·मापदतमारयादतिशारीक्षितावितविसालम्यूयायालयपालिस पाइलिलायांकसंस्कृताधिबगनियाललिगलागलाइसौं- •menाययतनासोमायावसावदसानिमक स्यापासालवामाध्यमादिनकास्मीचमतकविलम्कामीयस्वाहा रतलामालिप्ततामतावावायायसवाललायाघातातापिपरोस्कॉलसानुगाा. सिकायाग्निनमागीलगननिनादलनिविलानासातिवमिया 9 मतिलिवितावातहतलवालकवीताम्रामधुको लललकारयाशिताफारसपत्याशिराजगहमठातकाला। अनायासासववासियारानिमानिनवासम्वन्निलिम्बाईAATRE पास्यकाकिलानापायनियदर्शितावधानुसास कालिकामा सस्तोतानाबमामासायाकवितास्या- स्वानुयालवावयपाकायकारपरीकालिकालिदासानायवीचा कालसीकरवायक्वोविरुपातिनिपिंगलाविल्याडिविता सखागाससतीत्वत्ववाहासाशाताकासासा बया:सदाबामापनियालगातावाचालत्यधमनयतिवात समास्यत्यावस्यायश्चन्यवहामायदादितियायावरायःEtal विधताली इत्यरादिनस्यानिमाम्यहमलापतिमाय कामानिमीक्षात सायी कमियामविकपणाकविवर्यालाकृवर्षाचारमामायाया आखट प्या शरिणामयतावत्यवायदतःपादनाहानामातापूवातरवाकपादकाना हस्पलियानमालाशामिलामुखशातिकोनोकिकिलानानिगाना Facsimile of two leaves of the 13th century palm-leaf mis, of the Kavyamimansa, found in Pattan, Baroda. The Bombay Art Printng Yorks, l'ort.

·GAGAWAD'S RECRTATI
MBI TAK V TIL
Edited under the supervision of
ite Curator of State Libraria,
Baroca,

·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Edited under the supervision of
the Curator of State Libraries,
Baroda.

·No text on this page.

·राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा
KAVYAMĪMĀNSA
OF
RĀJAS'EKHARA.
EDITED WITI INTRODUCTION AND NOTES
13
C. D. DALAL, M. A.,
Librarlan, Central Library,
AND
R. ANANTAKRISHNA SHASTRY,
Shastry, Central Library
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA JAEKWAD OF BARODA,
CENTRAL LIBRARY
BARODA
.
1911

·F
Published by Janardan Sakharam Kudalkar, M, A., LL. B., Carafor of State Libraries,
Baroda, for the Baroda Gorcrament, and Printed by Rainchandra Yesu Sledge,
at tho Nirunya-ungar Prost, 28, Kolbbat Lapo, Bombay.
Price Rs. 21
L.
P
16552 .
j
1.

·CONTENTS, PAGES. v-viii General introduction Prefaco ... ix-xi Introduction xii-xxix विषयसूची CU . Text ... 9-99? 1-27 28 I. 1-3 Notes Tablo showing tho porlions borrowed from tho Kavyamimansit Addenda, Corrigendn and Various Readings Index of verses Index of proper names Index of Geographical names 1-9 PIO 10-11 Su . 12-14 . Facsimile Plate Facing title page.

·No text on this page.

·GENERAL INTRODUCTION. Tho "Gaekwid's Oriental Series" orres its origin, like every other educational activity in the Baroda Slato, lo tho kcen porxonal interest whioli His Highness the Maharaja Sahob takes in the spread of knowledge and in the rovival of learning in this land of ancient civilization. His Highness's cndcarours in this direction date far back from the carly sighlics and since that time up to this dale His Highness has spent over a lakh and a half of rupocs (exclusive of the recent grant of Rs. 2 lakhs for translation purposes) on the publication of nenrly 350 books. Somo of these books have been published in sevcral so-called "Series" and these cover different spheres of knowledge. For instance, several School-Readers for Girls were published in the "BAIA-J1Ana-MAA"-(Girls' Knowledge Series). Fiftecn books were published on Indian Music, some of which specially prepared for girls were grouped under "Bald- Sangita-MAld"-(Girls' Music Series). After the establishment of the Kall-Bhavan, a series of scientific books in vernacular was begun under Prof. T. K. Gajjar and thirty books were thua published in the "Joana Maijusha" (Casket of Science Series ). Ancient Gujarati poetry, especially of the Baroda State poets, was brought to light in another important Series called the "Priobina-Kavya- MAMA" (Ancient Poetry Series) by Rao Bahadur Hargovinddas Kantawala in thirty-five volumes. A series of the histories of different nations came to be written in the Rashtra-Katha-MAIA" (Story of the Nations Series ) in ten volumes and a few more such histories were published later in another series called the "Mah&- rightra-Grantha-Mall". Arts of cookery obtaining in different countries and games and sports played by them were expounded in two different series, called (1) the "Pika-S'Astra" (Series of Cookery) consisting of nine books and (2) the “KridA-MAIA" (Games Series ) in nine books, Besides these, many more books have been published separately without being grouped under any series. We reserved med ·vi GENERIL NTRODUCTIOS. tioning last tiro other iinportant series, because they are so directly connected with Sanskrit l'escarch, as is the prescot "Gackwid's Oriental Serics." These two scrics aro (1) thc "Hinda-Dharma- S'Astra ( Hindu Lan Series ) in sercu roluries, and ( 2 ) the Pattan Mss. Translation Series in 24 rolumes. In the fornucr tere made availablo to the general public in the rornacular language sereral important Sanskṣit authoritative texts on Hindu law, whilo in the latter vero first translated by the late Mr. Aanilal Nabhubhai several Sanskrit Mss. of historical and philosophical importance that wero lying inaccessible oren to scholars in the ancient Jain Bhandars at Pattan. This last scrios was discontinued after the publication of twenty-four Torks. These becamo so very popular and word so much in demand that no copies of theso works are now available for sale, This was about twenty years ago. Since then no regular attempt has been made to continue the good work, that was then left unfinished, until only recently whon His Highness the Mahirája Saheb's attention was again directed to those Bhanddus. As a result of this, the Government passed orders in Sept. 1914 deputing Mr. C. D. Dalal, M. A., of the Baroda Central Library staft, for research work in the Pattan and other important Jain Bhandârs. On Mr. Dalal's Report, (which by the way will be published in this series) His Highness the Maharaja Saheb issued prompt orders for publishing some of the rare and important works found in these Bhandarg in a new series to be called the “Gackwad's Oriental Series". It is our aim to publish in this series old and rare Sanskrit, Prikrit, Apabhrans'a and old Gujarati Mss. from Gujarat and especially from the famous Jain Bhandars at Pattan in the Baroda State and thus, bring to light the valuable ancient literature that is now lying in obscurity. The present work of Rajas'eklara, "Kavyamimånga."—the first of the Gaekwid's Oriental Series of which no Ms. is known to exist either in India or abroad except in' the Jain Bhandirs at Pattan and Jesalmere, would clearly explain our aim, The first instalment of works to be published in this Series consists of the following twelve works- -- ·GCYER.IL INTRODUTOS, Sanskrita. (1) Kávyamimånsâ of Rajas'cklara. (2) Naranârâyanananda Mahákavya in 16 cantos by Vaslupila, the famous great minister. (3) Tatvasamgraha with the Palijiki of Kamalas'ilaa Buddhisl work cxamining the various schools of philosophy by S'antarakeliila, a profossor in the University of Nilanda ( about 750 A. D.) (1) Karpûracharitra (Bhinn ) Rukmiņipariņaya (thiuriga) hy Vatsarija-minislor Hásyachûdamani (Prabasına) of Paranırdlidera of Tripuradâha (Dima) Kalinjer (1166–1903). Kirâtârjuniya (Vyayoga) Samudramathana(Samarakárn)) (5) Hammiramadamardana or tha humbling of the pride of Hammira, a historical drama composcd by Jayasimhasuri and acted at the command of Jaitrasimla, son of Vastupala. (0) Vasantavilåsa Mahâkâvya---life of Vastupilla up to his death composed by Balachandrasıtri at the request of Jaitrasimha, son of Vastupila. (7) Tarkasamgraha a work on the Vedinta by Anandajūâna (Ånandagiri) disciplo of Suddhananda. (8) Udayasundari Kathê by Sottala a Valablia Kayastha of Latades'â patronized by King Vatsarja of Lalades'a and King Mummuņirdja of Konkaņa about Samnyt. 1030. Prakṣita. (9) Kumêrapêle Pratibodha, a poem describing the convcrsion of King Kumarapala to Jainism by Hemacharya, composed by Somaprabhastri in Samyt. 1842 only twelve years after Kapitaphila's death and recited to Mahendrastri, a disciple of Hemacharya.

·viii GENERAL INTRODUCTION. (10) "Tarangalolâ of Pålittaya ( at the court of salivahana) abridged in gåthis. Apabhrans'a. (11) Panchamikaha by Dhanapala in 22 Sandhis. Old Gujarati. (12) Prâchina Gârjara Kâvyasamgraha Part I containing: - (1) Rêvantagirirásu by Vijayasenasůri about Samyt. 1288. (2) Jambûrâsu by Dharma Sainvt. 1266. (8) Nêminâthachatushpadika by Vinayachandrasų ri about Samyt. 1340, (4) Uvaosamálachhappaya by a disciple of Rayanasimhastri about Samvt. 1840. (6) Saptakshetriràsu in Samyt, 1327. (6) Samarârâsu by Ammaevasûri about Sampt. 1871. () Kachhâlirâsu in Samyt. 1963. (8) Thủlibhaddafàgu by Jinapadmastri about Samuti 1990. (9) S'alibhadrakáka by Pauma. (10) Dharmamatrikâ ». (1) निम्मलगुणेन गुरुयएण परमस्थरयणसारेण । पालित्तयेण हा हारेण व सहइ गोडी ।। चकायजुवलमुहया रंगसणरायहंसकयहरिसा । बस्स कुलपन्बयस्त व पियरद गंगा तरंगमई ।। Kuvalayamáld of Indragiri ( Composed in 778 A, D.) सीसं कह दिन फु बमस्स पालिन्तयं हरंतस्स । जस्स मुहनिन्झरायो तरंगोला नई बूढ़ा ! Prabhavakacharitra. प्रसनगम्मीरपथा रथाङ्गमिथुनामया ! पुण्या पुनाति गलेच गां तरवती कथा | Tilakamanjart.

·PREFACE. The text of the Kavyamimiņst has beon based on two MSS. from the Paltan Jain Bhandars, designated A. and B, A is a palm-leaf MS. belonging to the Bbandar de posited in the Vakhatji's Sheri in Foflis Wada. This is the very MS. mentioned by Dr. Peterson in his 5th Report. The MS. is very correct and reliable but unfortunately it is incomplete and much injured. It is 13" x 13" with 5 lines on a side and consists of 4-11, 18-25, 29–51 leaves and 8 much-injured pieces containing the ends of the 16th and the 17th chapters. The fourth leaf begins with your tafsir (second chapter page 4 line 2nd) and the 54th leaf ends with then the beginning of the 13th chapter (page 69 line 1). The first of the 8 much-injured leaves begins with arcayfayelundup: graan: (page 88 line 29) and ends with ani de la pint garantut (page 98 line 8). The MS. seems from its writing (which is Brahmanical and not Jain) to have been copied at about the end of the 13th century A. D. It is numbered only on the left side with numerical figures. This MS. being old and very correct has been mainly relied upon as far as available. B is a part of a paper MS. from the Bhandar de posited in the Wadi Parasyandth's Temple at Pattan. It is a very beautifully-written old Jain paper MS. with numerical signs on the left and letters on the right to show the pagination. It contains two works (1) outer cet ( leaves 1-81a lines 8) (2) RECT- वृत्ति a commentry on Bopadeva's कविरहस (कविगुह्य) by रविधर्म (8Ta lines 4-55). The MS. was written, like most of the MSS. of this very important Bhandar, in the time of Jinabhadrasdri, the pontiff of the Kharatara gacchha in Samvat 1491 (A. D. 1434). The writer's colophon runs as follows:--शुभमस्तु लेखकपाठकयोः । छ। मंगलं महाभीः । छ। संवत् १४९५ वर्षे चैत्रवदि १३ शनी श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभासरिविजयराज्ये माण्डागारे काव्य- भीमांसा लिखितं ॥७॥श्री। छ। श्रीगछ।थी।छ।बी। कल्याणमस्तु । छात्रीपाश्री। The portion of Ravidharma's Kavirahasyavritti begings 2 ·PRLFACE. ओं नमः सर्वशाय ॥ पौत्वैव श्रुततोयानि यस्याः शुष्यन्ति देहिनः । मुनिहंससमाकीर्णा तां नमामि सरखतीम् ॥ कविगुखं प्रसत्यादिमावगम्यमनेकपा । यस्य येनोपसर्गेण धातोः कविपदं च यत् ।। अर्थतः शब्दतो वापि समान्धातून्नियनता। तथा हलायुधेनेदं कृतं ऋविरहस्यकम् ॥ थाभासन्ति पदान्यत्र प्रचुराण्यपशब्दवत् । तद्विपमं खभावेन निवन्धनमपेक्ष्यते ॥ ततष्टीका प्रसिद्धार्थ व्याख्यातुरुपयोगिनी । मुग्धबुद्धिप्रबोधार्य क्रियते रविधर्मणा ॥ गुणान्वितां सुवर्णान्यां वा विपुलां धनाम् । इमामहं न मुञ्चामि क्षुद्रभीतेर्युगामि च ॥ नौरिवेह भवाम्भोधेरताराय सतामियम् । | गाढवन्धसमायोगा भिद्यते न जडेढा ॥ विचारयन्तु तां सन्तः मात्सर्येण विवर्जिताः । हलायुधकथाख्याने नूनं नारायणः क्षमः ॥ Eads काव्यं हलायुधकृतं कविगुह्यनाम ख्यातेह तस्य रविधर्मकृताऽखि टीका । अभ्यस्यता यदि वदन्ति वुधा विवाद स्पष्टक्रियेतरपदैविजयं लभन्ते ॥ छ । अपशब्दाभासाख्ये काव्ये टीका शतानि चतुर्दशानि । रचितानि कविरहस्य नाम कायं समाप्तमिति ॥ संवत् १४९१ वर्षे वैशाखमुदि १ बुधे श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिविजयराज्ये भाण्डागारे कविरहस्य नाम काव्यमिदं लेखितेति । छ। शुमं भवतु कल्याणमस्तु लेखकपाठकयोः। छ। धीः । छ। श्री। छ। श्रीः । छ। श्रीः । छ। छ। श्रीः । The paper MS. contains the complete text of Karyamimansa-Kavirahasya and is generally correct. As it seems to have been copied from the palm-leaf Ms. in the Jesalmere Bhandar, the .copyist has occasionally erred in reading and transcribing the MS. Besides these, three MSS.of Hemachandra's Kavyanusasanaviveka have been also utilized in the portion borrowed by Helm chandra from the Kavyamiminsi. It may here be noted that a critical edition of Hemachandra's Kavyanus'lsana with the Viyeka is a necessity: The celebrated Jesalmere Bhandar also contains an old palmleaf MS. of this work dated Samyat 1216, but it is reported to be ·PRERADE. not in a good state of preservation. It is a matter for regret that the valuable treasures of this Bhandar-one of the most important Bhandars-are not accessible even to Jain Sadhus, The work of editing from such insufficient materials was somewhat difficult, but we have tried our utmost to make the best of the materials that were avoilable and have ventured to bring to light this important work of a famous yriter in Sanskrit literature. We have to thank the keepers of both these Bhandara for lending their MSS. and especially Sheth Vadilal Hirachand, the keeper of the Bhandar of the Wadi Pars'wanath's temple, for putting at our disposal the rarest MSS. of the Bhandár for publication in the Gaekwid's Oriental Series, Our hearty thanks are also due to Pravartakn Kantivijayaji for helping us in procuring the usS.

·INTRODUCTION. The author of this first work in the Gaekwad's Oriental Series now presented before the public is Rajasekhara, the wellknown author of the four dramas, Balarlmayana, Balabharata, ViddhasAlabharjika and Karpuramañijari. Rajas'ekhara's Ancestry. Rajas'ekhara calls himself in the Kavyamiminsi as Yayavariya" (born in the Yayavara family). He seems to have been better known as Yayavara to his successors. Dhanapilla in the introductory verses to his Tilakamañjari refers to him as Ydyåvara Kavi". The author of the Udayasundart refers to him simply as Yayavara' and praises him for his dramatical skill. 1 यायावरीयः सक्षिप्य मुनीना मतविस्वरम् 1p.2.1. 11 " पचमी साहित्यविचा" इति यायावरीय: 1PL.. 14 2 समाधिगुणशालिन्यः प्रसन्नपरिपक्रिमाः। यायावरकवेवाचो मुनीनामिव वृत्तयः॥ Tilakamaijart 33. 3 यायावरः प्राज्ञवरो गुणराशसितः सूरिसमाजवयः । नूलत्युदारं भणिते रसस्वा नटीव यस्योढरसा पदभीः॥ Udayasundari 8th Uo'ho'bhylsa, This Udayasundart is a Champikatha composed by Sottala, & VAlabba Kiyastha of Låtadesa in emulation of Biņa's Horshooborita about Bamyatı 1050 in the reign of Vatanrija and under the patronage of king Mommunirija of Konkapa. The author has over and above his own aste and lionage given about 26 verses in praise of old posts. It will be instruoting to quote these verses, as Buch vorseg are rare in Sanskrit literature, लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतक नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः । ये हि प्रलीनसलरोलमराः मुखेन भूण्वन्ति संसदि कवीन्द्रनुमाषितानि ।। भाषिक्रमो नृपतिरत पतिः समानामातीत्त कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा । थो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्वा चकार करटीन्दुषटान्धकारम् ॥ शाले गते गुणिनि शोकमराबमूच्छिवाध्ययजडाः कृतिनस्तयामी । पचास नाम नृपतेरनिश सरन्तो हेलदरं प्रथममेव पर विदन्ति । श्रीहर्ष स्ववनिवर्दिषु पार्थिवेषु वानेव केवलमचायत वस्तुतस्तु । गोई एष निजसंसदि येन राजा सम्पूजितः कनककोटिशन बाणः ॥ सष्टं वदन युवराजनरेश्वरेण पदुष्करं किमपि येन गिरः श्रियश्च । मलायन स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासन समुपवेशयतामिनन्दम् ॥

·... INTRODUCTION. vill Some particulars about the ancestiny of the author can be gathered from his dramas, He is very proud of his family and his literary देव्याः सरोजदलयामनि एंसपछे लीलायित परणयोर्दितयेन एस्सा। सा किरमामिपनिपण्णविलोचनेषु चिलाधिपेषु...........ट करोति ।। योऽप्यति छोकतिलकः क्षितिपेषु कक्षिदेका छवी खयमसावनुपासितोऽपि । निर्मथ्य पतरथनाथ इव विजिहान् क्षिप्तामृतं नमसि नेष्यति कान्यकुम्भम् ।। नाम फेचिदमुना कवितारसेन व्यासादयः कृतथियो भुवनेषु सिका। तेपामुपासितपदाः कवयः किमन्यदासादयन्ति परमप सुवर्णसिधिम् ।। पाणस्य हपंचारते निशितामुदीक्ष्य शक्ति न केम कवितास्तमदं सबन्ति । मान्य न कस च कवेहि कालिदासबाचा रसेन रसितस्य भवत्सवृप्यम् ।। I Dohohhresa. भासीदसीमस्फुरितोस्थामा वाल्मीकिरमण्यतमो मुनीनाम् । निर्वाणमार्गकमवावगोऽपि सम्पति कापिन यो रजोमिः॥ भाषीनिवासानुमितः स साकादेव स्वयंमूरिति कीर्तितो यः। फोऽन्यः क्रमस्थापितवर्णसारा सूष्टि कृती कान्यमयी चकार ।। छन्दोविचिदैनिहितः क्रमेण पदैः समन्तान्मसणीकृतोऽन्तः । निपेव्यते वर्णमहाटवीपु यसैप दिन्यैरपि काव्यमार्गः ॥ पंशः कवीनामुदियाय तस्मान्मूर्ना धृते भूमिभूता गणेन । मच्छिद्रितेऽपि लिदशातोपी वाणीगुणः स्फूर्जति कोऽपि यव ।। पसिनम्बग्रभवः कवीनां व्यासो मुनिस्स गुणबिजेतुः। भवनच्छटेवीसनसोमवंशमालम्बिता वल्गति भारते गीः ॥ कविर्गणाधिः स च येन सटा बृहत्कथा प्रीतिकरी जनानाम् । या संविधानेषु सुसन्धिवन्धः निपीव्यमानेष रस प्रमझे ।। सकबिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा मुनि भमेण्डः । रसवेऽपि स्फुरति प्रकाम वर्णेषु यस्थोवलमा सवैन । ख्यातः कवी सोऽपि व कालिदासः शुश सुधाखादुमती च यस्य । वाणीमिपावण्यमरीचिगोखसिन्धो पर पारमषाप कीर्तिः ।। पाणः कवीनामिह चक्रवती चकास्ति यस्सोमबलवर्णशोभम् । एकातपलं भुवि पुष्पभूतिशाभय हपंचरितमेव ॥ मान्यो जगलो मवमूतिरायः सारस्वते पनि सार्थवाहः। पाचं पताकामिव यस दृशा जनः कवीनामनुपधमेति ।। सामन्तजन्मापि कवीधराणां महत्तमो वाक्पतिरानसरिः। यः खापयाप्यन्यमपीव्यच्छत्रुत्पादकत्सर्थमनन्यवृष्टम् ( वन्यः स विद्वानमिनन्दनामा निमम्मपास व पचोऽषिदेव्याः। समर्पिता यस पक्ष खकीयकोशाषिकारेषु सुवर्णमुद्रा । भागावर मारो गुणरासितः सरिसमाजवयः । सत्यशुदार मणिते गुणसा नटीव यसोढरसा पदमीः । बमाबुरन्येऽपि कुमारदासमासादयो हन्त कपीन्वबस्ते । पदीयगोमिः कृतिना वन्ति चेतांसि चन्द्रोपनिमानि । शसिन्मुवंशे कविमौक्तिकानामुपतिमूमौ कचिदेकदेखे। विचित्कविः सोल इत्यनातनिष्पत्तिरासीबलविन्दुरेख ।। यो वत्सराजेन वरेण राक्ष कायवनीमण्वळनायकेन । बनाइडस्त्रोकगुणामितोऽपि मितीकतो भानुमतेव पमः। .

·XIV INTRODUCTION. forefathers. Akhlajalada his great-grand-father was famous for his poetical gems. His Terres were plagiarized by Kadambarirama in his drama'. Surinanda, Tarala and Kayirdja also belonged to this family. Surinanda secms to havo been famous at the court of Chedi,+ It appears from his opinion quoted in the Kavyamimans that he had written some work on poetics. Tarala was also a poet of some eminence. Nothing is known about Kavinaja, Rajasekhara's father Durduka or Dubika was a great minister (Mahamantri), and his mother's name was Silavatt. Rajas'ekhara's caste. We have seen that Rajas'ekhara belonged to the Yayarara family, but it is not clear whether he was a Brilimang or a Kshatriya. His position as the Upadhyâya of King Mahondrapála speaks in favour of his being a Brahmana; while the name Rajasekhara and the fact that his wife was of the Chalıuilņa family may lead one to think that he was a Kshatriya. Râjas'ekhara not a Sectarian. As the author of the Haravilisa, Rajas'ck bara miglit be regarded to have been a staunch S'aira, but from tho quotations in the Karyamimansd" in praise of Vishnu, it seems that he was not a sectarian. On the other hand from the Mañgala ver’se of the Haravilisa, it is clear that he believed जडेन तेनोदयमुन्दरीति कथा दुरालोकिनि काव्यमागें। सारस्वतालोकलबैकदृष्टा सटा कबिम्मन्यमनोरथेन । साचात देवीमवने निवृत्तशापार्तिना बाणकवीवरेण । कविश्रमोशूतकृपेण सम्यक् श्रुता धृता हचमिनन्दिता च ।। वागीश्वरं हन्त मजेडमिनन्दमश्वरं वाक्पतिराजमीहे। रसेश्वरं स्तीमि च कालिदास याणं तु सर्वेश्वरमानतोऽसि ॥ 8th Dohohhrias, 1 समूतों यतासीद्गुणगण वाकालनलदः सुरानन्दः सोऽपि प्रवणपुटपेयेन वचसा । न चान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो महाभागस्तसिन्नयमजनि यायावरकुले । Balartimdyanat-13. 3 अकालजलदेन्दोः सा हया पचनचन्द्रिका । नित्य कविचकोरैयां पीयते न च हीयते ॥ Rojas'ckbara quoted in the saktimukt&val.. 3 अकालनलदरलोकैश्चितमालकतैरिव । प्रातः कादम्बरीरामो नाटके प्रवरः कविः॥ Tbid. 4 नदीना मेकलसुता नृपाणा रणविमहः कवीनां च सुरानन्दवेदिमण्डलमण्डनम् ॥ Ibtd. 6 पायावरफुलणेहरियष्टश्च मण्डनम् । सुवर्णवर्णरुचिरस्वरलसरलो यथा ।। Ibid. 6 चाडमाणकुलमोलिमालिया रामसहरकान्दगेहिणी। मन्सुणो कदमबन्दिसुन्दरी सा परजबिदुमेममिच्छह ।। Karp.1-11 TPp.4249. .

·INTRODUCTIOS. in tho unity of the thrco gol-heads. Thappears from the 'Yasastilaka Champů of Somadora that in Rajas'cklinru's works bonour was donc oven to Jinks which occasion arosc. His wife an accomplished lady. Rijns'ekhara quotes Llírico in tho Kavyamiminst the opinion of his wifo Avantisundari. It would thas appear that she had coinposod some work on rbotorics. The Karpüramañjari mas also first acted at her desiro. Rajas'ekhara's date. It is understood from tho prologacs of Rajas'okhara's draunas that ho was thc Upidhyâya of Mahendrapâla, king of Kanouj, and was also patronized by his son and suc- Cossor Mabipilla. Tho Siydoni inscription tells us that king Mahendrapila. was reigning in 903 and 907 A.D. and Mahinila in 917 A. D. (Epigraphin Indica Vol. I, p. 171). Independent of Tıls references to King Mahendrnpila of Kanouj in luis yorks, wo can fix his date from other sources too. Ho quotes in the Kiryamiminsi Vakpatirtja the author of Gaudavaho and also Valhata who was tho Sabla pati of Jayapida, king of Kashmir, who reigner from 779 10 813 A. D. and quotes Anandurardhana' who flourished in the reign of Avantivarma of Kashmir (867-881 A. D.). Rajas'okhara is also referred to by Somadóra in the Yas'aslilaka Champ which was completel in 960 A. D. and praised by Soutela who flourished about 990 A. D. From this yo can conclude that Rajasekharn lived about 880-920 A.D. 1 तथा उर्वमारविमवभूतिभर्तृहरिभमेण्टकण्ठगुणाढ्यन्यासमासबोसकालिदासवाणमयूरनारायण कुमारमाधराजशेणारादिमहाकविकाव्येषु, सल तज्ञापसरे भरतमणीते काव्याध्याये, सर्वजनप्रसिडेणु तेषु तेपूपाख्यानेषु च, कथं तद्विपया महती प्रसिदिः। (4th Aaveen, Pt. IL P. 113.) 2 "श्यमशक्तिर्न पुन: पाक इत्सवन्तिसुन्दरी । p.20 "विदग्धभणितिनिवेचं वस्तुनी रूपंन नियतवमावम्" इति अवन्तिमुन्दरी । तदाह- 'वस्तुखमाधोग्य कवेरतत्रो गुणागुणाधुचिवशेन काम्ये । स्तुवनिवनासमूतांशुमिन्दु निन्दस्तु छोपाकरमाह भूतp.46 "अयमप्रसिद्ध प्रसिद्धिमानहम्, भयमप्रतिष्ठः प्रतिछावानहम्, अप्रक्रान्तमिदमस संविधानकं प्रक्रान्त मम, गृहचीपचनोऽयं सदीकापचनोऽहम् मनायतमाषाविकोपोऽयम् महमावृतभाषाविशेषः, प्रशान्तबावकमिवम्, देशान्तरितककमिदम् उसननिवन्धनमूलमिदम्, म्लेच्छितकोपनिवन्धनमिदमित्येवमादिमिः कारण शब्दहरणे अपहरणे चामिरमेव इति अवन्तिसुन्दरी 12.67 3 "न" इति वाक्पतिरानः P. 62. * "सब विधानमिषाग्यापार" इलाजय: p. 22 and 41. - b. "प्रतिमाभ्युत्पलोः प्रतिमा श्रेयसी" इत्यानन्द: 0 160 .

·Ivi INTRODUCTION. Rajas'ekhara a Kaviraja. Rajas'ckhara calls himself not a Mahakavi, but a Kavirkja. According to the Kavyamimdgså there are ten stages of poetical skill. The sixth is that of a Mahakavie and the seventh that of a Kaviraja. Kaviraja is defined as one who is unrestrained in various languages, various sorts of postical compositions and various sentiments. Thus a Kavindja is one stage further than a Mahakavi and Kavirajas are rare'. The sequence of Rajas'ekhara's known works and his undiscovered works. From the Karpuramañjari 1-9, it is understood that Rajas'ekhara began his literary career as a Bilakavi, so called from his Bilariındyana and Balabharata. It is thus evident that these two dramas are his early productions; so also Viddbas'élabhañjiki. The Karpuramañjart and the Kivyamimapsi are his later productions, as by this time he had achieved fame As a Kaviraja. Verses from his three Sanskrita dramas are found quoted in the Kåvyamiminsit. Hemachandra in bis "Kavyanus'lsanariveka (page 335) gives the example of Rajas'ekhara's Haravilása as a poem bearing the name of its author. The same author quotes two perses from Haravilasa both evidently from the first canto. The first is the the benedictory verse of the poem, while the second pertains to the description of the bad and the good. 'Ujjvaladatta also quoteso one half of a verge from the Harayildsa. This Haravilása, a mahaprabandha, must have been his I got a (Karparamaijari L. 9.) '2 दश च करवस्था भवन्ति (p. 19) 3 योऽन्यतमप्रवन्धे प्रवीणः स महाकविः (p. 19). 4 यस्तु तत तत भाषाविशेषेषु, तेषु तेषु प्रबन्धेपु, तसिंतसिंग रसे खतन्तः स कविराजः (p. 19.) 5 ते यदि जगत्यपि कतिपये (p. 19) 6 खनामाङ्गता यथा राजशेखरस्य हरविलासे 7 माशीर्यथा हरविलासे- मोमित्येकाक्षरं ब्रह्म श्रुवीना मुखमक्षरम् । प्रसीदतु सता खान्तेष्वेक त्रिपुरुषीमवम् ।। 8 सुजनदुर्जनखरूम यथा हरविलासे- इतस्ततो मपन्भूरिन पवेपिशुनः शुनः । अवदाततया किचन मेदो इंसतः सतः। २ दशाननक्षिससुरप्रचण्डितकचिद्वाथों हरदीपितियथा । इति हरविकासे. 11-28 ·INTRODUOMON. mature production as a Kaviraja. Hore either in the first or the last canto, but most probably in the first, may be found appreciatory Terses about pools (Visleslakavipras'apsl.) quoted in Jahlana's Sukti, muktdelt. Generally the poet's family-history and praise of old poets are given in Åkbylyikhs and Kathas such as the Harshacharitra, the Tilakamaljart and the Udayasundari;; but references to old poets are also made in the Mahakivyag. Mapkhaka in his Srikantha- Charita refers to old and contemporary poets and Somes'vara in the first canto of his Kirtikaumudi eulogizes old poets. This practice of enlogizing the old posts in the beginning of a poem is also found in Prakrita poems of the 12th century 6.g. in the Santindihacharitra of Devachandra, guru of the great Hemachandra. Some say that Rajasekhara wrote a work named Kavivimars'c, wherein are to be found the appreciatory verses attributed to him in the Saktimuktavalt; but it does not seem probable that Rajas'ekhara, should ever have written any such work when he had composed such a large work as the Kavyamimansd with 18 adhikaranas. It was conjectured that the appreciatory verses may occur in the Kapyamimdhsd; but these verses do not ocour in the first Adhikarana, Dor is there possibility of their being found in other adhikaranas, as the first adhikarana alone, judging from the contents of the whole work, seems to contain such matter. Besides the Haravildsa, Rajas okhara composed a work, named Bhuvanakos'a, on the world's geography. At the end of the 17th chapter of the Kavyamimazed he refers the reader to this work for detailed information about the World's geography. Ujjvaladatta quotes a line from Rajasekhara about synonyms of Siva This may be found either in the Haramlása or in some unknown lexicon of Rajas'ekhara. It will thus appear that Rajasekhars was an extensive writer and might have written more works than those hitherto known The present work only the first part of the Kávyamimanså. From the first chapter S'Astrasamgraha, we understand 1 रन देशविमागो मुद्रामालेण सूलितः सुषिवाम् । यस्त विपीपलपिक पक्ष्यत मझुवनकोशमसौ। 5.98 2 avertit e (ii-76) 3 ·IVU INTRODUOTION. that the author planned a very large work; but unfortunately only the first adhikarapa is hitherto Available. From remarks like Haut fearey greara (p. 10, L 5), mlynule nr: (p. 11, L 10), it is clear that he had in his mind the execution of the whole work planned out in the first chapter. Whether he succeeded in this and composed the whole work, we have no sufficient data to determine. Alankaras'ckhara? however has quoted 2 verses from Rajas'ekhara. The verses, if they really belong to our author, may have been taken from the gregis adhikaraña of the Kdvyanímánsd. The same work also quotes another verse which seems to be in the milf 4 adhikarana. The style of the Kávyamimansa. As the work is somewhat on the lines of a Satra-work, like Kautilya's Arthas'astra and Vatsyayana's Kamasttra, its style is also more or less aphorism-like; and it is no wonder that it is terse and vigorous, charming and pleasing to the ears. The passages and phrases borrowed from the Arthas' astra and the Kamasttra will be referred to in the notes. The Kávyamimânså and later writers on rhetorics. It will be easily seen that Hemachandra has borrowed about one fourth of the present work in his Ktvydnus'asanavivekco. Chapters 17th and 18th are verbally copied with slight changes in the order. Vaghbhata, son of Nemikumira, has also borrowed the same portion in the 1st and 5th chapters of his Kdvydnus'asana from Hemachandra with some changes, substituting his own verses in some places. Later writers of Kavisikshes, like Kshemendra, Amara, Vinayachandra and Deves'vara, seem to have been indebted to the Kdoryanimdnsd for some of the topics treated in their 1 तदाह राजशेखर:- समानमधिकं न्यून सजादीयं विरोधि च । सकुल्यं सोदर कल्पमित्याचा साम्यवाचकाः॥ मलटारशिरोरत्तं सर्वस्वं काष्यसम्पदाम् । सपमा कविवशसभातैवेति मतिर्मम ।। मलकारशेखरे-एकादशे मरीची. 2 उत्पाटिनमोमीतैः शैलरामूलबन्धनात् । सांस्तानान् समालोक्य समयां पूरयेत्कविः असारशेखरे-पक्रोनविंशती मरीची.

·INTRODUOTION. works. The author of the Sarasvati-kanthábhardna has quoted a few verses, which are found only in the Kavydmimansi, and the commentator, Ratnes vare, refers one verso to the Kdvyamimdusd. By the bye, it may be mentioned that the name of the Kavyamimansikhta ocours in Slankara's commentary (Rasachandrika) on the S'Akuntala. The origin and the promulgation of poetics. Like other S'Astrakaras our author attributes the origin of poetics to the Supreme Being and the celestials. Srikantha taught this science to Parameshtui, Vaikuntha and others of his sixty-four pupils. The self-born God imparted it to His will-born papila. Among these was Kavyapurusha, born of Sarasvati. Prajapati set him to promulgate this science in the three worlds. He taught this to his divine pupils in 18 adhikaranns. Of these, Sahasraksha and other 17 pupils composed separate treatises, on the portions learnt by them. On account of these separate treatises, the science was to some extent lost. The whole, therefore, has been abridged by our anthor and set forth in one book in 18 adhikaranas, The position of poetics in literature. Our author claims a high position for poetical science both in sacred and in profane literature. Rhetorica, says Rajas'ekhara, is the seventh Anga, as without it the meanings of the Vedic texts cannot be grasped. In another place he puts literature by the side of the four profane sciences saying that it is the fifth' lore and makes it the fifteenth division of learning embodying all others. The Kávyapurusha. The idea of the Kavyapurusha and xis bride Sahityavidyavadht is quite novel in Sanskrita literature.com It seems to have been suggested by the Vedepurusha in the Rigveda, and the Vedic text " RRI" has been made to praise the Kavyapurusha. The Goddess of Learning was practising penance 1 "उपकारकत्वादलङ्कारः समममम्" इति यायावरीवः । ऋौ च तस्वरूपपरिवानादेदार्थानवafat: p. 3. 2 "पनमी साहिलविवा" वि थायावरीयः । “सकलविषासानकायवन पथदर्श काव्यं विषा- स्थानम्" इति यायावरीयःp4 ·xx INTRODUCTION. her penance, 1 on the Himalayas with the desire of having a son. Pleased with Brahma gave her a son, afterwards called the Kavyapurusha. It was from him that metrical speech first originated. Word and meaning make up his body, the different languages his limbs. Sentiment is his soul, and figures of speech are his ornaments. Once upon a time, while Sarasvati was going to the celestial assembly as a judge, the Kavyapurusha persisted in following her. In order to prevent him, Sarasvati created Sahityavidyavadhú as his bride and asked her to follow him. The bride had to adopt Various sorts of dress and dramatic devices to win him. The Kavyapurusha was gradually captivated by her, and at the end of the journey, he was wholly won over. The pair was then married in Vatsagulma by the Gandharva marriage. The different kinds of dress and the dramatic modes adopted by Sahityavidydvadht in different countries are iinitated by the people of those parts. The literary court of a king-poot. The king-poet should have a special chamber for testing literary compositions. The chamber should have sixteen pilla's, four doors and eight turrets. The pleasure-house should be attached to this chamber. In the middle of the chamber there should be an altar one hand high with four pillars and jewelled floor. Here the king should take his seat. On its northern side should be seated Sanskrit poets and behind them Vaidikha, logicians, Pauranikås, Smartás, physicians, astrologers and such others; on the eastern side the Prikrita poets, and behind them actors, dancers, singers, musicians, bards and anch others; on the western side the vernacular poets and behind them painters, jewel-setters, jewellers, goldsmiths, carpenters, 1 रजिा कविः कविसमाज विदधीत । राजनि कवौ सवों छोकः कवीसात् । स काव्यपराक्षारै eruf metal er sterfti tindagini cerita dreifanlar arah negeri Terenget! मध्येसम चतु-खम्भान्तरा इसमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका । तस्यां राजासनम् । तस्स चोत्तरता संस्कृताः कवयो निविशेरन् । बहुभाषाकविले यो यत्राधिकं प्रवीणः स तेन व्यपदिश्यते । यस्वनकेव प्रवीणः स सतम्य तत्र तोपविशेद । ततः परं वेदविद्याविदः प्रामाणिका पौराणिका माना मिषजो भौतिका अन्येऽपि तथा- विषाः। पूर्वेण प्राकृताः कवयः ततः परं नटनकगायनबादकवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथा- विषाः पश्चिमेनापनंशिनः कवयः, ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यबन्धका बैकटिकाः खणकारवर्षकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः। दक्षिणतो भूतभाषाकवयः, ततः परं भुजगणिकाः पावकशौमिकजम्मकमडार शस्त्रोप- जीविनोऽन्येऽपि तथाविधाः । तत्र यथासुखमासीनः काव्यगोठी प्रवर्वयेव भावयेव परीक्षेत च | pp. 64-56. 1 ·- INTRODUCTION xxi black-smiths and such others; and on tho southern side Pais'ache poets and behind them paramours, courtezans, ropo-dancers, jugglera, wrestlers and professional soldiers. *Literary Examinations. After giving a very glowing picture of what an ideal poct should be and how he should daily conduct himself, Rajas'ckhara says that a king should bold assomblies for the examination of the Torks of poets. He should patronize pocts, become the Sabhipati (President) like the ancient kings Vasudeva, Sitarthana, Sudraka and Sahastnka, and honour and give donations to the poets, whose works stand the test, Assemblics of learned mon (Brahmasabhis) should be held in big cities for examining poetical and scientifio works; and the successful should be conveyed in a special chariot (Bralımaratha ) and should be crowned with a fillot. Such assemblics for examining in poetry were held in Ujjaini. Kalidilsa, llentha, Amara, Rúpa, Súra, Bharavi, Harichandra and Chandragupta yere examined here. Pitaliputra was the centre for examinations in sciences. It was after passing from here that Upavarsha, Varsha, Pinini, Pingala, Vyadi, Vararuchi, and Patañjali got famo as S'istrakäris. Literary traditions noted in the Kávyamimånså. Rajasekhara has noted several traditions which are important in the history of Sanskļita literature. "Medhi virudra and Kumiradisa vere born blind. S'is'unågn, king of Magadha, had prohibited 1 बासुदेवसातवानशूदकसाहसाबादीन् सकलान् सभापतीन् दानमानाभ्यामनुकुर्यात् । महा- नगरेषु च काव्यशासपरीक्षा प्रशसभाः कारयेत् । तत्र परीक्षोतीर्णानां प्रारथयानं पट्टबन्धश्च । भूसवे चोनयिन्या काव्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसदभारवयः। हरिचन्द्रचन्द्रगुती परीक्षिताविह विशालायाम् ।।" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शाखकारपरीक्षा- "यत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिलाविह व्याडिः। पररचिपतचली इह परीक्षिताः स्वातिमुपजग्मुः p.bb. १ मेषाविरूद्रकुमारवासादयो बालन्याः कवयः भूयन्ते । p.13 सूयते बि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा लेन दुरुचारानष्टी वर्णानास खान्तःपुर एवं प्रतितो नियमः कारादयबलारो भूपन्यास्तुतीयवर्जमूष्माणमयःक्षकारवेति । रूपते च सरसेनेषु कुविन्दो नाम राना, वेन परुषसंयोगाक्षरवर्जमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । भूयते च कुन्तषु सातवाहनो नाम राना, वेन प्राकृतभाषात्मकमन्तःपुर पवेति समान पूर्वण । अखते चोजयिन्यां साइसाको नाम राजा वेन च संस्कृतमापारमकमन्सपुर एवेति समान पूर्वेण । २.60, ·INTRODUCTION, the use of cerebrals except ?, and of s', sh, h, and ksh in his barem, and Kuvinda, king of Slúrasena, the use of harsh conjunct congonants. Satavahana, king of Kuntala, had ordered the exclusive use of Prakrita in his harem, while Sabasinka, king of Ujjayani, that of Sapskrita. *Writing-materials. Rajas'ekhara says that a poet must have always near him a box, a board with chalk, leaves of the Tadi tree or barks of the Bharja tree with pens and inkpots, leaves of the Tila tree with iron nails and well-rubbed plates. It will be seen from this that the palmyra leaves used by the Southerners are the leaves of the Tale tree (Taladalani), while those found in the Jain andars are the leaves of the Tadi (Tadipatrani). Quotations in the Kávyamimârsâ. The illustrations given in the Kavyamimdzsd are literary gems and seem to have been selected from many sources. He has quoted from the Randyana, Mahabharata, Gita, Raghuvansa, Kumarasambhava, Vikram morvastya, Sakuntala, Kirátárjunkya, Jánaktharana, Kadambari, Hayagrivavadha, Malatimadhava, Stryas'ataka, Ventsamhara, S'is'updlavadha, Mahandtaka, Mahimnah-stotra and his own dramas. Yet the major part of these verses remains untraced. Quotations from the Sisupalavadha and Ventsamlıdra show that these poets flourished before the 9th century. Rhetoricians quoted in the Kávyamimanså. Rajas'ekhara has quoted the opinions of Surananda, Sydmadeva, Vamana, Udbhata, Apardjiti, Draghini, Rudrata, Kalidasa, Vak/patirtja, Avantisundari and Ananda. Vamana, Udbhata, Ananda and Rudrata are well-known as poeticians. As regards the others, though the names of some of them are familiar, we know noth to about their works on poetics. As the opinion of Rudrata is refuted in the Kavyamimpsd, he must be placed earlier than 900 A. D. Repetitions in the Kávyamimånså. Rajasekhara frequently repeate whole stanzas in his dramas. In the . Kavya 1 यस सम्पुटिका सफलफसारिका, समुद्रका, सलेखनीकमधीमाननानि तापित्राणि मूलचो वा, सहकण्टकानि नादानि मुसम्मष्टा भित्रयः सततसमिथिताः स्युःP 51 ·INTRODUCTION. sxill miminst too the same fact can be easily noted. The verses स्तेमः स्तोकोऽपि (Pp. 25 and 83), नानादीदः (PP. 67 and 76) andl संविधातु- मभिपेकमुदासे (pp. 73 and 74) एतारनाः (Pp. 45 and 82), एतां विलोकय (pp. 19 and 45) aro quoted twice while the rerry गुणानुरागमिरेण is quoted tlurico (pp. 20, 41 and 83). Rajas'ekhara's partiality for Kananj and Pânchålás. We have seen tlint Rajas'ckbara was the Upadligaya of the kings of Kanauj. His partiality for Mahodaya and Pinchále can be casily marked in the prescut work. In the 17th chapter le pays that directions slould be measured from Mahodaya; and in the 3rd he describes the dress of the ladics of Mahodaya as adorable, In the Balaramdyana too, ho describes Kananj as a Prery sacred place, and the way of drossing, ordanientation, braiding and speech of its ladics as being studied by the females of other countries. In the sumo way, the Pinchalis have been described as tho ornament of Antarvcdi. *Its people like clegant and now compo- 1 "तत्रापि महोदयं मूलमपपीकत्य" पति यायावरीयः । Kavyamiming, P. 91. 3 ताटवल्गनतरशितगण्डलेखमानामिलविदरदोलिततारपारम् । भायोणिगुल्फपरिमण्डलितोतरीयं वै नमवत महोदयनुन्दरीणाम् ॥ Karyamimanaip.B. ३ इदं पुनस्ततोऽपि मन्दाकिनीपरिक्षित महोदयं नाम नगरं दृश्यते । शश्वत् मुधामवसुधामक्तिं द्विषदिनों गादित भवति गाथिपुर पुरस्तात् । वैदेहि देहि शफरीसदृशं च तदसिनितम्बिनि नितम्बवाहशसिन्धी ॥ देयं सर्वमहापचित्रं परस्परालबरणकहेतुः। पुरंच हे जानकि कान्यकुब्ज सरिध गीरीपतिमीलिमाला ॥ अपि च। यो मार्गः परिधानकर्मणि गिरा या चिमुद्राक्रमे भगियां कवरीचयेपु रचनं यद्धपणालीपु च । टै सुन्दरि कान्यकुब्जललनालोकैरिहान्यच्च य- च्छिमन्ते सकलाम विशु तरसा तस्कीनुदिन्यः खियः॥ Balarimlyapa, Aor x. 88,69&90. * इमे अन्तर्वेदीभूषण पन्नाला । यसा न तथानुरज्यति कविौमीणगीम्फने शास्त्रीयाम च लौकिकेषु च यथा भन्या नव्योवियु । पञ्चालासव परिमेन त सेवामा गिरा भाबनाः त्वदृष्टेरविधीभवन्तु यमुना त्रिस्रोतसं चान्तरा ॥ Belar&miyaņa, Aob, , 86 ·xsiy INTRODUOTION. sitions and the works of its poets are well constructed and the mode of their recitation is, as it were, pouring honey in ears. Rajas'ekhare and the Låtades'a. Rajas'okhara seems to have come much in contact with the Låtades'a, probably through his royal patron. He has made Karptramañjart, the heroine of his play Karptramañjart, the daughter of the king of the Låtades'a, The Viddhasdlabhanjikd also belongs to the king of the same country. In the Balaramayana, it is described as the crest of the earth. The elegance of speech and the beauty of its ladies are much dilated upon by him in the "Kavyanimdnsd and the "Balaráindyana. Ancient Indian Geography according to the Kavyamimânså. Rajas'ekhara seems to have been very fond of, and much acquainted with, the geography of India. In the tenth act of his Balaramayana, he describes the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhyd. Comprehensive knowledge of the various countries of India is obtained from the 17th chapter of the Kdoyamimåned. Hemachandra and Vagbhata have borrowed this wholesale in their works. The information given in this chapter, however, is in brief, as he refers one, who wants further information on the subject, to his Bhuwana-Kos'a. Rajasekhara. divides भार्यावर्त into five parts 1 पूर्वदेशः, 2 दक्षिणा- पथः, 3 पश्चादेशः, 4 उत्तरापथः and 5 मध्यदेशः, 1 Speitoat fare qualciferohet ta olT: I Act X ३ पठन्ति लटम लायःप्राकृत संस्कृतद्विषः । जिया कलितोडापलब्धसौन्दमुद्या । Kavyamimansă p. 34 ३ यचोनिः किल संस्कृतस्य मुशां जिहाद वन्मोदते यत्र मोत्रपथावतारिणि कटापाक्षराणा रसः। गर्च चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृत यस्ताचायंचलितानि पश्य इवती इष्टनिमेषनतम् ।। छक्षीक प्रवृचोऽपि छाटीलबहवीक्षितैः। wife : El Balarimdyana, Aot, 48-49 ·INTRODUCTIOX. geida is the part lying east of Benares. It contains:-- Countries. Mountains. Rivers, Products, 1 वृद्रिह 1 लवली 2 प्रश्थिपर्णक 3 गमा अगर 1 2 कलिन 3 कोसल 4 तोसल 5 उत्कर 6 मगध 7 मुहूर. 8 विदेह 9 नेपाल 10 पुण्ड 11 प्राग्ज्योतिष 12 तामलिसक 13 मलद 14 मकवर्तक Iशोण 2 लोहितगिरि | 2 लौहित्य 8 चकोर 4 करतोया 5 नेपाल कपिशा 6 कामरूप etc. etc. 4 द्राक्षा 5 कस्तूरिका 15 सुझ 16 ब्रह्मोत्तर etc. The portion lying beyond माहिष्मती is दक्षिणापय. It consists of Countries Mountains Rivera. Prodacta. 1 महाराष्ट्र 14 चोड माहिषक 15 दण्डक अश्मक 16 पाग्य Same as those of the Malayas. 4 विदर्भ 17 पाव 18 गाह 1 विन्ध्यदक्षिणपाद 1 नर्मदा 2 महेन्द्र तापी मलय ३ पयोष्णी 4 मेकल 4 गोदावरी 5कावेरी 6मबर 6 मैमरथी 7वेणा 8 श्रीपर्वत 8 कृष्णवेणा etc. 5पाल 7 सा 5कुन्तल 6 क्रयकैशिक 19 नाशिक्य 7 सूरिक 20 कोहण 21 कोडगिरि 22वार eto. 11 भुरळ 12 वानवासक 8 काबी 9 केरल 10 कावेर 9 बजुरा | 10 भवा 11 ताम्रपर्णी 12 उत्सलावती [13 रावणगही etc.. स 13 सिंहल ·xxvi INTRODUCTION • The portion lying beyond teen is verean. It contains :- Countrios. Mountains Rivers. Prodacte. 1 देवसभ 2 सुराष्ट्र ३ दशेरक 4 श्रवण 5 भूगुकच्छ 6 कच्छीय 7 आनत 8 अर्बुद 9 ब्राह्मणवाह 10 यवन etc. 1 गोवर्धन 2 गिरिनगर देवसभ 4 माल्यशिखर 5 अर्बुद etc. 1 सरखती 2श्वभ्रवती 3 वार्तनी 4 मही 5 हिडिंवा otc. 1 करीर 2 पील 3 गुग्गुल 4 खजूर 5 करम etc. The portion lying beyond yace is 77794. It comprises, Countries. Mountains. Rivers. Products. 1शक 1 गङ्गा 12 तक्षण 13 तुपार 14 तुरुष्क 1 सरल 2 देवदार 1 हिमालय कलिन्द 3 इन्द्रकील 4 चन्द्राचल etc. 3 द्राक्षा 4 कुलम 2 केकय 3 वोकाण 15 वर्वर 5 वाणायुज 16 हरहूव 6 काम्बोज 17 हूहुक 7 चाहीक 8 बहव 19 हंसमार्ग 9लिम्पाक 20 रमठ 10 कुलत 21 करकण्ठ 11 कीर eto. 2 सिन्धु 3 सरखती 4 शत? 5 चन्द्रभागा 6 यमुना 7 इरावती 8 वितस्ता 9 विपाशा 18 सहुद 5 चमर 6अजिन 7 सौवीर 8 स्रोतोजन 9 सैन्धव 10 वैदूर्य 10 कुहू 11 तुरा -- 11 देविका etc. etc. Between these lies the मध्यदेश. 5 Dialects of different parts of India. From the Kavyamindnsd we gain some knowledge as to what particular dialects were spoken in different parts of India.. "Gaudds and other people spoke Sanskrit, Latås were fond of Prakțit, those living in Marwar, I गौडामा: संस्कृतसा: परिचितरचयः प्राकृते छायवेच्या सापर्भशप्रयोगाः सकलमरसुवटकमादानकाच । आवन्याः पारियात्राः सह दशपुरजैमूतभाषा मजन्ते यो मध्येमध्यदेश निवसति स कविः सर्वमापानिषण्णः ॥p-51 ·INTRODCCTIOX. Yrsi Takka and Bhadanaka were fond of Apahlırons'n, those living in Aranti, Piriyatra and Das'apur uscd Dhitabhashi, while thoso liring in the Madhyades'a were well-versed in all languages. Rajas'ekhara's love for Prakrita languages. It is said in the prologuc of tho Búlarimayan, Llat Rajasekhara ras well-rersed in all languages. His definition of a Karirijn also requires that he should be proficient in various lauguages. To him all the languages should be equal." His Kirorpitromañjari would reem to be an illustration of this. In anotlier place, Jic sys that a good poct should pay attention to all the languages according to his ability, taste and curiosits. 'Ono and tho samo idea assumes different forms of beauty according to the language in which it is expressed. A poct, whose intellect is thus ready in all thic languages, acquiros famo all throughout the world. In the Búlarinayano, hiç describes "Prikrita as elegant and possessing natural sweetness, Apabhrons'a as very clegant, and Bhatabhislıl as well-fornicd. 'In tho Jinrpfiramanjari, it is said that Saņskļil compositions arc Jarali, wliile those in Prikrit are smooth. The modes of speech and recitation of ancient Indians. Much interesting information abont thic modes of speech and recital of peoples of different countries of ancient India con lo derived from the 7th chapter of the Karyamimánsd. "Magadhus and some others living cast of Benares speak Sanskļil well, but aro 1 सर्वमापाविचक्षणश्च स एवमार. 2 खतन्त्रस्य पुनरेकवत् सर्वा अपि मापाः स्युः । काव्यमीमांसा p. 51. 3 संस्कृतवत् सर्वास्वपि भापानु यथासामर्थ वथारुचि यथाकौतुकं चावहितः स्यात् । Tbid, p.49. 4 एकोऽर्थः संस्कृतोक्त्या स मुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽसिन् अन्योपशगीमिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । दिवामिः कोऽपि वाग्मिर्मवति चतसृभिः किश कश्चिदिवेकडे : 4427894ft gegen diferenlaan Ibid. pp. 48 and 49. गिरम्यव्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुरः सुमव्योपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विमिन्बाः पन्थानः किमपि कमनीयाश्च तश्मे निवका यस्त्वेषां स खलु निखिलेऽसिन् कविश्पा । Balorimiyape Aot. I. 10. -10 परसा सकमबन्धा पाउपबन्धो वि होई सुठमारो। पुरिसमाहिकाणे नेत्तिममिहन्तरं तेत्तिममिमाणं ।। Korptramaljart, Act I, 4. 7 “पठन्ति संस्कृतं अछु कुण्ठाः प्राकृतवाचि ते । बाणारसीतः पूर्वेण ये केचिन्मगधादयः ॥" p.3 ·IXVIII INTRODUOTION. blunt in Prákřit. 'A Gauda cannot speak Prikrit tell. Either he should give up the attempt or the Prakțit language should be otherwise. A. Gauda Brahman is neither a very clear nor a confused, neither a barsh nor a very soft, neither a deep nor a very loud speaker. Whatever may be the sentiment, style or quality, all the Karnitas recite proudly making a twangling sound at the end. "Dravidas, without any exception, recite either prose, poetry or mixture of both in & musical way. The Laths, who have hatred for Sanskrit, speak beautiful Prikrit with thoir warbling tongue. The people of Surishţra and Travana, etc., speak Sanskrita, stimulating it with an admixture of Apabbrans'a, so as to impart beauty to their speech. The Kashmirians are good poets through the favour of Sarasvati; yet their mode of reciting sounds to the ear like a mouthful of guddohi (cocculus cordifolius). "The poets of the Uttardpatha, though refined, recite with a nasal sound. Rich in properties, with the voice corresponding to the style and the perfection of arrangement of words, and divided into cesuras, the sweet recitation of the Panchala posts is, as it were, a flow of honey in ears. Female education in Rajasekhara's time. Rajastekhara's views in this connection were very forward and liberal. He { I बाह स-"ब्रह्मन्विशापयामि त्वाखाधिकारजिहासया । गौडस्त्यजतु वा गाथामन्था पाऽस्तु सरखती ।। नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टोन स्लो नातिकोमला। न मन्द्रो नातिवारच पाठी गौडेषु वाडवः ।। 2 रसकोऽप्यस्तु कायस्तु रीतिः कोप्यस्तु वा गुणः । सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोचरपाठिन। 3 गले पोऽथवा मिमे कान्ये काव्यमना मपि । गेयगमें स्थितः पाठे सर्वोऽपि दविका कविः॥ 4 पठन्ति छरभ लामा प्राकृत संस्कृतद्विषः। जिलया ललितोछापलब्धसौन्दर्यमुद्रया। 5 सुराहमवणाचा वे पठन्सर्पितसौष्ठवम् । अपभ्रंशावदशानि ते संस्कृतबचांस्खपि ॥ 6 शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविर्जनः । कर्णे गुडूचीगण्डूपस्तेषां पाठक्रमः किम।। 1 ततः पुरखाकवयः ये भवन्युत्तरापथे। ते महत्यपि संस्कारे साजुनासिकपाठिनः ।। 8 मार्गानुगेन निनदेन निषिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिमिमिकः। पाचालमण्डलमुवा सुभगः कवीनां मोने मधु क्षरति किचन काव्यपाठः॥ Pp.33434 ·INTRODUCTION, says that women too may become postesses like med. Accomplishment is intimately connected with the soul but does not depend upon the distinction of the sex. In his time daughters of princes and prime ministers, courtezans and wives of jesters were found Tell-versed in sciences and were poetesses too. Foreign travel and the dress question. It appears from the Kavyamimansd that 'ancient poets used to travel to foreign countries and islands and utilized their experience in those countries in their works. As regards the dress to be worn, it is said that divine and other beings should be represented as putting on the dress of the conntry, where they live for the time being. In one's own country, however, one may adopt any dress one likes, The colour question of Indians. From the "Kavisamaya, we get some idea of the colours of Indians. The colour of the easterners has been described as brown, that of southerners as dark, that of westenens as white, that of northeners as fair, while that of per sons living in the Madhyades'a as dark, brown and white. 1 पुरुषवन योपितोऽपि कनीमवेयुः। संस्कारो यात्मनि समवैति न बैण पौरुष वा विमागमपेक्षते । भूयन्ते दृश्यन्ते च राजपुत्र्यो महामात्रदुश्तिरो गणिकाकौतुकिमार्याच शालमहतवयर कवयः ।।p b3. 2 किमान महाकवयोऽपि देशदीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तबला व्यवर्ति निवाक्षन्ति स| p.12. पूर्वे हि विद्वांसः सहलसाखं साङ्गं च पैदमवगास शाखाणि चापबुबाष देशान्तराणि हीपान्तराणि च परिश्रम्ब P.78. 3 ततः परं दिव्या अपि में देशमविषसेचुस्तद्देश्य वैषमामयन्तो निबन्धनीयाः। खभूमौ । कामचार:p.10. 4 तत्र पौरस्त्यानां श्यामी वर्णः, दाक्षिणालानां कृष्णः, पाबालानां पार, उदीच्यानां गौरन, मध्यदेश्यानां कृष्णःश्यामो गौरख । P.98.

