·॥ अहम् ॥ श्रीमद्गणधरप्रवरगौतमस्वामिवाचनानुगतम् । श्रीमन्मलधारीयहेमचन्द्रसूरिसंहब्धवृत्तियुतम् । श्रीअनुयोगद्वारसूत्रम् ॥ ऐं नमः । श्रीवीतरागाय नमः ॥ सम्यकसुरेन्द्रकृतसंस्तुतपादपद्म-मुद्दामकामकरिराजकठोरसिंहम् । सद्ध- र्मदेशकवरं वरदं नतोऽस्सि, वीरं विशुद्धतरबोधनिधि सुधीरम् ॥ १ ॥ अनुयोगभृतां पादान् वन्दे श्रीगौ- तमादिसूरीणाम् । निष्कारणवन्धूनां विशेपतो धर्मदातॄणाम् ॥ २ ॥ यस्याः प्रसादमतुलं संप्राप्य भवन्ति भव्यजननिवहाः । अनुयोगवेदिनस्तां प्रयतः श्रुतदेवतां वन्दे ॥ ३ ॥ इहातिगम्भीरमहानीरधिमध्यनिपति- तानध्यरतमिवातिदुर्लभ प्राप्य मानुपं जन्म ततोऽपि लब्ध्या त्रिभुवनैकहितश्रीमजिनप्रणीतयोधिलाभं स- मासाथ विरत्यनुगुणपरिणामं प्रतिपद्य चरणधर्ममधीत्य विधिवत् सूत्रं समधिगम्य तत्परमार्थ विज्ञाय ·प्रस्तावना. अनुयोग० मलधारीया ॥१॥ खपरसमयरहस्यं तथाविधकर्मक्षयोपशमसंभविनीं चावाप्य विशदप्रज्ञां जिनवचनानुयोगकरणे यतितव्यं, तस्यैव सकलमनोऽभिलपितार्थसार्थसंसाधकत्वेन यथोक्तसमग्रसामग्रीफलत्वात्। स चानुयोगो यद्यप्यनेक- ग्रन्थविषयः संभवति, तीपि प्रतिशास्त्रं प्रत्यध्ययनं प्रत्युद्देशकं प्रतिवाक्यं प्रतिपदं चोपकारित्वात्प्रथममनु- योगद्वाराणामसौ विधेयः । जिनवचने ह्याचारादि श्रुतं प्रायः सर्वमप्युपक्रमनिक्षेपानुगमनयद्वारैर्विचार्यते, प्रस्तुतशास्त्रे च तान्येवोपक्रमादिद्वाराण्यभिधास्यन्ते, अतोऽस्यानुयोगकरणे वस्तुतो जिनवचनस्य सर्वस्या- प्यसौ कृतो भयतीत्यतिशयोपकारित्वात्मकृतशास्त्रस्यैव प्रथममनुयोगो विधेयः। स च यद्यपि चूर्णिटीका- द्वारेण वृद्धैरपि विहितः तथापि तद्वचसामतिगम्भीरत्वेन दुरधिगमत्वाद् मन्दमतिनाऽपि मयाऽसाधारणश्रु- तभक्तिजनितौत्सुक्यभावतोऽविचारितखशक्तित्वादल्पधियामनुग्रहार्थत्वाच कर्तुमारभ्यते ॥ .॥ नाणं-पंचविहं पण्णत्तं, तंजहा-आभिणिवोहियनाणे सुयनाणं ओहिनाणं मणपज्जव- नाणं केवलनाणं (सू०१) अस्य च' शास्त्रस्य परमपदप्राप्तिहेतुत्वेन श्रेयोंभूतत्वात् संभाव्यमानविनत्वात् तदुपशमार्थ शिष्टसमयप- रिपालनार्थं चादौ मंगलरूपं सूत्रमाह-'नाणं पञ्चविहं' इत्यादि, व्याख्या-ज्ञातिर्ज्ञानं कृत्यल्युटो बहुलं' (पा० २० ॥१॥ २२ ·. ३-३-११३) इति वचनात् भावसाधनः, ज्ञायते-परिच्छिद्यते वस्त्वनेनास्मादस्मिन्वेति वा ज्ञानं, जानाति-ख- विषयं परिच्छिनत्तीति वा ज्ञान-ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमक्षयजन्यो जीवस्वतत्त्वभूतो बोध इत्यर्थः, विहं ति पञ्चेति-सझ्यावचनो विधानानि विधा:-भेदाः पञ्च विधा अस्येति पञ्चविधं-पञ्चप्रकारमित्यर्थः, 'पण्ण- तंति प्रज्ञप्तमर्थतस्तीर्थंकरैः सूत्रतो गणधरैः, प्ररूपितमित्यर्थः, अनेन सूत्रकृता आत्मनः स्वमनीपिका परि- हृता भवति, अथवा प्राज्ञात्-तीर्थकरादाप्त प्राप्तं गणधरैरिति प्राज्ञासम्, अथवामाज्ञैः-गणधरैस्तीर्थकरादात्तं-५ गृहीतमिति प्राज्ञातं, प्रज्ञया वा भव्यजन्तुभिराप्त प्राप्त प्रज्ञासं, न हि प्रज्ञाविकलैरिदमवाप्यत इति प्रतीतमेव, इखत्वं सर्वत्र प्राकृतत्वादिव्यवयवार्थः, अक्षरयोजना वेवम्-ज्ञानं परमगुरुभिः प्रज्ञप्तमिति सम्बन्धाः, कति मंगलार्थ विधमिति, अनोच्यते, पञ्चविधमिति ॥ तस्यैव पञ्चविधत्वस्योपदर्शनार्थमाह- तंजहे'त्यादि, तद्यथेत्युपन्या- सार्थः, आभिनियोधिकज्ञानं श्रुतज्ञानम् अवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं केवलज्ञानं चेति । तत्र अभीत्याभिमुख्ये णम् नीति नैयत्ये, ततश्चाभिमुखो वस्तुयोग्यदेशावस्थानापेक्षी नियत-इन्द्रियाण्याश्रित्य स्वस्वविपयापेक्षी बोधः १० अभिनियोध इति भांवसाधना, स्वार्थिकतद्वितोत्पादात्स एवाभिनियोधिकम्, अभिनिबुध्यते आत्मना स इत्यभिनियोध इति कर्मसाधनो वा, अभिनिवुध्यते वस्त्वसावित्यभिनियोध इति कर्तसाधनो वा, स एवा- भिनियोधिकमिति तथैव, आभिनिवोधिकं च तद् ज्ञानं चाभिनिवोधिकज्ञानम्-इन्द्रियपञ्चकमनोनिमित्तो १४ योध इत्यर्थः । अवर्ण-श्रुतम् अभिलापप्लावितार्थग्रहणस्वरूप उपलब्धिविशेषः, श्रुतं च तद् ज्ञानं च श्रुतज्ञा- ·?v अनुयोग मलधारीया ॥२॥ २० नम्, अथवा श्रूयत इति श्रुतं-शब्दः स चासौ कारणे कार्योपचाराद् ज्ञानं च श्रुतज्ञानं, शब्दो हि श्रोतुः सामिलापज्ञानस्य कारणं भवतीति सोऽपि श्रुतज्ञानमुच्यते । अवधानमवधिः-इन्द्रियाद्यनपेक्षमात्मनः सा- क्षादर्थग्रहणम्, अवधिरेव ज्ञानमवधिज्ञानम्, अथवा अवधिः-मर्यादा तेनावधिना-रूपिद्रव्यमर्यादात्मकेन ज्ञानमवधिज्ञान । संज्ञिभिर्जीवः काययोगेन मनोवर्गणाभ्यो गृहीतानि मनोयोगेन मनस्त्वेन परिणमितानि द्रव्याणि मनासीत्युच्यन्ते, तेपां मनसां पर्यायाः-चिन्तनानुगुणाः परिणामास्तेपु ज्ञानं मनःपर्यायज्ञानम्, अथवा यथोक्तखरूपाणि मनांसि पर्येति-अवगच्छतीति मनःपर्यायमिति कर्मण्यण ( पा० ३-२-१), तच तद् ज्ञानं च मनःपर्यायज्ञानं । केवलं-संपूर्णजेयविषयत्वात् संपूर्ण तच तद् ज्ञानं च केवलज्ञानमिति ॥ अवग्रहा. दिभेदचिन्ता त्वेतेषां ज्ञानानामत्र न क्रियते, सूत्रेऽनुक्तत्वेनाप्रस्तुतत्वात् नन्यादिषु विस्तरेणोक्तत्वाचेति । अनेन च शास्त्रस्यादावेव ज्ञानपञ्चकोत्कीर्तनेन मङ्गलं कृतं भवति, सकलक्लेशविच्छेदहेतुत्वेन ज्ञानस्य परम- मगलत्वात् । अभिधेयं तु गुणनिष्पन्नानुयोगद्वारलक्षणशास्त्रनामत एव सकाशात्प्रतीयते, उपक्रमाद्यनुयोग- द्वाराणामेवेहाभिधास्यमानत्वात् । प्रयोजनं तु प्रकरणकर्तृश्रोत्रोः प्रत्येकमनन्तरपरम्परभेदाचिन्तनीयं, तत्र प्रकरणकर्तुरनन्तरं सत्त्वानुग्रहः प्रयोजनं, श्रोतुश्च प्रकरणार्थपरिज्ञानं, परम्परं तु द्वयोरपि परमपदप्रासिः, इदं तु यद्यपीह साक्षान्नोक्तं तथापि सामर्थ्यावसीयते, तथाहि-सत्त्वानुग्रहप्रवृत्ता एव परमगुरव इदमुपदि- शन्ति, तदनुग्रहे च क्रमेण परमपदप्राप्तिः प्रतीतैव, श्रोताऽपि गुरुभ्यः प्रस्तुतप्रकरणाथै विजानाति, तत्परिज्ञाने अभिधेया- दिकथनम् ॥२॥ २८ ·. च सकलजिनवचनानुयोगकरणे कुशलतामासादयति, तत्कुशलतायां च विप्रहाय हेयानुपादाय उपादेयान् संप्राप्य प्रकर्पवञ्चरणकरणं कृत्वाऽतिदुष्करतपश्चरणं अनुभूय विशदकेवलालोकतः सकलत्रिलोकीतलसाक्षा- करणं प्रविश्य सकलकर्मविच्छेदकर्तृ शैलेशीकरणं सकलमुक्तजनशरणं परमपदमधिगच्छतीति । सम्बन्धो- ऽप्युपायोपेयलक्षणो गम्यत एव, वचनरूपापन्नं हि शास्त्रमिदमुपायस्तदर्थस्तूपेय इति । एवं च समस्तशास्त्र- काराणां समयः परिपालितो भवति, उक्तं च तैः-" संबंधभिधेयपओयणाई तह मंगलं च सत्यम्मि । सीस- पवित्तिनिमित्तं निविग्घत्थं च चिंतिजा ॥१॥” इत्यलं विस्तरेण ॥१॥ तत्थ चत्तारि नाणाई ठप्पाइं ठवणिज्जाइं णो उदिसंति णो समुदिसंति णो अणुण्ण- विजंति, सुयनाणस्स उद्देसो समुद्देसो अणुण्णा अणुओगो य पवत्तइ (सू०२) यदि नाम ज्ञानं पञ्चविधं प्रज्ञप्तं ततः किमित्याह- तत्थे' त्यादि, 'तत्र' तसिन् ज्ञानपञ्चके आभिनियोधि- कावधिमनःपर्यायकेवलाख्यानि चत्वारि ज्ञानानि 'ठप्पाईति स्थाप्यानि-असंव्यवहार्याणि, व्यवहारनयो हि यदेव लोकस्योपकारे वर्त्तते तदेव संव्यवहार्य मन्यते, लोकस्य च हेयोपादेयेष्वर्थेपु निवृत्तिप्रवृत्तिद्वारेण प्रायः १ सम्वन्धाभिधेयप्रयोजनानि तथा मङ्गलं च शाले। शिष्यप्रतिनिमित्तं निर्विघ्नार्थ च चिन्तयेत् ॥१॥ २ णो उद्दिसिजति णो समुद्दिसिजति प्र. १० १३ ·अनुयोग मलधारीया श्रुतदिशा- दिविचारम सू०२ २० श्रुतमेव साक्षादयन्तोपकारि, यद्यपि केवलादिदृष्टमर्थं श्रुतमभिधत्ते तथापि गौणवृत्त्या तानि लोकोपकारी- णीति भावः । याक्तन्यायेनासंव्यवहार्याणि तानि ततः किमित्यहि-'ठवणिज्जाईति ततः स्थापनीयानि एतानि, तथाविधोपकाराभावतोऽसंव्यवहार्यत्वात्तिष्ठन्तु, न तैरिहोद्देशसमुद्देशाद्यवसरेऽधिकार. इत्यर्थः, अ- धवा स्थाप्यानि-अमुखराणि खखरूपप्रतिपादनेऽप्यसमर्थानि, न हि शब्दमन्तरेण खखरूपमपि केवलादीनि प्रतिपादयितुं समर्थानि, शब्दश्चानन्तरमेव श्रुतत्वेनोक्त इति स्वपरस्वरूपप्रतिपादने श्रुतमेव समर्थ; स्वरूपक- धनं चेदमतः स्थाप्यानि, अमुखराणि यानि चत्वारि ज्ञानानि तानीहानुयोगद्वारविचारप्रक्रमे किमित्याह-अ- नुपयोगित्वात् स्थापनीयानि, अनधिकृतानि, यत्रैव खुद्देशसमुद्देशानुज्ञादयः क्रियन्ते तत्रैवानुयोगः तद्- द्वाराणि चोपक्रमादीनि प्रवर्तन्ते, एवंभूतं त्वाचारादि श्रुतज्ञानमेवं इत्यत उद्देशाधविषयत्वादनुपयोगीनि शेपज्ञानानि, इत्यतोऽत्रानधिकृतानि । अत्राह-अनुयोगो व्याख्यानं, तच शेषज्ञानचतुष्टयस्यापि प्रवर्त्तत ए- वेति कथमनुपयोगित्वं, ननु समयचर्यानभिज्ञतासूचकमेवेदं वचो, यतो हन्त तत्रापि तदूज्ञानप्रतिपादकसू- संदर्भ एव व्याख्यायते, स च श्रुतमेवेति श्रुतस्यैवानुयोगमवृत्तिरिति । अथवा स्याप्यानि-गुर्वनधीनत्वेनोद्दे- शाद्यविषयभूतानि, एतदेव विवृणोति-स्थापनीयानीति, एकार्थों द्वावपि, इदमुक्तं भवति-अनेकार्थत्वादतिगम्भी- रत्वाद्विविधमन्नाद्यतिशयसम्पन्नत्वाच पायो गुरूपदेशापेक्षं श्रुतज्ञानं, तच गुरोरन्तिके गृह्यमाणं परमकल्या- णकोशत्वादुद्देशादिविधिना गृह्यत इति तस्योद्देशादयः प्रवर्त्तन्ते, शेपाणि तु चत्वारि ज्ञानानि तदावरंण- ॥३॥ २७ ·. कर्मक्षयक्षयोपशमाभ्यां खते एव जायमानानि नोद्देशादिप्रक्रममपेक्षन्ते । यतश्चैवमत आह-नो उहिंसि- जंती' त्यादि, नो उद्दिश्यन्ते नो समुद्दिश्यन्ते नो अनुज्ञायन्ते, तत्र इमध्ययनादि त्वया पठितव्यमिति गुरुवचनविशेष उद्देशा, तस्मिन्नेव शिष्येण अहीनादिलक्षणोपेतेऽधीते गुरोनिवेदिते स्थिरपरिचितं कुर्विद- मिति गुरुवचन विशेष एव समुद्देशः, तथा कृत्वा गुरोनिवेदिते सम्पगिदं धारयान्यांश्चाध्यापयेति तद्वचन- विशेप एवानुज्ञा, 'सुयणाणस्से' त्यादि श्रुतज्ञानस्योद्देशः समुद्देशोऽनुज्ञा अनुयोगश्च प्रवर्तते॥२॥ तत्रोदेशादीनां त्रयाणां खरूपं संक्षेपत उक्तमपि विनेयानुग्रहार्थं किञ्चिद्विस्तरतः उच्यते-तत्राचाराधगस्य उत्तराध्ययनादिकालिकश्रुतस्कन्धस्य औपपातिकाद्युत्कालिकोपागाध्ययनस्य चायमुद्देशविधिः-इहाचारागाद्य- न्यतरश्रुतमध्येतुमिच्छति यो विनेयः स खाध्यायं प्रस्याप्य गुरुं विज्ञपयति-भगवन् ! अमुकं मम श्रुतमुद्दि- शत, गुरुरपि भणति-'इच्छाम' इति, ततो विनेयो वन्दनकं ददाति १, ततो गुरुरुत्थाय चैत्यवन्दनं करोति, तत ऊर्ध्वस्थितो वामपाचीकृतशिष्यो योगोत्क्षेपनिमित्तं पश्चविंशत्युच्छासमानं कायोत्सर्ग करोति, 'चंदेसु निम्मलयरेति यावचतुर्विंशतिस्तवं चिन्तयतीत्यर्थः, ततः पारितकायोत्सर्गः संपूर्ण चतुर्विंशतिस्तवं भणित्वा तथास्थित एच पश्चपरमेष्ठिनमस्कारं वारत्रयमुचा 'नाणं पञ्चविहं पण्णत्त मित्यादि उद्देशनन्दी भणप्ति, तदन्ते च 'इदं पुन: प्रस्थापनं प्रतीत्य अस्य साघोरिदमङ्गममुं श्रुतस्कंधं इदमध्ययनं वा उद्दिशामिक्षमाश्रमणानां हस्तेन सूत्रमर्थं तदुभयं च उद्दिष्ट मित्येवं वदति, क्षमाश्रमणानामित्यादि स्वात्मनोऽहकारचर्जनार्थमभिधत्ते, ततो १४ ·. विनेय 'इच्छामी'ति भणित्वा वन्दनकं ददाति २, तत उत्थितो ब्रवीति-'संदिशत किंभणामी ति, ततो गुरु- अनुयोग मलधारीया र्वदति- वन्दित्वा प्रवेदये'ति, ततो विनेय 'इच्छामी ति भणित्वा वन्दनकं ददाति ३, ततः पुनरुत्थितः पति- उद्देशसमु- पादयति-भवद्भिर्ममामुकं श्रुतमुद्दिष्टमिच्छाम्यनुशास्ति' ततो गुरुः प्रत्युत्तरयति- 'योगं कुर्विति, एवं देशादि- ॥४॥ सन्दिप्टो विनेय 'इच्छामी'ति भणित्वा वन्दनकं ददाति, ततोऽत्रान्तरे नमस्कारमुच्चारयन्नसौ गुरुं प्रदक्षिण- विधि: यति, तदन्ते च गुरोः पुरतः स्थित्वा पुनर्वदति- भवद्भिर्ममामुकं श्रुतमुद्दिष्टमिच्छाम्यनुशास्ति' ततो गुरुराह -'योगं कुर्वि'ति, एवं संदिष्ट इच्छामीति भणित्वा वन्दित्वा च पुनस्तथैव गुरुं प्रदक्षिणयति, तदन्ते च २० पुनस्तथैव गुरुशिष्ययोर्वचनप्रतिवचने, तथैव च तृतीयप्रदक्षिणां विदधाति विनेयः, एतानि च चतुर्थवन्द- नकादीनि वीण्यपि वन्दनकान्येकमेव चतुर्थं गण्यते, एकार्थप्रतिवद्धत्वादिति ४, ततस्तृतीयप्रदक्षिणान्ते गुरु- निपीदति, निपण्णस्य च गुरोः पुरतो वनतगात्रो विनेयो वक्ति युष्माकं प्रवेदितं संदिशत साधूनां प्रवेद- यामि' ततो गुरुराह-'प्रवेदये ति, तत इच्छामीति भणित्वा विनेयो वन्दनकं ददाति ५, प्रत्युत्थितश्चोचा- रितपञ्चपरमेष्ठिनमस्कारः पुनर्वन्दनकं ददाति ६, पुनरुत्थितो वदति-'युष्माकं प्रवेदितं साधूनां च तत् प्रवे- दितं सन्दिशत करोमि कायोत्सर्ग' ततो गुरुरनुजानीते-'कुर्विति, ततः पुनरपि वन्दनकं ददाति , एतानि सप्त धो(छो)भवन्दनकानि श्रुतप्रत्ययानि भवन्ति, ततः प्रत्युत्थितोऽभिधत्ते-'अमुकस्योद्देशनिमित्तं ५ ॥४॥ करोमि कायोत्सर्गमन्यत्रोच्छ्वसितादित्यादि यावमुत्सृजामीति' ततः कायोत्सर्गस्थितः सप्तविंशतिमुच्छ्वासा- १ . ૨૮ ·, चिन्तयति 'सागरवरगम्भीरेतियावचतुर्विंशतिस्तवं चिन्तयति इत्यर्थः, 'उद्देससमुद्देसे सत्तावीसं अणुण्णव- णयाएं इतिवचनात्, ततः पारितकायोत्सर्गः संपूर्ण चतुर्विशतिस्तवं भणिवा परिसमाप्तोद्देशक्रियत्वाद गुरोः थोभवन्दनकं ददाति, तच न श्रुतप्रत्ययं, किंतर्हि ?, श्रुतदातृत्वादिना गुरुः परमोपकारी, तद्विनयप्रतिप- त्तिनिमित्तमिति । अगादिसमुद्देशेऽध्ययमेव विधिर्वक्तव्यो, नवरं पूर्व प्रवेदिते योगं कुर्वित्युक्तमत्र तु स्थिरपरिचितं कुर्विति वदति, योगोत्क्षेपकायोत्सर्गा नन्द्याकर्षणं प्रदक्षिणात्रयविधिश्च न क्रियते, शेपः स- सवन्दनकादिको विधिस्तथैव । अनुज्ञाविधिस्तु योगोत्क्षेपकायोत्सर्गवर्जः सर्वोऽप्युद्देशविधियद्वक्तव्यो, नवरं प्रवेदिते गुरुवंदति- सम्यग धारयान्येपां च प्रवेदय' अन्यानपि पाठयेत्यर्थः, आवश्यकादिपु तण्डुल विचा- रिणादिप्रकीर्णकेष्वपि चैप एव विधिः, नवरं खाध्यायमस्थापनं योगोत्क्षेपकायोत्सर्गश्च न क्रियते, एवं सामा- यिकाद्यध्ययनेपूद्देशकेषु च चैत्यवन्दनप्रदक्षिणात्रयादिविशेषक्रियारहितः सप्तचन्दनकमदानादिकः स एच विधिरिति तावदियं चूर्णिकारलिखिता सामाचारी, साम्प्रतं पुनरन्यथापि ताः समुपलभ्यन्ते, न च तथोपलभ्य सम्मोहः कर्त्तव्या, विचित्रत्वात्सामाचारीणामिति । इदानीमनुयोगविधिरुच्यते-तत्रानुयोगो-यक्ष्यमाणश- ब्दार्थः, स यदाऽधीतसूत्रस्याचार्यपदप्रस्थापनयोग्यस्य शिष्यस्यानुज्ञायते तदाऽयं विधिः-प्रशस्तेपु तिधिनक्ष- प्रकरणमुहर्तेपु प्रशस्ते च जिनायतनादौ क्षेत्रे भुवं प्रमाज्ये एका गुरूणामेका त्वक्षाणामिति निपद्याद्वयं कि- १ उद्देशे समुद्देशे सप्तविंशतिरनुज्ञापने. १४ m ·Aastd नुयोग मलपारीया अनुयोग- विधि: यते, ततः प्राभार्तिककाले प्रवेदिते निपद्यानिषण्णस्य गुरोधोलपट्टकरजोहरणमुखवत्रिकामात्रोपकरणो वि- नेयः पुरतोऽवतिष्ठते, ततो द्वावपि गुरुशिष्यौ मुखयस्त्रिका प्रत्युपेक्षयतः, तया च समग्रं शरीरं प्रत्युपेक्ष- यतः, ततो विनेयो गुरुणा सह द्वादशावर्त्तवन्दनकं दत्त्वा वदति-'इच्छाकारेण संदिशत स्वाध्यायं प्रस्थाप- यामि', ततश्च द्वावपि खाध्यायं प्रस्थापयतः, ततः प्रस्थापिते खाध्याये गुरुर्निपीदति, ततः शिष्यो द्वादशा- वर्त्तवन्दनकं ददाति, ततो गुरुरुत्थाय शिष्येण सहानुयोगप्रस्थापननिमित्तं कायोत्सर्ग करोति, ततो गुरु- निपीदति, ततस्तं शिष्यो द्वादशावर्त्तवन्दनकेन वन्दते, ततो गुरुरक्षानभिमन्योत्तिष्ठति, उत्थाय च निषयां पुरतः कृत्वा वामपाधीकृतशिष्यश्चैत्यवन्दनं करोति, ततः समासे चैत्यवन्दने पुनः गुरुरूर्ध्वस्थित एवं नम- स्कारपूर्व नन्दिमुच्चारयति, तदन्ते चाभिधत्ते-'अस्य साधोरनुयोगमनुजानामि क्षमाश्रमणानां हस्तेन, द्रव्य- गुणपर्यायैरनुज्ञातः ततो विनेयश्छोभवन्दनकेन वन्दते, उत्थितश्च ब्रवीति-'संदिशत किं भणामि?' ततो गुरुराह-वन्दित्वा मवेदय' सतो वन्दते शिष्यः, उत्थितस्तु ब्रवीति-भवद्भिर्ममानुयोगोऽनुज्ञातः, इच्छाम्य- नुशास्ति' ततो गुरुर्वदति'सम्यग् धारय अन्येपां च प्रवेद्य अन्येपामपि व्याख्यानं कुर्वित्यर्थः, ततो वन्द- तेऽसौ, वन्दित्वा च गुरुं प्रदक्षिणयति, प्रदक्षिणान्ते च भवद्भिर्ममानुयोगोऽनुज्ञात इत्याद्युक्तिमत्युक्तिद्धिती- पप्रदक्षिणा च तथैव, पुनस्तृतीयापि तथैव, ततस्तृतीयप्रदक्षिणान्ते गुरुर्निपीदति, तत्पुरः स्थितश्च विनेयो वदति-'युष्माकं प्रवेदितं, सन्दिशत साधूनां प्रवेदयामी'त्यादि, शेपमुद्देशविधिवद्वक्तव्यं यावदनुयोगानुज्ञा ॥५॥ ૨૮ ·निमितं कायोत्सर्ग करोति, तदन्ते च सनिपया शिष्यो गुरुं प्रदक्षिणयति, वन्दते घ वन्दते पुनः प्रदक्षिण- यति, एवं तिस्रो वाराः, ततो गुरोर्दक्षिणभुजासन्ने निपीदति, ततो गुरुपारम्पर्यागतानि मन्नपदानि गुरुः तिस्रो यारांः शिष्यस्यं कथयति, तदनन्तरं यथोत्तरं प्रवर्द्धमानाः प्रवरसुगन्धमिश्रास्तिस्रोऽक्षतमुष्टीस्तस्मै ददाति, ततो निषद्याया गुरुरुत्थाय शिष्यं तत्रोपवेश्य यथासन्निहितसाधुभिः सह तसै वन्दनकं ददाति, ततो विनेयो निषद्यास्थित एव 'नाणं पंचविहं पण्णत्त' मित्यादिसूत्रमुचार्य यथाशक्ति व्याख्यानं करोति, तदन्ते च साधवो चन्दनकं ददति, ततः शिष्यो. निपद्यातः उत्तिष्ठति, गुरुरेव पुनस्तत्र निपीदंति, ततो द्वावप्यनुयोगविसर्गा) कालप्रतिक्रमणार्थं च प्रत्येकं कायोत्सर्ग कुरुतः, ततः शिष्यो निरुद्धं संवेदयंते, निरुद्धं करोतीत्यर्थः । एवं श्रु- तस्यैव उवेशादयः प्रवर्त्तन्ते; न शेपज्ञानानाम् , अत्र चानुयोगेनैवाधिकारो न शेपैः, अनुयोगद्वारविचारस्यैवेह प्रक्रान्तत्वादः ॥ जइ सुयनाणस्स उद्दसो समुद्देसो अणुण्णा अणुओगो-य पवत्तइ, किं अंगपविट्ठस्स उद्देसो समुद्देसी अणुण्णा अणुओगो य पवत्तइ ?, कि अंगवाहिरस्स उद्देसो समुद्देसो अणुंपणा अणुओगो यं पवत्तइ ?, अंगपविट्ठस्सवि उद्देसो जाव पवत्तइ, अणंगविट्ठ १ अंगवाहिरस्सपि प्र. अनंगप्रवि- यादेरुद्देशा- दिकथनम् सू०३ १३ ·अनुयोग. मलधारीया उत्कालि कादेरुद्देश दिकथन स्सवि उद्देसो जाव पवत्तइ, इमं पुण पटवणं पडुच्च अणंगपविट्ठस्स अणुओगो (सू०३) अत्र यथाभिहितमुपजीव्याह शिष्यो–'यदी त्यादि, याक्तक्रमेण श्रुतज्ञानस्योद्देशः समुद्देशोऽनुज्ञा अनु- योगश्च प्रवर्तते, तर्हि किमसावगप्रविष्टस्य प्रवर्त्तते, उताङ्गवाह्यस्येति ?, तत्राङ्गेपु प्रविष्टम्-अन्तर्गतमङ्गप्रविष्टं श्रुतम्-आचारादि तद्वाह्यं तु उत्तराध्ययनादि, अत्र गुरुर्निर्वचनमाह-'अंगपविहस्सवी' त्यादि, अपिशब्दो परस्परसमुचयार्थी, अगमविष्टस्याप्युद्देशादि प्रवर्तते, अङ्गाद्वाह्यस्यापि, 'इदं पुनः' प्रस्तुतं 'प्रस्थापन' प्रारम्भ 'प्रतीत्य' आश्रित्यागवाह्यस्य प्रवर्त्तते नेतरस्य, आवश्यकं ह्यत्र व्याख्यास्यते, तचागवाह्यमेवेतिभावः ॥ ३ ॥ जइ अणंगपविट्ठस्स अणुओगो, किं कालिअस्स अणुओगो ? उकालिअस्स अणुओ- गो?, कालिअस्सवि अणुओगो उकालिअस्सवि अणुओगो, इमं पुण पट्टवणं पडुच्च उकालिअस्स अणुओगो (सू०४) अनागवाघस्येति सामान्योक्तौ सत्यां संशयानो विनेय आह-जइ अंगवाहिरस्से'त्यादि, यद्यगवाह्यस्यो- देशादिः किमसौ कालिकस्य प्रवर्तते उत्कालिकस्य वा, द्विधाऽप्यद्गवाह्यस्य संभवादितिभावः, तत्र दिवस- निशाप्रथमचरमपौरुपीलक्षणे कालेधीयते नान्यत्रेति कालिकम्-उत्तराध्ययनादि, यत्तु कालवेलामाबवर्ज २० २५ ·शेषकालानियमेन पठ्यते तदुत्कालिकम्-आवश्यकादि । अत्र गुरुः प्रतिवचनमाह-'कालियस्सवी'त्यादि, का- लिकस्याप्यसौ प्रवर्त्तते, उत्कालिकस्यापि, इदं पुनः प्रस्तुतं प्रस्थापनं प्रारम्भं प्रतीत्य उत्कालिकस्यासौ म- न्तव्यः, आवश्यकमेव यत्र व्याख्यास्यते, तच्चोत्कालिकमेवेति हृदयम् ॥ ४ ॥ उत्कालिकस्येति सामान्यवचने विशेपजिज्ञासुः पृच्छति- जइ उकालिअस्स अणुओगो किं आवस्सगस्स अणुओगो ? आवस्सगवतिरित्तस्स अणुओगो?, आवस्सगस्सवि अणुओगो आवस्सगवतिरित्तस्सवि अणुओगो, इमं पुण पट्टवणं पडुच्च आवस्सगस्स अणुओगो (सू० ५) यद्युत्कालिकस्योद्देशादिस्तत्किमावश्यकस्यायं प्रवर्तते यद्वाऽऽवश्यकव्यतिरिक्तस्य?, उभयथाऽप्युत्कालि- कस्य सम्भवादिति परमार्थः । तत्र श्रमणैः श्रावकैश्चोभयसन्ध्यमवश्यंकरणादावश्यक-सामायिकादिपडध्य- यनकलापः, तस्मात्तु व्यतिरिक्त-भिन्नं दशवैकालिकादि, गुरुराह-'आवस्सगस्सवी'त्यादि, द्वयोरप्येतयोः सामान्येनोद्देशादिः प्रवर्त्तते, किंत्विदं प्रस्तुतं प्रस्थापनं प्रारम्भं प्रतीत्यावश्यकस्यानुयोगो नेतरस्य, सकलसा- माचारीमूलत्वादस्यैवेह शेपपरिहारेण व्याख्यानादिति भावनीयम्, उद्देशसमुद्देशानुज्ञास्त्वावश्यके प्रवर्त्त- माना अप्पत्र नाधिकृताः, अनुयोगावसरत्वाद्, अतस्तत्परिहारेणोक्तम् 'अणुओगोत्ति,अयमत्र भावार्थ:- उत्कालि- कानुयोगे- आवश्यका- नुयोगः १० १२ ·अनुयोग० मलधारीया ॥७॥ अनुयोग- खरूपम् अनुयोगस्य प्रक्रान्तत्वात् तद्वक्तव्यताप्रतिवद्धाया अस्या गाथाया इहावसरः, तद्यथा- निक्खेवेगट्ठ निरुत्ति विही पवित्ती य केण वा कस्स ? । तद्दारभेयलक्खणतदरिहपरिसा य सुत्तत्थो ॥१॥ अस्या विनेयानुग्रहार्थ व्याख्या-इहानुयोगस्य • निक्षेपो-नामस्थापनादिको वक्तव्यः १, तथाऽनुयोगस्यैकार्थिकानि वक्तव्यानि, यदाह-अणुओगो य निओगो भास विभासा य वत्तियं चेव । एए अणुओगस्स य नामा एगट्टिया पंच ॥ २॥' २, तथाऽनुयोगस्य निरुक्तं वक्तव्यं, तद्यथा-खाभिधायकसूत्रेण सहार्थस्य अनु-नियतः अनुकूलो वा योगः-अस्येदमभिधेयमित्येवं संयोज्य शिष्येभ्यः प्रतिपादनमनुयोगः-सूत्रार्थकथनमित्यर्थः, अथवा-एकस्यापि सूत्रस्यानन्तोऽर्थ इत्यर्थो महान् , सूत्रं त्वणु, ततश्चाणुना-सूत्रेण सहार्थस्य योगो अणुयोगः, तदुक्तम्- "निययाणुकुलो जोगो सुत्तस्सऽत्थेण जो य अणुओगो। सुत्तं च अणुं तेणं जोगो अत्थस्स अणुओगो ॥१॥" ३, तथाऽनुयोगस्य विधिर्वक्तव्यो, यथा-प्रथमं सूत्रार्थ एव शिष्यस्य कथनीयः, द्वितीयचारायां सोऽपि नि- युक्त्यर्थकथनमिश्रः, तृतीयवारायां तु प्रसङ्गानुप्रसङ्गागतः सोऽप्यर्थी वाच्या, तदुक्तम्-"सुत्तत्थो खलु १ निक्षेप एकार्थः निरुक्ति विधिः प्रवृत्तिश्च केन वा कस्य । तद्वाराणि मैदाः लक्षणं तदर्हा परिषत् सूत्रार्थश्च ॥१॥ २ अनुयोगश्च नियोगो भाषा विभाषा वात्तिक (व्यक्तिकं) चैव । एतान्यनुयोगस्य च नामान्येकार्थकानि पञ्च ॥ १॥ ३ नियतोऽनुकूलो योगः सूतस्यार्थेन यः सोऽनुयोगः । सूत्रं वाणु तेन योगोऽर्थस्यानुयोग. ॥१॥ ४ सूत्रार्थः खलु प्रथमो द्वितीयो नियुक्तिमिश्रितो भणितः । तृतीयश्च निरवशेप एप विधिर्भवति अनुयोगे ॥१॥ २० . ॥७॥ - २६ ·अनुयोगा- धिकारद्वार- निर्देश: पढमो बीओ निज्जुत्तिमीसितो भणितो। तइओ य निरवसेसो एस विही होइ अणुओगे ॥१॥” इत्या- चन्योऽपि अत्र विधिर्वाच्यो, दिमात्रलादस्येति ४, तथाऽनुयोगस्य प्रवृत्तिर्यथा भवति तथा वाच्यं, तत्रो- द्यमी सूरिरुद्यमिनः शिष्याः, उद्यमी सूरिरनुयमिनः शिष्याः, अनुद्यमी सूरिरुद्यमिनः शिष्याः, अनुद्यमी सूरि- रनुद्यमिनः शिष्या इति चतुर्भङ्गी, अत्र प्रथमभङ्गे अनुयोगस्य प्रवृत्तिर्भवति, चतुर्थे तु न भवति, द्वितीय- तृतीययोस्तु काचित्कथञ्चिद्भवत्यपि ५, तथाऽनुयोगः केन कर्त्तव्य इति तद्योग्यः कोऽभिधानीयो, यदाह--- "देसंकुलजाइख्वी संघपणी धिइजुओ अणासंसी । अविकत्थणो अमाई थिरपरिवाडी गहियवको ॥१॥” 'थिर- परिवाडित्ति अविस्मृतसूत्रः। "जियपरिसो जियनिदो मज्झत्यो देसकालभावन्नू । आसन्नलद्धपइभो नाणावि- हदेसभासण्णू ॥ २॥ पंचविहे आयारे जुत्तो सुत्तत्थतदुभयविहिण्णू । आहरणहेउउवणयनयनिउणो गाह- णाकुसलो ।। ३ ॥ ससमयपरसमयविऊ गंभीरो दित्तिमं सिवो सोमो । गुणसयकलिओ जुत्तो पवयणसारं परिकहे ॥४॥” 'सिवोत्ति मन्त्रादिसामर्थ्यादुपशमितोपद्रवः, युक्तः-उचितः प्रवचनसारं परिकथयितुं ६ तथा अयमनुयोगः कस्य शास्त्रस्यैवंभूतेन गुरुणा कर्त्तव्य इत्यपि वाच्यं ७, तथा 'तद्दार'त्ति तस्य-अनुयोगस्य १ देशकुलजातिरूपवान् संहननी धृतियुतोऽनाशंसी । अमिकत्यनोऽमायावी स्थिरपरिपाटितवाक्यः ॥ १॥ जितपर्षत जितनिद्रो मध्यस्थो देशकालभावः । आसनलब्धप्रतिभो नानाविघदेशभाषाज्ञः॥ २॥ पञ्चविधे आचारे युक्तः सूत्रार्थतदुभयविधिज्ञः । आहरणहेतूपनयनयनिपुणः अवगाहनाकुशलः ॥ ३ ॥ स्वसमय- परसमय वितू गम्भीरो दीप्तिमान् शिवः सौम्यः । गुणशतकलितो युक्ता प्रवचनसार परिकथयितुम् ॥ ४ ॥ १० ·? अनुयोग० मलधारीया ॥८॥ द्वाराणि-उपक्रमादीन्यत्रैघ वक्ष्यमाणखरूपाणि वाच्यानि ८, तथा 'भेदति तेषामेव द्वाराणामानुपूर्वीनाम- प्रमाणादिकोऽत्रैव वक्ष्यमाणस्वरूपो भेदो वक्तव्यः ९, तथाऽनुयोगस्य लक्षणं वाच्यं, यदाह-"संहियां य पदं चेव, पयत्थो पयविग्गहो । चालणा य पसिद्धी य, छव्विहं विद्धि लक्खणं ॥१॥" प्रश्ने कृते सति 'प सिद्धि'त्ति चालनायां सत्यां प्रसिद्धिः-समाधानं 'विद्धि'त्ति जानीहि, व्याख्येयसूत्रस्य च 'अलियमुवघायज- णय'मित्यादिद्वात्रिंशद्दोषरहित्वादिकं लक्षणं वक्तव्यं १०, तथा तस्यैव अनुयोगस्य योग्या परिषद्वक्तव्या,सा च सामान्यतनिधा भवति, तद्यथा-"जाणंतिया अजाणंतिया य तह दुधियड्ढया चेव । तिविहा य होइ परिसा तीसे नाणत्तगं वोच्छं ॥१॥ गुणदोसविसेसण्णू अणभिग्गहिया य कुस्सुइमएसुं । सा खलु जाणगपरिसा गुणतत्तिल्ला अगुणवजा ॥२॥ खीरमिव रायहंसा जे घुटंति गुणे गुणसमिद्धा । दोसेवि य छड्- डित्ता ते वसभा धीरपुरिसत्ति ॥ ३॥” इति ज्ञायकपरिपत् । “जे हुंति पगइसुद्धा मिगसावगसीहकुकुड़ग- भूया । रयणमिव असंठविया सुहसंणप्पा गुणसमिद्धा ॥ ४॥" सावगशब्दः सर्वत्र संवध्यते, ततो मृगसिंह- कुकुंदशावो-लघुमृगाद्यपत्यं तद्भूता अत्यन्तर्जुत्वसाम्यात् तत्सहशी येत्यर्थः, सहजरत्नमिवासंस्कृता 'सुहस- १ सहिता च पद चैव पदार्थ पदविग्रह । चालना च प्रसिद्धिश्व पड्धि विद्धि लक्षणम् ॥ १॥ २ जाना। अनानाना च तथा दुर्विदग्धा चैव । त्रिविधा भवति पर्षत् तस्या नानात्व वक्ष्ये ॥१॥ गुणदोषविशेषज्ञा अनभिगृहीता च कुश्रुतिमतेपु । सा | खलु ज्ञायकपर्षत गुणतत्परा अगुणवर्जा ॥ २ ॥ क्षीरमिव राजहसा ये पिवन्ति गुणान् गुणसमृद्धा । दोषानपि च त्यक्त्वा ते वृषभा धीरपुरुषा इति ॥३॥ या भवति प्रकृतिशुद्धा मृगसिंहकुर्कुटशावक(बाल)भूता । रत्नमिवासस्थिता सुखसज्ञप्या गुणसमृद्धा ॥४॥ २० विपद् स्वरूपम् 2น - २८ ·पणपत्ति सुखप्रज्ञापनीया "जा खलु अभाविया कुस्सुइहिं न य ससमए गहियसारा । अकिलेसकरा सा खल्लु वहरं छकोडिसुद्धं व ॥५॥" पट्टकोणशुद्धं वज्रमिव-हीरक इव विशुद्धा या सा खल्वज्ञायकपरिषदिति वाक्यशेपः । इदानीं दुर्विदग्धपरिपदुच्यते-"न य कत्थवि निम्माओ न य पुच्छइ परिभवस्स दोसेणं । व- स्थिव्व वायपुण्णो फुइ गामिल्लगवियडूढो ॥६॥ किंचिम्मत्तगगाही पल्लवगाही-य तुरियगाही य । दुविड्- ढिया उ एसा भणिया तिविहा इमा परिसा ।।७॥” अत्राद्यपरिपवयमनुयोगाई तृतीया त्वयोग्येति ११, एतत्सर्वमभिधाय ततः सूत्रार्थो वक्तव्यः १२ इति लेशतो व्याख्यातेयं गाथा । विस्तरार्थिना तु कल्पपीठि- काऽन्वेषणीयेत्येवं चानुयोगस्य द्वादश द्वाराणि वक्तव्यानि भवन्ति । तत्र शेपद्वारोपलक्षणार्थं कस्य शास्त्र- स्यायमनुयोग इति सप्तमं द्वारं चेतसि निधाय 'जइ सुयनाणस्स उद्देसो' इत्यादिसूत्रप्रपञ्चपूर्वकमुक्तं सूत्र- कृता-'इदं पुनः प्रस्थापनं प्रतीत्यावश्यकस्यानुयोग' इति ॥५॥ पुनरप्याह विनेयः- जइ आवस्सगस्से अणुओगो किं अंग अंगाई सुअखंधो सुअखंधा अज्झयणं अज्झय- १ या राल्वभाविता पुश्रुतिमि न च खसमये गृहीतसारा । अग्लेशकरी सलु सा पदकोटिशुद्धवनमिव ॥ ५॥ न च कुत्रापि निर्मातो न च पृच्छति परिभ- पम्य दोषेण । यसिरिय वातपूर्ण स्फुटति प्रामेयो विदग्ध ॥६॥ किदिन्मानप्राहिणी पद्धवप्राहिणी त्वरितप्राहिणी च । दुर्विदग्धा त्वेषा भणिता त्रिविधेयं पर्पत् ॥ ७॥२ आयस्सयं ण इत्यधिक प्र.

