·.
Registered According to Act XXVof 1867.
All Rights Reserved by the Publishers
PRINTED BY
JAYA KRISHNA D'AS GUPTA,
VIDYA VILAS PRESS, BANARAS CITY,
1950
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।
(तृतीयं संस्करणम् )
सं० २००६
मूल्य ॥)
.

·. श्रीगुरुःशरणम् निवेदनम् ईश्वरकृपया सिद्धमिदं संस्कारदीपकद्वितीयभागस्य अस्मद्गुरुवर- ब्रह्मीभूत-महामहोपाध्याय-पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितस्य तृतीय संस्करणम् । एतत्खलु तदीयेन दौहित्रेण पाण्डेय-गोपालदत्तेन सम्पादितं वर्तते । अस्य ग्रन्थस्योपादेयता अचिरादेव द्वितीयसंस्कर- णस्य दौर्लभ्येन विदितचरैव इति न तत्र किमपि वक्तव्यमवशिष्यते । अस्मिन् द्वितीये भागे विवाहादिकेशान्तसंस्कारेतिकर्तव्यताप्रति- पादकानि पारस्करगृह्यसूत्राणि प्रथमं सम्यग् व्याख्याय तदनुसारिणः प्रयोगाः सर्वे सविशेषं निरूपिताः । अस्मिंश्च विवाह्यवधूवरयोविवाहप्रति- बन्धकसापिण्ड्यनिरूपणात्मकं कोष्ठकं साकल्येन प्रदर्शितं सर्वानतिशय्य वर्तते। अत्र इष्टिदोषेणाज्ञानेन सीसकाक्षरसंयोजकदोषेण वा सम्भाविताः सहजास्त्रुटीः क्षाम्यन्तु भवन्तः संगृह्णन्तु च तृतीयमिदं संस्करणं प्रोत्साहयन्तु च मुद्रक प्रकाशकं च श्रेष्ठिनं श्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदय- मिति मदीया अभ्यर्थना- गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, बनारस वसन्तपञ्चमी सं० २०१६. विदुषामनुचरः- गोपालशास्त्री नेने

·No text on this page.

·. संस्कारदीपकस्य- द्वितीयभागस्थ-विषयानुक्रमाणका- पृष्ठम् १ ... ... ... २३ ०.. ... ४३ १४ ४६ ... ... ... विषयः संस्कारोपोद्घातः गोत्रप्रवरविचार: सापिण्डयविचार मधुपर्कसूत्रव्याख्या विवाहसूत्रव्याख्या चतुर्थीकर्मसूत्रव्याख्या गर्भाधानसूत्रव्याख्या पुंसवनसूत्रव्याख्या सीमन्तोन्नयनसूत्रव्याख्या जातकर्मसूत्रव्याख्या नामकरणसूत्रव्याख्या निष्क्रमणसूत्रव्याख्या अन्नप्राशनसूत्रव्याख्या चूडाकरणसूत्रव्याख्या उपनयनसूत्रव्याख्या वेदारम्भसमावर्तनसूत्रव्याख्या विवाहप्रयोगः विवाहपूर्वाङ्गप्रयोगः तत्र वरपक्षे विशेषः वाग्दानवरणविधिः (धूल्यविधिः) मधुपर्कप्रयोगः कन्यादानप्रयोगः विवाहहोमप्रयोगः विवाहोत्तराङ्गप्रयोगः चतुर्थीकर्मप्रयोगः द्विरागमनप्रयोगः ... •५६ ६३ ... ... ... ... ... १२ ... ... ... ... ११२ १२८ ... ... ... १७२ ·... ... पृष्ठम् १७३ १८० १८२ १८६ १८८ ... ... ... १६८ २०२ ... ... २ विषयानुक्रमणिका। विषयः अर्कविवाहप्रयोग कुम्भविवाहप्रयोगः विष्णुप्रतिमाविवाहप्रयोगः गर्भाधानसंस्कार प्रथमरजोदर्शनशान्तिप्रयोगः गर्भाधान संस्कारप्रयोगः पुंसवनसंस्कारप्रयोगः सीमन्तोन्नयनसंस्कारप्रयोगः जातकर्मसंस्कारप्रयोगः षष्ठीमहोत्सवप्रयोगः नामकरणसंस्कारप्रयोगः सूर्यावलोकनसहितनिष्क्रमणसंस्कारप्रयोगः भूम्युपवेशनप्रयोगः नामकरणाद्युत्तराङ्गजीवमातृपूजनप्रयोगः नवीनपर्यङ्कारोहणम् दुग्धपानम् अन्नप्राशनप्रयोगः जन्मतिथ्युत्सवप्रयोग( अब्दपूर्तिकृत्यम् ) कर्णवेधसंस्कारप्रयोगः अतरस्वीकार-विद्यारम्भप्रयोगः चौलोपनयनादिपूर्वाङ्गप्रयोगः चौलसंस्कारप्रयोगः उपनयनसंस्कारप्रयोगः बेदारम्भसंस्कारप्रयोगः समावर्तनसंस्कारप्रयोगः केशान्तसंस्कारप्रयोगः २३२ २४२ ... .. ... ... २४७ २४७ . ... ... ... ... ... २६६ २७४ २७४ २८८ ३०७ ३१५ ३२६ .

·. श्रीगणेशाय नमः। - संस्कारदीपकः - [द्वितीयो भागः] गणेशपूजादिग्रहयागान्तपूर्वाङ्गाणि निरूप्य, तत्प्रयोगांश्च सम्यक् प्रदश्य, अधुना संस्कारनिरूपणमारभ्यते । तत्र संस्कारो नाम आत्मशरीरान्यतरनिष्ठो विहितक्रियाज. न्योऽतिशयविशेषः । गोधानादौ संस्कारपदं च लाक्षणिकम् । स च द्विविधः । एकस्तावत्-कर्मान्तराधिकारेऽनुकूलः । यथा उपनयनजन्यो वेदाध्ययनाधिकारापादकः । अपरस्तु उ- त्पन्नदुरितमात्रनाशका, यया बीजगर्भसमुद्भवेनोनिबर्हणो जात- कर्मादिजन्यः। पुनश्च संस्कारो द्विविध:-ब्राह्मो देवश्च । तथा च हारीता- "द्विविधो हि संस्कारो भवन्ति ब्राह्मो देवश्च । गर्भाधाना. दिः स्मार्तो ब्राह्मः, पाकयज्ञा हविर्यज्ञाः सौम्याश्च देवः" इति । सौम्याः सोमयागा अग्निष्टोमादयः। तत्र ब्राह्माः संस्काराः षोडश । तथा च जातूकये:- आधानपुंससीमन्तजातनामानचौळकाः मौनी व्रतानि गोदानसमावर्तविवाहकाः ॥ अन्त्यं चैतानि कर्माणि प्रोच्यन्ते षोडशैव तु । शूद्राणाञ्चैव भवति विवाहश्चान्त्यकर्म च ॥ इति । अङ्गिरास्तु पूर्वोक्कानेव गर्भाधानादीन् षोडशसंस्कारानुः का-आग्रयणम् , अष्टका:, श्रावणीकर्म, आश्वयुजीकर्म, प्रत्य- वरोहणम् , दर्शश्रादम्, वेदारम्भः, वेदोत्सर्जनम् , प्रत्यहं क्रिया माणाः पञ्च महायज्ञा इत्येवं नवान्यानुका पञ्चविंशतिसंस्कारा.

·. संस्कारदीपक- नाह । जातूकर्ण्यवचनोक्तगोदानान्त्यकर्मणी अनुत्वा तत्स्थाने बलिकर्मनिष्क्रमणे न्यवेशयत् । गौतमस्तु गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकर- णानप्राशनचौलोपनयनम् , चत्वारि वेदव्रतानि, स्नानम् , सह- धर्मचारिणीसंयोगः, पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानम् , अष्टकापार्व. णश्राद्धश्रावण्याग्रहायणीचैत्र्याश्चयुजीति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः 3B अग्न्याधेयम् , अग्निहोत्रम् , दर्शपूर्णमासी, चातुर्मास्यानि, आग्र- यणेष्टिः, निरूढपशुबन्धः, सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्था; अ- मिष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्र आप्तोर्याम इति सप्त सोमयज्ञसंस्थाः इत्येते चत्वारिंशात्संस्कारा इति । अथा- शावात्मगुणाः-दया सर्वभूतेषु, क्षान्तिरनसूया शौचमनाया- सा मङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति(१) आत्मगुणैः सह अष्टाचत्वारिं- सत्संस्कारानाह। वैणवीं धारयेष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रोक्मे च कुण्डल ॥ इति मनूपदिष्टेन 'दीक्षायां कुण्डली भवति' इति श्रुतिवि- हितेन च कुण्डलधारणेन आक्षिप्तः कर्णवेधाख्यः संस्कार आ. वश्यकोऽपि न षोडशादिसंस्कारान्तर्गतः । तन्मध्ये तस्य पाठा- भावात् । गाहोमैतिकर्मचौलमोञ्जीनिबन्धनः । बैजिक गाभिक चनो द्विजानामपमृज्यते ॥ इति मनुना सर्वेषां संस्काराणां पापक्षयरूपफळप्रतिपादना. यद्यपि काम्यत्वं प्रतीयते तथाऽपि विवाहोनित्योऽपि । आवश्य- कमजोत्पादनार्थत्वात् । आवश्यकत्वं च मजायाः "जायमोनो वै (१) एतेषां लक्षणानि बृहस्पत्युक्तनि प्र० भा० १३८ पत्रे प्रद- शितानि ।

·अत - संस्कारोपोद्धातः। ब्राह्मणनिमिक्रणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्या" इति तैत्तिरीयशाखायां श्रूयते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यो दारसङ्ग्रहः । इतिवचनाच्च । उपनयनमपि नित्यम् । “पतित सावित्रीकेषु उपपातकम्" इत्यादिबहुनिन्दाश्रवणात् । चूडाकर्मापि नित्यम् । आवश्यकशिखाधारणार्थत्वात् । नामकरणमपि नित्यम् । आवश्यककर्मार्थत्वात् । एव यथोचितकालेऽकृतचूडानामकरणयोरुपनयनाव्यवहितपूर्व- काले शिष्टानामनुष्ठानं न तु गर्भाधानादीनामिति शुभकर्मनिर्णये मुरारिमिश्रः । याज्ञवल्क्या ब्रह्मक्षत्रविशा शूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विजाः। मिषेकाद्याः इमशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रिया:॥ मातुर्यदये जायन्ते द्वितीयं मौधिबन्धनात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तस्मादेते द्विजाः स्मृताः ॥ इति । उपनयनभिन्न संस्कारानुवृत्तौ यमः- शुद्धो ऽप्येवंविधः कार्यों विना मन्त्रेण संस्कृतः । न केनचित्सममृजच्छन्दसा तं प्रजापतिः ।। केनचिच्छन्दसेत्यन्वयः । उपनयनं शूद्रस्यामन्त्रकमपि नि. षिद्धम् । अशुद्राणामपर्युदसितानामित्यापस्तम्बीयपर्युदासात् । याज्ञवल्क्यः तूष्णीमेताः क्रिया: स्त्रीणां विवाहस्तु समन्त्रका । तूष्णीम् मन्त्रशून्यम् । एताः क्रिया:-निषेकादिक्रियाः । मनु:- वैवाहिको विधिः स्त्रीणामोपनायनिकः स्मृतः । पतिसेवा गुरो वासो गृहार्थो ऽग्निपरिक्रिया।

·- संस्कारदीपके- औपनायनिका-उपनयन कार्यकारी । स्त्रीणामुपनयनस्थाने विवाह एव । गुरुशुश्रूषणस्थाने पतिसेवा । अग्निपरिचरणस्थाने गृहकार्यम् । अतः स्त्रीशूद्रयोविवाह एवं वरः, उपनयनस्थाने विधानात् । विवाहमात्रसंस्कारं शुद्रोऽपि लभतां सदा । इत्यत्र संस्कारमित्यभिधानाच्च । वाचस्पतिमिश्रादयस्तु त्रैवर्णिकपुरुषस्यायाधो विवाहः संस्कार एवेत्याहुः। केचित्तु त्रैवर्णिकस्योपनयनान्त एवं संस्कारो न्यायात् । "अष्टौ संस्कारकर्माणि गर्भाधानमिव स्वयम् । पिता कुर्यात्" इत्यादावष्टत्वश्रवणाच्च । न तु विवाहोऽपि वचनामावाद , न्या- यविरोधाच । "स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्मुतसंस्कारकर्मसु । पि. ण्डानोद्वाहनाचेषाम्" इत्यत्रोद्वाहनपदसार्थकत्वानुरोधाच्च। अन्य- था मुतसंस्कारकर्मत्वेनैव तस्यापि सङ्ग्रहे तदुपादानस्य व्यर्थत्वा- पत्तेः । अत एव स्त्रीणामेव पुनर्विवाहो निन्दितो न पुंसाम् । तासां विवाहकर्मत्वेन तत्संस्कार्यत्वात् । ननु अन्नप्राशने पुमान् कर्ते. व, अतः कथं तत्र न न्यायविरोध इति चेन्न । तत्रापि प्रेरणा- स्मकस्य प्राशनस्यान्यकर्तकस्य संस्कारत्वादित्याहुः । प्रथमविवाहेनैव स्त्रीषु संस्कारे उत्पन्ने संस्कारवति पुनः सजातीयसंस्कारानुपपत्त्या स्त्रीणां पुनर्विवाहस्य असंगतत्वं नि- न्दितत्वं निषिद्धत्वं चान्यत्र स्पष्टम् । यद्यपि षोडशसंस्काराणां मध्ये गर्भाधानस्यैव प्राथम्यं बहु. पु वाक्येषु श्रूयते तथापि दारपरिग्रहं विना गर्भाधानादेरेश. क्यत्वाद् गृह्यस्थालीपाकानां च असम्भवात् पारस्करेण विवाह एवं पूर्वमुपदिष्ट इति स एवादौ निरूप्यते । वत्र तावत् “वहनं वाहः, विशिष्टो वाहो विवाह" इतिच्यु.

·संस्कारापोद्धातः। स्पत्या निष्पन्नस्य विवाहशब्दस्य विशिष्टवहनार्थत्वं सिध्यति । वैशिष्टयं च प्रतिग्रहाधष्टविधोपायान्यतमोपायेन स्वीकृतायां हो. मादिसप्तमपदनयनान्तकर्मभिः संस्कृतत्वम् । तथाच स्वीकृता ऽपि असंस्कृता, संस्कृता ऽप्यस्वीकता वा भार्या न भवतीति- निश्चीयते, विशिष्टस्य विवाहपदार्थत्वात् । ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलङ्कता । इतियाज्ञवल्क्यवचनस्य "स ब्राह्माभिधानो विवाहो यस्मि न्ग्रहणे आहूय यथाशक्त्यळकृता वराय कन्या दीयते' इत्यर्थः। आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः । इति मन्वादिवचनेऽपि दानपदं दीयते यस्मै ग्रहणायेति स. म्प्रदानार्थकल्युटा ग्रहणपरमेव नतु भावल्युडन्तम् । तथात्वे दा. तुरेव विवाहकर्तृत्वापत्तेः । स्वीकारपर एव विवाहशब्द इति ग- दाधरकृते उद्वाहवादे स्पष्टम् । ननु, उद्देत द्विजोभायामित्यत्र. द्वितीयया भाया एव संस्कार्यत्वाभिधानाद् । नोदकेन विना चायं कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसंस्कारात्पतित्वं सप्तमे पदे ॥ इति यमवाक्ये पत्यौ संस्कार्यत्वाभिधानमयुक्तम् , तस्य द्विज इत्यादिपदेन संस्कारकर्तृत्वप्रतीत्या एकस्य कर्तृकर्मभाववि. रोधेन संस्कारकर्मत्वायोगात्-इतिचेन्मैवम् । पतित्वस्य विवाह- विधिभाव्यभार्यात्वनान्तरीयकत्वेन तद्बोधकपतित्वशब्दोपादा- नेऽपि बाधकामावात्-इत्यादि विस्तरेण अपश्चितं वीरमित्रोदय- स्य संस्कारप्रकाशे। कुलपरीक्षा च तत्रैवोका तत एवावगन्तव्या। अथ गोत्रप्रवरविचारः॥ तत्र "अगस्त्याष्टमसप्तय॑न्यतमापत्यं साक्षात्परम्पराजातं गोत्रम्" इति गोत्रलक्षणमाह मित्रमियः।

·संस्कारदीपके- जमदनिर्भरद्वाजो विश्वामित्रात्रिगौतमा। वसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः ॥ एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते । इतिस्मृति च व्यलिखत् । गोत्रकारिणो गोत्रप्रवर्तकाः । तत्र गोत्रपदमपत्यसामान्यपरमेव न तु पौत्रप्रभृतिपरमेव । तथा- ग्रहणे ऽत्र मानाभावात् । वसिष्ठादिषु गोत्रव्यवहार संसा. रस्थानादित्वात्पूर्वपूर्ववसिष्ठाद्यपस्यत्वेच मुख्या, औपचारिको वा । केवलभृग्वाङ्गिरोगणेषु यस्कगोत्रा वयं हरितगोत्रा वयपिति व्यवहारस्तु गोत्रभूतमृग्वाङ्गिरोगणसादृश्यादेव । तेन केवलेषु तेषु अविवाहप्रयोजकं समानप्रवरत्वमेव । तत्र एकगणान्तः पातिषु सगोत्रत्वमेकगोत्रत्वरूपं, भिन्नगणान्त:पातिषु तु सदृशगोवत्वरूपं तदिति सङ्केपः। प्रवरस्तु गोत्रव्यावर्तक ऋषिविशेष एव । दर्शपूर्णमासा- दिषु प्रत्रियमाणत्वाचस्य प्रवरसंज्ञा । असमानार्षगोत्रजामित्यत्र-. समानगोत्रत्वं समानप्रवरत्वश्च पृथक् पृथग विवाहनिषेधे प्रयोजकम् । प्रत्येकं नञः सम्बन्धात् । असमानप्रवरैरित्यादि- वाक्यान्तरस्वारस्यात् । परिणीय सगोत्रां च समानप्रवरा तथा । त्यागं कृत्वा ततस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति पृथक् प्रायश्चित्तदर्शनाच्च । समानप्रवरत्वं च संख्यासंयोः साम्याद्भवति । यत्र तु प्रवरनामसाम्येऽपि न संख्यातुल्यत्वं संख्यासाम्ये नाम- भेदो वा तत्राप्यसमानप्रवरतैव । तथैव श्रवणादिति मुरा. रिमिश्रा। अत्र श्राद्धरात्नवळीकार:-"तत्र बाधायना- - ·गोत्रप्रवरविचार। गोत्राणां तु सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । ऊनपञ्चाशदेवैषा प्रवरा ऋषिदर्शनात् ॥ इत्यादिना इध्मवाहा दशेत्यन्तेन गोत्राणि प्रवरांश्च सोपे. ण निर्दिश्य एतेषां वंशपरम्परयाऽवान्तरभेदेन बहुकुलानि जा. तानि तेषां कापि प्रदेशे गोत्रप्रवरैक्ये ऽपि स्थानभेदाद् गोत्रप्र. वरयोः सङ्कोचं कृत्वा विवाहो भवति । यथाह चतुर्विशतिमते यस्तु देशानुरूपेण कुळमार्गेण चोद्हेत् । नित्यं स व्यवहार्यः स्याद्वेदाच्चैतत्प्रतीयते ॥ - तथैव भृगुः- - - यस्मिन्देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरे ऽपि वा। यो यत्र विहितो धर्मस्तं धर्म न विचालयेत् ।। पुनश्चतुर्विधतिमते- यस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । वर्णानां चैव सर्वेषां स सदाचार उच्यते ॥ इति ! एवं सरयूपारिणां स्थानभेदेने विवाहेऽपि न क्षतिः । स्मा. तानां सङ्गृहीतश्लोकोऽपि साम्प्रतिकानाम् । पिण्डी पिपासी समरारचौरा ग्रीवा धतूरा पिठरा कुशौरा । राढीति वासीतिच मार्जनी च परी भदोली किरमा मखोरा ॥ इत्यादि । एतवस्थानस्थितानां तदुद्भवानां च प्रायशः सर्ववेदाध्य- यनाभावे ऽपि भोजनादौ नियमाद् ब्राह्मण्यं सुस्थमेवेति स्था- पयाञ्चकार। अत्रेदमाकूतम्- असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।

·संस्कारदीपके- इत्यादी गोत्रशब्दो न अगस्त्याष्टमसमयपत्यत्वरूपगो. त्रत्वावच्छिन्नमात्रस्य वाचकः किन्तु ज्ञायमानैककुलोद्भवत्व. विशिष्टतद्वाचकः । ततश्च यावदेककुलोद्भवत्वं ज्ञायते ऽभियु. तोत्या तावच्छतपुरुषव्यवधाने ऽपि न विवाहसम्बन्धः । उक्तसगोत्रत्वात् । स्थानादिभेदे तु एककुलोद्भवत्वापरिज्ञाना- बोक्कसगोत्रत्वम् इति तत्र विवाहसम्बन्धकरणे न दोषः, समाचारात। यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोरहेन । नित्यं स व्यवहार्यः स्याद्वेदाचैतत्पतीयते ॥ इति चतुर्विधतिमतकृतवचनेन समाचारस्य विवाहादिसम्ब- न्धे मामाण्यबोधनात् । अत एव येषाम् अगस्त्याष्टमसप्तमं - पत्यत्वरूपगोत्रत्वावच्छिन्नैक्ये एककुलोद्भवत्वापरिज्ञानेऽपि क- न्यायाः परित्यागसमाचारस्तैस्तत्र सम्बन्धकरणे प्रायश्चिचाई. तैव । सदाचाराभावाद् । अत एव धर्मसिन्धौ "कौस्तुभे तु" इत्युपक्रम्य उद्वहेत्सप्तमार्दै तदभावं तु सप्तमीम् । पञ्ची तदभावे तु पितृपक्षे ऽप्ययं विधिः ।। सप्तमी च तथा षष्ठी पश्चमी च तथैव च । एवमुद्वाहयेत् कन्यां न दोषः शाकटायनः ॥ तृतीयां वा चतुर्थी वा पक्षयोरुभयोरपि । विवाहयेन्मनुः प्राह पाराशयों यमो ऽङ्गिराः ।। यस्तु देशानुरूपेण कुळमार्गेण चोदईन् । नित्यं स व्यवहार्यः स्वादाश्चैतत्पतीयते ॥ इत्यादिवचनानां चतुर्विंशतिमतपत्रिशान्मतादिषु उपलभ्य. मानत्वात् सापिण्ड्यसकोचेन विवाहस्य बहुदेशेषु दर्शनाच्च येषां कुले देशे च अनुकल्पत्वेन सोपिण्ड्यसङ्कोचः - परम्परया स- ·गोत्रप्रवरविचारः। मागतस्तेषां सापिण्डयमकोचेन विवाहो न दोषाय । स्वकुलदेशवि- रुद्धेन सापिण्ड्यसकोचेन विवाहे दोषो भवत्येव । “अथ खलूञ्चा. वचा जनपदधर्मा ग्रामघाश्च तान्विचाहे प्रतीयाव" येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात सतां मार्ग तेन गच्छन्न दुष्यति ॥ इत्यादिवाक्यः स्वकुलदेशाचाराविरुद्धस्यैव शास्त्रस्य विवा- हेऽनुसतव्यत्वाद । एवं मातुळकन्यापरिणयनेऽपि । मातुलस्य सुतामूढवा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इत्यादिस्मृतीनां "तृप्तां जहुर्मातुळस्येव योषा भागस्ते पैत. वसेयी धपामिव" इति मन्त्रलिङ्गबाधायेषां कुळे मातुलकन्यापरि. णयः परम्पराप्राप्तस्तैः स कार्यः । गोत्रान् मातु: सपिण्डाच्च विवाहो गोवधस्तथा । इति मातुलकन्याविवाहस्य कलिवज्यंत्ववचनमपि येषां कुळे देशे मातुलकन्याविवाहो नास्ति तत्परम् । मातुलकन्यापरिणय. नस्य अनेकश्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् । अत एव मातुल कन्योद्वाहिनी श्राद्धे निमन्त्रणनिषेोऽपि स्वकुलाचारादिविरोधेन तदुदाहा- दिपरः । उक्त विधसापिण्डयमकोचेन विवाहं कुर्वतां शिष्ट श्रा- दादी भोजनाचाचारात इत्यादि "बहूपपादितम्" इत्यन्तेन स- दाचारानुरोधेन सापिण्ड्यसङ्कोच उक्तः । केचित्तु एकनाम्नां बहनों लोके दर्शनाद् भारद्वाजादिगो. त्रकारिणो मुनयोऽपि भारद्वाजादिनामानोऽनेके विद्यन्ते । ततश्चैकनामतया भिन्नस्थानवर्तिना पाण्डेयादिकुलोद्भवानां सगो. प्रत्वावमासेऽपि प्रवरभेदाद्वस्तुतो न सगोत्रत्वम् । प्रवरभेदेन गोत्रभेदस्य कल्पनात् । अत एव प्रवरदर्पणे "अत एव नामैकत्वे- २सं०वि० ·१० संस्कारदीपके- ऽपि गणभेदे प्रवरभेदे च ऋषीणां भेदात् भवत्येव विवाहः, लो. के एकनाम्नामप्यनेकेषां पुंसां दर्शनादित्युक्तं प्रवरमञ्जयाम्" इति कमलाकरः । यद्यपि केषांचित्पवरैक्यमप्यवभासते तथाऽ. पि तत्र प्रवराणां कचित्सङ्ख्याभेदः कचिच्च नामभेदो बोध्यः । तावताऽपि असमानश्वरत्वस्य मुरारिपिश्रादिग्रन्थसम्मतत्वात् । येषां च प्रवरसङ्ख्यासाम्यं प्रवरनामसाम्यं च मिनकुलोद्भवा- नां दृश्यते तेषां पूर्वजानां प्रवरज्ञानांशे प्रमाद एव | प्रवरैक्ये गोत्रैक्ये च विवाहस्य निषिद्धत्वाद् इत्याहुः । अन्ये तु असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । • इत्यादिमन्वादिवाक्येषु गोत्रपदस्यागस्त्याष्टमसप्लयपत्य- त्वावच्छिन्नमात्रबोधकत्वेऽपि 'परिणीय सगोत्रां च' इत्यादी, आरूढपतितापत्यं ब्राह्मण्यां यस्तु शूद्रजः। सगोत्रोढासुतश्चैव चण्डालात्रय ईरिताः । इत्यादौ च सगोत्रादिपदस्यैककुलोद्भवत्वादिविशिष्टमगो- त्रादिबोधकत्वम् । समाचारानुरोधात् । अन्यत्र तु परित्यागे प्रशस्तत्वमपरित्यागे किश्चिदोषावहत्वम् । नतु पातित्यप्रयोजक स्वम् । अत एव मनुवाक्ये 'सा प्रशस्ता द्विजातीनाम्' इत्युत्त. रार्दै प्रशस्तपदोपादानम् । गोत्रपदं च कुले सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु निवर्तेत चतुर्दशे ॥ जन्मनामस्पतेर्वेके तत्परं गोत्रमुच्यते । इति मत्स्यपुराणेन (नि. सि.) परिभाषितम् । अत एव त्रिरात्रेण सकुरयास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः । इत्यादौ बृहस्पत्यादिवाक्ये गोत्रपदेन कुळरूपार्थस्यैव ग्रहणम् इति न कचिदपि देशे मिलकुलोद्भवानां भारद्वाजादि- A ·सापिण्ड्यविचारः। ११ गोत्रिणां कस्यचिन्मरणे स्नानसमाचारः । वस्तुतस्तु कात्या यनलौगातिभ्यां मत्स्यपुराणे च एकैकं गणं निर्दिश्य 'एते षामविवाह" इत्युक्तेः भिन्नगणन्त:पातिनां विवाह इष्यते इति ध्वन्यते । अन्यथा सर्वानेव गणान् निर्दिश्य अन्ते बौधायन इव "एषां सर्वेषामविवाहः" इत्येवावक्ष्यन् । तस्मात् कात्याय. नाद्यनुयायिनां माध्यन्दिनादीनां स्वस्वगणं हित्वा अन्यत्र संव- न्धकरणे न दोषः । गणभेदपरिज्ञानं च प्रवरभेदात् । आत्रेया- यन्यादीनाम् आङ्गिरसबाईस्पत्यभारद्वाजेति त्रिप्रवराणां भरद्वा- जापत्यानां, कालायनादीनाम् आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजसैन्य- गायेतिपञ्चश्वराणां भरद्वाजानां च परस्परं विवाहसम्बन्धो भव. त्येव, त्रिप्रवरसाम्येऽपि संख्यासाम्याभावादिति पूर्वमेवोक्तम् । कचिच गणभेदः प्रवरभेदश्च स्थानमेदादेव कल्प्यः । यथा गोत्र. भूतभारद्वाजयपेक्षया प्रवरभूतभारद्वाजर्षिाअभेदे 'भारद्वाजगो. त्रस्य त्रयः प्रवराः' इतिषष्ठयाद्यनुपपत्या भिन्नत्वेन प्रवरदर्पणे कल्पितस्तद्वत् इत्याहुः । शेषमने निरूपयिष्यते । अथ सापिण्ड्यविचार:- अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ॥ इति याज्ञवल्क्यवचनेन विवाहे सपिण्डाया निषेधो गम्यते । तत्र सापिण्ड्यमेकवारीरावयवान्वयित्वरूपं विज्ञानेश्वरादि- भिरुक्तम् । एकशरीरावयवान्वयित्वं च परम्परया अतिप्रसक्तं स्याद्, अतस्तदवर्षि याज्ञवल्क्य आह- पञ्चमात्सप्तमार्च मातृतः पितृतस्तथा । इति । अत्र मातृतः पितृत इति षष्ठयन्तात्सार्वविमक्तिकस्तसिः। सन्ताने निवर्तत इति च शेषः । पञ्चमत्वसप्तमत्वयोरवध्याका- जायां सन्तानमूलभूतः, स्वो वा अवधित्वेनान्वेति । तथा च ·१२ संस्कारदीपके- मातृसंताने मूळपुरुषात् स्वस्माता पञ्चमाय सापिण्ड्यं निवर्तते, पितृसन्ताने च ततः सप्तमार्ध्वं निवर्तते इति वाक्यार्थः । योगा- थस्य उत्तरत्र संभवेऽपि सन्याश्रयणान्न तत्र सपिण्डशब्दप्रवृ. त्तिरिति भावः । मूळपुरुषाद षष्ठः मातृसन्ताने मूळपुरुषस्य- सपिण्डो न भवति । तुल्यन्यायात् षष्ठस्य मातृसन्ताने मूलपु. रुषोऽपि सपिण्डो न भवति । एवं पितृसंताने मूलपुरुषाद् अ. ष्टमः तस्य सपिण्डो न भवति मूळपुरुषश्च अष्टमस्य सपिण्डो न भवति इति सिद्धम् । वधूवरयोश्च सापिण्ड्यं मूलपुरुषद्वारकम् । तमनन्तर्भाव्य. वयोः परस्परं सापिण्ड्यसम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वात् । मृळ. पुरुषे वध्वा वरस्य वा सापिण्ड्ये निवृत्ते तदद्वारकं सापिण्ड्यं शाखान्तरीये तदपत्ये निवर्तत एव । यथा अष्टमस्य मूलपुरुषे सापिण्ड्ये निवृत्ते शाखान्तरीये तदपत्ये अष्टपस्य सापिण्ड्यं निवर्तते । अत एव "मूळ पुरुषादष्टमः मूलपुरुषदौहित्रीमुद्हेत्" इति गौतमीयवृत्तौ हरदत्त आह। तुल्यन्यायाव मूळपुरुषदौहि- त्रोऽपि मूलपुरुषादष्टमीमुद्दोढुमईति । मुळपुरुषसापिण्डयस्यैव अष्टम्यां निवृत्तौ शाखान्तरीयतदपत्यसापिण्ड्यस्य सुतरां निव- तेः। मातृसन्ताने तु षष्ठस्य मूळपुरुष सापिण्ड्यनिवृत्तौ शा. खान्तरीये तदपत्ये तनिवृत्तिः सुलभा। अतः षष्ठी द्वितीयादिकां, द्वितीयादिको वा षष्ठीमुद्हेत् ॥ ननु पितृसन्ताने द्वितीयादेः सप्तमपर्यन्तस्य साण्ड्यिस्य मूळपुरुषे सत्वात् तत्सन्ततिस्थत्वाच षष्ठयादेः कथमुद्राहः । पूर्वोक्तमूळपुरुषदौहित्रोऽपि कथमष्टमीमुदहेद , तस्या अपि सपि. ब्दसन्ततिस्थत्वात् । किश्च मातृसन्ताने षष्ठो द्वितीयादिकाम् , पितृसन्नानेऽष्टमो दौहित्र्यादिकां च नोद्वोदुमर्हति । वरस्य क. न्यासपिण्डसन्ततिस्थत्वाव, तस्यापि “एभिरेव गुणैर्युक्तः" इति ·सापिण्ड्यविचार। १३ वचनेन कन्याऽसपिण्डत्वापेक्षणात् । इति चेत् , अत्रोच्यते । सपिण्ड सन्ततिस्थत्वं न विवाहनिषेधप्रयोज. कम् । वचने असपिण्डामित्येतावन्मात्रश्रवणेन सपिण्डत्वस्यैवी- द्देश्यतावच्छेदकत्वपतीत्या तस्यैव तत्प्रयोजकत्वात् । स्वस- पिण्डमूलपुरुषसन्ततिस्थत्वमेव कन्यायां वरस्य सापिड्यमिति तु न युक्तिसहम् । कन्यायां मूलपुरुषसापिण्ड्ये निवृत्ते तद- परशाखीयसापिड्यानुवृत्तेर्वक्तुपशक्यत्वात् । कन्याया मूल. पुरुषे सापिण्ड्यस्य निवृत्तौ वरस्य कन्यासपिण्डसन्ततिस्थत्वा- भावेन तत्र कन्यासापिण्ड्यस्य निवृत्त्या 'अस्या असपिण्डोs. यम्' इति व्यवहारे 'इयमस्य सपिण्डा' इति व्यवहारस्थ सर्वथा. ऽनुचितत्वात् । स्वपितुः मूल पुरुषाद् अष्टमे सोदके 'नायं पितुः मूलपुरुषस्य सपिण्डः' इति व्यवहृते स्वसापिण्ड्यस्य 'ममायं सपिण्डः' इति व्यवहारस्य च दशाहाशीचप्रयोजकस्यापत्तेश्च । तस्मात् मातृसन्ताने मूळपुरुषस्य पश्चमादर्दत्वे तद्वारकं वरक- न्ययोः सापिण्ड्यम् एकतो निवृत्तं चेदुभयतो निवर्तते, पितृस. न्वाने च सप्तमा_वे । मातद्वारकच सापिण्ड्यं मूळपुरुषात् पञ्चमीपुत्रयोनिवृत्त चेद् मण्डकप्लुतेः नोत्तरत्रानुवर्तते मानाभावात् । ननु उत्त. रयोः सापिण्ड्यस्य पितृद्वारकत्वात् तस्य सप्तमपर्यन्तानुवृत्तेरु. शक्तिरेव मानमिति चेन्न । असमानलिजकत्वेन पञ्चमान् मातृत- इत्यनन्वयात् मातु: संताने पञ्चमादूर्ध्वत्वे निवृत्तिरित्येतावन्मा त्रार्थस्येव प्रतीत्या पितृतः सप्तमार्वमित्यस्य च समानगोत्रे चारितार्यात् मण्ड कानुवृत्तिबोधनेऽसामयात् । "सपिण्डता तु सर्वेषां गोत्रतः साप्तपौरुषी'। इति शङ्खवचनेन एकगोत्र एव साप्तपौरुष्याः सपिण्डताया. बोधनेन लाघवेन मूलैक्यस्य न्याय्यत्वेन वयैव कल्पयितुमुचि ·१४ संस्कारदीपके- तत्वात् । पितुरुद्वहनीयां पितद्वारैव सम्बन्धिनी पुत्रो नोदहेदि. त्यस्य अत्यन्तानुचितत्वाच्च । वध्वा वरस्य वा सातः कूटस्थाद्यदि सप्तमः । पञ्चमी चेत्तयोर्माता तत्सापिण्ड्यं निवर्तते ॥ इति सङ्ग्रहवाक्ये मातृशब्दो न जननीमात्रवाचकोऽपितु- "तिस्रः पूज्याः पितुः पक्षे तिस्रो मातामहे तथा । इत्येता मातरः पूज्याः" इत्यादौ पितामह्यादिष्वपि मात. शब्दप्रयोगात् पितामहादिसाधारणः । तथाच मातरि कूटस्था- व पञ्चम्यां पितामनां चतुर्थी प्रपितामयां तृतीयायां वृद्धपषि तामयां द्वितीयायामपि कूटस्थसापिण्ड्यं निवर्तते इति तदर्थः । अतो न कश्चिद्विरोधः। एवं च मध्ये यत्र स्त्रीव्यक्तेन प्रवेशस्त व कूटस्थेन साप्तपौरुषं सापिण्ड्यमिति एकगोत्र एव तत् फलितम् । अत एव- सपिण्डता तु सर्वेषां गोत्रतः साप्तपौरुषी। इति पूर्वोक्तं शङ्खवचनं, सगोत्रे खलु सापिण्ड्यं विज्ञेयं सातपौरुषम् । विगोत्रे तत्तु सर्वत्र विज्ञेयं पाश्चपौरुषम् । इत्यापस्तम्बवचनं च सङ्गच्छते । वधूवरयोस्तु परस्परं सा- पिण्डयस्य मूलपुरुषद्वारकत्वादन्यतरस्य मूळपुरुषेण सापिण्डये निवृत्ते तयोः परस्परं सापिण्डयं निवर्तते एवेति पूर्वोक्तं न विस्मर्तव्यम् । यद्यपि एकगोत्रे सगोत्रत्वादेव विवाहनिषेधःसिद्ध इति एक- गोत्रे साप्तपारुषसापिण्डयकथनस्य विवाहनिषेधोपयोगो न स्पष्ट प्रतिभासते तथाऽपि दरदर्शिनी हृदये "मूळपुरुषात् षष्ठः सप्त- मश्च मुलपुरुषसगोत्रः मूळपुरुषात् तृतीयादिकां पञ्चमीपर्यन्ता ·- सापिण्ड्यविचारः। १५ मूळपुरुषभिन्नगोत्रां नोददेव , मूलपुरुषात् तृतीयादिः पञ्चमप- यन्तो मूळपुरुषभिन्नगोत्रः मूळपुरुषाद षष्ठी सप्तमी च मूळपुरुष सगोत्रां नोदहेत्" इत्युपयोगः स्फुरत्येव । उभयत्र मूलपुरुषेण सह सापिण्डयास्यैकतोऽप्यनिवृत्तेभयतो निवृत्तवक्तुमशक्यत्वात् । मूळपुरुषेण सह सापौरुषसापिण्डयानङ्गीकारे तु न पूर्वोक्त. स्थलेषु विवाहनिषेधः सिध्येत् । आशौचे तु स्पष्ट एवोपयोगः । एवं द्विजेतरेष्वपि, तेषां गो. त्राभावेन सगोत्रत्वपयुक्तनिषेधाभावात इत्यपि कश्चित् ॥ वधूवरयोः मूळपुरुषेण सापिण्डयनिरूपिका माताऽपि चेत् तयोः स मातृसम्बन्धा, पितैव चेत् पितृसम्बन्धः । भिन्नगोत्रे तु मातुरवश्यं मध्ये प्रवेशात् मातमम्बन्ध एव तयोर्वक्तव्यः, एक- गोत्रे एव तु पितृसम्बन्धः। मूलपुरुषस्य वरेण पितृसम्बन्धि त्वेऽपि मूळपुरुषभिन्नगोत्रायाः कन्याया मूळपुरुषेण मातृसम्ब- न्धित्वात् मातृसम्बन्धित्वमेव । एवं कन्यया मुलपुरुषस्य पितृस- म्बन्धित्वेऽपि मूलपुरुषभिन्नगोत्रस्य तेन सह मातृसम्बन्धित्वा- न्मातृसम्बन्धित्वमेव । वरस्य मूलपुरुषेण पित्सापिण्डयऽनिवृत्ते तेनैव कन्यायी मातृसापिण्डयेऽनिवृत्चे, वरस्य मूलपुरुषेण मागृसापिण्यऽनिते तेनैव कन्यायाः पितृसापिण्ड्यऽनिवृत्ते च एकतोऽपि निवृत्तर. भावान तत्र विवाहः । एवं च स्वसपिण्डमूलपुरुषसपिण्डात्वमेव कन्यायां स्वसापिण्ड्यं विवाहनिषेधप्रयोजकम् । चतुर्थीमुद्हेत् कन्यां चतुर्थः पञ्चमो वर। पराशरमते षष्ठी पञ्चमो न तु पञ्चमीम् ।। इति पराशरवचने चतुर्थीमुद्रहेदित्यत्र षष्ठादिरिति शेषः । चतुर्थः पञ्चमो वा वरः षष्टीमुदहदित्यन्वयः । तथा षष्ठादिवरः चतुर्थीमित्यस्योपलक्षणतया द्वितीयादिकामुददेव । चतुर्थः पञ्चमो ·- १६ संस्कारदीपके- वेत्यस्याप्युपलक्षणतया द्वितीयादिः षष्ठ्यादिकामुद्हेत् । पञ्चमः पञ्चमीम् इत्यनयोरपि उपलक्षणतया पञ्चमपर्यन्तः पञ्चमीपर्यन्ता नोटेद इति वाक्यार्थः इत्थं च आञ्जस्येन असपिण्डामुदहेदिति वचनेनैकवाक्यत्वसम्भवे पराशरवचनस्य निर्मूलत्वकल्पनं दत्त- कायनुप्रवेशेन लापनं चानुचितमेव । स्पष्ट चैतत सर्व मिताक्षरा. व्याख्यायां बाळंभट्टकृतायाम् , नागेशभट्टकृते सापिण्ड्यनिर्णये, सापिण्ड्याल्पलतायां च । "शिष्टाचारानुगृहीतश्चायमर्थ" इत्येवं सम्मानितश्चायमों गुरुचरण:- (महामहोपाध्यायगङ्गाधरशास्त्रिभिः)। अत एव "उद्बोहुः पितरौ" इत्यादिमाचीनोक्तवर्यकन्या. सङ्कलनं परित्यज्य हरदत्तनागेशभट्टादिसंमतरीत्या वयकन्या: सङ्कलय्य कोष्ठकेषु सम्बन्धमदर्शनपूर्वक स्थापिताः प्रतिपत्तिसौ. कर्यार्थम् । यद्यपि कासाचित् सगोत्रत्वेनापि निषेधः सिध्यति, तथाऽपि सपिण्डत्वस्यापि निषेधप्रयोजकरूपस्य तत्र सद्भागत. दाक्रान्तानां सर्वासां परिगणरय प्रदर्शनं कृतमिति न वैयर्थ्य- मुद्भावनीयम् । विरुद्धसबन्धात्वादिना निषिद्धाः पितृव्यपत्नी. स्वस्त्रादयस्तु न सपिण्डलाक्रान्ता इति न ता अत्र प्रदर्शिता इति न न्यूनत्वशङ्कावकाशः। लङ्कलिताश्च कन्याः २८९ । तत्र ३६ कन्या: सगोत्रत्वा. सपिण्डत्वाच्च उदाहे निषिद्धाः। अवशिष्टाः २५३ पुन: सपि. ण्डत्वेनैवेति सङ्केपः। अथ विवाहाद्यपयोगिपारस्करगृह्यसूत्रव्याख्या । तत्रादौ मधुपर्क सूत्रव्याख्या। षा भवन्ति ॥१॥ षद् पुरुषा अा अाहीं भवन्ति, पूजाही इति याव ॥

·। " . मधुपर्कसूत्रव्याख्या का १ कं. । १७ तानेव सूत्रकार आह- आचार्य ऋत्विग्वैवायो राजा प्रिया स्नातक इति ॥२॥ आचार्यः, उपनयनपूर्व वेदाध्यापकः । उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः । इति याज्ञवल्क्योक्तेः। ऋत्विक श्रौतस्मातादिकर्मार्थ वृतो ब्रमादिः। वैवाह्यो विवाह्या वरः स्वार्थेऽण् । राजा अभिषेका. दिगुणवान् प्रजापालने अधिकृत क्षत्रियः । मियः उत्कृष्टनाति: समानजातिवा सखा । स्नातको ब्रह्मचर्यात्समावृत्तः । तस्य चाणमाचार्यकर्दक स्मृतं मनुना तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः । स्रग्विणं तल्प आसीनमर्चयेत्प्रथमं गवा ॥ इति । प्रतिसंवत्सरानहयेयुः॥३॥ प्रतिसंवत्सरमागतानेतानाचार्यादीन अईयेयुः पूजयेयुर, न संवत्सरादाक् । अत्यर्थः प्रतिशब्दः ।। ऋत्विग्विषये विशेषमाह- यक्ष्यमाणास्त्वृत्विजः॥४॥ यक्ष्यमाणा यज्ञं करिष्यन्तो यजमानाः ऋत्विजस्तु याज- कांस्तु अईयेयुः । न प्रतिसंवत्सरं नियमः ॥ अर्चनविधिमाह- आसनमाहाहि साधु भवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्तमिति ॥५॥ आसनं वारणादिदारुमयं पीठादि आहार्य अनुचरैरानाय्य अर्चक आह ब्रवीति "भवान् पूज्यः साधु सुखं यथा भवति तथाऽऽस्तां तिष्ठतु, यावद् भवन्तमर्चयिष्यामः पूजयिष्यामः" । अर्चयिष्याम इति बहुवचनं भार्यापुत्रादिसर्वगृणापेक्षम् , "यत्र वा अईमागच्छति सर्वगृह्या वै तत्र चेष्टन्ते" इति श्रुतेः । . ३०वि०

·-
१८
संस्कारदीपके-
आहरन्ति विष्टरं पद्यं पादार्थमुदकमर्घमाचमनीयं
मधुपर्क दधिमधुघृतमपिहितं कास्ये कास्येन ॥६॥
आहरन्ति आनयन्ति यजमानपुरुषाः विष्टरादिपधुपर्कपर्यः
न्ताभ्यहणोपकरणानि । तत्र विष्टरं पञ्चविंशतिदर्भमयं कूर्चम् ।
पञ्चविंशतिदर्माणां वेण्यग्रे ग्रन्थिभूषिता ।
विष्टरे सर्वयज्ञेषु लक्षणं परिकीर्तितम् ॥
पचं पयामाक्रमणीयमुक्तलक्षणं द्वितीयं विष्टरम् । पादा.
थमुदकं पादप्रक्षालनार्थ ताम्रादिपात्रस्थं जलं सुखोष्णम् । अर्ध
गन्धषुष्पाक्षतकशति लशुभ्रसर्षपदधिन्वितं सुवर्णादिपावस्थ.
मुदकम् । आचमनीयम् आचमनार्थ कमण्डलुसंभृतं जलम् ।
मधुपर्क कांस्यपात्रस्थं दधिमधुघृतम् आधारभूतकांस्यपात्रापे.
क्षया बृहता कांस्यपात्रेणाच्छादितम् ।।
अन्यस्त्रिनिः प्राह विष्टरादीनि ।। ७ ।।
अन्योऽर्चकादपरः प्राह विष्टरो विष्टरो विष्टर इत्येक
त्रित्रिः त्रीन् त्रीन् वारान् या विष्टरादीनि विष्टरमभृतीन् प.
पपादार्थोदकार्धाचमनीयमधुपर्कान् ।
विष्टरं प्रतिगृह्णाति ॥८॥
प्रत्यङ्मुखेन यजमानेन तिष्ठता दत्तमासनात्पश्चिमे प्रामु.
खस्तिष्ठन् अयः पूर्वोक्तलक्षणं विष्टरं तूष्णीं पाणिभ्यामुदग-
ग्रमादत्ते । पाणिभ्यामादानं हरिहरस्य संमतं, न गदाधरस्य ।।
"वोऽस्मि समानानामुद्यतामिव सूर्यः।
इमं तमभितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति" इत्ये
नमभ्युपविशति ॥९॥
वर्मोऽस्मि' इत्येतन्मन्त्रान्ते एनं विष्टरमुदगग्रम् आसने
निषाय अभ्युपविशति ॥
पादयोरन्यं विष्टर आसीनाय ॥१०॥

·मधुपर्कसूत्रव्याख्या का १ कं. ३ ।
विष्टरे आसीनायाायान्यं विष्टर यजमानः पूर्ववददाति ।
स च तं पूर्ववत् प्रतिगृह्य प्रक्षालितयोः पादयोरयस्तादोऽस्मी.
त्यनेन मन्त्रेण निदधाति॥
सव्यं पादं प्रक्षाल्य दक्षिणं प्रक्षालयति, ब्राह्मण
दक्षिणं प्रथमम् । "विराजो दोहोऽसि विराजो
दोहमशीय मयि पायायै विराजो दोहः" इति ॥२१॥
ततोऽन्येन पाद्यामिति त्रिरुक्ते यजमानार्पितं पाचोदकमादाय
वामचरणं प्रक्षाल्यतरं प्रक्षाळयति क्षत्रियादियः। यदि.ब्राह्मणो
ऽयः स्याचतो दक्षिणं प्रथमं प्रक्षाल्य ततो चामं प्रक्षालयति ।
पादयोरयस्तानिधानार्थम् अन्यविष्टरदानं यद्यपि पादन-
क्षालनात्पूर्वमुपदिष्टं तथाऽपि पादप्रक्षालनोत्तरं द्रष्टव्यम् । दृष्टा-
थत्वानुरोधात् । प्रक्षाल्य हि पादौ विष्टरे क्रियते । तेनात्रार्थन
क्रमेण पाठक्रमबाधः ॥
अर्घ प्रतिगृह्णाति "आपःस्थ युष्माभिः सर्वान्
कामानवामवानि" इति ॥ १२ ॥
ततोऽर्घ इति विरुक्ते यजमानदत्तमम् 'आपः स्थ' इति
मन्त्रेण प्रतिगृह्णाति ।।
निनयन्नभिमन्त्रयते "समुद्रं वाहिणोमि स्वाँ
योनिमभिगच्छत । अरिष्टास्माकं व्वीरा मा परासेचि
मत् पयः" इति ॥ १३ ॥
प्रतिगृहीतमर्घ शिरसाऽभिवन्ध भूमो निनयन् अभिमन्त्र.
यते 'समुद्रं का' इति मन्त्रेण । अभिमन्त्रणम् अनामिकाग्रेण स्प.
शनम् आलोकनं वा ॥
आचामति “आ माऽगन्यशसा समृज वर्चसा
तं मा कुरु प्रियं प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टिं तन-
नाम्" इति ॥१४॥

·२० संस्कारदीपके- तत आचमनीयमिति विरन्योक्ते यजमानदत्तमाचमनीयं प्रतिगृह्य "आमागन्यशसा" इति मन्त्रेणाचामति सकृत् प्राश्नाति जलम् । ततः स्मार्चमाचमनं करोति । एवं सर्वत्र ॥ मित्रस्य त्वेति मधुपर्क प्रतीक्षते ॥ १५ ॥ ततो मधुपर्क इति त्रिरन्येनोक्ते यजमानहस्तगतम् उद्घाटितं मधुपर्क मित्रस्यत्वेति मन्त्रेणार्य: प्रतीक्षते पश्यति । देवस्य त्वति प्रतिगृह्णाति ॥ १६ ॥ देवस्यत्वेति मन्त्रेण यजमानदत्तं मधुपर्क दक्षिणहस्तेन प्रतिगृह्णाति ॥ सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणस्यानामिकया त्रिः प्रयोति "नमः स्यावास्थायानशने यत्तआविद्ध तत्ते निष्कृन्तामि" इति ॥१७॥ तं मधुपर्क वाहमस्ते निधाय दक्षिणस्य पाणेरनामिकयाs. गुल्या त्रिः त्रिवारं प्रयोति आलोडयति "नमः श्यावास्याय" इति मन्त्रेण ॥ अनामिकाङ्गुष्ठेन च त्रिनिमक्षयति ॥ १८ ॥ अनामिका चाङ्गुष्ठावानयोः समाहारोऽनामिकाङ्गुष्ठम् । तेन त्रिवार पात्राबहिनिरूक्षयति निस्सारयति । चकागत् प्र. तिसंयवन निरुक्षणम् । प्रतिसंयवनं च मन्त्रावृतिः ॥ तस्य त्रिः प्राइनाति "यन्मधुनो मधव्यं परमरूप- मन्नायं तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नाद्येन परमो मधव्योऽन्नादोऽसानि" इति ॥ १९ ॥ तस्य मधुपर्कस्यैकदेशमादाय "यन्मधुनो मघव्यम्" इत्या- दिना मन्त्रेण सकृत्माश्य पुनरनेनैव मन्त्रेणोच्छिष्ट एव द्वितीय माश्य तथैव तृतीयं प्राश्नाति । उच्छिष्टस्यैव मन्त्रोचारणम् । ताम्बूलेक्षुफले चैव भुक्ते स्नेहानुलेपने ।

·-
मधुपर्कसूत्रध्याख्या का १ क. ३ ।
मधुपर्के च सोमे च नोच्छिष्टं मनुरब्रवीत् ॥ इति स्मरणात् ॥
मधुमतीभिर्वा
प्रत्यचम् ॥ २० ॥
"मधुव्वाता" इति तिमृभिऋग्भिः प्रत्यूचं प्रतिमन्त्रं वा
पूर्ववत्माश्नाति ॥
मधुपर्कशेषपतिपत्तिमाह-
पुत्रायान्तेवासिने वोत्तरत आसीनायोच्छिष्टं द.
द्यात, सर्व वा प्राश्नीयात् ,प्राग्वाऽसञ्चरे निनयेत् ॥२१॥
पुत्राय मूनवे, अन्तेवासिने उपनयनप्रभृति विद्यार्थित्वेना.
चार्यकुलवासिने शिष्याय बोत्तरत आसीनायोच्छिष्टं प्राशितशेष
मधुपर्क प्रयच्छेत् । अथवा सर्व भक्षयेत् । अथवा प्राक् पूर्वस्या
दिशि असञ्चरे जनसञ्चाररहितदेशे त्यजेत् ।।
आचम्य प्राणान्तसम्मृशति “वाङ्म आस्थे, नसोः
प्राणो,ऽक्ष्णोश्चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रं, बाहोबल, मूर्वोरो-
जो,रिष्टानि मेऽङ्गानि तनुस्तन्वा मे सह" इति ॥२२॥
आचम्य प्राणान्त्सम्मृति “वाङ्म" इत्यादिभिर्भन्त्रैः ।
आचमनं सन्मन्त्रेण । ततस्विराचम्य स्मार्तमाचमनं कृत्वा
प्राणानिन्द्रियाणि सम्मशति सजलपालभते । सजलालम्भश्च
न गदाधरसम्मतः । सर्वत्र अस्त्वित्यध्याहारः अङ्गानीत्यत्र
सन्विति ॥
आचान्तोदकाय शासमादाय गौरिति त्रिः प्राह ॥२३॥
आचान्तमुदकं येन स आचान्तोदकः तस्मै अध्याय शास
खङ्गं गृहीत्वा यजमानो गौगागौरालभ्यतामिति माह ब्रवीति ।
प्रत्याह "माता रुद्राणां दुहिता वसूना स्वसाss
दित्यानाममृतस्य नाभिः। प्रनु वोचं चिकितुषे जनाय
मा गामनागामदिति व्वाधिष्ठ । मम चामुष्य च पा.
प्मान हनोमि" इति यद्यालभेत ॥ २४ ॥

·१२ संस्कारदीपके- ततोऽय: "माता रुद्राणाम्"इत्यादि वषिष्टेत्यन्त मन्त्रं पाठित्वा "मम चामुष्य च पाप्मानं हनोमि"इति पठति, यदि गामालभेत । अत्र अमुष्येत्यस्य स्थाने अर्धयितुर्नामग्रहणं कार्यम् ॥ अथ यात्सिसूक्षेत "मम चामुष्य च पाप्मा हता ओ३म् , उत्सृजत तृणान्यत्तु" इति ब्रूयाद् ॥ २५ ॥ अथ यदि अध्यों गामुत्स्रष्टुमिच्छेचदा "मम चामुकर्शमणो यजमानस्य च पाप्मा हतः ओ३म् उत्सृजत तृणान्यत्तु"इति ब्रूयात् । ओमित्यन्तमुपांशु पठित्वा "उत्सृजत तृणान्यत्तु" इति उच्चैः पठेत् ॥ एवं गवालम्भस्य सर्वत्र विकल्पे प्राप्ते क्वचिनियममाह- न त्वेवामासोऽर्घः स्याद् अधियज्ञमधिविवा- हं कुरुतेत्येव ब्रूयात् ।। २६ ॥ तु-शन्दः पक्षव्याघचौ। थाविवाहयोरमासोऽघों) न भव. ति, यज्ञमधिकृत्य कुरुतेत्येव प्रयोगः । अतश्वाळम्भनियमो यज्ञ- विवाहयोः । गोरालम्भश्च कलिंवर्जिते काळे भवति । पत्राधानं गवाळम्भ संन्यासं पलपैतृकम् । देवराव मुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ इति पराशरस्मृतेः । अतश्व गवालम्भस्य कलौ निषिद्धत्वादु- सर्गस्य यज्ञविवाहयोरप्राप्तत्वागौरित्युच्चारणादि यज्ञविवाहयोः कलौ न प्रवर्तते । यज्ञविवाहयोरन्यत्र तु उत्सर्गपक्ष एव कली इति गदाधरः। यद्यप्येवं मधुपर्के गवालम्भ आचार्येणोक्तः तथाऽपि अ. स्वर्यत्वालोकविद्विष्टत्वाच्च कलौ न विधेयः। अस्वग्यै लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन तु । इतियाज्ञवल्क्यादिस्मृतिषु दर्शनात् इति हरिहरः ॥ सर्व- ·विवाहसूत्रव्याख्या का १ कं. ३ । २३ त्रालम्भाभावेऽपि उत्सर्ग एवेति कारिकायाम् । गोरालम्भनिषेधात्स्यात्सर्वत्रोत्सर्जन कलौ । इति प्रयोगलेखनसमये कारिकाकारमतत्वेन विवाहयज्ञयो. रप्युत्सर्जनपक्षमुवाच गदाधरः। युक्तश्च सर्वत्रोत्सर्गपक्षः। शाखा. न्तरे हिरण्यकेशिगृह्यादौ सामान्यत एव विकल्पविधानात आल- म्भपक्षस्य कलिनिषिद्धत्वेन पक्षान्तरस्य ग्रहीतुमुचितत्वात् ।। यद्यप्यसकृत्संवत्सरस्य सोमेन यजेत कृतार्धा एवैनं याजयेयुर्नाकृतार्ण इति, श्रुतेः ॥ २७ ॥ यद्यपि असत्संवत्सरस्य संवत्सरे पुनः पुन: सोमेन ज्योतिष्टोमादिना यजेत तथाऽपि एनं सोमयाजिनं कृतोऽ? येषान्ते कृतार्घाः एवं सन्तो याजयेयुर्यवं कारयेयु: नाकृतार्थी याजयेयुः इति । श्रुतिवचनात् ॥ अथ विवाहसूत्रव्याख्या। चत्वार: पाकयज्ञाः॥ १ ॥ पाकयज्ञा इति कर्मणां नामधेयानि । चतुष्पकारा भवन्ति ॥ के ते ? हुतोऽहुत: प्रहुतःप्राशित इति ॥ २ ॥ हुतो होममात्रम्, यथा सायं प्रात:मः। अहुतो. यत्र न हूयते, यथा स्त्रस्तरारोहणम् । प्रहुतो यत्र हूयते बलिहरणं च, यथा पक्षादिः। प्राशितो यत्र प्राश्यत एव न होमो न बलिहरणम् यथा "सर्वासां पयसि पायसं श्रपयित्वा ब्राह्मणान्भोजयन्ति" ॥ पञ्चसु बहिः शालायां विवाहे चूडाकरण उपनय- ने केशान्ते सीमन्तोन्नयन इति ॥३॥ अस्यार्थ:-विवाहादिषु पञ्चमु संस्कारकर्मसु बहिः बास अशः लौकिकोऽमिभवतीत्यर्थः । शालायां भण्डपे, कर्म कर्तः व्यमिति शेषः। यद्वा बहिमालायामित्येकं पदम् । गृहाहहि- ·२४ संस्कारदीपके- वर्वाधा शाला तस्यां बहि:शालायाम् । मण्डपे इति यावद् । अत्राप्यमिलौकिक एव । बहिः शालाविधानसापात् । नहि कर्मार्थ चचनमन्तरेणावसथाद्गृहादहिरावसध्यामिप्रणयनं स. म्भवति। "औपासनमरण्यं हृत्वा" इति शूळगवपशी सूत्रारम्भ सामर्थ्यात् । किश्च आवसथ्यो गृह्यः शालाग्निरिति अन्वर्थसंज्ञा- करणादप्ययमों लभ्यते-यदयमावसथ्यानिर्विना वचनपन्यत्र न प्रणेतव्य इति । ननु "अग्निमादधीत" इत्यत्रादधीतेत्यात्मनेपदादात्मगामि. क्रियाफलकानामेव कर्मणामाधानसम्पाद्याग्निसाध्यत्वावगमाद- दिन्यगामिक्रियाफलककर्मणां स्वाहितेऽनौ निषेधप्रतीते।, यस्यामावन्यहोमः स्यात्स वैश्वानरदैवतम् । चरं निरुप्य जुहुयात्मायश्चित्तं तु तस्य तत् ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनेन प्रायश्चित्तविधानाच । एतानि संस्कारकर्माणि लौकिकानावेव भविष्यन्तीति पुन- विधानं किमर्थमिति चेत् ? अत्रोच्यते । गृह्यस्थालीपाकानां कर्मेत्युपक्रमबलात्मुतसं. स्कारहोमाः स्वेऽनावेव स्युस्तन्मा भूदेतदर्थम् । अन्यथा पुत्रानु. त्पाद्य संस्कुर्यादित्यनेन सुतसंस्काराणां स्वाधिकारिकत्वावग- मज्जालेष्टिन्यायाद्गृह्यस्थालीपाकानां कर्मेत्युपक्रमाच्च सुतसं. स्कारहोमाः स्वेऽनावेवापोरन् । तथाऽननिमतोऽनिसम्बदगृह्य- सूत्रविहितान्यकर्मव्युदासाथै च-पञ्चस्वेवाग्निसम्बद्धेषु अनग्नि- रधिक्रियते नान्यत्रेति । एवं च सति द्वितीयविवाहोऽमिमतोऽपि लौकिकामावेष, बहि:शालाविधान सामर्थ्यादेव । नहि बहि:- शालायामावसथ्यामिप्रणयनं सम्भवतीत्युक्तम् । नच स्व- स्थानस्थिते गृोऽनावेव विवाहहोमः स्यादिति वाच्यम् । पहिः शाळाविधिचिरोधात-इति रुद्रकल्पद्रुमप्रथमपरिच्छेदे विस्वरः।

·विवाहसूत्रव्याख्या का० १ कं० ४ । २५ तस्माद्विवाहसीमन्तोन्नयनादिकं सर्व कृतावसथ्यैरपि वाजस- नेयिभिल्लौकिकानावेव कामिति निष्कर्षः, इत्यलं प्रसङ्गाग- तचिन्तया। प्रकृतमनुसरामः । मण्डपश्च वसिष्ठेनोक्त:- षोडशारनिकं कुर्याच्चतुर्दारोपशोभितम् । मण्डपं तोरणैर्युक्तं तत्र वेदी प्रकल्पयेत् ।। अष्टहस्तं तु रचयेन्मण्डपं वा द्विषट्करम् । इति । द्विगुणिताः षट् करा यस्य तं, द्वादशहस्तमित्यर्थः । उत्तमः षोडशहस्तो, मध्यमो द्वादशहस्तो,ऽधमोऽटहस्तः । अयं च वैकल्पिको मण्डपो गृहमानत एव कार्यों न तु स्वे- च्छया। - मङ्गलेषु च सर्वेषु मण्डपो गृहमानतः । कार्यः षोडशहस्तो वा द्विषड्ढस्तो दशावधिः ।। इति सप्तर्षिमतस्मरणात् । अत्र वेदिरुक्ता नारदेन- हस्तोच्छ्रिता जतुर्हस्तैश्चतुरस्रां समन्ततः । स्तम्भश्चतुर्भिः सुश्लक्ष्णां वामभागे तु समनः॥ समां तथा चतुर्दिक्षु सोपानरतिशोभिताम् । प्रागुदभवणां रम्भास्तम्भहंसशुकादिभिः ॥ एवंविधामारुरुक्षेन्मिथुनं साग्नि वेदिकाम् । इति । सानीति भिन्नं पदं मिथुनस्य विशेषणम् । व्रतबन्धे संस्कार्यत्वादटुहस्तेनैव वेदिनिर्माणम् । विवाहे तु कन्या गृहे एव वरपूजनस्योक्तत्वाद् गृहस्थाश्रमस्य तदाय- तत्वाच्च कन्याहस्तेनैव वेदिनिर्माणमित्युक्तं स्मृतिकौस्तुभे । गृह्यासङ्ग्रहे- उपलिप्ते महीपृष्ठे चतुर्विंशाङ्गुलायता । वेदी वैवाहिकी कार्या चतुरङ्गुलमुच्छ्रिता ॥ ४सं०वि०

·M
संस्कारदीपके-
तां शुद्रो नोपलिप्यत न वन्ध्याविधवे स्त्रियो ।
पतिपुत्रवती नारी सैव तामुपलेपयेत् ॥ इति ।
मण्डपप्रतिष्ठाविधिरुको रेणुकारिकायाम्-
मण्डपस्थापनं कुर्यात्स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
चतुरो ब्राह्मणांस्तत्र पूजयेद्दक्षिणादिभिः ।
नन्दिनी नलिनी मैत्रा उमा च पशुवर्धिनी ।
यण्डपस्थापने योज्या स्तम्भे मात्रा प्रकीर्तिताः॥ इति ।
उपलिप्त उहतावोक्षितेऽग्निमुपसमाधाय ॥ ४ ॥
उपलिप्ते गोमयोदकेन, उद्धते स्फ्येनोल्लिखिते तिसभी
रेखाभिः, अवोक्षिते उदकेनाभ्युक्षिते वहि:शालागृहयोरन्यतर-
स्मिन् प्रदेशेऽग्निं लौकिकम् उपसमाधाय स्थापयित्वा । "उपलिप्त
उद्धताबोक्षिते" इत्यनेन पञ्चाग्निसंस्कारा लक्ष्यन्ते
ननु परिसमूहनादेरुक्तत्वास्किमर्थमुपलेपनादिकमुच्यते ।
सत्यम् । यत्र कचिद्धोम इत्यनेन परिसमूहनादीनाममाप्तिस्तेषा.
मग्न्यर्थत्वात-यत्र यत्रानेः स्थापनं तत्रैते कर्तव्या इति । तथा
च लिङ्गम् "उद्धते वावोक्षितेऽनिमादधाति" इति । तस्मादेष
एव विधिर्यत्र कचिद्धगेम इत्यनेन स्थाठौपाकादिषु परिसमूह
नादेराप्तिप्रज्ञप्त्यर्थमिदमुपलिप्तउद्धतावोक्षित इति जयरामः ।।
निर्मन्थ्यमेके विवाहे ॥५॥
विवाह इति कर्मणो नामधेयम् । एके विवाहकर्मणि निर्मः
स्थ्यमग्निमिच्छन्ति । अन्ये लौकिकमिच्छन्ति । निमन्थ्योऽचि
रनिर्मथितो ग्राह्यः॥
उदगयन आपूर्वमाणपक्षे पुण्याहे ॥६॥
उदगयने उत्तरायणे आपूर्यमाणपक्षे शुक्लपक्षे पुण्याहे शो.
भने विष्ठयादिरहितकाले॥
कुमार्या पाणिं गृह्णीयात् ॥ ७ ॥

·- विवाहसूत्रव्याख्या का० १६०४ । २७ कुमार्या अनन्यपूर्विकाया अक्षतयोन्याः पाणिं गृह्णीयात् । वक्ष्यमाणेन विधिना विवाहं कुर्यात् । (१) विंशतिप्रसूताव्यु: दासार्थ कुमारीग्रहणम् । स्मर्यते हि तस्याः पुनर्विवाहः । अयं च न शास्त्रसम्मत इति मनुस्मृत्यादौ स्पष्टम् । त्रिषुत्रिघूत्तरादिषु ॥ ८॥ उत्तरा आदिर्येषान्तानि उत्तरादीनि तेषु त्रिषु त्रिषु । अयमर्थः उत्तरफल्गुन्योहस्ते चित्रायां च, एवमुत्तराषाढामू श्रवणे धनिष्ठासु च, एवमुत्तरमोष्ठपदासु रेवत्यामश्विन्योश्च ॥ स्वाती मृगशिरास रोहिण्यां वा ॥ ९ ॥ एतेषामन्यतमे नक्षत्रे विवाहो भवतीत्यर्थः ॥ कुमार्याः पाणिं गृह्णीयादिति सामान्यनोक्तं तत्र विशेषमाह- तिस्रो ब्राह्मणस्य वर्णानुपूव्र्येण द्वे राजन्यस्यैका वैश्यस्य ॥१०॥ ब्राह्मणस्य द्विजाग्यस्य वर्णानुपूर्येण वर्णक्रमेण तिम्रो-बा. झणी-क्षत्रिया वैश्या विवाह्या भवन्ति । द्वे क्षत्रियावैश्ये राजन्य स्य विवाद्ये भवतः । एका वैश्यैव वैश्यस्य विवाह्या भवति । व. गानुपूर्यग्रहणाद् व्युत्क्रमो निषिद्धः ।। सर्वेषां शुद्रामप्येके मन्त्रवर्जम् ॥ ११ ॥ सर्वेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रामप्येके विवाह्यां मन्यन्ते । तत्र विशेषः-मन्त्रवजै मन्त्ररहितं यथा भवति तथा । अत्र द्विजातीनामपि शूद्रापरिणयने आचार्येण मन्त्रवत्क्रियानिषेधा. च्छुद्रस्य शूद्रापरिणयने मन्त्रवत् क्रिया नास्ति किन्तु मन्त्र रहित क्रियामात्रमिति गम्यते । ततश्च यच्छूद्रस्य शुद्रापरिण- (१) मन प्रसूतशब्दो जातमात्रार्थका । "तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः" इति रघुवंशे "तब भीष्मप्रसूत मे' इति महा- भारते च तथा दर्शनात् ।

·संस्कारदीपके- - यने मन्त्रबद्धोमादिकं कुर्वन्ति तदशास्त्रीयम् । एके न मन्यन्ते शुद्राविवाहं, तस्या धर्मकार्येष्वनाधिकारात् । "रामा रमणायोपे. यते न धर्माय कृष्णजातीया" इति यास्काचार्यवचानात् । अतो रमणार्थ शूद्रापरिणयनं पक्षे । एवं सति षण्मासदीक्षायनन्तरम् "अमिं चित्वा प्रथमं न रामामुपेयात्" इति निषेध उपपद्यते । प्राप्तं हि प्रतिषेघस्य विषयः, यद्यग्निचितो रामोढा न स्यात् , कथं तत्प्रथमगमनप्रतिषेध उपपद्येत । तस्माच्छूद्रापरिणयनमुः पभोगार्थमिच्छया कुर्वतो न शास्त्रातिक्रमः, विवाहस्य धर्मप्र- जारत्यर्थत्वात् ॥ अथैनां वासः परिधापयति- "जरां गच्छ परिधत्स्व व्वासो भवाकृष्टीनामभि- शस्तिपावा ॥ शतश्च जीव शरदः सुवर्चा रयिञ्च पुत्राननुसंव्य- यस्वायुष्मतीदं परिधत्स्व व्यासः" इति ॥ १२ ।। अथ अग्निस्थापनानन्तरम् एना कुमारी वासः आचारात अहतं सदशं वस्त्रं परिधापयति परिहितङ्कारयति "जर्रा गच्छ" इति मन्त्रं पठित्वा । वर इविशेषः । कुमारी च स्वयं परिधत्ते ॥ अथोत्तरीयम् "या अकृन्तनवयन्या अतन्वत । याश्च देवीस्तन्तूनभितो ततन्थ । तास्त्वा देवीर्ज- रसे संव्ययस्वायुष्मतीदं परिधत्स्व ब्वासः" इति॥१३॥ अथ वस्त्रपरिधानानन्तरमुत्तरीयं वासः “याअकन्तन्" इति मन्त्रमुत्का परिधापयति वरः। अत्र परिधापयतीति णिजन्तस्य कारितार्यत्वात् 'परिधत्स्व वासः इति मन्त्रस्यापि तदर्थत्वात् परिधापयिता अन्य इत्यवगम्यते । स चात्र वर एव नाध्वर्युः । "स्मार्तेषु कर्मसु अध्वर्योकिर्तृत्वयोगाभावात्" इति प्रपश्चितं भाष्ये। अत्र वरोऽपि समाचारात वाससी परिषचे "परिधास्यै" "यश- ·विवाहसूत्रव्याख्या का० १ ० ४। २९ सामा" इति समावर्तनसूत्रोक्ताभ्यां मन्त्राभ्याम् ॥ अथैनौ समञ्जयति "समञ्जन्तु विश्वे देवाः स- मापो हृदयानि नौ ।। सम्मातरिश्वा सन्धाता समुदेष्ट्री दधातु नौ" इति ॥ १४॥ अथ वस्त्रपरिधानानन्तरं "युवा परस्परं (१) समञ्जयेथाम्" इति श्रेषेण कन्यापिता एनौ वधूवरौ समअयति संमुखौ वर- कुभाय्यौं करोति । अत्र विशेषमाह ऋष्यशृङ्गः- वरगोत्रं समुच्चार्य प्रपितामहपूर्वकम् । नाम सीतयेद् विद्वान् कन्यायाश्चैवमेव हि ॥ इति । मन्त्रलिङ्गाद् वर एव "समञ्जन्तु विश्वेदेवा!" इत्यादिकं मन्त्र कन्यासम्मुखीभूतः पठति । उत्तरत्र "पित्रा प्रत्ताम्" इति सूत्र- दर्शनात् अत्रैव कन्यादानम् । तत्प्रयोगश्चाग्रे बक्ष्यते ।। पित्रा प्रत्तामादाय गृहीत्वा निष्कामति “यदैषि मनसा दूरं दिशोऽनु पवमानो वा ॥ हिरण्यपर्णो वैकर्णः स त्वा मन्मनसां करोत्वि. त्यसौ" इति ॥१५॥ पित्रा जनकेन तदभावे पितामहादिना वा प्रचां सङ्कल्प्य दत्वाम् आदाय प्रतिग्रहविधिना प्रतिगृह्य गृहीत्वा हस्ते धृत्वा गृहमध्यादग्निसमीपं गन्तुं निष्क्रामति “यदैषि" इति मन्त्रं पठन् । अथैनौ समीक्षयति- १) अत्र यद्यपि बहुषु पुस्तकेषु समजेथाम् इत्येव पाठो दृश्यते, तथापि तत्रात्मनेपदं चिन्त्यम् । समआयेथामिति तु चौरादिकस्य अनिधातोः स्वार्थणिजन्तस्य रूपम् । तत्र णिचश्चेति आत्मनेपदमुप- पद्यते । समयेथाम् इति कर्मलोडन्तं वा कल्प्यम् ॥

·संस्कारदीपके-
"अघोरचक्षुरपतिध्न्येधि शिवा पशुभ्यासुमनाःसुवर्चाः।
वीरखुर्देवकामा स्योना शं नो भव छिपदे शं चतुष्पदे ॥
सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः।
तृतीयोऽमिष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥
सोमोऽददद्वन्धर्वाय गन्धर्वोऽदददग्नये ।
रयिश्च पुत्राँश्चादादग्निमयमथो इमाम् ॥
सा नाखूषा शिवतमामरय सा नऽऊरू उशतीविहर ।
यस्थामुशन्तः प्रहराम शेषं यस्यामु कामा बहवो नि:
विष्टयै ।। इति ॥ १६ ॥
अथ निष्क्रमणानन्तरम् एनौ वधूवरौ "परस्परं समीक्षे.
थाम्" इति प्रेषेण कन्यापिता समीक्षयति समीक्षणं कारयति ।
तत्र समीक्षमाणो वरः अघोरचक्षुरित्यादीन निविष्टय इत्यन्ता-
मन्त्रान् पठति ॥
चतुर्थकण्डिका समाप्ता॥
प्रदक्षिणमग्निं पर्याणीयेक ॥१॥
एक आचार्या अने: प्रदक्षिणं कारयित्वा वासः परिधान
समञ्जनं समीक्षणश्च मन्यन्ते । एके न मन्यन्ते, अतश्च वि-
कल्पः॥
पश्चादग्नेस्तेजनी कटं वा दक्षिणपादेन प्रकृत्योप.
विशति ॥२॥
समीक्षणानन्तरमनिं प्रदक्षिणीकृत्य अनेः पश्चिमतः प्राडू.
मुख उपविशति वरः, वरस्य दक्षिणतो वधूः दक्षिणपादेन ते.
जनीं तृणपूलिका, कटं तृणमयं त्रस्तरं वा प्रवृत्य प्रक्रम्य उल्ल-
येत्यर्थः ॥
अन्बारब्ध आधारावाज्यभागौ महान्याहृतयास-
प्रायश्चित्तं प्राजापत्य स्विष्टकृच्चैतनित्यश्सर्वत्र ॥३॥

·. विवाहसूत्रव्याख्या का० १ ० ५। अत्र वैवाहिकहोमप्रसङ्गेन सर्वकर्मसाधारणी परिभाषां करो. त्याचार्य: अन्वारब्ध इति । एतच्च पूर्वमेव व्याख्यातम(म.भा.३८)। प्राङ्महाव्याहृतिभ्यः स्विष्टकृद् अन्यच्चेदाज्यादविः॥४॥ यदि आज्यासकाशादन्यदपि चरुप्रभृति हविर्भवति त. दा महाव्याहृतिभ्यः प्राक् पूर्व स्विष्टकृद्धोमो भवति, केवला- ज्ययागे सर्वाहुतिशेष भवति ॥ सर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यान्तरमेतदावापस्थानवि. वाहे ॥ ५॥ सर्वप्रायश्चित्तं "त्वन्नोअग्ने" "सत्वनो अग्ने" "अपाचाग्ने" "ये ते शतम्" "उदुत्तमम्" इत्याहुतिपञ्चकम् , प्राजापत्यः प्रा- जापत्याहुतिः एतयोरन्तरं मध्यं विवाहकर्मणि आवापस्था. नम् । आवापश्च अन्यत्र विहितस्य होमजपादेः कर्मणः कर्मा. न्तरप्रक्षेपः । आवापस्य 'आगन्तूनामन्ते निवेशः' इति न्यायेन अन्ते निवेश प्राप्ता, तनिवृत्त्यर्थमेतद्वचनम् ॥ राष्ट्रभृत इच्छन् । जयाभ्यतानांश्च जानन्येन कर्मणेत्सेत् इति वचनात् ॥ "चित्तश्च, चित्तिश्चा,कूतं चा, कूतिश्च, विज्ञातं च, विज्ञातिश्च, मनश्च, शक्वरीश्च, दर्शश्च पौर्णमा. सञ्च, बृहच्च, रथन्तरं च । प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृ. ष्ण प्रायच्छदुग्रापृतनाजयेषु । तस्मै विवशः समनमन्त सर्वाः सऽउग्रः सइ हव्यो बभूव स्वाहा” इति ॥ "अग्निभूतानामधिपतिः स माऽव, विन्द्रो ज्ये. ष्ठानाम् , यमापृथिव्या,वायुरन्तरिक्षस्थ, सूर्यों दिव, श्चन्द्रमा नक्षत्राणां, बृहस्पतिब्रह्मणो, मित्रः सत्या. . नाम् , व्वरुणोऽपा, समुद्रः मोत्यानाम् , अन्नसा- ब्राज्यानामधिपति तन्माऽवतु, सोमऽओषधीना, .

·३२ संस्कारदीपके- . सविता प्रसवाना, रुद्रः पशुनाम् , स्वष्टा रूपाणा- म् , विष्णुः पर्वतानाम् , मरुतो गणानामधिपतयस्ते माऽवन्तु, पितरः पितामहाःपरेवरे ततास्ततामहाः । इह माऽवन्तु, अस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामशि- प्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्या स्वा. हा', इति सर्वत्रानुषजति ॥ ६ ॥ इन्छन् इच्छया विवाहे राष्ट्रभृतः तत्संज्ञका आहुतीः, आ. पेदित्यध्याहारः। 'ऋतापाइऋतघापानिर्गन्धर्व इत्यादिभिमन्त्रैः आग्निका द्वादश होमा राष्ट्रभृतः । चित्तश्चेत्यादयस्त्रयोदश मन्त्रा जया इत्युच्यन्ते । आमिभू: तानामित्यादयः अष्टादश मन्त्रा अभ्यातानसज्ञकाः । येन कर्मणा ऋद्धिमिच्छेत्तत्र जपान् जुहोतीति वचनम् । अनेन ऋ. दिमिच्छता जयाहोमोऽन्यत्रापि कार्य इति ज्ञायते, ततश्च वच नार्थं जानन् अत्रापि तानावपेदित्यर्थः । एवमभ्यतानानपि । अनि तानाम् , इन्द्रो ज्येष्ठानामित्यादिषु नपुंसकपथमान्तं, पथ- माबहुवचनान्तं च वर्जयित्वा सर्वेषु 'अधिपतिः स मावतु' इति वाक्यैकदेशमनुषजति संयुनक्ति । अस्मिन् ब्रह्मणीत्यादिकं स्वा. हेत्यन्तं च अष्टादशस्वपि मन्त्रेषु अनुषज्यते । अग्निरैतु प्रथमो देवतानासोऽस्यै प्रजा मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदय राजा वरुणोऽनुमन्यतां यथे. यस्त्री पौत्रमधं न रोदात् स्वाहा ॥ १॥ इमामग्नि- ब्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशू- न्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि विबु. ध्यतामियास्वाहा ॥२॥ स्वति नो अग्नेदिव आ. पृथिव्या विश्वानि घेछयथा यजत्र । यदस्यां महि दिवि जातं प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्र ·- विवाहसूत्रव्याख्या कां १ कं. ६ । ३३ स्वाहा ॥ ३ ॥ सुगं नु पन्यां प्रदिशन्न एहि ज्योति. मद् धेाजरन्न ऽआयुः । अपैतु मृत्युरमृनन्न ऽआगा- दैवस्वतो नो ऽअभयं कृणोतु स्वाहा ॥ ४ ॥ इति । परं मृत्यविति च । एके प्राशनान्ते ॥ ७ ॥ अग्निरैत्वित्यादयः चत्वारो मन्त्राः, तैश्च जुहुयात् । 'परं मृत्यो' इत्यनेन मन्त्रेण च जुहुयात् । संस्रवप्राशनान्ते अनेन मन्त्रेण जुहुयादित्येके वदन्ति । इति पञ्चमकण्डिका ॥ कुमार्या भ्राता शमीपलाशमिश्रा लाजानञ्जलि. नाऽञ्जलावावपति, ताञ् जुहोति सहतेन तिष्ठती- "अर्यमणं देवं कन्या अग्निमयक्षत । स नोऽअर्य मा देवः प्रेतो मुश्चतु मा पतेः स्वाहा १ इयं नायुपब्रूते लाजानावपन्तिका । आयुष्मानस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा २ इमाललाजानावपाम्यग्नौ समृ. द्धिकरणं तव । पम तुभ्यं च संघननं तदग्निरनुमन्य. तामिय स्वाहा ३ इति ॥१॥ कुमार्याः कन्याया भ्राता शमीपलाशमिश्रान् शमीपत्र. युक्तान् लाजान भृष्टानू वाहीन् अनलिना स्वकीयेन वध्वा अञ्जली आवपति प्रक्षिपति । सा च तानञ्जलिस्थान लाजान तिष्ठती-तिष्ठन्ती ऊो सतीति यावत् । तुमभाव आपः । संह. तेन मिलितेन अञ्जलिना जुहोति विवाहानौ प्रक्षिपति अर्य- मणमित्यादिमिर्मन्त्रैः । तत्र अर्यमणमिति प्रथमेन मन्त्रेण प्रथमं भागम् , इयमिति द्वितीयेन द्वितीयम् , इमानिति तृतीयेन तृतीयम् । अत्र गोमिलगृह्ये विशेष:--"अनुपृष्ठं पतिः परिक्रम्य द. क्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते वध्वजलिं गृहीत्वा" इति । वध्वाः ५ सं०वि० ·संस्कारदीपके- पृष्ठं लक्षीकृत्य वध्वाः पृष्ठतः पश्चिमया दिशा पतिः परिक्रम्य वध्वा दक्षिणतः उदङ्मुखोऽवतिष्ठते जयस्तिष्ठति। अवपूर्व कस्थाषातोरूर्वस्थित्यर्थकत्वात् । वध्वमलिं गृहीत्वेत्यत्र स्वेन अनलिना इति भट्टनारायणादयो व्याचख्युः । रघुनन्दनस्तु वध्वळि दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वा इति ब्याचख्यो । अथास्यै दक्षिण हस्तं गृह्णाति साङ्गुष्ठम्- "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जर• दष्टियथाऽऽसः ॥ भगोऽअर्यमा सविता पुरन्धिर्म- घं त्वाऽदुर्गार्हपत्याय देवाः ॥ अमोऽहमस्मि सा त्वर सा त्वमस्यमो अहम् ॥ सामाहमस्मि ऋक्त्वं धौरह पृथिवी त्वम् ॥ तावेव विवहाव है सह रेतो दधावहै। प्रजां प्रजनयावहै पुत्रान्विन्दावहै बहून् । ते सन्तु जरदष्टयः । सम्प्रियौ रोचिष्णू सुमनस्यमानौ पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतशृणुयाम शरदः श. तम्" इति ॥२॥ अथ लाजहोमानन्तरम् अस्य-अस्याः कुमार्याः (षष्ठधर्ये चतुर्थी) दक्षिणं हस्तं साङ्गुष्ठम् अङ्गुष्ठेन सहितं "गृभ्णामि ते सौ. भगवाय" इत्यादि शतमित्यन्तं मन्त्रं पठित्वा गृहाति स्वदक्षिण- इस्तेन आदते॥ इति षष्ठी कण्डिका॥ अथैनामइमानमारोहयति उत्तरतोऽग्नेर्दक्षिणपादेन- "आरोहेममश्मानमइमेव त्व स्थिरा भव । अमितिष्ठ पृतन्यतोऽवषाधस्व पृतनायतः ॥ इति ॥१॥ अथ पाणिग्रहणानन्तरम् एनां वधूम् अश्मानं दृषदम् अने. रुत्तरतो विद्यमानं दक्षिणपादेन आरोहयति, आरोहेमम् इत्या. दिना पृतनायत इत्यन्तेन मन्त्रेण ॥

·विवाहसूत्रव्याख्या को १ कं.७॥ अथ गाथां गायति- "सरस्वति प्रेदमव सुभगे व्वाजिनीवति । यां स्वा विश्वस्य भूतस्य प्रजायामस्याग्रतः ॥ यस्यां भूत समभवद्यस्थां विश्वमिदं जगत् । तामद्य गाथा गास्यामि या स्त्रीणामुत्तमं यशः" ॥ इति ॥ २ ॥ अथ अश्मारोहणानन्तरं सरस्वतिप्रेदमित्यादिकां गायां गायति ॥ अथ परिक्रामत:- "तुभ्यमग्रे पर्यवहन्तसूर्या व्व हतु ना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दाग्ने प्रजया सह" । इति ॥३॥ अथ गाथायां समाप्तायां तुभ्यमग्रे इति मन्त्रेण धृतकरावेव वधूवरौ परिक्रामत: आनिं प्रदक्षिणीकुरुतः ।। एवन्दिरपरं लाजादि ॥४॥ एवम् उक्तप्रकारेण द्विः वारद्वयम् अपरं पुनरपि लाजादि कुमार्याभ्रांतत्यारभ्य परिक्रमान्तं कर्म भवति । चतुर्थ शुर्पकुष्ठया सर्वान् लोजानावपति "भ- गाय स्वाहा" इति ॥५॥ ततः तृतीयपरिक्रमणानन्तरं कुमार्याः भ्राता शूर्पकुष्ठया शुर्पस्य कोणेन सर्वान् यावच्छषे अवशिष्टान् लाजान कुमार्या अञ्जली आवपति प्रक्षिपति । तान् लाजान् तिष्ठन्ती कुमारी 'भगाय स्वाहा' इति मन्त्रेण चतुर्थ जुहोति । ततः समाचारात् तृष्णी परिक्रमणं वधूवरौ कुरुतः । परिक्रमगं कुर्वन्तौ वधूवरौ ब्रह्माग्न्योमध्ये न गच्छेतामिति हरिहरः । ब्रह्मान्यामध्ये गच्छेता. मिति गदाधरा। भाजग्राहमुदग्राहं तथा ब्रह्माणमूत्विजम् । एतानि बाह्यतः कृत्वा शेषाणां तु प्रदक्षिणम् ॥ इति गृह्मासङ्ग्रहबचनात्, - ·ORY संस्कारदीपके- दक्षिणां दिशमांश्रित्य यमो मृत्युश्च तिष्ठतः। तयोः संरक्षणार्थाय तस्माद् ब्रह्मा बहिर्भवेत् ॥ इति (शु. क.) वचनान्तराञ्च मेध्य गच्छेतामित्येव युक्तम् ।। त्रिः परिणीतां प्राजापत्य हुत्वा ॥६॥ पूर्ववदुपविश्य 'प्रजापतये स्वाहा' इति मनसा ब्रह्मणाऽन्वा. न्धो हुत्वा । इति सप्तमी कण्डिका॥ अथैनामुदीची सप्त पदानि प्रक्रामयति “एकमि- थे, द्वेऽऊर्जे, त्रीणि रायस्पोषाय, चत्वारि मायोभवाय, पञ्च पशुभ्यः, षड् ऋतुभ्या, सखे सप्तपदा भव सा मामनुव्रता भव | "विष्णुस्त्वा नयतु" इति सर्वत्रा- नुषजति ॥१॥ अय प्राजापत्यहोमानन्तरम् एनां वधूम् उदीचीम् उद मुखी सप्त पदानि प्रक्रामयति सप्त प्रक्रमान् दक्षिणपादेन कार- यति । उत्तरोत्तरं वः। कारितत्वात् 'सप्त पदानि प्रक्रमस्व' इत्यध्येषणेति केचित् । कुमार्या दक्षिणपादं गृहीत्वाऽग्नेऽग्रे स्थापयतीत्यन्ये । 'विष्णुस्त्वा नयतु' इति सर्वत्र षड्मन्त्रेषु अनु. पङ्गा, न तु सप्तमे मन्त्रे, 'तुल्ययोगित्वात्साकाङ्कत्वाच्च पूर्वमन्त्रा णाम्' इति काचार्याः । अन्येषां भाष्यकाराणां पद्धतिका- राणां च मते सर्वमन्त्रेष्वनुषङ्गः ॥ निष्क्रमणप्रभृत्युदकुम्भ स्कन्धे कृत्वा दक्षिणतो- ऽग्यितस्थितो भवत्युत्तरत एकेषाम् ॥२॥ निष्क्रमणप्रभृति पित्रा भत्तामादाय निष्क्रामतीत्यादित आरभ्य कश्चित्पुरुषो जलपूर्ण कलशं स्कन्धे निषाय वधूव- रयोः पृष्ठत आगत्याग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि मौनी स्थित आस्ते । केषांचिन्मते उत्तरत: स्थित आस्ते ॥

·विवाहसूबव्याख्या को १ कं. ८ । तत एमां मूढन्यभिषिञ्चति- "आपः शिवा: शिवतमा: शान्ताः शान्ततमा. स्तास्ते कृण्वन्तु भेषजम्" इति, आपोहिष्ठेति च ति. मृभिः ॥३॥ ततः तस्मात्स्कन्धस्थितादुदकुम्भादाचाराम्रादिपल्लव साहि- तेन हस्तेन जळमादाय एनां वधू मूर्द्धनि शिरसि वरः 'आप शिवाः' इत्यादिना भेषजमित्यन्तेन मन्त्रेणाभिषिञ्चति । पुन. स्तथैवोदकमाहृत्य 'आपोहिष्ठा' इत्यादिभिः 'आपो जनयथा च न' इत्यन्ताभिस्तिमृभिऋग्भिश्चाभिषिञ्चति ।। अथैना सूर्यमुदीक्षयति तच्चक्षुरिति ॥ ४ ॥ अथाभिषेकादुपरि सूर्यमुदीक्षस्वेति प्रेषेण सूर्यम् एनां वधू वरः उदीक्षयति सूर्यनिरीक्षणं कारयतीत्यर्थः । सा च वरने पिता सती तच्चक्षुरिति मन्त्रेण स्वयं पठितेन सूर्य निरीक्षते । एतच्च दिवाविवाहपक्षे इति रेणुदीक्षितहरिहरौ । सूर्यावक्षणान्य- थानुपपरथा 'अस्तमिते ध्रुवं दर्शयति' इत्यत्रास्तमितग्रहणाच पा- रस्करगृखानुसारिणां दिवैव विवाह इति गदाधरा ।। अथास्यै दक्षिणा समधि हृदयमालभते- "ममवतेते हृदयं दधामि मम चित्तमनु चित्तं तेऽअस्तु। मम व्वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिष्ट्वा नियुनक्तु मद्यम्" इति ॥ ५ ॥ अथ सूर्येक्षणानन्तरम् अस्यै-अस्या यध्वाः। षष्ठयर्थे चतुर्थी। दक्षिणांसमधि दक्षिणस्य स्कन्धस्योपरि हस्तं नीत्वा तस्या हृदयमालभते स्पृशति वरः । अथैनामभिमन्त्रयते- सुमङ्गलीरिय व्वधूरिमा समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वा याथास्त धिपरेत न॥इति॥६॥ - ·३८ संस्कारदीपके- अथ हृदयालम्भानन्तरम् एनां वधू वरोऽभिमन्त्रयते सुम. लीरित्यादिना मन्त्रेण । अत्र शिष्टसमाचाराद् "उत्तरतआयतना हि स्त्री' (श. कां० ८।४।४।११) इति श्रुतिलिङ्गाच्च वधू वरस्य वामभागे उपवेशयन्ति, तस्याः सीमन्ते वरेण सिन्दरं दापयन्ति च" इति • इरिहरव्याख्यायाम् ॥ तां दृढपुरुष उन्मथ्य प्राग्वोदग्वाऽनुगुप्त आगार आनडुहे रोहिते चर्मण्युपवेशयति- "इह गावो निक्षीदन्त्विहाश्वाऽइह पुरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो यज्ञऽहह पूषा निषीदतु"॥इति ॥७॥ तां वधू दृढपुरुषः बलवान् कश्चिद पुमान् उन्मथ्योत्थाप्य पाक् पूर्वस्यां दिशि उदग् उदीच्यां वा दिशि पूर्वकल्पितेऽनु. गुस्से सर्वतः परिवृते आगारे गृहे, तत्र च पूर्वमास्तीर्णे आनडुई आर्षभे रोहिते लोहितवणे चर्मणि अजिने प्राग्नीवे उत्तरलोनि उपवेशयति 'इह गाव' हत्यादिना निषीदस्वित्यन्तेन मन्त्रेण । कंचन जामातैव दृढपुरुष इत्याहुः ॥ ग्रामवचनं च कुयुर्विवाहश्मशानयोः ॥ ८ ॥ विवाहे श्मशाने च ग्रामस्य वृद्धानां स्त्रीणां वचनं वाक्यं कुर्यः । सूत्रेऽनुपनिबद्धमपि वधूवरयोमङ्गळसूत्रम् , गळे माला- धारणम् , उभयोर्वस्त्रान्ते ग्रन्थिकरणम् , करग्रहणे न्यग्रोधपुष्टि- काधारणम् , परागमने नासिकाधारणम् , वरहृदये दध्यादिला. पनादि ताश्च यत्स्मरन्ति तदपि कर्तव्यमित्यर्थः । चशब्दाद् देशाचारोऽन्योऽपि । ग्रामशब्देन स्वकुलवृद्धाः स्त्रियोऽभिधी. यन्ते । ता हि पूर्वपुरुषैरनुष्ठीयमानं सदाचारं स्मरन्ति ॥ वृद्धानां स्त्रीणां वचनं कार्यमित्यत्र प्रमाणमाह- ग्रामं प्रविशतादिति वचनात् । तस्मात्तयोाम: - ·विवाहसूत्रव्याख्या कां १.८। प्रमाणमिति श्रुतेः॥९॥ ग्रामं वृद्धानां ब्रीणामाचारं प्रविशतात् इति स्मृतिवचनाद् । ननु ग्रामं प्रविशतादिति स्मृतिवचनाद् हरिद्रालापनादौ अस्तु प्रामाण्यं, यत्र तु अथैनमश्मानमारोहयतीत्येतदनन्तरं तूष्णीं वरस्य पाषाणावरोहणं कारयित्वा कुमार्या भ्राता वराङ्गुष्ठोपरि उपलं निधाय वराद्रूप्यादि. गृहाति इति ताः स्मरन्ति तदपमा णम् , लोभमूलत्वेन वैसर्जनीयवस्नग्रहणवत् , इत्यत आह-तयो- ग्रामः प्रमाणमिति श्रुतिवचनादिति । श्रुतिवचनाचाभियंत्स्मर्यते कृप्यग्रहणादि तदपि प्रमाणं प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वात् ॥ आचार्याय व्वरं ददाति ॥ १० ॥ वरः स्वकीयायाचार्याय वरं ददति ॥ वरशब्दार्थमाह- गौत्रोमणस्य ग्यरो ग्रामो राजन्यस्याश्वो वै. श्यस्येति ॥११॥ स्पष्टम् ॥ अधिरथ शतं दुहितमते ॥ १२ ॥ ददातीत्यनुवर्तते । दुहितमांश्च यस्य दुहितर एव न पुत्राः, तस्मै दुहितमते रथेनाधिकं गोशतं दत्वा तस्य कन्यामुद्हेत् । 'यस्यास्तु न भवेद् भ्राता'इतिमनुवचनाद् अभ्रातृमतीपरिणयनं निषिदं, तदतिक्रम्य कश्चित्तामुद्रईचेत् तस्याः पुत्रिकात्वदोष- परिहाराय रथाधिकं गवां शतं दद्यात् ।। अस्तमिते ध्रुवं दर्शयति- "ध्रुवमसि धुवं त्वा पश्यामि ध्रुवैधि पोष्ये मयि मह्यं स्वाऽदाद् बृहस्पतिर्मया पत्या प्रजावती सञ्जीव शरदः शतम्" इति ॥ १३ ॥ दिवा विवाह श्वेत्तदा ऽस्तमिते सूर्य ध्रुवपीक्षस्वेति श्रेषेण .