·No text on this page.

·विषयसूची। p.2 p.5 प्रथमोऽध्यायः श्रीकण्ठस्थ परमेष्टिवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःपष्टये शिष्येभ्यः काव्यशास्त्रोपदेशः । सार- खतकाव्यपुरुपाकाव्यविद्याप्रवृत्तिः । सहस्राक्षादिभ्यो दिव्येभ्यः काव्यविद्यानात- केभ्यः काव्यविद्याया अष्टादशाधिकरणीप्रवचनम् । तेषां पृथक्पृथक्वशास्त्रविरचनम् । प्रकीर्णत्वात्तेषां किश्चिदुच्छेदेन अन्यका सङ्केपणास्य ग्रन्थस्य प्रणयनम् , एतद्वन्था- ध्यायनिर्देशश्च । द्वितीयोऽध्यायः शास्त्रं कान्यं चेति वायं द्विधा । शास्त्राणां परिसङ्घयानं, लक्षणं, सूत्रादि- मिश्चैषां प्रणयनम् । वृत्तिपद्धतिभाष्यसमीक्षाटीकापलिकाकारिकावातिका इति शाखमेदाः, नेपां व्याख्याश्च । साहित्यविद्याया व्याख्या । तृतीयोऽध्यायः सरखत्याः पुत्रेच्छा । स्वयम्भूवरदानम् । सरखसाः काव्यपुरुषोत्पत्तिः । तस्य छन्दवद्वागुचारणम् । काव्यपुरुषस्य स्तुतिवर्णनं च । सारखतेयस्य उशनसे वाल्मी- कये च छन्दवद्वाक्सञ्चारणम् । काव्यपुरुपस्य सरस्वत्या ब्रह्मलोकेऽनुगमनम् । वनिवर्तनाय तद्वशीकरणाथै साहित्यविद्यावधूत्पादनं, तस्यै काव्यपुरुपानुवर्तनाय, का- व्यविद्यास्नातकेभ्यश्चैतयोः चरितस्तवनायादेशः । प्रथम प्राची प्रति चलनम् । तत्र काव्यपुरुषममियुखाना सा औमेयी यं वेषं ययेष्टमसेविष्ट स तत्रत्याभिः बीमिरनुकृतः । सा औड्रमागधी प्रवृत्तिः । गौडाङ्गनावेषवर्णनम् । तयोरनुसारेण भारतीवृत्तिगौडीरीत्योः प्रादुर्भावः । ततः पाञ्चालान् प्रति चलनम् । पाञ्चालम- ध्यमाप्रवृत्तिसात्वतीवृत्तिपाञ्चालीरीतीनां प्रादुर्भावः । ततोऽवन्ती प्रति चलनम् । तन्नेपथ्यानुसारेण आवन्तीप्रवृत्तिसात्वतीकैशिकीवृत्तीनां प्रादुर्भावः । ततो दक्षिणां प्रति घलनम् । तत्र दाक्षिणात्याप्रवृत्तिकैशिकीवृत्तिवैदर्भीरीतीनां प्रादुर्भावः । सम्पू- र्णतया च काव्यपुरुषस्य वशीकरणम् । विदर्मेषु वत्सगुल्मे तयोगान्धर्ववत्परि- णयनम् । ततो विनित्य तेषु प्रदेशेषु विहृत्य तुषारगिर्यागमनम् । गौरीसरखतीभ्यां चन्दनम् । तयोराशीर्वादेन कविमानसनिवासकरणं कविलोकवर्गसर्गश्च । P.10 ·p. 15 चतुर्थोऽध्यायः शिष्यो द्विविधः बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च । ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्बुद्धिः । समा- ध्यभ्यासयोयाख्ये । तयोः शक्त्युद्धासनम् । शक्तिकर्तृके प्रतिभाव्युत्पत्तिकमणी । प्रतिभाव्याख्या । तस्याः कारयित्रीभावयित्रीभेदेन द्वैविध्यम् । सहजाहायोपदे- शिकीति त्रिविधा कारयित्री । तासां व्याख्या:। तदनुसारेण सारस्वतः, आभ्या- सिकः, औपदेशिक इति त्रिविधाः कवयः । वेपां लक्षणानि । भावयित्रीव्याख्या । भावकत्वकवित्वयोः पृथक्त्वम् । अरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणः, मत्सरिणः, तवाभिनिवेशिनश्चेति चत्वारः भावकाः । तेषां लक्षणानि । तत्वाभिनिवेशिनः विर- लखम् । भावकविषये सङ्घहश्लोकाः । पञ्चमोऽध्यायः व्युत्पत्तिप्रतिभयोयाख्ये । तयोः कतरा श्रेयसीति विचारः । उभययोगः श्रेयानिति यायावरीयमतम् । शास्त्रकविः, कान्यकविः, उभयकविश्वेति कवयस्त्रिधा। तेपां खखविपये गरीयस्त्वमिति यायावरीयमतम् । त्रिधा शास्त्रकविः, यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्ने काव्यं विधचे, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्तै । काव्यकविः पुनरष्टधा रचनाकविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, रस- कविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थेकविरिति । रचनाकवेरुदाहरणम् । त्रिधा शब्दकवि - माख्यातार्थभेदेन । नेपामुदाहरणानि । अर्थकवेरुदाहरणम् । द्विधाऽलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन । तयोरुदाहरणे । उक्तिकविरसकषिमार्गकविशालार्थकवीनामुदा- हरणानि । दश च कवेरवस्थाः । बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योः सप्त, विनश्चौपदेशिकस्य । तद्यथा काव्यविद्यानातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महा- कविः, कविराजः, आवेशिका, अविच्छेदी, सामयिता च । तेषां लक्षणानि । पाकविवेकः । पिचुमन्दपार्क, बदरपाक, मुंबीकापार्क, वार्ताकपाकं, तिन्तिडीकपार्क, सहकारपाक, अमुकपाकं, पुसपाकं, नालिकेरपाकमिति नवधा काव्यम् । तेषां त्रिकत्रये आद्यानां हेयता इतरेषाञ्चोपादेयता। अनवस्थितपाकस्स कपित्थपाकता p. 21 षष्ठोऽध्यायः पदस्य व्याख्या । तस्य सुवृत्तिः, समासवृत्तिः, वद्धितवृचिः, वृत्तिः, तिङ्- वृत्तिश्चेति पञ्च वृत्तयः । पदजातस्यानन्त्यम् । वाक्यस व्याख्या । तस्य त्रिधाऽभिधा ।

·(३) व्यापारः वैभक्तः, शाक्तः, शक्तिविभक्तिमयश्चेति । तेषां व्याख्या उदाहरणानि च । एकाख्यातम् , अनेकाख्यातम् (सान्तरं निरन्तरञ्च), आवृचाख्यातम्, एकाभिधेया- ख्यातम् , परिणताख्यातम् , अनुवृत्ताख्यातम् , समुचिताख्यातम्, अध्याहृताख्यातं, कदमिहिताख्यातम् , अनपेक्षिताख्यातमिति वाक्यं दृशधा। गुणवदलङ्कृतश्च वाक्य- मेव काव्यम् । असत्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यं काव्यमिति मतनिरासः । असदुप- देशकत्वानोपदेष्टव्यत्वमिति मतनिरासः । असभ्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यं काव्य- मिति मतस्य श्रुतौ च शाने चैतदर्थस्योपलब्धनिरासः । p.28 सतमोऽध्यायः ब्राह्म, शैव, वैष्णवमिति प्रणेतृभेदेन पुराणादिमतेन वाक्यं त्रिधा । स्वायम्भुवं, ऐश्वरं, आपम् , आपीकम् , आपुित्रकं चेति ब्राझं वचः पञ्चधा । तेषां व्याख्याः। सारखतकवीनां मते तु ब्रह्मविष्ण्वादिशिष्येपु चतुःपष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरम् । क्रमेण चैतस्य देवैर्दैवयोनिभिश्च यथामत्सुपजीव्यमानत्वादिव्यत्वेन व्यपदेशः । तच्च वैबुधं, वैद्याधरं, गान्धर्व, योगिनीगतं चेति चतुर्धा । तेषां सव्याख्योदाहरणानि । वैष्ण- वस्य मानुपत्वेन व्यंपदेशः। तच वैदर्भी, गौडीया, पाञ्चाली, चेति रीतित्रयभेदेन त्रिधा। काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयमिति रुद्रटमतस्य निरासः । काकोः पाठधर्मत्वम् । साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा चेति वस्या द्वैविध्यम् । आक्षेपगर्मा, प्रभगर्मा, वितर्कगर्भा चेति निधा साकासा । निराकावाऽपि विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति त्रिविधा। तासामुदाहरणानि । अभ्युपगमानुनयकाकूदाहरणम् । अभ्यनुज्ञोपहासकाकूदा- इरणम् । त्रिचतुरकाकुयोगोदाहरणे । काकुकलनायां सामान्यपाठप्रतिष्ठायां च सङ्घहश्लोकाः । मगधगौडकर्णाटद्रविडलाटसुराष्ट्रकाश्मीरोत्तरापथपाञ्चालोद्भवानां कवीनां पाठप्रविष्टायां परिकर श्लोकाः । अष्टमोऽध्यायः श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकम् , उचितसंयोगः, योक्तृसंयोगः, उत्पाद्यसंयोगः, संयो- गविकारः इत्येवाः काम्यार्थानां षोडश योनयः । औत-स्मा ऐतिहासिक पौराणिक- मैमासिक-सांख्यीय न्यायवैशेषिकीय-बौद्धीय लौकायतिक-आहेत-शैवसिद्धान्तीय-पा- रात्र-बौद्धसिद्धान्तीय नाट्यशास्त्रीय कामसूत्रीय-लौकिक-विरचनाविषयक-इस्त्रिशि- p.34 ·p.41 . p.49 क्षीय रत्नपरीक्षीय-धनुर्वेदीय-योगशास्त्रीयाणामुचितसंयोगयोक्तृसंयोगोत्पाधसंयोगसं- योगविकाराणां कान्यार्थानामुदाहरणानि । नवमोऽध्यायः दिन्यः, दिव्यमानुषः, मानुषः, पातालीयः, मर्सपावालीयः, दिव्यपावालीयः, दिव्यमर्त्यपातालीयश्चेति सप्तधा अर्थः । दिव्यमानुषश्चतुर्धा दिव्यस्य मा- गमनेन मर्यस्य वर्गगमनेन, दिव्यस्य मयभावेन मयस्य दिव्यभावेन, दिव्येतिवृत्त- परिकल्पनया, प्रभावाविर्भूतदिव्यरूपतया च । तेषामुदाहरणानि । म -पातालीय- मयंपावालीय-दिव्यपातालीय-खय॑मर्यपातालीयानामुदाहरणानि । निःसीमार्थसाथै रसवत एव निबन्धो युक्तः । सरिद्वर्णनरसवचा, अद्रिवर्णनरसवत्ता, सागरवर्णनरस- वता, विप्रलम्भेऽप्यतिरसवत्ता । तासामुदाहरणानि । वस्तुखरूपविचारः । मुक्त- कप्रबन्धविषयत्वेनार्थस्य द्वैविध्यम् । तावपि प्रत्येक पञ्चधा शुद्धः, चित्रः, कथोत्था, संविधानकभूः, आख्यानकवांश्चेति । तेषामुदाहरणानि । संस्कृतवत्सर्वास्खपि भाषासु अपधानावश्यकता। दशमोऽध्यायः नामधातुपारायणादिकाव्यविद्यानां काव्यमातॄणां च परिगणनम् । शुचि शीलनं कवेरावश्यकम् । वस्य भवनस्य, परिचारकस, मित्राणां, लेखकस्य च वर्णनं, तस्य गृहे भाषानियमश्च । शिशुनागकुविन्दसातवाहनसाहसालानां प्राक्तननृपाणां स्वभवने वर्णभाषानियमः। कवेर्लेखनसाधनानि, काव्यप्रबन्धे भाषानियमश्च । कवेराहोरात्रि- कम् । असूर्यम्पश्यनिषण्णदत्तावसरप्रायोजनिकानां चतुर्विधानां कवीनां लक्षणानि । पुरुषवत् योषितामपि कवीभवनम् । सिद्धस्य प्रबन्धस्यानेकादर्शकरणम् । प्रबन्ध- विनाशकारणानि । राशः कविसमाजवर्णनम् । काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ महानगरेषु प्रशसभाकरणम् । एकादशोऽध्यायः पञ्चविध शब्दहरणं पदता, पाहता, अर्द्धतः, वृत्तवा, प्रबन्धतश्च । लिष्टस्य लिष्टपदैकदेशेन हरणम्, लिष्टस्य यमकेन हरणम्, श्लिष्टस प्रश्नोत्तरेण हरणम्, यमकरस यमकेन हरणम् । अप्रसिद्धादिकारणैः शब्दार्थहरणेs- मिरमेत इत्यवन्तिसुन्दा मतम् ।यधिकपदहरणं हरणं न वेति विचारः । पादहरण P.55 सिष्टपदेन हरणम्, ·। (५) खीकरणापरनामधेयं हरणम् । तद्वदर्धप्रयोगे न्यस्तार्धप्रयोगे च । पाद एवान्यथाव- करणं पादोनहरणं वा न खीकरणम्। भिन्नार्थानां पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवि- त्वमेव, तद्वत् कतिपयपदैकदेशप्रयोगौ । वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्त्रीकरणं हरणं वा । परकीयस्य स्वीयत्वेन विलपनं दोपोदाहरणम् । मूल्यक्रयोऽपि हरणम् । नास्त्यचौरः कविजनः, परं तु यो निगृहितुं जानाति, स विना वाच्यं नन्दति । कविः कश्चिदुत्पादकः, कश्चित्परिवर्तकः, कश्चिदाच्छादकः, कश्चित्संवर्गका, परं तु यः शब्दार्थोक्तिपु किश्चन नूतनं पश्येत्, प्राच्य किश्चन चोल्लिखेत्, स महाकविः। p. 62 द्वादशोऽध्यायः अर्थहरणस्य विचारः । अन्ययोनिनिद्रुतयोनिरयोनिरिति त्रयो भेदाः । अन्ययो- निर्द्विधा प्रतिविम्बकल्प आलेख्यप्रख्यश्च । निद्भुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः पर- पुरप्रवेशसदृशश्च । अयोनिः पुनरेकाहश एव । व्याख्या उदाहरणानि च प्रतिबिम्ब- कल्पादिचतुर्णामर्थानाम् । अमीपामर्थानामयस्कान्तवनान्वर्थाः भ्रामकचुम्बककर्पक- द्रावकाः चत्वारः लौकिकाः कवयः । पञ्चमश्च चिन्तामणिरलौकिकोऽदृष्टचरार्थदर्शी । तेपां व्याख्याः । चिन्तामणे: लौकिकालौकिकमित्रत्वेन त्रयो भेदाः । तेपामुदाहर- णानि । प्रतिविम्बकल्पादिचतुर्णामर्थानां प्रत्येकमाष्टक्यवशाहात्रिंशद्धरणोपायाः । चत्र प्रतिविम्बकल्पस्याष्टौ विकल्पा: व्यस्तकः, खण्डं, तैलविन्दुः, नटनेपथ्यं, छन्दोविनिमयः, हेतुव्यत्ययः, सक्रान्तकं, सम्पुटब्ध । तेपामुदाहरणानि । सोऽयं कवेरवकविलदायी सर्वथा प्रतिविम्वकररेहरिहरणीयः । त्रयोदशोऽध्यायः आलेख्यप्रख्यतुल्यदेहितुल्यपरपुरप्रवेशसहशानां प्रत्येकमष्टौ भेदाः । तत्र सम क्रमः, विभूपणमोषः, व्युत्क्रमः, विशेपोक्तिः, उत्सः, नटनेपथ्यम्, एकपरिकार्य: प्रत्यापत्तिः इति आलेख्यप्रख्यस्य अष्टौ भेदाः । विपयपरिवर्तः, द्वन्द्वविच्छित्तिः, रत्नमाला, सङ्खघोल्लेखः, चूलिका (संवादिनी विसंवादिनीति द्विरूपा), विधानाप- हारः, माणिक्यपुतः, कन्द इति तुल्यदेहितुल्यस्याप्टौ भेदाः । अनयोर्मार्गयोरनुपा- हात्वम् । हुडयुद्धं, प्रतिकचुकं, वस्तुसंचारः, धातुवादः, सत्कारः, जीवजीवकः, मावमुद्रा, चतिरोधी इति परपुरप्रदेशसदृशस्य अष्टौ भेदाः । इति द्वात्रिंशद् हर- प्रणा अर्थवैपरीसेन · घ नेपां प्रतियोगिनः । एतेषां हानोपादानविज्ञाने p.68 P.78 ·चतुर्दशोऽध्यायः कविसमयलक्षणम् । स्वभौमपातालीयभेदैः कविसमयत्रैविध्यम् । तेषां मध्ये भौमस्य जातिद्रव्यगुणक्रियारूपतया चतुष्पकारत्वम् । तेषां प्रत्येकम् असतो निब- न्धनात्, सतोप्यनिबन्धनात् , नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । p.88 P.86 पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्यापि असतो गुणस्य निवन्धनं, सतोप्यनिवन्धन, नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । षोडशोऽध्यायः भौमवत्खग्र्योऽपि कविसमयः, विशेपस्तु चन्द्रमसि ऐक्यकल्पनादि । भौम- खर्यवत् पातालीय: कविसमयः । विशेपस्तु नागसर्पयोः दैत्यदानवासुराणां च ऐक्यकल्पनम् । p. 99 सप्तदशोऽध्यायः जगतो एकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविंशतिरिति पृथक् पृथक् कल्पनाभेदेन मेदाः । भूलोकस्स द्वीपाः समुद्राश्च । जम्बूद्वीपस्य वर्षाणि वर्षगिरयश्च । भारतवर्षस्य नव भेदाः । सम्राट्चक्रवर्विनोळख्ये । आर्यावर्तस्य पूर्वदेशो, दक्षिणापथः, पश्चादेशः, उत्तरापथः, मध्यदेशश्चेति पञ्च विभागाला विभागपञ्चके जनपदानां, पर्वतानां, सरितामुनानगन्याणां च निर्देशः । दिग्विचारः । पौरस्त्यदाक्षिणात्यपाश्चात्योदी- च्यानां देहवर्णनियमः। पुरु विनष्टादशोऽध्यायः सौरचान्द्रमसे माने । ऋतुषु वायुदिग्विचारः । वर्षाधर्मवर्णनम् । शरद्धर्मवर्ण- नम् । हेमन्तधर्मवर्णनम् । शिशिरधर्मवर्णनम् । वसन्तधर्मवर्णनम् । प्रीष्मधर्मवर्णनम् । सन्धिः, शैशवः, प्रौतिः, अनुवृत्तिश्चेति ऋतूणां चत्वारोऽवस्था । वासामुदाहरणानि। शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पस पोढा उपयोगः । अन्तर्व्याज, बहिद बाबान्ताजं, सर्वव्याज, बहुव्याज, निर्व्याजमिति फलानां षोढा भेदः । p: A क P.98 , ·. राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा कविरहस्यम् । प्रथमोऽध्यायः शास्त्रसङ्ग्रहः। अथातः काव्यं मीमांसिष्यामहे यथोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्ठि- वैकुण्ठादिभ्यश्चतुःपष्टये शिष्येभ्यः । सोऽपि भगवान्वयम्भूरिच्छा। जन्मभ्यः वान्तेवासिभ्यः। तेषु सारस्वतेयो वृन्दीयसामपि चन्द्यः काव्यपुरुप आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुपा भविष्य- दर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्त्रितयवर्तिनीपु प्रजासु हितकाम्यया प्रजापतिः काव्यविद्यापवर्तनाय प्रायुङ । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्यः काव्यविद्यालातकेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच तत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष: समानासीत् , औक्तिकमुक्तिगर्भः,रीतिनिर्णय सुवर्णनाभा, आनुपा- 'सिकं प्रचेतायना, यमकानि चित्रं चित्राङ्गदा, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्या, औपम्यमोपकायनः, अतिशयं पाराशर, अर्थश्लेपमुतथ्यः, उभयालङ्कारिक कुवेर, वैनोदिकं कामदेव, रूपकनिरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणा, गुणौपादानिक- मुपमन्युः, औपनिषदिक कुचमार इति। ततस्ते पृथक् पृथक् खशा- स्त्राणि विरचयाञ्चक्रुः। इत्थङ्कारश्च प्रकीर्णखात् सा किश्चिदुचिच्छिदे। इतीयं प्रयोजकाङ्गवती सनिप्य सर्वमर्थमल्पग्रन्थेन अष्टादशाधिक- रणी प्रणीता। तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः । शास्त्रसङ्ग्रहः, १ चित्राङ्गद may go with धमकालि too.

·२ कविरहसे द्वितीयोऽध्यायः। शास्त्रनिर्देशः, काव्यपुरुषोत्पत्तिः, पदवाक्यविवेका, पाठप्रतिष्ठा, अर्थानुशासनं, वाक्यविधयः, कविविशेषः, कविचर्या, राजचर्या, काकुप्रकाराः, शब्दार्थहरणोपाया, कविसमयः, देशकालविभागः, भुवनकोश, इति कविरहवं प्रथममधिकरणमित्यादि । इति सूत्राण्यथैतेषां व्याख्याभाष्यं भविष्यति । समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय ना। चित्रोदाहरणैर्वी अन्येन तु लघीयसी ॥ इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् । इयं सा काव्यमीमांसा मीमांसा यन्त्र वाग्लवः । वाग्लवं न स जानाति न विजानाति यस्त्विमाम् ॥ यायावरीयः सङ्क्षिप्य मुनीनां मतविस्तरम् ।.. व्याकरोत्काव्यमीमांसां कविभ्यो राजशेखर ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहसे प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः शास्त्रसङ्ग्रहः ॥ . द्वितीयोऽध्यायः शास्त्रनिर्देशः। इह हि वाङ्मयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च । शास्त्रपूर्वकत्वात् काव्यानां पूर्व शास्त्रेष्वभिनिविशेत।नह्यप्रवर्तितप्रदीपास्ते तत्वार्थ- सार्थमध्यक्षयन्ति । तच द्विघा अपौरुषेयं पौरुषेयं च । अपौरुषेयं श्रुतिः । सा च मन्त्रब्राह्मणे । विवृतक्रियातना मन्त्राः । मन्त्राणां स्तुतिनिन्दा""विनियोगग्रन्थो ब्राह्मणम् किंग्यजुःसामवेदानयी । अथर्वणश्च तुरीयः। तत्रार्थव्यवस्थितपादा ऋचः । ताः सगीतया सा- मानि। अच्छन्दांस्यगीतानि यषि। ऋचो यजूंषि (सामानि) चाथर्वर्ण त इमे चत्वारो वेदाः इतिहासवेदधनुर्वेदी गान्धर्षायुर्वेदावपि चोप- वेदाः। दोपवेदात्मा सार्ववर्णिकः पञ्चमो गेयवेदा" इति द्रौहिणिः। शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दोविचितिः, ज्योतिष च ·। काव्यमीमांसायां ५ अ षडङ्गानि" इत्याचार्याः । “उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्ग यायावरीया ऋते च तत्त्ररूपपरिज्ञानाद्वेदार्थानवगतिः । य "द्वा सुपर्णो सयुजा सनाया समानं वृक्षं परिपस्खजाते। तयोरन्यः पिप्पलं खाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतितिः। सेयं शास्त्रोक्तिः। प्रत्यधिकरणं च ऋचं यजुः सामाथर्वणं ब्रावि- चोदाहृत्य भापामुदाहरिष्यामः । तत्र वर्णानां स्थानकरणप्रयांका दिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा आपिशलीयाद्रिका । नाचन्ता खाधीतानां मन्त्राणां विनियोजकं मन्त्र कल्पः । सा च यजु शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम् । निर्वचनं निरुक्तम् ।। प्रतिपादयित्री छन्दोविचितिः । ग्रहगणितं ज्योतिपम् व्याख्यानं तु पुरस्तात् । पौरुषेयं तु पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमा वि- स्मृतितन्त्रमिति चत्वारि शास्त्राणि । तत्र वेदाख्यानोपनिबन्धनश्च । पुराणमष्टादशधा । यदाहु'- "सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्वन्तराणि वंशविधिः। जगतो यत्र नियद्धं तद्विज्ञेयं पुराणमिति ॥" "पुराणप्रविभेद एवेतिहासा" इत्येके । स च द्विधा परिक्रियापुरा- कल्पाभ्याम् । यदाहु:- 'परिक्रिया पुराकल्प इतिहासगतिर्द्विधा । स्थादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका ॥" तत्र रामायणं भारतं चोदाहरणे । आन्वीक्षिकी तुं विद्यावसरे वक्ष्यामः । निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्रेण विवेकी मीमांसा। सा. च द्विविधा विधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च । अष्टादशैव श्रुत्यर्थमरणात्स्मृतयः। “तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदाश्चत्वार, षडङ्गानि,चत्वारि शास्त्राणि" इत्याचार्याः। तान्येतानि कृत्लामपि भूर्भकखस्नयी व्यासज्य वर्तन्ते । तदाहुः- "विद्यास्थानानां गन्तुमन्तं न शक्तो जीवेद्वर्षाणां योऽपि सामं सहस्र । .

·। ६ कविरहस्ये द्वितीयोऽध्यायः। शास्त्रनित तस्मात्सपादर्थसन्दोह खक्तो अर्थानुन व्यासः संत्यतो ग्रन्थमीरुपियार्थम् ॥" काकुमाकलविद्यास्थानकायतनं पञ्चदशं काव्यं विद्यास्थानम्" इति भुवनवीयः । गद्यपद्यमयत्वात् कविधर्मत्वात् हितोपदेशकत्वाच । सूत्रा शास्त्राण्यनुधावन्ति । “वार्ता कामसूत्रं शिल्पिशास्त्रं दण्ड- तेरिति पूर्वैः सहाष्टादश विद्यास्थानानि इत्यपरे । आन्वीक्षिकी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः । “दण्डनीतिरेवैका विद्या" नसाः। दण्डभयाद्धि कृत्लो लोक खेषु खेषु कर्मखवतिष्ठते । दण्डनीतिविधे” इति बार्हस्पत्याः । वृत्तिविनयग्रहणं च हेतुर्लोकयात्रायाः । "त्रयीवा दण्डनीतयस्तिस्रो विद्या" मानवाः । त्रयी हि वार्तादण्डनीयोरुपदेष्ट्री । “आन्वीक्षिकी पीवार्तादण्डनीतयश्चतस्रो विद्या' इति कौटिल्यः । आन्वी- लक्या हि विवेचिता त्रयी वार्तादण्डनीत्योः प्रभवति । “पञ्चमी साहित्यविद्या” इति यायावरीयः सा हि चतसृणामपि विद्यानां निष्यन्दः । आमिर्द्धर्मायौं यदिद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् । तत्र प्रयी व्याख्याता । द्विधा चान्वीक्षिकी पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम् । अर्ह- भदन्तदर्शने लोकायतं च पूर्वः पक्षः । सायं न्यायवैशेषिको चोत्तरः।त इमे षट् ताः । तत्र च तिस्रः कथा भवन्ति वादो, जल्पो, वितण्डा च । मध्यस्थयोस्तत्त्वावबोधाय वस्तुतत्त्वपरामर्शी वादः । विजिगीषोः खपक्षसिद्धये छलजातिनिग्रहादिपरिग्रहो जल्पा । खपक्षस्थापरिग्रहिनी परपक्षस्य दूषयित्री वितण्डा । कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता । आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डस्तस्य नीतिर्दण्डनीतिः । तस्यामायत्ता लोक- यात्रेति शास्त्राणि । सामान्यलक्षणं चैषाम्- “सरितामिव प्रवाहास्तुच्छाः प्रथमं यथोत्तरं विपुलाः । ये शास्त्रसमारम्भा भवन्ति लोकस्य ते वन्याः ॥" १B.omits षट् ताः। तत्र च.

·काव्यमीमांसायां
सूत्रादिभिश्चैपां प्रणयनम् । तत्र सूत्रणात् मनम् । यदातुः-
"अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वनो मुखम् ।
अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रकृतो विदुः ॥"
सूत्राणां सकलसारविवरणं वृत्तिः । मत्रवृत्तिविवेचनं पद्धतिः।
आक्षिप्य भाषणाद्वाप्यम् । अन्तर्भाष्यं समीक्षा । अवान्तरार्थवि-
च्छेदश्च सा । यथासम्भवमर्थस्य टीकनं टीका । विपमपदभक्षिका
पक्षिका । अर्थप्रदर्शनकारिका कारिका । उक्तानुक्तदुक्तचिन्ता
वार्तिकमिति शास्त्रभेदाः।
"भवति प्रथयन्नथ लीनं समभिनं स्फुटीकुर्वन् ।
अल्पमनल्पं रचयन्ननल्पमल्पं च शास्त्रकविः ॥"
शास्त्रैकदेशस्य प्रक्रिया प्रकरणम् । अध्यायाढ्यस्त्ववान्तरवि-
च्छेदाः कृतिभिः स्वतन्त्रतया प्रणीता इत्यपरिसयेया अनादेयाश्च ।
शब्दार्थयोर्यथावत्सहभावेन विद्या साहित्यविद्या । उपबिधास्तु
चतुःपष्टिः । ताश्च कला इति विदग्धवादः । स आजीवः काव्यस्य ।
तमोपनिषदिके वक्ष्यामः।
इत्यनन्तोऽभियुक्तानामत्र संरम्भविस्तरः ।
त्यको निपुणधीगम्यो ग्रन्थगौरवकारणात् ॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
द्वितीयोऽध्यायः शास्त्र निर्देशः ॥
तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः।
एवं गुरुभ्यो गिरः पुण्याः पुराणीः शृणुमः स्म, यत्किल धिषणं
शिष्याः कथाप्रसङ्गे पप्रच्छु,
कीदृशः पुनरसौ सारखतेयः काव्यपुरुषो
वो गुरु इति । स तान बृहताम्पतिरुचे।
पुरा पुत्रीयन्ती सरखती तुषारगिरौ तपस्यामास।प्रीतेन मनसा
१B.बिच्छेद

·६ कविरहस्ये तृतीयोऽध्यायः । तां विरिश्च प्रोवाच पुत्रं ते सृजामि । अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे । सोऽभ्युत्थाय सपादोपग्रहं छन्दखतीं वाचमुदचीचरत् । “यदेतद्वाकार्य विश्वमर्थमा विवर्त्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको॥" तामानायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रा देवी ससम्म- दमकपर्यङ्केनादाय तमुदलापयत् । "वत्स सच्छन्दस्काया गिर प्रणे- तर्वाकायमातरमपि मातरं मां विजयसे । प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति। त्वत्ता पूर्वे हि विद्वांसो गधं ददृशुर्न पद्यम् । त्वदुपज्ञमथातः छन्दखदचा प्रवस्य॑ति । अहो लाघनीयोऽसि । शब्दार्थों ते शरीरं, संस्कृतं मुखं, प्राकृतं बाहुः, जघनमपभ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम् । समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजखीचासि।उक्तिचणं चते वचो,रस आत्मा,रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तरप्रवह्निकादिकं च वाकेलि., अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलङ्कु- वैन्ति । भविष्यतोऽर्थस्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिस्तौति ॥ "चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवों मत्य (यो)माविवेश ॥" "तथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोचितं चेष्टख" इति निगड निवेश्य चैनमनोकहायिणि गण्डशैलतलतल्पे लातुमन- गङ्गां जगाम। तापच्च कुशान समिधश्च समाहर्तुं निःसतो महामुनि- रुशनाः परिवृत्ते पूषण्युष्मोपलुतं तमद्राक्षीत् । कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन्खमाश्रमपदमनैषीत् । क्षणादाश्वस्तश्च स सारखतेय- स्तस्मै छन्दखतीं वाचं समचारयत्। अकस्माद्विसापयन्स चाभ्युवाच। • “या दुग्धाऽपि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहं । हदि ना सनिषत्तां सा सूक्तिधेनुः सरखती।" इति तत्पूर्वकमध्येतॄणां च सुमेघस्त्वमादिदेश । ततः प्रभृति तमुश-सं सन्तः कविरित्याचक्षते । तदुपचाराध कवयः कवय इति लोक- १B विरंचः.

·काव्यमीमांसायां यात्रा । कविशब्दश्च कवृ वर्ण इत्यस्य धातोः काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाच सारखतेयेऽपि काव्यपुरुप इति भत्त्या प्रयुञ्जते । ततश्च विनिवृत्ता वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती मध्येहृदयं चक्रन्द । प्रसङ्गागतश्च वाल्मीकिमुनिवृपा सप्रश्रय तमुदन्तमुदाहृत्य भगवत्यै भृगुसंतेराश्रमपदमदर्शयत् । सापि प्रस्तुतपयोधरा पुत्रायाङ्कपाली ददाना शिरसि च चुम्बन्ती स्वस्तिमता चेतसा प्राचेतसायापि महर्पये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निपादनिहतसहचरीकं प्रौञ्चयुवानं करुणक्रेङ्कारया गिरा, क्रन्दन्तमुदीक्ष्य शोकवान् श्लोकमुजगाद । "मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्कौश्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" ततो दिव्यदृष्टिदेवी तस्मा अपि श्लोकाय वरमदात्, यदुतान्यदन- धीयानो यः प्रथममेनमध्येष्यते स सारस्वतः कविः संपत्त्यत इति । स तु महामुनिः प्रवृत्तवचनो रामायणमितिहासं समदृभत्, द्वैपायनस्तु श्लोकप्रथमाध्यायी तत्प्रभावेन शतसाहस्री संहितां भारतम् । एकदा तु ब्रह्मर्पिवृन्दारकयोः श्रुतिविवादे दाक्षिण्यवा- न्देवः खयम्भूस्तामिमां निर्णेत्रीमुद्दिदेश । उपश्रुतवृत्तान्तश्च मातरं अजन्तीं सोऽनुवबाज । वत्स परमेष्ठिनाग्ननुमतस्य ते न ब्रह्मलोक- यात्रा निश्रेयसायेत्यभिदधाना हठान्यवर्तयदेनमात्मना तु प्रव- घृते । ततः स काव्यपुरुषो रुषा निश्चक्राम । प्रिय मित्रमस्य च कुमारः साक्रन्दं रुदनभ्यधीयत गौर्या तात तूष्णीमास्त्र साऽहमेषा निषेधामीति निगदन्ती समचिन्तयत् । प्रायः प्राणभृतां प्रेमाण- मन्तरेण नान्यद्वन्धनमस्ति, तदेतस्य वशीकरण कामपि स्त्रियं सृजामीति विचिन्तयन्ती साहित्यविद्यावधूमुदपायदादिशबैनामेष ते रुषा धर्मपतिः पुर प्रतिष्ठते तदनुवर्तवैनं निवर्तय च । भवन्तोऽपि हन्त मुनयः काव्यविद्यालातकाचरितमेतयोः स्तुध्वमेतद्धि का A मुगुमते. २A भयान. ३ B निषेधयामीति. B साहित्यवधू०. ५B एतद्विर्ष.

·कविरहस्से तृतीयोऽध्यायः । काव्यसर्वखं भविष्यतीत्यभिधाय भगवती भवानी जोषमासिष्ट । तेऽपि तथा कमवतस्थिरे। अथ सर्वे प्रथम प्राची दिशं शिश्रियुयंत्राङ्गवासुझब्रह्मपुण्ड्राथा जनपदाः । तत्राभियुताना तमौमेयीयं वेषं यथेष्टमसेविष्ट । स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरन्वक्रियत । सा प्रवृत्ती रौद्रमागधी । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवु:- "आर्द्रचन्दनकुचार्पितसूत्रहारः सीमन्तचुम्बिसिचयः स्फुटबाहुमूलः । दूर्वामकाण्डरुचिराखगुरूपभोगा- गौडाङ्गनासु चिरमेष चकास्तु वेषः॥" यहच्छयापि यादृनेपथ्या स सारखतेय आसीत् तद्वेषाश्च पुरुषा बभूवुः । साऽपि सैव प्रवृत्तिः। यदपरं वृत्तवाद्यादिकमेषा चक्रे सा भारती वृत्तिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्प- यापि तया यदश्वशम्वदीकृतः समासवदनुप्रासवद्योगवृत्तिपरम्प- रागर्भ जगाद सा गौडीया रीतिः । तां ते मुनय इति समान पूर्वेण । वृत्तिरीतिखरूपं यथावसरं वक्ष्यामः । ततश्च स पश्चालान्म- त्युचचाल पत्र पाञ्चालशरसेनहस्तिनापुरकाश्मीरवाहीकवाहीक- बाह्नवेयादयो जनपदाः । तत्रामियुञ्जाना तमौमेयीति समान पूर्वेण । सा पाञ्चालमध्यमा प्रवृत्तिः। तां ते मुनयोऽभितुष्ट:- "साडङ्कावल्गनतरङ्गिलगण्डलेख- मानाभिलम्बिदरदोलिततारहारम् । आश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं वेषं नमस्थत महोदयसुन्दरीणाम् ॥" किश्चिदातिमना यन्नेपथ्यः स सारखतेय आसीदिति समान पूर्वेण । सापि यदीषवृत्तगीतवायविलासादिकं दर्शयांबभूव सा सात्त्वती धृत्तिः। आविद्धगतिमत्त्वात्सा चारभटी । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्पयापि तया यदीषदशम्वदीकृत .