·योग मलधारीया ॥९॥ तस्य श्रुत- स्कन्धाध्य- यनरूपता णाई उद्देसो उद्देसा?, आवस्स(स्सय)यस्स णं नो अंगं नो अंगाई सुअखंधो नो सुअखंधा नो अज्झयणं अज्झयणाई नो उद्देसो नो उद्देसा (सू०६) पद्यावश्यकस्य प्रस्तुतोऽनुयोगः, तर्हि 'किं णमिति वाक्यालङ्कारे, किमिति परमश्ने, किमेकं द्वादशा- शान्तर्गतमङ्गमिदम् उत बहून्यगानि, अथैकः श्रुतस्कन्धो वहवो वा श्रुतस्कन्धाः, अध्ययनं वैफ पहूनि वाऽध्ययनानि, उद्देशको वा एको बहवो वा उद्देशका इत्यष्टौ प्रश्नाः, तत्र श्रुतस्कन्धः अध्ययनानि चेदमिति प्रतिपत्तव्यं, पडध्ययनात्मकश्रुतस्कन्धरूपत्वादस्य, शेपास्तु पट् प्रश्ना अनादेयाः, अनङ्गादिरू- पत्वादिति, एतदेवाह-'आवस्सयस्स 'मित्यादि, अत्राह-नन्यावश्यकं किमगमगानीत्येतत् प्रश्नद्वयम- त्रानवकाशमेव, नन्द्यध्ययन एवास्यानगप्रविष्टत्वेन निर्णीतत्वात्, तथात्राप्यड्गबाटोत्कालिकक्रमेणानन्त- रमेवोक्तत्वादिति, अनोच्यते यत्तावदुक्तं-नन्द्यध्ययन एवेत्यादि' तयुक्तं यतो नावश्यं नन्द्यध्ययनं व्याख्याय तत इदं व्याख्येयमिति नियमोऽस्ति, कदाचिदनुयोगद्वारव्याख्यानस्यैव प्रथमं प्रवृत्तेः, अ. नियमज्ञापकश्चायमेव सूत्रोपन्यासः, अन्यथा ह्यगवाह्यत्वेऽस्य तत्रैव निश्चिते किमिहागानगप्रविष्टचिन्तासू- बोपन्यासेनेति, मङ्गलार्थमवश्यं नन्दिरादौ व्याख्येया इति चेन्न, ज्ञानपञ्चकाभिधानमात्रस्यैव मङ्गलत्वात्तस्य चेहापि कृतत्वादिति, यचोक्तम् 'अत्राप्यगयाह्योत्कालिकक्रमेणे'त्यादि तत्रापि समुदितानामुद्देशसमुद्देशानु- २० २३ ·ज्ञानुयोगानां प्रश्नप्रकरणे तदुक्तम्, अत्र तु केवलोऽनुयोग एवाधिकृतः, तत्मस्तावे विदमेवोक्तम्-इदं पुनः प्रस्थापनं प्रतीत्यावश्यकस्यानुयोग' इत्यतो भिन्नप्रस्तावत्वात् पृच्छा क्रियते 'आवस्सयस णं कि'मित्यादि, विस्मरणशीलाल्पबुद्धिमापतुपादिकल्पसाध्वनुग्रहार्थं वेत्यदोपः ॥ ६॥ तदेवं यस्माद् इदं पुनः प्रस्थापनं प्रती- त्यावश्यकस्यानुयोग' इत्यनेनावश्यकमिति शास्त्रनाम निर्णीतं, यस्माचाटखनन्तरोक्तप्रश्नेष्वावश्यकं श्रुतस्क- न्धत्वेनध्यियनकलापात्मकत्वेन च निर्णीतं तस्मात्किमित्याह- तुम्हा आवस्सयं निक्खिविस्सामि सुअं निक्खिविस्सामि खंधं निक्खिविस्सामि अ- ज्झयणं निक्खिविस्सामि (सू०७) यस्मात्प्रस्तुतानुयोगविपयं शास्त्रमुक्तक्रमेणावश्यकादिरूपतया निर्णीतं तस्मादावश्यकं निक्षेप्स्यामि श्रुतं निक्षेप्स्यामि स्कन्धं निक्षेप्स्यामि अध्ययनं निक्षेप्स्यामि, इदमुक्तं भवति-आवश्यकादिरूपतया प्रकृतशास्त्रस्य निश्चितत्वादावश्यकादिशब्दानामों निरूपणीयः, स च निक्षेपपूर्वक एव स्पष्टतया निरूपितो भवति, अतोऽमीपां निक्षेपः क्रियते, तत्र निक्षेपणं निक्षेपो-यथासंभवमावश्यकादेर्नामादिभेदनिरूपणम् ॥७॥ जत्थ य ज जाणेज्जा निक्खेवं निक्खिवे निरवसेसं । जत्थविअ न जाणेजा चउकगं निक्खिवे तत्थ ॥१॥ (१) आवश्यका- दिनिक्षेपप्र- तिज्ञा. सू.७ ·नुयोग मलधारीया नामादि निक्षेपव्या- 4 प्तिः गा.१ ॥१०॥ २० तत्र जघन्यतोऽप्यसौ चतुर्विधो दर्शनीय इति नियमार्थमाह-'यत्र च' जीवादिवस्तुनि यं जानीयात् 'निक्षेप' न्यासं, यत्तदोर्नित्याभिसंपन्धात्तत्र वस्तुनि तं निक्षेपं 'निक्षिपेत् निरूपयेत् 'निरवशेष' समग्रं, यत्रापि च न जानीयान्निरवशेष निक्षेपभेदजालं तत्रापि नामस्थापनाद्रव्यभावलक्षणं चतुष्कं निक्षिपेदू, इदमुक्तं भवति-यत्र तावन्नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभवभावादिलक्षणा भेदा ज्ञायन्ते तत्र तैः सर्वैरपि वस्तु निक्षिप्यते, यत्र तु सर्वभेदा न ज्ञायन्ते तत्रापि नामादिचतुष्टयेन वस्तु चिन्तनीयमेव, सर्वव्यापकत्वात्तस्य, न हि किमपि तद्वस्तु अस्ति यन्नामादिचतुष्टयं व्यभिचरतीति गाथार्थः ॥ १ ॥ तत्र 'यथोद्देशं निर्देश' इत्यावश्यकनिक्षेपार्थमाह- से किं तं आवस्सयं ?, आवस्सयं चउविहं पपणत्तं, तंजहा-नामावस्सयं ठवणावस्सयं दवावस्सयं भावावस्सयं (सू०८) अन 'से'शब्दो मागधदेशीप्रसिद्धोऽथशब्दार्थे वर्त्तते, अथशब्दस्तुवाक्योपन्यासार्थः, तथा चोक्तम्-"अथ प्र- क्रियाप्रश्नानन्तर्यमङ्गलोपन्यासनिर्वचनसमुचयेपु” इति, किमिति प्रश्ने, तदिति सर्वनाम पूर्वप्रक्रान्तपरामशॉर्थ, ततश्चायं समुदायार्थ:-अथकिंवरूपंतदावश्यकम्?, एवं प्रनिते सत्याचार्यः शिष्यवचनानुरोधेन आदराधानार्थ प्रत्युचार्य निर्दिशति-'आवस्सयं चउनिह'मित्यादि, अवश्यं कर्त्तव्यमावश्यकम्, अथवा गुणानां आ-समन्ताद्व- आवश्यक- निक्षेपार ॥१०॥ २६ ·नानो लक्ष- णम् इयमात्मानं करोतीत्यावश्यक, यथा अन्तंकरोतीति अन्तका, अथवा-आवस्सयंति प्राकृतशैल्या आवासकं, तत्र 'वस निवासे' इति गुणशून्यमात्मानम् आ-समन्तात् वासयति गुणैरित्यावासकं, 'चउन्विहं पण्णत्तंति चतस्रो विधा-भेदा अस्येति चतुर्विधं प्रज्ञप्त-प्ररूपितमर्थतस्तीर्थकरैः सूत्रतो गणधरैः, तयथा-'नामावस्सय'मित्यादि, नाम-अभिधानं तद्रूपमावश्यकं नामावश्यकम् आवश्यकाभिधानमेवेत्यर्थः, अधवा नाना-नाममात्रेणावश्यक नामावश्यकं जीवादीत्यर्थः, तल्लक्षणं चेदम्-"यद्वस्तुनोऽभिधानं स्थितमन्यार्थे तदर्थनिरपेक्षम् । पर्यायानभि- धेयं च नाम यादृच्छिकं च तथा ॥ १ ॥" विनेयानुग्रहार्थमेतह्याख्या-यद्वस्तुनः-इन्द्रादेः 'अभिधानम्' इन्द्र | इत्यादिवर्णावलीमात्रमिदमेव च आवश्यफलक्षणवर्णचतुष्टयावलीमानं यत्तदोर्नित्याभिसंबन्धात्तन्नामेति संटकः, अथ प्रकारान्तरेण नानो लक्षणमाह-स्थितमन्यार्थे तदर्थ निरपेक्षं पर्यायानभिधेयं चेति' तदपि नाम, यत्क- थंभूतमित्याह-अन्यश्चासावर्थश्चान्यार्थी-गोपालदारकादिलक्षणः तत्र स्थितम्, अन्यत्रेन्द्रादावर्थे यथार्थत्वेन प्रसिद्ध सदन्यत्र गोपालदारकादी यदारोपितमित्यर्थः, अत एवाह-तदर्थेनिरपेक्षम्' इति, तस्य-इन्द्रादिना- नोऽर्थ:-परमैश्वर्यादिरूपस्तदर्थः, स चासावर्थश्चेति वा तदर्थः, तस्य निरपेक्षं गोपालदारकादौ तदर्थस्याभा- चात्, पुनः ' किंभूतं तदित्याहु-'पर्यायानभिधेय'मिति पर्यायाणां-शक्रपुरन्दरादीनामनभिधेयम्-अवाच्यं, गोपालदारकादयो हीन्द्रादिशब्दैरुच्यमाना अपि शचीपत्यादिरिव शक्रपुरन्दरादिशब्दै भिधीयन्ते, अतस्त- नामापि नामतद्वतोरभेदोपचारात्पर्यायानभिधेयमित्युच्यते, चशब्दो नान्न एव लक्षणान्तरसूचफा, शची- १४ ·ग० 9% नामाव- श्यकम्यू.९ २० पत्यादौ प्रसिद्ध तन्नाम वाच्यार्थशून्ये अन्यत्र गोपालदारकादौ यदारोपितं तदपि नामेति तात्पर्य, तृतीयप्र- मलधारीया कारेणापि तल्लक्षणमाह-'यादृच्छिकं च तथेति तथाविधव्युत्पत्तिशून्यं डित्थडवित्यादिरूपं 'यादृच्छिकं'खे- च्छया नाम क्रियते तदपि नामेत्यार्थिः ॥१॥ ८॥ अथ नामावश्यकखरूपनिरूणार्थ सूत्रकार एवाह- से किं तं नामांवस्सयं ?, २ जस्स णं जीवस्स वां अजीवस्स वा जीवाण वा अजीवाण वा तदुभयस्स वा तदुभयाण वा आवस्सएत्ति नामं कजइ से तं नामावस्सयं (सू०९) अथ किं तन्नामावश्यकम् इति प्रश्ने सत्याह-नामावस्सयंजस्स णमित्यादि, अत्र द्विकलक्षणेनाङ्केन सूचितं द्वि- तीयमपि नामावस्सयंतिपदं द्रष्टव्यम्, एवमन्यत्रापि यथासम्भवमभ्यूयं,णमिति वाक्यालङ्कारे, यस्य वस्तुनो जी- वस्य वा अजीवस्य वा जीवानामजीवानांवातदुभयस्य वा तदुभयानां वा आवश्यकमिति यन्नाम क्रियते तन्नामा- वश्यकमित्यादिपदेन सम्बन्धः, नाम च तदावश्यकं चेति व्युत्पत्तेः, अथवा यस्य जीवादिवस्तुनः आवश्यकमिति नाम क्रियते तदेव जीवादिवस्तु नामावश्यकं, नाना-नाममात्रेणावश्यकं नामावश्यकमिति व्युत्पत्तेः, वा- शब्दाः पक्षान्तरसूचका इति समुदायार्थः, तत्र जीवस्य कथमावश्यकमिति नाम सम्भवतीति, उच्यते, यथा लोके जीवस्य खपुत्रादेः कश्चित्सीहको देवदत्त इत्यादि नाम करोति तथा कश्चित् खाभिप्रायवशादावश्यक- मित्यपि नाम करोति, अजीवस्य कथमिति चेद्, उच्यते, इहावश्यकावासकशब्दयोरेकार्थता प्रागुक्ता, ततश्चोक- २५ ॥११॥ २७ ·शुष्कोऽचित्तो यहुकोटराकीर्णो वृक्षोऽन्यो वा तथाविधः कश्चित्पदार्थविशेषः सर्पोदेरावासोऽयमिति लौकि- कैर्व्यप्रदिश्यत एव, स च वृक्षादियद्यप्यनन्तैः परमाणुलक्षणैरजीवद्रव्यैर्निष्पन्नस्तथाऽप्येकस्कन्धपरिणतिमा- श्रित्य एकाजीवत्वेन विवक्षित इति खार्थिककमत्ययोपादानादेकाजीवस्यावासकनाम सिद्ध, जीवानामपि यहू- नामावासकनाम दृश्यते यथा-इष्टकापाकायग्निर्मूपिकावास इत्युच्यते, तत्र हानौ किल मूपिकाः संमूर्च्छन्ति अतस्तेपामसंख्येयानामग्मिजीवानां पूर्ववदावासकं नाम सिद्धम् , अंजीवानां तु यथा नीडं पक्षिणामावास इत्यु- च्यते, तद्धि यहुभिस्तृणाद्यजीवैर्निष्पद्यते इति यहूनामजीवानामावासकनाम भवति, इदानीमुभयस्यावा- सकसंज्ञा भाव्यते-तत्र गृहदीर्घिकाऽशोकवनिकाद्युपशोभितः प्रासादादिप्रदेशो राजादेरावास उच्यते, सौध- मादिविमानं वा देवानामावासोऽभिधीयते, अत्र च जलवृक्षादयः सचेतनरत्नादयश्च जीवा इष्टकाकाष्ठादयो- |ऽचेतनरत्नादयश्चाजीवास्तन्निष्पन्नमुभयं, तस्य कप्रत्ययोपादाने आवासकसंज्ञा सिद्धा, उभयानां त्वावासक- संज्ञा यथा संपूर्णनगरादिकं राजादीनामावास उच्यते, संपूर्णः सौधर्मादिकल्पो वा इन्द्रादीनामावासोऽभि- धीयते, अत्र च पूर्वोक्तपासादविमानयोलघुत्वादेकमेव जीवाजीवोभयं विवक्षितमत्र तु नगरादीनां सौधर्मा- दिकल्पानां च महत्त्वाहह्वनि जीवाजीचोभयानि विवक्षितानीति विवक्षया भेदो द्रष्टव्यः, एवमन्यत्रापि जीवादीनामावासकसंज्ञा यथासंभवं भावनीया, दिगमात्रप्रदर्शनार्थत्वादस्य । निगमयन्नाह-सेत्त'मित्यादि 'से त'मित्यादि या कचित् पाठः, तदेतनामावश्यकमित्यर्थः॥९॥ इदानीं स्थापनावश्यकनिरूपणार्थमाह- ·-अनुयोग. मलधारीया स्थापनाव- श्यकम् सू० १० ॥१२॥ से किं तं ठवणावस्सयं ?, २ जणं कट्टकम्मे वा पोत्थकम्मे वा चित्तकम्मे वा लेप्प- कम्मे वा गंथिमे वा वेढिमे वा पूरिमे वा संघाइमे वा अक्खे वा वराडए वा एगो वा अणेगो वा सब्भावठवणा वा असब्भावठवणा वा आवस्सएत्ति ठवणा ठविजइ से तं ठवणावस्सयं (सू०१०) अथ किं तत् स्थापनावश्यकमिति प्रश्ने सत्याह-'ठवणावस्सयं जपण' मित्यादि, तत्र स्थाप्यते-अमुकोऽयमित्य- भिप्रायेण क्रियते निर्वर्यत इति स्थापना-काष्ठकादिगतावश्यकवत्साध्वादिरूपा सा चासौ आवश्यकतद्वतो- रभेदोपचारादावश्यकं च स्थापनावश्यकं, स्थापनालक्षणं च सामान्यत इदम्-"यत्तु तदर्थवियुक्तं तदभिप्रायेण यच तत्करणि। लेप्यादिकर्मतत्स्थापनेति क्रियतेऽल्पकालं च॥१॥” इति, विनेयानुग्रहार्थमत्रापि व्याख्या-तुशब्दो नामलक्षणात्स्थापनालक्षणस्य भेदसूचका, स चासावर्थश्च तदर्थो-भावेन्द्रभावावश्यकादिलक्षणस्तेन वियुक्तं-र- हितं यदस्तु तदभिप्रायेण भावेन्द्राद्यभिप्रायेण 'क्रियते' स्थाप्यते तत्स्थापनेति सम्बन्धः, किंविशिष्टं यदित्याह- यच 'तत्कर'णि तेन-भावेन्द्रादिना सह करणिः-सादृश्यं यस्य(तत्) तत्करणि-तत्सदृशमित्यर्थः, चशब्दात्तदकरणि चाक्षादि वस्तु गृह्यते,असदृशमित्यर्थः,किं पुनस्तदेवंभूतं वस्त्वित्याह- लेप्यादिकम्, तिलेप्यपुत्तलिकादीत्यर्थः, आदिशब्दात् काठपुत्तलिकादि गृह्यते, अक्षादि वाऽनाकारं, कियंतं कालं तत् क्रियत इत्याह-अल्पः कालो यस्य २० स्थापनाया: लक्षणम् २५ ॥१२॥ 7 ·स्थापना लक्षणम्. २०१० ५ तदल्पकालम्-इस्वरकालमित्यर्थः, पशब्दायावत्कथिकं च शाश्वतप्रतिमादि, यत्पुनर्भावेन्द्राधर्धरहितं साकारम- नाकारं वा तदर्थाभिप्रायेण क्रियते तत् स्थापनेति तात्पर्यमित्यार्यार्थः॥१॥ इदानीं प्रकृतमुच्यते-'जं 'ति 'ण'मिति धास्यालकारे, यत्काष्ठकर्मणि वा चित्रकर्मणि वा यावत् वराटके वा एको वा अनेको वा सद्भावस्थाप- नया वा असद्भावस्थापनया चा 'आवस्सए'त्ति आवश्यकतद्वतोरभेदोपचारात्तद्वानिह गृह्यते, ततश्चैको वा अनेको वा, कथंभूताः? अत उच्यते-आवश्यकक्रियावानावश्यकक्रियावन्तो वा 'ठवणा उविजइति स्थाप- नारूपं स्थाप्यते-फियते, आवृत्त्या यहुवचनान्तत्वे स्थापनारूपाः स्थाप्यन्ते-क्रियन्ते,तत् स्थापनाऽऽवश्यकमित्या- दिपदेन सम्बन्ध इति समुदायार्थः । काष्ठकादिष्यावश्यकक्रियां कुर्वन्तो यत् स्थापनारूपाः साध्यादयः स्थाप्यन्ते तत् स्थापनाऽऽवश्यकमिति तात्पर्यम् । अधुना अवयवार्थ उच्यते-तत्र क्रियत इति कर्म काछे कर्म काष्ठ- कर्म-काष्ठनिकुहितं रूपकमित्यर्थः, 'चित्रकर्म'चित्रलिखितं रूपकं 'पोत्थकम्मे वत्ति अत्र पोत्थ-पोतं वस्त्रमित्यर्थः, तत्र कर्म-तत्पल्लवनिष्पन्नं धीउल्लिकारूपकमित्यर्थः, अथवा पोत्यं-पुस्तकं तचेह संपुटकरूपं गृह्यते, तत्र कर्म- तन्मध्ये वर्तिकालिग्वितं रूपकमित्यर्थः, अथवा पोत्थं-ताडपत्रादि तत्र कर्म-तच्छेदनिष्पन्नं रूपकं, 'लेप्यकर्म' लेप्यरूपर्फ, 'ग्रन्धिम' कौशलातिशयाद ग्रन्धिसमुदायनिष्पादितं रूपकं, 'वेष्टिम' पुष्पवेष्टनक्रमेण निष्पन्नमाः नन्दपुरादिमतीतरूपम् , अथया एकं यादीनि वा वस्त्राणि वेष्टयन् कश्चित् रूपकं उत्थापयति तद्वेष्टिमं, 'पूरिम' भरिमं पित्तलाविमयप्रतिमावत् 'संघातिम' पहुवनादिखण्डसंघातनिष्पन्नं कक्षुकवत्, ‘अक्षः' चन्दनको १० १४ मा.ना.३ ·योग ॥ १३॥ १९ 'पराद' कपर्दकः, अत्र वाचनान्तरे अन्यान्यपि दन्तकर्मादिपदानि दृश्यन्ते तान्यप्युक्तानुसारतो भावनी- यानि, वाशब्दाः पक्षान्तरसूचकाः, यथासम्भवमेवमन्यत्रापि, एतेषु काष्ठकर्मादिपु आवश्यकक्रियां कुर्वन्तः एकादिसाध्वादयः सद्भावस्थापनया असद्भावस्थापनया वा स्थाप्यमानाः स्थापनाऽऽवश्यकं, तत्र काष्ठकर्मादि- प्पाकारवती सद्भावस्थापना, साध्याद्याकारस्य तत्र सद्भावात्, अक्षादिपु त्वनाकारवती असद्भावस्थापना, साध्वाधाकारस्य तत्रासद्भावादिति, निगमयन्नाह–'सेत'मित्यादि, तदेतत् स्थापनाऽऽवश्यकमित्यर्थः ॥१०॥ अत्र नामस्थापनयोरभेदं पश्यन्निदमाह- नामट्ठवणाणं को पइविसेसो ?, णामं आवकहिअं, ठवणा इत्तरिआ वा होज्जा आवकहिआ वा (सू० ११) नामस्थापनयोः कः प्रतिविशेपो?, न कश्चिदित्यभिप्रायः, तथाहि-आवश्यकादिभावार्थशून्ये गोपालदार- कादौ द्रव्यमाने यथा आवश्यकादिनाम क्रियते, तत्स्थापनाऽपि तथैव तच्छून्ये काठकादौ द्रव्यमाने क्रियते, अतो भावशून्ये द्रव्यमाने क्रियमाणत्वाविशेषान्नानयोः कश्चिद्विशेषः, अत्रोत्तरमाह-नामं आवकहिय'मि- त्यादि, नाम यावत्कथिक-खाश्रयद्रव्यस्यास्तित्वका यावदनुवर्तते, न पुनरन्तराऽप्युपरमते(ति), स्थापना पुनरि- त्वरा-खल्पकालभाविनी वा स्याद्यावत्कथिका वा, स्वाश्रयद्रव्ये अवतिष्ठमानेऽपि काचिदन्तराऽपि निवर्त्तते का- चित्तु तत्सत्तां याचदवतिष्ठत इति भावः, तथाहि-नाम आवश्यकादिकं मेरुजम्बूद्वीपकलिङ्गमगधसुराष्ट्रादिकं वा यावत् स्वाश्रयो गोपालदारकदेहादिः शिलासमुच्चयादिर्वा समस्ति तावदवतिष्ठत इति तद्यावत्कथिकमेव,स्था- नामस्थाप- योरन्तरम् २४ ॥१३॥ २८ ·पना स्वावश्यकत्वेन योऽक्षा स्थापितः स क्षणान्तरे पुनरपि तथाविधप्रयोजनसम्भवे इन्द्रत्वेन स्थाप्यते पुनरपि च राजादित्वेनेत्यल्पकालवर्तिनी, शाश्वतप्रतिमादिरूपा तु यावत्कथिका वर्तते, तस्याश्चाहदादिरूपेण सर्वदा तिष्ठतीति स्थापनेति व्युत्पत्तेः स्थापनात्वमवसेयं, न तु स्थाप्यत इति स्थापना, शाश्वतत्वेन केनापि स्थाप्यमा- नत्वाभावादिति, तसाझावशून्यद्रव्याधारसाम्येऽप्यस्त्यनयोः कालकृतो विशेषः । अत्राह-ननु यथा स्थापना काचिदल्पकालीना तथा नामापि किश्चिदल्पकालीनमेव, गोपालदारकादौ विद्यमानेऽपि कदाचिदनेकनामपरा- वृत्तिदर्शनादू, सत्यं, किन्तु प्रायो नाम यावत्कथिकमेव, यस्तु कचिदन्यथोपलम्भः सोऽल्पत्वान्नेह विवक्षित इत्यदोपः । उपलक्षणमात्रं चेदं कालभेदेनैतयोर्भेदकथनम्, अपरस्थापि बहुप्रकारभेदस्य सम्भवात्, त- धाहि-यथेन्द्रादिप्रतिमास्थापनायां कुण्डलागदादिभूपितः सन्निहितशचीवनादिराकार उपलभ्यते न तथा ना- मेन्द्रादी, एवं यथा तत्स्थापनादर्शनादु भावः समुल्लसति नैवमिन्द्रादिनामश्रवणमात्रादु, यथा च तत्स्थाप- नायां लोकस्योपयाचितेच्छापूजाप्रवृत्तिसमीहितलाभादयो दृश्यन्ते नैवं नामेन्द्रादावित्येवमन्यदपि वाच्य- मिति ॥ ११॥ उक्तं स्थापनाऽऽवश्यकम् , इदानीं द्रव्यावश्यकनिरूपणाय प्रश्नं कारयति- से किं तं दवावस्सयं ?, २ दुविहं पण्णत्तं, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ (सू० १२) अथ किं तत् द्रव्यावश्यकमिति पृष्टे सत्याह-'दव्वावस्सयं दुविह'मित्यादि, तत्र द्रवति-गच्छति तॉस्तान् पर्या-| यानिति द्रव्यं-विवक्षितयोरतीतभविष्यद्भावयोः कारणम् , अनुभूतविवक्षितभावमनुभविष्यद्विवक्षितभावं या १० १४ ·अनुयोग मलधारीया द्रव्यावश्य- कद्रव्यल- क्षणं च सू० १२ ॥१४॥ परिवत्यर्थः, द्रव्यं च तदावश्यकं च द्रव्यावश्यकम् , अनुभूतावश्यकपरिणाममनुभविष्यदावश्यकपरिणामं चा साधुदेहादीत्यर्थः । द्रव्यलक्षणं च सामान्यत इदम्-'भूतस्य भाविनो वा भावस्य हि कारणं तु यल्लोके । तद् द्रव्यं तत्त्वज्ञैः सचेतनाचेतनं कथितम् ॥ १॥ व्याख्या-तद् द्रव्यं तत्त्वज्ञैः कथितं, यत्कथंभूतमित्याह-यत् का- रण-हेतु, कस्येत्याह-भावस्य' पर्यायस्य, कथंभूतस्येत्याह-भूतस्य' अतीतस्य भाचिनो वा' भविष्यतो या, 'लोके' आधारभूते, तच सचेतनं-पुरुषादि अचेतनं च-काष्ठादि भवति, एतदुक्तं भवति-यः पूर्व स्वर्गादि- चिन्द्रादित्वेन भूत्वा इदानीं मनुष्यादित्वेन परिणतः सोऽतीतस्येन्द्रादिपर्यायस्य कारणत्वात्साम्प्रतमपि द्र- व्यत इन्द्रादिरभिधीयते, अमात्यादिपदपरिभ्रष्टामात्यादिवत्, तथा अग्रेऽपि य इन्द्रादित्वेनोत्पत्स्यते स इदा- नीमपि भविष्यदिन्द्रादिपदपर्यायकारणत्वात् द्रव्यत इन्द्रादिरभिधीयते, भविष्यद्राजकुमारराजवत, एवम- पेतनस्यापि काठादेर्भूतभविष्यत्पर्यापकारणत्वेन व्यता भावनीयेत्यार्थिः ॥१॥ इतः प्रकृतमुच्यते-तचेह द्रव्यरूपमावश्यर्फ प्रकृतं, तत्रावश्यकोपयोगाधिष्ठितः साध्वादिदेहो वन्दनकादिसूत्रोचारणलक्षणश्चागमः आवर्त्तादिका क्रिया चावश्यकमुच्यते, आवश्यकोपयोगशून्यास्तु ता एव देहागमक्रिया द्रव्यावश्यकं, तच द्विविधं प्रज्ञप्तमिति, तयथा-'आगमतः' आगममाश्रित्य 'नोआगमतः' नोआगममाश्रित्य, नोआगमशब्दार्थ यथाऽयसरमेय वक्ष्यामः, चशब्दो द्वयोरपि खखविपये तुल्यप्राधान्यख्यापनार्थी ॥१२॥ अनाद्यभेदजिज्ञासुराह- से किं तं आगमओ दवावस्सयं ?, २ जस्स णं आवस्सएत्ति पदं सिक्खितं ठितं जितं २० २४ ॥ १४ ॥ २८ ·आगमतो द्रव्यावश्य- कखरूपम्. सू०१३ मितं परिजितं नामसमं घोससमं अहीणक्खरं अणचक्खरं अव्वाइद्धक्खरं अक्ख- लिअं अमिलिअं अवच्चामेलियं पडिपुण्णं पडिपुण्णघोसं कंठो?विप्पमुकं गुरुवायणोव- गयं, सेणं तत्थ वायणाए पुच्छणाए परिअहणाए धम्मकहाए नो अणुप्पेहाए, कम्हा ?, 'अणुवओगो दवमितिक? (सू० १३) अध किं तदागमतो द्रव्यावश्यकमिति, आह-आगमतो दव्वावस्सयं जस्स 'मित्यादि, 'ण'मिति पूर्ववत्, 'जस्स'त्ति यस्य कस्यचित् 'आवस्सएत्तिपयंति आवश्यकपदाभिधेयं शास्त्रमित्यर्थः, ततश्च यस्य कस्यचिदावश्यकशास्त्रं शिक्षितं स्थितं जितं यावत् वाचनोपगतं भवति 'से णं तत्थे ति स-जन्तुस्तत्र- आवश्यकशास्त्रे वाचनाप्रच्छनापरिवर्त्तनाधर्मकथाभिर्वर्तमानोऽप्यावश्यकोपयोगे अवर्त्तमानः 'आगमतः' आगममाश्रित्य द्रव्यावश्यकमिति समुदायार्थः । अत्राह-नन्वागममाश्रित्य द्रव्यावश्यकमित्यागमरूपमिदं द्रव्यावश्यकमित्युक्तं भवति, एतचायुक्तं, यत आगमो ज्ञानं ज्ञानं च भाव एवेति कथमस्य द्रव्यत्वमु- पपद्यते ?, सत्यमेतत्, किन्वागमस्य कारणमात्मा तदधिष्ठितो देहः शब्दश्वोपयोगशून्यसूत्रोचारणरूप इहास्ति, न तु साक्षादागमः, एतच त्रितयमागमकारणत्वात्कारणे कार्योपचारादागम उच्यते, कारणं च विवक्षितभावस्य व्रव्यमेव भवतीत्युक्तमेवेत्यदोपः । तत्रादित आरभ्य पठनमियया यावदन्तं नीतं तच्छि- १० ·- अनुयोग मलमारीया आगमतो द्रव्यावश्य- कस्वरूपम्. ॥१५॥ १८ |क्षितमुच्यते, तदेवाविस्मरणतश्चेतसि स्थित-स्थितत्वात् स्थितमप्रच्युतमित्यर्थः, परावर्त्तनं कुर्पतः परेण वा कचित् पृष्टस्य पच्छीघमागच्छति तजितं, विज्ञातश्लोकपदवर्णादिसंख्यं मितं, परि-समन्तात्सर्वप्रकारैर्जितं परिजितं-परावर्त्तनं कुर्वतो यत्ममेणोत्क्रमेण वा समागच्छतीत्यर्थः, नाम-अभिधानं तेन समं नामसमम् , इदमुक्तं भवति-यथा स्वनाम कस्यचिच्छिक्षितं जितं मितं परिजितं भवति तथैतदपीत्यर्थः, घोपा-उदात्ता- दयः तेर्वाचनाचार्याभिहितघोषैः समं घोपसमं, यथा गुरुणा अभिहिता घोपास्तथा शिष्योऽपि यत्र शिक्षते तत् घोपसममिति भावः, एकद्व्यादिभिरक्षरीनं हीनाक्षरं न तथा अहीनाक्षरम् , एकादिभिरक्षरैरधिकमत्यक्षरं न तथा अनत्यक्षरम्, 'अव्वाइद्धक्खरं'ति विपर्यस्तरत्नमालागतरत्नानीव व्याविद्धानि-विपर्यस्तान्यक्षराणि यत्र तह्याविद्वाक्षरं न तथाऽच्याविद्वाक्षरं, 'अव्वाइद्ध'मिति कचित्पाठः, तत्रापि व्याविद्धाक्षरयोगाद्व्याविद्धं न तथाऽध्याबिद्धम् , उपलशकलायाकुलभूभागे लागलमिव स्खलति यत्तत् स्खलितं न तथाऽस्खलितम्, अने- कशास्त्रसम्यन्धीनि सूत्राण्येकत्र मीलयित्वा यत्र पठति तत् मिलितमसदृशधान्यमेलकवत्, अथवा परावर्त्त- मानस्य यत्र पदादिविच्छेदो न प्रतीयते तन्मीलितं न तथाऽमीलितम् , एकस्मिन्नेव शास्त्रेऽन्यान्यस्थाननिबद्धा- न्येकार्थानि सूत्राण्येकत्र स्थाने समानीय पठतो व्यत्यानेडितम्, अथवा आचारादिसूत्रमध्ये खमतिचर्चि- तानि तत्सहशानि सूत्राणि कृत्वा प्रक्षिपतो व्यत्यानेडितम्, अस्थानविरतिकं वा व्यत्यानेडितं न तथाऽ- व्यत्यानेडितं, सूत्रतो विन्दुमात्रादिभिरनूनमर्थतस्त्वध्याहाराकाङ्क्षादिरहितं प्रतिपूर्णम् , उदात्तादियोपैरविकलं २३ २७ ·प्रतिपूर्णपोषम् । अत्राह-घोषसममित्युक्तमेव तत्क इह विशेष इति, उच्यते, घोषसममिति शिक्षाकालम- धिकृत्योक्तं, प्रतिपूर्णघोपं तु परावर्तनादिकालमधिकृत्येति विशेषः, कण्ठश्चौष्ठश्च कण्ठोष्ठमिति प्राण्यङ्ग- वात्समाहारस्तेन विप्रमुक्तं कण्ठोछविप्रमुक्तं, यालमूकभापितवपदव्यक्तं न भवतीत्यर्थः, गुरुप्रदत्तया वाच- नया उपगतं-प्राप्तं गुरुवाचनोपगतं न तु कर्णाघाटकेन शिक्षितं न वा पुस्तकात् खयमेवाधीतमिति भावः, तदेवं पस्य जन्तीरावश्यकशास्त्रं शिक्षितादिगुणोपेतं भवति स जन्तुस्तवावश्यकशास्त्रे वाचनया-शिष्या- ध्यापनलक्षणया प्रच्छनया-तद्गतार्थादेगुरुं प्रति प्रश्नलक्षणया परावर्तनया-पुनः पुनः सूत्रार्थाभ्यासलक्षणया धर्मकथया-अहिंसादिधर्मपरूपणखरूपया वर्तमानोऽपि, अनुपयुक्तत्वादिति साध्याहारम्, आगमतो द्रव्या- घश्यकमित्यनेन सम्बन्धः । ननु यथा वाचनादिभिस्तत्र वर्तमानोऽपि द्रव्यावश्यकं भवति तथाऽनुप्रेक्षयाऽपि तन वर्तमानस्तादयति?, नेत्याह-'नो अणुप्पेहाएत्ति अनुप्रेक्षया-ग्रन्थार्थानुचिन्तनरूपया, तत्र वर्तमानो नवव्यायश्यकमित्यर्थः, अनुपेक्षाया उपयोगमन्तरेणाभावाद', उपयुक्तस्य च द्रव्यावश्यकत्यायोगादिति 'भावः । अप्राह पर:-फम्ह'त्ति, ननु फमावाचनादिभिस्तत्र वर्तमानोऽपि व्यावश्यक ? कस्माचानुमेक्षया| सत्र परीमानो न तथेति प्रच्छकाभिप्राय:, एवं पृष्टे सत्याह-'अणुवओगो दपमितिकटु'त्ति अनुपयोगो प्रामितिगृत्या, उपयोजनमुपयोगो-जीवस्य योधरूपो व्यापारः, स चेह. विवक्षितार्थे चित्तस्य विनिवेशख- पो गृहले, न वियतेऽसौ यत्र सोऽनुपयोगः-पदार्थः, स विवक्षितोपयोगस्य कारणमात्रत्वात् द्रव्यमेव भवति १४ .

·अनुगोग. मनपारीया आगमतो द्रव्यावश्य- कखरूपम्. सू.१३ १ ९ इतिकृत्या' अमात्कारणाद् अनन्तरोक्तमुपपद्यत इति शेपा, एतदुक्तं भवति-उपयोगपूर्वका अनुपयोगपू- पकास पापनामच्छनादयः संभवन्त्येव, तत्रेह द्रव्यावश्यकचिन्ताप्रस्तावादनुपयोगपूर्वका गृह्यन्ते, अत एव सूत्रेऽनभिहितस्याप्यनुपयुक्तत्यस्याध्याहारस्तव कृतः, अनुपयोगस्तु भावशून्यता, तच्छ्न्यं च वस्तु द्रव्यमेव मातीत्यतो पापनादिभिस्तत्र वर्तमानोऽपि द्रव्यावश्यकम्, अनुपेक्षा तूपयोगपूर्विकैव संभवति, अतस्तन पर्तमानो न तथेति भावार्थः अत्राह-नन्यागमतोऽनुपयुक्तो वक्ता द्रव्यावश्यकमित्येतावतैवेष्टसिद्धेः शिक्षिता- दिश्रुतगुणसमुत्कीर्तनमनर्थकम् , अत्रोच्यते, शिक्षितादिगुणोत्कीर्तनं कुर्वन्निदं ज्ञापयति-यदुतैवंभूतमपि निपं श्रुतमुधारयतोऽनुपयुक्तस्य द्रव्यश्रुतं द्रव्यावश्यकमेव भवति, किं पुनः सदोपम् ?, उपयुक्तस्य तु स्ख- लितादिदोपदुष्टमपि निगदतः भाषश्रुतमेव भवति, एवमन्यत्रापि प्रत्युपेक्षंणादिक्रियाविशेषाः सर्वे निर्दोपा अप्यनुपयुक्तस्य तथा विधफलशून्या एव संपद्यन्ते, उपयुक्तस्य तु मतिवैकल्यादितः सदोपा अप्यमी कर्मम- लापगमायैवेत्यलं विस्तरेण । अत्राह-ननु भवत्वेचं, किन्तु हीनाक्षरे सूत्रे समुचारिते को दोपो? येनोक्तमही- नाक्षरमिति, अनोच्यते, लोकेऽपि तावद्विद्यामन्त्रादिभिरक्षरादिहीनैरुचार्यमाणैर्विवक्षितफलवैकल्यमनर्थावा- सिस दृश्यते, किं पुनः परममन्त्रकल्पे सिद्धान्ते?, तथाहि-राजगृहनगरे समवमृतस्य भगवतश्वरमतीर्थाधिप- तेर्यन्दना) विवुधविद्याधरनरनियहः श्रेणिकश्च सपुत्रः समाययो, ततो भगवदन्तिके धर्म श्रुत्वा प्रतिनि- त्ता परिपदि कस्पचिद्विद्याधरस्य गगनोत्पतनहेतुविद्यासंवन्ध्येफमक्षरं विस्मृतिपथमवततार, विस्मृते च २३ हीनाक्षरे दृष्टान्तः २८ ·तमिकिनिन्नभस्युत्पत्य पुनर्निपतत्यसौ पुनरुत्पतति पुनश्च निपतति, एवं च कुर्वन्तममुं विलोक्य श्रेणिकेन भगवान पृष्टः-किमित्ययं महाभागः खेचरो विधुरितपक्षः पक्षीव नभसि किञ्चिदुत्पत्य पुनर्निपतति?, भगवता पविद्याक्षरविस्मरणव्यतिकरस्तमै निवेदितः,तं च निवेद्यमानं श्रुत्वा अभयकुमारः खेचरमुपसृत्यैवमवादीत्- भोः खेचर ! यदि मां समानसिद्धिकं करोपि तदा त्वविद्याक्षरमुपलभ्य कथयामि, प्रतिपन्नं च तेन, अभय- कुमारस्य चैकस्मादपि पदादनेकपदाभ्यहनशक्तिरस्तीति शेषाक्षरानुसारेणोपलभ्य तदक्षरं निवेदितं खेचरस्य, सोऽपि संजातसंपूर्णवियो हृष्टः श्रेणिकसुताय विद्यासाधनोपार्य कथयित्वा गतः समीहितप्रदेशुमिति, एष दृष्टान्तः, उपनयस्त्वयम्-यथा तस्य विद्याधरस्य हीनाक्षरतादोषान्नभोगमनमुपरतं, तदुपरमे च व्यथैव विद्या, तथेहापि हीनाक्षरतायामर्थभेदस्तभेदे क्रियाभेदस्तद्भेदे च मोक्षाभावस्तदभावे च दीक्षादिग्रहणवैयर्थ्यमे- वेति । एवमधिकाक्षरादिष्वपि दोषाः सदृष्टान्ता अभ्यूह्य वाच्याः ॥ १३ ॥ नेगमस्स णं एगो अणुवउत्तो आगमओ एगं, दवावस्सयं दोषिण अणुवउत्ता आग: मओ दोणि दवावस्सयाइं तिपिण अणुवउत्ता आगमओ तिषिण दवावस्सयाई एवं जावइआ अणुवउत्ता आगमओ तावइआई दवावस्सयाई, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स णं एगो वा अणेगो वा अणुवउत्तो वा अणुवउत्ता वा आगमओ दवाव- 10 ·नयैः द्रव्या- अनुयोग मलपारीया वश्यकवि- चारणा. सू० १४ ॥१७॥ स्सयं दव्यावस्सयाणि वा से एगे दवावस्सए, उज्जुसुअस्स एगो अणुवउत्तो आग- मतो एगं दव्यावस्सयं पुहुत्तं नेच्छइ, तिण्हं सद्दनयाणं जाणए अणुवउत्ते अवत्थु, कम्हा ?, जइ जाणए अणुवउत्ते न भवति, जइ अणुवउत्ते जाणए ण भवति, तम्हा णस्थि आगमओ दुव्वावस्सयं । से तं आगमओ दवावस्सयं (सू० १४) इह जिनमते सर्वमपि सूत्रमर्थश्च श्रोतृजनमपेक्ष्य नयैर्विचार्यते, 'नत्थि नएहिं विहुणं सुत्तं. अत्यो य जि- णमए किंचि । आसज उ सोयारं नए नयविसारओ बूया ॥१॥ इति वचनात्, अत इदमपि द्रव्यावश्यक नपैचिन्त्यते, ते च मूलभेदानाश्रित्य नैगमादयः सप्त, तदुक्तम्-"नेर्गमसंगहववहार उजुसुए चेव होइ यो- बच्चे । सहे य समभिरूढे एवंभूते य मूलनया ॥१॥" तत्र नैगमस्तावत्कियन्ति द्रव्यावश्यकानीच्छतीत्याह -'नेगमस्से'यादि, सामान्यविशेषादिप्रकारेण नैकः अपि तु पहवो गमा-वस्तुपरिच्छेदा यस्यासौ निरुक्तवि- धिना ककारस्य लोपान्नैगमः, सामान्यविशेपादिप्रकारैः यहुरूपवस्त्वभ्युपगमपर इत्यर्थः, तस्य-नैगमस्यैको देव- दत्तादिरनुपयुक्त आगमत एकं द्रव्यावश्यकं, द्वौ देवदत्तयज्ञदत्तावनुपयुक्तो आगमतो द्वे द्रव्यावश्यके, त्रयो देवदत्तयज्ञदत्तसोमदत्ता अनुपयुक्ता आगमतस्त्रीणि द्रव्यावश्यकानि, किंबहुना?, एवं यावन्तो देवदत्ताद- १ नास्ति नविहीन सम्रमर्थश्च जिनमते फिश्चित् । आसाय तु श्रोतारे नयान् नयविशारदो ब्रूयात् ॥१॥ २ नेगम संग्रहो व्यवहार ऋजुसूतथैव भवति योद्धव्य । शब्दश्च सममिरूड एवम्भूतथ मूलनया ॥१॥ २२. ॥१७॥ २७ ·योऽनुपयुक्तास्तावन्त्येव तान्यतीतादिकालत्रयवर्तीनि नैगमस्यागमतो द्रव्यावश्यकानि, लतदुक्तं भवति--- गमो हि सामान्यरूपं विशेषरूपं च वस्त्वभ्युपगच्छत्येव, न पुनर्वक्ष्यमाणसंग्रहवत्सामान्यरूपमेव, ततो विशेपवादित्वावस्येह प्राधान्येन विवक्षितत्वाद्यावन्तः केचन देवदत्तादिविशेपा अनुपयुक्तास्तावन्ति सर्वाण्य- प्यस्य द्रव्यावश्यकानि, न पुनः संग्रहवत्सामान्यवादित्वादेकमेवेतिभावः । एवमेव 'ववहारस्सवित्ति व्यव- हरणं व्यवहारो-लौकिकप्रवृत्तिरूपस्तत्प्रधानो नयोऽपि व्यवहारः, तस्यापि 'एवमेव' नैगमवदेको देवदत्तादि- रनुपयुक्त आगमत एकं द्रव्यावश्यकमित्यादि सर्व वाच्यम्, इदमुक्तं भवति-व्यवहारनयो लोकव्यवहारोप- कारिण एव पदार्थानभ्युपगच्छति, न शेपान, लोकव्यवहारे च जलाहरणवणपिण्डीपदानादिके घटनिम्या- दिविशेषा एवोपकुर्वाणा दृश्यन्ते न पुनस्ततिरिक्तं तत्सामान्यमिति विशेषानेच वस्तुत्वेन प्रतिपयतेऽसौ न सामान्यं, व्यवहारानुपकारित्वादिशेपव्यतिरेकेणानुपलभ्यमानत्वाचेति, अतो विशेषवादिनैगममतसाम्ये- नातिदिष्टः । अत्र चातिदेशेनैवेष्टार्थसिद्धेग्रन्थलावार्थ संग्रहमतिक्रम्य व्यवहारोपन्यासः कृत इति भावनी- यम् । 'संगहस्से'त्यादि, सर्वमपि भुवनत्रयान्तर्वर्ति वस्तुनिकुरुम्वं संगृह्णाति-सामान्यरूपतयाऽध्यवस्पतीति संग्रहस्तस्य मते एको वा अनेके वा अनुपयुक्तोऽनुपयुक्ता वा यदागमतो द्रव्यावश्यक द्रव्यावश्यकानि वा, तत्किमित्याह-से एगेत्ति तदेकं द्रव्यावश्यकम् , इदमत्र हृदयम्-संग्रहनयः सामान्यमेवाभ्युपगच्छति न विशेपान , अभिदधाति च-सामान्याद्विशेपा व्यतिरिक्ता स्युः अव्यतिरिक्ता वा स्युः, यद्यायः पक्षस्तर्हि १०. १४ ·नयैः द्रव्या- वश्यकवि- चारणा. सू०१४ १९ मसन्त्यमी, निःसामान्यत्वात्, सरचिपाणवत्, अथापरः पक्षस्तर्हि सामान्यमेव ते, तव्यतिरिक्तत्वात्, सा- मेनुगोग मान्यस्वरूपवत्, तस्मात्सामान्यव्यतिरेकेण विशेपासिद्धर्यानि कानिचिद् द्रव्यावश्यकानि तानि तत्सामा- मलधारीया न्याव्यतिरिकत्वादेकमेव संग्रहस्य द्रव्यावश्यफमिति । 'उजुसुयस्से त्यादि, प्राजु-अतीतानागतपरकीयपरिहा- ॥ १८॥ रेण प्राञ्जलं घस्तु सूत्रयति-अभ्युपगच्छतीति अजूसूत्रः, अयं हि वर्तमानकालभाव्येव वस्तु अभ्युपगच्छति, नातीतं विनष्टत्वान्नाप्यनागतमनुत्पन्नस्वाद, वर्तमानकालभाव्यपि स्वकीयमेव मन्यते स्वकार्यसाधकखात् स्पधनवत्, परकीयं तु नेच्छति स्वकार्याप्रसाधकत्वात् परधनवत्, तस्मादेको देवदेत्तादिरनुपयुक्तोऽस्य मते आगमत एक द्रव्यावश्यकमस्ति 'पुरत्तं नेच्छइ'त्ति अतीतानागतभेदतः परकीयभेदतश्च 'पृथकत्वं' पार्थक्यं नेच्छत्यसो, किंतहि ?, वर्तमानकालीनं स्वगतमेव चाभ्युपैति, तचैकमेवेति भावः, तिण्हं सदनयाणमित्यादि, शब्दमधाना नयाः शन्दनपाः-शब्दसमभिरूद्वैवंभूताः, ते हि शन्दमेव प्रधान मिच्छन्तीति, अर्थ तु गौणं, श- प्दपशेनेवार्धप्रतीतेः, तेषां त्रयाणां शन्दुनयानां ज्ञायकोऽथ चानुपयुक्त इत्येतदवस्तु, न सम्भवतीत्यर्थः, 'कम्हेति फरमादेवमुच्यते इत्याह-'जईत्यादि, यदि ज्ञायकस्तर्थनुपयुक्तो न भवति, ज्ञानस्योपयोगरूपत्वादू, इदमत्र हृदयम्-आवश्यकशास्त्रज्ञस्तत्र चानुपयुक्त आगमतोद्रव्यावश्यकमिति प्राग्निर्णीतम् , एतचामी न प्रति- |पयन्ते, यतो यथावश्यकशास्त्रं जानाति कथमनुपयुक्त?,अनुपयुक्तश्चेत् कथंजानातिी, ज्ञानस्योपयोगरूपत्वात्, यदप्पागमकारणत्यादात्मदेहादिकमागमत्येनोक्तं तदप्यौपचारिकत्यादमी न मन्यन्ते, शुद्धनयत्वेन मुख्यव- २४ ॥१८॥ २८ ·नोआग तो द्रव्य श्यकरुप स्त्वभ्युपगमपरत्वात्, तस्मादेतन्मते द्रव्यावश्यकस्यासंभव इति, निगमयन्नाह-'सेस'मित्यादि, तदेतदाग- मतो द्रव्यावश्यकम् ॥ १४ ॥ उक्तं सप्रपञ्चमागमतो द्रव्यावश्यकमिदानी नोआगमतस्तदुच्यते- से किं तं नोआगमओ दवावस्सयं?, २ तिविहं पण्णत्तं, तंजहा-जाणयसरीरदबाव- स्सयं भविअसरीरदवावस्सयं जाणयसरीरभविअसरीरवतिरित्तं दवावस्सयं (सू० १५) अथ किं तन्नोआगमतो द्रव्यावश्यकमिति प्रश्नः, उत्तरमाह-'नोआगमओ दवावस्सयं तिविहं पण्णत्त'- मित्यादि, नोआगमत इत्यत्र नोशब्द आगमस्य सर्वनिपेधे देशनिपेधे वा वर्तते, यत उक्तं पूर्वमुनिभिः- "आगमसबनिसेहे नोसद्दो अहव देसपडिसेहे । सधे जह णसरीरं भवस्स य आगमाभावा ॥१॥" व्याख्या- आगमस्य-आवश्षकादिज्ञानस्य सर्वनिषेधे वर्तते नोशब्दा, अथवा तस्यैव देशप्रतिपेधे वर्तते, तत्र 'सधे'त्ति सर्वनिपेधे उदाहरणमुच्यते, यथेत्युपप्रदर्शने, 'णसरीरं ति ज्ञस्य-जानतः शरीरं ज्ञशरीरं नोआगमत इह द्रव्याघश्यकं, "भव्यस्य च' योग्यस्य यच्छरीरं तदपि नोआगमत इह द्रव्यावश्कं, कुत इत्याह-आगमस्य- आवश्यकादिज्ञानलक्षणस्य सर्वथाऽभावाद् , इदमुक्तं भवति-ज्ञशरीरं भव्यशरीरं चानन्तरमेव वक्ष्यमाण- खरूपं नोआगमतः-सर्वथा आगमाभावमाश्रित्य द्रव्यावश्यकमुच्यते, नोशन्दस्यात्र पक्षे सर्वनिपेधवचनत्वा- दिति गाथार्थः । देशप्रतिपेघवचनेऽपि नोशब्दे उदाहरणं यथा-"किरियागमुचरंतो आवासं कुणइ भावसुन्नो १० ·१९ नयोग उ। किरियाँऽऽगमों न होई तस्स निसंहों भवे देसें ॥१॥” व्याख्या-क्रियाम्-आवर्तादिका कुर्वन्नित्यध्याहार, मलपारीया आगमं च वन्दनकसूत्रादिकमुचारयन भावशून्यो य आवश्यकं करोति, सोऽपि नोआगमतः इह द्रव्यावश्यक मिति शेषः, अब च क्रिया आवर्तादिकाऽऽगमो ने भवति, जडत्वाद, आगमस्य च ज्ञानरूपत्वादु, अतस्त- ॥१९॥ स्यऽऽगमस्य देशे क्रियालक्षणे निधो भवति, क्रिया आगमो न भवतीत्यर्थः, अतो नोआगमत इति, इह किमुक्तं भवति?-देशे क्रियालक्षणे आगमाभावमाश्रित्य द्रव्यावश्यकमिदमितिगाथार्थः ॥ तदेवं नोआगमत- आगमाभावमाश्रित्य द्रव्यावश्यकं त्रिविधं प्रज्ञप्त, तद्यथा-जुशरीरद्रव्यावश्यक, भव्यशरीरद्रव्यावश्यक, ज्ञश- रीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यावश्यकम् ॥ १५॥ तत्राऽऽद्यभेदं विवरीपुराह- से किं तं जाणयसरीरदवावस्सयं ?, २ आवस्सएत्ति पयत्थाहिगारजाणयस्स जं सरी- रयं ववगयचुतचावितचत्तदेहं जीवविप्पजढं सिज्जागयं वा संथारगयं वा निसीहि- आगयं वा सिद्धसिलातलगयं वा पासित्ता णं कोई भणेजा-अहो ! णं इमेणं सरी- रसमुस्सएणं जिणदिटेणं भावेणं आवस्सएत्तिपयं आधवियं पण्णविअं परूविरं दंसिअं निदंसि उवदंसिअं, जहा को दिटुंतो', अयं महुकुंभे आसी अयं घय- कुंभे आसी, सेतं जाणयसरीरदवावस्सयं (सू० १६) ज्ञशरीरद्र- व्यावश्य- काधिकारः, ॥१९॥ २५ ·५ अथ किं तत् ज्ञशरीरद्रव्यावश्यकमिति प्रश्ने निर्वचनमाह-जाणगसरीरदवावस्मयं आवस्सरती'त्यावि, ज्ञातवानिति शा, प्रतिक्षणं शीर्यत इति शरीरं ज्ञस्य शरीरं शरीरं, तदेव अनुभूतभावत्वाद् द्रव्यावश्यक, किं तदित्याह-यच्छरीरकं संज्ञायां कच् वपुरित्यर्थः, कस्य सम्बन्धीत्याह-"आवस्सएसी'त्यादि, आवश्य- कमिति यत्पदं आवश्यकपदाभिधेयं शास्त्रमित्यर्थः, तत्यार्थ एवार्थाधिकारोऽनेके वा तद्गता अर्थाधिकारा गृह्यन्ते, तस्य तेषां वा ज्ञातुः सम्बन्धि, कथंभूतं तदिदं ज्ञशरीरं द्रव्यावश्यकं भवतीत्याह-ध्यपग- तच्युतच्यावितत्यक्तदेहं जीवविप्रमुक्तमित्यक्षरयोजना, इदानीं भावार्थः कश्चिदुच्यते-तत्र व्यपगतं-चैत- न्यपर्यायादचैतन्यलक्षणं पर्यायान्तरं प्राप्तम्, अत एव च्युतं-उच्छ्वासनिःश्वासजीवितादिदशविधप्राणेभ्या परिभ्रष्टम् , अचेतनस्योच्छासाययोग्यत्वादन्यथा लेष्ट्वादीनामपि तत्प्रसगात्, तेभ्यश्च परिभ्रंशस्तु खभा- पचादिभिः कैश्चित् खभावत एवाभ्युपगम्यते, तदपोहार्थमाह-च्यावितं-पलीयसा आयुरक्षयेण तेभ्यः परिभ्रंशितं, न तु खभावतः, तस्य सदाऽवस्थितत्वेन सर्वदा तत्प्रसाद, एवं च सति कथंभूतं तदित्याह- त्यक्तदेह-दिह उपचये' त्यक्तो देहः-आहारपरिणतिजनित उपचयो येन तत् त्यक्तदेहम्, अचेतनस्याऽऽहार- ग्रहणपरिणतेरभावात्, एवमुक्तेन विधिना जीवेन-आत्मना विविधम्-अनेकधा प्रकर्पण मुक्तं जीव- विममुक्तं, तदेतदावश्यकं ज्ञस्य शरीरमतीतावश्यकभावस्य कारणत्वाद् द्रव्यावश्यकम्, अस्य च नोआ- गमत्वमागमस्य तदानीं सर्वथाऽभावात्, नोशन्दस्य चात्र पक्षे सर्वनिपेघवचनत्वादिति भावः । ननु १० १४ ·ग ज्ञशरीद- व्यावश्य- काधिकार यदि जीरविममुक्तमिदं फथं तस्य द्रव्यांवश्यकत्वं? लेट्रवादीनामपि तत्मसनात्, तत्पुद्गलानामपि कदाचि- मतधारीया दावश्यफयेत्तृभिहीतचसम्भवादित्याशङ्कयाह-'सेजागत'मित्यादि, यस्मादिदं शय्यागतं वा संस्तारगतं वा नेपेधिकीगतं वा सिद्धशिलातलगतं वा दृष्ट्वा कोऽपि ब्रूयाद्-अहो । अनेन शरीरसमुच्छ्रयेण जिनदृष्टेन ॥ २०॥ भायेन आवश्यकमित्येतत् पदं आगृहीतमित्यादि याघदुपदर्शितमिति, तस्मादतीतवर्तमानकालभाविव- स्त्वेकरयग्राहिनयानुसारिणामेवंवादिनां सम्भषाद् यथोक्तशरीरस्य द्रव्यावश्यकत्वं न विरुध्यते, लेष्ट्वादि- दर्शने पुनर्नत्यम्भूतः प्रत्ययः कस्यापि समुत्पद्यत इति न तेषां तत्मसद्ग, तेनैव करचरणोरुग्रीवादिपरिणामेना- नन्तरमेवाऽऽवश्यफकारणत्वेन व्यापूतत्वात्, तदेव तथाविधप्रत्ययजनक द्रव्यावश्यकं, न लेष्ट्वादय इति भाव इति समुदायार्थः । इदानीमवयवार्थ उच्यते-तत्र शय्या-महती सर्वाङ्गप्रमाणा तां गतं शय्यागतं शय्यास्थित- मित्यर्थः, संस्तारो-लघुकोऽर्धतृतीयहस्तमानस्तं गतं तत्रस्थमित्यर्थः, यत्र साधवस्तपःपरिकर्मितशरीराः खयमेव गत्वा भक्तपरिज्ञाद्यनशनं प्रतिपन्नपूर्वाः प्रतिपद्यन्ते प्रतिपत्स्यन्ते च तत् सिद्धशिलातलमुच्यते, क्षेत्रगुणतो पधाभद्रकदेवतागुणतो चा साधूनामाराधनाः सिद्ध्यन्ति तत्रेतिकृत्वा, अन्ये तु व्याचक्षते-यत्र महर्पिः कश्चित् सिद्धस्तत् सिद्धशिलातलं, तद्गतं-तत्रस्थितं सिद्धशिलातलगतम् , इह 'निसीहियागयं 'त्यादीन्यपि पदानि याचनान्तरे दृश्यन्ते, तानि च सुगमत्वात् स्वयमेव भावनीयानि, नवरं नैपेधिकी-शवपरिस्थाप- नभूमिः, अपरं चात्रान्तरे 'पासित्ता णं कोई भणिज'त्ति ग्रन्थः कचिद् दृश्यते, स च समुदायार्थकथनावसरे २२ ॥२०॥ २८ ·योजित एव, यत्र तु न दृश्यते तत्राध्याहारो द्रष्टव्यः, अहोशब्दो दैन्यविसयामधणेषु वर्तते, स ह त्रिवपि घटते, तथाहि-अनित्यं शरीरमिति दैन्ये, आवश्यक ज्ञातमिति विस्मये, अन्य पश्चिस्थितमाममयमाण- स्थाऽमनणे, 'अनेन' प्रत्यक्षतया दृश्यमानेन शरीरमेव पुद्गलसङ्घातत्वात् समुच्छ्यस्तेन, 'जिनदृष्टेन' तीर्थ- कराभिमतेन, 'भावेन' कर्मनिर्जरणाभिप्रायण, अथवा भावेन-तदावरणकर्मक्षयक्षयोपशमलक्षणेन, आव- श्यकपदाभिधेयं शास्त्रं 'आधवियंति प्राकृतशैल्या छान्दसत्वाच गुरोः सकाशादागृहीतं, 'प्रज्ञापितं' सामा- न्यतो विनयेभ्यः कथितं, 'प्ररूपितं तेभ्य एव प्रतिसूत्रमर्थकधनता, 'दर्शितं' प्रत्युपेक्षणादिक्रियादर्शनतः, इयं क्रिया एभिरक्षरैरत्रोपात्ता इत्थं च क्रियते इत्येवं विनेयेभ्यः प्रकटितमिति भावः, 'निदर्शितं' कथञ्चिदगृह्णतः परयाऽनुकम्पा निश्चयेन पुनः पुनः दर्शितम्, 'उपदर्शितं सर्वनययुक्तिभिः । आह-नन्वनेन शरीरसमुच्छा- येणाऽऽवश्पकमागृहीतमित्यादि नोपपद्यते, ग्रहणप्ररूपणादीनां जीवधर्मत्वेन शरीरस्याघदमानत्वात्, सत्यं, किन्तु भूतपूर्वगत्या जीवशरीरयोरभेदोपचारादित्थमुपन्यास इत्यदोपः। पुनरप्याह-ननु ययपि तच्चरीरक शय्यादिगतं दृष्ट्वा पूर्वोक्तवतारो भवन्ति, तथाऽपि कथं तस्य द्रव्यावश्यकता ?, यत आवश्यकस्य कारणमेव द्रव्यावश्यकं भवितुमर्हति, 'भूतस्य भाचिनो पे'सादिपूर्वोक्तवचनात्, कारणं चाऽगमस्य चेतनाधिष्ठितमेव शरीरं न स्पिद, चेतनारहितत्वात् , तस्यापि तत्कारणत्वेऽतिप्रसङ्गात्, सत्यं, किन्त्वतीतपयोयानुवृत्त्यभ्युपगमः परनपानुकृत्याऽतीतमावश्यककारणत्वपर्यायमपेक्ष्य द्रव्यावश्यकताऽस्योच्यत इत्यदोपः, स्यादेवं, यद्यत्रार्थे १४