·संस्कारदीपके- वधूं ध्रुवं तारकाविशेषं दर्शयति, रात्रौ विवाह श्वेत्तदा वरदाना- नन्तरमेव । ध्रुवमसीत्यादिना मन्त्रेण वधूभ्रुवमीक्षते । वरस्यैव मन्त्रपाठ इति गदाधरः । तदा पश्यामीत्यत्र व्यर्थान्तर्भावः॥ सा यदि न पश्येत्पश्यामीत्येव ब्रूयात् ।। १४ ॥ सा कन्या यदि ध्रुवसज्ञकं सूक्ष्म नक्षत्रं न पश्येत् तथापि तया पश्यामीत्येव वक्तव्यम् , न पश्यामीति वचनं न वक्तव्यम् । त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनौ स्थाताम् ॥ १५ ॥ विवाहदिनमारभ्य त्रिरात्रं त्रीन् अहोरात्रान् अक्षाराल- वणाशिनौ अक्षारं चालवणं चाक्षारालवणन्तदश्नीत: एवंशी- हो स्याताम् ॥ अधः शयीयाता संवत्सरं न मिथुनमुपेयातां द्वादशरात्र षडानं त्रिरात्रमन्ततः ॥ १६ ॥ अधः आस्तरणास्तृतायां भूमौ न खट्वादौ संवत्सरं वर्षे यावत मिथुनपभिगमनं नोपेयाताम् नोपगच्छेताम् । अथवा द्वा- दयारात्रम् , अथवा षडात्रम् , अथवा त्रिरात्रमन्ततः, संवत्स- रादिपक्षाणाम् अन्ते विरात्रमित्यर्थः। संवत्सरादिविकल्पास्तु शक्त्यपेक्षया विकल्पिता विजेयाः । संवत्सरादिपक्षाशक्तौ त्रिरा. त्रपक्षाश्रयणेऽपि चतुर्थीकानन्तरं पञ्जम्यादिरात्रावाभिगमनम् । चतुर्थीकर्मणा प्राक् तस्या भार्यात्वस्यैव असंवृत्तत्वात् । चतुर्थी- कर्मणः विवाहकदेशत्वात् ॥ इत्यष्टमी कण्डिका। नवमीदशम्यौ कण्डिके. संस्कारानुपयोगित्वान्न व्या- ख्यायेते ॥ अध चतुर्थी कर्मसूत्रव्याख्या॥ चतुर्ध्यामपररात्रे ऽभ्यन्तरतो ऽग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरत उदपात्रं प्रतिष्ठाप्य ·ब्राह्मणस्त्वा ब्राह्मणत्वा चतुर्थीकर्मसूत्रव्याख्या कां० १० ११ । स्थालीपाक) श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाऽऽपाहुति. र्जुहोति-- "अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि । नाथकामऽउपधावामि याऽस्यै पतिघ्नी तनुस्तामस्यै नाशय स्वाहा १ व्वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चिात्तरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम- ऽउपधावामि याऽस्यै प्रजानी तनुस्तामस्यै नाशय स्वाहा २ सूर्य प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि । नाथकामऽउपधावामि याऽस्यै पशुन्नी तनुस्तामस्यै नाशय स्वाहा ३ चन्द्र प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि । ब्राह्मणत्वा नाथकामऽउ. पधावामि यास्यै गृहन्नी तनुस्तामस्यै नाशय स्वाहा ४ गन्धर्व प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि । ब्राह्मणस्त्वा नाथकामऽउपधावामि याऽस्यै यशोनी तनुस्तामस्यै नाशय स्वाहा." ५ इति ॥ १ ॥ विवाहतिथिमारभ्य या चतुर्थी तियिस्तस्यामपररात्रेऽन्ति. माहरे अभ्यन्तरतो गृहस्प मध्येऽग्निमुपप्तमाधाय वैवाहिकमानि स्थापयित्वाऽग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्मण उपवेशनार्थ कुशानास्तीर्य तत्र ब्रह्माणमुपवेश्यामेरुत्तरतः प्रणीतास्थलं त्यक्त्वोदपात्रमुदकयुक्त पात्रं प्रतिष्ठाप्य स्थापयित्वा स्यालीपार्क चरुं श्रपयित्वा पर्युक्ष. णान्ते आधारानन्तरमाज्यभागाविष्ट्वा आज्याहुतीर्जुहोति-आ. ज्येन "अग्रे प्रायश्चित्त" इत्येते पञ्चभिर्मन्त्रैः पश्चाहुतीर्जुहोति । विवाहशेषत्वाद्वहि:शालायां मा भुदित्यभ्यन्तरग्रहणम् । एतेन बहि:शालायामनुष्ठानं केषांचिदनामेव वेदितव्यम् । पूर्वाह्नव्युदासार्य चापररात्रग्रहणम् । ब्रह्माणमुपवेश्येति उदपा. पावसरविधित्सया। पूर्वासदस्य चरोरुपादानं मा भूदिति श्र. ६सं० द्वि०

·४२
संस्कारदीपके-
पयित्वेत्युच्यते । आज्यभागाविष्ट्वैति आज्याहुतिकालविधानार्थम् ।
चतुर्थीकर्मणो विवाहाङ्गत्वाद्विवाहानावेवानुष्ठानम् । तस्या-
पि समारोपं कृत्वा पुनरपररात्रे तं गृहाभ्यन्तरत उत्पाद्य न
चतुर्थीकर्मानुष्ठानम् , किन्तु कन्यागृहमण्डपात् स्वगृहं नीत्वा
चत्वारि दिनान्यजस्रं स्थापयित्वा तस्मिन्नेव चतुर्थीकर्मानुष्ठा-
नम् । यद्यपि पारस्करगृह्ये चतुर्थीकर्म विवाहानाचे कर्तव्यमिति
स्पष्टतया नोक्तं तथाऽपि प्रथमकाण्डे दशम्यां कण्डिकायां "रा.
ज्ञोऽक्षभेदे" इत्यादिना "स्त्रियाश्च उदहने" [पितृगृहाद्भगृहं प्रति
प्रथमगमने] इत्यन्तेन निमित्तान्युदाहृत्य पारस्कराचार्येण "तमे.
वानिमुपसमाधाय" इत्यादिना प्रायश्चित्युपदेशात् तत्रैवानुष्ठान
गम्यते । आश्वलायनशे प्रथमाध्यायेऽष्टमखण्डे "विवाहाग्नि-
मनतोऽजस्रं नयन्ति" इति गृहप्रवेशनीयहोमार्थ प्रज्वलितस्य
विवाहानेनयनं स्पष्टमेवाक्तम् । हि० के० गृ०, गो० गृ० च
स्पष्टमेतत् । अद्यत्वे तु प्रायो नष्ट एव विवाहानौ पुनस्सन्धाय
कथंचिचतुर्थीकर्माचरन्ति तत्रापि प्रायश्चित्ताचरणमावश्यकमेव ।
स्थालीपाकस्य जुहोति प्रजापतये स्वाहेति ॥ २॥
स्थालीपाकस्य चरोः “प्रजापतये स्वाहा" इत्येकामाहुति
मनसा जुहोति ॥
हुत्वा हुत्वैतासामाहुतीनामुदपात्रे सत्रवान्
समवनीय ॥३॥
"अग्ने प्रायश्चित्त" इत्यादीनां प्राजापत्यान्तानां षण्णामाहुती.
नामेकैकामाहुति हुत्वा संस्रवान् सुवळमाज्यचर्ववयवान् हुतो.
पानुदपात्रे समवनीय प्रक्षिप्य ।।
ततऽएनां मूर्धन्यभिषिञ्चति-
"या ते पतिती प्रजाती पशुनी गृहन्नी यशोनी
निन्दिता तनूर्जारनी तत ऽएनां करोमि स जीर्य स्वं
मया सहासौ" इति ॥४॥

·- गर्भाधानसूत्रव्याख्या कां० १ ० ११ । ततःतस्माद्दपात्रात् संस्रवमिश्रमुदकमादायैनां वधू वरो मूर्द्धन्यषिञ्चति "या ते पतिघ्त्री" इति मन्त्रेण । असावित्यत्र वधूनामग्रहणम् । अत्रैव समाचारात् पतिः स्वनामसम्बदं भा. या नाम करोति । षष्णामाहुतीनामत्र संसभक्षणकोपः, इतरासा तु भवत्ये- व । हुत्वाहुत्वेति ग्रहणं साहुत्यन्ते संस्रवनिनयनं मा भूदिति॥ अथैनास्थालीपाकं प्राशयति- "प्राणैस्ते प्राणान्त्सन्दधाम्यस्थिभिरस्थीनि मा. सैमासानि त्वचा त्वचम्" इति ॥५॥ अथाभिषेकानन्तरम् एनां चबूं स्थाळीपार्क चशेष "पाणैस्त" इत्यादिना मन्त्रेण वर प्राशयति । वधूसंस्कारो- ऽयं न तु द्रव्यप्रतिपचिः, अतो द्रव्यस्य नाशदोषादावन्यद्रव्येण प्राशन कार्यम् । तस्मादेवंविच्छोत्रियस्थ दारेण नोपहासमिच्छेद उत ह्येवंवित्परो भवति ॥६॥ यतोऽनेन चरुशेषमाशनकर्मणा भर्ना सहक्यं प्राप्ता दारा. स्तस्माच्छ्रोत्रियस्य दारेण सह भार्यया सहोपहासं मैथुनं ने. च्छेत् न कामयेत् । हि यस्मादेवंविदपि श्रोत्रियस्य पर: शत्रु- भवति ॥ समाप्तं चतुर्थीकर्म ॥ अथ गर्भाधानसूत्रव्याख्या ॥ तामुदुह्य यथतु प्रवेशनम् । यथाकामी वा "काममाविजनितोः सम्भवाम" इति वचनात् ॥ ७॥ एवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण तां वधूमुदुह्य विवाहकर्मणा भा. यात्वे सम्पाय यतु ऋतुकालमृतुकालं प्रवेशनमभिगमनम् । कुर्यादिति शेषः । स्त्रियाः काममनतिक्रम्य यथाकामं तदस्या- ·संस्कारदीपक- - स्तीति यथाकामी वा भवेत् । न ऋतुकालाभिगमननियमः। काम स्वेच्छया आविजनितोराप्रसवात् सम्भवाम भा सह स- कता भवाम इति स्त्रीणामिन्द्राद्वरप्रार्थनावचनात् । अत्र यद्यपि "ययतुप्रवेशनम्" इति सामान्येनोक्तं तथाऽपि “अथास्या अरू विहापयति" इत्यादिना शतपथब्राह्मणे उपदिष्टः ( का. १४ अ. ९ ब्रा. ४ कं. २०) इतिकर्तव्यताविशेषो बोद्धव्यः । स च प्रयोगनिरूपणावसरे प्रदर्शयिष्यते । स्मृत्यन्तरोक्तपर्वादिनिषेध. पाळनं च कुर्यात् ॥ अथास्य दक्षिणा समधि हृदयमालभते- "यत्ते सुसीमे हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । व्वेदाहं तन्मां तद्विद्यापश्येम शरदः शतं जीवेम श- रदः शत शृणुयाम शरदः शतम्" इति ॥८॥ अथ अभिगमनानन्तरमस्यै अस्या भार्याया दक्षिणांसं द. क्षिणस्कन्धमधि उपरि दक्षिणं हस्तं नीत्वा हृदयं वक्ष आलभते स्पृशति “यचे सुसीम" इत्यादिना मन्त्रेण ॥ एषमत ऊर्ध्वम् ॥९॥ एवमनेनैव प्रकारेण अतोऽनन्तरमृतावृतो प्रवेशनं यथाकामं वा इति हरिहरा । हृदयालम्भ इति गदाधरः ॥ इत्येकादशी कण्डिका ॥ द्वादशीत्रयोदश्यो पूर्वोक्तादेव हेतोर्न व्याख्याते ॥ अथ पुंसवनसूत्रव्याख्या ॥ अथ पुसवनम् । पुरा स्पन्दत इति मासे वितीये तृतीये वा ॥१॥ पुंसवनमिति गर्भसंस्कारकर्मणो नामधेयम् । तच स्पन्दते पुरा स्पन्दिष्यते चलिष्यति "यावत्पुरानिपातयोः" इति भवि- व्यदर्थे कटा प्रयोगः । पुरा गर्भस्पन्दनाद्भवतीति हेतोः शुद्ध द्वितीये वा मासे तृतीये वा मासे गर्भाधानाद्भवति । गर्भसंस्का. P ·पुंसवनसूत्रव्याख्या कां० १६० १४ । रकत्वात् प्रतिगर्भमावर्तनीयमेतदिति गदाधरादयः । क्षेत्रसंस्कार- कत्वात् सकृदेव पुंसवनसीमन्ते कार्य, इति विज्ञानेश्वरः ।। यदहः पुसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्येत तदहरुप- वास्याप्लाव्याहते व्वाससी परिधाप्य न्यग्रोधावरोहा. छुङ्गांश्च निशायामुदपेषं पिष्ट्वा पूर्ववदासेचन "हिर ण्यगर्भः" "अद्भ्यः सम्भृत" इत्येताभ्याम् ॥ २॥ यस्मिन्नहनि पुंसा पुनामकेन पुष्यादिना नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तो भवति तदहस्तस्पिन्दिने गर्मिणीमुपवास्यानाशयित्वाऽ. भोजयित्वाऽऽप्लाव्य स्नापयित्वाऽहते वाससी नवे वाससी परि. धाप्य च न्यग्रोधो वटस्तस्थावरोहान अधोजायमानान् शुङ्गान् तदग्रपल्लवान् मुकुलाकारांश्च उभयं रात्री पूर्ववद्गर्भधारणार्थो- क्तवत् पिष्ट्वा पूर्वदेवासेचनम् दक्षिणनासारन्ध्र 'हिरण्यगर्भ" "अयः सम्भृत" इत्येताभ्यामृग्भ्याम् ।। कुशकण्टकर सोमाशं चैके ॥३॥ एक आचार्याः न्यग्रोधावोहशुश्रेषु पिष्यमाणेषु कुशस्य कण्टकं मुलं सोमांशुं सोमलताखण्डं च प्रक्षिपन्ति । कूर्ममित्तं चोपस्थे कृत्वा स यदि कामयेत वीर्य- वान् स्यादिति विकृत्यैनमभिमन्त्रयते "सुपर्णोs. सि" इति प्राग् विष्णुक्रमेभ्यः ॥ ४ ॥ स भर्ता यदि कामयेतेच्छेद् गर्भो वीर्यवान् शक्तिमान् स्था. दिति तदाऽस्या भाया उपस्थे उत्सङ्गे कूर्मपित्तं जळपूर्णशरावं निधाय विकृत्या विकृतिच्छन्दस्कया "सुपर्णोऽसि" इत्यनया ऋचा स्वापतेत्यन्तया एनं गर्भमभिमन्त्रयतेऽनामिकाग्रेण गर्मा- शयं स्पृष्ट्वा मन्त्रं जपतीत्यर्थः । तदुक्तं कात्यायनेन-- स्पृशंस्त्वनामिकाग्रेण कचिदालोकयनपि । -- ·संस्कारदीपके- अनुमन्त्रणीयं सर्वत्र सदेवमनुमन्वयेत् ॥ अभिमन्त्रणानुमन्त्रणयोर्न कश्चिद्विशेष इति गदाधरः । इति चतुर्दशी कण्डिका ॥ अथ सीमन्तोन्नयनसूत्रव्याख्या ॥ अथ सीमन्तोन्नयनं पुसवनवत् ॥१॥ अथ पुंसवनानन्तरं क्रमप्राप्तं सीमन्तोन्नयनं गर्भसंस्कारक कर्म (व्याख्यास्यते) । तच्च पुंसवनवद पुनक्षत्रे भवति । प्रथमगर्भ मासे षष्ठेऽष्टमे वा ॥२॥ आधगमें गर्भाधानप्रभृति षष्ठेऽष्टमे वा मासे नियमेन कु- यदि , गर्भान्तरेवनियम इति कर्कोपाध्यायः । अन्ये तु प्रथम- गर्भ एवेति ॥ तिलमुगमिश्र५ स्थालीपाक५ श्रपयित्वा प्रजा. पतेर्तुत्वा पश्चादग्नेर्मद्रपीठऽउपविष्टायां युग्मेन शला- टुग्रप्सेनौदुम्बरेण, त्रिभिश्च दर्भपिजुलै, रूपेण्या श. लल्या, वीरतरशङ्कुना, पूर्णपात्रेण च सीमन्तमूर्व वि. नयति भूर्भुवः स्वरिति । प्रतिमहाव्याहृतिभिर्वा ॥३॥ तिल मिश्रस्तिलमुद्गमिश्रस्त स्थाळीपाकमोदनं चरुं अप- यित्वाऽऽज्यभागान्ते "प्रजापतये स्वाहा" इत्येकामाहुति हुत्वा. स्विष्टकदादिपूर्णपात्रदानान्तं विदध्यात् । अग्रे पश्चिमतः भर्तुर्द- क्षिणतो मृद्वासने आसीनायां गर्भिण्यां भौंदुम्परेणोदुम्बरक्षो- द्भवेन युग्मेन यादियुग्मफळवता शळाटुअप्सेनापकफलैकस्त- बकनिबढेन, त्रिभिश्च दर्भपिजुलैदर्भपवित्रैश्च,येण्या त्रिषु स्था. नेषु एता येणी तया येण्या शकल्या पाळल्याख्यपक्षिकण्टकेन, वीरतरशङ्खना शरेषीकया आश्वत्थेन वा कुना, पूर्णचारेण च पूर्ण सूत्रेण पूर्ण चात्रं सूत्रकर्वनसाधनम् तर्कुरिति यावत् तेन कोहकीककेन च। चकारः सर्वसमुच्चयाः अतषौदुम्बरयु- - ·सीमन्तोनयनमुत्रव्याख्या कां. १ कं० १५। ४७ ग्मादिभिस्सर्वैः पुञ्जीकृतः सीमन्तं स्त्रिया ऊर्ध्व विनयति पृथक् करोति । ललाटान्तरमारभ्य केशान् द्विधा करोति "भूर्भुवः स्व." इत्येतावता मन्त्रेण सकृदेव भूर्भुवः स्वविनयामीत्येवम् । यद्वा प्रतिमहाव्याहृतिभिर्विनयति ततश्च भूचिनयामि, भुवचि- नयामि, स्वविनयामि इति त्रिविनयनं भवति ॥ त्रिवृतमावध्नाति "अयमूर्जावतो वृक्षऽउजीव फलिनी भव" इति ॥४॥ "अयमूर्जावत" इत्यनेन मन्त्रेण त्रिवृतं वेणी प्रति आव. ध्नाति । पुञ्जीकृतमौदुम्बरादिपञ्चकं वेण्यां नियुनक्ति इत्यर्थः ॥ अथाह व्वीणागाथिनौ राजान सङ्गायेतां यो वा. ऽप्यन्यो वीरतर इति ॥५॥ अथ औदुम्बरादिपञ्चकस्य वेणीबन्धनानन्तरमाह ब्रवीति "हे बीणागाथिनौ ! राजानं भूपति सङ्गायेतां राजवर्णनसम्बदं ध्रुवादिरूपकं युवां सम्यग्गायेताम् । अथवा, योऽन्योऽपि राज- व्यतिरिक्तो वीरतरः प्रकृष्टः शुरस्तं सङ्गायेताम्" इति ॥ नियुक्तामप्येके गाथामुपोदाहरन्ति ॥ ६ ॥ एके आचार्या नियुक्तां गाने विहितां गायां मन्त्रम् उपो. दाहरन्ति पठन्ति । अपि समुच्चयाय: । तत्पक्षे राजवीरतरयो. रन्यतरगानं गायागानं च समुचितं भवति । गाथामाह सूत्रकार- सोमऽएव नो राजेमा मानुषी प्रजा। अविमुक्त- चक्र आसीरस्तीरे तुभ्यमसाविति ॥ ७ ॥ यां नदीमुपावसिता भवति तस्यानाम गृह्णाति॥८॥ ततो गर्मिणी यां नदीम् उप समीपे आवसिता स्थिता भवति तस्या नद्या आसाविति गङ्गे यमुने इत्येवं सम्बुख्यन्तं नाम गृहाति॥

·संस्कारदीपके- तता ब्राह्मणभोजनम् ॥९॥ उक्तार्थम् । इति सीमन्तोन्नयनम् । इति पञ्चदशी कण्डिका। अथ जातकर्म सूत्रव्याख्या। सोध्यन्तीमद्भिरभ्युक्षत्येजतु दशमास्य इति प्रा. ग्यस्थत इति ॥ १॥ सोष्यन्ती प्रसवशुलवती स्त्रियं भर्ताऽद्भिजलेन 'एजतु द. शमास्य' इत्येतया 'यस्यैत' इति प्राक् पठितया ऋचा व्यवसा: नया विराड्जगत्याऽभ्युक्षति प्रसिञ्चति ॥ अथावरावपतनम् "अवैतु पृश्नि शेवल शुने ज- राय्वत्तवे । नैव मासेन(१) पीवरीं न कस्मिश्चनाय. तमव जरायु पद्यताम्" इति ॥ २॥ अथाभ्युक्षणानन्तरमवरावपतनम् अवरमुल्वं जरायुः गर्भवे- टनमवाचीनमधः पतत्यनेन जप्तेनेत्यवरावपतनो मन्त्रः तम् 'अवै- तु' इत्यादि 'पद्यताम्' इत्यन्तं स्त्रीसमीप उपविश्य भर्ता जपति । जातस्य कुमारस्थाच्छूिनांयां नाड्यां मेधाजनना. युष्ये करोति ॥ ३ ॥ मन्त्रपाठानन्तरम् जातस्योत्पन्नस्य कुमारस्याच्छिन्नायां ना. ज्याम् अच्छिन्ने नाभिनाके मेधाजननायुष्ये मेधाजननं चायुष्यं च ते पिता करोति ।। मेधाजननं तावदाह- अनामिकया सुवर्णान्तर्हितया मधुघृते प्राशयति घृतं वा "भुस्त्मयि दधामि भुवस्त्वयि दधामि स्वस्त्व. यि दधामि भूर्भुवः स्वः सर्व स्वयि दधामि" इति ॥४॥ अनामिकयाऽल्या सुवर्णेनाच्छादितया मधु च घृतं च मधुघृते इन्द्रसपास सामदेिकीकृते, घृतं वा केवळं कुपारं स. (१) हे पीवरि ईम् इतिच्छेदः । 'ईम्' इति निपातोऽनर्थकः ।

·४९ जातकर्मसूत्रव्याख्या कां० १६० १६ । कृत्प्राशयति कुमारस्य जिहायां निमाष्टिं 'भूस्त्वयि दधामि' इ. त्यादिना 'सर्व स्वयि दधामि' इत्यन्तेन । अत्रेतिकरणाद्वाक्यस. मुदायस्यैकमन्त्रत्वमिति हरिहरः ।। अथास्यायुष्यं करोति नाभ्यां दक्षिणे वा कर्णे ज. पति “अग्निरायुष्मान त्स वनस्पतीभिरायुष्मास्तेन स्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोनि । सोमऽआयुष्माम्सो. षधीभिरायुष्मास्तेन स्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि र ब्रह्मायुष्मत्तड्राह्मणैरायुष्मसेन स्वाऽऽयुषाऽऽयुष्म- तं कगमि । देवाऽआयुष्मन्तस्तंऽमृतेनायुष्मन्तस्तेन स्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि ४ ऋषय आयुषपन्तस्ते बौरायुष्मन्तस्तेन त्वाऽऽयुश ऽऽयुष्मन्नं करोमि ५ पितर आयुष्मन्तस्ते स्वध भिरायुष्मन्तस्तेन स्वा ऽऽयुषा ऽऽयुष्मन्तं करोमि ६ यज्ञऽभायुष्मान्त्स दान- गाभिरायुष्मास्तेन त्वाऽऽयुषा ऽऽयुष्मन्नं करोमि स. मुद्र आयुष्मान्त्स स्रवन्तीभिरायुष्मास्तन स्वाऽऽयु: षा ऽयुष्मन्तं करोमि" ८ इति त्रिः ॥५॥ अथ मेधाजननानन्तरम् अस्य कुमारस्यायुष्यपायुषो हित जीवनपर्धनं कर्म करोति । तद्यथा-नाभिदेशे दक्षिणे वा कर्णे नाभिसमीपे दक्षिणकर्णसमीपे पा "मग्निरायुष्मान" इत्पादि- कान् अष्टौ मन्त्रान् त्रिजपति श्रीन वारानुपांशु पठति ॥ प्रियायुषमिति च ॥ ६॥ व्यायुषमिति मन्त्रं च तवैव त्रिपति ॥ इदं चायुष्यकरण काळातिक्रमेऽपि क्रियते । मेषाजननं तु ·५० संस्कारदीपके- मुख्यकालातिकमानिवर्तते । "तस्मात्कुमारं जावं घृतं वै वाध्ये मतिलेहयन्ति स्तनं वा ऽनुधापयन्ति" इति जातमात्रस्य कुमार स्य श्रुत्या मेधाजननोपदेशात् ॥ स यदि कामयेत सर्वमायुरियादिति वात्सप्रेणै. नमाभिमृशेत् ॥ ७॥ स पिता यदि अयं कुपारः सर्व सम्पूर्णपायु वितमिया- व इत्येवम् इच्छेत् वदा वात्सप्रेण वात्सप्रिया भालन्दनेन दृष्टे- न अनुबाकेन "दिवस्परि" इत्यादि द्वादशन एनं कुपारम् अभिमुशेत सर्व शरीरमाळमेत ॥ बत्र 'उपप्रयन्तोऽअध्वरम्' इति वात्सपच्यावृत्यर्थं विश- षमाह- दिवस्परीत्येतस्यानुवाकस्योत्तमामृचं परिशि- नष्टि ॥८॥ "दिवस्परि" इत्यादिको द्वादशऋचोऽनुवाको वात्सप्रः। एवस्योत्तमामन्त्यां द्वादशीम् 'अस्ताव्यमिः' इत्येतामृचं परिधिन- छि व्युदस्यति । ता परित्यज्यकादशमिळग्भिरभिमोदित्यर्थः ।। प्रतिदिशं पञ्च ब्राह्मणानवस्थाप्य यादिममनुप्रा- णितेति । पूर्वो ब्रूयात्प्राणेति । व्यानेति दक्षिणः। अपानेत्यपरा । उदानेत्युत्तरः । समानेति पश्चम उप. रिष्टादवेक्षमाणो ब्रूयात् । स्वयं वा कुर्यादनुपरिकामम. विद्यमानेषु ॥९॥ कुमारस्य प्रतिदिनं दिशं दिशं पति चतसृषु प्राच्यादिषु दिक्षु मध्ये च यथाक्रयं पञ्च बामणानवस्थाप्य कुमाराभिमुखा- सनिवेश्य तान प्रति "इममनुप्राणित" इति "इमं कुमारम् अनुमाणित लसीकृत्य मायेत्यादि ब्रूत" इत्यर्थक औषं भ्रूषात् । aar प्रेरिता ब्राह्मणाः पूर्वादिकमेण कुमारं कक्षीकृस्य प्रमुः। --- ·- जातकर्मसूत्रव्याख्या कां. १०१६ । ५१ तत्र प्राणेति कुमारं लक्षीकृत्य पूर्वो ब्रूयात् । व्यानेवि दक्षिणो ब्राह्मणः । अपानेति पश्चिमः । उदानेत्युत्तरः । समानेति पञ्चम उपरिष्टा मवेक्षमाणः । अविद्यमानेष्वसत्सु ब्राह्मणेषु स्वयं वा स्वयमेव अनुपाणनं कुर्याद् अनुपरिक्रामं परिक्रम्य परिक्रम्य पूर्वादिकां दिशम्। अनुपरिक्राममिति पालन्तम् । अस्मिन्पले भैषाभावः॥ स यस्मिन्देशे जातो भवति तमभिमन्यते- "व्वेद ते भूमि हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । व्वेदाहं तन्मां तद्विद्यात्पश्येम शरदः शतं जीवेम श. रदः शत शृणुयाम शरदः शतम्" ॥ इति ॥ १० ॥ स कुमारो यस्मिन्देशे सूमागे उत्पन्नस्तस्पिन्देशमभिमन्त्रयते इस्तेन स्मृवाति "वेद ते भूमि" इत्यादिमन्त्रेण ॥ अथैनमभिमृशति- "अरमा भव परशुर्भव हिरण्यमयुतं भव । आ- स्मा वै पुत्रनामासिस जीव शरदः शतम्" इति ॥११॥ अथ जन्मदेशाभिमन्त्रणानन्तरम् एनं कुमारं पिताऽभिमू- पति समन्ततः सर्वशरीरे स्पृशति "अश्माभव"इत्यादिना मन्त्रेण। वात्सपाभिपीनादि एतदभियनान्तं कर्म कालव्यतिक्रपे. ऽपि क्रियते संस्काररूपत्वात् । अधास्य मातरममिमन्त्रयते. "इडाऽसि मैत्रावरुणी व्वीरे ध्वीरमजीजनया। सात्वं धीरवती भव याऽस्मान्वीरवतोऽकरत" इति॥१२॥ अथ कुमाराभिमर्शनानन्तरम् अस्य कुमारस्य मावरं जन- नीम् अभिमुखो भूत्वा "इडासि" इत्यादिना मन्त्रयते मम्बश्रावणेन संस्करोति ॥

·संस्कारदीपके- अथास्यै दक्षिण स्तनं प्रक्षाल्य प्रयच्छतीम- स्तनमिति । यस्ते स्तन इत्युत्तरमेताभ्याम् ॥ १३ ॥ अथाभिमन्त्रणानन्तरमस्यै अस्याः मातुदक्षिणं स्तनं प्र. क्षारय धावयित्वा 'इमं स्तनम्' इत्येतया कुमाराय प्रयच्छति ददाति । सत उत्तरं वामं स्तनं प्रक्षाल्य 'यस्ते स्तन:' 'इमस्त. नम्' इत्येताभ्यामृग्भ्यां प्रयच्छति ॥ उदपात्र शिरस्तो निद्धाति-"आपो देवेषु जा- अथ यथा देवेषु जाग्रथ एवमस्या सूतिकायाएं सपु- निकायां जाग्रथ" इति ॥ १४ ॥ उदपात्रं जलपूर्णपात्रं कुमारस्य शिरस्तः शिराप्रदेशे नि- दधाति स्थापयति "आपोदेवेषु" इत्यादिना मन्त्रेण । सूतिकाया: विरामदेयो इति गदाधरः॥ बारदंशे सूतिकाग्निमुपसमाधायोस्थानात्सन्धिवे. लयोः फलीकरणमिश्रान् सर्षपानमावावपति-"श- ण्डा मर्को उपधीरः शौण्डिकेयऽउलूखलः। मलिम्लु. घो द्रोणासश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा १ आलिख- मनिमिषः किंबदन्त उपश्रुतिपक्षः कुम्भी शत्रः पात्रपाणिनुमणिईन्त्रीमुखा सर्षपारुणश्च्यवनो नश्य. तादितः स्वाहा" २ इति ॥ १५ ॥ ततः सूतिकागृहस्य द्वारदेश पञ्चभूमंस्कारपूर्वकं मृतिकामि स्थापयित्वा ओत्थानादुत्थानं यावत् सन्धिखयोः सायंप्राता फनीकरणामिभान् फरीकरण तण्डुलकर्मिश्रान् युक्तान् सर्पपान तस्मिनमो आवपति जुहोति दे आहुती । “शण्डामर्का" इत्येकाम् , "आलिखन"इति द्वितीयाम् । आवपनोपदेशादोमेति. कर्तव्यतानिवृत्तिः॥

·नामकरणसूत्रव्याख्या कां० १६० १७। ५३
यदि कुमार उपद्रवेत् जालेन प्रच्छायोत्तरीयेण
वा पिताऽक आधाय जपति-
"कूकुरः सुकूकूरः कूकुरो बालपन्धनः । चेच्चेच्छु.
नक सृज नमस्तेऽस्तु सीसरो लपेतापव्हर १ तस्स-
स्यं यत्ते देवा धरमददुः स स्वं कुमारमेव वा वृणी.
थाः । श्वेच्छुनक सृज नमस्तेऽस्तु सीसरो लपेताप-
डहर २ सत्सत्यं यत्ते सरमा माता सीसरः पिता श्या-
मशवलौ भ्रातरौ। चेञ्चेच्छुनक सृज नमस्तेऽस्तु
सीसरो लपेतापव्हर" ३ इति । अभिमृशति-"न ना
मयति न रुदति न दृष्यति न ग्लायति यत्र न्य
व्वदामो यत्र चाभिमृशामसि" इति ॥ १६ ॥
यदि चेत्कुपारो बालग्रहस्तं वालमुपद्रवेत् अभिभवेत् तदा
तं पालं जालेन मत्स्यग्रहसाधनेन तदळाम उत्तरीयेण वाससा
प्रच्छायाङ्के उत्सङ्गे निषाय धृत्वा "कूकुर"इत्यादिकम्"अपन्हर"
इत्यन्त मन्त्रं जपति । जपान्ते कुमारस्य स हिममिमशति "न
नामयति" इत्यादिना मन्त्रेण ॥ इति जातकम ।।
इति षोडशी कण्डिका ॥
अथ नामकरणसूत्रव्याख्या।
शम्यामुत्थाप्य ब्राह्मणान्मोजयित्वा पिता नाम
करोति ॥१॥
दशम्या राज्यामतीतायाम् एकादशेऽहनि ब्राह्मणान्
श्राव्यतिरेकेण त्रिपमतीन भोजयित्वा पिता कुमारस्य नाम
करोति । अन्यस्मिनपि संस्कारे पितुरेबोत्सर्गास्कर्तृत्वम् । इस
पितुर्ग्रहणादन्यत्रापि नियमोऽवगम्यते ॥
यक्षरं चतुरक्षरं वा घोषवदाद्यन्तरन्तस्थं दीर्घा
मिनिष्ठानं कृतं कुर्यान्न तद्धितम् । अयुजाक्षरमाका.
रान्त त्रिय तखितम् ॥२॥

·- संस्कारदीपके- द्वे अक्षरे अस्य तद् यक्षरं, चत्वार्यक्षराण्यस्य तच्चतुरक्षरम् । अनयोर्विकल्पः । किञ्च घोषवदादि घोषवदक्षरमादौ यस्य नाम्नस्तद्घोषबदादि । घोषवन्ति चाक्षराणि वर्गतृतीयचतुर्थप- श्वमा हकारश्चेत्येतानि । अन्तरन्तस्थम् अन्तमध्येऽन्तस्था यस्य तदन्तरन्तस्थम् । अन्तस्था यरलवाः । दीर्घाभिनिष्ठानम् दीर्घमाभिनिष्ठानमवसानं यस्य तद्दीर्घाभिनिष्ठानम् । कृतं कृत्य. त्ययान्तं कुमारस्य नामधेयं कुर्यात् । यद्वा कृतं पूर्वकृतं पिता- महादिनाम तत् कुर्यात् । न तद्धितं, तद्धितप्रत्ययान्तं न कुर्यात् । स्त्रियान्तु विशेष:-- अयुजाक्षरम् अयुजानि विषमाणि व्यादीनि अक्षराणि यस्य तदयुजाक्षरम् , आकारान्तम् आकारोऽन्तो यस्य तदाकारान्तम् , स्त्रियै स्त्रियाः तद्धितं तद्धितप्रत्ययान्तं, नाम कुर्यादित्युषज्यते ॥ शर्म ब्राह्मणस्य व्यर्म क्षत्रियस्य गुप्तति वैश्यस्य ॥३॥ ब्राह्मस्य विप्रस्य पूर्वोक्तलक्षणनामान्ते शर्मेति पदम् , क्षत्रियस्य वर्मति पदम्, , वैश्यस्य गुप्तेति पदं कुर्यात् ॥ अथ निष्क्रमणसूत्रव्याख्या । चतुर्थे मासि निष्क्रमणिका ॥४॥ कुमारस्य जन्मचतुर्थे मासि निष्क्रमणिका महादहिनि- क्रमणं करोति पिता॥ सूर्यमुदीक्षयति तचक्षुरिति ॥५॥ 'तच्चक्षुर्देवहितम्' इत्यादिना 'शरदः शतात्' इत्यन्तेन म- न्त्रेण श्रीसूर्य भगवन्तं रश्मिमालिनमुदीक्षयति कुमारं प्रदर्शयति पिता ॥ इति सप्तदी कण्डिका । अष्टादशी न व्याख्याता । हेतुस्तूक्तः ॥ अथान्नप्राशनसूत्रव्याख्या ॥ षष्ठे मासेऽन्नप्राशनम् ॥१॥ , ·-- अन्नप्राशनसूत्रव्याख्या कां० १ ० १९ । ५५ जन्मतः षष्ठे मासे कुमारस्यान्नप्राशनं कुर्यात् ॥ स्थालीपाक श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहु- ती जुहोति- "देवीं व्वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पश- वो व्वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्ज दुहाना धेनुर्वाग- स्मानुपसुष्टुतैतु स्वाहा" इति । व्वाजो नोऽअथेति च द्वितीयाम् ॥२॥ स्थालीपाकं चरुं यथाविधि अपयित्वाऽऽधारावाज्यभागी हुत्वा द्वे आहुती आज्येन जुहोति । "देवीं वाचम्" इत्यादिकया ऋचा एकामाहुतिं जुहुयात् "इदं ब्वाचे" इति त्यागं कुर्वन् । चकारात पुन: "देवी चा- चम्" इत्येतस्यान्ते "वाजो नोऽअद्य" इति च मन्त्रं पठित्वा द्वितीयामाज्याहुतिं जुहुयात् "इदं व्वाचे व्वाजाय च" इति त्यागं कुर्वन् । स्थालीपाकस्य जुहोति-. "प्राणेनान्नमशीय स्वाहा अपानेन गन्धानशीय स्वाहा २ चक्षुषा रूपाण्यशीय स्वाहा ३ श्रोत्रेण यशोऽशीय स्वाहा ४ इति ॥ ३ ॥ स्थालीपाकस्य चरोः चतुर्भिमन्त्रैश्चतस्र आहुतीर्जुहोति "प्राणेनाबमशीय स्वाहा" इत्यादिभिः प्रतिमन्त्रम् ॥ प्राशनान्ते सर्वान् रसान्त्सर्वमन्नमेकतऽउद्धृत्या- थैनं प्राशयेत् तूष्णी, हन्तति वा। हन्तकारं मनु- ध्या इति श्रुतेः॥४॥ प्राशनान्ते-संस्त्रवप्राशनान्ते कर्मणि जाते सर्वान कटुमधुर तिक्तकषायादीन् , सर्वमन्त्र-मक्ष्यं भोज्यं लेयं चूऽयं पेयं चैकतः एकस्मिन्सुवर्णादिपात्रे उधृत्यायनं कुमारं तस्मादन गृहीत्वा ·~ व्यम् । संस्कारदीपक- वृष्ण प्राशायद , हन्तेति मन्त्रण वा प्राशयेत् । "तस्यै दो स्तनौ देवाऽउपजीवन्ति स्वाहाकारं च व्यपटुकारं च, हन्तकारं मनुष्याः, स्वधाकारं पितर" इति श्रवणात् ॥ गुणफलमाह- भारद्वाज्या मामेन शाक्प्रमारकामस्य, कपि. अलमा सेनानाथकामम्य, मत्स्यैर्जवनकामस्य, कृक पापाऽआयुष्कामस्य, आट्या ब्रह्मवर्चसकामस्य, सो सर्वकामम्यानपर्याय वा, ततो ब्राह्मणभोजनम् । अ. नपर्याय वा ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५॥ भारद्वाज्याः पक्षिण्या मांसेन कुमारस्य प्राशनं कारायत. यदि 'कुपारो वाग्मी स्यात्' इत्येवं कापना भवति पितुः। कपिलमा मन प्राशयेद् यदि 'कुपारः अन्नादा स्यात्' इति कामयेत । यदि 'कुमारः जीवनः शीघ्रगामी स्यात्' हात कामयेत, तदा मत्स्यान् प्राशयेत् । यदि 'कुमारो दीर्घायु: स्यात्' इति कामयेत, तदा- कुकषाया मांसं पावत् । यदि 'कुमारो ब्रह्मवर्चसी स्यात्' इात कामयत सदाऽऽव्या पास प्राशयेत् । यदि 'वामसारादीनि ब्रह्मवर्चसान्तानि सर्वाणि कुमारस्य भवन्तु' इति कामयत, तदा भारद्वाज्यार्दानामाव्यता. नां सर्वाणि मांसानि क्रमेण प्राशयत् । अन्नपपाय वा अन्नप. रिपाच्या वाऽन्नवत्सर्वमांसान्येकीकत्य प्राषायेदित्यर्थः । अनप- योयत्यविभक्तिकमार्षम् । ततो ब्राह्मणभोजनमित्युत्तार्थम् । द्विरुति काण्डसमातिसूचनार्था । इत्येकोनविंशी कण्डिका । इति प्रथमकाण्डम् । अथ चूडाकरणसूत्रव्याख्या । सांवत्सरिकस्य चूडाकरणं तृतीये वाऽप्रतिहते ॥१॥ संवत्सरमद्धमतिक्रान्तः सांवत्सरिका तस्य बाबकस्य चू.

·-
चूडाकरणसूत्रव्याख्या कां० २ ० १॥
डाकरणं चूडाकर्माख्यं वक्ष्यमाणं कर्म कुर्यात् । वृत्तीये वा संव.
सरेऽप्रतिहतेऽल्पावशिष्टे ॥
यथामङ्गलं वा सर्वेषाम् ॥ २॥
यद्वा यथामङ्गलं यथाकुलाचार सर्वेषां वर्णानां व्यवस्थे.
स्यर्थः । यस्य कुले सांवत्सरिकस्य चूडाकर्म क्रियते तस्य सांव-
स्सरिकस्य, यस्य तृतीयेऽब्दे तस्य तदा इति व्यवस्था। यस्य
कुले नास्ति नियमस्तस्य यहच्छ या विकल्पः।
अन्ये तु यथामङ्गलपदं धर्मशास्त्रान्तरे विहितकालान्तरोप.
लक्षणमाहुः। धर्मशास्त्रोक्ताः कालाश्च तृतीयपञ्चमसप्तमा उप.
नीत्या सहव वा॥
आर्थक्रमानुरोधेन यथामङ्गलपिति सूत्रं पूर्व व्याख्याय पो-
डशवर्षस्य केशान्त इति सूत्रं व्याख्यायते-
षोडशवर्षस्य केशान्तः ॥३॥
षोडश वर्षाणि अतीतानि यस्य स षोडशवर्षः तस्य सप्त-
दशे वर्षे केशान्तः केशान्ताख्या संस्कारो भवति ॥
ब्राह्मणान् भोजयित्वा माता कुमारमादायाप्ला-
व्याहते व्याससी परिधाप्याङ्क आधाय पश्चादग्रुप.
विशति ॥४॥
कालमभिधाय कर्माभिधीयते । चूडाकरणागतया त्रीन्
ब्राह्मणान् भोजयित्वा माता जननी कुमारं पुत्रं चूडाकरणाह.
मादाय गृहीत्वाऽऽप्लाव्य स्नापयित्वा ऽहते नवे सकृद्धौते वास.
सी द्वे वस्त्रे परिघाप्यान्तरीयोचरीयत्वेन परिहिते कारयित्वा ऽङ्के
उत्सङ्गे आधाय स्थापयित्वाऽग्नेः पश्चात् पश्चिमतः उपविशति ।
अन्वारब्ध आज्याहुती त्वा प्राशनान्ते शीता-
स्वप्मृष्णा आसिञ्चति-
"उष्णेन व्वाय उदकेनेदिते केशान् वप"इति ।
"केशश्मश्रु" इति च केशान्ते ॥५॥

·संस्कारदीपके- ततो ब्रह्मणाऽन्वारन्धा कुशेनोपस्पृष्टः आज्याहुतीः आघा- रादिस्विष्टकृदन्ताः चतुर्दश हुत्वा संस्रवप्राशनान्ते शीतामु अ. मु उष्णा अपः शीतोदके उष्णोदकमासिञ्चति प्रक्षिपति- 'उष्णेन व्वाय ऽउदकेनेहि' इति मन्त्रेण । केशान्ते तु 'उ. ष्णेन धाय ऽउदकेनेह्यादिते केशश्मश्रु व्वप' इति मन्त्रे विशेषः ॥ अथाननवनीतपिण्डं घृतपिण्डं दनो वा प्रास्यति॥६॥ अयोग्णोदकसेकानन्तरम् अत्रास्मिन्नुदके नवनीतपिण्डं घृ. सपिण्डं दनो वा पिण्डं प्रक्षिपति ॥ तत ऽआदाय दक्षिणं गोदानमुन्दति-"सवित्रा प्रसूता दैव्या आप ऽउन्दन्तु ते तनूं दीर्घायुत्वाय व्व. चैसे" इति ॥७॥ ततस्तस्मादुदकात् चुलुकेनकदेशमादाय दक्षिणं गोदानं शिरसो दक्षिणप्रदेशस्थं केशसमूह 'सवित्रा प्रसूता' इति मन्त्रे. णोन्दति आर्दै करोति ॥ ग्येण्या शलल्या विनीय त्रीणि कुशतरुणान्य. न्तर्दधात्योषध इति ॥८॥ त्रिषु स्थानेषु एनी चित्रा ध्येणी । शलली सेधाशलाका । क्लिन्नान् केशान् वया विनीय पृथक्कृत्य विरलान् कृत्वा त्रीणि कुशतरुणानि दर्भवणानि अन्तः मध्ये दधाति धारयति 'ओषधे. त्रायस्व' इति मन्त्रेण ॥ शिवो नामेति लोहक्षुरमादाय निवर्तयामीति प्रवपति ।। ततः कर्ता "शिवो नामासि"इति मन्त्रेण लोहारं ताम्रा. दिपरिष्कृतमयोपयं क्षुरमादाय दक्षिणकरण गृहीत्वा निवर्तया- मीति मन्त्रेण प्रवपति तं कुशतरुणान्तहितेषु केमोषु संलागयति स्थापयति ॥ "येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य ·चूडाकरणसूत्रव्याख्या कां० २ ० है। ५९ विद्वान् । तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्यञ्जरदष्टिर्य थाऽसत्" इति सकेशानि प्रच्छिद्य आनडुहे गोमयः पिण्डे प्रास्यत्युत्तरतो ध्रियमाणे ॥ १० ॥ येनावपदिति मन्त्रेण केशसहितानि कुशतरुणानि प्रागग्राणि पच्छिद्य खण्डयित्वा मातुईस्ते निदधाति, सा चाऽग्नेरुत्तरतो भूभागे ध्रियमाणेऽवस्थाप्यमाने आनडुहे आर्षभे गोमयपिण्डे प्रास्यति प्रक्षिपति ॥ उदकस्पर्शः। एवं द्विरपरं तूष्णीम् ॥ ११ ॥ एवमुक्तेन प्रकारेण द्विः द्विवारमुन्दनादि गोमयपिण्डनिया. नान्तं कर्म तूष्णीं मन्त्ररहितं कुर्यात् ॥ इतरयोश्चोन्दनादि ॥ १२ ॥ इतरयोः पश्चिमोत्तरयोर्गोदानयोरुन्दनादिक्लेदनप्रमृतिगो- मयपिण्डनिधानान्तं कर्म, चकारात्सकृत्समन्त्रकं द्विरमन्त्रक भवति ।। अथ पश्चात् व्यायुषमिति ॥ १३ ॥ अथ दक्षिणगोदानस्य विन्द नादिच्छेदनान्तकानन्तरं पश्चागोदाने विशेषमाह-व्यायुषमिति । "व्यायुषं जमदने" इत्यादिना मन्त्रेण सकेशानि कुशतरुणानि सकृत्प्रच्छिध तूष्णीं द्विः प्रच्छिद्य गोमयपिण्डे प्रास्यति । अथोत्तरतो-"येन भूरिश्चरा दिवं ज्योक् च पश्चा- द्धि सूर्यम् । तेन ते व्वपामि ब्रह्मणा जीवात जीव. नाय सुश्लोक्याय स्वस्तये" इति ॥१४॥ अथानन्तरम् उत्तरता उत्तरगोदानकर्मणि सकेशानां कुश- तरुणानां छेदनं "येन भूरिश्वरा" इति मन्त्रेण कुर्यात् । अन्य- सर्व दक्षिणगोदानवकार्यम् ॥ त्रिः क्षुरेण शिरः प्रदक्षिणं परिहरति, समुखं के.

·६० संस्कारदीपके- शान्ते- "यत्क्षुरेण मज्जयता सुपेशसा व्वप्ना वा व्व- पति केशाश्छिन्धि, शिरो माऽस्यायुः प्रमोषीः । मुखमिति च केशान्ते ॥ १५ ॥ त्रिः त्रीन् वारान् क्षुरेण शिरो मूर्द्धानं प्रदक्षिणं यथा भवति तथा परिहरति-शिरसः समन्तात् प्रदक्षिणं क्षुरं "यत्क्षु. रेण" इति मन्त्रेण भ्रामयतीत्यर्थः। केशान्ते समुखं मुखसहित शिरः परिहरति । मन्त्रे व शिरःपदानन्तरं मुखपदं प्रक्षेप- णीयम् ॥ ताभिरद्भिः शिरः समुद्य नापिताय क्षुरं प्रयच्छ- ति-"अक्षण्वन् परिवप" इति ॥ १६ ॥ ताभिः प्रकृताभिः शीतोष्णाभिरद्भिः शीतोष्णोदकेन शिरो मस्तक समुद्य क्लेदयित्वाऽऽर्द्रभावमापाथ नापिताय धुरं प्रय. छति मुण्डनार्थ ददाति "अक्षण्वन परिवष" इति मन्त्रेण । यथामङ्गलं केशशेषकरणम् ॥ १७ ॥ क्षुरसमर्पणानन्तरं नापितेन केशवपनं कार्यम् । तत्र केशा. नां शेषकरणं शिखारक्षणं यथामङ्गलं यस्य कुळे यथा प्रसिद्ध तस्य तथैव शिखास्थापनं कार्यम् ।। अनुगुप्तमेत सकेशं गोमयपिण्डं निधाय गोष्ठे पल्वल उदकान्ते वा॥१८॥ ततो वपनोत्तरं सर्वान् केशान् गोमयपिण्डे कृत्वा एतं गो. मयपिण्डं वस्त्रादिवेष्टनेनानुगुप्तमावृतं कृत्वा गोष्ठे गवां बजे स्था. पयेत् । अथवा पल्वळेऽल्पोदके सरसि स्थापयेत् । अथवोदका. न्ते यत्र कुत्रचिदुदकसमीपे स्थापयेत् ॥ आचार्याय व्वरं ददाति ॥ १९ ॥ ततश्चूडाकरणकर्ता पित्रादिः स्वकीयायाचार्याय बरं तद. मिलषितं द्रव्यं ददाति । अभिलषितद्रव्याभावे 'चतुष्कार्षापणो ·- चुडाकर शाह सूव्याख्या कां० २ ० १॥ वर' इति मूल्षाध्यायोक्तद्रव्यदानम् इति वृद्धाः। कापिणच षोडशमाषपरिमिता राजती मुद्रा । पञ्चरक्तिको भाषः ।। गां केशान्ते ॥ २०॥ केशान्ते कर्मणि केशान्तसंस्कारकर्ता स्वाचार्याय गां ददा. तीति गदाधरः । संस्कार्यस्थाचार्यायेति हरिहरादयः ।। संवत्सरं ब्रह्मचर्यमवपनं च केशान्ते ॥ २१ ॥ केशान्तकर्मानन्तरं संस्कृतः संवत्सरं यावद्ब्रह्मचर्य चरेत् । केशान्तोचरकाल संवत्सरं यावत् वपनं च वर्जयेत् इति गदा. वरः । केशान्तकर्मोचरं यावजीवं शास्त्रीयवपनव्यतिरेकेण वपनं वर्जयेत् इति वासुदेवहरिहरगर्गाः । शास्त्रीयं वपनं च- गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोणुरोमती । आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम् ।। इत्यादिनिमिचेषु बोध्यम् । केशवपनस्य चूडाकर. णादौ जातत्वात् श्मश्रुवपनस्यैव केशान्तसंस्कारे मुख्य. स्वात् केशान्तसंस्कारोत्तरं श्मश्रूणामवपनमेव यावज्जीवं शास्त्री. पवपनं वर्जयित्वा पारस्कराचार्यणोपदिश्यते । श्मश्रुशब्दश्च मुख्यया वृत्या उत्तरोष्ठोपरिवर्तमानलोमान्येवाभिधत्ते । लक्षण. प्रकाशे उत्तरोष्ठलक्षणानन्तरं श्मश्रुलक्षणाभिधानात् । तावन्मा. त्रावपनस्यैव सर्वदेशसम्प्रदायसिद्धत्वाच । केशवपनं तु समा. वर्तनोत्तरं जीवपितृकस्य निषिद्धम् । मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सवतः। न जीवपितृका कुर्यात् गर्भिणीपतिरेव च ।। इति दक्षवचनात् । मुण्डनस्य निषेधेऽपि कर्तनं तु विधीयते । इति स्मृत्यन्तरात् कर्तनमात्रं तस्यानुष्ठेयम् । गर्मिणीपतेस्तु तदपि निषिद्धम् ।

·६२ संस्कारदीपके- नोदन्वतोऽमसि स्नाया न च इमवादि कर्तयेत् । अन्तर्वन्याः पतिः कुर्वनमजा भवति ध्रुवम् ॥ इति क्रतुस्मरणात् । सर्वकेशवपनस्यैव मुण्डनपदार्थत्वमभिप्रेत्य कतिपयकेशान् परिशेष्य जीवपितृका अपि केषुचिद्देशेषु केशवपनं कारयन्ति । प्रयागादितीर्थप्राप्तौ मातृमरणादिनिमित्ते च जीव- पितृकस्य गर्भिणीपतेश्च मुण्डनमावश्यकम् । 'प्रयागे वपनं कु. यति' इति वचनात् । क्षारं नैमित्तिकं कुर्यात् निषेधे सत्यपि ध्रुवम् । पित्रोः प्रेतविधानं च गर्भिणीपतिराचरेत् ॥ इति स्मृत्यन्तरात् सौर नैमित्तिकं कुर्यात् निषेधे सत्यपि ध्रुवम् । पित्रादिमृतिदीक्षामु प्रायश्चित्ते च तीर्थके। इति सङ्ग्रहवचनाच्च । अन्तर्वरन्यां च जायायां तीर्थ क्षौरं न कारयेत् । इतिवचनात्तु तीर्थे गर्भिणीपतेः सौरनिषेषोऽवगम्यते । अतोऽत्र विकल्पो वा पूर्ववचनस्य प्रयागपरकत्वं वा। प्रयागे जीवपितृकस्य श्मश्रुवपनमप्यावश्यकम् । एवं मातृमरणादिनि- मित्तेऽपि । आशौचान्ते तु "आशौचान्ते कृतश्मश्रुकर्माणः" इति विष्णुवचनेन जीवपितृकोऽपि मश्रुवपनं कुर्यात् निषेधस्य राग. प्राप्तविषयकत्वादिति गुर्जराः। श्मश्रुवपनस्य पितृमरणादिनिमिचं विना आचार्येण निषेधात् । यस्य यस्य च वर्णस्य यद्यत्स्याल्पश्चिमं त्वहः । स तत्र वस्त्रशुद्धिं च गृहशुद्धिं करोत्यपि ॥ केशश्मश्रुनखादीनां यत्याज्यं तज्जहात्यपि। (दै० ५०) इति ब्रह्मपुराणीयवचनेन आशौचान्तवपनस्य शुद्यर्थत्वला. भाव श्मश्रुव्यतिरिक्तकेशादिवपनेनापि शुद्धाभाव , समाचाराच्च ·इस नाहनव्यादा कां. ३. छई २॥ श्मश्रुध्यतिरिक्तकेशादिवपनमेव जीवत्पित्केणाशौचान्तेऽनुष्ठेय. मित्यन्ये । जीवत्पितकस्य पञ्चाशद्धायनोत्तरं निमित्त बिनाऽपि केशादिवपनं, तदन्येषां श्मश्रुवपनं च भवत्येव । पञ्चाशद्धायनात्पूर्व क्षौर नैमित्तिकं विना। न कुर्यात् तत् तव तु स्वेच्छया वपनं चरेत् ।। (वी०मि०सं०५०)इतिस्मृत्यन्तरात् । अद्यत्वे प्रायः सर्वदेशेषु केशान्तसंस्कारस्य लुप्तप्रायत्वात् श्मश्रूणामबपनं समावर्तनोत्तरः कालिकं ज्ञेयम् । हिरण्यकेशिगृह्यादौ तत्र श्मश्रुवपनोपदेशेन तस्य तत्सजातीयत्वात् । श्मश्रुध्यतिरिक्तमुखलोसवपनं तु गर्भिणीपति वर्जयित्वा न कस्यापि निषिदम् । अतस्तव केशकर्तनेऽपि जी. वपितृकादीनां भवत्येष । केशवपने केशसंलमानां हनुचिबुक- वर्तिनां दंष्ट्राबहिर्भागवर्तित्वेन ( दाढी ) इति प्रसिद्धलोम्नां व. पनमावश्यकम् । केशवपने तेषामवपनस्य आर्यावर्तशिष्टमात्रवि- गर्हितत्वेन म्लेच्छाचारत्वात् । पूर्व मुखळोमवपनं पश्चात्केशव- पनम् , तैत्तिरीयश्रुतौ तथोक्तेरिति केचित् । तैत्तिरीयाणामेव स नियमो नान्येषामित्यपरे । अनयोयुक्तायुक्तत्वं सुधीभिर्विवेचनी- यमित्यलं प्रसक्तचिन्तया ॥ द्वादशरात्रषानं त्रिरात्रमन्ततः ॥ २२ ॥ ब्रह्मचर्यमवपनं च द्वादशरात्रमेव वा षडात्रमेव वा त्रिरा- त्रमेव वा स्वीकुर्यात् । एते चत्वारो विकल्पाः पूर्वपूर्वाशक्तौ ज्ञ- या: । इति प्रथमा कण्डिका ॥ अथोपनयनसूत्रव्याख्या ॥ अष्टवर्षे ब्राह्मणमुपनयेत् गर्भाष्टमे वा (गर्भाष्टः मेषु वा) ॥१॥ अष्टौ वर्षाण्यतीतानि यस्यासावष्टवर्षस्तं ब्राह्मणं द्विजोचमम् उपनयेत् उपनयनाख्येन संस्कारेण संस्कुर्यात् इति हरिहर ·, - संस्कारदीपके- गदाधरौ। अष्टमे वर्षे उपनयन संस्कार कुर्यादिति कों जय. रामश्च । अनाष्टशब्दस्याटमाथै लक्षणा बोध्या। गर्भसहचरि. तोऽन्दो येषां तानि गर्भाष्टमानि । तेषु अतीतेषु वा उपनयेत् । ततश्च जन्मतो नवमेऽष्टमे वा वर्षे उपनयेदित्यर्थः इति हरिहरः । अथवा ब्राह्मणं गर्भसहिताष्टवार्षिकमुपनयेदिति गदाधरः । उप. नयनं च विधिनाऽऽत्मसमीपनयनम् , अग्निसमीपनयनं वा, तत्पूर्वक सावित्रीवाचन वा ॥ एकादशवर्ष राजन्यम् ॥२॥ एकादश वर्षाण्यतीतानि यस्याप्तौ एकादशवर्षस्तं जन्मतो द्वादशे वर्षे राजन्यं क्षत्रियम् , उपनयेदित्यनुषज्यते ॥ द्वादशवर्ष वैश्यम् ॥ ३ ॥ जन्मतस्त्रयोदशे वर्षे उपनयेदित्यर्थः ।। यथामङ्गलं वा सर्वेषाम् ॥४॥ अथवा सर्वेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां यथामङ्गलं यथाकुळध. ममुपनयनं कुर्यात् । यद्वा यथामङ्गलशब्देन स्मृत्यन्तरोक्तपञ्चव. र्षादिकालसङ्ग्रहः । यथाह मनु:- ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे ॥ इति । एवमेवापस्तम्बादिवचनान्यपि बोध्यानि ।। ब्राह्मणान् भोजयेत्तं च ॥५॥ त्रीन् ब्राह्मणान् भोजयेत् , तं च कुमारम् । भोजयेदिति चकारेणानुषज्यते । भोजनात्पूर्वमेव वपनं कर्तव्यमिति कर्काः दया सर्वे भाष्यकाराः। मुरारिमिश्रादयस्तु गोभिलगृह्ये स्पष्ट- मेव भोजनस्य वपनात्पूर्वमुपदेशाद, हिरण्यकेशिगृह्ये च 'आशि. तस्य कुमारस्य केशान् वापयित्वा' इति भूतार्थक्तप्रत्ययेन वप- - ·न उपनयनसुनव्याख्या का ३ ई० ३ लात्पूर्वकालिकत्वस्य भोजने स्पष्ट लाभाच दीक्षायामिव सपना. त्पूर्वमेव तं भोजयेदित्याहुः । भोजनं चात्र दुग्धादेरेव 'पयो य. वाग्वामिक्षा आहारा द्विजातीनां क्रमशः' इति गृह्यान्तरात् इति शुभकर्मनिर्णये ॥ पर्युप्तशिरसमलङ्कतमानयन्ति ॥ ६ ॥ परि सर्वत: उल्लं झुण्डितं शिरो यस्य स पर्युप्तशिरास्तम् , अलङ्कतं यथासम्भव सुवर्णादिनिर्मितः कुण्डलायलङ्कारः, आ. चार्य पुरुषा आचार्यसमीपमानमन्ति । पश्चादग्नेरवस्थाप्य ब्रह्मचर्यमागामिति व्यापयति ॥७॥ तत आचार्यों माणवकम् अग्नेः पश्चिमत आत्मनो दक्षिण- तोऽवस्थाप्य "ब्रह्मचर्यमागामिति ब्रूहि" इति प्रैषमुक्त्वा माण- वक तथैव वाचयति ॥ ब्रह्मचार्यसानीति च ॥ ८॥ "ब्रह्मचार्यसानीति बहि" इत्याचार्यों माणवकं प्रेषयति । प्रेषितश्च माणवको ब्रह्मचार्यसानीति वदेत् ॥ अथैनं व्यास: परिधापयति-"येनेन्द्राय बृहस्पति- र्वासः- पर्यदधादमृतम् । तेन त्वा परिदधाम्घायुषे दीर्घायुत्वाय पलाय वर्चसे" इति ॥९॥ अथ वाचनानन्तरमेनं कुमारम् आचार्यों वक्ष्यमाणलक्षणं शाणादिवासः परिधापयति येनेन्द्रायेत्यादिना मन्त्रेण ॥ मेखलां वनीते-"इयं दुरुक्तं परिवाधमाना व्वर्ण पवित्रं पुनती म आगात् । प्राणापानाभ्यां बलमादधा- ना स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम्" इति ॥ १०॥ ततो मेखलां मौज्यादिकां वक्ष्यमाणलक्षणां क्रटिप्रदेशे बधीते-त्रिवृतां प्रवरसङ्घयाकग्रन्थियुतां प्रादक्षिण्येन त्रिः परि- वेष्टयति "इयं दुरुक्तम्" इत्यादिना मन्त्रेण । माणवकस्य मन्त्र- ·- संस्कारदीपके- पाठ इति हरिहरः । आचार्यस्येति गदाधरः ॥ "युवा सुवासाः परिवीत आगात्स ऽउ श्रेशान भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्था- ध्यो मनसा देवयन्ता" इति वा । तूष्णीं वा ॥ ११ ॥ उक्तमन्त्रान्तरेण वा तूष्णीं वा मेखला बनीते ॥ "यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुर• स्तात् । आयुष्यमरच्यं प्रतिमुश्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बल. मस्तु तेजः । यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीते. नोपनह्यामि" इति मन्त्रेण- सूत्रकारानुक्तमपि सर्वभाष्यकारसम्मतम् उपचीतधारणम् अस्मिन्नवसरे कर्तव्यम् ॥ समाचारादेवात्र-"मित्रस्य चक्षुर्धरणं बलीयस्ते. जो यशस्वि स्थविर ५ समिद्धम् । अनाहनस्वं व्वसन जरिष्णु ( जयिष्णु ) परीदं व्याज्यजिनं दधेऽहम् ॥ इत्यनेन मन्त्रेणाजिनधारणमिति कारिकायां गर्गपद्धतौ च॥ दण्डं प्रयच्छति तं प्रतिगृह्णाति-“यो मे दण्डः परापतद्वैहायसो ऽधिभूभ्याम् । तमहं पुनरादद ऽआ. युषे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय" इति ॥ १२ ॥ आचार्यों माणवकाय वक्ष्यमाणलक्षणंदण्डं तूष्णीं प्रयच्छति। माणवकश्च तं "यो मे दण्डः" इत्यादिना मन्त्रेण प्रतिगृह्णाति ॥ दीक्षावदेके दीर्घसत्रमुपैतीति वचनात् ॥ १३ ॥ एके आचार्या दीक्षावद् सोमे दीक्षायां यथा दण्डादानं तूष्णीं तथेच्छन्ति । तत्र यथा “उच्छ्रयस्व वनस्पते” इत्या. दिना "यज्ञस्योहचा" इत्यन्तेन मन्त्रेण यजमानो दण्डमुच्चय- ति तदत्र ब्रह्मचारी । “दीर्घसत्रं वा एषऽउपैवि यो ब्रह्मच यमुपैति" इस्यारभ्य ब्रह्मचर्यस्य दीर्घसत्रसम्पमतिपादनात् ।।

·उपनयनसुव्याख्या का० ३ कं०२।
अशास्याद्भिरञ्जलिनाञ्जलिं पूरथति आशेहिष्ठा"
इति लिमुभिः॥ १४ ॥
অথ মানানস্থ জালা না-
अलि स्वकीयाञ्जलिस्थामिद्भिरापोहिष्ठेत्यादिकामिस्तिमि
ग्भिः पूरयति ॥
अथैन सूर्यमुदीक्षयति तचक्षुरिति ॥ १५ ॥
अथाञ्जलिपूरणानन्दरपेनं माणवकं 'सूर्यमुदीक्षस्व' इत्येवं
प्रेष्य सूर्यमुदीक्षयति अवलोकयति दर्शयति । स च माणवका
"तच्चक्षुः" इत्यादिना शारदः शताद" इत्यन्तेन मन्त्रेण सूर्य
पश्यति॥
अथास्य दक्षिणा समाधि हृदयमालमते-"मम
व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तमनु चित्तं ते ऽअस्तु ।
मम व्वाचमेकमना जुषस्व बृहस्पतिष्ट्वा नियुनक्तु
मह्यम्" इति ॥ १६॥
अथ सूर्यदर्शनानन्तरमाचार्योऽस्य माणवकस्य दक्षिणा
समाधि दक्षिणस्कन्धस्योपरि स्वकीयं दक्षिणहस्तं नीत्वा “मम
व्रते" इत्यादिना मन्त्रेण हृदयं वक्ष आलभते स्पृशति ॥
अथास्य दक्षिण५ हस्तं गृहीत्वाऽऽह "को नामा.
सि" इति ॥ १७ ॥
अथ हृदयालम्भनानन्तरमाचार्योऽस्य माणवकस्य स्वकी.
येन दक्षिणहस्तेन दक्षिणहस्तं गृहीत्वा "को नामासि" इत्याह ।।
"असावहं भोः" इति प्रस्थाह ॥ १८ ॥
एवं पृष्टो माणवकः, असौ अमुकशर्माऽहं भोः इति प्रत्याइ
प्रतिवचनं दद्यात् ।।
अथैनमाह-कस्य ब्रह्मचार्यसीति । 'भवत' इत्यु.
च्यमाने-"इन्द्रस्थ ब्रह्मचार्यस्यग्निराचार्यस्तवाहमा-
चार्यस्तवासो" इति ॥ १९ ॥

·संस्कारदीपके- अथ प्रतिवचनानन्तरम् आचार्य एनं माणवर्क कस्य ब्रह्म चार्य सीत्याह पृच्छति । भवतः इति माणवकेनोच्यमाने-“इन्द्र- स्य ब्रह्मचार्यसि अभिराचार्य स्वाइमाचार्यस्तव अमुक शर्मन" इति मन्त्रं पठति ।। अथैनं भूतेभ्यः परिददाति-"प्रजापतये त्वा परि- ददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददाम्यङ्ग्यस्त्वौषधी. भ्यः परिददामि द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिदामि विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूते. भ्यः परिददाम्परिष्ट्य" इति ॥ २० ॥ अथानन्तरम् एनं कुमारमाचार्यः भूतेभ्यः प्रजापतिप्रभृति- भ्यः प्रजापतयेत्वेत्यादिना मन्त्रेण रक्षितुं ददाति ।। इति द्वितीय कण्डिका ॥ प्रदक्षिणमग्नि परीत्योपविशति ॥१ एवं वस्त्रदानादिभिराचार्येण संस्कृतो माणवकोऽग्निं प्रद. क्षिणं परिक्रम्याः पश्चाद् आचार्यस्योत्तरत उपविशति इति जयरामहरिहरौ। पश्चादनेरुपवेशनमिति भर्तृयज्ञकारिकाकारौ । आचार्यस्य दक्षिणत इति गर्गपद्धतौ । आचार्यस्योत्तरत इति वासुदेव: । अमेरुत्तरत इति गदाधरः ॥ अन्वारब्ध ऽआज्याहुती त्वा प्राशनान्ते ऽधैन स५. शास्ति-ब्रह्मचार्यसि, अपोऽशान, कर्म कुरु, मा दिवा सुषुप्था, व्वाचं यच्छ, समिधमाधेपो ऽशानेति ॥२॥ ततो ब्रह्मणाऽन्वारब्ध आचार्यः आधारादिस्विष्टकृदन्ताश्च- तुर्दशाहुती वा संस्रवप्राशनान्ते अथानन्तरमाचार्य एनं माण. वकं संशास्ति शिक्षयति-'ब्रह्मचारी असि' इति । असानीति माणवकेन प्रत्युक्तः, अपोशान पिब इति । संशास्तीति सर्वत्र सम्बध्यते । अश्नानीति प्रत्युक्ता, कर्म स्नानादिकं स्ववर्णाश्र.

·उपनयनत्रव्याख्या कां० २०३। ६९ मविहितं कुरु विधेहि इति। करवाणीति प्रत्युक्तो मा दिवा दिवसे सुषुथा: स्वाप्सीः इति । न स्वपानीति प्रत्यु, व्याचं गिरं यच्छलियमयति । यच्छानि इति प्रत्युक्त, समिधं वक्ष्यमा. णप्रकारेणाधेहि अनौ प्रक्षिपेति । आदधानि इति प्रत्युक्ता, अ. पोऽशानेति । अश्नानि इति ब्रह्मचारी । अन्न प्रथमं श्रूयमाणम् 'अपोऽनान' इति आचमनम् अशिष्यता, अन्ते च श्रूयमाणम् अशितक्तः । 'अशिष्यन्नाचामत् अशित्वाऽऽचामेत्' इति श्रुते।। अथास्मै सावित्रीमन्याहोत्तरतोऽग्नेः प्रत्यङ्मु- खायोपविष्टायोपसन्नाय समीक्षमाणाय समीक्षिताय, दक्षिणतस्तिष्ठत ऽआसीनाय वैके, पच्छोऽईश: सर्वा च तृतीयेन सहानुवर्तयन् ॥ ३ ॥ अथ शासनानन्तरमस्मै ब्रह्मचारिणे सावित्री सवितृदेवता गायत्रीच्छन्दस्को विश्वामित्रदृष्टाम् ऋचं प्रत्यङ्मुखाय पश्चिमा- भिमुखायानरुत्तरस्यां दिश्युपविष्टाय पादोपसङ्घहणादिनोप- सन्नाय भजमानाय तथा समीक्षमाणाय सम्यक् आचार्यमवलो. कयते तथाऽऽचायेंग सम्यगवलोकिताय, पक्षान्तरे दक्षिणतो- ऽग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि तिष्ठते ऊवायासीनायोपविष्टाय वा । प. छ। पादं पादम् , अर्चशः तदनु अर्द्धचमचे, तदनु सर्वो 'च तृतीयेन वारेण सह मिलित्वाऽनुवर्तयन् पठन् अन्वाह उपदिशति ॥ संवत्सरे षण्मास्ये चतुर्विशत्यहे द्वादशाहे षडहे त्र्यहे वा, सद्यस्त्वेव गायत्रीं ब्राह्मणायानुब्रूयात् आ. ग्नेयो वै ब्राह्मण इति श्रुतेः, त्रिष्टुभराजन्यस्य, जग- ती वैश्यस्य, सर्वेषां वा गायत्रीम् ॥ ४ ॥ सावित्रीपदानस्य कालविकल्पानाह-संवत्सरे, इति । संव- सरे उपनयनमारभ्य पूर्ण वर्षे, षण्मास्ये षडेव मासाः षण्मास्यं ·... संस्कारदीपके- स्वार्थे व्यम् । छान्दसत्वाच्य भावः । छन्दोवत्सूत्राणि भव. न्तीति वचनात् । तस्मिन्षण्मास्यो, चतुर्विशत्यहे चतुर्विशत्याऽहो- भिरुपलक्षिते काले, द्वादशाहे द्वादशाभिरहोमिरुपलक्षिते काले, षडहे षड्भिरहोमिरुपलक्षिते काळे, व्यहे त्रिभिरहोभिरुपलाक्षते काले बा-सावित्रीमन्वाहेत्यनुषज्यते । एते कालविकल्पा आ. चार्यस्य शुश्रूषादिशिष्यगुणतारतम्यापेक्षाः। एवं सामान्येन का. विकल्पानभिधाय ब्राह्मणस्य विशेषमाह-सद्यस्त्विति । तुशब्द: पक्षव्यावत्तौ। सद्य एव गापी ब्राह्मणायानुब्रूयात् कथयेत् । "अमियो वै ब्राह्मण" इति श्रुतेः-आमेयोऽग्निदेवताको ब्राह्मण इति वेदवचनात् । राजन्यस्य त्रिष्टुभं त्रिष्टुप्छन्दस्को "देवसवितः" इत्यादिकां सावित्रीम् , वैश्यस्य जगती जगती. छन्दस्का "विश्वा रूपाणि" इत्यादिकां सावित्रीमनुब्रूयात् । यद्वा सर्वेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां गायत्रीमेव गायत्रीच्छन्द- स्कामेव सावित्री "तत्सवितु।" इति ऋचं सकळवेदशाखाम्ना- तामनुब्रूयात् । इति तृतीया कण्डिका ।। अत्र समिदापानम् ॥१॥ अत्र सावित्रीपदानोचरकाले इति केचित् । अत्रास्मिन्म- कृतेऽग्नौ इति कर्कादयः। समिधामाधान प्रक्षेपः ब्रह्मचारि- णो भवति ॥ पाणिनाऽग्निं परिसमूहति-"अमे सुश्रवः सुश्र- पसं मा कुरु, यथा स्वमग्ने सुश्रवा सुश्रवाऽअसि, एवं मासुश्रवा सौश्रवसं कुरु, यथा स्वमग्ने देवानां यज्ञस्य निधिपाऽअसि, एवमहं मनुष्याणां व्वेदस्य निधिपो भूयासम्" इति ॥२॥ पाणिना दक्षिणहस्तेन अग्नि प्रकृतहोमाधिकरणं परिस- ·उपनयनसुनव्याख्या कां० २ कं ४॥ महति सन्धुक्षयतीन्धनप्रक्षेपेण वक्ष्यमाणैः पञ्चभिः "अमे सु- श्रवाः" इत्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रैः प्रतिमन्त्रम् । कारिकायर्या विशेष:- प्रतिमन्त्र त्रिभिः कारिनेमुश्रवादिभिः । अग्नेसुश्रव इत्येकं यथात्वं स्याद् द्वितीयकम् ॥ यथात्वममेदेवानां मन्त्रेणापि तृतीयकम् । कृत्वा पर्युक्षणं वह्नरुत्थाय समिदाहुतिः ॥ इति । प्रदक्षिणमनिं पर्युक्यास्थाय समिधमादधाति- "अग्नये समिधमाहाष बृहते जातवेदसे । यथात्वमग्ने समिधा समिध्यस ऽएवमहमायुषा मेधया वर्चसा प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन समिन्धे । जीवपुत्रो ममा- चार्यों मेधाव्यहमसान्यनिराकरिष्णुर्यशस्वी तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भूयासस्वाहा" इति ॥३॥ ततो ब्रह्मचारी अग्नि प्रदक्षिणं पर्युक्ष्य दक्षिणगृहीतेनो- दकेन परिषिच्योत्यायो/भूय प्राङ्मुखस्तिष्ठन्समिधमादधाति अग्नौ प्रक्षिपति अग्नयेसमिधमित्यादिना मन्त्रेण । तिष्ठन्समिधः सर्वत्रेति परिभाषयवोत्थाने सिद्धे उत्थायरोति ग्रहणं नायं होमः किन्तु समिदाधानमित्येतत्सूचनार्थम् । अतोऽत्र त्यागाभावः। इह उत्थायेति ग्रहणमन्यत्र स्मार्ते उत्थानपरिसङ्ख्यार्थमिति का. रिकायाम् ॥ एवं द्वितीयां तथा तृतीयाम् ॥ ४॥ एचमनेनैव मन्त्रेण द्वितीयां समिधमादधाति, तथाऽनेनैव मन्त्रेण तृतीयाम् ॥ एषा त इति वा समुच्चयो वा ॥५॥ अथवा 'एषा ते ऽअग्ने समित्' इतिमन्त्रेण समिदापानम् । अत्रापि मन्त्रावृत्तिः । अथवा द्वयोर्मन्त्रयोः समुच्चयेनार्थात् उ.

·७२
संस्कारदीपके-
भयो। पाठान्तै समिदाधानम् । प्रतिसमिदाधान मन्त्रयोरस्मिन्
पक्षेऽपि आवृत्तिः॥
पूर्ववत्परिसमूहनपर्युक्षणे ॥६॥
परिसमूहनम् 'अग्नेसुश्रव' इत्यादिना सन्धुक्षणम् । पर्युक्षणम्
अग्नि सर्वतो जलासेकः । पूर्ववत् प्राग्वदग्नेः कर्तव्ये ॥
पाणी प्रताप्य मुखं विमृष्टे-"तनृपा ऽअग्नेऽसि
तन्वं मे पाहि । आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमें देहि । व्व-
चोदा ऽअग्नेऽसि व्वों में देहि अग्ने यन्मे तन्वा
5ऊनं तन्म आपूण | मेधां में देवः सथिता। मेधा
देवी सरस्वती। मेधामश्विनौ देवावाधत्तां पुष्कर
स्रजौ" इति ॥७॥
पर्युक्षणानन्तरं ब्रह्मचारी पाणी उभी हस्तौ प्रतप्य तुष्णी.
मनौ तापयित्वा "तनूपाऽअग्नेऽसि" इत्यादिभिः सप्तभिर्मन्त्रैः
प्रतिमन्त्रं पाणिभ्यां मुखं विमृष्टे-बलाटादिचिबुकान्तं प्रोञ्छ.
ति । तनूपा इत्येतस्य मन्त्रस्य स्वशाखीयत्वात्प्रतीकग्रहणे प्राप्त
मन्त्रवाक्य चतुष्टयोपयोगात्सर्वपाठः । "मेधा मे देवः सविता"
"मेधा देवी सरस्वती" इत्यनयोर्मन्त्रयोः 'आदधातु' इत्यध्या.
हार: साकाङ्कत्वात् ।
अत्राङ्गालम्भनघ्यायुषकरणाभिवादनानि गृह्यकारानुक्ता.
न्यप्याचारतोऽनुष्टयानीति जयरामगदाधरौ। अत्र व्यायुष-
करणं सूत्रकारानुक्तमपि प्रसिद्धत्वाग्छिष्टपरम्परानुरोधाच्चानु-
ष्ठीयते इति कहरिहरी॥
अङ्गान्यालभ्य जपति-"अङ्गानि च म आप्या
यन्तां, व्वाक्, प्राण, श्चक्षुः, श्रोत्रं, यशो बलम्" इति ।
(व्यायुषाणि करोति भस्मना ललाटे ग्रीवायां दक्षि.
से हृदि च न्यायुषमिति प्रतिमन्त्रम् ) ॥८॥

·उपनयनसूत्रव्याख्या कां० २०५॥ ७३ अनानिचम इत्यनेन मन्त्रेण शिरःप्रमृतीनि पाक्षान्तानि अङ्गान्यालमते । एवं वागित्यनेन मुखं, प्राणः इत्यनेन्स नासिके युगपद्, चक्षुरित्यनेन चक्षुषी युगपद्, श्रोत्रमित्यनेन श्रवणे म. न्त्रावृत्त्या, 'यशो बलम्' इत्यस्य पाठमात्रम् । व्यायुषामित्येतेश्चतुः मिर्मत्रपादैः प्रतिपादं क्रमेण अनामिकागृहीतेन भस्मना ललाटे ग्रीवायां दक्षिणेऽसे हृदये च घ्यायुषाणि तिलकानि करोति । ततो ब्रह्मचारी सन्ध्यामुपास्य अग्निकार्य कृत्वा गुरुषु उपसङ्ग्रहणं वृद्धतरेवभिवादनं वृद्धेषु नमस्कारं कुर्यात्पर्यायेण । उपसङ्ग्रहणं नाम "अमुकगोत्र: अमुकेत्येतावत्प्रवरोऽमुक- शर्माऽहं भो अमुकशर्मन् स्वामभिवादये" इत्युका, कौँ दक्षि- णोचरपाणिभ्यां स्पृष्ट्वा, दक्षिणपाणिना गुरोः दक्षिणं पादं स. व्येन सव्यं गृहीत्वा शिरोऽवनमनम् । अभिवादने पादग्रहणं ना. स्ति, पादस्पर्शनं कार्यम् । शिरोऽवनमनमात्रं नमस्कारः। इति चतुर्थी कण्डिका । अन भिक्षाचर्यचरणम् ॥१॥ अत्रावसरे भिक्षाचर्यानुष्ठानम् ॥ भवत्पूर्वी ब्राह्मणो भिक्षेत भवन्मध्याजराजन्यो भवदन्यां वैश्यः ॥ २॥ भवत्पूर्वी भवच्छब्दः पूर्वो यस्याः सा भवत्पूर्वी तो मितां ब्राह्मणो द्विजोत्तमा भिक्षेत-भवति भिक्षा देहीत्येवं प्रयोगः। तथा भवन्मध्यां राजन्यः क्षत्रियो भिक्षेत-भिक्षा भवति देहि इत्येवम् । भवदन्त्यां वैश्य:-भिक्षा देहि भवती. त्येवम् ॥ तिस्रोऽप्रत्याख्यायिन्य: षट् बादशापरिमिता वा ॥३॥ भिक्षेर्द्विकर्मकत्वाद् द्वितीयं कर्माह-तिस्र इति । तिस्रः खियो भिक्षेताप्रत्याख्यायिन्यः । न प्रत्याख्यातुं निराकर्तुं शी १० सं० द्वि० ·संस्कारदीपके- 5 यासा ता अप्रत्याख्यायिन्यः । द्वितीयायें प्रथमा बोध्या । अप्रत्याख्यायिनीरित्यर्थः । षड् वा द्वादश वाऽपरिमिता अस- याता वा स्त्रियो मिक्षेत । एते भिक्षाविकल्पा आहारपर्याप्त्य. पेक्षया ॥ मातरं प्रथमामेके ॥४॥ एके आचार्या मातरं जननी प्रथमां भिक्षतेत्याहुः । अयं च प्रथमाहर्म इति कर्कः॥ आचार्णय भैक्षं निवेदयित्वा व्वाग्यतोऽहःशेषं तिष्ठेदित्येके ॥५॥ आचार्याय गुरवे भैक्षं लब्धां भिक्षा निवेदयित्वा निवेद्य (ल्यबभावः छान्दसः) इयं भिक्षा मया लन्धेति समय वाग्यतो मौनी अहशेष भिक्षानिवेदनोत्तरतो यावदस्तमयं तिष्ठेव नोपवि. शेत् नच शयीत रागतः इत्येके सूत्रकारा वर्णयन्ति । वयं तु अ. नियमं मन्यामहे । ततश्च विकल्पः॥ अहि सन्नरण्यात्समिधऽआहृत्य तस्मिन्नग्नौ पूर्व. पदाधाय व्वाचं विमृजते ॥६॥ अहिंसन्नच्छिन्दन स्वयंभमा इत्या, अरण्याद् न प्रामा समिधः पूर्वोत्तलक्षणा आहृत्य भानीय तस्मिनमौ यत्रोपन- यनाङ्गहोमः कृतस्तस्मिन् पूर्ववत् पाणिनाऽमि परिसमूहतीत्या. दिपूर्वोक्तरीत्या आधाय हुत्वा वाचं विसृजते मौनं विसृजति वाग्यमपक्षे ॥ अधाशाय्यक्षारालवणाशी स्यात् । दण्डधारण- मग्निपरिचरणं गुरुशुश्रूषा भिक्षाचर्या । मधुमासम. जनोपर्यासनस्त्रीगमनानृतादत्तादानानि वर्जयेत् ॥७॥ अत ऊर्ध्वं ब्रह्मचारिणो यमनियमानाह-अधः शयितुं पीलमस्यासौ अधाशायी स्यात् । तथा अक्षारमलवणं चापितुं

·उपनयन सूत्रव्याख्या कां० २ ०६
Le
.
शीळमस्येत्यक्षाराळवणाशीत्येवंशीको भवेद । . इण्डधारण द.
ण्डस्य स्ववर्णविहितस्य पालाशादेारणं कुर्यात् । अमे परि.
चरणं सायमातः परिसमूहनपूर्व घ्यायुपकरणान् समिक्षाधा-
नम् । गुरुशुश्रूषा गुरोः शुश्रूषा परिचर्या । भिक्षार्थ चर्या
भिक्षाचर्या भैक्षचरणम् । एतत्सर्वं ब्रह्मचारी कुर्यात् । मधु क्षो.
द्रम् , मांसं पललं, मज्जनं नद्यादावाप्लवनं, स्नानन्तद्धृतोद.
केन कुर्याद , उपरि खट्वादावासनमुपदेशन आसनस्योपरि
मरिकाबासनं च, स्त्रीगमनं स्त्रीणां मध्येऽनस्थानम् अभिगम-
नस्याने वक्ष्यमाणत्वात्, अमृतमसत्यवादनम् , अदत्तानां परद्र-
व्याणामादानं ग्रहणं स्तेयमिति यावत्-एतानि मध्वादीनि
ब्रह्मचारी वर्जयेत् ॥
अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि व्वेद्ब्रह्मचर्य चरेत् । छा.
दश बादश वा प्रतिवेदम् । यावद्रहणं वा ॥८॥
अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्य वेदग्रहणाथै ब्रह्मचर्यमु-
कलक्षणं चरेद् अनुतिष्ठेद । अस्मिन्पक्ष चतुर्णामपि वेदवतानामेक
एव व्रतादेशः सर्ववेदाहुतिहोमश्च । एतावदशकौ द्वादश द्वादश
वर्षाणि प्रतिवेदं वेदे वेदे ब्रह्मचर्य चरेत् । तत्राप्यशक्ती यावद्रहणं
यावद्वेदस्य वेदयोर्वेदानां वा ग्रहणम् आचार्यात्पाठतोऽर्थत श्च
स्वीकरणं तावद्वा ब्रह्मचर्य चरेत् ॥
व्वासासि शाणक्षौमाविकानि ॥९॥
बामणक्षत्रियविशां ब्रह्मचारिणां यथासङ्घयं शाणक्षौमावि.
कानि वस्त्राणि परिधेयानि भवन्ति । तत्र-वाणमयं शाणं, क्षुमा
अतसी तद्विकारः क्षौपम् , अवेर्मेषस्य विकार आविकम् ऊर्णा-
मयमित्यर्थः । गौतमा-सर्वेषां कार्पासं वाऽविकृतमिति ॥
ऐणेयमजिनमुत्तरीयं ब्रामणस्य, रौरवश्राजन्यस्य,
आज गव्यं वा वैश्यस्य ॥ १० ॥

·७६ - संस्कारदीपके- एणी हरिणी सख्या इदमणेयर अजिनं कृत्तिामणस्य ब्रह्मा- चारिण उत्तरीयं भवति । रुरुश्चिन इति प्रसिद्धस्तस्पाजिनं राजन्य स्य क्षत्रियस्योत्तरीयं भवति । अजस्य बस्तस्थाजिनं, गव्यं वा अ. जिनं वैश्यस्योत्तरीयं भवति । कारिकायां प्रयोगरत्ने च विशेष:- तत् व्यङ्गुळं बहिलोम यद्वा स्याच्चतुरकुलम् । एकखण्डं त्रिखण्डं वा धार्य तदुपवीतवत् ॥ इति । सर्वेषां वा गव्यमसति प्रधानत्वात् ॥ ११ ॥ सर्वेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशा गव्यमजिनं बोचरीयं भवति असति-मुख्येऽविद्यमाने । प्रधानत्वात् । गव्यं धजिनानां प्र. धानम् । तत्प्रकृतेगोंः प्रधानत्वात् । यद्वा गव्यस्य चर्मणः पुरुषः सम्बन्धित्वेन प्रधानत्वात् । तथा च श्रुति:-"तेऽवच्छाय पुरुष गन्यतां त्वचमदधुः" इति । ते देवा पुरुषत्वचमुस्कृत्यैतां त्वचं गवि अदधुः इति तदर्थः॥ मौञ्जी रशना ब्रामणस्य धनु राजन्यस्थ मौवीं व्धेश्यस्थ । मुजाभावे कुशाश्मन्तकषल्वजानाम्॥१२॥ मुश्शरस्तुणविशेषस्तन्मयो मौजी रशना मेखला ब्राह्मण- स्य ब्रह्मचारिणो भवति । धतुर्ध्या चापस्य ज्या गुणः राजन्य स्य ब्रह्मचारिणो रशना भवति । मूर्वस्तृणविशेषस्तन्मयी रवाना वैश्यस्य भवति । मुनस्याभावेऽलाभे ब्राह्मणस्य कुशानां कुश. मयी रशना भवति, धनुयाऽभावे क्षत्रियस्याश्पन्तकमयी भवति, मौा अभावे वैश्यस्य बल्वजमयी भवति । मुञ्जाभावशन्दो घ. नुयामौर्यभाक्योरप्युपलक्षणार्थः । पालाशो ब्राह्मणस्य दण्डो बैल्वो राजन्यस्यौदु- म्बरो व्वैश्यस्य ॥ १३॥ पालाशः पलाशवृक्षोद्भवो ब्रामणस्य ब्रह्मचारिणो दण्डो भवति, वेल्वो बिल्ववृक्षोद्भवः क्षत्रियस्प, औदुम्बर उदम्बरवृक्षो. द्भवो वैश्यस्य ॥

·उपनयनसचव्याख्या कां० २०५। केशसंमितो ब्राह्मणस्य ललाटसंमितः क्षत्रियस्य घ्राणसंमितो उदेश्यस्य ॥ १४ ॥ इदं हरिहरभाष्ये सूत्रत्वेन स्थितं कर्कादिग्रन्थेषु नोपल- भ्यतेऽतः प्रक्षिप्तमिति भविभातीति गदाधरः। स च केशसं- मितः पादादिकेशामूलावसानको ब्राह्मणस्य, क्षत्रियस्य कलाट. संमितो भ्रूमध्यावधिका, वैश्यस्यौष्ठावधिकः ।। सर्वे वा सर्वेषाम् ॥ १५॥ यद्वा सर्वेषां ब्राह्मणादीनां ब्रह्मचारिणां सर्व पालाशादयो. ऽनियमेन दण्डा भवन्ति । मुख्यालाभे यथालाभमुपादेयम् ॥ आचाणाहूत उत्थाय प्रतिशृणुयात् ॥ १६ ॥ आचार्येण गुरुणाऽऽहूत: आकारितो ब्रह्मचारी उत्थाय अवों भूत्वा प्रतिशृणुयात् प्रतिवचनं दद्यात् ॥ शयानं चेदासीनः ॥ १७ ॥ यदि ब्रह्मचारिणं शयानं गुरुराहयति तदाऽऽसीन प. विष्टः सन् प्रतिवचनं दद्यात् । आसीनं चेत्तिष्ठन् ॥ १८॥ आसीनमुपविष्टं चेदाहयति तदा तिष्ठन्तुलितः सन् ॥ तिष्ठन्तं चेदभिकामन् ॥ १९॥ तिष्ठन्तमुत्थितमाझ्यति चेचदा मिक्रामन् गुरुमभिमुखं गरछन् ॥ अभिकामन्तं चेदभिधायन् ॥ २० ॥ अभिक्रामन्तमभिमुखमागच्छन्तं ब्रह्मचारिणमायति चेचदा सोऽभिधावन अभिमुखं धावन् सन् प्रतिवचनं दद्यात् ॥ सsएवं वर्तमानोऽमुत्राय व्वसत्यमुत्राच व्व- सतीति ॥ २१ ॥ स ब्रह्मचारी एवमुक्तेन मार्गेण ब्रह्मचर्ये वर्तमानस्तिष्ठन् अमुत्र स्वर्गेऽये हैव स्थितः सन् वसति । द्विरुतिः स्तुत्यर्थी ॥

·समावृत्तस्य कीर्तियशो संस्कारदीपके- तस्य स्नातकस्य कीर्तिर्भवति ॥ ३३ ॥ तस्य ब्रह्मचारिण: स्नातकस्य भवति ॥ त्रयः स्नातका भवन्ति विद्यास्नातको व्रतस्ना- तको विद्यावतस्नातक इति । समाप्य व्वेदमसमा. प्य व्रतं यस्समावर्तते स विद्यास्नातका, समाप्य वतमसमाप्य व्वेदं यस्समावर्तते स व्रतस्नातकः, उभय५ समाप्य यस्समावर्तते स विद्यावतस्नातक इति ॥ २३॥ स्पष्टम् ॥ उपनयनकालस्य परमावधिमाह-- आषोडशाहाह्मणस्यानतीतः कालो भवति, आ- वाविशाद्राजन्यस्याचतुर्वि शाश्यस्य ॥ २४ ॥ आषोडशात् पोटमाद्वर्षात्प्राक् ब्राह्मणस्य विमस्य अन. तीतः न अतीत: उपनयनस्य कालः समयो भवति ॥ आद्वाविंशात् द्वाविंशाद्वर्षापूर्व क्षत्रियस्य, आचतुर्विंशात चतुर्विशादिर्वाक् वैश्यस्योपनयनस्य कालोऽनतीवो भवतीति सर्वत्र सम्बध्यते ॥ अत ऊर्च पतितसावित्रीका भवन्ति ॥२५॥ अतः पञ्चदमादेकविंशात् त्रयोविंशावर्षामनुपनीता ब्रामणक्षत्रियविशः यथासङ्ख्यम् पतितसावित्रीका:-पतिता स्खलिता अधिकाराभावाभिवत्ता सावित्री गायत्री पेभ्यस्ते पतितसावित्रीकाः भवन्ति सम्पयन्ते ॥ नैनानुपनयेयुर्नाध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न चभिर्व्य- वहरेयुः ॥२६॥ एनान् पतितसावित्रीकान् न उपनयेयुरुपनयन संस्कारेण न संस्कर्षः शिशः। कैश्चिदतिक्रान्तनिषेधैरुपनीतानपि नाध्या.

·उपनयनसूनव्या रूपा कां० ३ ०६।
पयेयुः न वेदं पाठयेयुः । तथा कैबिदतिकासाविषेधदषध्या-
पितानपि न याजयेयुन यचं कारयेयुः । एभिः सह भोजनादि.
व्यवहारमपि न कुर्युः ॥
गर्भाधानादीन्युपनयनान्तानि कर्माणि नियतकालान्यमि.
हितानि । यदि दैवात्पुरुषापराधाद्वा दोषाद्वा तेषां नियतस्य
कालस्यातिक्रमो भवति तदा किंकर्तव्यमिति सन्देहे नि.
णयमाह-
कालातिकसे नियतवत् ॥ २७॥
काळातिक्रमे सस्य संस्कारस्य शास्त्रेण नियमितो या का-
लस्तस्यातिक्रमे लखने नियतबद नित्यवद् । नित्ये श्रोतकल्प
नैमित्तिकेषु यद्विहितं तदेव स्माते अनादिष्ट प्रायश्चित्तं भवति ।
Ra: कृतप्रायश्चित्तस्यातिक्रान्तकाळे संस्कारकर्मण्यधिकार:
सम्पयते । तच्च "अविज्ञाते प्रतिमहाव्याहृति सर्वाभिश्चतुर्थ
सर्वप्रायश्चित्तं च" इति का. श्रौतसूत्रे (अ. २५ कं. १) उ.
कम् । सर्वप्रायश्चित्तस्वरूपं च पूर्वमुक्तम् (प्र. भा. ४४ )।
तत्र कालातिक्रमे इत्युपलक्षणमतोऽन्येषां कर्मणां नाशेऽपि इ.
दपनादिष्टमेव प्रायश्चिचम् । गृहकारेण प्रायश्चित्चान्तरस्यानु
पदिष्टत्वात् । किन्तु श्रोतानामतिदेशे प्राप्त "अविज्ञाते प्रतिमहा-
व्याहृति सर्वाभिश्चतुर्थः सर्वप्रायश्चित्तं च" इत्यस्यैव 'काला.
तिक्रमे नियतवद्' इत्यनेनातिदेशः कृतो नतूपदेशो गृहकारेण ।
तत्र अविज्ञातम् अप्रत्यक्षश्रुतिमूळ किमिदमाग्वेदिकं याजुर्वेदिक
सामवेदिकं वेत्यनिश्चितं स्मात कर्म । तस्य भ्रषे श्रौतकल्पे
व्याहृतिचतुष्टयं पश्चवारुणहोमं प्रायश्चित्तम् उद्दिष्टम् । अत्र
गृह्यसूत्रे गृखोतकर्मणामपि स्मार्तत्वाद् भ्रषे तस्यैवातिदेशो यु-
ता, न पुनः प्रत्यक्षवेदमूळकर्मभ्रषोपदिष्टानाम् ।।
त्रिपुरुषं पतितसावित्रीकाणामपत्येऽसंस्कारो ना.
ध्यापनं च ॥ २८॥

·. संस्कारदीपके- त्रिपुरुषं त्रीन् पुरुषान् यावद् ये पतितसावित्रीका पित. पुत्रपौत्राः तेषामपत्ये पुत्र असंस्कारः उपनयनं न भवति, भ. ध्यापनं चन॥ तेषासँस्कारप्सु त्यस्तोमेनेष्ट्वा काममधीपोरन व्यवहाया भवन्ति" इति व्वचनात् ॥ २९ ॥ तेषां पितृपुत्रपौत्राणां त्रयाणां पतितसावित्रीकाणां मध्ये यस्संस्कारेप्सुरात्मानं संस्कारयितुकामः स व्रात्यस्तोमेन यज्ञेने. ष्ट्वा व्रात्यस्तोमं कृत्वा व्यवहार्यों भवति । काममिच्छया वात्य. स्तोमेनेष्ट्वाऽधीयोरन् वेदं पठेयुः । व्यवहार्याः लोके शिष्टाना. मध्यापनादिकर्मसु योग्या भवन्तीति वचनात् श्रुतेः ॥ चतुर्वि. धो व्रात्यस्तोमश्च का. श्री. सुत्रे ( अ. २२ कं. ४) उपदिष्टः ।। हात पञ्चमी कण्डिका ।। इत्युपनयनम् ॥ अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्य चरेदिति सत्र वेदाध्य. पनाङ्गतया ब्रह्मचर्याचरणमुक्तम् । वेदाध्ययनारम्भस्य काळ इतिकर्तव्यता च नोक्ता। केवलं समावर्तनकमैव सूत्रकारेणा- रन्धम्-'वेद समाप्य स्नायाई' इति । तत्र वेदस्यारम्भ वि. ना समाप्तिः कर्तुशक्येति उपनयनानन्तरमेव वेदारम्भस्य समय इत्यवगम्यते । इतिकर्तव्यता च पुनः 'एतदेव व्रतादेवा. नविसर्गेषु' इति उपाकर्महोमातिदेशाद् व्रतादशने वेदारम्भ प्रा. मोति । अत:- उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत् ।। इति गुरोरुपनयानन्तरं वेदाध्यापनविधानाच्च उपनयनो. चरकालं पुण्येऽहनि मातृपूजापूर्वकं वेदारम्भनिमित्तमाभ्युदयिक श्राद्धमाचार्यों विधाय वेदारम्भ कारयेत् । तत्प्रकारश्च द्वितीयकाण्डे नवम्यां कण्डिकायाम् उपाक- रणकाळम् 'अथातोऽध्यायोपाकर्म' इत्यादिनाऽभिषाय- - ·वेदारम्भसवालमतूनख्यालयाका १६०६ ८१ "भाज्यमागाविष्टा ज्याहुतीर्जुहोति दृथिव्या Sअग्नय ऽहति ऋरक्षेदे, अन्तरिक्षाय व्यायद इति यजु. बैदे, दिवे सूर्यायोति सामवेदे, हिरभ्यश्चन्द्र मला इत्य- थर्ववेद, ब्रह्मणे छन्दोभ्यति ईना, प्रजापतये देवेभ्य ১াক্তিত্ব সভায় প্রায় ছয় দিন গs সৃষ্টি च । एतदेय बतादेशविसर्गेषु" इति सूत्रकारेणोपदिष्टः। आज्यभागाविष्टवाऽऽयभागहोम गहोमानन्तरमाज्याहुतीर्जुहोति । तत्र ऋग्वेदेऽधीयमाने 'पृथिव्यै, अमरेइति द्वे आहुती जुहोति, यजुर्वेदे अधीयमाने 'अन्तरिक्षाय, वायवे इदि वे, सामवेदे. ऽधीयमाने 'दिवे, सूर्याय' इति द्वे, अथर्ववेदेऽधीयमाने दिग्भ्यः, चन्द्रमसे' इति द्वे । 'ब्रह्मणे, छन्दोभ्यश्च' इति द्वे आहुती सर्वेषु वेदेषु अधीयमानेषु एकनमे वा । तथा प्रजापतये इत्यादिका सप्त चशब्दात्सर्वत्र । एवमेकैको बेदाध्ययनोपाकरणपक्षे । यदा पुनश्चतुर्णामपि वेदानां तन्त्रेणोपाकरणकर्म तदा 'ब्रह्मणे, छन्दोभ्यश्च' इति प्रतिवेदमाहुतिद्वयमावर्तयेत् । प्रजापतये इत्या. घाः सप्ताहुतयस्तन्त्रेणैव योगविभागसामर्थ्यात् । एतद् उपाक- मंणि विहितं पृथिव्या इत्यादि अनुमतये इत्यन्तं होमकर्म व्रता. देशानं वेदारम्भः, विसर्गः समावर्तनम् , व्रतादेशनानि च विस. गश्च व्रतादेशनविसर्गाः, तेषु भवति । ब्रह्मचारिव्रतलोपे प्रायश्चित्तम् , आग्नेयं, शुक्रियम् , औप. निषदं, शौळभं, गोदानं चेति पञ्च व्रतानि, पुनरुपनयनं च ग. दाघरभाष्ये उक्तानि । तानि तत एव ज्ञातव्यानि विस्तरभया. नेहोच्यन्ते ॥ इति वेदारम्भः॥ व्वेद समाप्य नायाब्रह्मचर्य वा ऽष्टाचत्वारिश. कम् ॥१॥ ११ सं० द्वि० .

·संस्कारदीएके वैदं मन्त्रनामगात्मकं समाय सम्पद पाउतोऽर्थतवान्त नीत्या स्नाया बक्ष्यमाणेन विधिना स्नान कुर्याद् ! अथवा ब्र. मचर्य व्रतम् अष्टाचत्वारिंशका अष्टाचत्वारिकाद्वर्ष निर्बल्यं समा- प्य गुरुणाऽनुमतः-मायादिति गतेन समबन्धाः ।। द्वादशोऽप्येके गुरुणाऽनुज्ञातः ॥ ३ ॥ एके सूत्रकारा द्वादशकेऽपि द्वादशवार्षिके से समाप्तेऽपि स्नायादिति मन्यन्ते । सत्रापि गुरुणाऽनुज्ञातः । अत्रासूत्रित. मपि वेदं व्रतं चोभयं समाप्य स्नायादित्यानुएज्य ले । पूर्वी त्रिवि. धस्य स्नातकस्योक्तत्वात् ॥ विधिविधेय स्तर्कश्च व्वेदः॥३॥ विधीयते इति विधिः, "अग्निमादधीत” इत्यादि ब्राह्मण- वाक्यम् । विधीयते चिनियुज्यते ब्राह्मणवाक्येन कवित्वेनेति विधेयो मन्त्र इषेत्वादिः। तर्कोऽर्थवाद इति कर्कोपाध्यायाः। यथा “अक्ताः शर्करा उपदधाति" इति विधिः श्रूयते । तत्रा. जनसाधनं घृतं तैलं वसा च-तन्मध्ये केनाक्ता इति संशये "तेजो वै घृतम्" इत्यर्थवादाद् घृतेनाका इति नियतेऽतस्त. कॉर्थवादः। तर्को मीमांसति कल्पतरकारः। चकारानामधे. यभागसङ्ग्रहः। यतो वेदो विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयैश्चतुर्घा मीमा. सर्विचार्यते । यथाऽग्रिहोत्राघारी यागभेदौ उद्भिदलभिदिति नामधेयानि ॥ षडङ्गमेके ॥४॥ एके सूत्रकाराः षडङ्गं वेदं समाप्य स्नायादित्याहुः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षड् अङ्गानि यस्य स षडङ्गस्तं षडङ्गम् ॥ न कल्पमात्रे॥५ कल्पमात्र ग्रन्थमात्रे वेदे वा ब्राह्मणे वाऽधीते न स्नान- ·समावर्तनसूनच्या ० सं। लिच्छन्ति । 'अधातोऽधिकार अथातो ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासा इत्यादिभिरधिकारवरशीत सकलदस्याधिकार इत्याचा मानस्वाद ॥ का तुयाक्षिकस्य ॥ ६ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । काममिच्छया याज्ञिकस्याध्वयका- दियज्ञविधाकुशलस्प स्नानमिच्छन्ति । अयमर्थः :-पत्रब्राह्मणात्मकं वेदमधीत्यावबुध्य च स्नाया- दित्येक पक्षः। साङ्ग बेदमधीत्य स्नायादिति द्वितीयः प्र. न्थमात्रमधीत्य यज्ञविधा चास्यस्य समायादिति तृतीयः । यज्ञ. विद्याविरहेण अन्यमानाध्ययने न स्मायादिति निकः । वेदा. ध्ययनस्य वेदविहिताग्निहोत्रादिकाधनुष्ठानप्रयोजकत्वात् ॥ उपसगृह्य गुरु समिधो ऽभ्याधाय परिश्रितस्यो- त्तरतः कुशेषु प्रागग्रेठ पुरस्तात् स्थित्वाऽष्टानामुदकु. म्भाना "येऽस्वन्तर नया प्रविष्टा गोह्य ऽउपगोह्यो म. यूषो मनोहा स्खलो बिरुजस्तनबुरिन्द्रियहा तान् विजहामि यो रोचनस्तमिहं गृह्णामि" इत्येकस्मादपो गृहीत्वा तेनाभिषिञ्चते-"तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय" इति ॥७॥ स्नानविधिमाह-उपसंगृह्येति । उपसंगुल उपसङ्ग्रहणविधिः ना गुरुमाचार्य प्रणम्य तिन समिधः परिसमृहनादियायुषकर. णान्तेन विधिनाऽऽचार्यनिर्वर्तितसमावर्तनागहोमेमो आधाय प्रक्षिप्य । अत्र यद्यपि उपसंगृह्य गुरुं समिधोऽभ्याधायेति स. मिदाधानानन्तरं वेदाहुतीनामवसर इति गम्यते, तथाऽपि "स यामुपयन्समिधमादधाति सा प्रायणीया या नात्यन्सोदयनी. या" इति श्रुतेः स्नानागसमिदाधानस्य उदयनीयात्वोक्तेरुदयनी- यायावान्ते कर्तव्यत्वात् समिदाधानं तत्पूर्वाङ्गभूतमुपसङ्ग्रहणं च ·झस्कारदीपके- बेदाहुत्यादिसमावर्षेन होमानन्तरं कार्यर। परिश्रित्य परिमेष्टितस्य सर्वल आच्छादितस्य समाचल नाहोमसापनाभिस्थापनप्रदेशस्योचरत उत्तरस्मिन्मानेऽष्टानां दक्षिणोत्तरायतानाममळजलपूर्णानामानादिशुभपल्लवमुखानामु. दकुम्भानां पुरस्तात्माच्यां दिशि भागओवास्तीर्णेषु कुशेषु स्थि. त्वो/भूय येऽप्स्वन्तरित्यादिना गृहामीबन्तेन मन्त्रेण एकस्मा- प्रथमाचिक्रमे कारणाभावादिति नायेन प्रथमावसंस्थानां मध्ये दक्षिणादपो जलं दक्षिण हस्तेन गृहीत्वा तेन जलेनात्मानं शिरस्तोऽभिषिञ्चतेऽभ्युक्षति "तेन मामभिषिञ्चामि" इत्यादिना मन्त्रेण ॥ ऐन श्रियमकृणुतायलाशता सुराम् । येना- क्ष्यावभ्यषितां यहां तदश्विना यश इति । आपो. हिष्ठेति च प्रत्यूषन् । त्रिभिस्तूष्णीमितरैः ॥ ८॥ एवमेकोदकुम्भजळसाध्यस्नानमभिधायेवरसप्तोदकुम्भजक- स्नानमात्रे मन्त्रविशेषाभिधानाद् येऽस्वन्तरमय इत्ययमेव सर्व- जलकुम्भग्रहणसाधारण इत्यवगम्यते । तत: सर्वेभ्यो द्वितीया. दिकुम्भेभ्यः प्रत्येकं येऽपस्वन्तरिति जळमादाय वक्ष्यमाणैमन्त्रैर्य- थाक्रममभिषिश्चते । तद्यथा 'येनश्रियम्' इति द्वितीयेनोदकुम्भेन स्नानम् , 'आपोहिष्ठा' इति तृतीयेन, 'यो शिवतमा' इति च- तुर्थेन, 'तस्माऽअरम्' इति पञ्चमेन, पष्ठसतमाष्टमस्तूष्णीम् ।। उदुत्तममिति मेखलामुन्मुच्य दण्डं निधाय व्वा- सोऽन्यत्परिधायादित्यमुपतिष्ठते-"उद्यन्भ्राजभृष्णुरि- न्द्रो मरुद्भिरस्थात्प्रातांवभिरस्थाद्दशसनिरसि दश- सनि मा कुर्वाविदनमा गमय । उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थादिवा यावभिरस्थाच्छतसनिरसि शतसनि मा कुर्वाविदामा गमय । उद्यभ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरु- ~ ·. समानसनव्याख्या कां० ११०६ ८५ ক্লিখঃস্ব হাবহঃগ্রাঞ্জলি প্রস্থ नि मा कु विदा समय” इति ॥ ९ ॥ उहत्तमामितिमन्त्रेण मेखला रशनामुन्मुच्य शिरोभार्गेण नि. सार्य ना भूमौ निक्षिध दण्डं च निधाय भूमौ निसिच्य अव. सरमाप्तमजिनानिधानं च कृत्वा अन्यत्र परिधायादिल्यं सूर्य 'उधन्नाजष्णुः' इत्यादिभिर्मन्द्ररूपतिष्ठते स्तौति ।। दधि तिलान् वा प्राश्य जटालोमनखानि च स्यौदुम्बरेण हन्ताधावेत "अन्नाद्याय व्यूहध्वः सोमो राजा ऽथमागमत् । स के मुखं प्रमाक्ष्यते यशसा च भगेन च" इति ॥१०॥ ततः दधितिलानामन्यतरत्याश्य जटाश्च लोपानि च नखानि च सहस्य संहार्य थापयित्वादुम्बरेण द्वादशाङ्गुकसम्मि- तेन कनिष्ठिकाग्रस्थूळेनोदुम्बरकाष्ठेन 'अन्नाधाय व्यूहध्वम् इति मन्त्रेण दन्तान्धावेत प्रक्षालयह्राह्मणः । दशाङ्गुलेन राज. न्योऽष्टाङ्गुलेन वैश्य इति विशेषः । अत्र जटालोमनखवपननि- मित्ताद् उत्तरसूत्रे पुनः स्नात्वेति पुनाशन्दसामथ्यांच स्नानमा. पद्यते । अतो वपनानन्तरं स्नानाचमने विधाय पुन: कर्मान्तर- मारभेत इति सिद्धम् ॥ उत्साथ पुनः स्नात्वा ऽनुलेपनं नासिकयोमुखस्य चोपगृह्णीते "प्राणापानौ मे तर्पय चक्षुमें तर्पय श्रोत्रं मे तर्पय" इति ॥ ११॥ उत्साच सुगन्धिना द्रव्येण शारीरसुद्वर्त्य पुनर्भूयः स्नात्वा शिरप्रभृतीन्यानि मक्षाल्यानुलेपनं चन्दनादि मुखस्य नासि. कयोश्च "प्राणापानौ मे तर्पय" इत्यादिना मन्त्रेणोपगृहीते मुखं नासिकां चानुलिम्पतीत्यर्थः ॥ पितरः शुन्धध्वमिति पाण्योरवनेजनं दक्षिणा

·६६
संस्कारदीपके-
निषिच्यानुलिप्य जपेत् सुचक्षा अहमीभ्यः (भू.
थास५) सुखचा मुखेन्न सुश्रुत्कोमा भूयास"
इति ॥ १२ ॥
ततः पाण्योरबनेजनं हस्तयोः प्रक्षालनमुदकं "पितरः शु.
धध्वम्" इत्यनेन पन्त्रेण प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखो भूत्वा
दक्षिणस्यां दिशि पितृतीर्थन प्रक्षिप्य यज्ञोपवीती भूत्वा पितृक
मकरणनिमित्तमुदकस्पर्श विधाय चन्दनादिना मुगन्धिद्रव्येण
गात्राण्यनुलिप्य "मुचक्षा ऽअहम्" इति मन्त्र जपेत् ॥
अहतं ब्वासो धौतं वाऽमौत्रेणाच्छादयीत "प-
रिधास्य यशोधास्यै दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्मि । शतं
च जीवामि शरदः पुरूची हायस्पोषमभिसंव्ययिष्ये"
इति ॥१३॥
ततोऽहतं नवं सदन वासो वस्त्र परिधास्यै' इत्यादिना
मन्त्रेणाच्छादयीत परिदधीत । तदळाभेऽमात्रेणारजकेन धौत
क्षालितं परिदधीत ॥
अथोत्तरीयम् "यशसा मा द्यावाधिषी यशस्खे-
न्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च मा ऽविन्दद्य शो मा प्रति
पद्यताम्" इति ॥ १४॥
अथान्तरीयपरिधानानन्तरं तायामेवोत्तरीयं वस्त्रं 'यशसा
मा' इत्यादिना मन्त्रेणाच्छादयीतेति गतेन सम्बन्धः ।।
एक चेत्पूर्वस्योत्तरवर्गेण प्रच्छायीत ॥ १५ ॥
यचेकमेव वासो भवति तदा पूर्वस्यैव परिघानीयस्य वासस
उत्तरवर्गेणोत्तरभागेन पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेण प्रच्छादयीत ॥
सुमनस प्रतिगृह्णाति "या आहरजमदग्निः श्रद्धा-
यै मेधायै कामायेन्द्रियाय । ताऽअहं प्रतिगृह्णामि य-
शसा च भगेन च" इति ॥ १६ ॥

·T समावर्तनसुव्याच्या का० ३ ०६। मुमनसः पुष्पाणि प्रतिगृह्णाति भन्येन दत्तात्यादत्ते 'या भाइरत्' इति मन्त्रेण ॥ अथालनीत "श्यकशोऽसरसामिन्द्रश्चकार वि. पुलं पृथु । तेन सङ्कथिताः सुमनस आबध्नामि यशो- मयि" इति ॥ १७ ॥ अथ ताः सुमनसः प्रतिगृह्मावबनीते शिरसि बध्नाति 'य. यशोऽप्सरसाम्' इत्यादिना मन्त्रेण ॥ उष्णीषेण शिरोडवेष्टयते 'युषा सुवासा'इति॥१८॥ उष्णीषेण पूर्वोक्तलक्षणेन हतीयेन बालसा शिरो मूर्दानं वेष्टयते 'युवा सुवासा' इति मन्त्रेण ॥ "अलङ्करणमसि भूयो ऽलङ्करणं भूयात्" इति कर्णवेष्टको ॥ १९॥ अलङ्करणमसीति मन्त्रेण दक्षिणोचरयोः कर्णयोः वेष्टको कुण्डले मन्त्रावृत्या प्रतिमुञ्चते परिधत्ते ।। वृत्रस्येत्पङ्क्ते ऽक्षिणी॥२०॥ वृत्रस्येत्यादिना चक्षुमेंदेहीत्यन्तेन मन्त्रेण यथाक्रम दक्षिण- वामे अक्षिणी मन्त्रावृस्याऽते सौवीराञ्जनेन संस्करोति । "सव्यं वा अग्रे मानुष" इति दीक्षामकरणस्थलिङ्गात् । "वृत्रस्येत्यक्षिणी अङ्गेऽभ्यअनेनाभिनासिकम् । सव्यं प्रथममित्येव श्रूयते बचश्रुतौ ॥" इति कारिकाकारोक्तेश्च सव्यदक्षिणे यथाक्रम मन्त्रात्येति गदाधरः ॥ रोचिष्णुरसीत्यारमानमादर्श प्रेक्षते ॥२१॥ रोचिष्णुरसीत्यनेन मन्त्रेणात्मानं मुखप्रभृति शरीरम् आ. दर्श दर्पणे प्रेक्षते पश्यति ॥ छत्रं प्रतिगृह्णाति "बृहस्पतेश्छदिरासि पाप्मनो ·संस्कारदीपके- Hal मामन्तर्धेहि तेजसो यशसो मानिस धेहि" इति ॥ ३२॥ छात्रमातपन्न बृहस्पतेश्छदिरसीत्यादिना मन्त्रेण प्रतिष्टकाति अन्यत आदते॥ "प्रतिछे स्थो विश्वतो मा पातम्" इत्युपानही प्रतिमुश्वते ।। २३॥ उपानही पादत्राणे प्रतिष्ठे स्थ' इति मन्त्रेण प्रतिमुश्चत्ते परि. धत्वे । मन्त्रस्य द्विवचनान्तस्वात्परिधातुं पाक्यत्वाच्च युगपत्पाद. यो प्रतिमुञ्चते ॥ "विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परिपाहि सर्वत" इत्ति व्वैणवं दण्डमादत्ते ॥ २४ ॥ विश्वाभ्य इत्यनेन मन्त्रेण वैण वंशमयं दण्डमादत्ते गृहा- ति । इदमभिषेकपभृति दण्डग्रहणान्तं कर्मजातं स्नानकर्ता करो. ति नाचार्य: ॥ दन्तप्रक्षालनादीनि नित्यमपि, व्यासश्छन्नोपान- हश्चापूर्वाणि चेन्मन्त्रः ॥ २५ ॥ दन्तप्रक्षालनमादौ येषां पुष्पादानादीनां तानि दन्तप्रक्षा- लनादीनि नित्यमपि सर्वदा मन्त्रवन्ति स्नातकस्य भवन्ति । वा. ससी च छत्रं चोपानही च वासश्त्रोपानहः चकारादण्डोऽपि । एतानि चेदपूर्वाणि नूतनानि ध्रियन्ते तदा मन्त्रो भवति । इति षष्ठी कण्डिका ॥ स्नातस्य नियमाश्च प्रयोगे वक्ष्यन्ते । इति समावर्तनम् ॥ विवाहायुपयोगिपारस्करगृह्यसूत्रपाख्या समाप्ता । ma- ·ক্লিাহুজুৰীজঘামঃ। সন্তু লুজালাম গ্রহঃ । सा वैवाहिकाद् दिनात्पूर्व तृतीयपष्ट नवदिनेछु न पूर्वमिहमाचरेनिनवमिते वासरे" इति मुहूर्वचिन्तामणी सारम्भनिषेधातु अनवमे अपश्च- ऽहतीये दिवसे चन्द्रानुकूल्ये विवाहोत्तनालन्ने संस्कार्यायाः . न्याया। संस्कार्यस्य पुत्रस्य च पित्रादिः सर्वारम्भ कुर्यात् । आचारात चुल्लीनिर्माणाय पुरन्ध्रीद्वारा मृत्स्नामानीय सं. शोध्य तस्यात्रिशृङ्गो चुल्लीं सद्ध्यां निर्माय गोमयेनोप. लिम्पेत् । गैरिकाद्युपलिहायां भूमौ पाण्डुलेखेन 'खडी' इति प्रति. देन, तण्डुलपिष्टोदकेन वा चतुष्पदीनुपलिख्य तत्र सारम्भ. कमात्माक् वितानाधः पित्तलादिपात्रस्थापिष्टातकलिखितपीठं संस्थाप्य तत्र वरं कन्यां वा समुपवेश्य कोष्णेनोदकेन मुगन्धि. स्वच्छतैलहरिद्रासिद्धार्थककल्कायुद्वर्तनपूर्वकं संस्नाप्य धौतानि वासांसि परिधाप्य स्वसमीपमानाय्य स्वासने स्वदक्षिणतः समु- पवैश्य दीप प्रज्वलस्य आचम्य प्राणानायम्य देवेभ्यः पुष्पा. ञ्जलिं स्वयं संस्कार्यहस्तेन च समये गणेशपूजनं कुर्यात् । तत्र सङ्कल्प:-अयेहामुकोऽहं मम अमुकराशेः कन्यायाः पुत्रस्य वा करिष्यमाणविवाहसंस्कारकर्मणः सर्वसामग्रीसङ्घटनकर्मणि निर्विघ्नतासिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं श्रीभगवतो गणेश्वरस्य पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य यथाविधि गणेशं सम्पूज्य आचा. रात्सद्रव्यास्तिस्रो वस्त्रखण्डपोटलिकाः कृत्वा एका चुल्ल्याम् ए- का ताम्रकटाहे एका ताम्रदव्यां च बद्धा कटाई वस्त्रपूतं सुगन्धि. सुरभ्यादिघृतं निक्षिप्य अपटचराः अकृत्याज्ञाः अनेडमूका: अ. कचराः अरुग्णाः अलोलुपा: शिल्पज्ञाः पुरन्ध्रीरानाट्य तद्वारा धौतगोधूमचूर्णसम्पाद्यसोहालिकादिपाकारम्भं कृत्वा तदैव. वर- १२ सं० द्वि० ·संस्कारदीपके- कन्यापरिधानाईक्स्यूतकरणाद्यारम्भ कारयेत् ।। ॥ अथ पूतिविधिः ॥ विवाहदिनापूर्वदिने तस्मिन्नेव दिने वा कन्यापित्रादिः प. ल्या सह कृताभ्यङ्गस्नानः कन्यां सरिभोक्तरीत्या स्नापति- त्वा अहतोष्णीषादिपीतवासाः शुभासने प्राङ्मुख उपविश्य दीप प्रज्वलय्याचम्य प्राणानायम्य स्वदक्षिणत: (म. भा. पृ. १३) पत्री तदक्षिणे 'संस्कार्यकन्यां चोपवेश्य 'स्वस्तिनोमिमीताम्' इत्यादिशान्तिपाठं (स्वस्तिवाचनं) कृत्वा गणेशं विष्णुम् उमा. महेश्वरौ सूर्य गुरुं कुलदेवतां स्थानदेवतां च नमस्कृत्य गणेशमु. तविधिना सम्पूज्य यावन्मातविसर्जनस्थाय्यखण्डदीप प्रज्वळ. येत् । तत्र सङ्कल्प:- यम कन्यायाः साङ्गविवाहकर्मणि अन्तरिक्ष. चारिभूतादिविघ्ननिरासार्थम् एतत्काळमारभ्य मातृविसर्जनपर्य- न्तमखण्डदीपं देवसन्निधौ स्थापयिष्ये । अथ दीपप्रार्थना- दीपस्त्वं देहि कल्याणं देहि सर्वान्मनोरथान् । यावहतं समाप्येत तावत्वं च स्थिरो भव ॥ इति । तत: प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात-अ संस्थाप्य अघेहेत्यादि अमु. कगोत्रोऽमुकराशिरमुकशाओऽहं मम अमुकराशेरस्याः कन्यायाः बीजगर्भसमुद्भवैनानिवहणद्वारा भी सहधर्नामजोस्पावनगृह्यप- रिग्रहधर्माचरणेवधिकारसिद्धिद्वारा च श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ वि. वाहाख्यसंस्कार करिष्ये इति सङ्कल्प्य तत्पूर्वाङ्गत्वेन मातृपूजा नान्दीश्राद्धपुण्याहवाचनानि करिग्ये इति सङ्कल्प्य मातृपूजाना। न्दीश्राद्धपुण्याहवाचनानि पूर्वोक्तविधिना विधाय सति सम्भवे ग्रहयागं पूर्वोकरीत्या कुर्यात् । तदसम्भवे कळशस्थापनं कृत्वा तत्र ब्रह्मवरुणाधिदेवतादिसहितान् नवग्रहानाबाह्य सम्पूज्य च. न्दनादिना लिखितयोर्गौरीहरयोः पूजनं कन्याहस्तेन कारयेत् । सङ्कल्पा-मोइत्यादिसं० अमुफराशिरमुकनानी अहं सर्वसौभा. .