·काव्यमीमांसायां . ईषदसमासं ईषदनुप्रासमुपचारगर्भश्च जगाद सा पाञ्चाली रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । ततः सोऽवन्तीन्यत्युच्चचाल यत्रा- वन्तीवैदिशसुराष्ट्रमालवावुभृगुकच्छादयो जनपदाः । तत्राभि- युनाना तमौमेयीति समानं पूर्वेण । सा प्रवृत्तिरावन्ती । पाश्चाल- मध्यमादाक्षिणात्ययोरन्तरचारिणी हि सा । अत एव सात्वतीक- शिक्यौ तत्र वृत्ती। तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "पाञ्चालनेपथ्यविधिनराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः। यजल्पितं यच्चरितादिकं त- दन्योन्यसंभिन्नमवन्तिदेशे ॥" ततश्च स दक्षिणां दिशमाससाद यत्र मलयमेकलकुन्तलकेरल- पालमतरमहाराष्ट्रगङ्गकलिङ्गादयो जनपदाः । तत्राऽभियुञ्जाना तमोमेचीति समानं पूर्वेण । सा दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः । तां ते मुनयोभितुष्टुवुः। "आमूलतो चलितकुन्तलचारुचूह- शूर्णालकाचयलान्छितभालभागः। कक्षानिवेशनिबिडीकृतनीविरेष वेषश्चिरं जयति केरलकामिनीनाम् ॥" तामनुरक्तमनाः स यनेपथ्यः सारखतेय आसीदिति समान पूर्वेण । सापि यद्विचित्रवृत्तगीतवाचविलासादिकमाविर्भावया- मास सा कैशिकीवृत्तिस्तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । यदत्यर्थ च स तया वशम्वदीकृतः स्थानानुप्रासवदसमासं योगवृत्तिगर्भ च जगाद सा वैदर्भी रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तत्र वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिा, विलासविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचन- विन्यासक्रमोरीतिः।"चतुष्टयी गतिवृत्तीनां प्रवृत्तीनांच, देशानां पुनरानन्त्यं तत्कथमिव कारल्यन परिग्रहा" इत्याचार्याः । अनन्तानपि हि देशांश्चतुधैवाकल्प्य कल्पयन्ति । "चक्रवर्तिक्षेत्रं - १B मानिनीनाम, ·१० कविरहस्से चतुर्थोऽध्यायः। सामान्येन तवान्तरविशेषैः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीयः। दक्षिणात्समुद्रादुदीची दिशं प्रति योजनसहस्रं चक्रवर्तिक्षेत्रं, तत्रैष नेपथ्यविधिः। ततः परं दिव्याद्या अपि यं देशमधिवसेयुस्तद्देश्य वेषमाश्रयन्तो निवन्धनीयाः। वभूमौ तु कामचारः। द्वीपान्तरभ- वानां तदनुसारेण वृत्तिप्रवृत्ती । रीतयस्तु तिस्रस्तास्तु पुरस्तात् । तत्रास्ति मनोजन्मनो देवस्य क्रीडावासो विदर्भेषु वत्सगुल्मं नाम नगरम् । तन्न सारखतेयस्तामोमेयीं गन्धर्ववत्परिणिनाय । ततस्त- द्वधूवरं विनिवृत्त्य तेषु प्रदेशेषु विहरमाणं तुषारगिरिमेवाजगाम, यत्र गौरी सरखती च मिथः सम्बन्धिन्यौ तस्थतुः । तौ च कृत- वन्दनौ दम्पती दत्त्वाशिष प्रभावमयेन वपुषा कविमानसनिवासिनी चक्रतुः। तयोश्च कविलोकवर्गसर्ग तमकल्पता, यत्र काव्यमयेन शरीरेण मयमधिवसन्तो दिव्येन देहेन कवय आकल्पं मोदन्ते । इत्येष काव्यपुरुषः पुरा सृष्टा खयम्भुवा । एवं विभज्य जानानः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ ॥ इति राजशेखरकतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः ॥ ! चतुर्थोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः।' द्विविघं शिष्यमाचक्षते यदुत बुद्धिमानाहार्यवुद्धिश्च । यस्य निस- तः शास्त्रमनुधावति बुद्धिः स बुद्धिमान् । यस्य च शास्त्राभ्यास: संस्कुरुते बुद्धिमलाबाहार्यबुद्धिः। निधाच सा, स्मृतिर्मतिः प्रक्षेति। अतिक्रान्तस्यार्थस्य मत्री स्मृतिः। वर्तमानस्य मन्त्री मतिः। अना- गतस्य प्रज्ञात्री प्रक्षेति । सा त्रिप्रकाराऽपि कवीनामुपकी । तयो- बुद्धिमान शुश्रूषते शृणोति गृहीते घारयति विजानांत्यूहते पोहति तत्वं चाभिनिविशते । आहार्यबुद्धेरप्येत एव गुणाः किन्तु प्रा- स्तारमपेक्षन्ते । अहरहा सुगुरूपासना तयोः प्रकृष्टो गुणः ।सा हि. बुद्धिविकाशकामधेनुः । तवाहु- ·काव्यमीमांसायां "प्रथयति पुरः प्रज्ञाज्योतियथार्थपरिग्रहे तदनु जनयत्यूहापोहक्रियाविशदं मनः । अभिनिविशते तस्मात्तत्त्वं तदेकमुखोदयं सह परिचयो विद्यावृद्वैः क्रमादमृतायते॥" : ताभ्यामन्यथावुद्धिवुद्धिः। तत्र बुद्धिमतः प्रतिपत्तिः। स खल सकृदभिधानप्रतिपन्नाथः कविमार्ग मृगयितुं गुरुकुलमुपासीत । आहार्यबुद्धस्तु यमप्रतिपत्तिः सन्देहश्च । स खल्वमतिपन्नमर्थ प्रतिपत्तुं सन्देहं च निराकमाचार्यानुपतिप्टेत । दुर्बुद्धेस्तु सर्वत्र मतिविपर्यास एव । स हि नीलीमेचकितसिचयकल्पोग्नाधेयगुणा- न्तरत्वात्तं यदि सारखतोऽनुभावः प्रसादयति तमोपनिपदिके ? वक्ष्यामः । “काव्यकर्मणि कवेः समाधिः परं व्याप्रियते” इति श्यामदेवः । मनस एकाग्रता समाधिः । समाहितं चित्तमर्थान्प- श्यति । उक्तञ्च- "सारस्वतं किमपि तत्सुमहारहस्यं यद्गोचरे च विदुपां निपुणैकसेव्यं । तत्सिद्धये परमयं परमोऽभ्युपायो यच्चेतसो विदितवेद्यविधेः समाधिः "अभ्यासः" इति मङ्गलः । अविच्छेदेन शीलनमभ्यासः। स हि सर्वगामी सर्वत्र निरतिशयं कौशलमाधत्ते । समाधिरान्तरः प्रयत्नो बाह्यस्त्वभ्यासः । तावुभावपि शक्तिमुद्दासयतः । “सा केवलं काव्ये हेतुः" इति यायावरीयः। विप्रमृतिश्च सा प्रतिभाव्युत्पत्ति- भ्याम् । शक्तिकर्तृके हि प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । शक्तस्य प्रति- भाति शक्तश्च व्युत्पद्यते । या शब्दग्राममर्थसार्थमलङ्कारतन्त्रमुक्ति मार्गमन्यदपि तथाविधमविहृदयं प्रतिभासयति सा प्रतिभा अप्रतिमस्य पदार्थसार्थः परोक्ष इव, प्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि १B कियाक्सिर. २ A वृत्तिः ३ B काव्यहेतु. ४ Explained in A in the margin as दूरवर्तिनी.

·१२ कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः। प्रत्यक्ष इव । यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते । किञ्चन महाकवयोऽपि देशदीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रयां व्यवहति निषघ्नन्ति स्म । तत्र देशान्तरव्यवहार:- "प्राणानामनिलेन वृत्तिरूचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपझरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विवुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्कान्ति तपोभिरन्यमुनयस्तसिंस्तपस्यन्त्यमी ।" द्वीपान्तरव्यवहारः-"अनेन सार्द्ध विहराम्बुराशे- स्तीरेषु ताडीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलषङ्गपुष्पै- रपाकृतखेदलवा मरुद्धिः॥" कथापुरुषव्यवहार "हरोऽपि तावत्परिवृत्तधैर्य- श्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे विम्बफलाधरौष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ आदिग्रहणात्- "तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेत्रभृदावभाषे। पाले बजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥" सा च द्विधा कारयित्री भावयित्री च । कवेरुपकुर्वाणा कार- यित्री । साऽपि निविधा सहजाऽहायोपदेशिकी च । जन्मान्तर- संस्कारापेक्षिणी सहजा । जन्मसंस्कारयोनिराहार्या । मन्नतन्नायु- पदेशप्रभवा औपदेशिकी। ऐहिकेन कियतापि संस्कारेण प्रथमां तां सहजेति व्यपदिशन्ति । महता पुनराहायो । औपदेशिक्या: पुनरैहिक एव उपदेशकालः, ऐहिक एव संस्कारकालः । त इमे १ Aणोठे. २ A सख्या.

·काव्यमीमांसायां द त्रयोऽपि कवयः सारस्वत, आभ्यासिक, औपदेशिकश्च । जन्मा- न्तरसंस्कारमवृत्तसरस्वतीको बुद्धिमान्सारस्वतः । इह जन्माभ्यासो- शासितभारतीक आहार्यबुद्धिराभ्यासिका । उपदेशितदर्शितवाग्वि- भवो दुर्घडिरोपदेशिकः । तस्मान्नेतरी तन्त्रशेपमनुतिष्ठताम् । “नहि प्रकृतिमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते" इत्याचार्याः। "न" इति यायावरीयः । एकार्थ हि क्रियाद्वयं द्वैगुण्याय सम्पद्यते । "तेपां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्” इति श्यामदेवः । यतः- "सारखतः स्वतन्त्रः स्याङ्गवेदाभ्यासिको मितः। औपदेशकविस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति ॥" "उत्कर्पः श्रेयान्" इति यायावरीयः । स चानेकगुणसन्निपाते भवति । किञ्च- "बुद्धिमत्त्वं च काव्याविद्यास्त्रभ्यासकर्म च । कवेश्वोपनिपच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम् ।। काव्यकाच्याङ्गविद्यासु कृताभ्यासस्य धीमतः। मन्त्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्ठा कविराजता ॥ कवीनां तारतम्यतश्चैष प्रायो वादः । 1. "एकस्य तिष्ठति कवेह एव कान्य- 8 मन्यस्य गच्छति सुहृदयनानि यावत् । न्यस्याविदग्धवदनेषु पदानि शश्व- कस्यापि सञ्चरति विश्वकुतूहलीव ॥" सेयं कारयित्री। भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री। सा हि कवेः श्रममभिप्राय च भावयति । तया खलु फलितः कवेापारतरतु रन्यथा सोज्वकेशी स्यात् । "कः पुनरनयो दो यत्कविर्भावयति भावकश्च कविः" इत्याचार्याः । तदाहु:- "प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा मुवि भूरिधा। भावकस्तु कविः मायो न भजत्राधमां दशाम् ॥" .

·१४ कविरहस्से चतुर्थोऽध्यायः। "न" इति कालिदासः । पृथगेव हि कवित्वाद्भावकत्वं, भाव- कत्वाच कवित्वं । खरूपमेदाद्विषयभेदाच । यदाहु:- "कबिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुमेवाऽपरस्तां कल्याणी ते मतिरुभयथा विमयं नस्तनोति । नोकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेका सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः॥" "ते च द्विधारोचकिना, सतृणाभ्यवहारिणश्च" इति मङ्गलः । "कवयोऽपि भवन्ति" इति वामनीयाः । “चतुओं" इति थाया- परीयः मत्सरिणस्तत्त्वाभिनिवेशिनश्च । “तत्र विवेकिनः पूर्व तद्विपरीतास्तु ततोऽनन्तराः" इति वामनीयाः । “अरोचकिता हि तेषां नैसर्गिकी ज्ञानयोनिवर्वा । नैसर्गिकी हि संस्कारशतेनापि वङ्गमिव कालिकां ते ने जहति । ज्ञानयोनौ तु तस्यां विशिष्टज्ञे- यवति वचसि रोचकितावृत्तिरेव” इति यायावरीयः । किश्च सत्- णाभ्यवहारिता सर्वसाधारिणी । तथाहि व्युत्पित्सोः कौतुकिना सर्वस्य सर्वत्र प्रथम सा । प्रतिभाविवेकविकलता हि न गुणागुण- योर्विभागसूत्रं पातयति । ततो बहु यजति बहु च गृह्णाति । विवे- कानुसारेण हि वुद्धयो मधु निष्यन्दन्ते । परिणामे तु यथार्थदर्शी स्यात् । विनमनंशश्च निःश्रेयसं सन्निधत्ते । मत्सरिणस्तु प्रतिभा- तमपि न प्रतिभातं, परगुणेषु वाचंयमत्वात् । स पुनरमत्सरी ज्ञाता च विरैल:। तदुक्तम्- "कस्त्वं भोः कविरसि काप्यभिनवा सूक्तिः सखे पठ्यतां त्यक्ता काव्यकथैव सम्प्रति मया कमादिदं श्रूयतां । यः सम्यग्विविनक्ति दोषगुणयोः सारं वयं सत्कविः , सोऽसिन्भावक एव नास्त्यथ भवेदेवान निर्मात्सरः।" तत्त्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्रं यधेकस्तदुक्तम्- "शब्दानां विविनक्ति गुम्फनविधींनामोदते सूक्तिभिः सान्द्रं लेढि रसामृतं विचिनुते तात्पर्यमुद्रां च यः। 1 A reads a witer हि... A omits न. ३ B विरलं. ४ A रसोदयं.

·१५
काव्यमीमांसायां
पुण्यैः सङ्कटते विवेक्तृविरहादन्तर्मुखं ताम्यतां
केषामेव कदाचिदेव सुधियां काव्यश्रमज़ो जनः॥
खामी मित्रं च मन्त्री च शिष्यश्वाचार्य एव च।
कवेर्भवति ही चित्रं किं हि तद्यन्न भावकः ।।
काव्येन किं कवेस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना।
नीयन्ते भावकैर्यस्य न निवन्धा दिशो दश ।
सन्ति पुस्तकविन्यस्ताः काव्यवन्धा गृहे गृहे ।
द्विन्नास्तु भावकमनःशिलापट्टनिहिताः ।।
सत्काव्ये विक्रियाः काश्चिद्भावकस्योल्लसन्ति ताः।
सर्वामिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा नयाः ।।
वाग्भावको भवेत्कश्चित्कश्चिदृदयभावकः ।
सात्त्विकैराणिकैः कश्चिदनुभावैश्च भावकः ।।
गुणादानपरः कश्चिद्दोपादानपरोऽपरः।
गुणदोषाहतित्यागपरः कश्चन भावकः ।।
अभियोगे समानेऽपि विचित्रो यदयं क्रमः।
तेन विद्या प्रसादोऽत्र नृणां हेतुरमानुषः ।।
न निसर्गकविः शास्ने न क्षुण्णः कवते च यः।
विडम्बयति सांत्मानमाग्रहपहिलः किल ।
कवित्वं न स्थितं यस्य काव्ये च कृतकौतुकः।
तस्य सिद्धिः सरखत्यास्तन्त्रमन्त्रमयोगतः॥
पदान्तरं वेत्ति सुधीः खवाक्यपरवाक्ययोः।
तदा स सिद्धो मन्तव्यः कुकविः कविरेव वा ॥"
कारयिनीभावयित्र्यावितीमे प्रतिभाभिदे।
अथातः कथयिष्यामो व्युत्पत्ति काव्यमातरम् ॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः
पदवाक्यविवेकः । काव्यविशेषेषु कारयित्री भावयित्री नाम समीक्षा ॥
१A दोषहान०, २A गुणदोषा दि. ३ A सोत्मानं.

·१ कविरहखे पश्चमोऽध्यायः। पञ्चमोऽध्यायः काव्यपाककल्पः । "बहुज्ञता व्युत्पत्तिः" इत्याचार्याः । सर्वतोदिका हि कविवाचः। तदुक्तम्-"प्रसरति किमपि कथश्चन नाभ्यस्ते गोचरे वचः कस्य । इदमेव तत्कवित्वं यद्वाचः सर्वतोदिकाः॥" "उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः" इति यायावरीयः। "प्रति- भाव्युत्पत्त्योः प्रतिमा श्रेयसी" इत्यानन्दः । सा हि कवेरव्युत्प- त्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तदाह- "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शत्या संत्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्येवावभासते॥" शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्तते । "एतत्किं शिरसि स्थितं मम पितुः खण्डं सुधाजन्सनो लालाट किमिदं विलोचनमिदं हस्तेऽस्य किं पन्नगाः। इत्थं क्रौञ्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससः शूलिन: प्रो वामकरोपरोषसुभगं देव्याः सितं पातु वः ॥" "व्युत्पत्तिः श्रेयसी" इति मङ्गलः ॥ सा हि कवेरशक्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तथा हि- "कवे संब्रियतेऽशक्तिव्युत्पत्त्या काव्यवम॑नि । वैदग्धीचित्तचित्तानां हेया शब्दार्थगुम्फना ॥" व्युत्पत्तिर्यथा-"कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापन्नं अवसि निहितं कुण्डलमुचि । न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं.तु पसितं समासन्नीमूते निधुवनविलासे वनितया ॥" "प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौ" इति यायावरीयः। न खलु लावण्यलाभाहते रूपसम्पहते रूपसम्पदो वा लावण्यल- धिमहते सौन्दर्याय । उभययोंगो यथा- माया Bomits वा.

·काव्यमीमांसायां "जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जमञ्जीरभृङ्गः । भर्नु त्यानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभा विघदभिनयाद्दण्डपादो भवान्याः ॥" (प्रतिभाव्युत्पत्तिमांश्च कविः कविरित्युच्यते । स च त्रिधा । शास्त्रकविः काव्यकविरुभयकविश्च । " तेषामुत्तरोत्तरीयो गरी- यान्" इति..श्यामदेवः । "न" इति यायावरीयः। यथा खविषये सर्वो गरीयान् । नहि राजहंसश्चन्द्रिकापानाय प्रभवति, नापि चको- रोज्यः क्षीरोद्धरणाय । यच्छास्त्रकविः काव्ये रससम्पदं विच्छि- नत्ति । यत्काव्यकविः शाख्ने तर्ककर्कशमप्यर्थमुक्तिवैचित्र्येण श्लथ- यति । उभयकविस्तृभयोरपि वरीयान्याभयत्र परं प्रवीणः स्यात् । तस्मात्तुल्यप्रभावावेव शास्त्रकाव्यकवी । Jउपकार्योपकारकभावं तु मिथः शास्त्रकाध्यकव्योरनुमन्यामहे । यच्छास्त्रसंस्कारः काव्यमनु- गृह्णाति शास्त्रैकमवणता तु निगृह्णाति । काव्यसंस्कारोऽपि शास्त्र- पाक्यपाकमनुरुणद्धि काव्यैकप्रवणता तु विरुणद्धि । तत्र त्रिधा शालकविः । यः शास्त्रं विधत्ते, यश्चं शास्त्रे काव्यं संविधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते । काध्यकविः पुनरष्टधा । तथथा रचना- कविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकवि, रसकषिः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । तत्र रचनाकविः- "लोलल्लालवल्लीवलयितबकुलानोकहस्कन्धगोलै- गौलाफूलै दद्भिः प्रतिरसितंजरत्कन्दरामन्दिरेषु । खण्डेषूदण्डपिण्डीतगरतरलकाः प्रापिरे येन वेला- मालयोत्तालतल्लस्फुटितपुटकिनीवन्धवो गन्धवाहाः ॥ त्रिधा च शब्दकवि माख्यातामेदेन । तत्र नामकविः- "वियेव पुंसो महिमेव राज्ञः प्रज्ञेव वैद्यस्य दयेव साघो। " १A reads विदघमिनपा. २Breads तान.

·कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः । लज्जेव शूरस्य मृजेव यूनो विभूषणं तस्य नृपस्य सैव ॥" आख्यातकविर्यथा-"उचस्तरां जहसुराजहपुर्जगर्जु- राजग्निरे भुजतटीनिकरैः स्फुरद्रिः। सन्तुष्टुवुर्मुमुदिरे बहु मेनिरे च वाचं गुरोरमृतसम्भवलाभगर्भाम् ॥" नामाख्यातकवि:-"हतत्विषोऽन्धाः शिथिलांशबाहक श्रियो विषादेन विचेतना इव । न चुक्रुशुर्नो रुरुदुर्ने सखनु- ने चेलुरासुर्लिखिता इव क्षणम् ॥ अर्थकविः-"देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युगुजे हर्षावृङ्गिप्रिटाबुदाहृतगिरा चामुण्डयाऽऽलिङ्गिते । पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिधनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रकः ॥" विधाऽलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन । तयोः शब्दालङ्कार- "न प्रासं विषमरणं प्रासं पापेन कर्मणा विषमरणं च । न मृतो भागीरथ्यां मृतोऽहमुपगुह्य मन्दभागी रथ्याम् ॥ अर्थाऽलङ्कारः-"नान्तजिह्वापताकस्य फणच्छन्नस्य वासुके। दंष्ट्राशलाकादारियं का योग्योऽस्ति मे भुजः ॥" उक्तिककि-"उदरमिदमनिन्धं मानिनीश्वासलाव्यं स्तनतटपरिणाहो दोलता लेयसीमा। स्फुरति च वदनेन्दुइक्मणालीनिपेय- स्तदिह सुदृशि कल्याः केलयो यौवनस्य ॥" यथा वा-"प्रतीच्छत्याशोकी किसलयपरावृत्तिमधरः कपोला पाण्डत्वादवतरति ताडीपरिणति। १ B. रन्योन्यानिपातजर्जरजरत्सूरास्थिजन्मा. २ A, प्राप्तमपपिन कर्मणा विषमरणं. लव्यं. ३B.लव्यं.

·काव्यमीमांसायां १९ पारम्लानमायामनुवदति दृष्टि कमलिनी- मितीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते ।" "एतां विलोकय तदरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधी विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमा वामध्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥" भार्गकवि-मूलं वालकवीरुधां सुरभयो जातीतरूणां त्वचा सारश्चन्दनशाखिनां किसलयोन्यााण्यशोकस्य च । शैरीषी कुसुमोदतिः परिणमन्मोचं च सोऽयं गणा ग्रीष्मेणोष्महरः पुरा फिल ददे दग्धाय पञ्चेषवे ॥" शालार्थकविः- आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधी ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठाः। यं धीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषां वा परस्ता- तं मोहान्यः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥" एषां हित्रैर्गुणैः कनीयान्, पञ्चकैमध्यमा, सर्वगुणयोगी महाकविः। दश च कवेरवस्था भवन्ति । तत्र च बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योः सस, तिम्रश्च औपदेशिकस्य । तद्यथा काव्यविधालातको, हृदयकवि, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महाकविः, कविराज, आवेशिका, अविच्छेदी, सङ्कौमयिता च । यः कवित्वकामः काव्यविद्योपविद्यान- हणाय गुरुकुलान्युपास्ते स विद्यालातकः । यो हृदय एष कवते निहुते च स हृदयकविः । यः खमपि काव्यं दोषभयादन्यस्येत्यप- दिश्य पठति सोऽन्यापदेशी । यः प्रवृत्तवचनः पौरस्त्यानामन्यतम- च्छायामभ्यस्यति स सेविता । योऽनवयं कवते न तु प्रवन्नाति स घटमानः । योऽन्यतरप्रवन्धे प्रवीणः स महाकविः । यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषे तेषु प्रबन्धेषु तसिस्तनिश्च रसे खतन्त्रः स कविराजः। ते यदि जगत्यपि कतिपये । यो मन्त्रायुपदेशवशाल्लुब्धसिद्धिरावे- A. तलोदरि. RA&B वीक्ष्यन्ते. ३ B संक्रमयिता.

·२० कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः । + शसमकालं कवते स आवेशिकः। यो यदैवेच्छति तदेवाविच्छिन्न- वचनः सोविच्छेदी । यः कन्याकुमारादिषु सिद्धमन्त्रः सरखती सङ्कामयति स सामयिता (संततमभ्यासवशतः सुकवेः वाक्यं पाकमायाति । "कः पुनरयं पाकः" इत्याचार्याः। “परिणामः" इति मङ्गलः । “का पुनरयं परिणामः" इत्याचार्याः । “सुपां तिडां च अवः (मि)या व्युत्पत्तिः" इति मङ्गलः । सौशब्द्यमेतत् । “पदनि- बेशनिष्कम्पता पाक" इत्याचार्याः। तदाहु:- "आवापोद्धरणे तावद्यावहोलायते मनः। पदानां स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा.सरखती।" "आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्यपर्यवसायस्तस्मात्पदानां परिवृत्ति- वैमुख्यं पाकः' इति वामनीयाः ॥ तदाहु:- “यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुतां। तं शब्दन्यायनिष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते ॥" "इयमशक्तिर्न पुनः पाका" इत्यवन्तिसुन्दरी । यदेकसिन्वस्तुनि महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान्भवति, तमानसोचित- शब्दार्थसूक्तिनिवन्धनः पाकः । यदाह- "गुणालङ्काररीत्युक्तिशब्दार्थप्रथनक्रमः। खदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति ।।" तदुक्तम्-"सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रसे सति । अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वााधु ॥" "कार्यानुमेयतया यत्तच्छन्दनिवेद्यः परं पाकोऽभिधाविषयस्तत्स- हत्यप्रसिद्धिसिद्ध एव व्यवहाराङ्गमसौ" इति यायावरीयः । स च कविप्रामस्य काव्यमभ्यस्यतो नवधा भवति । तत्राचन्तयोरखाद् पिचुमन्दपाकम्, आदाषखादु परिणामे मध्यमं बदरपाकम् ,'आ- दावखादु परिणामे खादु मृबीकापाकम्, आदी मध्यममन्ते चर्चा- सादु वार्ताकपाकम् , आयन्सयोर्मध्यमं तिन्तिडीकपाकम्, आदी A. सिद्धिमत्रः. B. संक्रमयति. ३ B.संक्रमयिता. ४ B. अवः पामुत्पत्ति. ५ B. अवापो. Bच.

·२१ काव्यमीमांसायां मध्यममन्ते खादु सहकारपाकम् , आदावुत्तममन्ते चाखादु क्रमुकपा- कम् आदावुत्तममन्ते मध्यमं त्रसपाकम् , आद्यन्तयोःस्वादु नालि- करपाकमिति। तेपां त्रिष्वपि त्रिकेषु पाकाः प्रथमे त्याज्याः। बरमक- विन पुनः कुकविः स्यात् । कुकविता हि सोच्छासं मरणम् मध्यमाः संस्कार्याः । संस्कारो हि सर्वस्य गुणमुत्कर्षति । द्वादशवर्णमपि सुवर्ण पावकपाकेन हेमीभवति । शेपा ग्राह्याः। खभावशुद्धं हि न संस्कारमपेक्षते । न मुक्तामणेः शाणस्तारतायै प्रभवति । अनवस्थित- पाकं पुनः कपित्थपाकमामनन्ति । तत्र पलालधूननेन अन्नकणलाभ- वत्सुभाषितलामः। सम्यगभ्यस्यतः काव्यं नवधा परिपच्यते । हानोपादानसूत्रेण विभजेत्तद्धि बुद्धिमान् । अयमत्रैव शिष्याणां दर्शितस्त्रिवियो विधिः । किन्तु विविधमप्येतत्रिजगत्यस्य वर्तते ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायो कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे शिष्यविशेपेषु काव्यपाककल्पः पञ्चमोऽध्यायः ॥ षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः। व्याकरणस्मृतिनिीतः शब्दो निरुक्तनिघण्टवादिभिनिर्दिष्टस्तद- भिधेयोऽर्थस्तौ पदम् । तस्य पञ्च वृत्तयः सुवृत्तिा, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृवृत्तिः, तिवृत्तिश्च । गौरव पुरुषो हस्तीति जाति-. वाचिनः शब्दाः । हरो हरिहिरण्यगर्भः काल आकाशं दिगिति द्रव्यवाचिनः । श्वेतः कृष्णो रक्त पीत इति च गुणवाचिनः । माद- यवादयश्चासत्त्ववचनाः । नगरमुप प्रस्थितः पन्थाः, वृक्षमनु द्योतते विशुदिति कर्मप्रवचनीयाः । "सेयं सुवृत्तिः पञ्चतय्यपि वाङ्मयस्य माता" इति विद्वांसः। सुवृत्तिरेव समासवृत्तिः । व्याससमासा- १B rends हारो. २B निपटादिभिः.

·२२. कविरहस्से षष्ठोऽध्यायः। वेवानयोर्मेंदहेतू । सा च षोढा द्वन्द्वादिभेदेन । तत्र पंट्समासीस- माससूक्तम्- "द्वन्द्वोलि द्विगुरमिच गृहे च मे सततमव्ययीभावः। तत्पुरुष कर्म धारय येनाऽहं स्यां बहुव्रीहिः ॥" तद्धितवृत्तिः पुनरनन्ता । तद्धि शास्त्रप्रायों वादो यदुत तद्धित- मूढाः पाणिनीयाः । माञ्जिष्ठं रौचनिकं सौर सैन्धवं वैयासीयमिति तद्धितान्ताः । प्रातिपदिकविषया चेयम् । कृवृत्तिश्च धातुविषया। कर्ता हा कुम्भकारो नगरकार इत्ति कृदन्ताः । तिवृत्तिर्वशधा दशलकारीभेदेन । द्विघा च साधातुसुधातुविषयत्वेन । अपाक्षीत् पचति पक्ष्यतीति धातवीयान्याख्यातानि । अपल्लवयत् पल्लवयति पल्लवयिष्यतीति सौन्धातवीयानि । तदिदमित्थङ्कारं पश्चप्रकारमपि पवजातं.मिथः समन्वीयमानमानन्याय कल्पते । तजन्मा चैष विदुषां वादो यत्किल दिव्यं समासहस्रं बृहस्पतिर्वक्ता शतक्रतुरध्येता तथापि नान्तः शब्दराशेरासीत् । तत्र दयितसुवृत्तयो विदर्भाः। वल्लभसमासवेत्तयो गौडाः। मियतद्धिता दाक्षिणात्याः । कृत्पयो- गरुचय उदीच्याः । अभीष्टतिवृत्तयः सर्वेऽपि सन्तः । तेषांचं विशेषलक्षणानुसन्धानेनावद्धताख्यातगणः । उक्तञ्च- "विशेषलक्षणविदा प्रयोगा प्रतिभान्ति ये। आंख्यातराशिस्तैरेष प्रत्यहं चुपचीयते॥" : पदानामभिषित्सितार्थमन्थनाकरः सन्दर्भो वाक्यम् । "तस्य च त्रिधाऽभिधाच्यापारः" इत्यौद्भटाः । वैभक्तः शाक्तः शक्तिविभक्ति- भयश्च । प्रतिपदं श्रूयमाणासूपपदविभक्तिषु कारकविभक्तिषु वा वैभक्तः । कुप्ताखपि विभक्तिषु समाससामर्थ्यात्तदर्थावगती शाक्तः । उभयात्मा च शक्तिविभक्तिमयः । तत्र वैभक्त:- "नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीं। खुरयोर्मध्यगो यस्य मेरू खणखणायते ॥" १Bन. RA adds . A गतयो.

·काव्यमीमांसायां २ . शाक्त:-"वित्रस्तशत्रुः स्पृहयाललोकः प्रपन्नसामन्त उदग्रसत्वः । अधिष्ठितौदार्यगुणोसिपत्र- जितावनिर्नास्ति नृपस्चदन्यः ।। यथा वा-"कण्ठदोलायितोद्दामनीलेन्दीवरदामकाः । हरिभीत्याश्रिताशेपकालियाहिकुला इव ॥" शक्तिविभक्तिमयः-"अथागादेकदा स्पष्टचतुराशामुखद्युतिः । तंब्रह्मव शरत्कालः प्रोत्फुल्लकमलासनः ॥" तन्त्रवाक्यं दशधा । एकाख्यातम्, अनेकाख्यातम्, आवृत्ताख्या- तम्, एकाभिधेयाख्यातं, परिणताख्यातम्, अनुवृत्ताख्यातं, समु- चिताख्यातम्, अध्याहृताख्यातं, कृमिहिताख्यातम्, अनपेक्षि- ताख्यातमिति ॥ तत्रैकाख्यातम्-"जयत्येकपदाक्रान्तसमस्तभुवनत्रयः । द्वितीयपदविन्यासव्याकुलाभिनयः शिवः ॥" अनेकाख्यातम्।तब द्विधा सान्तरं निरन्तरम् ॥ तयोः प्रथमम्- "देवासुरास्तमथ मन्थगिरां विरामे पद्मासनं जय जयेति बभाषिरे च। द्राग्भेजिरे च परितो बहु मेनिरे च खाग्रेसरं विदधिरे च धवन्दिरे च ।" द्वितीयम्-"त्वं पासि हंसि तनुषे मनुषे विभर्षि विभ्राजसे सृजसि संहरसे विरौषि । आस्से निरस्यसि सरत्यसि रासि लासि सनीडसे जुडसि मेषसि मोदसे च॥" | "आल्यातपरतत्रा वाक्यवृत्तिरतो याववाख्यातमिह वाक्यानि" इत्याचार्याः । “एकाकारतया कारकग्रामस्यैकार्थतया च वचोवृत्ते- -रेकमेवेदं वाक्यम्" इति यायावरीयः। १Boशका.

·२४ 7 . कविरहस्से पप्ठोऽध्यायः। आवृत्ताख्यातम्-"जयत्यमलकौस्तुभस्तषकितांशपीठो हरि- जयन्ति च मृगेक्षणाश्चलदपाङ्गदृष्टिक्रमा। ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना- विनाशकरणक्षमो जयति पञ्चमस्य ध्वनिः॥" एकामिषेयाख्यातम्- "हृष्यति चूतेषु चिरं तुष्यति बकुलेषु मोदते मरुति । इह हि मधौ कलफूजिषु पिकेषु च प्रीयते रागी ॥" परिणताख्यातम्-"सोऽस्मिन्जयति जीवातुः पश्चेषोः पञ्चमध्वनिः । ते च चैत्रे विचित्रैलाककोलीकेलयोऽनिलाः ॥" अनुवृत्ताख्यातम्-"चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोचानेषु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुलेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते ॥" समुचिताख्यातम्-"परिग्रहमराकान्तं दौर्गत्यगतिचोदितं । मनो गन्त्रीव कुपथे चीत्करोति च याति च॥" यथा च-"स देवः सा दंष्ट्रा कृतकिटिविलासमितसिता द्वयं देिश्यात्तुभ्यं मुदमिदमुदारं जयति च । उञ्चद्धिर्भूयस्तरलितनिवेशा वसुमती यदने यच्छासगिरिगुडकलीलामुदवहत् ॥" अध्याहृताख्यातम्-"दोर्दण्डताण्डवनष्टमुडखण्डं बिभर्ति यः । व्यस्तपुष्पाञ्जलिपदे चन्द्रचूडः श्रिये सकः॥" कृभिहिताख्यातम्-"अभिमुखे मयि संहतमीक्षित हसितमन्यनिमित्तकथोदयं । विनयवाधितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः॥" 'अनपेक्षिताख्यातम्-"कियन्मानं जलं विष? जानुदन्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते न सर्वत्र भवाशाः ॥" गुणवदलढतश्च वाक्यमेव काव्यम् ॥ "असत्यार्थाभिधायित्वांनो- पंदेष्टव्यं काव्यम् इत्येके । यथा- . .

·काव्यमीमांसायां २५ "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गेश्वसितमविकलं चक्षुपां लैव वृत्तिः मध्येक्षीरान्धि भन्नाः स्फुटमथ च वयं कोज्यमीहक्कारः। इत्थं दिग्भितिरोधाक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः स्तोकावस्थानदुस्थैत्रिजगति धरले विस्मयन्ने मृगाक्ष्यः ॥" यथाच- "अश्यद्भूभुग्नभोगीश्वरफणपवनाध्मातपातालतालु: त्रुट्यन्नानागिरीन्द्रावलिशिखरखरास्फाललोलाम्बुराशिः। उद्यन्नीरन्भधूलीविथुरसुरवधूमुच्यमानोपशल्यः कल्योद्योगस्य यस्य त्रिभुवनदमनः सैन्यसम्मई आसीत् ॥" आहुश्च-"दृष्टं किश्चिदृष्टमन्यदपरं वाचालवातापितं भूयस्तुण्डपुराणतः परिणतं किञ्चिच शास्त्रश्रुतं । सूक्त्या वस्तु यदत्र चित्ररचनं तत्काव्यमव्याहतं . रत्नस्येव न तस्य जन्म जलधेनों रोहणाद्वा गिरेः॥" "न" इति यायावरीयः- "नासत्यं नाम किञ्चन काव्ये यस्तु स्तुत्येष्वर्थवादः । स न परं कविकर्मणि श्रुतौ च शास्त्रे च लोके च ॥" तत्र श्रौत:-"पुर्पिण्यौ चरतो जङ्के भूष्णुरात्मा फलेग्रहिः। शेरेऽस्य सर्व पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताः॥" शास्त्रीय:-"आपः पवित्रं प्रथम पृथिव्या- मपां पवित्रं परमं.च-मन्त्राः। तेषां च सामन्य॑जुषां पवित्रं महर्षयो व्याकरणं निराहुः ॥” किच-“यस्तु प्रयुते कुशलो विशेषे शब्दान्यथावत्यवहारकाले। सोऽनन्तमामोतिजयं परन धाग्योगविहुष्यति चापशब्दै।" A explains as उपकण्ठः, २ A दसनः, ३ B सुलवादः. ४ A पुगिन्यौ. ५ Bसर्वपाप्मानः ·२६ कविरहस्से षष्ठोऽध्यायः। "क: वाग्योगविदेव ।कुत एतत् । यो हि शब्दालानात्यपश- दानप्यसौ जानाति। यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म, एवमपशब्दज्ञानेऽप्य- धर्मः। अथवा भूयानधर्मः प्राप्नोति। भूयांसो ह्यपशब्दा अल्पीयांसः । शब्दाः। एकैकस्य हि शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः । तद्यथा ।.गौरि- त्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः। अथ योऽवाग्योगवित्, अज्ञानं तस्य. शरणम् । नात्यन्तायाज्ञानं शरणं भवितुमर्हति । यो गजानन्वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिवे- सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि सोऽनन्तमामोति जयं परन्न वाग्योगविदुष्यति चापशब्दैः । का? । अवाग्योगविदेव । अथ यो वाग्योगवित् विज्ञानं तस्य शरणम् । क पुनरिदं पठितम् । भ्राजा नाम श्लोकाः। किश्च भोः श्लोका अपि प्रमाणम् । किश्चातः। यदि प्रमाणमयमपि श्लोक प्रमाणं भवितुमर्हति ।" • 'यद्युतम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्वर्ग किं तत्क्रतुगतं नयेत् ॥' इति "प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणमेव" इतिः गोनीयः। लौकिक:-"गुणानुरागमित्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकरमादर्द्धकुङ्कुमम् ॥ "असदुपदेशकत्वात्तर्हि नोपदेष्टव्यं काव्यम्" इत्यपरे।यथा एवं- "वयं बाल्ये डिम्भांस्तरुणिमनि यूनः परिणता-'. वपीच्छामो वृद्धान्परिणयविधेस्तु स्थितिरियं । त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिदं न नो गोत्रे पुनि कचिदपि सतीलान्छनमभूत् ॥" | "अस्त्ययमुपदेशः किन्तु निषेध्यत्वेन न विधेयत्वेन” इति याया- वरीयः। य एवंविधा विषयः परस्त्रीषु पुंसां सम्भवन्ति तानवबु- ध्येतेति कवीनां भावः । किञ्च कविवचनायत्ता लोकयात्रा । “सा च निश्रेयसमूलम्” इति महर्षयः । यदाहुः- ·काव्यमीमांसायां २७ "काव्यमय्यो गिरो यावचरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारखतं स्थानं कविरासाय मोदते ॥" किञ्च श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाश्च सुधाशिना याः। ये च प्रमावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविश्यः श्रुतयः प्रसूताः॥" उक्तव-ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिं । 'राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सहशः सहायः ।। वल्मीकजन्मा स कविः पुराणः कवीश्वर सत्यवतीमुतश्च ।. यस्य प्रणेता तदिहानवचं सारखतं वर्म न कस्य वन्द्यम् ? ॥" "असभ्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यं काव्यम्" इति च केचित् । यथा- "प्रसन्यग्रीवैभृतभुवनकुक्षिणझणा- कराला प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु । विलासव्यत्यासाबधनफलकास्फालनधन- स्फुटच्छेदोसिक्त कलकनककाचीकलकलः ॥" अपि च "नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपत्रभङ्गी- ताडताडनविपाण्डुरगण्डलेखाः। लियन्तु रत्नरशनारणनाभिराम- कामातिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः ॥" "प्रक्रमापन्नो निबन्धनीय एवायमर्थः" इति यायांवरीयः । तदिदं श्रुतौ शाख्ने चोपलभ्यते । तत्र याजुषा- . १ A तंकि.

·२८ 11 - कविरहस्से सप्तमोऽध्यायः । । “योनिरुदखलं शिनं भुशलं मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते।" आर्च:-"उपोप मे परांमुश मा मे भ्राणि मन्यथाः। सर्वाऽहममि रोमशा गान्धारीणामिवाविका ।" शास्त्रीय:--"यस्याः प्रसन्नधंवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलं । नवनीतोपमं तस्या. भवति सरमन्दिरम् ॥" पवाक्यविवेकोऽयमिति किश्चित्पपश्चितः । अथ वाक्यप्रकारांश्च कांश्चिदन्यान्निबोधत ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहसे प्रथमेऽधिकरणे पष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः।। - सप्तमोऽध्यायः पाठप्रतिष्ठा । वाक्यं वचनमिति व्यवहरन्ति । तच त्रिधा प्रणेतृभेटेन ब्राह्म, शैवं, वैष्णवमिति । तदिदं वायुमोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं यदुत ब्रामं वचः पञ्चधा स्वायम्भुवमैश्वरमार्षमार्षीकमार्षिपुत्रकं च । त्य- म्भूब्रह्मा तस्य खायम्भुवम् । तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतया पुत्रास्ते ईश्वरास्तेषामैश्वरम् । ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम् । ऋषी- णामपत्यानि ऋषीकास्तेषामा कम् । ऋषीकाणां सूनव ऋषिपुत्र- कास्तेषामार्षिपुत्रकम् । खयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः, श्रुतेरन्यच्च खायम्भुवम् । तदाहु:- "सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्भवेत् । कचिनिरुक्तमोक्षार्थ वाक्यं खायम्भुवं हि तत् ॥" तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्वरं वचः । उक्तञ्च- - "व्यक्तक्रममसंक्षिसं दीतगम्भीरमर्थवत् । प्रत्यक्षं च परोक्षंच लक्ष्यतामैश्वरं वचः॥" १B तत्ते जननं. २ A गंधारीणा०. ३Aomitsu. YAप्रियता .

·+ काव्यमीमांसायां २९ आपम्-"यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः । प्रत्यक्षाभिहितार्थ च तपीणां वचः स्मृतम् ॥" आषीकम्-निगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातबहुलं च यत् । न चापि सुमहद्वाक्यसृपीकोणां वचस्तु तत् ॥" आर्पिपुत्रकम् -"अविस्पष्टपदमायं यच्च स्याहहुसंशयम् । ऋपिपुत्रवचस्तत्स्यात्ससर्वपरिदेवनम् ॥". तदुदाहरणानि पुराणेभ्य उपलभेत । सारखताः कवयो नः पूर्व इत्थङ्कारं कथयन्ति । ब्रह्मविष्णुरुद्रग्रहवृहस्पतिमार्गवादिशि- प्येषु चतुःषष्ठावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरम् । क्रमेण च सञ्चरदेवैर्देव- योनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानं दिव्यमिति व्यपदिश्यते । 'देव- योनयस्तु- "विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिनराः । सिद्धगुह्यकभूताश्च पिशाचा देवयोनयः ॥" तत्र पिशाचादयः शिवाजुचराः खभूमौ संस्कृतवादिनः, मर्से तु भूतभाषया व्यवहरन्तो निवन्धनीयाः। अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया। तिदिव्यं पंचश्चतुर्दा । वैवु, वैद्याधरं गान्धर्व योगिनीगतं च । शेषा- णामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिसादृश्येन । तत्र वैवुधम् - "समासव्याससंहब्धं शृङ्गाराद्भुतसम्भृतं । सानुमासमुदारं च वचः स्यादमृताशिनाम् ॥" -"यचन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम पञ्चणि जटाकुहरें हरस्य । तद्वः पुनातु हिमशैलशिलानिकुन्ज- झात्कारडम्बरविरावि सुरापगाम्भः ॥" वैद्याधरम्-"स्तोकानुप्राससच्छायं चतुरोक्तिमसादि च । द्राधीयसा समासेन विद्धि वैद्याधरं वचः॥" . यथा- १A सुमहा०. २ A ऋषीणां हि. ३ Bउपलभ्येत. YB वृदिष्ट, ·कविरहस्से सप्तमोऽध्यायः । यथा- यथा-"प्रणतंसुरकिरीटमांशुरनांशुवंश- च्छुरितनखशिखायोद्धासमानारुणाले। उदिततरणिवृन्दोदरामधामोर्श्वनेत्र- ज्वलननिकरदग्धानङ्गमूर्ते नमस्ते ॥" यथा वा-"भ्रमति भ्रमरकरम्बितनन्दनवनचम्पकस्ववकगौरः । वात्याहत इव वियति स्फुटलक्ष्मा रोहिणीरमणः ॥" गान्धर्वम्-"हखैः समासै योभिर्विभूषितपदोचया। तत्त्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरखती।" यथा-"नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे। सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे॥" योगिनीगतम्-"समासरूपकप्राय गम्भीरार्थपदक्रम । सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वचः “दुःखेन्धनकवहनामृतवर्षमेघ संसारकूपपतनैककरावलम्ब । योगीन्द्रदर्पण जगद्गतकृत्लतेज:- प्रत्यक्षचौरवर वीरपते नमस्ते ॥" महाप्रभावत्वाद्रौजङ्गममपि दिव्यमित्युपचर्यते । "प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यासभागवत् । अनोजखिपदप्रायं वचो भवति भोगिनाम् ।। "सुसर्जितां श्रोत्रसुखा सुरूपा- मनकरत्नोज्ज्वलचित्रिताङ्गीं। विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृह्य वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि ॥" "किमर्थः पुनरनुपदेश्ययोामपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोरुपन्या- सः" इत्याचार्याः। “सोऽपि कवीनामुपदेशपरः" इति यायावरीयः । १Explained in A as समूह. यथा- ·काव्यमीमांसायां . - यतो नाटकादावीश्वरादीनां देवानां च प्रवेशे तच्छायावन्ति वाक्या- नि विधेयानीति दिव्यम् । इह हि प्रायो वादो यदुत मावतारव्यव- हाररुचेर्भगवतो वासुदेवस्य वचो वैष्णवं तन्मानुपमिति व्यपदि- शन्ति । तच्च विधा रीतित्रयभेदेन । तदाहु- "वैदी गौडीया पाञ्चाली चेति रीतयस्तिनः। आशु च साक्षानिवसनि सरखती तेन लक्ष्यन्ते ॥ रीतिरूपं वाक्पत्रितयं काकुः पुनरनेकयति ॥" "काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दाऽलङ्कारोयम्" इति रुद्रवः ॥ "अभि- प्रायवान्पाठधर्मः काकु, स कथमलङ्कारी स्यात्?" इति यायावरीयः । सा च द्विधा साकाङ्क्षा निराकासा च । वाक्यान्तराकाशिणी सा- कासा, वाक्योत्तरभाविनी निराकासा । तदेव वाक्यं काकुविशेपेण साकासम् । तदेव काकन्तरेण निराकासम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति साकाङ्गा । विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति निराकासा । तत्राक्षेपगर्भा- "यदि मे वल्लभा दूती तदाऽहमपि वल्लभा । यदि तस्याः प्रिया वाचः तन्ममाऽपि प्रियमियाः॥ एवमेव निर्देष्टुर्विधिरूपा । प्रश्नगर्भा- "गतः स कालो यबासीन्मुक्तानां जन्म वल्लिषु । वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ॥" इयमेवोपदेष्टुरुत्तररूपा । वितर्कगी- "नवजलघर सन्नद्धोऽयं न इसनिशाचर: सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पदुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकलिग्धा विद्युत्मिया न ममोर्वशी।" इयमेवोपदेष्टुनिर्णयरूपा । ता इमास्तिनोऽपि नियतनिबन्धाः ।। तद्विपरीताः पुनरनन्ताः । तत्राभ्युपगमातुनयकाकू-

·कविरहस्से सप्तमोऽध्यायः।
"युष्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थित
प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि ।
क्रोषोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा-
नचैकं दिवसं ममासि न गुरुर्नाऽहं विधेयस्तव ॥"
अभ्यनुज्ञोपहासकाकू-"मलामि कौरवशतं समरे न कोपाद
दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः ।
सचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू
सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।'
एवं त्रिचतुरकाकुयोगोऽपि । तत्र नियोगः-
"सेयं पश्यति नो कुरणकयधूखस्तैवमुदीक्षते
तस्याः पाणिरयं न मारुतवलत्पत्राङ्गुलिः पल्लवः ।
तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते
सेयं सामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिला कूजति ॥"
चतुर्योग:-"उच्यतां स वचनीयमशेष
नेश्वरे परुषता सखि साध्वी।
आनयैनमनुनीय कथं वा
विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥
"सख्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ ।
सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता ।।
पदवाक्यविदां मार्गों योऽन्यथैव व्यवस्थितः।
स त्वाङ्गाभिनयो द्योत्या (नयद्योत्या?) तं काकु कुरुतेऽन्यथा।
अयं काकुकृतो लोके व्यवहारो न केवलं ।
'शानेष्वप्यस्य साम्राज्यं काव्यस्याप्येष जीवितम् ॥
'कामं विकृणुते काकुरर्थान्तरमतन्द्रिता।
स्फुटीकरोति तु सतां भावाभिनयचातुरीम् ॥
इत्यं कविर्निबन्नीयादित्यं च मंतिमान्पठेत् ।
यथा निबन्धनिगदश्छायां काञ्चितिषिञ्चति ॥
.

·काव्यनीमांसायां 11" करोति काव्यं प्रायेण संस्कृतात्मा यथा तथा पठितुं वेत्ति स परं यंत्र सिद्धा सरस्वती ॥ यथा जन्मान्तराभ्यासात्कण्ठे कल्यापि रक्तता। तथैव पाठसौन्दर्य नैकजन्मविनिर्मितम् ।। ससंस्कृतमपभ्रंशं लालित्यालिङ्गितं पठेत् । प्राकृतं भूतभापांच सौष्टवोत्तरमुद्गिरेत् ।। प्रसन्ने भन्द्रयेद्वाचं तारयेत्तद्विरोधिनि । मन्द्रतारौ च रचयेन्निर्वाहिणि यथोत्तरम् ।। ललितं काकुसमन्वितमुज्ज्वलमर्थवशकृतपरिच्छेदम् । श्रुतिसुखविविक्तवर्ण कवयः पाटं प्रशंसन्ति । अतितूर्णमतिविलम्बितमुल्वणनादं च नादहीनं च । अपदच्छिन्नमनावृतमतिमृदुपरुपं च निन्दन्ति ॥ गम्भीरत्वमनैश्वर्यं नियूविस्तारमन्द्रयोः । संयुक्तवर्णलावण्यमिति पाठगुणाः स्मृताः ।। यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिश्च न पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् ॥ विभक्तयः स्फुटा यत्र समासश्चाकर्थितः। अम्लान: पदसन्धिश्च तत्र पाठः प्रतिष्ठितः।। न व्यस्तपदयोरैक्यं न मिदां तु समस्तयोः। न चाख्यातपदम्लानि विदधीत सुधीः पठन् । आगोपालकमायोषिदास्तामेतस्य लेयता। इत्थं कविः पठन्काव्यं वाग्देव्या अतिवल्लभः॥ येऽपि शब्दविदो नैव नैव चार्थविचक्षणाः। तेषामपि सतां पाठः मुटु कर्णरसायनम् ॥ पठन्ति संस्कृतं मुष्ठ कुण्ठाः प्राकृतवाचि ते । वाणारसीतः पूर्वेण ये केचिन्मगधावयः ॥". आह स-"ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां खाधिकारजिहासया । गौडस्त्यजतु वा साथामन्या वास्तु सरखती। .