·पोग
मलपारीया
॥२१॥
१८
कश्चिदु दृष्टान्त: स्यादिति विकल्प्य पृच्छति-यथा को दृष्टान्तः ?, इतिं पृष्टं सत्याह-यथाऽयं 'घृतकुम्भ
आसीत्', 'अयं मधुकुम्भ आसी'दित्यादि, एतदुक्तं भवति-यथा मधुनि घृते वा प्रक्षिप्यापनीते तदाधारत्व-
पर्यायेऽतिक्रान्तेऽप्ययं मधुकुम्भः अयं च घृतकुम्भ इति व्यपदेशो लोके प्रवर्तते, तथा आवश्यककारणत्व-
पर्यायेऽतिक्रान्सेऽपि अतीतपर्यायानुवृत्त्या द्रव्यावश्यकमिदमुच्यत इति भांवा, निगमयन्नाह-से तमि-
त्यादि, तदेतद् ज्ञशरीरद्रव्यावश्यकम् ॥ १६ ।। उक्तो नोआगमतो द्रव्यावश्यकप्रथमभेदः, अथ द्वितीयभेद-
निरूपणार्थमाह-
से किं तं भविअसरीररदवावस्सयं ?, २ जे जीवे जोणिजम्मणनिक्खते इमेणं चेव
आत्तएणं सरीरसमुस्सएणं जिणोवदिटेणं भावेणं आवस्सएत्तिपयं सेयकाले सिक्खि-
स्सइ न ताव सिक्खइ, जहा को दिटुंतो ?, अयं महुकुंभे भविस्सइ अयं घयकुंभे
भविस्सइ, से तं भविअसरीरदवावस्सयं (सू०१७)
अथ किं तनव्यशरीरद्रव्यावश्यकमिति प्रश्ने सत्याह-'भवियसरीरदवावस्सयं जे जीवे'त्यादि, विवक्षि-
तपर्यायेण भविष्यतीति भन्यो-विवक्षितपर्यायाहस्तयोग्य इत्यर्थः, तस्य शरीरं, तदेव भाविभावावश्यककार-
णत्वात् द्रव्यावश्यकं, भव्यशरीरद्रव्यावश्यकं, किं पुनस्तदित्यत्रोच्यते-यो जीवो योनिजन्मत्वनिष्क्रान्तो-
भव्यशरीर-
द्रव्यावश्य-
काधिकार,
सू०१७
२४
॥२१॥

·ऽनेनेव शरीरसमुष्ट्रपणातेन जिनोपदिष्टेन भावेन आवश्यकमित्येतत् पर्व आगामिनि काले शिक्षिष्यते न तावक्षिते तजीवाधिष्ठितं शरीरं भव्यशरीरद्रव्यावश्यकमिति समुदायार्थः । साम्प्रतमषयवार्थ उच्यते तत्र यः कश्चिदु 'जीवो'जन्तुः योन्या-योपिदवाच्यदेशलक्षणायाः परिपूर्णसमस्तदेहो जन्मत्वेन-जन्मसमयेन निष्क्रान्तो न पुनरामगर्भावस्थ एव पतितो योनिजन्मत्वनिष्क्रान्तः, अनेनैव शरीरमेव पुद्गलसङ्घातत्वादुत्पति- समयादारभ्य प्रतिसमयं समुत्सर्पणा वा समुच्छ्रयस्तेन आत्तेन आदत्तेन वा गृहीतेन प्राकृतशैलीवशादात्मी- येन या जिनोपदिष्टेनेत्यादि पूर्ववत् , 'सेयकाले'त्तिछान्दसवादागामिनि काले शिक्षिष्यते-अध्येष्यते साम्प्रतं तु न तावदयापि शिक्षते, तज्जीवाधिष्ठितं शरीरं भव्यशरीरद्रव्यावश्यकं । नोआगमत्वं चात्राप्यागमाभा- वमाश्रित्य मन्तव्यं, तदानीं तत्र धपुष्यागमाभावात्, नोशब्दस्य चात्रापि सर्वनिषेधवचनत्वात् । अत्राऽऽह- गन्यावश्यकस्य कारणं द्रव्यावश्यफमुच्यते, यदि त्वत्र वपुष्यागमाभावः कथं तर्हि तस्य तं प्रति कारणत्वम् ?, न हि कार्याभावे वस्तुनः कारणत्वं युज्यते, अतिप्रसगात्, अतः कथमस्य द्रव्यावश्यकता?, सत्यं, किं तु| भविष्यत्पर्यायस्येदानीमपि योऽस्तित्वमुपचरति नयस्तदनुवृत्त्याऽस्य द्रव्यावश्यकत्वमुच्यते, तथा च तद्- नुमारिणः पठन्ति-भाविनि भूतवदुपचार' इति, अबार्थे दृष्टान्तं दिदर्शयिपुः प्रश्नं कारयति-यथा कोऽत्र हटान्त इति, निर्वचनमाह-यथाऽयं मधुकुम्भो भविष्यतीत्यादि, एतदुक्तं भवति-यथा मधुनि घृते वा प्रक्षे- सुमिष्टे तदाधारत्वपर्यापे भविष्यत्यपि लोकेऽयं मधुकुम्भो घृतकुम्भो वेत्यादिः व्यपदेशो दृश्यते, तथाऽत्रा-

·जाणादाण
पालो
पंथे
।
सो
सत्थवाहनाम
घणो
लोए
समुबह
॥२
॥
"
योग
मलपारीया
॥ २१॥
पर्या-
लौकिकद्र-
व्यावश्यक
खरूपम्।
सू० १९
फश्चिद् दृष्टान्त: स्या
आसीत्', 'अर
पर्यायेऽति
- पापं तु 'सूर्ण लाभथं वचंड जो अनदेसं तु ॥ १ ॥
प्रतिग्रहणेन शेषप्राकृतजनपरिग्रहः, 'कलं पाउप्पभायाए'इत्यादि, कल्यमिति
बायन प्रभाते, प्रभातस्यैव विशेपावस्थाः प्राह-'पाउ'इत्यादि, प्रादुः-माकाश्ये,
पा रजन्यां, किञ्चिदुपलभ्यमानप्रकाशायामिति भावः, तदनन्तरं 'सुविमलायां
स्फुटतरप्रकाशायाम्, अथशब्द आनन्तर्ये, तदनन्तरं पाण्डुरे प्रभाते, कथंभूत
मलकोमलोन्मीलिते फुल्लं-विकसितं तच तदुत्पलं च फुल्लोत्पलं, कमलो-हरिण-
लं च कमलश्च फुल्लोत्पलकमलौ तयोः कोमलम्-अकठोरं दलानां नयनयोयोन्मीलितम्-
प्रभाते तत् तथा (तस्मिन्), अनेन च प्रागुक्तायाः सुविमलतायाः वक्ष्यमाणसूर्योदयस्य पान्तरा-
पूर्वस्यां दिश्यमणप्रभावस्थामाह, तदनन्तरं 'उहिए सूरिपत्ति अभ्युद्गते आदित्ये, फयम्भूते इत्याद-
प्रकाशकिंशुकशुकमुखगुजार्धरागसदृशे रक्ताशोकप्रकाशस्य किंशुफस्य-पुदिपतपलाशस्य शुक्रा
गुजार्धस्य च रागेण सहशो यः स तथा तसिन् , आरक्त इत्या, तथा कमलाकरनलिनीबण्डयोधको
१ गये धार्य मेयं परिच्छेद्य च द्रव्यजात नु । गृहीत्वा लाभार्थ प्रजति योऽन्यदेशं ॥ १ ॥ बहुमत प्रसिदो दीनाना बरसका पथि । असावा
२२
२३ ॥
२७ .
का
न्म र लोके समुदति ॥२॥

·योग नलधारीया ज्ञभव्यश- रीरव्यति- रिक्तत्रिवि- धद्रव्यावश्य स्वरूपम्, सू० १८ 1२२ ।। प्यावश्यककारणत्वपर्याये भविष्यत्यपि तदस्तित्वपरनयानुवृत्त्या द्रव्यावश्यकत्वमुच्यत इति भावः, निग- मयन्ताह-'सेत्त'मित्यादि, तदेतद्भव्यशरीरद्रव्यावश्यकमिति ॥ १७॥ उत्को नोआगमतो द्रव्यावश्यकद्विती- गभेदः, तृतीयभेदनिरूपणार्थमाह- से किं तं जाणयसरीरभविअसरीरवतिरित्तं दद्यावस्सयं ?, २ तिविहं पण्णत्तं, तंज- हा-लोइ कुप्पावयणियं लोउत्तरिअं ( सू०१८) अध किं तत् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यावश्यकम् ?, निर्वचनमाह-'जाणगसरीरभचियसरीरवइ- रित्ते दधावस्सए तिविहे' इत्यादि, यत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरयोः सम्बन्धि पूर्वोक्तं लक्षणं न घटते तत् ताभ्यां व्यतिरिक्तं-भिन्न द्रव्यावश्यकमुच्यते, तच त्रिविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-लौकिकं कुमावनिकं लोकोत्तरिकं च ॥ १८॥ तत्र प्रथमभेदं जिज्ञासुराह- से किं तं लोइयं दवावस्सयं ?, २ जे इमे राईसरतलवरमाडविअकोढुंबिअइब्भसे- ट्ठिसेणावइसत्थवाहप्पभितिओ कलं पाउप्पभायाए रयणीए सुविमलाए फुल्लुप्पल- कमलकोमलुम्मिलिअंमि अहापंडुरे पभाए रत्तासोगपगासकिंसुअसुअमुहगुंजद्धरागस- २३ ॥२२॥ ૨૨ ·लौकिकद्र- पावश्यक खरूपम्। रिसे कमलागरनलिणिसंडवोहए उठ्ठिअंमि सूरे सहस्सरसिमि दिणयरे तेअसा जलंते मुहधोअणदंतपक्खालणतेल्लफणिहसिद्धत्थयहरिआलिअअदागधूवपुप्फमल्लगंधतंवोलवत्थाइ- आई दवावस्सयाई करेंति, ततो पच्छा रायकुलं वा देवकुलं वा आरामं वा उज्जाणं वा सभं वा पवं पा गच्छन्ति सेतं लोइयं दवावस्सयं (सू० १९) अत्र निर्वचनमाह-'लोइय'मित्यादि, लोके भवं लौकिकं शेपं तथैव, अत्र य एते राजेश्वरतलयरादयः प्रभा- तसमये मुखधावनादि कृत्वा ततः पश्चाद् राजकुलादो गच्छन्ति, तत्तेषां सम्बन्धि मुखधापनादि लौकिक ज्ञशरीरभव्यातिरिक्तं द्रव्यावश्यकमिति समुदायार्थः । तत्र राजा-चक्रवर्ती वासुदेवो घलदेवो महा- मण्डलिकश्च ईश्वरो-युवराजः सामान्यमण्डलिकोऽमात्यश्च, अन्पे तु व्याचक्षते-अणिमायष्टविधैश्वर्ययुक्त ईश्वरा, परितुष्टनरपतिप्रदत्तरदालकृतसौवर्णपदविभूपितशिरास्तलवरः यस्य पार्श्वत आसन्नमपरं ग्रामनगरा- दिकं नास्ति तत्सर्वतश्छिन्नजनाअपविशेषरूपं मडम्यमुच्यते, तस्याधिपतिमोडम्यिका, कतिपयकुटुम्ब- प्रभुः कौटुम्पिका, इभो-हस्ती तत्ममाणं द्रव्यमहतीतीभ्यः-पस्य सत्कपुजीकृतहिरण्यरताविद्रव्येणान्तरितो हस्त्यपि न दृश्यते सः, अधिकतरद्रव्यो वा इभ्य इत्यर्थः, श्रीदेवताध्यासितसौवर्णपदविभूपितोत्तमानः पुरज्येष्ठो वणिग्विशेषः श्रेष्ठी, हस्त्यश्वरथपदातिसमुदायलक्षणाया: सेनायाः प्रभुः सेनापति, १० :

·. रपा लौकिकद्र- व्यावश्यक खरूपम्। सू० १९ १८ ॥ २३॥ "गणिमं परिमं मेलं पारिच्छेनं च दबजायं तु । धेतूणं लाभत्थं वचइ जो अन्नदेसं तु ॥ १ ॥ नियवहुमओ पसिद्धो दीणाणाहाण वच्छलो पंथे । सो सत्थवाहनाम धणोध लोए समुपहई ॥२॥" एतल्लक्षणयुक्तः सार्थवाहा, प्रभृतिग्रहणेन शेपप्राकृतजनपरिग्रहः, 'कल्लं पाउप्पभायाए इत्यादि, कल्यमिति विभक्तिव्यत्ययात् सामान्येन प्रभाते, प्रभातस्यैव विशेपावस्थाः प्राह-पाउ'इत्यादि, मादुः-पाकाश्ये, ततय प्रकाशमभातायां रजन्यां, किश्चिदुपलभ्यमानप्रकाशायामिति भावः, तदनन्तरं 'सुविमलायां' तस्यामेव किश्चित्परिस्फुटतरप्रकाशायाम्, अधशब्द आनन्तर्ये, तदनन्तरं पाण्डुरे प्रभाते, कथंभूत इत्याह-'फुलोत्पलकमलकोमलोन्मीलिते' फुलं-विकसितं तच तदुत्पलं च फुल्लोत्पलं, कमलो-हरिण- विशेपा, फुल्लोत्पलं च कमलश्च फुल्लोत्पलकमलौ तयोः कोमलम्-अकठोरं दलानां नयनयोथोन्मीलितम्- उन्मीलनं यत्र प्रभाते तत् तथा (तस्मिन्), अनेन च प्रागुक्तायाः सुविमलतायाः वक्ष्यमाणसूर्योदयस्य चान्तरा- लभायिनी पूर्वस्यां दिश्यणप्रभावस्थामाह, तदनन्तरं 'उहिए सूरिए'त्ति अभ्युद्गते आदित्ये, कथम्भूते इत्याह- 'रक्ताशोकप्रकाशकिंशुकशुकमुखगुञ्जार्धरागसदृशे' रक्ताशोकप्रकाशस्य किंशुकस्य-पुष्पितपलाशस्य शुकमु- गस्य गुजार्धस्य च रागेण सहशो यः स तथा तस्मिन् , आरक्ते इत्यर्थः, तथा 'कमलाकरनलिनीखण्डबोधके' १ गम्यं धार्य मेयं परिच्छेद्य च द्रव्यजात तु । गृहीत्वा लामायं मजति योऽन्यदेशं तु ॥१॥ नृपयहुमत. प्रसिद्धो दीनानाथेषु पत्यल. पथि । स सार्थया. इनाम धन्य दालोके रागुद्दति ॥ २॥ २२ ।। २३. २७ ·५ कमलानामाकरा-उत्पत्तिभूमयो दादिजलाशयविशेषास्तेषु यानि नलिनीगण्डानि तेषां योधको यः स तथा तम्मिन् , पुनः किंमते तम्मिनित्याह-सहस्ररश्मी, दिनं करोतीति दिनकरस्तस्मिन, तेजसा ज्वलति सति, तत्रैवैते भावाः सर्वेऽपि सन्तीति ज्ञापनार्थं सूर्यस्य विशेषणयहुत्वम्, अनेन चोत्तरोत्तरकालभायिना आव- श्यककरणकालविशेषणफलापेन प्रकृष्टमध्यमजघन्योद्यमयतां सत्त्वानां तं तमावश्यककरणसमयमाह, तथा- हि-फेचित् मष्टोद्यमिनः किशित्प्रकाशमानायां रजन्यां मुराधावनाद्यावश्यकं कुर्वन्ति, मध्यमोयमिनस्तु तस्यामेव सुविमलायामरुणप्रभावसरे या, जघन्योयमिनस्तु समुद्गते सचितरीति, 'मुहधोवणे'त्यादि, भुस- धावनं च दन्तप्रक्षालनं च तैलं च फणिहच सिद्धार्थश्च हरितालिका च आदर्शश्च धूपय पुष्पाणि च माल्यं च- गन्धाश्थ ताम्बूलं च वस्त्राणि च तान्यादिः येपां लानाभरणपरिधानादीनां तानि तथा, तन फणिह:-का- तकस्तं मस्तकादी व्यापारयन्ति, सिद्धार्थाः-सर्पपाः, हरितालिका-दूर्वा, एतद्वयं मङ्गलार्धं शिरसि पक्षि- पन्ति, आदर्श तु मुसादि निरीक्षन्ते, धूपेन वस्त्रादि धूपयन्ति, अग्रथितानि पुष्पाणि, तान्येव प्रथितानि माल्पम् , अथवा विकसितानि पुष्पाणि तान्येवाविकसितानि माल्यम्, एतेपां च मस्तकादिपूपयोगः, शेप स्वरूपत उपयोगतश्च प्रतीतमेव, एतानि द्रव्यावश्यकानि कृत्वा ततः पश्चाद्राजकुलादौ गच्छन्ति । अत्र रम- णीयतातिशयेन स्त्रीपुरुपमिथुनानि यत्राऽऽरमन्ति स विविधपुष्पजात्युपशोभित आरामः, वस्त्राभरणादि- समलतविग्रहाः सन्निहिताशनाचाहारा मदनोत्सवादिपु क्रीडार्थ लोका उद्यान्ति यत्र तचम्पकादितरुस- १० १४

·योग
मलधारीया
लौकिकद्र
व्यावश्यक
स्वरूपम्।
सू० १९
१८
॥२४॥
ण्डमण्डितमुवान, भारतादिकथाविनोदेन यत्र लोकस्तिष्ठति सा सभा, शेपं प्रतीतम् । अत्राह ननु राजा-
दिभिःप्रभातेऽवयं क्रियत इति व्युत्पत्तिमात्रेणाऽऽवश्यकत्वं भवतु मुखधावनादीनां, द्रव्यत्वं तु कथम-
मीपां?, विवक्षितभावस्य हि कारणं द्रव्यं भवति, 'भूतस्य भाचिनो वा भावस्य ही'त्यादिवचनात्, न च
राजादिभिः क्रियमाणानि मुखधावनादीनि भावावश्यककारणं भवन्ति, सत्यं, किन्तु भूतस्य भाविनो वेत्या-
घेव द्रव्यलक्षणं न मन्तव्यं, किं तर्हि ? "अप्पाहण्णेवि द्वसद्दोत्ती(त्थी)"ति वचनादप्रधानवाचकोऽपि
द्रव्यशब्दोऽवगन्तव्यः, अप्रधानानि च मोक्षकारणभावावश्यकापेक्षया संसारकारणानि राजादिमुखधाव-
नादीनि, ततश्च द्रव्यभूतानि-अप्रधानभूतान्यावश्यकानि द्रव्यावश्यकानि एतानीत्यदोपः, नोआगमत्वं
चेहाप्यागमाभावान्नोशब्दस्य च सर्वनिपेघवचनत्वादित्यलं विस्तरेण, निगमयन्नाह-से तं लोइय'मित्यादि,
तदेतज्ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं लौकिकं द्रव्यावश्यकमित्यर्थः ॥ १९ ॥ उक्तो नोआगमतो द्रव्यावश्यका-
न्तर्गतज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यावश्यक(स्य)प्रथमो भेदः । अथ द्वितीयभेदनिरूपणार्थमाह-
से किं तं कुप्पावयणिअं दवावस्सयं ?, २ जे इमे चरगचीरिंगचम्मखंडिअभिक्खोंडपं-
डुरंगगोअमगोवतिअगिहिधम्मधम्मचिंतगअविरुद्धविरुद्धवुहसावगप्पभितओ पासंड-
स्था कल्लं पाउप्पभायाए रयणीए जाव तेअसाजलंते इंदस्स वा खंदस्स वा रुदस्स वा
२२
॥ २४ ॥

·कुप्रावचनि- कद्रव्याव- श्यकखरू- पम् मू०२० सिवस्स वा वेसमणस्स वा देवस्स वा नागरस वा जक्खस्स वा भूअस्स वा मुगुदस्स वा अजाए वा दुग्गाए वा कोदृकिरियाए वा उवलेवणसंमजणआवरिसणधूवपुप्फगंध- मल्लाइआई दवावस्सयाई करेंति,से तं कुप्पावयणियं दवावस्सयं (सू० २०) अथ किं तत् कुमावनिक द्रव्यावश्यकम् ?, अत्र निर्वचनम्-'कुप्पावयणियं दव्वावस्सयं जे इमे' इत्यादि, कुत्सितं प्रवचनं येषां ते कुप्रवचनास्तेषामिदं कुमावनिक द्रव्यावश्यकं, किं पुनस्तदित्याह- 'जे इमे' इत्यादि, य एते चरकचीरिकादयः प्रभातसमये इन्द्रस्कन्दादेरुपलेपनादि कुर्वन्ति तत् कुमावनिक द्रव्यावश्यकमिति समुदायार्थः ॥ तत्र धाटिवाहकाः सन्तो ये भिक्षां चरन्ति ते चरकाः, अथवा ये भुजा- नाश्चरन्ति ते चरकाः, रथ्यापतितचीरपरिधानाचीरिकाः, अथवा येषां चीरमयमेव सर्वमुपकरणं ते चीरिकाः, चर्मपरिधानाचर्मखण्डिकाः, अथवा चर्ममयं सर्वमेवोपकरणं येषां ते चर्मखण्डिकाः, ये भिक्षामेव भुञ्जते न तु सपरिगृहीतगोदुग्धादिकं ते भिक्षोण्डाः, सुगतशासनस्था इत्यन्ये, पाण्डुरागा-भस्मोद्धूलितगात्राः, विचि- पादपतनादिशिक्षाकलापयुक्तवराटकमालिकादिचर्चितवृषभकोपायतः कणभिक्षाग्राहिणो गोतमाः, गोच- योनुकारिणो गोव्रतिकाः, ते हि वयमपि किल तिर्यक्षु वसाम इति भावनां भावयन्तो गोभिर्निर्गच्छन्तीभिः सह निर्गच्छन्ति स्थिताभिस्तिष्ठन्त्यासीनाभिरुपविशन्ति भुञ्जानाभिस्तदेव तृणपत्रपुष्पफलादि भुञ्जन्ति, १३ ·कुप्रावचनि- कद्रव्याच. श्यकस्वरू- पम् सू०२० नुयोग दातदुक्तम्--"गांवीहि समं निग्गमपवेसठाणासणाइ पकरंति । जति जहा गावी तिरिक्खवासं विभावंता लपारीया॥१॥" गृहस्थधर्म एच श्रेयानित्यभिसन्धाय तद्यथोक्तचारिणो गृहिधर्माः, तथा च तदनुसारिणां वच:-"P- हाश्रमसमो धर्मो, न भूतो न भविष्यति । तं पालयन्ति ये धीराः, क्लीवाः पापण्डमाश्रिताः ॥१॥” इति । २५॥ याज्ञवल्यप्रभृतिप्रापिप्रणीतधर्मसंहिताश्चिन्तयन्ति ताभिश्च व्यवहरन्ति(ये)ते धर्मचिन्तकाः, देवताक्षितीशमा- तापितृतिर्यगादीनामविरोधेन विनयकारित्वादविरुद्धा-वैनयिकाः, पुण्यपापपरलोकायनभ्युपगमपरा अफ्रि- यावादिनो विरुद्धाः, सर्वपापण्डिभिः सह विरुद्धचारित्वाद्, अत्राऽऽह-ननु यद्येते पुण्याद्यनभ्युपगमपराः कथं तथंपां वक्ष्यमाणमिन्द्राद्युपलेपनं संभवति ?, पुण्यादिनिमित्तमेव तस्य सम्भवातू, सत्यं, किन्तु जीवि- कादिहेतोस्तेपामपि तत्संभवतीत्यदोपः। प्रथममेवाऽऽद्यतीर्थकरकाले समुत्पन्नत्वात् प्रायो वृद्धकाले दीक्षा- प्रतिपत्तेश्च वृद्धाः-तापसाः, श्रावका ब्राह्मणाः प्रथमं भरतादिकाले आवकाणामेव सतां पश्चाद् ब्राह्मणत्व- 'भावाद्, अन्ये तु वृद्धश्रावका इत्येकमेव पदं ब्रामणवाचकत्वेन व्याचक्षते, एतेषां द्वन्द्वसमासः, प्रभृति- ग्रहणात् परिवाजकादिपरिग्रहः, पापण्ड-व्रतं तत्र तिष्ठन्तीति पापण्डस्थाः, 'कल्लं पाउप्पभायाए' इत्यादि, पूर्ववद् यावत्तेजसा ज्वलतीति । 'इंदस्स वे'त्यादि, तत्रेन्द्रः-प्रतीतः, स्कन्दः कार्तिकेयः, रुद्रो-हरः, शिवस्त्वा- कारविशेषधरः.स एव.व्यन्तरविशेपो वा, वैश्रवणो-यक्षनायका, देवः-सामान्या, नागो-भवनपतिविशेषा, गोभिः समं निर्गमप्रवेशस्थानासनादि प्रकुर्वन्ति । भुमते यथा गायः तिर्यग्वासं विभावयन्तः ॥१॥ २ प्रपालयन्ति. ૨૨ ॥ २५ ॥ २७ ·यक्षभूतौ न्यन्तरविशेषी, मुकुन्दो-बलदेवः, आर्या-प्रशान्तरूपा, दुर्गा सैव महिपारूढां, तत्कुहनपरा को- क्रिया, अनोपचारादिन्द्रादिशब्देन तदायतनमप्युच्यते, अतस्तस्येन्द्रादेरुपलेपनसम्मार्जनावर्षणापुष्पधू- पगन्धमाल्यादीनि व्यावश्यकानि कुर्वन्ति, तत्र उपलेपनं-छगणादिना प्रतीतमेव, सम्माजनं-दण्डपुञ्छना- दिना, आवर्षर्ण-गन्धोदकादिना, शेपं गतार्थ, तदेवं य एते चरकादय इन्द्रादेरुपलेपनादि कुर्वन्ति तत् कुमा- वचनिक द्रव्यावश्यकम्, अत्र द्रव्यत्वमावश्यकत्वं नोआगमत्वं च लौकिकद्रव्यावश्यकोक्तमिव भावनी- यम् । निगमयन्नाह-से त' मित्यादि, तदेतज्ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं कुमावनिक द्रव्यावश्यकमित्यर्थः, उक्को नोआगमतो द्रव्यावश्यकान्तर्गतज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यावश्यकद्वितीयभेदः ॥ २०॥ अथ तृतीयभेदनिरूपणार्थमाह-- से किं तं लोगुत्तरिअं दवावस्सयं १, २ जे इमे समणगुणमुक्कजोगी छक्कायनिरणुकंपा हया इव उद्दामा गया इव निरंकुसा घट्टा मट्टा तुप्पोट्ठा पंडुरपडपाउरणा जिणाण- मणाणाए सच्छंदं विहरिऊणं उभओकालं आवस्सयस्स उवटुंति, से तं लोगु- त्तरिअंदवावस्सयं, से तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्तं दवावस्सयं, से तं नोआग- मतो दवावस्सयं, से तं दवावस्सयं (सू० २१) लोकोत्तरद्र- व्यावश्यक स्वरूपम् सू. २१ १३ ·योग उधारीया लोकोत्तरद्र- व्यावश्यक- खरूपम् २६॥ सू० २१ १८ अथ किं तल्लोकोत्तरिक द्रव्यावश्यकम्?, अत्र निर्वचनमाह-लोकस्योत्तरा-साधवः, अथवा लोकस्योत्तर- प्रधानं लोकोत्तरं-जिनशासनं तेपु तस्मिन् वा भवं लोकोत्तरिकं, द्रव्यावश्यकमिति व्याख्यातमेव, किं पुनस्त- दित्याह-जे इमे'इत्यादि, य एते श्रमणगुणमुक्तयोगित्वादिविशेषणविशिष्टाः साध्वाभासा जिनानामना- ज्ञया स्वच्छन्दं विहृत्योभयकालमावश्यकाय-प्रतिक्रमणायोपतिष्ठन्ते तत्तेपां प्रतिक्रमणानुष्ठानं लोकोत्तरिक द्रव्यावश्यकमिति समुदायार्थः । इदानीमवयवार्थ उच्यते-तत्र श्रमणाः-साधवस्तेषां गुणा-मूलोत्तरगुण- रूपाः, तत्र जीववधविरत्यादयो मूलगुणाः पिण्डविशुद्ध्यादयस्तूत्तरगुणाः, तेपु मुक्तो योगो-व्यापारो यैस्ते सर्वधनादेराकृतिगणत्वात् श्रमणगुणमुक्तयोगिनः, एते च जीववधादिविरतिमुक्तव्यापारा अपि मनसा कदा- चित् सानुकम्पा अपि स्युरित्याह-पद्सु कायेपु-पृथिव्यादिपु विपये निर्गता-अपगता अनुकम्पा-मनासाद्र ता येभ्यस्ते तथा, निरनुकम्पताचिह्नमेवाऽऽह-हया इव-तुरगा इव उद्दामाः-चरणनिपातजीवोपमईनिर- पेक्षत्वाद् द्रुतचारिण इत्यर्थः, किमित्येवंभूतास्ते इत्याह-यतो गजा इव-दुष्टद्विरदा इव निरङ्कुशा:-गुवाज्ञा- व्यतिक्रमचारिण इत्यर्थः, अत एव 'घ'त्ति येषां जो लक्षणीकरणा) फेनादिना घृष्टे भवतस्तेऽवयवावय- चिनोरभेदोपचारात् घृष्टाः, तथा 'मह'त्ति तैलोदकादिना येषां केशाः शरीरं वा मृष्टं ते तथैव मृष्टाः, अथवा २२ ॥ २६ ॥ २६ स्यक्तःप्र.

·केशादिषु मृष्टं वियते येषां ते मृष्टवन्तः, वत्प्रत्ययलोपान्मृष्टाः, तथा 'तुप्पोह'त्ति तुप्रा-अक्षिता मदनेन वा वेष्टिताः शीतरक्षादिनिमित्तमोष्ठा येषां ते तुमोठाः, तथा मलपरीषहा(ह)सहिष्णुतादूरीकृतत्वात् पाण्डुरो- भौतः पट:-प्रावरणं येषां ते तथा, 'जिनानामनाज्ञया स्वच्छन्द विहत्य' तीर्थकराज्ञाषायाः स्वस्वरुच्या विविध- मेष्टाः कृत्वा तत्रोभयकाल-प्रभातसमयेऽस्तमयसमये च चतुर्थ्यर्थे षष्ठीतिकृखा आवश्यकाय-प्रतिक्रमणा- गोपतिष्ठन्ते तत्तेषामावश्यक लोकोत्तरिक द्रव्यावश्यकम् , अत्र तु द्रव्यावश्यकत्वं भावशून्यत्वात् तत्फला- भावागामधानतयाऽपसेगं, नोआगमत्वमपि देशे क्रियालक्षणे आगमाभावान्नोशब्दस्य चात्र देशप्रतिषेधवच- नस्वादिति । मन न लोकोत्तरिके द्रव्यावश्यके उदाहरणम्-वसन्तपुरे नगरेऽगीतार्थोऽसंविग्नो गच्छ एको विनरति, तम नामणगुणमुक्तयोगी संविमाभासः साधुरेका प्रतिदिनं पुरःकर्मादिदोपदुष्टमनेपणीयं भक्तादि गहीखा महता संपेगेन प्रतिक्रमणकाले आलोचयति, तस्मै च गच्छाचार्योऽगीतार्थत्वात् प्रायश्चित्तं प्रयच्छन् भणति-पश्यत अहो ! कयमसौ भावमगोपयन् अशठतया सर्व समालोचयति ?, सुखं हि आसेवना क्रियते, हार्ण पेत्पमालोचयितुं, तस्लाइशउतयैव शुद्धो ह्यसौ, तथा च तं प्रशस्यमानं दृष्ट्वा तत्र अन्येऽप्यगीतार्थश्रम- सा मांसन्ति चिन्तपन्ति च-गुरोदित्यमालोच्यते तर्हि दोषासेवनायामसकृत् कृतांयामपि न कश्चिद्दोपः, लोगनागा एप साध्यत्वाद्, एवं चान्यदा तत्र संविनगीतार्थः साधुः कश्चिदायातः, तेन च प्रतिदिनं तमेव निरगालोग रिरुक्तः त्वमिन्यनस प्रशंसां कुर्वन् विवक्षितक्षितीश इव लक्ष्यसे, तथाहि-गिरिनगर- ·नुयोग मलधारीया लोकोत्तरद्र- व्यावश्यक स्वरूपम् सू० २१ ॥ २७॥ २० वासी कश्चिदग्निभक्तो वणिक् पद्मरागरत्नानां गृहं भृत्वा प्रतिवर्ष वहिना प्रदीपयति, तं चाधिवेकितया तन्न- गरनरपतिर्लोकश्च श्लाघते-अहो ! धन्योऽयं वणिग यो. भगवन्तं हुतभुजमित्थमौदार्यभक्त्यतिशयादु रत्न- स्तर्पयति, अन्यदा च प्रबलपवनपटलप्रेरितस्तत्प्रदीपितदहनः सराजप्रासादं समस्तमपि तन्नगरं दहति स्म, असौ च राज्ञा दण्डितो नगराच निष्कासितः, तदेवं यथा राज्ञा तस्य प्रशंसां कुर्वता आत्मा नगरलोकश्च नाशितस्तथा त्वमपि अस्याविधिप्रवृत्तस्य प्रशंसां कुर्वन्नात्मानं समस्तगच्छं चोच्छेदयसि, यदि पुनरेनमेकं शिक्षयसि तदा तथाविधनृप इव सपरिकरो निरपायतामनुभवसि, तथाहि-अन्येन केनचिदू राज्ञा तथैव कुर्वन् फश्चिद् वणिगाकर्णितः, ततो नगरदाहापायदर्शिना क्षितीशेन अरण्यं गत्वा किमित्थं न करोपीत्या- दिवचोभिस्तिरस्कृत्य दण्डितो निष्कासितश्च, एवं त्वमपीत्यादि, उपनयो गतार्थः, इत्यादि बहुप्रकारं भणितो यावदसौ तत्प्रशंसातो न निवर्तते तावत्तेन गीतार्थसाधुना शेषसाधवोऽभिहिताः-एप गणाधिपो महा. निर्धर्मताऽऽस्पदमगीतार्थो यदि न परित्यज्यते तदा भवतां महतेऽनर्धाय प्रभवतीति । तदेवं तत् साध्वाभासा- वश्यकप्रकारं सर्व लोकोत्तरिकं द्रव्यावश्यकमिति । निगमयन्नाह-'से त'मित्यादि, तदेतल्लोकोत्तरिक व्याव- श्यकं, एतद्भणने च ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं त्रिविधमपि द्रव्यावश्यकं समर्थितं भवत्यतस्तदपि निगम- यति-से तमित्यादि, एतत्समर्थने च नोआगमतो व्यावश्यकस्य समभेदस्य समर्थितत्वात्तदपि निगमयति -से तं नोआगमतो' इत्यादि, एतत्समर्थने च यत् प्रक्रान्तं द्रव्यावश्यकं तत्सोत्तरभेदमप्यवसितमतो २४ ॥२७॥ २८ ·भावावश्य कखरूपम् सू०,२२ निगमयति-से तं दवावस्सय'मिति, तदेतत् ब्यावश्यक समर्थितमित्यर्थः ॥ २१ ॥ उक्तं समपश्यं द्रव्या- घश्यक, साम्प्रतमयसरायातभावावश्पकनिरूपणार्थमाह- से किं तं भावावस्सयं?, २ दुविहं पणतं, तंजहा-आगमतो अ नोआगमतो अ (सू० २२) अथ किं तद् भागावश्यफमिति, अब निर्वचनमाह-भावावस्सयं दुविह' मित्यादि, वत्कृविवक्षितपरिणा- मस्य भवनं भावः, उरतं च-"भायो विवक्षितक्रियाऽनुभूतियुक्तो हि चै समाख्यातः । सर्वरिन्द्रादिवदिहेन्द- नादिफियाऽनुभवात् ॥१॥" व्याख्या-वसुर्विवक्षितक्रियायाः-विवक्षितपरिणामस्य इन्दनादेरनुभवनम्-अनुभूः तिस्तया युक्तो योऽर्थः स भायतद्वत्तोरभेदोपचाराङ्गायः सर्वज्ञः समाख्याता, निदर्शनमाह-इन्द्रादिवदित्यादि, यथा इन्दनादिक्रियानुभवात् परमैश्वर्यादिपरिणामेन परिणतत्वादिन्द्रादि व उच्यत इत्यर्थः, इत्यार्थिः ।। भावनासौ आवश्यकं च भावमाश्रित्य वा आवश्यकं भावावश्यकं, तच द्विविधं प्रज्ञसं, तद्यथा-आगमत:- आगममाश्रित्य नोआगमता-आगमाभावमाश्रित्य ॥ २२॥ तन्नाऽऽयभेदनिरूपणार्थेमाह- से किं तं आगमतो भावावस्सयं ?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमतो भावावस्सयं ( सू० २३ अथ किं तदागमतो भावावश्यकम् ?, अनाह-'आगमओ भावावस्सयं जाणए' इत्यादि, ज्ञायक उपयुक्त आगमतो भावानश्पकम् , इदमुक्तं भवति-आवश्यकपदार्थज्ञस्तजनितसंवेगेन विशुध्यमानपरिणामम्तन चो- १० आगमतो भावावश्य- कखरूपर सू०२३ १३ ·• नुयोग मलधारीया ॥ २८॥ पयुक्तः साधादिरागमतो भावावश्यकम्, आवश्यकाझुपयोगलक्षणस्याऽऽगमस्यात्र सद्भावात्, भावावश्य- कता चात्राऽऽवश्यकोपयोगपरिणामस्य सद्भावात्, भावमाश्रित्य आवश्यकमिति व्युत्पत्तेः, अथवाऽऽवश्य- कोपयोगपरिणामानन्यत्वात् साध्यादिरपि भावः, ततश्च भावश्चासावावश्यकं चेति व्युत्पत्तेरप्यसौ मन्तव्य इति । 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ २३ ॥ अथ भावावश्यकद्वितीयभेदनिरूपणार्थमाह- से किं तं नोआगमतो भावावस्सयं १, २ तिविहं पण्णत्तं, तंजहा-लोइयं कुप्पावय- णियं लोयुत्तरिअं (सू० २४) अध किं तन्नोआगमतो भावावश्यकम् ?, अनाऽऽह-नोआगमतो भावावश्यकं त्रिविधं प्रज्ञसं, तद्यथा- लौकिकं कुमावचनिकं लोकोत्तरिकं च ॥ २४ ॥ तत्र प्रथमभेदनिर्णयार्थमाह- से किं तं लोइयं भावावस्सयं ?, २ पुव्वण्हे भारहं अवरण्हे रामायणं, से तं लोइयं भावावस्सयं (सू० २५) अध किं तल्लौकिकं भावावश्यकमिति ?, आह-'लोइयं भावावस्सयं पुव्वण्हें' इत्यादि, लोके भवं लौकिक यदिदं लोकः पूर्वाह्ने भारतमपराह्ने रामायणं वाचयति शृणोति वा तल्लौकिकं भावावश्यकं, लोके हि भार- तरामायणयोर्वाचनं श्रवणं वा पूर्वाहापरालयोरेव रूद, विपर्यये दोपदर्शनात्, ततश्चेत्थमनयोलोकेऽवश्यकरणी- नोआगम- तो भावाव- श्यक त्रयो भिदा प्रथम भेदकथन सू. २४-२५- ॥ २८ । २६ ·गत्वादावश्यकत्वं, तद्वानकस्य श्रोतृणां च तदर्थोपयोगपरिणामसद्भावात् भावत्वं, तद्वाचकाः श्रोतारच पत्र- कपरावर्तनहस्ताभिनयगात्रसंयतत्वकरकुमालमीलनादिक्रियायुक्ता भवन्ति, क्रिया च नोआगमत्वेन प्रागिहोक्ता किरिगाऽऽगमो न होइ'त्ति पचनात्, ततश्च क्रियालक्षणे देशे आगमस्याभावात् नोआगमत्वमपि भावनी- गं, नोशन्दस्ान देशनिषेधवननवाद, देशे वागमोऽस्ति, लौकिकाभिप्रायेण भारतादेरागमत्वात् , तस्मापू गधानिर्विष्टसमये लौकिकास्तदुपयुक्ता यदवश्यं भारतादि वाचयन्ति शृण्वन्ति वा तल्लौकिकं भा- पारणमिति स्थितं, भावमाश्रित्याऽऽवश्यकं भावावश्यक भावनासावावश्यकं चेति वा भावावश्यकमि- पर पिसारेण । 'से तमित्यापि निगमनम् ॥ २५ ॥ उक्तो नोआगमतो भावावश्यकप्रथमभेदः, अथ तद्विती- पभेदनिरूपणार्थमाह- से किं ते कुप्पावयणियं भावावस्सयं १, २ जे इमे चरगचीरिग जाव पासंडत्था इज- जलिहोमजपोन्दुरुानमोकारमाइआई भावावस्सयाइं करेंति से तं कुप्पावयणि गावस्सयं (सू० २६) निर्गपनमात-'कुप्पापपणिगं भावावरसयं जे इमे' इत्यादि, कुत्सितं प्रवचनं येषां ते तथा तेषु पानिको भावापश्याकं, किं तदू?, उच्यते, य एते चरकचीरिकादयः पाषण्डस्था यथावसरं इज्याञ्ज- नोआगम- नो भावाव- श्यकद्वितीय भेदखरूपम् स्व. २६ ·जुयोग. मलधारीया ॥२९॥ लिहोमादीनि भावरूपाण्यावश्यकानि भावावश्यकानि कुर्वन्ति तत् कुमावनिकं भावावश्यकमिति स- नोआगम- म्यन्धः । तन्न चरकादिस्वरूपं प्रागेवोक्तम्, इज्याञ्जल्यादिखरूपं तूच्यते-तत्र यजनमिज्या याग इत्यर्थस्तद्वि- वो भावाव- पयो जलस्याञ्जलिः इज्याञ्जलिः यागदेवतापूजावसरभावीति हृदयम्, अथवा यजनमिज्या-पूजा गायन्या श्यकद्वितीय दिपाठपूर्वकं विप्राणां सन्ध्यार्चनमित्यर्थः, तत्राञ्जलिः इज्याजलि, अथवा देशीभापया इज्येति माता तस्या भेदखरूपम् नमस्कारविधौ तक्तैः क्रियमाणः करकुड्मलमीलनलक्षणोऽञ्जलिरिज्याञ्जलिः, होम:-अग्निहोत्रिकैः क्रिय सू० २६ माणमग्निहवनं जपो-मनाद्यभ्यासः 'उंदुरुकत्ति देशीवचनं उन्दु-मुखं तेन रुक-वृपभादिशब्दकरणमुन्दुरुकं देवतादिपुरतो कृपभगर्जितादिकरणमित्यर्थः, नमस्कारो-नमो भगवते दिवसनाथायेत्यादिका, एतेषां द्वन्द्वे इज्याञ्जलिहोमजपोन्दुरुक्कनमस्कारास्ते आदिउँपां तानि तथा, आदिशब्दात् स्तवादिपरिग्रहः, एतेषां च चर- कादिभिरवश्यं क्रियमाणत्वादावश्यकत्वम्, एतत्कर्तृणां च तदर्थोपयोगश्रद्धादिपरिणामसद्भावात् भाव- २२ त्वम् , अन्यच चरकादीनां तदर्थोपयोगलक्षणो देश आगमः देशस्तु करशिरोव्यापारादिक्रियालक्षणो नोआगमस्ततो देश आगमाभावमाश्रित्य नोआगमत्वमवगन्तव्यं, नोशब्दस्यहापि देशनिपेधपरत्वात्, तस्माचरकाद्यस्तदुपयुक्ता यथावसरं यदवश्यमिज्याचल्यादि कुर्वन्ति तत् कुमावचनिकं भावावश्यक, भावा ॥२९॥ वश्यकशब्दस्य च व्युत्पत्तिद्वयं तथैव, 'से तमित्यादि निगमनम् ॥ २६ ॥ उक्तो नोआगमतो भावावश्यक २६ द्वितीयभेदः, अथ तृतीयभेदनिरूणार्थमाह-- ·नोआगम- तोमावाव- श्यकतृतीय- भेदः सू.२७ से किं तं लोगुत्तरिअं भावावस्सयं?, २ जपणं इमे समणे वा समणी वा सावओ वा साविआ वा तच्चित्ते तम्मणे तल्लेसे तदज्झवसिए तत्तिव्वज्झवसाणे तदट्ठोवउत्ते तद्- प्पिअकरणे तब्भावणाभाविए अपणत्थ कत्थइ मणं अकरेमाणे उभओकालं आवस्सयं करेंति से तं लोगुत्तरियं भावावस्सयं, से तं नोआगमतो भावावस्सयं, से तं भावा- वस्सयं (सू० २७) अन निर्वचनम्-'लोउत्तरियं भावावस्सयं जं ण'मित्यादि 'जणं'ति णमिति वाक्यालङ्कारे, यदिदं श्रम- णादयस्तपित्तादिविशेषणविशिष्टा उभयकालं प्रतिक्रमणाद्यावश्यकं कुर्वन्ति तल्लोकोत्तरिकं भावावश्यक- मिति सण्टकः, तत्र श्राम्यतीति श्रमणः-साधुः, श्रमणी-साध्वी, शृणोति साधुसमीपे जिन्भणीतां सामा- पारीमिति आयका-अमणोपासकः, आविका-श्रमणोपासिका, वाशब्दाः समुचयार्थाः, तस्मिन्नेवाऽऽवश्यके चित्तं-सामान्योपयोगरूपं यस्येति स तचित्तः, तस्मिन्नेव मनो-विशेपोपयोगरूपं यस्य स तन्मनाः, तत्रैव लेश्या- शुभपरिणामरूपा यस्येति स तल्लेश्यः, तथा तदध्यवसिता-इहाध्यवसायोऽध्यवसितं, ततश्च तचित्तादिभा- वयुक्तस्य सतस्तस्मिन्नेवाऽऽयश्यकेऽध्यवसितं क्रियासम्पादनविषयमस्येति तद्ध्यवसिता, तथा तत्तीनाध्यव- मायः तस्मिन्नेवाऽऽपश्यके तीव्र-प्रारम्भकालादारभ्य प्रतिक्षणं प्रकर्षयायि प्रयत्नविशेपलक्षणमध्यवसानं यस्य ·'अनुयोग० मलधारीया नोआगम- तो भावाव- यकतृतीय- भेदःसू.२७ १८ स तथा, तथा तदर्थोपयुक्तः' तस्य-आवश्यकस्यार्थस्तदर्थस्तस्मिन्नपयुक्तस्तदर्थोपयुक्त:-प्रशस्ततरसंवेगविशु- द्ध्यमानः तस्मिन्नेव प्रतिसूत्रं प्रतिक्रियं चार्थपूपयुक्त इत्यर्थः, तथा तदुर्पितकरणः' करणानि तत्साधकतमानि देहरजोहरणमुखवस्त्रिकादीनि तस्मिन्-आवश्यके यथोचितव्यापारनियोगेनार्पितानि-नियुक्तानि तानि येन स तथा, सम्यग्यथास्थानन्यस्तोपकरण इत्यर्थः, तथा 'तद्भावनाभावितः' तस्य-आवश्यकस्य भावना-अव्य- वच्छिन्नपूर्वपूर्वतरसंस्कारस्य पुनः पुनस्तदनुष्ठानरूपा तया भाविता-अङ्गागीभावेन परिणतावश्यकानुष्ठानपरि- णामस्तद्भावनाभाचितः, तदेवं यथोक्तप्रकारेण प्रस्तुतव्यतिरेकतोऽन्यत्र कुत्रचिन्मनोऽकुर्वन् उपलक्षणत्वाद्वाचं कायं चान्यत्राकुर्वन् , एकार्थिकानि वा विशेषणान्येतानि प्रस्तुतोपयोगमकर्पप्रतिपादनपराणि, अमूनि च लिङ्ग- विपरिणामतः श्रमणीश्राविकयोरपि योज्यानि, तस्मात् तचित्तादिविशेषणविशिष्टाः श्रमणादयः 'उभयकालम्' उभयसन्ध्यं यदावश्यकं कुर्वन्ति तल्लोकोत्तरिकं, भावमाश्रित्य भावश्चासावावश्यकं चेति वा भावावश्य- कम्, अत्राप्यवश्यंकरणादावश्यकत्वं तदुपयोगपरिणामस्य च सद्भावात् भावत्वं मुखवस्त्रिकाप्रत्युपेक्षण- रजोहरणव्यापारादिक्रियालक्षणदेशस्यानागमत्वात् नोआगमत्वं भावनीयम् , 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ २७ ॥ तदेवं स्वरूपत उक्तं भावावश्यकम्, अनेन चानाधिकार इत्यतो नानादेशजविनेयानुग्रहार्थ तस्यैव पर्यायाभिधानार्थमाह- तस्स णं इमे एगहिआ णाणाघोसा णाणावंजणा णामधेज्जा भवंति, तंजहा-आव- २२ ॥३०॥ २७ ·आवश्यकै- कायोनि, सू० २८ स्सयं १ अवस्संकरणिज २धुवनिग्गहो३ विसोही ४ अ । अज्झयणछक्कवग्गो ५ नाओ ६ आराहणा ७ मग्गो ८॥१॥ (२) समणेणं सावएण य अवस्सकायव्वयं हवइ जम्हा । अंतो अहोनिसस्स य तम्हा आवस्सयं नाम ॥२॥ (३) से तं आंवस्सयं (सू० २८) 'तस्य' आवश्यकस्य 'अमनि' वक्ष्यमाणानि : 'एकार्थिकानि' परमार्थत एकार्थविषयाणि 'नानाघो- पाणि' पृथगभिन्नोदात्तादिखराणि 'नानाव्यञ्जनानि' पृथग्भिन्नककाराधक्षराणि. 'नामधेयानि' पर्याय- ध्वनयो भवन्ति, तद्यथा-'आवस्सयं' गाहा, व्याख्या-अमणादिभिरवश्यं क्रियत इति निपातनादावश्यकम्, अथवा ज्ञानादिगुणा मोक्षो वा आ-समन्ताद्वश्यः क्रियतेऽनेनेत्यावश्यकम् , अथवा आ-समन्ताद्वश्या इन्द्रिय- कपायादिभावशत्रवो येषां ते तथा, तैरेव क्रियते यत् तदावश्यकम् , अथवा समग्रस्यापि गुणग्रामस्यावासक- मित्यावासकमित्यायपरमपि स्वधिया वाच्यं, पूर्वमपि च व्युत्पादितमिदं, तथा मुमुक्षुभिर्नियमानुष्ठेयत्वादव- श्यकरणीयं, तथा 'ध्रुवनिग्रह' इति अनानादित्वात् कचिदपर्यवसितत्वाच ध्रुवं कर्म तत्फलभूतः संसारो वा तस्य निग्रहहेतुत्वान्निग्रहो ध्रुवनिग्रहः, तथा फर्ममलिनस्यात्मनो विशुद्धिहेतुत्वाद्विशुद्धिः, तथा सामा- पिकादिपडध्ययनकलापात्मकत्याध्ययनषट्वर्गः, तथाऽभीष्टार्थसिद्धेः सम्यगुपायत्वात् न्यायः, अथवा जीव- अयमभिप्रायो-यथा कारणिकदृष्टो न्यायो द्वयोरर्थिप्रत्यर्थिनोभूमिद्रव्यादि- कर्मसम्बन्धापनयनान्न्याया,