·९१ । FD विवाहपूर्वाङ्गप्रयोगा। उयसमृद्धये गौरीहरयोः पूजनं करिष्ये । एतन्ते" इति ॐ भू. र्भुव: स्व: गौरी इरौ झुप्रतिष्ठितौ बरदौ भवतम् इति प्र० । ध्यान सिंहासनस्था देवेशी सालङ्कार संयुताम् । पीताम्बरपुर्ण देवं चन्द्राईलोखरम् ॥ १ ॥ करेणाध: सुधापूर्ण कलशं दक्षिणेन तु । वरदं चाभयं का नाश्लिष्य इतनुप्रियाम् ॥ २ ॥ एवं ध्यात्वा पूज्यमन्त्री पुग्यपाजस्तथा स्त्रियः ।। इति ध्यात्वा पूजयेत् ।। पूजामन्त्र:- गौरीहर महेशाना सामङ्गलदायक । पूजां गृहाण देश सर्वदा मङ्गलं कुरु ।। इति मन्त्रेण पाचादिनीराजनान्तं सम्पूज्य-- कन्यादेहप्रमाणेन सप्तविंशतितन्तुभिः । वर्तिका दीपयेत्पश्चातसम्पत्तिहेतवे ।। एवं वर्चिको प्रज्वलय्य तथा नीराज्य सम्प्रार्थयेत् । एवं सिद्धवर्तिकयाऽखण्डदीपं कुर्यादिति केचित् । भोजनीया ब्राह्मणाश्च सुवासिन्यः सुपूजिताः । दशाष्ट पञ्च युग्मं वा हिरण्येनाथ तोषयेत् ।। अस्मिन्नवसरे कात्यायनी-महालक्ष्मीपूजनं कार्यम् । वा. ग्दानसमयोक्तम् इन्द्राणीपूजनमपि अस्मिन्नेव समये कार्यम् । वाग्दानस्य उत्कृष्य द्वारपूजासमयेऽनुष्ठीयमानत्वात् । अघहा- मुकगोत्रोत्पन्ना अमुकनाम्पई सौभाग्यसमृद्धये इन्द्राणीपू- जनं स्वर्णादिमूतौं चन्दनादिना लिखितमूर्ती वा करिष्ये इति सङ्कल्प्य ताम्- देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियभामिनि । वरं सौभाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे ॥ धान्यं देहि धनं देहि पशून्देहीन्द्रभामिनि । » ·संस्कारदीपके-- यशो देहि बुखं देहि सार्वकार्यकशी भव ।। इति मन्त्राभ्यां पूजयेत् । ततः रक्षाविधानोक्तप्रकारे कङ्कणमभिमन्य "एतं ते" इति प्रतिष्ठापयेत् । कन्याया बाप. हस्ते तन्मातुश्च वामहस्ते कङ्कणं बनीयाद, तिलकादि कृत्वा- शिर्ष च दद्यात् पुरोहितः । कोषधयश्चाने बरपूर्वाङ्गप्रस्तावे द्रष्टव्या:॥ इति कन्यापक्षे पूर्वाङ्गविधिः ॥ अथ वरपक्षे तद्विधिः ॥ वरपिता विवाहात्पूर्वदिने तदिने वा कृताभ्यङ्गस्नानः नि- त्यं कर्म वैश्वदेवान्तं कृत्वा शुचिः शुक्लादिवासाः वरम् अभ्य- नपूर्वकै मङ्गलद्रव्यैः संस्नाप्य शुभासने प्राङ्मुख उपविश्य दीप प्रज्वलम्पाचम्य 'स्वस्ति नो मिमीताम्' इत्यादिना शान्तिपाठं ( स्वस्तिवाचनं ) कृत्वा गणेशं विष्णुम् उमामहेश्वरी सूर्य गुरु कुलदेवता स्थानदेवतां च प्रणम्य अर्घस्थापन विधाय प्राणा- नायम्य देशकालस्मरणान्ते अमुकोऽहं मम अमुकराशेरस्य पुत्रस्य विवाहकमणि निर्विघ्नतया कार्यसिद्धिद्वारा श्रीपरमे. श्वरप्रीत्यर्थं श्रीभगवतो गणेश्वरस्य पूजनं करिष्ये इति सं० यथाविधि गणेशं सम्पूज्य (१) प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात्- (१) अत्रैव वरः मनाश्रमस्थितिप्रयुक्तदोषपरिहारार्थ प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तश्च हारीतेनोक्तम्-अनाश्रमी संवत्सरं प्राजापत्यं कृच्छं चरित्वाऽऽश्रममुपेयात् । द्वितीये ऽतिकृच्छम् , तृतीये कुच्छातिकच्छम्, श्रत ऊर्ध्व चान्द्रायणमिति । प्राजापत्यकृच्छ्रादीनां स्वरूपं मिताक्षरायां व्यक्तम् । प्राजा. पत्यकृच्छप्रत्यानायश्चैका गौः, अतिकृच्छुप्रत्याम्नायो गोद्रयम्, कृच्छा. तिकृच्छ्रप्रत्याम्नायो गोचतुष्टयं गोत्रयं वा, चान्द्रायणप्रत्याम्नायोऽष्टौ पञ्च चतमस्तिस्रो वागावः। -- ·जिवाइपूर्वाङ्गप्रयोगः। अचेहेस्यादि सनीला अमुकगोमोऽसुकराविरमुकाम सपनी- कोऽहं मह अकराशेलक्ष्य पुत्रस्य देवापिटऋणायाफार आहेतु. प्राजापत्येष्वशकस्तु धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । धेनोरभावे निष्कं वा तद, पादव का ॥ सुवर्ण रजतं वाऽपि द्याच्छक्त्यनुलारतः ! मशोतिगुजात्मकः कर्षः चत्वारः कर्षा निष्कः ।। अत्यशक्तेन्द्र निष्कपादामितं रजतं, तत्सममूल्यं धान्यादि वा देयम् । अथ साङ्कल्पिकः प्रयोगः । तत्र प्रथमाब्दे प्राजापत्यकृच्छ. बते सङ्कल्पः---देशकाललंकीर्तनान्तेऽभुकशर्मणो भन समावर्तन दि. नमारभ्य यावन्दं किञ्चितन्यून बानास्थितिजन्यदोषपहि- हारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्राजापत्यकृच्छतं तत्प्रत्यास्नायै- कगोनिष्क्रयीभूतरजतद्रव्यदानेनाहं करिष्ये इति सङ्कल्प्य ब्राह्मणं सम्पूज्य देयद्रव्यं च सम्प्रोक्ष्य सम्पूज्य द्रव्यं गृहोत्वा पूर्ववदेशकाला- द्यल्लिख्येदं प्राजापत्यकृच्छ्वतप्रत्याम्नायैकगानिक्रयीभूतं रजतद्रव्य चन्द्रदैवतममुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे इति 'यज्ञसाध. नभूताया' इति मन्त्रमुच्चरन् दद्यात् । दानप्रतिष्ठार्थ किञ्चिद्रजतं ताम्रखण्डं वा दद्यात्। समावर्तनदिनमारभ्याब्दद्वयपर्यन्तम् अनाश्रमस्थितिज० प्रीत्यर्थम् अतिकृच्छव्रतं तत्प्रत्यानायगोद्वयनि- क्रयेत्यादि पूर्ववत्। त्रिवर्ष तत्स्थितौ अन्दनयपर्यन्तम् इति कृच्छातिकृच्छतप्रत्या- म्नायेति च विशेषः। त्रिवर्षोध्व तु देशकालकीर्तनान्ते समावर्तनदिनमारभ्याध याव. दनाश्रमस्थितिज. चान्द्रायणवतं तत्प्रत्याम्नायाष्टाधन्यतमगोनिका यीभूतद्रव्यदानेनाहमाचरिष्यामि० इत्यादि पूर्ववत् । कन्यापिता कन्याया गर्भाधानादीनां संस्काराणां मध्ये लुप्ताना. मेषां संस्काराणामबुद्धिपूर्व बुद्धिपूर्व वा लोपेन जनितप्रत्यवायपरि- हारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रतिसंस्कारमर्दकच्छप्रायश्चित्तं तत्प्र. त्यान्नायगोनिक्रयाभूतयथाशक्तिरजतदानेनाहमाचरिष्यामि इति स. ङ्कल्प्य ब्राह्मणं सम्पूज्य पूर्ववदत्त्वा प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । विवाहात्पूर्वम् आपदादिना कन्यारजोदर्शने जाते कन्याया विवा. अब्दद्वयमनाश्रमस्थितो ·सरकारदीपके- धभजोत्पादनापरिग्रहसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरपीतये विदा हाख्यं संस्कार(१)करिथ्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन माह पूजा-नान्दीभा. ई-पुण्याहवाचनान् करिष्यो । इति सङ्कल्ल्या मातृपूजा-नान्दी. योग्यतासिद्ध्यर्थमुपायमाह-संस्कारमारकर आश्वलायन:- पिता ऋतून स्वपुयास्तु गणवेदादितः सुधी। छानावधि गृहे यत्नात्पालयेच रजोवतीम् ॥ दद्यात्तदृतुसङ्ख्या गाः शक्तः कन्यापिता यदि। दातव्यै काऽपि यत्नेन दाने तस्या यथाविधि ।। दद्यादा ब्राह्मणेष्वन्नमतिनिःस्वः सदक्षिणम् । तदतीत सङ्ख्येषु वराय प्रदिपादयेत् ॥ उपोष्य त्रिदिनं कन्या रात्री पीत्वा गवां पयः। अदृष्टरजसे दद्यात्कन्याय रतभूषणम् ।। तामुदहन वरश्चापि कूष्माण्डैजुहुयाघृतम् ॥ इति । विष्णुः--यहेति ऋकमूक्तं कूष्माण्ड धारकीर्तितम् । नवावृत्त्या हुवेदाज्यं होमः कूष्माण्ड इंडितः ॥ तस्याः-कन्यायाः । दाने-कर्तव्ये । यथाविधि-सुवर्णशृङ्गादिगोदा. नविधिना । वरायेति त्रितयस्य उक्कप्रकाराणामन्यतमेन दातुः कन्या- दाने योग्यता भवतीत्यर्थः। उपाध्येति श्लोकेन दृष्टरजस्ककन्याया उपवासत्रयान्ते गव्यपयःपानपूर्वकम् अदृष्टरजसे कुमार्य रत्नभूषण- दानेन विवाहयोग्यतोच्यते । तामुद्रहन्नित्यनेन वरस्य कूष्माण्डहोमेन तदुदाहयोग्यता बोध्यते इति दिक । (१) वरपितुः पुत्रस्य विवाहाख्यसंस्कारे कर्तृत्वं पुत्रकर्तृकपाणि. ग्रहणादिकर्मसु अनुमतिदानरूपप्रेरणया। यथा 'प्रयागे वपनं कुर्यात् इत्यादौ वपने कर्तृत्वस्य नापितनिष्ठत्वेऽपि तत्प्रेरणया यजमानस्यैव कर्तृत्वमुच्यते । अत एव वपनं करिष्ये इत्येव सङ्कल्पो नारायणभट्टा- दिसर्वनिबन्धकारसम्मतस्तत्र, तद्वत्प्रकृतेऽपि प्रयोजकव्यापारस्या- नुमतिरूपस्यैव धातुवाच्यत्वेन विवक्षया कर्तृत्वं सूपपादम्-इति प्राचीनानामभिप्रायः । नवीनास्तु प्रधानसङ्कल्पं पुत्रकर्तृकमेव वदन्ति । मङ्गानुष्ठानव्यतिरिक्तस्य पितृव्यापारस्याभावात् । एवं समावर्तनेऽपि । कन्यापितुस्तु वरकर्तृकविवाहपदार्थघटकप्रतिग्रहप्रयोजकीभूत- दानकर्तृत्वादेव कन्याविवाहसंस्कारकर्तृत्वं बोध्यमिति दिक।

·. विवाहपूर्वाङ्गप्रयोग ९६ श्राद्ध- पुण्याहवाचनानि विधाय सति सम्भई प्राइस कुर्यात् । तदसम्म कला संस्थाप्य तत्र ब्रह्मवरुणाधिदेवतादिश्वहिताना हित्यादि शाहानाथाप पूर्वोतविधिना सस्पूष्ट क्षाविधानो- क्तप्रकारेण कङ्कणमभिमाच्या प्रतिष्ठाघर परहस्ते सन्मादहस्ते र शुध्या सुरक्षितं कुर्यात । चतुकर्मदिवसे मोचयेह । करणौषधयश्च हेमाद्रौ भविष्यपुराणे- दूर्षा यवाङ्कुराश्चैव बालकं चूतपल्लवाः । हरिद्राद्वय-सिद्धार्थ-शिखिपोरगदक्षः ॥ कङ्कणौषधयश्चैताः कौतुझारख्या नव स्मृताः । इति पूर्वाङ्गविधिः ॥ ( यद्यपि सूत्रकारेण बहि:शालायां विवाहादिकर्मविधानात् शाळाकर्मणि च आग्नेयादिषु चतुषु कोणेषु स्तम्भनिखननस्य मध्ये च छादनार्थ काष्ठस्थापना विधानात् तनिमित्तं पुरस्कृत त्य वसिष्ठेन चतुर्छ कोणस्तम्भेषु मध्यकाष्ठे च विहितं नन्दि. न्यादिपञ्चमातृणां स्थापनं शालाकर्माभावेऽपि समाचाराव शूर्षे दाक्षिणात्येषु परिदृश्यते तथापि विवाहादिषु यथाविधि शाला- निर्माणस्य सर्वत्र लुप्तत्वात् तहटकस्तम्भनिमित्तमुपक्रम्य विहितं नन्दिन्यादिस्थापनं पर्वतीयादिषु न प्रचलति । निमित्ता- भावे नैमित्तिकस्याननुष्ठातव्यत्वात् । शूर्पादौ स्थापनं तु स्मृत्य- विहितं न तत्समाचारसिद्धमिति बोध्यम् । वधूवरयोर्विवाहस्यैकस्यां शालायां कन्यापितृगृहादहिरनु. ष्ठीयमानत्वात्तत्रैव नन्दिन्यादीनां स्थापनमुचितम् । यत्तु उभ- योः पक्षयोस्तासां स्थापनं दृश्यतेऽद्यत्वे दाक्षिणात्येषु, तत्र स. माचार एवं शरणम् इति दिक् । पूर्वाङ्गानुष्ठानं च देशान्तरे विवाहे तत्रैव गत्वा कार्यम् । उक्ते काले विवाहानं कुर्यानान्दीमुखं पिता । प्रायः ·संस्कारहीपको--- देशान्तरे विधाइश्चेत्क्षत्र माल्या भवेदिदः ।। इलि रेणुकारिकोक्तः । देशान्तरं च महानदीव्यवहितं या गिरिव्यवहितं वा भाषाभिन्न वेति दिक। इदं च पूर्व वरपक्षे प्राधान्यादिति पर्वतीय समाचारः । क. ज्यापक्षे पूर्वमिति दाक्षिणात्याचारः। तद्यथाऽऽचारमनुष्ठेयम् )। ( ततो ब्राह्मणाभोजनदक्षिणादिभिः सन्तोष्य तत एक ज्योतिर्विद सुशीलं गङ्गलादिद्रव्य सहितघटिकापात्रभुतं विवाहला- निश्चयार्थ कन्यापितृगृहं प्रति प्रथमं प्रेषयेत् । ततो वरं साचिकाहारं भोजायेवा, नेदिष्ठे वधूगृहे दिवा विवाहलने अभोजयित्वा सर्वा विवाहसामग्रीमुपकल्प्य वरं रक्ततूलकञ्चुकोष्णीषकटिवेष्टोत्तरीबकुण्डलगवेयकाबलङ्कारै मुकु- टादिभिश्वालङ्कृत्य शिबिकादियानमारोह्य उपकल्पिता सर्वां वि- वाहसामग्रीमग्रतः कृत्वा खालङ्कारादिभूषितमुदितबान्धवाप्त युतः सपुरोहितादिद्विजः(१)पश्चघोषपूर्वकं कन्यापितगृह व्रजेत् )। अथ वाग्दानवरणविधिः ॥ अथ कन्यापिता मार्गागतं वरं श्रुत्वा उपकल्पिता वरपूजासामग्री स्वसविधे आनाग्य मुलिप्तायां भुवि समुपविश्य त्रिराचम्य माणानायम्य गणेशादीन् गन्धपुष्पादिना सम्पूज्य सति सम्भवे कलशविधिना कळशं संस्थाप्य तत्र वरुणं ग्रहांश्चा- बाह्य सम्पूज्य वरागमनं प्रतीक्षेत । ( अथ वरस्य पिता मार्गागतस्य वरस्य जनतादिवृ. तान्तनिवेदनार्थ सफलदधिपात्रसहितं सौम्यवेषं मनुष्यद्वयं, (१) पुरश्चर्यार्णवे संगीतशास्त्रे- ततं सुषिरमानद्धमयःसारो धनं तथा। वाद्यमेतत् पञ्चविध देवदेवस्य ताण्डवे ॥ ततं-बीणादि । सुषिरं-वंशीशङ्खादि । श्रानद्ध-डिण्डिममृद- ङ्गादि । मयासारो-घण्टादि । धनं-कांस्यतालादि । - ·९७ वाग्दानधूल्यविधिः। (१) वराभ्यनाथशिवहरिद्वारक्षिततेल कुतुपकनिकापसत्रहस्तं जापितादिक भेषयति । ततः कम्यापिलापि सत्प्रेषितं गृहीत्वा मनुष्ययोमर्नुष्याणां वा अर्चा कुत्दा यथाशक्ति योग्यदन्य दत्वा सुभोज्यं भोजयित्वा स्वयमपि स्वीयमान मनुष्यद्वयं फल- सहितं बरस्य शीघ्रमाकारणार्थ मेषयति)! ततः कन्यापिता निजमन्दिराददागतं समाजमध्यस्थित वरं विलोक्य जनतया सह बरमानेतुं पञ्चघोषपूर्वकं कतिचित्प. दानि गत्वा द्वारमानाय्य द्वारे यथाशक्ति वराधिष्ठितयानं बोदवा वर यानादवतार्य वरहस्ताद श्रीफलादि सादरं गृहीत्वा स्थानीय स्वस्तिकादिशोभितायां शुद्धायाँ भूमौ वक्ष्यमाणप्रकारेण पादप्र. सालनादिपूर्वक स्वासने प्राङ्मुखमुपवेश्य स्वयमुदङ्मुख उपनि- शेत् । तत्र तावत् आचम्य प्राणानायम्य आचार्यस्य पादप्रक्षा. लनार्थ पात्रयुग्मं प्रयच्छति- आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः समीहितार्थार्पणकामधेनवः । अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपांसवः ।। इत्याचार्यपादौ प्रक्षाल्य इत्यमेव वरपादौ प्रक्षालयेत् । ततः वाग्दानसङ्कल्प कुर्यात् । अधेहेत्यादि सं० अमुकराशिरमुक- शर्माऽहं करिष्यमाणकन्यादानाङ्गत्वेन वाग्दानं करिष्ये इति सङ्कल्प्य कुङ्कुमाक्तानि पञ्च पूगीफलान्यादाय अमुकगोत्रोऽमु. कप्रवरोऽमुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशम्मोऽहम् अ. मुकगोत्रस्यामुफप्रवरस्यामुकशाखिनोऽमुकवेदाध्यायिनोऽमुकश. र्मणः प्रपौत्राय अमुकशर्मणः पौत्राय अमुकशर्मणः पुत्राय अमुक शर्मणे विष्णुस्वरूपिणे कन्यार्थिने बराय अमुकगोत्र. स्यामुकमवरस्यामुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायिनोऽमुकशर्मणः (१) वराभ्यङ्गावशिष्टतैलकुतुपादिहस्तनापितादिप्रेषणं तु पूर्वा. जानुष्ठानोत्तरं सद्य एवोचितम् । दृश्यते च तथैव मध्यदेशोयपर्वती- येषु । असुकरस्वात्पर्वते न तथा प्रचलतीति बोध्यम् । १३ सं०द्वि० ·RELAP ०० ९८ संस्कारदीए के- प्रपौत्रीम् अनुकशर्मण पौत्री भासणः पुत्रीम् असुल- नाम्नी श्रीरूपिणी वरार्थिनी कन्या ज्योतिर्विदादिष्टे मुहर्षे ( तुभ्यं ) दास्ये इति वाचा सम्पददे । सहमतिग्रहार्थम् एभिः वाक्षतपुग्पपूगीफल द्याभूषणापचारैस्त्वामहं वृणे । वृतोऽहमी. ति प्रत्युक्तिः । इति वाग्दानम् । अथ वरणविधिः ततः पुनरर्घ संस्थाप्य वरणसङ्कल्पं कुर्यात् । अद्येहेत्यादि सं० अमुकगोत्रीऽमुकराशिरमुकशर्माऽहं करिष्यमाणकन्यादान. प्रतिग्रहार्थ द्वारदेशागतस्य वरस्य पूजनपूर्वकं वरणं करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन वरकन्ययोः पाणिग्रहणकमणि आचार्यकर्म कर्तुम् आचार्यस्य पूजनं वरणं च करिष्ये । प्रथमम् आचार्याय भूमिदेवाग्रेति मन्त्रेण अर्धे दचा गन्धद्वारामिति गन्धान् दत्त्वा ॐ नमोऽस्त्वनन्तायोति अक्षतपुष्पमालादिभिः सम्पूज्य अद्भिः क्षीरेण कुशागर्दना तिलै: ( तिलस्थाने बदरेण ) तण्डुलैर्यवैः सर्षपैश्च सम्पादिताष्टाङ्गेनार्येण आचार्यसम्मुखः अर्कोऽघोऽर्घः प्रतिगृथताम् इति वदेत् । ॐ अहं प्रतिगृहामीत्याचार्यः प्रति. ब्रूयात् । ततः कन्यापिता वरणसामग्री करे कृत्वा एभिर्गन्धा- क्षतपुष्पपूगीफलयज्ञोपवीतद्रव्यवासोलङ्करणपुष्पमालाभिर्वरकन्य. योर्विवाहकर्मणि (आचार्यकर्म कर्तुम् ) आचार्यत्वेन त्वा- महं वृणे इति ब्रूयात् । आचार्यश्च तत्प्रतिगृह वृतोऽस्मीति प्रति- ब्रूयात् । 'आचार्यस्तु यथा स्वर्गे' इति सम्पायें कन्यापिता पु. नरर्घ दद्यात् ॐ अर्घोऽर्थोऽर्घः प्रतिगृह्यताम् इति । अहं पति- गृह्णामि इत्याचार्यः। ततः कन्यापिता पूर्ववत् सम्पादितमष्टा- गम हस्तयोः कृत्वा उत्थाय वराचार्याभिमुखस्तिष्ठेत् । ततः स. माचारात् आचार्यप्रमुखाः वरशाखीया एतद् ब्राह्मणकण्डिका. सप्तकं यथाश्रुतमुच्चैः पठेयुः।

·-
म
-
-
था
D
"
এতদ্বালগৰিাখি।
(१) ॐ अव्वरं वृणीते कल देशाइएहस्थ
प्रहस्य हो दस्तावित हलाइएतं समईशामित
क्षित्रे न ह अहं हुवादिति तस्मादर व्गीते ?
अथ बरं वृणीते यह दै कञ्च सुनुवाणो ध्वरं वृणी.
लोऽहमै सर्वः सम्यते तस्माई वृणीते २
अथ व्याराहाऽउपानहाउपनुश्चले। अलौ ह वै देखा
घृतकुम्भं प्रवेशयात्रुस्सातो वहाहा सम्बभूव तस्मा.
द्वराहो मेदुरो धृताद्धि सम्भूतस्ताराहे गाव ल
१)का. श्री. अ.९ कं. ४ खं. ३६ वरं वृत्वा ददाति च।
अग्निष्टोमे मुत्यादिवसे उपांशुग्रहहोमात् पूर्व यजमानो हविर्धा-
नमण्डपानिएकान्तमध्वर्युमन्वारभ्य "पुत्रो मेऽस्तु स्वर्गों मेऽस्तु"
इत्यादिवरं प्रार्थ्य अध्वर्यवे वर गवादिरूपं ददाति। तस्यार्थवादो-
ऽयम्-अथ ध्वरं वृणोते इति ( श. ना. कां. ४ अ० १ ब्री. १ कं. २३)
अथ अध्वर्योः हविर्णनन एडपानिष्कारणानन्तरं यजमानो वरं
वृणीते । ह यतः देवाः एतस्य ग्रहस्य उपांशुग्रहस्य होमं बलवत्
बलेन युक्तं यथा स्यात्तथा प्रेसन्ति । यद्वा बलवत् बलमिव । बलं
यथा इच्छन्ति तथा होममपीच्छन्ति । यद्वा बलवदिति होमविशेष.
णम् । छान्दसो विभक्तिलुक् । ते देवाः मस्मै यजमानाय एतं यजमा-
नप्रार्थितं वरं समर्धयन्ति वर्धयन्ति-नः अस्माकमर्थ इमम् उपांशुग्रह
क्षिप्रे क्षिप्रताकरे भये जुहवत् जुहोतु इति हेतोः। तस्मात् अस्मिन्
समये वरस्य देवैः समर्धनात् वरं वृणीते ॥ १ ॥
का. श्री. श्र. १५ कं. ७ खं. ७ बरं वृत्वा ब्रह्मन्नित्यामन्त्रयते ।
राजसूयेऽध्व दिभिः प्रासन्धामुपवेशितो यजमानो वरं वृणोते
तस्यार्थवादोऽयं -
यहेति । (श० ब्रा० का०५ १०४ वा०४ ०८) अस्मिन्न.
वसरे सुषुवाणः सोमं कुर्वन् यजमानः यं कं च वरं वृणीते स वरः
अस्मै मस्य यजमानस्य सर्वः समृध्यते समृद्धो भवति तस्मादरं
वृणीते ॥२॥

·-- म - - PRO - १०० संस्कारदीपक- जानते स्वमेवैतद्रसमाभिसजानते। तत्पशनामेवैत- द्रसे प्रतितिष्ठति । तस्माद्वाराया उपानह उपमुश्चते ३ स आजगाम गौतमो पत्र प्रवाहणस्य जैवले. रास । तस्माऽआसनमाहादिकमाहारपाञ्चकाराथ. हास्माऽअर्घश्चकार ४ स होवाच वरं भवते गौत. माय दद्म, इति । स होवाच प्रतिज्ञातोम एष धरो यान्तु कुमारस्यान्ते व्वाचमभाषथास्तां मे बहीति ५ का. श्री. अ. १५ कं. ६ सं. २४ पशुनासोऽसीति वराहोपा. नहाऽऽउपमुञ्चते। राजसूये रथविमोचनीयहोमानन्तरं रथादवरोहणसमये वरा- होपानद्धारणं विहितम्-तस्यार्थवादः-अग्नौ ह वै देवा इत्यादि । (श. बा. कां. ५ श्र.४ ब्रा. ३ क. १६) देवा अग्नौ घृतकुम्भं प्रवे. शयाञ्चक्रुः । ततोऽग्निनिक्षितात् घृतकुम्भात् वराहः सम्बभूव उत्प- भः। तस्मात् घृतकुम्भोत्पत्तिकत्वात् वराहो मेदुरः स्निग्धः। हि यतः घृतात् सम्भूतः समुत्पन्न इति उक्तस्यैव स्पष्टीकरणम् , श्रुसे- रजामित्वात् । तस्मात् घृतोत्पन्नत्वात् गावः पशुश्रेष्ठाः वराहे स. आनते । कथमित्याकाक्षायां श्रुतिरेवाह-स्वं स्वकीयं रसमेव एतदुः वराहसत्त्वमभिसजानते । तस्माद्वां तादृशसंज्ञानात् एतद् वरा. हसत्त्वं पशूनां रसे प्रतितिष्ठति । सारत्वात् पशुश्रेष्ठ इति भावः । तस्मात् वाराह्यौ वराहचर्मनिर्मिते उपानहौ धारयेदिति विधिः ॥३॥ साजगामेति । (श. ब्रा. कां. १४ अ. ६ बा.१ कं ७-१०) गौतमो गोत्रतः, पारुणिः । प्रवाहणस्य जैवलेरिति षष्ठीद्वयं प्रथमास्थाने। पञ्चालानां राजा प्रवाहणो जैवलिरासेत्यर्थः। तस्मै गौतमाय भागताय आसनमनुरूपमाहार्य उदकं भृत्यैराहारयाञ्चका- र (पाहत्येति का. पा.)। अथ अस्म अधं पूजां पुरोधसा कृतवान् । मन्त्रवन्मधुपर्क कृत्वा स ह राजा "वरं गोऽश्वादिलक्षणं भगवते गौतमाय तुभ्यं दन" इत्युवाच । (त हेति का. पा.) सह गौतमः "मे मम एष वरस्त्वया प्रतिक्षातः। अस्यां प्रति- छायो दृढोकुरु आत्मानम् । यां तु वाचं कुमारस्य मम पुत्रस्य मन्ते

·.
धारदानधूल्यविधिः
सा होवाच देवेषु चै गौतम तरेषु भानुलाशा बहीति
६ स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्मापातं गो-
अश्वानां दासीनां प्रचाराणा परिधानानां मा नो
भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।
सवै गौतम तीर्थनेच्छासाहति । उपम्यहम्भवन्त-
प्रिति । बाचाह स्मैव पूर्वउपयन्ति ७ स होवा-
घनकीताउवाच॥
m
-
-
C
.
समीपे त्वमभाषथाः पञ्चप्रश्नरूपां तामेव मे बहि । लपवन वरः"
इत्युवाच ॥५॥
सह राजा "हे गौतम देवेषु वरेषु तद्वै, यं वरं त्वं प्रार्थयसे,
मानुषाणामन्यतमं ब्रूहि प्रार्थय" इत्युवाच ॥ ६ ॥
सह गौतमः-"भवताऽपि विज्ञायते ह, ममास्ति सः, न तेन
प्रार्थितेन मम कृत्यं, यं मानुषं वरं त्वं दित्ससि । यस्मात् ममाप्यस्ति
हिरण्यस्य प्रभूतस्य मपात्तं प्राप्तम् । गोऽअश्वानां, दासोना, प्रवा.
राणां-परिवाराणां, परिधानानां-परिधानयोग्यक्षौमादीनाच
पात्तं प्राप्तम् । न च मम यद्विधमानं मया त्वत्तः प्रार्थनीयं, त्वया वा
मह्यं देयम्। प्रतिक्षातश्च वरस्त्वया । त्वमेव जानीषे यत्र युक्तं
प्रतिक्षा रक्षणीया न वेति । मम पुनरयमभिप्राय:-नः अस्मानेव
केवलान् प्रति भवान् सर्वत्र वदान्यो भूत्वाऽवदान्यो मा भूत्। कयों
माभूदित्यर्थः। बहोः प्रभूतस्य अनन्तस्य फलस्य अपर्यन्तस्य अप-
रिसमाप्तिकस्य पुत्रपौत्रादिगामिकस्येशस्य वित्तस्य मां प्रत्येव अ.
दाता मा भूत भवान् । नचात्यन्तादेयमस्ति भवतः" इत्युवाच । एवं
गौतमेनोक्त स राजा आह-"हे गौतम स त्वं तीर्थन उपसदनशास्त्र-
विहितेन मार्गेण विद्यामिच्छास इच्छस्व भाप्तुमिच्छस्व" इति ।
एवमुक्ते गौतम माह-"शिष्यत्वेनाहं भवन्तमुपैमि उपगच्छामि। पूर्व
ब्राह्मणा विद्यार्थिनः सन्तः क्षत्रियान् वैश्यान् वा उपयन्ति स्म श्रापदि
शिष्यवृत्या वाचैव उपगच्छन्ति स्म। क्षत्रिया वा वैश्यान् श्रापदि
शिष्यवृत्त्या वाचैव उपगच्छन्ति स्म नोपायनशुश्रूषादिभिः ॥ ७ ॥

·a संस्कारवीरशै- इति पठितवले बराच (१.) अष्टाङ्गम वक्ष्यमापननिह येत् । अष्टाङ्गानि जामौ हस्ते भदाव्य ससन्धे शिवलि पादयोः । जानुनोल्दरे बक्के अष्टाङ्गोऽपः प्रकीर्तितः ।। अर्घदानमन्त्रा:- ॐगतोऽसि वस्श्रेष्ठ सर्वकामार्थसिद्धये। प्रतिग्रहसमर्थोऽलि अर्घ गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ (२) ॐअखौ यशाम्रोऽअरुण उत्त बभ्रुः सुमङ्गला। थे चैनरुद्राअभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशो वै. पा हेडईमहे १ ॐअग्लो योऽवश्वपति नीलग्रीवो विलोहितः । उतैलोषाऽअन्नश्रन्नुदहार्य: स अतः स राजा उपायनं पाक्षेपहपर्शनं तस्य कीती कीर्तनमाने विद्या वक्ष्यमाइप्रकारेण उवाच उक्तवान नोपायनमकारयत् । सहो- पायनको उबालेति करवशालीयशाठे ल गौतम उपायनकीर्त्या उपगमनकीर्तनमात्रेणैव उवास उषितवान् नोएगमनं चकारेत्यर्थः । सहोपायनकीतौ इति एकादशकण्डिकास्थं वाक्यं पूर्वाकावि- तार्थपूर्त्यर्थं समथितम् । पुरुषार्थचतुष्टयस्य भार्याधीनत्वात् भार्यात्वेन कन्यादातुः वरव. रणसमये वरदानाख्यानत्रितयस्थ पाठों वरस्थ तत्पक्षीयाणां च दातृप्रोत्साहनाथं समुचितः । वराहाख्यानपाठस्याभिप्रायस्तु उपा. नत्समर्पणस्य वरणे उक्तत्वांद वाराह्यस्तयोः प्रशस्तत्वबोधनमेव बुध्यते, न ज्ञायतेऽन्यो, बोधनीयो विद्रद्वरैरिति ॥ (१) हेमाद्रौ दानखण्डे तृ. प्र. भविष्यपुराणे- श्रापः क्षीरं कुशाग्राणि दध्यक्षततिलास्तथा। यवा सिद्धार्थकाश्चैव मष्टाङ्गोऽर्थः प्रकीर्तितः ॥ इति ॥ (२) य० सं० अ०१६ मं०६ आदित्यरूपेणात्र रुद्रास्तूयते । अभि. नयेन दर्शयन् आह-योऽसौ प्रत्यक्षो रुद्रो रविरूपः ताम्रः उदयेऽत्यन्तं रक्तोऽरुणोऽस्तकाले भारत उत अपि च बन्नः पिङ्गलवर्णः सुमङ्गलः शोभनानि मङ्गलानि यस्य एतादृशः, ये व रुद्रा एनम् अभितो दिक्षु प्राव्यादिषु श्रिताः किरण रूपेण सहस्रशोऽसङन्याताः एषां हे. क्रो-

·܀
ছালঘুচ্ছ লিঃ
दृष्टो मुडयाति नः ३ एचपी दया नमोहल्लापति -
धाक्षतपुष्पमालादिभिर्वर सम्पूज्य धरणसामी हरूले गुडौला
रभिर्गन्धाजनयुष्यपूगीफलहव्ययकोपजीवताम्बूलपादुकोपान-
एमालोणीषकञ्चुक कटिवेशोए शास्तभूणकर्णवेष्टक बरा.
दिकादिभिः करिष्यमाणकन्यादानप्रतिग्रहार्थम् अभुकगोत्रम् .
मुकावर अमुक वेदाध्यायिनम् अनुकमाखिनम् अनुभशर्माण
विष्णुस्वरूपिणं कस्यार्थिनं परत्वेन स्वामहं वृणे ! वृताश्मीति
वरः प्रतिवदेत् । ततो बरः वस्त्रयज्ञोपवीत भूषणयुष्पमालावरमुद्रि-
काधारणं विधाय सुचक्षामन्त्र जपेत् । सुचक्षाऽअहमची-
भ्यां ( भूयास ) सुदचा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूया.
सम् ( समावर्तने व्याख्यास्यते ) इति । तत आचार्यः वरच
उत्थाय यजमानाय तिलकाशीर्दानादिकं कुर्याताम् ।
मन्त्राच-ॐअग्नये त्वा मह्यं वरुणो ददातु सोऽमृत-
त्वमशीयायुहात्त्र एधि मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥१॥
ॐद्राय त्वा मह्यं वरुणो ददातु सोऽमृतत्वम-
शीय प्राणदात्न एधि उपयोमा प्रतिमहीने ॥२॥
ॐबृहस्पतये त्या मह्यं वरुणो ददातु सोऽमृतत्वमशीय
धम् अस्मदपराधजं वयमेव ईमहे निवारयामः भक्तया निराकुर्मः।
हेडः इति क्रोधनाम एलमिति अभित इत्यादिना द्वितीया ॥१॥
य० सं० अ० १६ मं०७ योऽसौ आदित्यरूपोऽवसर्पति उदया.
स्तमयो कुर्वन्निरन्तरं गच्छति, यश्च नीला नीलवर्णा ग्रीवा कण्ठों
यस्य स नीलकण्ठों मयूरस्तत्सदृशोऽस्तमये मयूर इव लक्ष्यः, वि-
लोहितः विशेषेण लोहितो रक्तोऽस्ति-एनं देवं गोपा उत गोपाला
अपि अदृश्रन् पश्यन्ति, उदहार्यः उदकं हरन्ति ता उदहार्यः जल.
हारिण्यः योषितोऽपि अदृशन् पश्यन्ति । आगोपालाङ्गनं प्रसिद्ध इ-
त्यर्थः। दृशेर्लुङ् इरितो वेत्यङ्। रुगागमश्छान्दसः। स दृष्टो रुद्रः
नः अस्मान् मृडयाति सुखयतु। लेटोऽडाटौ इति प्राट् । मध्य ऽपि
श्रादित्यबुद्धिः कर्तव्येति वाक्यार्थः ॥२॥

·भाव: ॥१॥ संस्कारदीपक- स्वरदास्त्राएधि भयो मयं प्रतिग्रहीत्रे ॥३॥ ॐजमाय स्वा मां व्वक्षणो ददातु सोऽवृत्तवाशीय हयो दात्य- ऽएधि वयो भयं प्रतिग्रहीने ॥ ४ ॥ ॐकोऽदाकरमा य० सं० अ०७ कं० ४७ हिरण्यप्रतिग्रहे विनियुक्तोऽयं का- त्यायनेन- हे हिरण्य वरुणः अग्नयेऽग्निरूपापन्नाय मह्यम् त्वा त्वां ददातु । पूर्व वरुणेन कनकादि अग्न्यादिभ्यो दत्तम् , मतस्तेन तेनात्मना प्रतिगृह्णानो विप्रो न नश्यतीति देवतादेशः। अनेन विधिना गृह्णानः लोऽहम् अमृतत्वमारोग्यमशीय प्राप्नुयाम् । हे हिरण्य त्वं दाने आयुर्जीवनमेधि भव । प्रतिग्रहोत्रे प्रतिग्रहकर्षं मह्यम् मयः सुखम् ॥ सुखकरम् पधि भव । दाता आयुष्मान् भवतु अहं सुखी स्यामिति गोप्रतिग्रहे विनियुक्त:- हे गौः रुद्ररूपाय मह्यं वरुणस्त्वा त्वां ददातु। सोऽहममृतत्वं प्राप्नुयाम् । हे गौः त्वं दाने यजमानाय प्राणरूपा एधि भव । मां प्रतिग्रहीत्रे वयः अन्नं पशुर्वा भव-दुग्धध्यादिरूपेण अन्नं सन्तति- द्वारा पशुश्च भव ॥२॥ वस्त्रप्रतिग्रह विनियुक्तः- हे वासः बृहस्पतिरूपाय मह्यं वरुणस्त्वा त्वां ददातु । सोऽहम- मृतत्वमशीय प्राप्नुयाम् । त्वं च दात्रे स्वगेधि त्वगिन्द्रियसुखकारि भव । प्रतिग्रहीत्रे महा मयः सुखकरं च भव ॥३॥ अश्वप्रतिग्रहे विनियुक्तः- हे मश्व यमरूपाय मह्यं वरुणस्त्वा त्वां ददातु । स यमरूपोंs. हमश्वं गृह्वानोऽमृतत्वं प्राप्नुयाम् । हे मश्व त्वं दाने हयोऽश्वो भव । मा प्रतिग्रहीत्रे वयः अन्नं भोग्यं सन्ततिद्वारा पशुर्वा भव ॥४॥ य० सं० अ०७ म०४८॥ मन्थौदनतिलादिप्रतिग्रहे विनियुक्तः- दातुर्दानाभिमानाभावाय स्वस्य प्रतिग्रहजदोषाभावाय च देहे. न्द्रियात्मसङ्घाते काम. विविनक्ति-को नरोऽदात् दत्तवान् , कस्मै नराय भदात् दत्तवानिति प्रश्नद्वयम् । अस्योत्तरमाह-कामोऽदात् कामायादात् न त्वं दाताऽहं प्रतिग्रहीता, त्वत्कामाभिमानी देवः मत्कामाभिमानिने देवायादात् । एवं च काम एच दाता काम एव प्रति- प्रहीता नान्यः । हे काम एतद् द्रव्यं ते तव दातृप्रतिग्रहीतृत्वात ॥५॥ - ·मधुपर्कपूर्वकविवाहप्रयोग জান্ধামাচা কাজাঘালু। ? জল? प्रतिमहीला कामैलत्ते ॥५॥ इति मन्त्राशि प्रतिगृह्य न्यापिता समाचारात् दास्यादि भिः सुवासिनीभिदरस्य महानीराजनं कारयेत् । इति द्वारागतवरस्य पूजनपूर्वकवरणविधिः। ( इति वाग्दानधूल्यविधिः)॥ ततः कन्यापिता बरं पाण्डुकम्बलास्तृतस्थाने समुपवेश्य वराचार्ययोस्तिलक कृत्वा सत्यसरे बरपित्रादीनामन्येषां ने- दिष्ठवान्धवानां च तिलकमालादिमि पूजन विधाय सुखोपवि. ष्टान्कुर्यात् । अथ मधुपर्कपूर्वकविवाहप्रयोगः। तत उभयपक्षीया वाघघोषपुरस्सरं शान्तिपादं ( स्वस्ति. वाचनं) पठन्तो विवाहस्थळं प्रविशेयुः । तत्र रक्तकम्बलादिना उदग्दशम् अन्तम्पटं विधाय प्राङ्मुखं वरं वरासमक्षं पश्चिमा. भिमुखी कन्यां समुपवेश्य स्वयं दाता उदङ्मुखो भूत्वा अपे० क्षितां विवाहसामग्री यथास्थानमासाद्य स्वासन उपविश्य मधु. पण परमर्चयेत् । दीप प्रज्वलय्य आचम्य अर्घ संस्थाप्य प्रा. णायामं कृत्वा- अघेहेत्यादि सङ्कीयं अमुकगोत्र: अमुकराविरमुकशर्माऽहं कन्यादानप्रतिग्रहार्य गृहागतं स्नातकवरं मधुपर्कणार्चयिष्ये इति सङ्कल्पयेत् (द्वितीयविचाहे स्नातकमिति न वाच्यम् ) । मधुप. कविधिस्तु वरशाखोक्तः कार्यः । य: स्वशाखा परित्यज्य परमााखा समाश्रयेत् । दुर्मेधाः स तु विज्ञेयो मोघं तत्तस्य चेष्टितम् ॥ इति । अर्यशाखया मधुपर्क इति च । १४ सं० द्रि० ·संस्कारदीपके- - अत्र विवाहानुक्रमश्लोकाः अमिश्रणयनं वस्त्रपरिधान समञ्जनम् । गोत्रोचारो वरस्य प्राकन्यायाश्च ततोऽर्पणम् ॥ १॥ कन्यादानप्रतिष्ठार्थ सुवर्ण गौश्च दक्षिणा। गृहाधिष्क्रमणं चाग्निसमीपगमनं ततः ॥३॥ कन्यापितुः गैषदानं समीक्षेथामिति स्फुटम् । अभि प्रदक्षिणीकृत्योपविश्य कुशकण्डिका ॥३॥ होमे वधूदक्षिणतो हृदालम्भे तु वापतः । उपधेश्य वरश्चैनां स्विष्टकृद्धोममाचरेत् ॥ ४ ॥ संवपाशनं पूर्णपात्रमाचार्यदक्षिणा । विवाहानुक्रम श्लोकाः शितिकण्ठमुखोदिताः ॥५॥ इति । अथ यजमान: चारणादियज्ञियकाष्ठमयं हरिद्रादिरञ्जितं ख्यालंकृतमनुपभुक्तमतिभव्यं दर्भास्तीर्ण चतुष्पादमासनं तद- भावेऽन्यादृशं वा पीठासनमाहाह "साधुभवानास्तामयि. व्यामो भवन्तम्" इति । ॐ अर्चय इति वरस्योक्तिः । ततोऽर्च. कपुरुषाः विष्टरद्वयं पादार्थमुदकम् अर्थम् आचमनीयं मधुपर्क (दधिमधुघृतम् ) अपिहितं कांस्येन न्यस्तं कास्ये तत्समी. पमानयन्ति । अथ यजमान एकं विष्टरमादाय तिष्ठति । यजमानपक्षीयो. ऽन्यः कश्चिद्राह्मणो विष्टरो विष्टरो विष्टर। इति त्रिः श्रावयति । यजमानः प्रतिगृह्यतामिति सकुदुक्त्वा वरस्य हस्तयोर्ददाति । (हस्ते ददातीति गदाधरसंमतः कचित् पुस्तके पाठः)। वरच अप्रतिगृहामीत्युक्त्वा उदगग्रं विष्टरं तूष्णीमादाय (वोऽस्मी. त्याथर्वण ऋषिरनुष्टुप्छन्दो विष्टरो देवता उपवेशने विनियोग:) इति ऋष्यादीनि स्मृत्वा- ॐ(१)वोऽस्मि समानानामुतामिव सूर्य:। (१) अस्यार्थ:-अर्घ्य आत्मानं स्तौति भय॑त्वाय । कुलझाना- ·- मधुपर्कपूर्वकविवाहप्रयोगा। १९७ इमं तमभितिष्ठामि यो मा श्वाभिदासतित-अनेन मन्त्रेण विष्टरस् उदगामासने निधाय तदुपरि उपविशति । लतः पाचम् ३ इति निः अन्येन प्राविले प्रतिगृह्यतामिति यज- मानेनोक्त वः ॐ प्रतिगृहामीत्युक्त्वा प्रतिगृह्य तत्पात्रं भूमौ नि. घाय [विराजो दोहोऽसीति प्रजापतिषिर्यजुश्छन्दः आपो दे. बता पादप्रक्षालने विनियोगः ] इति ऋष्यादीनि स्मृत्वा- अञ्जलिना जलमादाय- (१)ॐ विराजो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मयि पायायै विचाजो दोहः इति मन्त्रेण प्रथमं दक्षिण पादं प्रक्षाल्य अनेनैव वार्म पादं प्रक्षालयेत् । क्षत्रियादीनां तु वामम्प्रथमम् ! अबावसरे समाचाराद वरो यथाशक्ति कलश- द्रव्यं दद्यात् । तद्रव्यमानीय सम्प्रोक्ष्य सम्पूज्य अधेहामुकोऽ. ई दशायामन्तर्दशायां गोचरेऽष्टकवर्गे सर्वतोभद्रे नैयाणे वर्षफ. लेऽपि वा यत्रकुत्रस्थाने स्थितानामादित्यादिनवग्रहाणां दुष्टा- नां दुष्टदोषोपशान्त्यर्थं शुभाना शुभफलाधिक्यप्राप्तये इदं सुवर्ण सुवर्णनिष्क्रषीभूतं रजतद्रव्यं वा कन्यापक्षीयपुरोहिताय सम्प्रददे इति कलशद्रव्यं दया पुनर्वितीयं विष्टरं प्रतिगृह्णीयात् । विष्टरो विष्टरो विष्टर: इत्यन्येन श्राविते प्रतिगृह्यतामिति यजमानेनोक्त चारवपुर्वयोगुणैः महं समानानां सजातोयानां मध्ये वर्मः श्रेष्ठः अं. स्मि भवामि, उद्यताम्. उद्यं प्रकाशं कुर्वतां प्रहनक्षत्रादीनां मध्ये सूर्य इव । किश्च इमं विष्टरं तं पुरुषमुहिश्य विष्टरवत् बद्धम् अभिः लक्ष्यीकृत्य तिष्ठामि अधः कृत्वा उपविशामि, यः कश्चन मा माम् अ. भिदासति उपक्षीणं कर्तुमिच्छति । दसु पक्षये ॥ (१) अस्था:-प्राणधारणादिगुणैः सकललौहित्येन विविध तया राजते इति विराडनं तस्य विराजः दोहः परिणामसारो रसः स त्वमसि भवसि । हे उदक तं त्वां विराजो दोहम् मशीय प्रश्न ज्याप्नुयाम् । किञ्च मयि विषये या पाद्या पादयोः साध्वी सपर्या त- स्य तदर्थम् विरानो दोहः मन्त्रसंस्कृतं जलं, भवेति शेषः । .

·१०८ -- संस्कारदीपके-- घर! ॐ प्रतिगृहामीत्युक्त्या प्रतिया पूर्ववर्मोऽस्मीति मन्त्रेण आसने उदगग्नं पादयोरयस्तानिदधाति । ततो यजमानः अर्को ऽघोऽर्घः इत्यन्येन श्राविते प्रतिगृह्यतामिति वदेव । वर: ॐ प्र. विगृह्णामीत्युक्त्वा (आपः स्थेति प्रजापतिक्रषिः यजुश्छन्दः आ. पो देवताः अर्घग्रहणे विनियोगः)। (१) आपास्थ युष्माभिः लान्कामानवामवानि- इत्यर्धे(२)पाणिभ्यां प्रतिगृह्य शिरपर्यन्तमानीय भूमौ ऐशान्यां निनयन अभिमन्यते अग्रिममन्त्रेण । यथा ( समुद्रमित्याथर्वण ऋषिरनुष्टुप्छन्द आपो देवता: अर्घाभिमन्त्रले विनियोगः )। (३) ॐ समुद्रं वः पहिणोमि स्वां योनिमभिगच्छ, त। अरिष्टास्माकं वीरा मा परासेचि मत् पय:-इति । अथान्येन आचमनीयम् ३ इत्युक्ते प्रतिगृशतामिति यजमानेनो. के वर ॐ प्रतिगृहामीत्युक्त्वा हस्ताभ्यां प्रतिगृह्य ( आमाग निति परमेष्ठी ऋषिव्हती छन्दः आपो देवता आचमने वि. नियोगः)। (४) आमाऽगन्यशसा समृज व्धर्चसा । तम्मा (१) अस्यार्थ:-हे आपः यूयम् मापः स्थ आप्तिहेतवो भवथ । युष्माभिः सर्वान् कामानभीष्टार्थानवानवानि लभेय ॥ (२) कांस्येनैवाहणीयस्य निनयेमञ्जली । इति शुभकर्मनिर्णये वचनात् । (३) अस्यार्थ:-हे आपः वः युष्मान समुद्रं प्रहिणोमि गमया- मि। अतः स्वां योनिम् स्वकारणभूतं समुद्रम् भमिलतीकृत्य गच्छ- त बजत । किञ्च युष्मत्प्रसादात् अस्माकं वीराः पुत्रा भ्रातरश्च श्र- रिष्टा भनुपहताः सन्तु । मरिष्टास्माकमित्यत्र सन्धिराषः । मत् मत्तः पयः अादिमङ्गलं जलं मा परासेचि अपगतं माऽस्तु | सदैव श्र- वो भवानीत्यर्थः॥ (४) अस्यार्थ:-हे वरुण जलेश तम् एकरूपेण त्वाम् माश्रितं मा मां यशसा ममा सहभावं सामीप्यं वा श्राऽगन आगमय । श्र- ·१०१ मधु एकपूयक विधाहप्रयोग कुरु प्रियं प्रजानामधिपति पशुलामरिधि तन्नाम्- इति मन्त्रेण सदाचम्य ततः निः प्राणाय" इत्यायुक्तरीत्या स्मा चमनं कुर्यात् । अथ मधुपर्को अधुपर्को अधुपर्क: इस्मन्ये. नोक्ते यजमानः प्रतिगृह्यतामित्युक्त्वा दधिमधुघृतं कांस्यपात्र- स्थापितं (१)बृहता कांस्यपात्रेण पिहित बराय निवेदयति । वरश्च ॐ प्रतिगृह्णामीत्युक्त्वा यजमानहस्तस्थितम् ईषद् यजमान- हस्तोद्घाटितं मधुपर्कमीक्षमाणो मन्त्रं पठति ( मित्रस्य वा इति प्रजापतिऋषिः पक्तिश्छन्दो मित्रो देवता मधुपर्कपतीक्षणे वि. नियोगः)। (२)ॐ मित्रस्थ स्वा चक्षुषा प्रतीक्षे इति प्रतीक्ष्य । (३)(देवस्यत्वेति बृहस्पतिराङ्गिरस ऋषियंजुश्छन्दः सविता देवता मधुपर्कग्रहणे विनियोगः )। मेत्यव्ययं सहार्थे । प्राङपसर्गः अगनिति क्रियार्थनिपातेन सम्बध्य. ते । यद्वा मा गन् इत्येव छेदः। गन्निति अन्तर्भूतण्यर्थस्य गमधातो- लौटि छान्दसं रूपम् । मा मां यशसा श्रागन भागमय यशस्विनं कुर्वित्यर्थः । तथा वर्चसा ब्रह्मवर्चसेन संसृज संसृष्टं कुरु । किञ्च प्र. जानां पुत्रपौत्रादीनां प्रियं, पशूनां गोऽश्वादीनाम् अधिपति स्वामिनं, तथा तनूनां देहावयवानां शरीराणां वा अरिष्टिम् अहिंसकं कुरु । अरिष्टमिति जयरामसम्मतः पाठः। हिंसाऽत्र "श्रनभ्यासेन वेदाना- माचारस्य च लङ्घनात् । पालस्यादन्नदोषाच्च मृत्युर्विमान् जिघांस- ति" इत्यादिना दर्शिता॥ (१) वर्षीयसा पात्रेणापिधायेति हिरण्यकेशिगृह्यात् । (२) हे मधुपर्क त्वा त्वां मित्रस्थादित्यस्य चक्षुषा प्रतीक्षे प. श्यामि । आदित्यानुग्रहेण पश्यामीति वाक्यार्थः॥ काश्रीश्र०२ कं०२ सू०१५॥ (३) "ब्रह्मत्वं प्रतिष्ठान्तं बृहस्पतिराङ्गिरसोऽपश्यत्' इति स. नुक्रमसूत्रे प्राशिवप्रतिग्रहणे विनियुक्तस्य देवस्य त्वेत्यस्य श्राङ्गिर- सबृहस्पतिऋषिकत्वोक्तेः, "देवस्य त्वा सावित्रम् इति तत्रैव सवि. तृदेवताकत्वोक्तेश्च मधुपर्कप्रतिग्रहेऽपि विनियुक्तस्य तथात्वमुचित- ·. संस्कारदीपके- ॐ देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां . हणो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि-इत्युक्त्या पधुपर्कपात्रं हस्ता. भ्यां गृहीत्वा ( अनलिना प्रतिगृह्यति आश्व. गृ.) स्ववामकरे निधाय दक्षिणहस्तानामिका त्रिः प्रयौति मिश्रयति वक्ष्यमा णेन मन्त्रेण । ( नमः श्यावेति प्रजापतिऋषियंजुश्छन्दः सविता देवता मिश्रणे विनियोगः )। (२)ॐ नम यावास्यायान्नशने यत्त आविड तत्ते निष्कृन्तामि-इति मन्त्रेण मधुपर्क सकुलदक्षिणमालो. ड्य अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां सकृत्तूष्णीं बहिनिरुक्षयति प्रक्षिपति । एवं पुनावारमालोडनं निरुक्षणं च कृत्वा तस्य त्रिः प्राश्ना. ति । ( यन्मधुन इति कुत्स ऋषिर्जगती छन्दो मधुपर्को देवता मधुपर्कप्राशने विनियोगः)। (२)ॐ यन्मधुनो मधव्यं परमरूप मनाचं तेना मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नान परमो मधव्यो. ऽन्नादोऽसानि-इति अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां प्राश्नाति । एवं पुन- विवारम् उच्छिष्टस्यैव मन्त्रवत्पाशनम् । ताम्बूलेक्षुफळे इति पू. वोक्तवचनात् (ॐ मधु माता ऋतायते इत्यादितिमृभिग्भिःम. म् । भन्यथालेखस्तु प्रामादिकः। य० सं० २।१९। व्या० पृ० २३१ । (१)मस्यार्थ:-हे मग्ने ते तुभ्यं नमः । किम्भूताय श्यावास्था- य कपिशमुखाय । ते तव अनशने अन्नाशने अद्यते इति अन्नं तस्य अशने अदनोये मधुपर्क, (हस्वश्छान्दसः ) यद् द्रव्यम् श्राविद्धं सं. श्लिष्टं मनदनीयं तद् निष्कृन्तामि निरस्यामि ॥ (२) अस्यार्थ:-हेदेवाः मधुनो मकरन्दस्य यद् मधव्यं मधुनि लाधु परमम् उत्कृष्टम् रूपयति प्रकाशयति देहसंघातमिति रूपम् अन्नाधं त्रीह्यादिवत् प्राणधारकम् अन्नोपादानकम् अन्नादिरसकदम्बं वा तेन सर्वरूपोपपन्नेन रसेन उक्तविशेषणविशिष्टन अहं परमः सर्वे. भ्यो गुणाधिका मधब्बो मधुपहिः मन्नादः सदनभोक्ता च असानि भवानि ॥

·मधुपर्कपूर्वकषिवाहप्रयोग। त्यूचं वा विप्राशनं कृत्वा ) प्राधितोष पूर्वस्या दिशि असं. चरे क्षिपेत् । ततः ॐ ऋग्वेदाय स्वाहा इत्यादिकात्यायनकृत- शौचसूत्रबोधितरीत्या विमाचमनं कृत्वा जलं स्पृष्ट्वा अङ्गा. न्युपस्पृशाति(१)। यथा दक्षिणकरानेण संइताभिरितमुभिस्तर्जनी. मध्यमानामिकाभि:-- (२) 'व्वामआस्ये अस्तु' इति मुख स्पृशेत् । हस्ती प्रक्षाल्य जलं स्पृष्ट्वा अङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां 'नसोम प्राण: अस्तु' इति नासिकारन्ध्रद्वयम् । अङ्गुष्ठानामिकाभ्याम् 'अ. क्ष्णोम् चक्षुरन्तु इति युगपत् चक्षुषी ! लक्षेत्र 'कर्णयोमें श्रोत्रमस्तु' इति मन्त्रावृत्या दक्षिणोत्तरौ कौँ । संहता. ल्यौः 'बाहोम्में बलमस्तु' इति बाहुमूले । असंहताङ्गुलिभ्यां पाणिभ्याम् 'ऊोम्मे ओजः अस्तु' इति युगपदरू । 'अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु' इति शिरप्रभृतिपादपर्यन्तम् पाणिभ्यामालभेत । ततो द्विराचामेत् । ततो यजमान खडूगप्रतिनिधि कुशतरुणमादाय गौौगौः इत्य. (१) 'श्रासने प्रामुख' इत्यादिना आवमनप्रकारमुपदिश्य "ततः संहताभिस्तिसृभिरङ्गुलिभिरास्यमलोमकप्रदेशे स्पृष्ट्वा हस्तौ प्रक्षाल्बाङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां घ्राणं स्पृष्ट्वाऽङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी श्रोत्रे च स्पृशेत । अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभि, तलेन हृदयं, सर्वाड- लीभिः शिरः, सर्वाङ्गुलोभि हुमूले स्पृशेत् । सर्वत्र मध्येमध्ये हस्ताभ्यामपः स्पृशेत्" ॥ इति सजलहस्तेन आस्यादिस्पर्शः हता गुलित्रयादिना विधानपारिजाते तु. स्तबके आन्हिकप्र. योगीश्वरे- णोक्तः । यद्यप्यत्र संहताङ्गुलिभिर्बाहुमूले इति उक्तं तथापि अङ्गुल्य. प्रैस्तद् ज्ञेयम् । श्राश्व. ग. परिशिष्टादौ तथा दर्शनात् । (२) अस्याः-मे मम वागिन्द्रियमास्येऽस्तु । नसो सिक- योः प्राणः प्राणवायुः । भक्ष्णोर्नेत्रगोलकयोः चक्षुः चक्षुरिन्द्रियम् । कर्णयोः कर्णशकुल्योः श्रोत्रं श्रवणेन्द्रियम् । बाह्वोः बलं शक्तिः । ऊर्वोः श्रोजस्तेजः । मे मम तनूः देहः तन्वा देहस्याङ्गानि च सह युग. पत् अरिष्टानि अनुपहतानि सन्तु ।

·संस्कारदीपके- न्योक्त आलभ्यतामियाह । घरव माऽऽलभ्यतामित्युक्त्वा मन्त्रं पठेत् । (माता रुद्राणामिति ब्रह्मा ऋषित्रिष्टुप्छन्दो गौर्देवता गोर. भिमन्त्रणे विनियोगः) (१)माता रुद्राणां दुहिता असू. ना स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः। प्रनु वाचं चिकितुषे जनाथ मा गामनागामदिति व्यधिष्ट-मम चामुष्य यजमानस्य च पाप्मा हतः ॐइत्युपांशु पठित्वा उत्स- जत तृणान्यत्तु इत्युच्चैद्र्यात् । ततः कुशपत्रस्योत्सर्जनमेव ना. लम्भनम् । कलो गवालम्भनस्य निषिद्धत्वात् । अत्राचाराद. क्षिणादानम् । अधेहेत्यादि सं० अमुकोऽहं मधुपर्कोपयोगिनो गोरुत्सर्गकर्मणः साद्गुण्यार्थ गोप्रत्याम्नायीभूतं सुवर्ण तनिष्क्र. यीभूतं रजतद्रव्यं वा ब्राह्मणाय दास्ये नस्सत् इति सङ्कल्प्य ब्राह्मणाय दद्यात् । इति मधुपर्कविधिः। 'अग्निमुपसमाधाय पाणिं गृह्णीयात्'इति पारस्करोत:- अस्मिन्नवसरे वरानुमत्या फश्चिद्वरपक्षीयो ब्राह्मणो बहि:- शालायामागत्य चतुरङ्गुलमुच्छ्रितायां चतुर्विंशत्यङ्गुळायतायां तावदेव विस्तृतायां गृह्यासंग्रहोक्तायां वेद्यां पञ्चभूसंस्कारपूर्व ( १ )अस्थार्थ:-हे पूजकाः यत इयं गौः रुद्राणां माता जननी वसूनां दुहिता कन्या आदित्यानां स्वसा भगिनी अमृतस्य क्षीरस्य नाभिराश्रयः कारणम् । नु वितर्के । छन्दसि व्यवहिताश्चेत्युक्तेः प्रो. पसर्गस्य वोचमित्यत्रान्वयः। अतः प्रवोचं ब्रवीमि, चिकितुषे चेत- नावते जनाय मादृशाय यूयमिमां गां मा वधिष्ट मा हत किन्तु गोप. शुं कुरुतेति तात्पर्यार्थः । किंभूताम् १ अनागाम् मनपराधाम् अदिति देवमातरं, पयोदानात् । अहं मम अमुष्य अर्धयितुश्च पापमानं गो. स्थाने हनोमि हन्मीति । उत्सर्गपक्षे ममामुष्य च पाप्मा हतः ओम् इत्युपांशु उक्त्वा उत्सुजत तृणान्यत्तु इति पच्चैर्ब्रयात् । कलावयमेव पक्षः सर्वैः स्वीकृतः .

·विवाहाडकन्यादानप्रयोगा। । कमग्निं ताम्रपात्रेण संस्थापयेत् । ततः अग्ने पश्चातृणपूलकं कटं वा स्थापयेत् । नारदोक्ता चतुर्हस्ता वेदिस्तु न पर्वतीयादिषु प्रच. लति । अग्निस्थापनानन्तरं कन्यापिता वराय वस्त्रचतुष्टयं द. दाति । तत्र सङ्कल्प:-अयेह अमुकशर्माऽहं कन्यादानकर्मणः पूर्वाङ्गत्वेन धराय सद्रव्यं वस्त्रचतुष्टयं सम्पददे-इति दद्यात् । वरश्च स्वस्तीत्युक्त्वा प्रतिगृह्य तेषु वस्त्रेषु वस्त्रयुग्मं कन्याय परि- धानार्थ प्रयच्छति बखयं स्वयं परिधत्ते । तत्र प्रथमं कन्याया: वस्त्रपरिधानम् । बरस्यैव मन्त्रपाठो लिङ्गात् । ( जराङ्गच्छति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो चासो देवता अधोवस्त्रपरिधापने विनियोगः) (१)जरांगच्छ परिधत्स्व व्यासो भवाकृष्टीनाम- भिशस्तिपावा । शतच जीव शरदः सुवर्चा रयिं च पुत्त्राननुसंव्ययस्वायुष्मतीदं परिघत्स्व व्वासा-हत्यधो- वस्त्रं परिधत्ते। अथोचरीयं ( याऽअन्तचिति प्रजापतिषिस्त्रिष्टुप्छन्दः वासो देवता उत्तरीयपरिधापने विनियोगः)। (२) या अकृन्तनवयन्या अतन्वत याश्च देवी- (१) अस्यार्थ:-हे कन्ये त्वं जरां निर्दुष्टवृत्त्वं मया सह गच्छ प्राप्नुहि । वासश्च मया सम्पादितं परिधेहि । माकृष्यन्ते कामादिभिः रित्याकृष्टयो मनुप्वाः तेषाम् अभिशस्तिः अभिशापः, शनु प्रमादे, तस्मात् पातोयभिशस्तिपावा भव । वनिषन्तमेतत् । शतं च शरदो वर्षाणि जीव प्राणिहि । सुवर्चाः तेजस्विनी भूत्वा रयिं च धनं पुत्रांश्च अनु पश्चात् संन्ययस्व अतिसंवृणीष्व उत्पाद्य राशिं कुरु, हे मायु. मति इदं वासः परिधत्स्व इत्यनुवादः मन्त्र एवात्र कारितार्थ ॥ (२)मस्यार्थः-या देवीः देव्यः इदं वास: अकृन्तन् कर्तितव- त्यः, या अवयन वीतवत्यः, वे तन्तुसन्ताने, श्रोतवत्य इत्यर्थः। याः तन्तून् सूत्राणि मतन्वत प्रोतवत्यः तिर्यक तन्तून् विस्तारितवत्य इत्यर्थः। चकारात या श्रोतान् प्रोतांश्च तन्तून् मभितः उभयपार्श्व. - १५ सं० द्वि० ·संस्कारदीपके- स्तन्तुनमितो ततन्थ । तात्या देखोर्जरसे संध्ययस्या- युष्मतीदं परिधत्स्य व्यास:--इति । अथ समाचाराद बरः स्वयं परिधत्ते समावर्तनसूत्रोक्ताभ्यां मन्त्राभ्याम् । ( परिधास्य इत्याथर्वणऋषिः पतिश्छन्दो चासो देवता वास:परिधाने विनियोगः)। ॐपरिधाश्य यशोधाश्त्यै दीर्घायुत्वाय जरदष्टिर- स्मि । शतश्च जीवामि शरदः पुरुची रायस्पोषमभिः संव्ययिष्ये-इत्यधोवस्त्रं परिधाय । अथोत्तरीयं ( यशसामेत्याथर्वणऋषिः पक्तिश्छन्दो लिङ्गो. का देवता उत्तरीयपरिघाने विनियोगः)। ऊयशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च माऽविन्दद्यशो मा प्रतिपद्यताम्-इति । ततो द्विराचमनम् । स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे । आचान्तः पुनराचामेद्वासो विपरिधाय च ॥ इति विधानपारिजाते याज्ञवल्क्यवचनात् । अथ कन्यापिता कन्यावरौ परस्परं समओतमिति प्रेष्य स- म्मुखीकुर्यात् । ततो वरः सम्मुखीभूतः पश्यन्नेव मन्त्रं पठति (समनन्विति आथर्वणऋषिरनुष्टुप्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता पर- स्परसमझने विनियोगः)। (१) समञ्जन्तु विश्वेदेवाः समापो हृदयानि नौ। योरपि ततन्थ तेनुः तुरीवेमादिव्यापारेण प्रथितवत्यः-ताः तत्त- सामर्थ्यदाभ्यो देव्यः स्वकाय रूपवदिदं वासः त्वा त्वां जरसे दीर्घः कालनिर्दुष्टजीवनाय संव्ययस्व परिधापयन्तु। सन्धिः पुरुषादिव्य. त्ययश्च छान्दसः। अतो हेतोः आयुष्मति इदं वासः परिधत्स्व उत्त. रोयरवेन वृणीष्व ॥ (१) अस्यार्थ:-हेकन्यके नौ आवयोः हृदयानि. मनांसि तन्नि.

·RANA विवाहाङ्गकन्यायामप्रयोगः। ११५ सम्मातरिका सन्धाता समुद्वेष्ट्री धातु नौ इति । अथ वंशगोत्रप्रवरसापिण्ड्यनिश्वार्थ गोत्राघुचारा कर्तव्यः । तममा कारिकाका उच्चारः माहिरोक दिखना सर्वकर्मसु । कन्यादाने यज्ञतावानुलोम्वेन्द्र स स्मृतः ॥ इति । तत्र प्रथमं कन्यापक्षीयः आशीर्वादश्लोकं पठति पृच्छति च-- जेतुं यत्रिपुर हरेण, हरिणा व्याजाळ बनता, स्रष्टुं वारिभवोद्भवेन सुवनं, शेषेण वर्तुं धराम् ! पार्वत्या महिषासुरममथने, सिद्धादिभिर्मुक्तये, ध्यातः पञ्चशारेण विश्वविजये, नागाननः पातु ॥१॥ किङ्गोत्रस्य किम्प्रवरस्य किंशाखिनः किंवेदाध्यायिनः किं. शर्मणः प्रपौत्राय किङ्गोत्रस्य किम्प्रवरस्य किंशाखिनः किंवे. दाध्यायिनः किंशम्र्मणः पौत्राय फिङ्गोत्रस्य किंवरस्य किंशा. खिनः किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पुत्राय आयुष्मते कन्यार्थिने विष्णुस्वरूपिणे किन्नान्ने वरायति । ततो वरपक्षीयो ब्राह्मणः आशीर्वाद पठित्वोत्तरयति पृ. छति च- कौपीनं परिधाय पन्नगपति गौरीपती श्रीपते. रभ्यर्ण समुपागते कमळया साद स्थितस्यासने । आयाते गरुडेऽथ पन्नगपती वासाहहिनिर्गते शम्भु वीक्ष्य दिगम्बरं जलभुवा(१)स्मेरं स्मितं पातु वः ॥२॥ अमुकगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकशाखिनः अमुकवेदा- ठन्यापारान् सङ्कल्पविकल्पात्मकान् विश्वेदेवाः सम्यग्भूता मापश्च समञ्जन्तु गुणातिशयाधानेन संस्कुर्वन्तु । तथा सम्यग्भूतो मातरि. श्वा अनुकूलो वायुः तथा अनुकूल प्रजापतिः तथा देष्ट्री धर्मोपदेष्ट्री देवता आषयोहदयानि सन्दधातु, र अप्यर्थे । (१) इदं दिगम्बरस्य विशेषणम् ।

·CIR . ११६ संस्कारदीपके- ध्यायिनः अमुकशर्मणः प्रपौत्राय अमुकमोत्रस्य अमुकप्रवरस्थ अमुकशाखिनः अमुकवेदाध्यायिनः अमुकर्मणः पौत्राय अ. मुकगोत्रस्य अमुकमबरस्य अमुकशाखिनः अमुकवेदाध्यायिनः अमुकमार्मणः पुत्राय आयुष्मते विष्णुस्वरूपिणे कन्यार्थिने अ. मुकनान्ने वराय । किङ्गोत्रस्य किम्प्रवरस्य किंशाखिनः किंवे. दाध्यायिनः किंशमणः प्रपौत्री किङ्गोत्रस्य किम्प्रवरस्य किंशा- खिनः किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पौत्री किङ्गोत्रस्य किंवरस्य किंशाखिनः किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पुत्रीमायुष्मती श्रीरूपि- गी वरार्थिनी किमानी कन्याम् अथ कन्यापक्षीयः पठति उत्तरयति पृच्छति च- व्युतामिन्दोर्लेखां रतिकलहभन्नं च वलयं द्वयं चक्रीकृत्य महसितमुखी शैलतनया । अवोचचं पश्येत्यवतु स शिवः सा च गिरिजा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ॥३॥ अमुकगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकचाखिनः अमुकवेदा- ध्यायिनः अमुकशर्मणः प्रपौत्रीम् अमुकगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकशाखिनः अमुक वेदाध्यायिनः अमुकशर्मणः पौत्रीम् अमु- कगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकशाखिन: अमुकवेदाध्यायिनः अमुकशर्मणः पुत्रीमायुष्मती श्रीरूपिणी वरार्थिनीम् अमुकना. नीं कन्याम् । किङ्गोत्रस्य किंवरस्य किंशाखिनः किंवेदाध्या- यिनः किंशर्मणः प्रपौत्राय किङ्गोत्रस्य किंप्रवरस्य किंशाखिन: किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पौत्राय किझोत्रस्य किम्प्रवरस्य किंशाखिनः किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पुत्राय आयुष्मते वि. णुस्वरुपिणे कन्यार्थिने किन्नाम्ने वराय । अथ वरपक्षीयो ब्राह्मणः आशीर्वादं पठित्वा उत्तरयेत् पछेष- .

·विवाहाडकन्यादानप्रयोगा। रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभारवामधुश्वार अभ्य परिरभ्य निर्भरमुरः प्रेमान्धया राधया । साधु त्वद्वदनं मुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिः व्याजालिङ्गनचुम्बित:स्मितमनोहारी हरिः पातु का४॥ अमुकगोत्रस्य अमुकमवरस्य अमुकशाखिन: अमुकवेदा. ध्यायिनः अमुकशर्मणः प्रपौत्राय अमुकगोत्रस्यामुकमवरस्या- मुकशाखिनः अमुकवेदाध्यायिनः अमुकर्मणः पौत्राय अमुक गोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकशाखिना अमुकवेदाध्यायिनः अ. मुकामणः पुत्राय आयुष्मते विष्णुस्वरूपिणे कन्यार्थिने अमु. कनाने वराय । किङ्गोत्रस्य किम्वरस्य किंशाखिनः किंवेदा- ध्यायिनः किंवामणः प्रपौत्री किङ्गोत्रस्य किम्वरस्प किंशा. खिनः किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पौत्री किङ्गोत्रस्य किम्भव- रस्य किंशाखिना किंवेदाध्यायिनः किंमार्मणः पुत्रीम् आयुष्मती श्रीरूपिणीं वरार्थिनी किन्नाम्नी कन्याम् । अथ कन्यापक्षीयः पठेत् उत्तरयेत्पृच्छेच्च- देव्यं वारि कथं यता सुरधुनी मौली, कयं पावको देव्यस्तद्धि विलोचनं, कथमहिर्देव्यः स चाले तव । तस्माद् द्यूतविधौ त्वयाऽध मुषितो हारः परित्यज्यताम् इत्थं शैलसुता विहस्य लपितः शम्भुः शिवायास्तु वः ॥५॥ अमुकगोत्रस्य अमुकमवरस्य अमुकशाखिना अमुकवेदा. ध्यायिनः अमुकशर्मणः प्रपौत्रीम् अमुकगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अनुशाखिनः अमुकवेदाध्यायिनः अमुकशर्मणः पौत्रीम् अमु. कगोत्रस्य अमुकमवरस्य अमुकशाखिना अमुकवेदाध्यायिनः अ. मुकमार्मणः पुत्रीम् आयुष्मती श्रीरूपिणीं वरार्थिनीम् अमुकना. नी कन्याम् । किङ्गोत्रस्य किंप्रवरस्य किंचाखिनः किंवेदाध्या- यिनः किंमार्मणः प्रपौत्राय किङ्गोत्रस्य किम्भवरस्य किंशाखिन: ..

·संस्कारदीपके- किंवदाध्यायिनः किशर्मणः पौत्राय किङ्गोत्रस्थ किम्भवल्या किंशाखिनः किंवेदाध्यायिनः किंधाम्नण शुदाय आयुष्मो वि. हणुस्वरूपिणे कन्यार्थिने किमाने वराय । अथ वरपक्षीयः पठेदुत्तरयेत्पृच्छेञ्च- सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहतकौमारबर्हि- त्रासानासाग्ररन्धं विशति फणिपती भोगसङ्कोचभाजि । गण्डोडीनाकियालामुखरितककुभस्ताण्डले शूलपाणे- वनायक्यश्चिरं वो बदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥३॥ अमुकगोत्रस्य अमुकमवरस्य अमुकशाखिनः अमुकचेदा. ध्यापिन: अमुकशर्मणः प्रपौत्राय अमुकगोत्रस्यामुकमवरस्था- मुकशाखिनः अमुकवेदाध्यायिनः अमुकवार्मणः पौत्राय' अमु. कगोत्रस्यामुकप्रवरस्पामुकशाखिनोऽमुकवेदाध्यायिनः अमुक- शर्मणः पुत्राय आयुष्मते विष्णुस्वरूपिणे कन्यार्थिने अमुक. नान्ने वराय । किङ्गोत्रस्य किम्मवरस्य किंशाखिनः किंवेदाध्या- यिनः किंर्मणः प्रपौत्री किंगोत्रस्य किंवरस्य किंशाखिन: किंवेदाध्यायिनः किंशर्मणः पौत्री किङ्गोत्रस्य किम्प्रवरस्य किं- शाखिनः किंचेदाध्यायिनः किंशर्मणः पुत्रीम् आयुष्मती श्रीक- पिणी वरार्थिनी किन्नान्नी कन्याम् । अथ कन्यापक्षीय केवळ प्रतिब्रूयात् । अमुकगोत्रस्यामुक- प्रवरस्याऽमुकशाखिनोऽमुकवेदाध्यायिनोऽमुकामणः प्रपौत्रीम् अमुकगोत्रस्यामुकमवरस्पामुकचाखिनो ऽमुकवेदाध्यायिनोऽमुक- शार्मणः पौत्रीम् अमुकगोत्रस्यामुकमवरस्यामुकशाखिनोऽमुक. वेदाध्यायिनोऽमुकशर्मणः पुत्रीम् आयुष्मती श्रीरूपिणीं वरा. र्थिनीम् अमुकनानी कन्याम् । एवं त्रिवारं गोत्राद्युञ्चारं विधाय पक्षद्वयेऽप्याशीर्वादश्लोकपाठः। देवक्यां यस्य मूर्ति-निजगवि विदिता रुक्मिणी धर्मपत्री, पुत्राः प्रद्युम्नमुख्या: मुरनरजयिनो, वाहनं पक्षिराजा ॥

·विवाहाङ्गकन्यादानण्योग वृन्दाण्यं बिहारो, ब्रजपुरवनिता वल्लभा राधिकाचा, चक्रं विख्यातमत्रं स जयति जगतां स्वस्तये नन्द सूनुः ॥७॥ कौसल्याविशदालवालजनितः सीतालवालिङ्गित: सिक्तः पतिरथेन सोदरमहाशाखाभिसंवदितः ।। रक्षस्तीव्रनिदाघपाटनपटुश्छायाश्रितानन्दकृत -युष्माकं स विभूतयेऽस्तु भगवान् श्रीरामकल्पद्रुमः ॥ ८॥ इति पठित्वा कन्यापिता त्रिवारं ददानि ३. इति वरं प्रति वदेत् । ततः समाचारात् पक्षद्वये गोत्राधुच्चारदक्षिणा । तत्र सङ्क. रूप-अघेहेत्यादि सं. अमुकशोऽहं विवाहकर्मणि द्विजद्वारा कृतस्य गोत्रायुच्चारकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यै इमां दक्षिणां ब्राह्म- गाय दास्ये ॐतत्सत् न मम । दाक्षिणां दद्यात् । ततः सुलमप्त- मागमप्राक्काले कन्यां वस्त्रभूषणादिमिभूषयित्वा गन्धाक्षतपुष्पा. दिभिस्तां पूजयेत् - * श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्त्यावहोराने पार्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ च्यात्तम् । इष्णन्निषाणा- ऽमुम्म इलाण सर्वलोकम्म ऽइलाण ॥१॥ ॐ अम्बे अम्बिके अम्बालिके न मा नयति कश्चन । ससस्त्यश्वकः सुभद्रिका काम्पीलवासिनीम् ॥३॥ * समस्ये देव्या धिया सन्दक्षिणयोरुचक्षसा । मा मऽआयुः प्रमोषीर्मोऽअहं तव व्वीरं विदेय तव देवि सन्दृशि ॥३॥ इति मन्त्रैः कन्या पूजयेत् । ( अथ कन्यादानलमानुरोधेन कन्यादानात्पूर्व पश्चाद्वा पर्व तीया आचाराच्छोलिकाभरणं कुर्वन्ति )। छोलिकेति 'बाली' इति प्रसिद्धाभरणस्य नाम (वि. को०)। सौभाग्यभूषणेषु नासिकाबालिकाया मुख्यत्वात् ता पुरस्कृत्यास्याचारस्य प्र- चत्वाचन्नाम्ना व्यवहारः । तत्रं प्रथमं कन्यापक्षे । एकस्मिन्का.

·१२० संस्कारदीपके- स्यपाने शुक्लतण्डुललड्डुरुफलेक्षुदण्डद्व्याणि संस्थाप्य-कला- नि द्राक्षा-दाडिम-पूगीफल जारीफल नारिङ्ग नारिकेल कद- लीफळ वीजपूर जम्बू जम्बीर निम्बूफलाम्रफल पनस मातुलु. ड्रेक्षुदण्डोत्तराणि कांस्यादिपात्रोपरि स्थापितानि पतिपुत्रवतीनां स्त्रीणां हस्ते कुमारी छोलिका दद्यात् । मन्त्र:- ॐ याः फलिनीp sअफला अपुष्पा याश्च पु. पिणी । बृहस्पतिप्रसुतास्ता नो मुश्चत्वरहसः ॥ इति, ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्य- जत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिर्व्यशेमहि देव. हितं यदायुः॥ इति च मन्त्रं पाठयित्वा कन्या वराय प्रय- च्छति । कन्यापिता बरापिता च आचारात् पञ्च सप्त बड्डुकान् कमल मुकुलाकारान् सद्रव्यान् ब्राह्मणभ्यो दद्याताम् । ततो वरपक्षेऽपि आचारप्राप्तं छोळिकाभरणं कार्यम् । एकस्मिन् कांस्यपात्रे शुक्लतण्डुकनिर्मितं दिव्यहरिद्रापूगीफ- लाक्षतादिगर्भ शिखराकारं मुगन्धिद्रव्यचूर्णमुवासितं स्थूल लडू. डुकं निधाय पात्रान्तरे तत्रैव वा यथाशक्ति सप्त पञ्च वा स्व. च्छाः फेणिकाः अपूपादींश्च संस्थाप्य-शाल्यादिपिष्टपदित- लवङ्गेलामरिचकर्पूरजातीफळजातीपत्रादिसुगन्धिद्रव्यमिश्रित-पि- कृतिकपहागड्डुकादीनि अपूपशकुलीसोहाधिकाफेणिकादिविवि- धपकानानि सघोघृतपाचितानि कांस्यादिपात्रोपरि स्थापितानि पतिपुत्रवतीहस्तेन गृहीत्वा प्रयच्छेत् । मन्त्रः(१) अन्नपतेऽनस्य नो देह्यानमीवस्य शुष्मिणः। (१)य.सं.अ. ११ मं.-३-हेअन्नपते अग्ने नः अस्मभ्यम् अन्नस्य देहि। कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठो। मन्नं देहीत्यर्थः। यद्वा अन्नस्य स्वमं. शं देहि। कीदृशस्य अन्नस्य । अनमीवस्य-अमीवा व्याधिः तद्रहि- तस्य, शुष्मिणः-शुष्मं बलं तद्युक्तस्य । रोगनाशकं बलहेतुमन्नं प्रयच्छेत्यर्थः। किञ्च दातारं प्रप्रतारिषः प्रकर्षेण वर्धय । प्रसमुपोद S .

·विवाहामन्यादानप्रयोग ! प्रप्रदातारं तारिषऽऊर्जनो धेहि द्विपढे लदे ॥ ततो हासासि संस्थाप्य हरितपीतातारक्त नीलसाजिष्ट. कौसुम्भकारवाईमादिनानारङ्गरञ्जितानि विचित्रकार कौशेयपट्टवस्त्राणि नूतनस्वाचितानि नामाहिग्देशागतानि बहुमूल्यानि जानानामधेवानि दुकूलोचरीपञ्चुकादीनि को स्थादिपानोपरि स्थापितानि कुमारी छो० । मन्त्र: ॐ गुदवाय व्याखऽउपस्तृणन्त्यधीदासं या हिरण्यान्यस्मै । सन्दानमयन्तं पड्कीशं प्रिया देवे- वायामयन्ति ॥ परिधेयभूषणानि सं० मणिमौक्तिकहीरकगारुमतमरकत. पुष्परागनीकेन्द्रदयंगोमेदादिमहार्यविविधोपलशोभित-स्वर्णर- चित-कटक केयूर पादाङ्गुलीयक काञ्ची हार अवेयक नासिका- भरण तिलक ताटङ्क स्वर्णपुष्प कङ्कण कराङ्गुलीयक बाहुबन्ध किरीट शिरापुष्पादीनि विविधस्वर्णशृङ्खलापसूत्रग्रथितानि नानानामधेयानि भूषणानि रौप्यकांस्यादिपात्रोपरि स्थापितानि कुमारी छो०। मन्त्र:-(१)ॐ रूपेण वो रूपमभ्यागां तुथोवो ब्धि. इति प्रोपसर्गस्य द्वित्वम् । किञ्च नः अस्माकं द्विपदे मनुष्यरूपे पुत्रा- दौ चतुष्पदे गवादौ च ऊर्जमन्नं धेहि धारय ॥ (१) य. सं. अ. ७-मं.४५- पूर्व पशवः स्वदानमसमाना रूपान्तराणि जगृहुः, देवाः स्वै रूपैश्तानुपागताः, ततस्ते स्वै रूपैराजग्मुरिति मन्त्रस्य निदानम् । हे दक्षिणारूपा गावः रूपेण मूर्त्या वो युष्माकं रूपमहमभ्यागाम् अभ्या- गतोऽस्मि अतो भवतीभिरागन्तव्यम् । सर्वे हि स्वरूपमागच्छन्तीति भावः। किञ्च तुथो ब्रह्मरूपः प्रजापतिः वो युष्मान् विभजतु यथा. योग्यमृत्विग्भ्यो विभज्य ददातु । किम्भूतस्तुथः । विश्वं सर्व वेदनं वेदो ज्ञानं यस्य स विश्ववेदास्सर्वशः। किञ्च यूयमेतज्ज्ञात्वा ऋतस्य १६ सं० द्वि० ·संस्कारदीप के श्ववेदा दिमजतु । अतस्य यथा प्रेत चन्द्र दाक्षिणा त्रि स्वः पश्य यन्तरिक्ष यता स्व सदस्यैः ॥ १।। ॐ स्व. घनः स्वाहा स्वर्णक: स्वाहा स्वर्ण शुक्रः स्वाहा स्वर्ण ज्योतिः स्याहा स्वर्ण सूय्यै स्वाहा ॥२॥ (य. सं. १८१५० ) इति छोलिकाभरणम् ।। (१)अथ पाणिग्रहणाई लग्ने समागते उभयपक्षयोः लसदा. नविधानम् । बरपिता अग्रेहामुकोऽहम् अमुकराशेरस्य बरस्य विवाहलग्नात् यत्रकुत्रस्थानस्थिताना दुष्टानां ग्रहाणां दुष्टफल- निरासपूर्वकं शुभानां शुभफलप्राप्तये आदित्यादिनवग्रहाणां प्री- तये च इदं सुवर्ण तनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं वा ब्राह्मणाय दास्ये ॐ तत्सत् न म । अथ कन्यापिता अघेहेत्यादि सं. अमुकोऽहम् अमुकरा: शेरस्याः कन्यायाः विवाहलग्नाव इति वि. अन्यत्समानम् । इति लमदानं विधाय ततः शङ्खघण्टावर्यमङ्गळघोषपुर:सरम् उदङ्मुः यज्ञस्य पथा मार्गेण प्रेत गच्छत । किम्भूता यूयम् । चन्द्र सुवण यजमानहस्तस्थं द्वितीयदक्षिणा यासां ताश्चन्द्रदक्षिणाः । शाकपार्थिवादित्वात् द्वितीयशब्दस्य लोपः। हेदक्षिणाः अहं स्वः स्वर्ग देवयानमार्ग विपश्य विपश्यामि विलोकयामि । छान्दसो व्यवहित- प्रयोगः पुरुषव्यत्ययश्च । अन्तरिक्षं पितृयानमागं च विपश्यामि । भवतीभिः सोपानभूताभिरिति शेषः। हेदक्षिणे त्वं यतस्व यत्नं कुरु यथा सदस्यैर्ऋत्विग्भिः, पूरितैरपि मतिरिच्यसे इति शेषः । तथा त्व- .. या यतितव्यं यथा ऋत्विजो धनैः सम्पूर्य अधिका भवेयुरिति भावः ॥ (१)"त्रिषुत्रित्तरादिषु कुमार्याः पाणिं गृह्णीयात्" इति पारस्क. रोक्त्या पाणिग्रहणस्यैव शुभकालसम्बन्धबोधनात् कन्याप्रतिग्रह एव शुभलग्ने पारस्करानुयायिभिः कर्तव्यः । सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्याच्चैव यथाविधि । कुमार्यास्त्वष्टवर्षायाः शस्यते पाणिपीडनम् ॥ इति हेमाद्रो भविष्यपुराणवचनाञ्च ।। ।

·लिङ्गकन्यादान : खोपविष्टः(१) सम्यारिला (३) अल्याड्मुखोगदिष्टया अन्याया: दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठं होत्या प्रामुखोपविष्टाय स्वाहास शाय दातुं कन्यादानसल्यं कुर्यात् । कुशलिजबजलान्यादाय प. बीहस्तेन सन्ततजल्या दावेद । आवारा कन्याहस्तं का. स्यपात्रोपरि स्थापयेत् । कांस्येऽविच्छिन्नया हारिधारया स्त्रीमदत्तया स्वस्तीति बरो ब्रूयाद्धर्मे चेदि वधूपिता ॥ इति संस्कारहणपती ववनाच ।। ॐ विष्णुः ३ ॐनम परमारे श्रीपुराणपुरुषोत्तमाय ॐतत्सत् श्रीहंसस्य चित्सदानन्दरूपेणो ब्रमणोऽनिर्वाच्यमा- याशक्तिविजम्भिताविद्यायोगाकाळकर्मस्वभावाविर्भूतमहत्चचो. दिताहङ्कारत्रितयोद्भुतथियदादिपञ्चकेन्द्रियदेवतानिर्मिताण्डकटा. हे चतुर्दशलोकात्मके लोके लीलया तन्मध्यवर्तिभगवतः श्री. नारायणस्य नाभिकमलोद्भुतेन सकललोकपितामहेन ब्रह्मणा सृष्टिं कुर्वता तदुद्धरणाय प्रार्थितेन महापुरुषरूपिणा घृतवाराहा- वतारेण ध्रियमाणायामस्यां भूलॊकसंज्ञितायां धरियां सप्तद्वीप. मण्डितायां क्षीरोदायब्धिद्विगुणकुशादिद्वीपवलयीकृते लक्षयो. जनविस्तीर्णे जम्बूद्वीपे भरतखण्डे स्वर्गस्थितापराद्याशासिताव. तारे गङ्गादिसरिद्भिः पाविते निखिकजनपावने शौनकादिमुनि- कृतवसतिके नैमिषारण्ये आर्यावर्ने पुण्यक्षेत्रे (हिमवत्पर्वतक देशे) श्रीभगवन्मार्तण्डकृपापात्रकालत्रितयज्ञगर्गवराहाचार्यादि. गणितायां संख्यायां श्रीब्रह्मणो द्वितीयपराः द्वितीययामे तृती- (१) सर्वत्र प्राङ्मुखो दाता प्रतिग्राही उदङमुखः । एष एव विधि ने कन्यादाने विपर्ययः॥ इति संस्कारगणपतौ वचनात् । (२) "वरः प्राङ्मुख उपविशेत् तस्य पुरस्तात् प्रत्यङमुखी कन्यां पुरस्कृत्य दातोपविशेत" इति माश्वलायनगृह्यपरिशिष्टाच्च ।

·१२४ संस्कारदीपके- অনুৰ স্বাৱস্থাঃলাজি সুত্ব হস্তুহাম্মী- मतामसव इतवाक्षुशेतिनुशालसियमा सम्प्रति सहाने देव- स्वत मन्वन्तरे अधार्षिशविषमकावियुगक्ष्य प्रशचरणे बौद्धावतारे স্বীকালজিক্ষা স্বষহ খাবিদ্যালী - टपब्दानां मध्ये अमुकनामसंवत्सरे अमुकायने अनुकौँ अमुकमाले अमुकपक्षे अमुकतियो अमुकवासरे अशुकनामदिवसनक्षत्रे अमुकना पमहानक्षत्रे अमुकनामः योगे अमुक नामकरणे अमुकनाममुहूर्ते अमु. कस्थे सूर्ये अमुकस्ये चन्द्रे अमुकस्थे भौमे अमुकस्थे बुधे अमुकस्थे देवगुरौ अमुकस्ये शुक्रे अमु कस्थे शनी अमुकस्थे राहो अमुकस्थे केतौ एवङ्गुणविशेषविशिष्टायाम् अस्यां शुभावस्थायाम् अमुक गोत्रोऽमुकाबरोऽमुकराशिस्मुकशा सपत्नीकोऽहम् अमुकगोत्र- स्यामुकप्रवरस्यामुकशाखिनोऽमुझवेदाध्यायिनोऽमुकशर्मणः प्र- पौत्राय अमुकगोत्रस्यामुकमबरस्यामुकशाखिनः अमुकवेदाध्या यिनः अमुकशर्मणः पौत्राय अमुकगोत्रस्यामुकपवरस्यामुकशा- खिनोऽमुकवेदाध्यायिनः अमुकशम्र्मणः पुत्राय आयुष्मते वि. ष्णुस्वरूपिणे कन्यार्थिने अमुकगोत्रायामुकप्रवराय अमुकशर्मणे वराय अमुकगोत्रस्यायुकप्रवरस्यामुकशाखिनोऽलुकवेदाध्यायिनो. ऽमुकशर्मणः प्रपौत्रीम् अमुकगोत्रस्यामुकप्रवरस्यानुकशाखिनो- ऽमुकवेदाध्यायिनोऽमुकर्मणः पौत्रीम् अनुकगोत्रस्यामुकश्वर- स्यामुकशाखिनोऽमुकवेदाध्यायिनः अमुकशर्मणः पुत्रीम् आयुष्म- तीं श्रीरूपिणींवरार्थिनीम् अमुकनान्नीमिमां कन्यां यथाशक्त्यळक. तां यथाशक्त्युपकल्पितयौतकयुतां प्रजापतिदेवता(विधानपा.संव. ०) मम पुराणोक्तशतगुणीकृतज्योतिष्टोमातिरात्रसमफलप्राप्तिपू. वकं, मम समस्तपितॄणां निरतिशयानन्दब्रह्मलोकावाप्त्यादि फलावाप्तिपूर्वकं वा श्रीलक्ष्मीनारायणप्रीतये (पू० मी० अ० ४ पा० ३ अपि. १२) तथा अनेन वरेणास्यां कन्यायाम् • ·विहान्यादानयो ! १२० उत्पाद विध्यमानसन्तया (१)बादशादरा द्वादश घरान् गुरुजान आस्पानं च पवित्रीकहुँ देवानिगुरुवालमनिषौ प्रमादिसा- सिकसया समर्माचरणाय तुभ्यमई सम्महदे प्रविष्टलातु भवान् इति दाता उत्थाय (२) सनुशासतजलं कन्यादक्षिणहस्तं वरदाक्षिणहस्ते समर्पयेत् । ( कन्यादाने 'न मम' इति न वाच्यम् । उत्तरकालयपि यथापूर्व ममेयं कन्येति व्यवहारादिति केचित् । आवयोरिति संप्रतिपरसदेल दानेन असाधारणस्वत्वानिवृत्तौ साधारणस्व. वोत्पचेरयोगात् स्वस्वाभावप्रकाशनार्थमन्यत्रेशत्रापि न मम' इति वाच्यमेव । न ममेति स्वस्वत्वस्य विवृत्तिमपि कीर्तयेद इति हेमाद्रयादौ वचनात् । ममेयं कन्यति व्यवहारस्तु जन्यजनकमावसम्बन्धमूलको न स्वत्वमूलक इत्यन्ये )। अथ दानवाक्यं पठेत् (विधानमा वायुपु०) कन्यां कनकसपना कनकाभरणैर्युतान् । दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीषया॥१॥ विश्वम्भरः सर्वभूताः साक्षिण्यः सर्वदेवताः । इमां कन्यां प्रदास्यामि पितॄणां तारणाय च ॥२॥ इति । अथ प्रार्थनामन्त्री पठेत्- गौरी कन्यामिमां विप्र यथाशक्ति विभूषिताम् । गोत्राय शर्मणे तुभ्यं दचा विप्र समाश्रय ॥ ३ ॥ (१)"अलंकृत्य कन्यामुदकपूर्वी देद्यादेष ब्राह्मो विवाहः । तस्यां जातो द्वादशावरान् द्वादश परान पुनात्युभयतः" इत्याश्वलायनगृ. मात् । (अ.१ खं.६) (२) विधानपा. बृहस्पतिः "चतुष्पादं गृहं कन्यां दासी छत्रं रथं तरुम् । तिष्ठन्नेतान् द्विजो दया भूम्यादीनुपविश्य च ॥ इति ।

·१२६ संस्कारदीपक- कन्या लक्ष्मी समाख्याता जरी नारायणः स्मृतः । तस्मात्कन्यामदानेन कुष्णो मे श्रीयतामिति || ४ || (विधानपा० ऋष्यशृङ्गायुक्ती)। ततः कन्या प्रार्थये-(वि० पा० व्यासोक्तेन मन्त्रेण ) कन्ये ममाग्रतो भूयाः कन्ये मे देवि पायोः । । कन्ये मे पृष्ठलो भूयास्त्वदानान्मोक्षमाप्नुयाम् ॥ इति । अथ श्रीलक्ष्मीनारायणप्रीतये वरकन्ययोः पूजनं कृत्वा प्रार्थये-- त्रैलोक्यनाथ देवेषा सर्वभूतदयानिधे । दानेनानेन सुभीतः सदा शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इति । ततो वर: ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- बर्बाहुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्यां-(१)मजापतये कन्या प्रतिगृह्णामि (२)द्यौस्त्वा ददातु पृथिवी तथा प्रतिगृह्णातु ॐ स्वस्ति इत्यु. (१) “प्रतिग्रहीता सावित्रं सर्वत्रैवानुकीर्तयेत् । ततस्तु कीर्तयेत्साद्ध द्रव्येण द्रव्यदेवताम् ॥ समापयेत्ततः पश्चात्कामस्तुत्या प्रतिग्रहम् । तदन्ते कीर्तयेत्स्वस्ति प्रतिग्रहविधिस्त्वयम् ॥ सावित्रं सवितदैवतं यजुः देवस्यत्वेत्यादि प्रसिद्धम् । द्रव्यदेवताम्-- अभयं सर्वदेवत्यं भूमि विष्णुदेवता। कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्तिताः॥ इत्यादिना वक्ष्यमाणा। कामस्तुत्या कोऽदादिति मन्त्रेण । इति हेमाद्रौ दानखण्डेतृतीयप्रकरणे विष्णुधर्मोत्तरवचनैः 'प्रजापतये कन्यां प्रतिगृहामि' इति प्रतिप्रवाक्यं सिदधति। दातुमन्त्रप्रयोगान्ते ह्य कस्मै सुराय वै । इदमों प्रतिगृह्णामि तदन्ते स्वस्ति कीर्तयेत् ॥ इति तत्रैवाने स्पष्टमभिधानाच्च । (२) पारस्करगृ. कां.३ कं.१५-स्नातककर्तृके प्रतिग्रहे विनियुक्तः। योग्यत्वात् प्रकृते हेकन्ये इत्यध्याहार्यम् । धौराकाशाभिमानिनी दे- वता त्वा त्वां ददातु । यजमानो द्योरूपो भूत्वा ददात्वित्यर्थः। पृथिवी .

·विवाहाङ्गकन्यादानप्रयोग। क्वा दक्षाङ्गुष्ठं गृहीत्वा कामस्तुति पठेत्-ॐ कोऽक्षात्क. स्माऽअदाल्कामोऽदाकामयादात् । कालो दाता का- म प्रतिग्रहीता कालत्ते-इति । ततो दाता बद्धाजलि: पुनः पठेत्- कन्या मम कुले जाना पालिता वत्सराष्टकम् । तुभ्यं चित्र मया दत्ता पुत्रपात्र विद्यार्थिनी ।। धमें चार्थे च काले च नातिचरितव्या त्वयेयमिति । व- सराष्टकायित्वत्र वर्षानुसारेणोहः कार्य: ! ॐनातिचरामीति वरः प्रतिवदेत् । ततो दाता उपविश्य अन्यादानप्रतिष्ठां कुर्याद । तिलकुशयबजलान्यादाय अोइ अमुकोऽई कन्यादानकर्मणः फळप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थम् इदं सुवर्णम् अग्निदेवतं वराय तुभ्यं सम्म ददे न मम । इति सुवर्ण दद्यात् । वरश्च ॐ स्वस्तीति प्रतिव. देत् । अथाचारात्कन्यापिता तद्वान्धवादयोऽपि यथाशक्ति यौत. कत्वेन सुवर्णरजतताम्रपितळपात्राणि गोमहिष्पश्वशम्यादासी. दासग्रामादिकं च वरकन्याभ्यां.प्रयच्छन्ति । केचिदेतद्धोमान्ते बदन्ति । गवादिदानवाक्यानि चाग्रे प्रदयिष्यन्ते । अथाचाराच्छिष्टाचारपरम्परामाप्तम् उभयोर्वरकन्ययोरुत्त. रीयप्रान्तग्रन्थिकरणं मङ्गलद्रव्यसहितमामनन्ति । तत्र पुरोहिता. दिः द्रव्यपूगीफलसर्षपाक्षतहरिद्राभिर्वरकन्ययोर्वस्वाश्चलग्रन्थि य. ज्ञोपवीतेन दृढं बद्धा "एतन्ते" इत्यादि पठित्वा ॐ भूर्भुवः स्वः अञ्चलग्रन्ये मुप्रतिष्ठो भव इति प्रतिष्ठाप्य गन्धादिभिः पूजयेत् । तं च अन्धि विवाहहोम समाचारप्राप्तं जीवमातृपूजनादिकं च विधाय कन्यासमीपे चतुर्थी कर्मपर्यन्तं स्थापयेत् । अनन्तरं मो. सर्वसहा त्वा त्वां प्रतिगृह्णातु । मानुषः पृथिवीरूपो भूत्वा प्रतिगृ. हात्वित्यर्थः। त्वत्पदावृत्तिः दक्षिणायाः कर्मासादुगुण्यकर्तृत्वख्याप- नाथति जयरामसाध्ये विस्तरः।

·. १२८ संस्कारदीपके- चयेत् । ततो वरो बध्वा अङ्गुष्ठ त्याजेन् । विवाहलमात्पूर्वप्रस- म्भके पूर्वोक्तविधिना अनावसरे वा छोलिकामरणम् । ततो यथाशक्ति ब्राह्मण भोजन सङ्कल्पच कन्यापिता कन्यादानसागु- प्याय भूयसी कुर्यात् । अयेहेत्यादि सं० अमुकमोनोऽमुकराशि रमुकाओ सपनीकोऽहं कन्यादानकर्मणः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त- साङ्गफळावाधिद्वारा श्रीलक्ष्मीनारायणप्रीतये इमां भूयसी दक्षि णां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दीनानाथेभ्यो नटनरीकगा. य केभ्यश्च विभज्य दास्य ॐ तत्सत् न मम इति सङ्कल्प्य ब्राह्म णेभ्यो दक्षिणां दत्वा अभिषेकतिलकमन्त्रमादिकं कारयेत् । रात्रौ नाभिषेक: अत्रावसरे गायन्त्यो वृद्धाः पुरन्ध्रयो वरद. तानि भूषणानि बासविच कन्यां परिधापयन्ति । सम्यक शृङ्गारादिना भूषयन्ति च । इति कन्यादानम् । अथ बर: पित्रा प्रत्तामादाय ( प्रतिगृह्य ) स्वदक्षिणहस्तेन तस्या वामहस्तं गृहीत्वा तामग्रतः कृत्वा गृहमध्यान्मण्डपादाव. मिसमीपं गन्तुं निष्क्रामसि । तत्र मन्त्रः ( यदैषीत्याथर्वणऋषिर- नुष्टुप्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता निष्क्रमणे विनियोगः)। (१)ॐ यदैषि मनसा दूरं दिशोऽनु पवमानो वा। हिरण्यपर्णो व्वैकर्णः स त्वा मन्मनसां करोतु-हे लक्ष्मि इत्यादि (असौ-पदस्थाने) संयुझ्यन्तं नाम गृहीयात् । अयानेः समीपं गच्छन्तौ वधूवरौ कन्यापिता परस्परं समीक्षे. यामिति प्रेषेण समीक्षयति । ततः प्रेषितो वरः समीक्षमाणां कन्याम् अनुरागेण समीक्षमाणः चतुरो मन्त्रापठति- (१) अस्यार्थ:-हेकन्यके यदा एषि गच्छसि मनसा चित्तेन दूरं दूरदेशं दिशः ककुंभः अनु लक्षीकृत्य पवमानो वा पवमान इव, वायुवञ्चित्तस्य चश्चलत्वात-तंदा वायु, हिरण्यपर्णः सुवर्णपक्षः विकर्णापत्यं पुमान् वैकर्णः गरुत्मान् त्वा त्वां मन्मनसा मद्गचित्तां करोतु ममायत्तां मय्यनुरागिणीं विधातु ॥ - .

·. विवाहहोमप्रयोगः। १३९ ( अघोरचक्षुरित्यादीनां चतुर्णा मन्त्राणां प्रजापविषि. राधन्तयोस्त्रिष्टुव् मध्यमयोरनुष्टुप्छन्दः कुमारीदेवता परस्प- रसपीक्षणे विनियोगः) (१) अघोरचक्षुरपतिधन्येधि शिवा पशुभ्धः लुभाना सुबच्चोंः । उक्षीरसबकामा स्योना शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥ १॥ सोम प्रथमो विषिदे नान्धर्षी विविदऽउत्तरः । तृतीयो- निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥२॥ सोमोऽददग न्धर्वाय गन्धर्वोऽदददग्नये । रथि च पुत्राँश्चादादग्नि मर्महमथो इमाम् ॥ ३॥ साना पूषा शिवतमामेश्य (१) अस्यार्थ:-हे कन्ये त्वम् अघोरचक्षुः सौम्यदृष्टिः अपापदृष्टिवा एधि भव, तथा अपतिनी अकार्यकरणेन पत्यर्थघातिनी मा भव, तथा पशुभ्यः पशुवदाश्रितेभ्यः शिवा हितैषिणी च भव, सुमनाः प्रसन्नचित्ता, सुवर्चाः सुप्रभायुक्ता, वीरसूः खत्पुत्रजननो, देवकामा देवान् अग्न्यादीन् कामयते सादृशी, स्योधा सुखवती, नोऽस्माकं शं सुखहेतुः, तथा द्विपदे मनुष्यवर्गाय चतुष्पदे पशुवर्गाय शं तु. खहेतुर्भव ॥१॥ हे कन्ये सोमः चन्द्र से तव प्रथम श्राधः पतिः स्वां विविः दे जन्मदिने लब्धवान् । विद्ल लामे। ततः सार्धवर्षद्वयानन्तरं ग- धर्षः सूर्यः विविदे उत्तर तव द्वितीयोऽयं पतिः। सतोऽग्नि रपि तावता कालेन विविदे अायं तव तृतीयः। यथाहुः, पूर्व स्त्रियः स्युर्भुक्ताश्च सोमगन्धर्ववह्निभिः । इति । तथा ते तव यावजीवं भोगाय तुरीयश्चतुर्थः मनुष्यजाः :मानुषः अहमेवेत्यर्थः ॥ २॥ किमिदानी चतुर्णामपीयं पत्नी, नेत्याह। सोमश्चन्द्रः त्रिंशन्मा. सान् भुक्त्वा गन्धर्वाय सूर्याय अददत् ददौ । सोऽपि तावत्कालं भुक्त्वा अग्नयेऽददत् । स वाग्निः मामिमामहात् दत्तवान् । न केवलमिमां, किन्तु पुत्रान् रयिं धनं च चकाराद्धर्मादि च । अदादिति सम्बध्यते ॥३॥ या सर्वलोकसाक्षिणी पूषा देवता सा इमां शिवतमां कल्या णगुणशीलां कृत्वा नः अस्मान प्रति ऐरय ईरयतु । माटो दर्शनं विभ- । १७ सं० द्वि०

·संस्कारदीपके
CAR
स्वा न Sऊरू उशती विहर। यस्यामुशन्तः प्रहराम
शेपं यस्यामु कामा बहवो निविष्टयै ॥ ४॥ इति ।
अथ निष्क्रमणप्रभृति आमूर्धाभिषेकात् कश्चिद् ब्राह्मणः
जलपूर्ण कुम्भं स्कन्धे धृत्वा वाग्यतो दक्षिणतस्तिष्ठेत् । अथ
वरो वध्वा सह बहि:शालायामागत्य वधूमग्रतः कृत्वाऽग्निं प्र.
दक्षिणीकृत्य वधूं दक्षिणतः कृत्वा दक्षिणपादेन तृणपूलिका
कटं वा प्रत्योल्बङ्घय दक्षिणपादमग्रतः कृत्वा उपविधाति ।
ततो वरनिराचम्य त्रिः माणानायम्य वधूं दक्षिणत उपवेश्य
अर्थ संस्थाप्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अघेहेत्यादि सं. अमुक-
गोत्रोऽमुकराशिरमुकशाऽहं धर्मार्थकामसिद्धिद्वारा श्रीपरमे-
श्वरप्रीतये ब्राह्मविधिना पितृदत्तामिमां ( गौरी) कन्यां वि.
वाहयिष्ये । तत्पूर्वाङ्गतया विवाहहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणादि
ब्रह्मकर्म कर्तुं ब्रह्मणः पूजनपूर्वकं वरणं करिष्ये इति सङ्कल्प्य '
दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीयं उत्तरतोऽपरपासनं संस्थाप्य तत्र
ब्रह्माणमुपवेश्य भूमिदेवेति ब्रह्मणे अर्घ दवा ब्रह्मजज्ञानमिति
गन्धाक्षतपुष्पैः सम्पूज्य वरणसामग्री करयोः कृत्वा एमिर्गन्धा-
क्षतपुष्पपूगीफलद्रव्यवासोभिः विवाहहोमकणि कृताकृतावे.
क्षणादि ब्रह्मकर्म कर्तुम् अमुकशाणं (ब्रह्मत्वेन) त्वामहं वृणे।
केरदर्शनं च छान्दसम् । अस्मासु अनुरक्तां करोत्वित्यर्थः। साऽत्र
अस्मत्तः सुखं पुत्रांश्च कामयमाना ऊरू सक्थिनी जानुनीरूभाग-
दण्डौ विहर विहरताम् विवृणोतु प्रसारयत्वित्यर्थः । मध्यमपुरुषश्छा.
न्दसः। प्रयोजनमाह, यस्यां स्त्रीयोनी उशन्तः सुखमिच्छन्तः शेपं
शिश्नं प्रहराम, प्रवेशयाम वयम् । उ एवार्थ-यस्यामेव कन्यायां
बहवः कामाः धर्मपुत्ररतिसुखरूपाः सन्तु निविष्टथै अग्निहोत्राधु-
पासनयाऽन्तःकरणशुद्धिद्वारा सायुज्यमुक्तये । पुत्रस्व पितृऋणापा-
करणार्थत्वेन, भारतिसुखस्य विषयान्तरवमुख्यकरणार्थत्वेन च
सायुज्योपयोगित्वं बोध्यम् ॥ ४॥

·विवाहहोमप्रयोगः । ॐ वृतोऽस्मीसि प्रत्युक्तिः । ततः यथा चतुर्मुखो ब्रह्मेति ब्रह्माण पार्थयेत् । एवमुत्तरासने ब्रह्माणं वृत्वा अग्नेः पूर्वेण गमयित्वा पूर्वकल्पितदक्षिणासने उपवेशयेत् । ततः प्रतिनिधिभूत आचार्य आत्मासन यजमानासन च अग्नेः पश्चात् प्रागनकुशैः सम्पाद्यामेरुत्तरतः पश्चिमभागे एकमा. सनं, पूर्वभागे द्वितीयासनं मागप्रकुरः कल्पयित्वा प्रणीतापात्रं सव्यहस्ते कृत्वा पात्रस्यजळेनापूर्य दभैराच्छाद्य ब्रह्ममुखमव. लोक्य पश्चिमासने निधायालभ्य पूर्वासने निध्यात् । पूर्वां- दिदिक्षु मागग्रैरुदगौश्व कुशः परिस्तरणम् । पुरस्तात्पश्चाच्चो दगौः, दक्षिणत उत्तरतश्च प्रागौः । अथार्थवन्ति वस्तून्यासा. दयेत् । पवित्रच्छेदनानि त्रीणि कुश तरुणानि, दे पवित्रे, मोक्ष. णीपात्रम् , आज्यस्थाली. सम्मार्जनकुशाः पञ्च, उपयमनकु- शास्त्रयोदश, समिधास्तस्रा, खुवः, आज्यं, पूर्णपात्रं, कर्मोपयो. गिनी दक्षिणा, एतानि वस्तूनि अग्नेः पश्चात्स्थापयेत् । वत्र पात्राणि प्राग्विलान्युदगग्राणि स्थापयेत् । विशेषोपकल्पनी- यानि यथा-समीपलाशमिश्रा काजाः, अखण्डोऽश्मा, लोहि. तमानडुइं चर्म, तदभावे रकवस्त्रं, कुमारीभ्राता, तदभावेऽन्यो वा, नवीनं शूर्पम् , दृढपुरुषः, आचार्याय वरद्रव्यम् । ततः त्रिभिर्दभैर्दै प्रच्छिद्य प्रादेशमात्रे पवित्रे कुर्यात् । प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतासनिधौ निधाय तत्र प्रणीतोदकमासिच्य पवित्राभ्यां तज्जलमुक्षिप्य पवित्र मोक्षणीषु निधाय दक्षिणेन हस्तेन प्रो. क्षणीपात्रमुत्थाप्य सव्ये कृत्वा तदुदकस्य दक्षिणहस्तमध्यमाऽना- पिकाकुल्योर्मध्यपर्वभ्यामुच्छाळनं कृत्वा प्रणीतोदकेन तज्जलं प्रोक्षेत् । मोक्षण्युदकेन पवित्राभ्याम् आज्यस्थानी संमार्जनकुशान् उपयमनकुशान् समिधा सुवम् आज्यं दक्षिणां च प्रोक्षेत् । विशेषो- पकल्पनीयानि न मोक्षेत्र इति कर्कभाष्ये स्पष्टम् ( का. श्री. अ.२ ·संस्कारदीपके-- कं. ३ . ८)! आज्यमभावारोपयेत् । अथित आध्ये उपल- दुल्मुकं समन्तात् अपयेत् । दक्षिणेन शुबमधोमुखं प्राचं प्रतष्य सव्ये कृत्वा सम्पार्जनकुशाग्रैर्मूलतोऽनपर्यन्तपन्तरतः सम्माय, कुशमूलैरवस्ताद्भागेऽग्रादारभ्य सूळपर्यन्तं सम्माय कुशान ईशानकोणे ( अग्नौ ) प्रक्षिपेत् । ततः प्रणीतोदकेन वमभ्युक्ष्य पुन: पूर्ववत्प्रतम्य कराभ्यां सम्मात्मिनो दक्षिणतः कुशोपरि निदध्यात् । आज्यम् उत्तरत उत्ताग्नेिः पश्चादानयेत् । अङ्गु- ठाभ्यामनामिकाभ्यां च धृताभ्यामुदगमाभ्यां पवित्राभ्यामाज्य. युरिक्षयावेक्ष्यापद्रव्यनिरसनं कृत्वा प्रोक्षणीश्च पवित्राभ्यामुक्षि. प्य तामु पवित्रे निदध्यात् । उपयमनकुशान् दक्षिणेनादाय वा. मकरे कृत्वा तिष्ठन् तिस्रो घृताक्तास्समिधस्तुष्णीमनौ प्रक्षिपेत् । ततः सपवित्रेण मोक्षण्युदकेन ईशानादि उत्तरपर्यन्तं सम्प्रोक्ष्य पवित्रे प्रणीताया निदध्यात् । संस्रवधारणार्थ प्रोक्षणीपात्रं प्रणी.. तान्योर्मध्ये निदध्यात् । इत्थं पर्युक्षणान्तं कर्म आचार्यद्वारा स्वयं या कृत्वा वरो देवताभिध्यानं करोति-अघेह सवधूकोऽहं विवाहकर्मणा यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अनि, सोमम् , अनिं, व्वायुं, सूर्यम् , अग्नीवरुणो, अग्नीवरुणौ, अनि, वरुणं सवितारं विष्णुं विश्वान् ( देवान् ) मरुतः स्वर्कान् , वरुणम् , १२- ऋतासाहम् ऋतघामानम् अग्निं गन्धर्वम् , ओषधीरप्सरसो मुदः, सहितं विश्वसामानं सूर्य गन्धर्व, परीचीरप्सरस आयुवः, सुषुम्ण सूर्यरश्मि चन्द्रमसं गन्धर्व, नक्षत्राण्यप्सरसो भेकुरी, इषिरं विश्वव्यचसं व्वातं गन्धर्वम् , अपोऽप्सरस ऽऊर्जा, भुज्युसुपर्ण यनं गन्धर्व, दक्षिणाऽअप्सरस स्तावाः, प्रजापति विश्वकर्माणं मनो गन्धर्वम् , ऋक्सामान्यप्सरस ऽएष्टीः, १२-चित्तं, चितिम् , आकृतम् , आकूतिम् , विज्ञातं, वि. - . - ·१ 6- १ विवाहहोमप्रयोगः ज्ञाति, मनः, शक्करी, दों, पौर्णमासम् , बृहत् , स्थन्तरं, मजा- पतिम् , १३-अग्निम्भूतानामविपलिस् , इन्द्र ज्येष्ठानामधिपति, यमं पृथिव्या अधिपति, वायुमन्तरिक्षस्याधिपति, सूर्य दिवो. ऽधिपति, चन्द्रमसं नक्षत्राणामविपति, बृहस्पति ब्रह्मणोऽधिप. ति, मित्र सत्यानामधिपति, व्वरुणमपामधिपति, समुद्र सो. त्यानामधिपतिम् , अन्न साम्राज्यानामविपत्ति, सोममोषधी. नामधिपति, सवितारं प्रसवानामधिपति, रुद्रं पशूनामधिपति, स्वष्टार १ रूपाणामधिपति, विष्णुं पर्वतानामधिपति, मरुतो गणानामधिपतीन् , पितॄन् पितामहान् परान अवरान् ततान् ततामहान् , १८-अमिम् , अग्निम् , अग्निम् , ब्वैवस्वतं, मत्यू ५ चाज्येनाहं यक्ष्ये । अत्रावसरे कन्या देवताभिध्यान करोति-अर्यमणम् , अग्निम् , अग्निम् , अर्यमणम् , अग्निम् , अमिम् , अर्यमणम् , अमिम् , अमिम् , भगं १० च लाजैरहं यक्ष्ये । पुनर्वरः प्रजापतिम् , अनि स्विष्टकृतं, चाज्ये नाहं यक्ष्ये । एवं देवताभिध्यानमात्रमस्मिन् समये कुर्यात् । विवाह- होमस्य यजमानमात्रककत्वेन प्रत्याहुतित्यागस्य कर्तु शाक्य- स्वादने होमका एव ते निर्देक्ष्यन्ते । निर्दिष्टाश्च सर्वपुस्तकेषु इदं प्रजापतये न ममेत्यादयः । द्विवारं तदुल्लेखस्यानुचितत्त्वाका चित्पुस्तकेऽत्र तदुल्लेखोऽनुचित एव सर्वथेति बोध्यम् )। अग्नि प्रज्वलय्य ॐ एतन्ते इत्यादि प. ॐ भूर्भुवःस्वः योज- कनामाने सुप्रतिष्ठितो वरदो भव इति ( 'विवाहे योजका स्मृतः' इति वचनात् ) योजकनामानमग्निं प्रतिष्ठाप्य, ॐ अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्णवर्णमनधमनन्तं विश्वतोमुखम् ।। सर्वतः पाणिपादश्च सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । . , १ ..