·कविरहस्से सप्तमोऽध्यायः
नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न सक्षो नातिकोमल।
न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाड़यः ॥
रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोऽप्यस्तु वा गुणः।
सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिनः ।।
गये पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि।
गेयगर्भ स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडा कविः ।।
पठन्ति लटभं लाटाः माकृतं संस्कृतद्विषः।
जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ॥
मुराष्ट्रनवणाया ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम् ।
अपभ्रंशावदशानि ते संस्कृतवचांस्यपि ॥
शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः मुकविर्जनः।
'कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु! ॥
ततः पुरस्तात्कवयो ये भवन्त्युत्तरापथे।
ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः ॥
मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां
सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्ता।
पाञ्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां
प्रोत्रे मधु क्षरति किञ्चन काव्यपाठः ॥
ललल्लकारया जिलं जर्जरस्फाररेफया।
गिरा भुजङ्गाः पूज्यन्ते काव्यभव्यधियो न तु ॥
पञ्चस्थानसमुद्भववर्णेषु यथाखरूपनिष्पत्तिः।
अर्थवशेन च विरतिः सर्वखमिदं हि पाठस्य ॥"
सकाकुकलना पाठप्रतिष्ठेयं प्रतिष्ठिता।
अर्थानुशासनस्याथ प्रकार परिकीयते ॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः
वाक्यविशेषाः काकुकलना पाठप्रतिष्ठा च ।।
BOटस:- २-Bप्रदर्शिता.
A

·काव्यमीमांसायां ३ अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः । "श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासा, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकं च काव्यार्थानां द्वादश योनयः" इति आचार्याः । "उचितसंयोगेन, योकृसंयोगेन, उत्पाद्यसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह पोडश" इति यायावरीयः। तत्र श्रीतः। "उर्वशीहाप्सराः पुरुरवसमैडं चक्रमे । अवार्थ- "चन्द्राद्बुधः समभवद्भगवानरेन्द्र- माचं पुरूरवसमैडमसावसन । तं चाप्सराः स्मरवती चकमे किमन्य- दन्नोर्वशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः ॥" यथा वा-"यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचा लोकोऽथ यदेतदर्चिीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स साना लोकोऽयय एप तसिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोक सैषा त्रय्येव विद्या तपति।" अत्रार्थे-"एतद्यमण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽचींषि यानि द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूषि। एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदीसमग्रो वर्ग:स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये ॥" तचेदं वेदहरणं यदित्यं कथयन्ति- निमोऽस्तु तस्यै श्रुतये या दुहन्ति पदे पदे । ऋषयः शालकाराश्च कवयश्च यथामति ।" माती-“यहर्थेष्वभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" अवार्थ-"हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हता। सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" १Bप्रमाणं.१ A. मैल. ३ B प्रपनायिना.

·. . कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः । ऐतिहासिक:-"न स सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः। समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥" अन-"मदं नवैश्वर्यलवेन लम्भितं विसृज्य पूर्वः समयो विमृश्यतां। जगजिर्घत्सातुरकण्ठपद्धति- ने बालिनैवाहतंतृप्तिरन्तकः ॥" पौराणिक:-"हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यां सित्वाऽप्युदैक्षत । भयभ्रान्तः सुरैश्चके तस्यै तस्यै दिशे नमः॥" अत्र-"स सञ्चरिष्णु वनत्रयेऽपि यां यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः। अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्- करैत्रिसन्ध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ॥" अनोड:-"श्रुतीनां साङ्गशाखानामितिहासपुराणयोः। अर्थग्रन्या कथाभ्यांसः कवित्वस्यैकमौषधम् ॥ इतिहासपुराणाभ्यां चक्षुभ्या॑मिव सस्कविः। विवेकालनशुद्धाभ्यां सूक्ष्ममप्यर्थमीक्षते ॥ वेदार्थस्य निबन्धेन ग्लाध्यन्ते कवयो यथा। स्मृतीनामितिहासस्य पुराणस्य तथा तथा ॥" द्विविधः प्रामाणिको मैमासिकस्तार्किकश्च । तत्र प्रथमः। शब्दस्य सामान्यमभिधेयं विशेषश्चार्थः । अत्र- "सामान्यवाचि पदमप्यभिधीयमानं मां प्राप्य जातमभिधेयविशेषनिष्ठं । श्री काचिदित्यभिहिते सततं मनो मे तामेव वामनयनां विषयीकरोति ॥" १B जिधित्सा. २B हित. Bभुवनान्तरेषु. ४ B तदाहु: ५Bावे.

·काव्यमीमांसायां तपुसायीया "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोतस्त्वनयोस्तत्त्वदृष्टिभिः ।।" अत्र-“य एते यज्वानः प्रथितमहतो येऽप्यवनिपा मुगाक्ष्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया। अमी ये दृश्यन्ते फलकुसुमनम्राश्च तरवो जगत्येवरूपा विलसति मृदषा भगवती ॥" न्यायवैशेषिकीयः-स किंसामग्रीक ईश्वरः का? इति पूर्व- पक्षः। निरतिशयैश्वर्यस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र, "किमीहः किंकाय: स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतक्यन्वय त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोज्यं काश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥" बौद्धीयः-विवक्षापूर्वी हि शब्दास्तामेव विवक्षा सूचयेयुः । . . अच- "भवतु विदितं शब्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः सरवति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्यति । न न न म म मा मा मां स्पाक्षीनिषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥" लोकायतिका भूतेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत् । अत्र- "बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यमितः कलेवरात् । - अपि चे मुदति ते संचिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया ॥" आहेत:-शरीरपरिमाण आत्मा, अन्यथा शरीराफल्यमात्मा- . फल्यं था। १4 दर्शिमा, २ B दितः. ३ कडेवराव. ४ A&B स. ५A .

·३८ ---AR कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः। -"शरीरमात्रमात्मानं ये वदन्ति जयन्ति ते । तचुम्बनेऽपि यजातः सर्वाङ्गपुलकोऽस्य मे॥" सर्वपार्षदत्वात्काव्यविद्यायाः तानिमानन्यांश्चार्थान्व्युत्पत्तये प्रत्यवेक्षेत । आहुश्च- "यांस्तर्ककर्कशानान्सूक्तिष्वाद्रियते कविः । सूर्याशंव इवेन्दौ ते काञ्चिदन्ति कान्तताम् ॥ समयविद्यासु शैवसिद्धान्तीय:- "घोरघोरतरातीतब्रह्मविद्याकलातिगः। परापरपद्व्यापी पायादः परमेश्वरः॥" पाश्चरात्र:-"नान्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तोऽप्यनुशासितारः। सर्वज्वरान्मन्तु ममानिरुद्ध- प्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः॥" बौद्धसिद्धान्तीय:-"कलिकलुषकृतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यतां स लोकः । मम हि सुचरितेन सर्वसत्त्वाः परममुखेन सुखावनी प्रयान्तु ॥" एवं सिद्धान्तान्तरेष्वपि । राजसिद्धान्तन्नय्यामर्थशास्त्रीयः- "शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तररिव । बहुव्याजं राज्यं न सुकरमराजप्रणिधिमि- दुरारार्धा लक्ष्मीरनवहितचित्तं छलयति ॥" नाव्यशास्त्रीया-"एवं धारय देवि षाहुलतिकामेवं कुरुष्वाङ्गकं मात्युच्चैनम कुञ्चयाग्रचरणं मां पश्य तापस्थितं । देवी नर्सयतः खवक्रमुरजेनाम्भोघरध्वानिना - शम्भोर्वः परिपान्तुलम्बितलयच्छेदाहतास्तालिका" १ तचासदपि.

·याव्यमानायां ३९ कामसूत्रीयः-"नाच वधि यलक्ष्मीः क्षिस्योक्षजागता । असा मन्दरतस्त्वं तु प्राप्तः समरतस्तया ।" लौकिकस्तु द्विधा प्राकृतो व्युत्पन्नश्च । नयोः प्रथमः- "स्फुटिनपिठरीबन्धश्लाघ्यो विपक्षगृहेयभूत् प्रियतम ययोः सहनन्धिस्तथा प्रथमं सनी। जनवदधुना समन्यावां वसाव इहैव तो धिगपरिचितं प्रेम स्वीणां चिराय च जीवितम् ॥" यथा वा-"इक्षुद्रण्डत्य मण्डस्य नः पिष्टकृतस्य च । वाराहस्य च मांसस्य सैप गच्छति फाल्गुनः ॥" द्वितीयो द्विधा समस्तजनजन्यः कतिपयजनजन्यश्च । तयोःप्र- थमोग्नेकधा देशानां यहुत्वात् । तत्र दाक्षिणात्यः-- "पियन्त्यास्त्राय मरिचं ताम्बूलविशदैर्मुखः । प्रियाधरावदंशानि मधूनि द्रमिलाङ्गनाः ॥" यथा वा-विरम मदन कस्त्वं चैत्र का शक्तिरिन्दो- रिह हि कुसुमयाणा: कुण्ठिनाग्राः स्खलन्ति । हृदयभुव इमास्ताः कुन्तलप्रेयसीनां प्रहतिकिणकठोरग्रन्थयो वज्रसाराः॥" उदीच्य:-"नेपाल्यो वल्लभः सार्द्धमाद्रेण मदमण्डनाः । ग्रन्थिपर्णकपालीषु नयन्ति श्रीष्मयामिनीः ।।" द्वितीयः-"मिथ्यामीलदरालपक्ष्मणि वलत्यन्तः कुरङ्गीहशो दीर्घापाङ्गसरित्तरङ्गतरले तल्पोन्मुखं चक्षुषि । पत्युः केलिमतः कां विरमयन्नन्योन्यकण्डूयनात् कोऽयं ब्याहरतीत्युदीर्य निरगात्सव्याजमालीजनः ॥" कविमनीषानिर्मितं कथातन्त्रमर्थमात्रं वा विरचना । तत्राद्या- "अस्ति चित्रशिखो नाम खड्गविद्याधराधिपः। दक्षिणे मलयोत्सरे रत्नवत्याः पुरः पतिः॥ Bविगंगना, RA प्रथिभिषजसारा:. ३ B रनावत्साः, ·... कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः। तस्य रत्नाकरसुता श्रियो देव्याः सहोदरी। खयम्वरविधावासीत्कल चित्रसुन्दरी।।" द्वितीया-"ज्योत्ला लिम्पति चन्दनेन स पुमान्सिश्चत्यसौ मालती- मालां गन्धजलैमधूनि कुरुते खादून्यसौ फाणितः। यस्तस्य प्रथितान्गुणान्प्रथयति श्रीवीरचूडामणे: तारत्वं स च शाणया मृगयते मुक्ताफलानामपि ॥" अनाहुः-"नीचैर्नार्थकथासर्गे यस्य न प्रतिभाक्षयः। स कविग्रामणीरत्र शेषास्तस्य कुटुम्बिनः ॥" अभिहितेभ्यो यदन्यत्तत्प्रकीर्णकम् । तत्र हस्तिशिक्षीयः- "मेघानां क्षणहासतामुपगतो हार प्रकीर्णो दिशा- माकाशोल्लसितामितामरवधूपीनस्तनास्फालकः । क्षुण्णश्चन्द्र इवोल्वणो मददशादरावणप्रेरितः पायाः परिपाकपाण्डुलवलीश्रीतस्करः शीकरः ॥" रत्नपरीक्षीय:-"द्वौ वज्रवणौँ जगतीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ। यः स्यानपाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्वारससंनिकाशः॥" धनुर्वेदीय:-"स दक्षिणापाङ्गनिविष्ठमुष्टिं नतांशमाकुञ्चितसव्यपादं । ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥" योगशास्त्रीय:-"यः सर्वेषां हृदयकमले प्राणिनामेकहंस- स्त्वं जागर्षि स्वपिषि च मुहुर्बुध्यसे नापि बुद्धः। तं त्वाराध्य प्रविततषियो बन्धभेदं विधाय ध्वस्तातङ्का विमलमहसस्ते भवन्तो भवन्ति ॥" २ B मराधिपवधू, ३ A. B लवलश्री, १B स्वत्र.

·४९ कविरहखे अष्टमोऽध्यायः । एवं प्रकीर्णकान्तरमपि । उचितसंयोगः- "पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः लप्साङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति वालातपरक्तसानुः सनिझरोदार इवाद्रिराजः॥" योकृसंयोगः-"कुर्वह्निः सुरदन्तिनो मधुलिहामस्वादु दानोदकं तन्वाननमुचिट्ठहो भगवतश्चक्षुःसहस्रव्यां । मजन्वर्गतरङ्गिणीजलभरे पङ्कीकृते पांसुभि- ययात्राव्यसनं निनिन्द विमना खोकनारीजन।" उत्पाद्यसंयोग:-"उभी यदि व्योनि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेतां। तेनोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः।।" संयोगविकार:-"गुणानुरागमित्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकलादर्द्धकुङ्कुमम् ॥" यथा वा-"उन्माद्यत्यम्बुराशिर्विदलति कुमुदं सङ्कुचन्त्यम्बुजानि स्यन्दन्ते चन्द्रकान्ताः पतितसुमनसासन्ति शेफालिकाथ। पीयन्ते चन्द्रिकाम्मा क्रमसरलगलं किं च किश्चिन्चकोरा- बन्द्रे कर्पूरगौरद्युतिभृति नभसो याति चूडामणित्वम् ॥" इदं कविश्यः कथितमर्थोत्पत्तिपरायणम् । इह प्रगल्भमानस्य न जात्वर्थकदर्थना ॥ इति राजशेखरकतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने षोडश काव्यार्थयोनयः अष्टमोऽध्यायः ।। .

·६२ काव्यमीमांसायां . नवमोऽध्यायः अर्थव्याप्तिः॥ “स विधा” इति द्रौहिणि, दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च । "ससधा" इति यायावरीया; पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्य- पातालीयो, दिव्यमर्त्यपातालीयश्च । तन्त्र दिव्यः- "स्मृत्वायनिजवारवासगतया वीणासमं तुम्बुरो- रुगीतं नलकूबरस्य विरहादुत्कञ्चुलं रम्भया । तेनैरावणकर्णचापलमुषा शक्रोऽपि निद्रां जह-. द्भूयः कारितं एव हासिनि शचीवके दृशां सम्भ्रमम् ॥" दिव्यमानुषस्तु चतुर्दा । दिव्यस्य मांगमने, मर्त्यस्य च खर्ग- गमन इत्येको भेदः । दिव्यस्य मर्त्यभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । प्रभावाविभूतदिव्य- रूपतया चतुर्थः । तत्र दिव्यस्य मांगमनम्- "श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- जगन्निवासो वसुदेवसम्मनि। वसन्ददर्शावतरन्तमम्बरा- विरण्यगर्भाङ्गनुर्व मुनि हरिः॥" मस्रस्य खर्गगमनम्-: “पाण्डोनन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पः सीधुभिः क्लसापानककेलि कल्पतरुषु द्वन्द्वैः मुघालेहिनाम् । अन्यत्रेन्दुशिलालवालवलयं सन्तानकानां तले ज्योत्लासंगलदच्छनिझरजलैयन विना पूर्यते ॥" दिव्यस्य मयंभावः- “इति विकसति तस्मिन्नन्ववाये यदूनां समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलत्रम् । किमपरमय तस्मात्षोडशस्त्रीसहस्र- प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव ॥" १ A जनं. २ A पूर्जते.

·कविरहस्ये नवमोऽध्यायः।
मर्त्यस्य दिव्यभाव:-"आकाशयानतटकोटिकृतकपादा-
स्तद्धेमदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः।
कौतूहलासथ तरविष्टितानि
पश्यन्ति देवि मनुजाः खकलेवराणि ॥"
दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना-
"ज्योत्लापूरप्रसरविशदे सकतेऽस्मिन्सरय्वा
वादद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनोः कयोश्चित् ।
एको ने प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः
स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ॥"
प्रभावाविर्भूतदिव्यभावः-
"मा गाः पातालमुर्वि स्फुरसि किमपरं पाव्यमानः कुदैत्य
त्रैलोक्यं पादपीतप्रथिम नहि वले पूरयस्यूनमझे।
इत्युत्स्वप्नायमाने मुवनभूति शिशावकसुते यशोदा
पायाचकाङ्कपादप्रणतिपुलकितसेरगण्डस्थला वः ॥"
मर्त्यः-"वधूः श्वश्रूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे
पदे रिक्त रिक्त विनिहितपदार्थान्तरमिति ।
नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकक्रमघनं .
न च प्रत्यावृत्तिः प्रवहति जगत्पूर्णमय च ॥"
पातालीय:-
"कर्कोट: कोटिकुण्ठा प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि चंक्षुः
सनः सेवाञ्जलिस्ते कपिलकुलिकयोः स्तौतिच खस्तिकस्वां।
पद्मः सझैष भक्तरवलगंति पुरः कम्बलोऽयं बलोऽयं
सोत्सर्पः सर्पराजो व्रजतु निजगृहं प्रेष्यतां शङ्खपालः॥"
मर्त्यपातालीयः- आवले बज न घेत्स्यपकर्ण कर्ण
द्विः सन्दधाति न शरं हरशिष्यशिष्यः।
सत्साम्प्रतं समिति पश्य कुतूहलेन
मलैः शरैरपि किरीटिकिरीटमार्यम् ॥"
१ B मुर्मि. २ B कोटिकत्व. ३ A नाथम,
.

·काव्यमीमांसाया इहापि पूर्ववत्समस्तमित्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीयः- "स पातु वो यस्य शिखाइमकर्णिक खदेहनालं फणपत्रसञ्चयम् । विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं पिनाकिनः कर्णभुजङ्गपङ्कजम् ॥" खर्गमपातालीयः- "आस्तीकोऽस्ति मुनिः स्म विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा- अाता तक्षकलक्ष्मणः फणभृतां वंशस्य शक्रस्य च । उद्वेल्लन्मलयाद्रिचन्दनलताखान्दोलनप्रक्रमे यस्याद्यापि सविनमं फणिवधूवृन्दैर्यशो गीयते ॥" ! "सोऽयमित्यङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःसीमार्थसार्थः सम्प- द्यते। अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः । किन्तु द्विरूप एवासौ विचारि- तमुस्यो विचारितरमणीयश्च । तयोः पूर्वमाश्रितानि शास्त्राणि तदुत्तरं काव्यानि" इत्यौदाः । यथा- "अपां लयितुं राशिं रुचा पिचरयन्नमः। खमुत्पपात हनुमानीलोत्पलदलद्युति ॥" यथा वा-"त आकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः । आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः॥" यथा च "तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्थेमार्चिषामिति" इत्यादि। "न खरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेर्वा किन्तु प्रतिभासनिवन्धनम् । न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते यदि तथा स्यात्सूर्याचन्द्रमसोमण्डले दृष्टया परिच्छियमानद्वादशाङ्गु लप्रमाणे पुराणाचागमनिवेदितधरावलंयमाने नस्तः" इति यायाव- रीया एवं नक्षत्रादीनां सरित्सलिलादीनामन्येषां च। यथापतिमासं च वस्तुनः खरूपं शास्त्रकाव्ययोर्निबन्धोपयोगि। शास्ने यथा- १A अतीको.

·कविरहस्ये नवमोऽध्यायः। ४५ "प्रशान्तजलभृत्पक विमले वियदम्भसि। ताराकुमुदसम्वन्धे हंसायत इवोडराइ ॥" काव्यानि पुनरेतन्मयान्येव । “अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः । किन्तु रसवत एव निवन्धो युक्तो न नीरसत्य” इति आपराजितिः। यदाह- "मजनपुष्पावचयनसन्ध्याचन्द्रोदयादिवाक्यमिह । सरसमपि नातिबहुलं प्रकृतरसानन्वितं रचयेत् ॥ यस्तु सरिदद्रिसागरपुरतुरगरथादिवर्णने यत्नः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः स इह ।।" 'आम्' इति यायावरीयः। अस्ति चानुभूयमानो रसत्यानुगुणो,. विगुणश्वार्थः, काव्ये तु कविवचनानि रसयन्ति विरलयन्ति चनार्थीः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेदमुपलभ्यते। तत्र सरिद्वर्णनरसवत्ता- "एतां विलोकय तलोदरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिपु हारसूल वामनुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥" अद्रिवर्णनरसवत्ता- "पतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोषोभुव- चापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः । यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचञ्च विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः ॥" सागरवर्णनरसवत्ता- "धत्ते यत्किलकिश्चितैकगुरुतामणीदृशां वारुणी वैधुर्य विदधाति दम्पतिरुषां यचन्द्रिकाई नमः । यत्र खर्गसदां वय सरमुहन्नित्यं सदा सम्पदां. यल्लक्ष्मीरषिदेवतःच जलस्तत्कान्तमाचेष्टितम् ॥" १ Bomita तु. २Breads न चार्थाः. ३ B. तसूदरि. ४B.श्छाया.

·40 काव्यमीमांसायां - . एवं पुरतुरगादिवर्णनरसवत्तापि । विप्रलम्भेप्यतिरसवत्ता- "विधर्माणो भावास्तदुपहितवृत्तेन धृतये सरूपत्वादन्ये विहितविफलौत्सुक्यविरसाः। ततः खेच्छं पूर्वेष्वसजदितरेभ्यः प्रतिहत्तं कहीनं प्रेयस्या हृदयमिदमन्यत्र रमताम् ।।" कुकविर्विप्रलम्भेऽपि रसवत्तां निरस्यति । अस्तु वस्तुषु मा वा भूत्कविवाचि रसः स्थितः।। "यथा तथा वास्तु वस्तुनो रूपं, वृत्तप्रकृतिविशेषायत्ता तु रस- वत्ता । तथा च यमर्थ रक्तः स्तौति तं विरक्तो विनिन्दति मध्य- स्थस्तु तन्त्रोदास्ते” इति पाल्यकीर्तिः । "येषां वल्लभया सर्म क्षणमिव स्फारा क्षपा क्षीयते तेषां शीततरः शशी विरहिणामुल्केव सन्तापकृत् । अस्माकं न तु वल्लभा न विरहस्तेनोभयशिना- मिन्दू राजति दर्पणाकृतिरयं नोष्णो न वा शीतलः॥". "विदग्धभणितिभङ्गिनिवेषं अस्तुनो रूपं न नियतखभावम्" इति अवन्तिमुन्दरी । तदाह- "वस्तुखभावोऽन करतो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये । स्तुवन्निबनात्यमृतांशुभिन्नुं 'निन्दस्तु दोषाकरमाह धूर्तः॥" "उभयमुपपन्नम्" इति यायावरीयः । स पुनर्द्विधा । मुक्तकमव- न्धविषयत्वेन । तावपि प्रत्येक पञ्चषा। शुद्ध,चित्रः, कथोत्था, संवि- धानकभूः, आख्यानकवांश्च। तत्र मुक्ततिवृत्तः शुद्धः स एव सप्रपञ्च- चित्रः । वृत्तेतिवृत्तः कथोत्थः । सम्भावितेतिवृत्तः संविधानकभूः । परिकल्पितेतिवृत्तः आख्यानकवान् । तत्र । १B पूर्वेष्वरसमितरेभ्यः प्रणिहितं. ३ A तत्र.

·कविरहले नवमोऽध्यायः।
मुक्तके शुद्धः-“सा पन्युः प्रथमापराधकरणे शिक्षोपदेशं विना
नोजानाति सवित्रमागवलनावक्रोक्तिचित्रांगतिम्
खेच्छरच्छकपोलभित्तिगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला
वाला केवलमेव रोदिति लकल्लोलोदकरश्रुभिः।"
चित्र:-"दूरानुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं
संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतबसने कोपाश्चितभूलतं ।
मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकर वाप्पाम्पूर्ण क्षणा-
चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ।"
कथोत्या-"दत्त्वा मद्धगतिः खसाधिपतये देवीं भुवखामिनी
यस्मात्खण्डितसाहसो निववृते श्रीशर्मगुप्तो नृपः ।
तस्मिन्नेव हिमालये गुरुगुहाकोणकणकिन्नरे
गीयन्ते तव कात्तिकेयनगरस्त्रीणां गणः कीर्तयः॥"
। संविधानकभूः-
"दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा-
देकल्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा-
मन्तहाँसवलत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्वति ॥"
यथा च-"कुर्वत्या कुडमाम्माकपिशितवपुंषं यत्तदा राजहंसी
क्रीडाहंसो मयासावजनि विरहितश्चक्रवाकीप्रमेण ।
तस्यैतत्प्राप्मनो मे परिणमति फलं यत्पुरे प्रेमवन्धा-
देकत्रावां वसावोनचदयित हशाऽप्यस्ति नौ सन्निकर्षः।
आख्यानकैवान्-
"अर्थिजनार्थतानां बनकरिणां प्रथमकल्पितैर्दशनैः ।
चके परोपकारी हैहयजन्मा गृहं शम्भोः॥"
१B.अच्छे. १B. यांत. ३ A. श्रीसेनगतो. ४B संगते. ५B आख्यानवान,

·काव्यमीमांसायां निबन्ध शुद्धः-"स्तिमितविकसितानामुल्लसद्धूलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजां। प्रतिनयननिपाते किश्चिदाकुञ्चितानां सुचिरमहमवं पात्रमालोकितानाम् ॥" चित्र:-अलसवलितमुग्धलिग्धनिष्पन्दमन्दै- रधिकविकसदन्तर्विस्मयसरेतारैः । हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्ष- रपद्धतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥" कथोत्था-"अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः वसुतायामकरोत्प्रजापतिः। अथ तेन निगृह्य विक्रिया- मभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् । संविधानकभू-"क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्भिरः खे मरतां चरन्ति । तावत्स वहिर्भवनेत्रजन्मा भसावशेष मदनं चकार ॥" ओख्यानकवान्-“पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशी- मौल्येन तां निर्वचनं जघान ॥" किश्च । संस्कृतवत्स खपि भाषांसु यथासामर्थ्य यथारुचि यथा- कौतुकं चावहितः स्यात् । शब्दार्थयोचाभिधानाभिधेयव्यापार- 'प्रगुणतामवबुध्येत । एकोऽर्थः संस्कृतीच्या स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽसिन् अन्योपभ्रंशगीर्भिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । A. संविधानभूः २B. आख्यानवान्, ·. कविरहन्ये दामोऽध्यायः । द्विन्नाभिः कोऽपि वाग्भिभवति चतसृभिः किश्च कश्चिद्विवेत्तुं यस्येत्यं धीः प्रपन्ना लपयति सुकवेस्तस्य कीर्तिर्जगन्ति ॥ इत्थशारं धनैरथैर्युत्पन्नमनसः कवेः। ., दुर्गमेऽपि भवेन्मार्गे कुण्ठिता न सरखती ॥ ॥ इति राजशेखरकृती काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने अर्थव्याप्तिनवमोऽध्यायः ॥ दशमोऽध्यायः कविर्या राजचर्या च । गृहीतविद्योपविद्यः काव्यक्रियायै प्रयतेत । नामधातुपारायणे, अभिधानकोशः, छन्दोविचितिः, अलङ्कारतत्रं च काव्यविद्याः! क- लास्तु चतुःपष्टिरुपविद्याः । सुजनोपजीव्यकविसन्निधिः, देशवार्ता, विदग्धवादो, लोकयात्रा, विद्वद्गोष्टयश्च काव्यमातरः-पुरातनक- विनिबन्धाश्च । किञ्च- स्वास्थ्य प्रतिभाश्यासो भक्तिर्विद्वत्कथा बहुश्श्रुतता। । स्मृतिदायमनिवेदश्च मातरोऽष्टौ कवित्यस्य ।। अपि च । नित्यं शुचिः स्यात् । त्रिधा च शौचं वाक्शौच, मन:- शौचं, कायशौचं च । प्रथमे शास्त्रजन्सनी । तार्तीयीकं तु सनख- च्छेदी पादौ, सताम्बूलं मुखं, सविलेपनमात्रं वपुः, महामनुल्वणं च वासः, सकुसुमं शिर इति। शुचि शीलनं हि सरखत्याः संव- ननमामनन्ति । स यत्खभावः कधिस्तदनुरूपं काव्यम् । ग्राहशकार- श्चित्रकरस्तादृशाकारमस्य चित्रमिति प्रायो वादः। मितपूर्वमभि- भापणं, सर्वत्रोक्तिगर्भमभिधानं, सर्वतो रहस्यान्वेषणं, परकाव्यदूष- णवैमुख्यमनभिहितस्य, अभिहितस्य तु यथार्थमभिधानम् । तस्य भवनं सुसंसृष्टं, ऋतुष्टोचितविविधस्थानम्, अनेकताम्- लकल्पितापाश्रयवृक्षवाटिक, सक्रीडापर्वतक, सदीर्घिकापुष्करि- १A प्रगल्मा.

·५० काव्यमीमांसायां णीक, ससरित्समुद्रावर्तकं, संकुल्याभवाह, सबहिणहरिणहारीतं, ससारसचक्रवाकहंस, सचकोरक्रौञ्चकुररशुकसारिक, धर्मक्लान्ति- चौरं, सभूमिधारागृहयन्त्रलतामण्डपकं, सदोलाप्रेडं च स्यात् । काव्याभिनिवेशखिन्नस्य मनसस्तद्विनिवेदच्छेदाय आज्ञामूकपरि- जनं विजनं वा तस्य स्थानम् । अपभ्रंशभाषणप्रवणः परिचारकवर्गः, समागधभाषाभिनिवेशिन्यः परिचारिकाः । प्राकृतसंस्कृतभाषाविद आन्तःपुरिका, मित्राणि चास्य सर्वभाषाविन्दि भवेयुः। सदासं- स्कारविशुद्ध्यर्थः सर्वभाषाकुशलः, शीघ्रवाक, चार्वक्षर, इगिता- कारवेदी, नानालिपिज्ञः, कवि, लाक्षणिकश्च लेखक स्यात्। तदसन्नि- धावतिरानादिषु पूर्वोक्तानामन्यतरः । खभवने हि भाषानियम यथा प्रभुर्विद्धाति तथा भवति । श्रूयते हि मगधेषु. शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुधारानष्टौ वर्णानपास्य खान्तानुर एव प्रवर्तितो नियमः, टकारादयश्चत्वारो मूर्धन्यास्तृतीयवर्जमूष्माणलयः क्षकारश्चेति। . श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राजा; तेन परुषसंयोगाक्षर- वर्जमन्तापुर एवेति समानं पूर्वेण । भूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन प्राकृतभाषात्म- कमन्तापुर एवेति समानं पूर्वेण । भूयते चोजयिन्यां साहसाङ्को नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषा- त्मकमन्तापुर एवेति समानं पूर्वेण । १ तस्य सम्पुटिका सेफलकखटिका, समुद्रका, सलेखनीयकमषी- भाजनानि ताडिपत्राणि भूर्जत्वचो वा, सलोहकण्टकानि तालद- लानि, सुसम्मृष्टा भित्तयः, सततसन्निहिताः स्युः। तद्धि काव्यवि- द्यायाः परिकरः" इति आचार्याः । "प्रतिभैव परिकरः" इति याया- .. . वरीया। कविः प्रथममात्मानमेव कल्पयेत् । कियान्मे संस्कार, क भाषा- विषये शक्तोऽमि, किंरुचिर्लोका, परिवृद्धो वा कीशि गोष्ठ्या 1B सौरसेनेषु. २B सपलक. ३ B समुद्रकं. ४ A सलेखनी.

·कविरहस्से दशमोऽध्यायः । विनीतः, कास्य वा चेतः संसजत इति बुद्धा भापाविशेपमाश्रयेत" इति आचार्याः । “एकदेशकवेरियं नियमतन्त्रणा, स्वतन्त्रस्य पुनरेक- भापावत्सर्वा अपि भापाः स्युः" इति यायावरीयादेशविशेषवशेन व भापाश्रयणं दृश्यते । तदुक्तम्- "गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशप्रयोगाः सकलमरभुवष्टकभादानकाच । आवन्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभापां भजन्ते यो मध्येमध्यदेश निवसति स कविः सर्वभापानिपण्णः ॥ जानीयालोकसाम्मत्वं कविः अन्न ममेति च । असम्मतं परिहरेन्मतेऽभिनिविशेत च ॥ जनापवादमात्रेण न जुगुप्सेत चात्मनि । जानीयात्खयमात्मानं यतो लोको निरङ्कुशः ।। गीतसूक्तिरतिक्रान्ते स्तोता देशान्तरस्थिते । प्रत्यक्षे तु कधी लोक सावज्ञः सुमहत्यपि ॥ प्रत्यक्षकविकाव्यं च रूपं च कुलयोषितः। गृहवैद्यस्य विद्या च कसैचिद्यदि रोचते ॥ इदं महाहासकर विचेष्टितं परोक्तिपाटचरतारतोऽपि यत् । सदुक्तिरत्नाकरतां गतान्कवीन् कवित्वमात्रेण समेन निन्दति ॥ वचः खाटु सतां लेंचं लेशखापि कौतुकात् । बालखीहीनजातीनां काव्यं याति मुखान्मुखम् ॥ कार्यावसरसन्नानां परिव्राजां महीभुजाम् । काव्यं सथः कवीनां च भ्रमत्यहा दिशो दश ॥ पितुर्गरोनरेन्द्रस्य सुतशिष्यपदातयः । अविविच्यैव काव्यानि स्तुवन्ति च पठन्ति च ॥" १. विनीतोसि. १ B omits अपि. ३B. प्रत्यक्ष तु कपिकाव्य. .

·काव्यमीमांसायां "किश्च नाईकृतं पठेदसमाप्तिस्तस्य फलम्" इति कविरहस्यम् न नवीनमेकाकिनः पुरतः । स हि खीयं ब्रुवाणः कतरेण साक्षिण जीयेत । न च खकृति बहु मन्येत । पक्षपातो हि गुणदोषौ विप यासयति।न च प्येत् । दर्पलवोऽपि सर्वसंस्कारानुच्छिनत्ति। परेर परीक्षयेत् । यदुदासीनः पश्यति न तदनुष्ठातेति प्रायो वादः । कवि मानिनं तु छन्दोनुवर्तनेन रक्षयेत् । कविम्मन्यस्य हि पुरतः सूक्त मरण्यरुदितं स्याद्विप्लवेत च । तदाह- "इदं हि वैदग्ध्यरहस्यमुत्तम पठेन्न सूक्तिं कविमानिनः पुरः। न केवलं तां न विभावयत्यसौ खकाव्यबन्धेन विनाशयत्यपि ॥" अनियतकालाः प्रवृत्तयो विप्लवन्ते तस्मादिवसं निशां च यामक मेण चतुर्द्धा विभजेत् । स प्रातरुत्थाय कृतसन्ध्यावरिवस्यः सार खतं सूक्तमधीयीत । ततो विद्यावसथे यथासुखमासीनः काव्यस्य विद्या उपविद्याश्चानुशीलयेदामहरात् । न ह्येवंविधमन्यत्प्रतिभा हेतुर्यथा प्रत्यग्रसंस्कारः। द्वितीये काव्यक्रियाम् । उपमध्याहं लाया. दविरुद्धं भुञ्जीत च । भोजनान्ते काव्यगोष्ठी प्रवर्तयेत् । कदाचिच प्रश्नोत्तराणि मिन्दीत । काव्यसमस्याधारणा, मातृकाभ्यासा, चित्रा योगा इत्यायामत्रयम् । चतुर्थ एकाकिनः परिमितपरिषदो वा पूर्वा- हभागविहितस्य काव्यस्य परीक्षा । रसावेशतः काव्यं विरचयतो न च विवेकी दृष्टिस्तस्मादनुपरीक्षेत । अधिकस्य त्यागो, न्यूनस्य पूरणम्, अन्यथास्थितस्य परिवर्तनं, प्रस्मृतस्यानुसन्धानं चेत्यहीनम् । सायं सन्ध्यामुपासीत सरखतीं च। ततो दिवा विहितपरीक्षक- स्थाभिलेखनमाप्रदोषात् । यावदार्ति स्त्रियमभिमन्येत। द्वितीयत- तीयौ साधु शयीत । सम्यक्खापो वपुषः परमारोग्याय । चतुर्थे सप्रयत्नं प्रतिवुध्येत । ब्राह्म मुहूर्ते मनः प्रसीदत्तांस्ताननध्यक्षय- तीत्याहोरात्रिकम् । १ Bomits किच. २B मन्येद. ३B तस्मात्तवतु परीक्षयेत, ४B परीक्षितस्स. ।

·कविरह दशमोऽध्यायः । . चतुर्विधश्चासौ । असूर्यम्पश्यो, निपण्णो, दत्तावसरः, प्रायोजनि- सश्च । यो गुहागर्भभूमिगृहादिप्रवेशान्नैष्ठिकवृत्तिः कवते, असाव- सूर्यम्पश्यस्तस्य सर्व कालाः । यः कान्यक्रियायासमिनिविष्ट कवते न च नैष्ठिकवृत्तिः, स निपण्णस्तस्थापि न पच कालाः । या सेवादि- कमविगन्धानः कवते,स दत्तावसरस्तस्य कनिपये कालाः । निशाया- स्तुरीयो .यामाईः स हि सारस्वतो मुहतः । भोजनान्तासौहित्वं हि खास्थ्यमुपस्थापयति; व्यवायोपरमः यदातिविनिवृत्तिरेकमेका- प्रतायतनं याप्ययानयात्रा। विपयान्तरविनिवृत्तं हि चित्तं यत्र यत्र प्रणिधीयते तत्रतत्र गुडूचीलागलगति। यदा यदाचात्मनःक्षणिकतां मन्यते स स काव्यकरणकालः । यस्तु प्रस्तुनं किञ्चन संविधानकमु- द्दिश्य कवते, स प्रायोजनिकस्तस्य प्रयोजनवशात्कालव्यवस्था । । बुद्धिमदाहायबुद्ध्योरियं नियममुद्रा । औपदेशिकत्य पुनरिच्छैच सर्वे काला, सर्वाश्च नियममुद्राः। पुरुपवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः। संस्कारो ह्यात्मनि समवैति, न बैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते । श्रूयन्ते दृश्यन्ते च राजपुत्र्यो महा- मात्यदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रप्रहितवुद्धयः कवयश्च । सिद्धं च प्रवन्धमनेकादर्शगतं कुर्यात् । यदित्थं कथयन्ति- निक्षेपो विक्रयो दानं देशत्यागोऽल्पजीविता। टिको वह्निरम्भश्च प्रबन्धोच्छेदहेतवः ॥ दारियं व्यसनासक्तिरवज्ञा मन्दभाग्यता। दुष्टे द्विष्टे च विश्वासः पञ्च काव्यमहापदः ॥" पुनः समापयिष्यामि, पुनः संस्करिष्यामि, सुशिः सह विवेच- येष्यामीति कर्तुराकुलता राष्ट्रोपलवश्च प्रबन्धविनाशकारणानि । "अहर्निशाविभागेन य इत्थं कवते कृती। एकावलीव तत्काव्यं सतां कण्ठेषु लम्बते । . १Explained in A as शिविकागमनं. २ B तत्र. ३ B omits ब. ४ A प्रहत. ५A श्रुटिमो.

·१४ काव्यमीमांसायां 'यथा यथाभियोगश्च संस्कारश्च भवेत्क। तथा तथा निषन्धानां तारतम्येन रम्यता ॥ मुक्तके कषयोऽनन्ताः सङ्घाते कवयः शतं । महाप्रवन्धे तु कविरेको द्वौ दुर्लभास्त्रयः ॥" अन्नाह से-“बपि खेच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते । अनुज्झितार्थसम्बन्धः प्रवन्धो दुरुदाहरः ॥ रीति विचिन्त्य विगणय्य गुणान्विगाह्य शब्दार्थसार्थमनुसृत्य च सूक्तिमुद्राः । कार्यों निबन्धविषये विदुषा प्रयत्नः. के पोतयन्त्ररहिता जलधौ प्लवन्ते ॥ लोढाभिधोपनिषदां सविधे बुधाना: मन्यस्यतः प्रतिदिनं बहुदृश्वनोऽपि । किश्चित्कदाचन कथश्चन सूक्तिपाका- द्वाक्तत्वमुन्मिपति कस्यचिदेव पुंसः॥ इत्यनन्यमनोवृत्तेनिःशेषेऽस्य क्रियाक्रमे । एकपत्नीव्रतं धत्ते कवेदेवी सरखती॥ सिद्धिः सूक्तिषु सा तस्य जायते जगदुत्तरा. मूलच्छायां न जानाति यस्याःसोऽपि गिरां गुरु ॥" राजा कवि कविसमाजं विदधीत।राजनि कवौ सर्वो लोक ककि स्यात् । स काव्यपरीक्षायै सभां कारयेत् । सा षोडशभिः स्तम्भ- चतुर्भिारैरष्टभिर्मत्तवारणीमिरुपेता स्यात् । तदनुलग्नं राज्ञः केलि- गृहम् । मध्येसभं चतुःस्तम्भान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका । तस्यां राजासनम् । तस्य चोत्तरता संस्कृताः कवयो निवि- शेरन् । बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिक प्रवीणः स तेन व्यपदिश्यते। यस्त्वनेकन प्रवीणः स सङ्कम्य तत्र तत्रोपविशेत् । ततः परं वेदवि चाविदः प्रामाणिकाः पौराणिकाः मार्ता भिषजो मौहर्तिका अन्ये- ऽपि तथाविधाः । पूर्वेण प्राकृताः कवयः, ततः परं नटनर्तकगायन- १B omits स. १B मूल्यच्छायां. .

·कविरहस्ये दशमोऽध्यायः। वादकवाग्जीवनशीलवतालावचा अन्येऽपि तथाविधाः । पश्चि- मेनाप-शिनः कवयः ततः परं चित्रलेप्यकृतोमाणिक्यबन्धका बैंक- टिकाः वर्णकारवर्द्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः । दक्षिणतो भृतभापाकवया: नतः परं भुजङ्गगणिकाः प्लवकगाभिकजम्भकमलाः शरसोपजीविनाऽन्येऽपि तथाविधाः । तन यथासुग्नमासीनः काव्यगोष्ठी प्रवर्त्तयेत् भावयेत्परीक्षेत च। वासुदेवसातवाहनशनकसाहसाङ्कादीन्सकलान्सभापतीन्दानमा- नाभ्यामनुकुर्यात् । तुष्टपुष्टाश्चास्य सभ्या भवेयुः, स्थाने च पारितो- पिकं लभेरन् । लोकोत्तरम्य काव्यस्य च यथाही पूजा कवेर्वा । अन्तरान्तरा च काव्यगोष्टी शान्त्रवादाननुजानीयात्।मध्वपि नॉन- पदंशं स्वदते । काव्यशास्त्रविरती विज्ञानिप्वभिरमेत । देशान्तरा- गतानां च विदुपाम(न्य?) द्वारा सङ्गं कारयेदौचित्याद्यावस्थिति पूजां च । वृत्तिकामांश्चोपजपेत् सङ्ग्रहीयाच्च । पुम्परत्नानामेक पथ राजोदन्वान्भाजनम् । राजचरितं च राजोपजीविनोप्यनुक्कुयुः । राज्ञ एव ह्यसाचुपकारो यद्राजोपजीविनां संस्कारः। महानगरेषु च काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसभाः कारयेत् । तत्र परीक्षोत्तीर्णानां ब्रह्मरथयानं पबन्धश्च । श्रूयते चोजयिन्यां का- व्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः । हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा- "अनोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः। वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ॥" इत्थं सभापतिर्भूत्वा यः काव्यानि परीक्षते। यशस्तस्य जगद्व्यापि स सुखी तत्र तत्र च ॥ ॥ इति राजशेखरकृती काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कविचर्या राजचर्या च दशमोऽध्यायः ।। १Bपादनाग्जीतन. २ B वैगडिक. ३ B मानवर वंश. ४ उपजयेत, ५ B महाकाव्य.

·५६ काव्यमीमांसायां एकादशोऽध्यायः शब्दहरणम् । परप्रयुक्तयोः शब्दार्थयोरुपनिबन्धो हरणम् । तद्विधा परित्याज्य- मनुग्राह्यं च । तयोः शब्दहरणमेव तावत्पञ्चधा पदतः, पादता, अर्द्धतः, वृत्तता, प्रवन्धतश्च । “तत्रैकपदहरणं न दोषाय" इति आ- चार्याः । “अन्यत्र व्यर्थपदात्' इति यायावरीयः । तत्र श्लिष्टस्य श्लिष्टपदेन हरणम्-- - "दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरानो कि किरातानिमा- नाराझ्यावृतपीतलोहितमुखान्कि वा पलाशानपि । पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोग्येनं वसन्तं वने मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रियां देवताम् ॥" यथा च-"मा गाः पान्थ प्रियां त्यक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम् । स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पश्यसि ॥" श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम्- "नाश्चर्य यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि। मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः॥" यथा च-"कोपान्मानिनि कि स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधरः किं वा चुम्बनकारणाइयित नो वायोर्विकारादयम् । तसात्सु सुगन्धिमाहितरसं लिग्धं भजवादरा- न्मुग्धे मांसरसं ब्रुवन्निति तया गादं समालिङ्गितः ॥" विष्टस्य यमकेन हरणम्-"हलमपारपयोनिधिविस्तृत महरता हलिना समराङ्गणे । निजयशश्च शशाङ्ककलामलं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥" यथा ध-"दलयता विशिखैबलमुन्मदं निरवधीरितमाकुलमासुरम्। दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥” १.A पुर, २BQवनकारणादपि तनोवायोर्विकारादयं. .

·कविरहस्ये एकादशोऽध्यायः । लिष्टत्य प्रश्नोत्तरेण हरणम् - "यस्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतक्षणं कामिनीवदनं च ॥" यथा च-"किं करोति कियत्कालं वेश्यावश्मनि कामुकः। कीदृशं बढ़नं वीक्ष्य तस्याः कर्णायतेक्षणम् ॥" यमकस्य यमकेन हरणम्- "वरदाय नमो हरये पतति जनोऽयं स्मरन्नपि न मोहरये। बहुशश्चक्रन्द हता मनसि दितिर्येन दैत्यचक्रं दहता ॥" यथा च-चक्र दहतारं चक्रन्द हतारं खड्ड्रेन तवाजौ राजन्नरिनारी। एवमन्योन्यसमन्वयेऽन्येऽपि भेदाः । नन्विदमुपदेश्यमेव न भवति । यदित्यं कथयन्ति-"पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यति । अपि पुत्रेषु पौत्रेषु चाक्चौर्य च न शीर्यति ॥" "अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम्, अयमप्रतिष्ठा प्रतिष्ठावानहम् , अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोऽयं मृदी- कावचनोऽहम् , अनाहतभाषाविशेषोऽयमहमाहतभापाविशेषः प्र- शान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरितकर्तृकमिदम् , उच्छन्ननिवन्धनमूल- मिद, म्लेच्छितकोपनियन्धनमूलमिदमित्येवमादिभिः कारणैः शब्द- हरणेऽर्थहरणे चाभिरमेत" इति अवन्तिसुन्दरी । “त्रिभ्यः पदेभ्यः प्रभृति त्वश्लिष्टेभ्यो हरणम्" इति आचार्या:- यथा-"स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः । नीलोत्पलानामिव नालपुले निद्रायमाण: शरदीव हंसः ॥" यथा च-"स पातु वो यस्य हतावशेषा- स्तन्नुल्यवर्णाशनरञ्जितेषु । लावण्ययुक्तेष्वपि चित्रसन्ति दैत्याः खकान्तानयनोत्पलेषु ॥" १B अन्योन्यसबंघादन्येपि भेदाः-

·५८
काव्यमीमांसायां
"न" इति यायावरीयः । उल्लेखवान्पदसन्दर्भः परिहरणीयो)
नामत्यभिज्ञायातः पादोऽपि । तस्यापि साम्येन किञ्चन दुष्टं स्यात् ।
यथा-"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्य
मनः समाधाय जयोपपत्तौ ।
उदारचेता गिरमित्युदारां
द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः॥
यथा च इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं
रामानुजन्मा विरराम मानी।
सजिसमाप्तावसरं च वाक्यं
सेवाविधिज्ञैः पुरतः प्रभूणाम् ॥"
उल्लेखवान्यथा-"नमा संसारनिर्वाणविषामृतविधायिने ।
ससलोकोर्मिभङ्गाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥"
यथा प-प्रसरहिन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने ।
नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥"
"पाद एवान्यथात्वकरणकारणं न हरणम्, अपि तु खीकरणम्"
इति आचार्याः ।
यथा-"त्यागाधिकाः खर्गमुपाश्रयन्ते
स्यागेन हीना नरकं ब्रजन्ति ।
न त्यागिनां किश्चिदसाध्यमस्ति
त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥"
यथा च "त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ती-
त्यलीकमेतद्भुवि सम्प्रतीतम् ।
जातानि सर्वव्यसनानि तस्या-
स्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥"
तदिदं खीकरणापरनामधेयं हरणमेव। तद्वदर्द्धप्रयोगेऽपि। यथा-

·५९ कविरहस्ले एकादशोऽध्यायः । "पादस्ते नरवर दक्षिणे समुद्रे पादोऽन्यो हिमवति हेमकूटलग्ने । आक्रामत्यलघु महीतलं त्वयीत्थं भूपालाः प्रणतिमपास्य किन्ह कुयुः ॥" यथा चोत्तराई-"इत्थं ते विधृतपद्यस्य राज- नाश्चर्य कथमिव सीवनी न भिन्ना ॥" एवं व्यस्ता प्रयोगेऽपि । यथा- "तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यापन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्गते सकलधामनिधौ तु तस्मि- निन्दो सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः॥ यथा च-तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न किश्चिदपि गौरतरा हसन्ति । ताभिः पुनर्विहसिताननपङ्कजाभि- रिन्दो सिताम्रशकलस्य च को विशेषः॥" पाद एवान्यथात्वकरण न खीकरणं पादोनहरणं वा । यथा- "अरण्ये निर्जने रानावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापहवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया॥" पथा चोत्तराई- "तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया, यथा वा-“यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु । कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तमै तोयात्मने नमः यथा चोत्तरार्द्ध-"कुक्षौ समुद्राश्चत्वारः स सहेत सरानलम् ।" भिन्नार्थानां तु पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव । यथा- १B चोलरावे. १ A प्रयोगोपि. ३ Bअभ्युद्यते. ४ A पादा. ।

·६०
काव्यमीमांसायां
"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा
ब्रजति दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित् ।
भ्रमति विहगसार्थानित्थमाच्छमानो
रजनिविरह भीतश्चक्रवाको वराकः ॥"
यथा च-"जयति सितविलोलव्यालयज्ञोपवीती
घनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौघः।
अविदितमृगचिहामिन्दुलेखां दधानः
परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ठः पिनाकी ॥"
यथा च-"कुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोजखण्डं
त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः ।
उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं
हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः॥"
या च-"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा
घनकपिलजटान्तान्तगङ्गाजलौघः ।
निवसति से पिनाकी यन्त्र यायात्तदसिन्
हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः"
पादोनवत्कतिपयपदप्रयोगोऽपि । यथा-
"या व्यापारवती रसान रसयितुं काचित्कवीनां नवा
दृष्टियां परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती।
ते वे अप्यवलम्ब्य विश्वमनिशं निर्णयन्तो वयं
श्रान्ता नैव च लब्धमधिशयन त्वक्तितुल्यं मुखम् ।।"
यथा च चतुर्थपादे-
"श्रान्ता नैव च लब्धमुत्पलहशां प्रेम्णः समानं सुखम् ॥"
पादेकदेशग्रहणमपि पदैकदेशोपलक्षणपरम् । यथा-
"असकलहसितत्वात्क्षालितानीव कात्या
मुकुलितनयनत्वाद्ध्यक्तकर्णोत्पलानि ।
.
१ शितिकण्ठा. २A.omits यथा च. ३ Breads.न.