·योग
मलधारीया
॥३१॥
२०
सम्बन्धं चिरकालीनमप्यपनयत्येवं जीवकर्मणोरनादिकालीनमप्याश्रयायिभावसम्बन्धमपनयतीत्यावश्य-
कमपि न्याय उच्यते, तथा मोक्षाराधनाहेतुत्वादाराधना, तथा मोक्षपुरप्रापकत्वादेव मार्ग इति गाथार्थः॥१॥
उक्तगाथाया आद्यपदं सूत्रकार एव व्युत्पादयन्नाह-समणेण' गाहा, श्रमणादिना अहोरात्रस्य मध्ये
यस्मादवश्यक्रियते तस्मादावश्यकम्, एवमेवावश्यकरणीयादिपदानामपि व्युत्पत्तिद्रष्टव्या उपलक्षणत्वादस्याः,
इति गाथार्थः ॥१॥ 'से तमित्यादि निगमनं, तदेतदावश्यकं निक्षिप्तमित्यर्थः । तदेवं नामादिभेदैनिक्षि-
समावश्यक, तन्निक्षेपे च यंदुक्तम्-'आवश्यकं निक्षेप्स्यामीति तत् सम्पादितम्, [इति अनुयोगद्वारग्रन्थे
आवश्यकाधिकारः कथितः ॥ २८॥ अथ श्रुताधिकारः कथ्यते ]-साम्प्रतं पुनर्यदुक्तम्-'श्रुतं निक्षेप्स्यामीति
तत्सम्पादनार्थमाह-
से किं तं सुतं ?, २ चउव्विहं पण्णत्तं, तंजहा-नामसुअं ठवणसुअं दव्वसुअं. भाव-
सुअं (सू० २९)
अथ किं तत् श्रुतमिति प्रश्नः, अत्र निर्वचनं 'सुअं चउब्धिह'मित्यादि, 'श्रुतं' प्राग्निरूपितशब्दार्थ चतु
विधं प्रज्ञसं, तद्यथा-नामश्रुतं स्थापनाश्रुतं द्रव्यश्रुतं भावश्रुतं च ॥ २९ ॥ तत्राऽऽद्यभेदनिर्णयार्थमाह-
श्रुतनिक्ष-
पास.२९
॥३१॥

·नामश्रुतम्, सू० ३० से किं तं नामसुअं?, २ जस्स णं जीवस्स वा जाव सुएत्ति नामं कज्जइ से तं नाम- सुअं (सू०३०) अत्र निर्वचनं-नामथुतं, 'जस्स ण'मित्यादि, यस्य जीवस्य वा अजीवस्य वा जीवानां या अजीवानां वा तदुभयस्य वा तदुभयानां वा श्रुतमिति यन्नाम क्रियते तन्नामश्रुतमित्यादिपदेन सम्बन्धः, नाम च तत् श्रुतं चेति व्युत्पत्तेः, अथवा यस्य जीवादेः श्रुतमिति नाम क्रियते तज्जीवादिवस्तु नामश्रुतं, नाना-नाममात्रेण श्रुतं नामश्रुतमिति व्युत्पत्तेः । तत्र जीवस्य कथं श्रुतमिति नाम सम्भवतीत्यादिभावना यथा नामावश्यके तथा तदनुसारेण यथासम्भवमभ्यूह्य चाच्या, ‘से तमित्यादि निगमनम् ॥ ३० ॥ उक्तं नामश्रुतम्, अथ स्थापना- श्रुतनिरूपणार्थमाह- से किं तं ठवणासुअं?, २ जं णं कट्ठकम्मे वा जाव ठवणा ठविज्जइ, से तं ठवणासुअं। नामठवणाणं को पइविसेसो ?, नाम आवकहिअं ठवणा इत्तरिआ वा होज्जा आव- कहिआ वा (सू० ३१) अत्र निर्वचनम् -'ठवणासुअंजं णमित्यादि, अन्न व्याख्यानं यथा स्थापनावश्यके तथा समपञ्चं द्रष्टव्यं, नवरमावश्यकस्थाने श्रुतमुच्चारणीयं, काष्ठकर्मादिषु श्रुतपठनादिक्रियावन्त एकादिसाध्यादयः स्याप्यमानाः स्थापनाश्रु-

·नुयोग
मलधारीया
॥३२॥
द्रव्यश्रुतम्,
सू०३२
स्थापनाश्रुतमिति तात्पर्यम् । 'सें तमित्यादि निगमनम् । 'नामठवणाणं को पइविसेसो?' इत्यादि पूर्व भा-
चितमेव, वाचनान्तरे तु नामठवणाओ भणियाओं' इत्येतदेव दृश्यते, आवश्यकनामस्थापनाभणनेन प्रायो-
भिन्नार्थत्वात् श्रुतनामस्थापने अप्युक्त एव भवतः इत्यतो नात्र ते पुनरुच्यते इति भावः ॥ ३१ ॥ द्रव्यश्रु-
तनिरूपणार्थमाह-
से किं तं दध्वसुअं?, २ दुविहं पण्णत्तं, तंजहा-आगमतो अनोआगमतो अ (सू० ३२)
अत्र निर्वचनम् -'दब्वसुझं दुविहमित्यादि, द्रव्यश्रुतं द्विविधं प्रज्ञसं, तद्यथा-आगमतो नोआगंमतश्च
॥ ३२ ॥ अत्राऽऽद्यभेदनिर्णयार्थमाह-
से किं तं आगमतो दव्वसुअं?, २ जस्स णं सुएत्ति पयं सिक्खियं ठियं जियं जाव
णो अणुप्पेहाए, कम्हा ?, अणुवओगो दव्वमितिकटु, नेगमस्स णं एगो अणुवउत्तो
आगमतो एगं दव्वसुअं जाव कम्हा ? जइ जाणए अणुवउत्ते न भवइ । से तं आग-
मतो दव्वसु (सू० ३३)
अन्न निर्वचनम्-'आगमओ व्वसुमित्यादि, यस्य कस्यचित् श्रुतमिति पदं श्रुतपदाभिधेयमाचारादि-
शास्त्रं शिक्षितं स्थितं यावद्वाचनोपगतं भवति स जन्तुस्तत्र वाचनाप्रच्छनादिभिर्वर्तमानोऽपि श्रुतोपयोगेऽवर्त-
,
आगमतो
द्रव्यश्रुतम्,
सू०३३
॥ ३२ ॥

·मानत्वादागमतः-आगममाश्रित्य द्रव्यश्रुतमिति समुदायार्थः। शेपोऽत्राक्षेपपरिहारादिप्रपञ्चो नयविचारणा च द्रव्यावश्यकवत् द्रष्टव्या, अत एव सूत्रेऽप्यतिदेशं कुर्वता 'जाव कम्हा ?, जइ जाणए' इत्यादिना पर्यन्त- निर्दिष्टानां शब्दनयानां सम्बन्धी सूत्रालापको गृहीतः । एतच काश्चिदेव याचनामाश्रित्य व्याख्यायते, वाचनान्तराणि तु हीनाधिकान्यपि दृश्यन्तें, ‘से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ३३ ॥ उक्तमागमतो द्रव्यश्रुतम् , इदानीं नोआगमतस्तदेवोच्यते- . से किं तं नोआगमतो दव्वसुअं?, २ तिविहं पपणतं, तंजहा-जाणयसरीरदवसुअं भविअसरीरदवसुअं जाणयसरीरभविअसरीरबारित्तं दबसु (सू० ३४) अत्र निर्वचनम्-'नोआर्गमओ व्वसुअंतिविहमित्यादि, 'जाणयसरीर० भविअसरीर० जाणयसरीरभ- विअसरीरवइरित्तं व्वसुअं' ।। ३४ ॥ अनाऽऽद्यभेदज्ञापनार्थमाह- से किं तं. जाणयसरीरदवसुअं?, २ सुअत्तिपयत्थाहिगारजाणयस्स जं सरीरयं ववगयचुअचाविअचत्तदेहं तं चेव पुवभणि भाणिअवं जाव से तं जाणयसरी- रदवसुओं (सू०३५) अनोत्तरम्-'जाणयसरीरदब्यसुयं सुअत्ती'त्यादि, ज्ञातवानिति ज्ञस्तस्य शरीरं तदेवानुभूतभावत्वाद् नोआगमतो द्रव्यश्रुतम्। सू०३४ ज्ञशरीरद्र- व्यथुतं

·नुयोग
मलधारीया
॥ ३३॥
द्रव्यश्रुतं जशरीरद्रव्यशुतं, श्रुतमिति यत्पदं तदर्थाधिकारज्ञायकस्य यच्छरीरक व्यपगतादिविशेषणविशिष्टं
तज्ज्ञशरीरद्रव्यश्रुतमित्यर्थः । ननु यदि जीवविप्रमुक्तमिदं कथं तद्यस्य द्रव्यश्रुतत्वं ?, लेष्ट्वादीनामपि तत्प-
सद्गात्, तत्पुद्गलानामपि कदाचित् श्रुतकर्तृ(वेत्तृभिः गृहीत्वा मुक्तत्वसम्भवादित्याशङ्कयाऽऽह-सेवागय'मि-
त्यादि, शेपोऽनावयवव्याख्यादिप्रपञ्चो ज्ञशरीरद्रव्यावश्यकवत् श्रुताभिलापतो वाच्या, यावत् 'सेत'मित्यादि-
निगमनम् ॥ ३५ ॥ द्वितीयभेदनिरूपणार्थमाह-
से किं तं भविअसरीरदव्वसुअं?, २ जे जीवे जोणीजम्मणनिक्खंते जहा दवाव-
स्सए तहा भाणिवं जाव से तं भविअसरीरदत्वसुअं (सू० ३६)
अत्र प्रतिवचः-'भविअसरीरदव्वसुअंजे जीवे' इत्यादि, विवक्षितपर्यायेण भविष्यतीति भव्यो-विवक्षि-
तपर्यायाह तपोग्य इत्यर्थः, तस्य शरीरं तदेव भाविभावश्रुतकारणत्वात् द्रव्यश्रुतं भव्यशरीरद्रव्यश्रुतं, किं
पुनस्तदिति, अनोच्यते, यो जीयो योनिजन्मत्वनिष्क्रान्तोऽनेनैव शरीरसमुच्छ्रयेणादत्तेन जिनोपदिप्टेन भावेन
श्रुतमित्येतत् पदमागामिकाले शिक्षिष्यते न तावच्छिक्षते तज्जीवाधिष्ठितं शरीरं भव्यशरीरद्रव्यश्रुतमि-
त्यः, शेपं व्यावश्यकवत् श्रुताभिलापेन सर्व वाच्यं, यावत् ‘से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ३६ ॥ तृतीय-
भेदपरिज्ञानार्थमाह-
भव्यशरीर-
द्रव्यश्रुत,
सू०३५
॥३३॥

·से कि तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्तं दध्वसुअं?, २ पत्तयपोत्थयलिहिअं, अहवा जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्तं दबसुअं पंचविहं पणतं, तंजहा-अंडयं वोडयं' कीडयं वालयं वागयं, अंडेयं हंसगम्भादि, बोंडयं कप्पासमाइ, कीडयं पंचविहं पपणतं, तं- जहा-पट्टे मलए अंसुए चीणंसुए किमिरागे, वालयं पंचविहं पण्णत्तं, तंजहा-उ- पिणए उहिए मिअलोमिए कोतवे किहिसे, वागयं सणमाइ, से तं जाणयसरीरभविअ- सरीरवइरित्तं दवसुअं, से तं नोआगमतो दवसुअं, से तं दवसुअं (सू० ३७) अत्र निर्वचनम्-'जाणयसरीरभविअसरीरवंइरित्तं 'दवसुमित्यादि, यत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरयोः स- म्बन्धि अनन्तरोक्तखरूपं न घटते तत् ताभ्यां व्यतिरिक्त-भिन्नं द्रव्यश्रुतं, किं पुनस्तदित्याह- पत्तयपोत्थ- यलिहियं ति पत्रकाणि-तलताल्यादिसंवन्धीनि तत्संघांतनिष्पन्नास्तु पुस्तकाः, ततश्च पत्रकाणि च पुस्तकाश्च तेपु लिखित पत्रकपुस्तकलिखितम्, अथवा 'पोत्धयंति पोतं-वस्त्रं पत्रकाणि च पोतं च तेपु लिखितं पत्रकपोतलिखितं ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यश्रुतम् , अत्र च पत्रकादिलिखितस्य श्रुतस्य भाव- १ प्रश्नोत्तरपूर्व व्याल्याज या सा तथाविधादर्शानुसारेण, व्यतिरिक्त- द्रव्यथुत, सू०३७ ·अनुयोग 'मलपारीया ॥ ३४ ॥ पञ्चविधमू- त्राधिकार श्रुतकारणत्वात् द्रव्यत्वमवसेयं, नोआगमत्वं तु आगमतो द्रव्यश्रुत इव आगमकारणस्यात्मदेहशन्द्र- यरूपम्याभावाद् भावनीयम् । तदेवमेकेन प्रकारेण ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यश्रुतमुक्तं, साम्प्रतं तदेव प्रकारान्तरेण निरूपयितुमाह-'अह'त्यादि, अथवा श्रुतं पञ्चविघं प्रज्ञसं, तद्यथा-'अंडय'मित्यादि। अत्राऽऽह-ननु श्रुते पक्रान्ते सूत्रस्य प्ररूपणमप्रस्तुतं, सत्यं, किन्तु प्राकृतशैलीमगीकृत्य श्रुतस्याण्ड- जादिमत्रस्य च सूत्रलक्षणेनैकेन शब्देनाभिधीयमानत्वंसाम्यादिदमपि प्ररूपयतीत्यदोपा, प्रसङ्गतोऽण्डजा- दिसूत्रसरूपज्ञापनेन शिष्यव्युत्पत्तिश्चैवं कृता भवति, अत एव भावश्रुते प्रक्रान्ते नामश्रुतादिमरूपण- मप्रस्तुतमित्यायपि प्रेर्यमपास्तं, तस्यापि शिष्यव्युत्पादनादिफलत्वात्, न च भावभुतप्रतिपक्षस्य नामश्रुतादे मरूपणमन्तरेण भायश्रुतस्य निर्दोपत्वादिस्वरूपनिश्चयः कर्तुं पार्यते, जे सव्वं जाणइ से एगं जाणइत्ति पचनादित्यलं विस्तरेण । अनाऽऽयभेदज्ञापनार्थमाह-'से किं तमित्यादि, अनोत्तरम्-'अंडयं हंसगम्भा- इत्ति अण्डानातमण्डज हंसः-पतङ्गश्चतुरिन्द्रियों जीवविशेपा, गर्भस्तु तन्निवर्तितः कोसिकाकारो, हंसस्य गर्भो हंसगर्भः, तदुत्पन्नं सूत्रमण्डजमुच्यते, आदिशब्दः खभेदप्रख्यापनपरः । ननु यदि हंसगर्भोत्पन्न- सूत्रमण्डजमुच्यते तर्हि सूत्रे 'अंडयं हंसगन्भाइ'त्ति सामानाधिकरण्यं विरुध्यते, हंसगर्भस्य प्रस्तुतसूत्र- फारणत्वादेव, सत्यं, कारणे कार्योपचारात् तदविरोधः, कोशकारभवं सूत्रं चटकसूत्रमिति लोके प्रती- तमण्डजमुच्यत इति हृदयं, पञ्चेन्द्रियहंसगर्भसम्भवमित्यन्ये, 'से तमित्यादि निगमनम् । अथ द्वितीय- ॥३४ ।।

·भेद उच्यते-से किं तमित्यादि, अत्र निर्वचनम्-'घोडयं फलिहमाईत्ति वॉर्ड वमनीफलं तस्माजातं बो- ण्डजं, फलिही-वमनी तस्याः फलमपि फलिहं कर्पासाश्रयं कोशकरूपं, तदिहापि कारणे कार्योपचाराहोण्ड सत्रमुच्यते इति भावः, 'से तमित्यादि निगमनम् । अथ तृतीयभेद उच्यते-से किं तमित्यादि, अनोत्त- रम्-'कीडयं पंचविर'मित्यादि, कीटाजातं कीटज-सूत्रं तत् पञ्चविधं प्रज्ञसं, तबधा-'प:त्ति पट्टसूत्रं मल- यम् 'अंशुकं' चीनांशुकं कृमिरागम् , अत्र वृहव्याख्या-किल यत्र विपये पद्दसूत्रमुत्पद्यते तत्रारण्ये वननिकुञ्ज- स्थाने मांसचीडादिरूपस्याऽऽमिपस्य पुनाः क्रियन्ते, तेषां च पुनानां पार्श्वतो निम्ना उन्नताश्च सान्तरा वहयः कीलका भूमौ निखायन्ते, तत्र वनान्तरेपु संचरन्तः पतद्गकीटाः समागत्य मांसाद्यामिपोपभोगलुब्धाः कील- कान्तरेष्वितस्ततः परिभ्रमन्तो लालाः प्रमुश्चन्ति, ताश्च कीलकेपु लग्नाः परिगृह्यन्ते, इत्येतत् पदसूत्रमभिधी- यते, अनेनैव क्रमेण मलयविषयोत्पन्नं तदेव मलयम् , इत्यमेव चीनविपये पहिस्तादुत्पन्नं तदेवांशुकं, इत्थमेव चीनविपयोत्पन्नं तदेव चीनांशुमभिधीयते, क्षेत्रविशेपाद्धि कीटविशेपस्तद्विशेपातु पट्टसूत्रादिव्यपदेश इति भावः । एवं कचिद्विपये मनुष्यादिशोणितं गृहीत्वा केनापि योगेन युक्तं भाजनसम्पुटे स्थाप्यते, तत्र च प्रभूताः कृमयः समुत्पद्यन्ते, ते च चाताभिलापिणो भाजनच्छिद्रेनिगैत्य आसन्नं पर्यटन्तो पल्लालाजा- लमभिमुश्चन्ति तत् कृमिरागं पद्दसूत्रमुच्यते, तच रक्तवर्णकृमिसमुत्थत्वात् खपरिणामत एव रक्तं भवति अन्ये त्वभिदधति-यदा तत्र शोणिते कृमयः समुत्पन्ना भवन्ति तदा सकृमिकमेव तन्मलित्वा किटिसं परि- ·पञ्चविधमू- नाधिकारः अनुयोग त्यज्य रसो गृह्यते, तत्र च कश्चिद् योगः प्रक्षिप्यते, ततस्तेन यद् रज्यते पसूत्रं तत् कृमिरागमुच्यते, तच मलधारीया, धौताद्यवस्थासु मनागपि कथञ्चिद्रागं न मुञ्चन्ति, ‘से तमित्यादि निगमनम् । अथ चतुर्थो भेद उच्यते-से किं त'मित्यादि, अनोत्तरम्-'चालयं पंचविह'मित्यादि, वालेभ्यः-ऊरणिकादिलोमभ्यो जातं वालजं, तत् ॥३५॥ पञ्चविधं प्रज्ञप्त, तद्यथा-ऊर्णाया इदमौर्णिकम् , उष्ट्राणामिदमौष्टिकम्, एते द्वे अपि प्रतीते, ये मृगेभ्यो इखका मृगाकृतयो वृहत्पुच्छा आटविकजीवविशेषास्तल्लोमनिष्पन्नं मृगलोमिकम् , उन्दुररोमनिष्पन्नं कौतवं, ऊर्णा- दीनां यदुद्धरितं किटिसं तन्निष्पन्न सूत्रमपि किदिसम्, अथवा एतेपामेवोर्णादीनां द्विकादिसंयोगतो निष्पन्नं सूर्य फिदिसं, अथवा उक्तशेपाश्चादिलोमनिष्पन्न किविसं 'से त'मित्यादि निगमनम् । अथ पञ्चमो भेदो- ऽभिधीयते-से कि तमित्यादि, वल्काजातं वल्कजं, तच सणप्रभृति, कचित् पुनरतस्यादीति पाठः, तत्रा- तसीसूत्रं मालवादिदेशप्रसिद्धं, 'सेत'मित्यादि निगमनम् । उक्तं पञ्चविधमण्डजादिसूत्रं, तद्भणने चोक्तं ज्ञश रीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यश्रुतम्, अतस्तदपि निगमयति-से तं जाणगे'त्यादि, एतद्भणने च समर्थित नोआगमतो द्रव्यश्रुतमतस्तदपि निगमयति-से तं नोआगमओ'इत्यादि, एतत्समर्थने च समर्थितं द्विविधमपि द्रव्यश्रुतमतस्तदपि निगमयति-से त वसुमित्यादि ॥ ३७॥ अथ भावश्रुतनिरूपणार्थमाह- से किं तं भावसुअं?, २ दुविहं पण्णत्तं, तंजहा-आगमतो अ नोआगमतो अ (सू० ३८) अनोत्तरम्-'भावसुअं दुविहमित्यादि, विवक्षितपरिणामस्य भवनं भावः स चासौ श्रुतं चेति भाव- ॥३५॥ भावश्रुतभे- दो, सू०३८ ·आगमतो भावश्रुत सू० ३५ श्रुतं भावप्रधानं वा श्रुतं भावश्रुतं, तद् द्विविधं प्रज्ञप्तम्-आगमतो नोआगमतश्च ॥ ३८ ॥ तत्रऽऽधभेदनि- रूपणार्थमार- सेकिं तं आगमतो भावसुअं?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमतो भावसुअं (सू० ३९) • अनोत्तरं-श्रुतपदार्थज्ञस्तत्र चोपयुक्त आगमत:-आगममाश्रित्य भावश्रुतं, श्रुतोपयोगपरिणामस्य सद्भा- चात् तस्य चाऽऽगमत्वादिति भावः, 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ३९ ॥ अथ द्वितीयभेद उच्यते- से किं तं नोआगमतो भावसुअं ?, २ दुविहं पपणत्तं, तंजहा-लोइअं लोगुत्तरिअं च (सू०४०) अबोत्तरम् -नोआगमओ भावसुअं दुविहं पपणतं, लोइयं लोउत्तरिमित्यादि ॥ ४० ॥ अवाऽऽ- पभेदनिरूपणार्थमाह- से किं तं लोइअं नोआगमतो भावसुअं?, २ जं इमं अण्णाणिएहिं मिच्छदिट्टीहिं स. च्छंदबुद्धिमइविगप्पियं, तंजहा-भारहं रामायणं भीमासुरुकं कोडिल्लयं घोडयमुह सगडभदिआउ कप्पासिअंणागसुहुमं कणगसत्तरी वेसियं वइसेसियं बुद्धसासणं नोआगम- भावश्रुतं सू०४०

·लौकिक-
भावश्रुतं,
अनुयोग.
मलधारीया
सू०४१
॥३६॥
काविलं लोगायतं सट्ठियंतं माढरपुराणवागरणनाडगाइ,. अहवा वावत्तरिकलाओ च-
तारि वेआ संगोवंगा, से तं लोइयं नोआगमतो भावसु (सू० ४१)
अत्र निर्वचनम्-'लोइयं नोआगमतो भावसुअंजं इम'मित्यादि, लोकैः प्रणीतं लौकिकं, किं पुनस्तदित्याह-
यदिदमज्ञानिकैमिथ्यादृष्टिभिः खच्छन्दबुद्धिमतिविकल्पितं तल्लौकिकं, भावनुतमिति सम्बन्धः, तत्राल्पज्ञान-
भावतोऽधनवदशीलवद् वा सम्यग्दृष्टयोऽप्यज्ञानिकाः प्रोच्यन्तेऽत आह-मिथ्यादृष्टिभिः खच्छन्दमतिवुद्धिवि-
कल्पितम्, ईहावग्रहे बुद्धिः अपायधारणे तु मतिः, स्वच्छन्देन-खाभिप्रायेण तत्त्वतः सर्वज्ञप्रणीतार्थानुसार-
मन्तरेण बुद्धिमतिभ्यां विकल्पितं स्वच्छन्दबुद्धिमतिविकल्पितं, स्वबुद्धिविकल्पनाशिल्पिनिर्मितमित्यर्थः ।
तत्प्रकटनार्थमेवेदमाह--तद्यथा-भारत'मित्यादि, एतच भारतादिक नाटकादिपर्यन्तं श्रुतं लोकप्रसिद्धिगम्यम् ।
अध प्रकारान्तरेण लौकिकश्रुतनिरूपणार्थमाह:-'अहवा यावत्तरिकलाओं' इत्यादि, तत्र कलनानि-वस्तुप-
रिज्ञानानि कलाताश्च मिसप्ततिः समवायाङ्गादिग्रन्धप्रसिद्धाः, चस्वारश्च वेदाः (ग्रन्थानम् १०००) सामवे-
दाग्वेदयजुर्वेदाथर्वणवेदलक्षणाः सागोपागाः, तत्राद्गानि शिक्षा १ कल्प २ व्याकरण ३ च्छन्दो ४ निरुक्त ५
ज्योतिफायन ६ लक्षणानि पट्, उपागानि तद्व्याख्यानरूपाणि तैः सह वर्तन्ते इति सागोपालाः। 'से तमि-
त्यादि निगमनम् ।। ४१॥ उक्तं नोआगमतो लौकिकंभावश्चतम् , अथ लोकोत्तरिकं तदेवाऽऽह-
॥३६॥

·लोकोचरे- नोआगमतो मानश्रुतं, मू०४२ से किं तं लोउत्तरिअं नोआगमतो भावसुअं?, २ जे इमं अरिहंतेहिं भगवंतेहिं उप्पण्णणाणदंसणधरेहिं । तीयपञ्चुप्पण्णमणागयजाणएहिं सवण्णूहि सबद- रिसीहिं तिलुकवहितमहितपूइएहिं अप्पडिहयवरणाणदंसणधरेहिं पणीअं दुवालसंगं गणिपिडगं, तंजहा-आयारो सूअगडो ठाणं समवाओ विवाहपण्णत्ती नायाधम्मक- हाओ उवासगदसाओ अंतगडदसाओ अणुत्तरोववाइअदसाओ पाहावागरणाई वि. वागसुअं दिट्ठीवाओ अ, से तं लोउत्तरियं नोआगमतो भावसुअं, से तं नोआगमतो भावसु, से तं भावसु (सू० ४२) लोकोत्तरैः-लोकप्रधानरर्हद्भिः प्रणीतं लोकोत्तरिकं, किं पुनस्तदित्याह-लोउत्तरियं भावसु जं इम'मि- त्यादि, यदिदमर्हद्विादशाझं गणिपिटकं प्रणीतं तलोकोत्तरिकं भायश्रुतमिति सम्पन्धः, तथा 'आयारो सुयगडमि'(डो इ)त्यादि, तत्र सदेवमनुजासुरलोविरचितां पूजामहन्तीति अर्हन्तस्तैः, एवंभूताश्चातीर्थकरा अपि केवल्यादयो भवन्त्यतस्तीर्थकरमंतिपत्तये आह-'भगवद्भिरिति, समस्तैश्वर्यनिरुपमरूपयशाश्रीधर्मप्रयनव- द्भिरित्यर्थः, इत्थंभूताश्च अनाद्यप्रतिघज्ञानादिमन्तः केचित् कैश्विभ्युपगम्यन्ते, उक्तं चैतद्वादिभिः-"ज्ञानम- १० १२ ·अनुयोग मलमारीया लोकोत्तरे नोआगमतो भावथुतं, सू.४२ *१६ ॥३७॥ प्रतिघं यस्य, पैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च, सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥१॥” इत्यादि, अतस्तद्वय- पच्छेदार्थमाह-शानावरणक्षपणादिप्रकारेणोत्पन्ने न तु सहजे ज्ञानदर्शने धरन्तीत्युत्पन्नज्ञानदर्शनधरास्तैः, न च प्रस्तुतविशेषणव्यवच्छेन्या अप्येवंभूता एच, 'सहसिद्धं चतुष्टय'मित्यादिवचनविरोधप्रसद्गात्, तर्हि सुगता इत्यंभूता अपि भविष्पन्तीत्याशयाऽऽह-तीयपचुप्पण्णे'त्यादि, अतीतवर्तमान भविष्यदर्थज्ञायकैरित्यर्थः, न न सुगतानामतीतभविष्यदर्थज्ञातृत्वसम्भवः, एकान्तक्षणभङ्गवादित्वेन तदूसत्याभ्युपगमाद् , असतां च ग्रह- णेऽतिप्रसजादू, अध सन्तानद्वारेण कालत्रयेऽप्यर्थानां सद्भावादतीताद्यर्थज्ञातृत्वं तेपामपि न विहन्यत इत्याशद्वयाऽऽह-'सर्वज्ञः सर्वदर्शिभिरिति, सर्वम्-एकेन्द्रियद्वीन्द्रियजीवादि वस्तु केवलज्ञानेन जानन्तीति स- र्यज्ञाःतः, तदेव सर्व फेवलदर्शनेन पश्यन्तीति सर्वदर्शिनस्तैः, शाक्यानां त्वतीतायर्थज्ञातृत्वेऽपि सर्वज्ञादित्वं नोपपत्यते, कतिपयधर्मावभीष्टपदार्थज्ञातृत्वस्यैव तेष्वभ्युपगमाद्, यत उक्तं तच्छिष्यैः-"सर्वं पश्यतु मा वाऽसाविष्टमर्थ तु पश्यतु । कीटसत्यापरिज्ञान, तत्र (स्य) नः कोपयुज्यते ? ॥१॥” इत्यादि, यथोक्तगुणविशिष्ट- त्यात् 'तिलफायहियमहिये'त्यादि, 'पहिय'त्ति विगलदहलानन्दाश्रुदृष्टिभिः सहएँ निरीक्षिता यथावस्थि- तानन्यसाधारणगुणोत्कीर्तनलक्षणेन भावस्तवेन महिता-अभिष्टताः सुगन्धिपुष्पप्रकरक्षेपादिना तु द्रव्य- स्तयेन पूजिताः, तत एपां वन्दे त्रैलोक्येन-भवनपतिव्यन्तरनरविद्याधरवैमानिकादिसमुदायलक्षणेन वहि- २० ।। ३७ ॥ २६ परन्तरेगाति.

·५ तमहितपूजितास्तैः, अत्राऽऽह-ननुत्पन्नज्ञानदर्शनधरैरित्युक्तम्, उत्पत्तिमत् सप्रतिघं दृष्टं यथा मूर्तेष्वव- ध्यादिज्ञानं, उत्पन्ने च तज्ज्ञानदर्शने अभ्युपगते, अतस्ताभ्यां ते सप्रतिघज्ञानिनः प्राप्नुवन्ति, तथा च पूर्वो- तसर्वज्ञत्वादिहानिरित्याशङ्कयाऽऽह-'अप्रतिहतवरज्ञानदर्शनधरैरिति, समस्तावरणक्षयसम्भूतत्वादप्रतिहते- मूर्तामूर्तेपु समस्तवस्तुष्वस्खलिते अत एव वरे-प्रधाने केवलज्ञानदर्शनलक्षणे ज्ञानदर्शने धरन्ति ये ते तथा तैः, यत्त्ववध्यादेः सप्रतिघत्वं तन्नोत्पत्तिमत्त्वेन, किं तर्हि ?, आवरणसद्भाबाद , अतोऽप्रतिचकेवलज्ञानद- र्शने समस्तावरणक्षयसम्भूतत्वात् , तत्क्षयेऽपि सप्रतिघस्वाभ्युपगमेऽतिप्रसाद, इदं च विशेषणं कस्याञ्चि- देव वाचनायां दृश्यते, न सर्वत्र, तदेवं यथोक्तप्रकारेण तावद् व्याख्यातान्यमूनि विशेपणानि, अन्यथा वा- विरोधतः सुधिया व्याख्येयानि । तैरर्थकथनद्वारेण 'प्रणीत' प्ररूपितं, किं तद् ?-'द्वादशाहू श्रुतं' परमपुरुप- स्याङ्गानीवाङ्गानि द्वादश अगानि-आचारादीनि यत्र तद् दादशाहू, किंभूतं ?-'गणिपिटक' गुणगणोऽस्या- स्तीति गणी-आचार्यस्तस्य पिटकं-सर्वखं गणिपिटकं, तद्यथा-आचार इत्यादि सुगमम् । अत्र द्वादशाङ्ग- श्रुतस्य चरणगुणसमन्वितस्य विवक्षितत्वानोआगमत्वं भावनीय, देशस्य चरणगुणलक्षणस्यानागमत्वानो- शब्दस्य च देशप्रतिपेध(क)त्वेनाश्रयणाद्, एवं पूर्वनापि लौकिकभावश्रुते वाच्यम्, निगमयन्नाह-से तं लोउत्तरिय मित्यादि । एतद्भणने च समर्थितं द्विविधमपि नोआगमतो भावभुतम्, अतस्तदपि निगमयति -से तं नोआगमतो भावसुअं' इत्यादि । एतगणने चोतं सर्वमपि भावभुतमतो निगमयति-से तं भाव- ·अनुयोग मलथारीया भावश्रुतै- कार्थिकानि सू०४३ ॥ ३८॥ २० सुमिति ॥ ४२ ॥ तदेवं स्वरूपत उक्तं भावश्रुतमनेनैव चात्राधिकार इत्यतोऽस्यैव पर्यायनिरूपणार्थमाह- तस्स णं इमे एगठुिआ णाणाघोसा णाणावंजणा नामधेज्जा भवंति, तंजहा-सुअसु- तगंथसिद्धंतसासणे आणवयण उवएसे । पन्नवण आगमेऽवि अ एगट्ठा पजवा सुत्ते ॥१॥ (४) से तं सुंअं (सू०४३) 'तस्य' श्रुतस्य 'अमूनि' अनन्तरमेव वक्ष्यमाणतया प्रत्यक्षाणि एकार्थिकानि' तत्त्वत एकार्थविपयाणि 'नानाघो- पाणि' पृधगभिन्नोदात्तादिवराणि 'नानाव्यञ्जनानि' पृथगभिन्नाक्षराणि 'नामधेयानि' पर्यायध्वनिरूपाणि भव- न्ति, तद्यथा-'सुअ'गाहा, व्याख्या-गुरुसमीपे श्रूयन इति श्रुतम्, अर्थानां सूचनात् सूत्रं, विप्रकीर्णार्थग्रन्थ- नादु ग्रन्धा, सिद्ध-प्रमाणप्रतिष्ठितमर्थमन्त-संवेदननिष्ठारूपं नयतीति सिद्धान्तः, मिथ्यात्वाविरतिकपायादिप्र- वृत्तजीवानां शासनात्-शिक्षणाच्छासन, प्रवचन मिति पाठान्तरं, तत्रापि प्रशस्तं प्रधानं प्रथमं वा वचनं प्रव- पन, मोक्षार्थमाज्ञाप्यन्ते प्राणिनोनयेत्याज्ञा, उक्तिर्वचनं वाग्योग इत्यर्थः, हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशना- दुपदेशः, यथायस्थितजीवादिपदार्थज्ञापनात् प्रज्ञापना, आचार्यपारम्पर्येणागच्छतीत्यागमः, आप्तवचनं वाऽऽ. गम इति, 'सूत्रे सूत्रविपये एकार्थाः पर्याया इति गाथार्थः॥ १ ॥'से तं सुमित्यादि, तदेतन्नामादिभेदै- फक्तं श्रुतमित्यर्थः । [इति अनुयोगद्वारग्रन्थे श्रुताधिकारः कथितः ॥ ४३ ॥ अथ स्कन्धाधिकारः कथ्यते ] साम्प्रतं यदुक्तं 'स्कन्धं निक्षेप्स्यामी ति, तत्सम्पादनार्थमुपक्रमते- २४ ॥ ३८ ॥ २८ ·स्कन्धनि- क्षेपः सू० ४४-४५ से किं तं खंधे ?, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा-नामखंधे ठवणाखंधे दवखधे 'भाव- खंधे (सू०४४) अथ किं तत् स्कन्ध इत्युच्यते इति प्रश्ने निर्वचनमाह 'खंधे चविहे' इत्यादि ॥ ४४ ॥ नामढवणाओ पुर्वभणिआणुकमेण भाणिअवाओ (सू० ४५) अन नामस्कन्धस्थापनास्कन्धप्रतिपादकसूत्रं नामस्थापनावश्यकप्रतिपादकसूत्रव्याख्यानुसारेण खयमेव भाचनीयम् ॥ ४५॥ से किं तं दृवखंधे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा आगमतो अ नोआगमतो अ, से किं तं आगमओ दवखंधे ?, २ जस्स णं खंधेत्ति पयं सिक्खियं सेसं जहा दवाव- स्सए तहा भाणिअवं, नवरं खंधाभिलावो जाव से किं तं जाणयसरीरभविअसरी- रवइरित्ते दवखंधे ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-सचित्ते अचित्ते मीसए (सू० ४६ ) द्रव्यस्कन्धसूत्रमपि भव्यशरीरद्रव्यस्कन्धसूत्रं यावद् द्रव्यावश्यकोक्तव्याख्यानुसारेणैव भावनीय, प्राय- द्रव्यस्क- न्धः ४६ १ गयाओ प्र. १२

·सचित्तद्र-
व्यस्कन्धः
सू०४७
अनुयोग० स्तुल्ययक्तव्यत्वादिति । 'से किं तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते व्वखंधे' इति प्रश्ने निर्वचनमाह-जा-
मलधारीयाणयसरीरभवियसरीरवइरित्ते दवखंधे तिविहे पन्नत्ते' इत्यादि, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यस्कन्धस्त्रि-
विधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-सचित्तोऽचित्तो मिश्रः ॥ ४६॥ तत्राऽऽद्यभेदं जिज्ञासुः पृच्छति--.
॥ ३९॥
से किं तं सचित्ते दवखंधे ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-हयखंधे गयखंधे किन्नर-
खंधे किंपुरिसखंधे महोरगखंधे गंधवखंधे उसभखंधे, सेतं सचित्ते दवखंधे (सू० ४७)
से कित'मित्यादि, 'अत्रोत्तरम्-'सचित्तद्वखंधे अणेगविहे पपणत्ते' इत्यादि, चित्तं मनोविज्ञानमिति पर्या-
याः, सह चित्तेन वर्तत इति सचित्तः, सचासौ द्रव्यस्कन्धश्चेति सचित्तद्रव्यस्कन्धः, अनेकविधो' व्यक्तिभेदतो-
ऽनेकप्रकारः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-'हयस्कन्ध' इत्यादि, हया-तुरगः स एव विशिष्टैकपरिणामपरिणतत्वात् स्कन्धो
हयस्कन्धः, एवं गजस्कन्धादिष्वपि समासः, नवरं किन्नरकिम्पुरुषमहोरगा व्यन्तरविशेषाः 'उसभत्ति वृषभा,
कचिद्गन्धर्वस्कन्धादीन्यधिकान्यप्युदाहरणानि दृश्यन्ते, सुगमानि च, नवरं 'पसुपसयविहगवानरखंधे'त्ति
क्वचिद् दृश्यते, तत्र पशुः-उगलकः, पसयस्तु-आदविको द्विखुरः चतुष्पदविशेषः, विहगः-पक्षी, वानरः-म-
तीतः, स्कन्धशब्दस्तु प्रत्येकं द्रष्टव्यः । इह च सचित्तस्कन्धाधिकाराज्जीवानामेव च परमार्थतः सचेतनत्वात्
कथञ्चिच्छरीरैः सहाभेदे सत्यपि हयादीनां सम्बन्धिनो जीवा एव विवक्षिता न तु तदधिष्ठितशरीराणीति
२०
॥ ३९॥