·RAD - संस्कारदीपके- विश्वरूपो महाननिः प्रणीतः सर्वकर्मसु ।। चत्वारि शृङ्गां त्रयो ऽअस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मां ॥ आविवेश- इति मन्त्री अग्नि ध्या. नादि नीराजनान्तं सम्पूज्य ॐ ब्रह्मणे नमः इति प्रथमरे खाम् , ॐ विष्णवे नमः इति मध्यरेखाम् । ॐ रुद्राय नमः इति उत्तररेखां सम्पूज्य उदकं स्पृष्ट्वा ॐ कराल्यै नमः ॐ धूपि. न्यै नमः ॐ श्वेताय नमः ॐ लोहितायै नमः ॐ महालोहिताय नमः ॐ मुवर्णायै नमः ॐ पद्मरागायै नमः इति सप्तजिहाश्च सम्पूज्य दक्षिणं जानवाच्य कुशेन दक्षिणबाही ब्रह्मणाs. न्वारब्धो जुहुयात् ॐ प्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम १ इति मनसा प्रजापति ध्यात्वा, ॐ इन्द्राय स्वाहा- इदमिन्द्राय न मम २ इति प्राचावाघारौ हुत्वा ॐअग्नये स्वाहा- इदमग्नये न मम ३ सोमाय स्वाहा-इद५ सोमाय न मम ४ इत्याज्यभागी जुहुयात् । सर्वत्र त्यामकाले अग्नौ प्रक्षिप्य हुतशेषं प्रोक्षणीपात्रे निक्षिपेत् । ततो महान्याहृतिहोमः । (म. हाव्याहृत्तीनां प्रजापतिक्रषिर्गायधुष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अ- ग्निवायुसूर्या देवताः होमे विनियोगः ) ॐ भूः स्वाहा-इद. मग्नये न मम १ ॐ भुवः स्वाहा-इदं ब्वायवे न मम २ ॐ स्वः स्वाहा-इद५सूर्याय न मम । ( त्वन्नो ऽअमे इति वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अनीवरुणौ देवते सर्वप्रायश्चित्होमे विनियोगः) ॐ स्वन्नो ऽअग्ने व्वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः। यजिष्ठो व्वहितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्रमुमुग्ध्यस्मस्-स्वाहा-इदमनीवरु- णाभ्यां न मम ४ ( सत्वन्न इति वामदेवऋषित्रिष्टुप्छन्दः अमी.

·विधाहहोमप्रयोग वरुणो देवते सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः )। स त्वन्नोऽअग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठोऽअस्या उषसो उच्युष्टौ । अवयक्ष्य नो वरुण५ श्राणो व्वीहि मृडीक सुहवो न sएधि-स्वाहा-इदमनीव- रुणाभ्यां न मम ५ ( अयाचा इति वामदेवऋषित्रिष्टुप्छ। ग्दोऽनिर्देवता सर्वप्रायश्चित्त होमे विनियोगः )। / अयाश्चात्यनाभिशास्तिपाश्च सत्यमित्वमया असि ! अया नो यज्ञं वहास्यथा नो धेहि भेषज- स्वाहा-इदममये न मम ६ ( येतेशातमिति वामदेवऋषि स्त्रिष्टुप्छन्दः वरुणः सविता विष्णुर्विश्वे ( देवा ) मरुतः स्व. कांश्च देवताः सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः) ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वि. तता महान्तः । तेभिर्नोऽअथ सवितोत विष्णुवि. वे मुश्चन्तु मरुतः स्वकी:-स्वाहा-इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो ( देवेभ्यो) मरुद्भयः स्वकेंभ्यश्च न मम ७ ( उदुत्तममिति शुनाशेपऋषित्रिष्टुप्छन्दो वरुणो देवता सर्व प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः)। ॐ उदुत्तमं व्वरूण पाशमस्मदवाधमं विमध्यमः श्रथाय । अथा व्वयमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम-स्वाहा-इदं वरुणाय न मम ८ अन्वारम्भं त्यक्त्वा देशाचारतो दक्षिणासङ्कल्पः । अ. घेह अमुकगोत्रः अमुकराशिरमुकशा सवधूकोऽहम् आघा. राज्यभागमहाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तहोमानां साङ्गतासिद्ध्यै इमां दक्षिणाम् आचार्यब्रह्मभ्यां विभज्य दास्ये ॐ तत्सत् न मम इति दद्यात् । आचार्यब्रह्माणौ च मन्त्राशिषं दधाताम् । यथा- उत्सर्गे वारुणे चैव वरुणो विष्णुना सह ।

·संस्कारदीपके- तुष्टिपुष्टिकरो नित्यमुभयोः स्त्रीकुमारयोः॥ इति । अथ राष्ट्रभृद्धोमः । ( ऋताषाडिति प्रजापतिऋषियंजुश्छ. न्दः ऋतापाहतधामाग्निर्गन्धर्वो देवता होमे विनियोगः)। (१)ॐ ऋतापाडतधामाऽग्निर्गन्धर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा व्वाट-इदमृतासाहे ऋतधा. नेऽनये गन्धर्वाय न मम । ( पुनः ऋतापाडिति प्रजापतिक्रषि. यजुश्छन्द ओषधयोऽप्सरसो मुदो देवताः होमे विनियोगः )। ॐ ऋताषावृतधामाऽग्निर्गन्धर्वस्तस्यौषधयोऽप्स: रसो मुदो नाम ताभ्यः स्वाहा-इदमोषधिभ्योऽप्सरो. भ्यो मुद्भयो न मम । (सहित इति प्रजापतिक्रषिर्यजुश्छन्दः सहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धवों देवता होमे विनियोगः)। (१) २० सं० अ०१०सं०३६.- प्रतिस्वाहाकारं राष्ट्रभृतः । व्यतिषक्तेषु द्वादशमन्त्रेषु पूर्वो मन्त्रः स्वाहाम्वाडित्यन्तः, उत्तरः ताभ्यः स्वाहेत्यन्तः । ततो मन्त्रे यानि पुंलिङ्गानि तदन्वययोग्यानि च सनऽइदंब्रह्मेत्यादीनि तानि व्यवहि- तपठितान्यप्यपकृष्य पठित्वा पूर्वो मन्त्रः सम्पाद्यः। यानि च स्त्रीलिङ्गानि तदन्वययोग्यानि च तस्योषधयोऽप्सरस इत्यादोनि तानि उत्कृष्योचरो मन्त्रः सम्पाद्यः । ऋताषाडित्यादीनि च द्वितीयमन्त्रे तस्येत्याकासापूरणाय योज्यानि । द्वादश यजूंषि गन्धर्वाप्सरों देवतानि । स्वाहाव्वाडित्यन्तः ऋताषाडित्यादिनामकगन्धर्वदेवतः। ताभ्यास्वाहेत्यन्तः ओषध्यादिनामकासरोदेवतः । एवमुत्तरत्रा- पि बोध्यम् । अथ मन्त्रार्थः-योऽग्निर्गन्धर्वः ऋताषा ऋतं सत्यं सहते इत्य- तापाट तथा ऋतधामा ऋतं सत्यमविनश्वरं धाम यस्य तादृशः सः नोऽस्माकम् इदं ब्रह्म ब्राह्मणजातिम् इदं क्षत्रं क्षत्रियजाति च पातु रक्षतु । तस्मै अग्मये गन्धर्वाय स्वाहा वाड् वषटकारेण सुहत- मस्तु इत्येको मन्त्रः। तस्याग्नेर्गन्धर्वस्यौषधयो ब्रीह्याद्या मुदः मो. दन्ते जना याभिस्ताः नाम नाम्नाऽप्सरसा स्त्रीत्वेन भोग्याः ताभ्य ओषधिभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु इति द्वितीयः ।

·विवाहको प्रयोग (१) ॐ सहित विश्व सामा सूथ्यों गन्धर्वस न इदं ब्रह्मा क्षत्नं पातु तस्मै स्वाहा वाद-इदसहि- ताय विश्वमा वृाय गन्धय न मम (पुनः सहित इति प्रजापतिषियंजुश्छन्द भरी योऽप्सर आयुवो देवताः होमे विनियोगः)। ॐ सहितो विषसामा सूर्यो गन्धर्वस्तस्य मरीचयोऽप्सरस आयुवो नाम ताभ्यः स्वाहा-इदं परीचिभ्योऽप्सरीभ्य आयुभ्यो न मम ! ( सुषुम्ण इति प्रजा- पतिऋषियजुम्छन्दः सुषुम्णः झूटयरश्मिश्चन्द्रमा गन्धो देव. ता होमे विनियोगः )। (२) ॐ सुषुम्णः सूर्य्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः सन ऽइदं ब्रह्म क्षत्त्रं पातु तस्मै स्वाहा व्बाद इदर मुषु. म्णाय मुर्यरश्मये चन्द्रमसे गन्धाय न मम । (पुनः सुषुम्ण इति प्रजापतिपिए जुश्छन्दः नक्षत्राण्यप्सरसो भेकुरयो देवताः होमे विनियोगः)। (१)श्र० १८ मं० ३६-- यः सूर्यो गन्धर्वः, संहितः सन्दधात्यहोरात्रे इति संहितः 'एष यहोरात्रे सन्दधाति इति श्रुतेः, विश्वसामा-विश्वानि सर्वाणि सामा. नि प्रतिपादकत्वेन यस्य स विश्वसामा सः, नोऽस्माकम् इदं ब्रह्म क्षत्रं च पातु तस्मै सूर्याय स्वाहा वाट् । तस्य सूर्यस्य मरीचयो नामाप्सरसस्तेजस्त्रसरेणवः, श्रायुवः-श्रा समन्ताधुवन्ति मिश्री- भवन्ति इत्यायुवः, ताभ्यो मरीचिभ्यः स्वाहा। (२)२०१८मं०४०- यश्चन्द्रमा गन्धर्वः, सुषुम्णः-शोभनं सुम्नं सुखं यस्मात् सु. यशियः यशद्वारा सुखप्रदः, सूर्यरश्मिः-सूर्यस्येव रश्मयः किरणा य. स्यैतादृशः-स नोऽस्माकम् इदं ब्रह्म क्षत्रं च पातु तस्मै चन्द्रमसे स्वाहा वाट् । तस्य चन्द्रमसों नक्षत्राणि नामाप्सरसा मेकुरया-भां कान्ति कुर्वन्ति इति भेकुरयः। पृषोदरादित्वात्साधुः । ताभ्यो नक्षत्रा. प्सरोभ्यः स्वाहा । अवशिष्टं पूर्ववत् ॥ , १८सं०वि० ·१३४ संस्कारदीपके- सुषुम्णः सूर्यरहिमश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य न- क्षत्राण्यप्सरसो भेकुरयो नाम ताभ्य: स्वाहा-इदं नक्षत्रेभ्योऽप्सरो यो भेकुरिभ्यो न मम । (इषिर इति प्रजापति ऋषिर्यजुश्छन्द इपिरो विश्वव्यचा व्वातो गन्धर्वो देवता होणे विनियोगः)। (१)ॐ इषिरो विश्वव्यचा व्वातो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाटू-इदमिषि. राय विश्वव्यचसे व्वाताय गन्धर्चाय न मम । (पुनरिषिर इति प्रजापतिऋषिर्य जुन्छदः आपोऽप्सरस | देवताः होमे वि. नियोगः)। - ॐ इषिरो विश्वव्यचा व्वातो गन्धर्वस्तस्यापोऽ. अप्सरस ऽऊर्जी नाम ताभ्यः स्वाहा-इदमद्भ्योऽ. प्सरोभ्य Sऊग्भ्यो न मम । ( भुज्युरिति प्रजापतिऋषिर्यजु- श्छन्दः मुज्युः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वो देवता होमे विनियोगः )। (२) ॐ भुज्युः सुपर्णों यज्ञो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्म क्षत्त्रं पातु तस्मै स्वाहा व्वाट्-इदं भुज्यवे सुप. (१) म०१८मं०४१- यो घातो वायुर्गन्धर्वः, इषिर:-इष्यति गच्छतीति इषिरः शीघ्रग. मनः, विश्वव्यच:-विश्वस्मिन् व्यचो गमनं यस्य स विश्वव्यचा सर्वतोगमनः-स न इदं ब्रह्म क्षत्रं च पातु तस्मै स्वाहा वाट्। तस्या- पो नामा सरसः, ऊर्जः-ऊर्जयन्ति जीवयन्ति धान्योत्पादनेनेत्यूर्जः ताभ्योऽभ्योऽसरोभ्यः स्वाहा । (२) अ० १८ मं०४२- यो यज्ञो गन्धर्वः, भुज्युः-भुनक्ति पालयति भूतानि इति भुज्युः, सुपर्णः शोभनं पर्ण पतनं स्वर्गगमनं यस्य स सुपर्ण:-सन इदं ब्रह्म क्षत्रं च पातु । तस्म स्वाहा वाट । तस्य यक्षस्य दक्षिणा नामान्सर. सः, स्तावा:-स्तूयते यत्रो यजमानश्च याभिस्ताः स्तावा-ताम्यो दक्षिणाम्योऽप्सरोभ्यः स्वाहा ॥

·विवाहहोलप्रयोग यांश यज्ञाय नशाय न मज ! (पुनः सुम्युरिति प्रजाप- तिषिजुश्छन्दो दक्षिणा अपहरस हताशा देवता होमे विनियोग ॐ सुज्यु: सुएणों एलो गन्धर्चस्तान दक्षिणा अप्सरस स्तावा नाम सस्वाहा इदं दक्षिणा- भ्योऽसरोद तावाभ्यो न मम । (प्रजापतिरिति प्रजापति. ऋषिर्यजुश्छन्दः प्रजापतिविश्वकर्मा मनो गन्धवों देवता होने विनियोगः)। (2)ॐ प्रजापतिशिक्षकलर्मा मनो गन्धर्वः सन ऽइदं ब्रह्म क्षत्त्रं पातु तस्मै स्वाहा व्वाद-इदं प्रजापतये विश्वकर्मणे मनसे गन्धवाय न मम । (पुनः प्रजापतिरिति प्रजापतिऋषियंजुश्छन्दः ऋक्सापान्यप्सरस ऽएष्टयो देवता होमे विनियोगः)। ॐ प्रजापतिर्विश्वकम्मो सनो गन्धर्वस्तस्य - सामान्यप्सरस एष्टयो नाम ताभ्यः स्वाहा-दम क्सामेभ्योऽप्सरोभ्य ऽएष्टिभ्यो न मम ॥ १२ ॥ अत्रापि दक्षिणा। अघेह अमुकशा सवधूकोऽहं कृत. तद्राष्ट्रभृद्धोमस्य साङ्गफळमाप्तये साद्गुण्यार्थं च इमां दक्षिणाम् आचार्यब्रह्मभ्यां विभज्य दास्ये ॐ तत्सत् । मन्त्रपाठः- गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रयच्छन्तु यः श्रियम् । दीर्घायुधनमारोग्यमुभयोः स्त्रीकुमारयोः । इति राष्ट्रभृद्धोमः। (१) ०१-मं०४३- यो मनोरूपो गन्धर्वः, प्रजापतिः-प्रजायाः पालकः, विश्वकर्मा- विश्व सर्व करोतीति विश्वकर्मा-स न इदं ब्रह्म क्षत्रं च पातु । तस्मै स्वाहा घाट । तस्य मनसः गन्धर्वस्य ऋक्सामान्यप्सरसा, एष्टया- इष्यते काहयतेऽभीष्टं बाभिस्ता एष्टयस्ताम्योऽप्सरोग्यः स्वाहा ॥ . - ·१४० संस्कारदीपक- अथ जयहोमः । (चिचन्चल्यादीनां द्वादशमन्त्राणी परमे. ष्टी ऋषिर्यजूंषि चिचादयो प्रमानाला देवता प्रतिपन्न होने विनियोगः)। (१)ॐ चित्तं च स्वाहा-इदं चित्ताय न मम ? ॐ चित्तिश्च स्वाहा-इदं चित्त्यै न मम २ ॐ आकूतं च स्वाहा-इदमाकूताय न मम ३ ॐ आकूतिश्च स्वाहा-इद- माकूत्यै न मम ४ ॐ विज्ञातं च स्वाहा-इदं विज्ञाताय न मम ५ ॐ विज्ञातिश्च स्वाहा-इदं विज्ञावये न मम ६ ॐ मनश्च स्वाहा-इदं मनसे न मम ७ ॐ शकरीश्च स्वाहा. इद शकरीभ्यो न मम ८ ॐ दर्शश्च स्वाहा-इदं दर्शाय न मम ९ ॐ पौर्णमासं च स्वाहा-इदं पौर्णमासाय न मम १० ॐ वृहच स्वाहा-इदं बृइते न मम ११ ॐ रथन्तरं च स्वा- हा-इदश्यन्तराय न. मम १२ (प्रजापतिरिति मन्त्रस्य पर. मेष्ठी ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता जयहोमे विनियोगः ) ॐ प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृष्णे प्रायच्छदुनः पृतनाजयेषु (१) जयमन्त्रार्थः-प्रजापतिः यथा इन्द्राय जयान प्रायच्छत् तथा चित्तादि च मह्यमपि प्रयच्छतु इति क्रियां विपरिणम्योत्तरत्र सम्ब- न्धः । तस्मै च सुहुतमस्तु । तत्र चित्तं ज्ञानाधारो हृदयं, चित्तिस्तत्र. त्या चेतना। प्राकृतं चाभिमतम् , प्राकृतिश्चाभिमानः। यद्वा विसं ज्ञानेन्द्रियं जातावेकवचनं, चित्तिस्तद्देवता । श्राकूतं कर्मेन्द्रियम् , आकूतिस्तद्देवता । विशातं शिल्पादिक्षानमपरोक्षम् , विश्वातिस्तद्देव- ता। मनः सिद्धम् , शक्करीः शक्वर्यः तच्छक्तयः, दर्शपूर्णमासौ तद्देवते, बृहद्रथन्तरे सामनी तहेवते वा। सर्वत्र प्रथममन्त्रोक्तवा. क्यार्थः सम्बध्यते । प्रजापतिः परमेश्वरः जयन्ति शनिति जयाः ताच जयान मन्त्रान इन्द्राय प्रायच्छत् ददौ, वृष्णे मनोरथवर्षणाय । इन्द्रविशेषणं वा वृष्णे इति । ततः स इन्द्रः पृतनाजयेषु असुरसेना. विजयाख्यकर्मसु उमः प्रचण्डो बभूव । किञ्च ततस्तस्मै इन्द्राय वि. शः प्रजाः समनमन्त सम्यङ्नेमुः। इ-चार्थे, स चेन्द्रः हव्यः हव- नीयः इज्यःबभूव । स्वाहा तस्म मुहुतमस्तु।

·विवाहहोमप्रयोग तस्मै विवश समाचल लस उनसह हव्यो बभूव इलाह-इदं प्रजापतये नमल उपक ततो दक्षिणा- अह अमुकशम्मा शम्म सबकोऽहं चित्तादिजयहोमक भर्मण साङ्गफलप्राप्तये साद्गुण्यार्थ च इर्मा दक्षिणा आचार्य ब्रह्मभ्यो विभज्य दास्ये ॐ तत्सत् न मम । मन्बपाठ चैरजीव्यं महातेजश्चिचायाश्च दिवौकता। प्रयच्छन्तु करे वाञ्छानुभयोः स्त्रीकुमारयोः ।। इति जयहोमा अथाभ्यासानहोमः । ( अग्निभूतानामधिपतिरित्यादीनां पितरः पितामहा इत्यन्तानामष्टादशमन्त्रागां मजापतिऋषिः पति- इछन्दो पन्त्रानाता अग्न्यादिदेवताः प्रतिमन्त्रं होमे विनियोगः) (१)ॐ अग्निभूतानामधिपतिः स भाऽवत्वस्मिन्त्र- ह्मण्यस्मिनक्षत्त्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्क. मर्मण्यस्यां देवडत्या स्वाहा-इदमनये भूतानामधिपतये न मम १ ॐ इन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्न. झापयस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोषाधामस्मिन्क- म्मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इदमिन्द्राय ज्येष्ठानामधिष. तये न मम २ ॐ यमः पृथिव्याऽअधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्त्र- (१) अभ्यातानमन्त्रार्थ:-अग्निः प्रजापतिः भूतानां स्थावरादी- नाधिपतिः ईशः स मा माम् श्रवतु पातु। अस्मिन् ब्रह्मणि ब्रह्मक- मणि होमादौ, पुनः अस्मिन् क्षत्रे क्षत्रकर्मणि प्रजापालनादौ, पुनः अस्यामाशिषि ब्राह्मणैः सम्पादितेष्टाशंसने पुत्रादिसुखकामनाया वा अस्यां कन्यायाम पुरोधायाम् पुरस्थितायाम् , अस्मिन् कति विवाहे मस्या देवहूत्यां देवताहाने देवतोदुदेशेन होमे वा । स्वाहा सुहतमस्तु । अयं च वाक्यार्थ उपरिष्टादपि सप्तदशसु मन्त्रेषु सम्ब- ध्यते । शेषं स्पटम् । , ·संस्कारदीपके--- अग्यास्मिन्चस्त्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोचाधामस्थिन्क- কন্যা ভাস্বা মুম্বাৰ ভূৰিSখ- पतये न मम ३, पियवादुदकस्पर्शः । ॐ व्वायुरन्तरिक्षस्थाधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्त्र ह्मण्यस्मिन्क्षत्त्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्क- म्र्मण्यस्यां देवहत्या स्वाहा-इदं वायवेऽन्तरिक्षस्थाधिप. तये न मम ४ ॐ सूरयों दिवोऽधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्ब्रह्मण्य- स्मिन् क्षत्वेऽस्यामाशिष्यस्थां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्य. स्या देवहूत्या स्वाहा-इदसूव्य दिवोऽधिपतये न यम ५ ॐ चन्द्रमा नक्षत्राणामधिपतिः स माऽवस्वस्मि. ब्रह्मण्यस्मिन्क्षस्त्रेऽस्थामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इदं चन्द्रमसे नक्षत्राणाम- धिपतये न मम ६ ॐ बृहस्पतिब्रह्मणोऽधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्ब्र. ह्मण्यस्मिन् चत्त्रेऽस्थामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्थां देवहूत्यास्वाहा-इदं बृहस्पतये ब्रह्मणोऽ. धिपतये न मम ७ ॐ मित्रः सत्यानामधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्त्र- ह्यण्यस्मिन् क्षत्त्रेऽस्थामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इदं मित्राय सत्यानामधि. पतये न मम ८ ॐ वरुणोऽपामधिपतिः समाऽवत्वस्मिन्ब्रह्मण्य- स्मिन् क्षत्त्रेऽस्थामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्य- स्यां देवहूत्या स्वाहा-इदं व्वरुणायापामधिपतये न मम ९ ॐसमुद्रः स्रोत्यानामधिपतिःस माऽवस्वस्मिन्त्र- अण्यस्मिन् क्षत्स्त्रेऽस्थामाशिष्यस्थां पुरोधायामस्मिन् ·. विधाहहोरप्रयोग! कर्मण्यस्यां देवहूत्यावहा-इद५ समुद्राय स्रोत्पानाम- धिपतये नमम १० শুরু ং স্বাপ্পাহাজাদ্যি সুনাম্বার ঘলু নাস্থা থালা कर्मण्यस्यां देवहूत्या वाहा-दिममा साम्राज्याना धिपतये न मम ११ ॐ सोमाओषधीनामधिपतिः स मावत्वस्मिन्ब्र. মলিন্দু গুবাতিগুয়া হারাম कर्मण्यस्यां देवत्याहवाहा-हसोपायौषधीनापधिपतये नमम १३ ॐ सविता प्रधानामधिपतिः स माऽवत्यसिम ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्थामाशिष्यस्यां पुरोधाधाम- स्मिन् कर्मण्यस्यां देवत्या स्वाहा-दसवित्रे प्रसवा. नामधिपतये न मघ १३ ॐ रुद्रः पशूनामधिपतिः सं माऽवत्वस्मिन्ब्रह्म ण्यस्मिन् क्षत्त्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधाधामस्मिन् क- मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इद ५ रुद्राय पशूनामधिपतये न मम १४, प्रणीतोदकस्पर्ध। ॐ त्वष्टा रूपाणामधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्ब्रह्म- ज्यस्मिन् क्षत्वेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् क- मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इदं त्वष्ट्र रूपाणामधिपतये न मम १५ ॐ विष्णुः पर्वतानामधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्त्र ह्मण्यस्मिन् क्षत्त्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इदं विष्णवे पर्वतानाम- धिपतये न मम १६

·१४४
স্কাই
८० मरुतः शाणानामधिपतयस्त माऽचन्तयस्मिन्ब्रहर-
গুঞ্জন! দুহাম্মদ মিলু -
ज्यस्यां देवहूत्या स्वाहा-इदं अद्भयो गणानामधिपतिभ्यो
न पण ७
ॐपितरः पितामहाः परेऽवरे ततास्ततामहाः । इह
माऽवन्त्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पु.
रोधायामस्मिन् कर्मवस्या देशत्या स्वाहा-इदं पि-
तृभ्यः पितामहेभ्यः परभ्योऽवरेभ्यस्ततेभ्यस्ततामहेभ्यो न मम
१८, प्रणीतोदकस्पर्शः । अत्रापि दक्षिणा- अधेहेत्यादि सं०
अनुकशा सवधूकोऽहम् अभ्यातानहोमस्य साङ्गफलमाप्तये
साद्गुण्या व इपा दक्षिणाम् आचार्य ब्रह्मभ्यां विभय दास्ये।
मस्त्रपाठ:--
उत्सर्गे च तुरीये च प्रयच्छन्त्वनळादया।
पुत्रान लक्ष्मी तथा कामानुभयोः स्त्रीकुमारयोः ।।
अथापरोऽन्यादिपञ्चकहोमा । ( अग्निरैत्वित्यादीनां चतु.
णी मन्त्राणां प्रजापतित्रषित्रिष्टुप्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता आ.
ज्यहोमे विनियोगः।
(१)ॐ अग्निस्तुप्रथमो देवताना सोऽस्यै प्रजा मु.
चतु मृत्युपाशात् । तदय राजा व्वरुणोऽनुमन्यता
राधेय स्त्री पौत्रमघन्न रोदात्स्वाहा-इदमग्नये न मम ॥१॥
(१)मन्त्रार्थ:-मग्निःऐतु आगच्छतु देवतानां यत्रभुजांप्रथमः माधः
प्रधानत्वात् । स चाग्निः अस्यै-अस्याः कन्यायाः प्रजा भाविपुत्रादि.
रूपां मुञ्चतु मोचयतु मृत्युपाशात् । यदा मृत्युपाशात् अग्निः अस्यै
कन्याय प्रजां मुञ्चतु ददातु। तच्च प्रजामोचनं राजा वरुणोऽनुमन्य.
ताम् अनुजानातु। यथा येनानुशानेन प्रकारेण वा इयं कन्या पौत्रं
पुत्रभवमधं दुःखं न रोदात शोकं प्राप्य न रोदिष्यति । कदाचिदपि भ-
पत्यवियोगो मा भूदित्यर्थः ॥ १ ॥

·विवाहहोमप्रयोग। १४५ (१)ॐहमामविलायतां गार्हपत्या प्रजामस्यै नयतु दी- घमायुः। अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानः न्दमभिविबुद्ध्यतामिय वाहा-इदममये न मम ॥२॥ (३)ॐवस्ति नो ऽअग्ने दिव आ पृथिव्या विश्वानि घेथथा यजत्न । यदस्यां महि दिवि जातं प्रशस्तं तद- स्मासु द्रविणं घेहि चित्र स्वाहा-इदमग्नये न मम ॥३॥ (३)ॐसुगं नु पन्थाम्प्रदिशन्न ऽएहि ज्योतिषम ह्या- किञ्च (१) इमां कन्यां गार्हपत्योऽग्निस्त्रायतां गार्हपत्याभिधो भाव्यग्निः पालयतु-इमां पत्नीमग्निहोत्रिणीं कृत्वा रक्षतु । अस्य-अस्याः कन्या- याः प्रजां दीर्घमायुः निर्दुष्टबहुकालजीवनं नयतु प्रापयतु । इयं चाशू- न्योपस्था सफलप्रसवा यदा नित्यं भर्तृसङ्गतोत्सङ्गा अस्तु भवतु, एवं जीवतां दीर्घायुषां माता चास्तु-जीवपुत्रा भवत्वित्यर्थः॥ पौत्रं पुत्रसम्बन्धजमानन्दं मुखम् अभि अधिगम्य, प्राभिमुख्येन सर्वभावेन वा प्राप्य विविधं बुध्यतां जानातु-सर्वशाऽस्त्वित्यर्थः । यद्वा पौत्रमानन्दं विशिष्टतया बुध्यतां निद्रामुखापेक्षा त्यक्त्वा जागर्तु इत्यर्थः ॥२॥ (२) हे अग्ने, यजन्तं त्रायत इति यजत्रा हे यजत्न, यस्मात् त्वं सर्व- प्रत्यक् मतो नोऽस्माकं विश्वानि सर्वाणि कर्माणि भयथा भन्यथा - तानि कर्माणि स्वस्ति संपूर्णानि यथा स्युस्तथा धेहि अनुकूलानि कृत्वा स्थापय । किञ्च दिव ा स्वर्ग लोकमभिव्याप्य प्रापृथिव्याः पृथिवीमभिव्याप्य च यत् महि महिमा तदस्मासु धेहि स्थापय । किञ्च अस्यां पृथिव्यां जातं यद् द्रविणं वसु, चित्रं नानारूपं स्वर्ण- रत्नादिमे देन, प्रशस्तं प्रशस्यं श्रेष्टं यच्च दिवि स्वर्ग जातं तदप्यस्मासु धेहि ॥३॥ (३) हे अग्ने नोऽस्मान् एहिभागच्छ । अस्मद्गृहानागत्य नोऽस्माकं सुगं सुखगम्यं पन्थाम् पन्थानम् अचिरादिमार्गम् प्रदिशन् उपदिशन सम्पादयन्निति यावत् ; आयुःनिर्दुष्टजीवनं धेहि । कथं भूतमायुः,अजरं जरारोगादिपराभवरहितम् । अजरमित्यग्निविशेषणं वा विभक्तिव्य त्ययेन । पुनः कथम्भूतं, ज्योतिष्मत् प्रकाशकम् । तत्प्रतिबन्धको मृत्युरपि नोऽस्माकं भवत्प्रसादादपैतु अपगच्छतु । अमृतमानन्द- । १६ सं० द्वि०

·संस्कारदीपके-
जरन्न आयुः। अपैतु मृत्युरमृतन्न आगाद्वैवस्वत्तो नो
अभयं कृणोतु स्वाहा- इदं व्यवस्वताय न मम ॥ ४ ॥
अत्र शिष्टाचारात् , अनन्तर्धाने संस्कारभास्करे "रौद्री
पैत्री तथा मृत्योः" इति कारिकायां दोषश्रवणाच्च वधू वस्त्रेणान्त-
धाय मनसा मन्त्रं पठन् मृत्यवे जुहोति । (परं मृत्यविति सङ्कसु.
कऋषित्रिष्टुप्छन्दो मृत्युर्देवता होमे विनियोगः)।
(१)परं मृत्यो ऽअनु परेहि पन्था यस्तो ऽअन्य इतरो
देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मानः प्र.
जारीरिषो मोतव्वीरान्-स्वाहा-इदं मृत्यवे न मम ॥५॥
प्रणीतोदकस्पर्शः । अत्रापि दक्षिणा । अधेह अमुकशर्मा
सवधूकोऽहं कृतैतदन्यादिपञ्चकहोमस्य साङ्गफलप्राप्तये सादगु.
ण्यार्थं च इमां दक्षिणाम् आचार्यब्रह्मभ्यां विभज्य दास्ये ॐत-
सत् न मम । मस्त्रपाठ:-
गोविन्दो गोकुले तिष्ठन्गोपीभिर्विहरन्सह ।
तुष्टिपुष्टिकरो नित्यमुभयोः स्त्रीकुमारयोः ।
अथ पाणिग्रहणाङ्गभूतो लाजहोमः । अत्र कन्यायाः कt
स्वम् । आयुष्मानस्तु मे पतिरिति मन्त्रलिङ्गात् । ताञ्जुहोति
सहितेन तिष्ठतीति वचनाच्च । ततस्तिष्ठन्ती कुमारी अञ्जलि
श्व नोऽस्मान् श्रागात् आगच्छतु । वैवस्वतो यमश्च नोऽस्माकम्
मभयं त्वत्सम्बन्धेन पापाभावाद्दुःखहेतुभयाभावं कृणोतु करोतु ॥४॥
(१) १०३५ मं०७-
हे मृत्यो, परा पराङ्मुखो भूत्वा परमन्यं पन्यां पन्थानम् मार्ग:
मन्विहि अनुगच्छ। तमेव दर्शयति-यस्ते तव पन्था देवयानात्पय
इतर तुच्छोऽन्यः पितृयानाख्योऽस्ति । देवा यान्ति यस्मिन् स देवया.
नः। किञ्च चक्षुष्मते शानिने शृण्वते च ते तुभ्यं हे मृत्यो किश्चिदुब्रवी-
मि वदामि । भादराथं वचनम् , नहि तस्यादृष्टमश्रुतं वाऽस्ति ।
हे मृत्यो नः अस्माकं प्रजां सन्ततिं वंशपरम्पराम् मा रीरिषः मा हिं
सीः । उत अपि च वीरानं पुत्रान् मा हिंसीः ॥ ५ ॥

·)
००
विवाहहोमप्रयोगः।
विदधाति । बरच अनु परिकाय उत्तराभिलो बध्वा द.
क्षिणतरितमार्यजलिं बथानाचारमाना दक्षिणहरूते न
RSSभले । अथ कुमार्य अष्टः अनिष्टो वर नाता लौकिका.
मिशिद्धालू शमीपत्रनिदान लाजा ( ऋष्टान् ब्रोहीन् ) नेना-
भिघार्य सम्मोक्ष्य नवीनशूर्पे चतुर्दा कृत्वा लेझेक भागं प्रथम
कुमार्य अलावावपति । कुमारी च तानञ्जलिना गृहीत्वा प्राङ्मुखी
तिष्ठन्ती मन्त्रं पठन्ती जुलु याद । (अर्यमणमित्यादिमन्त्राणामाथ.
ऋषिरनुष्टुप्छन्दः हिजोका देवला लाजहार विनियोगः) ।
(१) अर्यमणं देवं कन्या अग्निमयक्षत। स नो
अर्थमा देवः प्रेता जुबेतु जापत रहार--ॐइदमर्य
म्णे न ममेति वर एव ॐकारपूर्वकं त्यागं कुर्यात् इत्पञ्जलिस्थ-
लाजानां तृतीयांशम् अञ्जलिवामपाइँन जुहोति । नात्र संखव-
धारणम् । शेषस्य होष्यमाणत्वात् ।
(२)इथं नायुंपन्ते लाजालावपन्तिका। आयु:
मानस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा-ॐइदमनये
नमम इत्यर्द्ध जुहोति।
(३) लाजहोममन्त्राः कन्या पूर्वाः प्रथममर्थमण सूर्य देव कान्तम्
अग्निमग्निस्वरूपम् वरलाभाय अयक्षत अयजन् । लङि छान्दसं रूप.
म् । स चार्यमा देवः ताभिरिष्टो यतोऽतो नोऽस्मान् इदानीं परिणीताः
कन्या इतः पितृकुलात् प्रमुञ्चतु प्रमोचयतु, मा पतेः-पत्युः कुलात्
सहचरितत्वाद्वामा प्रमोचयतु । यद्वा वरो व्रते कन्याः यम् अर्थम.
णम् अग्निरूपेणायजन् सोऽर्यमा देवः पतेः पत्युः मत्तः सकाशात् इमां
नो प्रमुञ्चतु मा प्रमोचयतु, इतः अस्याः कन्यायाः सकाशात् मा
मां नो प्रमुञ्चतु । अनेदं मन्त्रत्रयं कन्यैव वरपाठिता पठति ॥ १ ॥
(२) इयं नारी वधूः उप-पत्युः समीपे ब्रूते लाजान भृष्टान् बोहीन
श्रावपन्तिका भग्नौ विभागशः प्रक्षिपन्ती । स्वार्थे कः । कि व्रते, त-
दाह-मम पतिः आयुष्मान् सकलदीर्घायुरस्तु भवतु, मम शातयः
पधन्तां वर्धन्तामिति ॥२॥

·संस्कारदीपरी- (१)ॐहाँल्लाजानादापायला लवृद्धिकरणं तव । অল্প অল্প অ ল জুমিল্লা- ॐइदमनथे न मम इति सर्वानालिस्थलाजान् जुहोति । अथ वरो वध्वाः साङ्गुष्ठं दक्षिणं हस्तमुत्तानं गृहाति । (गृभ्णामीत्यादीनां चतुर्णा मन्त्राणां याज्ञवल्क्यभरद्वाजाथण- प्रजापतय ऋषयः त्रिष्टुबुष्णिगनुष्टुब्यजूंषि च्छन्दांसि भगार्यम. सवितृपुरन्धयो देवताः वधूपाणिग्रहणे विनियोगः ) (२)ॐगृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं भया पस्या जरदष्टियथाऽऽसः । भगो ऽअर्थमा सविता पुर. न्धिर्मपन्याऽदुर्गाईपस्थाय देवाः ॥ १ ॥ (३)ॐ अमोऽहमस्मि सा त्व५ सा त्वमस्थमो. (१) किं च हे पते इमान् लाजानग्नी प्रावपामि प्रक्षिपामि तव समृद्धिकरणं समृद्धिहेतवे । अतो मम कन्यायाः तुभ्य च तव च भर्तुः (मलोपश्चान्दसः) संवननं वशीकरणम् अन्योन्यमनुरागः तदद्यमग्निः भर्यमा अनुमन्यताम् भनुमोदनं कुरुताम् , इयं च स्वाहा तत्पत्नी अनुमन्यताम् ॥ ३॥ (२) पाणिग्रहणमन्त्रार्थ:--हे कन्ये ते तव हस्तं करं गृभ्णामि गृह्णामि । हप्रहोभश्छन्दसीति भत्वम् । यथा येन गृहीतहस्तेन मया पत्या भर्ना सह जरदष्टिः जरच्छरीरा बहुवर्षायुप्मती मासः । भव. सि इत्यर्थे निपातोऽयम् । . हणमेव तावत्कुतः, तत्राह-भगादयस्त्र- यो देवाः पुरन्धिर्लक्ष्मीश्च त्या त्वां मह्यम् अदुः दत्तवन्तः । यदा पुर- धिः-पुरन्धिम् । द्वितीयाथें प्रथमा । श्रेष्ठां सुरूपवती वा। तथाच श्रुतिः, पुरन्धिर्योषेति, योषित्येव रूपं धातीति च ॥ किमर्थम् , गा- हपत्याय-गृहस्वामिनीत्वाय, भाविगार्हपत्यं सेवितुं वा। किञ्च सौभगत्वाय सुभगानां समूहः सौभगं तस्य भावः सौभगत्वं तस्मै त- दर्थं निरतिशयानन्दाप्तये इत्यर्थः ॥ १॥ (३) हे कन्ये यथा ममो विष्णुरहमस्मि । अमति सर्वत्र ग. च्छति सर्व जानातीति वा न मिनोति हिनस्तीति वा अमः। तथा सौति मुवति सूते वा विश्वमिति सा लक्ष्मीः त्वमसि । किंच देवी ·विधाहहोमप्रयोगा। ऽअहम् । सामाहमस्मि ऋक् त्वं धौरहं पृथिवी त्वाम् ॥२॥ (१)ताव विवहाब है वह रेतो धाव है। प्रजा प्रजनयावहै पुत्रान्विन्दाव है बहून् ॥ ३॥ (२)ते सन्तु जरदष्टयः सं प्रियो रोचिष्णू सुम. नयमानौ पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शत शृणुयाम शरदः शतम् ॥ ४॥ इति । असवर्णायां इस्तम् इत्यस्य स्थाने शरम् इत्याधूहः। अथै- नामश्मानमारोहयति। अनरुत्तरता स्थितेऽपनि वरो बचा। दक्षिणं पादं स्वदक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेण स्थापयेत् । (आरोहेममित्यस्याथणऋषिरनुष्टुप्छन्दो वधृदेवता अमारो. हणे विनियोगा)। (३) ॐआरोहेममश्मानममेव व स्थिरा भव। त्रयीरूपा त्वमसि, अमो देवत्रयरूपोऽहमस्मि । किंच महं सामास्मि त्वम् ऋगसि । महं द्यौरस्मि त्वं पृथिव्यास ॥२॥ (१) तावेव ावां विवहाव है विवाई करवावहै, सह-संयुः तो भूत्वा रेतः पुत्रदेहरूपं धावहै धारयाव, ततः प्रजा स्त्रीरूपा सन्तति प्रजनयावहै उत्पादयाव, पुत्रान् पुत्रपौत्रादीन् बहून् विन्दा- वहै लभावहै ॥ ३॥ (२) ते च पुत्रा जरदष्टयः शतायुषः सन्तु । श्रावामपि संप्रियो सम्यक् प्रीतो परस्परं प्रेमशालिनौ, रोचिष्णू सुदोतो शोभमान वा, सुमनस्यमानी शोभनमनोवृत्तिं कुर्वाणौ-सुमनसो भावः सौमनस्यं तत्कुर्वाणावित्यर्थः। सन्त्वितिक्रियां विपरिणमय्य असाव इति यो- ज्यम् । इन्द्रियपाटवमाशास्ते-वयं च पुत्रादिसहिताः शतं शरदः वत्सरान् पश्येम रूपग्रहणसमर्थाः स्याम, तथा शतं शरदो जीवेम निरुपद्रवं प्राणान् धारयाम, तथैव शतं शरदः शृणुयाम निर्दृष्टं शब्द. ग्रहणसमर्थमस्माकं श्रवणेन्द्रियं भवत्वित्यर्थः ॥ ४॥ (३) अश्मारोहणमन्त्रार्थ:-हे कन्ये इमं पुरोवर्तिनमश्मानं प्रस्त- रमारोह आक्राम अधितिष्ठेति यावत् । आरोहणेन संस्कृता त्वम् म. श्मेष पाषाणध स्थिरा दृढा भव । किञ्चमभि मधिकृत्य आक्रम्य ·Epi १५० कारदीपके- अभितिष्ठ पृतन्यतो ऽबाधा पृतनाशन:-इति ताम. मन्यारोप तस्याः शिरशिहरू नीत्वा बरो माथी मासाते। ( सरस्वति प्रेदमिति विश्वावसुऋषिरतुष्टुप्छन्दः । सरस्वती दे. वता गाथागाने विनियोगः) (१) ॐसरस्वति प्रेमय सुभो व्याजिनीवति । यात्वा विश्वस्थ भूतस्य प्रजाधामयामतः ॥१॥ (२) यस्यां भूत ५ सनमवचस्या विश्वमिदं जगत् । तामद्य गाथां गास्थामि या स्त्रीणामुत्तम यश ॥२॥ इति अथ वधूवरौ प्रदक्षिणामग्निं परिकामतः । बर एक मन्त्रं पठेत् । ( तुभ्यमग्र इत्याथर्वण ऋषिरनुष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता परि. क्रमणे विनियोगः)। तुभ्यमने पर्यवहात्सूर्या बहतु ना सह । तिष्ठ। कान् , तबाह-पृतना संग्राममिच्छन्ति पृतन्यन्ति त एव पृत- न्यन्तः तान् पृतन्यतः कलहकारिण इत्यर्थः। किञ्च पृतनाभिः सेना. भियतन्त इति पृतनायन्तः तान् पृतनायतः भव अवाचीनान् कृत्वा बाधस्व भग्नोधमान् कुरु॥ (१) गाथागानमन्त्रार्थ:-हे सरस्वति वाग्देवते, सुभगे कल्याणि वाजिनीवति-वाजः मन्नं तदस्ति मस्यामिति वाजिनो अन्नशाला, यद्वा वाजाः पक्षाः सन्ति यस्या इति वाजिनी हंसी तद्वती वाजि- नीवती हे वाजिनीवति, इदं युग्मं कर्म च प्राव प्रकृष्टतया श्रव रक्ष । त्वा त्वाम् अस्य विश्वस्य भूतस्य जातस्य पृथिव्यादेर्वा प्रजा- यो प्रकृष्टां जनयित्रीमाहुः । किंभूताम् , अग्रतः-प्रथमाम् ॥ १ ॥ (२) तदेव प्रपञ्चयति, यस्यां प्रकृतिरूपायां त्वयि इदं सर्व वि- श्वं, तथा भूतं पृथिव्यादि सर्व जगत्-अस्तं गच्छत् मास । प्रलये लीनमित्यर्थः । पुनः सृष्टयादौ च यस्याः सकाशात् समभवत् जातं तस्याः सरस्वत्याः सम्बन्धिी तां गाथां गुणप्रभावस्तुतिप्रकाशि- काम् अद्य गास्यामि, या श्रुता सती स्त्रीणामुत्तमं श्रेष्ठं यशः कीर्ति ददाति ॥२॥ (३) परिक्रमणमन्त्रा:-हे अग्ने तुभ्यं स्वदर्थमेव सोमादयः भने पूर्व जन्मदिनादारभ्य पर्यवहन परिगृहीतवन्तः मतः सूर्याम् सूर्यः :

·विवाहहोमप्रयोग। पुन: पतिभ्यो जायां दाऽग्ने प्रजया सह इति पठन् वधूमप्रतः कृत्वा परिक्रमेत् । ( 'अग्रे तु शुभदा पनी माङ्गल्ये सर्वकर्मणि' इनि सं.भा. कारिकारचनात् ) ! एवं पुनर्वारद्वयं ला. जहोमपाणिग्रहणाश्मारोहणगाथागानपरिक्रमणानि कुर्यात् । तु. तीयपरिक्रमणानन्तरं कुमार्य भ्राता शूर्पकोणप्रदेशेन सर्वान् लाजान् कुमार्यअलौ ददाति । सा च तिष्ठन्ती जुहोति ( भगा. येति मन्त्रस्य प्रजापतिऋषिर्य जुश्छन्दः भगो देवता लाजहोमे विनियोगः ) ॐअगाय स्वाहा-ॐ इदं भगाय न मम इति वरः । ततः समाचाशत्तूष्णी (१) चतुर्थ परिक्ररणं कृत्वा यथा- सम्बन्धिी भार्यामिमां पतिभ्यः सोमादिभ्यो भवान वस्तु । किंभूतः, ना पुरुषः परमपुरुषार्थ हेतुरित्यर्थः । सवा तां जायां जायात्वेन पुनः पश्चात स्वभोगानन्तरं प्रजया पुत्रैः सह महादाः देहि । सन्धिरार्षः ॥ (१) समाचारात् क्रियमाणे चतुर्थपरिक्रमणे वधूवरौ ब्रह्मा- बन्योर्मध्ये न गच्छेताम् । अग्नेरिव मण्डपस्थानां ब्रह्मादीनामपि पूज्य- बुद्धया प्रदक्षिणीकरणस्य 'मृदं गां दैवतं विप्रम्' इति मनुवचन- सिद्धत्वात्। दक्षिण दिशमाश्रित्य यमों मृत्युश्च तिष्ठतः। तयोः संरक्षणार्थाय ब्रह्मा तिष्ठति बाह्यतः॥ इत्यादिवचनैः "अथ परिकामतः" इतिविधिबोधितेषु त्रिषु परि- क्रमणेषु ब्रह्मारन्योरन्तरागमनेऽपि चतुर्थे नान्तरा गमनम् । इतरथा- वृत्तावेव पूर्वावृत्तिसाजात्यनियमसत्वात् । इतरथावृत्तिस्तु नात्र । तत्कारणस्य बहिरङ्गव्यवधानस्याभावात् । “मावृत्तिस्तु प्रदक्षिणम्" इतिस्त्रानन्तरमनुल्लिख्य 'गार्हपत्याहवनीयौ न व्यवेयात्' इतिव्यवधा- ननिषेधकसूत्रानन्तरं "विवृत्यावृत्य वा इतरथावृत्तिः" इतिसूत्रणात् इतरथावृत्तेर्व्यवायकारणकत्वावधारणात् । कात्यायनो हि गार्हपत्या. हवनीययोर्व्यवधान निषिध्य प्रदक्षिणोकरणादौ व्यवायावश्यंभावं मन्यमानो व्यवायकरणदोषपरिजिहीर्षया विवृत्येति इतरथाऽऽवृत्ति विदधाति । ततश्च प्रकृते वधूवरयोः स्वामित्वेनान्तरङ्गत्वात् ब्रह्मणश्च ऋत्विकत्वेन बहिरङ्गत्वात् वधूवरयोस्तदन्तरा गमने बहिरङ्गव्यवाया. भावानेतरथाऽऽवृत्तिः। अन्तरङ्गबहिरङ्गभावश्च 'हविष्पात्रस्वाम्यत्विजां ·१५२ संस्कारदीपके- 5 स्थानमागत्योपविश्य ब्राह्मणाचारपा प्रजापतये स्वाहा- इदं प्रजापतये न मम इति मनसा प्रजापति ध्यात्वा हुत्वा एना बधृमुदीची सप्त पदानि प्रक्रमयति । तद्यथा-( एकभिषे इत्या- दीनां सताना मन्त्राणां प्रजापतिषियंजुश्छन्दः लिङ्गोक्ता दे- वत्ता सप्तपदीपक्रमणे विनियोगः) (१) एकमिष विष्णुस्त्वा नयतु इति वरेणोक्त वकं दक्षिणपदसुदम् ददाति बामन्त्वनन्तरं निरर्थकमेव द. । थाद् । एवमुत्तरत्र सर्वत्र बोध्यम् । छद्रे ऽऊर्जे विष्णुस्त्वा नयतु इति द्वितीयम् । ॐत्रीणि रायस्पोषाय विष्णुस्त्वा नयतु इति तृतीयम् । चत्वारि भायोभवाय विष्णु. स्त्वा नयतु इति चतुर्थम् । ॐ पञ्च पशुभ्यो विष्णुस्त्वा नयतु इति पञ्चयम् । ॐषतुभ्यो विष्णुस्त्वा नयतु इति षष्ठम् । ॐसखे ससपदा भव सा मामनुव्रता भव वि. णुस्त्वा नयतु-इति सप्तमम् । इतिरीत्या वर एकैकं मन्त्र. मुच्चार्य सप्त पदानि दापयति उत्तरोत्तरं दक्षिणपादेन । अथा- चारात् मुश्वेताः सुपुष्टाः घृताक्ताः सप्त वर्चिकाः प्रज्वलथ्य तण्डुलमध्ये संस्थाप्य तन्मध्यादकैकां वर्णिकामुत्तरत: संस्था- पूर्व पूर्वमन्तरङ्गम्' इति परिभाषायां कात्यायनेन प्रतिपादितः । एवं च चतुर्थपरिक्रमणाभिप्रायेण 'परिक्रमणं कुर्वन्तौ वधूवरौ ब्रह्माग्न्योमध्ये न गच्छेताम्' इति हरिहरोक्तिः साधीयस्येवेति नात्र तत्खण्डनेऽभि. निवेष्टव्यमिति दिक् । सूत्रव्याख्यायां 'ब्रह्माग्न्योर्मध्ये गच्छेतामित्येव युक्तम्' इत्युल्लेखस्तु परिक्रमणत्रयाभिप्रायकः इति बोध्यम् । (१) सप्तपदोमन्त्रार्थ:-हे कन्ये एकं प्रथमं पदम् इषे मन्त्राय विष्णुस्वा नयतु । ऊर्जे बलाय द्वे पदे द्वितीयं पदं विष्णुस्त्वा नयतु । एवमुत्तरत्र सर्वत्र योज्यम् । रायस्पोषाय धनपुष्टयै, मायः सुखं तस्य भव उत्पत्तिः तदर्थ, पशुस्यः पश्यादिभ्यः तत्तत्सुखाय, ऋतुभ्यः ऋतु, जन्यार्थभोगार्थ, सखे इहामुत्र व मित्र सा त्वं सप्तपदा भूरादिसप्तलो. कप्रख्याता भव, मामनुप्रता अनुवर्तिनी च भव ।

·0 विवाहहोनप्रयोग। प्य वधूतदुपरि दक्षिणपाई कृत्वैभिरेव मन्त्रैः पड्काका निर्वा प्य सप्तमी लिन्ही मेव स्थापगेल । अथ वर यथास्थानमगत्य निष्क्रमणमऋति सुरक्षिला हरिणलो चाग्यलस्थितद्विजस्कन्ध. स्थितार उहाकुम्भारकामादाय दर्भपिञ्जून दुवामुष्टया आम्रपल्लवेन वा वधूमुर्द्धन्याभिषिञ्चति । ( आए। शिवा इति प्रजापतिऋषिः यजुश्छन्दः पापो देवताः वधूमुद्धाभिषेचने चिनियोगः) (१)ॐ आप: शिक्षा: शिवतमा शान्ताः शान्तत. मास्तास्ते कृशन्तु भेषजम्-इलि ! पुनः (ॐ आपोहिष्ठति व्यूचस्य सिन्धुद्वीपऋषिर्गायत्रीछन्द आपो हेक्ता सबूम भि. के विनियोगः)। ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुस्ता नऊजें दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥१॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिक्ष मातरः ॥२॥ तस्माऽअरङ्गा- माम वो यस्य क्षयाय जिन्यथ । आपो जनयथा च नः ॥३॥ इतित्र्यचेनाभिषिञ्चत् ! अथ दिवाविवाहे सूर्यमुदीक्षस्वेति वरेण प्रेषिता वधः सूर्य मुदीक्षने । ( तच्चक्षुरिति दध्यङ् आ. थर्वण ऋषिः (२) ब्राह्मी त्रिष्टुप् (पुरउष्णिक ) छन्दः सूर्यो देवता मृोदीक्षण विनियोगः) (३) ॐ तच्चक्षुर्देवहिनम्पुरस्ताच्छुक्रमुचरत् । पश्येम (१) अभिषेमन्त्रार्थ:-या आपः शिवाः कल्याणहेतवः शिवत. मा अतिशयाभ्युदयकारिण्यः शान्ताः सुखकर्यः शान्नत्तमाः परमान- न्ददायः ता आपः ते तव मेषजमारोग्यं कृण्वन्तु कुर्वन्तु ।। (२) बच्चक्षुरिति ब्राह्मी त्रिष्टुप् सौरीत्येव युक्तः पाठः न तु पुरउष्णिगिति, तल्लक्षणाभावादिति सर्वानुक्रमभाष्ये स्पष्टम् ॥ (३) म. ३६ मं. २४-तत् प्रसिद्धं चक्षुः जगतां नेत्रभूतम् मादि- त्यरूपं पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि उच्चरत् उशरति उदेति । कीदृशं तत, । २०,सं० दि० ·संस्कारदीपर- Bes शरदः शतं जीवेम शरदः हातगुयाम शरदः हात সঙ্গা স্থানঃ আলিঃ ঞ্জ ঞ্ছ স্কুল ক্ষু शरदः शतात्-इति मन्त्रेण । अथ बरो वध्वाः दक्षिांत- स्योपरि स्वदक्षिणहस्तं नीत्वा तस्या हृदयमालभते । (पम बनते त इति प्रजापतिषिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता वधुहृदयालम्भने चिनियोगः ) (१) ॐ मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तमनु चित्तं ते ऽअस्तु । मम व्वाचमेकमना जुषस्व प्रजापति. ट्वा नियुनक्तु मह्यम्-इतिमन्त्रेण । अथ वरो वधूपभिमन्त्रय- ते । ( सुपङ्गलीरिति प्रजापतिऋषिरनुष्टुप्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता वध्वभिमन्त्रणे विनियोगः (२) ॐ सुमङ्गलीरियं व्वधूरिमा समेत पश्यत। देवहितं देवहितं स्थापितं शुक्र शुक्लं पापासंसृष्टम् , तस्य प्रसादात् शतं शरदो वर्षाणि वयं पश्येम शतवर्षपर्यन्तमव्याहतचक्षुरिन्द्रिया भवेम । प्रार्थनायां लिङ्ग । शतं शरदो जीवेम अपराधीनजीवना भवेम। शतं शरदः शृणुयाम स्पष्टश्रोत्रेन्द्रिया भवेम । शतं शरदोऽदीनाः स्याम न कस्याप्यो दैन्यं कुर्याम । शताच्छरदः शतवर्षापर्यपि भूयश्च बहु. कालं पश्येमेत्यादि योज्यम् । १) मन्त्रार्थ:-हेकन्ये इत्यध्याहारः। मम व्रते शास्त्रविहितनि- यमादौ ते तव हृदयं मनः दधामि स्थापयामि । किञ्च मम चित्तमनु मम चित्तानुकूलं ते तव चित्तमस्तु । त्वं च मम वाचं वचनम् एक- मना मन्यभिचारिमनोवृत्तिः जुषस्व दृष्टचित्तादरेण कुरुष्व । त्वा स्वांस एव प्रजापतिः मह्यं मदर्थ मां प्रसादयितुं नियुनक्तु नियोजयतु ॥ (२) मन्त्रार्थ:-हे विवाहदेवताः इयं वधूः सुमङ्गलोः शोभनम- गलरूपा (विसर्गश्चान्दसः) मत इमां कन्यां समेत संगच्छत संगत्य च इमां पश्यत मङ्गलदृष्ट्या विलोकयत । किञ्च. अस्यै कन्यायै सौभाग्यं दत्त्वा मस्तं गृहं याथ यात, न विपरेत-न विरुद्धमुखतथा परेत, न अपगच्छत । पुनरपि मङ्गलमाशास्य पुनरागमनाय व्रजते. त्यर्थः । यद्वा यधस्तं याच तर्हि न विपरेतेति । अस्तं गृहा इति श्रुतः ॥

·a - विवाहहोमप्रयोगः। सौभाग्य इत्या याथार विपरेत-इति अन्ण। बबूं पश्यन् मन्नं पठति । अनावसरे "उत्तरता बना हि स्त्री" (मा. ना. शां. ८ अ.बा. ४ क ११ इति श्रुतिलि- জান্তানা মিgiহাই অহ ন্তু তার কাজ হয় কিন্তু তৎঃ सीमन्ते वरेण सिन्दूरमपि दापनि वृद्धाः । साऽखि चरस्या- ञ्चकं प्रतिगृह्य तं यथास्थानं दक्षिणभागे निवेशयति । अथामे पागुदग्दा पूर्वकल्पित्ते अनुगुप्ते ( सर्वतः परिवृते ) आगारे (गृहे) उत्तरलोम्नि प्राग्नीचे आनडुहे चर्मणि आस्तीण रक्तवस्त्रखण्डे वा कश्चन पुरुषो हो पर सका वधूमुत्थाप्योपवेशयति- (इह गाव इति प्रजापतिऋषिरनुष्टुप्छन्दो जिलोका देवता वधूपवेशने विनियोगः) (१)ॐइह गावो निषीदन्त्विहाश्वा इह पूरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो यज्ञ इह पूषा निषीदतु-इति म. त्रेण। ततो वरस्तस्मात्स्थानादागत्य तो वधूं यथास्थानमुप. वेश्य स्वयं चोपविश्य ग्रामवचनं कुर्याद । ग्रामेति स्वकुलवृद्धाः स्त्रियः कथ्यन्ते । ततो वधूइंस्तेन वरस्य पादप्रक्षालनम् , वरव- ध्योः परस्परं तिलकाक्षतारोपणं, दघिगुडप्राशनं, परस्परोच्छि- लापनं च यथादेशकुलाचारं भवति । तस्मात्तयोमः प्रमाण. मिति श्रुतिवचनम् ॥ अत्रैकपादप्रक्षालनं कृत्वा द्वितीयपादप्रक्षा. लनं वरात् मुवर्णादिद्रव्यं गृहीत्वा वधूः करोतीति पर्वतीयसमा. चारः । ततः हस्तौ पादौ प्रक्षाल्याचम्य ब्रह्मणाऽन्वारब्धः ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा-इदमग्नये स्विष्टकते न मम इति स्विष्टकदोमं विधाय संस्रवं प्राश्यावघ्राय वाऽऽचम्य सजळप. (१) मन्त्रार्थः-इहं कन्यानिवेशने गावः अश्वाः पुरुषाश्च नि षीदन्तु वसन्तु। इहपदावृत्तिः कर्तृभेदापेक्षया । किञ्च उ-एवार्थ इहैव सहस्त्रं गावो दक्षिणा यस्व स यशः पूषा पुष्टिकरी निषीदतु । पूषा बै सहस्रदक्षिवं प्रासेति श्रुतेः ।

·सहकारदीपक- वित्राभ्यां मुखमार्जनं कृत्वा पवित्रऋतिपत्तिानो स्वाहेति कृत्वा अग्ने पश्चिमतः प्रणीताविमोकं कुर्यात् । तस पूर्णपात्र. दानम् । अधेहेत्यादि सं० अमुकम्मो सवधूकोऽहं विवाहहो. मकर्मणः साङ्गतामिद्ध्यर्थं साद्गुण्यार्थं च इई पूर्णपात्रं सद्रव्य ब्रह्मणे तुभ्यं सम्प्रददे । ॐअक्रन्कर्म कर्मकृता सहवा. चा मयोभुशा। देवेभ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सचा- भुवा-इति मन्त्रमा पूर्णाहुतिस्तु नात्र । विवाहे वाबन्धे च शालायां चौलकर्मणि । गर्भाधानादिसंस्कारे पूर्णाहुति न कारयेत् ॥ इति गोमिलगृह्य भाष्ये गर्भाधानपकरणे वचनात् । अत्रैव स्त्राचार्याय वरं ददाति । गौ ह्मणस्य वरः, ग्रामो राजन्यस्य, अश्वो वैश्यस्य । तत्तद्वराभावे विभवानुसारेण सुवर्णादिद्रव्यं द- घात् । तत्र सङ्कल्पः-- अद्येह अमुकगोत्रोऽमुकराशिरमुकशर्मा सबधूकोऽहं विवाहहोमकर्मणः साद्गुण्यार्य सम्पूर्णफकमाप्त्यर्थ च इमां गां रुद्रदेवताम् इदं गोमुत्याम्नायीभूतं सुवर्णादिद्रव्यं वा वरत्वेन आचार्याय तुभ्यं सम्प्रददे । इति सं० यज्ञसाधनभूता- या इत्यादिमन्त्रेण आचार्याय गां तनिष्क्रयभूतं सुवर्णादिकं वा समयं भूयसी सङ्कल्पयेत् । अयेह अमुकशर्मा सवधूकोऽई वि- वाहकर्मणः सादगुण्यार्थम् इमां भूपसी दक्षिणां नानानामगोत्रे- भ्यो ब्राह्मणेभ्यो नटनकगायकेभ्यो दीनानाथेभ्यश्च विभज्य दास्ये सत्सत् इति सङ्कल्प्य भूयसी विसृज्य व्यायुषाणि कृत्वा (प्र. भा. पृ. १८०) घृते छायां दृष्ट्वा अभिषेकतिलक- करणरक्षासूत्रबन्धनमन्त्रपाठादिकं कारयेत् । चतुर्थीक होमार्य- मर्धारणीयत्वान्नात्र विसर्जनम् । अथ दिवा चेद्विवाहस्तदाऽ- स्तमितेऽर्के, रात्रौ चेद्विवाहस्तदा वरदानानन्तरं वधू वरो ध्रुवं दर्शयति । अमुकि ध्रुवमीक्षस्वेति प्रेषिता वर्धवं मन्त्रेण प्रेक्षते ·9 विवाहोत्सराङ्गमयोगा। १५७ (धुवमसीसि प्रजापतिषिः पक्तिश्छन्दो ध्रुनो देवा ध्रुवोदीक्षणे विनियोमा) (१) ॐनलसि धुरं त्वा पक्षशालि धृवैधि पोध्ये ( पोष्या ) मयि । मह्यं काऽहादु वृहस्पतिया पत्या प्रजावती सञ्जीव शरदः शतम् इति रोच्चारितेन म- न्त्रेण सह वधूः पश्येत् । सा यदि ध्रुवं न पश्येत् तथापि प. श्यामीत्येव ब्रूयात् । अथ व स्वच्छोलिरात्रनियमाः! अक्षारालवनाशिनौ स्या. ताम् , अशा शबीयाताम् , संशतरं द्वादशाऋ षडानं त्रि. रात्रं वा न मिथुनीभाव याताम् इति । इति विवाहहोमप्रयोगः ॥ ततः पञ्चघे षपूर्वक विवाहमण्डपादभ्यन्तरं गत्वा वक्ष्य- माणरीत्या द्वारमातृ: सम्पूज्य प्रविश्य जीवमातृपूजनं कुर्यात् । स्वासन उपविश्याचम्य अर्थ संस्थाप्य माणानायम्य अधेहे. त्यादि सं० अमुकशार्मा सवधूकोऽहं विवाहकर्मण उत्तराङ्गत्वेन सर्वाभ्युदयमाप्तपे पट्टकिखितानां कल्याण्यादिनीवमातृणां पूजनं करिष्ये इति सं० एतन्त इत्यादि ॐ भूर्भुवः स्वः कल्पाण्यादि. जीवमातर इहागच्छन्तु इह तिष्ठन्तु सुप्रतिष्ठिता बरदा भवन्तु इति प्र०। ध्यानम्- कल्याणी मङ्गला भद्रा पुण्या पुण्यमुखी तथा। (१) मन्त्रार्थ:-हे वधु त्वं भ्रवं भ्रवा शाश्वती अलि भवसि । यतः त्वा त्वां ध्रुवं तारकाविशेषं पश्यामि दर्शयामि ( अत्रान्तर्भूतों णिज शेयः) अतः त्वमपि मयि ध्रुवा शाश्वतो पोष्या इ इति च्छेदः इ-चार्थे मत्प्रजापोष्ट्री च एधि भव । एतदर्थमेव बृहस्पतिर्ब्रह्मा त्वा त्वां महमदात् दत्तवान् । मतो मया पत्या भर्ना सह प्रजावती पुत्रपौत्रादियुक्ता शतं शरदो वर्षाणि जीव प्राणिहि ॥

·१५० संस्कारदीपके- जया च विजया चैव सप्तता नीचमात इति ध्यात्या नाममन्त्रैः पूजनम् ॐकल्यायै नमः ॐमला- लायै नमः ॐ भदौय नमः ॐ पुण्याय नमः ॐपुण्यमुख्य नमः ॐज. यायै नमः ॐविजयायै नमः इति मन्त्रैः पाचादि नैवेद्यान्तं स. म्पूज्य नाममन्त्रेण जपं विधाय 'ॐवसोः पवित्रमसि.' इति वसोराः पातयित्वा नीराजनं विधाय पुष्पाञ्जलिं दद्यात्- ॐब्रह्माणी कमलेन्दुसौम्यवदना माहेश्वरी लीलया कौमारी रिपुदर्पनाशनकरा चक्रायुधा वैष्णवी। वाराही धनघोरघघरमुखी ऐन्द्री च वज्रायुधा चामुण्डा गणनाथरुद्रसहिता रक्षन्तु नो मातरः ॥ इति पुष्पाञ्जलिः । अथ दक्षिणासङ्कल्प:-अधेहेत्यादि सं० अमुकशा सबधूकोऽहं विवाहकर्मण उत्तराङ्गत्वेन कृतस्य जीवमातृपूजनकर्मणः साद्गुण्यार्थम् इमां दक्षिणां ब्राह्मणाय दास्ये ॐतत्सत् । दक्षिणां दत्त्वा समख्ये इति मन्त्रपाठः॥ ततः इववादिभिः सुवासिनीभिर्महानीराजन पूर्वकं कृतपिष्टातका दितिलको वधूवरौ दध्यादिकं माश्य करौ सुखं च प्रक्षाल्य आ. चम्याचलप्रन्थिवस्त्रं स्ववध्वा एव समीपे निधाय घौतमुष्णीषं चौते वाससी च परिधाय स्वपक्षीयैः पुरुषैः सह श्वशुरगृहे बहुविधमोदनादि भक्ष्यं भुक्त्वा रात्रौ यथासुखं शयीत । ततः प्रभाते नित्यकर्म समाप्य द्वारपूजायां प्रथमवरणलब्धं कुण्डि. कादारुपीठादि वस्तु आप्तपुरुषद्वारा स्वगृहं प्रति सम्मेष्य मुकु. टादि परिषाय सवधूको वरः श्वश्रूश्वशुरयोः पादापभिवन्ध तमेदिष्ठानन्यायाभिवन्ध वध्वा देहलीपूजां कारयित्वा सोत्साहो गणेशादिदेवतानामान्युच्चरन् बहिरागत्य वधूं घशुरपुरुषवाह्य- शिविकादियानमारोप्य अग्रतः कृत्वा स्वयमपि यानान्तरमारुह्य- इचशुरादिदत्तं सर्व गौतकजातं निजातपुरुषायत्तं विधाय मङ्गल.

·शिवाहासराप्रयोगः। तूयघोषपुरस्सर अन्यैर्जन्यमनुजैः सह स्वराई भत्यामच्छैन् । अथ कन्यापिता शान्तु देवगणाः सर्वे' इति स्थापितदे. बता विजया दीपविसर्जनं च मृत्वा तिलपानदानं कृत्वा अ. छिद्राविधानमाचरेत् । तथथा नित्यकर्मान्ते सुम्सिायां भूमौ तिळपान सामग्री सम्पाद्य वासने प्राङ्मुख उदङ्मुखो वोपदि. श्याचम्य इष्टदेवाथ पुष्पाञ्जलिं समय सामान्यार्घ संस्थाप्य सूर्यापार्घन्द वा विशेषार्घ संस्थाप्य तेन जळेनात्मानं तिलपात्र. सामग्री च सम्मोक्षय ॐ हिरण्यगरेत्यादिना तिलसुवर्णसहितं ताम्रपानं गन्धाक्षतपुष्पैः सम्पूज्य पवित्रशाणिः सङ्कल्पं कुर्यात् । विष्णुः ३ अधेहेत्यादि सं० अमुकशर्मा सपत्नीकोऽहं यथा. शक्ति कृतस्य कन्यादानकर्मणा साङ्गतासिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वर. प्रीतये समुवर्णमिदं तिलपात्रं ब्राह्मणाय दास्ये ऊतत्सन्न मम । ब्राह्मणम् अर्घादिभिः सम्पूज्य दद्यात् । दानवाक्यम् -- तिला पुण्याः पवित्राश्च सर्वकामफलपदाः । शुक्लाश्चैव तथा कृष्णा विष्णुगात्रसमुद्भवाः ।। यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । तिळपात्रप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ तिलाः स्वर्णसमायुक्ता दुरितक्षयकारकाः । विष्णोः प्रीतिकरा नित्यमतः शान्ति प्रयच्छथ ॥ विपश्च स्वस्तीत्युक्त्वा प्रतिगृा कोदादित्यादिकाम. स्तुति पठदिति ।। अथाच्छिद्रविधिः पराशरस्मृत्युक्तः। तत्र सङ्क: ल्पा-विष्णुः ३ अधेहेत्यादि सं० सपत्रीकोऽहं कन्यादाना. व्रतोपवासकर्मणि अच्छिद्रतासिद्धये न्यूनातिरिक्तपरिहारार्थम अच्छिद्रविधानमाचरिष्यामि । श्रीविष्णुपादोदकं सतुलसीदलम् अर्धस्थितं करयोः कृत्वा प्रार्थयेत् । तत्र मन्त्रा:- वतानां व्रतराजेदं व्रतानां व्रतमुत्तमम् । ।

·१६०
संस्कारदीपके-
व्रतच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिई यज्ञकर्मणि
सब्बै भवतु मेच्छिद्रं ब्राह्मणा भवतां गिरा।
ब्राह्मणा यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः ॥
सर्वदेवमयो विप्रो न तद्वचनमन्यथा ।
उपवासो व्रतं चैव स्नानं तीर्थ जपस्तपः॥
विप्रै सम्भाषितं सर्व सम्पूर्ण भवति ध्रुवम् ।
अन्नव्यञ्जनपानेषु शब्यायां ताम्रभाजने ॥
यदि भुक्तमभुक्तं वा स्वप्नान्तरमथापि वा।
दन्तान्तरविलनं वा क्षम्यतां मधुमृदन ॥
व्यासवाल्मीकिवचनात्पाराशर्यवासिष्ठयोः ।
गर्गगौतमधौम्यात्रिकश्यपाङ्गिरसां तथा ।
बचनान्नारदादीनां सम्पूर्ण भवतु व्रतम् ।
एतत्कन्यादानाङ्गोपवासव्रतं मया विधिहीनं देशहीनं का.
लहीन क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं दक्षिणाहीनं यत्कृतं तत्सुकृतमस्तु,
यन्न कृतं तन्क्रीविष्णोः प्रसादाब्राह्मणानां वचनाच सर्व परि.
पूर्णमस्तु । ॐअस्तु परिपूर्णम् इतिब्राह्मणप्रतिवचनं प्रतिगृह्य
सतुलसीदवं चरणामृतं पात्रान्तरेण पिबेत् । तत्र मन्त्री-
ॐअकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् ।
विष्णोः पादोदकं पीत्वा शिरसा धारयाम्यहम् ॥
नैमिषाच प्रयागाच्च गङ्गासागरसङ्गमात् ।
कुरुक्षेत्राद्दशगुणं शालग्रामशिलोदकम् ।।
इति पीत्वा शेषं शिरसि धारयेत् ।
प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवंताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥
छविष्णवे नमः ३ ।
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोय ज्ञक्रियादिषु ।

·दिशाहोत्सअजयोगा। न्यून सम्पूर्गत पाति सचो बन्दे तमच्युतम् ।। ॐ अच्युताय नमः ३ । कृतं कर्मेश्वरानं कुर्यात् । विष्यर्पितानि कमि सफशादि भवन्ति हि । अनपितानि कर्मान भजनीव हुवं हविः । नित्यं नैमिति का यज्ञानमयोशसाधनम् । विष्णोः समर्पित सबै साविकं फलदं भवेत् ।। इति संस्कारभास्करे वृहन्नारदीयात् ।। ॐ कायेन वाचा अमलेन्द्रियैा बुद्ध्याऽऽसना वाऽऽनुस्टतस्वभावात् । करोमि यद्यत्सकल पर नारायणायोति समयास्ति । चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनीभ्यां तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ ॐकर्मसाक्षिणे श्रीनारायणाय नमः इत्यर्बोदकं देवदक्षि. पहस्ते समय आचस्य शतं यथाशक्ति वा ब्राह्मणान् सम्भोज्य स्वयमपि भुञ्जीतेति ।। ततो वरो निजगृहाजिरमागत्य सजलकलशान् स्त्रीबाला. दीन द्रव्येण सन्तोष्य यानात्स्वयमवतीर्य वधू चावरोह्यः पित्रो: चरणयुगळयोः स्वर्णादिमुद्रा निधायाभिवन्ध पितृव्यादीन् ज्ये. ष्ठाँचाभिवन्ध कृतमुकुटादिधारणां वधूमग्रतः कृत्वा बद्धाञ्जलिः पिष्टातकस्वस्तिकाङ्कितगोधूमशष्कुल्यलंकृतपटाच्छन्नगृहसोपानम. धिरुह्य स्पर्शदोषापनोदाय मार्जनं कारयित्वा द्वारादहिरासने स: मुपविश्य वधू दक्षिणत उपवेश्याचम्य प्राणानायम्य अर्घ सं. द्वारमातृः पूजयेत् । तत्र तावत् अद्येह अमुकशम्मा सब. धृकोऽहं करिष्यमाण गृहप्रवेशकर्मणः पूब्वागत्वेन द्वारमातॄणां पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य- कुमारी धनदा नन्दा विपुला मङ्गलाऽचला। पामा चैव समाख्याताः सप्तता द्वारमातर ॥ स्थाप्य - २१ सं०वि० ·संस्कारदीयो- . ॐ कुमायै नमः ॐधनहाय नमः ॐनन्दाय नमः ॐवि- पुलायै नमः मङ्गलायै नमः ॐअचलायै नमः ॐ पद्मायै नमः इति ध्यानादिनीराजनान्तं सम्पूज्य बसोर्षारा: पातयित्वा तासां यथावत्पूजां विधाय सदानं कुर्यात् । अयेह अमुकदार्मा सब धूकोऽहं मम गृहप्रवेश माधवकुत्रस्थाने स्थितानामादित्यादिनद. ग्रहाणां मध्ये शुभाना शुभफलाधिक्यप्राप्तये दुष्टानां दुष्टफलोपः शान्तिपूर्वक शुभफलप्राप्त्यर्थम् इदं सुवर्णादिद्रव्यं ज्योतिर्विदे पुरोहिताय वा ब्राह्मणाय दास्ये ॐतत्सन्न मम इति सङ्कल्प्य दक्षिणां दवा अन्येभ्यश्च दक्षिणां दत्वा स्वस्तिवाचन (शान्ति . पाठ)पूर्वकं गृहं प्रविश्य वधू स्वासने स्वदक्षिणतः समुपवेश्य स्वयञ्च समुपविश्य गणेशादिभ्यः पुष्पाञ्जलि समय अयं स. पाद्य ततः कुशातिलयवजलान्यादाय प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा अघेह अमुकशा सबधूकोऽहं गृहप्रवेशकर्मण उत्तराङ्गत्वेन उत्तरोतराभ्युदयमाप्ये पट्टलिखितगणपतिसहितकल्याण्यादिस. सजीवमातॄणां पूजनं करिष्ये •इति सङ्कल्प्य "एतन्ते" इति प्रतिष्ठाप्य ध्यानं- कल्याणी मङ्गला भद्रा पुण्या पुण्यमुखी तथा। जया च विजया चैव सप्तता जीवमातरः ।। इति ध्यात्वा ॐकल्याण्यै नमः इत्यादिनाममन्त्रैरावाहनादि नीराजनान्तं सम्पूज्य गुडसर्पिषा बसोर्धाराः पातयित्वा ताः स. म्पूज्य ब्रह्माणीत्यादिना सम्पार्थ दक्षिणासङ्कल्पं कुर्य्यात्-अधेह अनुकशा सवधृकोऽहं गृहमवेशकर्मण उत्तराङ्गत्वेन कुड्या- दिलिखितगणपतिसहितकल्याण्यादिसमजीवमातृपूजनकर्मणा साङ्गतासिद्ध्यै साद्गुण्यार्थं च इमां दक्षिणाम् आचार्याय दास्ये इति सङ्कल्प्य आचार्य सम्पूज्य दक्षिणां दवा अन्येभ्यो भूयसी च दत्त्वा आशिर्ष प्रतिगृह्णीयात् । तत्र वरमात्रायाः सुवासि.

·विवादोदराज कर्मयोगः । न्यो बधूबरयोलेदिष्ट बामदानां च महानोराजनापूर्वक বিকানি হ্রঃ। লক্ষ্মঘাওডহলাৰ कुर्याद सतो कबूवरी शुड ७६ हिमाल कुमालान् । ततो पिता सुवासिनीभ्यः स्वेष्टेभ्यो बनायो शदकादिभ्यश्च यशारुचि यथाशक्ति पारितोषिक द्रव्यवस्न भोजनादि दद्यात् । इति वधूप्रवेशाचराङ्ग सहितो विवाहहोमप्रयोगः ॥ अथ चतुर्थीकर्मप्रयोगः। बरपिता विवाहचतुर्थविश्वे अपरावेऽरुणोदयतः प्राक् उनपूर्वकं वधूवरौ स्नापयित्वाऽलङ्कतस्य परस्प दक्षिणतो. ऽलंकृतां वधूं वध्वा उत्तरतो वरमुपवेशयेत् । अथ वरनिराचम्य अर्घ संस्थाप्य प्राणानायम्य गणेशपूजनं कुर्यात् । तत्र सङ्कल्प:- अयेह अमुकशा सबधूकोऽहं करिष्यमाणाविवाहाङ्गचतुर्थीक- मारूयकर्मणि निर्विघ्नतया काथ्यसिद्धये श्रीभगवतो गणेश्वरस्य पूजनं करिष्ये इति । यथाविषि गणेशं सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्प कुर्यात् । अघेह अनुकोऽई ममास्या वध्वाः सोमायुषभुक्तिदोष परिहत्य विवाहाचतुर्थीकर्म करिष्ये । (१)तत्रादौ समाचारात् पूर्वाङ्गदिवले स्थापितानां गणपतिसहितगौर्यादिषोडशमातृणां पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य यथाविधि मातृः सम्पूज्य बसोपाराः पातयित्वा समाचारादेव कृतस्नानसन्ध्यावन्दनब्राह्मणद्वारा पु. च्याई च वाचयिता गृहाभ्यन्तरतो होमवेदी सम्पाद्य तत्र पञ्च. भूसँस्कारपूर्वकं विवाहाग्निं संस्थाप्य वेद्या ईशाने कळशे महा. नावाह्य सम्पूज्य च विवाहहोमसमये वृतस्य ब्रह्मणोऽसत्त्वेऽन्यस्य ब्रह्मणो परणं कुर्यात् । अघेह अमुकशोऽहं करिष्यमाण: . (१) विवाहाग्ने शे तत्रादौ अनादिष्टप्रायश्चित्तं च करिष्ये इत्यपि सङ्कल्पनीयम्।

·-- चतुर्थी काङ्गहोगकर्मणि छताछुताक्षनादि ब्रह्मकर्म करें লঙ্কঃ থুলক্ষ জুতা জাল ঞ্ছত্যু লালমকি गन्धादिभिः सम्पूज्य वरणसामग्री करे कृत्वा एमिर्गन्धाक्षतपुष्प. पूगीफलद्रव्यैः करिष्यमाणचतुर्थी काङ्गोमकर्माणि कृताकृता- वेक्षणादिब्रह्मकर्मकरणाय त्वामहं वृणे । वृतोऽस्मीति प्रत्युक्तिः । ततः स्थापिताः पश्चादुपविश्य दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्य यथा चतुर्मुख इति प्रार्थ प्रणीतास्थानादुत्तरसस्ताम्राादपात्रम् म्यादिप्रधानाहुविसंबधारणार्थ प्रतिष्ठाप्य प्रणीवास्थापनच वाज्याधिश्रयणादि पर्युक्षणान्तं कुशकण्डिकोक्तरीत्या विधाय आ. घारादिसंबधारणार्य मोक्षणीपात्रं प्रणीतान्योर्मध्ये निधाय देवताभिध्यानं कुर्याद । अोइ बधाः सोमाधुपभुक्तिदोषपरि- हारार्थ चतुर्थीकर्मणा यक्ष्ये । तत्र (१) प्रजापतिम् , इन्द्रम् । अनि, सोमम् , अनिं, व्वायुं, सूर्य, चन्द्रं, गन्धर्व च आज्ये. न-प्रजापति चरुणा-अग्निस्विष्टकृतं चर्चाज्येन-अग्नि, वायु, सूर्यम् , अग्नीवरूणी, अग्नीवरुणौ, अग्नि, वरुणसवि तारं विष्णुं विश्वान् ( देवान् ) मरुतः स्वर्कान , वरुणं, प्रजा. पति चाज्येनाऽहं यक्ष्ये। "ॐएतन्ते" इति (चतुर्थी तु शिखी नामे तिवचनात्) ॐ भूर्भुवः स्वः शिखिनामाग्ने इहागच्छेह तिष्ठ सुप्र- तिष्ठितो वरदो भवेति शिखिनामानिं प्रतिष्ठाप्य ॐ सर्वतः पा. णिपाद इति, ॐ चत्वारिशृङ्गा इति, ॐ शिखिनामाग्नये नम इति नाममन्त्रेण च ध्यानादिनीराजनान्तं सम्पूज्य रेखापूजनं जिहापूजनं च कृत्वा ब्रह्मणाऽन्वारब्धो आधारादि जुहुयात्(२)। (१) अनादिष्टप्रायश्चित्तानुष्ठाने करिष्यमाणे अग्नि, वायु, सूर्य, प्रजापतिम् , अग्नीवरुणो, अग्नीवरुणौ, बरुण सवितारं विष्णुं वि. श्वान ( देवान् ) मरुतः स्वर्कान् , वरुखम् , इत्यभिध्याय प्रजापतिम् इत्याभिव्येयम् । २) अनादिष्टप्रायश्चित्तानुष्ठानकल्पे पूर्व तदनुष्ठाय अनन्तरमन्या- . १ ·দ্দিন হাজী হয়? ॐप्रजापलयो स्याहा- इंई प्रजापतये न मन इस जनसा प्रजापति यात्मा, इन्द्राय माही इन्द्रिाय ! ॐअन्नथे स्वाहा-इदमन कम लोमाय स्वाहा-इहए सोमाय न मम । अन्बारम्भ त्यत्वा ज्येन प्रधानहोमः । (अग्ने प्रायश्चित्त इत्यादीनां पचान मन्त्राणां परमेष्ठी ऋषित्रि. टुप्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता चतुर्थी फन्मात्राम्यहोमे विनियोगः)। (१) अशे प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्तका नाशकामा उमाकामियाऽधै पतिघ्नी तनुस्वास्दै लामाय स्वाहा सन १. इलि हुत्या, उदपात्रे संस्खवप्रक्षेपः १ ॐवायो प्रायश्चित्ते तवं देवानां रब्धो भूत्वाऽऽघारादिहोम कुर्यात् । तथाहि-व्यस्तसमस्तव्याहतीनां प्रजापतिऋषियच्युषिणमनुष्टुब्बृहत्यश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्यप्रजापत- यो देवताः प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः । ॐभूः स्वाहा-इदमग्नयेन मम । ॐ भुवः स्वाहा-इदं वायवे न मम । ॐ स्वः स्वाहा-इदसूर्याय न मम । ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा-इदं प्रजापतये नमम-इतिचतस्रः, अनु. पदमेव निर्दक्ष्यमाणाः (१६७) त्वं नोऽअग्ने इत्याद्याः पञ्च वारुणीरा. हुतोश्चाज्येन हुत्वा आधाराद्याहुतीर्जुहुयात् । यद्यपि प्रायश्चित्तानुष्टानं चतुर्थीकर्मप्रयोगात्पूर्वमेवोचितं तथापि 'पशुः समानतन्त्रः स्यादिति बौधायनोऽब्रवीत्' इति बौधायनेन प्रायश्चित्तपशोः अग्नीषोमीयपशु. समानतन्त्रत्वबोधनात् माध्यन्दिनादिभिः सवपि तत्पक्षस्य स्वोका- रात् अत्रापि चतुर्थीकमहोमसमानतन्त्रत्वेन अनादिष्टविधिरुतः। प्रणी. ताप्रणयनादिपर्युक्षणान्तेतिकर्तव्यतायाः प्रायश्चित्तहोमे हरिहरेण गदा- घरेण च राज्ञोऽक्षभेदे इति (कां०१०१०) व्याख्याने स्पष्टमभिहितत्वा- दुचितत्वाश्चात्र तदनुष्ठानात्पूर्व सोपदिष्टा। आधारयोराज्यभागयोश्च प्रायश्चित्तानुष्ठानेऽनावश्यकत्वान्न तेषां पूर्वमुल्लेख इति बोध्यम् । (१) हे अग्ने हे प्रायश्चित्ते सर्वदोषापहत्वात् , यतस्त्वं देवानामि- भद्रादीनां मध्ये प्रायश्चित्तिर्दोषापहर्ताऽसि अतः अहं ब्राह्मणो भूत्वा त्वा त्वाम् उपधावामि-कोदृशोऽहं, नाथकामः श्राशीकामः (नाथ. याच्आयां) स्वामिकामो वा। उपधावनप्रयोजनमाह येति । मस्यै मस्या वध्वाः या पतिघ्नी तनूरवयवोऽस्ति ताम् अस्यै एतस्या उप.

·संस्कारदीप के-- -- - प्रायश्चित्तिरसि नाम का साया उधावानि याऽस्यै प्रजानी लभूस्वामी नाशय स्वाहा-इदं या. यो न मम । उदयाचे संस्बमक्षेपः २ ॐ सूर्य प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम ऽउप- धावामि याऽस्यै पशुन्नी तनुस्तामस्थै नाशय स्वाहा- इद सूर्याय न मम । उदपाशे संत्रपक्षेप ३ ॐ चन्द्र प्राय. श्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणत्या नाथ- काम ऽउपधावामि याऽस्यै गृहन्नी तनूस्तामस्यै ना. शय स्वाहा--- इदं चन्द्राय न मम । उदपात्रे संरक प्रक्षेपः ४ ॐगन्धर्व प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाल उपधावामि याऽस्य यशानी तनुस्तामस्यै नाशय स्वाहा-इदं गन्धर्वाय न मम ! उद. पात्रे संत्रवप्रक्षेप: ५ इत्याज्येन हुत्वा स्थानीपाकमाज्येनाभिघार्य सुवेणा- दाय मनसा प्रजापति ध्यात्वा जुहोति ॐप्रजापतये स्वाहा- इदं प्रजापतये न मम । उदपात्रे संतपक्षेपः । चरुणी गृहीत्वा ब्रह्मणा अन्वारब्धो महाव्याहृतिहोमात् पूर्व स्विष्टकृतं जुहुयात् । प्राङ् महाव्याहृतिभ्यः स्विष्टकदन्यच्चेदा. ज्यादविः इति बचनात् । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा- इदमग्नये स्विष्टकृते न मम । ततो ब्रह्मणाऽन्वारब्ध एव भूराया नवाहुतीराज्येन जुहुयात् । ( व्याहृतीनां प्रजापतिऋषिः कर्तुं नाशय । स्वाहा सुहुतमस्तु । समुदायवाचकोऽपि तनूशब्दो- ऽत्रैकदेशपरः । गोभिः सन्नद्ध इतिवत् । तेन यदस्याः पतिनाशकमङ्ग- लक्षणं तदपाकृत्य स्वहं कुरु इति वाक्यार्थः। एवमुपर्यपि व्याख्येयम् । हे वायो पवमान प्रजानी या तनूः, हे सूर्य पशुनो या तनूः, हे चन्द्र गृहन्नी या तनूः, हे गन्धर्व यशोग्नी या तनूः ।

·विवाहोत्तराचतुर्थीकर्मयोता । १६७ गायत्र्युष्णिगनुष्टुभवछन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवलाभापश्चिच. होमे विनियोगः)। ॐ भूः स्वाहा इदमखो नाम ! ॐ भुषः स्वाहा इदं व्यायवे न मम । ॐea: स्वाहा इह सूर्याय नमन । (स्व. बोऽअग्ने इत्यस्य बामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्द : अग्नीवरुणो देवते प्रायश्चित्तहोये विनियोगः) ॐ त्वनो अग्ने व्वरुणस्य विद्वान्देवस्थ हेडो ऽअवधालिसीष्टाः । यजिष्ठो क्षहितमाः शोशुचानो विश्वा द्वेवालि प्रमुग्ध्यस्मत्-शाहा इदमनीवर णाभ्यां न मम । ( सत्वन्न इति वामदेव ऋषित्रिष्टुप्छन्द अग्नीवरुणो देवते प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः )। ॐ स त्वन्नो ऽअग्ने ऽमो भवोती नेदिष्ठो अस्था ऽउधुलो व्युष्टौ । अश्यश्व नो व्यरुणराणो व्दीहि मृडीकमुहवा न एघि-स्वाहा इदमनीवरुणाभ्यां न मम । ( अपाश्चामा इति बामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः): ॐ अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्वमया ऽसि । अघा नो यज्ञं व्वहास्यया नो धेहि भेषज स्वाहा-इदमग्नये न मम । (ये ते शतमिति वामदेव ऋषिस्त्रि. 'टुप्छन्दो वरुणः सविता विष्णुर्विश्वे ( देवा ) मरुतः स्वकांश्च देवताः प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः)। ॐ येते शतं व्वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा ठिक- तता महान्तः । तेभिन्नों अथ सवितोत विष्णु- विश्वे मुश्चन्तु मरुतः स्वक्कीः स्वाहा-इदं व्यरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो ( देवेभ्यो) मरुद्भथ: स्वभ्यश्च न मम । (उत्तममिति शुनाशेपऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणो ।

·संस्कारदीपक देवता प्रायश्चित्तहोम विनियोगः)। ॐउदुत्तमं वरुणपाशमहमवाधम विमध्यम. श्रथाथ। अथाव्ययमादित्य व्रते तथानागसोऽअदित. ये स्थाम-स्वाहा-इदं वरुणाय न मम । मनसा ॐप्रजा. पतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम । बहिहोमः । ततः संसर- प्राशनम् । पवित्रयोरग्नौ प्रतिपत्तिः। प्रणीताविमोकः पश्चिमतः । ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम-अथेह अमुकशर्मा सबधुकोऽहं कृतस्या- स्य चतुर्थीकाङ्गहोमकर्मणः साङ्गतासिद्धथै इदं पूर्णपात्रं स. द्रव्यं ब्रह्मणे तुभ्यमह सम्पददे इति सङ्कल्प्य ब्रह्मणे पूर्णपात्र दद्यात् । अक्रन्कर्मेत्याशिषं प्रार्थयेत् । अथ पूर्वस्थापितादुदपात्रादुदकमादाय बरो वधूमूर्द न्यभिषिञ्चति । (या त इति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वधूवता अभिषेचने विनियोगः)। (१)ॐया ते पतिनी प्रजानी पशुघ्नी गृहन्नी यशोनी निन्दिता तनूः । जारनी तत ऽएनां करोमि । सा जीर्थ स्वं मया सह अमुकमुन्दरि इत्यनेन मन्त्रेण । अत्रैव वध्वाः आचारात्पत्या स्वनापायवर्णाक्षरा. वितं मुन्दादिषदान्हं द्वितीयं नाम करणीयम् । अथ वरो वधू हुतशेष स्थालीपाकं माशयति सक्छन् । (पाणैरता इति प्रजापतित्रा पिर्यजुश्छन्दो वधूवता वध्वाः स्थालीपानमान्ने बिनियोग)। (२)ॐप्राणैस्ते प्राणान्त्सन्दधाम्यस्थिभिरस्थीति मा. (१) मसौ इति वधूनामादेशः । हे कन्ये या ते पत्यादिधातिनी तनूनिन्दिताऽस्ति ततोऽनेनाभिषेकेण तव एनां तनूं जारघ्नोम् उप- पतिधातिनी करोमि । सा त्वं मया पत्या सह जीर्य वृद्धा भव । जूष वयोहानौ देवादिकः॥ (२) बाघसंस्कारैः संस्कृतां वधूम् अन्तः संस्कारयति प्राणै- रिति। ..

·विवाहोत्तराचतुर्थीकप्रयोगः। १६१ सांसानि स्वचा स्वचम्-इति अस्त्रेण न हुतशेष स्थालीपार वधू सत्ताशयेत् । अथ देशाचारापालीपाक स्य प्राप्रपञ्च तूष्णीं बर्दू प्राशपति दर! अतः परं नोश. प्रयोक्तव्यः । अनावसरे समाचाराल बचा। दकिमकन्यस्योपरि स्व- दक्षिणभुजस्य पाणितकं निधार मन्त्रं पठन् हृदयं स्पृशति बरः। ( यत्त इति प्रजापतित्रापित्रिष्टुप्छन्दो हृदयं देवता हृदयालम्भने विनियोगः), (व्याख्यास्यते गर्भाधानप्र.)। ॐ यो सुनीमे हृदयं निशि चन्द्रमसि प्रितम् । व्वेदाहं तम्मा तद्विधारपश्येम शरदः शलीन कार- दः शतशृणुयाम शरदः शतम् । इति । अथाचाराकलशं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य गजदन्तादिनिर्मित याऽभिनवककृतिकया वध्वाः सीमन्तोन्नयनं च विधाय अश्वल. ग्रन्थि कङ्कणच मोचयेत् । परस्परं वरवध्वोः कङ्कणमोचनम् । करणविमोचने मन्त्र:- कङ्कणं मोचयाम्यय रक्षोन्नं रक्षणं पान । मयि रक्षां स्थिरां कृत्वा स्वस्थानं गच्छ कङ्कण ॥ ततः पाणिप्रतपनाद्यङ्गालम्मान्तं कर्म समाप्य उत्तराङ्ग भूतमग्निपूजनं कृत्वा दक्षिणासङ्कल्पं कुर्यात् । अयेहः अमुकश. मा सपत्नीकोऽहं कृतस्यास्य चतुर्थीकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थम् इमां होमदक्षिणाम् आचार्याय भूयसी चाऽन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्य- श्व विभज्य दास्ये ॐ तत्सत् न मम इति संकल्प्य आचार्याय होमदक्षिणां दत्वा सति सम्भवे (शतं विवाहसंस्कारे इतियज्ञ. । हेवधु मम प्राणैरते तव प्राणान् सन्दधामि संयोजयामि । एक. मस्थ्यादिभिः॥ २२ सं० द्वि० ·संस्कारदीपके- पार्श्वपरिशिष्टवचनात् ) शतब्राह्मणभोजन संकल्प्य सदसम्भवे दशब्राह्मणभोजनं सङ्कल्प्य भूयसी च दवाऽग्नि विसृज्य व्यायु. परक्षाबन्धनघृतच्छायादर्शनाभिषकतिलकमन्त्रपाठाशीग्रहणादीनि विधाय आचम्य पस्य स्मृत्येति पठित्वा ॐ अच्युताय नम इति त्रिरुचार्य द्विजान्प्रणम्य ॐ कायेन वाचति कर्म ईश्व. रार्पणं कृत्वा बहिरागत्य आकृष्णेनेति सूर्य प्रणमेत् । ततो गृहं प्रविश्य इष्टै सह यथासुखं विहरेत् । ततो वरपिता पूर्वाङ्गदि. बसे स्थापितानां पातॄणां ग्रहादीनां चोचराङ्गत्वेन पञ्चोपचारः पूजनं विधाय यान्तु देवगणा इति विसर्जनं कुर्यात् ।। तत्तो मध्याह्नादार वरमाता सुभूषणाः सपरिवारा: गायन्ती मुवासिनीरग्रतः कृत्वा माह काफलकमुत्थाप्य वंशपात्रे निधाय शुदरक्तवस्त्रेणाच्छाद्य दास्यादिमुनि निषाय तामाता प्रस्था. व्य शङ्खघण्टादियादाधानस कृत्वा बद्धाञ्चलो धृतमुकु- टादिभूषणौ वधूवरौ वाप्यादिजलाशयं गमयित्वा सत्र गन्धादि. ना जलमातृििलख्य ताः पूजयेत् । तद्यथा. "एतम्" इत्या. दिना ताः प्रतिष्ठाप्य मत्स्यै नमः ॐ कूम्यै नमः २ वा. राझै नमः ३ ॐ कुक्कुटयै नमः ४ ॐ दर्दथ्य नमः ५ ॐ जलुक्यै नमः । सोमाय नमः ७ इति नाममन्त्रः ध्यानादि नीराज. नान्तं सप्त जलमातः सम्पूज्य वरमाता अन्पाभिः सुवासिनी. भिः समं समातृकाफलकं वंशपात्रं पर्यायेण शिरसि निधाय सोत्साई नृत्यं कुर्यात् । ततस्तं फलकं सवंशपात्रं गृहीत्वोत्थाय जबसमीपे निधाय तल्लिखितमातृर्विसर्जयेत् । ततस्तत्रैव क- स्यचिस्तीरिक्षस्य समन्तात् प्रदक्षिणं प्रक्रममाणयोर्वधूवरयोः शिरसोर्मुकुटे अवरोप्य तस्य वृक्षस्य शाखायां वरमात्राया ब- न्धययुः । अथ नानागीनानि गायन्त्यस्तास्त्रियो वधूवराभ्यां स- हजकााया गृहं प्रत्यागच्छेयुः। ततस्ता वधूवरयोहाङ्गणे

·विवाहोत्तराङ्गचतुर्याकर्म प्रयोगः । १७१
उपविश्य तन्मध्ये गोमयोहकेनोपलिष्य सत्र सण्ड्डु कपिष्टोद केन
थामा देवी बिलिरुम गायन्स्य एव तो सम्पूजयेयुः । ततो
यथावृद्धाश्रुतं श्यामगाशाः कथयेयुः। ततो मङ्गल्यगान पुरस्सरं
गृहं प्रविश्य देहलीमध्ये उपविश्य सन्धिदर पहाडुकयुम्भ
पेषणाश्यादिना विभेत सोत्साह मियो विजेयुः। ततः सा.
रम्भदिवसाऽधिवासित ताम्रकटाहेऽधुपादिक पक्त्वा मिथः सुवा.
सिन्यो विभजेयुः । ततो परस्प माता स्तुपाया विवाह महपरिहि-
तानि वासांसि तस्या ननान्द्रे दद्यात् । तदलामे स्वपुरोहिताय
द्याद।
इति चतुर्थीकर्मसहितो विवाहप्रयोगः ।।
.

·संस्कारदीपके- BAR अथ द्विरागमनविधिः। शुभेऽहि फेणिकादिकं पाचयित्वा पेटायां विधाथ शिक्षि. काचं यानमारुह्य शुरई गत्वा शिशुराबभिवन्ध सस्कृताची. मुररीकृत्य भोजनं विधाय गणपति सम्पूज्य शुभे सने वधू प्रस्थाप्य श्वशुराबभिवन्ध तामां कृत्ततिलका पुरस्कृततहत्तयो. तकः सपत्नीको निजगृहमागत्य स्पर्शदोषापनोदाय मार्जन कारयित्वा इस्तौ पादौ प्रक्षाल्य स्वदेशरीत्या देहलीसमीपे मि. थोऽञ्चलपन्थि सम्पाद्य स्वासने समुपविश्य (१) स्ववामभागे पृथपीठे वधूमुपवेश्य आचम्य अर्घ संस्थाप्य प्राणानायम्य संकल्पं कुर्यात् । अयेह अमुकशर्मा सपत्नीकोऽहं मम द्विरा गमनाङ्गगृहप्रवेशकर्मणि निर्विनवासिद्ध्यर्थं श्रीगणपतेरमा. वृणा ह पूजनं करिष्य इति सङ्कल्पया यथाविधि गणेश द्वार मातृश्य सम्पूज्य बन्नदानं कुर्यात् । अयेह अमुशर्मा सपनी- कोऽहं मम द्विरागमनागृहप्रवेश लगायत्रकुत्रस्थाने स्थितानाम् आदित्यादिनवग्रहाणां मध्ये शुभानां शुभफलाधिक्यप्राप्तये दुष्टानां दुष्टदोषोपशान्त्यर्थम् इदं सुवर्ण तनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं वा पुरोहि- तदेवज्ञादिब्राह्मणेभ्यो दास्ये ॐ तत्सन्नममेति सङ्कल्प्य दक्षिणां दवा (शान्तिपाठ) स्वस्तिवाचनपुरस्सरं गृहं प्रविश्य मितिलि- खितजीवमातृणां सविधे गत्वा विविवचाः सम्पूज्य आचारा. कलमां संस्थाप्य बध्वा सह तं प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणा- संकल्पं कुर्यात् । अयेह अमुकशर्मा सपत्नीकोऽहं द्विराग मनाङ्गगृहप्रवेशकर्मण उत्तराङ्गत्वेन भित्तिलिखितकल्याण्यादि. जीवमातृपूजाकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यै इमां दक्षिणां ब्राह्मणाय (१) संस्कारगणपती स्मृत्यन्तरे- वामे सिन्दूरदाने च वामे चैव द्विरागमे । वामेऽशनैकशय्यायां भवेजाया प्रियार्थिनी ॥ इति अथैनामभिमन्त्रयते सुमङ्गलीरियं वधूरितिसूत्रन्याख्याने ॥

·अविवाहप्रयोगः । दास्ये ॐ तत्सत् न मम । दक्षिणी हरका अभिकातिकम- पाठादि कारयित्वा अलग्रन्धि विमोच्य तत्रैव दबिगुडफेणि. कादि भुक्त्वा सुखं प्रक्षालए इथूब मशानुवं विहरेकाम् । इति দ্বিগল । अथाऽविवाहमयोगः॥ तृतीयविवाहात्माग दिनचतुष्टयाधिकञ्चहिते रविवासरे शानिवासरे का हस्तक्षेऽयस्मिन् शुभः दा चन्द्रालुकूल्यादिसहिते ग्रामात् प्राच्यामुदीच्या वा फलपुष्पादियुक्ताऽसविधे गत्वा तदधरतास्थाण्डिल निम्माय असामीपमुपात्रिश्य अस्य सम- तात्मागायष्टदिक्षु तण्डुलपिष्टोद के नाष्टदकानि विषयक अदि. वाहसामग्री सम्पाथ दीप प्रज्वलस्य आचम्य प्राणानायम्य शान्तिपाठ (स्वस्तिवाचनं ) कृत्वा गणेशादिदेवेभ्यः पुष्पाञ्जलि समयं गणेशं पूजयेत् । अघेहाऽमुकोऽहम् अर्कविवाहकर्मणि निर्विघ्नताप्राप्त्य भगवतो श्रीगणेश्वरस्य पूजनं करिष्ये इति स. ङ्कल्प्य गणेशं सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अघेहेत्यादि सं० अमुकोऽहं मम तृतीयमानुषीपरिणयनदोषपरिहारद्वारा श्रीप. रमेश्वरप्रीत्यर्थम् अविवाहं करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन मातृपूजा- नान्दीश्राद्धपुण्याहवाचनानि करिष्ये । तदङ्गत्वेन आचार्यस्य पूजनं वरणं च करिष्ये इति संकल्प्य मातृपूजां, हेन्ना नान्दी. श्राद्धं, पुण्याहवाचनं च यथाविधि विधाय कर्मोपदेशार्थ स्व. कुलाचार्य वृत्वा, दानार्थम् अन्यस्याचार्यस्य पूजनम् , एभिर्ग- धादिभिः अर्ककन्यादानार्थ त्वामहं वृणे इति वरणं च कृत्वा पार्थपेत- कन्यापित पथा सूर्यों देवानां च प्रजापतिः । तथा त्वमर्कदानार्थमाचार्यत्वं कुरु द्विज ॥ इति । ततः दानाचार्यः वरं मधुपर्कयज्ञोपवीतालङ्कारादिमिः पू- - ·AmA १७४ संस्कारदीपके- जयेत् । ततः एमिर्गन्धादिभिः अन्यापतिग्रहार्य त्वामई वृणे इति वरं वृणुयात् । एवं तो घर: अकस्य पुरतस्मिन शू- ये प्रार्थये- त्रिलोकशापिन्समा छायया सरितो रके। तृतीयोद्वाह दोष निवारण सुखं कुरु ।। सम्मेवं सम्प्रार्थ ततोऽसे एक बा, सदधस्तात् कल्ल- शाविधिना कळशं संस्थाप्य तत्राग्न्युत्चारणपूर्वकं सुवर्णप्रतिमा संस्थाप्य तत्र वा छायासहितमम् आकृष्णेनेति आवास श्वे. तवस्त्रसूत्राभ्यामर्कमावेष्टय नापमन्त्रेण ध्यात्वा सम्पूज्य च आ. पोहिष्ठेत्यादिमन्त्रैरभिषिच्य गुडौदनं ताम्बूलं च समय प्रदक्षि- णीकुर्वन्मन्त्रं पठेत- मम प्रीतिकरा वेयं मया सृष्टा मुशतनी । अर्का ब्रह्मणा सृष्टा अस्माकं परिरक्षतु !! इति पठित्वा पुनः वक्ष्यमाणमन्त्रेण प्रदक्षिणीकुर्यात- नमस्ते मङ्गले देवि नमः सवितुरात्मजे । त्राहि मां कृपया देवि पत्नीत्वं म इहागता ॥ इति । ततोऽक प्रार्थयेत- अर्क त्वं ब्रह्मणा सृष्टः सर्वमाणिहिताय च । वृक्षाणामादिभूतस्त्वं देवानां प्रीतिवर्धनः ।। तृतीयोद्वाहजं पापं मृत्युं चाशु विनाशय । इति । ततः पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमनि प्रतिष्ठाप्य वरः प्रामुखः अ- केसमीपे तिष्ठेत् । अस्मिन् समये अन्तापटं धृत्वा कर्मोपदेशका. चार्यादिब्राह्मणैः मङ्गलपघानां पाठोऽपि सति सम्भवे कार्य। अयोत्तरतोऽन्तपटमपसार्य अर्ककन्यावरयो। समञ्जनं कार- येत् दानाचार्यः। तता कर्माचार्यादिब्राह्मणाः स्वस्तिन इत्या- दिशान्तिपाठोकान् (स्वस्तिषाचनोकान ) मन्त्रापठेयुः ।

·अविवाहप्रयोगः। तको दानाचार्यः काइपगोत्राम् काश्यपावत्सारनैध्रुयेदित्रिया- न्वितामादित्यस्य प्रपौत्री सवितुः पौत्रीय अस्य पुत्री इर्मा कन्याम् अमुकमपौत्राय अमुक्तपीवाय अकपुन्नाय अमुझगो. त्राय अमुकप्रवराय धुकनाने वराय इति गोत्रोचारं कुर्यात् । ततः समुह वरः स्वस्ति न इति सूक्तं पटिस्या कन्यां नि. रीक्षेत । अथ दानाचायों विरैः सहाशिषो दया पूर्वबहोतो. हारं कृत्वा दानं कुर्यात्- अद्येह काश्यपगोत्रास् आदित्यस्य प्रपौत्री सवितुः पौत्री समाल्य कन्यास् अनुकशर्मणः प्रपौत्रा- यामुकर्मणः पौनाया कशणः पुत्राय अनुकगोत्राय अनुकमा वराय अमुकशक्षणे बराय तुभ्यमहं सम्मद इति दरहस्ते जलं दवा दानवाक्यं पठेत् - अर्ककन्यामिमा विप्र यथाशक्ति विभूषिताम् । गोत्राय शर्मणे तुभ्यं दत्तां विप्र समाश्रय ।। इति । दानप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थ सुवर्ण दद्यात् । वरस्तु यज्ञो मे काम: समुद्ध्यताम् , ॐधर्मों मे कामः समुध्यताम् । ॐ यशो मे कामः समृ. ध्यताम् इति त्रीन् अक्षताअलीन् अर्कोपरि क्षिपेत् । ततः गायच्या, (१)ॐ परित्वा गिर्वणो गिर ऽहमा भवन्तु विश्वतः। (१)गोविननीयो भजनीयो मण्डपाभिमानी इन्द्रः गिर्वणाः दीर्घाभावश्चान्दसः। हेगिर्वणः हेहन्द्र इमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा गिरः विश्वतः सर्वतः कटरूपेण त्वा त्वाम् परिभवन्तु परिगृह्णन्तु । कीदृशं त्वाम् , वृद्धायुम-वृद्धा आयुयो मनुष्या यस्य तम् । कीदृश्यो गिरः, अनुवृद्धयः-अनु प्रातःसवनादिक्रमेण वृद्धिर्यासा ताः । किंच जुष्ट योऽस्मत्सेवाः तव जुष्टाः प्रिया भवन्तु ॥ प्रकृतेऽके इन्द्रवं समा. रोप्य मन्त्रः सगमनीयः ॥ य.सं. श्र• ५ मं० २६ इत उत्तरम् इन्द्रस्य स्यूरसीत्यादय:तिर स्वाहेत्यन्ता नवान्ये मन्त्राः कचित्पद्धती, क्व- चिच्च माहिलिष्टत्यन्ता अन्ये पञ्च मन्त्राः परिवेष्टने उक्ताः तत्रो. भयत्रापि दृढप्रमाणानुपलब्धेरस्माभिः प्रयोगे न स्थापिता इति घो- ·संस्कारदीपक-- वृद्धायुमनुष्यो जुष्टा भवन्तु जुष्टयः ॥ १॥ इतिम न्त्रेण वा पञ्चवारमवृक्षोपरि खून मावेष्टय पुनः तत्स्वत्रं पञ्चगुणं कृत्वा अर्कस्कन्धे बद्धा ( आश्वला,ौ.सू.पू.प.अ.४खं. १३) ॐ बृहत्साम क्षत्रभूवृद्धवृष्ण्यं त्रिष्टुभौजा शु. भितमुग्रवीरम् । इन्द्र स्तोमेन पञ्चदशेन मध्यमिदं वातेन सगरेण रक्ष इति रक्षा प्रकल्पयेत् । ततो वर: अष्टदिक्षु कलशा संस्थाप्य वस्त्रेण त्रिगुणसुत्रेण वा कलशकण्डे आवेष्टय हरिद्रादि निक्षिप्य तेषु कलशेषु सुवर्णप्रतिमायाम् इदं विष्णुरिति विष्णुमावाहयेत् । इदं विष्णुर्विच. क्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्थ पासुरे-इत्याचा. ह्य अनेनैव पाद्यादिमिनैवेद्यान्तरूपचारः पूजयेत् । ततो ब्रह्म वरणादिपर्युक्षणान्तं कृत्वा अर्कस्योचरे स्थण्डिले पञ्चभूसं- स्कारपूर्वक पूर्व स्थापितमग्निम् "एतन्ते" इत्यादिना ( अर्क: विवाहस्य शान्तिस्वरूपत्वात् ) वरदनामाग्ने इहागच्छेह ति. ष्ठति प्रतिष्ठाप्य नाममन्त्रेण ध्यानादिभिः सम्पूज्य देवता. भिध्यानं कुर्यात् । अयेह अर्कविवाहकर्मणाऽहं यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अग्नि, सोम, बृहस्पति, अग्निम् , व्वायुं, सूर्य, प्रजापतिम् , अशि, वायु, सूर्यम् , अग्नीवरुणो, अग्नीवरुणौ, अग्नि, ब्दरूप सविता विष्णुं विश्वान् ( देवान) मरुतः स्वान , वरुण, प्रजापतिम् , अग्नि स्विष्टकतं चाज्ये. नाहं यक्ष्ये इति । अनन्तरं दक्षिणं जानु निपात्य मनसा प्रजाप. ति ध्यात्वा प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये न ममेति हु. त्वा ॐइन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न मम । ॐ अग्नये स्वाहा- इदमग्नये न मम । ॐसोमाय स्वाहा-इद सोमाय न ममेति ध्यम् इति न न्यूनत्वं शङ्कनीयम् । गदाधरसंस्कारनृसिंहादिभिर स्वीकाराच्च ॥ अमि, . . - ·- . अविवाहप्रयोगा। आधारादिहो कृत्वा ( सोभिरित्यस्याङ्गिश ऋषित्रिष्टुप्छन्दो बृहस्पतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः )। ঐ জাহিলি লাল শান- निनाय । जने मित्रो न दम्पती अनक्ति बृहस्पतये बाजयाऽऽरिवाजो-स्वाहा (ऋ.सं.अ.अ.२३.१७.२) इदं वृहस्पतये न मम । (यस्मै स्वेलि वामदेव ऋषित्रिष्टुप्छन्दोऽग्नि- देवताऽऽज्यहोमे विनियोगः) (आश्वला.श्री.मु.उ.प.अ.खं.१४) ॐ यस्मै त्या काम कामाय वयं सम्राड्यजामहे । त. मस्मभ्यं कामं दत्त्वाऽथेदं त्वं घृतं पिब स्वाहा-इद मनये न मम । ( व्यस्यसपस्तव्याहृतीनां प्रजापतिऋषिय- युष्णिगनुष्टुब्बृहत्यश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्यप्रजापतयो देववाः आज्यहोमे विनियोगः)। ॐ भूः स्वाहा-इदमनये न मम । ॐ भुवः स्वाहा-इदं व्यायवे न मम । ॐ स्वः स्वाहा- इद५ सूर्याय न मम । ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम । इति षट् प्रधानाहुती हुत्वा ततो भूरादिनबाहुविहोम स्विष्टकदम च विधाय पूर्णपात्रदानान्तं कर्म समापयेत् । विप्राः कुम्भोदकैरमभिषिञ्चेयुः । वरः पुनः म प्रदक्षिणीकृत्य प्रार्थयेत- मया कृतमिदं कर्म स्थावरेषु जरायुणा । अर्काऽपत्यानि मे देहि तत्सर्व क्षन्तुमर्हसि ।। इति सम्प्रार्य शान्तिसूक्तं पठित्वा अर्कप्रतिष्ठितं सूर्य विमृज्य कर्माचार्याय गोयुग्म दक्षिणां दद्यात् । अन्येभ्योऽपि ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा पूजोपकरणानि आचा- याय दत्त्वा दिनचतुष्टयम् अग्निम् अर्के कुम्भाँश्च रक्षेत् । ततः पञ्चमे पूर्ववत्मपूज्य घ्यायुषकरणतिलकमन्त्रपाठादिकं कारयि. त्वा अग्न्यादीन् विसृज्य कर्मेश्वरार्पणं कुर्यात् । ततो मानुषी- - २३ सं०वि० ·EHILO संस्कारदीपके- मुद्वहेत् (१) । इत्यर्कबिवाहमयोगः । (१) अथार्कविधाहे मूलवाक्यानि प्रयन्ते । संस्कारप्रकाशे क- श्यपः- तृतीयां मानुषीं नैव चतुर्थीन्तु समुदहेत् । इति । अत्र मानुषर्षी नोवहेदिति वदता मार्कीमुददित्युक्तं भवति । आदित्यदिवसे वापि हस्तक्ष् वा शनैश्चरे । शुभे दिने वा पूर्वाहणे कुर्यादक विवाहकम् ॥ शत्रैव ब्रह्मपुराणे- प्रामात्याच्यामुदीच्यां वा सपुष्पफलसंयुतम् । परीक्ष्य यत्नतोऽधस्तात्स्थण्डिलादि यथाविधि ॥ कृत्वाऽक पुरतस्तिष्ठन प्रार्थयेत द्विजोत्तमः । त्रिलोकवासिन्..."सुखं कुरु ॥ तत्राध्यारोप्य देवेशं छायया सहितं रविम् । वस्त्रैर्माल्यैस्तथा गन्धेस्तन्मन्त्रेणैव पूजयेत् ॥ स्मुत्यन्तरे तत्रैव- श्वेतवस्त्रेण संवेष्टय तथा कार्यासतन्तुभिः । गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य अग्लिङ्गैरभिषिच्य च ॥ गुडौदनं च नैवेधं ताम्बूलं च समर्पयेत् । तत्रैव व्यासः पूर्वोक्तं प्रकारमभिधाय विशेषमाह- अर्ककन्याप्रदानार्थमाचार्य कल्पयेत् पुरा । श्रसन्निधिमागत्य तत्र स्वस्त्यादि वाचयेत् ॥ नान्दीश्राद्धे हिरण्येन भष्ट वर्गान् प्रपूजयेत् । पूजयेन्मधुपर्केण वरं विप्रस्य हस्ततः ॥ अक प्रदक्षिणं कुर्वन् जपेन्मन्त्रमिमं पुनः । मम प्रीतिकरा चेयम् मृत्युं चाशु विनाशय । ततश्च कन्यावरणं त्रिपुरुष कुलमुच्चरेत् । आदित्यः सविताऽऽचार्यः ( चार्क) पुत्री पौत्री च नन्त्रिका । गोत्रं काश्यप इत्युक्तं लोके लौकिकमाचरेत् । सुमुहूर्तेऽर्क निरीक्षेत स्वस्तिसूक्तमुदीरयन् । माशीभिः सहितैः कुर्यादाचार्यप्रमुखैद्विजैः॥ मथाचार्य समाहय विधिना तन्मुखाच्च ताम् । प्रतिगृह्य ततो होम गृह्योविधिनाऽऽचरेत् ॥

·अविवाहप्रयोगा। १७९ জালিম সি অধাহকি জিনিছু। गोत्राय शर्मणे तुमचं दत्तां विन लामाश्रय ॥ (इति मन्त्रेण प्राचार्य दल प्रतिगृहा) अजल्यक्षतकर्माणि कृत्वा कामपूर्वकम् । यावत्पञ्चावृतं सूत्रं तारदके प्रवेष्टयेत् । स्वशाखोकेन मन्त्रेण गायया चावा जदेत् । पञ्चीकृत्य पुनः सूत्रं स्कन्धे बध्नाति मन्त्रतः ॥ वृहत्सामेति मन्त्रेण सूत्ररक्षा प्रकल्पयेत् । अर्कस्य पुरतः पश्चात् दक्षिणोत्तरयोस्तथा । कुम्भाश्च निश्वित्पश्चादानेवादिचतुष्टये। बरु प्रतिकुल्च निःसूत्रेणैव वेश्येत् ॥ हरिद्रागन्धसंयुक्तं पूरयेच्छीतलं जलम् । प्रतिकुम्भ महाविष्णुं पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ पाद्याादि निवेद्यान्तं कुर्यानाम्नैव मन्त्रवित् । इति । होमप्रकारमाह शौनक:- अर्कस्योत्तरदेशे तु समन्वारब्ध एतया। उल्लेखनादिकं कुर्यादाघारान्तमतः परम् ॥ आज्याहुति च जुहुयात्संगोभिरनयैकया। यस्मै त्वा काम कामायेत्येतय, ततः परम् ॥ व्यस्ताभिश्च समस्ताभिस्ततश्च स्विष्टकद्भवेत् । इति । प्रार्थनायां विशेष व्यास:- मया कृतमिदं कर्म ..."क्षन्तुमर्हसि ॥ इत्युक्त्वा शान्तिसूतानि जप्त्वा तं विसृजेत्युनः । गोयुग्मं दक्षिणां दयादाचार्याय व भक्तितः ॥ इतरेभ्योऽपि विप्रेभ्यो दक्षिणां चापि शक्तितः। तत्सर्व गुरवे दद्यादन्ते पुण्याहमाचरेत् ॥ अत्र पञ्चमदिनकृत्वमुक्तं ब्रह्मपुराणे- चतुर्थे दिवसेऽतीते पूर्ववत्तं प्रपूजयेत् । विसृज्य होममग्नि च विधिना मानुषर्षी पराम् ॥ उदहेदन्यथा नव पुत्रपौत्रादिवृद्धिमान् । इति ।

·१८० संस्कारदीपक- . . জুঞ্জ কলজ্বা तत्र संस्कारप्रकाशे निर्णयसिन्धौ च मार्कण्डेय बालवैधव्ययोगे तु कुम्भद्रुपतिमादिभिः । कृत्वा लग्नं ततः पश्चात्कन्योद्वाोति चापरे ॥ दुशोऽश्वत्थः। प्रीतमा विष्णोः सौवर्णी शिरोऽवयवा. दिसहिता। तत्प्रकारोऽभिहितः सूर्यारुणसंवादे तत्रैव- विवाहापूर्वकाले च चन्द्रताराबलान्विते । विवाहोक्ते शुभे लग्ने कन्यां कुम्भेन चोदहेत् ॥ पिता सङ्कल्प्य वाह्यं च विवाहविधिपूर्वकम् । सूत्रेणावेष्टयेत्पश्चाद् दशतन्तुविधानतः ।। कुम्भमाऽलंकृतं देहं ब्योरेकान्तमन्दिरे । ततः कुम्भं च निस्सार्य प्रमज्ज्य सलिलाशये ॥ ततोऽभिषेचन कुर्यात् पञ्चपल्लववारिभिः । इति । आसमन्ताञ्चन्दनादिभिरलंकृतं . कुम्भं कन्याया देहं च सूत्रेण वेष्टयेदित्यन्वयः। तत्र पुनर्भूदोषाभाव उक्तो विधानखण्डे तत्रैव- स्वर्णाम्बुपिप्पलानां च प्रतिमा विष्णुरूपिणी । तया सह विवाहे तु पुनर्भूत्वं न जायते ॥ इति । अवाम्बुशब्देन जलपूर्णो घटो गृह्यते । अथ प्रयोगः । कन्यादानकर्ता पित्रादिः एकान्ते विष्णुः मन्दिरं गत्वा स्वासने प्राङ्मुख उपविश्य स्वदक्षिणतः कन्या. मुपवेश्य दीप प्रज्वळय्य आचम्य प्राणानायम्य शान्तिपाठं ( स्वस्तिवाचन ) कृत्वा देवेभ्यः पुष्पाञ्जलिं समयं यथाविधि गणेशं पूजयित्वा प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । तद्यथा-देशकालो सङ्घीय अद्येह अमुकगोत्राया अमुकराशेरस्याः कन्याया अमु.