·६१ . कविरहस्य एकादशोऽध्यायः । पियति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः अन्तलानामधीशः ॥" यथा चोत्तरार्ध-"पियतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः।" वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरणं हरणं बा । यथा- "मुनु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योपितां दूरादेव भयोज्झिताः सुरभयः स्रग्दामधूपादयः । कोपं रागिणि मुञ्च मय्यवनने दृष्टे प्रसीदाधुना सद्यस्त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिने सर्वा ममान्धा दिशः॥" एतच्च कान्ताप्रसादनपरं वाक्यं पितदृष्टिपरतया व्याख्यातं, ने स्वीकृतं हृतं वा । यत्तु परकीयं स्वीयमिति प्रोक्तानीमन्यतमेन कारणेन विलपन्ति, तन्न केवलं हरणम्, अपि तु दोपोदाहरणम् ।। मुक्तकप्रवन्धविपर्य तत् । मूल्यक्रयोऽपि हरणमेव । वरमप्रातिर्य- शसो न पुनर्यशः। सभापतिस्तु द्विधा, उपजीव्य, उपजीवकश्च । तत्रोपजीवनमात्रेण न कश्चिदोषः । यतः सर्वोऽपि परेश्य एष व्युत्पद्यते, केवलं तत्र समुदायो गुरुः । “तद्वदुक्तिहरणम्" इति । आचार्याः । यथा-"ऊरुद्वन्द्वं सरसकदलीकाण्डसब्रह्मचारि।" यथा च-"ऊरुद्धयं कदलकन्दलयोः सदंशं प्रोणिः शिलाफलकसोदरसन्निवेशा। वक्षा स्तनद्वितयताडितकुम्भशोभं सब्रह्मचारि शशिनश्च मुखं मृगाक्ष्याः ॥" "उक्तयो यर्थान्तरसङ्कान्ता न प्रत्यभिज्ञायन्ते, खदन्ते च तद- स्तु हरणादपि हरणं स्युः" इति यायावरीयः। "नास्त्यचौरः कविजनो नास्यचौरो वणिग्जनः। स नन्दति विना वाच्यं यो जानाति निगहितुम् ॥ A. omitst. Bोक्त्वा नान्यतमेन. ३ Boदलि.. -

·६२
काव्यमीमांसाया
उत्पादकः कविः कश्चित्कश्चिञ्च परिवर्तकः।
आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्गकोऽपरः॥
शब्दार्थोक्तिषु यः पश्येदिह किञ्चन नूतनम् ।
, उल्लिखेत्किञ्चन प्राच्यं मन्यतां स महाकविः॥"
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे.
एकादशोऽध्यायः शब्दहरणानि ॥
द्वादशोऽध्यायः शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रति-
बिम्बकल्पविकल्पस्य च समीक्षा ।
"पुराणकविक्षुण्णे वर्मनि दुरापेमस्पृष्टं वस्तु, ततश्च तदेव सं-
स्कर्तुं प्रयतेत" इति आचार्या "न" इति वाक्पतिराजः।
"आसंसारमुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोऽपि ।
अद्याप्यभिन्नमुद्रो विभाति वाचां परिस्पन्दः।।
तत्प्रतिभासाय च परप्रबन्धेष्ववदधीत । तदवगाहने हि तदे-
कयोनयोऽर्थाः पृथक्पृथक् प्रथन्ते" इत्येके । “तत्रयांनामर्थानां छा-
यया परिवृत्तिः फलम्" इत्यपरे । महात्मनां हि संवादिन्यो बुद्धय
एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति, तत्परित्यागाय तानाद्रियेत" इति च के
चित् । “न" इति यायावरीयः । सारखतं चक्षुरवाअनसगोचरेण
प्रणिधानेन दृष्टमदृष्टं चोर्थजातं खयं विभजति ।
तदाहुः-सुप्तस्यापि महाकवेः शब्दार्थों सरखती दर्शयति तदि-
तरस्य तत्र जाग्रतोऽप्यन्धं चक्षुः। अन्यदृष्टचरे ह्यर्थे महाकवयों
जायन्धास्तद्विपरीते तु दिव्यदशः । न तत् त्र्यक्षः सहस्राक्षो वा
यधर्मचक्षुषोऽपि कवयः पश्यन्ति । मतिदर्पणे कवीनां विश्व प्रति-
फलति । कथं नु वयं दृश्यामह इति महात्मनामहंपूर्विकयैव श-.
ब्दार्थाः पुरो धावन्ति । यत्सिद्धप्रणिधाना योगिनः पश्यन्ति, तत्र
१B तत्रख्या. १०वा. ३ Bomits अन्य.

·कविरहने द्वादशोऽध्यायः । यथा- वाचा विचरन्ति कवयः इत्यनन्ता महाकविपु सूक्तयः । “समस्त- नति" इनि यायावरीयः । किन्तु त्रिपथमर्थमध्यगीष्महि यदुता-10 न्य्योनिनिहुनयोनिरयोनिश्च । तत्रान्ययोनिर्द्विधा प्रतिविम्बकल्प, आलेखप्रख्यञ्च । निद्भुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः परपुरावे- शसशश्च । अयोनिः पुनरेकान्श एव । तत्र- अर्थः स एव सों वाक्यान्तरविरचनापरं यत्र । नदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिविम्बकल्पं स्यात् ।। "ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः कण्ठप्रदेशघटिनाः फणिनः स्फुरन्तः। चन्द्रामृताम्बुकणसेकसुखप्रस्टै- पैरङ्कुरैरिव विराजति कालकूटः ॥” पथा च-"जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महायः । गलगङ्गाम्बुसंसिक्तकालकूटाङ्कुरा इव ॥" कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु मिन्नवद्भाति । तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमितिकाव्यम् ॥ तत्रैवाथै यथा- "जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोजुटावलम्बिनः । गलगङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाकुरा इव ॥" विषयस्य यन्त्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिनितान्तसारश्यात् । तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बन्नन्ति सुधियोऽपि ॥ यथा-"अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो याववधिः पशुधन्यस्तावत्मतिवसति यो जीवति मुखम् । अमीषां निर्माण किमपि तदभूदग्धफरिणां वनं वा क्षोणीभृगुवनमथवा येन शरणम् ॥" . १Bसिकाः. .

·६४ काव्यमीमांसायां अन्नार्थ-"प्रतिगृहमुपलानामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्धिताः पूजिताश्च । स्फुरति हतमणीनां किन्तु तद्धास येन क्षितिपतिभवने वा खाकरे वा.निवासः॥ सूलैक्यं यंत्र भवेत्परिकरबन्धस्तु दूरतोऽनेकः । तत्परपुरप्रवेशप्रतिमं काव्यं सुकविभाव्यम् ॥ यथा-"यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि स्फूर्जगजितनिर्जिताम्बुधिरवस्फाराभ्रवृन्दाकुलम् । उत्सृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किञ्चित्कुञ्चितलोचनाभिरसकृद् घाताः कदम्बानिलाः॥" अनार्थ-"आच्छिद्य मियतः कदम्बकुसुमं यख्यारिदारैर्नवं यात्रामङ्गविधायिनो जलमुचां कालस्य चिहं महत् । हृष्यद्भिः परिचुम्बितं नयनयोन्यस्तं हृदि स्थापित सीमन्ते निहितं कथश्चन ततः कर्णावतंसीकृतम् ॥ तदेतचतुष्टयनिवन्धनाश्च कवीनां द्वात्रिंशद्धरणोपायाः । अमीषां चार्थानामन्वर्था अयस्कान्तवचत्वारः कवयः, पञ्चमश्चादृष्टचरार्थ- दी। तदाहु- "भ्रामकश्चुम्बक किञ्च कर्षको द्रावकश्च सः। स कविलौकिकोऽन्यस्तु चिन्तामणिरलौकिकः ।। तन्वानोऽनन्यदृष्टत्वं पुराणस्यापि वस्तुनः । योऽप्रसिद्ध्यादिभिर्धाम्यत्यसौ स्याड्रामक कविः ।। यश्चम्बति परस्यार्थ वाक्येन खेन हारिणा। स्तोकार्पितनवच्छायं चुम्बक स.कविर्मतः ।। परवाक्यार्थमाकृष्य यः खवाचि निवेशयेत् । समुल्लेखेन केनापि स स्मृतः कर्षक कविः ॥ १B मूल्यैक्यं. २ A नैका.

·६५
कविरहस्से द्वादशोऽध्यायः ।
अप्रत्यभिज्ञेयतया खवाक्ये नवतां नयेत् ।
यो द्रावयित्वा मूलार्थ द्रावकः स भवेत्कविः॥
चिन्तासमं यस्य रसैकसूतिरुदेति चित्राकृतिरर्थसार्थः ।
अदृष्टपूर्वो निपुणैः पुराणैः कविः स चिन्तामणिरद्वितीयः॥
/तस्य चायोनिरर्थः । स च त्रिधा लौकिकालौकिकभेदेन, तयो-
मिश्रत्वेन च। तत्र लौकिक:-
"मा कोशकारलतिके वह वर्णगर्ष
किं डम्बरेण चणिके तव कौसुमेन ।
पुण्ड्रेक्षुयष्टिरियमेकतरा चकास्तु
या स्यन्दते रसमृतेऽपि हि यत्नयोगात् ।।"
अलौकिका-"देवी पुत्रमसूत वृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्धजे
हर्षाङ्गिरिटाबुदाहृतगिरा चामुण्डयालिद्भिते ।
पायाद्रो जितदेवदुन्दुभिधनध्वानप्रवृत्तिस्तयो-
रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रकः॥"
मिश्रः-"स्थिते कुक्षेरन्तर्मुरजयिनि निश्वासमरुतो
जनन्यास्तनाभीसरसिजपरागोत्करमुचः ।
निपीताः सानन्दं रचितफणचक्रेण हलिना
समन्तावस्यानुः प्रतिदिवसमेनांसि भवतः॥"
तेषां च चतुर्णामर्थानाम्-
चत्वार एते कथिता मयैव
येथाः कवीनां हरणोपदेशे।
प्रत्येकमष्ठत्ववशावन्ति
द्विात्रिंशता तेऽनुगताः प्रभेदैः ॥
तत्र प्रतिबिम्बकल्पविकल्पाः । स एषार्थः पौषापर्यविपर्यासा-
.
१Bअन्योन्यार. २B प्रत्येकमाक्य. ३ B पर्वापर्य.

·६६ काव्यमीमांसायां यथा-"दृष्ट्वान्येभं छेदमुत्पाद्य रजवा यन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय। गच्छन्दः नागराजः करिण्या प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः।" अत्रार्थ-"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः प्रेमवन्धनमशृङ्खलदाम । यत्प्रति प्रतिगज गजराजः प्रस्थितश्चिरमधारि करिण्या ॥" बृहतोऽर्थस्यार्द्धप्रणयनं खण्डम् । यथा-"पुरा पाण्डप्रायं तदनु कपिशिना कृतपदं ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्गितवपुः । शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषम घने वीतामोदं बदमरसत्वं कलयति ॥" अत्रार्थे-“पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन संवर्गितारुणगुणं वपुषा निजेन । आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषा- देतदने विरसतां बदरं विभर्ति ॥" संक्षिसार्थविस्तरेण तैलबिन्दुः । यथा-"यस्य तन्त्रभराक्रान्त्या पातालतलगामिनी। महावराहदंष्ट्राया भूयः ससार मेदिनी ॥" अत्रार्थे–“यत्तन्नाक्रान्तिमजत्पृथुलमणिशिलाशल्यवेल्लत्फणान्ते क्लान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा । समार स्फारचन्द्रद्युति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्षा- स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकषणसितमप्याशुवंष्ट्राप्रमुग्रम् ॥" ६. अन्यतमभाषानिषद्धं भाषान्तरेण परिवर्त्यत इति नटनेपथ्यम् । यथा-"नेच्छह पासासंकी काओ दिण्णं पि पहिअघरिणीए । 1A क्रान्ता. १B परिवर्तने. ३ नेच्छति पाशायही काको दत्तमपि पथिकगृहिण्या । अवनतकरतलोदलितवलयमध्यस्थितं पिण्डम् ॥ .

·कत्रिरहत्ये द्वादशोऽध्यायः ।
६७
ओहत्तकस्यलोग्गलियवलयमज्झट्टि पिण्डं ।"
अनार्थ-"दत्तं पिण्ड नयनसलिलक्षालनाधौतगण्डं
द्वारोपान्ते कथमपि तया सङ्गमाशानुवन्धात् ।
वऋग्रीवश्चलनतशिराः पार्श्वसञ्चारिचक्षुः
पाशाशकी गलितवलयं नैनमश्नाति काकः ॥"
छन्दला परिवृत्तिश्छन्दोविनिमयः।
यथा-"कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीची स्वयं बन्धनात्
तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चिन्नितम्बे स्थितम् ।
पतावत्सखि बेनि केवलमहं नस्याङ्गसङ्गे पुनः
कोऽसौ कालि रतं नु किं कथमपि स्वल्पापि मे न स्मृतिः ॥"
अत्राथै-"धन्यास्तु याः कथयथ प्रियसझमेऽपि
विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु ।
नीचीं प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण
सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि मरामि ॥"
कारणपरावृत्त्या हेतुव्यत्ययः ।
यथा-"ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतरुचिः शशी ।
दः कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥"
अनार्थे–'समं कुसुमचापेन गर्भिणीगण्डपाण्डना ।
उदयाद्रिशिर सीन्नि निहितं पदमिन्दुना ॥"
दृष्टस्य वस्तुनोऽन्यत्र समितिः सङ्कान्तकम् ।
यथा-"लानाविधुतकवरीवन्धलोलैरिदानी
ओणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् ।
अप्येतेभ्यो नभसि पततः पतिशो वारिविन्दून्
स्थित्वोडीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥"
अनार्थ-"सालातजपत्तपोषनजटाप्रान्तनुताः प्रोन्मुखैः
पीयन्तेऽम्बुकणाः कुरङ्गशिशुभिस्तृष्णाव्यथाविल्लवैः।
A मोउत्तकरयलो B मोहुत्तकरयलो. २ A धन्यासि या कययंसि.
.

·६८ काव्यमीमांसायां एतां प्रेमभरालसां च सहसा शुष्यन्मुखीमाकुल: श्लिष्यन् रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायः शकुन्तः प्रियाम्॥" उभयवाक्यार्थोपादानं सम्पुटः। यथा-"विन्ध्यस्याद्रेः परिसरनदी नर्मदा सुन्नु सैषा यादोभर्तुः प्रथमगृहिणीं यां विदुः पश्चिमस्य । यस्थामन्तः स्फुरितशफरत्रासहासाकुलाक्षी खैरं स्वैरं कथमपि मया तीरमुत्तारितासि ॥" यथा-"नाभीगुहाविलविशचलवीचिजात- मक्षुध्वनिश्रुतिकणत्कलकुकुभानि । रेवाजलान्यविरलं हिलीक्रियन्ते लाटाङ्गनाभिरपराह्ननिमजनेषु॥" अन्नार्थ-"याभिर्जगाहे गुरुशकुलकुलास्फालनत्रासहास- व्यस्तोरुस्तम्भिकाभिर्दिशि दिशि सरितां दिग्जयप्रक्रमेषु । अम्भोगम्भीरनाभीकुहरकवलनोन्मुक्तिपर्यायलोल- कल्लोलाबद्धमुग्धध्वनिचकितरणकुछुभं कामिनीभिः ॥" सोज्यकवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिविम्बकल्पः परिहरणीयः। यत:-"पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति वस्तु काव्यान्तरस्थितम् । पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति खवपुः प्रतिविम्बितम् ॥" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रतिबिम्बकल्पविकल्पस्य समीक्षा द्वादशोऽध्यायः ।। १B शफरी. २B कणवल. ३ B गृहिणी. ४ A कवेरकविल.

·६९ मबिरहस्य त्रयोदशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेप्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः । आलस्टमध्यपरिसया । सदृशसञ्चारणं समक्रमः। च्या-"अस्ताद्रिवश्मनि दिशो वरुणप्रियाया- स्तिर्यकथञ्चिद्पयन्त्रणमास्थितायाः। गण्डेकपार्श्वमिव कुङ्कमपङ्कचुम्बि बिम्ब रुचामधिपतेररुणं रराज ॥" यथा च-"प्राग्दिशः प्रतिकलं चिलसन्त्याः कुङ्कुमारणकपोलतलेन । साम्यमेनि कलितोदयरागः पश्य सुन्दरि तुषारमयूग्नः ॥" अटकृतमनलङ्कृत्याभिधीयत इति विभूषणमोपः। यथा--"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राङ्कुराभं तदनु खलु ततोऽने पाकपीताम्रपीतम् । अभिनवरविरोचिर्दूमधूनं शिखाया- मिति विविधविकार विद्युते दैपमर्चिः॥" अत्रार्थे-"मनाब्यूले नीलं तदनु कपिशोन्मेषमुदरे ततः पाण्डु स्तोर्क स्फुरदरुणलेखं च तदनु । शिखायामाधूनं धृतविविधषर्णक्रममिति क्षणादचिर्दै दलयति तमः पुञ्जितमपि ॥" क्रमेणाभिहितस्थार्थस्य विपरीताभिधान व्युत्क्रमः । यथा तत्रैव-"श्याम शिखामुवि मनागरुणं ततोऽधः स्तोकावपाण्डुरधनं च ततोऽप्यघस्तात् । आपिञ्जरं तवनु तस्य तले च नील- मन्धं तमपटलमईति दैपमर्चिः ॥ सामान्यनिवन्धे विशेषामिधानं विशेषोक्तिः।

·काव्यमीमांसायां यथा-"इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूती- संलापसश्चलितलोचनमानसाभिः। अग्राहि मण्डनविधिविपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः॥" अत्रार्थ-"चकार काचित्सितचन्दनाङ्के काञ्चीकलापं स्तनभारपृष्ठे। प्रियं प्रति प्रेषितचित्तवृत्ति- नितम्बबिम्बे च बबन्ध हारम् ॥" उपसर्जनस्यार्थस्य प्रधानतायामुत्तसः। यथा-"दीपयन्नथ नभः किरणौधैः कुडमारुणपयोधरगौरः। हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधे- रुन्ममज शनकैस्तुहिनांशुः॥" अनार्थ-"ततस्तमः श्यामलपटकचुकं विपाटयत्किश्चिददृश्यतान्तरा। निशातरुण्याः स्थितशेषकुङ्कुम- स्तनाभिरामं सकलं कलावतः ॥" तदेव वस्तूक्तिवशादन्यथा क्रियत इति नटनेपथ्यम् । यथा-"आननेन्दुशशलक्ष्म कपोले सादरं विरचितं तिलकं यत् । तत्प्रिये विरचितावधिभङ्ग धौतमीक्षणजलैस्तरलाक्ष्याः ॥" अनार्थ-"शोकाश्रुभिर्वासरखण्डितानां सिक्ताः कपोलेषु विलासिनीनाम् । कान्तेषु कालात्ययमाचरत्सु खल्पायुषः पन्नलता बभूवुः ॥" परिकरसाम्ये सत्यपि परिकार्यस्यान्यात्वादेकपरिकार्यः। .

·-- कविरहस्ये चोदशोऽध्यायः । "अव्याङ्गजेन्द्रबदनः स मां त्रिलोकी यत्योङ्गतेन गगने महता करेण । मुलावलग्नसितदन्तयिसाङ्कुरेण नालायितं तपनविम्बसरोमहस्य ॥" विकृतः प्रकृतिप्रापणं प्रत्यापत्तिः। यश-"रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुपाराविलमण्डलः । निश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते " अनाथ-"तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्विपादा- त्सद्यो विमुक्तं मुग्वनावमासे । निःश्वासबाप्पापगमे प्रपन्नः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥" 'ना इमा आलेख्यप्रख्यात्य भिदाः । सोऽयमनुयायो मार्गः। आहुश्च-"सोऽयं भणितिवैचित्र्यात्समस्तो वस्तुविस्तरः । नटवर्णिकायोगादन्यथात्वमिवाछति ॥" अथ तुल्यदेहितुल्यस्य भिदाः । तत्व वस्तुनो विपयान्तरयं जनादन्यरूपापत्तिर्विषयपरिवर्तः । यथा-"ये सीमन्तितगात्रभस्मरजसो ये कुम्भकद्वेषिणो ये लीडाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यगुहः। ते कुप्यगिरिजाविभक्तवपुषश्चित्तव्यथासाक्षिणः स्थाणोदक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिला अबार्थे-"ये कीर्णकथितोदराजमघवो ये म्लापितोरस्रजो ये तापात्तरलेन तल्पफणिना पीतप्रतीपोजिशताः। ते राधास्मृतिसाक्षिणः कमलया सासूयमाकर्णिता गादान्तदेवयोः प्रतससरलाः श्वासा हरेः पान्तु वः ॥" द्विरूपस्य वस्तुनोऽन्यतमरूपोपादानं द्वन्द्रविच्छित्तिः। यथा-"उरलेशं केशबन्धः कुसुमशररिपोः कल्मषं वः स मुण्या- धनेन्दुं वीक्ष्य गङ्गाजलभरलुलितं बालभाषाभूताम् । 9 one verse after this is wanting. पान्तु वः॥

·काव्यमीमांसायां
क्रौञ्चारातिश्च फाण्टस्फुरितशफरिकामोहलोलेक्षणश्री:
सद्यः प्रोद्यन्मृणालीग्रहणरसलसत्पुष्करश्च द्विपास्यः ॥"
अत्रार्थे–“विश्यार्जटिजूटकोटिसरिति ज्योत्लालवोद्भासिनी
शाशाङ्की कलिका जलभ्रमिवशाहार दृष्टनष्टा सुखम् ।
यां चञ्चत्सफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन्फणाली मुहु-
मुंखाल्लक्ष्यमहिर्जिघृक्षतितमामाकञ्चनप्राश्चनैः ॥"
पूर्वार्थानामर्थान्तरैरन्तरणं रत्नमाला।
यथा-"कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिनः
तरुच्छिद्रप्रोतान्विसमिति करेणुः कलयति ।
रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति
प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ।।
अनार्थ-"ज्योत्लाचिर्दुग्धवुद्ध्या कवलितमसकृद्धाजने राजहंसैः
खांसे कर्पूरपांसुच्छरणरभसतः सम्भृतं सुन्दरीभिः।
पुम्मिय॑स्तं स्तनान्तात्सिचयमिति रहासम्नमे वल्लभानां
लीढं द्राक्सिन्धुवारेष्वभिनवसुमनोलम्पटैः षट्पदैश्च ॥"
सङ्ख्यावैषम्येणार्थप्रणयनं सङ्ख्योल्लेखः ।
यथा-"नमन्नारायणच्छायाच्छुरिताः पादयोनखाः।
त्वचन्द्रमिव सेवन्ते रुद्र रुद्रेन्वो दश ॥"
अनार्थ-"उमैकपादाम्बुरुहे स्फुरन्नखे
कृतागसो यस्य शिरसमागमे ।
षडात्मतामाश्रयतीव चन्द्रमाः
स नीलकण्ठ: प्रियमातनोतु वः ॥"
सममभिधायाधिकस्योपन्यासधूलिका । द्विधा च सा संवादिनी
विसंवादिनीचा
तयो प्रथमा यथा-"अङ्गणे शशिमरीचिलेपने
सुसमिन्दुकरपुञ्जसन्निभम् ।
राजहंसमसमीक्ष्य कातरा
रौति हंसवनिताश्रुगद्गवम् ॥
.

·कविरहसे त्रयोदशोऽध्यायः । ७ अमा-"चन्द्रप्रभापसरहालिनि सोधपृष्ठे दुर्लक्षपक्षनिपुटां न विवेद जायाम् । मूढश्रुतिर्मुखरनूपुरनिःस्वनेन व्याहारिणीमपि पुरो गृहराजहंसः ॥" द्वितीया तत्रैवाथै यथा-"ज्योत्लाजललायिनि सोधपृष्ठे विविक्तमुक्ताफलपुञ्जगौरम् । विवेद हंसी दयितं कथञ्चि- चलतुलाकोटिकलैनिनादैः॥" निपेघस्य विधिना निवन्धो विधानापहारः। यथा-"कुरचक कुचाघातक्रीडारसेन वियुज्यसे यकुलविटपिन् स्मर्त्तव्यं ते मुखासवसेचनम् । चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः॥" अत्रार्थ-"मुखमदिरया पादन्यासैर्विलासविलोकितै- कुलविटपी रक्ताशोकस्तथा तिलकद्रुमः । जलनिधितटीकान्ताराणां क्रमाककुभां जये झगिति गमिता यदाभिर्विकासमहोत्सवम् ॥" बहूनामर्थानामेकत्रोपसंहारो माणिक्यपुञ्जः । -"शैलच्छलेन खं दीर्घ भुजमुत्तम्य भूवधूः। निशासख्याः करोतीव शशाङ्कतिलकं मुखे।" यथा च-"फुल्लातिमुक्तकुसुमस्तवकाभिराम- दूरोल्लसत्किरणकेसरमिन्दुसिंहम् । दृष्ट्वोदयाद्रिशिखरस्थितमन्धकार- दुर्वारवारणघटा व्यघटन्त सद्यः ॥" यथा - "संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मयस्य लसंदंशुजलौघः ।

·काव्यमीमांसायां
यामिनीवनितया ततचिहा
सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः ॥"
यथा च-"उदयति पश्य कृशोदरिदलितत्वक्षीरकरणिभिः किरणैः।
उदयाचलचूडामणिरेष पुरो रोहिणीरमणः ॥"
यथा च-"उदयतिनवनीतपिण्डपाण्डा कुमुदवनान्यवघट्टयन्करात्रैः।
उदयगिरितटस्फुटाहासोरजनिवधूमुखदर्पणः शशाङ्कमा"
यथा च-"पोषितैकेन्दुहंसेमिन्सलाविव तमोऽम्बुभिः।
नभस्तडागे मदनस्ताराकुमुदहासिनि ॥"
अन्नार्थे-"रजनिपुरन्धिरोभतिलकस्तिमिरद्विपयूथकेसरी
रजतमयोऽभिषेककलशः कुसुमायुधमेदिनीपतेः ।
अयमुदयाचलैकचूडामणिरभिनवदर्पणो दिशा-
मुदयति गगनसरसि हंसस्य हसन्निव विभ्रमं शशी।"
{ कन्दभूतोऽर्थः कन्दलायमानैर्विशेषैरभिधीयत इति कन्दः ।
यथा-"विशिखामुखेषु विसरति पुञ्जीभवतीव सौधशिखरेषु ।
कुमुदाकरेषु विकसति शशिकलशपरिस्रुता ज्योत्ला ॥"
अनार्थे–“वियति विसर्पतीव कुमुदेषु बहूभवतीव योषितां
प्रतिफलतीव जरठशरकाण्डपाण्डुषु गण्डभित्तिषु ।
अम्भसि विकसतीव लसतीच सुधाधवलेषु धामसु
ध्वजपटपल्लवेषु ललतीव समीरचलेषु चन्द्रिका ।
स्फटिकमणिघट इवेन्दुस्तस्यामपिधानमाननमिवाङ्कः ।
क्षरति चिरं तेन यथा ज्योत्ला घनसारधूलिरिव ॥
सितमणिकलशादिन्दोहरिणहरितृणपिघानतो गलितः
रजनिभुजिष्या सिञ्चति नभोऽङ्गणं चन्द्रिकाम्भोभिः ।।
संविधातुमभिषेकमुदासे
'मन्मथस्य लसदंशुजलौघः।
"
।

·यथा-
कविरहस्य त्रयोदशोऽध्यायः।
यामिनीवनितया ततचिह्नः
सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः॥"
ना इमास्तुल्यदेहितुल्यस्य परिसंख्याः । "लोज्यमुल्लेखचाननु-
प्रायो मार्गः" इति तुरानन्दः ।
तदाह "सरस्वती सा जयति प्रकामं
देवी श्रुतिस्वस्त्ययनं कवीनाम् ।
अनर्घतामानयति स्वभनया
योल्लिख्य यत्किञ्चिदिहाथरत्नम् ॥
अथ परपुरप्रवेशसहशत्य भिदाः। उपनिबद्धस्य वस्तुनो युक्तिमती
परिवृत्ति ब्युटम् ।
"कथमसी न भजत्यशरीरतां
हतविवेकपदो हतमन्मथः।
प्रहरतः कदलीदलकोमले
भवति यस्य दया न वधूजने ॥"
अनाथै- "कथमसी मदनो न नमस्यता
स्थितविवेकपदो मकरध्वजः।
मृगदृशां कदलीललितं वपु-
यदभिहन्ति शरैः कुसुमोवैः ॥"
प्रकारान्तरेण विसदृशं यद्वस्तु तस्य निवन्धः प्रतिकञ्चकम् ।
यथा "माद्यचकोरेक्षणतुल्यवानो
घारां दधाना मधुनः पतन्तीम् ।
चश्वनदष्टोत्पलनालहृद्या
हंसीव रेजे शशिरत्नपारी॥"
अबार्थे "मसारपारेण-बभौ दाना
काचित्सुरां विद्रुमनालकेन ।
-

·यथा-
७६
काव्यमीमांसायां
वल्लूरवल्लीं दधतेव चच्या
केलीशुकेनाञ्जलिना धृतेन ॥
| उपमानस्योपमानान्तरपरिवृत्तिर्वस्तुसंचारः।
"अविरलमिव दाना पौण्डरीकेण बद्धः
लपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण ।
कवलित इव कृत्लश्चक्षुषा स्फारितेन
प्रसभममृतमेघेनेव सान्द्रेण सिक्तः।"
अनाथै-"भुक्तानामिव रजवो हिमरुचेर्मालाः कलानामिव
क्षीराब्धेरिव वीचया क्लममुषः पीयूषधारा इव ।
दीर्घापाङ्गनदीं विलय सहसा लीलानुभावाञ्चिताः
सद्यः प्रेमभरोल्लसा मृगदृशो मामभ्यषिश्चन्दशः॥"
शब्दालङ्कारस्यार्थालङ्कारेणान्यथात्वं धातुवादः ।
"जयन्ति बाणासुरमौलिलालिताः
दशास्खचूडामणिचक्रचुम्बिनः ।
सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो
भवच्छिदख्यम्बकपादपांसवः ॥"
अबार्थे- "सन्मार्गालोकनमौदिनिरजीकृतजन्तवः ।
जयन्त्यपूर्वव्यापारा पुरारे पादपांसवः॥"
तस्यैव वस्तुन उत्कर्षेणान्यथाकरणं सत्कारः।
यथा-"लानाद्री,विधुतकबरीवन्धलोलैरिदानी
श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् ।
अप्येतेभ्यो नभसि पततः पतिशो वारिबिन्दून
स्थिलोरीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥"
अनाथै-"लक्ष्न्याः क्षीरनिरुदक्तवपुषो वेणीलतानच्युता
ये भुक्ताप्रथनामसूत्रसुभगाः प्रासाः पयोविन्दवः ।
यथा-
1

·कविरहये त्रयोदशोऽध्यायः । ते कः पान्तु विशेपसस्पृहदशा दृष्टाश्चिरं शाहिणा हेलोद्रीवजलेशहंसवनितालीटाः सुधाखाद्वः ॥" पूर्व सहशः पञ्चाङ्गिन्नो जीवनीवकः । "नयनोदरयोः कपोलभागे मचिमद्रनगणेषु भूपणेषु । सकलमतिविम्वितेन्दुविम्या शतचन्द्राभरणैच काचिदासीत् ॥" अवार्थ-"भास्वत्कपोलतलकुण्डलपारिहार्य- सन्मेखलामणिगणपतिविम्वितेन । चन्द्रेण भाति रमणीरमणीयवक्त्र- शोभाभिभूतवपुपेव निपेव्यमाणा ॥" प्राक्तनवाक्याभिप्रायनिवन्धो भावमुद्रा। "ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगा- खेलालतालिङ्गितचन्दनासु। तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्चन्मलयस्थलीषु ॥" अत्रार्थ "निश्चेतनानामपि युक्तयोगदो नूनं स एनं मदनोऽधितिष्ठति । एला यदाश्लिष्टवतीह चन्दनं , पूगगुमं नागलताधिरोहति ॥" । पूर्वार्थपरिपन्थिनी वस्तुरचना तद्विरोधी। यथा- "हारो वक्षसि दन्तपत्रविशदं कर्णे दलं कौमुर्द माला मूर्ति दुकूलिनी तनुलता कपूरशुक्लौ स्तनौ । वके चन्दनविन्दुरिन्दुधवलं बाल मृणालं करे वेषा किं सित एष सुन्दरि शरचन्द्रावया शिक्षितः ॥" अबार्थे-"मूर्तिनीलदुकूलिनी मृगमदै प्रत्यङ्गपत्रक्रिया पाहू मेचकरनकङ्कणभृतौ कण्ठे मसारावली। यथा- ·७८ काव्यमीमांसायां व्यालम्बालकवल्लरीकमलिकं कान्ताभिसारोल्सवे .यत्सत्यं तमसा मृगाक्षि विहितं वेषे तवाचार्यकम् ॥" इत्यर्थहरणोपाया द्वात्रिंशदुपदर्शिताः। हानोपादानविज्ञाने कवित्वं तत्र मा प्रति ॥ किं चैते हरणोपाया ज्ञेयाः सप्रतियोगिनः । अर्थस्य वैपरीत्येन विज्ञेया प्रतियोगिता ।। किच । शब्दार्थशासनविदा कति नो कवन्ते यद्वाभायं श्रुतिधनस्य चकास्ति चक्षुः । किन्त्वस्ति यद्वचसि वस्तु नवं सदुक्ति- सन्दर्भिणां स धुरि तस्य गिरः पवित्राः॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थहरणेवालेख्यप्रख्यादिभेदात्रयोदशोऽध्यायः ।। चतुर्दशोऽध्यायः जातिद्रव्यक्रियासमयस्थापना । अशास्त्रीयमलौकिकं च परम्परायातं यमर्थमुपनिबन्नन्ति कवयः सविसमयः। "नन्वेष दोषः कथङ्कारं पुनरुपनिवन्धनाहः" इति आचार्याः । "कविमार्गानुग्राही कथमेष दोषः" इति यायावरीयः।"निमित्तंतर्हि वाच्यम्” इति आचार्याः ॥ “इदमभिधीयते" इति यायावरीयः। पूर्वे हि विद्वांसः सहस्रशाखं साधं च वेदमवगाह्य, शास्त्राणि चावबुध्य, देशान्तराणि द्वीपान्तराणि च परिभ्रम्य, यानर्थानुपलभ्य प्रणीतवन्तस्तेषां देशकालान्तरवशेन अन्यथात्वेऽपि तथात्वेनोप- निबन्धो यः स कविसमयः। कविसमयशब्दश्वायं मूलमपश्यद्भिः प्रयोगमात्रदर्शिभिः प्रयुक्तो रूढश्च । । तत्र कश्चिदाद्यत्वेन व्यवस्थितः कविसमंयेनार्थः, कश्चित्परस्परो; पक्रमार्थ खार्थाय धूतैः प्रवर्तितः । सच त्रिधा खग्यौं भौमः 1 ·७९ झरिरहन्ले चतुर्दशोऽध्यायः । पानालीयद। स्वर्गपातालीययोभामा प्रधानः । स हि महाविपयः। स ९ चतुर्दा जानिद्रव्यगुणक्रियारूपार्थतया । तेऽपि प्रत्येकं त्रिधा अमना निवन्धनान्, सतोप्यनिवन्धनात, नियमतश्च । तत्र सामा- न्यस्यानोनिवन्धनं यथा । नदीपु पनोत्पलादीनि, जलाशयमा- पि नादयो, यत्र तत्र पर्वतेषु सुवर्णरत्नादिकं च । नदीपदानि यथा-"दी/कुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूपेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकपायः। यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूल शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः॥" नदीनीलोत्पलानि-"गगनगमनलीलालम्भितान्नेदविन्दून् मृदुभिरनिलवारैः खेचराणां हरन्तीम् । कुवलयवनकान्या जाहवीं सोऽभ्यपश्यत् दिनपतिसुतयेव व्यक्तदन्ताङ्कपालीम् ॥” एवं नदीकुमुदाद्यपि । सलिलमात्रे हंसा यथा- "आसीदस्ति भविष्यतीह स जनो धन्यो धनी धार्मिक यः श्रीकेशववत्करिष्यति पुनः श्रीमत्कुडलेश्वरम् । हेलान्दोलितहंससारसकुलङ्कारसम्मूछितै- रित्याघोषयतीव तन्नवनदी यचेष्टितं वारिभिः॥" पर्वतमात्रे सुवर्ण यथा-"नागावासश्चित्रपोताभिरामः खर्णस्फीतिव्यासदिक्चक्रवालः। साम्यात्सल्य जग्मिवानम्वुराशे- रेष ख्यातस्तेन जीमूतभर्ता ।" रत्नानि यथा-"नीलाश्मरश्मिपटलानि महेभमुक्त- सूत्कारसीकरविसूनि तटान्तरेषुः । आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनाला: सानन्दमम्बुधियाञ्च मयूरनार्यः॥" .

·काव्यमीमांसायां
y.."
७
एवमन्यदपि सतोऽप्यनिवन्धनं तमथा। न मालती वसन्ते,
पुष्पफलं चन्वनमेषु, न फलमंशोकेषु ।
तत्र प्रथमा-"मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम् ।
आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः॥"
द्वितीयः-"यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः।
निजवपुषैव परेषां तथापि सन्तापमपहरति ।"
तृतीया-"दैवायत्ते हि फले किं क्रियतामेतदन्न तु बदामः ।
नाशोकस्य किसलयैर्वृक्षान्तरपल्लवास्तुल्याः॥"
अनेकत्र प्रवृत्तवृत्तीनामेकनाचरणं नियमस्तद्यथा। समुद्रेष्वेव
मकरा, ताम्रपामेव मौक्तिकानि ।
तयोः प्रथमः- "गोत्राग्रहारं नयतो गृहत्वं
खनाममुद्राङ्कितमम्वुराशिम्।
दायादवर्गेषु परिस्फुरत्सु
दंष्ट्रावलेपो मकरस्य वन्यः ॥
द्वितीयः-"कामं भवन्तु सरितो मुवि सप्रतिष्ठाः
खादूनि सन्तु सलिलानि च शुक्तयश्च ।
एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपर्णी
नान्यत्र सम्भवति मौक्तिककामधेनुः ॥"
असतोऽपि-अक्ष्यस्य निबन्धनं. तद्यथा। मुष्ट्रिप्राशत्वं सूची:
चत्वं च तमसः, कुम्भापवाह्यत्वं च ज्योत्लाया।
तन्त्र प्रथमम्-"तनुलग्ना इव ककुमः भूवलयं चरणचारमात्रमिव ।
दिवमिव चालिकदनी मुष्टिमाझं तमः कुरुते ।।"
यथा च-"पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमुखाप्रनिर्भये ।
मयि च निमीलितनयने तथापि कान्ताननं व्यकम् ।।"
द्वितीयम्-"यनद्रावितकेतकोदरदलस्रोताश्रियं विनती
येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधेर्योग्यच्छविः प्रागभूत् ।

·विरह चतुर्दशोऽध्यायः। उत्सेच्या कलशीभिरक्षलिपुटाया मृणालाकुरैः पानव्या च शशिन्यमुग्धविमरे ला वर्तते चन्द्रिका॥" अन्य ललोनिवन्धनं नद्यथा । कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्यो. लायाः, गुल्लपक्षे त्वन्धकारम्स । तयोः प्रथमम्- "दहशाते जनस्तत्र यात्रायां सकुतूहलैः। दलभद्रप्रलम्बनी पक्षाविच सितासितौ ॥ द्विनीयम्-"मामि मासि समा ज्योत्स्ना पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। तत्रका शुल्लतां यानो यशः पुण्यैरवाप्यते॥" द्रव्यनियमस्तद्यथा। मलय एव चन्द्रनस्थान, हिमवानेव भूजोत्प- त्तिस्थानम् । तन्त्र प्रथमः-"नापापहारचतुरो नागावासः सुरप्रियः । माऽन्यत्र मलपाद श्यते चन्दनद्रुमः ॥ द्वितीयः "न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरविन्दुशोणाः। वजन्नि विद्याधरसुन्दरीणा- मनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ॥" प्रकीर्णकद्रव्यकविसमयस्तु तद्यथा ।क्षीरक्षारसमुद्रयोरैक्य, साग- रमहासमुद्रयोश्च। तयो प्रथमः-"शेतां हरिभवतु रत्नमनन्तमन्त- लक्ष्मीप्रसूतिरिति नो विचिदामहे है। हा दूर दूर सपयास्तृषितस्य जन्तोः किं स्वत्र कूपपयसा स मरोजघन्यः ॥" द्वितीयः- रत्तरङ्गभूम स्तर्जयन्तीमिवापगाः। स ददर्श पुरो गहां सप्तसागरवल्लभाम् ।।" असतोऽपि क्रियार्थस्य निवन्धनं यथा । चक्रवाकमिथुनय निशि भिन्नतटाश्रयणं, चकोराणा चन्द्रिकापानं-च । ११ ·८२ काव्यमीमांसायां. तत्र प्रथमः "सटिपता यामवतीस्तटिनीनां तनयता पयापूरान् । रथचरणाहयवयसां किं नोपकृतं निदाघेन ॥" द्वितीय-"एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोमुव- श्वापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः। यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्वचञ्च विचलत्कण्ठं चकोराङ्गानाः॥" सतोऽपि क्रियार्थस्यानिबन्धनं तद्यथा। दिवा नीलोत्पलाना- मविकासो, निशानिमित्तश्च शेफालिकाकुसुमानामविस्रसः । तन्न प्रथमः-"आलिख्य पत्रमसितागुरुणाभिरामं रामामुखे क्षणसभाजितचन्द्रविम्बे । जातः पुनर्विकसनावसरोऽयमस्ये- त्युक्त्वा सखी कुवलयं श्रवणे चकार ।" द्वितीयः- "त्वद्विप्रयोगे किरणैस्तथो?- दंग्यासि कृत्ल दिवसं सवित्रा । इतीव दुःखं शशिने गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पवाष्पैः ॥" नियमस्तु तद्यथा । ग्रीष्मादौ सम्भवतोऽपि कोकिलानां विस्तस्य वसन्त एव, मयूराणां वर्षाखेव विस्तस्य वृत्तस्य च निवन्धः । तयोः प्रथमः-"वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा श्वोत्थिताः॥" द्वितीयः-"मण्डलीकृत्य बाँणि कण्ठैर्मधुरगीतिमिः। कलापिनः प्रवृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ।” कवीनां समयः सोऽयं जातिव्यक्रियागतः । गुणस्यैष ततः खयः पातालीयश्च कथ्यते ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे जातिद्रव्यक्रियासमयस्थापना चतुर्दशोऽध्यायः ॥ .

·कविरहस्य पञ्चदशोऽध्यायः। ८३ पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्थापना । अमतो गुणस्य निवन्धनं यथा । यशोहासप्रभृतेः शौयम्, अयशसः पापमभृतेश्च कार्ण्य, क्रोधानुरागप्रभृतेश्च रक्तत्वम् । तत्र चशशाङ्यम्- "स्तमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुपां सैव वृत्ति- मध्येक्षीराधि मनाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीहक्प्रकारः । इत्थं दिग्भित्तिरोधाक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः स्तोकावस्थानदुःस्यैत्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः ॥" हासशीट्यम्-"अहहासच्छलेनास्याद्यस्य फेनौघपाण्डुराः । जगत्क्षय इवापीताः क्षरन्ति क्षीरसागरा।" अयशाकृष्णत्वम्- "प्रसरन्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् । कुवलयदलसंवलिताः प्रतिदिनमिव मालतीमालाः ॥" पापकार्यम्-"उत्स्वातनिर्मलमयूखकृपाणलेखा- श्यामायिता तनुरभूद्धयकन्धरस्य । सद्याप्रकोपकृतकेशववंशनाश- सङ्कल्पसंजनितपापमलीमसेव " कोपरक्तता-"आस्थानकुटिमतलपतिविम्बितेन कोपप्रभामसरपाटलविग्रहेण । भौमेन मुछितरसातलकुक्षिमाजा भूमिश्चचाल चलतोदरवर्तिनेव ।।" अनुरागरकता यथा-"गुणानुरागमित्रेण यशसा तब सर्पता। दिग्वधूनां मुखेजातमकमादर्द्धकुकुमम् ॥" सतोऽपि गुणस्यानिषन्धनम् । कुन्द्रकुमालानां कामिदन्तानां व? रतत्वं, कमलमुकुलपमृतेश्च हरितत्वं, प्रियजपुष्पाणां च पीतत्वम् । .