·सम्प्रदायः, न च जीवानां स्कन्धत्वं नोपपद्यते, प्रत्येकमसोयप्रदेशात्मकत्वेन तेपां स्कन्धत्वस्य सुप्रतीत- त्वादिति, हयस्कन्धादीनामन्यतरेणैकेनाप्युदाहरणेन सिद्धं, किं प्रभूतोदाहरणाभिधानेनेति चेत्, सत्यं, किन्तु पृथग्भिन्नखरूपविजातीयस्कन्धबहुत्वाभिधानेनाऽऽत्माद्वैतवादं निरस्यति, तथाऽभ्युपगमे मुक्ततरादिव्यव- हारोच्छेदप्रसङ्गात्, ‘से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ४७ ॥ अथाचित्तद्रव्यस्कन्धनिरूपणार्थमाह- से किं तं अचित्ते दवखंधे ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-दुपएसिए तिपएसिए जाव दसपपसिए संखिज्जपएसिए असंखिजपएसिए अणंतपएसिए, से तं अचित्ते दव्वखंधे (सू० ३८) 'से' इत्यादि, अन निर्वचनम्-'अचित्तदव्यखंधे' इत्यादि, अविद्यमानचिंत्तोऽचित्तः स चासौ द्रव्यस्क- न्धश्चेति समासः, अयमनेकविधः प्रज्ञप्सः, तद्यथा-द्विपदेशिकः स्कन्ध इत्यादि, तत्र प्रकृष्टः पुद्गलास्तिकायदेशः प्रदेशः परमाणु. रित्यर्थः, दो प्रदेशौ यत्र स द्विपदेशिकः स चासौ स्कन्धश्च द्विपदेशिकस्कन्धः, एवमन्यत्रापि यथायोग समासः। 'से तमित्यादि निगमनम् ॥४८॥ अथ मिश्रद्रव्यस्कन्धनिरूपणायाऽऽर- अचित्तद्रव्य स्कन्धःसू० ४८ १० ·अनुयोग मलधारीया मिश्रद्रव्य- स्कन्धः,सू० ४९ ॥४०॥ से किं तं मीसए दवखंधे?, २ अणेगविहे पण्णते, तंजहा सेणाए अग्गिमे खंधे सेणाए मज्झिमे खंधे सेणाए पच्छिमे खंधे, से तं मीसए दवखंधे (सू०४९) 'से' इत्यादि। अनोत्तरम्-'मीसए दव्वखंधे० सेणाए' इत्यादि, सचेतनाचेतनसंकीर्णो मिश्रः साचौ द्रव्यस्क- न्धश्चेति मिश्रद्रव्यस्कन्धः, कोऽसावित्याह-सेनायाः-हस्त्यश्वरथपदातिसन्नाहखगकुन्तादिसमुदायलक्षणायाः अग्रस्कन्धोऽग्रानीकमित्यर्थः, मध्यमस्कन्धो मध्यमानीकं, पश्चिमस्कन्धः पश्चिमानीकम्, एतेषु हि हस्त्यादयः सचित्ताः खङ्गादयस्त्वचित्ता इत्यतो मिश्रत्वं भावनीयमिति । 'से तमित्यादि निगमनम् । तदेवमेकेन प्रकारेण तद्व्यतिरिक्तो द्रव्यस्कन्धः प्ररूपितः ।। ४१॥ अथ तमेव प्रकारान्तरेण प्ररूपयितुमाह- अहवा जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दवखंधे तिबिहे पपणत्ते, तंजहा-कसिणखंधे अकसिणखंधे अणेगदवियखंधे (सू० ५०) 'अथवा' अन्येन प्रकारेण ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तो व्यस्कन्धस्त्रिविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-कृत्लस्कन्धः अकृत्लस्कन्धोऽनेकद्रव्यस्कन्धः॥५०॥ तत्राऽऽद्यभेदनिरूणार्थमाह- से किं तं कसिणखंघे?, २ से चैव ह्यक्खंधे गयक्खंधे जाव उसभखंधे, से तं कसिणखधे (सू०५१) 'से' इत्यादि, अत्रोत्तरम् –'कसिणक्खंधे' इत्यादि, यस्मादन्यो वृहत्तरः स्कन्धो नास्ति स कृत्ला-परिपूर्णः स्कन्धः कृत्लस्कन्धः, कोऽयमित्याह-'से चेवे'यादि,स एव हयखंधेत्यादिनोपन्यस्ता हयादिस्कन्धःकृत्लस्कन्धः। प्रकारान्तरे ण द्रव्यस्क न्धः, सू० २२ ॥ ४० ॥ कृत्स्नद्रव्य- स्कन्धा, सू० ५१ ·५ आह-ययेवं प्रकारान्तरत्वमसिद्ध, सचित्तस्कन्धकस्यैव संज्ञान्तरेणोक्तत्वात् , नैतदेवं,माग सचित्तद्रव्यस्कन्धाधि- कारात् तथाऽसम्भविनोऽपि वुद्ध्या निष्कृष्य जीवा एवोक्ताः, इह तुजीवतदधिष्ठितशरीरावयवलक्षणा समुदायः कृत्लस्कन्धत्वेन विवक्षित इत्यतोऽभिधेयभेदात् सिद्धं प्रकारान्तरत्वम् । यद्येवं तर्हि हयादिस्कन्धस्य कृत्लत्वं नोपपद्यते, तदपेक्षया गजादिस्कन्धस्य वृहत्तरत्वात् , नैतदेवं, यतोऽसहयेयप्रदेशात्मको जीवस्तदधिष्ठिताश्च शरीरावयवा इत्येवंलक्षणः समुदायो हयादिस्कन्धत्वेन विवक्षितो जीवस्य चासझयेयप्रदेशात्मकतया सर्वत्र तुल्यत्वाद्गजादिस्कन्धस्य वृहत्तरत्वमसिद्धं, यदि हि जीवप्रदेशपुद्गलसमुदायः सामस्त्येन वर्द्धत तदा स्याद्गजा- दिस्कन्धस्य बृहत्त्वं, तच नास्ति, समुदायवृद्ध्यभावात्, तस्मादितरेतरापेक्षया जीवूप्रदेशपुद्गलसमुदायस्य हीनाधिक्याभावात् सर्वेऽपि हयादिस्कन्धाः परिपूर्णत्वात् कृत्स्नस्कन्धाः । अन्ये तु पूर्व सचित्तस्कन्धविचारे जीवतदधिष्ठितशरीरावयवसमुदायः सचित्तस्कन्धोत्र तु शरीरात् बुद्धया पृथककृत्य जीव एव केवलः कृत्स्न- स्कन्ध इति व्यत्ययं व्याचक्षते, अत्र च व्याख्याने प्रेर्यमेव नास्ति, हयगजादिजीवानां प्रदेशतो हीनाधि- क्याभावेन कृत्स्सस्कन्धत्वस्य सर्वत्राविरोधादित्यलं प्रसङ्गेन ॥५१॥ 'सेत' मित्यादि निगमनम् । अथाकृ- नस्कन्धनिरूपणार्थमाह- से किं तं अकसिणखंधे ?, २ सो चेव दुपएसियाइखंधे जाव अणंतपएसिए खंधे, से तं अकसिणखंधे (सू० ५२) अकरतद्र- व्यस्कन्धः, सू०५२ ·नुयोग मलधारीया ॥४१॥ २० 'से' इत्यादि, अन्नोत्तरम्-'अकसिणखंधे से चे' त्यादि, न कृत्स्नोऽकृत्स्नः स चासौ स्कन्धश्चाकृत्स्नस्कन्धो यस्मादन्योऽपि वृहत्तरः सन्धोऽस्ति सोऽपरिपूर्णत्वादकृत्स्सस्कन्ध इत्यर्थः । कश्चायमित्याह-'सो चेवे'त्यादि, स एव 'दुपएसिए खंधे तिपएसिए खंधे इत्यादिना पूर्वमुपन्यस्तो द्विप्रदेशिकादिरकृत्लस्कन्ध इत्यर्थः, द्विपदेशिकस्य त्रिप्रदेशिकापेक्षयाऽकृत्स्नत्वात्, त्रिप्रदेशिकस्यापि चतुष्पदेशिकापेक्षयाऽकृत्लत्वाद्, एवं तावद्वाच्यं यावत् कारूयं नापयत इति । पूर्वं द्विप्रदेशिकादिः सर्वोत्कृष्टप्रदेशश्च स्कन्धः सामान्येनाचित्ततया प्रोक्तः, इह तु सर्वोत्कृष्टस्कन्धादधोवर्तिन एवोत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वतरा अकृत्स्नस्कन्धत्वेनोक्ता इति विशेषः। 'सेत'- मित्यादि निगमनम् ॥५२॥ अथानेकद्रव्यस्कन्धनिरूपणार्थमाह- से किं तं अणेगदवियखंधे ?, २ तस्स चेव देसे अवचिए तस्स चेव देसे उवचिए, से तं अणेगदविअखंधे, से तं जाणयसरीरभवियसरीरवइरित्ते दवखंधे, से तं नोआगमओ दव्वखंधे, से तं दव्वखंधे ( सू० ५३) 'से' इत्यादि, अनोत्तरम्-'अणेगदवियखंधे तस्स चेवेत्यादि, अनेकद्रव्यश्चासौ स्कन्धश्चेति समासः, तस्यैचेत्यत्रानुवर्तमानं स्कन्धमात्रं संवध्यते, ततश्च 'तस्यैच' यस्य कस्यचित् स्कन्धस्य यो 'देशो'नखदन्तकेशादि- लक्षणः 'अपचितो' जीचमदेशैविरहितो, यश्च तस्यैव 'देशः' पृष्ठोदरचरणादिलक्षण 'उपचितो' जीवप्रदेशव्याप्त अनेकद्रव्य- स्कन्धः, सू० ५३ ॥४१॥ २७ ·इत्यर्थः, तयोर्यथोक्तदेशयोर्विशिष्टैकपरिणामपरिणतयोर्यो देहाख्यः समुदायः सोऽनेकद्रव्यस्कन्धः, सचेतनाचे. तनानेकद्रव्यात्मकत्वादिति भावः । स चैवंभूतः सामर्थ्यात्तुरगादिस्कन्ध एव प्रतीयते । ययेवं तर्हि कृत्स्नस्कन्धादस्य को विशेप इति चेद्, उच्यते, स किल यावानेव जीवप्रदेशानुगतस्तावानेच विवक्षितो, न तु जीवप्रदेशाव्यासनखायपेक्षया, अयं तु नखाद्यपेक्षयाऽपीति विशेपः । पूर्वोक्तमिश्रस्कन्धादस्य तर्हि को वि. शेप इति चेद्, उच्यते, तत्र खगायजीवानां हस्त्यादिजीवानां च पृथगन्यवस्थितानां समूहकल्पनया मिश्र- स्कन्धत्वमुक्तम्, अत्र तु जीवप्रयोगतो विशिष्टैकपरिणामपरिणतानां सचेतनाचेतनद्रव्याणामनेकद्रव्य- स्कन्धत्वमिति विशेप इत्यलं प्रसन्न । 'से त' मित्यादि निगमनम् । तदेवमुक्तो ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यति- रिक्तो द्रव्यस्कन्धः, सद्भणने च समर्थितो नोआगमतो द्रव्यस्कन्धविचारः, तत्समर्थने च समर्थितो द्रव्यस्कन्ध इति ।। ५३ ॥ अथ भावस्कन्धनिरूपणार्थमाह- से किं तं भावखंधे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ (सू ५४) अत्रोत्तरम्-'भावखंधे दुविहे' इत्यादि, भावश्चासौ स्कन्धश्च भावस्कन्धः, भावमाश्रित्य वा स्कन्धो भावस्कन्धः, स च द्विविधा प्रज्ञप्तः, तद्यथा-आगमतश्च नोआगमतश्च ॥५४॥ से किं तं आगमओभावखंधे?, २जाणए उवउत्ते, से तं आगमओ भावखंधे (सू०५५) भावस्कर न्धः, सू० ५४ आगमतो भावस्कन्धः सू० ५५ ·अनुयोग मलधारीया ॥४२॥ नोआगम- तो-भाव- स्कन्धः सू० १८ तत्राऽऽगमतः स्कन्धपदार्थज्ञस्तन चोपयुक्तः तदुपयोगानन्यत्वाद्भावस्कन्धः ॥५५॥ से किं तं नोआगमओ भावखंधे ?, २ एएसिं चेव सामाइअमाइयाणं छण्हं अज्झय- णाणं समुदयसमिइसमागमेणं आवस्सयसुअखंधे भावखंधेत्ति लव्भइ, से तं नोआग- मओ भावखंधे, से तं भावखंधे (सू० ५६) नोआगमतस्तु एतेपामेव प्रस्तुतावश्यकभेदानां सामायिकादीनां पण्णामध्ययनानां समुदायः, स चैतेपां विशकलितानामपि तथाविधदेवदत्तादीनामिव स्यादत उच्यते-समुदयम्य समितिः-नैरन्तर्येण मीलना, सा च नैरन्तर्यावस्थापितायाशलाकानामिव परस्परनिरपेक्षाणामपि स्यादत उच्यते-तस्याः समुदयसमितेयः। समागमः-परस्परं सम्बद्धतया विशिष्टैकपरिणामः समुदयसमितिसमागमस्तेन निष्पन्नो य आवश्यकश्रुत- स्कन्धः स भावस्कन्ध इति 'लभ्यते' प्राप्यते भवति इति हृदयम् । इदमुक्तं भवति-सामायिकादिपडध्ययनसंह- तिनिष्पन्न आवश्यकश्रुतस्कन्धो मुपवस्त्रिकारजोहरणादिव्यापारलक्षणक्रियायुक्ततया विवक्षितो .नोआगमतो भावस्कन्धः, नोशब्दस्य देशे आगमनिपेधपरत्वात् क्रियालक्षणस्य च देशस्यानागमत्वादिति भावः । 'से त'मित्यादि निगमनम् । तदेवं प्रतिपादितो द्विविधोऽपि भावस्कन्ध इति निगमयति--से तं भावखंधे'त्ति॥५६॥ इदानीं त्वस्यैव एकाथिकान्यनिधित्सुराह- २२ . ॥ ४२ ॥ २६ ·स्कन्धैका- र्थिकाः अ- धिकाराः सू.५७-५८ गा०५-६ ५ तस्स णं इमे एगढ़िया णाणाघोसा णाणावंजणा नामधेज्जा भवंति, तंजहा-गण काए अ निकाए खंधे वग्गे तहेव रासी अ। पुंजे पिंडे निगरे संघाए आउल समूहे ॥१॥ (५) से तं खंधे (सू० ५७) गतार्थम् । गण काए'गाहेति, व्याख्या-मल्लादिगणवद्गणः, पृथिवीकायादिवत् कायः, पडूजीवनिकायवन्नि- फायः, न्यादिपरमाणुस्कन्धयत् स्कन्धः, गोवर्गवद् वर्गः, शालिधान्यादिराशिवद् राशिः, विप्रकीर्णपुञ्जीकृत- धान्यादिपुञ्जयत् पुञ्जः, गुंडादिपिण्डवत् पिण्डः, हिरण्यद्रव्यादिनिकरवन्निकरः, तीर्थादिषु सम्मीलितजनस- सातवत् सञ्चातः, राजगृहागणजनाकुलवदाकुलः, पुरादिजनसमूहवत् समूहः, एते भावस्कन्धस्य पर्यायवा- चका ध्वनय इति गाथार्थः ॥ १ ॥ से त'मित्यादि निगमनम् । इति स्कन्धाधिकारः कथितः ॥ ५७॥ अथ आवश्यकषडध्ययनविवरणं कथ्यते] आवस्सगस्स णं इमे अत्थाहिगारा भवंति, तंजहा-सावजजोगविरई उकित्तण गुण- वओ अ पडिवत्ती।खलिअस्स निंदणा वणतिगिच्छ गुणधारणा चेव ॥१॥ (६)(सू०५८) आहु-नन्यावश्यके किमिति पडध्ययनानिी, अत्रोच्यते, पडर्थाधिकारयोगात्, के पुनस्ते इत्याशङ्कय तदुप- दर्शनार्थमाह-आवस्सगस्स णमित्यादि, आवश्यकस्य 'एते वक्ष्यमाणा अर्थाधिकारा भवन्ति, तद्यथा-'सा- १० १४ ·mika अर्थाधिका- अनुयोग० मलधारीया ॥४३॥ २० वजजोग गाहा, व्याख्या-प्रथमे सामायिकलक्षणे अध्ययने प्राणातिपातादिसर्वसावद्ययोगविरतिराधिकार, 'उफित्तणत्ति द्वितीये चतुविशतिस्तवाध्ययने प्रधानकर्मक्षयकारणात्वाल्लब्धयोधिविशुद्धिहेतुत्वात् पुनबोंधि- लाभफलत्वात् सावद्ययोगविरत्युपदेशकत्वेनोपकारित्वाच तीर्थकराणां गुणोत्कीर्तनार्थाधिकारः, 'गुणवओ य पडिवत्तित्ति गुणा-मूलोत्तरगुणरूपा व्रतपिण्डविशुद्ध्यादयो विद्यन्ते यस्य स गुणवाँस्तस्य प्रतिपत्तिः-वन्द- नादिका कर्तव्येति तृतीये वन्दनाध्ययनेऽर्थाधिकारः, चशब्दात् पुष्टालम्बनेऽगुणवतोऽपि प्रतिपत्तिः कर्तव्येति द्रष्टव्यम् ,उक्तं च-परियाय परिस पुरिसं खेत्तं कालं च आगमं नाउं । कारणजाए जाए जहारिहं जस्स जं जोगं ॥ १ ॥” 'खलियस्स निंदण'त्ति स्खलितस्य-मूलोत्तरगुणेषु प्रमादाचीर्णस्य प्रत्यागतसंवेगस्य जन्तो- विशुद्धयमानाध्यवसायस्याकार्यमिदमिति भावयतो निन्दा प्रतिक्रमणेऽर्थाधिकारः, 'वणतिगिच्छत्ति व्रणचि- कित्सा कायोत्सर्गाध्ययनेऽर्थाधिकार, इदमुक्तं भवति-चारित्रपुरुषस्य योऽयमतिचाररूपो भावव्रणस्तस्य दश- विषप्रायश्चित्तभेपजेन कायोत्सर्गाध्ययने चिकित्सा प्रतिपाद्यते, 'गुणधारणा चेव'त्ति गुणधारणा प्रत्याख्या- नाध्ययने अर्थाधिकारः, अयमन भावार्थः-मूलगुणोत्तरगुणप्रतिपत्तिस्तस्याश्च निरतिचारं सन्धारणं यथा भवति तथा प्रत्याख्यानाध्ययने प्ररूपणा करिष्यते, चशब्दादन्येऽप्यवान्तराधिकारा विज्ञेयाः, एवकारो- ऽवधारण इति गाथार्थः ॥ १॥ तदेवं यदादौ प्रतिज्ञातम् 'आवश्यकं निक्षेप्स्यामी'त्यादि, तत्रावश्यक- १ पर्याय पर्पद पुरुष क्षेत्र काल चागम च ज्ञात्वा । कारणजाते जाते यथाई यस योग्यम् ॥१॥ ॥४३॥ २७ ·एककाभ्यः यनोत्क्षेप: ७ अनुयो गोत्क्षेप: सु. ५९ श्रुतस्कन्धलक्षणानि त्रीणि पदानि निक्षिप्तानि, साम्प्रतं वध्ययनपदमवसरायातमपि न निक्षिप्यते, वक्ष्य- माणनिक्षेपानुयोगद्वार ओघनिष्पन्ननिक्षेपे तस्य निक्षेप्यमानखादू , अत्रापि भणने च ग्रन्थगौरवापतेरिति ॥ ५८॥ इदानीमावश्यकस्य ययाख्यातं तच (पाच) व्याख्येयं तदुपदर्शयन्नाह--. आवस्सयस्स एसो पिंडत्थो वपिणओ समासेणं । एत्तो एकेक पुण अज्झयणं कित्तइ- स्सामि ॥ १॥ (७) तंजहा-सामाइअं चउवीसत्थओ वंदणयं पडिकमणं काउस्सग्गो पञ्चक्खाणं। तत्थ पढम अज्झयणं सामाइयं, तस्स णं इमे चत्तारि अणुओगदारा भ- वंति, तंजहा-उवक्कमे १ निक्खेवे २ अणुगमे ३ नए ४ (सू० ५९) व्याख्या-'आवश्यकस्य' आवश्यकपदाभिधेयस्य शास्त्रस्य 'एप:' पूर्वोक्तप्रकारः 'पिण्डार्थ: समु. दायार्थी वर्णिता' कथितः 'समासेन' संक्षेपेण, इदमत्र हृदयम् -आवश्यकश्रुतस्कन्ध इति शास्त्रनाम पूर्व व्याख्यातं, तच सान्व), ततश्च यथा सान्वादाचारादिनामत एव तद्वाच्यशास्त्रस्य चारित्रावाचारोऽनाभि- धास्यत इत्यादिलक्षणः समुदायार्थः प्रतिपादितो भवति, एवमत्राप्यावश्यकश्रुतस्कन्ध इति सान्वर्थनामफ- धनादेवावश्यं करणीयं सावद्ययोगविरत्यादिकं वस्त्वत्राभिधास्यत इति समुदायार्थः प्रतिपादितो भवति, अत ऊध्वं पुनरेकैकमध्यपनं 'कीर्तयिष्यामि' भणियामीति गाथार्थः ॥ १॥ तत्कीतनार्थमेवाऽऽह-तद्यथा- १० १४ ·अनुयोग मलधारीया सामायिक शब्दार्थः अनुयोगा- ॥४४॥ श्व २० सामायिक चतुर्विंशतिस्तयो वन्दनं प्रतिक्रमणं कायोत्सर्गः प्रत्याख्यानम् । 'तत्र' तेषु अनन्तरोद्दिष्टेषु षट्सु अध्ययनेषु मध्ये 'प्रथमम्' आद्यमध्ययनं सामायिकम् , आग्रुपन्यासश्चास्य निःशेषचरणादिगुणाधारत्वेन प्रधानमुक्तिकारणत्वात्, उक्तं च-"सामायिकं गुणानामाधारः खमिव सर्वभावानाम् । न हि सामायिकही- नाश्चरणादिगुणान्विता येन ॥१॥ तस्माजगाद भगवान् सामायिकमेव निरुपमोपायम् । शारीरमानसाने- कदुःखनाशस्य मोक्षस्य ॥२॥” तत्र बोधादेरधिकमयनं-प्रापणमध्ययनं प्रपञ्चतो वक्ष्यमाणशब्दार्थ, 'सामा- यिक मित्यत्र यः सर्वभूतान्यात्मवत् पश्यति स रागद्वेषवियुक्तः समः तस्याऽऽयः-प्रतिक्षणं ज्ञानादिगुणो- स्कर्षमासिः समायः, समो हि प्रतिक्षणमपूर्धेः ज्ञानदर्शनचरणपर्यायवाटवीभ्रमणहेतुसंक्लेशविच्छेदकैर्निरुपम- सुखहेतुभिः संयुज्यते, समायः प्रयोजनमस्याध्ययनस्य ज्ञानक्रियासमुदायरूपस्येति सामायिकं, समाय एव सामायिक, तस्य सामायिकस्य, 'ण'मिति वाक्यालङ्कारे, 'इमे'त्ति अमूनि वक्ष्यमाणलक्षणानि चत्वार्यनुयो- गद्वाराणि भवन्ति, तत्राध्ययनार्थकथन विधिरनुयोगः, द्वाराणीव द्वाराणि महापुरस्येव सामायिकस्यानुयो. गार्थ-व्याख्यानार्थं द्वाराण्यनुयोगदाराणि, अब नगरदृष्टान्तं वर्णयन्त्याचार्याः, यथा हि अकृतद्वारं नगरम- नगरमेव भवति, निर्गमप्रवेशोपायाभावतोऽनधिगमनीयत्वात्, कृतैकद्विकादिद्वारमपि दुरधिगम कार्यातिप- तये च भवति, चतुर्मूलद्वारं तु प्रतिद्वारानुगतं सुखाधिगर्म कार्यानतिपत्तये च संपद्यते, एवं सामायिकपुर- मप्यर्थाधिगमोपायद्वारशून्यमशक्याधिगम स्याद्, एकादिवारानुगतमपि दुरधिगमं भवेत्, सप्रभेदचतुः- २५ २८ ·उपक्रमादि शब्दार्थः रानुगतं तु सुखाधिगमं भवति, अतः फलवास्तदधिगमार्थी द्वारोपन्यासः । कानि पुनस्तानीति तद्दर्शनार्थ- माह-तय'यादि, तत्रोपक्रमणं-दूरस्थस्य वस्तुनस्तैः तैः प्रतिपादनप्रकारैः समीपमानीय निक्षेपयोग्यता- करणमुपक्रमः, उपक्रान्तं हि-उपक्रमान्तर्गतभेदैविचारितं हि निक्षिप्यते नान्यथेति भावः, उपक्रम्यते वा- निक्षेपयोग्यं क्रियतेऽनेन गुरुवाग्योगेनेत्युपक्रमः, अथवा उपक्रम्यते अस्मिन् शिष्यश्रवणभावे सतीत्युप- क्रमा, अथवा उपक्रम्यते अस्माद्विनीतविनयविनयादित्युपक्रमः, विनयेनाराधितो हि गुरुर्निक्षेपयोग्यं शास्त्रं करोतीति भावः, तदेवं करणाधिकरणापादानकारकैर्गुरुवाग्योगादयोऽर्था भेदेनोक्ताः, यदि वेकोऽप्यन्यत- रोऽर्थः करणादिकारकवाच्यत्वेन विवक्ष्यते तथापि न दोपः। एवं निक्षेपणं-शास्त्रादेर्नामस्थापनादिभेदैन्य- सन-व्यवस्थापन निक्षेपः, निक्षिप्यते-नामादिभेदैर्व्यवस्थाप्यते अनेनास्मिन्नस्मादिति वा निक्षेपः, वाच्यार्थ- विवक्षा तथैव । एवमनुगमनं-सूत्रस्यानुकूलमर्थकथनमनुगमः, अथवा अनुगम्यते-व्याख्यायते सूत्रमनेना- स्मिन्नस्मादिति वाऽनुगमः, वाच्यार्थविवक्षा तथैव । एवं नयनं नयो नीयते-परिच्छिद्यते अनेनास्मिन्नस्मादिति वा नयः, सर्वत्रानन्तधर्माध्यासिते वस्तुन्येकांशग्राहको बोध इत्यर्थः । अन्न चोपकान्तमेव निक्षेपयोग्यता- मानीतमेव निक्षिप्यत इत्युपफमानन्तरं निक्षेप उपन्यस्तः, नामादिभेदैनिक्षिप्तमेव चानुगम्यत इति निक्षे- पानन्तरमनुगमः, अनुगम्यमानमेव च नयैर्विचार्यते नान्यथेति तदनन्तरं नय इति यथोक्तक्रमेणोपन्यासः फलवानिति ॥ ५९॥ तत्रोपक्रमो द्विधा, शास्त्रीय इतरश्च-लोकप्रसिद्धः, तत्रेतराभिधित्सया पाह- १४ ·ar अनुयोग .मलधारीया नामाधुप- क्रमाः सू० ६० ॥४५॥ २० से किं तं उवकमे ?, २ छविहे पण्णत्ते, तंजहा-णामोवकमे ठवणोवकमे दव्वोवकमे खेत्तोवक्कमे कालोवक्कमे भावोवकमे, नामठवणाओ गयाओ, से किं तं दवोवकमे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ, जाव जाणगसरीरभविअस- रीरवइरित्ते दव्वोवको तिविहे पपणत्ते, तंजहा-सचित्ते अचित्ते मीसए (सू०६०) 'उवक्मे छविहे पण्णत्ते' इत्यादि, अन्न कचिदेवं दृश्यते-'उवक्कमे दुविहे पण्णत्ते'इत्यादि, अयं च पाठ आधुनिकोऽयुक्तश्च, 'अहवा उवकमे छविहे पण्णत्ते' इत्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थोपन्यासस्याघटमानताप्रसङ्गात्, यदि शास्त्रीयोपक्रमोऽत्र प्रतिज्ञातः स्यात्तदा वक्ष्यमाणसूत्रमेवं स्यात्-से किं तं सत्थोवकमे?, सत्थोवकमे छविहे पण्णत्ते' इत्यादि, न चैवं, तस्मान्नेह सूत्रे द्वैविध्यप्रतिज्ञा, किन्वितरोपक्रमभणनं चेतसि विकल्प्य यथानिर्दिष्टमेव सूत्रमुक्तमित्यलं विस्तरेण, प्रकृतं प्रस्तुमः-तत्र नामस्थापनोपक्रमव्याख्या नामस्थापनावश्य- कव्याख्यानुसारेण कर्तव्या, द्रव्योपक्रमव्याख्याऽपि द्रव्यावश्यकवदेव यावत् 'से किं तं जाणयसरीरभवि- असरीरवइरित्ते दव्वोवकमे?' इत्यादि, तन द्रव्यस्य-नटादेरुपक्रमणं-कालान्तरभाविनापि पर्यायेण सहेदानी- मेवोपायविशेषतः संयोजनं द्रव्योपक्रमः अथवा द्रव्येण-घृतादिना द्रव्ये-भूम्यादौ द्रच्यतः-घृतादेरेवोपक्रमो द्रव्योपक्रम इत्यादिकारकयोजना विवक्षया कर्तव्येति । स च त्रिविधा प्रज्ञसा, ताथा-सचित्तद्रव्यविषयः सचित्ता, अचित्तद्रव्यविपयोऽचित्ता, मिश्रद्रव्यविषयस्तु मिश्रा, द्रव्योपक्रम इति वर्तते ॥६॥ २५ ॥४५॥ *२८ ·उपक्रमभे- दो द्विपदो पक्रमः सू० ६१-६२ से कि तं सचिचे दबोवकमे?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-दुपए चउप्पए अपए; एकिके पुण दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-परिक्कमे अ वरथुविणासे अ (सू०६१) तत्र सचित्तद्रव्योपक्रमस्त्रिविधा, तद्यथा-द्विपदानां-नटनर्तकादीनां चतुष्पदानाम्-अश्वहुस्त्यादीनाम् अ- पदानाम्-आम्रादीनां, तत्रैकैकः पुनरपि विधा-परिकर्मणि वस्तुविनाशे च, तत्रावस्थितस्यैव वस्तुनो गुण- विशेषाधानं परिकर्म, तत्र परिकर्मणि-परिकर्मविषयो द्रव्योपक्रमः, यदा तु वस्तुनो विनाश एवोपायविशे- पैपक्रम्यते तदा वस्तुनाशविषयो द्रव्योपक्रमः, तत्र द्विपदानां नदनर्तकादीनां घृताद्युपयोगेन (यद्) यल- वर्णादिकरणं कर्णस्कन्धवर्धनादिफिया वा स परिकर्मणि सचित्तद्रव्योपक्रमः ॥ ६१ ।। द्विविधमप्येतमुपक्रम पिमणिपुराह- से किं तं दुपए उवक्कमे ?, २ नडाणं नहाणं जल्लाणं मल्लाणं मुट्ठियाणं वेलंबगाणं क- हगाणं पवगाणं लासगाणं आइक्खगाणं लंखाणं मंखाणं तूणइल्लाणं तुंववीणियाणं कावोयाणं मागहाणं, से तं दुपए उबकमे (सू० ६२) । पापरिभात.

·-- Hal द्विपदोप- क्रमः ? अनुयोग. अत्र निर्वचनम्-'दुपयाणं नडाण'मित्यादि, तत्र नाटकानां नाटयितारो नटास्तेषां, 'नहाणति नृत्यवि- मलधारीया धायिनो नर्तकास्तेषां, 'जल्लाणति जल्ला-वरनाखेलकास्तेपा, राजस्तोत्रपाठकाना मित्यन्ये, 'मल्लाणं'ति मल्ला:- प्रतीतास्तेपा, 'मुट्टियाण ति मौष्टिका ये मुष्टिभिः प्रहरन्ति मल्लविशेषा एव तेषां 'वेलंबगाणं ति विडम्बका- ॥४६॥ चिदूपका नानावेपादिकारिण इत्यर्थः तेषां, 'कहगाणति कथकानां-प्रतीतानां 'पवगाणं'ति प्लवका ये उत्प्ल- चन्ते-गादिकं झम्पाभिलवयन्ति नद्यादिकं वा तरन्ति तेषां 'लासगाणं'ति लासका ये रासकान् गायन्ति तेपा, जयशब्दप्रयोक्तृणां वा भाण्डानामित्यर्थः, 'आइक्खगाणंति ये शुभाशुभमाख्यान्ति ते आख्यायका- स्तेपां, 'लंखाणंति ये महावंशाग्रमारोहन्ति ते लङ्खास्तेषां, 'मंखाणं ति ये चित्रपटादिहस्ता भिक्षां चरन्ति ते मंङ्खास्तेषां, 'तूणइल्लाणं ति तूणाभिधानवाद्यविशेषवतां, 'तुंबवीणियाणं ति वीणावादकानां, 'कावोयाणं'ति कावडिवाहकानां, 'मागहाणीति मङ्गलपाठकानाम् , एषां सर्वेषामपि यद् घृताद्युपयोगेन चलवर्णादिकरणं कर्णस्कन्धवर्द्धनादिक्रिया वा स परिकर्मणि सचित्तद्रव्योपक्रमः, यस्तु खड्गादिभिरेषां नाश एवोपक्रम्यते- संपाद्यते स वस्तुनाशे सचित्तद्रव्योपक्रम इति वाक्यशेषः । अन्ये तु शास्त्रगन्धर्वनृत्यादिकलासम्पादनमपि परिकर्मणि द्रव्योपक्रम इति व्याचक्षते, एतचायुक्तं, विज्ञानविशेषात्मकत्वात् शास्त्रादिपरिज्ञानस्य, तस्य च भावत्वादिति, अथवा यथात्मद्रव्यसंस्कारमात्रापेक्षया शरीरवर्णादिकरणवदित्यमुच्यते तर्खेतदप्यदुष्टमेवेति । 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ६२ ॥ अथ चतुष्पदानां द्विविधमप्युपक्रमं विभणिपुराह- २० ॥४६ । २५ ..

·चतुष्पदोप. क्रमः अप दोपक्रमः स.६३-६६ - से कि तं चउप्पए उवक्कमे ?, २ चउप्पयाणं आसाणं हत्थीणं इन्चाइ, से तं चउप्पए उवकमे (सू० ६३) अन निर्वचनम्-'चउप्पयाणं आसाणं हत्थीण' मित्यादि, अन्वादयः प्रतीता एव, तेषां शिक्षागुणविशे- पफरणं परिकर्मणि खङ्गादिभिस्त्वेषां नाशोपक्रमणं वस्तुनाशे, सचित्तद्रव्योपक्रम इतीहापि वाक्यशेषः । 'सेत' मित्यादि निगमनम् ॥ ६३ ॥ अयापदानां द्विविधमप्युपक्रमं विभणिपुराह- से किं तं अपए उवकमे?, २ अपयाणं अवाणं अंबाडगाणं इच्चाइ, से तं अपओवकमे, से तं सचित्तदव्योवकमे (सू० ६४) अन्न निर्वचनम्-'अपयाणं अंपाणं अंपाडगाणमित्यादि, इहाऽऽग्रादयो देशमतीता एव, नवरं 'चारा: गं' ति येपु पारफुलिका उत्पयन्ते ते चारवृक्षाः, आम्रादिशन्दैश्च वृक्षास्तत्फलानि वा गृप्यन्ते, तत्र वृक्षाणां रक्षायुर्पदोपदेशाद्वाईफ्यादिगुणापादनं तत्फलानां तु गतेप्रक्षेपकोद्रवपलालस्यगनादिना आश्धेव पाकादि- फरणं परिफर्मणि, शस्त्रादिभिस्तु मूलत एव विनाशनं वस्तुनाशे, सचित्तद्रव्योपक्रम इत्यत्रापि वाक्यशेपः । सेत' मित्यादि निगमनद्वयम् ॥ १४ ॥ अथाचित्तद्रव्योपक्रम विवक्षुराह- १२ ·na अचित्तद्र- व्योमिश्रद्र- व्यो. सू० ६५-६६ अनुयोग. से कि तं अचित्तदवोवकमे ?, २ खंडाईणं गुडाईणं मच्छंडीणं, से तं अचित्तदव्वोव- मलधारीया, कामे (सू०६५) ॥४७॥ 'अचित्तव्योवफमे इत्यादि, खण्डादयः-प्रतीता एव, नवरं 'मच्छंडी' खण्डशर्करा एतेपां खण्डायचित्तद्र- व्याणामुपायविशेषतो माधुर्यादिगुणविशेषकरणं परिकर्मणि सर्वथा विनाशकरणं वस्तुनाशे, अचित्तद्रव्यो- पक्रम इत्यत्रापि वाक्यशेपः । 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ १५॥ अथ मिश्रद्रव्योपक्रममाह- से किं तं मीसए दव्वोवक्कमे ?, २ से चेव थासगआयंसगाइमंडिए आसाइ, से तं मीसए दुव्वोक्कमे, से तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दवोवकमे, से तं नो- आगमओ दवोवकमे, से तं दव्वीवकमे (सू०६६) स्थासफोऽश्वाभरणविशेपः, आदर्शस्तु, पभादिग्रीवाभरणं, आदिशब्दात् कुमादिपरिग्रहः । ततस्थ तेपामश्वादीनामेडकान्तानां कुङ्कुमादिभिर्मण्डितानां स्यासकादिभिस्तु विभूपिताना यच्छिक्षादिगुणविशेप- करणं खनादिभिर्विनाशो वा स मिश्रद्रव्योपक्रम इति शेपः । अश्वादीनां सचेतनत्वात् स्थासकादीनामचे. |तनत्वात् मिश्रद्रव्यत्वमिह भावनीयम् । अत्र च संक्षिप्सतरा अपि वाचनाविशेषा दृश्यन्ते, तेऽप्युक्तानुसारेण भावनीयाः। 'से तमित्यादि निगमनचतुष्टयम् ।उक्तो द्रव्योपममः ॥ ६६ ॥ इता क्षेत्रोपक्रममभिधित्सुराह- २० ॥४७॥ २५ ·क्षेत्रोपक्रमः सू०६७ से किं तं खेतोवफमे १, २ जपणं हलकुलिआईहिं खेत्ताइं उवकमिजंति, से तं खेत्तो- वक्रमे (सू०६७) क्षेत्रस्योपक्रमः-परिकर्मविनाशकरणं क्षेत्रोपक्रमः, स क इत्याह-'खेत्तोचकमे जं णं हलकुलिआईहिं खे- ताई उयकमिजंति'नि तत्र हलं-प्रतीतम् अधोनियद्धतिर्यक्तीक्ष्णलोहपटिकं, 'कुलिकं' लघुतरं काळं तृणा- विवार्य यत् क्षेत्रे पाहाते तत् मरुमण्डलादिमसिद्धं कुलिकमुच्यते, ततथ्य यदव हलकुलिकादिभिः क्षेत्रा- प्युपक्रम्पन्ते-पीजवपनादियोग्यतामानीयन्ते स् परिकर्मणि क्षेत्रोपक्रमः, आदिशब्दागजेन्द्रपन्धनादिभिः क्षेत्राण्युपक्रम्यन्ते-पिनाश्यन्ते स वस्तुनाशे क्षेत्रोपक्रमः, गजेन्द्रमूत्रपुरीपादिदग्धेपु हि क्षेत्रेपु पीजानामपरो- हणाद् पिनष्टानि क्षेत्राणि इति व्यपविश्यन्ते । आह-पद्येवं क्षेत्रगतथिव्यादिद्रव्याणामेव एतौ परिकर्म- विनाशी, इत्थं च द्रव्योपक्रम पपापं, कथं क्षेत्रोपक्रम ? इति, सत्यं, किन्तु क्षेत्रमाकाशं तस्य चामूर्तत्वात मुगपतयोपक्रमो न संभपति, किन्तु तदाधेयद्रव्याणां पृधिव्यादीनां य उपक्रमः स क्षेत्रेऽपि उपचर्यते; दृश्यते आपेयधोपचार . आधारे, यथा मचा कोशन्ति, उक्तं च-"खित्तमख्वं निचं न तस्स परिकम्मणं न पविणासो। आइयगयवसेण उ करणविणासोक्यारोऽध ॥१॥” इत्यादि, 'सेत'मित्यादि निगमनम् ॥ ६७ ।। श्वानी फालोपक्रमः, तत्र कालो द्रव्यपर्याय एच, द्रव्यपर्यायौ च मेचकमणिवत् संचलितरूपाविति द्रव्यो- क्षेत्रमा निर्य न रास परिस्मन र पिनासः भायगावशेगा परणविनाशोपचारोऽन ॥१॥ १० १३

·अनुयोग
मलधारीया
॥४८॥
२०
पक्रमाभिधाने कालोपक्रम उक्त एव भवति, अथवा 'समयावलियमुहत्ते'लादिरूपस्य कालस्य खतन्नमे-2 कालोपक्र-
मः भावोप-
वोपक्रममभिधित्सुराह सूत्रकार:-
से किं तं कालोवकमे?, २ जणं नालिआईहिं कालस्सोवकमणं कीरइ, से तं कालोवक्रमे (सू०६८) क्रमः सू०
६७-६८
कालस्योपक्रमः कालोपक्रमः, स क इत्याह-'जं गं नालिआईहिं कालस्स उवकमण' णमिति वाक्यालङ्कारे,
यदिह नालिझादिभिरादिशब्दात् शगुच्छायानक्षत्रचारादिपरिग्रहस्तैः काल उपक्रम्यते, स कालोपक्रम इति
शेपः, तत्र नालिका-ताम्रादिमयघटिका तया, शगुच्छायादिना वा नक्षत्रचारादिना वा एतावत्पौरुष्यादिका-
लोऽतिफान्त इति यत् परिज्ञानं भवति स परिकर्मणि कालोपक्रमः, यथावत् परिज्ञानमेव हि तस्येह परिकर्म,
यत्तु नक्षत्रादिचारैः कालस्य विनाशनं स वस्तुनाशे कालोपक्रमः, तथाहि-अनेन ग्रहनक्षत्रादिचारेण विनाशितः
कालो, न भविष्यन्त्यधुना धान्यादिसम्पत्तय इति वक्तारो भवन्ति, उक्तं च पूज्यैः-"छायाएँ नालियाए ।
परिकम्मं से जहत्यविन्नाणं । रिक्खाइयचारेहि य तस्स विणासो चिवजासो ॥१॥" इत्यादि, 'से त'मित्यादि
निगमनम् ॥ ६८॥ अथ भावोपक्रमार्थमाह-
॥४८॥
से कि तं भावोवकमे ?, २ दुविहे पपणते, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ,
२५
प्रयया नालिकया या परिवर्म तस्य यथार्थविज्ञानम् । ऋक्षादिकचारैश्च तस्य विनाशो विपर्यास. ॥१॥

·उपक्रमे- भावोपक्र आगमओ जाणए उवउत्ते, नोआगमओ० दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-पसत्थे अ अपसत्थे अ, तत्थ अपसत्थे डोडिणिगणिआअमच्चाईणं, पसत्थे गुरुमाईणं, से तं नोआगमओ भावोवक्कमे, से तं भावोवकमे, से तं उवक्कमे ( सू० ६९) भावोपक्रमो द्विविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-आगमतश्च नोआगमतश्च, तत्रोपक्रमशब्दार्थज्ञः तत्रोपयुक्तश्चा- गमतो भायोपक्रमः, 'से किं तं नोआगमओ'इत्यादि, अनोत्तरम् -'नोआगमओ भावोवकमे दुबिहे इत्यादि, इहाभिप्रायाख्यो जीवद्रव्यपर्यायो भावशब्देनाभिप्रेतः, उक्तं च-"भावाभिख्याः पञ्च खभावसत्ताऽऽत्मयो- न्यमिमाया:" ततश्च भावस्य-परकीयाभिप्रायस्योपक्रमणं-यथावत् परिज्ञानं भावोपक्रमः, स च द्विविधः-प्र- शस्तोऽप्रशस्तश्चेति, तत्राप्रशस्ताभिधित्सया आह-से किं तमित्यादि । अत्र निर्वचनम्-'अप्पसत्थे डो- डिणिगणिआअमचाईणं'ति, इदमिह तात्पर्यम्-ब्राह्मण्या वेश्यया अमात्येन च यत् परकीयभावस्य यथावत् परिज्ञानलक्षणमुपक्रमणं कृतं सोऽप्रशस्तभावोपक्रमः, संसारफलत्वात् , तत्र कथं ब्राह्मण्यादिभिः परभावो- पक्रमणमकारीति ?, अनोच्यते, एकस्या ब्राह्मण्यास्तिस्रः पुत्रिकाः, तासां च परिणयनानन्तरं तथा करोमि यथैताः सुखिता भवन्तीति विचिन्त्य माता ज्येष्ठदुहितर प्रत्यवोचत्-यदुत त्वयाऽऽचासभवनसमागमे खभता प्रश्नोत्तरलेखमूलकादर्शानुसारेण वृत्तिरत्र १० १२ ·, भावोपक्रम- ब्राह्मण्याः कथानकम् योग कधिदपराधमुझाव्य मूर्ध्नि पादप्रहारेण हन्तव्यो, हतच यदनुतिष्ठति तन्ममाऽऽख्येयं, कृतं च तया तथैव, मलधारीगा सोऽप्यतिरनेहतरलितमना अपि प्रियतमे ! पीडितस्ते सुकुमालश्चरणो भविष्यतीत्यभिधानपूर्वकं तस्या- थरणोपमर्दनं चकार, अमुं च व्यतिकरं सा माने निवेदितवती, साऽप्युपक्रान्तजामातृभावी हृष्टा दुहितरं ॥४९॥ प्रत्यवादीत्-पुत्रिके! यदू रोचते तत् त्वदीयगृहे कुरु त्वं, न तवावचनकरो भर्ता भविष्यतीति । द्वितीयाऽपि तथैव शिक्षिता, तयाऽपि च तथैव सभः शिरसि प्रहतः, केवलमसौ नैतच्छिष्टानां युज्यत इत्यादि किश्चित् कोपं कृत्वा निवर्तितः, अमुं च व्यतिकरं सा मात्रे निवेदितवती, हृष्टा पुत्री प्रत्यवादीत्-पुत्रिकें। त्वदर्ता क्षणमेक रुपित्वा स्थास्यति । एवं च तृतीययाऽपि प्रहतः, केवलममुना समुच्छल दतुच्छकोपेन उक्तम्-कुलीना त्वं ?, येवं शिष्टजनानुचितं चेष्टसे इत्याद्यभिधाय गाढं कुदृयित्वा गृहान्निष्काशिता, तया चाऽऽगत्य सर्वं मात्रे निवेदितं, तयाऽपि विज्ञातजामातृभावया गत्वा तत्समीपे वत्स ! कुलस्थितिरस्माकमियं यदुत प्रथमसमागमे पध्या परस्पेत्थं कर्तव्यमित्यादि किश्चिदभिधाय कथमप्यनुनयितोऽसौ, दुहिता च प्रोक्ता-वत्से! दुराराधस्ते भर्ता भविष्यति, परमदेवतावदप्रमत्तया समाराधनीय इति । तथैकस्मिन्नगरे चतुःपष्ठिविज्ञानसहिता गणिका, तया च पराभिप्रायपरिज्ञानार्थं रतिभवनभित्तिपु ववव्यापारं कुर्वत्यः सर्वा अपि राजपुत्रादिजातयश्चित्र- कर्मणि लेखिताः, तत्र च यः कश्चिद् राजपुत्रादिरागच्छति स तत्रैव कृताभ्यासतया स्वकीयस्वकीयव्यापारमेव १ क्षणमेकं ज्ञापित्वा उपरनः तस्मैिध तया मातुर्निवेदिते मात्रा प्रोक्तम्-यत्से ! त्वमपि यथेष्टं सद्गृहे विजृम्भन्व, केवलं ( इति पा० ) २ नूनं प्र. २० ॥ ४९ ॥ २५ ·भावोपत्र मे-श्यामा त्यदृष्टान्तौ वाढं प्रशंसति, ततोऽसौ विलासिनी राजपुत्रादीनामन्यतरलेन तं विनिश्चित्य यथौचित्येनोपचरति, आन- कूल्येनोपचरिताश्च भुजङ्गाः प्रचुरतरमर्थजातं तस्यै प्रयच्छन्तीति । तथैकस्मिन्नगरे कश्चिद्राजा अमात्येन सहाश्व- वाह निकायां निर्गतः, तत्र च पथि गच्छता राजतुरङ्गमेन कुत्रचित् खिलप्रदेशे प्रश्रवणमकारि, तच तत्पदेशे पृथिव्याः स्थिरत्वेन यद्धच्छिल्लरकं चिरेणाप्यशुष्कं व्यावर्तमानोराजा तथैव व्यवस्थितमद्राक्षीत्, चिरावस्थायि- जलं शोभनमत्र प्रदेशे तडागं भवतीति चिन्तपॅश्चिरमवलोकितवाँश्य, तदिहिताकारपरिज्ञानकुशलतया चा- मात्येन राज्ञाऽभणितेनापि विदिततदभिप्रायेण खानितं तत्र प्रदेशे महासरः, तत्पाल्यां च रोपिताः सर्वतु- कपुष्पफलसमृद्धयो नानाजातीयतरुनिवहाः, . अन्यदा च तेनैव प्रदेशेन गच्छता भूपेन दृष्टं, पृष्टं चाहो! मानससरोवद्रमणीयकं केनेदं खानितम् ?, अमात्यो जगाद-भवद्भिरेव, राजा सविस्मयं प्राह-कदा कश्च मयै- तत्करणाय निरूपित इति, अतः सचिवो यथावृत्तं सर्व कथितवान्, अहो! परचित्तोपलक्षकत्वममात्य- येति विचिन्त्य परितुष्टो राजा तस्य वृत्तिं पर्द्धयामासेति ॥ तदेवमित्या(वमा)दिकः संसारफलोऽपरोऽप्यप्रश- स्तभावोपक्रमः। अथ प्रशस्तभावोपक्रममाह-पसत्यो गुरुमाईण ति, तत्र श्रुतादिनिमित्तं गुर्वादीनां यद्भा- वोपक्रमणं सप्रशस्तभावोपक्रमः । आह-नन्वनुयोगद्वारविचारोऽत्र प्रक्रान्तः, अनुयोगश्च व्याख्यानम् , ततश्च यदेव तदुपकारि किञ्चित् तदेव वक्तव्यं भवति, गुरुभावोपक्रमस्त्वप्रस्तुतो, व्याख्यानांनुपकारित्वात् , तदेतदयुक्तं, गुरुभावोपक्रमस्यैव मुख्यव्याख्याङ्गत्वात्, उक्तं च-"गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वे- १० १४