·कुम्भविवाहप्रयोगः। कस्थानस्थित दुष्टप्रहमूचितवैधव्यदोषोपशान्तिद्वारा श्रीपरमेश्वर- प्रीत्यर्थ कुम्भविवाई करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन माधजाऽभ्युदायि. कश्राद्धपुण्याहवाचनानि करिष्ये इलि सङ्कल्प्य पाहपूजादिपुण्याह- वाचनान्तं कर्म कृत्वा आचार्य वृत्वा कलशविधिना कळशं संस्थाप्य तत्र कलशे नवग्रहानाबाह्य सम्पूज्य विष्णुवरुणयोः सुवर्णप्रतिमे अग्न्युत्तारणपूर्वकं पञ्चामृतेन संस्नाप्य "एतन्ते" इत्यादिना ॐ भूर्भुवः स्वः सुवर्णप्रतिमायां वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ सुप्रतिष्ठितो भव इति प्रतिष्ठाप्य तथैव विष्णुं प्रतिष्ठाप्य प्र- तिमे कलशे संस्थाप्य पूजासङ्कल्पं कुर्यात् । अयेह अमुक गोत्र: अमुकराशिरमुकशोऽहम् अस्याः कन्यायाः वैधव्यदोषपरिहा. रार्थ कलशे सुवर्णप्रतिमयोः विष्णुवरुणयोः पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य ॐवरुणाय नमः विष्णवे नमः इति नाममन्त्राभ्याम्- ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा व्वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः। अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशरस मा न ऽआयुः प्रमोषी:-इति, ॐ विष्णोरराटमसि विष्णोः इनपत्रे स्थो विष्णोः स्यूरसि विष्णो. धुंवोऽसि वैष्णवमसि विष्णवे स्वा-इति च वैदिकमन्त्राभ्यां च ध्यानादिनीराजनान्तं विष्णुवरुणो सम्पूज्य प्रार्थयेत- वरुणाङ्गस्वरूपस्त्वं जीवनानां समाश्रय ! पति जीवय कन्यायाश्चिरं पुत्रसुखं कुरु ।। देहि विष्णो वरं देव कन्यां पाळय दुःखतः । पति जीवय कन्यायाश्चिरं देहि तथा सुखम् ।। इति सम्मायं मधुपर्कवस्त्रालङ्कारान् समर्प्य कन्याकुम्भा. न्तरालेऽन्तःपटं धृत्वा मङ्गलपद्यानां पाठं कृत्वा कन्यया वस्त्रोप. वस्त्रे परिधाप्योत्तरत। अन्तःपटमपसार्य समञ्जनं कारयित्वा ॐ विष्णुः ३ इत्यादि सं० अस्याः कन्याया वैधव्यदोषपरिहारद्वारा ·-- १८३ संस्कारदीपके-- স্বীঘলসী স্ত্রীলিঙ্ক জুকা গ্ৰ গী- रूपिणी वरार्शिनी कन्यां सम्प्रददे इति सङ्कल्प्य गौरी कन्यामिना लक्षणां यथाशक्ति विभूषिताम् । ददामि विष्णवे तुभ्यं सौभाग्यं देहि सर्वदा ।। इति दद्यात् । तता- परि त्वा गिर्वणो गिर ऽहमा भवन्तु विश्वतः। वृद्धायुमनुवृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टयः। इति मन्त्रेणाधस्तादुपरिष्टाच्च दशवन्तुकेन सूत्रेण कन्या कुम्भश्च मन्त्रावृत्त्या परिवेष्टय ततः वेष्टितमूत्राद कुम्भं निःसा. र्य सलिलाशये विसृजेत् । ततः पञ्चपल्लव साहितेन जलेन स. मुद्रज्येष्ठा इत्यादिमन्त्रैः स्वस्तिन इत्यादिषन्त्रैर्वा कन्यापभिषिच्य शुद्ध वाससी परिधाप्य दक्षिणासंकल्पं कुर्यात्-अधेह अनु- कराशेरस्याः कन्याया: अमुकस्थानस्थितदुष्टप्रसूचितवैधव्यदो. परिहारद्वारा सौभाग्यफळप्राप्तये कृतस्य कुम्भविवाहकर्मणः साद्गुण्यार्थम् इमे सुपूजिते विष्णुवरुणयोः प्रतिमे वैवानवस्त्रा. दिकमिमा दक्षिणां च आचार्याय दास्ये । तथा इमां भूयसी दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये । तथा सिद्धानेन यथासं. ख्याकान् ब्राह्मणांश्च तर्पयिष्ये ॐ तत्सत् न मम इति सङ्कल्प्य आचार्याय प्रतिमा सदक्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो भूयसी दक्षिणां विभज्य दचा अभिषेकतिलकमन्त्रपाठादिकं कारयित्वा यथाश. क्ति ब्राह्मणान् भोजयित्वा कन्याविवाहं कुर्यात् । एवं कृते सति शुभं भवेत् । इति कुम्भविवाहप्रयोगः ॥ अथ विष्णुप्रतिमाविवाहपूर्वकदानविधिः ॥ तत्र कर्ता मुस्नातः स्वाचान्तः स्वासने प्राङ्मुख उपविश्य दक्षिणता कन्यामुपचेश्य पूर्ववद् विष्णुप्रतिमाविषाहाङ्गत्वेन ग.

·द विष्णुप्रतिमाषिक्षाहमयोगा। मा सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अथेहेत्याहि सं०. अनु. कोऽहम् अनुकराशेरस्थाः कन्यायाः जन्मलग्नादिस्थानस्थित- ग्रहः सूचितवैधव्यदोवानिवृत्तिपूर्वकसौभाग्य प्राप्तिद्वारा श्रीपरमे. श्वरमीतये विष्णुमतिया विकाई करिष्ये । कम्यया तस्या ज्ञान च करिष्ये । तत्प्रलिप्रहार्थ आचार्य पूजनपूर्वकं वरणं करिष्यो ३ इति संकल्प्य आचार्य सम्पूज्य एभिर्गन्धादिभि: विष्णुमूर्तिप्रतिग्रहार्थ त्वामहं वृणे इति वृत्वा सति सम्भवे मा- तृपूजादिकं कृत्वा मुवर्णपल्लाहिनिर्मित चतुर्भुजां शङ्खाद्यायुधः सहिषां विष्णुप्रतियाम् न्युत्तारपूर्वक पचामृतेन संस्नाप्प तण्डुलपूर्णतानपात्रे संस्थाप्य "एतन्ते" इति २० ॐ भूर्भुव: स्वः सुवर्णप्रतिमायां विष्णो इहागच्छेह सिष्ठ सुप्रतिष्ठितो वरदो भव इति प्राणप्रतिष्ठां विधाय अद्येह अमुकगोत्राया ममास्याः कन्याया जन्मलग्नादिस्थितैग्रहादिभिः सूचितवैधव्याधरिष्ठनिच. तिपूर्वकसौभाग्यसमादिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीतये सुवर्णप्रतिमायां श्रीविष्णोः षोडशोपचारैः पूजनं करिष्ये इति संकल्प्य- निर्मिता रुचिरा शङ्खगदाचक्राब्जसंयुताम् । दधानां वाससी पीते कुमुदोत्पलमालिनीम् ॥ इति ध्यावा तद्विष्णोः परमं पदश्सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम् ॥ ( य० सं० अ० ६० ६) ॐ त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुगोपाऽअदाभ्यः। अतो धम्माणि धारयन् ॥ (य० सं० अ० ३४ मं० ४३) ॐ तद्विप्रासो विपन्धवो जागृवासा समिन्धते । वि. ष्णोर्यात्परमं पदम् ॥ (य० सं० अ० ३४ मं० ४४) इति वैदिकर्मन्त्रैः ॐ विष्णवे नम इति नाममन्त्रेण च ध्यानादि --

·संस्कारदीपके--
नीराजनान्तं सम्पूज्य भार्थयेत-
देहि विष्णो धर देव कन्यां पालय दुःखतः ।
पति जीवय कन्यायाश्चिरं पुत्रसुखं कुरु ।।
इति सम्पायं मधुपर्कादीन् समये कन्याप्रतिमान्तरालेऽ.
तापटं धृत्वा मङ्गलपद्यपाठं कारयित्वा उत्तरतोऽन्तःपटम.
पसार्य समञ्जनं कारयित्वा ॐ विष्णुः ३ इत्यादिपूर्ववत्सङ्कीर्त्य
इमां कन्यां विष्णवे तुभ्यं समर्पयामि इति दत्वा परित्वेति
( १८२) पूर्वोतन मन्त्रेण अधस्तादुपरिष्टाच्च दशतन्तुकेन
सूत्रेण कन्यां प्रतिमां च मन्त्रावृत्या परिवेष्टय क्षणं विरमेत् । ततः
प्रतिमां निस्सार्य वैधव्यदोषनिवृत्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ
कृतस्य विष्णुप्रतिमाविवाहकर्मणः साङ्गतासि० इमां सुवर्णदक्षिणां
विष्णवे सम्पददे इति समर्पयेत् । तथैतकर्मणो न्यूनातिरिक्त.
दोषपरिहाराय इमां दक्षिणां भूयसीत्वेन नानागोत्रेभ्यो ब्राह्म-
णेभ्यो विभज्य दास्ये । तथाऽमुकसंख्याकान् ब्राह्मणान्
भोजयिष्ये । ॐ तत्सत् । ततो विष्णुप्रतिमादानं कुर्यात् ।
अयेहेत्यादि सं० अमुकगोत्राऽमुकराशिरमुकदेव्यहं मम
जन्मसमयवर्तिलनादौ स्थितैग्रहादिभिः सूचितारिष्टनिवृत्ति
पूर्वकसौभाग्यप्राप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीतये इमां सौवर्णी सुपू.
जिता विष्णुप्रतिमा सर्वोपस्करयुताम् अमुकगोत्राय अमुकशामणे
आचार्याय तुभ्यमहं सम्प्रददे ॐ तत्सत् न मम । दानवाक्यम्-
यन्मया प्राचि जनुषि नत्या पतिसमागमम् ।
विषोपविषशस्त्राचैर्हतो वाऽतिविरक्तया ॥१॥
प्राप्यमाणं महाघोरं यशःसौख्यधनापहम् ।
वैधव्याघतिदुःखौघ तन्नाशाय सुखाप्तये ॥ २ ॥
बहुसौभाग्यलब्ध्यै च महाविष्णोरिमां तनुम् ।
सौवणी निम्मिता शक्त्या तुभ्यं सम्प्रदद द्विज ॥३॥

·विष्णुप्रतिमाविवाहप्रयोग १८५ इति द्विजकरे प्रतिमां दत्वा अनघाऽचाहमानीति निर्व- देत् । ब्राह्मणश्च द्यौस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रतिगृ- हातु".--ॐ स्वस्ति इति प्रतिगृह्य कोऽदादिति पठित्वा ॐ अ. नघा भव इति त्रिर्वदेत् । ततः कृततत्प्रतिमादानप्रतिष्ठासिद्ध्य. थम् इदं सुवर्ण मुवर्णनिष्क्रयीभूतं वा आचार्याय तुभ्यं सम्प्रददे इति दत्वा अभिषेकतिलकमन्त्रपाठादि कारयित्वा यथासुखं विहरेदिति । यद्यपि संस्कारकौस्तुभादौ दानमात्रमुक्तं तथापि स्वर्णाम्बुपिप्पलानां च प्रतिमा विष्णुरूपिणी । तया सह विवाहे तु पुनर्भूत्वं न जायते ।। इति विधानखण्डोक्ताचनसिद्धत्वात् संस्कारप्रकाशे उक्त- त्वाच विष्णुमतिमाविवाहप्रकारोऽप्यभिहितः इति बोध्यम् ॥ इति वैधव्यहरविष्णुमतिमाविवाहपूर्वकदानविधिः । विवाहप्रयोगः समासः ॥ २४ सं० वि०

·संस्कारदीपके-
अथ पारस्कराचार्येण "सामुदुध यथतुं प्रवेशन"-इति
सूत्रेण विवाहानन्तरं गर्भाधान संस्कारस्योक्तत्त्वात्-
गर्भाधानसंस्कारो निरूप्यते ।
गर्भाधानं च,
षोडशर्निशाः स्त्रीणां तस्मिन् युग्मासु संविधोत् ।
ब्रह्मचार्येव पाण्याद्याश्चतस्त्रश्च वर्जयेत् ॥
इति याज्ञवल्क्येन रजोदर्शनमारभ्य षोडश दिनानि यावत्
गर्भधारणयोग्यावस्थोपलक्षित ऋतुसंज्ञके काले आधाश्चतस्रो
रात्रीर्वजयित्वा अन्यासु रात्रिषु विहितम् । तत्र पुत्र कामनायां
समासु तत् कर्तव्यतया चोदितम् । दुहितृकामनायान्तु विष
मासु । तत्रापि षष्ठीसप्तम्यौ मध्यमे, एकादशीत्रयोदश्यो अधमे ।
तिथिषु ४।६।८।१४।१५।३०। एता: गर्भाधाने वाः ॥ वारेषु
रविभौमशनिवाराः वा ॥ नक्षत्रेषु ४।१२।१३।१५।१७।१९।
२१।२२।२४।२६।२७) एतानि शुभानि, १।५।७।८।१४।२३।
एतानि मध्यमानि, २।३।६।९।१०।११।१६।१८।२०१२५। एतानि
अधमानि । याज्ञवल्क्येन तु १९ मूलस्य अध्मत्वमुक्तम् । कचित्
रेवत्या अपि वय॑त्वमुक्तम् ।
तत्र प्रथमरजोदर्शने मासादौ दुष्टे सति गर्भाधानस्य
शान्तिपूर्वकमनुष्ठयत्वात् शान्ति वक्तुं तत्र दुष्टमासाभिधीयते ।
तंत्र चैत्रज्येष्ठाषाढमाद्रपौषाः अशुभाः। आश्विनोजौं मध्यमौ ।
शेषा: शुभाः। शुक्लपक्षः शुभः। तिथिषु ११४३८।९।१२।
१४।१५।३०। एता: अशुभाः। वारेषु रविभौममन्दा अशुभाः।
नक्षत्रेषु २।३।६।९।१०।११।१६।१८।२०।२५। अशुभानि, अ.
न्यानि शुभानि । योगेषु परिघपूर्वार्धवैधृतिव्यतीपाता विशे-
षतो ऽशुभाः। वजं मध्यमम् , अन्ये शुभाः। भद्रा विना कर

·गर्भाधान संस्कार। १८७ णानि शुभानि । लग्नेषु ३।५।३।७८।१२। शुभान्नि, २।१०।११। मध्यमानि, १४। अधमानि । दिवसस्यायो भागः शुभा, द्वितीयो मध्यमः, तृतीयोऽधमः । सन्ध्ये अशुभे। रात्रिरपि अशुभा । निशीथस्तु विशेषतोऽशुभः । संक्रान्तिरविचन्द्रो. परागा: अशुभाः । मरणाशौचमशुभम् । भर्तुः भार्यायाच चतुर्थाष्टमद्वादशस्थः चन्द्रोऽशुभः । परिहितानि जीर्णरक्तनी. लकृष्णवस्त्राणि अशुभानि । निद्रावस्थाऽशुभा । पित्रादिगृई चाशुभम् -इत्यादि। रजोदर्मानापूर्व प्राक् रजोदर्शनात् पत्नी नेयाम् गत्वा पतत्यथः । व्यर्थीकारेण शुक्रस्य ब्रह्महत्यामवाप्नुयात् ॥ इति निर्णयसिन्ध्वादो आश्वलायनेन गमननिषेधात् रागौ. स्कट्यादिना गमने चान्द्रायणादिरूपमायश्चित्तं गवादिप्रत्यान्ना. यद्वारा अनुष्ठाय शान्त्यादिकं कार्यम् । रजस्वलाधमानाह व्यासः रजसो दर्शनानारी सर्वमेव परित्यजेत् । सर्वैरलक्षिता शीघ्रं कन्जिता स्वगृहे वसेत् ॥ एकाम्बरधरा दीना स्नानालङ्कारवर्जिता । मौनिन्यधोमुखी चक्षुष्पाणिपद्भिरचञ्चला ॥ अश्नीयात्केवळ नक्तं भक्तं मृन्मयमाजने । स्वपेद्भूमावप्रमचा क्षपेदेवमहत्रयम् ।। स्नायातु सा त्रिरात्रान्ते सचैलमुदिते रवी। विलोक्य भर्तृवदनं शुदा भवति धर्मतः ॥ ४ ॥ निर्णयसिन्धौ मरीचि:- शुद्धा भर्तुश्चतुर्येऽति स्नानेन स्त्री रजस्वला । देवे कर्मणि पिध्ये च पञ्चमेऽहनि शुद्ध्यति ॥ ५ ॥ इति । ब

·१८८
संस्कारदीपके-
.
यश्चत्रि:-
रजस्वला यदा स्नाता पुनरेव रजस्वला ।
अष्टादशादिनादर्वागशुचित्वं न विद्यते--
इत्यादि, तत्तु प्रायोविंशतिदिनोत्तरभाविरजोदर्शनवतीवि.
षयमिति मिताक्षरायां विस्तरः ।।
शान्तिमाह नारदा-
निन्द्यःतिथिवारेषु यदि पुष्पं पश्यते ।
तत्र शान्तिः प्रकर्त्तव्या घृतातिलाशतैः ॥
तत्पत्येकमष्टशतं गायत्र्या जुहुयात् , ततः ।
स्वर्णगोभूतिळान्दयात्सर्वदोपापनुचये ॥ इति ।
-
अक्षता यवाः।
अथ प्रथमरजोदर्शनशान्तिप्रयोगः ।
चन्द्रनारानुकूले शुभे दिने भर्ती प्रातरभ्यङ्गपूर्व स्ना-
स्वा, तत्पूर्वदिने सायङ्काले गोमयोदकेनोपलिप्तायां भूमौ धान्य
राशिं कृत्वा तत्र कथाविधि स्थापितकलशोदकेन ग्रहयागान्ते
उक्तः देवस्यत्वेत्यादिभिः, स्वस्तिन इत्यादिभिर्वा, द्यौः शान्तिः
रित्यनेनैव मन्त्रेण बा ब्राह्मणद्वाराऽभिषेकपूर्वकं सुखोष्णोदकेन
वधूं स्नापयित्वा शुभासन उपविश्य दक्षिणतः पत्नीमुपवेश्य
(रजोदर्शनात्पूर्व गमने कृच्छादिपायश्चित्तं विधाय ) दीप प्रज्व.
लल्याचम्य स्वस्तिवाचनं (शान्तिपाठं) कृत्वा गणेशपूजनं कु-
पांत् । पूजनसामग्री सम्पाघ अर्घे संस्थाप्य सङ्कल्पं कुर्यात्
अधेहेत्यादि सं० अमुकोऽहं ममास्या पत्न्याः निन्यतिथ्यादिषु
जातप्रथमरजोदर्शनदोषशान्त्यर्थ . करिष्यमाणे शान्तिकमणि
गर्भाधानाख्यसंस्कारकर्मणि च निर्विघ्नताप्राप्तये श्रीभगवतो
गणेश्वरस्य यथामिलितोपचारे पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य य.
यानिषि सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । ॐ अघेहेत्यादि सं०

·प्रथमरजोदर्शनशान्तिप्रयोगः । १८९ अमुकोऽहं ममास्याः भार्यायाः प्रतिगर्भसंस्कारातिशयद्वारा अ. स्यां जनिष्यमाणसर्वगर्भाणां पीजगर्भसमुद्भबैनोनिबर्हणद्वारा च श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ गर्भाधानसंस्कार, तत्रादौ ममास्या पत्न्याः मासर्वतिथिवारयोगकरणमुहसमयवस्वादिषु यत्रकुत्रचिद्दष्टे जातप्रथमरजोदर्शनमुचितारिष्टनिवृत्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ नारदसंहितोक्तशान्ति चैकतन्त्रेण करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन मातृ. पूजा-नान्दीश्राद्ध-पुण्याहवाचनानि अग्निस्थापनं प्रधानदेवता. स्थापन कलशस्थापनं तत्र ब्रह्मवरुणपूजन पूर्वकं ग्रहपू. जनं, रक्षाविधानं च करिष्ये इति सङ्कल्प्य यथाविधि मात. पूजादि पुण्याहवाचनान्तं विधाय स्थण्डिले पञ्चभूसंस्कारपूर्वक- मनि संस्थाप्य आचार्यादीन् वृणुयात् । अयेह करिष्यमाण. प्रथमरजोदर्शनशान्तिकर्मणि आचार्यादीनां पूजन पूर्वकं वरणं करिष्ये इति सङ्कल्प्य नमोऽस्त्वनन्तायेति नमोब्रह्मण्यदेवायेत्या. दिना च गन्धपुष्पाक्षतादिभिः सम्पुज्य वरणसामी करे गृही- स्वा एभिर्गन्धाक्षतपुष्पपूगीफलद्रव्यवासोभिः प्रथमरजोदर्शन- शान्तिकर्मणि आचार्यत्वेन त्वामहं वृणे इति वृत्वा, आचा. यस्त्विति तं प्रार्थयेत । तता ब्रह्मारणं कुर्यात् । पूर्ववत्संपूज्य वरणसामग्री करे गृहीत्वा प्रथमरजोदर्शनशान्तिकमणि ब्रह्मत्वेन स्वामहं वृणे इति वृत्वा यथा चतुर्मुख इत्यादिना प्रार्थयेत । दुर्वा-तिल-यवहोमार्थ, मासादिषु बहुषु दुष्टेषु प्रथमरजोदर्शने जाते सति रुद्राभिषेकार्थ वनचण्डीपाठार्थ शान्तिकाध्यायादि- पाठार्थ च अन्यान् ब्राह्मणांश्वेत्थमेव वृणुयात् । ततो यजमान: आचार्यों वा सुवर्णप्रतिमां हिमस्यत्वेत्यग्न्युत्चारणपूर्वकं पञ्चा- मृतन संस्नाप्य अग्नेरीशाने कला संस्थाप्य तत्र वा, तण्डुल- पूर्णताम्रादिपात्रे एव वा तां प्रतिमा संस्थाप्य तत्र सवितृरूप- भुवनेश्वरीमावाह्य गायत्र्या, आकृष्णेनेति मन्त्रेण, ॐ भुवनेश्व ·D संस्कारदीपके- नम इतिनाममन्त्रेण च ध्यानादिनीराजनान्तं सम्पूजयेद । सुव. नेवारीत उत्तरे कलशाविधिना कलशं संस्थाप्य तत्र उक्तरीत्या ब्रह्मवरुणसहितादित्यादिनवग्रहानाबाह्य सम्पूज्य रक्षाविधानेन रक्षासूत्रं चाभिमन्व्य कलशे संस्थापयेत् । तल आचार्यों ब्रह्मो. पवेशनादि पर्युक्षणान्तं कर्म निर्वयं "एतन्ते" इत्यादिना (ता. रण) वरदनापानमनिं प्रतिष्ठाप्य ॐ चत्वारि० इति ध्यात्वा ॐ अनेनयति मन्त्रेण नाममन्त्रेण च नीराजनान्तं सम्पूज्य रेखा जिहाश्च पूजयेत् । ततो यजमानो देवतामिध्यानपूर्वकं द्रव्यत्यागं कुर्यात् । अयेह प्रथमरजोदर्शनशान्तिकर्मणाऽहं यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अग्निम् , सोमस् , आज्येन-सवित्ररूपां भुवनेश्वरीम् आज्येन आग्याक्तः दूर्वा-तिल-यपद्रव्यश्व-अग्निस्विष्टकत- मायादिद्रव्यैः-अग्निं, चायु, सूर्यम् , अग्नीवरुणो, अग्नीवरुणो, अनि, वरुणसवितारं विष्णुं विश्वान् ( देवान् ) मरुतः स्वान, वरुणं, प्रजापतिम् , अग्निं वैश्वानरं चाज्येनाहं यक्ष्ये, इदमाज्यम् आषाराज्यभागदेवताभ्यः, तथेदं घृतं घृताक्तं दूर्वा तिल-यवद्रव्यं च पृथक्पृथगष्टोत्तरशतसंख्यया सवितृरूपायै भुवनेश्वर्यै, शेष स्विष्टकृते, इदमाज्यं महाव्याहृतिदेवताभ्यः सर्वप्रायश्चिचदेवताभ्यः प्रजापतयेऽनये च मया परित्यक्तं यथाद- वतमस्तु ॐ तत्सन्न मम इति । एवं यजमानेन कृते द्रव्यत्यागे आचा. य: ब्रह्मणान्वारब्धः छ प्रजापतये स्वाहा इति मनसा हुत्वा, ॐ इन्द्राय स्वाहा ॐ अग्नये स्वाहा ऊसोमाय स्वाहा इति आधारावाज्यभागौ च हुत्वा अन्यः सह प्रधानहोमं कुर्यात् । संस्रवं प्रणीतारन्योर्मध्ये स्थापिते मोक्षणीपात्रे निक्षिपेत् । (इदं प्रजापतये न ममेत्यादिकं त्यागमदृष्टार्थ कुर्यात् इति केचित् । वस्तुवस्तु नैव कुर्यात् , यजमानेन पूर्वमेव त्यागस्य कृतत्वेन ·प्रथमरजोदर्शनशान्तिप्रयोगः । प्रयोजनाभावादिति द्वैतनिर्णये वाचस्पतिपित्रा) । ( गायत्री- मन्त्रस्य विश्वामित्रऋषिः गायत्रीछन्दः सविता देवता आज्या. दिहोमे विनियोगः ) ॐ भूर्भुवः स्व. ० प्रचोदयात् इति गा. यच्या आज्य-दो-तिल-यः १०८ प्रधान होमानन्तरं ब्रह्म गाऽन्वारब्धः शेषैराज्यादिद्रव्यैः स्विष्टकृतं हुत्वा भूरादिव्याह- तिहोमं सर्वप्रायश्चित्तहोमं च कुर्यात् । ततः संस्रवप्राशनछ , पवि. त्राभ्यां मुखमार्जनम् , पवित्रयोरग्सौ प्रतिपत्तिः, प्रणीताविमोक। यजमानः पूर्णपात्रदान कुर्यात् । अग्रह अमुकोऽहं तस्य प्रथ. परजोदर्शन शान्सिहोमकणा साद्गुष्पार्थम् अपूर्णपूरणार्थं च इदं पूर्णपानं सहिरण्यं सदाक्षिणं ब्रह्मणे तुभ्यं सम्प्रदई । अक्र. कर्मेतिमन्त्रपाठः। ॐ तनुपाऽअग्नेऽसीत्यादिभिरङ्गान्यालभेत । तत: आचार्यः -पूर्णाहुति जुहुयात् । यायुषं कृत्वा यजमानः देशकालकीर्तनान्ते अमुकोऽहं ममास्याः वध्वाः मासतिथिनक्षत्र वारयोगकरणमुहर्तसमयवस्त्रेषु यत्रकुत्रांचढुष्टे जातप्रथमरजो. दर्शनमुचितारिष्टनिवृत्तिसकालसौभाग्य प्राप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरमी. तये कृतस्य भुवेनश्वरीशान्तिकर्मणः साङ्गतासिद्ध्य इदं सुवर्ण वहिदैवतम् , इमां गां रुद्रदेवताम् , इमां भूमि विष्णुदैवताम् , सोमदैवतम् इदं तिलपात्रं च तत्वनिक्रयाभूतं द्रव्यं वा तथा क- कशे आवाहितानामादिल्यादिग्रहाणां ब्रह्मवरुणयोश्च पृजनकर्मणः साद्गुण्यामिमां दक्षिणां, तथा सुपूजितापिमा सौवर्णी भुवने. श्वरीप्रतिमां च आचार्यादिभ्यो होमकर्तृभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये इति सङ्कल्पयेत् ।।- शान्तिकाध्यायपाठादिकरणे तथा शान्तिकाध्यायपाठकर्मणः सादगुण्यार्थमिमां दक्षिणां, तथा नवाचिचण्डीपाठकर्मण! साङ्गफलप्राप्तये इमां द. क्षिणां, तथा रुद्रकादशिन्याः साङ्गतासिद्ध्यै इमां दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो दास्ये । तथा कृतैतच्छान्तिकर्मणः न्यूनातिरि- .

·१९२ संस्कारदीपके- तदोषपरिहारार्थमिमां भूयसीं दक्षिां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दास्ये । तथा सकलकर्मणां साङ्गतासिद्ध्यै यथा. संख्याकान ब्राह्मणान भोजयिष्ये इति सङ्कल्प्य दक्षिणां दवा क्षेत्रपालाय बलिं दवा अग्निं सम्पूज्य विसृजेत् । यजमानस्य गर्भाधानमन्त्राणामज्ञाने स रात्री कर्तव्यगर्भाधानमन्त्रान् वक्ष्यः माणान् भाचार्या शिक्षित्वा "विजिहीयां द्यावापृथिवी" इति मन्त्रम् , "इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामि" इति मन्त्रम् , "विष्णुयॊनिम्" इत्यादीन् मन्त्रान् , “यत्ते सुसीमे" इति मन्त्रं च वध्वा नाभिदेश हस्तं स्थापयित्वा इदानीमेवाषकृष्य पठित्वा देवता रिसृजेत् । तत आचार्यादयः कुम्भजन स्वस्तिन इ. त्यादिवैदिकः सुरास्त्वामभिषिञ्चन्स्वित्यादिपौराणैश्च मन्त्रैः सपत्रीकं यजमानमभिषिञ्चेयु: । तिलकरक्षासूत्रबन्धनमन्त्रपा. ठादिकं च कुर्युः । यजमानश्च घृते छायादर्शनं तदानं च विधाय दश यथाशक्ति वा ब्राह्मणान्मोजयित्वा स्वयं च इष्टै सह भुनीत ॥ (नारदसंहितायाम् इन्द्राण्याः इन्द्रस्य च पूजनस्यानुकत्वात् कचित् कचित् प्रयोगे उक्तमपि तत्पूजनादिकमस्माभिः प्रयोग न स्थापितम् । यद्यपि तत्र "गायच्या जुहुयात्” इत्येव श्रुवं नतु भुवनेश्वरीनामोल्लेखः तथापि चिद्रूपायास्तस्याः सकलजग. दुत्पादकत्वरूपसवितृत्वस्य सवाद् गायत्रीमन्त्रप्रतिपाद्यत्वेन पूज्यत्वात्- तन्मन्त्रकरणहोमोद्देश्यत्वमुचितम् , संस्कारकौस्तु. भे च सवितृत्वेन भुवनेश्वयों एव होमोद्देश्यत्वमिति स्पष्टमेवोक्तम् , अतो नारदोक्तशान्तिप्रकारेऽस्माभिः भुवनेश्वर्येव पूज्यत्वेनोक्तति बोध्यम् ॥ शौनकायुक्ताकारा अन्यशाखिनामिति नास्माभिः परिगृहीता) ॥ इति प्र. र. शान्तिः॥ अथ सुलने रात्रौ भर्ताऽऽचम्य प्राणानायम्य गणेशादीन ·गर्भाधानसंस्कारप्रयोगा। नत्वा स्वलङ्कसो द्विगुणानुरागः अनुरागिणी स्वच्छता खियम अभिगच्छन् । तद्यथा--(१) विकजिहीर्था द्याधाथिली' इति मन्त्रेणा भार्याया अरू दिश्लिष्टौ कृत्वा स्त्रिया उपस्थे प्रजननेन्द्रियं निक्षिप्य चुम्दनाधिपूर्वकर "इन्द्रियेण ते रेत- सा रेत आदधामि (२)" इति मन्नं पठित्वा ( अपान्याभि. पाण्यात् ) विहरेत् । एवं ग्राम्यधर्मान्ते, (३) ॐ विष्णुयोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । आसिञ्चतु प्रजाप. तिर्धाता गर्भ दधातु ते ॥ १ ॥ (१)श० ब्रा०कां० १४०६ ब्राण्डिका २०-मथास्या ऽऊरू विहापयति 'विजिहोथा द्यावापृथिवी' इति तस्यामथ निष्ठाप्य मुखेन मुख सन्धाय विरेनामनुलोमामनुमाटि विष्णुरिति । 'विजिहोथां द्यावापृथिवी' इत्यनेन अस्या भाया ऊरू सक्थि- नी विहापयति विश्लेषयति । द्यावापृथिवी इत्यू:: लम्बोधनम् । हे द्यावापृथिवी थावापृथिव्यौ हे ऊरू युवां विजिहीयां विश्लिष्टे भवमित्यर्थः। (२) तस्याम् अर्थ प्रजननेन्द्रियं निष्ठाप्य निक्षिप्य मुखेन मुखं सन्धाय चुम्बित्वा पूर्वोक्तेन "इन्द्रियेण ते रेतसा रैत श्रादधामि" इति मन्त्रेण (अस्मिन्नेव ब्राह्मणे दशमकण्डिकोक्तन) रेतः सिञ्चत् । स्वकीयपञ्चमेन्द्रिये तदीयपञ्चमेन्द्रियाद्रतः स्वीकृत्य तत् पुत्रोत्पत्तिसमर्थ जातमिति मत्वा स्वकीयरेतसा सह तस्मिन्निक्षिपेत् । तदिदम् अपाननम् । प्राणनं च तत्पूर्वक रेत सेचनम् । एवं ग्राम्यध- मन्तेि कर्तव्यशेषनुपदिशति, विरेनामिति । एनां योनी प्रक्षिप्तरेतस्का भार्याम् मनुलोमा मूर्द्धानमारभ्य पादान्तं मन्त्रमुच्चरन् त्रिवारं पाणि- नाऽनुमाष्टि विष्णुर्योंनिमित्यादिभिः प्रतिमन्त्रम् । अन्ते नाम गृह्णाति असाविति। (३) विष्णुः व्यापनशीलो भगवान् नारायणस्तव योनि कल्पयतु पुत्रोत्पत्तिसमर्थी करोतु । त्वष्टा सविता तव मम च सुतस्य रूपाणि अवयवान पिंशतु विभागशः दर्शनयोग्यान् करोतु। प्रजापतिविरा- डात्मा मदात्मना स्थित्वा त्वयि रेतः समासिञ्चतु प्रक्षिपतु । धाता पुनःसूत्रात्मा ते त्वदीवङ्गमं त्वदात्मना स्थित्वा दधातु पुष्णातु ॥१॥ २५०वि०

·संस्कारदीपके-
(१) गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुष्टुके। गर्भ
ते ऽअश्विनौ देवावाधत्ता पुष्कराजौ ॥ २॥
(१) हिरण्मयोऽअरणी याभ्यान्निम्मन्यतामश्विनौ
देवी । तं ते गर्भ दधामहे दशमे मासि सूतवे ॥
(३) यथाऽग्निगर्भा पृथिवी द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी
व्वायुर्दिशां यथा गर्भ ऽएवं गर्भे दधामि ते अमुकदेवि३
इत्येतेः प्रतिमन्त्रं शिर आरभ्य पादपर्यन्तं योनौ प्रक्षिप्तरेतस्को
भार्या पाणिनाऽनुमाटि । ततः--
ॐ रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिच-
क्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ताह्यस्य ह-
रयः शता दश-(ऋ. सं. अष्ट. ४ अ. ७. व. ३३ मं. १)
इति मन्त्रं समाचारात् पठित्वा शौचं विधायाचम्य वधू वामत
उपवेश्य वध्वा दक्षिणांसस्योपरि हस्तं नीत्वा हृदयमाळभेत
(१) हे सिनीवालि मन्नवति पतसं वादेवि त्वं निषितगर्भधा:
रय । पृथुर्विस्तीर्णा स्तुको स्तुतिर्यस्यास्तस्याः सम्बुद्धिहपृथुष्टुके
हेमहास्तुते त्वं गर्भ धारय । अश्विनौ च देवौ सूर्याचन्द्रमसौ स्वकी-
यरश्मिमालिनौ पुष्करनौं सुवर्णकमलाभरणौ तव गर्भ मदात्मना
स्थित्वा समाधत्ताम् ॥ २॥
(२) हिरण्मयो हिरण्मय्या ज्योतिर्मय्यौ अरणी, प्राग बभूवतुरि-
तिशेषः। याभ्यामरणिभ्यां पुराऽमृतरूपं गर्भमश्विनौ निर्मन्थताम्
निर्मथितवन्तौ । तं तथाभूतं गर्भ ते तव जठरे दधामहे धारयामहे द-
शमे मासि सूतवे प्रसोतुम् ( तुमथैसे से इति सूत्रेण सूधातोस्तवेङ्-
प्रत्ययः)॥
(३) यथा पृथिवी अग्निगर्भा, यथाद्यौः इन्द्रेण सूर्यण गर्भिणी,
यथा वायुर्दिशा गर्भ तथा ते गर्भ दद्यामहे भमुकसुन्दगि इति भा.
र्यायानाममहणम । असाविति पत्युर्वा नामग्रहणम् ॥३॥

·गर्भाधान संस्कारप्रयोगा। १९५ (१)ॐएत सुस्लीमे हृदयं दिवि चन्द्रमति श्रितम्। व्वेदाहं तन्म तद्विद्यात्पश्येन शरदः शतं जीवेम शरदः शतशृणुयाम शरदः शतम्-इति । ततः ताम्बू- कचर्वणं कृत्वा शीत इति ॥ एकत्या रात्रौ सकृदेव गमन- मिति याज्ञवल्क्यः । तत उत्तरेऽहि प्रातनित्यकर्म समाप्य स्था- पिलदेवता गन्धाधुपचारैः सम्पूज्य प्रणम्य विमृज्याचम्य कृतं कश्वरायार्पयेत् ॥ इति गर्भाधानयोगः ॥ ( इदं च गर्भाधानं प्रथमतों मलमासशुक्रास्तादावपि का. यम् । द्वितीयादौ तु नेति निर्णयसिन्धवादी स्पष्टम् । गर्भाधा. नसंस्कार विना गर्भधारणे मां निष्क्रय वा दत्वा पुंसवना- दिकं कार्यम् । पारस्कराचार्येण अमन्त्रकाभिगमनस्यैवोपदेशात् तदनन्तरमपि हृदयालम्भमात्रस्यैव विधानात् हरिहरपद्धतौ ग- दाघरपद्धतौ च तावन्मात्रमेव कर्तव्यत्वेन निर्दिष्टम् । अर्वाची. नेषु संस्कारभास्करादिषु पारस्करगृह्ये प्रक्षिप्तं शाखान्तरीयं खण्ड कात्यायनपरिशिष्टत्वेनोल्लिख्य तदुक्ततिकर्वव्यता निर्दिष्टा । अस्माभिस्तु शतपथब्राह्मणे प्रत्यक्षपदिष्टेतिकर्तव्यतैव प्रदर्शिता। प्रत्यक्षश्रुतिमूलकत्वादियमेव विद्वद्भिग्राहोति दिक् । केचित्त गृहकारेण शतपथोक्तायाः समन्त्रिकाया अभिगमनेतिकर्तव्यता- या अनुपदेशात् समन्त्रिकायाः कुशकण्डिकाया इव समन्त्रकामि- गमनेतिकर्तव्यताया अपि परित्याग एवोचितः स्मातें कर्मणि । शतपयोक्ता तु आरण्यकोपदिष्टत्वादुपासकानामुपासनाकमणि नियता । तस्मात् हरिहरायुक्कैवेतिकर्तव्यता सुधीमिया, शाखान्तरीया तु सर्वथा न ग्राभेत्याहुः )। (१) हे सुसीमे शोभनसीमन्तिनि यत् ते तवहदयं मनः दिवि क्त- माने चन्द्रमसि श्रितं स्थितं मनसचन्द्राधिष्टितत्वात् तदहं वेद जानी- यां, तश्च मनः मां विद्यात् । एवं मिथोऽनुषद्धदया वयं शतं शरदो वर्षाणि पश्येमेत्यादि पूर्ववत् ॥

·१९६ संस्कारदीपके- (२)अक्ष पुंसवनम् ॥ गर्भधारणतो द्वितीय तृतीये वा माले यस्मिन्नहनि चन्द्रमा पुन्नक्षत्रेण पुनर्वसुपुष्यश्रवणहस्तादिना युक्तः तस्मिन् चन्द्रता. राऽनुकूले रिक्तापर्वाणि वर्जयित्वा सूर्यभौमगुरुवारेषु गर्मिणी संस्नाप्य तत्पतिः स्वयं च स्नात्वा उभावप्युपोषितौ भूत्वा ग. भिणीमेव वोपचास्य अहते धौते वाससी परिधाप्य प्रथमं ( स्व. स्तिवाचन शान्तिपाठं कृत्वा दीप प्रज्वलय्याचम्य माणानाय- म्य देवेभ्यः पुष्पाञ्जलिं समर्प्य उक्तविधिना गणेशं सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अमुकोऽहं ममास्यां भार्यायाम् उत्पत्स्य. मानापत्यगर्भस्य बीजगर्भसमुद्भवेनोनिबईण-पुंरूपताज्ञानोदय- प्रतिरोधिकमनिरसनद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ पुंसवनाख्यं क- में करिष्ये । पुंसवनकर्मणः पूर्वाङ्गत्वेन पातृपूजानान्दीश्राद्ध- पुण्याहवाचनानि करिष्ये इति सङ्कल्प्य माहपूजादि विधाय अ. स्तमये वटवक्षस्यावरोहान् अघोभागे जायमानानङ्कुरान् , शुङ्गा- न अग्रपल्लवान्मुकुळाकारांश्च उदकं यथा स्यात् तथा पिष्ट्वा सूक्ष्म- वनेण निष्पीड्य तद्रसं गर्भिण्या दक्षिणनासिकायामासिञ्चति- (हिरण्यगर्भः, अभ्यः सम्मृतः इत्यनयोः क्रमेण प्रजापत्युत्त. रनारायणौ ऋषी त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिपुरुषौ देवते नासिका. या रसासेके विनियोगः)। (१) ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्य जातः , (२) य.सं.म. १३ मं."-हिरण्यगर्भः हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः सम- वर्तत समभवत् अने प्रथमम् । यो हिरण्यगर्भो जातो जातमात्रो भूत. स्य प्राणिजातस्य एकोऽद्वितीयः पतिरासीत् स्वामी बभूवेत्यर्थः। एवं. भूतः स पृथिर्वी दाधार धृतवान्, न केवलं पृथिवीम् उत अपि इमा द्याम् अन्तरिक्षम् । एवंभूताय कस्मै काय प्रजापतये देवाय हविष इविविधेम द्मः॥

·पुंसवन संस्कारप्रयोगः। १९७ पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं चाहेमा कस्मै देवाय हविषा विधेम ।। १ ॥ (१)ॐ अत्यः सम्भृता पृथिव्य रखाच विश्वकर्म- णा समवर्तताने । हस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति लन्म. यस्य देवत्वमाजानमग्रे॥२॥ इतिमन्त्राभ्याम् उदरप्राप्तिक्षममासिञ्चेत् ।। स यदि “वीर्यवान् पुत्र स्यात्" इति कामयेत तदा उ. दकपूर्ण शरावं भाया अङ्के धृत्वा गर्भामिमन्त्रणं कुर्यात् । अनामिकाग्रेण गर्भाशय स्पृशन--(अपर्णोऽसीति प्रजापति- ऋषिः कृतिश्छन्दः गरुत्मान देवता गाभिमन्त्रणे विनियोगः)। (२) ॐ सुपर्णोऽसि गरुत्मानिवृत्ते शिरो गायत्रं (१) य. सं.श्र.३१ मं. १७-यो विष्णुः अग्ने प्रथमम् अद्भयःजलात् पृथिव्यै च पृथिव्यामपि (चकारोभिन्नक्रमः) सम्भृतः समवर्तत उत्पन्नो. ऽभवत् । जलपृथिव्योरुपादानं पञ्चभूतोपलक्षणार्थम् । कुतो निमित्त- कारणात, विश्वकर्मणः-विश्वं सर्व कर्म यस्य तस्य रसात्-का. मात् सिसृक्षापात् । तस्य विष्णो रूपं मूर्ति विद्धत् धारयन् त्वष्टा आदित्यः अग्रे पुरतः सर्वेषाम् अपरोक्षम् इत्यर्थः य एति भागच्छति तद्रूपं मर्त्यस्य मनुष्यस्य देवत्वेनैव भवति । किम्भूतम्, प्राजानं यावज्जोवम् । विष्णुः सृष्टयादौ पञ्चमहाभूतेभ्य उपादानकारणेभ्यः सिमक्षा निमित्तकारणं प्राप्य उदपद्यत, तदनु आदित्यः तस्य वि. णोर्यदूपं तद् धारयन् गच्छतीति सर्वेषां प्रत्यक्षम् । तद्रूपं मनुष्यस्य देवत्वेन भवतीति वाक्यार्थः। (२) (य. सं.अ. १२ मं. ४) मस्या:-हे अग्ने त्वं सुपर्णः शो- भनपतनः गरुत्मान् दूरगत्वादिगुणयोगेन प्रशस्तपक्षवान् असि । त्रिवृत् ॐकार:ते तव शिरो मस्तकं, गायत्रं साम ते चक्षुः, वृहद्रयन्तरे सामनी ते पक्षा, स्तोमः स्तोमाख्यः पञ्चदशस्तवात्मा ते मात्मा मनः, छन्दांसि अनुष्टुवादोनि ते अङ्गानि, यजूंषि यजुर्वेदः ते नाम संत्रा, वामदेव्यं साम ते तनूः शरीरं, यवावधि खाम ते पुच्छं लाइमलं, विष्ण्वा अमाते शफाः खुराः । यतस्त्वं सुपर्णोऽसि गमांच प्रतः ·१९८ संस्कारदीपके- चक्षुर्वृहद्रथन्त, पक्षौ ।। स्तोम आत्मा छन्छाश ङ्गानि यजवि नाम सामने तनू मदेश, यज्ञा- অজি ব্রত, দ্বিতঃ স্থঃস্ফাঃ স্তুত বাংলা दिवं गच्छ स्वः पत।। इति मन्त्र जपति । ततो दक्षिणा- सङ्कल्पः । अयेहामुकोऽहं कृतस्यास्य पुंसवन कमीण साद्गु. ण्यार्थम् इमां दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये ॐतत्सत् । तथा दश यथाशक्ति वा ब्राह्मणान् भोजयिष्ये । ततोऽभिषेक- मन्त्रपाठादि कारयेत् ॥ इदं स्वकालेऽतं चेत् सीमन्तेन सहैव कार्यम् । इति पुंसवनकर्म ॥ (३) अथ सीमन्तोन्नयनम् । तच्च प्रथमगर्भे गर्भधारणप्रभृति षष्ठेऽष्टमे वा मासे पुष्यादि- पुन्नक्षत्रयुक्त चन्द्रे चन्द्रतारानुकूळे दिवसे कार्यम् । तत्र पूर्वव- गणेशपूजनं कृत्वा प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात्-अोहामुकोऽहम् अस्यां मम भार्यायां गर्भाभिवृद्धिपरिपन्थिपिशितप्रियाऽलक्ष्मीभूतराक्ष- सगणनिरसनक्षम-सकळसौभाग्यनिदान-महालक्ष्मीसमावेशन- द्वारा प्रतिगर्भ बीजगर्भसमुद्भवैनोनिबर्हणद्वारा च श्रीपरमेश्वर- प्रीत्यर्थ स्त्रीसंस्काररूपं सीमन्तोन्नयनाख्यं कर्म करिष्ये इति । तत्पूर्वाङ्गत्वेन गणपतिसहितगौर्यादिषोडशमातृणां पूजनं नान्दी- श्राद्धं पुण्याहवाचनं च करिष्ये इति सङ्कल्प्य यथाविधि मातृपू. जनादि विधाय बहि:शालायां स्थण्डिले पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमानि संस्थाप्य तदीयाने कलशाविधिना कळशं संस्थाप्य तत्र ब्रह्मद. रुणसहितादित्यादिनवग्रहानाबाह्य उक्तविधिना सम्पूज्य रक्षा. दिवम् श्राकाशं गच्छ याहि, स्वा स्वर्गलोकं पत प्राप्नुहि । अयं वा- क्यार्थ:-सुपर्णत्वादिगरुडधर्ममारोष्य वेदरूपस्त्वमिति अग्निः स्तूयते। पुंसवने अग्निजलयो कार्यकारणयोरमेदाश्रयणेनाग्निस्तुत्या जलमेव स्तुतं गर्भवीर्यवत्वं करोति ॥ "..

·8 , . , १ . . सीमन्तोन्नयनसंस्कारप्रयोग सूत्रमभिमध्य कलशे संस्थाप्य अग्नेः पश्चादागत्योपविश्य स्वद क्षिणतो गर्भिणी स्त्रियमुपवेश्श आर्यब्रह्मणोरणं कृत्वा ब्रह्मो- प्रवेश नादिपरिश्तरणान्ते पवित्रच्छेदनानि त्रीणि कुशलरुणानि, द्वे पवित्रे, प्रोक्षणीपात्रम् , आध्यस्थाली, चरुस्थाली, संमार्जनकुशा पञ्च, उपययनकुशास्त्रिप्रभृतया सामेधस्तिमा, बुवः खादिर, आऽयं, तण्डुला, मुगाः, तिल्लाः पृथक्पृथक् , पूर्णपानं, कर्मोप.. योगिनी दक्षिणा एतानि वस्तूनि अमेरुत्तरतः प्रासंस्थानि उद. गग्राणि स्थापयेत् । अत्र विशेषोपकल्पनीयानि-मृदुपीठम् , अ. पकवादियुग्मफलवती औदुम्बरसमित् , पवित्रकक्षणास्तिस्रो दर्भपितल्या, ज्येणी शलली, शरैपीका अश्वत्थशखा, म त्रपूर्ण सूत्रकर्तनसाधनं, वीणागायिनी चेति । ततः त्रिभिई. द्वे प्रच्छिद्य प्रोक्षणीपात्र प्रणीतात उत्तरतो निघाय तत्र दक्षिण हस्तेन त्रि: प्रणीतोदकमासिच्य पवित्राभ्यामुत्यूय पवित्रे प्रो. क्षणीषु निधाय प्रोक्षणीपात्रं दक्षिणेन सव्ये धृत्वा मध्यमानामि. काग्रमध्यपर्वभ्यां तज्जलमुच्छाल्य प्रणीतोदकेन पवित्राभ्यां त. एजकं प्रोक्ष्य तेन जलेन आज्यस्थाल्यादीन प्रत्येक प्रोक्ष्य विशे- पोपकल्पनीयानि मृदुपीठादीनि न प्रक्षित । तण्डुलादीन त्रिस्त्रिः प्रक्षाल्य आज्यास्याल्यामाध्यमग्नावधिश्रित्य चरस्थाल्यो प्रणी. तोदकमासिच्य तन्त्र पूर्व मुद्दान् प्रक्षिप्य अमावारोग्य विपकेषु - मुद्रेषु तिलतण्डुलान् प्रक्षिप्य अर्धाणे चरौ ज्वलदुमुकम् आज्यस्य समन्ताभ्रमयित्वा चरोः समन्ताद्ममयेत् । उदकं स्पृष्ट्वा घुवं प्राञ्चं प्रतप्य उ. स्पृ. कुशाग्रेः उत्तानं मूलतोऽग्रपर्यन्त, मूलैः अधः अग्रतो मूलपर्यन्तं संमाया॑भ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य उ. स्पृ. ह. स्तेन समाज्यं दक्षिणतो निधाय अर्द्धश्राणेषु मुद्रेषु तिलमिश्र- तण्डुलान् क्षिपेत् । एवं चरुं श्रपयित्वा -आज्यं चरो पूर्वेण नीत्वा अग्नरुत्तरत: संस्थाप्य चरुमाश्यस्य. पश्चिमतो.नीत्वा...

·. २०० संस्कारदीप- ऽऽस्यस्योत्तरता संस्थाप्य तत आध्यमशः पशानिधाय तदुत. रवश्वकै निधाय आज्यमुत्यूयारेक्ष्य प्रोक्षणीयोत्पुय पवित्र तत्र निधाय उपयमनकुशानादाय लाक्तास्तिनः समिधोऽसौ तू. णी तिष्ठन् प्रक्षिप्योपविश्य प्रोक्षणीजलेनेशानायुत्तरपर्यन्तमभ्यु. क्ष्य पवित्रे प्रणीतायां निधाय प्रोक्षणीपात्रं संत्रवधारणार्थ प्र. गीतान्योर्मध्ये धारयेत् । ततो देवताभिध्यानं कुर्यात् । अयेह सीमन्तहोमकर्मणा यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अमि, सोमम् आज्येन-प्रजा. पतिं तिलमिश्रितमुद्रस्थालीपाकेन-अग्निस्विष्टकृतम् आज्य- स्थालीपाकाभ्याम्-अशि, वायु, सूर्यम् , अनीवरुणो, अग्नी- वरुणो, अनि, बरुण सवितारं विष्णुं विश्वान् ( देवान्) मरुतः स्वकान् , वरुणं, प्रजापति चाज्येन यक्ष्ये इति । "ॐॐ एतन्ते" इति प० मङ्गलनामामे सुप्रतिष्ठितो वरदो भवेति अचिं प्रतिष्ठाप्य चत्वारीति ध्यात्वा अग्ने नयेति अपङ्गलनामामये नम इति च पाद्यादिभिः सम्पूज्य आघाराबाध्यभागौ च हु. त्वा स्थालीपाकेनाध्यमिश्रितेन जुहोति प्रजापतये ( इति मनसा ) स्वाहा इदं प्रजापतये न मम। ततः ॐअग्नये स्वि- ष्टकृते स्वाहा इदमग्नये स्विष्टकते न मम । तत आज्येन भू. रादिनवाहुतिहोमं कृत्वा संस्रवप्राशनादि पूर्णपात्रदानं च वि. धाय ततोऽमे पश्चाद्भ वापतो भद्रपाठोपरि मृद्वासने स्थितापा: स्त्रियाः सीमन्तकेशे अपकोदुम्बरफलयुग्मवत्या समिधा, विभि- दर्भपिजूलीमिः, पेण्या शाळल्या, शरैषीकया, सूत्रपूर्णकोहकी- मेन च कलाटान्तरमारभ्य द्विधा करोति । तद्यथा ( व्याहत्तीनां प्रजापतिक्रमित गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अभिवावुसूर्या देववार विनयने विनियोगः)।

·सीमन्तोनप्रयोच २०१ (?) লার্জণ্ডি বহাল ত্রান यान्ति इति निर्दिन चल्दा अझ बौडम्व शादिपशाई पुञ्जी कृतं लका हे काम पाहि-( अयम्भूजीता इत्यस्य प्रजापतित्र- षिः रजुम्छन् ? फलिली वैधता यौबन्धले विनियोगः)। (२) ॐ अयथजालो वृक्ष ऽऊोक फलिनी भव. इति मन्त्रेण बनीवाद-वे नित्कुर्यात् । अथ वीणागा- थिनों मेषयलि शाजानं गायताम्" इति । तौ च प्रेषितो वीणामादाय ( सोसामित्वस्य प्रजापतिषिः गायत्री छन्दः सोमो देवता माने विनियोगः । ॐ खोम एव नो राजेमा मानुषी: प्रजाः। अविमुक्तपक आसारस्तीरे तुभ्यम् (३)-गले इति गायतः। गर्भिणी यस्या नद्याः समीपे स्थिता भवति तस्याः गई, यमुने इति वा सम्बुद्धचन्तं नाम सैव गृही- यादिति हरिहरः । ततो दक्षिणासङ्कल्पः । अघेहामुकोऽहम् अ. स्या भार्यायाः सीमन्तोन्नयनकणः सादगुण्यार्थम् इमां दक्षि- णामाचार्यादिभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये ॐ तत्सत् इति सङ्कल्प्य दक्षिणां दत्वा दश यथाशलिवा ब्राह्मणान् भोज- यिष्ये इत्येवं सङ्कल्प्य अभिषेकतिलकरक्षाबन्धनघृतच्छायादर्श- (१) हेखि भूरादिलोकत्रयम्, बेदत्रयम्, अग्नित्रयं, प्राणत्रयं वा तव सुखायं त्वत्सीमन्तं विनयामि प्रापयामि । (२) हेखि यतोऽयं वृक्षः, ऊर्जावान् इति शेषः । हलन्ताट्टाप निशादिशेतियत् । अतोऽस्य ऊर्जावतो वृक्षस्य ऊर्जीव सफलशाखेव त्वमपि फलिनी फलवती भव ॥ (३) सोमश्चन्द्र एव नोऽस्माकं राजा प्रभुः, अतः इमाः प्रजाः मानुषी मानुष्यः सौम्याः न तु राक्षस्यः। 'यथा राजा तथा प्रजा' इति स्मृतेः । हेगङ्गादिनदि तुभ्यं-तव लोमरूपायास्तीरे प्रजा भासीरन् । 'वामाश्रित्य स्थिताः । कोशे, अविमुक्तचके अनुलहितराजाचे चक्रं रथाङ्गे व्यूहे च राजावायां प्रवर्तने' इत्यभिधानात् ॥ २६ संदि० ·NET জীবঞ্জ- नव्यायुपमन्त्रपाठगादिकं कारयेत् । ततो ब्राह्मणान् मोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत॥ इतित सीमन्तोन्नयन प्रयोग। (४) अथ क्रमप्राप्त जातकर्मोच्यते । तत्र तावत्सुखम सवार्थ सोयन्तीकर्म । सोयन्ती ( प्रस. वशुलवती) प्रसवोन्मुखी स्त्रियम् अद्भिरभ्युक्षति । (एजत्वि. ति प्रजापतिऋषिः महापतिश्छन्दः गर्भो देवला अभ्युक्षणे वि. नियोगः)। (१)ॐएजतु दशमास्यो गर्भो जरायुणा सह । यथा- ऽयं व्वायुरेजति यथा समुद्रऽएजति । एवायं दशमा- स्योऽअम्रवरायुणा सह-इत्यभ्युक्ष्य ( अवैत्विति प्रजा- पतिषिः बृहती छन्दः अनिर्देवता अवपाते विनियोगः)। (२) ॐ अवैतु पृश्नि शेवल शुने जरायवत्तवे। नै- वमासेन पीवरि । न कस्मिश्चनायतमव जरायु पद्य. १) य.सं.अ.मं. २०-दश मासा जाता यस्य स दशमास्यो गर्भः जरायुणा गर्भवेष्टनेन सह एजंतु कम्पतां चलतु । तत्र दृष्टा- न्तः-यथा येन प्रकारेणायं वायुरेजति चलति, यथा च समुद्रः सा- गर एजति, एव-एवम् अयं दशमास्यः संपूर्णावयवो गर्भो जरायुणा सह अत्रत्-नसतां निर्गच्छतु । यद्यप्ययं गर्भो दशमास्यः कदाचिन्न भवति तथापि संपूर्णस्येव निर्गमनमाशास्यते इति भाग्ये विस्तरः ॥ (२) हेसोध्यन्ति तव जरायु पेशी अवैतु अधः पततु । किम्भूतं, पृश्नि पिङ्गलरूपम् । “आयं गौः पृश्निः' इत्यादी तथा व्याख्यानात् । पुनः किम्भूतं शेवलं-पिच्छलं जलोपचितं वा। किमर, शुने-शुनः (षष्ठयर्थे चतुर्थी ) अत्तवे भक्षणाय । श्रद् भक्षणेऽस्मातुमर्थे तवेप्र. त्ययः। हेपोवरि गर्भधारणेन पुष्टाङ्गे तब जरायु मांसेनान्त्ररूपेण सह मायतं सम्बद्धं नैवावपद्यतां मा पततु, न कस्मिश्चन गर्भोपघातके निमिरे सत्यपोति । प्रायत्तमिति पाठे कस्मिश्चन कार्य निमित्त प्रा. यत्तम् अधीनम्। 'अधीनो निन्न भायत्त' इत्यभिधानात्। गोपचया- बीनमित्यर्थः॥ ।

·- जातकर्मप्रयोग। २०३ ताम्-इति मन्त्रं पठेत् । एतच गर्भमात्रविमोक्षणे कार्य ।। अच जातकर्मप्रयोग बध सुने जाते पिता पुत्रस्य सुखमालोक्य नद्यादौ, स्वर्ण युक्तेनोद्धृतधीतजलेन का बीघ्नं सचैल स्नायात् । अघेह अमुकोऽहं पुत्रजननानिमित्तकं सचैल स्नान करिष्ये इति स. ङ्कल्प्य स्नात्वा शुभे नवे धोते दाससी परिधाय प्राङ्मुख उप. विश्याचम्य दीप प्रज्वलय्य ( स्वस्तिवाचनं ) शान्तिपाठं कृत्वा इष्टदेवेभ्यः पुष्पाञ्जलिं समये नालच्छेदनात्पूर्व गणेशपूजनं कु. यात् । पूजासामग्री सम्पाश अद्येहानुकोई जातस्य पुत्रस्य दीर्घायुरारोग्याबाप्तये करिष्यवाणजातकम्मारपसंस्कारकर्मणि निर्विघ्नतासिद्धये श्रीभगवतो गणेशस्य पूजनं करिष्ये इति सङ्क. ल्प्य उक्तप्रकारेण गणेशं सम्पूज्य- प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अघेहेत्यादि सङ्कीर्णं अमुकोऽहम् अस्य कुमारस्य गर्भाम्बुपानजनितसकलदोषनिबर्हणायुर्मेधा. भिवृद्धिद्वारा बीजगर्भसमुद्भवैनोनिबर्हणद्वारा च श्रीपरमेश्वर- प्रीत्यर्थ जातकर्माख्यं संस्कारं करिष्ये इति । ततो मातृपूजा- सङ्कल्पः-अघेहामुकोऽहं पुत्रजनननिमित्तकं गौर्यादिषोडशमा. तृणां पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य तासां पूजनं पूर्वोक्तप्रकारेण विधाय वसोर्धाराः पातयित्वा आभ्युदयिकश्राद्धं हेना वि. दध्यात् । तदाह रुद्रकल्पद्रुमे संवतः- पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं हेम्नैव बुद्धिमान् । न पक्केन न चामेन कल्याणान्यभिकामयन् ॥ इति । आमान्नस्याप्यभावे तु श्राद्धं कुर्वीत बुद्धिमान् । धान्याचतुर्गुणेनेच हिरण्येन सुरोचिषा-इति परीचिः । आमश्राद्धे देयामानस्य चतुर्गुणं यावता हेम्ना उभ्यते ·२०४ ঔক্ষা- ताबद्धेम देवमित्यर्थः । अशक्त हिशुर्ण, जनाध्याको सममेव देयम् । शुद्धश्राद्ध भतिगृहीतथि हिर निल्यक्रियाई, धान्यं तु नेलि रुद्रकल्पद्रुझे पतिजन्मले ) । कर्मपानं पूर्वोक्तरीत्या संस्थाप्य प्रतिज्ञालल्य :-- अहे. त्यादि सं० अनुरुगोत्राणाम् अस्यन्मावृषिलापहीपपितामहीनाम् अमुकामुकदेवीनां नान्दी खानां सथाऽमुझगोबाणाम् अस्मत्पि. तृपितामहप्रपितामहानाम् अमुकामुकदेवानां नान्दीमुखानां तथा अमुकगोत्राणाम् अस्मन्मातामहप्रमातामहममातामहानाम् अ. मुकामुकदेवानां सपत्नीकाना नान्दीमुखानां सस्पसुसंझकछि- श्वदेवपूर्वकं सक्षितसङ्कल्पविधानेन पुत्र जननानिषि,(१) ना. न्दीश्राद्धं करिष्ये इसि सङ्कल्प्य पूर्वोक्तविधानेन नान्दीश्राद्धं विदध्यात् । तत्रामानसङ्कल्पस्थाने युग्मबाह्मणभोजनपप्तिान समर्थधान्यतचतुर्गुणं ( चतुर्गुणधान्यलाभलमर्थ ) द्विगुणं समं वा हिरण्यं ब्राह्मणाय दास्ये तद् वो नमो, नमो वृद्धि २ श्रियै इत्यूहः कार्य:। तत: पुण्याहं वाचयेत् । तद्यथा-अमुकोऽहं जातस्य पुत्रस्य करिष्यमाणजातकम्बख्यसंस्कारकर्मणि सकल मङ्गलाभिवृद्ध्य- ब्राह्मणद्वारा पुण्याहं वाचयिष्ये तदङ्गत्वेन चतुर्णा ब्राह्मणा- मां पूजनं वरणं च करिष्ये इति सङ्कल्प्य वृत्वा पुण्याहं वाच. (१) नैमित्तिकमथो वक्ष्ये श्राद्धमम्युदयात्मकम् । पुत्रजन्मनि सत्कार्य जातकर्म समं नरैः॥ इति निर्णयसिन्ध्वादी मार्कण्डेयपुराणवचनेन पुत्रजनननिमित्तक- स्यैव नान्दीश्राद्धस्य विधानात् , न सोष्यन्तीजातकर्मप्रोषितागतकमंसु । इति छन्दोगपरिशिष्टवचनेन तत्रैव जातकर्मणि तनिषेधाच्च न जातकर्माङ्गतया सङ्कल्पवाक्ये तदुल्लेख इति बोध्यम् । तुल्यन्यायात् मातृपूजने पुण्याहवाचने च तथैवोल्लेख: समाचारादिति दिक।

·माल को यित्वा कलशे ब्रहरुसहितलवहानामा सम्पूछक रक्षा अमाभिमान्स सुधारक मेधाजननारूयं की कुर्वान् । म सुमोदिलजले पाने मधुले लापत्ता नलं घृतं वा सुधीतहितमानानियादार जातं झुमार सचला. शयति । जाहम जिहालमाष्टम (साहतीनां प्रजाप- निवधिक गारमुरिणयनुम्बुम्हत्य छन्दांसि अनिकायुधमजा- पतयो देवतः भासने विनियोगः) (१) ॐ भूस्वाय धामि ॐनुवापि दधामि ॐ स्वत्वारि धान नटुंबालाई स्वविधामि-इति सकुमाशयेत् । इलि दे बाजनजस् ! अथास्यायुःशकरणम् । तद्यथा-जातस्य कुमारस्य नाभिः समीषे दक्षिणतर्गसमीपे वा जपति-( अगिरायुष्मानित्यादी. नामष्टाना मन्त्राणां प्रजापतिऋषिः गायत्री छन्दः लिङ्गोका देवताः आयुष्य करणे विनियोगः) : (ज्यायुषमित्यस्य नारायण ऋषिः उछि छन्दः शिवो देवता आयुष्य करणे कि. नियोगः)। (२) ॐअग्निरायुष्मान्स व्वनस्पतीभिरायुष्मास्ते. (१) हे कुमार भूरादिलोकत्रयं वेदत्रयं प्राणत्रयं वा स्वाय त्वद- घोनं दधामि स्थापयामि । मेघाजननामिति शेषः॥ (२) स प्रसिद्धोऽग्निरायुष्मान् मस्ति । कथं, वनस्पतीभिरिमा- दिभिः (छान्दसों दीर्घः) काष्टैरिष्ट आयुष्मान् भवति । तेनाग्न्या- युषा हेकुमार त्वा त्वाम् आयुष्मन्तं निर्दोषदीर्घायुषं करोमि-इति वा- क्वार्थ उत्तरमन्त्रेष्वपि सम्बध्यते । सोम श्रोषधीभिः फलपाकान्ती- ह्यादिभिः तदधिपत्वात् ( सौषधीभिरित्यत्र संधिराषः)। ब्रह्म वेदो ब्राह्मणैरध्यतृभिः। देवा इन्द्रादयोऽमृतेन सुधया । ऋषयो प्रतैः कृच्छा- दिभिः । पितरः स्वधाभिः श्राद्धान्नः । यज्ञो दक्षिणादिभिः । समुद्रः स्त्र- वन्तीभिर्नदीभिः-इत्येतावान् विशेषः ।।

·- संस्कारदीपके- न स्वाऽऽयुषाऽऽयुष्यन्तं करोमि ॥१॥ ॐ सोमऽआ- युष्मान्त्सौषधीभिरायुमास्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुध्भन्तं करोमि ॥२॥ ॐ ब्रह्मायुष्मत्तद्राह्मणैरायुधमत् तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि ॥ ३॥ ॐ देवाऽआयुष्म- न्तस्तेऽमृतेनायुष्मन्तस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करो. मि ॥ ४॥ ॐ ऋषय आयुडमन्तस्ते खतरायुष्मन्त. स्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि ॥५॥ॐ पितरs. आयुष्मन्तस्ते स्वधाभिरायुष्मन्तस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयु- मन्तं करोमि ॥६॥ ॐ यज्ञ आयुष्मान्त्स दक्षिणा- भिरायुष्माँस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि ॥ ७ ॥ ॐ समुद्रऽआयुष्मान्त्स सवन्तीभिरायुष्मास्तेन त्वा- ऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि ॥ ८॥ इति त्रिर्वा सकता ज. पेत् ॥ ॐ त्र्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य व्यायुषम् । यद्दे- वेषु त्र्यायुषं तन्नोऽअस्तुत्र्यायुषम् ॥ इति च त्रिर्वा सकता जपेद इति ॥ ॥ एतदायुष्यकरणम् ॥ अथ यदि पितुः कुमारस्य सर्वायुष्पाप्तिकापना स्याचदा दिवस्परीत्येकादाभिर्मन्त्रः कुमारं सौनेष्वभिमशति- (दिवस्परीत्येकादशाना मन्त्राणां वत्सनी लन्दनऋषि- स्त्रिष्टुप्छन्दोऽनिर्देवता जाताभिमर्शने विनियोगः) ॐ दिवस्परि प्रथमं जज्ञेऽअग्निरस्मद् द्वितीयं परि जातवेदाः। तृतीयमप्सु नृमणाऽअजस्रमिन्धान ऽएनं ·जातकर्मप्रयोगः ७ जरते स्वाधीः ॥ १॥ विषद्मा तेऽअग्ने त्रेधा पाणि विद्माले धाम विभृता पुरना। विद्मा ले नाम परमं गुहा थद विद्मा तमुरा यलऽआजगन्थ ॥ २ ॥ समुद्रे त्वा नृमणा अस्वन्तचक्षाऽधे दिको अग्न- ऽऊधन् । तृतीये त्वा रजसि तस्थिवासमपामुपस्थे महिषाऽअवर्द्धन् ॥ ३ ॥ अक्रन्ददग्निस्तनयन्निव द्यौः य.सं. अ. १२ म. १६-२८-अग्निः प्रथम दिवस्परि दिवः सका- शात् जो जातः । जातवेदाः अग्निः द्वितीयं द्वितीयबारम् अस्मत्परि अस्मत्सकाशात् ब्रह्मणो जज्ञे जातः। नृषु मनो यस्य सः नृमणाः प्रजापतिः (छान्दसं णत्वम् ) अजस्त्रम् अनुपक्षीणमग्निम् अप्सु जलेषु अन्तर्व्यवस्थितं तृतीयं तृतीयवारमजनयत् । एवं बहुजन्माऽग्निः । स्वा- धीः शोभना श्राहिताः धीवुदिर्यस्य स यजमानः एनं बहुजन्मानमग्नि- मिन्धानो दीपयन् सन् जरते जीर्यति। अग्निः प्रथमं धुलोकस्योपरि सूर्यरूपेण उत्पन्नः। द्वितीयवारमस्मदीयमनुष्यलोकस्योपरि प्रसिद्ध वह्निरूपेण जातः । तृतीयवारं समुद्र वडवानलरूपेण जातः । त्रिवपि जन्मसु अग्नि पुरोडाशादिना दीपयन् यजमानः जरते जीर्यति जरा- पर्यन्तं परिचरतीत्यर्थः ॥ १ ॥ हे अग्ने यानि पूर्व त्रेधा स्वरूपाण्युक्तानि आदित्याग्निवडवानल- रूपाणि तानि त्रयाणि त्रिसंख्याकानि ते त्वत्संबन्धीमि रूपाणि वयं विद्मा-विद्म जानामः । किञ्च ते तव पुरुत्रा बहुषु प्रदेशेषु गाईपत्या- हवनीयादिषु विभृता विभृतानि धाम धामानि स्थानान्यपि वयं विद्म । किच ते तव परममुत्कृष्टं गुहा गुहायां व्यवस्थित गौप्यं नाम यदस्ति तदपि विझ । किञ्च यतः उत्सात् मवरूपात्स्थानात् त्वमाजगन्थ वैधु- तरूपेणागतोऽसि तमुत्समुत्स्यन्दनं जलरूपं स्थानं वयं विद्म ॥२॥ हे अग्ने नृमणाः प्रजापतिः समुद्रे वडवानलरूपेण तस्थिवांसं वर्तमा. नं त्वा त्वामीधे दीपयाञ्चकार । तथा नृचक्षा:-नृषु पठत्सु चष्टे मन्त्रा. विस्पष्ट वक्तोति नृचक्षाः प्रजापतिः असु वृष्टिरूपासु अन्तर मध्ये वि. धुदूपेण स्थितं त्वामीधे दीपितवान् । तथा दिवः धुलोकस्य ऊधन् ऊधस्थानीये तृतीये समुद्रवृष्टयपेक्षया तृतीयस्थाने रजसि रञ्जनात्मके तेजोमण्डले आदित्यात्मना तस्थिवांसं त्वां नृचक्षा एव ईधे। किञ्च म-

·२०९
জন্ধীত্বই-~-
প্রায় বিলুষ্টি । ২ জুলী বিহু
লিপ্ত ফী ঃ প্রাঃ ৫স্ত্রী-
মুহ এম্বী ফা জুজ ময়ঃ স্ত্রী-
पा: । व्वसुः सूनुः सहसो ऽअप्सु राजा ब्धि मात्पन्न
ऽउषसामिधानः ॥ ५॥ विश्वस्य केतुर्भुदानस्थ गर्भ
ऽआ रोहली अपमानायमानः । बीडञ्चिदद्रियाभिन-
स्परायञ्जना अवनिमयजन्त पञ्च।।६॥ उशिकपा-
हिषाः महान्तः प्राणाः अपामुपस्थे उत्सझे नाव्यानामां मध्ये स्थित
स्वामवर्धन् ॥३॥
धौरिव मेघ इव स्तनयन् गर्जन शब्दं कुर्वाणः, क्षामा क्षामां क्षमा
पृथिवीं रेरिहत्--लेलिहत् अत्यन्तं लिहन् भूमिमतिव्याप्नुवन् , बीरु-
धः श्रोषधीः स्वकीयज्वालालमूहेन व्याप्नुवन् अकन्दर कन्दति वि-
स्फूर्जति । वर्तमाने तङ् । किच हि यस्मात जशान उत्पद्यमानः सन्
सद्य एव इद्धः दीप्तश्च सन् व्यख्यत्व विख्याति विख्यापयति इदं सर्व
विविधं प्रकाशयति । किञ्च अयमग्निमा रोदसी द्यावापृथिव्योः अन्तः
मध्ये भानुना रश्मिना स्वयमाभाति समन्तात्प्रकाशते । हि ईम् इति.
च्छेदः ईम् निपातः पादपूरणे ॥ ४॥
श्रीणां गवाश्वादिसम्पदामुदारः अत्यथं दाता, रयीणां धनानां
धरुणो धारीयता, मनीषाणां मनोऽभिलषितानां प्रार्पणः प्रकर्षेणार्प-
यिता, सोमगोपा:-सोमं गोपायतीति खोमगोपाः यजमानकर्तृकलोम-
यागस्य रक्षिता, वसुः सर्वस्य निवासहेतुः, सहल बलस्य मन्थन-
वेगरूपस्य सूनुः पुत्रः मन्थनोत्पधमानत्वाव, अप्सु वृष्टिरूपासु राजा
विद्युद्रूपेण दीप्यमानः, उपसामने प्रातःकाले इधानः आदित्यात्मना दो.
प्यमान:-एवंविधः मग्निः विभाति ॥५॥
यत् यम् अग्नि पञ्च जनाः विप्राद्याश्चत्वारो निषादश्च अयजन्त य.
जन्ते सोऽग्निः जायमानः विश्वस्य केतुः प्राणिजातस्प विधानभूतः
अन्यात्मना, भुवनस्य भूतजावस्य गर्भः गर्भवत् अन्तरवस्थितो वा.
वात्मना, जायमानः सूर्यात्मना प्रकटीभवन् रोदसी द्यावापृथिव्यौ आ
अपृणात् सर्वतः तेजसा पूरयति । किञ्च यः परायन इन्दुरूपेण पराप-
रतो गच्छन् वीडुचित दृढमपि(वीडशब्दो ददार्थः चिच्छन्दोऽप्यर्थः)
अद्रिय पदारणीयम् मेघम् अभिनत भिनत्ति विदारयति ॥६॥

·जातकर्मसंस्कारप्रयोगा। वको ऽअशतिः सुमेधा प्रत्येष्वग्निरभृतो निधायि । इयर्ति धूमसरुव परिधनुच्छुक्रेण शोचिषा यामिन- क्षन ॥७॥ दृशालो रुक्म उधा व्ययौद दुम्मर्षमायुः श्रिये रुचानः। अग्निरवृतो अभवद्वयोभिर्यदेन धौ- रजनयत्सुरेताः॥८॥ यस्ते अद्य कृणवद्रशोचे. ऽपूपं देव वृत्तवन्तमग्ने । प्रतं नय प्रतरं व्वस्यो अ. छाभि सुम्नं देवभक्तं यविष्ठ ॥६॥ आ तं भज सौश्र. वसेष्वरन उक्उक्याऽआभज शस्यमाने। प्रिया सूर्य मियो ऽअन्ना भवास्युजातेन भिनढुजनित्वैः ॥१०॥ योऽग्निः मत्र्येषु मरणधर्म देवैः निधायि निहितः। कोशः, उ- शिक्-उश्यते काम्यते इति उशिक कान्तः, पावकः पावयिता, अरतिः दुष्टेषु प्रीतिरहितः सुमेधाः शोभनयनः, ममृतः अमरणधर्मा, भरिभ्रत् बिभ्रत् जगद्धारयन् , शुक्रणशोविषानिर्मलतेजसा प्रारूपेण द्याम्ा. काशम् इनक्षन् व्याप्नुवन्-एवंभूतोऽग्निः अरुषम् भरोषं चक्षुराधुप- द्रवरहितं धूमम् उदियति उद्गमयति ॥ ७ ॥ दृशानः दृश्यमानः, श्रिये जनेभ्यः श्रियं दातुं दुर्मर्षमनवखण्डित- मायुः जीवनं रुचानः वाग्छन् रुक्मः श्राभरणविशेषः उर्ध्या महत्या दोप्पा व्यधौत् विद्योतते । सोऽयमग्निः वचोभिः अन्नः पुरोडाशप्रभृ. तिभिः अमृतोऽमृतधर्माऽमवत्, यत् यस्मात् कारणात सुरेता शो- भनं रेतः अग्निरूपं यस्याः सा सुरेता द्यौः धुलोकवासो देवगणः एतमग्निम् अजनयत् ॥८॥ हे भद्रशोचे हे कल्याणदीप्ते हे देव अग्ने अध प्रतिपदि यः पुमान तव धृतवन्तं घृतयुक्तमपूपं पुरोडाशं कृणवत् कृणोति करोति-हे- यविष्ठ युवतम तं यजमानं प्रतरमतिशयेन प्रकृष्टं वस्यः स्थानमुत्तम- लोकम् प्रनय प्रणव । अच्छाभिमुस्येन देवभक्तं देवैः सेवितं मुम्नं सु- सञ्चाभिनय प्रापय ॥8॥ सौश्रवसेषु शोभनकीर्तिहेतुषु यज्ञकर्मसु क्थे उक्थे निष्केव- ल्बप्रगाथादिरूपे च शस्यमाने हे अग्ने त्वं तं यजमानमाभज सेवस्व कर्मणि शस्त्रे च प्रेरयेत्वर्थः। एवं त्वया सेवितोऽवं यजमानः सूर्ये २७ सं० द्वि० ते ·संस्कारदीपके- না খুললালা জন্তা রং ক্ষিই ভা- याणि । त्वया सह द्रविणमिच्छमाना ब्रज मोम- न्तमुशिजो विधवत्रुः॥ ११ ॥ इति एकादश ऋचा पवित्वा अस्ताव्यग्निरिति द्वादशीमृचमनुवाकान्तर्गतामपि न पठेत् । दिवपरीत्येतस्यानुवाकस्योचमा परिशिनष्ठीति पारस्कर रएखात् ॥ अथ कुमारस्य पूर्वादिचतुर्दिक्षु मध्ये च एवं पञ्च ब्राम. गान्संस्थापयेत् । पञ्चमो मध्ये नैर्ऋत्यां वा स्थाप्यः । "इमम- नुमाणित" इति औषं तापिता ब्रूयात् । ततः पूर्वदिस्थितो विमः कुमारसम्मुखस्तिष्ठन् तं लक्षीकृत्य प्राण इति तारस्वरं ब्रूयात् । ततः दक्षिणदिविस्थतोऽपि तथा तिष्ठन् अव्यान इति तथा ब्रूयात् । ततः पश्चिपदिस्थितोऽपि तथैव *अपान इति ब्रूयात् । उदक्सस्थित *उदान इति ब्रूयात् । मध्यमस्वपरिष्टा- दवेक्षमाणः समान इति ब्रूयात् । पश्चब्राह्मणाभावे स्वयमेव सूर्यस्य प्रियो भवति भवतु । अन्ना अग्नेश्च प्रियोऽस्तु । तथा जाते. नोत्पन्नेन पुत्रेण उद्भिनदत् उमेदम् उदयं वृद्धिमाप्नोतु । तथा जनि- स्वैः जनिभ्यमाणैश्च पौत्रादिमिरुद्भिनदत् । भविष्यदर्थे मौणादिक इत्वप्रत्यय:॥१०॥ हे भग्ने त्वामनुवर्तमाना त्वां सेधमाना यजमानाः धुन दिनानि दिनेषु सर्वदा वार्याणि वरणीयानि प्रार्थ्यानि विश्वा विश्वानि वसु वसूनि धनानि हिरण्यादीनि दधिरे धारयन्ति यथेष्टं धनं प्राप्नुवन्ती- त्यर्थः । किञ्च त्वया सह स्थितास्ते यजमानाः द्रविणं यक्षफलमिच्छ- माना इच्छन्तः उशिजो मेधाविनो विद्याकर्मसमुच्चयकारिणः गोमन्तं रविमण्डलमध्वगं देवयानमागं ब्रज विवत्रुः बिभिदुः ॥ ११ ॥ इत्थं स्तुतोऽग्निः कुमार दीर्घायुषं करोत्विति प्रार्थनावाक्यार्थः॥ *भोर कुमार स्वं प्राणः दृदि मुस्थितप्राणो भव, तव सर्वाङ्गेषु मुस्थों न्याना, गुदे सुस्थोऽपानः, कण्ठे सुस्थ उदाना, नाभौ सुस्थः समानः । एवमेते पायघोऽस्य सुजीवनं कुर्वन्त्विति वाक्यार्थः ॥

·जातकर्मसंस्कारप्रयोगः। सत्रतत्र गत्वा कुमाराभिमुखः प्राण इत्यादि ब्रूयात् । अस्मिन्प- क्षेप्रेषो न भवति । अथ यस्मिन्देशे कुमारो जातो भवति तं देशम् अनामि. कया स्पृशन् एतं मन्त्रं पठति---( व्वेद ते भूमि हृदयम् इत्य. स्व प्रजापतिपिरनुष्टुप्छन्दः भूमिदेवता जन्मभूम्पभिमन्त्रणे विनियोगः)। (१) व्वेद ते भूमि हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रि- तम् । वेदाई तन्मां तद्विद्यात्पश्येम शरदः शतं जी- वेम शरदः शतशृणुयाम शरदः शतम् । इति भूमि- मभिमन्व्य कुमारं सर्वशरीरे स्पृशति-( अश्मा भवेत्यस्य प्रजा. पतिऋषिरनुष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता अभिमर्शने विनियोगः)। (२)ॐ अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमयुतं भव । आत्मा वै पुत्रनामास स जीव शरदः शतम् ॥ इति । (जातकर्म स्वकालेऽकृतं चेत् आयुष्यकरणादि अश्माभवेत्येत. मन्त्राभिमर्शनान्तं कालान्तरेऽपि भवति । अनुपाणनवात्सपाभिमर्शनानुपन्त्रणे । कालान्तरेऽपि कुर्वीत आयुष्यकरणं तथा ॥ (१) हेभूमि हेभूमे (गुणाभाव पार्षः) ते तव हद्-दृदयम् अयं प्रत्यगात्मा स्यों वेद । कीदृशं हत्, दिवि वर्तमाने चन्द्रमास श्रितं प्रसादरूपेण स्थितं, यद्वा कलङ्करूपेण चन्द्रमसि श्रितं 'तश्चन्द्रमसि म्यद्धत्' इति श्रुतेः । अहमपि तत्ते दृदयं वेद । तच कर्तृभूतं मां वि. द्यादुपकतुं जानातु । अतस्त्वदत्तपुत्रेण सह वयं पश्येम शरदः शत- मित्याधुक्तार्थम् ॥ (२) हे कुमार त्वमश्मा वज्रपाषाण इव भव । दृढत्वप्रियत्वाभ्यां सादृश्यम् । परशुः कुठार इवापकर्तृनाशकोभव। किञ्च अनुतम् प्रवीण हिरण्यं भव-यथा धात्वन्तरासम्भिनं सुवर्ण शुद्ध तथा निर्दोषस्त्वं. भवेत्यर्थः। यतस्त्वं पुत्रनामा आत्माऽसि अत: स त्वं वै निश्चयेन शरदः शतं जीव प्राणिहि ॥ 4 ·संस्कारदीपक- DO इति वृद्धोक्तेः। संस्काररूपत्वाच्च । मेधाजननं तु न भव. तीति पूर्व (४९) निर्णीतम्) अथास्य मातरं दृष्ट्वा पठति-(इडासीत्यस्य प्रजापतिऋषि. रनुष्टुप्छन्दः इडा देवता अभिमन्त्रणे विनियोगः)। (१)ॐ इडाऽसि मन्त्रावरुणी व्वीरे व्वीरमजीजनथा। सा त्वं वीरवती भव याऽस्मान् वीरवतोऽकरत्-- “इति । अथ मातुर्दक्षिण स्तनं प्रक्षाल्य कुमाराय प्रयच्छति- (इम स्तनमर्जस्वन्तमित्यस्य प्रजापतित्रीः त्रिष्टुप्छन्दः अभिर्देवता स्तनप्रदाने विनियोगः)। (२) इमस्तनमूर्जस्वन्तं धयापाप्रपीनमग्ने स. रिरस्थ मध्ये । उत्सञ्जुषस्व मधुमन्तमवन्समुद्रिय सदनमाविशस्व-इति । ततो वामं स्तन प्रक्षाल्य प्रयच्छति- (यस्ते स्तन इति दीर्घतमा ऋषित्रिष्टुप्छन्दः वाग्देवता स्तनदा. ने विनियोगः)। (३)ॐ यस्ते स्तनः शाशसो यो मयोभूयो रत्नधा (१) हे वीरे आरब्धान्तगामिनि स्वम् इडा-मानवो यक्षपात्रो वा- ऽसि, मैत्रावरुणी मित्रावरुणयोरंशोत्पन्ना चासि । यथा इडायां पुरू- -रखा उत्पन्नो यथा वा यज्ञपात्र्यां पुरोडाशो भवति, यथा च मित्रावरु णयोरगस्त्यो वसिष्ठश्चोत्पन्नस्तथा त्वय्ययं पुत्र इति भावः। यतस्त्वं वीरं पुत्रम् अजीजनथाः अलौषोः श्रतः सा त्वं वीरवतो जीवत्पतिः पुत्रा भव, या स्वमस्मान् वोरवतः जीवन्हुपुत्रानकरत् अकरोः । पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः॥ (२) हे अग्ने सरिरस्य लोकस्य मध्ये वर्तमानः त्वम् ऊर्जस्वन्तं विशिष्टरसयुक्तम्, अपाम् मद्भिः दुग्धः (अपशब्देन लक्षणया दुग्ध- मुच्यते ) प्रपोनं पूर्णम् इमं स्तनं धय पिब पापय स्तनपाने बालक प्रेरयेत्यर्थः। हे अर्वन् सर्वतोगमन हे कुमार मधुमन्तं मधुस्वादयु: तमुत्समुत्स्यन्दनं मातृस्तनं जुषस्व सेवस्व । किञ्च समुद्रियं समुद्र- मिव मझोम्यं सदनं मातृशरीरं तृप्तासन् श्राविशस्व सेवस्वेत्यर्थः॥ (३) हे सरस्वति यस्ते तव स्तनः शशमा सुसःश्वास्ते अन्यैरनु ·जातकर्मसंस्कारप्रयोगः। २१३ व्वसुविधः सुदनः । येन विश्का पुष्यसि ब्वाOणि सरस्वति तमिह धालवेऽक: इति ॐइमस्लामिति च द्वाभ्यां वामं प्रयच्छति ।। अथ सूतिकाया सिरप्रदेशे खट्वाऽधोभूमौ जल पूर्ण कु. म्भं निदधाति । तं च दशदिनपर्यन्तं तत्रैव संरक्षेत् । (आपोदेवे. स्वित्यस्य प्रजापतिषिरनुष्टुप्छन्द आपो देवताः स्मृतिकायाः शिरप्रदेशे रक्षार्थोदककुम्भस्थापने विनियोगः)। (१)ॐआपो देवेषु जाग्रथ, यथा देवेषु जाग्रथ एवमस्या सूतिकाया सपुत्रिकायां जाग्रथ-इति । ततः सूतिकाद्वारदेशे वेदी कृत्वा पञ्चभुसंस्कारपूर्वकमग्निं स्था. पयेत् । अत्र प्रणीताप्रणय नादयो न भवन्ति । "एष एव वि. धिर्यत्र कचिद्धोमः" इत्यनेन होमोपदेशे एव तस्या इतिकर्तव्य- ताया विधानेन अत्र च आवपतीत्यनेनावापोपदेशेन प्रणयना. दीनामप्राप्तः। परिसमूहनादयस्तु भवन्त्येव ! तेषां भूसंस्कारार्थ. स्वात् । स्थापितमग्निम् “इतन्ते' इति ( "प्रगल्भो जातकमणि' इति वचनात् ) ॐ भूर्भुवः स्वरिति प्रगल्भत्वेनावाह्य ॐ प्रगल्भ नामाग्नये नम इति पाद्यादिभिः सम्पूज्य होमं कुर्यात् तण्डुलक- पभुक्तत्वात् , यश्व स्तनः मयोभूः सर्वभूतानां सुखोत्पादकः, यश्च र. नधारतानां रमणीयधनानां धारयिता, यश्च वसुविद् धनप्रापकः, यश्च सुत्रः मन्यदानाशक्यधनदाता, येन च स्तनेन विश्वा वि. श्वानि सर्वाणि वार्याणि वरणीयानि वस्तूनि त्वं पुष्यसि पुष्णासि- तं स्तनं बालकस्य धातवे पानाय (धाधातोस्तवेजप्रत्ययः) अक: कुरु प्रयच्छेत्यर्थः । सरस्वत्यनुग्रहान्मातुः स्तनः एवङ्गुणविशिष्टो भू. स्वा बालकं सम्यक् पुष्णात्विति याचनावाक्यार्थः । (१) हे श्रापः यूयं देवेषु देवकार्यनिमित्तं जाग्रथ तदेकनिष्ठाः स्था एवं वस्तुस्थितिमुक्त्वा तदृष्टान्तेन दार्शन्तिकमाह-यथा दे- वेषु जाग्रथ एवं-तथा सपुत्रिकायां सपुत्रैव सपुत्रिका तस्पामस्यां सूतिकायां प्रसवित्र्यां हिते जामथेत्यर्थः ॥

·संस्कारदीपके- णामिभान्सर्षपान्गृहीत्वा । ( शण्डामको इति प्रजापतिऋषि. रतुष्टुप्छन्दोऽभिजवा मृतिकाद्वाराशी तण्डलकणमिश्रसर्परहोमे विनियोगः)। (१)ॐ शण्डा मो ऽउपरिः शौण्डिकेय उलू- खलः। मलिम्लुचो द्रोणासश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा-इदमनये न मम । ( आलिखन्निति प्रजापतिऋषिर- नुष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता सुतिकाद्वारामौ तण्डलकणमिश्रसषेपहोमे विनियोगः)। (२)ॐआलिखन्ननिमिष: किंवदन्त उपश्रुतिः । हरयक्षः कुम्भी शत्रुः पात्रपाणि मणिः । हन्त्रीमुखः सर्वपारुणश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा-इदमनये न मम॥ ( इद शण्डमर्कोपवीरशोण्डिकेयोलखलपलिम्लुचद्रोणास- (१) शण्डाः शण्डः, मर्काः मर्कः । वचनव्यत्यय पार्षः। शृणा. तीति शण्डः । मारयतीति मर्कः। उपघाते वोर उपवीरः। शोण्डि. केयः शौण्डे कुशलः। उलुखलवदाश्रितधातुकत्वादुलुखलः। मलि. म्लुचः अतिमलिनाशयः । द्रोणासः वृक्षकोटरवनासा नासिका यस्य सः । दुगुमागपलाशिन इत्यभिधानम् । गुण पार्षः । च्यावयती- न्द्रियाणीति च्यवनः । अयं सर्वः इतः-सूतिकागृहहोमानश्यतात् नश्यतु इति प्रत्येकमन्वयः । तुहोस्तातङाशिष्यन्यतरस्यामिति तातडादेशः ॥ (२) मा समन्तालिखतीत्यालिनन् तक्षन् । मनिमिषदृष्टित्वा. दनिमिषः। अपकर्तुमुपशृणोतीत्युपश्रुतिः। किंवदन्तो विद्यते यस्य स किंवदन्तः। अर्शमादिभ्योऽन् । किंवदन्तो जनश्रुतिरित्यभिधा- नम् । हर्यक्षः पिङ्गलाक्षः। कुम्भयति स्तम्भयतीति कुम्भी। मन्दिप्र. होति इनिप्रत्ययः। बालं शातयतीति शत्रुः। पात्रपाणिः खपरहस्तः । नृन्मिनोति हिनस्तीति नृमणिः । हन्त्री हिसैव मुखे यस्य स हन्त्रीमु. खः । सर्षपवणा धूलर उप्रो वा । येनोपद्रुतश्च्यवतीति च्यवनः प्रकृतिभ्रंशकः । अयं सर्वोऽपि बालग्रह इतो नश्यतादित्यन्वयः॥

·जातकर्मसंस्कारप्रयोग। २१५
च्यवनेभ्यो न मम इति प्रथमाहुतौ त्यागः, इदमालिसदनिमिषः
किंवदन्तीपश्रुतिहमेशकुम्भिशत्रुपात्रपाणिनृपगिइन्त्रीमुखसर्वपा.
रुणच्यवनेभ्यो न मम इति द्वितीयाहुतौ त्याग इत्यपि केचित् )
स चानिरुत्थापनपर्यन्तं दशादिनावधि यथा निर्वापितो न
भवति तथा कार्यम् । उत्थापनं च दशमदिने एव । एता आ.
इतयो दशदिनपर्यन्तं प्रत्यहं सायम्पातराहुतिद्वयेन चत्वारिंश.
संख्याका भवन्ति । खट्वाधाकुम्भधारणादि द्वारहोमान्तं च
कालान्तरे न भवति, नियतकालत्वात् ।
अथ यदि कुमारनापा वालग्रहो रोदनादिना कुमारमुप.
द्रुतं कुर्याचदा तदुपद्रवनिवृत्तये तं बालं मत्स्यजाळेनोत्तरीयेण
वा प्रच्छायाङ्के निधायेम जपेत्-( कूकूर इत्यादीनां मन्त्राणां
प्रजापतिषिरनुष्टुप्छन्दः शुनको देवता जपे विनियोगः) ।
(१)ॐ कूपकुरा सुकूकुरकूकुरो बालबन्धनाचे.
च्चेच्छुनक सृज नमस्ते ऽअस्तु सीसरो लपेतापहर॥१॥
तत्सत्यं यत्ते देवावरमददुः स त्वं कुमारमेव वाऽवृ-
णीथाः। चेवेच्छुनक सृज नमस्ते ऽअस्तु सीसरो ल.
पेतापहर ॥२॥
(१) कुकुरः भषणाख्यो बालग्रहः । सुर्कुरः अतिभाषणः ।
कूकुरः कर्कशः। बालान्बध्नातीति बालबन्धनः । सीसरोऽङ्गसारकः ।
हेशुनक तुभ्यं नमोऽस्तु । अतः पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टस्त्वं सृज एनं
कुमारं विसज । सूज विसर्गे । लपेत लापन रोदकेति यावत्,
मपहर गात्रसंकोचक, वृ काटिल्ये, चेञ्चेत् छुछुशब्दं कुर्वन्नित्याम-
न्त्रपविशेषणानि ॥१॥
हेशुनक देवदूत तत्सत्यम्-तत्किसत्यं, कुमारमेव वावृणीथाः
वृतवानसि हिंसाविहारार्थ, देवाश्च ते तुम्वं तदेव वरमददुः ।
शेषमुक्तार्थम् ॥२॥

·२१६ संस्कारदीपके- (१)तत्सत्यं यत्ते सरमा माता सीसरः पिता इथा- मशवलौ भ्रातरौ । चेचेच्छुनक सृज नमस्ते ऽअस्तु सी. सरो लपेतापहर ॥३॥ इवि ! जपान्ते पिता बालकम. भिमृशति-( न नामयतीत्यस्य प्रजापतिक्रषिरनुष्टुप्छन्दः वायुर्देवता अभिमर्शने विनियोगः)। (२)न नामयति न रुदति न हृष्यति न ग्लायति । यत्र व्वयं व्वदामो यत्र चाभिमृशामसि-इति मन्त्रे णाभिमृश्य दक्षिणासङ्कल्पं कुर्यात् । अधेहामुकोऽहं जातस्य पुत्रस्य कृतज्जातकर्माख्यसंस्कारकर्मणः साङ्गतासिद्ध्य सादगुण्यार्थं च इमां दक्षिणां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये ॐतत्सन्न मम । ततो भूयसी सङ्कल्प्य ब्राह्मणेभ्यो दद्याद । द. श यथाशक्ति वा ब्राह्मणान् भोजयिध्ये इति सङ्कल्प्य सूतकान्ते ब्राह्मणान् भोजयेत्। पुत्रजन्मनि यात्रायां शवयों दत्तमक्षयम् । इति (नि.सि) व्यासोक्त .रात्रावपि स्नानदानादिकं भवत्येव । प्रथमेऽति तथा षष्ठे दाता नाप्नोति सूतकम् । इतिवचनाचत्र दानप्रतिग्रही न दोषायेति । ततोऽष्टाङ्गुलं परित्यज्य नारच्छेदनं कुर्यात् । अभिषेकतिळकमन्त्रपाठादि च कारयेत् ॥ इति जातकर्मप्रयोगः॥ (१) किञ्च यते तव सरमा देवशुनी माता, सोसरश्च देवश्वा पिता, श्यामशवलौ भ्रातरौ तदपि सत्यम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३॥ (२) यत्र यस्मिन्कुमारे वयं वदामः जपामः । मन्त्रमिति शेषः । यत्र च मभिमृशामसि अभिमृशामः अभितः स्पर्शनं कुर्म:- स कुमारो न नामयत्यनानि, न रुदति, न च भूताविष्टो दृष्यति, न च ग्लानो भवति॥

·- : षष्ठीमहोत्सवप्रयोगः। २१७ अथ षष्ठीमहोत्सवः। जन्मदिनतः षष्ठदिने पिता प्रातरुत्थाय शुचिं शान्तं और तस्मातक्रियापरं सपत्नीकं ब्राह्मणं विनयेनोपमृत्य "अद्य षष्टी- महोत्सवार्थ युवामहं निमन्त्रये" इति तावुक्त्वा तथाऽस्त्विति ता. भ्यामुक्ते स्वगृहमागच्छन् । चोपोषितौ तिष्ठेताम् ! ताभ्यां पष्ठीमहोत्सवं कारयेत् । विशिष्टदक्षिणादानाशक्ती उपवासपूर्वक उत्सवः स्वयं कार्यः । ततोऽपराह्नसमये ब्राह्मणो गोमयेन का. ष्ठपीठे पाइयो स्कन्दप्रद्युम्नयोः, मध्ये षष्ठीदेव्या एवं तिस्र प्रतिमाः विधाय शुक्लतण्डुलैर्य वैवी पूरयित्वा षष्ठयाः कर्णप्रदेशे दूर्वापल्लवैः कुण्डले, सर्वाङ्गेषु षोडश कपर्दिका दद्यात् । तत: प्रदोषसमये पुत्रपिता स्नात्वा सन्ध्यादि विधाय पूजासामग्री सम्पाद्य द्वारसमीपमागत्य द्वारमातृपूजनं कुर्यात् । आचम्य अर्घ संस्थाप्य पूजासङ्कल्पा-अघेहामुकगोत्रोऽमुकराशिरमुको: ऽहम् अनुकराशेालकस्य करिष्यमाणषष्ठीमहोत्सवकर्मणि पूर्वी ङ्गत्वेन द्वारमातॄणां पूजनं करिष्ये इति । "एतन्ते इति प० भूर्भुवः स्वः द्वारमातइहागच्छन्तु इह.तिष्ठन्तु सुपतिष्ठिता व रदा भवन्तुः इति प्रतिष्ठाप्य ध्यानम्- कुमारी धनदा नन्दा विपुला मङ्गलाऽचला। पद्मा चैव तु नाम्नोक्ताः सप्तैता द्वारमातरः ॥ इति ध्यात्वा कुमार्यै नमः ॐधनदायै नमः ॐनन्दाय नमा विपुलायै नमः ॐमङ्गलायै नमः ॐअचलायै नमः ॐ प्राय नमः इति नाममन्त्री आवाहनासनपाचादिनीराजनान्तं सम्पृज्य दक्षिणां दत्त्वा स्वस्तिवाचनं पठन् अभ्यन्तरं गच्छेत् । तत्र प्रथपं गव्यघृतसर्षपसैन्धवनिम्बपत्रादित्वग्भिः सूतिकासः मीपे धूपो देयः। ततो गणेशं पूजयेत् । तद्यथा-दीपं प्रवळल्याचभ्य प्राणा- २८ सं० द्वि० ·२१० संस्कारदीपके- नायस्य देवेभ्यः पुष्पाञ्जलिं समर्थ अर्घ संस्थाध्य पूजासङ्कल्प:- अथेहेत्यादिदेशकाली स्मृत्वा अमुकगोत्रः अमुकराशिरमुकशर्मा- हं जातस्य पुत्रस्य करिष्यमाणषष्ठीमहोत्सवसम्मणि निर्विघ्नता. सिद्धये भगवता श्रीगणेशस्य पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य पूर्वो. तमकारेण गणेशं सम्पूज्य दक्षिणां दत्त्वा मार्थयेत-- सर्वविघ्नहरो देव एकदन्त गजानन । भक्त्या संपूजितः प्रीत्या शिशुं दीर्घायुषं कुरु ॥ लम्बोदर महामाग सर्वोपद्रवनाशन ! स्वत्प्रसादादविनेन चिरं जीवतु मे सुतः ॥ इति । अथ प्रधानसंकल्पा-अघेहेत्यादिदेशकालौ स्मृत्वा अमु. कमोत्रोऽमुकराशिरमुकशर्माऽहम् अमुकरायो बालकस्य सर्वोप- द्रवशान्तिपूर्वकदीर्घायुरारोग्यावाप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ षष्ठीमहोत्सवं करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन सर्वाभ्युदयप्राप्तये गणप- तिसहितगौर्यादिषोडशमातॄणां पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य पूर्वोक्तप्रकारेण मातृ: पूजयित्वा वसोर्धाराः पातयित्वा द. क्षिणां दद्यात् । ततः पुण्याहवाचनसंकल्पा-अधेहामुकोऽहं जात. स्य पुत्रस्य षष्ठीमहोत्सवकर्मणि सर्वाभ्युदयप्राप्तये ब्राह्मणद्वारा पुण्याहं वाचयिष्ये तत्पूर्वाङ्गत्वेन चतुर्णा ब्राह्मणानां पूजनं वरणं च करिष्ये इति संकल्प्य वरुणं कृत्वा उक्तप्रकारेण पुण्याहं वाचयित्वा कलशं संस्थाप्य तत्र अमवरुणसहितादित्यादिनवग्रहानाबाह्य सम्पूज्य दक्षिणां दवा स्कन्दमधुग्नजन्मदाषष्ठीदेवीनां पूजनं कुर्यात् । अर्घ सं. स्थाप्य पूजासंकल्पः । अयेहामुकोऽहं जातस्य पुत्रस्य सर्वोप. द्राकान्तिपूर्वकायुरारोग्याचाप्तये गोमयप्रतिमयोः स्कन्दमधुम्न. योः षोडशोपचार पूजनं करिष्ये इति संकल्प्य "एतन्ते" इति प. ॐ भूर्भुवास्का मोमयपतिमयोः स्कन्ददेव तथा प्रद्युम्नदेव ·- षष्ठीमहोत्सवप्रयोगः। इहागच्छतम् इह तितं सुप्रतिष्ठितौ वरदो भवतामिति प्र. तिष्ठापयेत् । अथ स्कन्द ध्यानम्-- मयूरवरमारूढो द्विभुजो बालरूपधृक् । मुद्रं वामहस्ते तु शक्तिं दक्षिणतो न्यसेत् ।। वराभयकरः साक्षाद्विभुजः शिखिवाहनः । किरीटी कुण्डली देवो दिव्याभरणभूषितः । अथ प्रद्युम्नध्यानम्- प्रद्युम्नस्तु चतुर्बाहुः शङ्खचक्रगदाधरः। चक्रं दक्षिणहरतेऽस्य वामहस्ते धनुस्तथा ।। शङ्ख च दक्षिणे दद्याद्दा वामे प्रदापयेत् । प्रद्युम्नं कारयेदेवं सर्वलक्षणसंयुतम् ।। स्त्रियो चैवास्य कर्तव्ये सर्वलक्षणसंयुते । इति ध्यात्वा ॐकन्दाय नमः इति नाममन्त्रेण- (१)ॐ द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनि- मनुयश्च पूर्वः । समानं योनिमनुसञ्चरन्तं द्रप्स जुहो- म्य सतहोत्रा:-(य० सं० अ० १३ मं० ५) इतिवेदमन्त्रेण च स्कन्दमावाह्य ॐप्रधुम्नाय नमः इतिप्रद्युम्नं चावाह्य वक्ष्यमा. गमन्त्रैः स्कन्दप्रद्युम्नाभ्यां नमः इति नाममन्त्रेण च पूजयेत् । आसनम्- षण्मुखाय नमस्तुभ्यं सेनाधिपतये नमः । पुष्पासनेन देवेश प्रसीद परमेश्वर ॥ १) यर्धाप स्कन्ददेवस्य एतन्मन्त्रवाक्याथै समन्वयो नास्ति तथापि एतन्मन्त्रघटकस्कन्दपदादुपस्थितिर्भवितुमर्हत्येव । तावतैव च वैदिकमन्त्रेण देवतास्मरणादिष्टविशेषसिद्धिः। दृष्टा च अग्न्यादिवा. स्पर्यण प्रयुक्ताऽनलादिपघटकालादिपदेश्यः दमयन्त्यावीनां नलरा. जाधुपस्थितिः। एवमन्यत्रान्यूखाम् ।। -