·८४
काव्यमीमांसायां-
5.
कुन्दकुबालाचरक्तता-
"योतितान्तासभैः कुन्दकुमलाप्रदतः सितैः।
लपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरखती.॥"
पलमुकुलाहरितत्वम्-
"सद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्पृशा दंष्ट्रया
मनां लावणसैन्धवेम्भसि महीमुद्यच्छतो हेलया।
तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं
शौरेरादिवराहलीलमवतादनंलिहाग्रं वपुः ।।"
प्रियङ्गुपुष्पापीतत्वम्-"प्रियङ्गुश्याममम्भोधिरन्ध्रीणां स्तनमण्डलम्।
अलङ्कर्तुमिव स्वच्छा सूतेमौक्तिकसम्पदा
गुणनियमस्तु तद्यथा । सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणता,
पुष्पाणां शुक्लता, मेघानां कृष्णता च ।
तत्र प्रथमः-"सांयात्रिकैरविरतोपहृतानि कूटैः
श्यामासु तीरघनराजिषु सम्भृतानि ।
रनानि ते दधति कचिदिहायताक्षि
मेघोदरोदितदिनाधिपबिम्बशङ्काम् ॥"
पुष्पशुक्लता- "पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या-
न्मुक्ताफलं वा स्फुटविट्ठमस्थम् ।
मोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या-
स्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ।
मेधकार्ण्यम्-"मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिर्विमानराट् ।
मध्ये महेन्द्रनीलेन रनराशिरिवाबभौ ।"
कृष्णनीलयोः, कृष्णहरितयोः, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्तयोः,
शुक्लगौरयोरेकत्वेन निबन्धन...-कविसमयः । कथं कृष्णनी-
लयोरैक्यम्-
"नदी पूर्ण कर्णोप्यनुसतपुलिनां दाक्षिणात्याङ्गनाभिः
समुत्तीर्णो वर्णामुभयतटबलाबद्धवानीरहाराम् ।

·कविहन्य पश्चदशोऽध्यायः ।
८५
के मच्चयोचः स्वसलिलनिवहो भाति नीलः स यस्याः
प्रियांश पीने ललित इर घनः केशपाशः सुकेश्याः॥"
सष्यन्नियोरेस्यम्-"मरकतसदृशं च यामुन
स्फटिकशिलाविमलं च जाह्नवम् ।
नदुभयमुदकं पुनातु वो
हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः ॥”
कृष्णच्यामल्योरक्यम्-
"पनत्सुन्दरि नन्दनं शशिमणिस्निग्धालवालटुमं
मन्दाकिन्यभिषिक्तमौक्तिकशिले मेरोस्तटे नन्दति।
यत्र श्यामनिशातु मुश्चति मिलन्मन्दप्रदोषानिला-
मुद्दामानरयोपितामभिरत कल्पद्रुमश्चन्द्रिकाम् ॥"
पीतरक्तयोरक्यम्-
"लेखया विमलविद्रुमभासा सन्तनं तिमिरमिन्दुरुदासे ।
दंष्ट्रया कनकभङ्गपिशङ्गया मण्डलं भुव इवादिवराहः॥"
शुक्लगारयोरैक्यम्-'कैलासगौर वृपमारुरुक्षोः
पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् ।
अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्तेः
कुम्भोदरं नाम निकुम्भपुत्रम् ।।"
एवं वर्णान्तरेष्वपि । चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम् ।
तन चक्षुषा शुलता-
"तिष्ठन्त्या जनसङ्घलेऽपि सुदृशा सायं गृहप्राङ्गणे
तद्वारं मयि निःसहालसतनौ वीजामृदु प्रेङ्कति ।
हीनधाननयैव लोलसरलं निःश्वस्य तत्रान्तरे
प्रेमाद्रीः शशिखण्डपाण्डिममुषो मुक्ताः कटाक्षच्छटाः॥
श्यामता-"अथ पथि गमयित्वा रम्यक्सोपकार्ये
कतिचिवनिपाल शरीः शर्वकल्पः ।

·काव्यमीमांसायां
पुनरविशदयोध्यां मैथिलीदर्शिनीनां
कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ॥"
कृष्णता-"पादन्यासकणितरशनास्तत्र लीलावधूत
रत्नच्छायाचितवलिभिचामरैः क्लान्तहस्ताः।
वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू-
नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरणिदीर्घान्कटाक्षान् ॥"
मिश्रवर्णता-"तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलताविनमाणां
पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभाणां ।
कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मविम्बं
पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥"
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
गुणसमयस्थापना पञ्चदशोऽध्यायः ।।
षोडशोऽध्यायः खर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना ।
भौमवत्स्वग्र्योऽपि कविसमयः । विशेषस्तु चन्द्रमसि शशहरिण:
'योरक्यम् ।
यथा-"मा भैः शशाङ्क मम सीधुनि नास्ति राहुः
खे रोहिणी वसति कातर किं बिभेषि ।
प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु
पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥"
यथा च-"अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलान्छनः ।
केसरी निष्ठुराक्षिसमृगयूथो मृगाधिपः॥"
कामकेतने मकरमत्स्ययोरैक्यं यथा-
"चापं पुष्पमयं गृहाण मकरः केतुः समुच्छ्रीयतां
चेतोलक्ष्यमिदश्च पञ्च विशिखाः पाणी पुनः सन्तु ते ।
दग्धा कापि तवाकृतेः प्रतिकृतिः कामोऽसि किं गृहसे
रूपं दर्शय नात्र शङ्करभयं सर्वे वयं वैष्णवाः॥"

·कविराले पोडशोऽध्यायः।
पक-"मीनध्वजस्त्वमसि नो न च पुष्पधन्वा
कलिमकाग मन्मथता तथापि ।
इत्थं त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः
कान्ताजनस्य जननाध चिरं विलापाः॥"
यथा वा-"आपानमास्तविलोडिनसिन्धुनाथो
हात्कारभीतपरिवर्तितमत्स्यचिह्नाम् ।
उल्लङ्य यादवमहोदधिभीमवेलां
द्रोणाचलं पवनसूनुरिवोद्धरामि ॥"
अभिनेत्रसमुद्रोत्पन्नचन्द्रयोरक्यम्-
"चन्द्या विश्वसृजो युगादिगुरवः स्वायम्भुवाः सस ये
नत्रात्रिदिवि सन्दधे नयनजं ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत् ।
एका यस्य शिस्त्रण्डमण्डनमणिदेवस्य शम्भोः कला
शेपाभ्योऽमृतमामुवन्ति च सदा खाहास्त्रधाजीविनः ॥"
बहुकालजन्मनोरपि शिवचन्द्रमसोलित्वम्-
"मालायमानामरसिन्धुहंसः
कोटीरवल्लीकुसुमं भवस्य ।
दाक्षायणीविभ्रमदर्पणनि
घालेन्दुखण्डं भवतः पुनीतात् ॥"
कामस्य मूर्तत्वं च यथा-
"अयं स भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो
बिभर्ति वपुषाधुना विरहकातरः कामिनीम् ।
अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः कर
करेण परिताडयन् जयति जातहासः सरः॥".
यथा च-"धनुर्माला मौर्वी कणदलिकुलं लक्ष्यमवला
मनोभेचं शब्दप्रभृति य इमे पश्च विशिखाः ।
इयान जेतुं यस्य त्रिभुवनमनङ्गस्य विभवः
स का कामः कामान्दिशतु दयितापाङ्गवसतिः॥"

·.काव्यमीमांसायां द्वादशानामप्यादित्यानामैक्यम्- "यस्याघोऽधस्तथोपर्युपरि निरवधि भ्राम्यतो विश्वमश्चै- रावृत्तालातलीला रचयति रयतो मण्डलं चण्डधानः। सोऽच्यादुत्तप्तकालखरसरलशरस्पर्दिभिर्दामदप- रुद्दण्डैः प्रापयन्वः प्रचुरतमतम स्तोममस्तं समस्तम् ॥" नारायणमाधवयोश्च यथा- "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरस्त्रीकृतो यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्वं च नामामराः सोऽध्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥" एवं दामोदरशेषकूर्मादेः । कमलासम्पदोश्च-यथा- "दोर्मन्दीरितमन्दरेण जलधेरुत्थापिता या खयं यां भूत्वा कमठः पुराणककुद्न्यस्तामुदस्तम्भयत् । तां लक्ष्मी पुरुषोत्तमः पुनरसौ लीलाश्चितचूलता- निर्देशः समवीविशत्मणयिनां गेहेषु दोष्णि क्षितिम् ॥" भौमखर्यवत्पातालीयोऽपि कविसमयः। तत्र नागसर्पयोरैक्यम्-“हे नागराज बहुमस्य नितम्बमार्ग भोगेन गाढमभिवेष्टय मन्दराद्रेः। सोदा विषय वृषवाहनयोगलीला: पर्यवन्धनविधेस्तव कोऽतिभारः ॥" दैत्यदानवामुराणामैक्यं यथा। तत्र हिरण्याक्षहिरण्यकशिपु- प्रलादविरोचनपलिवाणादयो दैत्या, विप्रचित्तिशम्बरनमुचिपुलो- मप्रभृतयो दानवाः, वलवृत्रविक्षुरस्तवृषपर्वादयोऽसुराः । तेषामैक्यं यथा-"जयन्ति वाणासुरमौलिलालिता दशास्यचूडामणिचक्रघुम्बिनः । ‘सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो भवच्छिंदख्यम्बकपादपांसक

·कविही ममगोऽध्यायः।
भाद-"तं शदरानुरशराशनिशल्यसारं
केयूररत्नकिरणानणबाहुदण्डम् ।
पीनांसलग्नदयिताकुचपत्रभवं
मीनध्वज जितजगचितयं जयेत्कः॥"
यथा -"अस्ति दलो हयग्रीय सुरूद्वेश्मसु यस्य ताः।
प्रथयन्ति वलं पाहोः सितच्छत्रसिताः श्रियः॥"
यण वायत्री प्रति-
"दानवाधिपते भूयो भुजोऽयं किं न नीयते ।
सहायतां कृतान्तस्य क्षयाभिप्रायसिद्धिषु ।"
ग्या च-"महालुरसमाजेसिन् न चैकोऽप्यस्ति सोऽसुरः।
यस्य नाशनिनिष्पेपनीराजितमुरःस्थलम् ॥"
पचमन्यपि भेदाः-सोऽयं कवीनां समयः काव्ये मुस इव स्थितः।-
स साम्प्रतमिहामाभिर्यथावुद्धि विवोधितः ।
इति राजशेखरकवी काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरण
स्वयंपातालीयकविरहस्यस्थापना पोडशोऽध्यायः ॥
सप्तदशोऽध्यायः देशविभागः।
देशं कालं च विभजमानः कविर्नार्थदर्शनदिशि दरिद्राति । ७०.
जगजगदेकदेशाच देशः । द्यावापृथिव्यात्मकमेकं जगदित्येके ।
तदाहुः- "हलमगु बलस्यैकोज्नडान्हरस्य न लागलं
क्रमपरिमिता भूमिर्विष्णोर्नगौन च लाङ्गलम् ।
प्रवहति कृषिोंद्याप्येषां द्वितीयगवं विना
जगति सकले नेहन्दृष्टं दरिद्रकुटुम्बकम् ॥"

·९०
काव्यमीमांसायो
।
"दिवस्पृथिव्यौ रे जगती" इत्यपरे ।
तदाहु:-"रुणद्धि रोदसी वास्य यावत्कीर्तिरनश्वरी।
तावकिलायमध्यास्ते सुकृती वैवुधं पदम् ॥"
"खर्यमयंपातालभेदास्त्रीणि जगन्ति" इत्येके ।
यदाहु:-"त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् ।
त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयायसे ॥"
"तान्येव भूर्भुवःखा" इत्यन्ये ।
तदाहु:-"नमस्त्रिभुवनाभोगभूतिखेदभरादिव ।
नागनाथाङ्गपर्यवशायिने शाङ्गधन्वने ॥"
"महर्जनस्तपः सत्यमित्येतैः सह सप्त" इत्यपरे ।
तदाहुः- "संस्तम्भिनी पृथुनितम्बतरित्र्याः
संचाहिनी जलमुचां चलकेतुहस्तैः।
हर्षस्य ससभुवनप्रथितोरुकीर्तेः
प्रासादपतिरियमुच्छिखरा विभाति ॥"
"तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दश” इति केचित् ।
तदाहु:-"निरवधि च निराश्रयं च यस्य
स्थितमनुवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् ।
प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्ति-
जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥"
"तानि ससभिः पातालैः सहकविंशतिः" इति केचित् ।
तदाहु:-"हरहासहरावासहरहारनिभप्रभाः।
कीर्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम् ॥"
"सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। अविशेषविवक्षा यदेकयति,
विशेषविवक्षात्वनेकयति । तेषु भूलोका पृथिवी । तत्र सस महा-
द्वीपा।
"जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततश्च लक्ष नाना शाल्मलोत: कुशोऽतः।
क्रौद्ध शाका पुष्करश्चेत्यथैषां बाह्या बाह्या संस्थितिमण्डलीभिः॥

·ऋविरहस्ये समझोऽध्यायः।
लादणो रसमय सुरोदका सार्पिणो दधिजला पयःपया।
हावारिधिश्च सप्तमस्तान्परीत्य त इमे व्यवस्थिताः ॥"
"एक एवायं लावणः समुद्रः" इत्येके ।
तदाहुः-"द्वीपाण्यष्टादशात्र क्षितिरपि नवभिर्विस्तृता खानाखण्डै-
रेकोम्भोधिर्दिगन्तप्रविस्मृतसलिला प्राज्यमेतत्सुराज्यम् ।
कस्मिन्नप्याजिकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते धीरवर्ये
चके पुतेन दातुं तदिदमिति धिया वेधसे यश्चकोप॥"
"त्रय" इत्यन्ये।
तदाहुः- "आकम्पितक्षितिभृता महता निकामं
हेलाभिभूतजलधित्रितयेन यस्य ।
वीर्येण संहतिभिदा विहतोन्नतेन
कल्पान्तकालविस्तः पवनोऽनुचक्रे ॥"
यथा वा-"मातङ्गानामभावे मदमलिनमुखैः प्राप्तमाशाकरीन्द्रः
जाते रत्नापहारे दिशि दिशिततयोभान्ति चिन्तामणीनाम्।
छिन्नेपूचानवापीतरुषु विरचिताः कल्पवृक्षा रिपूणां
यस्योदञ्चत्रिवेलावलयफलभुजां मानसी सिद्धिरासीत् ॥"
"चत्वारः" इत्यपरे।
तदाहुः-"चतु:समुद्रवेलोमिरचितकावलीलतम् ।
मेरुमप्यत्रिमुल्य यस्य कापि गतं यशः ॥"
"भिन्नाभिप्रायतया सर्वमुपपन्नम्” इति यायावरीयः। सससमु-
द्रीवादिनस्तु शास्त्रादनपेता एव ।
तदाहुः-"आगस्त्यचुलुकोच्छिष्टसप्तवारिधिवारिणि ।
मुहूर्त केशवेनापि तदन्तः पूतरायितम् ॥
मध्येजम्बूद्वीपमाद्यो गिरीणां
मेरुनाना काञ्चनः शैलराजः।
यो मूर्तानामौषधीनां निधानं
यश्चावासः सर्ववृन्दारकाणाम् ॥
..--.
+---

·कान्यमीमांसायां तमेनमवधीकृत्य देवेनाम्बुजजन्मना । तिर्यगूर्वमधस्ताच विश्वस्य रचना कृता ।" स भगवान्मेरुरायो वर्षपर्वतः । तस्य चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम् । तस्योत्तरेण त्रयो वर्षगिरया, नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च । रम्यक, हिरण्मयम्, उत्तराः कुरव इति च क्रमेण त्रीणि तेषां वर्षाणि। दक्षिणेनापि त्रय एव निषधो हेमकूटो हिमवांश्च । हरिवर्ष, किं- पुरुष, भारतमिति च त्रीणि वर्षाणि । तत्रेदं भारतं वर्षमस्य च नव भेदाः । इन्द्रद्वीपः, कसेरुमान, ताम्रपर्णो, गभस्तिमान, नाग- द्वीपा, सौम्यो, गन्धर्वो, वरुणा, कुमारीद्वीपश्चायं नवमः । पञ्चशतानि जलं, पञ्च स्थलमिति विभागेन प्रत्येकं योजनसहस्रावघयो दक्षि- णात्समुद्रादद्रिराजं हिमवन्तं यावत्परस्परमगम्यास्ते । तान्येतानियो जयतिस सम्राडित्युच्यते।कुमारीपुरात्मभृति बिन्दुसरोऽवधि योज- नानां दशशती चक्रवर्तिक्षेत्रम् । तां विजयमानश्चक्रवर्ती भवति। 'चक्रवर्तिचिह्नानितु-"चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा। प्रोक्तानि सस रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ॥" अनचकुमारीद्वीपे-"विन्ध्यश्च पारियात्रश्च शुक्तिमानक्षपर्वतः। महेन्द्रसह्यमलयाः ससैते कुलपर्वताः॥" तत्र विन्ध्यादयः प्रतीतखरूपा मलयविशेषास्तु चत्वारः तेषु प्रथमा "आ मूलयष्टे फणिवेष्टितानां सचन्दनानां जननन्दनानाम् । ककोलकैलामरिचैयुतानां जातीतरूणां च स जन्मभूमिः ॥" द्वितीयः "यत्योत्तमां मौक्तिककामधेनु- रुपत्यकामर्चति ताम्रपर्णी। रत्नेश्वरो रनमहानिधानं कुम्भोद्भवस्तं मलयं पुनाति॥ ।

·पविरन्ये समनशोऽध्यायः । नत्र द्रुमा बिटुमनामधेया वंशेषु मुक्ताफलजन्म तत्र। मदोत्कटः केसरिकण्ठनादः स्फुटन्ति तसिन्धनसारपृक्षाः॥" तृतीय:-"विलासभूमिः सकलामराणां पदं नृणां गौमुनिपुङ्गवस्य । सदाफलैः पुष्पलताप्रवाल- राश्चर्यमूलं मलयः दस तत्र ॥" चतुर्थः-"मा नत्र चामीकररत्नचित्रैः प्रासादमालावलभीविटकैः। द्वारार्गलावद्धसुरेश्वराङ्का लङ्केति या रावणराजधानी॥ प्रवर्तते कोकिलनादहेतुः पुष्पमतः पञ्चमजन्मदायी। तेभ्यश्चतुभ्योऽपि वसन्तमित्र- मुदङ्मुखो दक्षिणमातरिश्वा ।" पूर्वापरयोः समुद्रयोहिमवद्विन्ध्ययोश्चान्तरमावर्तः। तसिंधा- तुर्वण्यं चातुराश्रम्यं च । तन्मूलश्च सदाचारः । तत्रत्यो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तत्र वाराणस्याः पुरतः पूर्वदेशः । यत्राङ्गकलि- झकोसलतोसलोत्कलमगधमुद्गरविदेहनेपालपुण्डूमाग्ज्योतिषताम- लिसकमलदमल्लवर्तकसुझब्रह्मोत्तरप्रभृतयो जनपदाः । बृहगृहलो- हितगिरिचकोर१रनेपालकामरूपादयः पर्वताः । शोणलौहित्यौ नदौ । गङ्गाकरतोयाकपिशाद्याश्च नद्यः । लवलीग्रन्थिपर्णका- गुरुद्राक्षाकस्तूरिकादीनामुत्पादः । माहिष्मत्याः परतो दक्षिणापथः। यत्र महाराष्ट्रमाहिषकाश्मकविदर्भकुन्तलक्रयकैशिकसूपीरककाञ्ची- केरलकावेरमुरलवानवासकसिंहलचोडदण्डकपाण्ड्यपल्लवगाङ्गनाशि- क्यकोकणकोल्लगिरिवल्लरप्रभृतयो जनपदाः । विन्ध्यदक्षिणपादम- ·काव्यमीमांसायां पहेन्द्रमलयमेकलपालमञ्जरसह्यश्रीपर्वतादयः पर्वताः । नर्मदातापी- पयोष्णीगोदावरीकावेरीमैमरथीवेणाकृष्णवेणावखुरातुनभद्रातान- पर्युत्पलावतीरावणगङ्गाद्या नद्यः । तदुत्पत्तिमलयोत्पत्त्या व्या- ख्याता । देवसभायाः परतः पश्चाद्देशः । तत्र देवसभराष्ट्रदशेरक- तषणभृगुकच्छकच्छीयानादब्राह्मणवाहयवनप्रभृतयो जनपदाः। गोवर्धनगिरिनगरदेवसभमाल्यशिखरावंदादयश्च पर्वताः । सर- खतीश्वनवतीवातघ्नीमहीहिडिवाद्या नद्यः । करीरपीलुगुग्गुलुखर्जू- रुकरमादीनामुत्पादः । पृथूदकात्परतः उत्तरापथः । यत्र शकके- कयवोकाणहूणवाणायुजकाम्बोजवाहीकववलिम्पाककुलूतकीरत- गणतुषारतुरुष्कबर्बरहरहूबहूहुकसहुडहंसमार्गरमठकरकण्ठप्रभृतयो जनपदाः । हिमालयकलिन्देन्द्रकीलचन्द्राचलादयः पर्वताः । गङ्गासिन्धुसरखतीशतQचन्द्रभागायमुनेरावतीवितस्ताविपाशाकु- हृदेविकाथा नद्यः । सरलदेवदारुद्राक्षाकुङ्कुमचमराजिनसौवीरनो- तोञ्जनसैन्धवचैदूर्यतुरङ्गाणामुत्पादः । तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः। न चायं नानुगन्ता शास्त्रार्थस्य । यदाहु:-"हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्माग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः॥" तन्त्र च ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्मसिद्धि- सिद्धमिति न निर्दिष्टम् । द्वीपान्तराणां ये देशाः पर्वताः सरितस्तथा। नातिमयोज्याः कविभिरिति गाढं न चिन्तिताः॥ "विनशनप्रयागयोगङ्गायमुनयोश्चान्तरमन्तवेदी । तदपेक्षया दिशो विभजेत' इति आचार्याः । “तत्रापि महोदयं मूलमवधी- कृत्य" इति यायावरीयः । अनियतत्वाहिशामनिश्चितो दिग्वि- 'भाग" इति एके । तथा हि यो वामनखामिनः पूर्वः स ब्रह्मशि- लायाः पश्चिमः, यो गाधिपुरस्य दक्षिणः स कालप्रियस्योत्तर इति ।। "अवधिनिषन्धनमिदं रूपमितरत्त्वनियतमेव" इति यायावरीयः। "प्राच्यपाचीमतीच्युदीच्या चतस्रो दिशा" इत्येके। .

·कविरहस्ये सनदशोऽध्यायः। तदाहुः-"चनमृष्वपि दिक्षु रणे दिपतः प्रति येन चित्रचरितेन । विहितमपूर्वमदक्षिणमपश्चिममनुत्तरं कर्म ॥ "पेन्द्री, आग्नेयी, याम्या, नैरृती, वामणी, वायच्या, कौबेरी, ऐशानी चाष्टी दिशः" इत्येके । तदाहु:-"एकं ज्योतिर्दृशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यजजास्यैश्चतुर्मि- भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षड्सु नानाविधानि । युष्माकं तानि सप्त त्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाक्षि भानो- योन्ति प्राहे नवत्वं दश धतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥" "ब्राह्मी नागीया च द्वे ताभ्यां सह दशैताः" इत्यपरे। तदाहुः-"दशदिक्तदपर्यन्तसीमसङ्कटभूमिके। विपमा स्थूललक्ष्यस्य ब्रह्माण्डग्रामके स्थितिः॥" सर्वमस्तु, विवक्षापरतन्त्रा हि दिशामियत्ता। तत्र चित्राखात्यन्तरे प्राची, तदनुसारेण प्रतीची,ध्रुवेणोदीची, तदनुसारेणावाची, अन्तरेषु विदिशः, ऊर्ध्व ब्राह्मी, अघस्तान्नागीयेति । द्विविधो व्यवहार कवीनां प्राकसिद्धो विशिष्टस्थानावधिसाध्यश्च । तत्र मासिद्धे प्राची- "द्वियोनि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकै ज्योत्लापानभरालसेन वपुषा सुसाश्चकोराङ्गनाः । यातोऽस्ताचलचूलमुद्समधुच्छत्रछविश्चन्द्रमाः माची वालविडाललोचनरुचां जाता च पात्रं ककुम् ॥" दक्षिणा-"दक्षिणो दक्षिणामाशां पियासुः सोऽधिकं बभौ । जिहासुदक्षिणामाशां भगवानिव भास्करः ॥" पश्चिमा "पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे विवखता। दीर्घया प्रतिमया सरोम्भस- स्तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ॥

·काव्यमीमांसायां "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः। पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥" विशिष्टस्थानावधौ तु दिग्विभागे पूर्वपश्चिमी यथा- "यादांसि हे चरत संगतगोत्रतत्रं पूर्वेण चन्दनगिरेसत पश्चिमेन । नो निरन्तरघराघरसेतुसूति- राकल्पमेष न विरंत्यति वो वियोगः॥" दक्षिणोत्तरौ यथा-"काश्या पुरो दक्षिणदिग्विभागे तथोत्तरस्यां दिशि वारिराशेः। कर्णान्तचक्रीकृतचारुचापो रत्या समं साधु वसत्यनङ्गः ॥ उत्तरादावन्यनुत्तरदिगभिधानं, अनुत्तरादावपि उत्तरदिग- भिधानं। तयोः प्रथमम्-"तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणासदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्द्धितो मे हस्तप्राप्या स्तबकविनतो बालमन्दारवृक्षः॥" द्वितीयम् - सह्याद्ररुत्तरे भागे यन्त्र गोदावरी नदी। पृथिव्यामिह कृत्लायां स प्रदेशो मनोरमः॥" एवं दिगन्तरेष्वपि । तत्र देशपर्वतनयादीनां दिशांच या क्रमस्तं तथैव निवनीयात् । साधारणं तूभयत्र लोकप्रसिद्धितश्च । तद्वद्वर्णनियमः । तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्णः, दाक्षिणात्यानां कृष्णा, पाश्चात्यानां पाण्डुः, उदीच्यानां गौर, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरश्च। पौरस्त्यश्यामता-"श्यामेष्वङ्गेषु गौडीनां सूत्रहारैकहारिषु । चकीकृत्य धनुः पौष्पमनको वल्गु वल्गति ॥

·कविरहस्ये सप्तदशोऽध्यायः । दाक्षिणात्यकृष्णता-"इदं भासां मर्नु तकनकगोलप्रतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो विम्बवलयम् । अथैष प्राचीनः सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाचः स्तवकित इव ध्वान्तविसर" पाश्चात्यपाण्डता-"शाखामेरं मधुकवलनाकेलिलोलेक्षणानां भृङ्गस्त्रीणां धकुलमुकुलं कुन्तलीभावमेति । किं चेदानी यवनतरुणीपाण्डुगण्डस्थलीश्यः कान्तिः स्तोक रचयति पदं नागवल्लीच्छदेषु ॥" उदीच्यगौरता-"पुष्पैः सम्पति काश्चनारतरवः प्रत्यङ्गमालिजिताः वाल्हीकीदशनवणारुणतरैः पत्रैरशोकोऽश्चितः । जातं चम्पकमप्युदीच्यललनालावण्यचौर्यक्षम माजिकैर्मुकुलैश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः ॥" यथा वा-"काश्मीरीगात्रलेखासु लोलल्लावण्यवीचिषु । द्रावयित्वेव विन्यस्तं खर्ण षोडशवर्णकम् ॥" मध्यदेश्यकृष्णता यथा- "युधिष्ठिरक्रोधवः कुरुवंशैकदाहिनः । पाञ्चालीं ददृशुः सर्वे कृष्णां धूमशिखामिव ।।" तद्वन्मध्यदेश्यश्यामता । न च कविमार्गे श्यामकृष्णयोः पाण्ड- गौरयोर्वा महान्विशेष इति कविसमयेष्ववोचाम । मध्यदेश्यगौरता- "तव नवनवनीतपिण्डगौरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्द्रपुत्र्याः। अवगतमलिके मृगाकविम्ब मृगमदपत्रनिभेन लान्छनेन ।" विशेषस्तु पूर्वदेशे राजपुत्र्यादीनां गौरः पाण्डुर्वा वर्णः । एवं दक्षिणदेशेऽपि। तत्र प्रथमः-"कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि सरमेर स्फारोडमरपुलके वककमलम् ।।

·९८ काव्यमीमांसायां मुहुः पश्यन्छृण्वन्नरजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि त्यति रघूणां परिवृहः द्वितीया-"तासां माधवपत्नीनां सर्वांसां चन्द्रवर्चसाम् । शब्दविद्येव विद्यानांमध्ये जज्वाल रुक्मिणी ॥" एवमन्यदपि यथासम्भवमभ्यूह्यम् । निगदितनयविपरीतं देशविरुद्धं वदन्ति विद्वांसः। तत्परिहार्य यत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोषेषु । इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूनितः सुधियाम् । यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मद्भुवनकोशमसौ ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे देशविभागः सप्तदशोऽध्यायः॥ अष्टादशोऽध्यायः कालविभागः । काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच काष्ठाः कथिताः कलेति । त्रिंशत्कलचैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेतौ ॥ ते च चैत्रान्वयुजमासयोर्भवतः । चैत्रात्परं प्रतिमासं मौतिकी दिवसवृद्धिः निशाहानिश्च निमास्या, ततः परं मौहूर्तिकी निशा- वृद्धिः दिवसहानिश्च । आश्वयुजात्परतः पुनरेतदेव विपरीतम् । राशितो राश्यन्तरसङ्क्रमणमुष्णमासो मासः, वर्षादि दक्षिणायनं, शिशिरायुत्तरायणं, झ्ययनः संवत्सर इति सौरं मानम् । पञ्च- दशाहोरात्रः पक्षः। वर्द्धमानसोमः शुक्लो, वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्ण इति पित्र्यं मासमानम् । अमुना च वेदोदितः कृत्लोपि क्रिया- कल्पः । पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्षं चान्द्रमसम् । इदमार्यावर्त्तवासि- नश्च कवयश्च मानमाश्रिताः। एवं च द्वौ पक्षो मासः । द्वौ मासा- वृतुः । षण्णास्तूनां परिवतः संवत्सर । स.च चैत्रादिरिति ।

·९९
"
कविरहस्से अष्टादशोऽध्यायः ।
देवज्ञाः, श्रावणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नभस्यश्च
वर्पाः, इप ऊर्जश्च शरत्, सहः सहस्यश्च हेमन्तः, तपस्तपस्यश्च
शिशिरः, मधुर्माधवश्च वसन्तः, शुक्रः शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र
"वर्षासु पूर्वी वायुः" इति कवयः। "पाश्चात्यः, पारस्त्यस्तु प्रतिहन्ता"
इत्याचार्याः।
तदाहुः-"पुरोवाता हता प्रावृट् पश्चाद्वाता हता शरत्" इति।
तदाहुः-"प्रावृष्यम्भोभृताम्भोदभरनिर्भरमम्बरम् ।
कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणाः ॥"
"वस्तुवृत्तिरतन्त्रं, कविसमयः प्रमाणम्" इति यायावरीयः
तदाहुः-"पौरस्त्यस्तोयदत्तोः पवन इव पतन्पाचकस्येव धूमो
विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं घेदराशेः ।
सन्ध्यावृत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपोनन्दिनान्दीनिनादः
सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ॥"
शरचनियतदिको वायुर्यथा-
"उपासु वराकृष्टजडावश्यायशीकराः। ०
शेफालीकलिकाकोशकपायामोदिनोनिलाः॥"
"हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः इति एके । "उदीच्य” इति अपरे ।
"उभयमपि" इति यायावरीयः । तयोः पाश्चात्य:---
"भञ्जन्भूर्जदुमालीस्तुहिनगिरितदेपूगतास्त्वक्करालाः
रेवाम्भस्थूलवीचींचयचकितचलचातकान् व्याधुनानः ।
पाश्चात्यो वाति गाडुततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी
मातङ्गक्षुण्णसान्द्रसुतसरलतरत्सारसारी समीरः॥"
उदीच्या
"लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचनां रल्लकाल्लासयन्तः
चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डैफचण्डाः ।
एते कस्तूरिकैणप्रणयमुरभयो वल्लभा वाल्हवीनां
कौलूतीकेलिकाराः परिचयितहिमं वायवो घान्त्युदीच्याः॥

·काव्यमीमांसायां शिशिरेऽपि हेमन्तवदुदीच्या पाश्चात्यो वा । वसन्ते दक्षिणः । "धुन्वल्लकावनालीर्मुहुरलकलता लासयन्केरलीना- मन्त्रीपम्मिल्लबन्धान्सपदि शिथिलयन्वेल्लयन्नागवल्लीः । उद्दामं दाक्षिणात्यो मलितमलयजा सारथिर्मीनकेतो. प्रातः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहन्मानचौर समीरः ।।" "अनियतदिको वायुभीष्मे इत्येके । “नैर्ऋतः" इत्यपरे । “उभय- मप्रि” इति यायावरीयः । तत्र प्रथमः- "चात्याचक्रकचुम्बिताम्बरभुवः स्थूला रजोदण्डकाः संग्रश्नन्ति भविष्यदभ्रपटलस्थूणावितकं नमः । किं चान्यन्भृगतृष्णकाम्वुविसरैः पात्राणि वीताणसां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेष्वागामिनी सम्पदम् ॥" द्वितीया-"सोऽयं करैस्तपति वह्निमयैरिवार्कः साङ्गारविस्तरभरेव घरा समग्रा । वायुः कुकूलमिव वर्षति नैत्रतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मदनश्च हन्ति ।" किश्व- "गर्भान्वलाकासु निवेशयन्तः वंशाङ्कुरान्खैनिनदैः सृजन्तः। रजोऽम्वुदाः प्राषि मुद्रयन्तो यात्रोचमं भूमिभृतां हरन्ति । स सल्लकीसालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनदः पुष्पितलाङ्गलीकः । दग्धोर्वरासुन्दरगन्धवन्धुरर्घत्ययं वारिमुचामनेहा ॥ वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरयः स्फुरन्ति । पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्यासान्द्रेन्द्रगोपानि च शावलानि चकोरहर्षी यतिचारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवी । गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थः कालोऽयमामातनभाः पयोदैः ।।

·१०१ HOTos कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः । या केलियात्रा करिकामिनीभिर्या तुङ्गहाविलासशय्या । चतुःसमं यन्मृगनाभिगर्भ सा वारिदत्तौः प्रथमातिथेयी ॥ चलबटुलंचातकः कृतकुरङ्गरागोदयः सर्दुररवोद्यमो मदभरमगल्भोरगः । शिखण्डिकुलताण्डबामुक्तिमद्कङ्कायो वियोगिषु धनागमः स्मरविषं विषं मुञ्चति ॥ दलत्कुटजकुझलः स्फुटितनीपपुष्पोत्करो धवप्रसववान्धवः प्रचितमञ्जरीकार्जुनः । कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- चलनिचुलसञ्चयो हरति हन्त धर्मात्ययः ॥वर्षाः ॥ द्राग्गर्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररद्विरेफान् । शरत्समभ्येति विकाश्य पद्मानुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि ॥ सा भाति पुष्पाणि निवेशयन्ती बन्धूकवाणासनकुङ्कमेषु । शेफालिकासप्तपलाशकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु ।। संखञ्जरीटा सपयाप्रसादा सा कस्य नो मानसमाच्छिनत्ति। कादम्बकारण्डवचक्रवाकससारसक्रौञ्चकुलानुयाता ॥ उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष्ट्या पुनती पांसि । मुक्तासु शुभं दधती व गर्भ शरद्विचित्रैश्चरितैश्चकास्ति ॥ क्षिति खनन्तो वृषभाः खुरानै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः । शृङ्गं त्यजन्तो हरवश्च जीर्ण कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान् ॥ अनावदातशुति चन्द्रिकाम्बु नीलावभासं च नभः समन्तात् । सुरेभवीथीदिवसावतारो जीर्णानखण्डानि च पाण्डुराणि ॥ महानवम्यां निखिलानपूजा नीराजना वाजिभटद्विपानाम् । दीपालिकायां विविधा. विलासा यात्रोन्मुखैरत्र पैर्विधेयाः॥ व्योनि तारतरतारकोत्करः स्यन्दनप्रचरणक्षमा मही। भास्करः शरदि दीपदीधितिर्बुध्यते च ve: 16352 III IIIIIIII 890GIIG-1 .

·काव्यमीमांसायां केदार एव कलमाः परिणामरम्या: प्राचीनमामलकमर्घति पाकनीलम् । एर्वारुकं स्फुटननिर्गतगर्भगन्ध- मम्लीभवन्ति च जरत्रपुसीफलानि । गेहाजिरेषु नवशालिकणावपात- गन्धानुभावमुभगेषु कृषीवलानाम् । आनन्दयन्ति मुसलोल्लसनावधूत- पाणिस्खलबलयपद्धतयो वधूव्यः ।। तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिरायः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति भुनेरिव धर्मचिन्ता कामी दरिद्र इव शोषमुपैति पङ्कम् ।। नयो वहन्ति कुटिलक्रमयुक्तशुक्ति- रेखाङ्कबालपुलिनोदरसुसकूर्माः। अस्यां तरङ्गितनुतोयपलायमान- मीनानुसारिबकदन्तकरालफालाः ॥ अपटिलतटावट: शफरफाण्टफालोज्वला पतत्कुररकातरभ्रमदद मीनाकः । लुठत्कमठसैकतश्चलवकोटवाचाटितः सरित्सलिलसंचयः शरदि मेदुरः सीदति ॥" शरत् ।। "द्वित्रिमुचुकुन्दकलिकत्रिचतुरमुकुल क्रमेण लवलीषु । पञ्चषफलिनीकुमुमो जयति हिमचुनवावतरः ॥ पुन्नागरोघ्रप्रसवावतंसा वामभुवः कचकचञ्चिताजयः। वक्रोल्लसत्कुडुमसिक्थकाङ्काः सुगन्धतैलाः कबरीवहन्ति ।। यथा यथा पुष्यति शीतकालस्तुषारचूर्णोत्करकीर्णवातः। तथा तथा यौवनशालिनीनां कवोष्णतामत्र कुचा लभन्ते ।।

·- कलिंगाल अष्टादशोऽध्यायः । २०३ परावाणि नवोदनानि दधीनि मनगराणि चात्र । मुकामला: सर्पपक्रन्दलीय भुपदा जनोनिन्दति वैद्यविधाम्।। अनोपचारः सलिल कवोर्णयत्किञ्चिदन्न खदतेऽन्नपानम् । सुदर्भगानत्र निपीडय गेते खस्त्यस्तु निलं नुदिनर्त्तवे ।। विमुत्त्वहीं विमदा मयूराः प्ररूहगोधूमयना च सीमा। व्याघ्रीमतिः ललिलं लबाप्पं हेमन्तलिशनि जयन्त्यमूनि ॥ नामीधान्यपाकानि क्षेत्राण्यन जयन्ति च । त्रिगानिलका रात्र्यः पच्यन्ते लरणानि च ।। उचानानां भूक'स्कोकिलत्वं भृङ्गन्दीणां मौनमुद्रा मुखेषु । मन्दोद्योगा पत्रिणां व्योमात्रा हेमन्त स्यात्सर्पदर्पक्षयश्च ।। कर्कन्चना नागरजीफलानां पाकोद्रेका बाण्डवोप्याविरस्ति । कृष्णदणां पुण्ड्रकाणां च गर्ने माधुर्य श्रीर्जायते चाप्यपूर्वा ।। शेषां मध्यमन्दिरंतल्पसम्पत् पाश्वे द्वारा स्फारतारुण्यताराः। लीलावहिनिहतोद्दामधूमः ते हेमन्तं प्रीप्मोपं विदन्ति ॥" इनि हेमन्तः । हेमन्तधर्मः शिशिरः, विशेपस्तु। "रानिर्विचित्रमुरतोचितयामदैया चण्डो मन्द्वहति अङ्कमपकसाध्यः । तल्पस्थितिर्द्विगुणतुलपटा किमन्य- दन्ति चात्र विततागुरुधूपधूमाः ॥ आश्लेपिणः पृथुरतलमपीतशीत- मायामिनी घनमुदो रजनीं युवानः । ऊर्वोर्मुहर्बलनवन्धनसंघिलोल- पादान्तसंवलिततूलपटा खपन्ति ।। पानेभसो सुरसनीरसयोने भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोन चात्र । नो दुर्भगासुभगयोः परिरम्भणे च नो सेवने च शशिभास्करयोर्विशेषः॥

·काव्यमीमांसायां . पुष्पक्रिया मरुबके जलकेलिनिन्दा । कुन्दान्यशेषकुसुमेषु धुरिःस्थितानि । सौभाग्यमेणतिलकाबूजतेऽबिम्ब काले तुषारिणि दहन्ति च चन्दनानि । सिद्धार्थयष्टिषु यथोत्तरहीयमान- सन्तानभिन्नघनसूचिपरम्परानु । द्विनावशेषकुसुमासु जनिक्रमेण पाकक्रमः कपिशिमानमुपादधाति ।। उदीच्यचण्डानिलताडितासु सुलीनमीनासु जलस्य भूले । नालावशेषान्जलताखिदानी विलासवापीषु न याति दृष्टिः॥ माद्यन्मतङ्गः पृषतैकतोषी पुष्यबराहो धृतिमल्लुलाया। दरिद्रनिन्द्यः सधनकपन्यः स एष कालः शिशिर करालः॥ अभिनववधूरोषखादः करीषतनूनपा- दसरलजनाश्लेषक्रूरस्तुषारसमीरणः। गलितविभवस्याज्ञेवाद्य चुतिर्ममृणा रवे- विरहिवनितावक्रौपम्यं विभर्ति निशाकर खिया प्रकृतिपित्सलाः कथितकुहमालेपनै- नितम्बफलकस्तनस्थलभुजोरुमूलादिभिः । इहाभिनवयौवनाः सकलरात्रिसंश्लेषितै- हरन्ति शिशिरज्वरारतिमतीव पृथ्वीमपि।" शिशिरः॥ "चैत्रे मदर्द्धि शुकसारिकाणां हारीतदात्यूहमधुव्रतानाम्। .

·१०५
कविरहस्य अष्टादशोऽध्यायः ।
पुस्कोकिलानां सहकारवन्धुः
मदत्य कालः पुनरेप एर॥
मनोऽधिकं चात्र विलासलाले
प्रेहान्नु दोलालु च सुन्दरीणां ।
गीते च गौरीचरितावतंसे
पूजाप्रपञ्चे च मनोभवस्य ।
घुस्कोकिल: कूजति पञ्चमेन
पलाद्विलासा युवती स्फुरन्ति ।
स्मरो वसन्तेऽत्र नवैः प्रसनैः
खचापयप्टेर्घटनां करोति ॥
पिनमाहारजनांशुकानां
सीमन्तसिन्दूरजुपां वसन्ते।
सरीकृते प्रेयसि भक्तिभाजां
विशेषवेषः खदते वधूनाम् ॥
अयं प्रसूनो रकर्णिकारः
पुष्पप्रपश्चाञ्चितकाञ्चनारः।
विजृम्भणाकोविदकोविदारः
कालो विकाशोद्यतसिन्दुवारः ।।
रोहीतकानातककिकिराता
मधूकमोचाः सह माधवीमिः।
जयन्ति शोभाजनकश्च शाखी
सकेसरः पुष्पमरैर्वसन्ते ॥
यो माधवीमुकुलदृष्टिषु वेणिवन्धो
यः कोकिलाकलस्ते कथने च लाभः ।
पूजाविधिदमनकेन च यः स्मरस्य
तस्मिन्मधुः स भगवान्गुरुरङ्गनानाम् ।।

·काव्यमीमांसायां नालिङ्गितः कुरबकस्तिलको न दृष्टो नो ताडितश्च चरणैः सुदृशामशोकः । सिक्तो न वक्रमधुना बकुलश्च चैत्रे चित्रं तथापि भवति प्रसवावकीर्णः ॥ चैत्रे चित्रौ रक्तनीलावशोको स्वर्णाशोकस्तत्तृतीयश्च पीतः। जैत्रं तन्त्रं तत्प्रसूनान्तरेभ्यः चेतोयोनेः भूर्भुवःखस्त्रयेऽपि ॥ गूवाकानां नालिकेरद्रुमाणां हिन्तालानां पाटलीकिंशुकानाम् । खजूराणां ताडताडीतरूणां पुष्पापीडन्यासहेतुर्वसन्तः॥ वसन्तः ॥ विकाशकारी नवमल्लिकानां दलच्छिरीषप्रसवाभिरामः। पुष्पप्रदः काञ्चनकेतकीनां ग्रीष्मोऽयमुल्लासितधातकीकः ।। खर्जूरजम्बूपनसानमोच- प्रियालपूगीफलनालिकेरैः। द्वन्द्वानि खेदालसतामुपास्य रतानुसन्धानमिहाद्रियन्ते । स्रोतांस्खनम्भांसि सकूपकानि प्रपा कठोरेऽहनि पान्थपूर्णाः। शुचौ समभ्यर्थितसक्तुपाने प्रगेच सायं च वहन्ति मार्गाः ।। यत्कायमानेषु विनाईनिद्रा यत्लानकेलिदिवसावसाने ।

·कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः। १०७ यात्रिशेपे सुरतावतार स मुष्टियोगो घनधर्ममाथी॥ या चन्द्रिका चन्दनपड्काया या जालमार्गानिलवीचिमाला। या तालवृन्तैरुदबिन्दुवृष्टि- जलाञ्जलि सा शुचये ददाति ॥ कर्पूरचूर्ण सहकारभङ्ग- स्ताम्बूलमाईफमुकोपलप्तम्। हाराश्च तारास्तनुवनमेन- न्महारहस्यं शिशिरक्रियायाः॥ मुक्तालताश्चन्दनपङ्कदिग्धा मृणालहारानुसृता जलादः। सजश्व मौलौ सितचम्पकानां ग्रीष्मेऽपि सोज्यं शिशिरावतारः॥" अत्र हि-"पच्यन्त इव भूतानि ताप्यन्त इव पांसकः। कथ्यन्त इव तोयानि ध्मायन्त इव चाद्रयः ।। एणाः स्थलीषु मृगतृष्णिकया हियन्ते स्रोतस्तनुत्वजनिता जलवेणिबन्धाः। ताम्यत्तिमीनि च सरांसि जलस्य शोषा- हद्धारघघटिकावलयाश्च कूपाः॥ करभाः शरभा: सरासभा मदमायान्ति भजन्ति विक्रियाम् । करवीरकरीरपुष्पिणीः स्थलभूमीरविरुह्य चासते॥ सहकाररसार्चिता रसाला जलभक्तं फलपानकानि मन्याः।

·१०८
काव्यमीमांसायां
सजलाः
मृगलावरसाः सृतं च दुग्धं
सरसञ्जीवनमौषधं निदाघे॥
जडचन्दनचारवस्तरुण्यः
सहतारहारमाला।
कदलीदलतल्पकल्पनस्थाः
सरमाहूय निवेशयन्ति पावें ॥
ग्रीष्मे चीरीनादवन्तो वनान्ताः
पङ्काश्यक्ताः सैरिभाः सेभकोला
लोलजिहाः सर्पसारवर्गा
भूलनस्तैः पत्रिणश्चाशदेशै॥
हयं रम्यं चन्द्रिकाधौतपष्ट
कान्तोच्छिटा वारुणी वारिमित्रा।
मालाः कण्ठे पाटला मल्लिकानां
सद्यो ग्रीष्मं हन्त हेमन्तयन्ति ॥ ग्रीष्मः ॥
चतुरवस्थश्च ऋतुरुपनियन्धनीयः । तद्यथा सन्धिा, शैशवं, मौदि,
अनुवृत्तिश्च । ऋतुद्वयमध्यं सन्धिः । शिशिरवसन्तसन्धिर्यथा-
"च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा दुमा
मनसि च गिरं गृह्णन्तीमे गिरन्ति न कोकिला।
अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो
न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ॥"
वसन्तशैशवम्-
'गर्भनन्धिषु वीरुधां सुमनसो मध्येऽङ्करं पल्लवा
वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकण्ठोदरे पश्चमः ।
'किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैबित्रैमनोजन्मनो
देवस्यापि घिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः ॥"

·t
कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः ।
१०९
इतन्तपादिः-
"साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं पाण्मासिकमौक्तिक
कान्तिं कर्षति काञ्चनारकुसुमं माशिष्टधौतात्पटात् ।
हणीनां कुरुते मधूकमुकुलं लावण्यलुण्टाकतां
लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतदृन्ताग्रतः केसरम् ॥"
अतिक्रान्तर्तुलिङ्गं यत्कुसुमाद्यनुवर्तते।
लिङ्गानुवृत्ति तामाहुः सा ज्ञेया काव्यलोकतः ।।
वर्षासु श्रीष्मलिङ्गाजविकाशानुवृत्तिः ।
यथा-खं वस्ते कलविककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्बलं
चर्चा पारयतीव दुर्दुरकुलं कोलाहलैरुन्मदम् ।
गन्धं मुञ्चति सिक्तलाजसदृशं वर्षेण दग्धा स्थली
दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यले कमलिनीहासेन भासां पतिः॥"
एवमन्येऽपि।
किच-प्रैष्मिकसमयविकासी कथितो धूलीकदम्ब इति लोके ।
जलघरसमयप्राप्तौ स एव धाराकदम्बः स्यात् ।।
"धूलीकदम्बपरिघूसरदिङ्मुखस्य
रक्तच्छटासुरशरासनमण्डनस्य ।
'दीसायुधाशनिमुचो ननु नीलकण्ठ
नोत्कण्ठसे समरवारिषरागमस्य ॥"
जलसमयजायमानां-जाति यां काईमीति निगदन्ति ।
सा शरदि महोत्सविनी गन्धान्वितषट्पदा भवति ।
यथा-"स्थूलावश्यायविन्दुशुतिदलितबृहत्कोरकप्रन्थिमाजो
जात्या जालं लतानां जरठपरिमलप्लावितानां जजृम्मे।
नानाहंसोपधानं सपदि जलनिघेशोत्ससापरस्य
ज्योत्लाशुक्लोपधानं शयनमिवशशी नागभोगाङ्कमम्मा।"
स्तोकानुवृत्ति केतक्या अपि केचिदिच्छन्ति ।
यथा-

·११० काव्यमीमांसायां - यथा- "असूच्यत शरत्कालः केतकीधूलिधूसरैः। पद्माताप्रैनवायातश्चरणैरिव वासरैः॥" शरद्भवानामनुवृत्तिरत्र बाणासनानां सकुरुण्टकानाम् । हेमन्तवके यदि दृश्यतेऽपि न हश्यते बन्धविधिः कवीनाम् ॥ हेमन्तशिशिरयोरैक्ये सर्वलिङ्गानुवृत्तिरेव । उक्तश्च । "द्वादश- मासः संवत्सर, पञ्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन"। मरुषकदमनकपुन्नागपुष्पलिङ्गानुवृत्तिभिः सुरभिः। रचनीयश्चित्रश्रीः किश्चित्कुन्दानुवृत्त्या च ॥ "गेहे वाहीकयूनां वहति दमनको मझरीकर्णपूरा- नुन्मादः पामरीणां मरति मरुबकामोदिनि व्यक्तिमेति । सद्योभङ्गानुसारनुतसुरमिशिराः शीकरः साहकारः सर्पन्नम्भाशरावे रचयति च रसो रेचकीचन्द्रकाणि ।। कुन्दे मन्दस्तमाले मुकुलिनि विकला कातरः किङ्किराते रक्ताशोके सशोकश्चिरमतिविकचे चम्पके कुञ्चिताक्षः। पान्या खेदालसोऽपि श्रवणकटुरटवक्रमभ्येति धुन्वन् सोत्कण्ठः षटूपदानां नवमधुपटलीलम्पटं कपटेन ॥" यथा वा-"धुनानः कावेरीपरिसरभुवश्चन्दनतरून मरुन्मन्दः कुन्दप्रकरमकरन्दानवकिरन् । प्रियक्रीडाकर्षच्युतकुसुममामूलसरलं ललाटे लाटीनां लुठितमलकं ताण्डवयति ।।" एषमन्याप्यनुवृत्तिः। विचकिलकेसरपाटलियम्पकपुष्पानुवृत्तयो ग्रीष्मे । तत्र च तुहिन भवं मरुबकमपि केचिदिच्छन्ति ।

·कविरहस्य अष्टादशोऽध्यायः ।
१११
यथा -"कण सर शिरीपं शिरसि विचकिलनगलता पाटलिन्या
कण्ठे मार्णालहारो वलयितमसिताम्भोजनालं कलाच्यो।
सामोदं चन्दनाम्भः स्तनमुवि नयले म्लानमाशिष्ठपृष्ठे
गात्रं लोलजला जयति मृगशां ग्रेष्मिको वेष एषः ॥"
यथा च-"अभिनवकुशसूचिस्पर्द्धि कर्णे शिरीष
मम्यकपरिवार पाटलादाम कण्ठे।
स तु सरसजलाद्रीन्मीलितः सुन्दरीणां
दिनपरिणतिजन्मा कोऽपि वेपश्चकास्ति ॥"
एवमुदाहरणान्तराणि ।
ऋतुभववृत्त्यनुवृत्ती दिङ्मात्रेणात्र सूचिते सन्तः ।
शेष खधिया पश्यत नामग्राहं कियब्रूमः ।।
देशेषु पदार्थानां व्यत्यासो दृश्यते स्वरूपस्य ।
तन्न तथा बन्नीयात्कविबद्धमिह प्रमाणं नः ।।
शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पमुपयोगि।
षोढा दर्शितमेतत्स्यात्सप्तममनुपयोगि ॥
यत्पाचि मासे कुसुमं निबद्धं
तदुत्तरे चालफलं विधेयम् ।
तदग्रिमे प्रौविधरं च कार्य
तदग्रिमे पाकपरिष्कृतं च ॥
द्रुमोद्भवानां विधिरेष दृष्टो
वल्लीफलानां न महाननेहा ।
तेषां द्विमासापधिरेव कार्य:
पुष्पे फले पाकविधौ च कालः ॥
अन्ताज पहिया वाद्यान्ताजमेव च।
सर्वव्याज बहुव्याज निर्व्याजं च तथा फलम् ॥
यथा-

·काव्यमीमांसायां
----
लकुचायन्ता तथा बहिाजमत्र मोचादि।
आब्राघुभयव्याजं सर्वव्याजं च ककुभादि ।
| पनसादि बहुव्याज नीलकपित्थादि भवति नियाजम् ।
सकलफलानां षोढा ज्ञातव्यः कविभिरिति भेदः।।
एकद्वियादिभेदेन सामस्येनाथवा ऋतून् ।
प्रबन्धेषु नियनीयात्क्रमेण व्युत्क्रमेण वा ॥
न च व्युत्क्रमदोषोऽस्ति कवेरर्थपथस्पृशः।
तथा कथा कापि भवेद् व्युत्क्रमो भूषणं यथा ॥
अनुसन्धानशून्यस्य भूषणं दूषणायते ।
सावधानस्य च कवेर्दूषणं भूषणायते ॥
इति कालविभागस्य दर्शिता वृत्तिरीहशी।
कवेरिह महान्मोह इह सिद्धो महाकविः॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
कालविभागो नाम अष्टादशोऽध्यायः॥
समातमिदं प्रथममधिकरणं कविरहसं काव्यमीमांसायाम् ।।

·NOTES. P. 1. 1. 1. अथातः काव्यं मामांसिध्यामहे. Hemachandra has named his work on Nyaya as प्रमाणमीमांसा. The first sttra of his work is "अथ प्रमाणमीमांसा". For the propriety of the words अथ and मीमांसा of Hemachandra's rritti on the same. "अथेलसाधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाणस्याभिधानात्सकल- शास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रवर्तिताच भवन्ति । आनन्तयाथों वाऽथशब्दः शब्द- काव्यच्छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत इत्यर्थः । अनेन शब्दानुशासनादिभिरस्पककर्तृ- कत्वमाह । अधिकारार्थस्य चायशब्दस्यान्यार्थनीयमानामुमदामजलकुम्भादेदर्शनमिव श्रवणं मजलायाऽपि कल्पत इति, मङ्गले च सति परिपन्थिविघ्नविधातादक्षेपेण शास्त्रसिद्धिरायुप्मच्छ्रोतृकता च भवति । परनेष्टिनमस्कारादिकं तु मगलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्षिना शास्त्रकारेणति । प्रकर्षण संशयादिन्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्वं येन तत्प्रमाणं प्रमायां साधकतम, तस्य मीमांसोद्देशादिरूपेण पालोचनम् । बयी हि शाबस्स प्रवृत्तिरदेशो लक्षणं परीक्षा च, तन नाम- धेयमातकीर्तनमुद्देशः यथेदमेव सूत्रम्, उद्दिष्टस्यासाधारणधर्मवचनं लक्षणम्, तद्वेषा सामान्यलक्षणं विशेपलक्षणं च, सामान्यलक्षणमनन्तरमेव सूतं, विशेपलक्षणं विशदः प्रत्यक्षमिति । विभागस्तु विशेपलक्षणस्यैवाझमिति न पृथगुच्यते । लक्षितस्येदमित्थं भवति नेत्यमिति न्यागतः परीक्षणं परीक्षा यथा तृतीयसूतम् । पूजितविचारवचनच मीमांसाशब्दस्तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोऽताधिकृतः किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां नयानामपि। "प्रमाणनयैरधिगम" इति हि वाचकमुख्यः सकलपुरुषार्थेषु मूर्धाभिषिकस्य सौपायस्थ सप्रतिपक्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि पूजितो विचारो भवति प्रमाणमातविचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाकलहमानं स्यात, तद्विवक्षायां तु अथ प्रमाणपरीक्षेत्येव क्रियेत, तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधितप्रमेयमार्ग सोपाय सप्रतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥१॥" For अथातः of. also “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" .सू. 1-1-1 and the Bhashya. 12. चतुःषष्टये शिष्येभ्यः of. प्रविष्णुरुनगुहबृहसतिभार्गवादिशिष्येयु चतुस्पष्टाबुद्दिष्टं वचः पारमेश्वरम् । (Kavyamimansa. p. 29) 1. 8. सुवर्णनाभः This name ocours also in the Kama-Subra: "सुवर्णनामा सांप्रयोगिकम्" (काम. सू. 1-1-13). 1. 18. मोपनिपदिकं कुचमारः of. “ कुचमार औपनिपदिकम्." (काम. सू. 1-1-17). Thus it appears that Suvarnantbha and Kuchanaras wrote both on poetics and erotias. ls. 14-16. of "एवं बहुभिराचार्यलच्छात्र खण्डशः प्रणीतमुत्सभकल्पमभूत् । तन संक्षिप्य सबैमर्थमल्पेन .प्रन्थेन कामसूत्रमिदं प्रणीतम् । (काम. सू. 1-1-18 & 19).