·अनुयोग
मलधारीया
॥५०॥
गुरुभावो-
पक्रमः,
ऽपि । तस्मादू गुराधनपरेण हितकाक्षिणा भाव्यम् ॥१॥" अन्यञ्च-"जुत्तं गुरुमणगहणं नाऊण तयं जह-
द्वियं तत्तो । जह होइ सुप्पसन्नं तह जइयव्यं गुणत्थीहि ॥१॥ गुरुचित्तायत्ताई वक्खाणंगाइ जेण सव्वाई।
तेण जह सुप्पस होइ तयं तं तहा कुजा ॥२॥ आगारिंगियकुसलं जइ सेयं वायसं वए पुजा । तह वि य
से नपि फूढ़े विरहम्मि य कारणं पुच्छे ॥ ३॥ निवपुच्छिएण भणिओ गुरुणा गंगा कओमुही वहई। संपा-
इययं सीसो जए तह सव्यत्य कायव्यं ॥ ४॥” इत्यादि । भवत्येवं तर्हि भावोपकमस्य. सार्थकत्वं, शेपास्तु
नामस्थापनाद्रव्याद्युपक्रमा अनर्थका एय, नैतदेवं, यतो गुरोस्तथाविधप्रयोजनोत्पत्तौ तचित्तप्रसादनार्थ-
मेवाशनपानयनपात्रौपधादिद्रव्यं व्याख्यास्थानादिक्षेत्रं प्रवज्यालग्नादिकालमुपक्रमतो विनेयस्य द्रव्य-
क्षेत्रकालोपक्रमा अपि सार्थका एव, नामस्थापनोपक्रमौ तु प्रकृतानुपयोगित्वेऽप्युपक्रमसाम्यादत्रोक्तो, अथवा
सर्वऽप्पमी प्रकृतानुपयोगिनोऽप्यन्यनोपयोक्ष्यन्ते उपक्रमसाम्याचात्रोक्ता इत्यदोपः ॥ ६९ ॥ तदेवं लौकि-
कोपक्रममकारेणोक्त उपक्रमः, साम्प्रतं तु तमेव शास्त्रीयोपक्रमलक्षणेन प्रकारान्तरेणाभिधित्सुराह-
२०
।
२४
.
॥५०॥
१ युकं गुरुमनोमहर्ण ज्ञात्वा तस्त् यथास्थितं ततः । यथा भवति सुप्रसनं तथा यतितव्यं गुणार्थिमि ॥ १ ॥ गुरुचित्तायत्तानि व्याख्यानाहानि येन स-
पाति । तेन यथा मुप्ररान भवति तत्तनथा कुर्यात् ॥ २ ॥ आरारेगितकुशल यदि श्वेतं वायसं वदेयुः पूज्या । नैव देपा वचनं यूटयेत् पिरहे च कारणं पृ.
पठेत् ॥ १॥ परटेन भणितो गुरुणा गहा कुतोमुखी यहति । सम्पादितवान् शिप्यो यथा तथा सर्वत्र वर्तव्यं ॥ ४ ॥

·अथवा षड्- विधभावो- पक्रमः स. ७० अहवा उवकमे छबिहे पण्णत्ते, तंजहा-आणुपुवी , नामं २ पमाणं ३ वत्तव्वया ४ अत्थाहिगारे ५ समोआरे ६ ( सू०७०) अथवा अनन्तरं यः प्रशस्तभावोपक्रमः उक्तः स हि द्विविधो द्रष्टव्यो-गुरुभावोपक्रमः शास्त्रभावोपक्रमश्च, शास्त्रलक्षणो भावः शास्त्रभावस्तस्योपक्रमः शास्त्रभावोपक्रमः, तत्रैकेन गुरुभावोपक्रमलक्षणेन प्रकारेणोक्तः, अब द्वितीयेन शास्त्रभावोपकमलक्षणेन प्रकारान्तरेण तमभिधित्सुराह-'अहवा उवकमे' इत्यादि, 'अथवे'ति पक्षान्तरसूचकः, उपक्रमः प्रथमपातनापक्षे शास्त्रीयोपक्रमो द्वितीयपातनापक्षे तु शास्त्रभावोपक्रमः, 'पङ्- विधः' पद्मकारः प्रज्ञप्ता, तद्यथा-आनुपूर्वी १ नाम २ प्रमाणं ३ वक्तव्यता ४ अर्थाधिकारः ५ समवतारः ६। एतेपां तु शब्दव्युत्पत्यादिखरूपं यथावसरं पुरस्तादेव वक्ष्यामः ॥ ७० ॥ तनाऽऽनुपूर्वीखरूपनिरूपणार्थमाह - से किं तं आणुपुत्री ?, २ दसविहा पण्णत्ता, तंजहा-नामाणुपुव्वी १ ठवणाणुपुव्वी २ व्वाणुपुब्बी ३ खेत्ताणुपुवी ४ कालाणुपुव्वी ५ उकित्तणाणुपुव्वी ६ गणणाणु- पुनी ७ संठाणाणुपुवी ८ सामाआरीआणुपुव्वी ९ भावाणुपुव्वी १० (सू०७१) अथ किं तदानुपूर्वीवस्त्विति प्रश्नार्थः । अत्र निर्वचनम्-'आणुपुव्वी दसविहे' त्यादि, इह हि पूर्व प्रथ- आनुपूर्व्या भेदाः १०, सू. ७१ १२ ·गर्नुमोग. मलपारीपा द्रव्यानुपू. पीस्व. सू० १२ ममादिरिति पर्यायाः, पूर्वस्य अनु-पश्चादनुपूर्व, 'तस्य भाव' इति यण्प्रत्यये स्त्रियामीकारे चानुपूर्वी अनुक्र- मोऽनुपरिपाटीति पर्यायाः, ज्यादिवस्तुसंहतिरित्यर्थः । इयमनुपूर्वी 'दशविधा' दशप्रकारा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-- नामानुपूर्वी स्थापनानुपूर्ण द्रव्यानुपूर्वी क्षेत्रानुपूर्वी कालानुपूर्वी उत्कीर्तनानुपूर्वी गणनानुपूर्वी संस्थानानुपूर्वी सामाचार्यानुपूर्वी भावानुपूर्वीति ।। ७१ ॥ नामठवणाओ गयाओ, से किं तं दवाणुपुवी ?, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-आग- मओ अ नोआगमओ अ । से किं तं आगमओ दव्वाणुपुवी ?, २ जस्स णं आणु- पुचित्ति पयं सिक्खियं ठियं जियं मियं परिजियं जाव नो अणुप्पेहाए, कम्हा ?, अणुवओगो दवमितिकटु, णेगमस्स णं एगो अणुउवत्तो आगमओ एगा दव्वा- णुपुब्बी जाव कम्हा ? जइ जाणए अणुवउत्ते न भवइ, से तं आगमओ दव्वाणु- पुयी।से किं तं नोआगमओ दव्वाणुपुवी?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-जाणयसरी- रदव्याणपुव्वी भविअसरीरदव्याणपुची जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ता दवाणु- पुबी।से किं तं जाणयसरीरदव्वाणुपुव्वी ?, आणुपुवीपयत्याहिगारजाणयस्स जं स- २० ॥५१॥ २४ ·द्रव्यानुपू खि०म० ७२ ५ रीरयं ववगयचुयचावियचत्तदेहं सेसं जहा दवावस्सए तहा भाणिअव्वं, जाव से तं जाणयसरीरदव्वाणुपुनी । से किं तं भविअसरीरदव्वाणुपुब्बी ?, २ जे जीवे जोणीजम्मणनिक्खंते सेसं जहा दवावस्सए जाव से तं भविअसरीरदव्वाणुपुबी । से किं तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ता दव्वाणुपुवी ?, २ दुविहा पण्णत्ता, तं- जहा-उवणिहिआ य अणोवणिहिआ य, तत्थ णं जा सा उवणिहिआ सा ठप्पा, तत्थ णं जा सा अणोवणिहिआ सा दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-नेगमववहाराणं संग- हस्स य (सू०७२) अन नामस्थापनानुपूर्वीसूत्रे नामस्थापनावश्यकसूत्रव्याख्यानुसारेण व्याख्येये, द्रव्यानुपूर्वीसूत्रमपि द्रव्या- वश्यकवदेव भावनीयं, यावत् 'जाणयसरीरभविअसरीरवइरिता दवाणुपुवी दुविहे'त्यादि, तत्र निधानं निधिनिक्षेपो न्यासो विरचना प्रस्तारः स्थापनेति पर्यायाः, तथा च लोके–'निधेहीदं निहितमिद'मित्यत्र निपूर्वस्य धागो निक्षेपार्थः प्रतीयत एय, उप-सामीप्येन निधिरुपनिधिः-एकस्मिन् विवक्षितेऽथें पूर्व व्यवस्था- पिते तत्समीप एवापरापरस्य वक्ष्यमाणपूर्वानुपूादिफमेण यनिक्षेपणं स उपनिधिरित्यर्थः, उपनिधिः प्रयो- ३ १० १२ ·अनुयोग. मलधारीया द्रव्यानुपू. स्वि० सू. १२ ॥५२॥ जनं यस्या आनुपूाः सा औपनिधिकीति प्रयोजनार्थ इकण्प्रत्ययः, सामायिकाध्ययनादिवस्तूनां वक्ष्य- माणपूर्यानुपूर्णादिमस्तारमयोजना आनुपूर्वी औपनिधिकीत्युच्यत इति तात्पर्यम् । अनुपनिधिः-वक्ष्यमाण- पूर्यानुपूर्व्यादिक्रमेणाविरचनं प्रयोजनमस्या इत्यनोपनिधिकी, यस्यां वक्ष्यमाणपूर्वानुपूादिक्रमेण विरचना न क्रियते साध्यादिपरमाणुनिष्पन्नस्कन्धविपया आनुपूर्वी अनौपनिधिकीत्युच्यते इति भावः। आह-नन्या- नुपूर्वी परिपाटिकच्यते, भवता च श्यणुकादिकोऽनन्ताणुकावसान एकैक: स्कन्धोऽनोपनिधिक्यानुपूत्वेना- भिप्रेतो, न च स्कन्धगतम्यादिपरमाणूनां नियता काचित् परिपाटिरस्ति, विशिष्टैकपरिणामपरिणतत्वात् नेपा, तत् कथमिहानुपूर्वीत्वं?, सत्यं, किन्तु घ्यादिपरमाणूनामादिमध्यावसानभावेन नियतपरिपाट्या व्यव- स्थापनयोग्यताऽस्तीति योग्यतामाश्रित्यात्राप्यानुपूर्वी त्वं न विरुध्यते । 'तत्थ ण' मित्यादि, तत्र याऽसावी- पनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी सा स्थाप्या-सांन्यासिकी तिष्ठतु तावदल्पतरवक्तव्यत्वेन, तस्या उपरि वक्ष्यमाण- त्वादिति भावः । अनौपनिधिकी तु पश्चानिर्दिष्टाऽपि बहुतरवक्तव्यत्वेन प्रथमं व्याख्यायते, यहूतरवक्त- व्यत्वे हि यस्तुनि प्रथममुच्यमानेऽल्पतरवक्तव्यवस्तुगतः कश्चिदर्थस्तन्मध्येऽप्युक्त एव लभ्यते इति गुणा- धिक्यं पर्यालोच्य सूत्रकारोऽनौपनिधिक्याः स्वरूपं विवरीपुराह-तत्थ ण' मित्यादि, तत्र याऽसावनौप- निधिकी द्रव्यानुपूर्वी सा नयवक्तव्यताश्रयणात् द्रव्यास्तिकनयमतेन द्विविधा प्रज्ञाप्ता, तद्यथा-नैगमव्यव- हारयोः सद्ग्रहस्य च, नैगमव्ययहारसंमता सङ्ग्रहसंमता चेत्यर्थः, अयमत्र भावार्थ:-इहौधतः सप्त नया २० ॥ ५२ ॥ २५ ·भवन्ति नैगमादयः, उक्तंच-"नगममनहव्यवहारऋजुसनशब्दसमभिरूडैवंभूता नयाः” एते च द्रव्यास्ति अनौपनि- कपर्यायास्तिकलक्षणे नयद्वयेऽन्तर्भाव्यन्ते, द्रव्यमेव परमार्थतोऽस्ति न पर्याया इत्यभ्युपगमपरो द्रव्यास्तिका, धिकीद- पर्याया एष वस्तुतः सन्ति न द्रव्यमित्यभ्युपगमपरः पर्यायास्तिका, तत्राऽऽयानयो द्रव्यास्तिकाः, शेपास्तु व्या.सू.७३ पर्यागास्तिकाः, पुनद्रव्यास्तिकोऽपि सामान्यतो द्विविधो-विशुद्धोऽविशुजम, तत्र नैगमव्यवहाररूपोऽवि- शुद्धः, समहरूपस्तु विशुद्धा, कथम् ?-यतो गमव्यवहारावनन्तपरमाण्वनन्तद्वयणुकायनेकव्यक्त्यात्मकं कृष्णानेकगुणाधारं त्रिकालविषयं वाऽपिशुद्धं द्रष्यमिता, सङ्ग्रहम- परमाण्यादिक परमावादिसाम्पा- देर्फ तिरोभूतगुणकलापमषियमानपूर्वापरविभागं नित्यं सामान्यमेव व्यमिच्छति, एतच 'किलानेकताद्य- भ्युपगमकलोनाकलक्षितत्वाच्छुद्धं, ततः शुद्धद्व्पाभ्युपगमपरत्वादयमेव शुद्धः । अत्रं च च्यानुपून्च विचारयितुं मकान्ता, अतः शुद्धाशुद्धखरूपं द्रव्यास्तिकमतेनैवासौ दर्शयिष्यते न पर्यायास्तिकमतेन, पर्याय- विचारस्यामकान्तवादित्यलं पिस्तरेण ॥७२॥ तत्र नैगमन्यवहारसंमतामिमां दर्शयितुमाह- से किं तं नेगमववहाराणं अणोवणिहिआ दव्याणुपुवी ?, २ पंचविहा पणत्ता, तं- जा-अट्टपयपरूवणया १ भंगसमुक्त्तिणया भंगोवदंसणया ३ समोआरे ४ अणु- १३ in ५ (सू०.७३) ·अनुगोग. सलमारी नै० अर्थप दमरूपणा सू. ७४ 1५३॥ १५ अन निर्वचनम्-'नगमरवहाराणं अणोरणिहिआ न्याणुपुवी पंचविहे'त्यादि, अर्धपदप्ररूपणतादिभिः पहाभिः प्रारपिनापमाणस्यात् पाविधा-पञ्चप्रकारा प्रज्ञप्ता, तयथा-अर्थपदप्ररूपणता भद्गसमुत्कीर्तनता भोग्दर्शनता समयतारोऽनुगमः । एभिः पञ्चभिः प्रकारै गमव्यवहारनयमतेन अनौपनिधिक्याः द्रव्यानु- पूर्णाः पम्पं निरूप्यत इतीह तात्पर्यम् । तत्र अर्यत इत्यर्थः-ज्यणुकस्कन्धादिस्तद्युक्तं तद्विपयं वा पदमा- नुपादिकं तस्य प्ररूपण-कथनं तङ्कायोऽर्थपदमरूपणता, इयमानुपूादिका संज्ञा अयं च तदभिधेयरुयणुका- दिरः संज्ञीले संज्ञासंशिसम्यन्धकथनमात्रं प्रथमं कर्तव्यमिति भावार्थः । तेषामेवानुपूर्व्यादिपदानां समुदि- तानां पक्ष्पमाणन्यापेन सम्भविनो विकल्पा-भद्गा उच्यन्ते, भज्यन्ते विकल्प्यन्ते इतिकृत्वा, तेषां समुत्कीर्त- नं-ममुपारणं भद्गसमुत्कीर्तनं, तद्भायो भद्गसमुत्कीर्तनता, आनुपूर्व्यादिपदनिष्पन्नानां प्रत्येकभङ्गानां यादिसं- गोगमनानां च समुचारणमित्यर्थः । तेपामेय सूत्रमात्रतया अनन्तरसमुत्कीर्तित भगानां प्रत्येकं खाभिधेयेन गणुकापर्धन महोपदर्शनं भगोपदर्शनं, तद्भायो भद्गोपदर्शनता । भगसमुत्कीर्तने भद्गविपयं सूत्रमेव केव- दमुगारणीयं,भोपदर्शने तु तदेव न्यविषयभूतेनार्थेन सहोचारयितव्यमिति विशेषः । तथा तेपामेवानुपूर्व्या- विद्रयाणां सम्यानपरम्यानान्तर्भावचिन्तनप्रकारः समवतारः । तथा तेपामेव आनुपूादिद्रव्याणां सत्प- वमम्पणादिभिरनुयोगद्वारैरनुगमनं-विचारणमनुगमः ॥ ७३ ॥ तत्राऽऽद्यभेदं विवरीपुराह- से किं तं नेगमयवहाराणं अंतृपयपरूवणया ?, २ तिपणसिप आणुपुब्बी चउप्पएसिए २० २५ ॥ ५३॥ २७ ·ने० अर्थप- दग्ररूपणा सू. ७४ आणुपुत्वी जाव दसपएसिए आणुपुवी संखेजपएसिए आणुपुव्वी असंखिज्जप- एसिए आणुपुव्वी अणंतपएसिए आणुपुव्वी, परमाणुपोग्गले अशाणुपुव्वी, दुपए- सिए अवत्तव्वए, तिपएसिआ आणुपुवीओ जाव अणंतपएसिआओ.आणुपुब्बीओ, 'परमाणुपोग्गला अणाणुपुब्बीओ, दुपएसिआई अवत्तव्बयाई, से तं गमववहाराणं अट्ठपयपरूवणया (सू०७४) अथ केयं नैगमव्यवहारयोः सम्मता अर्थपदप्ररूपणतेति, अत्रोत्तरमाह-'नेगमयवहाराण'मित्यादि, तत्र त्रयः प्रदेशाः-परमाणुनयलक्षणा यत्र स्कन्धे सा आनुपूर्वीत्युच्यते, एवं यावदनन्ता अणवो पत्र सोऽनन्ताणुकः सोऽप्यानुपूर्वीत्युच्यते, 'परमाणुपोग्गले'त्ति एकः परमाणुः परमाण्वन्तरासंसक्तो नानुपूर्वीत्यभिधीयते, द्वौ प्रदेशौ यत्र स द्विप्रदेशिकः स्कन्धोऽवक्तव्यकमित्याख्यायते, यहवस्त्रिपदे- शिकादयः स्कन्धा आनुपूर्यो, ववश्वैकाकिपरमाणवोऽनानुपूर्यो, बहूनि च द्वयणुकस्कन्धद्रव्याण्य- वक्तव्यकानि । आनुपूर्त्या प्रक्रान्तायामनानुपूर्ववक्तव्यकयोः प्ररूपणमसद्गतमिति चेत्, न, तत्प्रतिपक्षत्वात्त- पोरपि प्ररूपणीयत्वात् , प्रतिपक्षपरिज्ञाने च प्रस्तुतवस्तुनः सुखावसेयत्वादिति भावार्थः । इहाऽऽनुपूर्वी अनुपरिपारिरिति पूर्वमुक्तं, सा च यत्रैवादिमध्यान्तलक्षणः सम्पूर्णो गणनानुक्रमोऽस्ति तत्रैवोपपद्यते, ना- १० १३

·नै० अर्थप-
दप्ररूपणा
सू. ७४
अनुपोग नगर, पतप निमदेशिकाविस्कन्धेप्येय, तथाहि-यस्मात् परमस्ति न पूर्व स आदिः, यस्मात् पूर्वमस्ति न परं
मनपारीगा मोनाः तपोमान्तरं मध्यमुच्यते, अयं च संपूर्णो गणनानुक्रमस्त्रिप्रदेशादिस्कन्ध एव, न परमाणी, तस्यै-
कल्पस्येनादिमध्यान्तव्यवहाराभावाद्, अत एवायमनानुपूर्वीत्वेनोक्तो, नापि त्यणुकस्कन्धः, तत्रापि मध्या-
भाषेन मपूर्णगणनानुक्रमामाया , अवाऽऽह-ननु पूर्वस्यानु पश्चादनुपूर्व तस्य भाव आनुपूर्वीति पूर्व व्या-
गपातम्, एतगणुकरकन्धेऽपि घटत एय, परमाणुद्वयस्यापि परस्परापेक्षया पूर्वपश्चाद्धावस्य विद्यमान
त्गर, ततः मम्पूर्णगणनानुक्रमाभावेऽपि कस्मादयमप्यानुपूर्वी न भवति?, नैतदेवं, यतो यथा मेदिके
फपित् पदार्थ मध्येऽयची व्यवस्थापिते लोके पूर्यादिविभागः प्रसिद्धस्तथा यद्यत्रापि स्यात्तदा स्यादप्येवं, न चैव-
मनास्ति, मध्येऽयधिभूतस्य कस्यचिदभावतोऽसार्पण पूर्यपश्चाद्धावस्यासिद्धत्वात् , यद्येयं परमाणुवद् झणु-
फरकन्योऽप्पनानुपूर्वी त्वेन फम्मानोच्यते ?, सत्यं, किन्तु परस्परापेक्षया पूर्वपश्चादावमात्रस्य सद्भावादेव-
मप्पभिपातुमशस्योऽसौ, तसादानुपूर्व्यनानुपूर्वीप्रकाराभ्यां वक्तुमशक्यत्वाद्वक्तव्यफमेव झुणुकस्कन्धा,
नम्मागपस्थितमिदम्-आदिमध्यान्तभायेनावधिभूतं मध्यवर्तिनमपेक्ष्यासाकर्येण मुख्यस्य पूर्वपश्चाद्रावस्य
सहायात् ग्रिप्रदेशादिस्कन्ध पवाऽनुपूर्वी, परमाणुस्तूक्तयुक्त्याऽनानुपूर्वी, म्यणुकोऽवतव्यका, इत्येवं संज्ञा-
मंशिसम्पन्धफधनरूपा अर्धपदमरूपणा कृता भवति । ययेयं त्रिप्रदेशिका आनुपूर्व्य इत्यादियहुवचननिर्देशः
फिम: ?, पणत्यमाणेय संज्ञासंशिसम्बन्धमधनस्य सिद्धत्वात्, सवं, फिन्त्वाना विद्रयाणां प्रतिभेद-
२०
२५
॥ ५४॥

·नै०व्य०अ- थेपदप्रयो- जनं सू.७५ मनन्तव्यक्तिख्यापनार्थो नैगमव्यवहारयोरित्थंभूताभ्युपगमप्रदर्शनार्थश्च बहुत्वनिर्देश इत्यदोषः । अत्राऽऽह- नन्वनानुपूर्वीद्रव्यमेकेन परमाणुना निष्पयते, अवक्तव्यकद्रव्यं परमाणुदयेन, आनुपूर्वीद्रव्यं तु जघन्यतोऽपि परमाणुप्रयेणेति, इत्थं द्रव्यूवृद्ध्या पूर्वानुपूर्वीक्रममाश्रित्य प्रथममनानुपूर्वी ततोऽवक्तव्यकं ततश्वाऽऽनुपूर्वीत्येवं निर्देशो युज्यते, पश्चानुपूर्वीक्रमाश्रयेण तु व्यत्ययेन युक्तः, तत् कथं क्रमद्वयमुल्लध्यान्यथा निर्देशः कृतः ?, सत्यमेतत्, किन्त्वनानुपूर्व्यपि व्याख्याङ्गमिति ख्यापनार्थः, यदिवा श्यणुकचतुरणुकादीन्यानुपूर्वीद्रव्याण्यनानु- पूर्णवक्तव्यकद्रव्येभ्यो बहूनि तेभ्योऽनांनुपूर्वीद्रव्याण्यल्पानि तेभ्योऽप्यवक्तव्यकद्रव्याण्यल्पतराणीत्यत्रैव ब- क्ष्यते, ततश्चेत्थं द्रव्यहान्या पूर्वानुपूर्वीक्रमनिर्देश एवायमित्यलं विस्तरेण । 'सेत'मित्यादि निगमनम् ॥७॥ एआए णं नेगमववहाराणं अट्ठपयपरूवणयाए किं पओअणं?, एआए णं नेगमवव- हाराणं अपयपरूवणयाए भंगसमुकित्तणया कज्जइ (सू०७५) 'एआए णमित्यादि, एतया'अर्थपदप्ररूपणतया कि प्रयोजनमिति, अत्राऽऽह-एतया' अर्थपदप्ररूपणतया भङ्गसमुत्कीर्तना क्रियते, इदमुक्तं भवति-अर्थपदप्ररूपणतायां संज्ञासंज्ञिव्यवहारो निरूपितस्तस्मिंश्च सति एवं भङ्गकाः समुत्कीर्तयितुं शक्यन्ते, नान्यथा, संज्ञामन्तरेण निर्विपयाणां भङ्गानां प्ररूपयितुमशक्यत्वात्, तस्माद् युक्तमुक्तम् एतया-अर्थपदप्ररूपणतया भङ्गसमुत्कीर्तना क्रियत इति ॥७५॥ तामेव भङ्गसमुत्कीर्तनां निरूपयितुमाह- १० १३

·अनुयोग
मलपारीया
आनुपूर्व्या-
दिभंगा-
से कि तं नेगमववहाराणं भंगसमुकित्तणया ?, २ अस्थि आणुपुवी १ अस्थि अणा-
णुपुरी २ अस्थि अवत्तवए ३ अस्थि आणुपुबीओ ४ अत्थि अणाणुपुवीओ ५
अस्थि अवत्तवयाइं ६ । अहवा अस्थि आणुपुबी अ अणाणुपुबी अ १ अहवा अस्थि
आणुपुवी अ अणाणुपुवीओ अ २ अहवा अस्थि आणुपुबीओ अ अणाणुपुवी
अ ३ अहवा अस्थिं आणुपुवीओ अ अणाणुपुत्वीओ अ ४ अहवा अत्थि आणु-
पुवी अ अवत्तवए अ५ अहवा अस्थि आणुपुदी अ अवत्तवयाइं च ६ अहवा
अत्थि आणुपुवीओ अ अवत्तवए अ ७ अहवा अस्थि आणुपुवीओ अ अवत्तव-
याई च ८ अहवा अस्थि अणाणुपुवी अ अवत्तवए अ ९ अहवा अस्थि अणाणुपुवी
अ अवत्तबयाइं च १० अहवा अस्थि अणाणुपुत्वीओ अ अवत्तदए अ ११ अहवा
अस्थि अणाणुपुल्वीओ अ अवत्तवयाई च १२ । अहवा अस्थि आणुपुवी अ अणा-
णुपुवी अ अवत्तवए अ १ अहवा अस्थि आणुपुवी अ अणाणुपुवी अ अवत्तव-
॥५५॥

·आनुपूर्यो- दिभंगाः याइं च २ अहवा अस्थि आणुपुवी अ अणाणुपुवीओ अ अवत्तवए अ ३ अहवा अस्थि आणुपुबी अ अणाणुपुबीओ अ अवत्तवयाइं च ४ अहवा अत्थि आणुपुवी- ओ अ अणाणुपुवी अ अवत्तवए अ ५ अहवा अस्थि आणुपुवीओ अ अणाणुपुवी अ अवत्तवयाइं च ६ अहवा अस्थि आणुपुत्रीओ अ अणाणुपुवीओ अ अवत्तवए अ ७ अहवा अस्थि आणुपुवीओ अ अणाणुपुबीओ अ. अवत्तवयाइंच ८ एए अड भंगा। एवं सब्वेवि छब्बीसं भंगा। से तं नेगमववहाराणं भंगसमुक्त्ति- णया (सू०७६) 'सेइत्यादि प्रश्ने, अत्र चानुपूर्व्यादिपदत्रयेणैकवचनान्तेन त्रयो भङ्गा भवन्ति, बहुवचनान्तेनापि तेन त्रय एव भङ्गाः, एवमेतेऽसंयोगतः प्रत्येकं भङ्गाः पइभवन्ति, संयोगपक्षे तु पदत्रयस्यास्य त्रयो द्विकसंयोगाः, एकैकस्सिंस्तु द्विकसंयोगे एकवचनयहुवचनाभ्यां चतुर्भङ्गीसद्भावतः विष्वपि द्विकयोगेषु द्वादश भङ्गाः संपद्यन्ते, त्रिकयो- गस्त्वक एव, तत्र च एंकवचनबहुवचनाभ्यामप्टो भगाः सर्वेऽप्यमी पविशतिः। अत्र स्थापना चेयम्- १२.

·अनुपोग तयारीमा थानुपूर्वी अनानुपूरी इत्येकवचनान्तालयः आनुपूच्या दिभंगा: भानुपूर्वी १ आनुपी १ भानुपूर्व्यः ३ आनुपूयः ३ अनानुपूर्वी १ अनानुपूर्व्यः ३ अनानुपूर्वी १ अनानुपूर्व्यः ३ १द्वियोगे चतुर्भली। अवक्तव्यकः १ अवचव्यकाः३ अवकाव्यका १ अवक्तव्यकाः ३ अवतव्यकः १ अवक्तव्यकाः३ अवक्तव्यकः १ अवक्तव्यकाः ३ सू.७६ भरपच्या अवक्तव्यकः१ भानुएष्यः ३ धनानुपूर्वः३ बहुवचनान्तात्रयः अवक्तव्यकाः३ धानुपूर्वी. भानुपूर्वी आगुपूर्यः ३ भावपूर्ध्यः ३ २ द्विकयोगे। अनानुपूर्वी १ अनानुपूर्वी १ अनानुपूर्व्यः ३ अनानुपूर्व्यः ३ अनानुपूर्वी १ अनानुपूर्वी अनानुपुर्यः ३ अनानुपूर्व्यः ३ अवतव्यकः १ अयपबाः३ अषफव्यकाः३ भवफाव्यकः१ अवतव्याः३ भनानुपूर्वी अनानुपूर्वी अनानुपयः ३ धनानुपम्यः । ३ द्विकयोंगे । आनुपूर्वी १ मानुपूर्वी १ आनुपूर्वी १ आनुपूर्वी १ भानुपूर्व्यः आनुपूर्व्यः ३ आनुपूर्व्यः ३ आनुपूर्व्यः ३ अवताव्यकः१ अवफव्यकाः३ त्रिक्संयोगेऽटी भताः ·सर्वेऽपि पड्विंशतिरेव, एते चोत्तरं प्रयच्छता अनेनैव क्रमेण सूत्रेऽपि लिखिताः सन्तीति भावनीयाः । अथ भंगप्रयोज- किमर्थ भङ्गकसमुत्कीर्तनं क्रियत इति चेद्, उच्यते, इहानुपूर्व्यादिभित्रिभिः पदैरेकवचनान्तबहुवचनान्तः शान सू.७ प्रत्येकचिन्तया संयोगचिन्तया च पर्विशतिर्भङ्गाः संजायन्ते, तेषु च मध्ये येन केनचिगझेन वक्ता द्रव्यं वक्तुमिच्छति तेन प्रतिपादयितुं सर्वानपि प्रतिपादनप्रकाराननेकरूपत्वान्नैगमव्यवहारनयाविच्छत इति प्रद- शनार्थ भङ्गकसमुत्कीर्तनमिति । 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥७६ ॥ उक्ता भङ्गसमुत्कीर्तनता, अथ भगो- पदर्शनतां प्रतिपिपादयिपुराह- एआए णं नेगमववहाराणं भंगसमुक्त्तिणयाए किं पओअणं?, एआए णं नेगमववहा- राणं भंगसमुक्तिणयाए भंगोवदंसणया कीरइ (सू० ७७) 'एतया'. भङ्गसमुत्कीर्तनतया किं प्रयोजनमिति, अनोत्तरमाह -'एआए ण'मित्यादि, 'एतया' भङ्गसमु- कीर्तनतया भङ्गोपदर्शनता क्रियते, इदमुक्तं भवति-भङ्गसमुत्कीर्तनतायां भङ्गकसूत्रमुक्तं, भङ्गोपदर्शनतायां १० तस्यैव वाच्यं व्यणुकस्कन्धादिकं कथयिष्यते, तच्च सूत्रे समुत्कीर्तित एवं कथूयितुं शक्यते, वाचकमन्तरेण चाच्यस्य कथयितुमशक्यत्वाद्, अतो युक्तं भङ्गकसमुत्कीर्तनतायां भङ्गोपदर्शनताप्रयोजनम् । अत्राऽऽह- ननु भङ्गोपदर्शनतायां वाच्यस्य व्यणुकस्कन्धादेः कथनकाले आनुपूादिसूत्रं पुनरप्युत्कीर्तयिष्यति, तत् १३ १ उत्कर्षयिष्पति प्र.

·नुयोग० लधारीपा भंगोपदर्शन नमू०७ । ५७॥ कि भनसमुत्कीर्तनतया प्रयोजनमिति, सत्यं, किन्तु भङ्गसमुत्कीर्तनतासिद्धस्यैव सूत्रस्य भङ्गोपदर्शनतायां पाच्पवाचकभावसुखप्रतिपत्त्यर्थं प्रसङ्गतः पुनरपि समुत्कीर्तनं करिष्यते, न मुख्यतयेत्यदोपः, यथा हि 'संहिता च पदं चैवे'त्यादिव्याख्याक्रमे सूत्रं संहिताकाले समुच्चारितमपि पदार्थकथनकाले पुनरप्यर्थक- धनार्थमुपार्यते तद्वदनापीति भावः ॥ ७७ ॥ अथ केयं पुनर्भगोपदर्शनतेति प्रश्नपूर्वकं तामेव निरूपयि- तुमाह- से किं तं नेगमववहाराणं भंगोवदंसणया?, २ तिपएसिए आणुपुवी १ परमाणुपो- ग्गले अणाणुपुवी २ दुपएसिए अवत्तवए ३ अहवा तिपएसिया आणुपुबीओ परमाणुपोग्गला अणाणुपुवीओ दुपएसिया अवत्तवयाई ३, अहवा तिपएसिए अ परमाणुपुग्गले अ आणुपुव्वी अ अणाणुपुत्री अ४ चउभंगो, अहवा तिपएसिए य दुपएसिए अ आणुपुदी अ अवत्तवए य चउभंगो, अहवा परमाणुपोग्गले य दुप- एसिप य अणाणुपुवी य अवत्तवए य चउभंगो १२ अहवा तिपएसिए अ पर- २० ॥ ५७॥ २४ द्वारामतमोहए:प्र ·भंगीपदर्थ- नं सू०७० माणुपोग्गले अ दुपएसिए अ आणुपुवी अ अणाणुपुवी अ अवत्तवए अ १ अ- हवा तिपएसिए अ परमाणुपोग्गले अ दुपएसिआ य आणुपुवी अ अणाणुपुवी अ अवत्तवयाइं च २ अहवा तिपएसिए अ परमाणुपुग्गला अ दुपएसिए य आणु- पुवी अ अणाणुपुदीओ अ अवत्तबए अ ३. अहवा तिपएसिए अ परमाणुपो. ग्गला य दुपएसिया अ आणुपुवी अ अणाणुपुबीओ अ अवत्तवयाइं च ४ अहवा तिपएसिआ य परमाणुंपोग्गले अ दुपएसिए य आणुपुवीओ अ अणा- णुपुवी अ अवत्तवए अ ५ अहवा तिपएसिआ य परमाणुपोग्गले अ दुपएसिआ य आणुपुवीओ अ अणाणुपुवी अ अवत्तवयाइं च ६ अहवा तिपएसिआ य पर- माणुपोग्गला य दुपएसिए अ आणुपुवीओ अ अणाणुपुवीओ य अवत्तवए य ७ अहवा तिपएसिआ य परमाणुपोग्गला अ दुपएसिआ य आणुपुवीओ अ अणा- णुपुदीओ अ अवत्तवयाइं च ८ । से तं नेगमववहाराणं भंगोवदंसणया (सू०७८) १० ·समवतार सू. ७८ अनुयोग 'तिपएसिए आणुपुच्ची'त्ति त्रिप्रदेशिकोऽर्थः आनुपूर्वीत्युच्यते, त्रिप्रदेशिकस्कन्धलक्षणेनार्थेनानु- लपारीपापूर्वीति भाको निप्पद्यत इत्यर्थः, एवं परमाणुपुद्गललक्षणोऽर्थोऽनानुपूर्वीत्युच्यते, द्विपदेशिकस्कन्धलक्षणः अर्थोऽयक्तव्यफमुच्यते, एवं बहवनिप्रदेशिका आनुपूर्व्यः बहवः परमाणुपुद्गला अनानुपूर्यों बहवो द्विप्रदे- ५८॥ शिकस्कन्धा अवक्तव्यकानीति पण्णां प्रत्येकभगानामर्थकथनम् । एवं द्विकसंयोगेऽपि त्रिप्रदेशिकस्कन्धः परमाणुपुद्गलश्चानुपूय॑नानुपूर्वीत्वेनोच्यते, यदा त्रिप्रदेशिकस्कन्धः परमाणुपुद्गलम्च प्रतिपादयितुमभीष्टो भवति तदा 'अस्थि आणुपुष्यी अ • अणाणुपुची अ'इस्येवं भङ्गो निष्पद्यत इत्यर्थः, एवमर्थकथनपुरस्सराः शेपभद्गा अपि भायनीयाः । अनाह-नन्वर्थोऽप्यानुयोदिपदानां श्यणुकस्कन्धादिकोऽर्थपदमरूपणतालक्षणे प्रथमद्वारे कथित एव तत्किमनेन ?,सत्यं, किन्तु तत्र पदार्थमात्रमुक्तम्, अन तु तेपामेघाऽऽनुपूर्व्यादिपदानां भगकरचनासमादिष्टानामर्थः कथ्यत इत्यदोपो, नयमतवैचिध्यप्रदर्शनार्थ चा पुनरित्वमर्थोपदर्शनमित्यलं विस्तरेण । सेत' मित्यादि निगमनम् ॥ ७८ । उक्ता भगोपदर्शनता, अथ समवतारं विभणिपुराह- से किं तं समोआरे?, २ नेगमववहाराणं आणुपुधीदवाई कहिं समोअरंति ?, किं आणुपुतीदवेहिं समोअरंति ? अणाणुपुव्वीदवेहिं समोअरंति ? अवत्तवयदवेहि समोअरंति ?, नेगमववहाराणं आणुपुवीदवाई आणुपुदीदवेहिं समोअरंति नो २० ॥५८ ॥ २४ ·समवतार सू.७८ ५ अणाणुपुवीदत्वेहिं समोअरंति नो अवत्तवयदवेहि समोअरंति, नेगमववहाराणं अणाणुपुवीदवाई कहिं समोअरंति?, किं आणुपुत्वीदव्वेहिं समोअरंति ? अणाणु- पुठवीदवेहि समोअरंति ? अवत्तवयदवेहि समोअरंति ?, नो आणुपुवीदवेहि समोअरंति अणाणुपुवीदवेहि समोअरंति नो अवत्तवयदवेहि समोअरंति, नेगमववहाराणं अवत्तवयदव्वाई कहिं समोअरंति ?, किं आणुपुत्वीदवेहिं समो- अरंति ? अणाणुपुबीदवेहि समोअरंति ? अवत्तवयदवेहिं समोअरंति?, नो आणु- पुवीदवेहिं समोअरंति नो अणाणुपुत्वीदवेहिं समोअरंति अवत्तवयदवेहि समोअरंतिं । से तं समोआरे (सू० ७२) अथ कोऽयं समवतार इति प्रश्ने सत्याह-'समोआरे'त्ति, अयं समवप्तार उच्यत इति शेपः, कः पुनर- यमित्याह-'नेगमववहाराणं आणुपुवीदवाई कर्हि समोयरंती'त्यादिप्रश्नः, अत्रोत्तरम्-'नेगमववहाराणं| आणुपुची' इत्यादि, आनुपूर्वीद्रव्याणि आनुपूर्वीद्रव्यलक्षणायां स्वजातायेव वर्तन्ते, न स्वजात्यतिक्रमेणे- त्यर्थः, इदमुक्तं भवति-सम्यग्-अविरोधेनावतरण-वर्तनं समयतारः-अविरोधवृत्तिता प्रोच्यते, सा च स्वजा- १०

·ननुयोग
लपारीया
सत्पदादी-
नि ९ द्वारा
॥ ५९॥
णि सू.८०
गा०८
१५
तिवृत्तावेव स्यात, परजातिवृत्तेर्पिरुद्धवात, ततो नानादेशादिवृत्तीन्यपि सर्चाण्यानुपूर्वीद्रव्याणि आनुपू-
पीद्रन्येवेव वर्तन्ते इति स्थितम् । एवमनानुपूादीनामपि स्वस्थानावतारो भावनीयः। 'से त' मित्यादि
निगमनम् ॥७९॥ उक्तः समवतारः, अथानुगमं बिभणिपुरुपक्रमते-
से किं तं अणुगमे ?, २ नवविहे पण्णत्ते, तंजहा-संतपयपरूवणया १ दवपमाणं
च २ खित्त ३ फुसणा य ४ । कालो य ५ अंतरं ६ भाग ७ भाव ८ अप्पाबहुँ
चैव ॥१॥८॥(८०)
अनोत्तरम्-'अणुगमे नवविहे' इत्यादि, तत्र सूत्रार्थस्यानुकूलमनुरूपं वा गमनं-व्याख्यानमनुगमः,
अथवा सूत्रपठनादनु-पश्चाद्गमन-व्याख्यानमनुगमः, यदिवा अनुसूत्रमों गम्यते-ज्ञायते अनेनेत्यनुगमो-
व्याख्यानमेवेत्याद्यन्यदपि वस्त्वविरोधेन स्वधिया चाच्यमिति । स च नवविधो-नवप्रकारो भवति, तदेव
नवविधत्वं दर्शयति-तद्यथे'त्युपदर्शनार्थः, 'संतपर्य' गाहा, सदर्थविषयं पदं सत्पदं तस्य प्ररूपणं-प्रज्ञापनं
सत्पदप्ररूपणं तस्य भावः सत्पदप्ररूपणता सा प्रथमं कर्तव्या, इदमुक्तं भवति-इह स्तम्भकुम्भादीनि
पदानि सदर्थविपयाणि दृश्यन्ते, खरगव्योमकुसुमादीनि त्वसदर्थविषयाणि, तत्राऽऽनुपूर्यादिपदानि
कि स्तम्भादिपदानीच सदर्थविषयाण्याहोश्चित्(खित् खरविपागादिपदवत् असदर्थगोचराणीत्येतत् प्रथम
२०
॥ ५९॥

·सत्पदमरू पणता सू. पालोनयितन्यं, तथा आनुपादिपदाभिधेयद्रव्याणां प्रमाण-सङ्ग्याखरूपं प्ररूपणीयं, चः समुच्चये, एव- मन्यप्रापि, तथा तेपामेव क्षेत्रं- तदाधारस्वरूपं प्ररूपणीयं, कियति क्षेत्रे तानि भवन्तीति चिन्तनीयमित्यर्थः, सपा स्पर्शना च वक्तव्या, फियत् क्षेत्रं तानि स्टशन्तीति चिन्तनीयमित्यर्थः, तथा कालश्च तस्थितिलक्षणो वक्तव्या, तथा अन्तरं-विवक्षितस्वभावपरित्यागे सति पुनस्तद्भावप्राप्तिविरहलक्षणं प्ररूपणीयं, तथा आनु- पूर्वीद्रव्याणि शेपद्व्याणां कतिभागे वर्तन्ते इत्यादिलक्षणो भागः प्ररूपणीया, तथा आनुपूादिद्व्याणि फस्मिन भाये वर्तन्ते इत्येवंरूपो भावः प्ररूपणीयः, तथा अल्पयहुत्वं चानुपूर्व्यादिव्याणां द्रव्यार्थप्रदेशार्थ- उभयार्थताश्रयणेन परस्परं स्तोकयहुत्वचिन्तालक्षणं प्ररूपणीयम्, एक्कारोऽवधारणे, एतावत्प्रकार एवानु- गम इति गाधासमासार्थः॥१॥८०॥ व्यासार्थ तु ग्रन्थकारः स्वयमेव विभणिपुराद्यावयवमधिकृत्याऽऽह- नेगमववहाराणं आणुपुवीदव्वाइं किं अस्थि नत्थि?, णियमा अस्थि, नेगमववहा- राणं अणाणुपुचीदवाइं किं अस्थि णत्थि?, णियमा अस्थि नेगमववहाराणं अव- त्तबगदवाई कि अस्थि णत्थि?,.नियमा अस्थि (सू०८१) नैगमच्यवहारयोरानुपूर्वीशब्दाभिधेयानि द्रव्याणि व्यणुकस्कन्धादीनि किं सन्ति नेति प्रश्नः, अनोत्तरम् -'निपमा अस्थि' इति, एतदुक्तं भवति-नेदं सरशृगादिवदानुपूर्वीपदमसदर्थगोचरम्, अतो नियमात् सन्ति ·अनुगोग मलधारीया आनुपूर्व्या- दिनमाण सू.८२ ६०॥ १८ तदभिधेयानि. द्रव्याणि, तानि च त्र्यणुकस्कधादीनि पूर्व दर्शितान्येव, एवमनानुपूर्व्यवक्तव्यकपक्षद्वयेऽपि पाच्यम् ॥ ८१ ॥ कृता सत्पदप्ररूपणा, अथ द्रव्यप्रमाणमभिधित्सुराह- नेगमववहाराणं आणुपुतीदवाई किं संखिज्जाइं असंखिजाई अणंताई?, नो संखि- जाई नो असंखिजाई अणंताई, एवं अणाणुपुवीदवाई अवत्तवगदवाई च अणं- ताई भाणिअबाई (सू०८२) 'नेगमयवहाराणं आणुपुधीदवाई किं संखेजाइ'मित्यादि, अयमत्र निर्वचनभावार्थ:-इहानुपूर्व्यनानु- पूपयक्तव्यकद्रव्याणि प्रत्येकमनन्तान्येकैकस्मिन्नप्याकाशप्रदेशे प्राप्यन्ते, किं पुनः सर्वलोके, अतः सङ्ख्येया- | सङ्ख्येयप्रकारद्वयनिपेधेन त्रिष्वपि स्थानेष्वानन्त्यमेव वाच्यमिति । न च वक्तव्यं कथमसख्येये लोके अन- न्तानि द्रब्याणि तिष्ठन्ति?, अचिन्त्यत्वात् पुद्गलपरिणामस्य, दृश्यते चैकगृहांन्तर्वाकाशप्रदेशेष्वेकप्रदीप- प्रभापरमाणुब्याप्सेप्वप्यनेकापरप्रदीपप्रभापरमाणूनां तत्रैवावस्थानं, न चाक्षिदृष्टेऽप्यर्थेऽनुपपत्तिः, अतिप्र- सप्नात्, इत्यलं प्रपञ्चन २॥ ८२॥ इदानी क्षेत्रद्वारमुच्यते नेगमवहाराणं आणुपुतीदवाइं लोगस्स किं संखिज्जइभागे होजा असंखिज्जइभागे २२ ॥६॥ २५ - अयतिष्ठन्वेप्र.

·नै आनु क्षेत्रविचार सू. ८३ होजा संसेजेसु भागेसु होजा असंखेजेसु भागेसु होजा सव्वलोए होजा?, एगं दव्वं पडुच संखेज्जइभागे वा होजा असंखेजइभागे वा होज्जा संखेजेसु भागेसु या होज्जा असंखिज्जेसु भागेसु .वा होजा सव्वलोए वा होजा, णाणादवाई पडुच्च नियमा सव्वलोए होजा । नेगमववहाराणं अणाणुपुत्वीदबाई किं लोअस्स संखिंजइभागे होजा जाव सव्वलोए वा होज्जा ?, एगं दव्वं पडुच्च नो संखेजइभागे होजा असंखिज्जइभागे होज्जा नो संखेजेसु भागेसु होजा नो असंखेज्जेसु भागेसु होजा नो सबलोए होज्जा, णाणादव्वाइं पडुच्च नियमा सव्वलोए होज्जा, एवं अव- त्तबगदव्बाई भाणिअव्वाई (सू० ८३) आनुपूर्वीद्रव्याणि किं लोकस्यैकस्मिन् सङ्ख्याततमे भागे 'होज'त्ति आपत्वाङ्गवन्ति अवगाहन्त इतिया- वत्, यदिया एकस्मिन्नसल्याततमे भागे भवन्ति, उत बहुपु सोयेपु भागेपु भवन्ति, आहोश्चिद्वहुष्वस- होयेषु भागेषु भवन्यथ च सर्वलोके भवन्तीति पत्र पृच्छास्थानानि, अत्र निर्वचनसूत्रस्येयं भावना-इहानुपू- १० १ सयाप्रमा-प्रत्यन्तरे. २ दम्याणिदि.