·१२०
संस्कारदीपके-
."
पाद्यम्-
गङ्गाजलं समानीसं सुवर्ण कलशे स्थितम् ।
पाद्याथै ते मया दत्तं गृह्यता परमेश्वर ।।
अध्यम्-
पञ्चरत्नसमायुक्तं सर्प परिपूरितम् ।
पञ्चपल्लवसंयुक्तमय मे प्रतिगृह्यताम् ॥
आचमनीयं नाममन्त्रेण | स्नानम् -
नर्मदाचन्द्रभागादिगनासङ्गमर्जलैः ॥
स्नापितोऽसि मया देव प्रीत्यर्थ प्रतिगृह्यताम् ।।
आचमनीयम्-
गङ्गाजलं समानीतं सुवर्णकलशे स्थितम् ।
आचमनं स्कन्ददेव प्रीत्यर्थ प्रतिगृह्यताम् ।।
वसोपवस्त्रम्-
वेदसूत्रसमायुक्त यज्ञतानसमन्विते ।
सर्ववर्णप्रभे देव वाससी प्रतिगृह्यताम् ।।
वस्त्राङ्गमाचमनीयं नाममन्त्रेण । गन्धम्-
मळयाद्रिसमुद्भूतं नानागन्धसमन्वितम् ।
सुरासुरनरानन्दं गन्धं मे प्रतिगृह्यताम् ॥
अक्षता:-
शुक्लांश्चातीव हृद्यांश्च सुगन्धींच विशेषतः ।
अक्षताश्च प्रयच्छामि गृहाण परमेश्वर ॥
पुष्पाणि-
जलज स्थळजं वापि पुष्पं काल सम्भवम् ।
भक्त्या निवेदितं देव पुष्पं मे प्रतिगृह्यताम् ।।
धूपं-
गुग्गुलु घृतसंयुक्त दशानेन समन्वितम् ॥
धूपं यहाण देवेश त्रैलोक्यानन्ददायकम् ॥

·.. क- - - षष्ठीमहोत्सवप्रयोगः। २२१ दीपम्- सदनिधृतसंयुक्तमन्धकारविनाशनम् । मया निवेदितं देव गृहाण परमेश्वर । नैवेद्यम्-- सत्पात्रसिद्ध सुहविविविधानन्दलक्षणम् ॥ भोजनार्थ मया दत्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ आचमनीयं, भूषणार्थे द्रव्यं च समय नाममन्त्रेण जपं कृत्वा समपर्यः -ताम्बूलम्- मण्डनं सर्वभूतानां द्रव्यैः सौगन्धिकादिभिः ॥ ताम्बूलं गृह्यतां देव प्रीतोऽस्माकं मन प्रभो ॥ अन्तस्तेजो बहिस्तेज.इति नीराजनं कृत्वा ध्यानमन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं समयं प्रार्थयेत । तत्र प्रथम स्कन्दमार्थना- ॐनमः कुमाराय महापभाय स्कन्दाय ते स्कन्दितदानबाय । नवार्कबिम्बद्युतये नमोऽस्तु नमोऽस्त्वमोघोधतशक्तिपाणये ॥१॥ नमो विशालाय विचारिणेऽस्तु नमोऽस्तु ते षण्मुख कामरूपिणे । गुहाय गूढाभरणाय . नमोऽस्तु ते दानवदारणाय ॥ २ ॥ नमोऽस्तु तेऽर्फप्रतिमप्रभाय नमोऽस्तु गुह्याय गुहाय तुभ्यम् । नमोऽस्तु ते लोकभयापहाय नमोऽस्तु ते बाळपराक्रमाय ।। ३ ।। नमो विशालायतलोचनाय नमो विशालाय महावताय । नमो नमस्तेऽस्तु मनोरमाय नमो नमस्तेऽस्तु करोत्कटाय ॥४॥ नमो मयूरोज्ज्वलवाहनाय नमो धृतोदापताकिनेऽस्तु । नमोऽस्तु केयुरधराय तुभ्यं नमः प्रभावप्रणताय तुभ्यम् ॥ ५ ॥ सेनानये पावकिने नमोऽस्तु क्रियापरीतामलदिव्यमूर्तये । कृपामयो यज्ञ इवामनस्त्वं नमोऽस्तु षष्ठीश नमो नमस्ते ॥६॥ एवं द्वात्रिंशन्नामभिः स्कन्दं सम्पार्थ्य- काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि।एवा ·१२२ संस्कारदीपके- S नो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शलेन च-इति मन्त्रेण स्कन्दोपरि दुवा समय-प्रद्युम्नं प्रार्थयेत- मोः प्रद्युम्न महाबाहो लक्ष्मीहृदयनन्दन । कुमारं रक्ष मे भीतेः प्रद्युम्नाय नमो नमः ॥ १ ॥ त्रैलोक्यपूजितः श्रीमान्सदा विजयवर्द्धनः । शान्ति कुरु गदापाणे प्रद्युम्नाय नमो नमः ॥२॥ इति प्रद्युम्न सम्बाय-पकृत्तिकाः पूजयेत् । तत्र पूजा- संकल्प:-अघेह जातस्य पुत्रस्य षष्ठीमहोत्सवे सर्वोपद्रवशान्त्यर्थ दध्यक्षतपुओषु षट्कृचिकानां पूजनं करिष्ये । “एतन्ते" इति प० भूर्भुवःस्वः शिवे इहागच्छेह तिष्ठ सुप्रतिष्ठिता वरदा भष, भू० सम्भृते ३०, ॐभू० सन्नते इ०, ॐ भू० प्रीते ६०, भू० अनसूये इ०, ॐ भूः० क्षमे इ०, इति प्रतिष्ठाप्य नाममन्त्रैर्ग न्धादिमि पूजनम् । ॐ शिवायै नमः ॐ सम्भूत्यै नमः ॐसन्नत्यै नमः ॐ प्रीत्यै नम:-ॐ अननुपायै नमः ॐ क्षमाय नमः इति सम्पूज्य मार्थयेत्- - जगन्मातर्जगद्धात्रि जगदानन्दकारिणि । नमस्ते देवि कल्याणि भसीद मम कृत्तिके ।। इति प्रायः ॐ कार्तिकेयाय नम:- ॐ कार्तिकेय महाबाहो गौरीहदयनन्दन । कुमारं रक्ष मे भीतेः कार्तिकेय नमोऽस्तु ते ॥ इति कार्तिकेयं च पाय विष्णुं प्रार्थयेत- त्रैलोक्य पूजितः श्रीमान्सदा विजयवर्दनः । शान्ति कुरु गदापाणे नारायण नमोऽस्तु ते ॥ इति । खड्गाय नमः ॐबालाय नमः ॐ मन्यनाय नमः ॐ वंशाय नमः इति खड्गाचायुधानि च सम्पूज्य दक्षिणा दद्यात् । अयेहामुकोऽहम् अनुकराशेजातस्य पुत्रस्य दीर्घायुरारो- ·षष्ठीमहोत्सवप्रयोगः। २२६ यावाप्तये कृताया: स्कन्दप्रधुम्नजन्मदानां पूजाया साद्गु. ण्यार्थं श्रीस्कन्दप्रद्युम्नजन्मदानी प्रीतये इमां सुवर्णनिष्क्रयिणी दक्षिणां ब्राह्मणाय दाइये । ॐ तत्सत् इति ।। अथ षष्ठीपूजनम् --अर्घ संस्थाप्य प्राणानायम्य पूजासः कल्प:-श्रयेहामुकगोत्रोऽमुकराशिरमुकशोऽहम् अमुकराशेर्जा- तस्य पुत्रस्य दीर्घायुरारोग्यावाप्तये सर्वोपद्रवशान्त्यर्य च गोम. यनिर्मिमतप्रतिमायां षष्ठीदेव्याः - षोडशोपचारे पूजनं करिष्ये इति संकल्प्य "एतन्ते" इति प०ॐ भूर्भुवःस्वः गोमयप्रतिमायां षष्ठीदेवि इहागच्छेह तिष्ठ सुमतिष्ठिता वरदा भव ॐ आँहीक्रौं. यरलवशेष सहक्ष हंसः सोऽह षष्ठीदेव्याः प्राणा इहागत्य सुखं चिरन्तिष्ठन्तु जीव इह तिष्ठतु सर्वेन्द्रियाणीह तिष्ठन्तु इति प्राण- तिष्ठां च विधाय आत्मनि देवे च न्यासं कुर्यात्-ॐाँ हृद. याय नमः ॐषी शिरसे स्वाहा ५ शिखायै वषट् ॐ कव- चाय हुम् ॐषो नेत्रत्रयाय वौषट् ॐषः अस्त्राय फट् इति न्यासं विधाय ध्यायेत् - चतुर्भुजा महादेवी तुजपीनस्तनीं शिवाम् । मयूरवरमारूढां रक्तवस्त्रधरां शुभाम् ॥ शूलशक्तिवराभीतिहस्तां ध्यायेन्महेश्वरीम् । प्रफुल्लपझवदनापर्द्धपद्मासनस्थिताम् ।। सर्वाङ्गभूषितां देवीं पीनोन्नतपयोधराम् । स्रवत्पीयूषवदनां पीतकोशेयवाससाम् । चतुर्भुजां दक्षिणेन धृतमन्थानवंशकाम् । नीलोत्पलं तु वामेन स्कन्दं तु दधतीं तथा ॥ अधास्थितकाराभ्यां तु महाषष्ठी विचिन्तयेत् । आचाहनम्- आयाहि पूज्य से देवि महाषष्ठीति विश्रुते । - ·संस्कारदीपक- -- - शक्तिरूपेण मे बालं रक्ष जागरवासरे ॥ ॐ अस्ये ऽअमिबके अम्बालिके न मा नयति क- इन । लसस्त्यनका सुभद्रिकां कास्पीलवासिनीम् ॥ ॐ षष्ठीदेव्यै नमः इति नाममन्त्रेण च आसनं पाधञ्च समय अयं दद्यात् । अयमन्त्र:- पत्रपुष्पफलाम्भोभी रनैश्च बहुभिर्युतम् । षष्ठि देखि मया दत्तमय गृह्ण नमोऽस्तु ते । ततो वैदिकपूर्वोक्तमन्त्रेण नाममन्त्रेण च आचमनीयं स्नानं स्नानोत्तराङ्गमाचमनीयं च समर्ण्य वस्त्रम्- तन्तुसन्तानसंयुक्तं कलाकौशेयकल्पितम् । सर्वाङ्गावरणं श्रेष्ठं वसनं परिधीयताम् ।। वस्त्राङ्गमाचमनीयम् । गन्धम्- कुङ्कुमं चन्दनं चैव सुगन्ध सुमनोहरम् । षष्ठि देवि मया दत्तं गन्धं गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ अक्षता सुगन्धा अतिशुभ्राश्च तण्डुलाः सुमनोहराः। अक्षतार्थ मया दत्ताः षष्ठि देवि नमोऽस्तु ते ॥ पुष्पाणि- चतुर्वर्णानि पुष्पाणि सुगन्धीनि विशेषतः । मयाऽऽनीतानि पूजार्थ गृहाण परमेश्वरि ।। ॐ समख्ये देव्या धिया सन्दक्षिणयोरुचक्षसा । मा मऽआयुः प्रमोषीर्मोऽअहं तव व्वीरं ब्धिदेय तय देवि संदृशि ॥ १.॥ ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहो. राने पार्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ च्यात्तम् । इष्ण- निषाणामुम्म डहाण सर्वलोकम्मऽइषाण ॥२॥ॐ काण्डात्काण्डात्मरोहन्ती. परुषा परस्परि। .एवा नो ·षष्ठीमहोत्सवप्रयोग। २२५ दूचे प्रतनु स्वहस्रेणा झातेन च ॥ ३१ इति अझै दुर्वा समर्ष धूपं समर्पयेत्- गुग्गुलुं धृतसंयुक्त दहान सबन्धित पष्टि देवि भर धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। अष्टौ दीपावलव्य- লাইন কাল মুখী কচুয়া। दीपान्देवि मया दत्तानिमा गृह नमोऽस्तु ते ॥ ततो द्वारदेशे षटकाष्टकमालायुतम् अजामृतं कर्णताड. नादिना भूतादिविद्रावणाय पुनः पुनः शब्दं कारयेत् । ततो नैवेद्यम्- मोदकानि विचित्राणि शुक्लतण्डुलकं दधि । विचित्रपकामयुतं तथाऽपूपसमन्वितम् ।। फेणिकातपूराढ्यं नैवेचं प्रतिगृह्यताम् । ॐ षष्ठीदेव्यै नम इति नाममन्त्रेण जपं विधाय गुह्यातीति समयं नैवेद्यानाचनीयं करोदर्चनायें गन्धं च समय नीराजनम् - अन्तस्तेजो बहिस्तेज एकीकृत्यामितप्रभम् । आराकिमिदं देवि गृहाण परमेश्वरि ॥ नमस्कार:- जय देवि जगन्मातर्जगदानन्दकारिणि । प्रसीद मम कल्याणि महाषष्ठि नमोऽस्तु ते ॥ ततः पुष्पाणि सङ्गृह्य प्रार्थयेत-- देवानां च ऋषीणां च मनुष्याणां च वत्स है अमुं मप मुतं रक्ष षष्ठि देवि नमोऽस्तु ते ॥ पुरा देवैः पूजिताऽसि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । आवाभ्यामपि देवि त्वं पूज्यसे भक्तिपूर्वकम् ।। २६ सं० द्वि०

·-
पत्कालीपो-
देहास्य बालकल्या तुझ्या नमोऽस्तु से ।
ततः शिला बालकराम बाठी उमा शुरु नियतः ॥
बद्धासालिमलिनो यावयाचारयोदिन ।
त्वं देवमाताऽदितिरब्धिजा त्वं
गौरी त्वमेवासि धृतिः क्षमा त्वाम् ।
कीर्ति सर्भुिवनस्य धात्री
त्वमेव देखि प्रणतोऽस्मि तुभ्यम् ॥
यथा सब्वाणि भूतान्ति स्थायि स्यूतानि रत्नवत् ।
चराचराणि भूतानि स्वसो जाताम्यनेकशः ॥
पुमान्साक्षी भवत्येष तेन सत्येन बुद्धिमान् ।
त्वं सृष्टिराद्या मुजसि प्रजात्वं स्थितिस्तथैताः सकला बिभर्षि ।
त्वामेव वाचा मनसा च कर्मणा समर्चयाम्बस्तु शिशुश्चिरायुः॥
स्वस्ति शेऽस्तु गृहे नित्यं त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि ।
पुत्रोत्सवमहं नित्यं पश्येयं त्वदनुग्रहाट् ॥
ततोऽभकस्य जननी प्रार्थयतापतन्द्रिता ।
तव प्रसादातनयस्य वक्त्रं दृष्टं भया देवि नमोऽस्तु तुभ्यम् ।
सौभाग्यमारोग्यमभीष्टसिद्धिं देहि प्रजायाचिरजीवितञ्च ॥
गौर्याः पुत्रो यथा स्कन्दा शिशुः संरक्षितस्त्वया ।
तथा ममाप्ययं बालो रक्ष्यतां षष्ठिके नमः॥
पष्ठि देवि नमस्तुभ्यं सूतिकागृहवासिनि ।
पूजिताऽसि मया भक्त्या सबाला रक्ष सूतिकाम् ॥
अथ तद्वान्धवाः सर्वे स्वस्तिवाक्यपुरासरम् ।
कामयन्तोऽभकस्यायुः प्रार्थयेयुः सयोषितः ॥
ॐस्वस्ति ३-
जननी सर्वसौख्यानां वर्दनी कुलसम्पदाम् ।
साधनी सर्वसिद्धीनां जन्मदे त्वां नता वयम् ।।

·ভীক্ষা । पिता पुनः माये-- जननी सर्वभूतानां न च विशेषतः । नारायणीवरूदेह बा रस सकता। शक्तिस्त्वं सन्ददेवाना काना हितकारिणी। मादक्षले बाल महामहि नमोऽस्तु ते ।। रुद्राणी रुद्ररूपेण महान्निविनाशिनी। प्राणदे वरदे देवि रक्ष वालं स्वपुत्रवत् ॥ अधुं मन कुलोत्पन्न रक्ष दं देवि बालकम् । पूजिताऽसि महाभागे चिरं जीवतु बालकः ॥ रक्षोभूतपिशाचेछु डाकिनीशाकिनीषु च । मातेच रक्ष मे बालं पाणश्वापदेषु च ॥ त्वमेव वैष्णवी देवी ब्रह्माणी च व्यवस्थिता । रुद्रशक्तिस्समाख्याता महापष्ठि नमोऽस्तुते ॥ धात्री त्वं कार्तिकेयस्य स्त्रीरूपं सदनस्य च । स्वत्प्रसादादविलेन चिरं जीवतु मे मुतः ॥ ततो मातुः सकाशाद्वामानाव्य गोमयोदकादिभिरभ्युः क्ष्य सयनं बालकं भूमौ स्थापयित्वा हस्तेन स्पृष्ट्वा रक्षां पठेत्- ॐपद्धलं वासुदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । भीमस्य ब्रह्मणचैव सर्व भवतु मे सुते ॥ ततोऽञ्जलिं बध्वा प्रार्थयेत- चन्द्रार्कयोदिंगीशानां यमस्य वरुणस्य च । निक्षेपार्थ मया दत्तं ते मे रक्षन्तु बालकम् ।। अप्रमत्त प्रमत्तं वा दिवा रात्रावथापि वा। रक्षन्तु सर्वदा सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ रक्ष त्वं वसुधे देवि सन्ध्ये च जगतः प्रिये । आयुष्प्रमाणं सकलं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥

·PISAR
३२८
संस्कारदीपके-
अन्तरा हायुधस्तच्या यो कोषिल्परिपन्थिनः ।
নিক্সা ত্ম = ভিত্মিই বা দুই
अथायर्ववेदोक्षा रक्षा बालकसमीपे पठेत
कुत्यानां परिरक्षार्थ तथा रक्षोभयस्य च ।
रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ।।
नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो राक्षसाः ।
अभिभवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्यानन्तु तानसदा ॥
पृथिव्यामन्तरिक्षे च ये चरन्ति निमाचराः।
विदिक्षु दिक्षु ये चान्ये पान्तु त्वा ते नमस्कृताः ।
पान्तु त्वामृषयो ब्रह्मा दिव्या राजर्षयस्तथा ।
पर्वताश्चैव नद्यश्च तथा सर्व च सागराः ॥
अग्नी रक्षतु ते जिहां प्राणान् रक्षन्तु वायवः ।
सोमो व्यानमपानन्तु पर्जन्यः परिरक्षतु ॥
उदानं विद्युतः पान्तु समान स्तनयित्नवः ।
बलमिचे बलं पातु वाचं वाचस्पतिस्तथा ।।
कामं ते पान्तु गन्धर्वाः सत्यमिन्द्रोऽभिरक्षतु ।
प्रज्ञा च वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ॥
चक्षुः सूर्यों दिशा श्रोत्रं चन्द्रमाः पातु ते मनः ।
रेतस्ते पान्त्विमा आपो रोमाण्योषधयस्तथा ॥
आकाशं ते निशा पातु देहं तव वसुन्धरा ।
वैश्वानरस्तव शिरः पातु विष्णुः पराक्रमम् ॥
पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्मा पातु ध्रुवौ तव ।
देहं देहविशेषेण तव पातु वसुन्धरा ॥
एतर्वेदात्मकमन्त्रः कृता व्याधिविनाशिनी ।
मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाहि ॥
अवीतु स्वस्ति ते ब्रह्मा विष्णुरुद्रो वथैव च ।

·षष्ठीमहोत्सवप्रयोगः। ३२९ स्वस्ति वायुस्तथा सूर्य: स्वस्ति देवा महोरणाः ।। नारदश्च तथा स्वस्ति कुर्वन्त्यायुः सदैव हि । इति रक्षां पठित्वा बालकं कमादिभिर्विभूध वा लि. धाय सपत्नीकमाचार्य वस्त्रालङ्कारादिभिः सम्पूज्य दक्षिणासंकल्प कुर्यात-अमेहेत्यादिसंकोचनान्वे अकोऽहम् अमुकराशेजातस्य पुत्रस्य दीर्घायुरारोग्यावाप्तये कुलायाः षष्ठीदेव्याः पूजायाः सा. द्गुण्यार्थ षष्ठीदेशा मीलये इमां दक्षिणां ब्राह्मणाय दास्ये ॐ तत्सम पम । दक्षिगां दत्त्वा भूयसी संकल्पथेद-अधेहेत्यादि संकीर्त्य अमुको श्रुतिस्मृतिपुराणोलफळाबासये अनुकराशेर्जा तस्य पुत्रस्य दीर्घायुरारोग्याभ्युदयमासये षष्ठीमहोत्सबकम्मणि कृतायाः स्कन्दप्रद्युम्नयोः षट्कृतिकानां षष्ठीदेव्याच पूजाया: सादगुण्यार्य न्यूनातिरिक्तदोषपरिहाराय च इमां भूयसी दक्षिणां नानानामगोत्रेभ्यो ब्रामणेभ्यः तथाऽन्येभ्यो दीनानाथेभ्यो न- टनकगायकेभ्यश्च विमध्य दातुमहमुत्सृजामि ॐतत्सत् न मम। भूयसी विभज्य दत्त्वा घृसपकानेन ब्राह्मणांश्च तर्पयित्वा विळ. कमन्त्रपाठादि कारयेत् । अथ कुलाचारादेशाचाराद्वा सुलमे समागते अर्द्धरात्रे वा राहुवेधनं कुर्यात् । आचम्या संस्थाप्य पूजासङ्कल्पः-अधे. हेत्यादि संकीय अमुकोऽहम् अमुकराशेः पुत्रस्य षष्ठीमहोत्सव- कर्मण उत्तराङ्गत्वेन एतस्य बालकस्य परिरक्षार्थम् आयुर्वृद्धये सर्वोपद्रवशान्त्यर्थं च राहोर्वेधनं करिष्ये तदङ्गत्वेन धनुर्वाणयोः पूजनं करिष्ये इति संकरप्य हरिद्राद्रव्यपूगीफलगौरसर्षपादिभि- मङ्गलद्रव्यहढा पोटलिकां विधाय गृहाधारदारुणि बध्वा वेधयेत् । "एतन्ते इति पठित्वाॐभूर्भुवः स्वः पोटलिके इहागच्छेह विष्ठति पोटलिका प्रतिष्ठाप्य ॐ भूर्भुवः स्वः धनुर्वाणो इहागच्छवामह तिष्ठतं सुप्रतिष्ठितौ वरदो भक्तम् इति धनुर्बाणो प्रतिष्ठाप्य ·१३० सरकारदीपक--- Car- पूजयेत् । धनुषः पूजामन्त्र:- धृत कृष्णेन रक्षार्थ सहाशय हरेण च । त्रयीमूर्विगतं दिव्यं धनुः शस्न नमाम्यहम् ।। ॐ धनुषे नमः । अथ वाण पूजामन्त्र कामदेवस्थ ये बाणा: सफलाश्चाजुनस्य च । रामय च यथा बाणास्तथाऽस्माकं भवन्त्विह ।। ॐ बाणाय नमः इति मन्त्राभ्यां धनुर्बाणो सम्पूज्य बाल. कमळे गृहीत्वा स्वस्तिवाचनं पठन् धनुहोत्या बाणेन संयोज्य घण्टाशवादनपुरस्सरं पोटलिका बाणेन वेषयेत् । ततो दक्षि- णासंकल्पा-अघेहेत्यादि संकीर्य अमुकराशेः पुत्रस्य सर्वो- पद्रवशान्तये कृवस्थ राहुवेधनकर्मणः साद्गुण्यार्थम् इमा दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो दास्ये ॐ तत्सत् इति दक्षिणां दवा ति. लकमन्त्रपाठादि कारयेत् । ततो गव्यघृतसपैः सैन्धवनिम्वषत्रैश्च सूतिकागृहे धूपो देयः। मुराऽहिवलिनिर्गुण्डी किया कुष्ठं च सर्षपाः। बिल्वपत्रमयो धूपः कुमारायुः प्रपोषकत् ॥ ततो यवप्ररोहणं मुवासिनीनां पूजनं यजमानस्य बालकस्य च महानीराजनं च विधाय बालकं मावहस्ते समर्पयेत् । ततो गृहद्वारि रक्षकान् अपूपवटकमालायुक्तच्छाग-मुसलादिशत्रपा. गीन स्थापयेत् ।। - इति षष्ठीमहोत्सवपूजा ॥ .

·छीनहीहतकथा!
ॐ बाबा नमस्कृत्य नई चैत्र नशेतमम् !
देदी सरस्वती मा हाले जगदौरमेह !! १ ।।
युधिष्ठिर उवाच
एजति स्यामा उनको किधीन है।
किं दानं कस्य पूजा च सन् बडि जनाईन ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच-
शृणु पाण्डव यनेन सतोत्पत्तिमहोत्सवम् ।
जन्मषष्ठदिने कार्या षष्ठीनाही त्रिशुलिनी ॥ ३ ॥
पीठेऽपराल समझे गोवयी प्रतिमा लिन् ।
कपर्दिकाः प्रदातव्याश्चाले चाझे विशेषतः ॥ ४ ॥
कर्णयोः कुण्डले देये दूर्वापल्लवशोभिते ।
दिव्यवस्नपरीधानां तां देवीं पूजयेत्ततः ॥ ५॥
अग्रे दीपाष्टकं हेयं नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ।
नालिकादिकं तद्वद्देशकालोद्भः फलैः ॥ ६ ॥
फलशं स्थापत्तन अग्रतः पल्डवान्वितम् ।
द्विजन्मानं सपत्नीकं सदाचारसमन्वितम् ॥ ७ ॥
आहूय कारयेत्तस्यास्तयोहस्तेन पूजनम् ।
शुक्लतण्डुलवेद्यां तु तस्योपरि समास्थिताम् ॥८॥
नृत्यगीतविनोदेन दायेन च युधिष्ठिर ।
रात्री जागरणं कार्य देवज्ञेन द्विजैः सह ॥९॥
वटकाष्टकमालाभिर्वद्धग्रीवमजामुतम् ।
पुनःपुनर्महाशब्दं कारयेत्कर्णताडनात् ॥ २० ॥
डाकिन्यो यातुधानाश्च भूतप्रेतपिशाच काः ।
बाळग्रहाश्च नश्यन्ति तच्छन्दाकर्णनाद् ध्रुवम् ॥११॥
तत्र दानानि देयानि ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ।
प्रथमेऽहनि षष्ठे वादाता नाप्नोति सूनकम् ॥ १२॥

·१३२ संस्कारदीपले- दानप्रतिग्रह लाश भाई व क्रियते यता । प्रभास दीयते दाने नटमशगायकान् ॥ १३ ॥ स्त्रिय: सभर्टका पूज्या दलालकुरणादिभिः । अनेन विधिना यस्तु षष्ठीदेवी प्रपूजयेत् । आयुवैद्धिर्भवेत्तस्य सन्तवेरपि पाण्डर ॥१४॥ पुत्रे जाते ज्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पितुः संवत्सरदिने दानं कोटिशुणं भवेत् ॥ १५ ॥ इति षष्ठीमहोत्सवपूजा कथा च ॥ (५) अथ नामकरणम् । तत्र पारस्करसूत्रं पूर्वमेव निर्दिष्टम् । सूतकान्त नाम कु. र्यादिति शङ्खः । तच्च सूतकं ब्राह्मणस्य दशाई क्षत्रियस्य द्वाद. शाहं वैश्यस्य पञ्चदशाह शुद्रस्य पासम् इति वर्णक्रमः । सर्च वर्णानां दशाहमेव वा देशाचारात् । वर्णक्रमपक्षे आनुपुर्येण ए. कादशो, योदशे, षोडशे, एकत्रिंशत्तमे दिवसे नामकरणम् । सा. ववर्णानां दशाहपक्षे सर्वेषाम् एकादशे एव । प्रचेता:- सूतिका सर्ववर्णानां दशाहेन विशुद्ध्यति । ऋतौ च न पृथग्धर्मः सर्ववर्णेष्वयं विधिः ।। मनु:- नामधेयं दधाम्यां च द्वादश्यां वाऽस्य कारयेत् । पुण्ये तिथौ मुहर्ने वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥ दशमे दिवसे स्नायाच्छुद्ध्यर्थं सा सबालिका । इति सर्ववर्णसाधारणम् । असम्भवेऽष्टादशे एकोनविंशे दिने शतरात्रे व्युष्टे अयने सम्वत्सरे गते वा नामकरणं भवति । पूर्वपूर्वासम्भवे सति एते व्यवस्थितविकल्पाः । तच्च नाम ब्यक्षरं चतुरक्षरं कवर्गादिपञ्चवर्गान्त्याक्षरत्रयादि हकारादि वा अन्तर्ग- तान्तस्थं कृत्प्रत्ययान्तं दीर्घसमाप्तिकं पुरुषस्य,विषमाक्षरं तद्धितः- ·লজ্জাস্বতঃ। २३३ त्ययान्तमाकारान्तं कवर्गादिपञ्चवर्गावक्षरयादि हकारादि वा अन्तर्गतान्तस्थं नीनाम कुर्यात् । कुलसम्बद्धं देवतासम्बद्धं न. क्षत्राक्षरसम्बद्धं वा नाम कर्तव्यम् , तथा शङ्खोले । केचित्त मासनाप कुर्यादिति वदन्ति । सम्भबे समुच्चयं कुर्यादसम्भवे. ऽन्यतरत्स्वेच्छया कुर्यादिति ! अथ नामकर्मप्रयोगः। तत्र नामकर्मदिवसे प्रात: सबाग सूतिका संस्नाप्य कर्ता पिता पूर्व गणेशपूजनं कुर्यात् । दीप प्रज्वलय्य शुभासन उपविश्याचभ्य (स्वस्तिवाचनं ) शान्तिपाठं कृत्वा अर्घ सं. स्थाप्य प्राणानायम्य देवान्प्रणम्य पूजासङ्कल्प:-अधेहेत्यादि. देशकालौ संकाय॑ अमुकगोत्रोऽमुकराशिरमुकशाऽहम् अमु. कराशेः पुत्रस्य कन्याया वा करिष्यमाणनामकर्मणि (१) नि. क्रमणादिकर्मसु च निर्विघ्नतासिद्धये श्रीभगवतो गणेशास्य पू. जनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य उक्तविधिना गणेशं सम्पूज्य प्रधा- नसंकल्पं कुर्याद । अघेहेत्यादि देशकालो संकीर्य अमुक गोत्रोऽमुकराशिरमुकशाऽहम् (२) अमुकराशेरस्य बालकस्य आयुर्वेद्धि-व्यवहारसिद्धि-बीजगर्भसमुद्भवेनोनिबर्हणद्वारा श्री. परमेश्वरमीतये नामकर्म, तथाऽस्य पुत्रस्य श्रीवृद्धि-बीज- गर्भसमुद्भवैनोनिपईणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीतये सूर्यावलोकन सहितनिष्क्रमणकर्म, तथाऽस्य बालकस्यायुधदिधनप्राप्तिद्वारा (१) जन्मकाले जातकर्मणोऽकृतत्वे जातकर्माख्यसंस्कारक मणि इत्यप्युल्लेखनीयम्। (२) जातकर्मणि स्वकालेऽकृते भस्य बालकस्य गर्भाम्बुपानज- नितदोषनिबर्हणायुर्मेधाभिवृद्धिबीजगर्भसमुद्भधैनोनिबर्हणद्वारा श्रीप- रमेश्वरप्रीत्यर्थ जातकर्माख्यसंस्कारं करिष्ये इति संकल्प्य नामकर्मा. दीनां संकल्पः कार्यः। न सोष्यन्तोजातकर्मेति पूर्वोक्तनिषेधात ना. ल्दीश्राद्धादौ न. तदङ्गत्वोल्लेखः ॥ ३० सं० द्वि० ·संस्कारदीपके- श्रीपरमेश्वरमातय भूम्युफ्वेशानं चकतन्त्रण करिष्ये । करिष्य. पाणनामकर्म-सूर्यावलोकनसहितनिष्क्रमण-भूभ्युपवेशनकर्मणां पूर्वाङ्गत्वेन भाहपूजा-नान्दीश्राद्ध-पुण्याहवाचनानि करिष्ये इति सङ्कल्प्य पूर्वोक्तविधिना मातृपूजा-नान्दीश्राद्ध-पुण्या- हवाचनानि विधाय वेदी कृत्वा तत्र पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमग्निं संस्थाप्य वेद्या ईशानदिग्भागे कळशविधिना कलशं संस्थाप्य तत्र ब्रह्मवरुणसहितादित्यादिनवग्रहानावा सम्पूज्य रक्षा- सूत्रमभिमन्त्र्य स्वयं होमकर्तृत्वे केवळं ब्रह्मणो चरणं कुर्य्या- त्। । स्वयं होमकर्तृत्वासम्भवे तु आचार्यस्यापि । तत्र सङ्कल्पा- अधेहेत्यादि संकीयं अमुकराशेः पुत्रस्य करिष्यमाणशुद्ध्यर्थप- श्वगव्यपानाङ्गहोमकमणि आचार्यब्रह्मणोः पूजनं वरणं च क- रिये इति सङ्कल्प्य आचार्य ब्रह्मणोवरणं कृत्वा तथा नामका. धिकारसिद्धये त्रीन् ब्राह्मणान्मोजायध्ये इति सङ्कल्प्य त्री. ब्राह्मणान् भोजयित्वा तेभ्यो भोजनपर्याप्तं मिष्टान्नम् , आमान्नं, तनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं वा सङ्कल्प्य, दत्वा ब्रह्मासनास्तरणादि पर्युक्षणान्तं कर्म समाप्य होमार्य पानाय भूमोक्षणार्य च पश्चगव्यं कुर्यात् । अथ पञ्चगव्यविधिः। (पराशरस्मृ० अ० ११ श्लो० २४-३८॥)' अथातः सम्प्रवक्ष्यामि पश्चगव्यं यथाविधि । पावनार्थे द्विजातीनामिह लोके परत्र च ॥१॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । निर्दिष्टं पञ्चगव्यं च पवित्रं कायशोधनम् ॥३॥ गोमूत्रे वरुणो देवो हव्यवाहस्तु गोमये । सीरे चन्द्रश्च भगवान्वायुर्दनि समाश्रितः ॥ ३ ॥ भानुराज्ये स्थितस्तद्वज्जले हरिरुदाहृतः ।

·ec লালকুজ্জামন্ত্রী। ३३५ दर्भ देवाः स्थिताः सबै पवित्र तेन नित्यशः॥४॥ मूवं तु नीलवर्गायाः शुष्माया गोमयं स्मृतम् । पयक्ष ताम्रक्षया श्वेताला दधि उच्यते ॥ ५॥ कपिलाया घृतं माझं महापातकनाशनम् । अलाभे सवर्णानां कपिलका प्रशस्यते ॥ ६ ॥ मूत्रस्यैकपकं दधात्तददै गोमयं स्मृतम् । क्षीरं सप्तपलं दद्यादधि त्रिपलमुच्यते ॥ ७॥ आज्यस्यैकपलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम् । सपि कुशोदकं चैत्र पृथमन्त्रैविधीयते ॥ ८॥ सर्वेषामलाभे सर्पिल कुशोदकं पय इति निर्णयः। गायत्र्याऽऽदाय गोमुत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति वै क्षीरं दधिक्रान्णेति वै दधि ॥९॥ तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं देवस्यत्वा कुशोदकम् । सप्तावराश्च ये दर्भा अच्छिन्नाग्राः शुकत्विषः । एतैहीत्वा होतव्यं पञ्चगव्यं यथाविधि ॥ १० ॥ इरावती इदं विष्णुनिस्ताके च शंवती । गायत्री प्रजापतेन त्वता आहुतयः स्मृताः ॥ ११ ॥ मालोज्य प्रणवेनैव निर्मथ्य प्रणवेन तु । उद्धृत्य प्रणवेनैव त्रिः पिबेत्मणवेन तु ॥ १२ ॥ यद्यदस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति देहिनाम् । ब्रह्मकूर्ची दहेत्सर्वं वत्तदगिरिवन्धनम् ॥ १३ ॥ पालाशनाथ पर्णेन स्वर्णपात्रेण वा पुनः। रौप्यपात्रेण ताम्रण ब्रह्मतीर्थेन वै पिबेत्(१) ॥१४॥ (१) प्राचीनपद्धतिपुस्तकलेखानुसारेणात्र श्लोका उल्लिखिताः। पराशरस्मृतेः प्रमाणतयोपन्यासस्तु प्रायः समानार्थकत्वात् इति बोध्यम्।

·RADIO २३६ संस्कारदीपके- अथ पश्चगव्यानिमन्त्रणम् ॐ भूतत्सवितुरिस्यादिकया गायच्या गोमूत्रं गृहीत्वा वरुणं ध्यायन्- ताम्रपात्रे पलाशपत्रपुटे वा स्थापयेत् । ॐगन्धद्वारा दुराधर्षी नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ इति गोमयं संगृह्य अग्निं ध्यायन् तत्रैव स्थापयेत् । (१)ॐआप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृ. ण्यम् । भवा व्वाजस्य सङ्गथे ॥ इति दुग्धं संगृह्य सोम ध्यायन तत्रैव स्थापयेत् । ॐदधिक्राव्णो ऽअकारिषं जिष्णोरश्वस्य व्या- जिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्रण आयूषि ता- रिषत् ॥ इति दघि संगृह्य वायुं ध्यायंस्तत्रैव स्थापयेत् । ॐतेजोऽसि शुक्रमस्थमृतमसि धामनामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनमसि-इति घृतं संगृह्य रवि ध्यायस्तत्रैव स्थापयेत् । (२)ॐदेवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्--इति कुशोदकं संगृह्य हरिं ध्यायस्तत्रैव स्थापयेत् । (३)ॐआपोहिष्ठति तिसृभिरालोड्य ॐकारेण कु. (१) य. सं. अ. १२ मं. ११२-हे सोम विश्वतः सर्वस्मात् वृ- घायं वीर्य सर्वभूतोत्पत्तिकृद्धीजं ते तव समेतु समागच्छतु, तेन च वीर्येण त्वमाप्यायस्व सर्वतो वर्दस्व । किञ्च वाजस्यानस्य संगथे सङ्गमने निमित्तं भव । अन्नमस्मासु सङ्गमयेत्यर्थः ॥ (२) देवस्यत्वेति व्याख्यातः प्रथमभागे २३४ पृष्ठे । (३) य. सं. ध ११ मं. ५०-हे श्रापः यूयमेव मयोभुवः सुखस्य भावयित्र्यः स्थ भवथ । तास्तादृश्यो यूयं नोऽस्मान् ऊर्जे रसाय भवदीयरसानुभवाथं दधातन धत्त स्थापयत । तप्तनप्तनथनाश्वेति तनबादेशः। यथा वयं सर्वस्व भोग्यस्य रसस्य भोकारो भवेम तथा- ऽस्मान् कुरुतेति भावः। किश महे महते रयाय रमणीयाय चक्षसे .

·नामकरणसंस्कारप्रयोगः । २३७ शत्रयं साग्रं समूळ गृहीत्वा पुनरोङ्कोरण तद् गृहीत्वा जुडु- यात् । इति पञ्चगव्यविधिः। अथ द्रव्यदेवताभिध्यानं कुर्यात-अयेह पश्चगव्यपाना- होमकर्मणाऽहं यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम्, इन्द्रम् , अग्निं, सोमम् आज्येन-विष्णु, विष्णु, रुद्रम् , अपा, सवितारं, प्रजापति पञ्चगव्येन-अग्नि, वायु, सूर्यम् , अग्नीवरुणो, अनीवरुणो, अग्नि, वरुण सवितारं विष्णुं विश्वान् ( देवान् ) मरुतः स्वकर्कान् , प्रजापतिम् , अनि स्विष्टकृतं चाज्येनाहं यक्ष्ये इति । ( आ. चार्यस्य कर्तृत्वे त्यागमपि यजपानः स्वयं पूर्वमेव कुर्यात्- तद्यथा आघाराज्यभागदेवताभ्य इदमाज्यम्-विष्णवे, विष्णवे, रुद्राय, अभ्यः, सवित्रे, प्रजापतये च इदं पञ्चगव्यं-महान्याह. तिदेवताभ्यः, सर्वप्रायश्चित्तदेवताभ्यः , प्रजापतये, अग्नये स्त्रि. ष्टकृते च इदमाज्यं मया परित्यक्तं यथादैवतमस्तु)। दर्शनाय अस्मान् धातन । अस्मान् ब्रह्मसाक्षात्कारयोग्यान् कुरु- तेति भावः॥ य. सं. श्र. ११ मं ५५-हे श्रापः क युष्माकं यः शिवतमः शान्त. तमो रसोऽस्ति इह अस्मिन् कर्मणि अस्मिन् लोके वा स्थितान्नोऽ. स्मान् तस्य रसस्य भाजयत भागिनः कुरुत-तं रसं पाययतेति भावः। तत्र दृष्टान्तः उशतीर्मातर इव । वश कान्तौ इत्यस्माच्छतृप्रत्ययान्ता- दुगितश्चेति ङीप्। वा छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घः । उशत्यः कामय. मानाः प्रीतियुक्ता मातरो यथा स्वकीयस्तन्यरसं बालं पाययन्ति तदत् ॥ य. सं. श्र. ११ मं. ५२-हे श्रापः वो युग्मत्सम्बन्धिनस्तस्मै-तस्य, षष्ठयर्थे चतुर्थी। परम्-मलम् पर्याप्ति, लकारस्य रेफर छान्दसः। वयं गमाम गच्छेम। पर्याप्ति म रसविषयवैतृष्ण्यम्, सदा तृतिर्वा । यस्य क्षयाय-क्षयस्य, पूर्ववच्चतुर्थी; निवासस्य जगतामाधारभूतस्य आहुतिपरिणामभूतस्य रसस्यैकदेशेन यूयं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् जिन्वथ तर्पयथ । किञ्च नोऽस्मान् तत्र भोक्तृत्वेन जनयथोत्पादयत । तद्रसभोक्तनस्मान् कुरुतेति भाजानदेवत्वमाशास्यत इति भावः ।

·(R . संस्कारदीपके- ततः (१) विधिनामानमाशिम् एतन्त" इति ॐ भूर्भुवः स्वः विधिनामाने इहागच्छेह तिष्ठ सुप्रतिष्ठितो बरदो भव इति श. तिष्ठाप्य ॐतदेवागिरिति ध्यात्वा ॐविधिनामाग्नये नम इति नाममन्त्रेण आवाहनादिनीराजनान्तं सम्पूज्य दक्षिणं जान्वाच्य ब्रह्मणाऽन्वारब्धो जुहुयात्-ॐप्रजापतये स्वाहा इदं प्रजा- पतये न मम इति मनसा, ॐइन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न मम । ॐअग्नये स्वाहा इदमग्नये न मम । ॐसोमाय स्वा- हा इद५ सोमाय न मम-इत्याघारावाज्यभागौ च हुत्ता न्वारम्भं त्यक्त्वा सप्ताधिकहरितदर्भतरुणैः पञ्चगव्यहोम कु. यात् । तत्र मन्त्राः-(इरावतीधेनुमती इत्यस्य वसिष्ठऋषि- स्त्रिष्टुप्छन्दः विष्णुर्देवता पश्चगव्यहोमे विनियोगः)। (२)ॐइरावती धेनुमती हि भूत सूयवसिनी म- (१) पारस्कराचार्येण नामकर्मणि होमानुपदेशात् कतमोऽग्नि- हा इत्याकांक्षाया अभावेन "नाम्नि वै पार्थिवो नाम” इति नोपति- ठते । किंतु शुद्धयर्थपञ्चगव्यपानार्थ क्रियमाणे होमेऽग्न्याकासायां "प्रायश्चित्ते विधिश्चैव" इत्युपतिष्ठते । तस्मात् अत्र विधिनामाग्नेरे- वावाहनं पूजनं चोचितम् । पार्थिवाग्नेरुल्लेखस्तु भ्रमादेवेति सुधियो विभावयन्तु। (२) य. सं.अ. ५ मं १६-हे रोदसी द्यावापृथिव्यौ युवाम् ईड. श्यौ भूतम् अभूतम् अभवतम् । अडभावः छान्दसः । किम्भूते युवाम्, इरावती-इरावत्यौ अन्नवत्यौ, धेनुमती वहुधेनुयुक्ते, सूयवसिनी सुष्ठु यवसानि अभ्यवहार्याणि वस्तूनि विद्यन्ते ययोस्ते सूयवसिनी सुयवसिन्यो। छान्दसो दीर्घः। तथा मनवे दशस्या-मनुते जानाती- ति मनुर्यजमानस्तस्मै दशस्या दाव्यौ यक्षसाधनानाम् । दाश्ट दाने । दाशतस्ते दशस्या । भमुन् प्रत्ययः, उपधाहस्वः, श्रौविभक्तर्यादेशग्ध । एवं धावापृथिवी संप्रायें विष्णुमाह-हे विष्णो पते रोदसी त्वं व्यस्कम्नाः विभज्य स्तम्भितवान् असि । किञ्च पृथिवीं मयूखैः स्व. तेजोरपा नानाजीवैः वराहाधनेकावतारैर्वा मभितो दाधर्थ सर्वतो धारितवानसि । तस्मै विष्णवे स्वाहा हविदत्तम् ॥

·কঙ্কগুজ্জাম্বী। नशे दशल्या व्यस्कमा रोदसी विष्णवे दार्थ पृथिवीमाभितो मयूखः स्वाहा- इदं विष्णवे न प्रम। (इदं विष्णुरित्यस्य धेधातिथिऋषि गायत्री छन्दः विष्णु. देवता पचव्यहोमे विनियोग)। (१) ॐ इदं विष्णुविचक्रमे वेधा निदधे पदम् । समूढमस्थ पामुरे स्वाहा-इदं विष्णवे न मम । (मा नस्तोके इत्यस्य परमेष्ठी ऋषिजगती छन्दः रुद्रो देवता पञ्चग- व्यहोमे विनियोगः)। (२)ॐ मा नस्तोके तनये मान आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो व्वीरान्रुद्र भामिनो व्वधीहविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे-स्वाहा हृद५ रुद्राय न मम । उदकस्पर्श । ( शनोदेवीरित्यस्य दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिर्गायत्री छन्दः आपो देवता: पञ्चगव्यहोये विनियोगः)। (१)य. सं.अ.५ म. १५-विष्णुः त्रिविक्रमावतारं कृत्वा इदं विश्वं विचक्रमे विभज्य क्रमते स्म । तदेवाह-त्रेधा पदं निदधे । भू. मावेकं पदम् , अन्तरिक्षे द्वितीयं, दिवि तृतीयमिति क्रमादग्निवायु- सूर्यरूपेणेत्यर्थः । पासवो भूम्यादिलोकरूपा विद्यन्ते यस्य तत् पांसुरं तस्मिन् पांसुरे अस्य विष्णोः पदे समूढं सम्यगन्तर्भूतं, विश्वमिति शेषः । यदा अस्य विष्णोः पदं पद्यते ज्ञायते इति पदमद्वैताख्यं स्व- रूपं समूढम् अन्तर्हितमज्ञातमकृतात्मभिः, पांसुरे इव । लुप्तोपमानम् । पांमुले रजस्वले प्रदेशे निहितं पदं यथा न शायते तद्वत् । स्वाहा तस्मै विष्णवे हविर्दत्तम् ॥ (२) य. सं.अ. १६ मं. १६-हे रुद्र नोऽस्माकं तोके पुत्रे, तनये पात्र मा रीरिषः मा हिंसीः। नः आयुषि जीवने मा हिंसीः । नो गोषु धेनुषु मा हिंसीः। नोऽश्वेषु तुरगेषु मा हिंसी। भामिनः क्रोधयु. तान् नः अाकं वीरान भृत्यान् मा वधीः। यतो वयं सदमित्सदैव त्वा त्वां हविष्मन्तः हविर्युक्ता हवामहे यागाय श्राह्वयामः । त्वदेकशरणा वयमिति भावः॥

·DOHD संस्कारदीपके ॐ शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शय्योराभि स्रवन्तु न:-स्वाहा-इदमद्भयो न मम । (तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्रऋषिगायत्री छन्दः सविता देवता पञ्चगव्यहोपे विनियोगः) ॐ भूर्भुवः स्वः तत्० गायच्या स्वाहान्तया इद५ स. वित्रे न मम । (प्रजापतेनत्वेत्यस्य हिरण्यगर्भऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजाप- तिर्देवता पञ्चगव्यहोमे विनियोगः) ॐ प्रजापते न स्वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो ऽअस्तु व्व. य स्याम पतयो रयीणां-स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम । इति पञ्चगव्यहोमं विधाय ब्रह्मणाऽन्वारब्ध आज्येन भू. राधा नवाहुती त्वा पञ्चगव्य मिश्राज्येन स्विष्टकद्धोमं च कृत्वा संस्रवप्राशनादिपूर्णपात्रदानान्तं कर्म समापयेत् । ततः अ. घेह पञ्चगव्यपानाङ्गहोमकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थीमेमां दक्षिणा पुरोहिताय ब्राह्मणाय दास्ये ॐ तत्सन्न मम इति सङ्कल्प्य द. वत: हुतशेष पञ्चगव्यं सतिकायै दद्यात् प्रसवगृहं च प्रो. क्षेत् । सा च ब्रामतीर्थेन त्रिप्राश्नाति । अत्राचारात घुवं गन्धाक्षतपुष्पद्रव्यादिभिः सम्पूज्य ब्रह्मा सुवेणान्वारम्भं कृत्वा सूतिका भर्नुः समीपमानयति । सा च बालकमके गृहीत्वाऽनि प्रदक्षिणीकृत्य भर्तुमित(१) उपविशेष गणेशाय नवग्रहेभ्यश्च पुष्पाञ्जलिं समर्पयेत् । जन्मकाळे जातकर्म अकृतं चेत् "अशौचोपरमे कार्यम्" इति संस्कारप्रकाशे विष्णुधर्मोचरवचनात् । प्रजापत इति व्याख्यातःप्र. भा० पृ० २१७ । (१)"उत्तरत आयतना हि स्त्रो" इति मौत्सर्गिकोपदेशात्.।.. क्षिणां दद्यात् !

·অঙ্কগুহাঃ । ३४१ कालातील प्रति कुरोल वितरित इत्युलेश्य इदानी जानकार स्वर अ.सु. रमादिकम् सा भोल्योहारको कामशास्त्र ( ३०५-१११) জুলী থ জু ও অন্য রঙেgৎকার তাল প্রাঙ্গ ঃ মুখ । हाता है जबधिले सुखो कमाणो अशाने अनुमाविष्टासन्न कुलदेवतासम्बद्धं भव आम, कृष्ण-सम- अच्युतानाधार बैकुण्ठ-बनाईल-उभेन्द-यज्ञपुरुष-सासुदेश-हरि-हेमीच-पुण्ड- रोकाक्षा-एलाइन्सल मार्गशीर्षादिक्रमे द्वितीय पासनामा अबकहडचक्रानुसारेण तृतीयं नाम नाम घोषवदाहीतिगृह्य- सूत्रानुसारेण इकारवर्णतृतीयचतुर्थपञ्चमाहि सरल बामध्यं चतुर- क्षरं कुदन्तं चतुर्थ व्यावहारिक नाम, हामीत्यनुसारेण पञ्चमं नाम एवं एञ्च लागानि वालकस्य लिखित्वा "एतन्त०" ॐ भूर्भुवःस्छ: बालकनामाले प्रतिष्ठितानि भवन्त्यिति प्रतिष्ठाप्य बगदान संकल्प कुष्यात अाहेत्यादि सोय अनुकराशेबालकस्य नामकमलशाधानकुम्भस्याने विश्वाना पाहिल्यादिनवग्रहाणां সুন্যাল স্কুঘাকিমা মুঞ্জ জুgষ্টাৎ মুছলিং জ্ব सुवर्णनिष्क्रायणी दक्षिणाई देवज्ञाय तुध्यमई सम्प्रददे इति । दक्षिणां दत्वा सुनवांश समागते लिखिसनामक सन्नव्यवस्वं स. द्रव्याङ्के वेष्टयित्वा तेन्न बालस्थ दक्षिणकर्णे पञ्चघोषपुरःसरम् अमुकशम्माऽसि दीर्घायुभवेलि कोण नामानि भावयेत् । श. मान्तं ब्राह्मणस्य, वर्मान्त क्षत्रियस्य, गुयान्तं वैश्यस्य, दासान्तं शुद्रस्य नाम कुर्यात् । ततो नामकरणहाक्षिणासङ्कल्प:-अधेहे. त्यादि सङ्कीर्त्य अमुकराशेबालकस्या नामसारख्यसंस्कारकर्मणः साद्शुण्यार्थम् इयां सुवर्णदक्षिणाय आचार्याय तुभ्यमई सम्प- ददे इति सङ्कल्प्य नामकप्रदक्षिणा दद्यात् । अयेहेल्यादि सङ्कीर्य अमुकराशेलिकस्य बैजिकगार्मिकदुरितोपशान्तये व्यवहारसि. ३१ सं०वि० ·a - २४२ संस्कारहीपते- दये च कृतस्य नामकरणकर्मण: ज्यूनातिरिक्तदोषपरिधारार्थम् इमां भूयसी दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो दास्ये ॐतत्सत् । तथा कृतस्य नामकर्माख्यसंस्कारकर्मणः साद्गुण्यार्थ दश, यथासंख्याकान वा ब्राह्मणान् भोजयिष्ये इति सङ्कल्प्य अग्नि सम्पूज्य व्यायु. पादि कृत्वाऽमिं विसर्जयेत् ॥ (६) अथ निष्क्रमणम् । तच्च पारस्करण चतुर्थमासे विहितमपि शिष्टाः व्यवहार सौकर्यार्थ समाचारात्- द्वादशेऽहनि राजेन्द्र शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् । इति भविष्योत्तरवचनाच्च अपकृष्य नामकर्मदिवसे एवा- चरन्ति । अतस्तस्मिन्नेव दिने निष्क्रमणम् कुर्यात् । (१)तत्र वि. शेष:-अयेहेत्यादि संकीर्त्य अमुकराशेरमुकशर्मणोऽस्य बालकस्य करिष्यमाणनिष्क्रमणकर्मणि सर्वारिष्टनिवृत्तये जले दिगीशाना दिशा चन्द्रस्य अर्कस्य वासुदेवस्य गगनस्य च पूर्वाङ्गत्वेन पूजनं करिष्ये । “ॐएतन्ते०” ॐ भूर्भुवःस्वा जले दिगीशादि. देवा गगनपर्यन्ता आगच्छन्तु तिष्ठन्तु सुप्रतिष्ठिता वरदा भ. वन्तु एवं प्रतिष्ठाप्य ॐदिगीशेभ्यो नमः ॐदिग्भ्यो नमः ॐ चन्द्राय नमः ॐ अर्काय नमः ॐ वासुदेवाय नमः ॐ गगनाय नमः इति नाममन्त्रः ध्यात्वाऽऽवाह्य पाचादिभिः सम्पूष्य च प्रार्थयेत- चन्द्रार्कयोदिंगीशानां दिशां च गगनस्य च । निक्षेपार्थमिमं दमि ते मे रक्षन्तु बाळकम् ॥ (१) चतुर्थमासे कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् । दिगीशानां दिशां चैव तथा चन्द्रायोजिः। पूजनं वासुदेवस्य गगनस्य च कारयेत् । इति संस्कारप्रकाशे विष्णुधर्मोत्तरे पूर्वाङ्गत्वेन चन्द्रादीनां पूजो- केरादौ तेषां पूजनं कार्यम्।

·.० सूर्यावलोकनसहितनिष्क्रमणसंस्कारप्रयोगः । २४३ अप्रमच प्रान्तका दिवा रात्रावथापि वा। रक्षन्तु सततं सर्वे देवाः शक्रपुरोगमा ॥ (विष्णुक्ष०)। इति सम्पाय ( शाकुन्तयुक्त अपि निष्क्रमणकाले पठेत् ॥ शाकुन्ते शकुन्तदेवताके ! प्रदक्षिणिभिरणीत कारब इत्यावे. कम् । कनिक्रदज्जनुषं प्रबुवाण इत्यादि द्वितीयम् । ऋक्शाखा- यामेते प्रसिद्धे)। अथ शङ्खघण्टानादपूर्वकं ( स्वस्तिवाचनं) शान्तिपाठपूर्वकं मातुरङ्के स्थितं वालकं बहिरानीय आदित्यं पू. जयेत् । तद्यथा--आचम्य अर्धे संस्थाप्य रक्तचन्दनेन ताम्र- पात्रे भूर्य लिखित्वा "ॐतन्ते०" इति प्रतिष्ठाप्य पूजास- ङ्कल्प:-अद्यइत्यादिदेशकालो सङ्कीर्ण अमुकराशेः बालकस्य बैजिकगार्मिकदुरितोपनान्तये आदित्यस्य पूजनं करिष्ये । ध्यानम्- ध्येयः सदा सवित्रमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः। केयूरवान्मकरकुण्डलवानिकरीटी हारी हिरण्मयवधुतशङ्खचक्रः ॥ इति ध्यात्वा- ॐआ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृत- म्मय॑ च । हिरण्येन सविता रथेना देवो याति भु. वनानि पश्यन्-इति वेदमन्त्रेण 'ॐआदित्याय नमःइति नाममन्त्रेण च आवाहनादिनीराजनान्तं सम्पूज्य ॐनमोऽस्तु सूर्यायेति, एहि सूर्य सहस्रांशो इति च अयं दत्वा बालकं सूर्य प्रदर्शयेत-( तच्चक्षुरिति दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिः ब्राह्मी त्रिष्टु- प (पुरउष्णिक) छन्दः सूर्यो देवता सूर्योदीक्षणे विनियोगः) ॐतचक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शत शृणुयाम शरदः शतं ·হঙ্কা গুফ - সল্প স্থাহঃ জুলৰিঃ স্বাজ মুম্বই হল সুস্থ ছাঃ জুলা-~-ছায় এক ল জ মুভ অক্ষয় কচ্ছু दक्षिणा दधात्-अोह अहल्या निशाणारूपस्य संस्कारक- मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थ दश, यासंख्याकार या ब्रामणान्न भोजयिध्ये इति ब्राह्मणभोजनसङ्कल्पं च कुर्यात् ।। इति सूर्यावलोकनसहित निष्क्रमणाम् ।। অগ্ধ মুস্তুত্ববস্থা । इदरि- पञ्चमे च तथा मासि भयो समुपवेशयेद । इति विष्णुधर्मोचरबचनेन पञ्चममाले विहितमधि नामक दिवसे एवाचरन्ति । मोमोन झुलिमाया झूमौ रक्षा मण्डलं कृत्वा आचम्या स्थान अच्छेह झूमश्वेशनकषाणि पूर्वाहवेन भुम्यादीनां पूजनं करिष्मे इतिवडल्या "ॐ एवम्" इति प्रतिष्ठाप्य पृथिव्यै नमः ॐबाराहाय नमः ॐकुलदेवतायै नमः इति नामभन्नभूमौ पृथिवीं बाराहं कुलदेवतां च गन्धायु- पचारैः सम्पूज्य- रक्षेनं बझुधे देवि सदा सर्वगते शुभे । आयुष्पमाणं निखिलं निक्षिपश्व हरिप्रिये ॥ अचिरादायुषस्तस्य ये केचित् परिपन्थिनः । जीवितारोग्यविषेषु निदेहस्वाचिरेण लान् ॥ धारिण्यशेषभूतानां मातस्त्वमधिका छसि । अजरा चाममेया च सर्वभूतनमस्कृते ॥ त्वमेवाशेषजगतां प्रतिष्ठा चाश्रयो धसि । कुमारं पाहि मातस्त्वं ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ॥ इति भूमि सम्पार्थ्य राजघण्टानादपूर्वकं वाळकं भूमावु- पवेशयेत् । आचाराद् द्रव्येऽपि पादस्थापनं कृत्वा दक्षिणां दत्वा -- ·নজাহাজজীজানুরী। ৪৫ लेन बालेन देवानहालान प्रणम्य तौरशीवादिविभिनन्दितं प्रदक्षिणमामा भूक्षय नरेन । अथ जीवमाता पूजन आवस्य अर्थ संस्थापक पूजा. संकल्पं कुर्यात्-बहत्याहि संकीर आनुकशशेरघुकनान्नः पुत्ररुया नामकर्मिनाक्षात्कोन भित्तो पट्टे वा लिखिताला क. ल्याण्यादिजीवमातृणां पूजनं करिष्ये । “ॐएक ०" ॐ भूर्भुवः स्वा कल्याण्यादिसतजीचमातरः इहागच्छन्तु इह तिष्ठन्तु सुप्रति ष्ठिता वरदा भवन्तु इति प्रतिष्ठाप्य ध्याये-- कल्याणी नाली भद्रा पुण्या पुण्यमुखी तथा । जया च विजया चैव वरदाभयपाणयः ।। इति ध्यादा ॐशल्पाण्यै नमः ॐमङ्गलायै नमः ॐभद्रायै नमः ॐ पुण्यायै नमः ॐ पुष्पमुख्यै नमः ॐ जयायै नमः ॐ विजयायै नमः इतिनामसवाहनादिनीराजनान्तं सम्पू. ज्य शुड लर्षिया इसोरा पायेव-अयेहाप्लुकोऽहं जीवमातॄणां प्रीतये गुडसर्पियो वसोआराः पातयिष्ये । ॐवलो पवित्रमसि शतधारं बलोः पवित्रमसि सहनधारम् । देवस्त्या सविता पुनातु व्यस्तो पवित्रेण शतधारेण सुप्या कामधुक्षा-इति मन्त्रेण मित्तौ पट्टे वा बसोभरा पातयित्वा प्रार्थयेत- ब्रह्माणी कमलेन्दुसौम्यवदना माहेश्वरी लीलया कौमारी रिपुदर्पनाशनकरी चक्रायुधा वैष्णवी । वाराही घनघोरघरमुखी चैन्द्री च बजायुधा चामुण्डा गणनाथरुद्रसहिता रक्षन्तु नो मातरः ॥ इति । दक्षिणा-अयेहाकोऽहम् अमुकराशेबालकस्य नामकर्माधु- चराङ्गजीवमातृकापूजनकर्मणा साद्गुण्यार्थम् इमां दक्षिणां ब्रा. मणाय दास्ये ॥ अथ भूयसी दक्षिणा-अघेहेत्याधुच्चार्य अमु- -- ·२४६ संस्कारदीपके--- कोऽहम् अनुकराशेरमुकलान्नोऽस्य बालकस्य दीर्घायुरारोग्यावा- शि-वीजगईसमुद्भबैनोविबईणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ करताना नामकरण सूर्यावलोकन सहितनिष्क्रमणभूम्युश्वेशन-जीवमात- कापूजनकर्मणां सादगुण्याथ, कलशे आचाहितानां ब्रह्मवरुण- सहितादित्यादिनवग्रहाणां पूजा याः साद्गुण्यार्थं च इमां भूयसी दक्षिणां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यस्तथाऽन्येभ्यो दीनाना- येभ्यो नटन कगायकेभ्यो विभज्य दास्ये ॐतत्सत् । दक्षिणा दत्त्वा आचारान्महानीराजनादि कारयित्वा अभिषेकतिलकर- क्षाबन्धनमन्त्रपाठादि कारयेत् । आवाहितदेवता विसृज्य कृतं कर्मेश्वरार्पणं कुर्यात् । ब्राह्मणान् स्वेष्टबन्धुवर्गादींश्च भोजयित्वा स्वयं भुनीतेति । ( नामकरणं च यदि केनचित्यतिबद्धम् एकादशे द्वादशो वा दिवसे न जातं, तदा अस्तादिदोषवर्जिते काळे एव कार्यम् । सूविकाशुद्धिस्तु होमपूर्वकपञ्चगव्यप्राशनेन नामकर्मानुष्ठानं विना- अपि भवितुमईत्येव । नहि शुद्ध्यर्थपञ्चगव्यमानस्य नामकर्मप्र- योज्यत्वम् , येन तद्विना तदनुष्ठानं न स्यात् । अत एव बाल. कमरणेऽपि शुद्ध्यर्थ तलाशनं तदङ्गभूतो होमश्चानुष्ठीयते एवं शिष्टैरिति दिक् । नामकर्मोत्तरमपि मृतिकायाः पुत्रप्रसवे विध- तिरात्रपर्यन्तं देवपित्र्यकर्मसु नाधिकारः, कन्याप्रसवे तु मम्मम् । प्रसवदिनमारभ्य दिनगणनेति शङ्करभट्टादयः। एकादशदिन- मारभ्येति कमलाकरः। तत्रायः पर्वतीयादिषु प्रचलति, द्वितीयो महाराष्ट्रादिष्विति बोध्यम् । इति नामकरण-सूर्य्यावलोकनसहितनिष्क्रमण-भूम्यु. पवेशनप्रयोगः। आचारप्राप्तं नद्यादौ जलपूजनं च गुरुशुक्रास्तचैत्रपाषा- षिमासांस्त्यक्त्वा बुधचन्द्रगुरुवारेषु अरिकायां तिथौ श्रवणपु. .

·अनशनसंस्काइप्रयोगः। व्यपुनर्वसुमृगहस्तमुलानुराधासु पासान्ते विहितपरि पर्वतीया नामकर्मदिवले एकाचरन्ति । अन्ये तु द्वितीयादिमास्ने एका- चरन्ति । जलपूजनप्रकारच चतुर्थीकान्त (पृ० १७०) उपदि- हस्तल एवाबगन्तव्यः। अथ शिशोनधीनपर्यडारोहणम् । तघथा-नामकर्मदिवसे, षोडशे, द्वात्रिंशे, अन्यस्मिन् शुभ- दिने वा मृदुध्रुवक्षिप्रनक्षत्रे कुलदेवतां सम्पृज्य हरि स्मरन्त्यः सुवासिन्यः कुलगोषिष गीतबाद्यपुरःसरं स्वलङ्कतं शिशुं नूतने पर्य), कण्डोले ( डाला डलिया इति वा प्रसिद्ध वंशपाने ), दो. लायां वा प्राधिरसं न्यस्येयुः॥ अथ दुग्धपानम्। एकत्रिंशे दिनेऽन्यस्मिन् वा शुभे दिने कुलदेवतापूजान्ते शङ्खन गोक्षीरं माताऽन्या वा सुभगा बालक पाययोदति ॥ (७)अथान्नप्राशनम् । षष्ठेऽष्टमे दशमे द्वादशे वा मासि, संवत्सरे पूर्ण वा पुरुषस्या- नप्राशनं कुर्यात्-स्त्रीणां तु पञ्चमे सप्तमे नवमे एकादशे वा मासि, संवत्सरे पूर्ण वा। तच्च ज्योति शास्त्रोके १।४।६।८।९। ११।१२।१४।३०। तिथीः, रविभौमशनिवारान् , मेषश्चिकमी. नं जन्मक्षलमाष्टमगृहलवगं लमं च वर्जयित्वा उत्तरात्रये रोहिण्यां श्रवणादित्रये स्वातौ पुनर्वस्वोः हस्तावि पुष्येषु मृ. गरेवतीचित्रानुराधासु च चन्द्रतारानुकूले दिवसे दशमभावशुद्धे लग्ने कुर्यात् । बालकस्य पिता अन्नभाशनदिनात् पूर्वम् अतृतीयेऽषष्ठेऽन- वमे दिवसे विवाहपूर्वाङ्गप्रयोगोतरीत्या ( पृ० ८९ ) गणेशं स- म्पूज्य सोहालिकापाकादिसारम्भं कुर्यात् । तस्मिन्नेव दिने ·संस्कारदीएके- बालकल्य हरूले कमबन्ध छ कारणम् । शाशयश्च समेत (पृ० ९५) द्रष्टरमा अयानपानादिले कक्ष निस्पतिया शुचिः शुलासा সখ অঙ্গ গ্রুথ-লাল প্রস্থ ( খ ) शान्तिपाठ कृत्वा दी पूलहरुखाचार्य संस्था जाम स्पा-अधेहेत्यादि सकीर्स बायोचोऽशुलपशिषशुक्रा Sষ্টম বম অস্তুহামীয সুগঞ্জ অফিস ফলাঘালক্ষম निर्विनतासिद्धये भगवतः श्रीगणेशा पृजनं हाछिये । पूर्वोक्त. प्रकारेण गणेशं सम्पूज्य प्रधान संकल्प-अहत्यााचार्य अमु. कोऽहम् मम अमुकराशरस्य बालकस्य सात गर्भपलाशनशुय. नायब्रह्मवर्चसतेजइन्द्रियायुलक्षणफलपिद्धिवीजासमुद्भवैलाई- निबर्हणद्वारा श्रीपरमेश्वरशीलले अन्नप्राशनानं कर्म किये। तत्पूजित्येन गणएलिसहिलगोट दिषोडशमातॄणां पूजनं का. न्दीश्राद्धं पुण्याहवाचनं च करिष्ये इति संशा पूलो विधि- नामात्पूजन-नान्दीश्राद्ध-लण्याहवाचनानि विधाथ होमाई केही कृत्वा तत्र पञ्चभूसंस्कारपूर्वकपनि संस्थाप्य, स्वस्य कर्तृत्वे केवलं ब्रह्मणो वरण कुर्यात् । अलार्या. दिना स्वस्य अकर्तृत्वे आचार्यब्रह्मणोरणं कुर्यात् । अद्य. हामुकोऽहम् अमुकराशेः पुत्रस्य अन्नप्राशनाङ्गहोमकर्मणि आ. चार्यब्रह्मणोः पूजनपूर्वकं वरणं करिष्ये इति संकल्प्य आचा. पब्रह्मणोरणं कृत्वा, वेधा ईशाने कलशं संस्थाप्य तत्र ब्रह्मवरुणसहितादित्यादि. नवग्रहानाबाह्य सम्पूज्य रक्षासूत्रमाभिमन्य, अग्नेर्दक्षिणतनिभिः कुशैब्रह्मणे आसनं दया सत्राः पूर्वमा- गंण ब्रह्माणमुपवेश्य अग्नरुत्तरत आलनद्वयं कल्पयित्वा प्रणीता- पात्रं वामहस्ते कृत्वा उदकेन पूरयित्वा दभैराच्छाद्य ब्रह्ममुख- ·२४९ १ १ . अन्नप्राशनसंस्कारप्रयोग। मवलोक्य पश्चिमासने निधायालभ्य पूर्वासने निदध्यात् । तता पूर्वपश्चिमयोहत्तरागैः दक्षिणोत्तरयोः पूर्वाग्रैः कुशैः परिस्तरणं कृत्वा श्रीणि कुशतरूणानि हे पवित्रे, प्रोक्षणीपात्रम् , आज्य- स्थाली, चरुस्थाली, संमार्जनकुशान् , उपयमनकुशान् , समिधा, त्रुवम् , आज्यं, तण्डुलान् , पूर्णपात्र, दक्षिणाम् एतानि वस्तूनि प्रासंस्थानि उदगग्राणि अग्नरुत्तरतः संस्थापयेत् । विशेषोपकल्पनीयानि-उद्धरणपात्रं सौवर्णं राजतं वा, मधुरादिसरसान , सर्वमन्नं, मधु, घृतं, सुवर्ण च, शास्त्रं, शवं, लेखनी, वस्त्र, रजतं, सुवर्ण, भाण्डानि च । ततत्रिभिः द्वे प्रच्छिध प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतात उत्तरतो निधाय तत्र प्रणीतोदकमासिच्य पवित्राभ्यामुत्पूय पवित्रे प्रोक्षण्यां निधाय तत्पात्रं वामे कृत्वा तदुदकं दक्षिणेनोच्छाल्य प्रणीतोदकेन मोक्ष्य प्रोक्षण्युदकेन आज्यस्थाल्यादीनि दक्षिणा. न्तानि प्रत्येक प्रोक्षेत्, न तु विशेषोपकल्पनीयानि उद्धरण पात्रादीनि । ततः आज्यस्थाल्यामाज्यं प्रक्षिप्य चरुस्थाल्यो प्रणीतोदकमासिच्य त्रिः प्रक्षालितांस्तण्डुकांस्तत्र प्रक्षिप्य युग- पदमावारोपयेद-आज्यं ब्रह्मा, चहें स्वयमाचार्यों वाऽऽज्यो. त्तरतः ज्वलदुल्मुकम् उभयोः समन्ताभ्रमयेत् । उदकस्पर्शः । सुवमधोमुखं प्रतक्ष्य उदकं स्पृष्ट्वा कुशाग्रैमूळतोऽनपर्यन्तं, कुषामूळे- रातो मूलपर्यन्तं सम्माज्य अभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य उदकं स्पृष्ट्वा दक्षिणतः कुशेषु निदध्यात् । आज्यमुत्थाप्य चरोः पूर्वेण नी. त्वोत्तरतः संस्थाप्य चरुमुत्थाप्य आज्यस्य पश्चिमतो नीत्वो- चरतः संस्थाप्याज्यमग्नेः पश्चादानीय चरुं चानीयाज्यस्योत्तरतो निधाय पवित्राभ्यामाज्यमुत्पूय मोक्षणीश्वोत्पूय उपयमनकुशान् वामकरे कृत्वा तिष्ठन् घृताक्ताः समिधस्तूष्णीमग्नौ प्रक्षिप्य प्रोक्षण्युदकेन ईशानायुत्तरपर्यन्तं पर्युक्ष्य पवित्रे : प्रणीतायां ३२ सं० द्वि० ·COMS १ Im १ ३६० লজ্জ= লিখা অল্প অল্প জ্ঞজ অহংদাও তােমারুজ ক্লিান্ত इन्यदेवताभिध्वनी कुमार -- अहातोऽहं या माशालाहोमा । हम प्रजापति , इन्द्र , अलि, खोकार, दारी का, या आख्येन-प्राणम् , अपच, चक्षुः, श्रोन च राहणार ... होयेणा- ज्यचरुण विष्टकर ... अखि, उचाली , सावट हम, अग्रीवरुणा, अग्नि, उनका ५५ श विजमाई Kजना शिका ( देवान ) यात एखी , व्यरूण, शाजापा व आयल यक्ष्ये । ( आचार्यश्या होलकतने इन माउपई प्रजावत्यादिदेवता. भ्य:, इदं चरुद्रव्यं प्राणादिदेवलाय, इदं पानीज् टिकते, इद माज्यमग्न्यादिदेवताभ्यो नया परित्यक्तं यथादै नतमस्तु न अड इति त्यागं च यजपाल पूर्व मेव विदच्या )। ततः शुचिनामानमग्निं संस्थाप्य ॐएनन्ले ०" ॐ भूर्भुव: स्वः शुचिनामारने इडामच्छेह विष्ट सुभलिहितो दरदो सवार प्रतिष्ठाय ॐ तदेवाणिरित्यादिना ध्यान ॐ शुचिलाया ग्नये नम इति नाममन्त्रणाहनादि ली राजनान्तं म्पूज्य ॐकराल्यै नम: ॐधुमिन्यै नमः ॐश्वेतायै नमः ॐलोहिलायै नमः ॐमहालोहितायै नमः ॐसुवर्णाय नमः ॐपरामाय नमः इति जिहाः सम्पूज्य ॐब्रह्मणो नमः ॐविष्णवे नमः ॐरुद्राय नमः इति रेखाश्च सम्पूष्प दक्षिणं जान्दाच्य ब्रह्मणा- ॐप्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये च ममेलि म. नसा, ॐइन्द्राय स्वाहा-इदमिन्द्राय नमः । ॐअग्नये स्वाहा-इदमग्नये न मन । ॐसोमाय स्वाहा---इह सोमाय न पम् । अन्वारम्भं त्यक्त्वा सतो वे आज्याहुती जुहो. ति-(देवी वाचमिति भार्गवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वाग्देवता आ. व्यहोमे विनियोगः )। J ऽन्वारब्यो जुहुयात् - ·জয় হালকা রঙে। LalitayaayaN सामान्य या देवारको निवासमा समाको मन्दिर : सर को भी सुक्षका ऐड- व्हाण अपात्रका के छ काम ! (. जोन इति देवा पनि सी देवता आज्यहोने विनियोग) ॐदी व्दाचा इति पुनः पलिया (२)ॐो ? म भनुवालिदान व्याजो हेच्या विकासालि । उमाजो हिमा सर्व জ্বাই জাল স্ট্রি ৱস্থার শুজ সুজিব- समाहा इदं नाचे भाजाय द न स साल सुवेध दरुमभिधार्थ आज्यप्लुजेन्द्र थालीपान जुहोलि--(भाणे. नेत्यादीनां चतुर्गा भजापविजुश्छन्दः अन्नं देववा होमे विनियोगः)। (३)ॐआणेशाननशाय स्वाहा-इदं प्राणाय न मम । (१) देवों द्योत माना कार्य देवाः प्रागादिवायवोऽजनयन्त उत्पा- दितवन्तः, ततस्तां वाचं वैखर्याख्या विश्वरूपाः नानारूपाः पशवो मनु. घ्यायो वदन्ति, "पशुरेव स देवानाम्" इतिश्रुतेः । ला वाक् अस्मा- नुपैतु । किसूता नः अस्माकं मन्द्रा हर्षकरो, इषमन्नमूज रसं च दुहा- ना पूस्यमाणा (दुह प्रपूरणे ) सर्वार्थदत्वाद्धेनुः, सुष्टु अन्त्रैः स्तुता (२) य. सं.अ. १८ मं. ३३-अद्य अस्मिन्दिने वाज:-अन्नम् अन्ना. धिष्ठात्री देवता अमान प्रसुवाति प्रेरयतु दान दानार्थम् । वाजः ऋ. तुभिः कालैः सह देवान् कल्पयाति यथास्थानं कल्पयतु। वाजो हि- वाजश्च मा मां सर्ववोरं पुत्रपौत्रादियुतं जजान जनयतु करोतु- इत्यर्थः । ततोऽहं वाजपतिः समृद्धानः सन् विश्वा माशाः सर्वा दिशो जथेयम् ॥ (३) हे अग्ने प्राणेन वायुना त्वत्प्रसादादहमन्नभशोयाश्नानि, स्वाहा-हुतमस्तु । एवमुत्तराणि योज्यानि ।

·३५३ संस्कारदीपके- ॐअपानेन गन्धानशाय स्वाहा-इंदमानाय न मम । ॐचक्षुषा रूपाण्यशीण स्वाहा-इदं चक्षुषे न मम । ॐ श्रोत्रेण यशोऽशीय स्वाहा--इद श्रोत्राय न भन । तत आज्यचरुभ्यां ब्रह्मणाऽन्वारको जुहुयात्-ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा-इदमग्नये स्विष्टकृते न मम । तत आ. ज्येन अन्वारब्ध एव भुराधा नवाहुतीर्जुहुयात्-( व्याहतीनां प्रजापतिऋषिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवताः होमे विनियोगः ) ॐभूः स्वाहा-इदममये न मम । ॐ भुवः स्वाहा-इदं वायवे न मम । ॐस्वः स्वाहा-इद सूर्याय न मम । ( त्वन्नो ऽअग्ने, स त्वं नो ऽअग्ने इत्यनयोः वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणो देवते सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः)। त्वं नो अग्ने व्वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो ऽअवयासिसीष्टाः । यजिष्ठो व्वहितमः शोशुचा- नो विश्वा द्वेषासि प्रमुमुग्ध्यस्मत-स्वाहा-इदम- विरुणाभ्यां न मम । सत्वन्नो ऽअग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो ऽअस्या ऽउषसो व्युष्टौ । अवयश्व नो व्वरुण ५ रराणो व्वी. हि मृडीकर सुहवो न sएधि-स्वाहा-इदमीवरणा- भ्यां न मम। ( अयाश्चामेइत्यस्यवामदेवऋषित्रिष्टुप्छन्दः अनिर्देवता सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः)। ॐअयाश्चाने ऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्व- मया असि । अया नो यज्ञं व्वहास्यया नो धेहि भे- पज स्वाहा-इदममये न मम । ( येतेपातम् इत्यस्य वामदेवऋषिखिष्टुप्छन्दः वरुणः ·অন্ধমালদ্ধাস্ত্রীঃ । २५३ सविता विष्णुर्विशो ( देवाः) मरुतः स्वकोश्च देवताः सर्च प्रायश्चित्तहोमे विनियोग)। ॐ ये ते शतं व्वक्षण से सहस्रं यज्ञियाः पाशा ठिक्तता महान्तः। तेभिः अथ सवितोत ब्धि- ष्णुविश्वे मुश्चन्तु मरुतः स्वको: स्वाहा---इदं व्य. रुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो (देवेभ्यो) मरुद्भया स्वर्कभ्यश्च न मम । ( उदुत्तमम् इत्यस्य शुनाशेषऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः व्यरुणो देवता सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः )। ॐउदुत्तम व्वरुण पाशमस्मदवाधर्म नि मध्यम श्रथाय । अथा व्वयमादित्य व्रते तवानागसो ऽअ- दितये स्याम-स्वाहा-इदं वरुणाय न मम । ॐ प्रजाप- तये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम । ततः संस्रवप्राशनम् , पवित्रप्रतिपत्तिः, प्रणीताविमोकः, ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम् । तत्र सङ्कल्पा-अद्येहेत्यादि सङ्कीर्य अमुकोऽहम् अमुकराशेः मम पुत्र- स्यान्नप्राशनाङ्गदोपकर्मणः साद्गुण्यार्थम् अपूर्णपूरणार्थ च इदं पूर्णपात्रं सद्रव्यं ब्रह्मणे तुभ्यं सम्प्रददे । ब्रह्मा गृहीत्वा अक्र. न्कम्र्मेति मन्त्राशिषं दद्यात् । सतः मुलग्ने समागते लग्नदानसङ्कल्पः-अयेहेत्याधु: चार्य अमुकोऽहम् अमुकराशेः मम पुत्रस्यान्नप्राशनळग्नाधनकु. त्रस्थितानाम् आदित्यादिनवग्रहाणां दुष्टानां दुष्टफलोपशा न्त्यर्थ शुभानां शुभफळाधिक्यप्राप्तये इदं सुवर्ण तनिष्क्रयद. क्षिणां वा ज्योतिर्विदे ब्राह्मणाय दास्ये ॐ तत्सत् । दक्षिणा. न्दत्त्वा सर्वान रसान् सर्वमन्नं मध्वाज्यसहितम् एकस्मिन् सुव. गादिपात्रे कृत्वा सुवर्गान्तर्हितयाऽनामिकया मातुः स्वस्य वा उत्सङ्गे स्थितं स्वलङ्कतं प्राङ्मुखं बारकं देवतापुरतो इन्ते- ·२५४ संस्कारदीपके- - ति मन्त्रेण प्राशयेत्-"हन्तकारं मनुष्या" इति श्रुतेः । ततस्तू. वणी पञ्चवारं प्राशयेत् । “समन्त्रक प्राशनं विधाय पञ्चकृत्वस्तू णी प्राशयेत्" इति जयन्तस्मरणात् । कन्यां तु तूष्णीभेव प्रा. पापेत् । ततो मत्स्याधारजलाशयोद्धृतजलेन त्रिवारं मुखं शोधयेत् । ततो माता बालकं पुस्तकादिवस्तुमध्ये स्वाङ्का. दुत्सृजेत् । तदा स बाळको वस्त्रशास्त्रलेखनीपुस्तकादिषु यत् प्रथमं गृहाति तेन तस्य जीविका भवेदिति ज्ञातव्यम् । ततो दक्षिणासङ्कल्प:-अद्येहामुकोऽहम् अमुकराशेः मम पुत्रस्य सहोमान्नप्राशनकर्मणः साङ्गफलमाप्त्यर्थ साद्गुण्यार्थं चेमा दक्षिणाम् आचार्याय अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च विभय दास्ये । तथेमां भूयसी दक्षिणां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः अन्ये. भ्यो नटनर्तकगायकदीनानाथेभ्यश्च विभज्य दास्ये । तथा यथोपपन्नेनानेन दश, यथासंख्याकान वा ब्राह्मणाँध तर्पयिष्ये ॐ तत्सत् इति संकल्प्य दक्षिणां दचा अग्न्यादीन्संपूज्य विस- ज्य रक्षाबन्धनघृतच्छायान्यायुषकरणाभिषेकतिलकमन्त्रपाठादि कारयित्वा जीवमातृपूजनं महानीराजनं च कृत्वा ईश्वरार्पणं कृत्वा ब्राह्मणान्मोजयित्वा इष्टबन्धुसहितः स्वयं भुञ्जीत । (गर्भाधानादीनि अन्नप्राशनान्तानि विहितमासादिकाले ऋथश्चिन जातानि चेत् अस्तादिदोषवर्जिते काळे एव कार्याणि । विहितमासादावपि सति सम्भवे दोषा बज्यों एवेति सिद्धान्तः)॥ इत्यन्नप्राशनप्रयोगः॥

·अब्दपूर्तिकृत्यम् । २५५ अथ अब्दपूर्तिकृत्यम् । तच्च प्रतिवर्ष जन्मदिवसे कार्यम् । सवैः स्वजन्मदिवसे स्नातैमङ्गलबारिभिः । गुरुदेवामिवियाश्च पूजनीयाः प्रयत्नतः ।। इति संस्कारप्रकाशे ब्रह्मपुराणवचनात् । जन्मदिवसशब्देन च जन्मतिथिगृह्यते । घस्रद्वये जन्मतिथियदि स्यात् कुर्याचदा जन्मभसंयुतां च । असङ्गता तेन दिनद्वयेऽपि पूज्या परा या भवतीह यत्नात् ॥ इति संस्कारप्रकाशे देवीपुराणात् । ( इदं च यदि जन्ममासोऽसंक्रान्तस्तदा शुद्धमासे एव कार्यम् । यस्याधिकमासे जन्म तस्यापि सत्यपि तन्मासाधिक्ये शुद्धमासे एक, मलमासस्य शुभकर्मानहत्वात् । तत्र यदि 'अधिकशुक्ले जन्म तदा न संशयः । शुक्लस्य गौणमुख्यचान्द्रयोरे. कत्वात् । यदि अधिककृष्ण जन्म यथा वैशाखस्याधिक्ये अधि- कवैशाखकष्णे जन्म तदा तुस्याब्दपूर्तिकृत्यं प्रतिवर्ष किं "गौ. णचान्द्रवैशाख कृष्णे अर्थात् चैत्रपूर्णिमोचरकृष्णपक्षीयतिथी कार्यम् , अथवा मुख्यचान्द्रवैशाखकृष्णे अर्थात् वैशाखपूणिमो- चरकृष्णपक्षीयतिथौ कार्यम्" इति संशये मुख्यचान्द्रवैशाखक. इणपक्षीयतिथावेव कार्यमिति सर्वनिवन्धसिद्धान्तः । अधिकमा- सस्य शुक्लादिमुख्यचान्द्रेणैव संभवात् । तद्विषये कृष्णादिचान्द्रा. श्रयणस्याशक्यत्वात् इति । एवम् आन्दिकश्रादमपि मलमासकृष्णमरणे तन्मासीयपू. र्णिमोत्तरकृष्णपक्षीयतिथावेव कार्यम् । उल्लेखश्च तस्य गौणचा- न्द्रेण ज्येष्ठत्वेऽपि तस्य मुख्यचान्द्रानुसारेण वैशाखत्वेनैव कार्यः। विस्तरस्तु कृष्णभट्टकृतायां निर्णयसिन्धुटीकायां श्रा- प्रकरणान्तर्गते आब्दिकश्राद्धपकरणे, वाचस्पतिमिश्रकते द्वैत- ·संस्कारदीपके-- खि पन्त्रैण शाशयेत् --"हन्याएं प्रजुष्या" इति श्रुते र णी पञ्चदार भाव्यहा । सिमा भावामी विधान पावत्परतू. गणी शाशयेत् इति जयन्त लावणात् । स तु तूरणीय शपेत् । ततो मत्स्याधारजलाशयोदधृतजलेश त्रिपार गुल शोधयेत् । ततो माता बाल गुरुत कादिवास्तुमध्ये दुसजेत् । सदा स बालको जलाशास्त्रलेखलीपुरमादिषु यत् प्रथम वृक्षाति तेन तस्या जीविका भोदिति ज्ञातव्यम् । ततो दक्षिणासङ्कल्पा-अोझायुकोऽहम् अकराशे मम पुनश्च सहोमान्नप्राशनकर्मणः साङ्गफलमा स्पर्थ साशुण्यार्थ चेमा दक्षिणाम् आचार्याय अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च विभज्य दाश्थे । तथेमा भूयसी दक्षिणा नालामाबगानेभयो ब्राह्मणेभ्यः अन्ये - भ्यो नटनी कगायकदीनानाथेभ्यश्च विज्या दारशे । तथा यथोपपन्नानेन देश, यथा संख्याकान् वा ब्राह्मणाचा तपयिष्ये ॐ तत्सत् इति संकल्प्य दक्षिणां दच्या अग्न्यादीसंपूज्य विस- ভ কৰাষাভুষঙ্কসিনিকতাৰ कारयित्वा जीवमात्पूजनं महानीरजानं च कृत्वा ईश्वरार्पण कृत्वा ब्राह्मणान्भोजयित्वा इष्टबन्धुसहितः स्वयं भुञ्जीत । (गर्भाधानादीनि अन्नप्राशनान्तानि विहितभासादिकाले कथञ्चिन्न जातानि चेद अस्तादिदोषवर्जिते काले एक कार्याणि । विहितमासादावपि सति सम्भवे दोषा बज्यों एति सिद्धान्तः)॥ इत्यन्नमानप्रयोगः ।। .

·BA अशापूर्तिकृत्यम् । জাভাস্কুিলু। तच प्रतिक्षकी हादिरले कार्यम् । হলে জলজল কাজ শিখিঃ । शुरुदेवाशिद प्रा पुजनीयाः प्रणवला ॥ झाल नाराका ब्रह्मपुराणवचनात् । जन्मदिवसशब्देन ची जनाधिभिवे घनद्वये जन्मतिथियदि स्यात् कुर्यात्तदा जन्मभसंयुतां च । असता तेन दिनद्वयेऽपि पूज्या परा या भवतीह यत्नात् ॥ इति संस्कारप्रकाशे देवीपुराणात् । ( इदं च यदि जन्ममासोऽसंक्रान्तस्तदा शुद्धमाटे एव कार्यम् । यस्याधिकमासे जन्म तस्यापि सत्पषि तन्माताधिक्ये शुद्धमासे एव, मलमासस्य शुभकर्यानईवाद । सन्म यदि अधिक शुक्ले जन्म तदा न संशयः । शुक्लइय गौण मुख्य चान्द्रयोरे. कल्लाद । सदि अधिष्ण्दे जन्म कथा वैशाखयाक्टले अधि- कवैशाख वो जान लादा सस्थाहपूर्तिकुल्यं प्रतिवर्ष कि "गो पचारहवैशाखनुपयो अर्थात चैत्र पूर्णिमोच्चरकृष्णपक्षीयलियौ কাছ , অজা হ্র হত্যাহাম্মী আখান জাজি- सरपणापक्षीय खिौ कार्यम्" इति संशये सुरुष चान्टौशाखक- उपनियाविशावेच कार्यमिति सर्व निबन्धसिद्धान्त । अधिकया. सस्य शुक्लादिमुख्याचान्द्रेणैछ संभवात् । तद्विषो कृष्णादिचान्द्रा. श्रयणस्याशस्यत्वाद इति । एवम् आदिकादमपि मलमासक्रुष्णमरणे तन्मासीयपू. र्णिमोत्तर कृष्ण पक्षीयलिशालेच कार्यम् । उल्लेखश्च तस्य गौणचा. न्द्रेण एरेष्ठत्वेऽपि तस्य मुख्शचान्द्रानुसारेण वैशाखल्वेनैव कार्यः। विस्तारस्तु कृष्णभक्तायां निर्णयसिन्धुटीकायां श्रा- प्रकरणान्तर्गते माब्दिकश्राद्धपकरणे, वाचस्पतिपिचहते हैत- ·.. २५६ संस्कारदीपके-- निर्णये, नरहरिमिश्रकृते द्वैतनिर्णये, विनायकशास्त्र्यादिकते चैत्रा- घिमासनिर्णये च द्रष्टव्यः । अधिकवैशाखादिकृष्णमृतस्य चै. त्रादिपूर्णिमोवरकृष्णपक्षीयतिथौ विन्ध्योत्तरवासिनों केषां चिद्. गौडदाक्षिणात्यानामाब्दिकानुष्ठानं तु भ्रममूलकमवेति कृतबु. द्धय एव विदाकुर्वन्तु इत्यलम् ॥ इदं च उपनयनात्पूर्व बालस्य पिता कुर्यात्-तत्र ममे. त्यस्य स्थाने मम वालस्येत्येवं सङ्कल्पे उल्लेखः कर्तव्यः । अन. न्तरं स्वयमेव कुर्यात् । तत्रेचं प्रयोगा। कर्ता सुगन्धतैलाभ्यक्तः सर्वोषधियुतशनोदेवीरित्यभिम- त्रितजलपूर्णमुपूजितकलशोदकेन स्नात्वा सन्ध्यादि नित्यकर्म विधाय दीपं प्रज्वलण्याचम्य जन्मदिने शनिभौमवासरसच्चे तत्सूचिमाशुभपरिहाराय "अष्टमुष्टि भवेत्किञ्चित्" इति परिमा- षितं किश्चित् धान्यं ब्राह्मणाय दत्वा नवीनवस्त्रधारणं कुर्यात्- (परिधास्य इत्याथर्वणऋषि: पलिश्छन्दो वासो देवता वस्त्र- परिधाने विनियोगः)। ॐ परिधास्य यशोधास्यै दीर्घायुत्वाय जरदष्टिर- स्मि । शतं च जीवामि शरदः पुरुची रायस्पोषम. भिसंव्ययिष्ये-इति नवं धौतम् अधोवस्त्रं परिधाय स्चरी. यधारणं कुर्यात्-( यशसामेत्याथर्वणऋषिः पतिश्छन्दः लिङ्गो. क्ता देवता उत्तरीयपरिधाने विनियोगा)। ॐ यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च माविन्दद्यशो मा प्रतिपद्यताम्-इति । तत आचम्य ययाविभवमलंकृतो निम्ब-गुग्गुलु-सिद्धार्थ-दा- गोरोचनान्वितां पोटलिकां कृत्वा "ॐ एतन्त" इति पठित्वा ॐ भूर्भुवःस्व: पोटलिके सुप्रतिष्ठिता वरदा भवेति प्रतिष्ठाप्य ·अब्धपूर्तिकृत्यम् (जन्मातिथ्युत्सवप्रयोगः)। १५७ दक्षिणहस्ते बन्धयेत् । ततः शान्तिपाठपूर्वकं गणेशं साम्पूज्य सति सम्भचे माहपूजनं कृत्वा कलश स्थाप्य तत्रावरू- णसहितादित्यादिनवग्रहानामा सम्पूज्य अर्घ संस्थाप्या प्रथा- नसङ्कल्पं कुर्यात-अहेस्यादि संकीर्य अकगोत्रोऽमुकराधिर- मुकशर्माऽहं ममायुरारोग्याभिवृद्धशे वर्षद्धिकर्म करिष्ये बदल- खेन दध्यक्षतपुञ्जषु कुलदेवतादीनां गुर्वादीनां चाचाहनपूर्वकं पू. जनं करिष्ये इति संकल्प्य साम्रपाने नूतनं श्वेतवस्त्रं प्रसार्य दध्यक्षतैः कुलदेवतादीन् उत्तरकृया स्थापयेत-ॐ भूर्भुव: स्व: कुलदेवते इहागच्छ (पूजार्थ त्वाम् आवाहयामि ) इत्यावाह्य इह तिष्ठेति स्थापयेत् १ । एवमुत्तरत्र सर्वत्र बोध्यम् । आवाहनस्थाप- नयोर्मेदश्च प्रथमभागे (पृ० १९२ ) दृष्टव्यः। ॐ भूर्भुवारवा स्वनक्षत्रेश अमुक इहागच्छ पू० इह तिष्ठ २ । ॐ भूर्भुवः स्वः प्रक- तिपुरुषात्मकमातापितरौ इहागच्छतम् पूजार्थ युवामा० इह तिष्ठतम् ३ । ॐ भू० प्रजापते इहागच्छ पृ० इह तिष्ठ ४ । ॐभू० भानो इहा० पू० इह तिष्ठ ५ । ॐ५० विघ्नेश इहा० पू० इह तिष्ठ ६ । ॐ भू० मार्कण्डेय इहा० पू० इह तिष्ठ ७ । ॐ पू० इह तिष्ठ ८ । ॐभू० व्यास इहा० पू० इह तिष्ठ ९ । ॐभू० जामदग्न्य इहा० पू० इह तिष्ठ १०। ॐ भु० अश्वत्थामन् इहा० पू० इह तिष्ठ ११ । ॐभू० कृपाचार्य इहा०पू० इह तिष्ठ १२ ! ॐभू० प्रहाद इहा० पू० इह तिष्ठ १३ । ॐभू०. हनुमन् इहा० पृ० इह तिष्ठ १४ । ॐभू० बिभीषण इहा० पू० इह तिष्ठ १५ । ॐ भूर्भुवः स्वः षष्ठीदेवि इहागच्छ पु० इह तिष्ठ १६ । ॐ भू० गुरव इहागच्छत पृ० युष्माना० इह तिष्ठत १ ॐभू० देवता इहागच्छत पू० युष्माना० इह तिष्ठत २। ॐभु० अपने इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३ । ॐ५० विप्राः इहागच्छत पू० युष्माना इह तिष्ठत ४ । ॐभू० पितर इहागच्छत पृ० युष्माना. बले इहा० ३३ सं०वि० ·संस्कारदीपके- इह तिष्ठत ५। ॐभू० पश्चभूतानि इहागच्छत पू० युष्मा० इह तिष्ठत ६ । ॐभु० नवग्रहा इहागच्छत पू० युष्मा० इह तिष्ठत ७। ॐभू० काल इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ८ । ॐभू० कलियुग इहा. गच्छ पू० इह तिष्ठ ९ । ॐभू० संवत्सर इहागच्छ पू० इह तिष्ठ १० । ॐ भू० पास इहागच्छ पृ० इह तिष्ठ ११ । ॐ भू० पक्ष इहागच्छ पू० इह तिष्ठ १२ । ॐ मू० जन्मतिथे इहागच्छ पू० इहं तिष्ठ १३ । ॐभू० अमुकजन्मनक्षत्र इहागच्छ पू० इह तिष्ठ १४। ॐभू० अमुकजन्मराशे इहागच्छ पू० इह तिष्ठ २६ । ॐभू० शिवे इहागच्छ पू० इह तिष्ठ १६ । ॐभू० सम्भूते इहागच्छ पू० इह तिष्ठ १७। ॐभू० प्रीते इहागच्छ पू० इह तिष्ठ १८ । ॐभृ०स- मते इहागच्छ पु० इह तिष्ठ १९ । ॐ५० अनसूये इहागच्छ पू० इह तिष्ठ२०। ॐभू० क्षमे इहागच्छ पू० इह तिष्ठ२१ । ॐभूविघ्न- वति इहागच्छ पृ० इह तिष्ठ २२ । ॐभू० भद्रे इहागच्छ पृ० इह तिष्ठ२३ । ॐभू० इन्द्र इहागच्छ पू० इह तिष्ठ२४ । ॐभू० अग्ने इहागच्छ पु० इह तिष्ठ २५ । ॐभू० यम इहागच्छ पू० इह तिष्ठ २६ । ॐभू० निते इहागच्छ पू० इह तिष्ठ २७। ॐभू० वरुण इहागच्छ पू० इह तिष्ठ २८ । ॐ भू० वायो इहागच्छ पू० इह तिष्ठ २९ । ॐभू० धनद इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३० । भू० ईशान इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३१ । ॐभू० अनन्त इहागच्छ पू० इह तिष्ठ३२ । ॐ५० ब्रह्मन इहागच्छ पू०'इह तिष्ठ ३३ । ॐभू० काचिकेय इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३४ । ॐभु० जन्मदेवते इहा• गच्छ पू० इह तिष्ठ ३५ । ॐभु० स्थानदेवत इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३६। ॐभू० प्रत्यक्षदेवते इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३१ । ॐभू. चामुदेव इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३८ । ॐभू० क्षेत्रपाल इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ३९ । ॐभू० पृथिवि इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ४० । ॐ आप इहागच्छत पू० युष्माना० इह तिष्ठत४१॥ ॐ तेज:

·अन्दपूर्तिकृत्यम् ( जन्मतिथ्युत्लवप्रयोगः) । २५९ इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ४२॥ ॐ० बायो इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ४३।ॐभू० आकाश इहागच्छ पू० इह विष्ठ ४४॥ॐ भू० ब्राह्मण इहागच्छ पू० इह तिष्ठ ४६ इत्याबाह्य(२) "ॐएतन्ते" इति ॐ भूभुर्वः स्वः कुलदेववादिदेवताः गुर्वादिदेवताश्च इहागच्छन्तु इह तिष्ठन्तु सुपतिष्ठिता वरदा भवन्तु इति प्रतिष्ठाप्य ॐवरदाभय. पाणय इति सर्वेषां ध्यानम्- मार्कण्डेयध्याने विशेषः ॐ द्विभुज जटिकं सौम्म सुवृद्धं चिरजीविनम् । मार्कण्डेयं नरो भक्त्या पूजयेत्प्रयतः सदा ॥ इति ध्यात्वा नाममन्त्रेण पूजनम्-ॐ कुलदेवतायै नमः ॐ जन्मनक्षत्रेशाय अमुकाय नमः ॐ प्रकृतिपुरुषात्मकमातापितृभ्यां नमः ॐपजापतये नमः ॐभानवे नमः ॐ विघ्नेशाय नमः ॐ मार्कण्डेयाय नमः ॐ बलये नमः ॐ व्यासाय नमः ॐनामद. न्यरामाय नमः ॐ अश्वत्थाम्ने नमः ॐउपाचार्याय नमः ॐ महादाय नमः ॐनूमते नमः ॐविभीषणाय नमः ॐषष्ठीदेव्यै ॐगुरुभ्यो नमः ॐदेवताभ्यो नमः ॐ अग्नये नमः ॐवे- प्रेभ्यो नमः ॐ पितृभ्यो नमः ॐ पञ्चभूतेभ्यो नमः ॐ नवन- हेभ्यो नमः ॐ कालाय नमः ॐकलियुगाय नमः ॐ अमुकसं- वत्सराय नमः ॐअमुकमासाय नमः ॐ अमुकपक्षाय नमः ॐ अमुकजन्मतिथये नमः ॐ अमुकजन्मनक्षत्राय नमः अमुक- जन्मराशाये नमः ॐ शिवायै नमः ॐ सम्भूत्यै नमः ॐ प्रीत्यै नमः ॐ सन्नत्यै नमः ॐ अनसूयायै नमः ॐ क्षमाय नमः ॐ विघ्नवत्यै नमः ॐ भद्रायै नमः ॐ इन्द्राय नमः ॐअग्नये नमः ॐ यमाय नमः ॐ नितये नमः ॐवरुणाय नमः ॐ वायवे (१) अत्र प्राक्संस्थपतिक्रमेण उक्संस्था देवताः संस्थापनी- याः । “माञ्च्युदञ्चि वा कर्माणि' इति कात्यायनपरिभाषासूत्रात् । नमः १६ ·-- -- २६० संस्कारदीपके-- প্রঃ মূল লক্ষঃ ওয়াল জাম্বঃ 3 অন্যান্য লজঃ ৯ ब्रह्मणे नमः ॐकार्तिकेयाय नम: ॐ जन्म देवतायै नम ॐस्थान- देवतायै नमः ॐप्रत्यक्षदेवतायै नमः ॐ वासुदेवाय नमः ॐक्षे. त्रपालाय नमः ॐपृथिव्यै नमः ॐअद्भयो नमः ॐतेजसे नमः ॐ चायवे नमः ॐ आकाषाय नमः ॐ ब्राह्मणाय नमः ४५ इति नाममन्त्रैः आवाहनासनाचार्यस्नानाचमनीयवनगन्धाक्ष. तपुष्पधूपदीपनैवेद्यताम्बूलफलभूषणादिमिः सम्पूज्य नाममन्त्रेण जपं विधाय नीराजनं कृत्वा ब्रह्मामुरारिरिति नवग्रहेभ्यः पुष्पा- अलिं समय- मार्कण्डेयाय पुष्पाञ्जलिं त्रिवारं वक्ष्यमाणमन्त्रेण समर्पयेत्- आयुष्पद महाभाग सोमवंशसमुद्भव । महातपो मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेय नमोऽस्तु ते ॥ इति ॥ ततः मार्कण्डेयं प्रार्थयेत- मार्कण्डेय महाभाग सप्तकल्पान्तजीवन । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थमस्माकं वरदो भव ॥ १॥ चिरजीवी यथा त्वं भो भविष्यामि तथा मुने । रूपवान्वितवाश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्वदा ॥२॥ मार्कण्डेय नमस्तेऽस्तु सप्तकल्पान्तजीवन । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं प्रसीद भगवन्मुने ॥ ३ ॥ चिरजीवी यथा त्वं तु मुनीनां प्रवर द्विज । कुरुष्व मुनिशाल तथा मां चिरजीविनम् ॥ ४॥ ततः षष्ठी प्रार्थयेत- जय देवि जगन्मातर्जगदानन्दकारिणि । प्रसीद मम कल्याणि महाषष्ठि नमोऽस्तु ते ॥२॥ रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे। पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥२॥ त्रैलोक्ये पानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।

·- कर्णवेधसंस्कारप्रयोगः। २६१ ब्रह्मविष्णुशिरः साई रक्षा कुर्वन्तु तानि मे ॥३॥ इति- पत्रहीनामिलि च सम्पार्थ ततोऽर्धाजलिला मार्कण्डेयाय निवेदितं स्यः मन्त्रेण पञ्चवार पिबेत् । तत्र मन्त्र:- सतिलं गुडसम्मिश्रमजल्य मितं पयः। मार्कण्डेयादरं लब्ध्वा पिबाम्यायुर्विवृद्धये ॥ इति पीत्वा मुखं प्रक्षाल्याचम्य दक्षिणासंकल्प:-अयेहे. त्यादि संकीत्य अमुकराशिरमुकशोऽहम् आयुरारोग्याभि- द्धये कृतायाः कुलदेवतादीनां गुर्वादीनाम् आदित्यादिनवग्रहा- णां च पूजायाः साद्गुण्यार्थम् इमां दक्षिणां कर्मोपदेशकाय कु. लपुरोहिताय श्रीगुरवे अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च विभज्य दास्ये (१) ॐतत्सन्न मम । तथा यथोपपन्नेनान्नेन ब्राह्मणांश्च तर्पयिष्ये इति संकल्प्य दक्षिणां दवा यथासम्भवं तिळपात्रदानम् , अनिष्टः ग्रहदानं, तण्डुळदानम् , तुलादानं च कृत्वा अभिषेकतिलकम- त्रपाठादिकं कारयित्वा घृतच्छायां विधाय आवाहितदेवता विसज्य कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा ब्राह्मणान्मोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत । खण्डनं नखकेशानां मैथुनाध्वगमो तथा । आमिषं कलहं हिंसां वर्षवृद्धौ विवर्जयेत् ॥ इति संस्कारप्रकाशे स्कन्दपुराणे । जन्मतियिरोदयिकी ग्राया ॥ इति जन्मतिथ्युत्सवप्रयोगः ॥ (८)अथ कर्णवेधः॥ ("अथ कर्णवेधो वर्षे तृतीये पञ्चमे वा पुष्येन्दु (१) सर्वकर्मसु कर्मोपदेशकं कुलपुरोहितं, गुरुं च दक्षिणादिभि- रर्चयेत्। तथोपदेष्टारमपि पूजयेञ्च ततो गुरुम् । न पूज्यते गुरुयंत्र नरैस्तत्राफला क्रिया ॥ इति संस्कारप्रकाशे पद्मपुराणात ।

·HD २६२ संस्कारदीपके- चित्राहरिरेवतीषु पूर्वाह्न कुमारस्थ्य मधुरं दरमा प्रत्य- मुखायोपविष्टाय दक्षिणं कर्णमभिमन्त्रयत्वे भद्रं क- र्णेभिरिति, सव्यं व्वक्ष्यन्तीवेदेति च । अथ भिन्द्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनम्" इति गृह्मपरिशिष्टखण्डेन यद्यपि कर्णवेधः तृतीयपश्चमान्यतरवर्षे एव प्रामोति तथापि- अयुक्संवत्सरे प्राहुः कर्णवेधविधि बुधाः । इति संस्कारप्रकाशे राजमार्तण्डवचनात् अयुग्मवर्षे कार्यः । तत्रापि व्रतबन्धात्पूर्वमेव कार्य: । कृत्तचूडेऽवते बाळे कर्णवेधो विधीयते । इति व्यासवचनात् । "उपनीत्सा सहेव वा" इति पक्षे चौ. लस्योपनयनसहभावित्वाकर्णवेधस्य च तत्प्राग्भावित्वात्कृतचू. डत्वं न नियतम् । अत एव व्यासस्मृतौ नवमत्वेन निर्दिष्टोऽपि सः अत्राष्टमत्वेन निर्दिष्टः । चौलानुष्ठानस्य उपनयनेन सदेव पर्वतीयसमाचारसिदत्वात् । संस्कारप्रकाशे द्वादशदिवसादिरू. पाषष्ठादिमासरूपाश्चास्य काला उक्ताः।) ( यद्यप्ययं बहुषु स्मृतिषु षोडशसंस्कारेषु न परिगणित. स्तथापि- गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म च । नामक्रिया निष्क्रमोऽनप्राशनं वपनक्रिया ॥१॥ कर्णवेधो बतादेशो वेदारम्भक्रियाविधिः । केशान्तः स्नानमद्वाहो विवाहामिपरिग्रहः ॥२॥ तामिसङ्ग्रहश्चेति संस्काराः षोडश स्मृताः। नवैवाः कर्णवेषान्ता मन्त्रव क्रियाः स्त्रियाः ॥ ३ ॥ विवाहो मन्त्रतस्तस्याः शूद्रस्यामन्त्रतो दश । इति व्यासस्मृतौ पोदशसु परिगणनात् वदन्तर्गतत्वेन शि. है। परिगृह्यते । बवादेश उपनयनम् ।

·॥ कर्णवेधसंस्कारप्रयोग। अत्र बेदारम्भादीनां षण्णां कर्मणां श्रौतस्मात पुरुषार्थानि- होत्रादिकर्मानुष्ठानण्योजकत्वेन संस्कारत्वम् । पापनि त्तिपूर्व- कातिशयविशेषरूपसंस्कारधायकत्वरूपं पुरुषसंस्कारकर्मत्वं तु गर्भाधानादीनां व्रतबन्धान्तानां दशानामेव । तत्र गर्भाधानस्य क्षेत्रसंस्कारद्वारा, पुंसवनसीमन्तयोः क्षेत्रसंस्कारद्वारा गर्भसंस्कार- द्वारा वा, जातकर्मादीनां चौलान्तानां षण्णां शरीरसंस्कारद्वारा, उपनयनस्य तु साक्षादतिशयविशेषाधायकत्वम् । अत एवोपन. यनस्य प्राधान्यम् । स्त्रीशुदयोस्तु विवाहस्योपनयनस्थानीयत्वा. त्तस्यैव मुख्यसंस्कारत्वम् । अत एव- "अष्टौ संस्कारकर्माणि गर्भाधानमिव स्वयम् । पिता कुर्यात्.......... इति वचने विवाहादीनामनुल्लेख: संस्कारकर्मत्वेन । तत्र कर्णवेधस्य पूर्वत्रानुक्तत्वान्नवानामुपन्यासः। शिष्टपरिग्रहाचास्मा- भिरुपन्यस्तस्तत्र । अत एव दशसंस्कारकर्मपद्धतिरिति अभियु- तानां प्रवादः। अत एव विवाहादिविधिषु न द्वितीयाभवणं पुरुषे । अध्ययनमपि "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इति विधिप्रयुक्त- मेव नाध्यापनविधिप्रयुक्तमिति न तत्रत्यया "वेदमध्यापयेदे. नम्" इति द्वितीयया पुरुषसंस्कारकर्मत्वशङ्कायकाशः । अत एव विरक्तस्य न विवाहानुष्ठानम् । तदभावाच नोत्तरकर्मसु तदधि कारः। "जायमानो वै ब्राह्मण" इत्यस्य गृहस्थो जायमान इत्यर्थ इति न तद्विरोधः। समावर्तनं तु कलौ नैष्ठिकब्रह्मवर्य- निषेधादावश्यकम् । तस्मादुपनयनान्तानि दशैव पुरुषसंस्कार कर्माणि, अध्ययनादीनि तु पुरुषार्थानि, पुरुषार्थकर्मानुष्ठानमयो- जकत्वात्तु संस्कारेषु परिगण्यन्ते इति दिक् )। अथ कर्णवेधप्रयोगा। तत्र चन्द्रतारानुकूले शुभदिने कर्णबंधोकनक्षत्रे पिता मा- ·संस्कारदीपके- सरुत्थाय स्वकीयं प्रात कृत्यं निर्णय गणेषापुजली कुर्याद । दीप प्रज्वलन्याचश्या ( स्वस्तिवाचनं ) शान्तिपाठं कृत्वा प्राणाना. यम्य अर्घ संस्थाप्य पूजालङ्कल्पः । अथेहेत्यादि सङ्कीर्त्य अमु. कोऽहम् अमुकराशेः मम पुत्रस्य करिष्यमाणकर्णवेधकर्मणि निर्विघ्नताप्राप्तये श्रीगणेशस्य पूजनं करिष्ये । उक्तविधिना गणे. शं सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्याद-अधेहेत्याधुच्चार्य अमुकगोत्रः अमुकराशिरमुकशोऽहम् अमुकराशे पुत्रस्य बीजगर्भसमुद्भ- वैनोनिबर्हणपुष्टयायुश्रिीवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरपीतये कर्णवे. धाख्यं कर्म करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन गणपतिसहितगौर्यादिषो. डशमातृणां पूजनं नान्दीश्राद्धं पुण्याहवाचनं च करिष्ये इति सङ्कल्प्य उक्तविधिना मातृपूजानान्दीश्राद्धपुण्याहवाचनानि कृ. स्वा कलशं संस्थाप्य तत्र ब्रह्मवरुणसहितनवग्रहानाबाह्य रक्षा- सूत्रमभिमन्य जळे केशवादिदेवानां विष्णुधर्मोत्तरोक्तं पृजनं कुर्यात् । तत्र सङ्कल्पा-अघेहेत्यादि सङ्कीयं अमुकराशेः मम पुत्रस्य कर्णवेधकर्मणि कलशे ब्रह्मवरुणसहितानाम् आदित्या. दिनवग्रहाणां जळे केशवादिदेवानां च पूर्वाङ्गत्वेन पूजनं करि- ध्ये इति सङ्कल्प्य "एतन्ते" इति ॐ भूर्भुवः स्वः कलशे ब्रह्मव. रुणसहिता आदित्यादिनवग्रहा: जले केशावादिदेवाः सुप्रति ठिता वरदा भवन्तु इति प्रतिष्ठाप्य नवग्रहान् नाममन्त्रेण ध्याना. दिभिः पूजयित्वा-ॐ केशवाय नमः ॐ हराय नमः ॐ ब्रह्मणे ॐ चन्द्राय नमः ॐ सूर्याय नमः ॐ दिगीशेभ्यो नमः ॐ नासत्याभ्यां नमः ॐ सरस्वत्यै नमः ॐ ब्राह्मणे. भ्यो नमः ॐ गवे नमः ॐ गुरुभ्यो नमः इति नाममन्त्रै. ध्यानावाहनासनपाचार्यस्नानाचमनवस्त्रगन्धाक्षतपुष्पधूपदीपनै- वेद्यफलताम्बूलभूषणादिमिः सम्पृश्य जपं विधाय समय नी. राज्य पुष्पामलिं समर्प्य ततः स्वेष्टदेवं भिषग्वरं ब्राह्मणान् सौ. नमः ·कर्णवेधस्कारप्रयोग। चिकं च जमकृत्य धातुरुत्सङ्गास्थितस्या भूषणवस्त्रादिमिलत- स्य बालकस्य प्रत्यङ्मुखस्य गुडमोदकादि भोजनाओं दत्त्वा अधेहेत्यादि सङ्कीर्ण अमुकराशेरस्य अम बालकस्य कर्णवेधल- मायावस्थालाश्यातदुष्टाहैः शुचितारिष्टलियर्थ ग्रहाणां प्री- तो इमां दक्षिा ब्राह्मणाय हास्ये इति लग्नदानं विधाय ततो दैवज्ञबोधिते शुभे लग्ने पिता सौचिकोऽन्यो वा सुवर्णमूच्या क्ष. त्रियस्य, रजतजूच्या विमलेश्ययोः, आयस्या सूच्या शूद्रस्य अ. धाङ्गुलया द्विगुणसूत्रसंलग्नया पुरुषस्य पूर्व दक्षिणं कर्णम् अभि. मन्त्र्य वेधल-तत्र मन्त्र:- (भईकर्णेभिरिति प्रजापतिऋषित्रिष्टु. 'छन्दः लिङ्गोक्ता देवता दक्षिणा कणांभिमन्त्रण चिनियोगः)। ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्ष- भिर्दाज त्वाः। स्थिरैएझेल्तुष्टुवा सस्तनूभिर्व्यशेमहि देवहितं यदायुः ॥ अथ दामकर्णाभिमन्त्रणम् ( वक्ष्यन्तीवे- देति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो लिझोका देवसा बामकर्णाभि- मन्त्रणे विनियोगः)। (१)ॐवश्यन्तीवेदागलीगन्ति कर्णप्रिय सखायं परिषस्वजाना। योषष शिते दितताधिधन्वन् ज्या इय समने पारयन्ती-इत्यभियन्न्य कौँ अलक्तकर- सेनाझयित्वा विध्येव । स्त्रियास्तु वामं पूर्व विध्वा दक्षिणं विध्ये. (१) य. सं. २६-४० वत्यन्ती इव इत् श्रागनीगन्ति इति पद. च्छेदः । इत् पादपूरणार्थः । इयं ज्या धन्वन धनुषि अधिवितता उप- रि विस्तारिता सती शिक्त अध्यक्तशब्दं करोति, वक्ष्यन्ती वक्तु. मिच्छन्ती योषेव कामिनीव । कोशी ज्या समने सङ्ग्रामे पारयन्ती सङ्ग्रामादुत्तारयन्ती विजयं कुर्वन्तो कर्णमागनीगन्ति योद्धः कण- प्रति अत्यर्थमागच्छति, प्रियं ललायमिष्टं मित्रं वाणरूपं परिषस्वजाना आलिङ्गयन्ती। अन्योऽपि वनुमिच्छन् कर्ण प्रत्यागच्छति इयमपि तथेति उत्प्रेक्ष्यते ॥ विजयाथ ज्यायाः कर्णागमनमिति कर्णस्य स्तुति- व्यज्यते इति कर्णाभिमन्त्रणमनेनोचितमिति बोध्यम् ॥ ३४ सं०द्वि०

·संस्कारदीपके-
दमन्त्रकम् । स्त्रीणां नासावामभागे वेधोऽपि कर्तव्यः ।
कन्याया घ्राणवेधः स्यात् सद्वारे विषयेऽब्दके ।
आधयामे सिते पक्षे मैत्रक्षिप्रोत्तराचरे ।।
इति संस्कारगणपती वचनात् । ततः दक्षिणासङ्कल्पं कु.
यति-अधेहामुकोऽहम् अमुकराशेरस्य मम बालकस्य कर्णवेध
कर्मणः साङ्गफलप्राप्तये साद्गुण्यार्थं चेमा दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो
विभज्य दास्ये ॐतत्सन्न मम । तथा यथोपपन्नान्नेन दश, य.
थासङ्घयाकान्वा ब्राह्मणांश्च तर्पयिष्ये इति सङ्कल्प्य दक्षिणां
दावा अभिषेकतिळकरक्षाबन्धनघृतच्छायामन्त्रपाठादि कारयि.
त्वा जीवमातृपूजनं महानीराजनं च कुर्यात् । आवाहितदेवता
विसृज्य कृतं कर्मेश्वरार्पणं कुर्यात् ।
इति कर्णवेधप्रयोगः ॥
अथाक्षरस्वीकारविद्यारम्भौ ॥
बालकस्य पश्चमवर्षे कुम्भादित्यविवर्जिते उदगयने शुक्ल.
पक्षे चन्द्रतारानुकूले शुभे दिने अक्षरस्वीकारं विद्यारम्भं च
कारयेत् । तत्पकारमाह संस्कारप्रकाशे-
मार्कण्डेय:-
अभ्यासानपूर्वन्तु गम्धापैश्च विभूषितः।
शुक्लवस्त्रं समास्तीयं तण्डुलोपरि पूजयेत् ॥
पूजयित्वा हरि लक्ष्मी देवीं चैव सरस्वतीम् ।
स्वविद्यासूत्रकारांश्च स्व विद्याश्च विशेषतः ॥
एतेषामेव देवानां नाम्ना च जुहुयाद् घृतम् ।
दक्षिणाभिर्द्विजाग्रयाणां कर्तव्यं चात्र पूजनम् ॥
प्राङ्मुखो गुरुरासीनो वरुणाशामुखं शिशुम् ॥
अध्यापयीत प्रथमं द्विजाशीभिः प्रपूजितम् ॥ इति ।
स्वविद्याशब्देन स्वस्याध्येयाश्चत्वारो वेदा: पुराण-न्या.