·NOTES. 1. 17. तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः०f. तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः काम. सू. 1-1-19) and अर्थशास्त्र (1-1) शास्त्रसंग्रहः. f.(काम. सू. 1-1-20); also the शास्त्रसंग्रह in Amara's कविकल्पलता. Though tho work contains 18 chapters, here only 15 headings are enumerated. P. 2. 1. 5. व्याख्याभाष्यं व्याख्यारूपं भाष्यं or व्याख्या and भाष्यं separately. Read lines 6-9as- इति सूत्राण्यथैतेपां व्याख्या भाप्यं भविष्यति । समासव्यासविन्यासः सैप शिष्यहिताय नः ॥ चित्रोदाहरणैगुर्वी ग्रन्थेन तु लघीयसी । इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् ॥ 1. G.of. सहेपमिममुक्त्वाऽस्य विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते। इष्टं हि विदुपां लोके समासव्यासभापणम् ॥ (काम. सू. 1-87). 1. 11. यायावरीयः-यायावरकुलोत्पन्नः Is. 18-22. cf. Sayana's prefa.co to the Rigveda-Bhashya, Jainini-Satra II-1-30 et seq, and Viramitrodaya Paribhåshåprakasa. 1. 26. सार्ववर्णिक of. "तस्मात्सूजापरं वेदं पञ्चमं सावर्णिकम्" नाव्य- शास्त्र (1-12). P. 3. I. 1. अङ्गानि अजयन्ते ज्ञायन्तेऽमीभिरित्यङ्गानि उपकारकाणि. Rhetorics also helps in the correct interpretation of Vedic texts; so it is called the seventh Anga. 1. 3. हा सुपर्णा (श्वेताश्वतर 4-6). 1. 9. शब्दानामन्वाख्यानं of. प्रकृतिप्रत्ययोपाधिनिपातादिविभागशः । पदान्वाख्यानकरणं शास्त्र व्याकरणं विदुः ॥ (अभिधानचिन्तामणिटीका) P. 4. ls. G-13. f. अर्थशास्त्र 1-2 and for Is. 22-24 of. ibid. 1-4. P. 5. 1. 14. For the 64 kalas see कामसूत्र 1-3-16. P. 6. 1. 15. चत्वारि मा त्रयो' अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हसासो अस्य । विधा वृद्धो षभो रोरवीति महो देवो मया आविवेश ॥ अग्वेद 8-8-10-3): For the different interpretations of this, Rik see Sayana's Bhashya, Yaska's Nirukta 13-18 and Patañjali's Mahlbhashya पस्पशा. Both the mss. of the Kavyamimansh. read शशास्त्रयो and मर्त्यमाविवेश. of सप्त खराः, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो वर्णाः, द्विविधा काकः, षडलद्धाराः, षडमानि इति । मरतमायशास्त्र chapt. 17.

·NOTES, 8 , . . ls. 21-25. या दुग्धाऽपि न दुग्ध found in some ms, of दमयन्ती- चम्पू of निविक्रम as the मालदलोक. P. 7. मा निपाद etc.of. ध्वन्यालोक I-5 et sery, Pp. 8-9. Read नत्राऽमियुआना सममियी वं वेपं यथेष्टमसेबिष्ट, स तत्रसामिः खोमिरन्बमियन । सा प्रवृत्तिराइमागधी eta. This portion seems to have been based on भरतनाट्यशाम्य Chapter. 18. c. चतुविधा प्रवृत्तिथ प्रोका नाट्यप्रयांवतृमिः । आवन्ती दाक्षिणात्या च पाचाली चाइमागधी । अवाह-प्रवृत्तिरिति कलात् । उच्यत-पृथिव्यां नाट्यदेशवेपमापाचारो वाताः च्यापय- वीति प्रवृत्तिः, प्रवृत्तिध निवेदनः । अत्राह-यदा पृथिव्या नानादेशाः सन्ति, कथमासां चतुर्विधस्व- मुत्पश्रम, समासलक्षणश्यामा प्रयोग उच्यते । एवमय ममानलक्षणप्रयोगः। किंतु मानादेशवेप. भापाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमते त्तिसंथितमस्य मा चतुर्विधत्वमभिहित भारत्यारभटी सात्विकी कैशिकी चेति । यत्तिसंचितश्च प्रयोगरभिहिता ईशाः, यतः प्रवृतिचतुष्टयमभिनिवृत्त प्रयोगश्चोत्पादितः । तत्र दाक्षिणाल्या भवेत, बहुगीतलवाद्या कैशिकीमाया चतुरमधुर- | ललिताशामिनया यथा । महेन्दो मलयः सहरे मेलम रत्नपिः। एतेषु सनिता देशाः स शेयो दक्षिणापथः ॥ कोगलास्तोलायव कलिता एवं मोशवाः । विडान्ध्रमहाराष्ट्रा वण्या पै पानवासजाः। दक्षिणस्य समुदस्य तथा विन्थ्यस्य चान्तरे। ये देवासेपु युजीत दाक्षिणात्यां तु निलशः ।। अबन्तिका दिशिकाः सौराष्ट्रा मालवाखथा। सैन्धवास्त्वथ सीबीराः मानास्साबुदेयकाः। दाशार्गासपुराचैव तथा वै मार्तिका मताः । कुर्वन्यावन्तिकीमेते प्रवृत्ति नियमेव तु ॥ सात्वती कैशिकी चैव वृत्तिमेपो समाश्रितः। भवेत्प्रयोगो नान्यत्र सर्वः कार्यः प्रयोक्तृभिः॥ अशा वडाः कलिहाथ बत्सावौद्धमागधा। पौण्ड्रनैपालिकाश्चैव अन्तगिरिवहिगिराः ॥ तत्र वासमा ज्ञेया मलदा मल्लवर्तकाः । ब्रह्मोत्तरप्रस्तयो भार्गवा मार्गवाखथा । प्राग्ज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहाखाम्रलिप्तकाः । प्रागाः प्रावृतयाथैव युवन्ति छौडमागधीम् ॥ अन्येऽपि देशा एभ्यो ये पुराणे संप्रकीर्तिताः। तेषु प्रयुज्यते खेषा प्रवृत्तिस्त्वौदमागधी ॥ पाबालमध्यमायाँ तु सात्वत्यारभटी स्मृता । प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ भाविद्गतिविभ्रमः।

·NOTES, ॥ पाश्चालाशौरसेनाश्च काश्मीरा हस्तिनापुराः॥ वाहीकाः शाकलाश्चैव मद्रकौसीनराखथा । हिमवत्संश्रिता येच गायाश्चोत्तरां विशम् ॥ ये त्रिता वै जनपदास्तेषु पाञ्चालमध्यमा। The verses आद्राचन्दन and आ मूलतो are quoted in सदुक्तिकर्णामृत (II- 80 and 99 ) under Rajasekhara. P. 8. 1. 22. A. reads परिमण्डलितान्त- रीयं instead of परिमण्डलितोत्तरीयं. 1.27. Read "अनन्तानपि हि देशांथतुधैवाकल्प्य, कल्पयन्ति चक्रवर्तिक्षेत्रं समासेन, तदवान्तरविशेषः पुनरनन्ता एवं" इति यायावरीयः । P. 10, 1. 6. वत्सगुल्म.f. अभूतां दाक्षिणात्यस द्विजातेः सोमशर्मणः । वत्सगुल्माभिधौ पुत्री (वृहत्कथामजरी I. 3. 4.) दक्षिणापथे सोदयौं राजपुत्रौ वत्सगुल्मी, ताम्यामध्यासितो देशो वत्सगुल्मक इति प्रतीतः । (Jayamangala on Kamasutra 5-6-36). 1. 15. प्रेत्य चेह च नन्दति .खधर्म सन्दधानो हि प्रेस चेह व नन्दति (अर्थशास्त्र 1-3.) 1. 18. बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च of. बुद्धिमानाहार्यबुद्धिर्बुद्धिरिति पुत्रविशेषाः । शिष्यमाणो धर्मार्थावुपलमते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान, उपलभमानो नाइतिष्ठत्साहायबुधिः । अंपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः । अर्थशास्त्र 1-17. P. 11. 1. 12 of. चित्तकाम्यमवधानम् । अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति । बामनीयालकार 1-8-17. 1. 18 of. अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति । Ibid. 1-8-24. P. 12. मेघाविरुद्र was a rhetorician too of. ननु दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृता- नि सन्त्येवालकारशास्त्राणि । नमि साधु's commentary on रुद्रयलकार p. 2. His name occurs in भामह too. प्राणानामनिलेन (अभिज्ञानशाकुन्तल VIT-12). अनेन सार्थ. (रघुवंश VI-57 ); हरोऽपि. (कुमार. III-67) तथागताया. (खु. VI-82). P. 13, एकस. Read न्यस विदग्धवदनेषु..तत्काव्यमारोप्य पदं विदग्धवक्तेन विश्वं परिवम्श्रमीति । (रुद्र, राजारतिलक II-7). P. 14. Two verses of मजल are quoted in सदुक्तिकर्णामृत- यदाख्यानासनादुषसि पुनते वाचमृषयो यदीयः सङ्कल्पो हदि सुकृतिनामेव रमते। स सार्वः सर्वज्ञः पथि निरपवादे कृतपदो जिनो जन्तूनुर्वमयतु भवावर्तपतितान् ॥ निष्किन्चनत्वाद्विधुरस्य साघोरभ्यर्थितस्यार्थिवनस्य किचित् । नास्तीति वर्णा मनसि प्रमन्तो निर्गन्तुमिच्छन्त्यमुभिः सहैव ॥ 5-290. P. 14. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च etc. of. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणय कवयः ॥१॥ इह खल दूये कवयः सम्भवन्ति, भरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्चेति । अरोवकिसतणाभ्यवहारिशब्दो गौणायौँ । कोऽसावधः । विवेकित्वमविवेकित चेति । यदाह । । .

·- HOTEL, प्रय मिष्या विवक्रियात् ॥३॥ पूर्व सलु अरोनगिनः निप्याः गासनीयाः । यिवेकियात् । पिननशीलत्वान् । नेनरें तद्विपर्ययात् ॥ ३ ॥ इतरे सतृणाभ्यवहारिणः न गिप्याः । तद्विपर्ययान्, अविवेचन्नीलन्यात् । न व शीलमपाकतुं शक्यम् ॥ (बामनीयालवार 1-2-3). P. 15. 1. 7. सत्यं सन्ति गृहे गृहे युकवरो (सारतिलक. I-17) 1. 10. सर्वाभिनय निर्णातां दृष्टा नाटामजा न याः। नाट्यगृजा ब्रह्मणा । नाबारयं परमं पदं सतिहासं करोम्यहम, । ( नाट्यशाम्ब 1-15) P. 16. Is.1-10. आनन्द is आनन्दवर्धन the author of ध्वन्यालोक. ध्वनिनाऽतिगमीरेण काव्यतत्वनिवेशिना । आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥ (राजशेखरस्य.) C. द्विविधो हि दोपः कवरव्युत्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतथ । तत्र अव्युत्पत्तिकृतो दोपः भक्तितिरस्कृतवाहकदाचिन्न लक्ष्यते । अस्वगतिकृती दारः स झटिति प्रतीयते । परिकरलोकश्चात्र-अव्युत्पत्तिकृतो दोपः गक्त्या नंत्रियते कोः । यम्स्यशक्तिकृतस्तस्य सटिल्यवभासते ॥ (ध्वन्यालोक-तृतीयोद्योत.) This rerso is quoted by Hemachandra in his काव्यानुशासनविवेक. P. 17. बदाकाण्डो• also in काव्यप्रकाश VII. लोलामामूल. also in सरखती- कण्ठाभरण. Read मालायोत्ताल. P. 18. 1. 11. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सक्तिकीमृतalso in सरखतीकण्टाभरण. 1. 21. Read as स्तनतटपरिणाहो दोलतालेयसीमा. प्रनीच्छत्साशोका also in सरस्वतीकण्ठाभरण I. P. 19. ls. 3-1. मूलं बालक (विद्धशालभशिका IV.5); 1. 11. मात्मारामा. (वेणीसंहार. 1-23). P. 20. Is. 5-6. f. सुपा तिनं च व्युत्पति वाचा घान्छन्यलढतिम् । तदेतवाहुः सौशब्धं नार्थव्युत्पत्तिरीदशी ॥ (भामह 1-14.) व्युत्पत्तिः सुप्तिा या तु प्रोच्यते सर सुशन्दता । सरखतीकण्ठाभरण I. आवापोद्धरणे and यत्सदानि (वामन 1-3-15); सति वतार (Ibid. 1-2-11). For the text of वामनीयालकार the commentator सहदेव says as under:- वेदिता सर्वशास्त्राणां महोऽभून्मकुलाभिषः । लन्या कुतथिदादर्श भ्रष्टाम्नायं समुदतम् ।। फाव्यालधारशास्त्र यत्तेनैवद्वाममोदितम् । असूया तम कर्तव्या विशेषालोकिमिः कचित् ॥ आकर्ण्य भवतखस्माइयितस्य विधीयते । विधतिः सहदेवेन वामनीयस्य सम्प्रति ॥ Pp. 20-21. For सहकारपाक and सन्ताकपाक f. वामन (8-2-14), ·6 NOTRS. गुणस्फुटत्वसाकल्ये काव्यपाकं प्रचक्षते। चूतस्य परिणामेन स चायमुपमीयते ॥ सुप्तिसंस्कारसार यक्लिष्टवस्तुगुणं भवेत् । काव्यं चन्ताकपाकं स्याज्जुगुप्सन्ते जनाखतः । 1. 4. कुकविता हि सोच्छ्वास भरणम् । f. कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृति- माहुमैनीपिणः। भामह 1-12 For कपित्थपाक f. अहृद्यमसुनिर्मेदं रसवत्त्वेप्यपेशलम् । काव्यं कपित्थपाकं तत् केपांचित्सदृशं यथा ॥ (भामह VI-62 ). P. 22. द्वन्द्वोऽसि etc. attributed to Bhattamuktikalasa in the Kavikanthābharana 5th Sandhi. 1. 12.of. एवं हि श्रूयते । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहन्न प्रतिपदोकानां शब्दाना शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम । वृहस्पतिश्च प्रवक्ता इन्द्रयाध्येता दिव्यं वर्षसहस्र- मध्ययनकालो न चान्तं जगाम । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः । (महाभाष्य-पस्पशा). नमखस्मै. no.7 of सुभाषितावली. P. 24. चरन्ति चतुरम्भोधिo also in सरखतीकण्ठाभरण. अमिमुखे मयि (शाकुन्तल II. 45 ) कियन्मानं occurs also in the सरखतीकण्ठाभरण. P. 24. गुणववलतं च वाक्यमेव काव्यम् । of. काव्यशब्दोऽयं गुणालकारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोः वर्तते । वामन 1-1-1. गुणालझारचासत्वयुकामप्यधिकोज्वलम् । काव्यमाश्रयसम्पत्या मेरुणेवामरखमः ॥ भोद्भटा ॥ Contrast with this the later developments of the definition of काव्य. P. 25. पुष्पिण्यौ. ऐतरेय ब्राह्मण 7-15-2, शतपथ ब्राह्मण 15-19. Pp. 25-26. 1. 16 firom महामाज्य पस्पशा. गुणानुराग also in सरखतीकण्ठा- भरण.. P.अ. काव्यमय्यो no. 171 of शाघिरपद्धति ख्याता 10. 161 of सुभा- षितायली, attributed to भगोविन्दखामि.f. महीपतेः सन्ति न यस्य पार्श्वे कवीधरास्त्रस्य कुतो यांसि । भूपाः कियन्तो न घभूवुा नामापि जानाति न कोऽपि तेषाम् ।। विक्रमाश्चरित्र 1-26 P.28.12. उपोप में परी मृश मा मै भ्राणि मन्यथाः । सर्वाहमलि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ॥ ऋग्वेद २, १, ११, ७. निरुक ३-४-३. P. 29. यचन्द्र found in सक्तिकर्णामृत & सरखतीकण्ठाभरण. P. 31. वैदमी गौडीया of. साधा वैदर्भी गौडी पाबाली चेति । वामन 1.2, 17. काकुर्वक्रोक्ति eto. of. विसष्टक्रियमाणादक्लिष्य खरविशेषतो भवति । अर्थान्तरप्रतीतियंत्रासौ काकुवक्रोक्तिः ॥ पद्रट-काव्यालङ्कार 2-16, ·SOTTS. 7 et also काकुचकोक्तित्वलारत्वन न पाया। पाटधमत्वान । तथा च अभिप्रायवान् पाठयमः काकुः, ग कथमलदारी सादिति यायावरीयः । गुणीभूनन्यायग्रमेद एव चायम, शब्दस्पृष्ट- वनार्थान्तरप्रतीतिहेनुस्वान् । यदाह ध्यानकार :- अर्थान्तरगतिः काका या चपा परिदृश्यते । सा व्ययस्य गुणीभावं प्रकारमिममाथिता ॥ मा च काफुद्धिधा-साका निराकाता च । वाक्यस साकाहनिराकाहत्वात् । यसाद्वाक्यात सादृशः मंतवलेनार्यः प्रतीयते न तादृश एव, किन्तु न्यूनाधिक प्रमाणवलेन निर्णययोग्यतद्वाक्य साकासम् । तद्विपरीतं निराकाशम् । वक्तृगता पाकाहा वाक्ये उपचर्यते । सा च प्रकरणवलानि- थीयते। विशिष्टविषयत्वं च तस्यास्तत एवावसीयते ॥ हेमचन्द्रकान्यानुशासन . नाकाहा and निराकाहा f. द्विविधा काफः 1 साकाहा निराकाहुति । नाक्यस्य साकाइति । नाट्यशाल chapt. 17; also नरखतीकण्ठाभरण 2-56. नवजलधरः, विक्रमोर्वशीय IV.I. P. 82. युप्मच्छासन. बेणीसंहार 1-12; मामि. Ibid. 1-15, उच्चता. किरात.9-39. Pp. 32-31. For the काकु and पाठगुण of. भरतनाव्यशास्त्र Chap. 17. काकुखरविधान; यथा व्याघ्री हरेत् found in Pinini's and Yagilaralkya's Sikshits; ब्रह्मन्विज्ञापयामि quoted in सरखतीकण्ठाभरण-14. ब्रह्मभित्यादिना निन्दाया- नुवादेन गौडेषु प्राकृतानोचिलं राजशेखरेण व्यजितम् ॥ रत्नेश्वर. P. 34. पठन्ति लटम शृण्वन्ति लटम लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विपः । अपभ्रंशेन तुष्यन्ति स्वेन नान्येन गुर्जराः ॥ सरखतीकण्ठाभरण, II. 18. of. यद्योनिः किल संस्कृतस्य सुशा जिहासु यन्मोदवे यत्र थोत्रपथावतारिणि कटुर्भापाक्षराणां रसः । गयं चूर्णपदं पदं रतिपतेखाकृतं याच- स्तोमाटॉललिताहि पश्य नुदती दृष्टेनिमेषव्रतम् ॥ Ibid. II 16. गौडाचाः संस्कृतस्याः परिचितरुचयः प्राकृते लाटवेश्याः सापभ्रंशप्रयोगाः सकलममुक्ष्क्रमादानकाच । आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजर्भूतभाषां भजन्ते । यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः॥काव्यमीमांसा. D.51. and also गिरः श्रव्या दिव्या प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुराः सुभन्योऽपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विदग्धानामिष्टे मगधमधुरावासिमणिनि- निबद्धा यस्तेषां साह कविराजो विजयते ॥ बालरामायण.1-11.

·8 NOTES. P. 35. कान्याधयोनयः . वामन 1-3. et seq. लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याङ्गानि लोकवृत्तं लोकः । शब्दः छन्दोऽभिधानार्थी इतिहासाश्रयाः कथाः । लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः काव्ययोनयः ॥ भामह 1-9. Most of this chapter is quoted in Hemachandra's Kavyanus'asana-viveka and Vagbhata's Kavyanusasana. Not quite of this bat of a similar type, are the various Parichayas in the fifth Sandhi of Kavikaạthábharana. Vinayachandra in bis heufelent montions तर्कपरिचय, व्याकरणपरिचय, चाणक्यपरिचय, धनुर्वेदीयः (the quotation is the same as ome in the Kavyamimilash, स दक्षिणापा०) उत्पाघसंयोग (quotetion is the same as in the Kavyamimansh, उभौ यदि व्योनि). भारतपरिचय, रामायणपरिचय, मोक्षोपायपरिचय, आत्मज्ञानपरिचय, धातुवादपरिचय, पुरुषलक्षणपरिचय, यूत- परिचय, चित्रपरिचय, वृक्षपरिचय, वनेचरपरिचय, भक्तिपरिचय, विवेकपरिचय, प्रशमपरिचय, हस्तिपरिचय, वैद्यकपरिचय, शास्त्रपरिचय, धनुर्वेदपरिचय, गजलक्षणपरिचय, नुरगलक्षणपरिचय. P. 35. उर्वशी. (शतपथ 5-1-2); यदेतन्मण्डलं f. महानारायणोपनिपत XII, 2; एतछन्, सूर्यशतक. 89; हंस प्रयच्छ. (विक्रमोर्वशीय IV. 17.) वाक्यघटना यथा-हंस etc. इयं पूर्वशास्त्रनिबद्धस्योत्तरार्धस्य तदर्थाननुयायिनाऽपि प्रस्तुतार्थाविरुद्धेनेकवाक्यतयैव घटित- त्वात वाक्यघटना। सरखतीकण्ठाभरण II. P. 86. न स सहुचितः (रामायण-किष्किन्धाकाण्ड. 34-18), मदं (जानकीहरण XII. 36 ). The first half reads as पदं नवैश्वर्यवलेन लम्भितं विसृज्य पूर्व समयो विमृश्यताम् । हिरण्य० from अमिपुराण; स सञ्चरिष्णुः (माघ 1-46); सामान्यवाचि quoted anonymously in कवीन्द्रवचनसमुचय. (No. 270). P. 37. नासतो (गीता 2-16); किमीहः किंकायः (महिनःस्तोत्र 5). P. 88. शमव्यायामाभ्यां (बालरामायण 1-24). P. 39. असौ मन्दरतस्त्वं of. कामसूत्र 2-1-8,9 & 18; आ णमदमण्डनाः = कस्तूरीपलमण्डना. P. 40. स दक्षिणापा (कुमारसम्भव. III.70). P. 41. पाण्डयोऽयमंसार्पित (रघुवंश. VI.60.) उभौ यदि व्योनि (भाष. I11.8.) P. 42-44. 1. 10. Quoted by Hemachandra in his काव्यानुशास- नविवेक. 42. श्रियः पतिः (माष. I.1.). P. 44. विचारितमुस्थः तत्र दशविधश्चमत्कारः अविचारितरमणीयः विचार्यमागर- मणीयश्च (कविकण्ठाभरण. Sandhi III. ) त आकाशमतिश्याम. (कुमार. VL. 86.)

·YOTES. 9 p.215. P. 45. यस्तु सरिदद्रिः Tuotod in Hemachandra's काव्यानुशासन under लोट तथा च लोगट:-- यस्तु सरिदद्रिसागरनगतुरगपुरादिवर्णने यन्त्रः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः प्रवन्धेषु । यमकानुलोमतदितरचक्रादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः । अभिमानमात्रमेतद्दारकादिप्रवाहो वा ॥ धत्ते यत्किल किजिनकगुस्तामणीशां (बालरामायण 10-44), P. 46. For पाल्यकीर्ति a Jain grammarian of. कुतस्त्या तस्य सा शक्तिः पाल्यकीर्तमहौजसः । श्रीपशवणं यस्य शाब्दिकान् कुरुते जनान् ।। बादीभसिंह-पार्थनाथचरित्र. मुनीन्द्रममिवन्याहं पाल्यकीति जिनेश्वरम् । मन्दबुद्धधनुरोधेन प्रक्रियासनहं ब्रुवे ॥ अभयचन्न प्रक्रियासह This पाल्यकीति is identified with the Jain grammar पाकटायन. रेप बाभया found in भोजप्रबन्ध& प्रवन्धचिन्तामणि. P. 47. सा पत्युः (अमक. 29): दूरादुत्सुकमागते (अमरु. 49); attributed to रतिपाल in कवीन्द्रवचनसमुच्चय. दत्त्वा रुजगतिः records a historical incidont. धुवखामिनी or Hषदेवी Vas the queen of चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य and mother of कुमाररास Iकासनसंस्थिते (अमरु. 19 ). P. 48. स्तिमित (मालतीमाधव. I); अलसवलित Tbid I; अमिलाप० (कुमार, IV. 4); कोषं प्रमो Tbid III. 72; पत्युः शिस्यन्द्रकला• Ibid VII. 19. P. 49. गृहीतवियोपविधःf. गृहीतविद्यः (वा. काम. सू. 1-4-1.); अमिधानकोश of. अभिधानकोशः छन्दोज्ञानम् Tbid 1. 3. 16; अपि व नित्यं शुचिः सात् etc. of. नागरकवृत्त Ibid. 1.4. - P.50. कुन्तलेषु सातवाहनः फिर्तर्या कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो (वा. काम. सू.2.7.28); of. राएण विरहाए कुन्तलजणववइणेण हालेण । भूयते बोजयिन्या. of केऽभूषबाध्यराजस्य राज्ये प्राकृतमापिणः । काले श्रीसाहसाहस्य केन संस्कृतवादिनः ॥ सरखतीकण्ठाभरण II..15. सुसम्पृष्टा मित्तयः Wall-swept walls or well-rubbed plates. In ancient times they used to write, as well as, paint on walls, Brass plates are still being used by shop-keepers for writing daily accounts. 2 ·10 NOTES. P. 58. श्रूयन्ते दृश्यन्ते चof. सन्सपि खल शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुत्र्यो महा- मात्रहितरच (वा. काम. सू. 1-3-12). Read in the text महामानदुहितरो and शाखप्रहतबुद्धयः. Rajasekhara (quoted in the saktimuktavali) praises four such poetesses. (1) शीला- भट्टारिका (2) विकटनितम्बा (8) विजयाका (4) प्रभुदेवी. शब्दार्थयोः समो गुफः पाबाली रीतिरुच्यते । शीलाभहारिकावाचि वाणोकिषु च सा यदि ॥ के वैकटनितम्वेन गिरां गुंफन रजिताः । निन्दन्ति निजकान्तानां न मौरध्यमधुरं वचः । सरखतीव काटी विजयाडा जयत्यसौ । या वैदर्मगिरी वासः कालिदासादनन्तरम् ॥ सूतीनां सरकेलीनां कलानां च विलासभूः । प्रमुर्दैवी कविाटी गतापि हदि तिष्ठति । also नीलोत्पलदलश्यामां विज्नका तामजानता। वृथैव दण्डिनाप्युक्तं सर्वशुक्ला सरखती ॥ PP. 54. & 55. बलपि खेच्छया (माघ II. 78). मौहतिका f. मौहर्तिकपौराणिक- सूतमागधाः (अर्थशास्त्र p. 246.); नटनर्तक f. नटनर्तकगायकवावकवाग्जीवनकुशीलवप्लवक- सौमिकचारणानां सर्वतालापचराणां च Ibid. p. 125; also नटनर्तकवादकवाग्जीवनकुशीलवाः Ibid. p. 48. argaa. There are two such names in ancient history. (1) Vasudeva Kapva, the Brahmana minister of Devabhati of the solar race usurped the throne made vacant by the murder of Devabhuti and reigned about 73 B.C. (2) Visudeva I. the Kushin king who reigned from 140-178 A.D. साहसाइ is विक्रमादित्य. मेण्ठ is मर्तुमेण्ट author of Hayegrivavadha. See Rajatarangint 3-26. Verses from this poem are quoted in the present work. वक्रोक्तया मेण्ठराजस्य वहन्या सृणिरूपताम् । आविद्धा इव धुन्वन्ति मू(नं कविकुशराः ॥ राजशेखरः सूफिमुक्तावल्याम् स कश्चिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा भुवि भर्तृमेण्ठः । रसप्लवेऽपिस्फुरति प्रकार्मवर्णेषु यस्योउबलता तथैव । उदयसुन्दरी॥ Rajasekhnra calls himself an incarnation of भर्तुमेण्ठ. • बभूव चाल्मीकभवः पुराकविस्ततः प्रपेदे भुवि भमेण्ठताम् । स्थितः पुनयों भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः। बालरामायण. I. 16.

·VOTI S. 11 सर may lm आर्यमूर th• Binddhist. Jyocl. 1. also मुपन्धी भक्तिनः क इह रघुकारं न रमते प्रतिदक्षिापुन हरति हरचन्द्रोऽपि हृदयम। विशुद्धोतिः शूरः प्रकृतिमधुरा भारयिगिर- समापन्नौद कमपि भवभूतिथितनुते ॥ हारेनन्द्र पपन्धाज्वलो हारी कृतवर्णकमस्थिति। भारहरिचन्दस गयबन्धो नृपायते ॥ हपंचरित्र I. 4. For वर्ष, उपपप, पागिनि, व्यादि and वररुषि, sec कथासरित्सागर and वृहत्कथा- गिरी-कथापोटलम्बक. For the controversy betreen पाणिनि and वररुचि, see कथासरित्सागर ज्यापोटलम्बक IV 20-25, and वृहत्कथामसरी कथापीठ II. 71-74. For सभापति उनीभुजो भुवि सभाएनयः क नान सन्तीह सम्प्रति गुणप्वनुरागवन्तः । ये हि प्रलीनसलरोलभराः मुखेन ऋण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभापितानि । श्रीविक्रमो नृपतिरन पतिः समानामासीत्स कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा । यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्त्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ।। हाले गते गुणिनि शोकमराद्वभरुच्छिन्नवाझयजडाः कृतिनबथामी । यत्तस्य नाम नृपतेरनिर्श सरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव पर विदन्ति ॥ श्रीहर्ष इलवनिवर्तिपु पार्थिवेषु मानव फेवलमजायत वस्तुनस्तु । गीहर्ष एप निजसंसदि यन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशवेन बाणः ।। सष्टं तदा युवराजनरेश्वरेण यदुष्करं किमपि येन गिरः श्रियश्च । प्रत्यायन स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासने समुपवेशयताभिनन्दम् ।। उदयसुन्दरी-प्रथमोच्छ्वास. सातवाहन, the author of गाथाकोश, and tho patron of poots. His गाया- de contains gathis of many posts. For the derivation of the word, of: सावेन यंसाहोऽभूत् तसात्तं सातवाहनम् । नाना चकार कालेन राज्ये चैनं न्यवेशयत् ॥ कथासरित्सागर. सात दसमुखं वाहनमस्य सातवाहनः सालवाहनोऽपि।अमिधानचिन्तामणिटीका.III.375. जगत्यां प्रथिता गाथा सातवाहनभूभुजा। न्यधुईवेख विखारमहो चित्रपरम्परा ॥ सूचिमुकावल्या रामशेखर अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विद्युबजातिभिः कोश रलैरिव सुभापितैः॥ हर्षचरित्र.. नमःबीहारवर्षाव येन हालादनन्तरम् । खकोषः कलिकोषाणामाविमोवाय सम्मृतः ॥ रामचरित.VL.98.

·. 18 NOTES. हालेनोत्तमपूजया कविवृषः श्रीपालितो लालितः ख्याति कामपि कालिदासकवयो नीताः शकारातिना । श्रीहर्षो विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफलं सद्यः सक्रिययाभिनन्दमपि व श्रीहारवर्षोऽग्रहीत् ॥ Ibid XXII. 100. of. तत्य वि। पालित्सयसाहलाहणछप्पण्णयसीहनायसद्देण । संखुद्धमुद्धसारजउव्य कह ता पयं देमि ॥ निम्मलगुणेण गुणगुख्यएण परमत्थरयणसारेण । पालित्तयेण हालो हारेण व सहइ गोट्ठी ॥ चकायजुवलसुहया रमत्तणरायहंसकयहरिसा । जस्स कुलपव्ययस्स व वियरह गज्ञा तरजमई ।। भणियविलासवइत्तण चोकिाले जो करेइ हलिएवि । कन्वेण किं पउत्थे हाले हालावियारेच ॥ पणईहि कइयणेण य भमरेहिं व जस्स जायपणएहि । कमलगयरोव्व कोसो विलुप्पमाणो वि हुन शीणो॥ कुवलयमाला of इन्द्रसूरि 778 A.D. References to other old poets are also interesting. सयलकलागमनिलया सिक्क्षावियकवियणा सुमुहयंदा । कमलासणा गुणहा सरस्सई जस्स बट्टकहा। जे भारहरामायणदलियमहागिरिसुगम्ममग्गेण ।। लंड दिसाकरिणो कइणो को वासर्वमीए । छप्पन्नयाण किं वा भनइ कयकुंजराण भुवर्णमि । अन्नो वि छेयभणिभो अन वि उवमिनए जेहिं । लावन्नवयणमूहया सुबमरवणुजला य वाणस्स। चन्दावीणस्स वणे जाया कार्यबरी जस्स। जारिसयं विमलको विमलं को तारिस लहइ अत्यं। अमयमश्यं व सरसं सरसं चिय पाइयं जस्स ॥ तिगरिसचारियपसिद्धो परिसचरिएण पायहो लोऐ। सो जयइ देवगुत्तो से गुत्ताण रायरिसी ॥ चुहयणसहस्सदइयं हरिवंमुप्पत्तिकारयं पढम। वंदामि वंदियं पि हु हरिवस चेय विमलपर्य । समिहियजिणवरिंदा धम्मकहा बंधदिक्खियनरिंदा । कहिया जेण सुकहिया मुळोयणा समवसरणं वा ।। सत्तूण जो जसहरो जसहरिबरिएहि जावए पयो । कलिमलयमंजणोचिय पहजणो भासि रायरिसी।। जेहिं कए रमणिग्ने वरंगपठमाण चरियविस्थारे। कह बन सलाहणिच्ने ते करणो बड़ियरविसेको ।। जो इच्छह भवविरहं भवविरहको न पंधए सुयो। समयसयसस्थगुरुणो समरमियंका कहा जस्स ॥

·OIL 18 P. FG. Borronemi काव्यानुगामनाक f. बायोपजीची पदनोपजांनी पादापायी सफलोपत्री । भवेदय प्राप्तकरित्यजानी न्योनगपतो वा शुधनोपजीव्यः॥ कविण्टाभरण सन्धि II. सगर quoLcd in कविकण्ठाभरण Kshemendra. P. 5. परदाय नमो हत्ये पतति जनो यं cte. occurs as the first raren in गुन्दायनयनकमान्य of नानाद. च दहनार (रस्टकायालदार III. I.) विशीयति and शीयति. Both the Ws. hare thic Parasinipnda; wliilo the correct forni should be Taira anil -119. Thu Jiss. of Kiyyinasasada-rivcku have the Átmanepadla. स पानु वो यस जटाकटापे quoted in सुभाषितायनी (no. 68. कस्यापि ). स पानु यो यस हनावशंपाः attributed to नन्द in मुभापितापला (20.30%; also quoted in the commentary of ध्वन्यालोक II. 6. P.58. इन्युकयाक्तिपिशपरम्यं (किरात III. 10.). P.59. वत्ताबदंत्र (I) attributed to प्रकाशदत्त. अरण्ये निर्जने Subhiishitirali (no. 555). P. 60. कुमुदवनमपधि (माघ. XI. GI); या व्यापारवती. ध्वन्यालोक III. आनन्दवर्धन says that the rarse is his orn. For अन्यथाकरण of पद and पाद . पुनः पठितिमन्यथा कथयन्ति ॥ पदपादाभापाणामन्यधाकरणेन यः । पारः पूर्वोक्तसूकस्य पहिति तां प्रचक्षते ॥ तत्र पदान्यथाकरणं द्विधा प्रकतितो विभफितच ॥ तत्र प्रतितो यथा असकलहस्तित्वात् क्षालितानीव कान्या मुकलितनयनत्याध्यक्तकर्णोत्पलानि । पिवतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितमारः कुन्तलानामधीशः अत्र त्वयीत्यस्य स्थाने यदा मयीति पयते तदैतत्त्रार्थनावाक्यमपि अनुमतिवाक्यं भवति । पादान्यथाकरणत्वेन यथा,- एकान्वे विजने रात्रावन्तर्वेश्मनि साइसे । भ्यासापहबने चैव दिव्या सम्भवति किया । अत्र यदा तृतीयपादस्थाने तन्वनी यदि लभ्यतेति पाठो भवति तदेतत् परीक्षौपयिकमपि कामापयिक भवति ॥ अपरे ·NOTER, - अन्यिथाकरणेन यथा,- तत्तावदेव शशिनः स्फुरतं गरीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्यते सकलधामनिधौ तु तस्मिन् इन्दोः सिताम्रकलशस्य चको विशेषः ॥ अत्र यदा मध्यमपादयोः स्थाने "यावन ताः किमपि गौरतरा हसन्ति ताभिः पुनर्विहसिता. ननपङ्कजामिः" इति पव्यते तदैतदीरायोक्तिरूपमपि शशारोक्तिरूपं सम्पयते ॥ पादत्रयान्यथाकरणेन यथा,- त्यागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति । न त्यागिनां दुष्करमखि किश्चित् लागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति । अत्र यदा तुरीथपादमेवादाय पादत्रयान्यधाकरणेन वक्ष्यमाणः पागे भवति, तदेतत्त्याग- प्रशंसार्थमपि सागनिन्दार्थमपि जायते । तद्यथा- त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्तीत्सलीकमेतद्भुवि संप्रवीतम् (१) । जातानि सर्वव्यसनानि तस्यास्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥ सरखतीकण्ठाभरण, pp. 80 and 81. P. 61. सुत्रु लं कुपिते. atoributed to विद्यापति. f. खरेण (पठितिः) यथा सुभूः.etc. अत्र दृष्टे इत्यत्र तखरकरणात कुपितकान्ताप्रसादनपरमपीदं वाक्यमुत्कुपितदृष्टिप्रसादन- परतां प्रतिपद्यते। सरखतीकण्ठामरण II. P. 62. 1. 10. वाक्पतिराज the author of Gaudavaho.' of वा वाक्पतिराजस्य शक्ति गौडवघाबुराम् । बुद्धिः साध्वसरुद्धव वावं न प्रतिपद्यते ॥ तिलकमलरी 31. सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः । यः स्थापयाप्यन्यमपीच्यच्छनुत्पादयत्सर्यमनन्यदृष्टम् (1) उदयसुन्दरी । P. 63. The portion dealing with प्रतिविम्बकल्प, आलेख्यप्रख्य, तुल्यदेहि- तुल्य and परपुरप्रवेशसदृश is borrowed by Hemachandra. of. also अर्थो द्विविधोऽयोनिरन्यच्छायायोनिश्च । बामन III. 2-7. अयोनिः अकारणः अवधानमात्रकारणः इत्यर्थः । अन्यल काव्यस च्छाया अन्यच्छाया तयोनिः । Read एकादश- P. 65. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सजिकर्णामृत. P. 66. पुरा पाण्डप्राय Vide वामनालहार III. 2-2. P. 67. कान्ते (अमर. 101); धन्यातु attributed to विनका ततोऽरुण. attributed to बाल्मीकि समं कुसुम ..