·अनुपोग०, मलधारीया नै० आनु० क्षेत्रविचार: सू.८३ ॥ ६१॥ वीद्वन्याणि त्र्यणुकस्कन्धादीन्यनन्ताणुकस्कन्धपर्यवसानान्युक्तानि, तत्र च सामान्यत एक द्रव्यमाश्रित्य तथा- विधरिणामवैचिच्यात् किचिल्लोकस्यैकस्मिन् सह्याततमे भागे भवति, एकं तत्सयातभागमवगाह्य तिष्ठती त्यर्थः, अन्यत्तु तदसधेयभागमवगाहते, अपरं तु वस्तत्सस्येयान् भागानवगाध वर्तते, अन्यच्च पहुँस्तद- सायभागानवगाय तिष्ठतीति, 'सव्वलोए वा होज'त्ति इहानन्तानन्तपरमाणुप्रचयनिष्पन्नं प्रज्ञापनादि- मसिद्धाचित्तमहास्कन्धलक्षणमानुपूर्वीद्रव्यं समयमेकं संकललोकावगाहि प्रतिपत्तव्यमिति । कथं पुनरयमचि- त्तमहास्कन्धः सकललोकावगाही स्याद् ?, उच्यते, समुद्घातवर्तिकेवलिवत्, तथाहि-लोकमध्यव्यवस्थितो- ऽसौ प्रथमसमये तिर्यगसइयातयोजनविस्तरं सहयातयोजनविस्तरं वा ऊर्ध्वाधस्तु चतुर्दशरज्ज्वायतं विश्र- सापरिणामेन वृत्तं दण्डं करोति, द्वितीये कपाटं, तृतीये मन्थानं, चतुर्थे लोकव्याप्ति प्रतिपद्यते, पश्चमे अन्त- राणि संहरति, पष्ठे मन्यानं सप्तमे कपाटमष्टमे तु दण्डं संहत्य खण्डशो भिद्यत इत्येके, अन्ये त्वन्यथापि व्याचक्षते, तत्तु विशेपावश्यकादवसेयमिति । वाशब्दः समुच्चये, एवं यथासम्भवमन्यत्रापि । 'णाणादच्वाई पट्टचे' त्यादि, नानाद्रव्याण्यानुपूर्वीपरिणामवन्ति प्रतीत्य प्रकृत्य वा अधिकृत्येत्यर्थः 'नियमात्' नियमेन सर्वलोके भवन्ति, न सहयेयादिभागेपु, यतः सर्वलोकाकाशस्य स प्रदेशोऽपि नास्ति यत्र सूक्ष्मपरिणामव. न्त्यनन्तान्यानुपूर्वीद्रव्याणि न सन्तीति । अनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्येषु वेकं द्रव्यमाश्रित्य लोकस्यासङ्ख्येय- भाग पच पृत्तिः, न सझयेयभागादिपु, यतोऽनानुपूर्वी तावत् परमाणुरच्यते स चैकाफाशप्रदेशावगाढ २० ॥६१॥ २५ ·ने० आनुन स्पर्शनास ५ पन भगति, अयक्तव्य तु द्वषणुकस्कन्धः स चैकप्रदेशावगाढो द्विप्रदेशायगाढो वा स्यादिति यथोक्तभाग- तिनति, नानाद्रव्यमायना पूर्णवद् , इत्युक्तं क्षेत्रद्वारम् ।। ८३ ॥ साम्प्रतं स्पर्शनाद्वारमुच्यते- नेगमववहाराणं आणुपुत्रीदवाई लोगस्स कि संखेजइभार्ग फुसंति असंखेज्जइभागं फुसंति संखेजे भागे फुसंति असंखेजे भागे फुसंति सबलोगं फुसंति ?, एगं दवं पडुच लोगस्स संखेजइभाग वा फुसंति जाव सबलोगं वा फुसंति, णाणादवाई पडुच निअमा सबलोगं फुसंति । णेगमववहाराणं अणाणुपुंदीदवाई लोअस्स किं संखेजइभागं फुसंति जाव सबलोगं फुसंति ?, ‘एगं दवं पडुच्च नो संखिज्जइभागं फुसंति असंखिजइभागं फुसंति नो संखिजे भागे फुसंति नो असंखिज्जे भागे फु- संति नो सवलोअं फुसंति, नाणादवाई पडुच्च नियमा सबलोअं फुसंति, एवं अयत्तवगदवाई भाणिअवाई (सू० ८४) मायना क्षेत्रद्वारयदेव कर्तव्या, नवरं क्षेत्रस्पर्शनयोरयं विशेष:-क्षेत्रम्-अवगाहाक्रान्तप्रदेशमात्रं, स्पर्शना ३. १० ·अनुयोग मलधारीया नै० आनु स्पर्शनासू. ॥ ६२॥ तु पदिक मदेशैस्तद्वहिरपि भवति, तथा च परमाणुद्रव्यमाश्रित्य तावदवगाहनास्पर्शनयोरन्यत्रोक्तो भेदः- 'पगपएसोगाई सत्तपएसा प से फुसण'त्ति, अस्यार्थ:-परमाणुद्रव्यमवगाढं तावदेकस्मिन्नेवाकाशप्रदेशे, स्पर्शना तु से तस्य सप्त प्रदेशा भवन्ति, पड्दिग्व्यवस्थितान् पट् प्रदेशान् यत्र चावगाहस्तं च स्पृशतीत्यर्थः, एयमन्यत्रापि क्षेत्रस्पर्शनयोर्भेदों भावनीयः । अत्र सौगताः प्रेरयन्ति-यदि परमाणोः पदिक्स्पर्शनाऽभ्युप- गम्यते तकत्वमस्य हीयते, तथाहि-प्रष्टव्यमत्र, किं येनैव स्वरूपेणासौ पूर्वाद्यन्यतरदिशा सम्बद्धस्तेनैवा- न्यदिग्भिात सरूपान्तरेण ?, यदि तेनैव तदा अयं पूर्वदिकसम्बन्धोऽयं चापरदिक्सम्बन्ध इत्यादि विभागो न स्याद्, एकस्वरूपत्वात्, विभागाभावे च पदिक्सम्बन्धवचनमुपप्लवत एव, अथापरो विकल्पः कल्प्यते तर्हि तस्य पहखरूपापच्या एकत्वं विशीयते, उक्तं च-"दिग्भागभेदो यस्यास्ति, तस्यैकत्वं न युज्यत" इति, अन्न प्रतिविधीयते, इह परमाणुद्रव्यमादिमध्यान्त्यादिविभागरहितं निरंशमेकखरूपमिष्यते, अतः सांशव- स्तुसम्भवित्वात् परोक्तं विकल्पद्वयं निरास्पदमेव, अधानभ्युपगम्यमानाऽपि परमाणोः सांशताऽनन्तरोक्तवि- कल्पयलेनापाद्यते, ननु भवन्तोऽपि तर्हि प्रष्टव्याः-क्वचिद् विज्ञानसन्ताने विवक्षितः कश्चिद्विज्ञानलक्षणक्षणः खजनकपूर्वक्षणस्य कार्य स्खजन्योत्तरक्षणस्य कारणमित्यत्र सौगतानां तावविप्रतिपत्तिः, तन्नेहापि (तत्रापि) विचार्यते-किमसी येन स्वरूपेण पूर्वक्षणस्य कार्य तेनैवोत्तरक्षणस्य कारणमुत स्वरूपान्तरेण ?, यद्याद्यः पक्ष. स्तर्हि यथा पूर्वापेक्षयाऽसौ कार्यं तथोत्तरापेक्षयापि स्याद्, यथा वा उत्तरापेक्षया कारणं तथा पूर्वापेक्षयाऽपि २० ॥६२।। २५ ·नै आनु० काल: म. म्याद, एकस्वरूपत्वात् तपेति, अथ द्वितीय पक्षस्तर्हि तस्य सांशवप्रसङ्गोऽत्रापि दुर्वारः खाद, भय निरंश एवामी ज्ञानलक्षणक्षणोऽकार्याकारणरूपः तत्तदस्तुव्याप्तत्वात् तथा तथा व्यपदिश्यते, न पुनस्तस्थानेकस्व- म्पत्वमस्ति, नन्वम्माकमपि नेदमुत्तरमतिदुर्लभं स्यात्, यतो द्रव्यतया निरंश एव परमाणुस्तथाविधाचिन्त्यप- रिणामस्वात् दिकपदेन सह नैरन्तर्येणावस्थितवात् तस्य स्पर्शक उच्यते, न पुनस्तत्रांशैः काचित् स्पर्शना समस्तीति, अत्र पर वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, स्थानान्तरेषु चर्चितत्वादित्यलं विस्तरेण ॥ ८४ ॥ उक्तं स्पर्शना- द्वारम्, इदानी फालद्वारं विभणिपुराह- णेगमववहाराणं आणुपुबीदवाई कालओ केवच्चिरं होइ ?, एगं दवं पडुच्च जह- पणेणं एगं समयं उकोसेणं असंखेज कालं, णाणादवाइं. पडुच्च णियमा सबद्धा, अणाणुपुवीदवाइं अवत्तबगदवाइं च एवं चेव भाणिअबाई (सू० ८५) नैगमव्यवहारयोरानुपूर्वीद्रव्याणि 'कालतः' कालमाश्रित्य 'कियचिरं' कियन्तं कालं 'भवन्ति' आनुपूर्वीत्व- पोयेणावतिष्ठन्ते.., अनोत्तरम्-'एग दव्य'मित्यादि, इयमत्र भावना-परमाणुयादेरपरेकादिपरमाणुमीलने- पूर्व किनिदानुपूर्वीद्रव्यं समुत्पन्न, ततः समयादूचं पुनरप्येकाद्यणी वियुक्तेऽपगतस्तद्भाव इत्येकमानुपूर्वीद्र- व्यमधिकृत्य जघन्यतः समयोऽवस्थितिकाला, यदा तु तदेवासङ्ख्यातं . कालं तद्भावेन स्थित्वाऽनन्तरोक्तस्व- १३ ·अनुयोग मतपारीया नै० आनु० काला सू० ॥ ६३ ॥ रूपेण वियुज्यते तदा उत्कृष्टतोऽसइण्येयोऽवस्थितिकालः प्राप्यते, अनन्त कालं पुनर्नावतिष्ठते, उत्कृष्टाया अपि पुललसंपोगस्थितेरसग्म्येयकालत्वादिति । 'नानाद्रव्याणि पहानि पुनरानुपूर्वीद्रव्याण्यधिकृत्य सर्वाद्धा स्थिति- भाति, नास्ति स कश्चित् कालो यत्रानुपूर्वीद्रव्यविरहितोऽयं लोकः स्यादिति भावः । अनानुपूर्वीअवक्तव्यकद्र- पेपपि जघन्पादिभेदभिन्न एतावानेवायस्थितिकालः, तथाहि-कश्चित् परमाणुरेक समयमेकाकीभूत्वा ततः परमाण्यादिना अन्येन सह संयुज्यते, इत्यमेकमनानुपूर्वीद्रव्यमधिकृत्य जघन्यतः समयोऽवस्थितिकाल:, पदा तु म एयारण्यातं कालं तद्भावेन स्थित्वा अन्येन परमाण्वादिना सह संयुज्यते तदोत्कृष्टतोऽसख्ये- गोऽयस्थितिकालः संप्राप्यते, नानाव्यपक्षस्तु पूर्ववदेव भावनीयः । अवक्तव्यकद्रव्यमपि परमाणुद्वयलक्षणं यदा समयमेकं संयुक्तं स्थित्वा ततो वियुज्यते तद्वस्थमेव वाऽन्येन परमाण्यादिना संयुज्यते तदा तस्याव- फव्यकन्यतया जघन्यतः समयोऽवस्थान लभ्यते, यदा तु तदेवासङ्ख्यातं कालं तद्भावेन स्थित्वा विघटते तदयस्यमेव याऽन्येन परमाण्वादिना संयुज्यते तदोत्कृष्टतः अवक्तव्यकद्रव्यतयाऽसख्यातं कालमवस्थान प्राप्यते, नानाद्रव्यपक्षस्तु तथैव भावनीय इति ॥८५॥ उक्तं कालद्वारम्, अथान्तरद्वारं प्रतिपिपादयिपुराह- णेगमववहाराणं आणुपुदीदवाणं अंतरं. कालओ केवचिरं होइ ?, एगं दवं पडुच्च जहन्नेणं एगं समयं उक्कोसेणं अणतं कालं, नाणादवाई पडुच्च पत्थि अंतरं । णेग- २० ॥६३॥ २५ ·नै आतु अन्तरम् मववहाराणं अणाणुपुत्वीदवाणं अन्तरं कालओ केवच्चिरं .होइ ?, एग दवं पडुच्च जहणणं एगं समयं उक्कोसेणं असंखेनं कालं, नाणादवाई पडुच्च णत्थि अंतरं । णेगमववहाराणं अवत्तबगदवाणं अंतरं कालओ केवच्चिरं होइ ? एगं दत्वं पडुच्च जहन्नेणं एगं समयं उक्कोसेणं अणंतं कालं, नाणादवाई पडुच्च णत्थि अंतरं (सू० ८६) नैगमन्यवहारयोरानुपूर्वीद्रव्याणामन्तरं कालता कियचिरं भवतीति प्रश्नः, 'अन्तरं व्यवधानं, तच्च क्षेत्र- तोऽपि भवति यथा भूतलसूर्ययोरष्टौ योजनशतान्यन्तरमित्यतस्तव्यवच्छेदार्थमुक्तम्-'कालतः' कालमाश्रित्य, तदयमत्रार्थ:-आनुपूर्वी द्रव्याण्यानुपूर्वीखरूपतां परित्यज्य कियता कालेन तान्येव पुनस्तथा भवन्ति, आनु- पूर्वीत्यपरित्यागपुनर्लाभयोरन्तरे कियान कालो भवतीत्यर्थः । अत्र निर्वचनम्-'एगं दवमित्यादि, इयमत्र भा- चना-इह वियक्षितं पणुकरकन्धादिकं किमप्यानुपूर्वीद्रव्यं विनसापरिणामात् प्रयोगपरिणामाद्वा खण्डशो वि- युज्य परित्यक्तानु पूर्वीभावं सूचातम्, एकस्साच समयादूर्ध्वं विश्रसादिपरिणामात् पुनस्तैरेव परमाणुभिस्तथैव तनिष्पन्नमित्येवं जघन्यतःसर्वस्तोकतया एक द्रव्यमाश्रित्याऽऽनुपूर्वीत्वपरित्यागपुनर्लाभयोरन्तरे समयः प्राप्यते, उत्कृष्टतः सर्वबहुतया पुनरन्तरमनन्तं कालं भवति, तथाहि-तदेव विवक्षितं किमप्यानुपूर्वीद्रव्यं तथैव भिन्नं, भित्या प ते परमाणवोऽन्येपु परमाणुव्यणुकत्र्यणुकादिपु अनन्ताणुकस्कन्धपर्यन्तेषु अनन्तस्थानेपूत्कृष्टान्तरा- १३.

·। नुयोग० उपारीया नै० आनु अन्तरम् ६४॥ निफारावसकृत् प्रतिस्थानमुत्कृष्टां स्थितिमनुभवन्तः पर्यटन्ति, कृत्वा चेत्थं पर्यटनं कालस्यानन्तत्वादु विश्रसा- दिपरिणामतो यदा तैरेव परमाणुभिस्तदेव विवक्षितमानुपूर्वीद्रव्यं निष्पद्यते तदाऽनन्त उत्कृष्टान्तरकाल: प्रा. प्पते, नानावच्याप्पधिकृत्य पुनर्नास्त्यन्तरं, न हि स कश्चित् कालोऽस्ति यत्र सर्वाण्यप्यानुपूर्वीद्रव्याणि युग- पदानुपूर्वीभावं परित्यजन्ति, अनन्तानन्तैरानुपूर्वीद्रव्यैः सर्वदैव लोकस्याशून्यत्वादिति भावः । अनानुपूर्वी- द्रप्पान्तरकालचिन्तायां 'एग वर्ष पनुच जहन्नणं एक समयंति, इह यदा किञ्चिदनानुपूर्वीद्रव्यं परमाणुल- क्षणमन्येन परमाणुद्वयणुकश्यणुकादिना केनचिद् द्रव्येण सह संयुज्य समयादूज़ वियुज्य पुनरपि तथाख- रूपमेव भवति तदा समयलक्षणो जघन्यान्तरकालः प्राप्यते, 'उफोसेणं असंखेनं कार्ल'ति तदेवानानुपूर्वी- द्रव्यं यदा अन्येन परमाणुग्यणुकन्यणुकादिना केनचिद् द्रव्येण सह संयुज्यते, तत्संयुक्तं चासयेयं कालं स्थित्वा पियुज्य पुनस्तथाखरूपमेव भवति तदाऽसहयात उत्कृष्टान्तरकालो लभ्यते । अत्राह-ननु अना- नुसूविन्पं यदा अनन्तानन्तपरमाणुप्रचितस्कन्धेन सह संयुज्यते, तत्संयुक्तं चासद्धयेयं कालमवतिष्ठते, ततोऽसौ स्कन्धो भिद्यते, भिन्ने च तस्मिन् यस्तस्माल्लघुस्कन्धो भवति तेनापि सह संयुक्तमसहयातं काल- मवतिष्ठते, पुनस्तमिमन्नपि भिद्यमाने यस्तस्मालपुतरः स्कन्धो भवति तेनापि संयुक्तमसवयं कालमपति- एते, पुनस्तम्मिन्नपि भिद्यमाने यस्तस्माल्लघुतमः स्कन्धो भवति तेनापि संयुक्तमसइयेयं कालभवतिष्ठते, इ. स्येचं तत्र भिधमाने पमेण कदाचिदनन्ता अपि स्कन्धा संभाव्यन्ते, तत्र च प्रतिस्कन्धसंयुक्तमनानुपूर्वीद्रव्यं २० ६४ ॥

·नै० आनुन अन्वरम् सू.८६ यदा यथोक्तां स्थितिमनुभूय तत एकाक्येव भवति तदा तस्य यथोक्तानन्तस्कन्धस्थित्यपेक्षया अनन्तोऽपि फालोऽन्तरे प्राप्यते, किमित्यसोय एवोक्तः, अत्रोच्यते, स्यादेवं, हन्त यदि संयुक्तोऽणुरेतावन्तं कालं तिष्ठेद्, एतच नास्ति, पुद्गलसंयोगस्थितेत्कृष्टतोऽप्यसक्येयकालवादित्युक्तमेव, अथ ब्रूयाद्-यस्मिन्नेव स्को संयुज्यतेऽसौ परमाणुः स चेत्स्कन्धोऽसहधेयकालाहियते ततावतैव चरितार्थः पुद्गलसंयोगास- होपकालनियमो, विवक्षितपरमाणुद्रव्यस्य तु वियोगो मा भूदपीति, नैतदेवं, यस्थान्येन संयोगो जात- स्तस्यासहदेयकाला वियोगश्चिन्त्यते, यदि च परमाण्वाश्रयः स्कन्धो वियुज्यते तर्हि परमाणोः किमायातं ?, तस्यान्यसंयोगस्य तदवस्थत्वात् , तस्मादणुत्वेनासो संयुक्तोऽसख्येयकालादणुत्वेनैव वियोजनीय इति यथोक्त एवान्तरकालो न त्वनन्त इति, कथं पुनरणुत्वेनैव तस्य वियोगश्चिन्तनीय इति चेत् सूत्रप्रामाण्यात्, प्रस्तुतसूत्रे' व्याख्याप्रज्ञायादिषु च परमाणोः पुनः परमाणुभवनेऽसधेयरूपस्यैवान्तरकालस्योक्तत्वादित्यल विस्तरेण । 'नाणावव्वाई पडुचे'त्यादि पूर्यवद्भावनीयम् । अवक्तव्यकद्रव्याणामन्तरचिन्तायाम् 'एगं दव्वं पहचे त्यादि, अत्र भावना-इह कश्चिद् द्विपदेशिकः स्कन्धो विघटितः, स्वतन्त्रं परमाणुद्वयं जातं, समयं चिफ तथा स्थित्वा पुनस्ताभ्यामेव परमाणुभ्यां द्विपदेशिकः स्कन्धो निष्पन्ना, अथवा विघटित एव द्विपदे- शिकः स्कन्धोऽन्येन परमाण्वादिना संयुज्य समयादूर्ध्व पुनस्तथैव वियुक्त इत्यवक्तव्यकस्य पुनरप्यवक्तव्यक- भपने उभयथाऽपि समयोऽन्तरे लभ्यते, 'उकोसेणं अणंतं कालं' इति, कथम् ?, अनोच्यते, अवक्तव्यकद्रव्यं १० ·नै० आनु० नुयोग किमपि विघटितं विशफलितपरमाणुद्वयं जातं, तच्चानन्तः परमाणुभिरनन्तैद्यणुकस्कन्धैरनन्तैख्यणुकस्कन्धै- उपारीया दर्यापदनन्तैरनन्ताणुकस्कन्धैः सह क्रमेण संयोगमासाद्य उत्कृष्टान्तराधिकाराच प्रतिस्थानमसकृदुत्कृष्टां सं- योगस्थितिमनुभूय कालस्यानन्तत्वात् यदा पुनरपि तथैव ह्यणुकस्कन्धतया संयुज्यते तदा अवक्तव्यकैक- ६५॥ द्रव्यस्य पुनस्तधाभवने अनन्तोऽन्तरकालः प्राप्यते, नानाद्रव्यपक्षभावना लोके सर्वदैव तद्भावात् पूर्ववदू वक्तव्या ॥ ८६ ॥ उक्तमन्तरद्वारम् , साम्प्रतं भागद्वारं निर्दिदिक्षुराह- भागः सू. ८७ . २० णेगमववहाराणं आणुपुत्वीदवाई सेसदवाणं कहभागे होजा? किं संखिज्जइभागे होज्जा असंखिजइभागे होज्जा संखेजेसु भागेसु होज्जा असंखेजेसु भागेसुं होजा?, नो संखिज्जइभागे होजा नो असंखिज्जइभागे होज्जा नो संखेजेसु भागेसु होज्जा नियमा असंखेजेसु भागेसु होजा । गमववहाराणं अणाणुपुचीदवाई सेस- दवाणं कइभागे होजा किं संखिजइभागे होज्जा असंखिज्जइभागे होज्जा संखेजेसु भागेसु होजा असंखेजेसु भागेसु होजा ?, नो संखेजइभागे होज्जा नो असंखेजइभागे ॥६५॥ - ·५ होजा नो संखेजेसु भागेसु होजा नो असंखेजेसु भागेसु होज्जा । एवं अवत्तबगदवा- णिवि भाणिअवाणि (सू० ८७) मैगमव्यवहारगोख्यणुरुस्कन्धादीन्यनन्ताणुकस्कन्धपर्यन्तानि सर्वाण्यप्यानुपूर्वीद्रव्याणि शेपद्रव्याणां सम- स्तानामनानुसूपयक्तव्यकद्रव्यलक्षणानां 'कइभागे होज'त्ति कतिभागे भवन्तीत्यर्थः, किं सहयाततमे भागे भयन्ति, यथा असत्कल्पनया शतस्य विंशतिमिताः, किमसङ्ग्याततमे भागे भवन्ति ?, यथा शतस्यैव दश, अप सहयातेपु भागेषु भवन्ति ?, यथा शतस्यैव चत्वारिंशत् पष्टिा, किमसङ्ख्यातेपु भागेषु भवन्ति, पमा शतस्याशीतिरिति प्रश्नः, अत्र निर्वचनम्-'नो संखेजइभागे होजा' इत्यादि, नियमात् 'असंखेजेसु मागेसु होज'त्ति, इह तृतीयार्थे सप्तमी, ततश्रानुपूर्वीद्रव्याणि शेपेभ्योऽनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्यभ्योऽसये- पैर्भागैरधिकानि, भयन्तीति वाक्यशेपो द्रष्टव्यः, ततश्चायमर्थः प्रतिपत्तव्या-आनुपूर्वीद्रव्याणि शेपद्रव्येभ्यो- ऽमहोयगुणानि, शेषद्रव्याणि तु तदसइयेयभागे वर्तन्ते, न पुनः शतस्याशीतिरिवानुपूर्वीद्रव्याणि शे- केभ्यः स्तोकानीति, कस्मादेवं व्याख्यायते ?, स्तोकान्यपि तानि भवन्त्विति चेत्, नैतदेवम्, अघटमानत्वात् , तथाहि-जनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्येषु एकाकिनः परमाणुपुद्गला व्यणुकाथ स्कन्धा इत्येतावन्त्येव द्रव्याणि लभ्यन्ते, शेपाणि तु श्यणुफस्कन्धादीन्यनन्ताणुफस्कन्धपर्यन्तानि द्रव्याणि समस्तान्यप्यानुपूर्वीरुपाण्येव, १० ·नै०आनु० भाव: सू. नुयोग तानि च पूर्वेभ्योऽसहयेयगुणानि, यत उक्तम्-"एएसि णं भंते ! परमाणुपोग्गलाणं संखिजपएसियाणं सधारीया असंपेजपएसियाणं अणंतपएसियाण य खंधाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुया वा तुल्ला वा विसे- साहिया चा?, गोयमा! सबत्योवा अणंतपएसिया खंधा, परमाणुपोग्गला अणंतगुणा, संखिजपएसिआ बंधा संबिवगुणा, असंखेजपएसिया खंधा असंखेनगुणा" तदत्र सूत्रे पुद्गलजातेः सर्वस्या अपि सकाशा- दसहयातप्रदेशिकाः स्कन्धा असहयातगुणा उक्ताः, ते चाऽऽनुपूामन्तर्भवन्ति, अतस्तदपेक्षया आनुपू- पीवव्याणि शेषात् समस्तादपि द्रव्यादसझ्यातगुणानि, किं पुनरनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्यमात्रात् , ततो यथो- कमेय व्याख्यानं कर्तव्यमित्यलं विस्तरण । 'अणाणुपुचीदवाइ'मित्यादि, इहानानुपूर्वीद्रव्याण्यवक्तव्यक- पाणि च शेपद्व्याणां यथाऽसहयाततम एवं भागे भवन्ति, न शेषभागेपु, तथाऽनन्तरोक्तन्यायादेव भावनीयमिति ॥ ८७॥ उक्तं भागद्वारं, साम्प्रतं भावद्वारमाह- णेगमववहाराणं आणुपुवीदवाई कतरंमि भावे होजा ? किं उदइए भावे होजा उ. वसमिए भावे होजा खइए भावे होज्जा खओवसमिए भावे होजा पारिणामिए भावे १ एतेपो भदन्त ! परमाणुपुद्रलाना सोयप्रदेशिकानामसयेयप्रदेशिकानामनन्तप्रदेशिकानां च स्कन्धानां के केभ्योऽल्पा वा बहुका वा तुल्या वा विशेषा- पिका पा!, गौतम ! सर्यस्तोका अनन्तप्रदेशिका. कन्या. परमाणुपुदूला अनन्तगुणा. सद्ध्येयप्रदेशिकाः स्कन्धाः राहयेयगुणाः असहयेयप्रदेशिकाः स्कन्धा अरारो- २० २४ ॥६६॥ यणा'.

·ने० आनु० होजा संनिवाइए भावे होजा?, णियमा साइपारिणामिए भावे होजा, अणाणुपुवी- दवाणि अवत्तवगदवाणि अ एवं चेव भाणिअबाणि ( सू०८८) भाव० अ- ल्पयाहुत्वं 'णेगमववहाराण'मित्यादि प्रश्नः, अन चौदयिका दिभावानां शब्दार्थों भावार्थश्च विस्तरेणोपरिष्टात् स्वस्थान स.८८-८९ एच वक्ष्यते, अन निर्वचनसूत्रे - 'नियमा साइपारिणामिए भावे होजत्ति परिणमनं-द्रव्यस्य तेन तेन रूपेण । वर्तनं-भवनं परिणामः, स एव पारिणामिकः, तत्र भवस्तेन वा निर्वृत्त इति वा पारिणामिकः, स च दि- विधः-सादिरनादिश्च, तत्र धर्मास्तिकायाद्यरूपिद्रव्याणामनादिः परिणामा, अनादिकालात्तद्रव्यत्वेन तेषां परिणतत्वाद्, रूपिद्रव्याणां तु सादिः परिणामः, अनेन्द्रधनुरादीनां तथापरिणतेरनादित्वाभावादू, एवं च स्थिते 'नियमादू' अवश्यंतयाऽऽनुपूर्वीद्रव्याणि सादिपारिणामिक एव भावे भवन्ति, आनुपूर्वीत्वपरिणतेरना- दित्वासम्भवात् , विशिष्टैकपरिणामेन पुद्गलानामसझ्येयकालमेवावस्थानादिति भावः । अनानुपूर्व्यवक्तव्य- कद्रव्येष्वपीत्यमेव भावना कार्या इति ॥ ८८ ॥ उक्तं भावद्वारम् , इदानीमल्पयत्वद्वारं विभणिपुराह- एएसिं णं भंते ! णेगमववहाराणं आणुपुचीदवाणं अणाणुपुबीदवाणं अवत्तव- गदवाण •य दवट्टयाए पएसट्टयाए दवट्ठपएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा १२ , १२ ·अनुयोग मलधारीया नै० अल्प- बहुत्वं सू. ॥६७॥ पहुया वा,तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, गोयसा ! सबथोवाई णेगमववहारापां अव- त्तबगदवाई दवट्टयाए अणाणुपुवीदवाई दुबट्टयाए विसेसाहिआई आणुपुत्वीदवाई दघठयाए असंखेज्जगुणाइं, पएसट्टयाए णेगमववहाराणं सवत्थोवाइं अणाणुपुवी- दवाइं अपएसट्टयाए अवत्तबगदवाइं पएसट्टयाए विसेसाहिआई आणुपुबीदवाई पएसट्टयाए अणंतगुणाई, दवट्ठपएसट्टयाए सवत्थोवाइं गमववहाराणं अवत्तव- गदनाई दवट्ठयाए अणाणुपुवीदवाई दवट्टयाए अपएसट्टयाए विसेसाहिआई अवत्त- बगदवाई पएसट्टयाए विसेसाहिआई आणुपुवीदवाई दवट्टयाए असंखेजगुणाई ताई चेव पएसट्टयाए अणतगुणाई, से तं अणुगमे, से तं. नेगमववहाराणं अणोवणिहिआ दवाणुपुवी (सू०८९) द्रव्यमेया द्रव्यार्थः तस्य भावो द्रव्यार्थता तया, द्रव्यत्वेन इत्यर्थः, प्रकृष्टो-निरंशोदेशः प्रदेशः स चासा- वर्धश्च प्रदेशार्थः तस्य भावः प्रदेशाधता तया, परमाणुत्वेनेति भावः, द्रव्यार्थप्रदेशार्थतया तु यथोक्तोभयरूप- तयेति भावः, तत्यमर्थ:-एतेषां भवन्त ! आनुपादिद्व्याणां मध्ये 'कयरे कपरेहिंतो'त्ति कतराणि-कान्या- २० ॥ २०॥ २४ ·नै अल्प- भित्य द्रव्यापेक्षया प्रदेशापेक्षया उभयापेक्षया वाऽल्पानि विशेषहीनत्वादिना बहूनि असख्ययेगुणत्वादिना तुल्यानि समसयत्वेन विशेषाधिकानि किश्चिदाधिक्येनेति, वाशब्दाः पक्षान्तरवृत्तियोतकाः, इति पृष्टे वाचा क्रमवर्तिस्वाद् द्रव्यार्थतापेक्षया तावदुत्तरमुच्यते, तत्र-सव्वत्थोवाई नेगमववहाराणं अवत्तव्वगव्वाई वघयाए'त्ति नैगमव्यवहारयोः द्रव्यार्थतामपेक्ष्य तावदवक्तव्यकद्रव्याणि सर्वेभ्योऽन्येभ्यः स्तोकानि सर्व- स्तोकानि, अनानुपूर्वीद्रव्याणि तु द्रव्यार्थतामेवापेक्ष्य विशेषाधिकानि, कथम्?, वस्तुस्थितिखभावाद्, उक्तं च-"एएसि णं भंते! परमाणुपोग्गलाण दुपएसियाणं खंधाणं कयरे कयरेहिंतो बहुया०?, गोयमा! दुपएसि- परितो संधेहिंतो परमाणुपोग्गला यहुग"त्ति, तेभ्योऽपि आनुपूर्वीद्रव्याणि द्रव्यार्थतयैवासङ्ख्येयगुणानि, यतोऽ- नानुपूर्वीद्रव्येप्ववक्तव्यकद्रव्येषु च परमाणुलक्षणं घ्यणुकस्कन्धलक्षणं चैकैकमेव स्थानं लभ्यते, आनुपूर्वीद्र- व्येपु तु न्यणुकस्कन्धादीन्येकोत्तरवृद्धयाऽनन्ताणुकस्कन्धपर्यन्तान्यनन्तानि स्थानानि प्राप्यन्ते, अतः स्थानयहु- वादानुपूर्वीद्रव्याणि पूर्वेभ्योऽसह्यातगुणानि । ननु यदि तेपु स्थानान्यनन्तानि तर्घनन्तगुणानि पूर्वेभ्य- स्तानि कमान्न भवन्तीति चेत्, नैवं, यतोऽनन्ताणुकस्कन्धाः केवलानानुपूर्वीद्रव्येभ्योऽप्यनन्तभागवर्तित्वात् खभावादेव स्तोका इति न किञ्चित्तैरिह वर्द्धते, अतो वस्तुवृत्त्या किलासयातान्येव तेपु स्थानानि प्राप्यन्ते, तदपेक्षया त्वसद्धयातगुणान्येव तानि, एतच पूर्व भागद्वारे लिखितप्रज्ञापनासूत्रात् सर्वं भावनीयमित्यलं १ एतेषा भदन्त ! परमायुपुद्गलाना द्विप्रदेशिकानां स्कन्धाना कतरे क्तरेभ्यो बहुका ० १, गौतम ! द्विप्रदेशिकेय. स्कन्धेय. परमाणुपुरला बहुका . १०

·जनुयोग०
मलधारीया
नै० अल्प
बहुत्वं सू
८९
॥ ६८॥
विस्तरेण । उक्तं द्रव्यार्थतयां अल्पबहुत्वम् , इदानी प्रदेशार्थतया तदेवाऽऽह-पएसट्टयाए सब्बत्योचाई नेग-
मववहाराण'मित्यादि, नैगमव्यवहारयोः प्रदेशार्थतया अल्पबहुत्वे चिन्त्यमाने अनानुपूर्वीद्रव्याणि सर्वेभ्यः
स्तोकानि, कुत इत्याह-'अपएसवयापत्ति प्रदेशलक्षणस्यार्थस्य तेष्वभावादित्यर्थः, यदि हि तेषु प्रदेशाः
स्युस्तदा द्रव्यार्थतायामिव प्रदेशार्थतायामप्यवक्तव्यकापेक्षयाऽधिकत्वं स्यात्, न चैतदस्ति 'परमाणुरप्रदेश'
इति वचनाद्, अतः सर्वस्तोकान्येतानि, ननु यदि प्रदेशार्थता तेषु नास्ति तर्हि तया विचारोऽपि तेषां न
युक्त इति चेत्, नैतदेवं, प्रकृष्टः-सर्वसूक्ष्मः पुद्गलास्तिकायस्य देशो निरंशो भागः प्रदेश इति व्युत्पत्तेः प्रतिप-
रमाणु प्रदेशार्थताऽभ्युपगम्यत एव, आत्मव्यतिरिक्तंप्रदेशान्तरापेक्षया त्वप्रदेशार्थतेत्यदोषः, अवक्तव्यकद्र-
व्याणि प्रदेशार्थतयाऽनानुपूर्वीद्रव्येभ्यो विशेपाधिकानि, यतः किलासत्कल्पनया अवक्तव्यकद्रव्याणां षष्टिः
अनानुपूर्वीद्रव्याणां तु शतं, ततो द्रव्यार्थताविचारे एतानीतरापेक्षया विशेषाधिकान्युक्तानि, अत्र तु प्रदे-
शार्थताविचारेऽनानुपूर्वीद्रव्याणां निष्प्रदेशत्वात् तदेव शतमवस्थितम् , अवक्तव्यकद्रव्याणां विह प्रत्येक
द्विप्रदेशत्वाद् द्विगुणितानां विंशत्युत्तर प्रदेशशतं जायत इति तेपामितरेभ्यः प्रदेशार्थतया विशेपाधिकत्वं
भावनीयम् । आनुपूर्वीद्रव्याणि प्रदेशार्थतया अवक्तव्यकद्रव्येभ्योऽनन्तगुणानि भवन्ति, कथम्?, यतो द्रव्या-
तयाऽपि तावदेतानि पूर्वेभ्योऽसहयातगुणान्युक्तानि, यदा तु सयातप्रदेशिकस्कन्धानामसलातमः
देशिकान्धानामनन्ताणुकस्कन्धानां च सम्बन्धिनः सर्वेऽपि प्रदेशा विवक्ष्यन्ते तदा महानसौ राशिव-
२०
२५.
॥६८ ॥

·नै० अल्प- बहुत्वं सू. तीति प्रदेशार्थतयाऽमीपां पूर्वेभ्योऽनन्तगुणत्वं भावनीयम् । उक्तं प्रदेशार्थतयाऽल्पबहुवम् , इदानीमुभयार्थ- तामाश्रित्य तदाह-'दव्वट्ठपएसट्टयाए'इत्यादि, इहोभयार्थताधिकारेऽपि यदेवाल्पं तदेवादी दयते, अव- क्तव्यकद्रव्याणि च सर्वाल्पानि इति प्रथममेवोक्तम् 'सहत्थोवाई गमववहाराणं अवत्तघगदवाई दब- याए त्ति, अपरं चोभयार्थताधिकारेऽपि 'अणाणुपुवीदघाई दबट्टयाए इत्यादि (दो) यदुक्तम् 'अपएसट्टया- पत्ति तदात्मव्यतिरिक्तमदेशान्तराभावतोऽनानुपूर्वीद्रव्याणामप्रदेशिकत्वादिति मन्तव्यं, ततश्चेदमुक्तं भव- ति-द्रव्यार्थतया अप्रदेशार्थतया च विशिष्टान्यनानुपूर्वीद्रव्याण्यवक्तव्यकद्रव्येभ्यो विशेषाधिकानि, शेपभा- वना तु प्रत्येकचिन्तावत् सर्वा कार्या । आह-ययेवं प्रत्येकचिन्तायामेव प्रस्तुतोऽर्थः सिद्धः किमनयोभयार्थ- ताचिन्तयेति चेत्, नैवं, यत आनुपूर्वीद्रव्येभ्यस्तत्मदेशाः कियताऽप्यधिका इति प्रत्येकचिन्तायां न निश्चितम् , अत्र तु ताई चेव पएसट्टयाए अणंतगुणाई' इत्यनेन तन्निर्णीतमेव, ततोऽनवगतार्थप्रतिपादनार्थत्वात् प्रत्ये- कावस्थातो भिन्नैवोभयावस्था वस्तूनामिति दर्शनार्थत्वाच युक्तमेवोभयार्थताचिन्तनमित्यदोपः। तदेवमुक्तो नवविधोऽप्यनुगम. इति निगमयति-से तं अणुगमे ति, तगणने च समर्थिता नैगमव्यवहारयोरनौपनि- धिकी द्रव्यानुपूर्वी इति निगमयति-से तं नेगमे त्यादि ॥ ८९॥ व्याख्याता नैगमव्यवहारनयमतेन अनी- पनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी, साम्प्रतं संग्रहनयमतेन तामेव व्याचिख्यासुराह- १३ ·संग्रहेऽर्थः अनुयोग० मलधारीया दादि सूर ९० २० से किं तं संगहस्स अणोवणिहिआ दव्वाणुपुबी ?, २ पंचविहा पण्णत्ता, तंजहा- अटुपयपरूवणया १ भंगसमुक्कित्तणया २ भंगोवदसणया ३ समोआरे ४ अणुगमे ५ (सू० ९०) सामान्यमानसंग्रहणशीलः संग्रहो नयः, अथ तस्य संग्रहनयस्य किं तद्वस्त्वनीपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वीति प्रश्नः, आह-ननु नैगमसंग्रहव्यवहारेत्यादिसूत्रक्रमप्रामाण्यान्नैगमानन्तरं संग्रहस्योपन्यासो युक्तः, तत्कि- मिति व्यवरारमपि निर्दिश्य ततोऽयमुच्यत इति, सत्यं, किन्तु नैगमव्यवहारयोरत्र तुल्यमतत्वाल्लाघवार्थ युगपत् तन्निर्देश कृत्या पश्चात् संग्रहो निर्दिष्ट इत्यदोषः । अत्र निर्वचनमाह-संगहम्स अणोवणिहिया दघाणूपुर्वी पंचविहा पण्णत्त'त्ति, संग्रहह्नयमतेनाप्यनौपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी-प्राग्निरूपितशब्दार्था पञ्च- भिरर्थपदमरूपणतादिभिः प्रकारैर्विचार्यमाणत्वात् पश्चविधा-पञ्चप्रकारा प्रज्ञप्ता । तदेव दर्शयति–'तंजहे'- त्यादि, अन व्याख्या पूर्ववदेव ॥ ९०॥ से किं तं संगहस्स अट्ठपयपरूवणया', २ तिपएसिए आणुपुष्वी चउप्पएसिए आणु- पुवी जाव दसपएसिए आणुपुषी संखिजपएसिए आणुपुवी असंखिज्जपएसिए २४ ॥ ६९ ·सं० अर्थपदं ९१. आणुपुवी अणंतपएसिए आणुपुवी परमाणुपोग्गले अणाणुपुवी दुपएसिए अवत्त- वए, से तं-संगहस्स अट्ठपयपरूवणया (सू० ९१) यावत् 'तिपएसिए आणुपुधी' इत्यादि, इह पूर्वमेकस्त्रिप्रदेशिक आनुपूर्वी अनेके. त्रिप्रदेशिका आनुपुर्य इत्यायुक्तम् अत्र तु संग्रहस्य सामान्यवादित्वात् सर्वेऽपि त्रिप्रदेशिका एकैवाऽऽनुपूर्वी, इमां चात्र युक्ति- मयमभिधत्ते-त्रिप्रदेशिकाः स्कन्धास्त्रिप्रदेशिकत्वसामान्याद् व्यतिरेकिणोऽव्यतिरेकिणो वा ?, यद्यायः पक्षस्तर्हि ते त्रिप्रदेशिका: स्कन्धाः त्रिप्रदेशिका एव न भवन्ति, तत्सामान्यव्यतिरिक्तत्वात् , द्विपदेशिकादिव- दिति, अथ चरमः पक्षस्तर्हि सामान्यमेव ते, तदव्यतिरेकात्, तत्खरूपवत्, सामान्यं चैकस्वरूपमेवेति सर्वेऽपि त्रिमदेशिका एकैवानुपूर्वी, एवं चतुष्पदेशिकत्वसामान्याव्यतिरेकात् सर्वेऽपि चतुष्पदेशिका एकैवानुपूर्वी, एवं यावदनन्तप्रदेशिकत्वसामान्याव्यतिरेकात् सर्वेऽप्यनन्तप्रदेशिका एकैवाऽऽनुपूर्वी इत्यविशुद्धसंग्रहनयमतं, विशुद्धसंग्रहनयमतेन तु. सर्वेषां त्रिप्रदेशिकादीनामनन्ताणुकपर्यन्तानां स्कन्धानामानुपूर्वीत्वसामान्याव्य- तिरेकाद्व्यतिरेके चानुपूर्वीत्वाभावप्रसङ्गात् सर्वाऽप्येकैचानुपूर्वीति । एवमनानुपूर्वीत्वसामान्याव्यतिरेकात् सर्वेऽपि परमाणुपुद्गला एकैवानानुपूर्वी, तथाऽवक्तव्यकत्वसामान्याव्यतिरेकात् सर्वेऽपि द्विप्रदेशिकस्कन्धा एक- मेवावक्तव्यमिति सामान्यवादित्वेन सर्वत्र बहुवचनाभावः, 'से त' मित्यादि निगमनम् ॥ ९१ ॥ भद्समु- कीर्तनतां निर्दिविक्षुराह- १० ·Atha अनुरोग. मनधारी सं० भाव तनं सू.५ ॥ ७० ॥ एआए णं संगहस्स अट्ठपयपरूवणयाए किं पओअणं ?, एआए णं संगहस्स अट्ठ- पयपरूपणयाए संगहस्स भंगसमुक्त्तिणया कजइ ॥ से किं तं संगहस्स भंगसमुक्कि- तणया ?, २ अस्थि आणुपुवी १ अस्थि अणाणुपुवी २ अस्थि अवत्तवए ३, अहवा अत्थि आणुपुदी अ अणाणुपुवी अ ४ अहवा अस्थि आणुपुवी अ अवत्तवए अ ५ अहवा अस्थि अणाणुपुवी अ अवत्तबए अ ६ अहवा अत्थि आणुपुत्री अ अणाणुपुदी अ अवत्तवए अ ७, एवं सत्त भंगा, से तं संगहस्स भंगसमुकित्तणया ॥ एआए णं संगहस्स भंगसमुकित्तणयाए किं पओयणं ?, एयाए णं संगहस्स भंगसमुक्कि- त्तणयाए संगहस्स भंगोवदंसणया कीरइ (सू० ९२) अत्रापि व्याख्या कृतैव द्रष्टव्या यावत् 'अत्थि आणुपुची'त्यादि, इहैकवचनान्तात्रय एव प्रत्येकभङ्गाः, सामान्पयादित्वेन व्यक्तियहुत्वाभावतो यहुवचनाभावाद्, आनुपूर्व्यादिपत्रयस्य च त्रयो द्विकर्सपोगा भयन्ति,एकैम्मिा द्विकयोगे एकवचनान्त एक एव भगः, त्रिकयोगेऽपि एक एवैकवचनान्त इति,सर्वेऽपि सप्त- भगाः संपयन्ते, शेपारवेकोनविंशतिर्वटुवचनसम्भवित्वान्न भवन्ति । अत्र स्थापना-आनुपूर्वी १ अनानु- २० २५ ·सं०भाद- र्शनम् मू. ९३ समवतारः सू. ९४ पूर्वी १ अवक्तव्यक १ इति त्रयः प्रत्येकभङ्गाः, आनुपूर्वी १ अनानुपूर्वी १ इति प्रथमो द्विकयोगः, आनुपूर्वी १ अवक्तव्यक १ इति द्वितीयो द्विकयोगः, अनानुपूर्वी अवक्तव्यक इति तृतीयो दिकयोगः, आनुपूर्वी १ अना- नुपूर्वी १ अवक्तव्यक १ इति त्रिकयोगः, एवमेते सप्त भङ्गाः । से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ९२॥ भोपदर्श- नतां विभणिपुराह- से किं तं संगहस्सं भंगोवदंसणया ?, २ तिपएसिया आणुपुवी परमाणुपोग्गला अणाणुपुवी दुपएसिया अवत्तवए, अहवा तिपएसिया ‘य परमाणुपोग्गला य आणुपुवी य अणाणुपुवी य, अहवा तिपएसिया य दुपएसिया य आणुपुवी य अवत्तवए य अहवा परमाणुपोग्गला य दुपएसिया य अणाणुपुत्री य अवत्तवए य अहवा तिपएसिया य परमाणुपोग्गला य दुपएसिया य आणुपुवी य अणाणुपुवी य अवत्तवए य, से तं संगहस्स भंगोवदंसणया (सू० ९३) से किं तं संगहस्स समोयारे ?, २ संगहस्स आणुपुवीदवाई कहिं समोयरंति ?, किं आणुपुटीदवेहिं समोयरंति ? अणाणुपुवीदवेहिं समोयरंति ? अवत्तबगदवेहि १० १२

·अनुयोग
मलपारीया
सं०अनुग
मागा०
सू. ९५
॥७१॥
समोयरंति ?, संगहस्स आणुपुबीदवाई आणुपुबीदवेहि समोयरंति नो अणा-
गुपुवीदवेहि समोयरंति नो अवत्तवगदवेहिं समोयरंति, एवं दोन्निवि सहाणे
सट्ठाणे समोयरंति, से तं समोयारे (सू० ९४)
अनापि सप्त भद्गास्त ण्यार्थकथनपुरस्सरा भावनीया, भावार्थस्तु सर्वः पूर्ववत्, ‘से तमित्यादि निगम-
नम् । अथ समवताराभिधित्सया पाह-से किं तं संगहस्स समोयारे'इत्यादि, इदं च द्वारं पूर्ववन्निखिलं
भावनीयम् ॥ ९३-९४ ॥ अथानुगमं व्याचिख्यासुराह-
से किं तं अणुगमे ?, २ अट्टविहे पन्नत्ते, तंजहा-संतपय परूवणया दवपमाणं च खित्त
फुसणा य।कालो य अंतरं भाग भावे अप्पाबहुं नत्थि ॥१॥९॥ संगहस्स आणुपुत्री-
दवाई किं अत्थि णत्थि ?, नियमा अत्थि, एवं दोनिवि । संगहस्स आणुपुवीदवाई
किं संखिजाई असंखेजाई अणंताई ?, नो संखेज्जाई नो असंखेजाइं नो अणंताई
नियमा एगो रासी, एवं दोन्निवि । संगहस्स आणुपुतीदवाई लोगस्स कइभागे
होज्जा ? किं संखेजइभागे होजा असंखेजइभागे होज्जा संसेजेसु भागेसु होजा असं-
२०
॥ ७१॥

·सं०अनुग मा गा०९ खेजेसु भागेसु होज्जा सवलोए होज्जा ?, नो संखेजाभागे होजा नो असंखेजइ- भागे होजा नो संखेज्जेसु भागेसु होजा नो असंखेजेसु भागेसु होज्जा नियमा सबलोए होजा, एवं दोन्निवि । संगहस्स आणुपुत्वीदवाइं लोगस्स किं संखेजइभागं फुसंति असंखेज्जइभागं फुसंति संखिजे भागे फुसंति असंखिजे भागे फुसंति सबलोगं फुसंति ?, नो संखेज्जइभागं फुसंति जाव नियमा सबलोगं फुसंति, एवं दोन्निवि । संगहस्स आणुपुवीदवाई कालओ केवच्चिरं होति ?, सबद्धा, एवं दो- पिणवि । संगहस्स आणुपुवीदवाणं कालतो केवचिरं अंतरं होति ?, नथि अंतरं, एवं दोषिणवि । संगहस्स आणुपुवीदवाइं सेसदवाणं कइभागे होज्जा ? किं संखेनइभागे होज्जा असंखेजइभागे होज्जा संखेजेसु भागेसु होज्जा असंखेजेसु भागेसु होजा ?, नो संखेजइभागे होज्जा नो असंखेज्जइभागे होजा नो संखेजेर्स भागेसु होजा नो असंखेज्जेसु भागेसु होज्जा नियमा तिभागे होज्जा, एवं दोनिवि । १० ·"अनुयोग मलधारीया सं०अनुग मागा०९ सू. ९५ ॥७२॥ संगहस्स आणुपुवीदवाई कयरंमि भावे होज्जा ?, नियमा साइपारिणामिए भावे होज्जा, एवं दोन्निवि । अप्पावडं नस्थि । से तं अणुगमे, से तं संगहस्स अणोव- णिहिया दवाणुपुवी, से तं अणोवणिहिया दवाणुपुबी (सू० ९५) : अनोत्तरम्-'अणुगमे अट्टविहे पन्नत्ते'इति पूर्व नवविध उक्तोऽत्र त्वष्टविध एव, अल्पयहुत्वद्वाराभा- यात्, तदेवाष्टविधत्वं दर्शयति-तद्यथेत्युपदर्शनार्थः, 'संतपय' गाहा, इयं पूर्व व्याख्यातैव, नवरं 'अप्पावहुं नत्यि' संग्रहस्य सामान्यवादित्वात् सामान्यस्य च सर्वत्रैकत्वादल्पवहुत्वविचारोऽन न संभवतीत्यर्थः । तत्र सत्पदनरूपणताभिधानार्थमाह-संगहस्से'त्यादि, ननु संग्रहविचारे प्रक्रान्ते आनुपूर्वीद्रव्याणि सन्तीत्यनु- पपन्नम्, आनुपूर्वीसामान्यस्यैवैकस्य तेनास्तित्वाभ्युपगमात्, सत्यं, मुख्यरूपतया सामान्यमेवास्ति, गुणभूत च व्यवहारमात्रनिपन्धनं द्रव्यवाहुल्यमप्यसौ वदतीत्यदोपः, शेषभावना पूर्ववदिति । द्रव्यप्रमाणद्वारे यदुक्तं 'नियमा एगो रासि'त्ति, अत्राह-ननु यदि सोयादिस्वरूपाणि एतानि न भवन्ति तयको राशिरित्यपि नोपपद्यते, द्रव्यपाहुल्ये सति तस्योपपद्यमानत्वाद्, बीधादिराशिपु तथैव दर्शनात् , सत्यं, किन्त्येको राशि- रिति यवतः कोऽभिप्रायः?, यहनामपि तेपामानुपूर्वोत्वसामान्येनकेन कोडीकृतत्वादेकत्वमेव, किं च-यथा विशिष्टैकपरिणामपरिणते स्कन्धे तदारम्भकावयवानां घालुल्येऽप्येकतैव मुग्यो,तद्वदवाऽऽनुपूर्वीद्रव्यपाहुल्येऽपि २० ॥७२॥ .