·अक्षरस्वीकारविद्यारम्भप्रयोगः । १६७ य-मांसा-धर्मशालत्येतदुपाश्चतुष्टयसहिताः शिक्षादिष- डङ्गसाहिता वैद्यशास्त्रादिचतुरूपवेदसहिता अष्टादश विध्यात्वेन म. सिद्धा गृह्यन्ते । वैशोषिकस्य न्याये, वेदान्तस्य मीमांसायां, सा. यादीनां धर्मशास्त्रेऽन्तर्भावः । लत्तत्प्रवर्तका आचापांश्च सूत्र- कारबाब्देनोच्यन्ते । अथ प्रयोग:- दीप प्रज्वलय्यावश्य (स्वस्तिवाचनं ) शान्तिपाठं कुत्वा अर्घ संस्थाप्य प्राणानायम्य उक्तविधिना गणेशं सम्पूज्य प्रधानसंकल्पं कुर्य्याद अघेहेत्यादि सकीयं अमुकोऽहम् अनुक. राशेः मम पुत्रस्य सकळविद्याविशारदत्वसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्व. रप्रीत्यर्थम् अक्षरारम्भ विद्यारम्भं च करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन गणपतिसहितगौर्यादिषोडशमातॄणां पूजनं नान्दीश्राद्धं पुण्या: हवाचनं च करिष्ये इति सङ्कल्प्य मातृपूजा-नान्दीश्राद्ध-पुण्या- हवाचनानि विधाच कळनां संस्थाप्य वत्र ग्रहानाबाह्य सम्पूज्य रक्षासूत्रं च कल्पयित्वा वेदिकायां- ताम्रपीठे वा नवं शुक्लं धौ. तं वस्त्रं समास्तीर्य दध्यक्षतपुञ्जेषु गणेशांदीन्देवानावाह- येत् । तत्र संकल्पा--अयेहामुकोऽहम् अकराशेरस्य मम बा- लकस्य अक्षरस्वीकारविद्यारम्भकर्मणोः पूर्वाङ्गत्वेन दम्यक्षत- पुढेषु गणेशहादिदेवानां वेदादिप्रवर्तकानां ब्रह्मादीनामा- चार्याणां, वेदादिविद्यानां च आवाहनपूर्वक पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य ॐभूर्भुवः स्वः गणेश इहागच्छ पूजार्थ त्वाम् आ. वाहयामि इत्यावाश इह तिष्ठति स्वदक्षिणतः स्वाभिमुखं स्था- पयेत् १॥ गणेशदक्षिणपात्रे ॐ भूर्भुवःस्वाविष्णो इहा० २। तह- क्षिणपाचे ॐ५०काश्मि इहा० ३। वह ॐ० देवि इहा०४ त६० ॐभू० सरस्वति इहागच्छ० ५ । द्वितीयपती गणेशात्पूर्व ॐभू० ब्रह्मन् इहा० ६। ब्रह्मद० ॐभू० व्यास इहा० ७॥तहक ·२६८ संस्कारदीपके- ॐभू० गौतम इ० ४ ॥ तद्द० ॐ जैपिने इ० ९३ ल६० ॐभू० मनो इ० १०१ तद्द० ॐभूल पाणिन्ने इ० ११ तह ॐ का. त्यायन इ० १२१ त६० ॐ पताले ३६० १३ । सद० ॐमुक यास्क इहागच्छ० १४ । ६०० पिक ३० ३५ ६ त६० ॐ गर्ग इ०१६ । तृतीयपसौ ब्रह्मणः पूर्वे ॐ कामाद इ०१७॥ तदछ ॐभू० कपिल इ० १८ । तद्द० ॐ भू० बाल्मीको ६७ १९॥ तद्द ॐ भू० वामन इ० १० । लह० ॐभू० धन्वन्तरे इ० ३२ । त६० ॐभू० कुवाश्व इ० २२। तद्द० ॐभू० भरत इ० २३ । तद्द० अभू० विश्वकर्मन् इ० २४ । तद्द० ॐ० बृहस्पत्ते इहागच्छ० २५ । त६० ॐभू० नकुल इहागच्छ० २६ ॥ तद्द० ॐभु० गोभिक इहागच्छ० २७ । चतुर्थपसौ कणादात्पूर्वे ॐ भू० बेदाः इहाग. च्छन्तु पूजार्थ युष्मानाबाहयामि इह तिष्ठन्तु २८ । तद० ॐभू० पुराणानि इहागच्छन्तु पु० युष्माना० इह तिष्ठन्तु २९ । तद्द० ॐभू० न्याय इ०३० । तद्द० ॐ५० मीमांसे इ०३१॥ तद्द० ॐभू० धर्मशास्त्र इहा० ३२ । त६० ॐF०० शिक्षे इ०३३ । तद्द० ॐभु० कल्प इ० ३४ । तद्द० ॐ भू० व्याकरण इहा०३५ । सह० ॐभू० निरुक्त इ० ३६ । तद्द० ॐभू०छन्दांसि इहागच्छन्तु पू० युष्मा. ना० इह तिष्ठन्तु ३७ । तद्द० ॐभू० ज्योतिष इ०३८ । पञ्चमपतौ वेदेभ्यः पूर्वे ॐभू० वैशेषिक इहा० ३९ । तद्द० ॐभू० वेदान्त १०४०। त६० ॐभू० सांख्य ३० ४१। त६०। ॐभू० पातञ्जल इ० ४२॥ तद्द० ॐभू० काव्य इ०४३ । तद्द० ॐभू० अलङ्कार इ० ४४। तद्द० ॐभू० वैद्यशास्त्र इ०४५ । तद्द० ॐभू० धनुर्वेद इ० ४६ । त६० ॐ भू० गान्धर्ववेद इ० ४७ । त६० ॐभु० शिल्पशास्त्र इ. ४८ । तद्द० ॐभू०(१)पालकाप्य इहा० ४९ । तद्द० ॐभू० (१) पालकाप्यं गजशास्त्रम् । गजलक्षणप्रस्तावे "तदुक्तं पाल- काये" इति बहुषु स्थलेषु धीरमित्रोदये लक्षणप्रकाशे मभिधानात् । पतत्प्रवर्तक आचार्यो बृहस्पतिरिति तत्रैव स्पष्टम् ॥

·অজুহাবাসী। (१)शालिहोत्रा० १० । त६० ॐ५० (२)शनिक १०.५१ इति सम्बुलन्तनालायन्स क्रमेणाचा "ॐएसलते" इति ॐपून:- स्व. गणेशादिश्यलिशान्ता देवला: सुमतिष्ठिता करदा भवन्तु इति प्रविष्ठापयेत् । अथ सरस्वत्सावाहने विशेष-भूषौ गोचर्ममात्रं विलिस पालाशदण्डोदधृतां मृहमानीय सैक स्थाण्डिलं निर्माय तस्योपरि तथा मृदा पञ्चकोणं षट्कोणं वा सरस्वतीयन्त्र निर्माण तस्मि. सरस्वतीमावाहयेत् ॐ भूर्भुवः स्वः भुवनमातः सर्ववाअयरूपे सरस्वति इहागच्छ पूजार्थ जामाबाहयाम्पि इत्याराह्य "ॐएसन्ते" ॐ भूर्भुवः स्वः अस्यां मृन्मयभूतौ सरस्वति सुभातिष्ठिका वरदा भव इति प्रतिष्ठापयेत् । अथ ध्यानम् । तत्र पूर्व गणेशध्यानम्- धृतपाशाङ्कुशकल्पकतासु रदश्च बीजपूरयुतः। शशिशकलकलितमौलित्रिलोचनोऽरुणवपुश्च गजबदनः ।। भास्वरभूषणदीप्तो बृदुदरा पद्मविष्टरोल्लसितः । ध्येयोऽनायतदोपदसरविरुहः सदा मनुजैः ॥१॥ अथ विष्णोनिम्- उद्यकोटिदिवाकराममनिशं शङ्ख गदा पनज चक्र विभ्रतमिन्दिरावसुमतीसंशोभिपाश्चंद्वयम् । कोटीराङ्गदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुमो- दीप्तं विश्वधरं स्ववक्षसि सच्छीवत्सचिहं भजे ॥२॥ (१) शालिहोत्रमश्वशास्त्रम् । अश्वलक्षणप्रकरणे "तदुक्तं शा- लिहोत्रे” इति तत्रैवाभिधानात् । तत्प्रवर्तक आचार्यों नकुलः इत्यपि तत्रैव स्पष्टम् ॥ (२) श्यैनिक मन्त्रशास्त्रम्, तत्प्रवर्तक माचार्यों गोभिल इत्य- भियुक्ताः॥

·२७० অঙ্ক- -- অঞ্জ থানসু- कान्त्या काश्चनसानिमा हिमायरियायैश्चतुर्भिगः इस्तोरिक्षाहिरण्मयातवटैरासिव्यमानां विषम् । बिभ्राणां वरमब्जयुग्मयभयं हस्तैः किरीटोज्वला क्षौमाबद्धनितम्वविम्बललितां वन्देऽरविन्दस्थिताम् ॥ ३॥ অশ্ব বায়ালম্ব- अध्याखढा मृगेन्द्रं सजलजलपरश्यामला हस्तपदी शुलं वाणं कृपाणं त्वरिजलजगदाचापवाणान्वहन्तीम् । चन्द्रोत्सां त्रिनेत्रां चतसृभिरभितः खेटकं विभ्रतीभिः कन्याभिः सेव्यमानां प्रतिभटभयदां शूलिनी भावयामि॥४॥ अथ सरस्वतीध्यानम्-- अकोन्मुक्तशशाङ्ककोटिसदृशीमापीनतमस्तनी चन्द्राङ्कितशेखरां मधुमदामालोलनेत्रत्रयाम् । बिभ्राणामनिशं वरं जपवीं विद्या कपालं करैः राधा यौवनगर्वितां लिपिततुं वागीश्वरीमाश्रये ॥५॥ इति ध्यात्वा ॐ वरदाभयपाणय इति सर्वेषां ध्यानम् । ततश्चतुर्थ्यन्तै ममन्त्रैः सर्वेषां पूजनम्-ॐ गणेशाय नमः ॐ विष्णवे नमः ॐ लक्ष्म्यै नमः ॐ देव्यै नमः ॐ सरस्वत्यै नमः ॐब्रह्मणे नमः ॐव्यासाय नमः ॐगीतमाय नमः ॐजैमिनये नमः ॐ मनवे नमः ॐ पाणिनये नमः ॐ कात्यायनाय नमः ॐपतअळये नमः ॐास्काय नमः ॐपिङ्गलाय नमः ॐगर्गाय नमः ॐकणादाय नमः ॐकपिलाय नमः ॐवाल्मीकये नमः ॐवामनाय नमः ॐधन्वन्तरये नमः ॐशाश्वाय नमः ॐभ- रताय नमः ॐ विश्वकर्मणे नमः ॐ बृहस्पतये नमः ॐ नकु- काय नमः ॐगोभिलाय नमः ॐवेदेभ्यो नमः ॐपुराणेभ्यो नमः न्यायाय नमः ॐमामांसायै नमः ॐधर्मशास्त्राय नमः ॐशि ·यक्षरस्वीकार विद्यारम्भमपोगः। २७१ যা লঃ হুম্মা লঙ্গঃ হাঙ্কা ত্রঃ লিঙ্কা नमः छन्दोभ्यो नमः ॐयोतिषाय नमः ॐशोषिकाय नमः ॐवेदान्ताय नमः ॐसख्याय नमः ॐकाव्याय नमः ॐअल- काराय नमः ॐवैद्यशास्त्राय नम: ॐधनुर्वेदाय नमः ॐगान्ध- वैवेदाय नमः ॐशिल्पशालाय नमः ॐपालकाप्याय नमः ॐ शालिहोत्राय नमः ॐश्यनिकाय नमः इति नाममन्त्र:- ॐगणानान्तवा ॐतद्विष्णो: ॐश्रीश्चते० ॐस. रस्वती योन्या उभमन्तरश्विभ्याम्पनी सुकृतं विभ- ति । अपारसेन वरुणो न सानेन्द्र श्रियै जनयन- प्सु राजा-(य.सं. अ. १९-९४) इति वैदिकमन्त्रैश्च सर्वेषाम् आसनपाद्यार्घस्नानाचमनपथज्ञोपवीतगन्धाक्षतपुष्पधूपदीपनवे- घफलताम्बूलभूषणनीराजनान्तं पूजनं विधाय नाममन्त्रैः पुष्पा. अलि समय ॐसर्ववाअयरूपिण्यै श्रीसरस्वत्यै नम इति सरस्वत्यै पुष्पाञ्जलिं समर्य नमस्कारप्रदक्षिणाः कुर्यात् ॥ ततः सति सम्भवे- (यां पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमर्शि संस्थाप्य आचार्यब्रह्मणोर्व- रणं कृत्वा ब्रह्मोपवेशनादिपयुक्षणान्तं कर्म समाप्य द्रव्यदेव- ताभिध्यानं कुर्याद-अयेहामुकराबोरस्य बाळस्याक्षरारम्भवि- घारम्भहोमकर्मणाऽहं यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अ. मिम , सोमम् , गणेशम् , विष्णु, लक्ष्मी, देवी, सरस्वती, ब्र: माणं, व्यासं, गौतम, जैमिनि, मनु, पाणिनिं, कात्यायनं, पतञ्ज. लिं, यास्क, पिङ्गलं, गर्ग, कणाद, कपिलं, वाल्मीकि, वामनं, धन्वन्तरि, कृशाश्वं, भरतं, विश्वकर्माण, बृहस्पति, नकुलं, गोल, भिलं, वेदान् , पुराणानि, न्याय, मीमासां, धर्मशास्त्र, शिक्षा, क- ल्पं, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दो, ज्योतिष, वैशेषिक, वेदान्तं, सांख्य, पातञ्जलं, काव्यम् , अलङ्कार, वैद्यशास्त्रं, धनुर्वेद, गा- न्धर्ववेदं, शिल्पशास्त्रं, पालकाप्यं, शालिहोत्रं, श्यैनिकम् , अनि, , ·७ ३७२ संस्कारवीणके- उहायुं, सूर्यम् , अशीवरूणी, अशीहरूको, अग्निं सस हा साहि- तार विष्णु विमान (देवाना ) शाली इन्कना , प्रजापति अग्निस्विकृतं चालाई यक्ष्ये। (अन्यस्या होगकर्तृत्व इद मायाम् अाधाज्यभागदेवत्तायो गणेशादिदेवताभ्यो महान्याहसिदेपताम्वः सर्वप्रायश्चित्तदेवदा- भ्यः प्रजापतये नये स्विष्टकले च भाव पारित्य संस्थाहैवलवस्तु न मम इति यजमानः पूर्वमेव त्यागं कुर्यात् ) । "ॐएतन्ते" ॐ भूर्भुवस्याः पुष्टिवर्द्धननामा सुपतिष्ठितो वरदो भवेति अग्नि प्रतिष्ठाप्य ॐसहेवाग्निरिति झाला ॐपुष्टि. वर्द्धननामाग्नये नमः इति पन्त्रण पायादिन्दीराजनान्त सम्पूज्य जिहापूजनं रखापूजनं च कृत्वा ॐ प्रजापतो स्वाहा इदं प्रजापतये न पति मनसा, ॐहन्द्राय स्वाहा-इदमिन्द्राय न मम । ॐ अग्नये स्वाहा-इदमनाये ना सम्म । ॐ सोसाय स्वाहा-इद५ सोमाय न मम इत्याचारावासभागः च हुत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् । ॐगणेशाय स्वाहा इत्यादि सैनिकान्त 'चतुर्थ्यन्तस्वाहान्तमन्त्रैरेकैकामाज्याहुलि हुत्वा ततो भूरादिनवा- इतिहोमं स्विष्टकृद्धोमं च कृत्वा संस्मशाशनादिपूर्णपात्रदानान्तं विधाय होमदक्षिणां सङ्कल्पयेत् । अधेडामुकराशेः पुत्रस्य अक्षरारम्भविद्यारम्भकर्मणाः एतद्धोमकर्मणा सादगुण्यार्थम् इमां दक्षिणाम् आचार्याय दास्ये इति सङ्कल्प्य दवा, धात्री वस्त्रभूषणादिभिः सन्तोष्य आचार्य रस्त्रालंकारा- दिभिः सम्पुज्य लग्नदानं कुर्यात्-अोहामुकराशेः पुत्र- स्थाक्षरस्वीकारविद्यारम्भलग्नाचत्रकुत्रस्थानस्थितान ग्रहाणां गुभानां शुभफलाधिक्यप्राप्तये दृष्टानां दुष्टफलनिवारणार्थम् इमां दक्षिणां ब्राह्मणाय दास्ये इति लमदानं विधाय ब्राह्मणान सन्तोष्य अभ्यङ्गस्नानपूर्वकवस्त्रसुगन्धालङ्कारादिभिर्भूषितं वाककं ·ॐ अज्ञान - জ্বীদ্ধাবজ্জংঙ্কঃ गणेशादिदेवान भगवन्य प्राङ्मुखो गुरुः पश्चिमाभिमुलं बाल- के प्रणवपूर्व- अक्षरस्वीकारं कारयेत् । साना प्रथम गुरुनमस्कार--- হাক্ত জলাঞ্জনা चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ तता पालाशदण्डोधृतशुभपुलिसंयुते शुभपीठे पञ्चकोणं षट्कोणं वा सरस्वतीयन्त्र शिलिख्य तत्र सरस्वती प्रणमत- ॐ सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । विश्ववन्यो विशालाक्षि विशान्देहि नमोऽस्तु ते ॥ इति प्रणम्य गन्धाक्षतपुष्पपूगीफलादिभिः सम्पूजयेत् । ततो गुरुः सुवर्णशलाकया रौप्यशलाकया वा अकारादि क्ष- कारान्तान्वर्णान् लिखित्वा सम्पूज्य ग्राहयेत् । यथा-ॐ नमः सिद्ध अआइई उ ऊ ऋ लू ए ऐ ओ औ अं ! कखगघङ चछजझन टठडढण तथदधन पफवभम यरल शषसह क्ष इति । पुनः प्राङ्मुखं कृत्वा अक्षराणि त्रिवारं वाचयित्वा विद्यारम्भ कारयेत् वागर्थाविवेति । एवं पिता पाठयित्वा गुरु दक्षिणा दिभिः सन्तोष्य प्रणम्प भूयसी सङ्कल्पयेत् --- अघेहामुकरा- शेर्वालकस्य अक्षरस्वीकारविद्यारम्भकर्मणोरङ्गत्वेन अक्षतपुओषु गणेशादिदेवानां पूजनस्य होमकर्मणश्च साद्गुण्यार्थं साङ्गफल: प्राप्त्यर्थं चेमां दक्षिणां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये ॐ तत्सन्न पम । तथा ययोपपन्नेनान्नेन ब्राह्मणान् भोज. यिष्ये इति संकल्प्य दक्षिणां दत्त्वा अग्निम् , मातृा, ग्रहान् , गणे. शादिदेवांश्च विसृज्य रक्षाबन्धनव्यायुषकरणाभिषेकतिलकम- त्रपाठादि कारयित्वा ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयं भुक्त्वा यथा- सुखं विहरेत् ॥ इत्यक्षरस्वीकारविद्यारम्भौ ॥ . ३५ सं०वि० ·संस्कारदीपके -- E . तृतीये पञ्चमे वाऽपि चौळकर्ण प्रशस्यते । माग्दाऽसमे सप्तमे वा सहोपनयनेन वा ॥ इति आश्वलायनवचनमाश्रित्य, सावित्रीग्रहणावं तदिने वा चतुर्थ के । तृतीये द्वादशे वाऽपि वत्सरे बतमुत्सृजेत् ॥ इति (सं० भा० ) बचनमाश्रित्य च---- चूडोपनयनषेदारम्भसमावर्तनाख्यकर्मणां सह प्रयोगो लिख्यते॥ तत्र चौलोपनपनदिनात्पूर्व कृतीयषष्ठनबमदिनानि वर्ज यित्वा चन्द्रतारानुकूले शुभदिन माणक्षकस्य पित्रादिः सर्वार- म्भं कुर्याद । तद्यथा-विवाहपूर्वाङ्गप्रयोगोक्तरीत्या (पृ. ८९ ) माणवकं संस्नाप्य सुस्नातः मुमक्षालितपाणिपादो दीपं प्रज्वलय्याचम्य स्वदक्षिणवः परिहितधौतवाससं माणवकमु. पवेश्य ( स्वास्तिवाचन ) शान्तिपाठं कृत्वा अर्घ संस्थाप्य प्राणानायम्य देवेभ्यः पुष्पाञ्जलिं सपर्य गणेशपूजनं कुर्यात् तत्र सङ्कल्पा-अोह अमुकशर्माऽहम् अमुकराशेरमुकशर्मणोऽस्य .माणवकस्य करिष्यमाणचूडोपनयनवेदारम्भसमापनात्यकर्म- की सर्वसामग्रीसम्पादनकर्मणि निर्विघ्नतासिद्धिद्वारा श्रीपर. मेश्वरमीत्यर्थं ययालब्धोपचारैः श्रीमहागणपतेः पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य गणेशं सम्पूज्य आचारात्तिस्रो वनखण्डपोटलि- काः कृत्वा चुल्लीदकिटाहेषु एकैकां बध्वा त्रिशृङ्गचुल्ली- स्थताम्रकटाहके शक्तश्रोणिकफोणिपुरन्ध्रीद्वारा पिष्टातकस्व- स्तिकालंकृतधौतगोधूमस्निग्धानरुणचूर्णशष्कुल्यादिपाकाघारम्भ च विधाय तस्मिन्नेवाइनि यज्ञोपवीतसूत्रकर्तनारम्भं च कु- ·चौलोपनयनादिपूङ्गिप्रयोगः । चाँद । केचित् कखणसन्धानमपि बहरले सन्माहरूले छ अस्मिन्नेव दिले कुर्वन्ति । पूर्वाङ्गादिकले वन्यो । सङ्कलो- षधयश्च दुर्वा-पवारोशी-वृत्तपल्लर-हरिद्राद्वय-वर्षपमयू- रपक्ष-सर्पस्वचः। ततः तस्मिन्नेव दिने पाणचकहतेन विशतिहस्तदीर्घा द. शहस्तविशालां शाला कुर्यात् । स्थलसङ्कोचे षोडशाहस्तां द्वादया. हस्तई दवाहस्तां वा कुर्यात् । तामेयादिचतुर्यु कोणेषु अवटपूर्व स्तम्भनिखननादय: शालाकोतरीत्या (पा. ग. कां. ३ क. ५) कर्तव्याः। भूमिशोधनादिप्रकार ग्रहस्थापनवेदिग्रहहोमवेदिनिर्माणप्रकारश्च प्रथमभागे (पृ० १८३) द्रष्टव्यः । शालामध्ये बटुहस्तेन हस्तमित यङ्गुलोच्छायमङ्गुलमानोच्छ्रायं वा स्थण्डिलचतुष्टयं दक्षिणो- पक्रममुदक्संस्यं कुर्याद । तत: चूडाकर्माधहात्पूर्वाहे माणवकस्य पित्रादिः माणव. के सर्वारम्भोकरीत्या संस्नाप्य, कृताभ्यङ्गस्नाना शुभासने प्राङ्मुख उपविश्य स्वदक्षिणतः संस्कार्यमुपवेश्य दीप प्रज्व- लग्याचस्य(१) शान्तिपाठं ( स्वस्तिवाचनं ) कृत्वा गणेशादीन् (१) अत्र माणवकस्य पित्रादिः उपनयनात् पूर्वदिने कृतमङ्ग- लस्नान कृतधौतवस्त्रपरिधानश्च माणवकं कृतमङ्गलस्नानं स्वदक्षिण- त उपवेश्य प्राचम्य प्राणानायम्य अध संस्थाप्य विलयवकुशजला- न्यादाय देशकालो संकीर्त्य अमुकोऽहमस्य कुमारस्य गर्भाधानादि- संस्काराणां यथाविधि स्वस्वकाले अकृतानां कालातिपत्तिदोषपरि- हारेण उपनयनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रतिसंस्कार कृच्छात्मकप्रायश्चित्तमित्येवमेतावत्कृच्छुप्रायश्चित्तम् अमुकप्रत्याम्ना. येनाहं करिष्ये-इति संकल्प्य ब्राह्मणं सम्पूज्य देयद्रव्यं च संप्रोक्ष्य सम्पूज्य कुशजलसहितं द्रव्यं गृहीत्वा पूर्ववत् देशकालादि उलिख्य 'ममास्य कुमारस्या इत्यादि 'श्रीपरमेश्वरप्रीतये' इत्यन्तं बोलिस्य एतावत्प्राजापत्यकच्छप्रत्याम्नायभूता इमा गा रुद्रदेवताका, वनि- ·२७६ संस्कारदीपको- प्रणय पुष्पाञ्जलिं तेषु समर्थ श्रीधणे पूजयेव । सान्त्र स्व कल्पः-अह अमुकशर्माऽहम् अनुक्काशमणोऽरूण कुमारस्य वक्षः करिष्यमाणचूडोपनयनवेदारम्भ सासाचनालय कर्मसु अद्य क. रिष्यमाणब्रहयागकर्मणि च निर्विघ्नतासिद्ध्यै श्रीमहागणपतेः पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य विधिवत्सम्पूज्य प्रधाजसङ्कल्पं कुर्यात् । बधा-अयेह अमुकम्मोऽहम् अकर्मणोऽस्य कुमा क्रिय भूतानि इमानि सुवर्णखण्डानि रजतखण्डानि वा अमुकदै. वतानि श्रमुकनामगोंत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सम्प्रहे इति "यालाधन- भूतायाः" इतिमन्त्रमुच्चरन् दद्यात् । दानप्रतिष्ठार्थ किञ्चिद्रजतं ताम्र- खण्ड वा यात् ॥ मम सकलपापक्षयपूर्वकमस्य कुमारस्योपनयनेऽधिकारसिद्धि- द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीतये कृच्छत्रयप्रायश्चित्तं प्रत्याम्नायद्वाराऽई करिष्ये इति संकल्प्या ब्राह्मणं सम्पूज्य देयद्रव्यं च संप्रोक्ष्य संपूज्य कुशादिकं गृहीत्वा पूर्ववत् संकल्प्य कुलपुरोहिताय दद्यात् । एवं माणवकोऽपि कामचारादिदोषपरिहारेण स्वस्थोपनेयत्वा- धिकारसिद्धये कृछत्रयप्रायश्चित्तं प्रत्याम्नायद्वारा कुर्यात् । माणवकस्य : पिता सति संभवेऽयुतगायत्रीजपं च उपनयनाधि- कारसिद्धये स्वयं कुर्यात् । स्वस्याशक्तो ब्राह्मणेन कारयेत् । संस्काराणां कालातिपत्तिदोषपरिहारार्थम् अनादिष्टहोमं च ग्रह- होमात् पूर्वमेव चतुर्थीकर्मप्रयोगटिप्पण्युक्तरीत्या कुर्यात् (पृ० १६४)। गौणकालसद्भावे एव प्रायश्चित्तं कृत्वा लुप्तकर्मणामनुष्ठानम्, तद. सत्वे तु प्रायश्चित्तानुष्ठानमात्रमेव । तदाह संस्कारप्रकाशे भृगुः- गर्भाद्यसंस्कृतस्यापि कर्तव्यं चौपनोयनम् । प्रायश्चित्तं तु पूर्वर्षा नौपनायनिकस्य तु ॥ श्रौतस्माधिकारी स्यानोपनायनिकं विना । इति ॥ संस्काराणां गौणकालश्च स्वकालादुत्तर उत्तरसंस्कारात् पूर्वः कालः । एवं चोपनयकाले चौलकर्णवेधयोरेवानुष्ठानमावश्यकम् , अन्येषां तावत्पर्यन्तमकृतानां तु प्रायश्चित्तानुष्ठानमात्रमिति बोध्यम्॥ - ·१ चौलोपनयनादिपूङ्गिप्रयोदः ९७७ रस्य पीजगर्भसमुदौनोनिक ईणबलायुमेधाऽमिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ श्व: उपनयन संस्कारमा बोलसंस्कार करिष्ये, तथा अश्य द्विजत्वातिच्या हाध्ययलाधिकार- सिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं वेदारम्भात्यागुरुनयनसंस्कार करिष्ये, तथा अस्य कुमारस्य श्रौतस्मातकर्मानुष्ठाना- धिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीतये वेदारभ्भसंस्कारं करिष्ये, तथाऽस्य गृहस्थाश्रमातासिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ स. पावर्तन संस्कार करिष्ये इति सङ्कल्प्य अत्रैव ग्रहयागप्रयोगो. तरीत्या (प्रथमभाग पृ० १८७) ग्रहयागसङ्कल्पं च छत्वा कार. पक्षपाणचूडोपनयनवेदारम्भसमावनग्रयागकर्मणां पूर्वाङ्गत्वेन तन्त्रेण मातृपूजाभ्युदयिकश्राद्धपुण्याहवाचनानि करिष्ये इति सङ्कल्प्य तानि क्रमेण कुर्यात् । तत्र मातृपूजने अर्घ संस्थाप्य प्रतिज्ञासङ्कल्प:-अयेह अ. मुकफार्माऽहम् अमुकशर्मणोऽस्य कुमारस्य करिष्यमाणचूडोपन- यनवेदारम्भसपावनग्रहयागकर्मणां पूर्वाङ्गत्वेन गणपतिसहि- तगौर्यादिषोयामातृणां पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य यथाविधि तद्विधाय- नान्दीश्रादं कुर्यात् । तत्र कर्मपात्रं संस्थाप्य प्रतिज्ञा. सङ्कल्पा-अयेह अमुकशर्माऽहम् अमुकचर्मणोऽस्य कुमारस्य करिष्यमाणचूडोपनयनवेदारम्भसमावर्चनाख्यकर्मणां ग्रहयागक- मणश्च पूर्वाङ्गत्वेन अमुकगोत्राणाम् अस्मन्मातृपितामहीप्रपिता- महीनापमुकामुकदेवीनां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां नान्दीमुखा- नाम् अमुकगोत्राणाम् अस्मत्पिपितामहमपितामहानाममुका- मुकदेवानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां नान्दीमुखानाम् अमुक- गोत्राणाम् अस्मन्मातामहप्रमातामहद्धप्रमातामहानाममुकामुक- देवानां सपत्रीकानां वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां नान्दीमुखाना ·A হজাবীন্দ্র-- অদ্ভুদ্ধবিমুগ্ধ অকিস্থাখিঘিলা আকা আকাক্সক্ষান্ত্র বিজ মুন , স্বরাষ্ট্র নজিয়- জাক্স । দ্যা স্বল্প ও বঙ্গ জুঃ-অক্সছ ছু স্কুলছি অন্যান্য স্কুল কমিক্সাঙ্গুৱাখন- वेदारम्भसमावर्चनाख्यकर्मणां ग्रहयागकर्षणश्च पूर्वाङ्गत्वेन बा. ह्मणद्वारा पुण्याह वाचयिष्ये, तत्र ब्राह्मणानां पूजनं वरण च करिष्ये इति सल्य चतुरांश्चतुरो द्विजान्सम्पूज्य तेषां बरणं च विधाय, तांस्तथा वाचयित्वा प्रथमभागोतरीत्या (पृ० १८७) ग्रहयागं कुर्यात् । तत्र ग्रहपूजनान्ते रक्षासूत्रम्- पादाङ्गुष्ठं समारुह्य केशानां च नरर्षभ । रक्षासूत्रं प्रकर्तव्यं सर्वत्र शुभकर्मणि ।। इति स्कन्दपुराणीश्ववचनासिद्धं रक्षाविधानोक्तप्रकारेणाभि- मन्व्य कलशोपरि स्थापयेत् । कर्मान्ते दक्षिणहस्ते बन्धयेत् । ततस्तस्मिन्नेव दिने समाचारात् रात्री केशाधिवासनं कुर्यात् । तत्रादौ गणेशपूजनं, तत्र सङ्कल्प:-अयेह अमुकया. मोऽहम् अमुकर्मणोऽस्य कुमारस्य करिष्यमाणकेशाधिवास. नकमणि निर्विघ्नतासिद्ध्यै श्रीमहागणपतेः पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य विधिवत्सम्पूज्य, केशानधिवासयेत् । तत्र संकल्पः- अयेह अमुकशर्माऽहम् अमुकशामणोऽस्य कुमारस्य श्वः करि- व्यमाणचूडाकर्मसिद्धी अब रात्रौ केशानामधिवासनं करिष्ये इति संकल्प्य, नव्यपीतवस्त्रस्य द्वादश खण्डानि विघाय तेषु ग. न्धाक्षतहरितासिद्धार्थहरिद्रादि प्रक्षिप्य त्रिगुणितेन सूत्रेण द्वा- दश पोटलिका बच्चा गणाधिपं नमस्कृत्येत्यादिमन्त्रैस्ता अभिम- य एकया पोटळिकया पूर्व दृढतरं कुमारस्प शिखां बध्वा तत एकैकया एकैका जुटिकामित्येवं माणवकस्य शिरोदक्षिणभागे, पश्चादागे, वाममागे च क्रमेण तिम्रस्तिस्रो जुटिकाः कृत्वा ति.

·হীশুল্কী?? मृभिस्तिभूमि टिकामिरेकैकं गौहान सम्पाद्य आचारादेका क्षुर एकां कतरे च बया "एतन्ते" इति प्रतिष्ठाय शिरस्थान केशा पीतोष्णीषादिना सुडदं बध्वा सयद स्थापोह । ततस्तानपाने आनडुपद्रवमपोषिह गोमयं, गव्यं नह- नीतं घृतं दधिवा, त्रिगुणसितमनदेष्टितं सुमतिष्ठितं ताम्रपरि- कुसं तिग्मघारं लोहक्षुरं, येणी अखण्डा शालली, कुशपत्रत्र. यनिर्मितानि त्रिगुणसितसूत्रवेष्टितानि नछ कुशतरुणत्रिकाणि च स्थापयेत् । तस आचारादक्षिणादानी, तन्न प्रकल्पा-अयेह अमुक्कार्माऽहम् अनुकशानणोऽस्य कुमारस्य चूडाकर्षसिद्ध्यै कृत. स्थास्य केशाधिवासनकर्मणा साङ्गतासिय इमा दक्षिण ब्रा- ह्मणेभ्यो विभज्य दातुमुत्सृजामि इति संकल्प्य तेभ्यो दद्यात् । अथ चौलप्रयोगः। तत: कुमारस्य पिता प्रातरुत्थाय स्नात्वा नित्यकर्म शङ्खतूर्यमङ्गल्यशब्दपुरःसरं पश्चिमद्वारेण शाम कुमारमादाय प्रविश्य, तत्र स्थण्डिल्ले पञ्चभूसंस्कारान्कृत्वा तत्र सभ्यनामकमनि संस्थाप्य गणेश, मातृः, कळयो वेद्यां चा. वाहितदेवता गन्धाशुपचारैः सम्पूज्य समाचारात् कर्मोपदे. शादिसहायतार्थमाचार्यस्य वरणं कुर्याद । तत्र संकल्प:--अधे. हामुकोऽहमस्य माणवकस्य करिष्यमाणचौलोपनयनवेदारम्भ. समावर्तनकर्मसु आचार्यकर्मकरणायाचार्यस्य पूजनपूर्वकं वरणं करिष्ये इति संकल्प्य एभिर्गन्धाक्षतपुष्पपूगीफलयज्ञोपवीत. द्रव्यवासोऽलंकरणैः पुत्रस्य करिष्यमाणचूडोपनयनवेदारम्भ. समावर्तनकर्मसु आचार्यकर्मकरणाय त्वामहं वृणे इति कृत्वा 'वृतोऽस्मि' इति तेनोक्त आचार्यस्त्विति प्रार्थयेत । अधेह अ. मुकोऽहं कुमारस्य करिष्यमाणचूडाकर्मणः पूर्वाङ्गत्वेन त्रीबा. मणाम्भोजयिष्ये, भोजनपर्याप्तं मिष्टान्नं तनिष्क्रयदव्यं वा दास्ये समाप्य ·२६७ हकारदीपके- इति संकल्प्य तेभ्यः हवं भोजनं तन्निष्ऋणद्रव्यं बार मक्षा मा. णवकस्य पित्रादि: स्वस्यैव होषादिसर्वकर्तृत्ये केवलं ब्रह्मणो वरणं विधाय तस्मै दक्षिणत आसनं दवा तत्र लगने पूर्वमार्गेणोपवेशयेत् । ततस्तस्यादूरे कुमारस्य माता सुखोष्णज- लेन कुमारं संस्नाप्य तस्मै अहते वाससी परिधाप्य तमङ्के आ. दाय अने: पश्चिमतः कर्मकर्तुपमागे उपविशति । ततः का प्रणीताप्रणयनादिपूर्णपात्रासादनान्तं कर्म कृत्वा ततस्ताम्रस्य कुण्डिकाद्वयं, कोष्णं शीतलं च जलम् , अधिया. सितवस्तूनि (आनडहगोमय-गव्यनवनीताधन्यतमपिण्ड-क्षुर- शळलीनवसंख्याककुशतरुणत्रिकाणि ), अनुच्छिष्टमखण्डं कांस्य- पात्रं, पटुनापितश्व इमानि उपकल्प्य पवित्रकरणादिपर्युक्षणान्तं कर्म कृत्वा- द्रव्यदेवताभिध्यानं कुर्यात् । अथेहेत्यादि संकीयं अमु. कोऽहम् अमुकराशेः पुत्रस्य चूडागहोमकर्मणा यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अग्नि, सोमम् , अग्नि, वायु, सूर्यम् , अ. ग्रीवरुणौ, अग्नीवरुणौ, अग्नि, वरुणसवितारं विष्णु विश्वान ( देवान् ) मरुतः स्वनि, व्वरुणं, प्रजापतिम् , अमि. स्विष्टकृतश्चाध्येनाहं यक्ष्थे। ( अन्यस्य होमकर्तृत्वे यजमानः पूर्वमेव त्यागम् "इदमाज्यं प्रजापत्यादिदेवताभ्यो मया परित्यक्तं यथादेवतमस्तु न मम" इति कुर्यात् )। "ॐ एतन्ते" इति ॐ भूर्भुवः स्वः सभ्यनामाने सुपति- ष्ठितो वरदो भवेति प्रतिष्ठाप्य तदेवाग्निरिति चत्वारिशृ. का इति च ध्यानावाहनासनपाचादिनीराजनान्तं सम्पूज्य रेखापूजनं जिवापूजनं च कृत्वा दक्षिणं जान्वाच्य ब्रह्मणा- ऽन्वारब्धो जुहुयात्-ॐ प्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये ·चौलारप्रयोगा। ३६१ न श्रम इति बना, ॐइन्द्राय स्वाहा-हवामिन्द्वात मम । ॐ स्वाहा इसमाशे का मम । ॐलोनाय स्वाहा- इद५ सोमाय न साह ! इत्या घामायभायौ च हुस्छा भूरादि. होम कुर्याद । ( याहितीनों प्रजापरिशिक्षिागनुष्टुभश्छन्दांसि अभिवायुचर्या देवता चूहानहोमे विनियोगः)! ॐ स्वाहा- इदमाशो न म । ॐनुकः स्वाहा-इदं वायो न यम । ॐ स्वः स्वाहा इद र झुराया मामा ! (ो अग्ने इति वाम देवऋभित्रिष्टुप्छन्दः अशीचरणो देवर घडाहोगे छिलियोन)। ॐवालो अग्ने व्वास्य विषादेवस्य हेडोऽअच- यालिसीष्ठाः । यजिष्ठो व्यक्ति शोशुचानो विवक्षा द्वेपालि प्रमुमुग्ध्यात्म-स्थाहा-इदमनीवरुणाभ्यां न मम । ( स त्वम इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरूणो देवले चूडा. होमे विनियोगः)। ॐ स्वन्तो असरनेवमो भबोली नेदिष्ठो अस्या ऽउषसो व्न्युष्टौ । अवयव नी तरुण रराणो वी. हि मृडीकर सुहदो न एधि-स्वाहा-इदमनीवरुणाभ्यां न पम । ( अयाश्चाग्न इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता चूडाहोमें विनियोगः)। ॐअयाचाग्नेऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्वमया ऽअसि । अया नो यज्ञ व्यहास्यया नो धेहि भेषज स्वाहा-इदमन्नये न मम । (ये ते शतमिति वापदेवऋषिस्त्रिष्टु- प्छन्दो व्चरुणः सविता विष्णुविश्व (देवा) मरुतः स्वाश्च देवता: चूडाहोमे विनियोगः)। ॐथे ते शतं व्वरूण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः। तेभिन्नों अद्य सवितोत विष्णु- ३६ सं० द्वि० ·-- २६३ संस्कारदीएक- 9 হিৰ স্তুন্তু অন্ধলঃ জঃ स्वाहा--इदं तमाम वित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो (देवेभ्यो ) मरुभ्यः स्थास्यश्च ना मम । ( उत्तममिति शुनाशेषऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः उकालो देवता चूडाहोमे विनियोगः )। ॐउदुत्तमं व्वरुण पाशमस्मदवाधर्म व्चि मध्यम श्रथाय । अथा व्ययमादित्य व्रते तबानागसो अदि. तये स्याम-स्वाहा-इदं वरुणाय न मम । ॐप्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम । ॐ अग्न- ये स्विष्टकृते स्वाहा-इदमनये स्विष्टकृते न मम । इत्थमा. ज्याहुतिहोयं संस्रवप्राशनं मार्जन-पवित्रपतिपत्ति-प्रणीतानि- मोकाँश्च विधाय ब्रह्मणे पूर्णपात्रं दद्याद । तत्र सङ्कल्प:---अ. घेह अमुकशर्माऽहम् अमुकर्मणोऽस्य कुमारस्य चूडाकर्माङ्गदो- मकर्मणः साङ्गतासिद्धयै इदं पूर्णपात्रं सदाक्षिणं ब्रह्मणे तुभ्यं स. म्प्रददे ॐतत्सत् न मम-इति तस्मै दद्यात् । ततो दैवज्ञबोधिते शुभे लग्ने लग्नदानं कुर्यात् । तत्र-सङ्कल्प:-अवेहामुकोऽहमस्य कुमारस्य चूडाकर्मलनाद् दुष्टानाममुकग्रहाणां दुष्टदोषोपशान्त्यै इदं सुवर्णमग्निदैवतं तत्पत्याम्नायीभूतमन्यदैवतमन्यद् द्रव्यं वा ब्राह्मणाय दास्ये ॐतत्सन्न मम इति सङ्कल्पं विधाय ब्राह्मणाय दद्यात् । ततः उपकल्पितपात्रे शीतास्वप्सु उष्णा अप आसिञ्चति वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(उष्णेनेति परमेष्ठी ऋषिः प्रतिष्ठा छन्द: लि. शोक्ता देवता उष्णोदकासेके विनियोगः)। (१)ॐउष्णेन व्वाय ऽउदकेनेादिते केशान्धप-इति । तत्र तूष्णी नवनीतपिण्डं, घृतपिण्डं, दधिपिण्डं वा प्रक्षिपेत् (१) हे वायो हे अदितेऽखण्डित एहि श्रागच्छ, आगत्य चोष्णे- ने जलेन सहितनेतरोदकेन केशाकरणद्वारा केशान्वप छिन्धि ॥

·चौलसंस्कारप्रयोगः २८३ बजलमादाय उदङ्मुखः पिता स्ववानभागे स्थिताया मातुई. क्षिणमा स्थिराव्य प्रामुखस्य कुमारस्य पूर्व मूळयाने दक्षि गगोदानाचा स्थितालेको जुटिकामाकिरोति वक्ष्यमाणमन्त्रण. ( सवित्रेति प्रजापतिऋषिः गायत्री छन्दः आपो देवता उन्दने विनियोगः)। (१) ॐ सवित्रा प्रसूता दैव्या ऽआप उन्दन्तु तेत. नूम् । दीर्घायुत्वाय वर्चसे-इति । ततस्त्र्येण्या (त्रिषु स्था- नेषु एतया कर्बुरया) शलल्या तुष्णी केशान्मध्ये विनीय (विर. कान् कृत्वा) ऊर्ध्वमूलानि शिरोऽग्राणि त्रीणि कुशतरुणान्यन्त. हेधाति-वक्ष्यमाणमन्त्रेण-( ओषधे इत्यस्य प्रजापतिऋषिर्यजु. इछन्द ओषधिदेवता कुशतरुणान्तर्घाने विनियोगः)। (२) ॐ ओषधे बायस्व ( स्वधिते मैनहिसीः) इति । ततः सकुशतरुणान्केशान्वामकरे गृहीत्वा दक्षिणकरण क्षुरं गृह्णाति वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(शिवो नामेत्यस्य प्रजापतिऋषिः यजुम्छन्दः क्षुरो देवता लौहक्षुरग्रहणे विनियोगः)। (२) ॐ शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते sअस्तु मा मा हिसी:-इति । ततस्ताम्रपरिष्कृतमायसं क्षुर. (१) हे कुमार सवित्रा सूर्येण प्रसूता उत्पादिता दैव्या दिवि भवा पः ते तव तनूं चूडाख्यमङ्गम् उन्दन्तु क्लेदयन्तु तव दीर्घायु- स्वाय चिरकालं निर्दुष्टजीवनाय, वर्चसे प्रतापाय ऐश्वर्याय वा ॥ (२) य.सं.अ.४.कं.१.खं.४-मोषधे प्रायस्वेत्येतावानेव.अन्तर्धान- मन्त्र इति संस्कारनृसिंहादयः। युक्तं त्वेतत् , लिङ्गानुरूपत्वात् । हे ओषधे ओषधिदेवते त्वम् इमं कुमारं त्रायस्व क्षुराद्रक्ष ॥ (हे स्व. धिते तुर एनं कुमारं मा हिंसीः)॥ (३) हे क्षुर यत् त्वं शिवो नामासि मङ्गलनामा भवसि, ते तव स्वधितिः शतकोटिः पिता, मतस्ते तुभ्यं नमोस्तु । जन्यजनकयो- रुभयोरप्युत्तमत्वं नमस्कारे प्रयोजकम् । अत एव नतं मा मां मा हिंसीमा विनाशय॥

·२९४ = HAMS সাথ স্থান ভ্রু কিন্তু অল্প হুজ্জাতন্বভেg= (निवर्तयामीत्वस्थ प्रजापतिथि राजुश्छन्ह ४ शुरणे देवासा के. गोषु क्षुनियाने विनियोगः)। (१) ॐ नियाभ्यायुषेऽनाचाच प्रजननाय शय. स्पोषाय सुप्रजासत्वाय सुचीयांय-इति । बत: साकेशालि कुशतरुणानि(२)क्षुरेण प्रच्छिनत्ति बक्ष्यमाण मन्त्रे--(सेनाचा. दित्यस्य आलम्बायन ऋषिः पतिश्छन्दः सविता देवता केश- च्छेदने विनियोगः)। (३)ॐ येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य रालो व्य. रुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणो व्वपत्तेदमस्यायुष्य ज- रदष्टियथाऽलव-इति । सतश्विगानि सकेशानि कुशतरूणानि पिता मागग्राणि शिशुमाइले निदवाति । स च भागनाण्यानडुहे वामभागे स्थापितस्य कांस्यपात्रस्योपरि स्थापिले गोमयापिण्डे निदधाति । प्रागग्रत्वनियमोऽयं प्रथमजुटिकायानेछ । छिन्नकेश- स्पर्षानिमित्तो जलस्पर्शः । एवमेव इसरजुटिकायस्यापि प्रत्येक पूर्वोकरीत्या आकरणं, शलल्या पृथक्करण, कुशतरूणत्रिका. तर्धान, क्षुरप्रणं, जुटिकायर्या क्षुरसंलभीकरणं, सकेशकुशतरु- १) हे क्षुर आयुषे, अन्नाधायानादनास, प्रजननाय गर्भोत्पत्त्यै, रायस्पोषाय धनस्य युष्टये, सुप्रजासत्वाय शेाभनापत्यभवनाय, - वीर्यायेन्द्रियपाटवाय च निवर्तयामि मुण्डनार्थे केशरुत्वां संसृजामि । सौत्रः प्रपूर्वो वपतिः संसर्गे वर्तते, उत्तरत्र छेदनोपदेशात् ॥ (२) क्षुरप्रतिनिधिना कतरेण सौकर्याय छेदनमिति संप्रदायः। (३) हे ब्रह्माणो ब्राह्मणाः येन कारणेन क्षुरेण वा विद्वान् सर्वशः सविता सूयः रामः सोमस्य वरुणस्य च शिरोऽवपत् राजसूयदीक्षायै अमुण्डयत् तेन कारणेन चुरेण वाऽस्य कुमारस्येदं शिरो यूयं वपत मुण्डयत । यथाऽयं कुमार आयुष्मान् जरदष्टिवृद्धश्च गुणतोऽसत् भवतु । व्यत्ययश्छान्दसः।आयुष्यमिति बहुसंमत पाठे भायुषे हित- मिति शिविशेषणम् ॥ १ ·० e e ভাহাজ। অঙ্কিম, লঙ্কলঙ্কিাল! ২ দহস্থিল कुर्यात् । छिन्नकेशरथ निमितो जलश्यक सबै बोका । জুঞ্জ স্বাক্ষী হত্যা জুঞ্ছ গাছজাকিয়াঃ লুতঙ্কে ব্যাক্সি লুকা চুক্তি সুস্থ ভল, দূর্থী লিঙ্গ- नम्म् , 'ओषधे त्रायस्व इति मन्त्रेण कुशतरूणान्तर्थानं च कुर्यात । क्षुरस्तु मन्त्रण गृहीतत्वान पुनर्मन्प्रसंस्कार महति, द्रव्यामेदार । "एकद्रव्ये कर्माहत्ती सन्मन्नवचनम्" इति का. त्यापनपरिमापात्रात् । हेरनिशानं च पूर्वोक्त-निशर्तयामी. तिमन्त्रेण रात् । छेदने मन्त्राविशेष:-( न्यायुषमित्यस्य नाशयमऋषिकष्णि. क्छन्दोऽग्निर्देवता केशुच्छेदने शिनियोगः)। ॐ व्यायुषञ्जमदग्नेः कश्यपस्थ व्यायुधम् । यद्देवेषु व्यायुषन्तन्नो ऽअस्तुत्र्यायुधम्॥ इति छिच्या पूर्ववगोमयपिण्डे निदध्यात् । जलरूपः। एवम् इतरयोः पश्चिमगोदानस्थजुटि. कयोः प्रत्येकम् उन्दनं, विनयनं, कुशतरुणान्वर्धानम् , क्षुरादा- नं, शुरनिधानं, छेदनं, गोषयपिण्डे शासनं च तूष्णीं कुर्यात् । जलस्पर्श अथोत्तरगोदानेऽपि एकस्था अवस्थिताया जुटिकाया:- 'सवित्रा प्रसूता' इति उन्दनं, शलल्या तुष्णीं विनयनम्- 'ओषधे त्रायस्व'- इति कुधातरुणान्तर्षानं, क्षुरादानं तूष्णी, 'निवर्तयामि' इति क्षुरनिधानं च पूर्ववत्कुर्य्यात् । छेदने तु मन्त्रविशेष:-( येनेति वामदेव ऋषियंजुश्छन्दः क्षुरो देवता केशच्छेदने विनियोगः)। (१) ॐ येन भूरिश्वरा दिवज्योक्च पश्चाद्धि सू- (१) हे कुमार येन ब्रह्मणा मन्त्रेण तपसा वा भूरिश्वराः बहुच.

·संस्कारदीपक- रयम् । तेन ते व्यपानि ब्रह्मा जीवातवे जीवनाश सुश्लोक्थाय स्वस्तषे-इति मग छिनचा गोमयमासनम्बू- बवत् । जलस्पर्श एवम् इवरयोरुचरगोदानस्थजुटिकयो: प्रत्येकम् उन्दन, विनयनं, कुशतरुणान्तर्धान, क्षुरादानं, शुरनिधानं, छेदनं, गो- मयपिण्डमासनं च तूष्णी कुश्यात् । जलस्पर्शः । अथ शिरसः समन्तात्प्रदक्षिणं क्षुश्भ्रमणं सन्मन्त्रेण, द्वि- स्तूष्णीम् । तत्र मन्त्र:-( यत्क्षुरेणेति वामदेवऋषिर्यजुश्छन्दः क्षुरो देवता क्षुरपरिहरणे विनियोगः) । (१) ॐ यत्क्षुरेण मन्जयता सुपेशसा व्वप्ना वा व्वपति केशाँच्छिन्धि, शिरो माऽस्यायुः प्रमोषी: इति मन्त्रेण सकद्भमयित्वा द्विस्तृष्णीं भ्रमयेत् । अथोन्दनशेषेण जळेन सर्व शिर आर्दीकृत्य सुखवपनार्थ नापिताय क्षुरं प्रय- च्छति वक्ष्यमाणमन्त्रेण-( अक्षण्वनित्यस्य वामदेवऋपियंजुश्छ. न्दः क्षुरो देवता क्षुरप्रदाने विनियोगः)। राः सूर्यरश्मयः (मुडागम पार्षः) दिवं धुलोकं पश्चादनन्तरं सूर्य वि- श्वं च ज्योक भाकल्पं व्याप्नुवन्तीति शेषः । तेन ब्रह्मणा,ते तव जीवा. तवे धर्माधर्थ, जीवातुर्जीवनौषधमित्यभिधानात् , जीवनाय प्राणनाय, सुश्लोक्याय शोभनयशसे, श्लोको यस पद्ये चेत्यभिधानात, स्वस्त- ये मङ्गलाय च वपामि-शिर इति शेषः ॥ (१) हे क्षुर यत् यस्मादप्ता वपनसाधनेन तुरेण त्वया नापितः केशान्वपति-कोदशेन-मजयता एनं कुमारं संस्कुर्वता, सुपेशसा शो- भयता, वाशब्दः चार्थे, मतोऽस्य केशानेव छिन्धि मुण्डय । शिरः मा- युश्च मा प्रमोषीः मा हिंसीः । मुष स्तेये प्रशब्दयोगाद्धिसार्थः। केशा- न्ते तु मुखमिति मन्त्रान्ते वाच्यं, वतेति पाठे नापित इत्यर्थः ।। वप्त्वेति पाठे माङः प्रश्लेषेण मुण्डयित्वा श्रावपति गोमयपिण्डे क्षिपती. त्यर्थः॥

·चौलसंस्कारप्रयोग। १८७ (१)ॐ अक्षण्वन् परिकप-हति । परिक्षयामीति नापितो वदेद । अथ नापितः प्रामुखस्य कुमारस्थ शिखादि शिखान्त प्रासंस्थम् उदक्संस्थं वा यथाकुलाचारं शिखावज केशानां वपनं कृत्वा ततः सके गोमयापिण्डं पल्पले गोष्ठे उदकान्ते का निधारयेत् । मातृपीठोत्थापनसमये एक पल्बलादिषु निधापन- मिति समाचार मापीठाद्युत्थापनं च चूडादिवसाचतुर्थदिने, तस्मिन्नेव च दिने जलपूजनमिति शिष्टाः । ततः पर्युतशिरसं सुस्नातं पुष्पमालादिभिश्वालङ्कतं माणवकं पित्रादिसमीपमा- नीय अमेः पश्चादव स्थापयेत् । अथ पिता स्वाचार्याय वरं द. दाति कुमारस्याचा भावात् । अथेहेत्यादि संकीर्णं अमुकरा. शेरमुकनाम्नः पुत्रस्य चूडाकर्मणः साङ्गफलमाप्तये साद्गुण्यार्थ च इदं सुवर्णम् अनिदेवतम् आचार्याय तुभ्यमई सम्पददे ॐतत्सन्न ममेति सङ्कल्प्य दद्यात् । आचार्यश्च मन्त्राशिषं दद्यात् । अधेहामुकोऽहमस्य कुमारस्य चूडाकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थं दश, यथाशक्ति वा ब्राह्मणान् • भोजयिष्ये इति सङ्कल्प्य सभ्यानि सम्पूज्य विसृजेत् । इति चूडाकर्मप्रयोगः॥ (१) हे नापित त्वम् अक्षरावन क्षतमकुर्वन् परिवप । यद्वा हे अक्ष. एवन् हे पटुनेत्र । अस्थिदधिसक्थ्यदणामनङित्यनङ् । अक्षण्वन्तः कर्णवन्त इत्यादौ दर्शनात् ॥

·MES ૨૯૯ नवीनं कौपीन(१) वास, শ্রিঙ্কঃ (?) স্বতন্ত্র ৪০ सत्रोपनेता पूनहि ने इससशायशियोत खस्योपनीजस्था- धिकारसिद्धये प्रथम प्रायश्चित्तं कुख्यात् ३ लाना सङ्कल्प अच्छे हेत्यादिसङ्कीय अनुकोऽहं स्वस्थोपवत्ल योन्जला कृच्छत्रम- प्रत्याम्नाय-~-गोत्रय-निष्क्रयीभूतानि सुवर्णखण्डानि रजत खण्डानि वा ब्राह्मणाय दास्ये। तथोपनेयोऽपि प्रायश्चित्त सस ल्पं कुर्याद-अथेहेत्यादि सङ्कीर्य अनुकोई स्वत्योपने यत्वयो- ग्यतारी कुच्छुत्रयप्रत्याम्नाय-गोत्रय-निष्क्रयाभूतानि सुवर्णख. ण्डानि रजतखण्डानि वा ब्राह्मणाय दास्ये ॐतत्सम प्रति दद्यात् । अथाचार्य पिता (क्षत्रिय वैश्ययोराचार्यत्वेन वृतोऽन्यो ब्राह्मणा पुरोहितादिः) उपनयनवेहीसमीपसागस्य-कटिसूत्रम् , प्रावरणवास, मौज्यादिरूपा मेख- ला, संस्कृत यज्ञोपवीतम् , अजिनं चतुरङ्गुलविस्तीर्ण व्यङ्गुळ- विस्तीर्ण वा-सति सम्भवे अष्टचत्वारिंशदङ्गुलदीर्घम्-अखण्ड विखण्डं वा-त्रिखण्डपक्षे चतुर्विज्ञात्पङ्गुळ एकः खण्डः, अष्टाङ्गु को द्वितीयः, षोडशाकुलस्तृतीयः, त्रिभिः स्युतैरष्टचत्वारिंशदङ्गुलं परिमण्डलं सम्पद्यते, पाळाशादिरूपो दण्डा, भिक्षापात्रं च इया- नि स्वनिकटे आनाय्य वेद्यां पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं समुद्भवना- पानपनि संस्थाप्य अद्येहेत्यादि सङ्कीयं अमुकराशिरमुकशाऽ. हम् अमुकराशेरस्य पुत्रस्य उपनयनाख्यकर्मणः पूर्वाङ्गत्वेन त्रीन् (१) वाससी ते स्वगुरवे मेधाजननकर्मणि । दद्यात्तावत्प्रभृत्येव कौपीनेन प्रवर्तयेत् ॥ इत्याश्वलायनवचनात् कौपीनमेवाधोवस्त्रं ब्रह्मचारिणः । • तावत् प्रभृति कौपीनेनैव प्रवर्तयेदित्यन्वयः । कोपीनं कटिसूत्रं च यतेः स्याब्रह्मचारिणः । प्राह्यं नैव गृहस्थस्य श्रौते स्मात व कर्मणि ॥ इति स्मृत्यर्थसारवचनाच॥ .

·उपनयन संस्कारमयोगः । ब्राह्मणान्मोजानिये इलि, भोजनपर्याप्तं मिळू अभिष्क्रबद्रव्यं वा दास्यो इति का संकल्पय बाह्मणान् भोजयित्वा मिष्ट निक्रय बा दत्त्वा कुमारं च पृथआदि भोजरेन् । अथ मुण्डितशिरसं कुमारं मङ्गलद्रव्यः स्नापचिस्या यथासम्भई सौवर्णाधलङ्कारैः पुष्पमालादिभिश्वालङ्कृत्य वेद-गीत-वाद्य-धोषपुरस्सरं प्रदक्षि- णमग्निं परिक्रममाण आचार्यसमीपमानयन्त्याचार्य पुरुषाः । अथाचाव्यों माणवक सदश्य दक्षिणतोऽमे पश्चात् उदङ्मुः खम् उपवेश्श "ब्रह्मचयंमागा" इति ब्रूहि इति प्रेषयति । ततः "ब्रह्मचर्यमागा" इति माणवको वदेद । पुनराचार्य "ब्रह्म चार्य्यसानि" इति ब्रूहि इति प्रेषयति। माणवकोsपि "ब्रह्म चार्यसानि" इति प्रतिशत् । अथाचार्यो माणवकं कटिसूत्र तूष्णी धारयित्वां शाणादिरूपं कासं वा कौपीनं वासः परि- धापयति वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(येनेन्द्रायत्यङ्गिरा ऋषिव॒स्ती छन्दो बृहस्पतिर्देवता वासापरिधापने विनियोगः)। (2)ॐ येनेन्द्राय बृहस्पतिर्वासा पर्यवधादमृतम् । तेन त्वा परिदधाम्यायुष दीर्घायुत्वाय बलाय वर्चसे- इति । आचार्यस्यैव मत्रपाठः । तेन त्वा परिदधामीति म. न्त्रलिङ्गात् । अत्र द्विराचमनं, "वासो विपरिषाय च" इति वचनात् । तच्च द्विवार तालुस्पर्शगामिजळमाशनमात्रम् , न तु त्रिरावृत्तहृदयस्पर्शगामिजळमाशनस्य द्विराहत्तिः। अद्यापि गायत्र्युपदेशाभावेन शूद्रसमत्वात् । शुद्रेण हि समस्तावधावद्वेदे न योजितः । (१)हे कुमार येन विधिना इन्द्राय बृहस्पतिर्देवगुरुर्वासः पर्यद- धात् परिधापितवान् तेन विधिना त्या त्वाम् ममृतमहतं वासः परित दधामि परिधापयामि । उभयत्रान्तर्भूतो णिच् ज्ञेयः। किमर्थमत मा. ह श्रायुष इत्यादि । दीर्घायुत्वाय चिरजीवनाय, बलाय देहशक्तये, व- चंसे इन्द्रियशक्तये ऐश्वर्याय वा। ३७ सं० द्वि० ·योगः। २९० संस्कारदीपके- इति वचनात् । उक्तहेतोरेव तदप्यमन्त्रकम् । अथ मेखलो बनाते वक्ष्यमशमन्त्रण-( इयं दुरुक्तमिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो मेखला देवता मेखलानन्ध विनि- (१)ॐ इयं दुरुक्तं परिवाधमाना ब्वर्णम्पवित्रम्पु. नती म आगात् । प्राणापानाभ्याम्बलमादधाना स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम्-इति मन्त्रं पठतो माणवकस्य क- टिप्रदेशे मेखलो त्रिरावेष्टय प्रवर संख्यया अन्यीकरोति । (माणवकस्यैव मन्त्रपाठः, मागादिति मन्त्रलिङ्गात्-इति हरि हरादयः। गदाधरस्तु बन्धनरूपपदार्थकर्तृत्वेन तदङ्गमन्त्रपा. ठोऽपि आचार्यस्यैव, लिङ्गं तु लक्षणयोपपादनीयमित्याह । अत्राद्यपक्ष एव गोभिलगृह्यसम्पतः। तत्र मेखलाश्व "मौजी रशना ब्राह्मणस्य, धनुर्ध्या राजन्यस्य, मौर्वी वैश्यस्य" इति क्रमेण सूत्रोक्ता ग्राह्याः)। अत्रावसरे प्रणवपूर्वया गायत्र्या शिखाबन्धनं कुर्यात् । सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । इति वचनात् । यद्यप्यत्र यज्ञोपवीताजिनधारणे सूत्रका. रेण नोपात्ते तथापि- विभृयाद्दण्डकोपीनोपवीताजिनमेखलाः । इति व्यासवचनाचे कार्ये । अवसराकाङ्खायामौचित्या- न्मेखलाबन्धनानन्तरम् ब्राह्मणाय यज्ञोपवीतं दत्त्वा एकं यज्ञो- पवीतं धारयेत् । (१) इयमिति इदंशब्द आद्यन्तयोर्वाक्यालंकारार्थः । इयं मेखला माम् श्रागात् आगच्छतु । कीडशी-दुरुक्तम् उपलक्षणत्वात् कामचा. रकामवादकामभक्षादिकं दोषं परिबाधमाना विनाशयन्ती, पवित्रं वणं ब्राह्मणत्वादिकं पुनती सत्कुर्वती, मे मम प्राणापानाभ्यां बलं सामर्थ्यमादधाना, स्वसेव सदा हिता, देवी द्योतमाना सुभगा सौभाग्यदा.(च)॥

·उपनयन संस्कारमयोगः। उएबीतं वटोरेकं तथेतरयो पते । इति संस्कार प्रकाशे भृगुश्चनाता । ( अथ प्रसङ्गात् सासंस्कारो यज्ञोपवीतनिर्माण कारः छ. न्दोगपरिशिष्टाद्युक्तः । तत्र सलि सम्भवे ब्राह्मणेन, सघवया ब्राह्मण्या वा निर्मितं स्वत्रं ग्राह्यम् । तदसम्भवे ब्रामणीमिर्वि- धवाभिः कन्याभिश्च निर्मितं सूत्रं ग्राह्यम् । संहतचतुरङ्गालेमू- लेषु षण्णवस्या सूत्रमावेष्ट्य तत्रिगुणीकृत्य ऊर्ध्वत्तं चलित कृत्वा पुनरघोवृत्तं त्रिगुणीकृतं तत्सूत्र नबसन्तुकं सम्पद्यते। तत्रि- रावेष्टय दृढग्रन्थि कुर्यात् । अन्थि सम्पादनमन्त्री यथा-(१)ॐ. प्राणानां ग्रन्धिरसि रुद्रो मा विशान्तकः । तेनाना- प्यायस्व-इति ( नारायणोपनिषदि उक्तः)। मिदे मन्त्राः प्रयोक्तच्या इति न्यायेन सम्पादिते ग्रन्थौ स्पृष्ट्वा पाठ एव एवं सिद्धं यज्ञोपवीतं कलशाशुपरि ॐ भूर्भुवः स्वरोम् इति संस्थाप्य ॐयज्ञोपवीतं प्रतिष्ठापयामीति वदेत् । “एतन्ते" इति प्रतिष्ठाप्य ॐ ॐकारदेवत्याय प्रथमतन्तवे नमः ॐअग्निदै- वत्याय द्वितीयतन्तवे नमः ॐ मग ( नाग) दैवत्याय तृतीयतन्तवे नमः ॐसोमदैवत्याय चतुर्थतन्तवे नमः ॐपितृदेवत्याय पेंश्चमतन्तवे नमः ॐप्रजापतिदेवत्याय षष्ठतन्तवे नमः ॐवायुदेवत्याय सप्तमतन्तवे नमः ॐ सूर्यदेवत्यायाष्टमतन्तवे नमः ॐसर्वदैवत्याय न. वमतन्तवे नमः इति तन्तुदेवताः सम्पृज्य प्रन्थित्रयाधिपान् हरिब्रह्मेश्वरान्सम्पूजयेत्-ॐहरये नमः ॐब्रह्मणे नमः ॐई. (१) हे हृदयवतिन् अहंकार त्वं वायुरूपाणामिन्द्रियरूपाणां च प्राणानां ग्रन्थिरांस परस्परमविश्लेषाय प्रथनहेतुरसि । तादृशस्त्वं रुद्रः देवतारूपः अन्तका दुःखस्य विनाशको भूत्वा मा मां विश मच्छ- रोरे प्रविष्टा भव । तेन मभुक्तनाननाघ्यायस्व मामभिवर्धय । उप. वीतग्रन्थौ अहंकाररूपत्वाध्यासान्मन्त्रार्थसमन्वयः ॥

·६९३ संस्कारदीप:- श्वराय नम: ॐयाजोपनीताकारस्याक्षिणात्य परब्राणो नय इति च सम्पूज्य सदादाय ॐ आकृष्णेने निमन्त्रण आदित्य प्रदर्शन येत् । पुनः कलोपरि संस्थाप्य अनामिकया स्पृशान् अष्टोत्तर- शतकृत्वा प्रणवं, सकृद्गायत्री च जपेत् । सस प्राणानायम्य त्र्यम्बकमन्त्र जपन्दक्षिणहस्तेन स्पृशेत् । सतो दशकृत्वः साबि- ज्या आपोहिष्ठेत्यादिभिश्वाऽभिमन्त्रिताभिरद्भिः सिञ्चेत् ) । एवं संस्कृतं यज्ञोपवीतं धारयेत् माखान्तरीयवक्ष्यमाणमा न्त्रेण-( यज्ञोपवीतमिति परमेष्ठी ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः लिङ्गो. का देवता श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानसिद्ध यज्ञोपवीतपरिघाने वि. नियोगः), ( यज्ञोपवीतमसीति प्रजापतिऋषिः यजुश्छन्दः यज्ञो- पवीतं देवता यज्ञोपवीतपरिधाने विनियोगः )। (१)यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेयंत्सहर्ज पुरस्तात् । आयुष्यमग्रथं प्रतिमुश्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः॥ ॐयज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञो- पवीतेनोपनद्यामि-एवं मन्त्रं पठितवतो माणवकस्य दक्षि. गं बाहुमुद्धृत्य वामांसोपरि निध्यात् । अत्र आचमनद्वयं माणवकस्य पूर्ववत् । ततः प्रदक्षिणमग्निं परीत्य ब्राह्मणादिः माणवकोऽग्नेः पश्चारिस्थत्वा आचमनं कृत्वा स्वस्ववर्णोक्तम् ऐणेयादि(२)चर्म बहिर्लोम यज्ञोपवीतवत्परिदध्यात् वक्ष्यमाण- १) हे प्राचार्य इदं ब्रह्मसूत्रम् अहं प्रतिमुञ्च प्रतिमुश्चामि धार- यामि । पुरुषव्यत्यय पार्षः । किंभूतं यज्ञोपवीतं यशाप कर्मानुष्ठानार्थ- उपवीतं रचितं, परमं पवित्रं तत्साधनत्वात् , प्रजापतर्विधेः पुरस्ता- सहजम् श्रादौ प्रजापतिना धृतमित्यर्थः, आयुषे हितमायुष्यम् , अ. प्रयं मुख्य, शुभं शुद्धम् , ईदृशं धृतं यज्ञोपवीतं तेजो बलं चास्तु तत्सा. धनं भूयादित्यर्थः। हे ब्रह्मसूत्र त्वं यशोपवीतमसि अतस्त्वा त्वां यशो. पवीतेन रूपेणाहमुपनहामि बध्नामि । गह बन्धने दिवादिः ॥ (२) योग्याजिनामावे कार्पासं परिदध्यात् ।

·. उपनयन संस्कारप्रयोग। ३९३ मन्त्रेण-(मिनस्य चक्षुरिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अजिनं देवता अजिनधारणे विनियोगः)। (१) ॐ मित्रस्य चक्षुर्द्धर्म बलीयस्तेजोय शास्त्रि स्थविर समिद्धम् । अनाहनत्यं व्वसनं जापिष्णु परीदं व्वाज्यजिनं दधेऽहम्-इति मन्त्रेण ऐगेयं ब्राह्मणः, रोरवं क्षत्रियः, मेषचर्म वैश्यः परिदध्याद । अथाचार्य पादादकी- बलाट-प्राणममाणं सच्चोंछ पाळाशबैल्वौदुम्बरजातं दण्डं वत्तीय माणवकाय तूष्णीं प्रयच्छति । स च वक्ष्यमाणमन्त्रे. णादत्ते (यो मे दण्ड इहि प्रजापतिषिः यजुश्छन्दः दण्डो देवता दण्डग्रहणे विनियोगः)। (२) यो मे दण्डः परापतद्वैहायलोऽधिभूम्या- म् । तमहं पुनरादद् ऽआयुषे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय- इति प्रतिगृह्य वक्ष्यमाणमन्त्रेणोच्छ्रयत्ति (उच्छ्रयस्वेति प्रजापति- ऋषिर्यजुश्छन्दो दण्डो देवता दण्डोच्छुयणे विनियोगः)। (३) ॐ उच्छ्रयस्थ व्वनस्पत ऽऊवों मा पाह्य ह. सऽआऽस्य यज्ञस्योदृचः इति । (१) हे श्राचार्य वाजो अन्नवान् अहमिममजिनमेणेयं परिधे धारयामि । कीदृशं-मित्रस्य देवस्य चक्षुस्तत्स्थानीयं, बलीयो बल. वत्तरं, धरुणं धारकं, जोयस्वि उभयसाधनं, स्थविरं वृद्धं, समू- द्धमृद्धिसाधनम् , अनाहनस्यं अनाहनले हितम् अनाहनस्यम् । माहना इत्युप्रनाम । अनुग्रम् अतिमृद्वित्यर्थः। श्राहनस् शब्दानञ्-पूर्वादि- तार्थ ग्यञ् । वसनमाच्छादनं, जयिष्णु जयसाधनं राज्ञो मुनेश्च ॥ (२) हे आचार्य यो दण्डः मे मदर्थं परापतत् आभिमुख्येनागतः कस्मात्कुत्रेत्यत आह-वैहायसोऽधिभूम्याम्-आकाशादुत्तमभूमौ परापतत् । छान्दसत्वावृद्धिः । तं दण्डमहमायुषे निर्दोषजीवनाय, ब्रह्मणे वेदग्रहणाय, ब्रह्मवर्चसाय याजनाध्यापनोत्कर्षतेजसे पुनराददे ॥ (३) य. सं.अ. ४ कं. १० खं. ३-हे वनस्पते वृक्षावयव दण्ड ड. च्छयस्व उन्नता भव ऊो भूत्वा मा माम् अंहसः पापात् अस्य श्र- नुष्ठीयमानस्य यश्वस्य उद्वचः उत्तमायाः समाहिं गताया ऋचः मासमाप्तिपर्यन्तं पाहि रक्ष ॥

·३९४ संस्कारदीपक- अथाचार्योऽद्भिः स्वमालिमापूर्य तेन माणवकास- लिमापूरयति लक्ष्यमाणमन्त्रैः (आपोहिष्ठेत्यादितिमृणां सिन्धुद्वीप ऋषिर्गायत्रीछन्द आपो देवता माणवकाञ्जलिपूर विनियोगः)। ॐआपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऽऊर्ज दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ १॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः॥२॥ तस्मा ऽअर- माम वो यस्य क्षयाय जिन्वय । आपो जनयथा चनः ॥ ३ ॥ इति । अथाचार्यों माणवकं प्रति सूर्यमुदीक्षस्लेति षं द. दाति । माणवका सूर्यमुदीक्षमाणोऽञ्जलिस्थं जलं मूर्याय प्रक्षिप्योबाहुरादित्यमुपतिष्ठते वक्ष्यमाणमन्त्रेण-( तच्चक्षुरिति दध्यङ्डायणऋषिः ब्राह्मी त्रिष्टुप (पुरउष्णिक)छन्दः सूर्यो देवता सूर्योदीक्षणे विनियोगः)। ॐतचक्षुर्देवहितंपुरस्ताच्छुकमुच्चरत् । पश्येम श. रदः शतंजीवेम शरदः शत शृणुयाम शरदः शतम्प्र. ब्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतम्भूयश्च शरदः शतात्-इति । अथाचार्यों माणवकस्य दक्षिणांसो- परि स्वदक्षिणहस्तं नीत्वा हृदयमालभते वक्ष्यमाणमन्त्रेण- (मम व्रते त इति प्रजापतिऋषिनिष्टुप्छन्दो बृहस्पतिर्देवता हृदयालम्भने विनियोगः)। ॐमम ब्वते ते हृदयन्दधामि मम चित्तमनुचित्तं ते ऽअस्तु । मम व्वाचमेकमना जुषस्व बृहस्पति. ष्ट्वा नियुनक्तु मह्यम् इति । अथाचार्यों माणवकस्य साङ्गुष्ठं (१) दक्षिणहस्तं गृहीत्वा (१) साङ्गुष्ठमित्येव युक्तः पाठः । आश्वलायनगृह्ये, हिरण्यके- शिगृह्ये, गोभिलगृह्ये, शौनकस्मृती, हरिहरभाष्ये च तथैवालेखात ॥ निरकुष्ठमिति पाठे। लेखकप्रमादात् ॥ - ·उपनयन संस्कारप्रयोगा। "को नामानि इसाह । अमुकशर्माऽहं भोई। इति ब्रह्मचारी प्रत्याह । पुनशरार्यो माणवकं पृच्छसि कस्य ब्रमचायसि" इति । भवतः इति माणवको वदेत् । महाबकेन भवत इत्युच्य. माने-(इन्द्रस्पेति मजापतित्रापर्यंजुम्छन्दः लिङ्गोका देवता पाठे विनियोगः)। (१)ॐ इन्द्रस्य ब्रह्मचार्यस्यग्निराचार्यस्तवाहमा- चार्यस्तव अमुकशार्मन्-इति बटुनामान्तमुक्त्वा अथैनं भू. तेभ्यः परिददाति वक्ष्यमाणमन्त्रेण (प्रजापतयेदेति प्रजापतिः ऋषिः षड्यजूंषि लिङ्गोक्ता देवता रक्षणे विनियोगः)। (२) ॐ प्रजापतये हवा परिददामि देवाय स्वा सवित्रे परिददाम्ययस्त्वौषधीभ्यः परिददामि द्यावा- पृथिवीभ्यान्त्वो परिददामि विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्य: परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यारिष्टये- इति । अथ कुमारोऽनिं प्रदक्षिणं परीत्य आचार्यस्योत्तरत उप. विशति । अथाचार्यों ब्रह्मोपवेशनादि वरासादनान्तं कृत्वा भिक्षापात्रमुपकल्प्य पवित्रकरणादि पर्युक्षणान्तं कर्म कृत्वा द्रव्यदेवताभिध्यानं करोति । अद्येहामुकोऽहम् अस्य बटोरुपनय- नकर्मणा यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अग्नि, सोमम् , अग्नि, वायु, सूर्य्यम् , अग्नीवरुणो, अग्नीवरुणौ, अग्नि, वरुण सवि. तारं विष्णुं विश्वान (देवान् )मरुतः स्वान् , वरुणं, प्रजापति, स्विष्टकृतश्चाज्येन यक्ष्ये । (१) हे कुमार त्वमिन्द्रस्य ब्रह्मचार्यसि अग्निराचार्यस्तवास्ति अहमपि तवाचार्योऽस्मि मसावमुकशर्मन् इति कुमारनामग्रहणम् ॥ (२) हे कुमार अरिष्टयै रक्षायै त्वा त्वां प्रजापतये परिददामि । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् । विश्वेभ्यो भूतेभ्यः पृथिव्यादिपञ्चभूतेभ्यः, सर्वभ्यों भूतेभ्यो देवविशेषेभ्य इत्यपौनरुत्यम् ॥

·संस्कारदीपके (पित्रादेरन्यस्य तृतस्याचार्यदय होपफर्तृत्वे पिनादिः "एतद्धोमद्रव्यं तत्तदेवताय मया परित्यक्तं ॐ तत्सव्यथादेवता- मस्तु न मय" इति त्यागमपि पूर्वमेव कुर्यात् । ततः समुद्भवनामानमनिम् “ॐ एतन्ते" इति ॐ भूर्भुव: स्वः समुद्भवनामाने सुप्रतिष्ठितो वरदो भव इति प्रतिष्ठापय ततो. ऽग्नेः पूजनम्-अद्येहामुकोऽहम् उपनयनकाशहोमकर्मणि समुद्भवनामानेः पूजनं करिष्ये इति संकल्प्य ॐ चत्वारिश- ङ्गा इति ध्यात्वा अग्निप्रज्वलितमित्यादिना गन्धादिभिः संपूज्य रेखापूजनं जिहापूजनं च कृत्वा आधाराद्याश्चतुर्दशाहुती ब्रह्मणाऽन्वारब्धो जुहुयात्- ॐ प्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम इति मन. सा। ॐ इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न मम । ॐ अग्नये स्वाहा- इदमग्नये न मम । ॐसोमाय स्वाहा-इद सोमाय न मम-इत्या. घारावाज्यभागौ च हुत्वा (व्याहृतीनां प्रजापतिषिर्गायत्र्युष्णिग.. नुष्टुभश्छन्दांसि अनिवायुसूर्या देवताः उपनयनहोमे विनियोगः)। ॐभूः स्वाहा-इदमग्नये न मम । ॐभुवः स्वाहा- इदं वायवे न मम । ॐ स्वः स्वाहा-इद सूर्याय न मम । ( त्वं नोऽअग्ने, स त्वं नोऽअग्ने इत्यनयोामदेव ऋषित्रि. टुप्छन्दः अग्नीवरुणो देवते उपनयनहोमे विनियोगः)। ॐ त्वं नोऽअग्ने व्वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो ऽअवयासिसीष्ठा । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्रमुमुग्ध्यस्मत-स्वाहा-इदमग्नीवरु- णाभ्यां न मम । ॐ स त्वं नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो ऽअ- स्या उषसो व्व्युष्टौ । अवयव नो व्वरुण५ रराणो व्वीहि मृडीकर सुहवो न ऽएधि-स्वाहा-इदमग्नीवरू- ·লজ্জাঅঃ । গাছ ল সুজ । ( অদ্যাক্ট ও ধ্বজাজিঙ্কঃ अनिर्देवता उपनयनहोमे विनियोगः) ও% গ্রাঅঙ্কিাকিম্বা বালু - मया ऽअसि। अथा नो यज्ञ बहाल्यया नो धेहि से- षज स्वाहा-इदमाये न मम । ( से हे भातमिलि वामदेव- ऋषिविष्टुप्छन्दो वरुणः सविता विष्णुर्विश्वे (देवा) मरुतः स्वकांश्च देवता उपनयन होसे विनियोगः)। ॐ ये ते शतं वरुण ये लहलं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेमिनो अद्य सबितीत ठिब- ष्णुविश्वे मुश्चन्तु मरुतः स्वकाः स्वाहा-इदं वरुणाय सचित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो ( देवेभ्यो) मरुद्भ्यः स्वर्केभ्यश्च न मम । ( उदुत्तममिति शुनाशेपऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः व्वरुणो देवता उपनयनहोये विनियोगः )। उदुत्तमं व्वरूण पाशमस्मदवाधर्मधि मध्यम श्रथाय । अथा व्वयमादित्य व्रते तवानागसो अदि- तये स्थाम-स्वाहा-इदं वरुणाय न मम । ॐप्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम । ॐअग्नये स्विष्टकृते स्वाहा-दमनये स्विष्टकते न मम । इस्थमाज्याहुतिहोम संस्रवप्राशनं मार्जन-पवित्रपतिपति- प्रणीताविमोकाँश्च विधाय ब्रह्मणे पूर्णपात्रं दद्यात् । तत्र सङ्कल्प:- अयेह अमुकशाऽहम् अमुकर्मणोऽस्य कुमारस्य उपनयनाग- होमकर्मणः साद्गुण्यार्थम् अपूर्णपूरणार्थं च इदं पूर्णपात्रं ससु. वर्ण ब्रह्मन् तुभ्यं सम्प्रददे इति दद्यात् । अथाचार्यों बटुं शिक्षयति-यथा-"ब्रह्मचार्यसि" इत्या. चार्यों वदेत् । “असानि" इति बटुः। “अपोऽशान" इत्या. चार्यः । “अश्नानि" इति बटुः । "कर्म कुरु" इत्याचार्यः । "करवाणि" इति बटुः। “मा दिवा सुषुप्या" इत्यांचार्यः । ३८ सं०वि० ·12 59 न स्वपानि" इति बटु: । नावं यच्छइत्याचार्य । . छानि" इति बटुः । सानिधामायोति" इल्याचार्यः । "आदधा. नि" इति बटुः । पुन असोडझान इस्थाचार्यः । अनानि इति बटुः (भैषा व्याख्याता पृ० ६८-६९)। अथ दैवज्ञबोशिते दीक्षालने लशाहान कुर्यात्-अधेडा. कोऽहम् अमुकराशेरस्य पुत्रस्य सावित्रीग्रहणालमात् अमुकथा- नस्थितैः अनुसाई सूचितारिष्टनिचिद्वारा शुभफलभाससे अहा- णां प्रीतये च इदं सुवर्ण सुवर्णनिष्क्रयीभृतं द्रव्यं वा दैवज्ञाय अन्यब्राह्मणेभ्यश्च दास्ये ॐ तत्सन्न मम इति । (अत्र ताम्रादिपानस्थिततण्डुल्लेषु सुवर्ण रजातान्यतरशालाक- या गणेशं, कुलदेवता, प्रणदव्याहृतिपूर्वकमायत्यक्षराणि च लि- खित्या सत्पूजन संस्कारगणपत्यादावुक्तम् । गदाधरनृसिंहादि. भिोक्तम् । नचास्मद्देशे प्रचलति)। अथा दक्षिणकर्णे पूर्वाभिमुखो गुरु विश्वामित्रदृष्ट गा. यत्रीछन्दस्का सबित्दैवतां तत्सवितुरिति ऋचं प्रणवव्याहृतिपू. विकामुपदिशेष्यरतोऽये प्रत्यङ्मुखायोपविष्टाय, पुष्पमालादि. भिगुरुमभ्यर्य श्रीफलादिकं समर्थ "अपकगोत्रोऽमुकशर्माऽहं भो अभिवादये" इत्युक्त्वा कौँ स्पृष्ट्वा दक्षिणोत्तरपाणिभ्यां गुरोः पादौ गृहीत्वा कृतशिरोनमनाय, गुरुं समीक्षमाणाय स्वयं गुरुणा च समीक्षिताय । दक्षिणतस्तिष्ठत आसीनाय वा इति पक्षान्तरम् । (प्रणवस्य ब्रह्मा ऋषिः दैवी गायत्री छन्दः पर- मात्मा देवता । व्याहृतीनां प्रजापतिऋषिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुभ. श्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवताः। तत्सवितुरिति विश्वामित्र- ऋषिर्गायत्री छन्दः सविता देवता सर्वेषां माणवकोपदेशने वि. नियोगः ) इत्यादिकं स्मृत्वा शङ्खादिरवे जायमाने वाससा- ऽऽच्छादनं कृत्वा ( आश्वला० स्मृ०) प्रणवव्याहृतिपूर्वी गाय- त्री प्रयमं पच्छो ब्रुयात् । तद्यथा- ( ·L , ভুলঃ। १९९ ॐ भीष का तसविरेण्यम्-इति अथर्व पाई श्रावयित्वा यासाकि शाशयेत् । ससा, भई जला बीय. हि इति द्वितीय पाई भायल्या सामाधि यमाशक्ति बापयेत् । तता, धियो यो नः प्रचोदयात कृतीय पाई श्रापयित्वा यथाशक्ति वाचयेत् । ततो द्वितीयकार-ॐ वः स्वः तत्सवितु रेयं भरगो देवस्य धीमहि-इति अब भापयित्वा यथायक्ति वाचयिल्ला, धियो यो नः प्रचोदयातू-इहि द्वितीय मर्च श्रावयित्वा यथाशक्ति बाचयेत् । का वतीयधारम्-ॐ भूर्भक व तत्सवितुरेण्यं भगो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् इति सवा गायत्रीं श्रावयित्वा यथाशक्ति वाचयेत् (१) इति । क्षत्रियाय वृहस्पविष्टां विटुप्छन्दस्का सवितृदेवतां देवस- वितरित्यादिकामृचं ब्रूवात् । यथा-ॐ देव सवितः प्रमुख यज्ञं प्रसुव यज्ञपति भगाय । दिव्यो गन्धर्वः केलयू केतं नः पुनातुब्वाचस्पतिव्र्वाज न स्वदतु-इति (प. सं. ११-७)। वैश्याय श्यावाबदृष्टां जगतीछन्दका सवितृदेवता विश्वा- रूपाणीति ऋचं पाद । ॐ विश्वा रूपाणि प्रतिमुञ्चते कविः प्रासावीद्रं द्विपदे चतुष्पदे । विच नाकमख्यत्स- विता ब्वरेण्योऽनुप्रयाणमुषसो विराजति-इति ( यः सं. १३-३)। सर्वेभ्यो बागायत्रीच्छन्दस्कामेव पूर्वोक्तामुपदिशे- दिति पक्षान्तरम् । (१) अत्र प्रथमं पादमात्रम् , द्वितीयवारम् अर्धर्चमात्र, तृतीयवार सर्वा सावित्रीमुपदिशेत्-इत्युल्लेखस्तु"पच्छोऽर्चश' इति गृह्यसूत्रस्थ. वीप्सार्थकशस्प्रत्ययविरोधात, तदीयसर्गभाष्यविरोधात्, त्रिवार गायत्रोमुपदिशेत् इत्यक्षरस्वारस्यविरोधात, हिरण्यकेशिगृह्ये स्पष्टं त्रिवारं संपूर्णगायत्रोपाठविरोधात्, सकलशिष्टाचारविरोधाश्चासङ्गत एवेति बोध्यम् ॥

·संस्कारदीप- ततो ब्रह्मचारी स्वाचार्याय समाचारात् अस्मिन्नवसरे गुरुदक्षिणां दद्यात् । अयेह अमुकराविरमुकशाम्र्मा, अनुकर्मा, अमुकगुप्तो वा अई कृतिदापत्रीग्रहणकर्मणा साद्गुण्यार्थम् इदं सुवर्णमग्निदैवतं वररूपेणाचार्याय तुभ्यमह सम्प्रददे इति सङ्कल्प्य गुरोः पादयोः प्रणिपत्य समर्पयेत् । गुरुरप्याशीभिरभिनन्दयेत् । (१)ततो ब्रह्मचारी कालोपस्थिता मध्याह्नसन्ध्यामुपासीत । यावद्वेदोपदेशो न तावत्सन्ध्यादिकं न च । ततो मध्याह्नसन्ध्यादि सर्व कर्म समाचरेत् ॥ इति जैमिनीयवचनात् । अथ उपनयनाग्नौ समिदाघानं कुर्यात् । तत्रोपयुक्तानि वस्तुन्यासादयेत्-इन्धनं काष्ठरूपं गोमयपिण्डरूपं वा संधुक्षणार्य पञ्चषा विभक्तम्, पर्युक्षणार्थमुदकम् , समिस्तिस्रः, संधुक्षणप- र्युक्षणार्थ पुनरिन्धनवारिणी । ततो ब्रह्मचारी अग्नेः पश्चादुप- विश्य प्रथमतोऽग्निं वक्ष्यमाणः पञ्चभिर्मन्त्रः पाणिना परिसमूह- ति (सन्धुक्षयति) ( अग्ने सुश्रव इत्यादीनां पश्चानां ब्रह्मा ऋषिः पश्च यजूंषि अग्निववा परिसमूहने विनियोगः । (१) गायञ्युपदेशानन्तरमपि अधोत्यानिराकरणं (पारस्करगृह्ये तृतीयकाण्डे पञ्चदश्यां कण्डिकायामन्ते उपदिष्टं ) कर्तव्यत्वेन कचित्पुस्तके निर्दिष्टम् । तत्रानावश्यकमित्यधो लिख्यते । अधीत्यानिराकरणं कारयेत् । यथा-अथातोऽधोत्याधीत्यानिराक- रणम्-प्रतीकम्मे विचक्षणं, जिह्वा मे मधु यद्वचः, कर्णाभ्याम्भूरि शुश्रुवे, मा व हार्षीः श्रुतम्मयि, ब्रह्मणः प्रवचनमसि, ब्रह्मणः प्रतिष्ठानमसि, ब्रह्मकोशोऽसि, सनिरसि शान्तिरस्यनिराकरणमसि, ब्रह्मकोशम्मे विश, व्वाचा त्वा पिदधामि ब्वाचा त्वा पियामि, स्वरकरणकण्ठ्यौरसदन्त्योष्ठ्यग्रहणधारणोच्चारणशक्तिम्मैयि भवतु आप्यायन्तु मेऽङ्गानि वाक् प्राणश्चक्षुः श्रोत्रं यशो बलं, यस्मे भुतमधीतं तन्मे मनसि तिष्ठतु तिष्ठतु ॐ। इति बटुं वाचयेत् । एतद्धीत्यानिराकरणं नाम ॥

·. B उपनयन संस्कारप्रयोग। (१) ॐअग्न्ने सुश्रवः सुश्रवसम्मा कुरुइत्येक काष्ठं गोमयपिण्डं वाऽनौ प्रक्षिप्य, यथा स्वम ने सुश्रवाः शुक्र वा असि २ इति द्वितीय, ॐएवम्मा सुश्रयः सौन- वसं कुरु ३ इति द्वतीयम् , अयथा स्वमग्ने देवानां यज्ञ- स्य निधिपा असि ४ इति चतुर्थम् , ॐएवमहं मनुष्या- णां व्वेदस्य निधिपः भूयासम् ६ इति पञ्चमं प्रक्षिपेत् । इत्यपि परिसमुख तत उपकल्पिवोदकेन प्रदक्षिणमाभिम् ईशाना. द्युत्तरपर्यन्तं पर्युक्ष्योत्थाय अन्नत्य इति वक्ष्यमाणमन्त्रेणाग्नौ समिधमादधाति । ( अग्नय इति प्रजापतिषिराकृतिश्छन्दः समिद्देवता स. मिदाधाने विनियोगः ) । घृताकामेकां समिधं गृहीत्वा- (२)ॐअग्नये समिधमाहार्ष बृहते जातवेदसे। यथा त्वमग्ने समिधा समिद्ध्यस ऽएवमहमायुषा मेघ- या व्वच्चसा प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन समिन्धे । जी. वपुत्रो ममाचार्यों मेधाक्यहमसान्यनिराकरिष्णुर्यश. (१) हे अग्ने हे सुश्रवः शोभनकोते मा मां सुश्रवसं सुकीर्ति कुरु । किञ्च हे सुश्रवाऽग्न यथा येन प्रकारेण स्वं सुश्रवा असि एवं गुणा- धानेन मां सुश्रवः सौश्रवसं सुश्रवस्तु सुकात्तिषु मध्ये सौश्रवसं उत्तमकोच कुरु । स्वार्थेऽण् । अपि च हे अग्ने यथा देवानां यस्य विष्णोर्वा निधिपा असि तद्भागरक्षोऽसि एवमहमपि मनुष्याणों वेदस्य मनुरधीयमानस्य वेदस्य निधिपो रक्षको भूयासम् । (२) हे देवाः इमां समिधमग्नये तदर्थम् श्राहार्षम् माहतवा. नस्मि । किभूताय बृहते पूर्णाय जातवेदसे जातधनाय । वेद इति धन- नाम । हेऽग्ने यथा समिधा (जातावेकवचनम्) समिध्यसे दोप्तो भवसि, एवमहमायुरादिना समिन्धे दोप्ये । न केवलमहमेव किन्तु ममाचार्यों जीवपुत्रोऽस्तु अहं तत्प्रसादान्मेधावो मनिराकरिष्णुर्गुरूपदिष्टवे. दाद्यविस्मरणशीलो ब्रह्मवर्चसो याजनादिप्रभावयुक्तच भूयासम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥

·PZA শ্রদ্ধাঞ্জল स्थी तेजस्वी प्रयत्नाको भूबा स्वाहा--इत्याने ना आध्यार । आलेना ने द्वितीय तृतीया च सजि. धम् आध्यात् । ततस्दीमुपनिश्क पूर्वका अन्ने सुझाब इत्या- दिपञ्चभिर्मन्त्रः इन्धन प्रक्षेपेण परि समूहनम् , उपकल्पिताभिर- द्भिः प्रदक्षिणं पर्युक्षणं च विधाय तूष्णी हस्तौ प्रतप्य वक्ष्य- माणः मुखं बिमार्टि ( ललाटादि चिबुकान्तं प्रोञ्छति) यथा ( तनूषा 5 अग्ने इत्यादीनां बृहदेवा ऋषयः यजुश्छन्दोऽमियता सुखत्रिमार्जने विनियोगः)। ॐतनपा ऽअग्नेऽसि तन्वं मे पाहि १ ॐआयुरो- अग्नेऽस्यायुम्र्मे देहि २०७बच्चोंदाऽअग्नेऽसि बच्चों मे देहि ३ ॐअग्ने यन्मे तन्या ऊन तन्मऽआपूण ४ (१) ॐमेधां मे देवः सविता-आदधातु ५ ॐमेधां देवी सरस्वती-आदधातु ६ ॐमेधामश्विना देवाबाधत्तां पुष्करस्रजी ७ इति सप्तभिमन्त्री प्रतिमन्त्रं लकाटाचिचुक- पर्यन्तं मुखं प्रोञ्छति । ( अङ्गानीत्यादीनां प्रजापतिषिय- जुश्छन्दः लिङ्गोका देवता अनाघ्यायने विनियोगः)। (२) ॐअङ्गानि च म आप्यायन्ताम्-इति बाहुभ्यां शिरस आपादं सर्वाङ्गमालभ्य जपति । ॐवाक्च म ऽआप्या. यताम्-इति मुखम् । ॐपाणश्च म Sआप्यायताम्-इति ना. सिकारन्धे युगपत् । ॐचक्षुश्च म आप्यायताम्-इति नेत्रे (१) देवो दीप्यमानः-सविता सूर्यो मे मेधाम्-श्राद्धात्विति वि. परिणम्य योजनोयम् । तथा देवा सरस्वती मे मह्यं मेधामादधातु । देवौं पुष्करनजौ सुवर्णकमलमालिनो मे मह्यं मेधां धारणबुद्धिमाध. ताम् । एतानि सप्त कर्मणि । (२) मे ममाङ्गानि करचरणादोन्याध्यायन्तां सुखं तिष्ठन्तु । वालम प्राण्यायता प्राणो म प्राप्यायतामिति क्रियाविपरिणामेन पराम- या अम्बेतल्या ·उपनयन संस्कार प्रयोग স্থা। ওঁঙ্গাঙ্গ জু ফল sঙ্গাইল-ঘুৰি সুবিঞ্জার গাই দ্যা গ্রাঃ । স্থায় Sদ্ব- ताम् । इति वाहू पर हस्पत्यासन्न । बाह्रोलाविष्ठानत्वात् । अङ्गालम्भानिमित्तक उदकस्पी: । ततः खुवमूळे अमेर्भस्म ऐशान्या गृहीत्वा दक्षिणानाभिकया कलाटादिड तेन भस्मना व्यायुषं तिलकं कुरुते-( ज्यामिति नारायणऋधिष्णिक्छ। दोऽमिछला व्यायुपकरणे विनियोगः )। ॐन्यायुषामदग्ने:-इति ललाटे । ॐव्यवस्य च्या. युषम्-इलि. झीबायाम् । ॐयुद्देवेषु च्यायुधम्-इसि दक्षि. गांस । ॐतन्नो अस्तु ध्यायुषम् इति हृदि । अथाग्न्यभिवादनम्-अग्ने स्वामभिवादये अमुकगोत्रोऽमु. कपवरो यजुर्वेदान्तर्गतायुकशाखाध्याची अमुकशाऽहं भो। इति । ततो गुरुम् "अभिवादये अमुकगोत्रोऽमुकमबरो यजुर्वे. दान्तर्गताऽनुकशाखाध्यायी अमुक शर्माऽई भोई" इवि वाक्य- मुका कौँ स्पृष्ट्वा दक्षिणेन पाणिना दक्षिण पादं वामेन कामं गृहीत्वा शिरसाऽभिवादयेत् । अधिवादितो गुरुश्च "आयुष्मा- म्भव सौम्यामुकमार्म३" इत्याशिषं दद्यात् । इति गुरुचन्दनं विधाय अथान्यानप्यभिवादयेत् । ते ब विद्याश्यस्तपोद्धा अभिवाधा। वत्र स्मृतय:- ततोऽभिवादयेदवद्धानसाबहमिति ब्रुवन् । मातुलाश्च पितृव्याश्च श्वशुरास्तस्त्रियस्तथा । प्रत्युत्थायाभिवाद्याः स्युर्येष्ठभ्रातर एव च ॥ गुरुमाता स्तन्यदात्री पिनादित्रयमेव च । अन्नदाता भयत्राता मन्त्रविद्योपदेशकः ।। एते निसाऽभिवाद्याः स्युः सपत्नीकाः शुभार्थिना । विप्रोष्य तूपसङ्खाशा ज्ञातिसम्बन्धियोषितः ॥ - ·EMA J छिपोष्य चित्रं कुशलं पृच्छन्नृपमनामयम् । वैश्य क्षेमं समागम्य शुदमारोग्यमेव च ।। अथाभिवादन नहीं उदयां सूतिका नारी भन्नी गर्भधातिनीम् । पाखण्डं पतितंत्रात्यं महापातकिनं शठम् ।। नास्तिक कितवं स्तेनं कृतघ्नं नाभिवादयेत् । मतं प्रयत्तमुन्मत्तं धावन्तमशुचिं नरम् ॥ वमन्तै जृम्भमाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् । अभ्यतं शिरसि स्नानं कुर्वन्तं नाऽभिवादयेत् ॥ जपयज्ञस्थलस्थं च समित्पुष्पकुशानलान् । उदपात्राघभैक्षानं वहन्तं नाभिवादयेत् ॥ अभिवाद्य द्विजश्चैतानहोरात्रेण शुद्ध्यति । शूद्राभिवादने तु त्रिरात्रेण । इत्यभिवादनम् ॥ अनावसरे नव्यपीतवस्त्रनिर्मिताववियुक्तो स्यूतौ दक्षिणांसे निधाय कुक्षिपृष्ठकदेशावलम्बितौ कृत्वा दण्डं गृहीत्वा ब्रह्मचारी भिक्षार्थ गच्छेत् । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन-(अ. १ श्लो. २९-३०) दण्डाजिनोपवीतानि मेखलां चैव धारयेत् । ब्राह्मणेषु चरेद्भक्षमनिन्धेष्वात्मवृत्तये ।। आदिपध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता । ब्राह्मणक्षत्रियविशा भैक्षचा यथाक्रमम् ।। इति । सूत्रं च-"भवत्पूर्वा ब्राह्मणो भिक्षेत, भवन्मध्या राजन्यो, भवदन्त्यां वैश्या, तिस्रोऽपत्याख्यायिन्या, षट् द्वादशापरिमिता वा, मातरं प्रथमामेके" इति । तत्र पूर्व मातरम् “भवति भिक्षां देहि मातः" इति ब्राह्म- णो याचेत । "मिक्षा भवति देहि मातः" इति राजन्य: । "देहि भिक्षा भवति मातः" इति वैश्यः । अन्यां प्रति भिक्षणे 'मात' ·স্কুলসুৱাহাঃ। इति न वाच्यन् । पूरूष प्रति भिक्षणे "भवन भिक्षा देखि इति- वाच्यम् । सन्न अदाना भिक्षा ददातु" इत्येवं योगोऽपि के पा. ञ्चित् । माला सण्डुलान् सफलाल सोहालिकाविषकानसहितान्न् सुवर्णादिधातुयाने वंश पाने का निधाय शिक्षा स्यात् । सति सम्भवे रबादिभिक्षा च दद्यात् । सुवर्ण रजतं रक ला पानेऽस्या विनिक्षिपेत् । इति संस्कारप्रकाशे शौनकवचनात् । ब्रह्मचारी दत्ता भिक्षा ॐस्वस्तीत्युक्त्या प्रतिभृक्ष प्राचार्याय निवेदयेत् । भो गुरो इयं भिक्षा मया लब्धा इति निजेद्य आचार्यानुज्ञया आत्ममो. जनार्थ स्वीकुर्य्याद । भिक्षालब्धं द्रव्यादिकं पित्रादि ब्राह्मणेभ्यो विभज्य समर्पयतीति पर्वतीयसमाचार: । इति भिक्षाचरणम् ॥ अनावसरे केचित् मध्याह्नसंध्यां कारयन्ति । अनाश्रमस्थितिप्रयुक्तप्रत्ययायपरिहारप्रायश्चिचापेक्षया ब्र. ह्मचर्यत्रत लोप प्रयुक्तमत्यवायपरिहारप्रायश्चित्तस्य गुरुत्वात् यथा- विधिभिक्षाचरणादिनियमानामघत्वे एकस्मिन्नपि दिने दुःशकत्वं मन्यमानैरभियुक्त। सावित्रीग्रहणावं तदिने वा चतुर्यके । तृतीये द्वादशे वाऽपि वत्सरे व्रतमुत्सृजेत् ॥ इति संस्कारभास्करोक्तकारिकावचनाश्रयणेन प्रथितस्य "उपनयनदिने एव वेदारम्भपूर्वक समावर्तनम्" इति पक्षस्या- श्रयेण समावर्तनस्यानुष्ठास्यमानत्वात्कालापकर्ष कृत्वा ब्रह्मचारी सायंसन्ध्यामुपास्य उपनयनामावेच पूर्ववत्समिदाधानं कृत्वा अभिवादनं कुर्यात् । ततो होमदक्षिणा-अघेहाम्रकोऽहम् अमुकरायो पुत्रस्योप- नयनाङ्गहोमकर्मणः साद्गुण्यार्थम् इदं सुवर्ण वररूपेण आचा- ३९ सं०वि० ·भ মহাবীয়- आंग तुभ्य सम्बाददेस्सत् इति कोपदेशकायाचायाँ द. वा आशिषं प्रतिगृहीयात् । (पञ्चान्मेखलाविधौ' इति यज्ञपार्षपरिशिष्ट चनात्) अध्यह कृतस्यास्य पुत्रस्योपनयनकर्मणः साङ्गतासिस्यर्थ पञ्चाशतं य. थाशक्ति वा ब्राह्मणान् भोजहियो इति सङ्कल्प्य समुद्भवनामान- मग्निं सम्पूज्य विजेत् ॥ অন্ধকাল জালালুহ্ম অভ্রিষ্টব্যঃ, ঘা रणादयो यावद्वतमनुष्ठेयाश्च सूत्रव्याख्यावसरे उपात्ता व्या. ख्याताश्च तत्रैवेति तत एवाचगन्तव्याः (पृ०७४) । उपनयनदिने समावर्तनपक्षे बहवोऽनुपयुक्ता इति नात्र पुनः प्रदर्शन्ते । केचन अनृतवर्जनादय आवश्यका अपि पिष्टपेषणभिया नोपाचास्तत उद्धृत्य श्रावणीयाः इत्युपनयनम् ॥ .