·NOTES, 15 मतः रानुनायेन गर्भिणीगळपाना। उदयादिगिरःसीटि निहिनं पदमिन्दुना ॥ श्रोणपर्य । P. 70. न्युह्नत found in eणपावलोक JI: दीपस्मथ (किरात. IX.28.) P.71. अनाजेन्द्रवदनः 10. 80 of मुभाषितायली attributed to गणपति Thom Rijasekhara praises as under :- अधो गणपनि यन्ले महामोदपिधायिनम् । विद्यावग्गणयन्य पूज्यनं कण्ठगर्जितम् ॥ Thin in acrilutrd by som to forefa. रपिमधान्त. in 'पन्यालोक II:ntthilanted to Valmiki. सयपास्यमिया छति. आठति from आर मीमन्तित. (पालभारत. I. 2). P. TO. दिया टियूट• found in गरन्थतीकण्ठाभरण. कपाले नानारः attributet to भासः अणे. सकते शणिमरीनिलेपने (जानकी- हरण, 8-85). P.73. कुरयफ फुचापातकौगरसेन attributed to रत्नाकर (मुमापितमुक्तावली no. 2004) विषानुमभिपेकमुदासे (किरात. IX. 32). P. 74. रजनिपुरन्धि (वामनालझार IV. 3-32), वियति विसर्पतीव quoted in फाबानुगासन of हेमचंद्र. There we find घरटशरकाण्डरिपानुY and हमतीय. P. TG. अविरलमिव (मालतीनाधव. III); जयन्ति याणासुर० (कादम्बरी 2.) P. 77. Read चन्द्रेण भाति रमणी रमणीय, ताम्बूलवाली (घु. VI-64). P. 78. शब्दाघशासनविदः कति नो कवन्ते f. ध्वन्यालोक 1-7. P. 79. The Chapters XIV toxVIII are borrowed in काव्यानु- शासनविवेक बीघाफुर्वन (मेघदूत. 1-30 ). मृदुमिरनिलवारः, चार would be better; rend व्यक्तदत्तारूपालीम्; For कुडझेश्वर in Ujjaint, nce प्रपन्धचिन्तामणि-सिद्धसेनप्रबन्ध; खर्णस्फीति०, स्फाति is the correct. grammatical form, P. 80. यद्यपि चन्दनविश्पी also in शामघरपद्धति. तजुलमा (विशालमनिका. III. 6); यन्त्रदावित Ibid III. 14; Mss. of काव्यानुशासनविवेक rend शनावित. P. 81. उत्सेच्या. उत्सेक्या is the correct graminatioal form. न्यस्वाक्षरा (कुमार I.); In शेतो हरिः read विषदामहे instead of विविदासहे, and दूर-दूरस-पयाः for दूर दूर सपयास्तृपितस्स. P. 82. मण्डलीकृत्य attributed to दण्डि, P. 89. 1. 13. Mss.of काव्यानुशासनविवेक rend प्रतिदिशमिनः उत्खातनिर्मल. seems to be from हयग्रीषवष of मेण्ड, , ·16 NOTES. P. 84. योतितान्तःसभः (माघ II.T.); पुप्पं प्रबालोपहित (कुमार. I. 44.); Read उभयतटचलावद्धवानीरहाराम्. P. 85. लेखया (किरात. IX. 22); कैलासगौर (रघु. II. 25 ); अंथ पथि (खु. IX. 98). P. 86. तामुत्तीर्य (मेघदूत 1-47 ); अवाधिरोपित० (माष. IT. 53). मा भैः in बामनीयालहार 8-2-7. P. 87. After the verse वन्द्या, Mss. of काव्यानुशासनविवेक add- यथा च- यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा. मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता। अयं का सम्बन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदः विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ॥ Read बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो वालत्वम् ; Mss. of काव्यानुशासन read कामस्य मूर्तत्वममूर्तत्वं च यथा. Seperate मनो and भेयं शब्दप्रमृतयः seems better reading: अयं स found in प्रवन्धचिन्तामणि धनुर्माला attributed to घण्टक in सुभापितावली. P. 88. यस्याघोषः attributed to राजशेखर in कवीन्द्रवचनसमुच्चय and in सक्तिकर्णामृत and to चन्द्रक in सूक्तिमुक्तावली. येन ध्वस्तमनोभवेन attributed to भारवि; for the meaning see ध्वन्यालोक; Read सोढाविषांपवाहनयोगलीलापर्यवन्धनविधेस्तव; quoted in सरखतीकण्ठाभरण II. जयन्ति बाणासुर कादम्बरी 2. P. 89. अखि दैलो. first verse of हयग्रीववध of भर्तमेण्ठ; दानवाधिपते and महासुरसमाजेऽस्मिन् Reem to be from the same work. One more verse विनिर्गतं मानद is quoted in काव्यप्रकाश, ..' कविसमय of वामन is different from that of. राजशेखर, The following quotations will explain the fant and show how far the later writers of कविशिक्षा were indebted to राजशेखर for this. कवीनां समयस्तेषा निबन्धोप्यसतस्सतः। अनिवन्धस्सजायादेनियमेन समासतः ।। असतोऽपि निबन्धो यथा- गिरौ रसादि इंसादि स्तोकपनाकरादिषु । नीरमाय खगडायां जलजाचं नदीष्वपि ॥ तमसः सूचिमेद्यत्वं मुष्टियाह्यत्वमुच्यते। अबलिप्राता चन्द्रविषः कुम्मोपवाह्यता ॥ प्रतापे रक्ततोष्णवे कीत्तों इंसादिशुभ्रता । कृष्णवमपकीलादौ रकवं कोपरागयोः । - ·Son! 17 . नालंगमुन्न दिन्ननः कोपयोनिगि। नकारागा सुराणां न ज्योन्गवासो नियते।। रमायाः पवारित्वं रामो यक्षसि च स्थितिः। सनुहमयनं तस मुरेन्द्रप्रीसनुयः॥ गनोऽणनियमो गया- चन्दने फलपुणे च मुभी मालतीमुमम् । उसे पक्षे तमोऽयो ज्योगफलमोके । रविमा कामिदन्तेषु हरितत्वं च फुन्दकं । दिवा निशोचसाब्जानां विकासित्वं न वर्ण्यताम् ॥ नियनेन निवन्धो क्या- सामान्वेन तु धावत्यं पनपुप्पाम्युबासमाम् । चन्दनं मरोव नघाय पिकनिम् ॥ सम्युगान्युधिकाकाहिकेरागने मृष्णताम् । विन्धबन्धूनीरेय सूर्यविम्बे च रकताम् ॥ रवं नायं मयूराणां वास्येव विवर्णयेत् । नियमय विशेषोऽन्यः कथिदत प्रकाश्यते ॥ शुचनिन्दाद्विपं ब्रूयात्रीणि सप्त चतुर्दग । सुवनानि चततोऽटा दश वा ककुभो मताः ॥ जिनसेन अलदारचिन्तामणि-Pp. 7.& B. असतोऽपि नियन्धेनानियन्धेन सतोऽपि च। नियमेन च जायादेः कवीनां समयलिषा ॥ असतोऽपि नियन्यो यथा- रत्नादि यत्र तताद्री हंसायल्पजलाशये। जलेभाचं नमोनद्यामम्मोजाय नदीप्यपि ॥ तिमिरस तथा मुटियायं सूची विभेद्यताम् । अअलिप्रायताकुम्मोपवायचे विलिपः। शुझावं फीतिहासादी कार्य दुम्कोर्सधादिषु । प्रतापे रकतोष्णत्वे एकल कोपरागयोः॥ पिभाक्यों मिलतठाययणं चक्रवाकयोः । ज्योत्सापानं चकोराणां वर्णयेदसदप्पदः ॥ चमिः कछापकम् । सतोऽम्यनिवन्धी यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने । अशोके च फल ज्योत्साध्वान्ते कुष्पान्यपक्षयोः । कामिदन्तेषु कुन्दाना कुलाछेथु बरकताम् । प्रियायमे पीसत्वं सरोजमुकुलादिषु ॥ हरितवं दिवा नीलोत्पछामा मेरता दिवा । शेफालिकासमे बंध गणयन्त्र पदप्यदः ।। निमिविशेषकम् । 8 ·18 NOTES. नियमो यथा- मुक्तास्ताम्रपर्ध्यामेवाब्धिष्वेव मकरानपि । भूर्जदून हिमवत्येव मलये येव चन्दनम् ॥ सामान्यग्रहणे वारिमुचा कृष्णत्वमेव हि । रचत्वमेव रत्नाना पुष्पाणां शौलयमेव च ।। तथा वसन्त एवान्यभूतानां ध्वनितोद्भवम् । वर्षाखेव मयूराणां रुतं वृत्तं च वर्णयेत् ॥ तिभिर्विशेपकम। नियमविशेषो यथा- नीलकृष्णयोहरितकृष्णयोः श्यामकृष्णयोः । पीतपाटछयोः शुक्लगौरयोनांगसर्पयोः । महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः । कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ।। द्वादशानामप्यकोणां वायतिन्जवन्द्रयोः । चन्ने शशैणयोर्विष्णुशेपकूर्मादिकस्य च ॥ नारायणदामोदरमाधवप्रसवेरपि । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवामिसम्मतम् ॥ चतुर्मिः कलापकम् । दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्बरो नमुचिखथा । पुलोमादयोऽथ दैत्या हिरण्याख्यो विरोचनः ॥ वाणो हिरण्यकशिपुर्वलिअहादकादयः । अथासुरा पपर्ववलवृत्तादयः स्मृताः ॥ स्त्रीणामणः कटाक्षाणां शक्ता कृष्णताथवा । कृष्णताप्यथवा शहश्यामता शुरुकृष्णता - बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य पालता । मनोमवस्य मूर्तत्वममूर्तत्वं च वर्म्यते ॥ देवदेवीस्थिति विद्यानायिकानायककमम् । खभावान सर्वजीवानां व्यवस्था देशकाल्योः । अमर-काव्यकल्पलतावृत्ति-द्वितीयप्रतान pp. 30-31, असतोऽपि निबन्धेन निवन्धेन संतोऽपि वा। नियमेन च जायादेः कवीनां समयनिषाद असतोऽपि निबन्धो यथा- एनानि यत्र तत्रानी हंसायल्पनलाशये । जलेभायं नमोनधामम्मोजाय नदीष्वपि ॥ तिमिरस तथा मुष्टिप्राध्यत्वं सूचिमेद्यता। मजलिनायता कुम्मोपवायत्वं शशिविषः ॥ शुक्लत्वं कीतिहासादी काष्य चाकीर्तिपापयोः । प्रतापे रकतोष्णत्वे रतल कोपरागयोः॥

·19 P निर्गमिनलगायो। ज्नीग्नान कोगनानी॥ टिमोना- गमन्ने माननीय ननन । मोन पतंजमानेनामः॥ निरन्तए पानामाना । मिना भीमाना गया | नागियो । हिनीना- नमिया मनन गन्दना ॥ माम्म मागगाम् । महापौरममाम् ॥ जम्मम्मम्मोलिन् तम गमन एकागाना पलनिकम् ॥ पतगमग नगमे । निगमन तो पुनःनिकालते ॥ नियमपिमेयोनमा- समसामरिनानीनगरचीः । पानलोनियोः न्यपररागामिनिनादितु ।। चन्द्रपामगयो काम पजे मकरगन्मायो । दानयागादियानामत्यमनामिनासम् ।। यायालजन्मनोऽपि पिानन्य चालना। मानया मलिनो पचा नाभरणनः पुनः ।। देवर-भाविकल्पलता pp. 10, 41 and 2. P. 90. रुणद्धि (भामह. 1-7 ): Thero the realing is चास्त्र. वर quoted as an example of वर्णम्टेप in सरसतीकण्ठाभरण. Alsof description of tho palach of King Harsha, the patron of Bina. निरवधि in यामन 4-3-33; tho general rending is स्थितमनिवतित. P. 91. 1. 7. MMss. of काव्यानुशासनविवेक rend पर्याप्त मे न दातुं instend of चके पुजन दातुं 1. 22. Mss. of विवेक rend अगस्यचुलकोरिक्षप्त P. 92. 1. 1. For देवेनाम्बुजजन्मना Ms. of विवेक read ब्रह्माणा पुण्यकर्मणा; 1. 18. चमतिक्षेत्रण देशः पृथिवी तस्मा हिमवत्समुद्रान्तरसुदीचीनं योजनसहरूपरिमाण- मतिर्यक्चक्रवर्तिक्षेत्रम् । (Kautilya's Arthas'astra. P. 338.) Pp. 93-94. Vivelka and Vagbhata read मुद्रक, माहिमक, बोर Viveka reads भैमरवीवेणीकृष्णवेणी. and बनायुजकम्बोज. Vagbhata reads उपलावती, while Viveka. has पलावती. Vagbhata rends हययवन, करकण्ठकुहक, Viveka and Vagbhata have तुवार and हरहर and add जालन्धर after हिमालय. हारहर is the correct reading as हारहौर is mentioned by वराहमिहिर. - . .

·20
NOTES.
:-
With the five divisions of our author of:
The five Divisions of India, or the "Five Indies," as they
are usually called by the Chinese, areas follows:-
I. Northern India comprised the Panjab proper, including
Kashmir and the adjoining hill states, with tho whole of eastern
Afghanistan beyond the Indus, and the present Cis-Satlej States
to the west of the Saraswati river.
II. Western India comprised Sindh and Western Rajpu-
tana, with Kachh and Gujarat, and a portion of the adjoining coast
on the lower course of the Narbada river.
III. Central India comprised the whole of the Gangetio
provinces from Thanesar to the head of the Delta, and from the
Himalaya mountains to the banks of the Narbada.
IV. Eastern India comprised Assam and Bengal proper,
including the whole of the Delta of the Ganges, together with
Sambhalpur, Orissa, and Ganjam.
V. Southern India comprised the whole of the peninsula
from Nasik on the west and Ganjam on the east, to Cape Kumari
(Comorin ) on the south, including the modern districts of Berar
and Telingana, Maharashtra and the Konkan, with the separate
states of Haidrabad, Mysore, and Travancore, or very nearly the-
whole of the peninsular to the south of the Narbada and Mahanadı
rivers." Cunningham's “The Ancient Geography of India" PP.
11-12.
For the various countries of
नक्षलयवगैरामेयायैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।
भारतवर्षे मध्यात् प्रागादिविभाजिता देशाः॥१॥
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोजिहानसङ्ख्याताः ।
मरवत्सघोषयामुनसारखतमत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥
माथुरकोपज्योतिषधारण्यानि शरसेनाथ ।
गौरमीवोदेहिकपाण्डगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥
साकेतकाकरकालकोटिककराच पारियाननगः ।
मौदुम्बरकापिटलगजायावेति मध्यमिदम् ॥ ४ ॥
अथ पूर्वस्यामजनवृषमध्वजपनमाल्यवद्विरयः ।
व्याघ्रमुखमुझकवटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥५॥
खसमगधशिविरगिरिमिथिलसमवटोड्राश्चवदनवन्तुरकाः।
प्राग्ज्योतिषलौहिलाक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥६॥

·NOTES. 21 उदयगिरिभद्रगीडकपोट्रोन्कलकाशिमेकलाम्बष्टाः । एकपदतामलितककोशलका वर्धमानाथ ॥७॥ आमेग्यां दिशि कोशलकालिजावलोपवाजठराताः । शालिकविदर्मवत्साघचेदिकायोप्यंकण्ठाय ॥८॥ गृपनालिकरचर्मवीपा बिन्ध्यान्तवासिनरित्रपुरी। मधुपरहेमफूथ्यच्यालनोवा महाग्रीषाः ॥ ९ ॥ किष्किन्धकण्ठकस्थलनिपादराष्ट्राणि पुरिकदासाणाः । सह नग्नमपर्णशवरामपाये बिके देशाः॥१०॥ अथ दक्षिणेन सरकालाजिनीरिकीर्णताकिटाः । गिरिनगरमलय१रमहेन्द्रमालिन्यभरकच्छाः ॥ ११ ॥ परणटाणवनवासिशिविकणिकारकोहणामीराः। आकरवणायतकदशपुरगोनर्दकरलकाः ॥ १२॥ कर्णाटनहाटविचितकूटनाविषयकोहगिरिचोला । कागद्वीपजटाधरकार्यों प्रात्यमूकध ॥ १३ ॥ वहयासमुक्कासिवारियरधर्मपटनद्वीपाः । गणराज्यंकृष्णयोरपिशिकपद्रिकुमुमनगाः ॥ १४ ॥ सुम्बवनकामणेयकयाम्योदधितापसाधमा ऋपिकाः । कावीमरुचीयनचार्यकसिंहला ऋपमाः॥ १५॥ बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिजिलाशना भद्राः। फाच्छोऽय कुजरदरी सताम्रपर्णाति पिनेयाः ॥ १६॥ नयां दिशि देशाः पहबकाम्बोजतिन्धुसावीराः । बटवामुखारवाम्याकपिटनारीमुखानाः ॥ १७ ॥ फेणगिरियबनमाकरकर्णप्राबेयपारशवशताः । घरकिरातखण्डक्रव्यादामीरचचूकाः ॥ १८ ॥ हेमगिरिसिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रबादरद्रविडाः । खात्याये भलितये शेयश्च महार्णवोऽव ॥ १९ ॥ अपरयां मणिमान् मेघवान्वनीपः क्षुराणोऽस्तगिरिः । अपरान्तकशान्तिकहेहयप्रशस्खादिवोकाणाः ॥२०॥ पचनदरमठपारततारक्षितिजावश्यकनकशकाः। निमर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिकस्थितास्ते च ॥११॥ विशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुखारतालहलमद्राः। अश्मककलतलहनीराज्यनृसिंहवनखस्थाः ॥ २२ ॥ वेणुमती फल्गुलुका गुरुहा भयचर्मरनाल्याः। एकविलोचनालिकदीर्घप्रीवासकेशाध ॥ २३ ॥ उत्तरतः कैलासो हिमवान्वमुमान् यिरिधनुष्मांश्च । क्रौञ्चो मेरुः कुरषखयोत्तराः क्षुबमीनाथ ॥ २४ ॥ कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुनायनामीधाः । भादन्तिहीपिक्षिगतवरमाननाचमुखाः ॥ २५.।।

·88 NOTES. केशवरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः । तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठयानाथ ॥ २६ ॥ अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिालकाः । माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ।। २७ ॥ गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याध । यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताच ॥ २८ ॥ ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः । अभिसारदरदतमणकुखतसैरिन्धवनराष्ट्राः ॥ २९ ॥ ब्रह्मपुरदावंडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः। मल्लापलोलजयसुरकुनटखसघोपकुचिकाख्याः ॥ ३० ॥ एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविद्याश्च । पौरवचीरनिवसनविनतमुखाद्विगन्धर्वाः ॥ ३१॥ वगैरामेयायः क्रूरप्रहपीडितः क्रमेण नृपाः। पाचालो मागधिकः कालिमश्च क्षयं यान्ति ॥३२॥ भावन्तोऽथानत्तों मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः । राजा च हारहौरो मदेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥ ३३ ॥ Vवृहत्संहिता Chapt. XIV. प्राङ्नर्मदायशोणोडूवमुक्षाः कलिङ्गवाहीकाः । शकयवनमगधशवरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१॥ मेकलकिरातविटका पहिरन्तः शैलजाः पुलिन्दाश्च । द्रविडानां प्रागई दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥ 'बम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकसिहाच । पुण्ड्रा गोलालश्रीपर्वतवर्षमानाथ ॥३॥ इक्षुमतीयथ तस्करपारतकान्तारगोपवीजानाम् । तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषसमरशूराणाम् ॥ ४ ॥ गिरिसलिलदुर्गकोशलमरुकच्छसमुदरोमकतुखाराः । धनवासिताणहलबीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥ घोणस नर्मदाया मीमरथायाव पश्चिमाईस्थाः । निर्विन्च्या वेतवती सिना गोदावरी वेणा ॥९॥ मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः। उत्तरपाण्यमहेन्द्रादिविन्ध्यमलयोपगाचोलाः ॥१०॥ द्रविडविदेहान्धाश्मकमासापुरकौहणाः समत्रिषिकाः । कुन्तलकरलदण्डककान्तिपुरम्छेच्छसहरजाः ॥११॥ नासिक्यमोगवर्षनविराटविन्ध्याधिपाश्चंगा देशाः। ये च पिबन्ति सुतीयां तापी ये चापि गोमतीसलिकम् ॥ १२॥ लौहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्मीरिका रथाला च । गजाकौशिक्यायाः सरितो बैदेहकाम्बोजाः ॥ १६ ॥ .

·JOTTS. 28 . गरायाः पूर्वाध हिमपट्टोमन्तचिवाटस्थाः । सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यापलपर्वताश्रषिणः ॥ १७ ॥ चरपुष्पफुहरजीवकणिशुकविगठसूचकाभिचाररताः इतनपुंसकहास्यसभूततन्तेन्द्रजालाः ॥ १६ ॥ सिन्धुनदपूर्वभागो नथुरापश्चार्थभरतावीराः । सुनोदीध्यविपाशासरिच्छतदूरमठसाल्याः ॥ २१ ॥ संगतपरिवाम्बटपारता वाटधानाधेयाः । सारखतार्जुनायनमत्स्यार्द्धप्रामरामाणि ॥ २२ ॥ तक्षशिलमातिकावतपहगिरिगान्धारपुष्कलावतकाः । प्रस्थलमालयकायदाशाणांशीनराः शिवयः ॥ २६ ॥ ये व पिवन्ति चितखामिरावती चन्द्रभागसरितं च । रवरजताकरफुअरनुगमहानालयनयुक्ताः॥ २७ ॥ भानावंदपुष्करसाराष्ट्रामीरशूदरवतकाः । नष्ठा यलिन्देशे सरस्वती पथिमो देशः ॥ ३१॥ फुरुभूमिजाःप्रमानं विदिशावेदस्मृतीमहीतटजाः। खलमलिननीचतलिकविहीनसलोपहतपुस्लाः ॥ ३२ ॥ गिरिदुर्गपाहववेतहणचोलावगाणमरुचीनाः । प्रत्यन्तधनिमहेरछब्यवसायपराक्रमोपेताः ॥ ३८॥ पहत्संहिता-Chap. XVI. of. also the quotations from ger in Bhatlotpala's commentary ad loc. f. also महेन्दो मलयः सद्यः मुक्तिमान् पक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियालथ सप्ताल कुलपर्वताः। भारतस्थास्य वर्षस नब मेदानिशामय । इन्द्रद्वीपः कशेरुमान ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ॥ नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वष वारुणः । अयं तु नवमलेप द्वीपः सागरसंवृतः ॥ योजनानां सहसं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे कियता यस्यान्ते पधिमे यवनाः स्थिताः । ब्राह्मणाः हतिया वेश्याः मध्ये शवाय भागशा। इन्यायुषवाणिज्याविर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥ शतचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिर्गताः। वैदस्मृतिमुखायाध पारियानोदवा मुने । नर्मदासुरसाद्याच नद्यो विन्ध्यादिनिर्गताः। तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ससम्भवाः ॥ गोदावरीमीमरथीकृष्णवेण्यादिकास्तथा। सापादोद्वा नयः स्मृताः प्रापमयापहाः ।। .

·24 NOTES. कृतमालाताम्रपणीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामावर्पिकुल्याया महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः। ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । आसां नधुपनयव सन्यन्याय सहस्रशः॥ ताखिमे कुरुपाचाला मध्यदेशादयो जनाः। पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥ पुण्डाः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणालाच सर्वशः। तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूरामीरास्तथार्यदाः । कारमा मालंवाश्चैव पारियातनिवासिनः । सौवीराः सैन्धवा हूणाः शाल्वाः शाकलवासिनः ॥ मद्रारामास्तथाम्बछाः पारसीकादयस्तथा । आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । समीपतो महाभागा हरपुष्टजनाकुलाः ।। विष्णुपुराण II. Vinayachandra enumerates 84 countries in his काव्यशिक्षा. 'चतुरशीतिर्देशाः गौडकन्यकुब्जकौलाककलिमारवाकुरणाचाल्यकामाक्षोपुण्ड्रोडीशमालवलो- हितपश्चिमकाछवालमसौराष्ट्रकरणलाटश्रीमालार्बुदमेदपाटमरुषरेन्द्रयमुनागमातीरान्तदिमागधमध्यकु- रुकाहलकामरूपकाच्यवन्तीपापान्तककिरातसौवीरमौशीरखाकाणोत्तरापथगुर्जरसिन्धुकेकाणनेपालटकानुरु- एकताइकारपर्वरजर्जरकाश्मीरहिमालयलोहपुरुषश्रीराष्ट्रदक्षिणापथसिंघचौलकौशलपाण्डमन्धविन्ध्यकर्णा- दविधीपर्वतविदर्भधाराउरलाजीतापीमहाराष्ट्रमामीरनर्मदातयद्वीपदेवाश्चेति ।' also हील्याणीलादि पदकम् । पत्तनादि द्वादशकम् । मातरादिश्चतुर्विशतिः। वहू इत्यादि पदात्रिंशत् । भालिन्नादि चत्वारिंशत् । हर्षपुरादि द्विपञ्चाशत् । श्रीनारप्रति षट्पञ्चाशत् । जम्बूसर- प्रमृति षष्टिःपडवाणप्रभृति षट्सप्ततिः। दर्भावतीप्रति चतुरशीतिः। पेटलापनप्रभृति चतुरुत्तरशतम् । पदिरालुकाप्रति दयोत्तर शतम् । भोगपुरप्रभृति पोडशोत्तरशतम्। धवलककप्रभृति पञ्चशतानि । माहवासाबमाष्टमशतम् । कौडणप्रति चतुर्दशाधिकानि चतुर्दशशतानि । चन्द्रावतीप्रति अधदशशतानि । द्वाविंशतिशतानि महीतटम् । नवसहस्राणि सुराष्ट्राः । एकर्मितिः सहस्राणि लाट- देशः । सप्ततिसहस्राणि गुर्जरो देशः पारतश्च । अडलक्षाणि ब्राह्मणपाटकम् । नवलक्षाणि डाहलाः । अयशलक्षाणि द्विनषत्साधिकानि मालवो देशः। पदिशलक्षाणि कन्यकुन्जः । अनन्तरमुत्तरापथ दक्षिणापथं चेति । Hemachandra in his seni aratho explains the names of countries as follows: । प्राग्ज्योतिषा: कामरूपा: मालवाः स्युरवन्तयः। वैपुरानु डाहलाः स्युपैयास्ते चेदयाच ते ॥ वास्तु हरिकेलीयाः भसाथम्पोपलक्षिताः। पाल्वाख कारकुक्षीयाः मरवस्तु दशेरकाः।

·NOTIS. 26 जालन्धरास्निगर्ताः स्युः तायिकास्वर्जिकामिधाः। कश्मीरास्तु माधुमताः सारखता विकणिकाः ।। वाहीकाप्टकनामान: वाल्हीका वाल्हिकायाः। तुकात साखयः स्युः कारूपास्तु वृहहाः ।। लम्पाकास्तु मुरुण्डाः स्युः सौवीरास्तु कुमालकाः । प्रत्यप्रथास्त्वहिच्छत्राः कीकटा मगधाहयाः।। ओण्ड्राः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः । अमिधानचिन्तामणि. 4,22-27. Jayamangala in his commentary on the वात्स्यायनकामसूत्र locates the various countries as under वहा लोहियात पूर्वेण । मना महानद्याः पूर्वेण । कलिना गोडविपयाइक्षिणेन । वाहीकदेश्या उत्तरापधिकाः । आवन्तिका उज्जयिनीदेशभवाः । ता एवापरमालथ्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे उपरान्तदेशः । अपरमालयपश्चिमेन लायषिपयः। नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः । तत्र कर्णाट- विपयात् पूर्वणान्धविषयः । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविपयः । कर्णाटविषयाइक्षिणेन द्रवि- ढविपयः । कोहणविपयात् पूर्वणे बनवासविषयः । For the description of the countries lying on the way from -Ceylon to Ayodhya, see his own वालरामायण (4,26-96), For the modern equivalents of these places, see Cunningham's The Ancient Geography of India', "The Geographical Dictionary of Ancient and Medioeval India" by N. L. Dey, and "The Origival Inhabitants of India" by G. Oppert. For products of. स्थरुपयेपि हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्यान, इस्त्यश्वगन्धदन्ता- जिनरूप्यसुवर्णपण्यासारवत्तराः इत्याचार्याः। न इति कौटिल्यः । कम्बलाजिनाश्चपण्ववर्नाः शयनमणिमुक्तासुवर्णपण्याच प्रभूततरा दक्षिणापये । कौटिलीय अर्यशाल p.298. P. 95. एक ज्योतिर्दशौ. सूर्यशतक 18. 1. 10. Mas. of विवेक read दशदिकूटपर्यन्त. द्वितः (विशाल. I. 11) 1. 14. Viveka rends द्विषा व दिव्यव्यवहार: 1.21 & 22. For यियाः and जिहाः, Mas. of विवेक read यियासन and जिहासन, 1. 23. पश्य पबिमदिगन्तलम्बिना (कुमार. VIII. 84). P. 96. अत्युत्तरस्या (छमार I. 1.) यावास (पाखरामायण 7-47). 1. 14. Read उतरादापयुत्तरविगमिषानं. तवागारं (मेघदूत II. 12).

·26 NOTES. P. 97. 1. 9. पुष्पैः (विद्धशालभक्षिका 1-25);1. 25. कपोले जानक्याः (हनुमन्नाटक. III. 50). In B and the two Mss. of fags and elsewhere the reading is सरस्मेर कारोधमपुलकं वक्त्रकमलम्. The reading of the text is that of A. P. 98. काr ete. gf with this the divisions of time in कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 108. Read समेते. 1. 20. Vivelka reads वर्धमानसोमशुक्लिमा and षर्धमानसोमकृष्णिमा. P. 99. I. 1.of. मधुश्च माधवश्च शुक्रव्य शुचिश्च नभश्च नमस्र्यवेषश्चोर्जश्च सहश्च सह- स्वच तपश्च तपस्य॑श्योपयामगृहीतोऽसि । तैसिरीयसंहिता 1-4-14-1. पौरस्त्यस्तोयदत्तौ.सूर्यशतक 65. There the rending is पावनः; 1. 24, लम्पा- कीनों (बालरामायण 5-36). P. 101. I. 1. Mss. Band Cof Viveka read किल कामिनीमिः 1.21. चन्त्रिकाम्बुनीलावभासं may be taken as one phrase. 1. 22 विवेक reads सुरेभवीथी विवि सावतारा. P. 102. तीक्ष्णं attributed to भास, चित्तमन्तः instead of धर्मचिन्ता, and e: instead of 6 are the different readings. Read मीनानुसारिवकदत्तकरालफालाः द्वित्रि. attributed to कालिदास in सुमा- षितमुकापली. P. 103. वराहवधाणि नवौदनानि may mean rice cooked with the flesh of a boar. P. 104, अभिनघषधू. attributed to मालवरुद्र in मौचित्यविचारचर्चा and to भास in सुभाषितहारावली; found also in सरखतीकण्ठाभरण. The first puda is found in धामनालद्वार too. P. 106. 1. 23. Read सक्तुपाने. P. 108. च्युतसुमनसः attributed to मालवकुवलय in मौविष्यविचारचर्चा; quoted in वामनालङ्कार III. 2-5. There the second pida is 'मलयमवतः सर्पन्तीमे नियुक्ततिच्छिदः' The vritti runs as ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीयपादे प्रकमभेदः । एवं द्वितीयपादः पठितव्यः मनसि च गिर बनन्दीमे किरन्ति न कोकिला'। P. 109. साम्यं. f. विशालमनिका 1-25. सं बने quoted in सरखती- कण्ठाभरण. P. 110. धुनानः quoted in सदुकिकर्णामृत (I. 457). 1. 7. द्वादश भासः of. पचपाई, पाचका......हेमन्तशिशिरावकीकत्येयं कल्पना शहरमाण्य on प्रश्नोपनिषद I-11.

·NOTES. 7 P. 111. कर्ण स्मेर (वालरामायण 5-26). P. 112. राजशेखर. The following verse in सरखतीकण्ठाभरण contalning the name of राजशेखर seems to have been taken from his हरविलास. बटपलमेव कविनामाई यथा- "रातावद्याधिराज्या विसरररसविधाजवाक् क्षमापकारा राका पक्षमामशेषा नयनननयनसा खया खव्यमारा । रामा व्यवस्थिरत्वातुहिनननहितः श्रीः करक्षारधारा राधा रक्षास्तु मह्यं शिवमममवशिव्या विद्यावतारा ॥" निर्विघाष्टदलन्यासमिदं पादाईमक्तिभिः । अस्पृएकर्णिक कोणैः कविनामाझमम्बुजम् ॥ तलाको राजशेखरकमलः। सरखतीकण्ठाभरणे-द्वितीये परिच्छेदे, ·Table showing the portions borrowed from the Kāvyamimāņså. Subject. हेमचन्द्रकाव्यानुशासन- वाग्भटकाव्यानुशासन काव्यमीमांसा. विवेक. and वृत्ति. व्युत्पतिः (कान्यार्थ- अध्याय Ip.5 1.28- अध्याय I pp. 5-6 अध्याय VIIT pp. योनयः)| p.6 1. 80 & p. 7 35-41 ls. 16-17 प्रकृतिः (अर्थन्याप्तिः) अध्याय III pp.122 अध्यात्र V & 128 pp. 60- अध्याय Lx pp. 61 42-44 उपजीवन-शिक्षा अध्याय I pp. 8-10 अध्याय I pp. 12- अध्याय XI & (हरणम्) 18/XIII pp. 56- 64 कविसमयः अध्याय I pp. 11-16 अध्याय I pp. 7-12 अध्याय XIV, XV, XVI PP- 78-89 देशः अध्याय III pp.126- अध्याय I pp. 3-4 अध्याय XVII 190 Pp. 89-98 अध्याय III pp. 180-135 अध्याय V pp. 65- अध्याय XVIT: 67 Pp. 98-112 Vagbhata has not borrowed wholesale from Hemachandra, but in some places has substituted his own and other verses and has summarised in prose the chapter on arafarm. The portions which seem to have been borrowed by the author of the सरखतीकण्ठामरण from this work are referred to in the Notes ·ADDENDA, CORRIGENDA VARIOUS READINGS P.8 1.4 तमामेयी यं वेपं यथेष्टमसेविष्ट, P.8 1. 5. प्रवृत्तिरी मागधी P.81.14, वर्शवी P.81.22. A rends परिमण्डलि- तान्तरीयं P.91.26. कल्पयन्ति कल्पयन्ति चक्रवत्तिक्षेत्र सामान्येन, P. 131. 16. प्रायोपादः P.13 1. 19. न्यस्य विदग्धवदनेषु P.17 1.23. मालस्योत्ताल. P.22 1. 8. तित्तिर्दशधा P.221. 16. अभीपतिवृत्तयः P. 301. 2. रुणाने P.35 1. 17. वेदवेदी समग्रो P.351.22. V सम्भावितैक. P.36 1.8. V त्रिसन्ध्यं निदिशेनमः P.37 1. 12. कांधिन् P.381.1.7 विदन्ति P.891. 18. सार्द्धमाणमदमण्डनाः P.421.6. VA कण्ठुलं VB कण्ठळं P.43 1.4. VA देव P.441.9. Vखन्दोलन. P.44 1 23. न खः P.47 12. पलना पक्रोक्तिः P.481.6. स्मेर. P.601.21, सडेखनीक.. P. 581. 16. महामात्र. and शाखाहत P.661. 11. V.भुक्त्वा P.571.11. Vन चिशीर्यते P.67 1. 14. विशेषः, P.57 1.15. Vत्सन्न P.69 1. 10. Vहिनधामनिया P.601.10. V मुद० P.60 1.15. थायां तदस्सिन् P.601. 16. V सर्वध P.68 16. पुनरेकाश P.69 1.2-1. क्षोणीसुद्भवन P.G9 1.2. परिसहयाः P.731. 19. मुजमुत्तभ्य P.741. 17. K विपाण्डपु P.71 1. 18. K हसतीय P.751. G. देवी श्रुतिः P.771.10. रमणी रमणीय. P.79 1. 19. दत्तारूपालीम् P.791.18. Vवीचिभिः P.791.20. Vवर्णस्फाति P.791.1. एवमन्यदपि । P.80 1. 6. V सन्तापमपहरति P.801. 20. Vफुम्भोपवाह्यत्वं P.801.25. Vशादावित. P.81 1. 1. उत्सेक्या P.811. 14. कुअरविन्दु. P. 81120. विवदामहे P.811.21. दूरदूरस. P.811.21. V किन्वति P.881, 18. V प्रतिदिशामिव P. 841. 14. V दानवजुत. P.84 1.27. तटचलावद्ध P.85 1. 1. Vपुरमविशदयोध्या P. 86 I. 13. V adds one verse after the verse gret; see notes. P.86 1.14. जन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो घालत्वम् । P. 86 1. 19. V मूर्तत्वममूर्तत्वं च यथा P.861.25. मनो मेयं P. 88 1. 19. सोढाविषवृषवाहनयोग- लीला- P.89 1. 19. वलस्यैको P.891.20. V प्रभवति P.901.2. चास्य P.90 1.4 V वर्गमृत्यु P.901.4. मेदात्रीणि ·2 . . P.90 1.6. V लोकत्रयात्मक P.90 1,8. V भोगधृति. P.90 1.9. Vशाधन्विने P.90 1. 17. V स्थितमनिवर्तित. P.91 1.4.दीपान्य. p.911.5. V प्रसृमर० P.91 1.7. ए पर्याप्त मे न दाढे P. 911. 11. V विहितो. P. 911 22. V अगस्त्यधुलकोत्क्षिप्त P.911. 28. Vतरता पूतरायितम् P.911.24. V adds कविप्रसिद्ध्या वा विसृष्टपरमार्थ सर्वमुपपन्नम्। P.921.1. A.and V B ब्रह्मणा पुण्य- कर्मणा P.921. 4. तथोत्तरेण P.92 1.7.Vवर्षमन्यमस्य च P. 92 1. 11. VA and V B drop अद्रिराज P.92 1. 16. V कुमारीद्वीपे च P.98 1.7. V पुष्पलतावितानैः P.98 1. 18. चातुर्वर्ण्य P.93 1.19. VA परतः P.98 1. 25. सूरक। P.93 1. 25. V माहिष्मक and वैदर्भ P.98 1.26.V चौड P.981.27.Vवेकर P.9412. V भैमरवीवेणीकृष्णवेणी P.941.3.Vताम्रपर्णीपलावती P.94 1.7. V हिण्डिवा P.941.9. V P.941. 10. Vतुवार P.941. 10. हरहूर P.941 11. V हिमालयजालन्धर० P.95 1. 10. VA दशदिकूट P.951, 14.द्विधा च दिव्यव्यवहारः P.95 18.21 and 22 V यियासन and जिहासन् P.951,19. छत्रच्छवि० P.96 1. 14. उत्तरादावयुत्तरदिगमिषानं P.97 1 .. प्राचीतः P.97 1.8. V नागवल्लीदलेषु P.97 1. 12. पत्ररशोकोऽर्षितः P. 97 1. 28. V कोसलेन्दुपुत्रि P.981. 18. Vadds कालः कामादि- भेदमिन्नश्च P.981. 18. V कला तु P.98 1. 14. समेते P. 98 1. 20. V सोमशुलिमा, वर्धमान- सोमकृष्णिमा P. 991.2.V सहा P.991.8. V कदम्ब० P.991.11. V Band VC विश्वरये- वादिमार्गः P.991,21. VAand VBसरत्सार- सारी P.991.28. VBand VOचन्द्रभाग विचितसुमनसः कुलमान कम्पयन्तः P.100 1. 8. Vबुम्बालका P.101 VBand VOकिल कामिनीनिः P.101 1. 12. VB प्रोन्मादयन्ती VO प्रोन्मोदयन्ती P. 1011.14.V Band vO विशेष- यन्ती P.101121. VA. and VB लोका- नवलोकनोत्कान P. 101 1. 21. चन्द्रिकाम्बुनीलावमास P. 101 1.22. V सुरेभवीथी दिवि सावतारा P.1011.29. VBand VCीर्णा- ब्जखण्डानि P.1021.1. परिणामनम्राः P. 1021.12. Vमेष: P. 1021.16. दत्तकराठफाला: P. 1021.21.V जित्रा P. 1021, 24V सिक्थकाव्याः P. 103 1. 1. नवौदनानि P.1081.1.V समदरसानि P. 1081.1. Vहरन्ति च P. 108 1. 12. माधुर्यत्री० P.108 1. 16. दीर्घा वनायुजकम्बोज ·3 P. 1081. 1. शूत P. 1081.3. जलचन्दन. P. 1081.9.V सर्पसारमा P. 108 1. 18. Vगृहन्तीमे किरन्ति P. 109 1.20. कर्दमेन जनयन्ति P. 110 1. 11.V adds यथा before P. 104 1. 10. V निलीनमीनामु P. 1041.14. VB and VC पुण्य- दुराहा P. 1041. 15. VCसधनकनन्द्यः P.1061.16. प्रपश्चार्चितकाधनारः P. 106 1, 22. Vवसन्तः P. 1051.24.स्टे P. 106 1. 11. Vताडीहमाणां P.1001.13.7 नवमालिकानां P. 106 1. 16. Vधातुकीका P.1061.19. V खेदारासतामपास्य P.1061.29. V समभ्यचिंतसक्तुधाने P. 107 1, 9. V चूर्ण P. 107 1.17.V एण्या P. 1101. 13. शिराशीकरः P. 1101. 14. V चन्द्रकाणि P. 1101.15. Vadds यथावा before P. 1111. 14. V B and VCशोमा- लग्VA शोभायः P. 1111.15. Vतसप्तममनुपयोगि तया K-पाण्यानुशासन of हेमचन्द्र V-काम्यानुशासनविवेक VA, VB and va mean tha three different mag, of fade. A is undatod, whilo B and C are datod Samy. I668.

·No text on this page.

·Index of Verses occurring in the Lävyamimånså. पृथं . १६ अधिरोपित आणे अहहान जातिकान्त अतितूर्णमति अवारदाता अबोपचारः अबोपवप ७२ ८३ १०९ ११० क १०१ . अध पथि ८५ ९६ ५३ ९१ ४३ ९१ ११२ १२ १११ १०२ . ४४ अयानादेवदा अनुसन्धान अनेन अन्ताज अपदिल. अपां अप्रत्यभिप्रेय. अभिनवकुश अभिनववधू० अमिमुखे अभियोगे अमिलाप . १११ अन्यादजेन्द्र अव्युत्पत्ति असकल. असूच्यत अस्ताहिक अखि चित्र अस्ति देयो अस्त्युत्तर महर्निशा० आकम्पित. आकाश मागस्य मागोपालक० माच्छिद्य आत्मारामा माविले आननेन्दु माप: आपात. आ मूलतो मा मूलयष्टेः आने- बालिक्ष्य आवापोदरणे भाषिणः बासंसार भासीदति पाखीको मास्थान इति काल. इति विकसति इतिहास इत्थं कविः ७. २५ १०४ २४ ។។ ४८ S अयं काकु १०५ ८७ २१ १०३ ७९ अयं प्रसूनोदुर० अयं सः अवमर्तव मरण्ये अर्थः स एव भर्षिजनार्थ अलस. अल्पाक्षर अविरल अविस्पष्ट मवीनादौ ४७ YG 0 ५ ११२ ४२ ६३ ·२ पृष्ठ पृष्ठ ऊरुद्वयं १११ 0 ९८ एक एकद्विन्यादि. ११२ १३ ४८ ५८ इत्यारं इत्थं वे इत्यं देश इत्यं समा० इत्यनन्तो इत्यनन्य. इत्यर्थः इत्युकवानुक्तिविशेषरम्यं मनः इत्युकषानुक्तिविशेषरम्यं रामा. इत्युद्वे इत्येषः इदं कविभ्यः इदं मासा इदं महाहास. इदं हि इयं नः एकोऽर्थः एणा: एतकि एतत्सुन्दरि एतयत् एतां एताः एवं कपमसौन कथमसौ मदनो १०७ १६ ८५ ३५ १९,४५ १० ४१ ५२ २ २३ श्यं सा ५५ १८ ३२ १०७ ३३ १०॥ उतरी उच्यता उसेवा उत्खात. उत्पादक उदयति नवनीत ८३ ६२ १११ कपाले कपोले करमा: करोति कर्कन्धूनां कोट कणे कर्पूर. कलि. कविख कवीनां .कवेः कथित कस्त्वं काम्या: कान्ते ७४ उदयति पक्ष्य १५ १८ १०४ उदर उदीच्या उहण्डोदर० उद्यानानां उन्मायलम्बु उपानयन्ती उपोप १६ १४ १४ .. १०३ ४१ १०१ २८ . काम भवन्तु : उमौ ४१ ३२ १५ उमैकपादा. उपस काम विवृणुते कारयित्री कार्या काव्यकाव्या. . : ऊबद्वद्ध ६१ ·३ पृष्ट कायमग्यो पृछ १०६ १०३ ११० १५ कादमीरी 0 . ८. १०९ कोति किच किमिह किनीः कियग्मानं पुणविः गूवाकान गेहाजिरेषु गेहे गोग्राम गौशाद्याः प्रोप्मे प्रमिक घोरपोर० चकार चकोर० चक्र दहतारं चक्रं रथो चतसृष्वपि चतुस्समुरा चत्वार एते चलारि २४ १०० ११० १२ अनुद. कुरचक कुर्वला पुर्वद्धिः कुवलय. ४१ कृतः केदार एवं १०२ ३५ २४ १०१ ८६ ६५ १०६ . चन्दा चरन्ति चलचट्ठल० चाप चिन्ता चैत्रे चित्री चैत्र मर्दिः च्युत जडा जड. जनापवाद ४८ १०१ १०१ १०४ १०० . १०८ कोपात कैलास क्रियता कोषं क्षिति खं बने खजूर. ख्याता गगन गतः गये गर्म गर्मान् गंमीरखं गीत. गुणादान गुणाजुरामा गुणालदार ९० . १०८ १०० २४ २३ जयति जयसमल. जयलोक. जयन्ति धवल. जयन्ति नील. जयन्ति बाणासुर जल. जानीया ५१ १५ २६,४१,८३ १०९ ·पृछ ४० १०१ ४३ ९५ ८९ ५३ ६७ ज्योसो ज्योत्लाजल. ज्योलापूर ज्योत्साचिः तआकारा० तं शम्बरासुर ततः पुरखाव ततखम. ततोऽरुण तत्तावदेव तत्र हमा० तत्रागार तथागताया तदेव तनु० तन्बड़ी तन्यानो तमेनं तव तस्य ९३ ५६ 'दलकुटज. दख्यता दश० दक्षिणो दानवाधिपते दारियं विश्यात् दीपयन् दीपीकुर्वन् दुःखेन्धनक० दूराकृष्ट दूरात दृष्ट दृष्ट्वा घष्ट्रकासन देवासुराः देवी देशेषु दोर्दण्ड दोर्मन्दीरित. देवायत्ते योतिता. द्राक हुमोद्भवाना १२ २५ ६६ ४७ १८, ६५ १११ २४ ४० ताड तापापहार. तामुत्तीर्य ताम्बूळ० तासां तिष्ठन्या तीक्ष्ण १०१ १११ २२ इन्दो. छा सुपर्णा . ८५ द्वित्र १०२ ९५ १०१ ते पान्तु द्वीपाणि द्वीपान्तराणां छौ बज. त्यागाधिकाः त्यागो बद्धिप्रयोगे खं पासि खमेव घन्यातु घुनानः दखा वहशाचे ११० १०० १०९ धूली.

·५ पृष्ट पृष्ठ १०७ ३४ ११२ नदी नयो न निसर्गः न प्राप्त १०२ १५ १८ ७२ ३. ३३ ४८ नमनारायण नमः शिवाय नमः संसार २२ ९. २० १५ ११२ ६४ २ २४ ९५ ६६ ३५ पच्यन्त. पत्र पठन्ति लटभ पठन्ति संस्कृतं पत्युः पदवाक्यविदा पदवाक्यविवेकोऽयं पदान्तरं पनसादि पर. परिक्रिया परिग्रह पश्य पाक. पाचालक पाण्डोः पाण्ज्यो. पादन्यास पादखे पाने पितुः पिनद्धं पिबन्याखाय पिहिते पुभाग नमत्तल नमत्रिभुवना. नमोऽस्तु नयनोदरयोः नव० नव्यस्त नस नागावासः नातिस्पष्टो नाचन्त. नामी. नालिक्षितः माधर्य लयि ३३ ३६ ३४ ३८ ४१ ८६ १०६ १०३ हैं. 4 १०५ नार्य यत् ३९ ३७ २५ . ६६ २७ १०४ नासतो नासयं नास्त्यचौर निगदित. निलं निरवधि निर्विवेक निचेतना निक्षेपो नीचः नीलाम. नेछ। नेपाल्यो ६६ २५ ५१ पुरोवाता पुष्पं पुष्पनिया. पुष्पिण्वी पुष्पैः पुंसः पुस्कोकिला पृथक्लेन पौरस्त्यः प्रतिग्रह १०५ ६६ ३९ ६४ १३ प्रतिमा यस्ताक्षरा ·ई पृष्ठ १८ १०५ .११ ११० .-७५ १०१ . ३३ ६५ ४३ ५६ ८३ २७ ६९ १२ ७ प्रतीच्छ० प्रत्यक्ष प्रणत. प्रथयति "प्रवर्तते प्रशान्त. प्रसन्न प्रसने प्रसरति प्रसरबिन्दु प्रसरन्ति प्रसर्पन प्राग्दिशः प्राणानां प्रावृष्यम्मो. प्रियच. प्रोषितकेन्दु फुलाविमुक्का बहुविधमिह वाहर्षेषु बहपि बुद्धिमत्त्वं नझन् भानू० भवति भवतु भाख भ्रमति. प्रल मनोऽधिक मरकत. भरुवक० मसार महानवम्या महासुर मा कोश मा गाः पाताल मा गाः पान्थ मातद्वानां मायचकोरेक्षण मायन्मतः मा निषाद मा मैः मालती मालायमानामर० मासि मार्गानुगेन मिथ्या० मीनध्वजः मुक्तके मुकानां मुकाळताः मुख० मूर्ति मूल मूलैक्य मेष. मेघाना ८४ ८७ ૨૪ ३५ ५४ १३ ५ ७७ १९ ६४ २५ १८ य एवं ४० ३७ १०६ २९ भ्रामका मनन मण्डलीकृत्य मन्नामि मदं मध्ये मनाक. ३२ यत्कायमानेषु यत्किचिव यचन्द्र यत्तत्राकान्ति यस्पदानि यत्राचि यथा जन्मा. २० १११ ९१ ६९ ·पृष्ठ पूछ १०२ ३४ ५४ ३१ ६ यथा यपा पुण्यति यथा यथामियोताच यथा व्याघ्री यदि में यदेतत् यद्यपि यघछन्बर बदग्याभिः यन्नद्रावित यधुम्वति यसपा ८० १०५ ११२ ६८ रात्रिः रीति रीतिरूप रुणद्धि रोहीतक. लकुचायतव्याज लम्पाकीना लत् ललित लान्या: छावणो लोढामियोपनिषद लेखया बोलत ८० ३३ २५ यस्तु प्रयुद्ध यस्तु शारददि ६६ २८ १७ ४३ १०० . ६४ १०१ २६ १०३ यस्य केशेष बन्य तान्न यस यस्यायोऽव: यस्याराति यसोसमा या केलि. या मन्द्रिका यादास या दुनाऽपि यायावरीयः साव्यागरवती यतका युधिष्ठिर अमच्छासन येऽपि ये कीर्ण येन येषां मध्ये ६ ३८ वध बनानि वन्या वयं बरदाय वराह वल्मीक वसन्ते वत वाग्भावको वासा. विकास० बिचकिट वित्रज विद्यापराप्सरो० विद्यास्थानानां विद्येव विधर्माणो विन्ध्यव विन्ध्यस्य विमच्या १५ १०० ३२ ३३ ११० . १०३ येषां वलमया ३ १७ ये सीमन्तित यो माघबी० खद रलनिक रवि० ८१ ७१ २३ ·पूछ पृष्ठ ६७ १५ ७६ ३९ ५७ ४४ 0 . ६५ ३० . २२ ६३ ३६ ३१ २८ १०१ १४ २ २१ ७३,७४ ७८ ६२ ३८ . ३ विमुक्ता वियति विरम विलास. विशिखा विशेष विषयस्य वेदार्थस्य वैदर्मी व्यका व्योम्नि शब्दानां शब्दार्थ शब्दार्थोचिषु शम. शरद शरीर० शाखा शारदायाः शेता शैल शोकाश्रुमिः योभान्धो. धान्ता त्रियः श्रीमन्ति श्रुतीनां श्याम श्यामेषु सकाकु० सखजरीटा संख्या सहिपता सति सत्काव्ये स दक्षिणापा सघः सन्ति सन्मार्गालोकन स पातु वो यस्य जटा. स पातु वो यस्य शिखा. स पातु वा यस हता सम समासरूपक समासन्यासविन्यासः समासव्याससंहब्धं सम्यक संविधात. संखम्भिनी सरखती सरितां सर्गः सर्व सशमी. स सञ्चरिष्णुः ससंस्कृतं समल्लकी सहकार सह्यादेश सा पत्युः सांयातिक सायं सा तब साभाति सामान्य सारखतः सारखतं सिद्धार्थ सिद्धिः सुच सुराष्ट्र सुसर्जिा सेय १०३ ३६ ३४ ८१ my mr M . १०० ७० १०७ ९६ १११ ६० ४२ ३६ ६९ ९६ १. ११ १०१ ३२ ८२ २० १५ . २४

·No text on this page.