·স্বাস্থঅস্ত্রী है०७ (११) अावेदारमा अध्ययनारम्भस्तु प्रथम स्ववेदल्यैद कार्य। वदाह संस्कार प्रकाश लिg:- एच्छाखीयैस्तु संस्कार संस्कृतो ब्राह्मगो भवेत् । तच्छाखाध्ययनं कार्यमन्यथा पतितो भवेत् ।। अधीत्य शाखामात्मीय परशाखा तत: पठेत् । पारम्पांगतो येषां वेदः सपरिबृंहणः ॥ तच्छाख कर्म कुर्वीत बच्छाखाध्ययन तथा । एवमध्ययनं कुर्वन् ब्रह्मलायुज्यमाप्नुयाद ।। सपरिबृंहण: साङ्गः । यो वेद इति यच्छन्दोऽध्याहाय:। वेदशब्देन स्वशाखामात्रम् । वेदारम्भस्तुपनयनानन्तरं कार्यः । तत्र योगियाज्ञवल्क्य:-- उपनीय गुरु शिष्यं पहाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्याफ्येदेनं शौचाचाराश्च शिक्षयेत् ।। इति । अथ-प्रयोग। आचार्यों वेदारम्भवेदीसमीपमागत्योपविश्याचम्य गणेशा- दीन् नमस्कृत्य पश्चभूसंस्कारपूर्वकमानिस्थापन विधाय अर्थ सं. स्थाप्य ब्रह्मोपवेशनादिपर्युक्षणान्तं कर्म कृत्वा सङ्कल्पं कुर्य्याद- अथेहेत्यादि सङ्कीयं अमुकराशेरस्य बटोः यजुर्वेदादिक्रमेण वेदा: रम्भ करिष्ये इति प्रतिज्ञाय द्रव्यदेवताभिध्यानं करोवि-अघेह अस्य बटोः वेदारम्भकर्मणाऽहं यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अग्निं, सोमम् , अन्तरिक्ष, वायुं, ब्रह्माणं, छन्दासि, पृथिवीम् , अग्निं, ब्रह्माणं, छन्दासि, दिवं, सूर्य, ब्रह्माणं, छन्दासि, दिशा, चन्द्रमसं, ब्रह्माणं, छन्दासि,प्रजापति,देवान् , ऋषीन् , भदां, मेघा, सदसस्पतिम, अनुपतिम् , अधि, वायु, सूर्यम, अधीक्रुणो, अग्नीकरुणो, अनि, वरुण सवितारं विष्णु नि ·RESS 00 ३०८ শুদ্ধাহজ- स्वाना ( देवान् ) मरुता सन्दकोन, ब्यरुणा, प्रजापति, रियष्टकुल चायनाई यक्ष्ये । ( व्रतस्याचार्यस्य होमको पिनादि: "इदभाज्यं तत्तद्दे- बतायै मया परित्यक्तं यथादेवतमस्तु न सम्" इति त्यागं पूर्वमेव कुर्याद )। "ॐ एतन्ते" इत्यादि पठित्वा ॐभूर्भुवस्व: हरिनामाने मुमतिष्ठितो वरदो भछ इति प्रतिष्ठाप्य अथानेः पूजनम् । अधे. इत्यादि सकीयं अमुकोऽहम् अमुकराशेरस्य बटो: वेदारम्भहो- मकमणि हरिनामाः पूजनं करिष्ये इति सङ्कल्प्य तदेवाग्नि- रिति मन्त्रेण नाममन्त्रेण च ध्यानावाहनासनपाद्यादिनीराज- नान्तं सम्पूज्य रेखापूजनं जिह्वापूजनं च कृत्वा ब्रह्मचारिणम पश्चात् स्वस्योत्तरतः समुपवेश्य दक्षिणं जान्वाच्य ब्रह्मणाऽ. न्वारब्धो जुहुयात--ॐ प्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम इति मनसा, ॐइन्द्राय स्वाहा-इदमिन्द्राय न मम । ॐअग्नये स्वाहा-इदमग्नये न मम । सोमाय स्वाहा- इदश्सोमाय न मम ॥ अन्चारम्भं त्यक्त्वा-अथ यजुर्वेदाहुतयः-ॐअन्तरिक्षाय स्वाहा-इदमन्तरिक्षाय न मम । ॐ व्यायवे स्वाहा - इदं ब्वायवे न मम । ॐब्रह्मणे स्वाहा-इदं ब्रह्मणे न मम । ॐछ- न्दोभ्यः स्वाहा-इदं छन्दोभ्यो न मम । अथ ऋग्वेदाहुतयः-पृथिव्यै स्वाहा-इदं पृथिव्यै न मम । ॐअग्नये स्वाहा-इदमग्नये न मम । ॐब्रह्मणे स्वाहा-इदं ब्रह्मणे न मम । ॐछन्दोभ्य: स्वाहा-इदं छन्दो- भ्यो न मम॥ अथ सामवेदाहुतया-ॐदिवे स्वाहा-इदं दिवे न मम । असूर्य्याय स्वाहा-इद सूर्याय न मम । ॐब्रह्मणे स्वाहा- - ·कोदारम्भसंस्कारप्रयोगा। इदं ब्रह्मणे नम ॐन्दोल्या काहा-इदं छन्दोम्यो का मन ! अथाशावेदात्य:-ॐदिया स्वाहा-इदं विग्यो न मम ! चन्द्रमसे स्वाहा-इदं चन्द्रमसे न मम । ॐब्रह्मणे स्वाहा-इदं ब्रह्मणो न अम । ॐउन्हया वाहाइदं छ. न्दोभ्यो न मम॥ अय तन्त्रेण सर्वसामान्याहुतया-ॐप्रजापत्ये स्वाहा- इदं प्रजापतये न मम । ॐदेवेभ्यः स्वाहा-इदं देवेभ्यो न मम । ॐऋषिभ्यः स्वाहा-इदम् ऋषिभ्यो न मम । ॐश्रद्धायै स्वाहा-इदश्रद्धायै न मम । ॐधायै स्वाहा-इदं मेधाय न मम । ॐसदसस्पतये स्वाहा-इद५ सदसस्पतये न मम । ॐअनुमतये स्वाहा-इदमनुपतये न मम(१) ब्रह्मणाऽन्वार. ब्ध:-(व्याहृतीनों प्रजापतिऋषिः गायत्र्युणिमनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवताः वेदारम्भहोपे विनियोगः)। ॐभूः स्वाहा-इदमग्नये न मम । ॐभुवः स्वाहा इदं ब्वायवे न मम । ॐ स्वाहा-इदखूर्याय न सम । (स्वं नोऽअने, सत्वन्नो अमे इत्यनयोबॉमदेवऋषित्रिष्टुप्छ. न्दः अग्नीवरुणो देवते वेदारम्भहोमे विनियोगा)। ॐत्वं नो अग्ने व्वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो ऽअवांसिसीष्ठाः। यजिष्ठो ब्वहितमः शोशुचानने विश्वा द्वेषासि प्रमुमुग्ध्यस्मत-स्वाहा-इदमनीवरु- णाभ्यां न मम। ॐस त्वं नो अग्नेऽवमो अवोती नेदिष्ठो अ- (१) प्रजापतये इत्याद्याः सप्ताहुतयः तन्त्रेणेव होतव्याः, न तु प्रतिवेदं पृथकपृथगिति सूत्रव्याख्यायां निरूपितम् (पृ०८२) । एतासा सप्ताहुतीनां प्रतिवेदं पृथगुल्लेखस्तु उपाकरणसूत्रस्थलकलभाष्यविरो- धात् संस्कारनृसिंहादिसकलपद्धतिविरोधात् प्राचीनलिखितपद्धति. विरोधाच्चासंगत एवेति बोध्यम् ॥

·- संस्कारवी पाले.. स्था उपदे हों। शहद को ज्यान जो बीहि झुडीका हा ल एयस्थाहा ईद करू. भया जा सका। अशापुमा हलि बामदेव छिन्दः अशिबला बोलारम्भहोने विनियोग)। স্যালোজা ছাহােলি : मथा ऽअलि । अयानो यच्च व्यहारथा न घेहि ओ- प्रजः स्वाहा-इद मनसे न मम । (ये ते घालामिति वामदेव पित्रिष्टुरच्छन्दो वरुणः सविता विधि बच्चे ( देवा) यरुता स्वकाँश्च देवताः वेदारम्भहोमे विनियोगः )। ॐये ते शतं व्वरूण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा व्वितता महान्तः । तेभिनों अध खबिलोत विष्णु- विश्वे मुश्चन्तु अतः स्वकोः स्वाहा- इदं व्दरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो (देवेभ्यो) मरुद्भयः स्वभ्यश्च न मम । ( उदुत्तममिति शुनाशेपषिस्त्रिष्टुप्छन्दः व्यरूणो दे- वता वेदारम्भहोमे विनियोगः)। ॐउदुत्तमं व्वरुण पाशमस्मदवाधर्म कि मध्यम श्रथाय । अथा व्ययमादित्य व्रते तवानागसो अ- दितये स्थान-स्वाहा---इदं व्यरुणाय न पाम । ॐप्रजा- पतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न भय । ॐअग्नये स्विष्टकृते स्वाहा-इदमग्नये स्विष्टकते न मम । संस्रवपाशनम् , मुखमा- जैन, पवित्रातिपचिः, प्रणीताविमोकः। ब्रह्मणे पूर्णपात्रदा. नम् । तत्र सङ्कल्पा- अधेहामुकोऽहम् अमुकराशेरस्थ पुत्रस्य वेदारम्भानहोमकर्मणः साङ्गफलप्राप्तये अपूर्णपूरणार्थं च इदं पूर्णपात्रं समुवर्ण ब्रह्मन् तुभ्यं सम्पददे इति दद्यात् । ब्रह्मा च अक्रन्कर्मेति मन्त्राशिषं दद्यात् । अथ ब्रह्मचारी- आदौ गणपति चेष्ट्वा सम्पूज्य च सरस्वतीम् । गुरुपूजां ततः कृत्वा विद्याः सर्वाः समारभेत् ।।

·बेहारभिसंस्कार प्रयोग इति संस्कारमा सङ्ग-हवचनाद प्राधानादिहिमोकान्ते कृत्वा विघ्नेशपूजनम् । স্বাহী ছুদি সুন্নী ৰজা ঘূজাইনঃ !! इति कारिकावचनाच प्रथमं गणेशाहीन पूजयेत् अद्यथा--- अधेहामुकोई लेदारभ्भकर्पणः पूडिल्लेन गणेशादीनार आवाहनस्थापनजनानि करिये इति संकल्प्य ताम्रस्थाल्यादौ दध्यक्षतानगृहीत्वा उत्तरकृया स्थापवेद-भूर्भुव एक गणेश इहागच्छ पूजाथै त्वामाबाहयामि इह लिष्ठ । ॐ भूर्भुवः स्वः वि. हणो इहा० । ॐ भूर्भुवः स्वः सरस्वति इडा० १ ॐ भूर्भुवः स्वः लक्षिा इहा । ॐ भूर्भुव: स्व: स्वविय इहा । ॐ दन्त इति प्र. तिष्ठाप्य नाममन्त्रेण ध्यानादिनीराजनान्तं सम्पूय गुरुं च म. न्धपुष्पादिमिरव्यय पूर्ववत्पादोपसङ्कहणं कुर्याद । गुरुय ततो ब्रह्मचारिणं यथाविधि वेदमध्यापयेत् । तद्यथा-अनेरुत्तरतो ब्र- ह्मचारिणमुदङ्मुखं प्रामुखं वा प्रागग्रेड कुशेपूपवेश्या स्माती- चमनं प्राणायामं ब्रह्माञ्जलिं च कारयित्वा प्रणवमहाव्याहृतिपू. चौ गायत्री पाठयित्वा स्ववेदारम्भं कुर्यात् । तत्र (ॐइषेत्वादिखम्ब्रह्मान्तस्य माध्यन्दिनीयकस्य वाज- सनेयकस्य यजुर्वेदानायस्य विवस्वान ऋषियन्यादीनि सर्वा- जिच्छन्दांसि सर्वाणि यजूपि लिङ्गोक्ता देवताः स्वाध्या. पाध्ययने विनियोगः ) ॐहरिः ॐ ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सं० ॐषे त्वोर्जे त्वा व्वायवस्थ देवो वः सविता प्राप्पं. यतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमन्याऽइन्द्रीय भागम् प्र॒जाव॑तीरनमीवा अयक्ष्मा मावस्ते न ई. शत माघशरसोध्रुवाऽअस्मिन्गोपतौ स्यात बहीर्यज- मानस्य पशुपाहि १ व्वसो पवित्रम् इति स्वल्पारम्भ कारयित्वा अध्यायादीन्मभूयात् । ...

·पक 06 POS १ - 0- r - WRIT sa - 4 - ও জুতা ও ক, ১ গুন , ই, ও দুস্থ, 8, ॐाउनेस्तान०० ६, ॐदेवल्य त्या.६, ॐ सहचापतो. ७, ॐउपयामहीलोऽसि०८, ॐदेवमादित, ९, ॐ. पोदेवाः १०, ॐयुञ्जानः शिवम्, ११, मानो सक्र. १२, ॐअयि गृह्णाभिः १३, ॐववक्षितिध्रुवयोन्ति, १४, ॐअग्ने जातान्न, १५, ॐनसंस्ते. १६, ॐअभन्लूजम्. १७, ॐवाजेश्च. १८, ॐस्वादीन्या. १९, ॐक्षत्रस्या योनिः.२०, ॐइ सम्मे. २१, ॐनेजोऽसि. २२, ॐहिरण्य- गर्भः सम्र. २३, ॐअश्वस्तूपर, २४, ॐशादंन्दाद्भिः २५, ॐ आग्निच्चं.२६, ॐसम्मास्त्वा. २७, होता . क्षत्.२८, ॐसमिद्धो ऽअञ्जन्. २२, ॐदेवं सविता. ३०, ॐसहस्रशीषी पुरुषः. ३१, ॐतदेव.३२, ॐअस्थाजरा- सः. ३३, ॐगजाग्रत:.३४, ॐअपेतः। जलस्पर्शः विष्णोर्चा स्मरणम्३५, ॐऋचं व्वाचम् .३६, ॐदेवस्य स्वा.३७, ॐदे- वस्यं त्वा.३८, ॐस्वाहाँ प्राणेभ्य:३९, ॐईशावास्यम्४०, हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । यो ऽसावादित्ये पुरुषः सोसावहम् ॐखम्ब्रम ४० । ' ॐव्रतमुपैष्यन्नन्तरेणाहवनीयञ्च गार्हपत्यं च प्राङ् तिष्ठन्नए ऽउपस्पृशति तथदप ऽउपस्पृशत्यमध्यो वै पुरुषो यदनृतं व्वदति तेन पूतिरन्तरतो मेया वा आपो मद्ध्यो भृत्वा व्व्रतमुपायानीति पवित्रं वाऽआपः पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति तस्म्मादा ऽअप ऽउप- स्पृशति ॥१॥ सोऽग्निमेवाभीक्षमाणो व्रतमुपैति । m - - - - - - - - - - ·S . चिव -- . মুহাম্মা। (ঃ) মাজুলীgঙ্গালিঃ মুহলী Sঞ্জাহান্যথা হয় 'বাজিগঞ্জ- বাঘ ভাঙাছুদ্ধাহুদ্ধৗদ্ধ Sইহাহু पवेशिः कुश्रे, कुभिाजपसो, दाजश्रया जिहा. वतो बायोगाज्जिहावान्याद्धयोगोऽसिताद्वार्षगणाव- सितो व्वार्षगणो हरितात्कश्यपादितः कश्यप शिल्पा- कश्यपाछिल्प कश्यपः करमपानधुके, पायपो नैथु- विचिो व्वागम्भिण्या, अमिण्यादित्याद , आदि- स्यानीमानि शुक्लानि यषि व्याजसनेयेन याज्ञव- ल्क्येनाख्यायन्ते ॥२॥ इत्येवं यजुर्वेदारम्भं परिसमापयेत् । ( अथ ऋग्वेदादिमन्त्रस्य मधुच्छन्दा ऋषिगायत्री छन्दो. ऽग्निर्देवता स्वाध्यायाध्ययने विनियोगः)। ॐ अग्निमीळ पुरोहितं यज्ञस्यं देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम्-इति ऋग्वेदारम्भः । (अथ सारवेदादि पन्त्रस्य गौतम ऋषिर्गायत्रीछन्दोऽग्निदेवता स्वाध्यायाध्ययने विनियोगः)। ॐअंग्ग्न आयोहि वीतये. गृणांनो हव्यदातये । निहोता सस्सि बहिर्षि ॥ इति सामवेदारम्मः। ( शनोदेवीरिति अथर्ववेदादिमन्त्रस्य दध्यडायण- ऋषिर्गायत्रीछन्दोऽग्निर्देवता स्वाध्यायाध्ययने विनियोगः )। (१) इदं पूर्वान्वयि । प्राश्नीपुत्र आसुरायणादित्यारभ्य भास. माप्ति प्रथमान्तबोध्यः शिष्यः, पञ्चम्यन्तबोध्य प्राचार्यः । विद्यां लेभे इत्यध्याहार्यम् । तथा च प्राश्नीपुत्रः श्रासुरायणाद्विधो लेभे इत्यादि. वाक्यार्थः । एवं सर्व वंशोक्तेषु व्याख्यानं शेयम् ॥ ४० सं० द्वि० ·- " संस्कारवीएफ---- ছা লুষ্ঠিsqর্থী ইলঃ মাহলি- বন্তু জঃ~~-ছু? ৪ ঘন্স ঃ জ্বলন্থঃ- ..यातिपूर्विका गायत्री परित्या विशापोऽइति वदन्त गुरु शिष्यः पादोपसङ्घहणपूर्वकं प्रणम्य विरन् । तत् -- अधीत्यानिराकरणमन्त्रान्पठेत् । ॐ अथातोऽधीत्वाधीत्या- निराकरणम् । प्रतीकम्मे विचक्षणं, जिहा ये वधु यद्वचः, क- नाभ्यां भूरि शुश्रुबे, मा त्व५ हार्षीच्छुतम्मणि, ब्रह्मणाः प्रवचन. मसि, ब्रह्मणः प्रतिष्ठानमसि, ब्रह्मकोशोऽसि, सचिरसि शान्तिर- स्यनिराकरणमासि, ब्रह्मकोशम्भे विश, बाचा त्या शिदवामि ब्वाचा त्या पिदधामि, स्वरकरणकण्ठ्यारसदस्योष्व्यग्रहणधा- रणोच्चारणशलिम्मैयि भवतु, आप्यायन्तु मेऽङ्गानि ब्वा- माणश्चक्षुः श्रोत्रं यशो बलं, यन्मे श्रुतमधीतं सम्मो मनसि तिष्ठतु तिष्ठतु ॐ इति ( पार० ० ३।१५)। अयाचारात् अस्मिन्नवसरे बटुं पाठार्थ वाराणसी प्रस्थापयान्त । अथ अध्ययननियमा। आचार्येणाहूतोऽघीयीत । था. चार्येणाहूत उत्थाय प्रतिवचनं दद्यात् । शयानं चेदाहयसि त- दाऽऽसीनः । आसीनं चेतिष्ठन् । तिष्ठन्तं चेदभिमुखं गच्छ. न् । अभिमुखमागच्छन्तं चेदभिधावन् ।' गुरुमेवं वर्तमानोऽध्येता प्रमभूयाय कल्पते इति । अथ दमिणासङ्कल्प:-अयेहामुकोऽहम् अमुकशाम्र्मणो घटाः बेदारम्भकर्पणः साङ्गतासिद्ध्यर्थे साद्गुण्यार्थं च इदं मुवर्णम- ग्निदेवतं पररूपेणाचार्याय कर्मोपदेशकाय तुभ्यं सम्पददे इति दद्याद । आचार्यश्वाशिषं दधात् । तत: पित्रादिः दश, थथा- शक्ति वा ब्राह्मणान् भोजयिष्ये इति सकूल्पं कृत्वा हरिनामा- नमप्रिं सम्पुज्य-विसजेत् । ॥ इति वेदारम्भषिधिः।।

·समावर्तनसंस्कारमयोगः । (१२) अथ समावर्तनम् । सत्र विधिस्तु बेदारमत्कार्य ! "एतदेव ब्रसादेवमाजि- सर्गेषु" इति पारस्करवचनात् । अथ तास्मन् वररूपेण गवा दिकमाचार्याय दद्यात् । गुरवे तु वरं दवा स्नायीत तदनुज्ञया । इति याज्ञवल्क्यवचनात् । तत्र सङ्कल्प:--अधेहामुकोऽहं स्नानाधिकारसिद्धये इमां गां, गोमत्याम्नायीभूतं सुवर्ण रजतं वा आचार्याय तुभ्यं सम्प्रददे इति सङ्कल्प्य गुरवे बरं दवा "भो गुरो अहं स्नास्वामि" इति सम्भार्थ्य नाहि" इति ल- ब्धातुज्ञा वक्ष्यमाणविधिना स्नायात् । अत्र स्नानादौ ब्रह्मचा- व्येवाधिकारी, स्नायादिति कत्रर्थकलकारश्रवणात् ।। अथाचार्य समावर्चनवेदी समीपमागत्य प्राङ्मुख उपवि. श्य स्वदक्षिणत उदङ्मुखं ब्रह्मचारिणमुपवेश्य गणेशादीन् प्रण. म्य वेद्यो पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमग्नि संस्थाच्य प्रतिज्ञासङ्कल्पं कु. यात् । अयह अमुकोऽहम् अमुकराशेरस्य बटो: स्नावकत्वसि. दये समावर्चनकर्म करिष्ये इति सङ्कल्प्य ब्रह्मोपवेशनादिपूर्ण- पात्रासादनान्ते-- विशेषोपकल्पनीयानि-इन्धनं पञ्चधा विभक्तम् , पर्युक्षणार्य. मुदकं समिधास्तस्रः, पुनरिन्धनम् पञ्चधा विभक्तम् पर्युक्षणा:. यमुदकं च, हरिताः कुशाः स्नानाधिकरणभूताः, ततीर्यवारिपूर्णा अष्टौ कुम्भा दक्षिणोपक्रमा उदक्संस्थाः, सहस्र- धारा, सूर्योपस्थानार्थ वनम् , भोजनार्थ दधि, सौरार्थ नापिता, स्नानार्थं शीतं वारि, औदुम्बरं दन्तधावनम् , उत्सादनीयद्रव्यम् , स्नानार्थम् उष्णमुदकम् , चन्दनम् , अहत्ते वाससी, यज्ञोपवीतं, पुष्पमाला, शिरोवेष्टनम् , कञ्चुकादीनि परिधानवस्त्राणि, कर्म- वेष्टको, अञ्जनम् , दर्पणः, छत्रम् , उपानही, वैणवो दण्डश्चेति। .

·COM १ , १ संस्कारहीय- सस पवित्रच्छेदनादि पर्युक्षापल्ली हाई कुल्या हव्यदेवा- ताभिध्यानं कुर्याद-अघेह अस्य बटोर लामादलकोई यक्ष्ये । तत्र प्रजापतिम् , इन्द्रम् , अग्नि, सोना , अन्तरिक्षी, अन पु- यु, ब्रह्माणं, छन्दासि, पृथिवीम, अग्नि, ब्रह्माण, छन्दास, दिवं, सूर्य, ब्रह्माणं, छन्दासि, दिशा, चन्द्रमाल, ब्रह्माणं, छन्दासि, प्रजापति, देवान् , ऋषीन , श्रद्धां, मेघा, सदसस्प- विम् , अनुमतिम्, आग्न, वायु, सूर्यम् , अग्नादरुणौ, अग्नीव. रुणो, अग्नि, वरुण सवितारं विष्णुं विश्वान (देवान्) मरुतः स्वान् , वरुणम् , प्रजापति, स्विष्टकृतं चाज्येनाह यक्ष्ये । (पित्रादेस्न्यस्य वृतस्याचार्यस्य होमकतत्वे पित्रादिः "इ. दमाज्यं तत्तदेवतायै मया परित्यक्तं यथादेवतमस्तु न मम" इति स्यागं पूर्वमेव कुर्यात् )। ततः (१)राजपुत्रनामानमग्निम् “ॐएतन्ते" इत्यादि पठि. त्वा ॐ भूर्भुवः स्वः राजपुत्रनामाग्ने सुप्रतिष्ठितो वरदो भव इति प्रतिष्ठाप्य ॐतदेवाग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्नाममन्त्रेण च ध्यानावाह- नपाचादिनीराजनान्तं सम्पूज्य रेखापूजनं जिहापूजनं च कृत्वा दक्षिणं जान्वाच्य ब्रह्मणाऽन्वारब्धो जुहुयात्-ॐप्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये न मम इति. मनसा, ॐइन्द्राय स्वाहा- इदमिन्द्राय न मम । ॐ अग्नये स्वाहा-इदमग्नये न मम । ॐसोमाय स्वाहा-इद सोमाय न मम । इति आधारावा- ज्यभागौ च हुत्वा अन्वारम्भं त्यक्त्वा वेदारम्भवत्प्रधानाहुती- जुहुयात् ॥ (१) व्रतमध्ये हरि म व्रतान्ते राजपुत्रकः । इति लिखितपर्वतीयपद्धतिपुस्तकस्थकारिकावचनमाश्रित्य वेदा- रम्भे हरिनामाग्निः समावर्तने च राजपुत्रनामाग्निः निर्दिष्टः। गृह्य. संग्रहादौ तु अयमों न दृश्यते । तन्मते वेदारम्भे समुद्भवनामाग्निा, "व्रतादेशे समुद्भव" इति वचनात् । समावर्तने तु वैश्वानरः। "वैश्वा- नरो विसर्ग तु" इति तन्त्र पाठात् ॥

·A জান্ধাঙ্গীতঃ । বঙ্গ সুর অবক্তাঃ-স্থিত্ব জাস্থল न्तरिक्षार नामा ॥ ॐक्षाय काहा-इदं नायके का बर ! থে হু-হু দ ন জ ! ওঃ হাস্থা इदं छन्दोभ्यो का काम अथ ऋग्वेदाहुतयः----ॐदिव्य स्वाहा-इदं पृथिव्यै न मम । ॐअग्नये स्वाहा-इदभग्नये न मम । ॐब्रह्मणे स्वाहा-~इदं ब्रह्मणे न मम । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा-इदं छन्दोभ्यो न सम। अथ सामवेदाहुलथः--ॐदिसे स्वाहा इदं दिवे न मम । सूर्याय स्वाहा-इद५ स्यूयाय न मम । ॐब्रह्मणे स्वा- हा-इदं ब्रह्मणे न मम । ॐछन्दोभ्या स्वाहा-इदं छन्दोभ्यो . न मम । अथाथर्ववेदाहुतयः-ॐदिग्भ्यः स्वाहा-इदं दिग्भ्यो न मम । ॐचन्द्रमसे स्वाहा-इदं चन्द्रमसे न मम । ॐब्र. ह्मणे स्वाहा-इदं ब्रह्मणे न मम । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा- इदं छन्दोभ्यो न मम । अथ तन्त्रेण सर्वसामान्याहुतयः-ॐप्रजापतये स्वाहा- इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा-इदं देवेभ्यो न मम । 'ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा-इदम् ऋषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा-इद श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा-इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा- इद५ सदसस्पतये न मम | ॐ अनुमतये स्वाहा-इदम- नुमतये न मम । इत्यं प्रधानाहुतीर्तुत्वा ब्रह्मणाऽन्वारब्धः-(व्याहृतीनां प्र. जापतिर्ऋषिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देव- ताः समावर्तनहोमे विनियोगः)।

·३१८ सहकारदीप--- Pa- লুঃ কঙ্কর-ঝক্ষণ অ গত % -৪ আস্থা- व्यायचे न मम । ॐन्य स्याहा-इद ५ लान्य नह रहा ? (. मोऽअने, स वनोऽअग्ने इयनयोर्यापदेच ऋषिसिष्टुप्छन्द: अ. ग्नीवरुणो देवले समावर्तनहोसे विनियोग)। ॐ त्वं नो अग्ने व्वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोs- अवयासितीष्ठाः । यजिष्ठो स्वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्रमुमुग्ध्यस्मत्-स्वाहा-इदभग्नीवरु- णाभ्यां नमम । ॐ स त्वं नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठोऽअस्या- उषसो व्युष्टौ । अवयव नो वरुण राणो व्वीहि मृडीक सुहवो न एधि-स्वाहा-इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । ( अयाश्चाग्ने इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्निर्देवता समा. वर्तनहोसे विनियोगः)। ॐअथाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित् त्वम- याऽअसि । अया नो यज्ञं वहास्यया नो धेहि भेषज स्वाहा-इदमग्नये न मम । (ये ते शतमित्ति वामदेवऋपिस्त्रि- 'टुप्छन्दोः वरुणः सविता विष्णुर्विश्वे ( देवा ) मरुतः स्व- कांश्च देवताः समावर्तन होमे विनियोगः )। ॐ ये ते शतं व्वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः 'पाशा वितता महान्तः। तेमि! अव सवितोत विष्णु- विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वक्कीः स्वाहा-इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो ( देवेभ्यो) मरुद्भयः स्वर्कभ्यब न मम । ( उदुत्तममिति शुनाशेपऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता समावर्तनहोमे विनियोगः)। ॐउदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधर्म व्विमध्यम श्रथाय । अथा व्वयमादित्य व्रते तवानागमोऽअदि- ·জুলা কুম্ভলাসঘামঃ । स्वथे स्याम दाहा-इदं वाकणाय न मामा । स्थाहा-इई प्राजाशयम न मम । ॐ अगददे हिचकृतो स्था- ...अजयो स्विकृले ना बा । संखवाशनम् , मुखमाजन, पचिन्नप्रतिमाति, भगीतावेगोका । अक्षणे पूर्ण पात्रदानम् । लत्र सकलदा-अयेत्यादि संकीर्य अमुकोऽहम् अष्टुकराशेरस्य पटो। समावर्तनाङ्गहोम कार्षणः साङ्गफलमाप्तये अपूर्णपूरणमा च इदं पूर्णपानं ससुवर्ण अह्मन् तुभ्यं सम्प्रददे इति सङ्कल्प्य दद्यात् । अति मन्त्रपाठ तलो ब्रह्मचारी पूर्वसद गुरुमभिन्नाय "अग्नेसुश्रव" इत्यादिमन्त्रः अग्निपरिसमूहनं कुर्यात् । (अग्नेसुशव इत्यादीनई पञ्चानां ब्रह्मा सुषिर्यजुश्छन्दोऽग्निदेवता परिसमूहने विनियोगः)। ॐ अग्ने सुश्रवः सुश्रवसं मा कुल १ इत्येकं काष्ठं गोमयपिण्डं वाऽनौ प्रक्षिप्य, ॐयथा त्वमग्ने सुश्रया सुश्र- वा असिइति द्वितीयम् , ॐएवं मासुश्रवः साश्रवसं कुरु ३ इति तृतीयम् , ॐयथा त्वमग्ने देवानां यज्ञस्य नि- धिपा ऽअसि ४ इति चतुर्थम् , ॐएवमहं मनुष्याणां वे- दस्य निधिपो भूयासम् ५ इति पञ्चमं प्रक्षिपत् । ततः प्रद मिणमग्नि पर्युक्ष्योत्थाय धृताक्ताम् एका समिधमादाय तिष्ठन् ( अग्नये समिधमिति प्रजापतिक्रषिराकृतिश्छन्दः समिद्देवता समिदापाने विनियोगः)। ॐअग्नये समिधमाहार्ष बृहते जातवेदसे । यूषा स्वमग्ने समिधा समिछ्यसऽएवमहमायुषा मेषया व्ध- र्चसा प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन समिन्धे। जीवपुस्त्रो ममाचारयों मेधाव्यहमसान्यनिराकरिष्णुपेशस्वी ते जस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भूयासस्वाहा-इति मन्त्रेण ·संस्कार दीपकram .. अग्नौ आदध्याद । एवं द्वितीयां लशा हतीया च सामेधा मा. पाय उपविश्य- "अग्ने प्रश्रव" इत्यादिपञ्चभिर्मन्नै पूर्ववत्परिवहन पर्यु- क्षणं च विधाय तूष्णी पाणी प्रतच्छ मुख हिमा िकक्षा मन्त्रैः ( तनूपा ऽअग्ने इत्यादीनां मन्त्राणां बृहदेशा ऋषयः गजुश्छन्दः अग्निर्देवता मुखमोच्छने विनियोगः)। ॐ तनूपा अग्नेसि तन्वं मे पाहि १ ॐआयुषी ऽअग्नेऽस्यायुम्मे देहि २ ॐव्वच्चादाऽअग्नेऽसि व्यों मे देहि ३ ॐअग्ने यन्मे तन्वा ऽऊनं तन्मऽआपूण ४ ॐमेधाम्मे देवः सविता--आदधातु ५ ॐमेधां देवी सरस्वती-आदधातु ६ ॐमेधामश्विनौ देवावायत्ता पुष्करचजी ७ इति साभिमन्त्रैः प्रतिमन्त्रं 'लाटाचिबुकप- यन्तं मुखं प्रोञ्छति । ततः ( अमानीत्यादीनां प्रजापतिऋषिर्य- जुश्छन्दः लिङ्गोक्ता देवताः अङ्गाप्यायने विनियोगः)इत्येवमृष्या- दिकं स्मृत्वा ॐअङ्गानि च.मऽआप्यायन्ताम्-इति रिस आपादमझान्यालभ्य जपेत् । ॐवाक्चमऽआप्यायताम्- इति मुखम् । ॐप्राणश्च मऽआप्यायताम्-इति नासिकारन्ध्र युगपत् । ॐचक्षुश्च मऽआप्यायताम्-इति चक्षुषी युगपत् । ॐोत्रं च मऽआप्यायताम्-इति दक्षिणबामे श्रोत्र मन्त्रा. वृत्या क्रमेण । ॐयशो बलश मऽआप्यायताम्-इति पर- स्पर व्यत्यासेन बाहू । तत उदकस्पर्शः । अथानामिफयाऽग्नेर्भस्म पृहीत्वा व्यायुषाणि कुरुते वक्ष्यमाणमन्त्रैः-( ज्यायुषमिति ना. रायणऋषिरुष्णिक्छन्दः अग्निर्देवता ज्यायुषकरणे विनियोगः)। श्यायुषञ्जमदग्ने:-इति ललाटे । ॐ कश्यपस्य व्यायुषम् -इत्ति ग्रीवायाम् । ॐयद्देवेषु व्यायुषम्-इति 'द त्रिणांसे । ॐतन्नो ऽअस्तु व्यायुषम्-इति हदि । अथा- ·দুলাঙ্গলীঃ বনজ্বালাই ও বিশ্ব জয়আদ্ভুফলাকাঙ্ক- লালমষ্টি চক্ষুলজ্জাহীনুজু অফফা চক্ষাঙ্কের अहं भो अब कामभिवादये" इत्याशियभिवाद्य ततः व्यत्यस्तपा- णिभ्यार कर्णो स्पृष्टा अनुकगोत्र इत्यादि पूर्वरदायवादनवाक्य- मुक्त्वा "भो गुरो स्वामिलाद इति गुरुमभिवादयेत् । शुरु. স্ত্র “ক্ষঃসুল্লা মাসুক্ষম হ’ ফুয়াশাধ তুলা ও স্ক वचित्पुरत के पूर्णाहुतिहोमो निर्दिष्टः । अस्माभिस्तु रुलातकस्य नियमश्रावणान्हे निर्देक्ष्यते । অঙ্গ বহিঃ লিঃs গুঞ্জন तरतः दक्षिणोत्तरायतानापानादिपल्लवमुखानां साम्रादिषया- नामनुषहतानाम् उदयसंस्थानां जलपूर्णानां कुम्मालाई पुरस्तात प्रागग्रान हरितान् कुशानास्तीर्य तेषु उद्ङ्मुखः स्थितो ब्रह्म- चारी "प्राचि उदचि पा कर्माणि भवन्ति" इति न्यायाद ह. क्षिणस्य प्रथमत्वं परिकल्थ्य प्रथमादुदकुम्भादप आदते वक्ष्य- माणमन्त्रेण । ( येऽन्तरिति अनापतिपिजुश्छन्दः आपो देवता अपामादाने विनियोगः)। (१) येऽस्वन्तरग्नयः प्रविष्टा गोऽउपगोह्यो (१) हेऽग्नयः ये भवन्तोऽस्वन्तः प्रविष्टाः प्रकृतेषूदकुम्भेषु स्थिताः जलमध्ये कारणत्वेन स्थिता इत्यर्थः । श्रग्नेराप इति श्रुतेः । तत्र ये गोह्यादयोऽत्यमङ्गलाः सन्ति तान्चिजहामि प्रक्षिपामि निर- स्थामीत्यर्थः । यश्च रोचनः सुमङ्गलस्तमनेन जलेन सह इह कर्मणि गृह्यामि । गृहति संवृणाति प्राणिन इति गोह्यः । ऊदुपधाया गोह इत्यूकाराभावश्छान्दसा । गुहू संवरणे । तथा उपगोह्योऽङ्गताप- नः । मयून्विकृतमुखान्कृत्वाखयतीति मयूखः । तुरगवदना मयु- रित्यभिधानम् । यद्वा सूर्यमयूखवत्सन्तापकत्वान्मयूखः । मनस छ. त्साहं हन्तीति मनोहा । मस्खलः अस्खलनः अप्रतिकार्यः । विविध रुजतीति विरुजः । तनुः शरीरावयवान्दूषयतीति तनूदूषिः। तनू- दुषिः, तनूदुषुरिति वा कचित्पाठः । तत्र दुष वैकृत्येऽस्मादौणादिक ४१ सं०वि० ·३१६ हल्कारीले मयूखो मनोहाऽस्खलो किस्तानचाणिरिन्द्रियहा तान्धिजहामि यो रोचनस्तानिह सुहाभि-इस्ति बन्ने प्रथमोदककुम्भादक्षिणचुलुकेन अपो होल्ला आत्मानमभिषिक्ष ति वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(वेनेचि प्रजापतिषियजुश्छन्दः आपो देवता: अभिषेचने विनियोगः)। (१) ॐ तेन मामभिषिञ्चाथि श्रियै यसले ब्रह्मण्ये ब्रह्मवर्चसाय-इति । १॥ अथ द्वितीयोदककुम्भात् पूर्ववत् येऽस्वन्तरिति जलादा- नम् । अभिषेचने दु मन्त्रविशेष:-( देनेति प्रजापतिऋषिरनु. ष्टुप्छन्द आपो देवताः अभिषचने विनियोगः )। (२)येन भिषयतणुता येवावमृशता राम् । ये. नाक्ष्यावश्यषिश्चतां यहां तदशिक्षना यशा-इति ॥२॥ अथ तृतीयोदककुम्भात् येऽस्वन्तरिति पूर्ववदयो गृहीत्वा ( आपोहिष्ठेत्यादितिसृणां सिन्धुद्वीएऋषिगायत्री छन्द आपने देवताः अभिषेचने विनियोगः)। . इप्रत्ययः उप्रत्ययो वा । इन्द्रियाणि हन्तीतीन्द्रियहा । एतानमग- लानष्टौ निरस्य मङ्गलं शचनं गृहामीति तात्पर्यार्थः । गोह्यादयोऽग्नयो ह्यष्टावमेध्यास्त्वशुभावहाः। शुभद्राचनसस्को मेध्यो दोप्तिकरः परः॥ इति वृद्धमनुस्मृतेः॥ ( १ ) तेन रोचनाधिष्ठितेन मङ्गलजलेनाहं मामात्मानमभिषि. शामि । किमर्थमत श्राह-श्रियै सम्पत्त्यर्थ, यशसे कोत्यै, ब्रह्मणे थे. वार्थशानाथ, ब्रह्मवर्चसाय तवीर्यवरथाय च ॥ (२) हे अश्विनी येन जलेन जलप्रभावेण भवन्तो सुराणां श्रियं सम्पदम् अकृष्ण ताम् अकुरुताम् । (विकरणव्यत्यय भाषः)। श्रि- वास्तायत उत्पन्नत्वात् । येन च सुराम् अमृतम् अवमृशर्ता युषां येन च अक्ष्यौ उपमन्या रक्षिणी अभ्यषिञ्चताम् अभिषिक्त- वन्तो, यच जलं वां युवयोः तत् प्रसिद्धम् यशः यशाकर्ष, तेम मा. मभिक्विामीत्यनुषाः ॥ M प्रापतुः, ·CIED 28 9 ফলাফাহমীঃ ৪ গুম্বই কি সুস্বাস্থর ল এন্ডত জুং প্লাহি য়ঃ হ্যা স্থা इत्यानिषिश्चत् ॥ ३१॥ अथा बनुयकुमार যsংবিল্পি সুলতাঃ- ॐयो व शिवतनो रखस्तारक मान्यतेह नः। 3. ব্যাবশ্ব স্বাস-বি আই মাঘ ৪ ৫ অ দুলঙ্কা येऽप्स्वन्तरिति पूर्वबजकमादाय- মাজা ভী সুস্থ হৃদ্ধ লিপ্ত। आपो जनयथा च न:-इति शिवोऽभिषिश्चेत् ॥ ५ ॥ लतः षष्ठात् सहपात् ७ अष्टमाच उदककुस्मात् क्र. प्रेग येऽचन्तरिति मन्त्रेणापो गृहीत्वा तूरणी शिरोऽभिषेवन कुर्यात् । ततोऽपिकांवशिष्टेन जलेन समाचाराद सहस्रधारी शिर सिधृत्वा स्नायात् । अथ पूर्वधृतां मेखलां बटुः वक्ष्यमाणमन्त्रं पठन् स्वयमेव शिरोमार्गेण निस्सारयेत-( उदुतममिति शुनाशेपऋषित्रिष्टु- प्छन्दः वरुणो देवता मेखलोन्मोके विनियोगः)। ॐउदुत्तमं व्वरुण पाशमस्मदवाधर्मवि मध्यम श्रथाय । अथा व्वयमादित्य व्रते तवानागसो ऽअदि- तये स्थाम-इति शिरोमार्गेण मेखलामुन्मुच्य, दण्डं निधायेति सूत्रात् साहचर्याच उदगग्रं दण्डमजिनं च तूष्णीं निघाम उप- कल्पितमन्यद्वासस्तूष्णीं परिचाय द्विराचम्य आदित्यमुपतिष्ठते वक्ष्यमाणमन्त्री-( उद्यन्ध्राजष्णुरिति प्रजापतिषिः शक्वरी छन्दः आदित्यो देवता आदित्योपस्थाने विनियोगः)। (१) ॐउद्यभ्राजभूष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्माता- (१) हे सूर्य षथा इन्द्रः प्राववभिः प्रातासवने गमनशीलर्म- सद्भिदेव विशेष सेवितस्तिष्ठति, तथा भवार प्रात: प्राताकाले उधः ·. ३२४ संस्कारदीयक- স্বস্মিঘবাহুবত্তি হস্থল পর ঘন गमय । उधाभाष्णुपुरिन्द्रो समादिया याद भिरस्थाच्छत सनिसि शतसनि मा ऋचौविदामा - मय। उद्यभ्राजकृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्यात्सायं शाद- भिरस्थात्सहस्रसनिरसि सहस्रसनि मा अवविद. न्मा गमय-इलि मन्त्रैः अर्बबाहुः सूश्योपस्थान कुर्यात् । ततो दधि लक्ष्योत्र तिलान्न दक्षिणहस्तमध्यगत सोमनीर्थेन प्राश्य (१)जटालोमनखानि संहृत्य वपननिमित्तकं भीतलोद केन न उदयं गच्छन् यार्वाभः गमनशालेऋष्यादिसप्तगण ( या प्रापरो. ऽस्मात् कनिप) सेवितः अस्थात् तिष्ठति । व्यत्यय आपः । किभू- तो भवान, भ्राजभृष्णुः भ्राजभरणशालः । भ्राज दीप्तो अस्मादच । माजं विभीति भ्राजभृष्णुः । डुभृञ् धारणेऽस्मारवणुच । किञ्च यतस्त्वं प्रातःसवने दश गाः सनात ददाताति दशनिसि । घणु दाने, किप्रत्ययः । अता मामपि दशनि दशगोदक्षिणादातारं कुरु । अलिङ्गे गोः सर्वति कात्यायनेन परिभाषितत्वात्संख्येयानुक्तो गावः प्रत्येतव्याकिञ्च हे श्राविदन् श्रा समन्ताद् वेत्तीत वा विन्दतीति- घेति विग्रहः । हे सर्वश मा मां गमयं प्रापय । सर्वचत्वाति शेषः। किञ्च दिवायावभिर्माध्यन्दिनसवनानुगामिभिमद्भिः सह माध्य- न्दिने सवने इन्द्रो यथाऽस्थात् तिष्ठति तथा भवानॉप मध्याह उद्यन् ऊध्वं यन् अस्थात्तिष्ठति । यतस्त्वं तंत्र शतसनिसि मतो मामपि शतसनि कुर्वित्यादि पूर्ववत् । एवं सायंयाभिस्तृतीयसव- नानुयायिभिर्मरुद्भिः सहेत्याद्यपि व्याख्येयम् ॥ (१) इदं द्वादशवाषिकाधितान्ते समावर्तनपचे । उपनयन- दिने एव समावर्तनानुष्ठाने तु केशमुण्डनस्य पूर्व जातत्वेन मुस्खला- नामनुगमेन कचित् उद्गमेऽपि केशान्तसंस्कारस्यापि समावर्तनसं. स्कारात्पूर्वमनुष्टयत्वेन तहिने एव पूर्व मुखलाम्नामपि वपनस्थ जात- त्वेन प्रयोजनाभावात् । केशश्मश्रुवपनं निवर्तते । एवमेव चौलसं. स्कारे मुण्डनस्य जातत्वेन उपनयनेऽपि मुण्डन निवर्तते। नखकर्त- नमात्रं समावर्तने कार्यमित्येक पक्षः रामागहाराधिसम्मतः । प्रयो- जनाभावेऽपि स्पर्शसंस्कारमात्रं क्षुरेण कार्यमेधेत्यपरा उपेन्द्रादिसं.

·সুল্লালাহুম্মা ! কলানা আব্দষ্টৰ অৱঃ জাঙ্কঃ হ্রাজু আঁখ, মিক্স কুমান্ধুিকন, বন্যাজ্জ্বল দিল্পিক্ষাৎক্ষুতল ভদ্ভুকঙ্কাল दन्तधावनं वक्ष्यमाणमन्त्रेण कुर्यात-( अन्नाधायेत्याचवणऋषि- रनुष्टुप्छन्दः सोमो देवता दन्तक्षाबने विनियोगः)। (१)ॐ अन्नाधाय व्यूहध्वः सोमो राजाऽयमान- मत् । स मे मुखं प्रमाद्यते यशसा च भोग च-इसि । तत आचम्य सुगन्धिद्रव्ययुक्तेन कटुतैलयुक्तयवादिचूर्णेन शरी. रोद्वर्तनं कृत्वा ससोदकेन सशिरस्कं स्नास्वाचिस्य चन्दनाद्यन- लेपनं गृहीत्वा अनुलेपनेन हस्तापलिप्य नासिकयो खस्या चोपगृहीते वक्ष्यमाणमन्त्रेण (प्राणापानाविति प्रजापतिर्बषिर्यः जुश्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता चन्दनोपसङ्घहणे विनियोगः)। (२)माण पानी मे तर्पय-इति नासिकायाम् । ॐच- क्षुम तर्पय-इति चक्षुषोः। ॐ श्रोत्रं मे तर्पय-इति श्रोत्र- यो । ततः अपसव्यं विधाय पाणी प्रक्षाल्य सदवनेजनं दक्षि. णाभिमुखः पितृतीर्थेन दक्षिणस्यां दिशि निषिञ्चेत् वक्ष्यमाण. मन्त्रेण-(पितर इति प्रजापत्यश्विप्तरस्वत्य ऋषयो यजुश्छन्दः पितरो देवता निषेचने विनियोगः)। मतः वृक्षसंमतश्च । इदं च पक्षद्वयं मिताक्षराटीकायां ( ३७ पृ० ) बालभट्टेन प्रदर्शितम् इत्यधिकं तत एवावगन्तव्यम् ॥ (१) हे दन्ताः यूयम् मन्नाधाय अन्नभक्षणाय व्यूहध्वम् आत्म- शुद्धयर्थम् एकपङ्किनिविष्टा भवत । यतोऽयं राजा सोमश्चन्द्रः काष्ठ- रूपेणागमत् अतः स एव मे मुखं प्रमाक्ष्यते शोधयिष्यति यशसा कोा, भगेन भाग्येन च। चद्वयं मिथः समुच्चये । दन्तधावनस्य नित्यकाम्यत्वादुभयफलसम्बन्धः ॥ (२) भो अनुलेपनाधिदेवते मे प्राणापानौ वायू गन्धेन तर्पय प्रीणय । तृप प्रोणने । एवं चक्षुर्मे इत्यादौ चक्षुस्तर्पणं रूपेण, श्रोत्र- तर्पणं सच्छन्दश्रवणेनेति द्रष्टव्यम् ॥

·संस्कारयक- (१)पितरः शुध्वम्--हातो पाण्योरवले जन्म भू- पौ निषिक्षेत् । पिध्यत्वात्सव्ये नोकरी । बलोऽतुपानन्तरं केशवादिनामभिवादश तिलकान्धारयेत् । यथा ॐ केशवाय नमः ललाटे १ ॐनारायणाय नम: उदरे २ ॐमाधवाय नमः हृदये ३ ॐगोविन्दाय नमः कण्ठकूपके ४ ॐविष्णवे नमः द. क्षिणकुक्षौ ९ ॐमधुसूदनाय नमः दक्षिणबाहौ ६ ॐत्रिविक्रमाय नमः कर्णमूलयोः ७ ॐवामनाय नमः वामकुक्षौ ८ ॐश्रीधराय नमः वापबाहौ ९ ॐपद्मनाभाय नमः पृष्ठदेचे १० राय नमः ककुदि ११ ॐबासुदेवाय नमः मूर्ध्नि १२ इति । ललाटे वंशपत्राकृतिक मध्यशुन्यं धारयदिति च । एवं तिलकान् धृत्वा वक्ष्यमाणमन्त्र जपेन् । (सुचक्षा इति प्रजापतिऋषिः यजु. श्छन्दः सविता देवता जपे विनियोगः )। (२)ॐ सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयास सुवर्चा मु- खेन । सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासम्-इति ।। अथोपकल्पितमहतं वासः परिघचे वक्ष्यमाणमन्त्रेण (परि- धास्य इत्याचवणऋषिः पतिश्छन्दो वासो देवता अधोवस्त्रपरिधाने विनियोगा)। .. .."arinet...Avi,44tar12 (१) अस्य मन्त्रस्य 'स्वाहीं त्वा' इति १६ अध्याये 'पितृभ्यः स्वधायिभ्यः' इति ३६ कण्डिकायाः सप्तमखएडरूपत्वात् संस्थाध्या- यस्य च सौत्रामणीष्ट्यङ्गत्वात् सौत्रामणीमन्त्राणां च "प्रजापतेरा- र्षमश्विनोः सरस्वत्याच" इति सर्वानुक्रमसूत्रेण प्रजापाश्विसर- स्वत्यृषिकत्वबोधनात् , तथैव महीधरभाध्ये उक्तत्वाश इन्द्रालखः ऋषिप्रदर्शकवाक्ये प्रामादिक इति बोध्यम् । हे पितरः शुन्धर्व पा. णिप्रक्षालनजलेन शुद्धा युयं भवतेति मन्त्राः ॥ (२) हे सवितः महमक्षीभ्याम् (ईवन्तत्वं छाम्दस) नेत्रगोलका. भ्यां कृत्वा सुचक्षाः साधु चष्टे इति सुचनाः सुदर्शनो, भूयासमि- खुत्तरेणापया, मुखेन सुवाः सुतेजाः भूयासं, कर्णाम्यां सुश्रुत्सु- श्रवणो भूबासम्॥

·সুজ্জাসুস্বা? ()ভূৰিওই অজং হাস্থা প্রস্তুঞ্জি হিল্প । হুম – জাল ছাঃ হুষ্টি স্কুল भिखंव्यविष्य इति । दलो दिशचन्या द्वितीययोपत्रीत- धारण कुर्याद । ब्रह्मचारिण एकं तु स्नातस्य देवहूनि वेति वचनात् । अत्र क्षेचित् नूतनं यज्ञोपवीतसं धारयित्वा पूर्वधृतं यज्ञोपदील त्याज्य- मिति यदन्ति । अन्ये तु धादिरूपत्यागनिमित्तालावात्पूर्वधृतं ना त्याध्यन् । तेन्ड एकमेकाएरं यज्ञोपवीतलं श्वामित्याहुः । अयोचरीयम् (नसामेस्थायणाऋषिः पश्छिन्दो जिलो- क्का देवता उत्तरीयपरिषाने विनियोगः । (२)शक्षा मा यावापृथिवी यशसेन्द्रावृहस्प- (१) हे वस्त्र स्वाम् अहं यत्परिधास्ट (ऐकारश्छान्दसः) परिधा- स्ये, तत् यशो धास्थै या धारयामि । यदा परिवार अनेकवस्त्र- परिधानाय, यशोधास्य कोाधानाय, डुधाज धारणे औरणादिका लिप्रत्ययः। धासिमिव प्रभरेत्यादौ तथा दर्शनात् । दीर्घायुत्वाय नि- १जीवनाय च स्वां संव्ययिष्ये इत्यन्वयः। कीडशोऽहं, वासोदेव- सानुग्रहेण जरदष्टिः-जरम्तो अष्टिस्तनुर्यस्य सः मायुष्परिपाकवान, पुरुची पुरुभिर्बहुभिः पुत्रधनादिभिः उचः संयोगोऽस्येति पुरूषी। एच समलाये। किम्भूतं वासः, रायस्पोषं धनस्य पुष्टिकरम् । किञ्च त्वत्सम्बन्धेना शतं शरदो जीवामि । (२)हे वस्त्र द्यावापृथिवी धावाभूमी यशसा युक्तौ मा माम् मविन्दत् विन्दतां प्राप्नुताम् । विद्ल लामे। तथा इन्द्रावृहस्पती अपि यशसा युक्तौ मां विन्दतां, भगः सूर्यश्च यशसा युक्तोऽविन्दत् विन्दतु । एवमेतैः सम्पादितं यशो मा मां प्रतिपद्यतां, मां सदाऽऽ- मोत्वित्यर्थः । अविददिति पाठे नुमभाव पार्षः॥ उत्तरीयमाविकादिकमपि ग्राहां, न तु परिधानीयम् । आविकं त्रसरं चैव परिधाने परित्यजेत् । शस्तं प्रावरणे प्रोक्तं स्पर्शदोषो न द्वियोः ।।

·AMITOR मस्कार ती। यशोभश्च माविन्द याने या प्रतिष्यताम् ... इति ! एक एक वासश्चत्तदा पूर्वोचरवगणाझादयेत् । तत: द्विराचम्य मालारूपार सुमनसो हाति वक्ष्यमाणाम- न्त्रेण-( याऽआहरदिति भरद्वाजऋषिरनुष्टुप्छन्दः सुमन सो देवताः पुष्पमालाग्रहणे विनियोगः)। (१) ॐया आहरनमदग्नि श्रद्धायै मेधाप का. मायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च भ- गेन च-इति । अथावधीते वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(यशोऽप्सरसा. मिति भरद्वाजऋषिरनुष्टुप्छन्दः सुमनसो देनताः पुष्पपाळान न्धने विनियोगः) (२) ॐयद्यशोऽप्सरसामिन्द्रश्चकार- विपुलं पृथु । तेन संग्रथिताः सुमनस ऽआवध्नामि यशो मयि- इति । अथोष्णीषेण शिरो वेष्टयते वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(युवासुवा- इति लध्वाश्वलायनस्मृतिवचनात् (१।१६) “नग्नः कौशेयकेवल इति नन्दपण्डितकृतपराशरस्मृतिटीकायां भृगुवचनाञ्च । परिधेयं सदा वासः कार्यास सदशं सितम् । क्षामं वा कुतपं वाऽपिन कौशेयं कदाचन ॥ इति तत्रैव जातूकय॑वचनाञ्च ।। (१) जमदग्निर्ऋषिः याः सुमनसः पुष्पाणि श्रद्धायै धर्मादार्थ, मेधायै धारणाशक्तये, कामाय अभिलाषपूतये, इन्द्रियाय तत्पाटवाय च श्राहरत् श्राद्दे ताः सुमनसः यशसा च भगेन च निमित्तेनाई प्रतिगृह्णामि । चद्वयं मिथः समुच्चये ॥ २) हे सुमनसः इन्द्रोऽप्सरसामुश्यादीनां कुसुमावबन्ध. नेन यद्यशोऽतिसौन्दयं सर्वजनप्रियत्वं वा चकार तेन यशसा नि. मित्तभूतेन अथितास्तन्तुना स्यूताः युष्मानाबध्नामि । तद्यशों मयि विषये सदा, अस्त्विति शेषः । कीरशं, विपुलं-विशालं, पृथु सन्ततं दीर्घम् ॥

·প্লাজহঙ্গঃ सा इति विश्वामित्र पशिष्टुप्छन्द (उष्ण ) चिो देव- ला शिशष्टले विनियोगः )। ( १) ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगाल FT ঈলু মুন ভাসান! কী ? S यन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्त :-- इति । हलोऽन्यान्यपि कञ्चुकादनि वासांसि समाचारात परिचाय कर्णवेष्टको परि- धत्ते वक्ष्यमाणमन्त्रण-( अलङ्कर णमिति प्रजापति ऋषि यजुश्छ. न्दः अलङ्कणं दैवतम् अलङ्कुरणे विनियोगः )। { ) $ অঙ্কুলে সুহৃদ্ভুত সুস্বাদু इति कुण्डळ दक्षिणकर्णे परिधाय अनेनैव मन्त्रेण चामकर्णे दधाति । अथाक्षिणी अञ्जनेनाले वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(वस्येति प्रजापति ऋषिर्यजुश्छन्दः अञ्जनं देवता अक्ष्याने विनियोगः)। (३) ॐवृत्रस्यासि कनीनकश्चक्षुद्दा ऽअसि च- क्षुर्मे देहि-इत्यनेन दक्षिणं संस्कृत्य अनेनैव वाम संस्करो. वीति हरिहरादयः । वामं पूर्व दक्षिणं पश्चात् बचश्रुत्यनुरो- धादिति गदाधरः। तत आत्मानमादों वक्ष्यमाणमन्त्रेण प्रेक्ष. ११) यौति गुणानेकीकरातीति युवा यु मिश्रणे, सुवासाः शोभ- नवस्त्रः, परिवीत: उष्णीषेण शिलि वेष्टितः श्रयं स्नातक श्रागतः। स उ-स पंव एवंगुणविशिष्टः सन् श्रेयान् भवति । तम् एनं स्नातकम् धोरासः धाराः कवयः क्रान्तदर्शनः स्वाध्या शोभनवित्तवृत्तया विद्वांसः मनसा चितेन देवयन्तः देवान् कामयमानाः उन्नयन्ति उत्कर्ष गमयन्ति ॥ (२) हेकुण्डलदैवत त्वमलङ्करणम् अतं क्रियते येत्यलङ्करणमसि अतस्त्वां धारयतो मम भूयो बहु वारंवारं वाऽलङ्करणं भूयात् ॥ (३) य. सं. श्र. ४ कं. ३ खं. २-हे अञ्जन त्वं वृत्रस्यासुरस्य कनीनकोऽसि नेत्रमध्यगतमण्डलरूपोऽसि । चक्षुर्दा श्रास कमीनि- कारूपत्वात्वं दृष्टिप्रदोऽसि, अतो में मह्यं चक्षुर्दहि सम्यग्दृष्टिपा. टवं प्रयच्छ॥ ४२ साविक ·RANASI सहकारी ते-(रोचिष्णुशितित नापतिविजुश्छन्दः पादशा देवता आदर्शो मुखप्रेक्षक विवियोगा)। (१) ॐरोचिष्णुरसि । सताछ प्रतिगृह्णाति पक्ष्य. माणमन्त्रेण (बृहस्पतेश्छदिरिति गौतमऋषिः आर्ची बृहती छन्दः छत्रं देवता छत्रग्रहणे विनियोगः)। (२) बृहस्पतेश्छदिरन्ति पात्मनो भामन्तहि तेजसो यशसो माउन्ताहिइति ।। तत उपानही युगपत्यतिमुञ्चते वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(प्रतिष्ठे स्थ इति विश्वा. मित्रऋषिविराट्छन्दो लिसोक्ता देवता उपानमातिमोके बि. नियोगः)। ३) ॐ प्रतिष्ठे स्थो विश्वतो मा पातम्-इति । ततो वैणवं दण्डमादत्ते वक्ष्यमाणमन्त्रेण-(विश्वाभ्य इति याज्ञवल्क्य ऋषियंजुश्छन्दो दण्डो देवता दण्डग्रहणे विनियोगः)। (४) ॐविश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परिपाहि सर्व- ता-इति । अत्र मातृपूजनादि पूर्णपात्रदानान्तम् आचार्यस्य कृत्य- म् , अष्टकखशाभिषेकादि दण्डग्रहणान्तं ब्रह्मचारिणः वटोः कृ. (१) हे आदर्श त्वं रोचिष्णुः प्रकाशमशीलः असि ॥ (२) हे छत्र त्वं वृहस्पतेर्देवगुरोः दिधर्मादिनिवर्तकोऽसि प्रता कारणात्पाप्मनो निषिद्धाचरणात् मामन्तहि व्यवहितं कुरु । सेजसो यशसच सकाशात्तु मा मन्तह । मा-शब्दोऽत्र निषेधार्थः। तेजो- यशोग्य युकं मां कुवित्वः ॥ (३)हे उपानही युवा प्रतिष्ठे प्रतितिष्ठत्याम्यामिति प्रतिष्ठे स्थितिहेतू स्था भवथ अतो विश्वतः सर्षमादहिकण्टकादेः मा मां पातं रक्षतम् ॥ (४) हे वैणवदण्ड त्वं विश्वाम्यः सर्वाभ्यो नाष्ट्राम्यो राक्षसा- विप्नजाम्बः सर्वतः सर्वावस्थासु मा मां परिपाहि र । उपध्मानी- माभावश्लान्ड्सः ॥

·१ হৃদ্রোক্ষাৎলাখদুঃ। त्य । बालश्छनोणालाहण्डव्यालरिकाहि हन्ताशयानादीनि मन ভুলি হলঃ স্ক্রাব , মুঘললি ত কুশলী দাজ্জাল धारशेत् । रूस आचार्य सम्पूज्य बरं दद्यात् । गौनाह्मणस्य. वर उच्यते । सत्र सङ्कल्प:- अद्यहाकोऽह मया मालकत्वासिद्धये कृतस्य समावर्चनकर्मणः सागवासिद्धार्थ सादगुण्याथै च इयां गां गोनिष्क्रयीभूल सुवर्ण रजसं का बररूपेणा आचार्याय तुभ्यं सम्पददे ॐ तत्सत् इति दद्यात् । तत आचार्यनुसार स्नासको नियवान् शृणुयात् । तत्रायं सूत्रम्---(पारस्करगृह्य ० कां० २०७) लातस्य यमामाक्ष्यामः इति ॥ १ ॥ ফঞ্চাখ ? कामादितरः॥२॥ कामात् इच्छया इतरः द्विजातेरन्यः शूद्रोऽपि यमेषु अ- धिक्रियते ॥ नृत्यगीतवादित्राणि न कुर्यान्न च गच्छेत् ॥३॥ नृत्यं तालाधनुकार्यङ्गविक्षेप । गीतं तालोपनिबद्धष- ड्जादिस्वरविशेषरागध्वनिः । वादिनं तालाधनुकारि ततादि- भेदेन चतुर्विधम् । एतानि स्वयं न कुर्यात् । नृत्यादि अन्यैः प्रयुक्तं द्रष्टुं श्रोतुं च न च गच्छेत् ।। क्षेमे रात्री ग्रामान्तरं न गच्छन्न च धावेत् ॥ ४ ॥ क्षेमे राजादिमयराहित्ये सति रात्री ग्रामान्तरं न गच्छेत् , न च धावेत् । उदपानावेक्षण वृक्षारोहण-फलप्रपतन-सन्धिस- पंण-विकृतस्लान-विषमलन-शुक्तवदन-सन्ध्यादि. त्यप्रेक्षण-भिक्षणानि न कुर्यात् ॥५॥ अस्या-उदपानं कूपादि तस्य उपरिष्टास्थित्वा को- तुकादिना अधोमुखो भूत्वा अवेक्षणं दर्शनं न कुर्यात् । वृक्षा- ·३३३ रोहण क्षोपरि ज्यान ! फलप्रपान वृथाऽपहफोटनम् । सन्धिसर्पण-सन्धिः कुद्वारं जीवार का लेन सय भवन में कुर्यात् । यदा सन्धौ सन्ध्यामनुपास्य सर्पणमध्वगमनं न कु. यति । अथवा अनुरकयो:-पुत्रजनकयो, स्त्रियो, दम्पत्यो। भ्रात्रोर्वा ऐक्वं सन्धिः तत्र भेदाय मध्ये गमनं न कार्यम् । विकृतस्नानं नास्नानं । विषपलनं गोंदेनं । शुक्तं ल. जाकरामङ्गलकरदुःखकरेति त्रिविधं निष्ठुरवाक्यं, तस्य वदनं भाषणम् । सन्ध्यादित्यप्रेक्षणं तिसृषु सन्ध्यासु आदित्यावलो- कनम् । तदुक्तम्- नेक्षेतादित्य मुधन्तं नास्तं यान्तं कथश्चन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्ये नभसो गतम् ॥ इति । भिक्षणं सिद्धान्नयाचनम् । एतानि क्षेये मति न कुर्यात् ।। वर्षस्यप्रावृतो व्रजेत् ॥ ६॥ देवे इन्द्रे वर्षति सति अपाता अनाच्छादितः सन् ( अ- यपिति प्रजापतिऋषिर्जगती छन्दः वज्रो देवता वृष्टिज वि. नियोगः)। ॐ अयम्मे व्वजः पाप्मानमपहनत्-इमं मन्त्रं पठन् ब्रजेत् गच्छेत् ॥ अपवात्मानं नायेक्षेत ॥ ७ ॥ अप्सु जलेषु आत्मानं प्रतिबिम्बितं मुखं न पश्येत् । एतच्च तैलादिष्वप्युपलक्षणम् । घृते तु छायादर्शनं कर्तव्य मेव । अजातलोनी विपुश्सी षण्डं च नोपहसेत् ॥८॥ अजातलोम्नी भ्रूनेत्रादिस्थाने रोपरहिता, विपुंसी पुरुष- चिह्नश्मनादियुक्तां त्रियं नोपहसेत् , न च गच्छेत् । षण्वं नपुं. सकं च नोपहसेत् । दोषाधिक्यायैतत् ॥ गर्भिणी ग्विजन्यति ब्रूयात् , सकुलमिति नकु- लं, भगालमिति कपालं, मणिधनुरितीन्द्रधनुः ॥९॥ , ·। শ্বাশ্রদ্ধাস্বত্বঃ गर्षिणी स्त्रियं विजया इत्येवं ब्रूयात् वदेत् । नकुलं पशु- विशेष सकुलमिलि गान् । कपाल कर्मर मनुष्णादितिर अगा- लमिति ब्रूयात् । इन्द्रधनुः मणिधनुरिति शाह ।। गांधयन्ती परस्मै नाचक्षीत।।१०॥ स्वावसं पायसन्ती गां गौस्ते पायथति वत्स" इति परस्मै तत्स्वामिने नाचक्षीस न बदेत् ॥ उर्वरायामनन्तहितायां भूमावुलपस्तिष्टन्न भूत्र- पुरीषे कुयात् ॥ ११ ॥ उर्वरायां सत्यवत्या, तृणैरनन्त हितायां च भूयौ, उत्सर्पन उत्प्लवमानः सन् , तिष्ठन ऊर्व सन सूत्रपुरी न कुर्यात् । एतच्च फाळकृष्टभूमि-मार्ग-जीर्णदेवायतन-पाणिगर्चादीनामप्यु. पलक्षणार्यम् ॥ . स्वयं प्रशीर्णन काष्ठेन गुदं प्रमृजीत ॥ १२ ॥ यत्रं विना पतितेन अयज्ञियन काष्ठशकलेन गुदं प्रभूजीत पोञ्छत् । एतच्च कोष्ठादीनाम्प्युपलक्षणम् ।। विकृतं व्वासो नाच्छादयीत ॥ १३ ॥ विकृतं स्मृतिशिष्टाचाराभ्यां विरुद्धं नील्यादिरक्तं चासो न परिदधीतेत्यर्थः । पालाशादिपुष्परक्तं वासस्तु परिदध्यादेव । इन्वतो व्वधत्रः स्यात् ।। १४ ॥ दृढं स्थिरं व्रतं प्रारब्धं कर्म यस्य सः, असमाप्तकर्मा नं स्यादित्यर्थः । वधात् घातात् आत्मानं त्रायते इति वधनः । स च शृङ्गिनखिदष्ट्रिभ्यः सम्भवति । तेभ्यो रक्षां कुर्वीतेत्यर्थः ॥ सर्वत आत्मानं गोपायेत् सर्वेषां मित्रमिव॥१५॥ आत्मानं सर्वतो रक्षेत् । सर्वेषां स्वेषां परेषां वा पित्रमिव भूयात् । मैत्रो ब्राह्मण उच्यते इति स्मरणात् ॥ इति साधारणशिक्षानियमाः ॥

·. " साकार हमारे সুখ শুকাই মিলন আর (50) तिला रात्री वारे ॥ १ ॥ समावर्तनानन्तरं निराने लक्ष वसाय प्रति कुर्याद । অাকা রুক্ষ্মন্ত্রী। भवेत् । मांस न भक्षयेत् । भूनमयेन पात्रेण अवंद पिवेत् । एतच्चालाबुतुरब्यादीनामुपलक्षणम् ॥ জাহাচ্ছন্বতাঙ্কলিন গ্রাজাকা- च तैः॥३॥ स्त्री नारी, शूद्रश्चतुर्थों पर, कालो मृतकः, कृष्णशकुनिः काका, श्वा कुक्कुरः । एतेषां दर्शनं भाषणं च त्रिरावं वन पेन् ।। शवशुद्रसूतकान्नान्ति च दाद्यात् ॥ ४ ॥ शावानं मृताशौचानं, शूद्रानं भोज्यानस्यापि नापितादेर- वरवर्णस्यानं, सूतकानं जातामौचानं च नाघार ।। मूत्रपुरीषे ष्ठीवनं चातये न कुर्यात् सूर्याचात्मानं नान्तर्दधीत ॥५॥ आरपे धर्मे मूत्रादि द • कुर्बाद । छत्तवस्त्रादिना सूर्यात आत्मानं शरीरं न गोपायेत् तसेनोदकार्थान्कुर्वीत ॥ ६ ॥ शौचादीन् तप्तनलेन कुर्यादित्यर्थः ।। अवज्योत्या रात्री भोजनम् ॥ ७ ॥ दीपादि प्रज्वलय्य रात्री भोजनं कुर्यान्नान्धकारे इत्यर्थः ॥ सत्यवदनमेव वा ॥ ६॥ अथवा सत्यवदनमेव नियमं कुयात् । अनृतं मिथ्यामा. पणं न कुर्यात् । एवं शिक्षायित्वा एतानियमान्करिष्यामीति बटुमवधार्य- आचार्य एनं वटुं स्वपादयोः पातयित्वा पूर्णाहुतिं जुहु- याव-समाचारात्, ·জার্মায় । विचाहे अतलन्छ च सालच्या बालकाधित सहर्भाधानाहिसंस्कारे शूर्णाहुलिय जना कारयेत् ।। इति पूर्वोत्तनिषेधस्य समाचार्यले भावाच । तच सङ्कल्प:- अघह अजुकोऽष्टम् अस्य पुरुष समायत व्याकरण : न्यूनातिरिक्त- दोषपरिहारार्थ सर्वाभ्युदयप्राश्वये च सुडाल्यानौ पूजाहुतिहोम कारिष्ये इति सकल्य्य स्मृडाभिं गन्धाशुपचार अभ्यर्ण सुचि बु. वेण द्वादशकृत्वः स्थाल्या आज्यं गृहीत्वा तच वृत्ताकं रक्तव- खखण्डावृतं सुपूजितं सुसूषितुं नारिकेलादिफ निधाय अधो. सुखेन बुदेण विधाय उत्थाय दिछन् समिद्धे ऽऔर पवनमित्त धारया मृर्षानन्दिव इति मन्मेण प्रथमभागोतल (पृ० १.७७)जुहुयात् । बु. गभावे घृतपूर्णेन जुगुक्तविशेषणविषिष्टेन घुरेणा उपविश्य जुहुयात्। (अत्रेतिकर्तव्यतामाह. संग्राहकार:- एवं पयोचितं शक्या हुत्या पूर्णाहुलिं चरेत् । घृतेनापूर्य चुगत मूवयसुचि सुबह ।। निधायाधोमुखं, न्यायेत्सु जाग्ने कुसुमाक्षतम् । पश्चादामपुरोदक्षकराभ्यां शङ्खधारया ॥ गृहीत्वा सुक्खुवौ मन्त्री सुचामन्यस्तलोचनः । ऋजुकाय: प्रसन्मात्मा समपादः समुत्थिरा ! स्थिरधीर्जुहुयादनौ वनपमितधाग्या । पूर्णाहुतिरियं प्रोक्ता सर्वकर्मअपूरणी ॥ इति । विधानपारिजाते आश्वलायन:- आज्यं द्वादशाकृत्वस्तु गृहीत्वा पूरयेत्हुचम् । तया चाज्याहुतिः कार्या सा पूर्णाहुतिरिष्यते ।। सुवपूर्णाहुतिर्वा स्यादित्येके याज्ञिका विदुः ॥ इति)। तत: स्नातकस्य पित्रादिः चौलादिसमावर्तनान्तकर्मणां परि. पूर्त्यर्थं गोदानं कुयात् । आचार्य सम्पूज्य देयद्रव्यं संमोक्ष्य स- पूज्य संकल्प्य कर्मोपदेशकायाचार्याय दद्यात् । तत उत्तराङ्गत्वेन K-I ·मान অঁকাৰঃ- বললামঃ জে বিঘায় ব্ৰহ্মৰ লয় উদ্বেীন पूजनं कुर्यात् । स्नासकेन सह ग्रहवेदीसमीपमाग आमने उप. विश्याचम्य सङ्कल्पं कुर्यात-ॐविष्णुः३ अमेहेत्यादि संजीय अमुकोऽहम् अमुकस्य बटोः कृतानां चूडापन रनवेदारम्भममा वर्तनकर्मणाम् उत्तराङ्गत्वन सगणाधिपपातॄणां ब्रह्मवरुणाधि- देवतादिसहितादित्यादिनवग्रहाणां च पूजनं करिष्ये इति । ततः ॐगणपतय नमः ॐातृभ्यो नमः ॐ आदित्याय नमः इत्या- दिनामपन्त्रैः ध्यानादिनीराजनान्तं सम्पूज्य ब्रह्मामुपरिरिति सम्पार्थ्य प्रतिमादानसङ्कल्पं कुर्यात् - अद्यहेत्यादि मनीयं अ. मुकोऽहम् अमुकराशेः पुत्रस्य चूडापनयनवेदारम्भममावर्तनक- मणां ग्रहयागस्य साङ्गफलमाप्तये साद्गुण्यार्थ च इमाः सुपू- जिताः सौवणीः आदित्यादिनवग्रह प्रतिमाः वस्वच्छन्नाः आचा- यदिब्राह्मणेभ्यो विभज्य दास्ये ॐतत्सत् । फुतत्तत्प्रतिमादान. प्रतिष्ठासिद्ध्यर्थम् इदं द्रव्यं च ब्राह्मणभ्यो विभज्य दास्ये इति सङ्कल्प्य प्रतिमाः दत्त्वा जाफ्कादियो दक्षिणां दद्यात् । ततो भूयसी सङ्कल्पयेव-अद्येहेत्यादि सङ्कीयं अमुकोऽहम् अमुकराशेः पुत्रस्य चूडोपनयनवेदारम्भसमावर्तनकर्मणां न्यूनातिरिक्तपरिहा. रार्थ साद्गुण्यार्थं च इमो भूयसी दाक्षिणां नानागोत्रेभ्यो ब्रह्म णेभ्यो नटनर्तकगायकेभ्यो दीनानाथेभ्यश्च विभज्य दास्ये इति सङ्कल्प्य दद्यात् । ततः समावर्तन कर्मणः साङ्गफलप्राप्त्यर्थं साद्- गुण्यार्य च यथोपपन्नेन सिद्धानेन दश यथासंख्याकान् वा ब्रा- ह्मणान्मोजयिष्ये इति सङ्कल्प्य राजपुत्रनामानि विसृज्य मा. तृणां नवग्रहादीनां च विसर्जनं कुर्यात-- (१)ॐउखावतं धूही युज्यथामनश्रु ऽअवीरहणी ब्रह्मचोदनौ । स्वस्ति यजमानस्य गृहान् गच्छतम् ॥ (१) य० सं० म० ४ मं० ३३ । वसत्यनयोगदिति उखो ·- समावर्तनसंस्कारप्रयोगः। यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामिकाम् । इष्टकामसमृद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥ गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर । यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ मुरेश्वर ॥ इति । अथ कर्मसर्वाङ्गपृश्य- यस्य स्मृत्या च नामोत्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ ॐअध्युताय नमः ३। प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेष्ठ यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः ।। ॐविष्णवे नमः ३ । ॐकायेन वाचति ईश्वरार्पणं कुर्यात् । ततः घृते लायां स्नातक दर्शयित्वा अभिषेकतिलकरक्षाब- न्धनमन्त्रपाठगादि कारयेत् । ततः बहिवालातः शिबिकादिया. नेन स्वस्तिवाचन-शङ्खघण्टादिशब्दपुरःसरं पिष्टातकस्वस्तिका. द्वितगोधूमशष्कुल्यलंकृतशुचित्राच्छन्नाध्वना गृहं प्रविश्य- कुमारी धनदा नन्दा विपुली मङ्गलाऽचला : पद्मा चैव समाख्याताः सप्तता द्वारमातरः ॥ इत्युका मातृ देवगृहद्वारि सम्पूज्य दध्यादिमङ्गलद्रव्यहस्ता- भ्यो भगिनीम्यो रजतादिद्रव्यं दवा सदस्तेन अक्षिणी अअयि. स्वा जीवमातॄणां पूजनं कुर्यात् । तद्यथा-आसने उपविश्याचम्प माणानायम्य सुमुखश्वेत्यादि पठित्वा अर्धे संस्थाप्य पूजासंश- जगदधिष्ठानभूती हे प्रकृतिपुरुषौ एतम्-पुनर्यो वितते सति भाग- च्छतम् , युज्येयां-युक्तौ च भवतम् । युवयोर्योगं विना कर्मप्रचारा- सम्भवात् । कीडयौ युवां धूर्षाहौ-कर्मधुरं वोढुं शक्ती, अनन- अवरहिती सोत्साहौ, अवीरहणी-वीराणां कर्मणि सोत्साहाना हननं नाशमकुर्वाणी, ब्रह्मचोदनौ-ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य कर्मणि प्रेरको च। इदानीं गृहान् स्वस्वरूपं गच्छतम् । युष्मत्प्रसादात् यजमानस्य स्वस्ति कल्याणं भवतु । - Pom ४३सं०वि० ·- संस्कारदीपके- ल्पा-अधेहेत्यादि संकीयं अमुकोऽहम् अमुकराशेः पुत्रस्य चूडोपनयनवेदारम्भसमावर्तनकर्मणाम् उत्तराङ्गन गृहप्रवेश- कर्मणि सर्वाभ्युदयप्राप्तये भिस्यादिलिखितानां कल्याण्यादिसप्त. जीवमातॄणां पथामिलितोपचारैः पूजनं करिष्ये इति । "एतन्ते" इत्यादि पठित्वा ॐ भूर्भुवः स्वः कल्याण्यादिसप्तजीवमातर इहागच्छ. न्तु इह तिष्ठन्तु मुप्रतिष्ठिता वरदा भवन्तु इति प्रतिष्ठाप्य, ध्यानम्- कल्याणी मङ्गला भद्रा पुण्या पुण्यमुखी तथा । जया च विजया चैव सप्तैता जीवमातरः ॥ इति ध्यात्वा नाममन्त्रेण पाचादिनीराजनान्तं सम्पूज्य व- सोधाराः पातयित्वा ब्रह्माणीकमळेन्दुसौम्यवदनेति पुष्पाञ्जलि समय दक्षिणासंकल्प:--अयेहामुकोऽहं चौलादिकर्मणाम् उत्त. राङ्गत्वेन कृतस्य जीवमातॄणां पूजनकर्मणः साद्गुण्यार्थम् इमां दक्षि णां ब्राह्मणाय दास्ये ॐतत्सत् इति दद्यात् । तत आचारात् भाग. न्यादिभिर्बटोः महानीराजनं तिळकादि च कार्यम् । ततोऽशीति यथाशक्ति वा ब्राह्मणान्मोजयित्वा इष्टवन्धुभिः सह भुञ्जीत । यथामुखं विहरेत् ॥ ततश्चतुर्थेऽहनि माता षटुना सुवासिनीभिश्च सह शङ्खघण्टा. दिशन्दपुरासरं मापीठादि चौलकेशांश्च गृहीत्वा जलाशयं गत्वा जलाशयनिकटे संस्थाप्य जलाशयनिकटवर्तिनि कुख्यं यत्स्यादि. मातृलेखयित्वा नमोऽन्तः मत्स्यै कूम्य बाराको कुक्कुव्यै दय जलक्यै सोमाय इति चतुर्थ्यन्तनाममन्त्रैः गन्धाधुपचारैः पूज- यित्वा जलं प्राश्य मुक्तबन्धनाः पूर्वनिर्मितपोटलिका जलाशयतटे निधाय ब्रामणादिद्वारा मात्रफळकं शायिस्वा नर्तकादिभ्यो मोदकादि दवा जलकुम्भहस्तानग्रतः कृत्वा शङ्खादिशब्दपुरस्सरं गृहं प्रविश्य ताम्रकटाहपाचितं मिष्टानं गृहपतिभिः स्वजनः सह 'भका पथासुखं विहरेत् ॥ इति चुडोपनयनवेदारम्भसमावर्तनप्रयोगा।

·केशान्तसंस्कारप्रयोगः। (१३) अथ केशान्तः (गोदानम् )। अयं च षोडशवर्षस्य केशान्तः" इति पारस्करगृह्यसूत्रात्स- सदो वर्षे, कालापकर्ष कृत्वा तत: पूर्व वा श्मश्रूगमानन्तरं कार्यः। यद्यप्ययं द्वादशवार्षिकादिव्रतानुष्ठानानन्तरं समावर्तनपक्षे समा. वर्तनात्पूर्वमेव प्राप्तस्तथापि पश्चवार्षिकादिव्रतानुष्ठानानन्तरं समावर्तनपक्षे तदुत्तरमेव प्रामोतीति समावर्तनपूर्वकालिकत्वस्या- स्मिन्ननियमात् श्मशूदमनात् पूर्व प्राधान्येन श्मश्रुसंस्काररूप- स्थास्थानुचितत्वादुपनयनदिने समावर्तनानुष्ठाने काळापकर्ष कृत्वा समावर्तनात् पूर्वपस्थाननुष्ठेयस्वान तैः सहास्य तन्त्रेण प्रयोग उपदिष्टः। अथ प्रयोगः तत्र चन्द्रतारानुकूके चौकोक्तशुभदिने संस्कार्यस्य पित्रादिः केशान्तं कुर्यात् । तद्यथा-विवाहपूर्वाङ्गप्रयोगोक्तरीत्या (पृ० ८९) संस्कार्य संस्नाप्य पित्रादिः सुस्नातो दीप प्रज्वलय्याचम्प प्रा. णानायम्य स्वदक्षिणतः संस्कार्यमुपवेश्य शान्तिपाठ (स्वस्ति- वाचनं ) कृत्वा अर्धे संस्थाप्य देवेभ्यः पुष्पाञ्जलिं समय पूर्वो. तविधिना गणेशं सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अमुको. ऽहममुकशर्मणोऽस्य पुत्रस्य संस्कारातिशयाधानद्वारा श्रीपरमे- इवरणीयर्थ केशान्ताख्यसंस्कारं करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन मात्पु. जाऽऽभ्युदयिकश्राद्धपुण्याहवाचनानि करिष्ये इति सङ्कल्प्य तानि क्रमेण कृत्वा सति सम्भवे प्रथमभागोक्तरीत्या (पृ.१८७) ग्रहयागं कृत्वा अन्यथा कलमो ब्रह्मवरुणसहितादित्यादिग्रहपूजनं कृत्वा रक्षासूत्रमभिमन्व्य कलशोपरि स्थापयेत् । समाचारान चौलात्पूर्वरात्री क्रियमाणं केशाधिवासनं त्वत्र न कर्त्तव्यम् । श्मशृणां जुटिकाबन्धनयोग्यत्वाभावात् । ततः संस्कार्यस्य पिता स्थाण्डिके पश्वभूसंस्कारान् कृत्वा सूर्यनामानि संस्थाप्य त्रीन ·३४० संस्कारदीपके- ब्राह्मणान् मिष्टान्नेन तर्पयित्वा आचार्यब्रह्मणोवरणं कृत्वा दक्षि. णतो ब्रह्मणे आसनं दत्त्वा तत्र तमनेः पूर्वमार्गेणोपवेशयेत् । नात्र संस्कार्यस्य मातुरुपस्थे उपवेशनं, वाल्याभावेनायुक्तत्वात् इति गृह्यत्तौ नारायणः । ततः कर्ता प्रणीतामणयनादि पूर्ण पात्रदानान्तं चौलवत् (पृ० २८० ) कुर्यात् । तत्र चूडापदस्थाने केशान्त्यूहः कार्य:, सूर्यनामकाग्निश्चात्र प्रतिष्ठापनीयः। ततोळ. सदानं विधायोपकल्पितपाने शीतास्वप्सु उष्णा अप आसिच ति वक्ष्यमाणमन्त्रेण ( उष्णेनेति परमेष्ठी ऋषिः प्रतिष्ठा छन्दः लिङ्गोक्ता देवता उष्णोदकासेके विनियोगा)। ॐउष्णेन व्वाय उदकेनेदिते केशश्मश्रु व्यप- इति । उष्णोदकमिश्रित शीतोदके उपकल्पितं घृतपिण्डं तुष्णी प्रास्यति । तत उदकमादाय दक्षिणगोदानसमीपश्मश्रु वक्ष्यमा. णमन्त्रेणोनत्ति- ( सवित्रेवि प्रजापतिषिः गायत्री छन्द: आपो देवताः उन्दने विनियोगः)। ॐसवित्रा प्रसूता देव्या आपऽउन्दन्तु ते तनुम् । दीर्घायुत्वाय व्वर्चसे-इति । ततस्व्येण्या सारया तुष्णी श्मश्रु विनीय त्रीणि कुशतरुणान्यन्तर्दधाति- (ओषधे इति प्रजापतिषि: यजुश्छन्द ओषधिदेवता कुशत. रुणान्तर्धाने विनियोगः)। ॐओषधे वापस्व-इति मन्त्रेण । ततस्ताम्रपरिष्कृतमा. यसक्षुरमादचे-(शिवो नामेति प्रजापतिषिः यजुश्छन्दःक्षुरो देवता पुरग्रहणे विनियोगः)-- शिवो नामासि स्वपितिस्ते पिता नमस्ते SH. स्तु मा मा हिश्सी-यनेन मन्त्रण । ततो दर्भतरुणा- वहितेषु धुरं सरलनं करोति-(निवर्तयामीति प्रजापतिषिय. सुभन्दा पुरो देखता रनिधाने विनियोगः)।

·केशान्तसंस्कारप्रयोगः। ३४१ निवर्तयाम्पायुषेऽन्नाद्याय प्रजननाय रायस्पोषा- य सुप्रजास्त्वाय सुधीर्याय- इति मन्त्रेण । ततश्छिनत्ति- (येनावपत् इति आलम्बायनऋषिः पतिश्छन्दः सविता देव- वा श्मश्रुच्छेदने विनियोगः)। ॐनावपत् सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो व्वरुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणो व्वपतेदमस्यायुष्यं जरदष्टिर्य- थाऽसत्-इत्यनेन मन्त्रेण समणि कुशतरुणानि प्रच्छिद्य उत्तरतो ध्रियमाणे गोमयपिण्डे प्रास्य उदकस्पर्श कृत्वा ततस्त. स्मिन्नेव दक्षिणश्मश्रुणि एवमेवोन्दनादि वारद्वयं तूष्णी कर्म क- तव्यम् । अत्र पश्चिमगोदानाभावात् मध्यत्वसाम्याव श्मश्रुमध्ये अधरोष्ठादास्थे सर्वमुन्दनादि कर्म कुर्यात् । श्मश्रुच्छेदने मन्त्र- विशेषः-(व्यायुषमिति नारायणऋषिरुष्णिक छन्दः अभिर्देवता श्मश्रुच्छेदने विनियोगः) ॐन्यायुष जमदमे कश्यपस्य घायुषम् । यद्देवेषु घ्यायुषं तन्नो ऽअस्तु व्यायुषम् ---इति। ततः पूर्ववत् तृष्णी पुनर्वारद्वयं कर्म कुर्यात् । ततं उत्तरंगोदानसमीपश्मश्रुणि पूर्वव. दुन्दनादि कर्वव्यम् । छेदने मन्त्रविशेषः-(येनेति वामदेवऋषि- यजुश्छन्दः क्षुरो देवता श्मश्रुच्छेदने विनियोगः)। ॐ येन भूरिश्वरा दिवं ज्योक्च पश्चाद्धि सूर्यम् तेन ते व्वपामि ब्रह्मणा जीवातवे जीवनाय सुश्लो- क्याय स्वस्तये-इति। अत्रापि पारद्वयं तूष्णी पूर्ववदुन्दनादि । ततः त्रिः क्षुरेण शिरः प्रदक्षिणं समुखं परिहरेत् । तत्र प्रथमवारं परिहरणे मन्त्र:-(यक्षुरेणेति वामदेवऋषिपंजुश्छन्दः क्षुरो दे. बता परिहरणे विनियोगा)। ॐयक्षुरेण मज्जयतासुपेशसाव्वप्ना वा व्वपति केशश्मश्रु च्छिन्धि, शिरोमुखं माऽस्यायुः प्रमोषी:- इति । ततस्तेनैवोदकेन सर्वत्र पाकरणम् । नापिताय क्षुरदा-

·संस्कारदीपके-
नम्-(अक्षण्यासिसि दामादेवऋपिर्यभान्द' हुणे देव मा.
पिताय शुरदाने विनियोगः ) ।
ॐअक्षाचन परिचय---- इत्लानेन अन् । सानाधिन
उदमुखस्थितस्य भाङ्मुखस्थिवल्या वा मुण्डनं करोति ।
गोमयपिण्डमनुगुप्तगोष्ठे निघाय पित्रादिः वाचायाध कुमाराचा.
याय बा गोरूपं वरं दद्यात् । हतो ब्राह्मणभ्यो भुषसी दक्षिणा
दत्त्वा दश यथाशक्ति वा ब्राह्मणान् भोजविष्य इति संकल्प्य अग्नि
देवांश्च विमृज्य कर्मसम्पूर्णता वाचयित्वा यस्य स्वत्त्युत्का
विष्णुं नमस्कृत्य ब्राह्मणद्वारा अभिषेकतिलकपन्त्रपाठादि कारयेछ ।
( केशानाम् अन्तः समीपस्थितः श्मश्रुभाग इति व्युत्पत्या
केशान्तशब्देन इमश्रूणामभिधानाद श्मश्रुसंस्कार एवं केशान्द.
शब्देन प्रतिपाद्यते । अल एवाश्वलायसेनापि "मश्रूणीहोन्दनि"।
इति श्मश्रूणां संस्कार एवात्रोपदिष्टः । संस्कारगणपतिना चा-
यमेवाह ! उष्णोदकासेकमन्ने कापदोपादानं तु नापितकt.
कर पनसाधारण्येन तस्योपयोगित्वाबोध्यम् । एवमन्यत्रापि ।
श्मश्रुशब्देन च मुखजानि लोमान्यभिधीयन्ते इति देवयाज्ञिकः ।
तस्मादत्र केशानां क्षुरेण समन्त्रकसंस्कारो न । तत्संस्कारस्य
पूर्व जातत्वाच्चेति दिक् ) ॥ इति केशान्तः ।
विवाहयोगस्तु पूर्वमेव प्रदर्शित । स्मााधानौताधानयोः
प्रयोगो अन्यतोऽवगन्तव्यौ इत्युपरम्यते ॥
वेदाश्वनवभूवर्षे वैशाखे धवले दः ।
त्रयोदश्यां शनी पूर्ति गत संस्कारदीपकः ॥
इति श्रीनित्यानन्दपर्वतीयविरचितः संस्कारदीपकः ॥
गुरुः शरणम् ॥
-

·-:25 -SANAR-2 VELA-2014 १ मूलपुरुषा मूलपुरुषः मूलपुरुषः मूलएषः कन्या कन्या पिता कन्या पितामहः कन्या प्रपितामहः पितामहः पिता वरः मलपुरुषः न्धा वृद्धप्रपिता. प्रपितामहः पितामहः पिता वर सलपुरूषः कन्या वृद्धत्तरप्रपिता. वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता वरः पिता धेर मृ. पिता कन्या वर पिता कन्या पिता कल्या पितामहः पिता पिता कन्या पिता कन्या पिता वरः मू० प्रपितामहः । पिता पितामहः कन्या पिता वरः वृद्धप्रपिता. प्रपितामहः पितामहः पिता वृद्धतश्प्रपि. वृद्धप्रपिता. प्रपितामहः पितामहः पिल्ला बरः वरः मू० पितामहः पिता वन्या मु० पितामहः पिता कन्या पिता पितामहः पितामहः पितामहः प्रपितामह वहः पिता पिता पिता कन्या वरः कन्या पिता वरः पितामहः पितामहः कृद्धतरप्रति पितामहः वृद्धप्रपिता.ता प्रपिता. पिता प्रपितामहः कन्या प्रपितामहः कन्या पितामहः पितामहः पिता पिता वरः VERSNESD % ASTRA WATION ·प्रपितामहः पितामह पित्ता प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या मू० मू० मू० पिता | प्रपितामहः पितामहः | प्रपितामहः प्रपितामहः प्रपितामहः वृद्धप्रपि. | प्रपितामहः वृद्धतर. वरः पितामहः पिता पितामहः पितामहः. पितामहः प्रपिता. पितामहः वृद्धप्रपिता. पिता वरपिता पिता पिता पितामहः । पिता प्रपितामह कन्या कन्या वर कन्या पिता कन्या पितामहः वरः पिता , वरः वृद्धप्रपिता, प्रपितामहः पितामहः वृद्धप्रपिता. प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या मू० मू० मू. मू० पिता वृद्धप्रपिता, पितामहः | वृद्धप्रपिता. प्रपिता. वृद्धप्रपिता. वृद्धप्रपि. वृद्धप्रपिता. वृद्धतरप्र. प्रपितामह पिता प्रपितामहः पितामहः , प्रपितामहः प्रपिता.. प्रपितामहः वृद्धप्रपि. पितामहः वा पितामहः पिता पितामहः पितामहः । पितामहः प्रपितामहः पिता पिता वरा पिता पिता पिता पितामहः कन्या कन्या पिता . मू वृद्धप्रपिता. प्रपितामः पितामह पिता वृद्धतरप्र. वृद्धप्रपिता. प्रपितामह पितामहः पिता मृ. मू० मूर पिता : वृद्धतरप्र. पितामहः ' वृद्धतर. प्रपितामहः वृद्धतरन्न, वृद्धपिता. वृद्धतरण, वृवतरप्रषि. वरस ! वृद्धप्रपिता. पिता वृद्धपिता, पिताम. वृद्धपि. प्रपितास. बृद्धप्रपि. वृद्धप्रपिता. प्रपितामह प्रपितामहः पिता प्रपितामहः पितामहः । प्रपितामहः प्रपिता. पितामहः पितामहः पिता पितामहः पितामहः : पिता पिता प्तिा पितामह रिता - ·म० भू० वृद्धतरप्रपि. वरः माता कन्या माता कन्या पिता वर माता कन्या म० पितामहः पिता वरः माता कन्या स० प्रपितामहः पितामहः पिता वरः माता कन्या ३. प्रपिता. माता वृ. प्रपिताम. कन्या प्रपितामहः पितामहः पिता प्रपितामहः पितामहः पिता भ० वरः मू० मातामहः माता कन्या मू. सातामहः "पिता माता वरः कल्या मातामहः पितामहः माता पिता कन्या चरः साताम. माता कन्या प्रपिताम, पितामहः पिता सू० माताम, दृ. प्रपिता. माता प्रपितामहः कन्या पितामहः सातामहः वृद्धतरप्रति साता वृद्धप्रपिता. कल्या प्रपितामह पितामहः foot . मू० वरः पितामही पिता कन्यो मू० पितामही पिता कल्या पिता पितामही पितामहः पितामही प्रपितामहः पिता पिता पिता पितामहः कल्या वरः हत्या पिता वरः पितामही . प्रपिता पिता प्रषिताल. कन्या 'पितामहः पिता पितासही वृद्धतरषि पिता वृद्धप्रपिता. प्रपितामहः पितामह पिता वस - ARCIBE ४४ सं०वि० ·स. वरः ४ मू० मातामही माal कन्या मू० मातामही माता कन्या पिता वरः मातामही पितामहः माता पिता कन्या वर मातामही प्रपिताम, माता पितामहः कन्या पिता मातामही वृ. प्रपिता. मातामही वृ.तरप्रपिता. माता प्रपितामहः माता वृद्धप्रपिताम. कन्या पितामहः पन्या प्रपितामह पिता पितामहः वरः पिता वः वरः पिता प्रमातामहः मातामह माता कन्या प्रमातामहः मातामहः साता न्या मू प्रमातामहः पितामहः मातामहाः पिता साता कन्या प्रमातामहः प्रपितास. सातामहः पितामहः माता पिता मसातामहः वृक्षाप्रपि. सातान: प्रपितात. साता पितामह काया पिता मा प्रमाताम, जसविं, मातामहः वृद्धा माता कन्या 0 rio111.327, पितामहीपिता पितामही पिता म वरः पितामहीपि. पिता पितामहीपि. पितामहः पितामहीपि. प्रपिता. ; पितामही पितामही पिना पिनासही पितामहः पिता पिता f༢t कन्या पितामही प्रतिता रिता पितामह कन्या कल्या वरः SONOMISED ·RAILER- म स० ६ मातामहीपिता व सातामही माता कल्या मू० मातामहीपि. पिता मातामही वरः माता कन्या मातामहीपि, पितास. मातामही पिता माal वरः कन्या मातामहीपि.पिता. मातामहीपि. वृद्ध, मातामहीपि.वृद्धतरप्र. मातामही पितामहः | मातामही प्रपितामहः माताजही वृन्दप्रपिता. साता पिता पितामहः शाह प्रपितामह कल्या वरः पिता पिता वरः पितामहमाता पितामहः पिता कन्या पिताम. मी. पिता पिताम.सा. पितामहः पिताम.मा.अपितासाः पिताम.सा. वृद्धाषि, विलासा.सरप्रति पितामहः पितामहः पिता पितामहः पिताश पितामह प्रपिताल, पितालहा पिता, पिता पिता पिता पिता पिता रितासह पिता प्राप्तामा पिता वर विवाह कन्या पिता वर कन्या . पितामहीमाता वस पितामही पिता कन्या पिताम, मा. पितामही पिता वर: | पिता पिता पिताम.मा, पितामहः पिताम.मा.प्रपितान. पितामही पिता पितामही पितामहः वरः पिता पिता कन्या कन्या पिताम.मा. वृद्धप्रषि, पितास.मा.मातापि पितामही प्रपिता पितामही तृपिता पिता पितामहः । पिता प्रपितामह कन्या पिता पितामहः पिता वर कन्या ·म० सं० म. मातामहीमाता वरः मातामही भाता कन्या मातामहीमा. पिता | मा. महीमा. पितामहः मा, महीमा. प्रपिता. | मा.महीमा. वृ. प्रपि. मा.महीमा. वृद्धतरप्र. मातामही वरः मातामहो पिता | मातामही पितामहः | मातामही प्रपिताम. / मातामही वृद्धप्रषि, माता माता माता पिता साता पितामहः साता प्रपितामहः कल्या कन्या कन्या वरः पिता कन्या पितामहः पिता कन्या - घर: म मातामहमाता वरः मातामही माता कन्या माताम. मा. पिता माताम. मो, पितामहः मा. स. मा. प्रपिता. मा.म ... प्रपिता. मा.म.सा. कृ.रा.स. मातामहः वरः मातामहा पिता ! मातामहः पितामह ! सातामहः प्रापतामहः | सातामहः . प्रपि. माता माता माता पिता साता पितामहः माता पपिता कन्या कन्या कन्या वरः कन्या पिता कन्या वर पा पिताह यः म म माता पितामही माता कन्या पितामहापिता पिताही पिता पितामहमाता माता पितामहः त्या पिता कन्या पितामहीमाता पितामही कन्या पिता ता वर ·DOORDAR -- म० मातामहः माता कन्या पितामही मातामहः पिता माता वरः कन्या पितामहमाता पितामहः पिता मातामहः माता कल्या म० पितामहीमाता मातामह पितामही माता पिता कल्या पितामहीपिता पितामही पिता वरः वश वरः स० पितामही पिता कन्या पितामही पितामही पिता पिता कन्या पितामहमाता पितामही पितामहः पिता पिता कन्या व "पितामहीमाता पितालही पितामही पिता पिता कन्या वरः पितामहीपिता पितामही पिता वा म. मातामही माता पितामही मातामही पिता पितामहमाता मातामही पितामहः माता पिता कल्या पितामहीमाता | मातामही पितामही पिता कन्या वरः पितालहोपिता पितामही पिता कन्या वरः कन्या वर: पितामही पिता प्रमातामह मातामहः माता कन्या प्रमाताह: मातामहः प्रमातामहः मातामहः माता कन्या पितामहीमाता पितामही पति पितामहलाता | प्रमातामहः पितामहः मातामहः पिता माता वः कन्या पितामहीपिता पितामही पिता कन्या n ·AIL मक पितामहीपिता पितामही पिता कन्या पितामही पिता वर: म० पितामहीपिता पितामहमाता पितामही पितामहः पिता पिता कन्या पितामहीपिता पितामहीमाता पितामहीपिता पितामहीपिता पितामही पितामही पितामही पितामही पिता पिता पिता पिता कन्या वर कल्या वरः मू मातामहीपिता पितामहीमाना मातामहीपिता पितामहोषित मातामही पितामही : मातामही पिताही साता पिता कन्या कन्या मातामहीपिता मातामही माता कन्या पितामही मातामहीपिका पितामहम्माता पिता मातामही वर माता पिता कन्या पितामहः पितानही पिता पितामहमाता पितामह पिता कल्या पितामह पितामहमाता पितामहमाता पितामहः {ពុក fgའr कन्या पितामहमाता पितामहीमाता पितामहराता पितामहफिल पितामहः पितामही पितामहः पिता किया .... कन्या 5- ८ पितामहीमाता पितामही पिना पिताम्ही पिना विता-1 स पितामहीमाता पितामहमाना iirr ༑#༣ – F विनाहीनामा धित: पिनामहो पिनामहः विनारही किता पिता पिता किन कन्या lamaAQROOT ·९ म. सू० मातामहीमाता मातासही साता कल्या पितामही मातामहीमाता पिता मातामही माता कन्या पितामहीपिता पितामही पिता घर: पितामहमाता मातामहीमाता पितामहीमाता मातामहीमाता पितामहः मातामही पितामही सातासही पिता माता पिता वरः कन्या कन्या मा पितामहमाता मातामहमाता पितामहीमाता मातामहराता पितामहः मातामहः पितामही मातामह पिता माता पिता माता वरः कल्या किकामहीपिका सातामहसाता मातामहः माता कन्या पितासही पिता वरः सातामहमाता मातामहः माता कन्या पar सू० कन्या कल्या कन्या पितामही पिता वरः पितामहमाता कन्या पितामहः पिता पितामहीमाता पितामही पिता पितामहीपिता पितामही पिता वरः चर: पिता कन्या पितामही | पिता पिता कन्या वरः पितामहमाता पिता पितामहः कल्या पिता वरः पितामहीमाता-पिता पितामही न्या पिता ब्दर पिशाहीपिता पितामही पिता . ANIMAL ·DAILE PACLA- म० स० मातामहीमाता व मातामही भाता कन्या मातामहीमा, पिता मातामही वरः माता मा. महीमा. पितामहः| मा, महीमो. प्रपिता. मा.महीमा. बृ. प्रपि. मा.महीमा. वृद्धतरण, मातामही पिता मातामही पितामहः मातामही प्रपिताम. मातामही वृद्धप्रषि, माता वर माता पिता माता पितामहः साता प्रपितामहः कन्या कन्या व। पिता कन्या पितामहः वः पिता वरः कल्या कन्या वर मातामहमाता मातामह माताम. भा. पिता माताम, मो,पितामहः सा. स. मा. प्रपिता. मा.म... प्रपिता. मा.स.मा, कृ.रा.स मातामहः वर मातामहा. पिता मातामहः पितामहः मातामहः प्रपितामहः मातामहः कृप्रषि, माता माता वरः साता पिता : पाता पितामहा। मात पितामह कन्या कल्या कल्या वरः कन्या पिता ! कन्या माता काया पिता म माता पितामही माता पिता काया वस पितामहमाता माता वितासहः कन्या पितामहीमाता माता पितामही अन्या पिना पितामहरिता पिताही पिता ता वस ·७ मामह माता पितामही रिता मातामहः माता न्या पितामहमाता पितामहः पिता माताह: साना पितामहीमाता पितामही पिता साताह माता पितामहरिता पिनाई। पिता सा पितानही पिता कन्या पितामही पिता वरः पितामही पिता कल्या रिताममाता पितामही पिता पिता पिता कन्या पितामहीमानः पिनाश्री विमानही रिता पिता मया निता.पि. पितामही पिता . वरः म. पितामहझाता मातामही मातासही मातामही माता कन्या पितामहो मातामही पिता चरस कल्या पिताम्होपिता गितासही पिता पितामहीमाता पितामही पिता पितामहः বি। कल्या कन्या म. पितामही पिता प्रयाताम्हा माताम: प्रमातामहः मातामहः माता कन्या प्रमातामह मातामह माता कत्या पितामहीमाता पितामही पति पितामहमाता प्रमातामहः पितापहः । मातामहः पिता माता वर कल्या पितामहीपिता पिशासही पिता कन्या 9 ·---- Is ८ म० पितामहीपिता पितामही पिता कन्या म० पितामही पितामहीपिता पितामहमाता पितामहीपिता पितामहीमाता पितामहीपिता पितामहीपिता पिता पितामही पितामहः । पितामही पितामही । पितामही पितामही वर पिता पिता पिता पिता पिता पिता कन्या बरः कल्या वर बल्या म० मातामहोपिता मातामही माता कन्या पितामही मातामहीपिका पितामहम्माता मातामहीपिता पितामहीमामा मातामहीपिता पितामहीपिका पिता मातामही पितामहः मातामही पितामही मातामही विताही माता पिता साता पिता माता कन्या कन्या बरः मा पितामहमाता पितामहः पिता कन्या पितामही पितामहमाता पितामहमाता पितामहयाता पितामहीमाता पितामहगाता पितामहीक्षित पिता पितामह पितामहः पितामहः पितामही । पितामहः पिनाकी पिता पिता पिता पिता पिल सध्या कन्या कर पितामहीमाता पितामही पिता पिनाम रिता हा पितामही पितामहीमाता पितामहमाता पितामहीमाता पितापहीलाता पितामहीमाता पिता जीविता पिता पितामही पितामही पिकामही पिना वर पिता पिता पिता पिता बिना पिन:

·म. सू० १ मातामहीमाता मातामही माता कन्या पितामही मातामहीमाता पिता मातामही वरः माता कन्या पितामहमाता | मातामहीमाता पितामहः मातामही पिता माता वरः कन्या पितामहीमाता मातामहीमाता पितामही मातामही पिता साता कन्या पितामहीपिता पितामही पिता म० स० मातामहमाता पितासही पिता वरः मातामहमाता सातामहः विकामहीपिता दिमाही मातामहमाता मातामहः माता कत्या TE पितामहमाता पितामहः पिता वर सातामहमाता मातामहः माता कन्या पितामहीमाता पितामही पिता वरः माता हत्या ara कन्या सू० कन्या कन्या कन्या कन्या पितामही पिता वरः पितामहमाता पितामहः पिता पितामहीमाता पितामही पिता पितामहीपिता ধরার্থী दर वरः मू. पिता कन्या पितामही पिता वर पिता कन्या पितामहलाता पिता पितामहः कन्या पिता वरः पितामहीमाता पिता पितामही पिता पिशाहीषिता पितामही पिता वरः 2.

·मू० पितामहः पिता कन्या पितामही पितामहः पिता पिता वर कन्या पितामहमाता पितामहः पितामह / पिता पिता कन्या पितामहीमाता पितामहः पितामही पिता पिता कन्या वरः पितामहीपिता पितामही वहः पिता प्रपितामहः पितामहः पिता पितामही . प्रपितामहः पिता पितामहः पिता पितामहमाता प्रपितामहः पितामहः पितामहः पिता पिता वरः पितामहीमाता पितामहः पितामही पतामह पिari पिता कल्या पिहाड़ीपिता पितामही कन्या कन्या C वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता पितामही वृद्धप्रपितामहः पिता प्रपितामहः पितामहः पिता त्या पितामहमाता वृद्धप्रपितामहः पितामहः . प्रपितामहः पिला : पितामहः पितामही साता ! वृद्धप्रपिताह: विनामही पिताना पिता पिता पितामहः वरः । पिता कन्या २.त्या ·मु० सू वृद्धतरप्रपि. वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या पितामही । वृद्धतरप्रपि. पिता , वृद्धप्रपितामहः वरः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या पितामहमाता पितामहः पिता वरः वृद्धतरप्रपि. वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या पितामहीमाता | वृद्धतरप्रपि. पितामही वृद्धप्रपितामहः पिता प्रपितामहः वर पितामहः पिता कन्या पितामहीपिता पितामही पिता वरः म. म. सू० कन्या कन्या कन्या कन्या माता व मातामहः माता वरः मातामही माता वर प्रमातामहः मातामह माता वरः , म. मू० कन्या कन्या कन्या मातामहीपिता मातामही माता वरः मातामहमाता मातामहः माता वर: मातामहीमाता मातामही माता वरः -RECRUM thRAAHALIST ४५ सं०दि० ·ANALYA- मू० म० म० १३ पिता कन्या माता पिता कन्या मातामहः माता पिटा कन्या मातामही माता वर पिता कन्या वरः प्रमातामह मातामहः माता वरः म० पिता कन्या पिता मातामहीपिता पिता मातामही कन्या माता मातामहमाता मातामहः माता कन्या मातामहीमाता मातामही माता वर वरः मू मू. माता पितामहः पिता पितामहः पिता कन्या वर मातामहः माता वरः पितामहः पिता मातामही पितामहः माता पिता वर कन्या प्रमातामह मातामह माता मृ पितामहः पिता मातामहीपिता मातामह पितामहः पिना मातामहमाता मातामहः माता पिनाम: पिता कत्या मातामहीमाता मातामही माना वरः वर ·स० म० म. म० माता वरः मातामहः माता प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या प्रपितामह पितामहः पिता कन्या प्रपितामह पितामहः पिता कन्या मातामही माता वरः प्रमातामहः मातामहः माता प्रपितामहः पितामह पिता कल्या वरः स० प्रपितामह पितामह पिता कन्या मातामहीपिता | प्रपितामहः मातामही पितामहः माता पिता वर कन्या मातामहमाता मातामहः माता प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या मातामहीमाता मातामही माता घर: वर: म. म० माता वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या वरः वृद्धप्रपितामहा प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या मातामहः वृद्धप्रपितामहः माता प्रपितामहः वरः पितामहः पिता कन्या प्रमातामहः आतासहः माता बर मातामही वृद्धप्रपितामहः माता प्रपितामहः पितामह पिता कन्या म० वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या मातामहीपिता / वृ. प्रपितामहः मातामही प्रपितामहः माता पितामहः पिता कन्या मातामहमाता मातामह माता वर मातामहीमाता मातामही माता वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या Tatiane ·---- १४ मू० मू० वृद्धतरप्रपितामहः वृद्धपपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता माता वृद्धतरप्रपितामह वरः | वृद्धप्रपितामह प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या मातामहः वृद्धतरापि, माता | वृद्धप्रपितामहः वरः प्रपितामहः पितामहः पिता मातामही । वृद्धतरप्रपितामहः माता , वृद्धप्रपितामहः वरः प्रपितामहः पितामहः पिता कन्या प्रमातामहः मातामहः माता कन्या कन्या म० म वृद्धतरप्रपि. वृद्धप्रपितामहः प्रपितामहः पितामहः पिता मातामहीपिता ! वृद्धतरप्रपिताम. मातामही वृद्धप्रपितामहः माता प्रपितामहः वरः पितामहः पिता मातामहमाता वृद्धतरप्रपिताम. मातामहीमाता मातामहः । वृद्धप्रपितामहः मातामही माता प्रपितामहः माता वरः पितामहः वरः पिता कन्या मू० मातामह मातामही माता कन्या माता वर वस कन्या कन्या माता माता माता माता, माता कन्या वरः । कन्या कन्या प्रमातामहः मातामहः माता ·-- म० म० माता माता कन्या मातामहमाता मातामहः माता वर मातामहीपिता मातामही माता वाः माता कल्या मातामहीमाता मातामही माता वरः म. मातामह माता कन्या माता वरः मातामहः माता कन्या मातामहः माता वरः मातामहः माता कन्या मातामही माता वरः मातामहः माता प्रमातामह मातामह माता वरः कन्या म. क मातामहः माता कन्या मातामहमाता मातामहः माता वः मातामहः माता कन्या मातामहीपिता मातमही माता वर: मातामहः माता कन्या मातामहीमाता मातामही माता म. म० स० माता पितामही पिता कन्या वर पितामही पिता कन्या मातामहः माता वरः पितामही पिता कन्या मातामही पितामही माता पिता वर: कन्या प्रमातामह मातामह माता EASEARCH ·. LACE- पितामही पिता काया मातामहमाता मातामहः माता वर पितामही पिता काया मातामहीपिता मातामही माता पितामही पिता कन्या मातामहीमाता मातामही माता वरः मू० मू० भू. माता मातामही 'माता कन्या मातामही माता कन्या वरः मातामहः माता वरः मातामही माता कन्या मातामही माता मातामही माता कन्या प्रमालासह सातामहः माता वरः वरः भू. म म. मातामही माता मातामहमाता माताम्हा माता मातामही माता कन्या मातामही पिता मातामही माता मातामही माता कन्या मातामहीमाता मातामही माता वरः वरः माता मातामहः प्रमातामह मातामहः माता प्रमानाम: प्रमातामह मातामहः मातम ऋन्या मातामही माता माता प्रमातामहः मातामहः माता प्रमातामहः मातामहः कन्या कल्या Pror ·CHAR म० म. प्रमातामह मातामहः माता मातामहमाता मातामह माता वर: प्रमातामह मातामहः माता कन्या मातामहीपिता प्रमातामहः मातामही मातामहः माता साता वर । कन्या मातामहोमाता मातामही माता कन्या वरः म० भू माता पितामहीपिता पितामही पिता कन्या पितामहीपिता वरः । पितामही पिता मातामहः माता वर पितामहीपिता पितामही पिता कन्या मातामही पितामहीपिता पितामही वर पिता प्रमातामहः मातामहः माता कन्या कन्या . म. म. मू० पितामही पिता पितामही पिता मातामहमाता मातामहः माता वरः पितामहीपिता पितामही पिता कन्या मातामहीपिता पितामही पिता मातामही पितामही माता पिता वर: कन्या मातामहीमाता मातामही माता वरः कन्या माता वर: मातामहीपिता मातामही माता 'कन्या मातामहीपिता मातामही माता कन्या मातामहः । मातामहीपिता माता मातामही वर माता कन्या स मातामही मातामहीपिता माता | मातामही व: माता कन्या प्रमातामहः मातामहः माता NORAMAAAAAAAAACHNA ANTDATES -- ·म० मातामहीपिता । मातामही माता कन्या मातामहमाता मातामहः माता वर: मातामहीपिता मातामही माता कन्या मातामहीपिता मातामही पिता मातामहीमाता मातामही मातामही मातामही माता माता माता वरः कन्या वः मू० मातामहः पितामहमाता मातामही माता पितामहः माता वरः पिता वस कल्या माता वर: पितामहमाता पितामहः पिता कन्या पितामहसाता पितामहः पिता कन्या पितामहमाता पितामहः पिता कन्या प्रमातामह। मातामहः माता वरः म० पितामहमाता पितामहः पिता कन्या मातामहमाता मातामहः माता पितामहमाता पितामहः पिता कन्या मातामहीपिता ! पितामहमाता मातामही पितामहः माता पिता कन्या मातामहीमाता मातामही माता वरः म. माता मातामहः 8}ਹੈY पितामहोमाता पितामही पिता कन्या पितामहीमाता पितामही विता कन्या पितामहीमाता पितामही पिता कल्या म. मातामही पितामहीमाता माता पितामहो वर पिता कन्या प्रमातामह साताम: माता वरः वरः ·DIR- CODE मू० म. पितामहीमाता पितामही पिता कन्या मातामहमाता मातामहः माता वरः पितामहीमाता पितामही पिता कन्या मातामहीपिता मातामही माता वरः पितामहीमाता पितामही पिता कन्या मातामहीमाता मातामही माता ७. ५ मातामहीमाता मातामही माता माता मातामहीमाता वरः । मातामही माता कन्या मातामहः माता वरः मातामहीमाता मातामही माता कन्या मातामही माता वर: मातामहीमाता मातामही Atat कन्या प्रमातामहः मातामह माता कन्या वः मू० मातामहीमाता मातामही माता कन्या मातामहमा. मातामहीमाता मातामहः : मातामही माता साता वरः कन्या मातामहीमिता 'मातामही ਸit वर। मातामहीमाता मातामही माता कक्ष्या मातामहीमाता मातामही साता वरः क माता मातामहमाता मातामहः माता कन्या मातामहमाता मातामहः माता कन्या मातामहः माता वरः मातामहमाता मातामहः माता कत्या मातामही माता वरः मातामहमाता मातामहः माता कन्या प्रमातामहः सातामहः साता वर प्य LADERHIT

·--
मू०
म.
मक
२०
मातामहमाता
मातामह
माता
कन्या
मातामहमाती
मातामहः
माता
मातामहमोत्ता
मातामहः
माता
कन्या
मातामहोपिता
मातामही
माता
मातामहमाता
मातामहः
माता
कन्या
मातामहीमाता
मातामही
माता
वः
वरः
.

·No text on this page.