·अनौपनि धिकीद्र- व्यानुपूर्वी तत्सामान्यस्यैकरूपत्वादेकत्वमेव मुख्यमसौ नयः प्रतिपयते, तद्वशेनैव तेषामानुपूखिसिद्धेः, अन्यथा तद- भावप्रसङ्गात्, तस्मान्मुख्यस्यैकत्वस्यानेन कक्षीकृतखात् सङ्ख्येयरूपतादिनिषेधो गुणभूतानि (तु) द्रव्याण्याश्रित्य राशिभावोऽपि न विरुध्यते, एवमन्यत्रापि भावनीयमित्यलं प्रपञ्चेन । क्षेत्रद्वारे 'नियमा सव्वलोए होजत्ति आनुपूर्वीसामान्यस्यैकत्वात् सर्वलोकव्यापिस्वाचेति भावनीयम्, एयमितरद्वयेऽप्यन्यूयमिति । स्पर्शनाद्वा- रमप्येवमेव चिन्तनीयमिति । कालद्वारेऽपि तत्सामान्यस्य सर्वदाऽव्यवच्छिन्नत्वात् प्रयाणामपि सर्वाद्धाऽव- स्थानं भावनीयमिति, अत एवान्तरद्वारे नास्त्यन्तरमित्युक्तं, तगावव्यवच्छेदस्य कदाचिदप्यभावादिति । भागद्वारे 'नियमा तिभागे होज'त्ति त्रयाणां राशीनामेको राशिस्निभाग एवं वर्तत इति भावः, यत्तु राशि- गतद्रव्याणां पूर्वोक्तमल्पपहुत्वं तवत्र न गण्यते, द्रव्याणां प्रस्तुतनयमते व्यवहारसंवृत्तिमात्रेणैव सत्त्वा- दिति । भावद्वारे 'सादिपारिणामिए भावे होज'त्ति यथा आनुपूर्व्यादिद्रव्याणामेतद्भाववर्तित्वं पूर्व भावितं तथा नापि भावनीयं, तेषां यथाखं सामान्याव्यतिरिक्तवादिति । अल्पपहुत्वद्वारासम्भवस्तूक्त एव, इति समर्थितोऽनुगमः, तत्समर्थने च समर्थिता संग्रहमतेनानोपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी, तत्समर्थने च व्याख्याता सर्वथाऽपीयम्, अतः 'से तमित्यादि निगमनत्रयम् ॥ १५ ॥ गताऽनौपनिधिकीद्रव्यानुपूर्वी, साम्प्रतं प्रागुद्दिष्टामेवोपनिधिकी तां व्याचिख्यासुराह- २ भानपूर्वांसामान्यस्यैकरूपत्वात् एकत्वमेव मुख्यमसौ नयः प्रतिपपते, तदशेनैव तेषामानुपूर्वाद्वारमपि (प्र.) इइमेक्त्ववोधनाय टीस्पितमभविष्यदिति अायित्वोपेक्षित १० ·योग मलधारीया औपनिधि- कीद्रव्यानु- पूर्वीभेदाः ॥७३॥ सू. ९६ २० से किं तं उवणिहिया दव्वाणुपुव्वी ?, २ तिविहा पन्नत्ता, तंजहा-पुव्वाणुपुब्बी पच्छा- 'णुपुव्वी अणाणुपुवी य (सू० ९६) अथ केयं प्रागनिर्णीतशब्दार्थमात्रा औपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वीति प्रश्नः, अत्र निर्वचनम्-औपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी विविधा प्रज्ञसा, तयथा-पूर्वानुपूर्वीत्यादि, उपनिधिनिक्षेपो चिरचनं प्रयोजनमस्या इत्यौपनि- धिकी द्रव्यविपयाऽऽनुपूर्वी-परिपादिव्यानुपूर्वी, सा त्रिप्रकारा, तत्र विवक्षितधर्मास्तिकायादिद्रव्यविशेप- समुदाये यः पूर्वः-प्रथमस्तस्मादारभ्यानुपूर्वी-अनुक्रमः परिपाटिः निक्षिप्यते विरच्यते यस्यां सा पूर्वानु- पूर्वी, तत्रैव यः पाश्चात्यः-चरमस्तस्मादारभ्य व्यत्ययेनैवानुपूर्वी-परिपाटिः चिरच्यते यस्यां सा निरुक्तविधिना पश्चानुपूर्वी, न आनुपूर्वी अनानुपूर्वी, यथोक्तप्रकारद्वयातिरिक्तखरूपेत्यर्थः ॥ ९६ ॥ तत्रायभेदं तावनिरूप- पितुं प्रश्नमाह- से किं तं पुव्वाणुपुवी ?, २ धम्मस्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासस्थिकाए जीवस्थि- काए पोग्गलस्थिकाए अद्धासमए, से तं पुवाणुपुवी । से किं तं पच्छाणपुवी?, २ अद्धासमए पोग्गलस्थिकाए जीवस्थिकाए आगासत्थिकाए अहम्मत्थिकाए धम्मस्थि- २४ पूर्वानुपूर्वी सू. ९७ ॥७३॥ .

·काए, से तं पच्छाणुपुवी। से किं तं अणाणुपुब्बी १, २ एयाए चैव एगाइआए एगु- तरिआए छगच्छगयाए सेढीए अण्णमण्णब्भासोदूरूवूणो, से तं अणाणुपुवी (सू०९७) र अष्पानुपूर्णधिकारायू धर्मास्तिकायादीनामेव च द्रव्यत्यादित्थं निर्वचनमाह-'धम्मस्थिकाए' इलानि, तप जीपसीना रात एप गतिक्रियापरिणतानां तत्वभावधारणाद् धर्मः अस्तया-प्रदेशास्तेषां काप समातोऽसिकागः, धर्मभासायस्तिकागति समासः, सकललोकव्योप्यसझयेयप्रदेशात्मकोऽमूर्त- इम्पविशेष इल, जीपानामेप तपैप गतिपरिणतानां सत्यभावाधारणाधर्मः, जीवपुद्गलानां स्थित्यु- परम्भकारक इराक, शेष धर्मासिसकागवर सर्प, सर्वभावापाशनादाकाशम्, आ-मर्यादया तत्संयोगेऽपि सतीषरूपेारखानतः सर्गमा तरारूपस्यामासिलक्षणया प्रकाशन्ते-साभावलाभेन अवस्थितिकरणेन च पन्ने पार्थसार्या गा सदाफाशभिति, अथवा आ-अभिविधिना सर्यात्मना तत्संयोगानुभवनलक्षणेन काश-गौर दीपन्ते पदार्था गमू तवाफाशमिति भावः, तप तदस्तिकायोति आकाशास्तिकाया, शोकाकोरुपननामदेशात्मको मूर्तद्गग्यविशेष श्लः, जीवन्ति जीविष्यन्ति जीवितवन्त इति जीवाः पतिमापाशेति समासः, मलेफमसंख्येयप्रदेशात्मरुसफललोफभाषिनानाजीवद्रव्यसमूह इत्यर्थः। गानधर्माचा मला:-परमाप्पादयोऽनन्ताणुरुस्कन्धपर्यन्ताः, ते हि फुतथिद्रव्याद्गुलन्ति-वियुज्यन्ते थि फर्ण तत्सपोगतः परपन्तीति भावः, ते प तेऽस्तिकायाभेति समासः, अद्धाशब्दः कालवचनः १० १४ ·Tोग. पाना पूर्वानुपूर्वी गू. ९७ HTTRom 7 समयः पगारियापफोटप्पम्ति ततो मिशिगते-भद्धारूप: ममयोऽद्धासमयः, वक्ष्यमाणपटसाटिकादि- पाटनाटनागिरः मर्यगामः गपरकोटियिप्रमुफो वर्तमान एफः कालांश इत्यर्थः, अत एवान अ. मिनापरवाना र तलाया, अन वतीतानागापोर्थिनष्टानुत्परत्वेन वर्तमानस्यैकस्यैव नापलि कादिफालाभारः, समययाव एवं तदुपपरोरिति पे, भयतु लिपमुसा दिवसमहोररापरतमासा य' इत्याचागमपिरोघ इति पत्, व्यहारनयमतेनेर तम तत्सत्याभ्युपगमादू, अन तु नियनयमतेन न दि पुजण्टरकन्ये परमाणुसहरात स्वालिफा दिपु समयसातः फभिवयस्थितः मी प्रतिपयत इत्यवं पर्षयेति । अन प जीवपुगतानां गत्यन्यथाऽनुपपत्तेधर्मास्ति- "स्तिकायस्य स प्रतिपत्तव्यं, न च यक्तव्यं तलतिस्थिती पभ- 'ते प्रतिपन्धामायारनेफान्तिकतेति, तारन्तरेणापि तड़पनेऽलो- म्पिती यातां तदाऽलोकस्यानन्तत्यालोका निर्गत्य जीवपुद्गलानां : सपा तच्छ्न्पो या कदाचिसोमः स्यात्, न तष्टमिष्टं येत्या- न चोपने अन्धयिनरमयादिति । आकाशं तु जीरादिपदार्थानामाधारान्य- . २५ ।।७४ ॥ २८ ·पूर्वानुपूर्वी सू. ९७ ५ थाऽनुपपत्तेरस्तीति श्रद्धेपं, न च धर्माधर्मास्तिकायावेव तदाधारो भविष्यति इति वक्तव्यं, तयोस्तद्गतिस्थि- तिसाधकरखेनोक्तत्वात् , न चान्यसाध्यं कार्यमन्यः साधयति, अतिप्रसङ्गादिति । घटादिज्ञानगुणस्य प्रतिमाणि खसंवेदनसिद्धत्वाजीयत्यास्तित्वमवसातव्यं, न च गुणिनमन्तरेण गुणसत्ता युक्ता, अतिप्रसङ्गात्, न च देह एघास्य गुणी युज्यते, यतो ज्ञानममूर्त चिद्रूपं सदैवेन्द्रियगोपरातीतखादिधर्मोपेतम् , अतः तस्यानुरूप एव फश्चिद्गुणी समन्षेपणीया, स च जीव एव न तु देहो, विपरीतत्वाद्, यदि पुनरननुरूपोऽपि गुणानां गुणी पाल्प्यते तीनवस्था, रूपादिगुणानामप्याकाशादेषुणित्वकल्पनामसङ्गादिति । पुनलास्तिकायस्य तु घटादि- कार्यान्पथानुपपत्तेः प्रत्यक्षत्याच सत्त्वं प्रतीतमेयेति । कालोऽप्यस्ति पकुलाशोकचम्पकादिपु पुष्पफलमदानस्या- नियमेनादर्शनाद , यस्तु तत्र नियामकः स काल इति, सभापादेय तु तजयने 'नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वे'त्यादि- दूपणमसङ्गः, अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थदुरवगमताभयादिति । आह-धर्मास्तिकायस्य प्राथम्यमध- मास्तिकायादीनां तु तदनन्तरं क्रमेणेत्थं निर्देशः कुतः सिद्धो? येनात्र पूर्वानुपूर्वीरूपता स्यादिति, अनो- च्यते, आगमे इत्थमेव पठितत्वात्, तत्रापि कथमित्थमेव पाठ इति चेद्', उच्यते, धर्मास्तिकाय इत्यत्र यदाचं धर्मेतिपदं तस्य मालिफत्याद्धर्मास्तिकायस्य प्रथममुपन्यासः, ततस्तत्प्रतिपक्षत्वादधर्मास्तिकायस्य, ततस्त- दाधारत्वादाफाशास्तिकायस्य, ततः स्वाभाविफामूर्तत्वसाम्पाजीवास्तिकायस्य, ततस्तदुपयोगित्यात् पुन्नला. स्तिकांयस्य, ततो जीवाजीवपर्यायत्वात् तदनन्तरमद्धासमपस्योपन्यास इति पूर्वानुपूर्वीसिद्धिरिति । अथ ·अनुयोग मलधारीया पूर्वानुपूर्वी सू. ९७ ॥ ७४॥ 18 २० समपः सहेतादिवाचफोऽप्यस्ति ततो विशिष्यते-अद्धारूप: समयोऽद्धासमयः, वक्ष्यमाणपढ्साटिकादि- पाटनदृष्टान्तसिद्धः सर्वसूक्ष्मः पूर्वापरकोटिविप्रमुक्तो वर्तमान एकः कालांश इत्यर्थः, अत एवात्र अ. स्तिफायत्वाभायः, यहुप्रदेशस्ख एव तद्भावाद्, अत्र त्वतीतानागतयोर्थिनष्टानुत्पन्नत्वेन वर्तमानस्यैकस्यैव कालमदेशस्य सद्भावात्, नन्वेवमावलि कादिकालाभावः, समयवहुव एव तदुपपत्तेरिति चेद्, भवतु तर्हि-को निवारयिता ?, 'समयावलियमुलुत्ता दिवसमहोरत्तपक्खमासा य' इत्याद्यागमविरोध इति चेत्, नवम्, अभिमायापरिज्ञानाद्, व्यवहारनयमतेनैव तत्र तत्सत्वाभ्युपगमाद् , अत्र तु निश्चयनयमतेन सदसत्यमतिपादनात्, न हि पुद्गलस्कन्धे परमाणुसचात इवायलिकादिपु समयसङ्घातः कश्चिदयस्थितः समस्तीति तदसत्त्वमसौ प्रतिपद्यत इत्यलं चर्चयेति । अत्र च जीवपुद्गलानां गत्यन्यथाऽनुपपत्तेधर्मास्ति- फापस्य तेषामेव स्थित्यन्यथाऽनुपपत्तेरधर्मास्तिकायस्य सत्त्वं प्रतिपत्तव्यं, न च वक्तव्यं तद्गतिस्थिती च भ- विष्यतो धर्माधर्मास्तिकायौ च न भविष्यत इति प्रतिवन्धाभावादनेकान्तिकतेति, तावन्तरेणापि तद्भवनेऽलो- केऽपि तत्प्रसगात्, यदि तु अलोकेऽपि तद्गतिस्थिती स्यातां तदाऽलोकस्यानन्तत्वाल्लोकान्निर्गत्य जीवपुद्गलानां तर प्रवेशादेकदिश्यादिजीवपुद्गलयुक्तः सर्वथा तच्छ्न्यो वा कदाचिल्लोकः स्यात्, न चैतदृष्टमिष्टं चेत्या- धन्यदपि दूपणजालमस्ति, न चोच्यते अन्धविस्तरभयादिति । आकाशं तु जीवादिपदार्थानामाधारान्य- १ समय गारिका मुहूतों दिवसोऽहोरात्र पक्षो मासध ॥७४ ॥ २८ ·पूर्वानुपूर्वी सू. ९७ , थाऽनुपपत्तेरस्तीति श्रद्धेपं, न च धर्माधर्मास्तिकायावेव तदाधारो भविष्यति इति वक्तव्यं, तयोस्तद्गतिस्थि- तिसाधकवेनोक्तत्वात्, न चान्पसाध्यं कार्यमन्यः साधयति, अतिप्रसङ्गादिति । घटादिज्ञानगुणस्य प्रतिमाणि खसंवेदनसिद्धत्वाजीयत्यास्तित्वमवसातव्यं, न च गुणिनमन्तरेण गुणसत्ता युक्ता, अतिप्रसन्नात्, न च देह एवास्य गुणी युज्यते, यतो ज्ञानममूर्त चिद्रूपं सदेषेन्द्रियगोचरातीतखादिधर्मोपेतम् , अतः तस्यानुरूप एव कश्चिद्गुणी समन्येपणीया, स च जीव एव न तु देहो, विपरीतत्वाद्, यदि पुनरननुरूपोऽपि गुणानां गुणी कल्प्यते तीनवस्था, रूपादिगुणानामप्याकाशादेर्गुणित्वकल्पनाप्रसङ्गादिति । पुद्गलास्तिकायस्य तु घटादि- कार्यान्यथानुपपत्तेः प्रत्यक्षत्याच सत्त्वं प्रतीतमेवेति । कालोऽप्यस्ति यकुलाशोकचम्पकादिपु पुष्पफलमदानस्या- नियमेनादर्शना, यस्तु तत्र नियामकः स काल इति, खभायादेव तु तनयने 'नित्यं सत्त्वमसत्त्वं घे'त्यादि- दूपणमसाः, अन बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थदुरवगमताभयादिति । आह-धर्मास्तिकायस्य प्राथम्पमध- मास्तिकायादीनां तु तदनन्तरं क्रमेणेत्थं निर्देशः कुतः सिद्धो? येनान पूर्वानुपूर्वीरूपता स्यादिति, अत्री- च्यते, आगमे इत्थमेव पठितत्यात्, तत्रापि कथमित्थमेव पाठ इति चेद्, उच्यते, धर्मास्तिकाय इत्यत्र यदायं धर्मतिपदं तस्य मालिफत्वाद्धर्मास्तिकायस्य प्रथममुपन्यासः, ततस्तत्प्रतिपक्षत्वादधर्मास्तिकायस्य, ततस्त- दाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य, ततः खाभाविकामूर्तत्वसाम्याजीवास्तिकायस्य, ततस्तदुपयोगित्वात् पुद्गला- स्तिकायस्य, ततो जीवाजीवपर्यायत्वात् तदनन्तरमद्धासमयस्योपन्यास इति पूर्वानुपूर्वीसिद्धिरिति । अथ १०

·अनुयोग
मलपारीया
पूर्वानुपूर्वी
सू०९७
पभानुपूर्वी निरूपयितुमाह-से किं तं पच्छाणुपुवी'त्यादि, पाश्चात्यादारभ्य प्रतिलोमं व्यत्ययेनैवानुपूर्वी-परि-
पाटिः क्रियते यस्यांसा पश्चानुपूर्वी, अत्रोदाहरणमुत्क्रमेण, इदमेवाऽऽह-अद्वासमयेत्यादि, गतार्थमेव । अथा-
नानुपूर्वी निरूपयति-से किं तमित्यादि, अत्र निर्वचनम्-'अणाणुपुषीं एयाए चेवें'त्यादि, न विद्यते आनु-
पूर्वी-ययोक्तपरिपाटिद्वयरूपा यस्यां सा अनानुपूर्वी, विवक्षितपदानामनन्तरोक्तक्रमदयमुल्लक्ष्य परस्परास-
दृशः सम्भवद्भिर्भगफैर्यस्यां विरचना क्रियते साऽनानुपूर्वीत्यर्थः, का पुनरियमित्याह-'अन्नमन्नब्भासो'त्ति, अ-
न्योन्य-परस्परमभ्यासो-गुणनमन्योऽन्याभ्यासः 'दूरुवोणों'त्ति द्विरूपन्यून: आवन्तरूपरहितः अनानुपूरूति
सण्टक, फस्यां विपये पोऽसावभ्यास इत्याह-श्रेण्या पटो, कस्यां पुनः श्रेण्यामित्याह-एयाए चेयेति,
'अस्पामेय' अनन्तराधिकृतधर्मास्तिकायादिसम्बन्धियां, कथंभूतायामित्याह-एक आदिर्यस्यां सा एकादिकी
एफैक उत्तरः प्रबर्द्धमानो यस्यां सा एकोसरा तस्यां, पुनः कथंभूतायामित्याह-छगच्छगयाए'त्ति पण्णां
गच्छ-समुदायः पगच्छस्तं गता-प्राप्ता पगच्छगता तस्यां, धर्मास्तिकायादिवस्तुपकविपयायामित्यर्थः,
आदौ व्यवस्थापितककायाः पर्यन्ते न्यस्तपकाया धर्मास्तिकायादिवस्तुपकविषयायाः पर्या परस्परगुणने भन.
फसध्या भवति सा आयन्तभनकद्वयरहिता अनानुपूर्वीति भावार्थः । तत्रोधिः फिलैककादयः पंट्पर्यन्ता
अशाः स्थापिताः, तन चैफकेन द्विके गुणिते जातौ द्वायेव, ताभ्यां त्रिको गुणितो जाता: पद, तैरपि चतु-
एकको गुणितो जाता चतुर्विशतिः, पञ्चकस्य तु तद्गुणने जातं विशं शतं, पदस्य तगुणने जातानि विंशत्य-
२४
॥ ७५॥

·पूर्वानुपूर्वी
सू० ९७
धिकानि सुप्त शतानि, स्थापना ६५४३२१, आगतम् ७२०, अवाऽऽयो भगः पूर्वानुपूर्वी अन्त्यस्तु पश्चानुपू-
यीति तदपगमे शेपाण्यष्टादशोत्तराणि सप्त भंगकशतान्यनानुपूर्वीति मन्तव्यानि । अत्र च भङ्गाकखरूपानय-
नार्थ करणगाधा-'पुंघाणुपुघि हिष्टा समयाभेएण कुरु जहाजेष्टुं । उपरिमतुलं पुरंओ नसेन पुषकमो
सेसे ॥१॥' इति, व्याख्या-इह विवक्षितपदानां क्रमेण स्थापना पूर्वानुपूर्वीत्युच्यते, तस्याः 'हे'त्ति अधस्ताद्
द्वितीयादि भगकान जिज्ञासुः 'कुरु'त्ति स्थापय एकादीनि पदानीति शेपः, कथमित्याह-ज्येष्ठस्यानतिक्रमेण
यथाज्येष्ठं, यो यस्यादौ स तस्य ज्येष्ठो, यथा द्विकस्यैकको ज्येष्ठा, निकस्य त्येककोऽनुज्येष्ठः, चतुष्कादीनां तु
स एय ज्येष्ठानुज्येष्ठ इति, एयं त्रिकस्य द्विको ज्येष्ठः, स एव चतुष्कस्यानुज्येष्ठः, पञ्चकादीनां तु स एव ज्येष्ठा-
नुज्येष्ठ इत्यादि, एवं च सति उपरितनाथस्य अधस्ताज्ज्येष्ठो निक्षिप्यते, तत्रालभ्यमाने अनुज्येष्ठा, सत्राप्य-
लभ्यमाने ज्येष्ठानुज्येष्ठ इति यथाज्येष्ठं निक्षेपं कुर्यात् , कथमित्याह-समयाभेदेनेति समय:-सक्षेतः प्रस्तु-
तभनकरचनव्यवस्था तस्य अभेद:-अनतिक्रमः, तस्य च भेदस्तदा भवति यदा तस्मिन्नेव भङ्गके निक्षिप्ताक-
सदृशोऽपरोऽङ्कः पतति, ततो यथोक्तं समयभेदं वर्जयन्नेव ज्येष्ठायकनिक्षेपं कुर्याद्, उक्तं च-"जहियंमि उ
निक्खित्ते पुणरवि सो चेव होइ कायचो । सो होइ समयभेो यजयघो पयत्तेणं ॥१॥" निक्षिप्सस्य
चाहास्य यथासम्मवं 'पुरओ'त्ति अग्रतः उपरितनाकैस्तुल्यं-सदृशं यथा भवत्येवं न्यसेत् , उपरितनाङ्कसदृशाने-
१ यस्मिसु निक्षिसे पुनरपि स चेय भवति कर्तव्यः। स भवति समयभेदो वर्जयितव्य. प्रयझेन ॥१॥

·पूर्वानुपूर्वी सू. ९७ २० . अनुयोग याङ्कानिक्षेपेदित्यर्थः, 'पुषकमो सेसे'त्ति स्थापितशेषानकान्निक्षिप्ताङ्कस्य यथासम्भवं पृष्ठतः पूर्वक्रमेण स्थापये- मलधारीया दित्यर्थः, यः सयया लघुरेककादिः स प्रथम स्थाप्यते वस्तुतया महान द्विकादिः स पश्चादिति पूर्वक्रमः,पूर्वानुपू- चीलक्षणे प्रथमभनके इस्थमेव दृष्टत्वादिति भाव इत्यक्षरघटना । भावार्थस्तु विग्माप्रदर्शनार्थ सुखाधिगमाय च ॥७६॥ प्रीणि पदान्याश्रित्य तायद् दर्यते-तेषां च परस्पराभ्यासे पर भगका भवन्ति, ते चैवमानीयन्ते-पूर्यानुपूर्वी- लक्षणस्तावत् प्रथमो भगः, तद्यथा-१२३, अस्याश्च पूर्यानुपूर्व्या अधस्ताद् भगकरचने क्रियमाणे एककस्य ताव- ज्येष्ठ पय नास्ति, द्विकस्य तु विद्यते एकः, स सधो निक्षिप्यते, तस्य चाग्रतस्त्रिको दीयते, 'उवरिमतुल्ल'- मित्यादिघचनात्, पृष्ठतस्तु स्थापितशेपो द्विको दीयते, ततोऽयं द्वितीयो भगः २१३, अन च द्विकस्य विद्यते एकको ज्येष्ठः, परं नासौ तद्धस्ताशिक्षिप्यते, अग्रतः सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसगादू, एकस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, निकस्य तु विद्यते द्विको ज्येष्ठः, स तदधस्तानिक्षिप्यते, अत्र चाग्रभागस्य तावदसम्भव एव, पृष्ठतस्तु स्थापितशेपावेककत्रिको क्रमेण स्थाप्येते 'पुवकमो सेसे'त्तिवचनात् , ततस्तृतीयोऽयं भङ्गः १३२, अवाप्येफकस्य ज्येष्ठ एव नास्ति, त्रिकस्य ज्येष्ठो दिको, न च निक्षिप्यते, अग्रे सदृशाकपातेन समयभेदापत्तेः, ततोऽस्यैषानु- ज्येष्ठ एकका स्थाप्यते, अग्रतस्तु द्विका 'उपरिमतुल्ल'मित्यादिवचनात्, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषस्त्रिको दीयते इति चतुर्थोऽयं भङ्गः ३१२, एवमनया दिशा पञ्चमषष्ठावयभ्यूयो, सर्वेपां चामीपामियं स्थापना-अत्राप्याद्यभङ्गस्य पूर्वानुपूर्वोत्वादन्त्यस्य च पश्चानुपूर्वीत्वान्मध्यमा एवं चत्वारोऽनानुपूर्वोत्येन मन्तव्याः, एवमनया दिशा २४ ॥७६ ॥ २८ ·२१३१२३चतुरादिपदसम्भविनोऽपि भङ्गा भावनीयाः,भूपांसबेहोत्तराध्ययनटीकादिनिर्दिष्टाः प्रस्तुतभङ्गानयनो- १३२ पायांः सन्ति, न घोच्यन्तेऽतिविस्तरभयात् , तदर्थिना तु तत एवावधारणीयाः । तदिदमत्र तात्पर्यम्- ३१२ पूर्वानुपूर्ध्या ताबद्धर्मास्तिकायस्प प्रथमस्वमेय, तदनुक्रमेणाधर्मास्तिकायादीनां द्वितीयादिवं, पश्चानु- २३१ पूया त्वद्धासमयस्य प्रथमवं, पुद्गलास्तिफायादीनां तु मतिलोमतया द्वितीयादित्वम्, अनानुया ख- ३२१ नियमेन कचिद्गङ्गाके कस्यचित् प्रथमत्वमिस्यलं विस्तरेण । 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ९७ ॥ तदेष- मन पक्षे धर्मास्तिकापादीमि पडपि द्रव्याणि पूर्वानुपूर्व्यादित्वेनोवाहृतानि, साम्प्रतं खेकमेव पुनलास्तिका- यमुदाहर्तुमाह- अहवा उवणिहिआ दवाणुपुष्ठी तिविहा प० त०-पुवाणुपुवी पच्छाणुपुवी अ- णाणुपुत्री, से किं तं पुराणुपुवी ?, २ परमाणुपोग्गले दुपएसिए तिपएसिए जाव दसपएसिए संखिजपएसिए असंखिजपएसिए अणंतपएसिए, से तं पुवाणुपुत्री, से किं तं पच्छाणुपुत्री ?, २ अणंतपएसिए असंखिजपएसिए संखिजपएसिए जाव दुसपएसिए जाव तिपएसिए दुपएसिए परमाणुपोग्गले, से तं पच्छाणुपुवी, से किं तं अणाशुपुवी ?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए अणंतगच्छगयाए से- अन्यथा औपनिधि- क्याः त्रिमे दत्वम् सू. ९८ ·अनुयोग मलधारीया ॥ ७७॥ अन्यथा औपनिधि- क्या:त्रिम- दत्वम् स. ९८ १८ ढीए अन्नमण्णब्भासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुबी, से तं उवणिहिआ दवाणुपुत्वी, से तं जाणगवइरित्ता दवाणुपुत्री, से तं नोआगमओ दवाणुपुत्री, से तं दवाणु- पुवी (सू० ९८) अत्र चौपनिधिक्या द्रव्यानुपूर्णा ज्ञातमपि त्रैविध्यं यत्पुनरप्युपन्यस्तं तत्प्रकारान्तरभणनप्रस्तावादेवेति मन्तव्यम्, 'अणंतगच्छगयाए'त्ति अत्रैकोत्तरवृद्धिमत्स्कन्धानामनन्तत्वादनन्तानां गच्छः-समुदायोऽनन्तग- च्छस्तं गता अनन्तगच्छगता तस्याम्, अत एव भगा अनानन्ता एवावसेया इति । शेषभावना च सर्वा पूर्वो- कानुसारतः खयमप्यवसेयेति । आह-ननु यथैकः पुद्गलास्तिकायो निार्य पुनरपि पूर्वानुपूादित्वेनोदा- हृतः, एवं शेषा अपि प्रत्येक किमिति नोदाहियन्ते ?, अनोच्यते, द्रव्याणां क्रमः-परिपाट्यादिलक्षणः पूर्ण- नुपूर्व्यादिविचार इह प्रकान्तः, स च व्यघाहुल्ये सति संभवति, धर्माधर्माकाशास्तिकायेपु च पुद्गलास्ति- कायवन्नास्ति प्रत्येकं द्रव्यवाहुल्यम् , एकैकद्रव्यत्वात्तेषां, जीवास्तिकाये त्वनन्तजीवद्रव्यात्मकत्वादस्ति द्रव्य- बाहुल्यं, केवलं परमाणुद्विपदेशिकादिद्रव्याणामिव जीवद्रव्याणां पूर्वानुपूादित्वनिवन्धनः प्रथमपाश्चात्या- दिभायो नास्ति, प्रत्येकमसहयेयप्रदेशत्वेन सर्वेषां तुल्यप्रदेशत्वात् , परमाणुद्विप्रदेशिकादिद्रव्याणां तु विष- २३ ॥७७॥ १प्रत्यन्तरे नास्ति .२६ ·औपनिधि- क्याक्षेत्रानु- पूर्वी स. ९९ १०० मप्रदेशिकत्वादिति, अद्धासमयस्यैकत्वादेव तदसम्भव इत्यलमतिचर्चितेन । तदेवं समर्थिता औपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी, तत्समर्थने च समर्थिता प्रागुद्दिष्टा द्विप्रकाराऽपि द्रव्यानुपूर्वी, ततः सेत'मित्यादीनि निगमनानि, इति द्रव्यानुपूर्वी समाप्ता ॥ ९८ ॥ उक्ता द्रव्यानुपूर्वी, अथ प्रागुद्दिष्टामेव क्षेत्रानुपूर्वी व्याचिख्यासुराह- से किं तं खेत्ताणुपुवी ?, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-उवणिहिआ य अणोवणि- हिआ य (सू० ९९) तत्थ णं जा सा उवणिहिआ सा ठप्पा, तत्थ णं जा सा अ- गोवणिहिआ सा दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-णेगमववहाराणं संगहस्स य (सू० १००) इह क्षेत्रविपया आनुपूर्वी क्षेत्रानुपूर्वी, का पुनरियमित्यत्र निर्वचनं-क्षेत्रानुपूर्वी द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा- औपनिधिकी-पूर्वोक्तशब्दार्था अनौपनिधिकी च, तत्र या सा औपनिधिकी सा स्थाप्या, अल्पवक्तव्यत्वा- दुपरि वक्ष्यत इत्यर्थः, तत्र याऽसावनोपनिधिकी सा नयवक्तव्यताश्रयणाद् द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-नैगम- व्यवहारयोः सरग्रहस्य च, सम्मतेति शेषः ॥ १०० ॥ तत्र नैगमव्यवहारसम्मतां तावदर्शयितुमाह- से किं तं गमववहाराणं अणोवणिहिआ खेत्ताणुपुवी ?, २ पंचविहा पण्णत्ता, तं- ·अनुयोग मलधारीया नैगमव्यहा- रयो क्षेत्रा- नुपूल्यों स्वरूपम् ॥ ७८॥ १५ जहा-अट्ठपयपरूवणया भंगसमुक्त्तिणया भंगोवदंसणया समोआरे अणुगमे, से किं तं गमववहाराणं अट्ठपयपरूवणया ?, २ तिपएसोगाढे आणुपुवी जाव दसपएसो- गाढे आणुपुत्वी जाव संखिज्जपएसोगाढे आणुपुत्री असंखिजपएसोगाढे आणुपुत्री, एगपएसोगाढे अणाणुपुबी, दुपएसोगाढे अवत्तवए, तिपएसोगाढा आणुपुवीओ जाव दसपएसोगाढा आणुपुवीओ जाव असंखिज्जपएसोगाढा आणुपुवीओ एगपए- सोगाढा अणाणुपुवीओ दुपएसोगाढा अवत्तवगाई, से तं गमववहाराणं अटुपय- परूवणया। एआए णं णेगमववहाराणं अट्ठपयपरूवणयाए कि पओअणं ?, एयाए णे- गमववहाराणं अट्ठपयपरूवणयाए णेगमववहाराणं भंगसमुकित्तणया कज्जइ । से किं तं णेगमववहाराणं भंगसमुक्त्तिणया?, २ अत्थि आणुपुवी अस्थि अणाणुपुवी अस्थि अ- वत्तवए, एवं दवाणुपुविगमेणं खेत्ताणुपुबीएऽवि ते चेव छवीसं भंगा भाणिअवा, जाव से तं गमववहाराणं भंगसमुकित्तणया। एआए णं णेगमववहाराणं भंगसमु- ॥ ७८ ॥ २२ ·नै० व्य क्षेत्रानुपूज्य: कित्तणयाए कि पओअणं?, एआए णं णेगमववहाराणं भंगसमुकित्तणयाए णेगमव- वहाराणं भंगोवदंसणया कज्जइ । से किं तं गमववहाराणं भंगोवदंसणया?, २ ति- पएसोगाढे आणुपुवी एगपएसोगाढे अणाणुपची दुपएसोगाढे अवत्तवए तिपए- सोगाढा आणुपुवीओ एगपएसोगाढा अणाणुपुवीओ दुपएसोगाढा अवत्तवगाई, अहवा तिपएसोगाढे अ एगपएसोगाढे अ आणुपुवी अ अणाणुपुवी अ एवं तहा चेव दवाणुपुविगमेणं छवीसं भंगा · भाणिअवा जाव से तं गमववहाराणं भं- गोवदंसणया । से किं तं. समोआरे?, २ णेगमववहाराणं आणुपुवीदवाइं कहिं स- मोअरंति ? किं आणुपुतीदवेहिं समोअरंति? अणाणुपुत्रीदवेहिं समोअरंति ? अ- वत्तवगदवेहिं समोअरंति?, आणुपुत्रीदवाई आणुपुटीदवेहिं समोअरंति नो अणाणुपुतीदवेहिं नो अवत्तवयदवेहि समोअरंति, एवं तिपिणवि सट्टाणे समो- अरंतित्ति भाणिअवं, से तं समोआरे । से किं तं अणुगमे ?, २ नवविहे पण्णत्ते, तं- १० ४ ·avat अनुयोग० मलधारीया नै० व्य: क्षेत्रानुपूज्य ॥७९॥ जहा-संतपयपरूवणया जाव अप्पाबहुं चेव ॥१०॥णेगमववहाराणं आणुपुव्वीदव्वाई किं अस्थि?, णत्थि णियमा अस्थि, एवं दुण्णिवि । णेगमववहाराणं आणुपुग्विदव्वाई किं संखिजाइं असखिज्जाई अणंताई?, नो संखिंजाइं असंखिज्जाइं नो अणताई, एवं दुपिणवि. इह व्याख्या यथा द्रव्यानुपूर्त्यां तथैव कर्तव्या, विशेपं तु वक्ष्यामः, तत्र 'तिपएसोगाढे आणुपुषि' त्ति, त्रिपु-नभःप्रदेशेष्ववगाढः-स्थितः त्रिप्रदेशाचगाढ़रूयणुकादिकोऽनन्ताणुकपर्यन्तो व्यस्कन्ध एवानुपूर्वी, ननु.यदि द्रव्यस्कन्ध एवानुपूर्वी कथं तर्हि तस्य क्षेत्रानुपूर्वीत्वं ?, सत्यं, किन्तु क्षेत्रप्रदेशत्रयावगाहपर्यायवि- शिष्टोऽसौ द्रव्यस्कन्धो गृहीतो नाविशिष्टः, ततोऽत्र क्षेत्रानुपूर्व्यधिकारात् क्षेत्रावगाहपर्यायस्य प्राधान्यात् सोऽपि क्षेत्रानुपूर्वीति न दोपा, प्रदेशत्रयलक्षणस्य क्षेत्रस्यैचात्र मुख्यं क्षेत्रानुपूर्वीत्वं तदधिकारादेव, किन्तु तदवगाढं द्रव्यमपि तत्पर्यायस्य प्राधान्येन विवक्षितत्वात् क्षेत्रानुपूर्वीत्वेन न विरुध्यत इति भावः, यद्येवं तर्हि मुख्यं क्षेत्रं परित्यज्य किमिति तदवगाढद्रव्यस्यानुपूर्यादिभावश्चिन्त्यते?, उच्यते, 'संतपयपरूवणये'- त्यादिवक्ष्यमाणबहुतरविचारविपयत्वेन द्रव्यस्य शिष्यमतिव्युत्पादनार्थत्वात, क्षेत्रस्य तु नित्यत्वेन सदा- वस्थितमानत्वादचलत्वाच प्रायो वक्ष्यमाणविचारस्य सुप्रतीतत्वेन तथाविधशिष्यमतिव्युत्पत्यविपयत्वादू, ॥ ७९ ॥ २४.

·नै० व्य क्षेत्रानुपूर्वी पवमन्यदपि कारणमभ्यूयमित्यलं विस्तरेण, एवं चतुष्पदेशावगाढादिष्वपि भावना कार्या, यावदसङ्ख्यात- प्रदेशावगाढा आनुपूर्वीति, असह्यातप्रदेशेषु चावगाढोऽसङ्ख्याताणुकोऽनन्ताणुको वा द्रव्यस्कन्धो मन्तव्यो, पतः पुद्गलव्याणामवगाहमित्थं जगद्गुरवः प्रतिपादयन्ति-परमाणुराकाशस्यैकस्मिन्नेव प्रदेशेऽवगाहते, द्वि- प्रदेशिकादयोऽसायातप्रदेशिकान्तास्तु स्कन्धाः प्रत्येकं जघन्यत एकस्मिन्नाकाशप्रदेशेऽवगान्ते, उत्कृष्टतस्तु यत्र स्कन्धे यावन्तः परमाणवो भवन्ति स तावत्सेव नभःप्रदेशेष्ववगाहते, अनन्ताणुकस्कन्धस्तु जघन्यत- स्तथैव उत्कृष्टतस्त्वसहोयेष्वेव नभःप्रदेशेष्ववगाहते, नानन्तेषु, लोकाकाशस्यैवासङ्ख्येयप्रदेशत्वातू, अलो- काकाशे च द्रव्यस्यावगाहाभावादित्यलं प्रसङ्गेन, प्रकृतमुच्यते । तत्रानुपूर्वीप्रतिपक्षत्वादनानुपूादिखरूप- माह-एगपएसोगाढे अणाणुपुधित्ति, एकस्मिन्नभःप्रदेशे अवगाढः-स्थित एकप्रदेशावगाढः परमाणुसद्वातः स्कन्धसङ्घातश्च क्षेत्रतोऽनानुपूर्वीति मन्तव्यः, 'दुप्पएसोगाढे अवत्तवए' त्ति, प्रदेशद्वयेऽवगाढो द्विपदेशि- कादिस्कन्धः क्षेत्रतोऽवक्तव्यकं, शेपो यहुवचन निर्देशादिको ग्रन्थो यथाऽधस्ताद् द्रव्यानुपूर्त्या व्याख्यात- स्तधेहापि तदुक्तानुसारतो व्याख्येयो, यावद् द्रव्यप्रमाणद्वारे 'णेगमववहाराणं आणुपुधीदवाई किं संखे बाई' इत्यादि प्रश्नः, अनोत्तरम्-'नो संखेजाइ'मित्यादि,न्यादिप्रदेश विभागावगाढानि द्रव्याणि क्षेत्रत आनुसखेन निर्दिष्टानि, व्यादिप्रदेशविभागाश्चासङ्ख्यातप्रदेशात्मके लोकेऽसङ्ख्याता भवन्ति, अतो द्रव्य- नपा पटनामपि क्षेत्रागाहमपेक्ष्य तुल्यप्रदेशावगाढानामेकत्वात् क्षेत्रानुयामसङ्ख्यातान्येवानुपूर्वीद्रव्याणि १० १४ ·नै०क्षेत्रा० क्षेत्रद्वार २० अनुयोग भवन्तीति भावः, एवमेकप्रदेशावगार वहपि द्रव्यं क्षेत्रत एकैवानानुपूर्वीत्युक्तं, लोके च प्रदेशा असङ्ख्याता मलधारीया भवन्ति, अतस्तत्तुल्यसङ्घयत्वादनानुपूर्वीद्रव्याण्यप्यसङ्ख्येयानीति, एवं प्रदेशद्वयेऽवगाढं बहपि द्रव्यं क्षेत्रत एकमेवावक्तव्यंकमुक्तं, द्विप्रदेशात्मकाच विभागा लोकेऽसङ्ख्याता भवन्त्यतस्तान्यप्यसयेयानीति ॥क्षेत्र- ॥८॥ द्वारे निर्वचनसूत्रे- णेगमववहाराणं आणुपुब्बीदव्वाइं लोगस्स किं संखिज्जइभागे होजा असंखिज्जइभागे होजा जाव सबलोए होज्जा ?; एगं दवं पडुच्च लोगस्स संखिज्जइभागे वा होज्जा असंखिज्जइभागे वा होजा संखेजेसु० असंखज्जेसु भागेसु वा होजा, देसूणे वा लोए होजा, नाणादवाइं पडुच्च नियमा सवलोएँ होज्जा, णेगमववहाराणं अणाणुपुवी- दव्वाणं पुच्छाए एगदव्वं पड्डुच्च नो संखिजइभागे होज्जा असंखिज्जइभागे होज्जा नो संखेजेसु० नो असंखेजेसु० नो सव्वलोए होजा, नाणादव्वाइं पडुच्च नियमा सव्व- लोए होजा, एवं अवत्तव्यगदवाणिवि भाणिअव्वाणि ॥ इह स्कन्धद्रव्याणां विचित्ररूपखात् कश्चित् स्कन्धो लोकस्य सहयेयं भागमघगाश तिष्ठति, अन्धस्त्व- ॥८० ॥ २५ २६ ·न०क्षेत्रा क्षेत्रद्वार सहयेयम्, अन्यस्तु सहयेयास्तद्भागानवगाहा वर्तते, अन्यस्त्वसोयानित्यतस्तत्तत्स्कन्धद्रव्यापेक्षया सङ्ख्येया- दिभागवर्तित्वं भावनीयं, विशिष्टक्षेत्रावगाहो (ग्रन्धानम् २०००) पलक्षितानां स्कन्धद्रव्याणामेव क्षेत्रानु- पूर्वीखेनोक्तखादिति भावः । 'देसूणे वा लोए होज'त्ति, देशोने वा लोके आनुपूर्वीद्रव्यं भवेदिति, अत्रा- ऽऽह-नन्यचित्तमहास्कन्धस्य सर्वलोकव्यापकत्वं पूर्वमुक्तं, तस्य च समस्तलोकंवयंसहयेयप्रदेशलक्षायां क्षेत्रानुपूामवगादत्वात् परिपूर्णस्यापि क्षेत्रानुपूर्वीत्वं न किञ्चिदु विरुध्यते, अतस्तदपेक्षं क्षेत्रतोऽप्यानुपूर्वी- द्रव्यं सर्वलोकन्यापि प्राप्यते, किमिति देशोनलोकन्यापिता प्रोच्यते?, सत्यं, किन्तु लोकोऽयमानुपूर्व्यनानु- पूर्व्यवक्तव्यकद्रव्यैः सर्वदैवाशून्य एवैप्टव्य इति समयस्थितिः, यदि चाचानुपूर्व्याः सर्वलोकव्यापिता नि- दियेत तदानानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्याणां निरवकाशतंयाऽभावः प्रतीयते (येत), ततोऽचित्तमहास्कन्धपूरितेऽपि लोके जघन्यतोऽप्येकः प्रदेशोऽनानुपूर्वीविषयत्वेन प्रदेशद्वयं चावक्तव्यकविषयत्वेन विवक्ष्यते, आनुपूर्वी- द्रव्यस्य तत्र सत्त्वेऽप्यप्राधान्यविवक्षणादनानुपूर्व्यवक्तव्यकयोस्तु प्राधान्यविवक्षणादिति भावः, ततोऽनेन प्र- देशनयलक्षणेन देशेन हीनोऽत्र लोकः प्रतिपादित इत्यदोपः, उक्तं च पूर्वमुनिभिः-"महखंधापुण्णेऽविय अव- तपगऽणाणुपुघिदयाई । जसोगाढाई तसेणं स लोगूणो ॥ १ ॥" ननु यद्येवं तर्हि द्रव्यानुपूर्ध्यामपि सर्वलोकव्यापित्वमानुपूर्वीद्रव्यस्य यदुक्तं तदसतं प्रामोति, अनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्याणामनवकाशत्वेन १ महासन्धापूर्णऽपिन अपायकानागुपूदिव्याणि । यद्देशायगाढानि तद्देशेन रा लोकोनः ॥१॥ १०

·अनुयोग
मलधारीया
नै०क्षेत्रा०
क्षेत्रद्वार
॥८१॥
तत्राप्यभावप्रतीतिप्रसङ्गात् , सर्वकालं च तेपामप्यवस्थितिप्रतिपादनात्, नैतदेवं, यतो द्रव्यानुपूया द्रव्याणा;
मेयानुपूज्योदिभाव उक्तो, न क्षेत्रस्य, तस्य तत्रानधिकृतत्वाद्, द्रव्याणां चानुपूोदीनां परस्परभिन्नाना-
मप्येकत्रापि क्षेत्रेऽवस्थानं न किञ्चिद्विरुध्यते, एकापवरकान्तर्गतानेकप्रदीपप्रभाऽवस्थानदृष्टान्तादिसिद्धत्वात्,
अतो न तत्र कस्याप्यनवकाशः, अत्र तु द्रव्याणामौपचारिक एवानुपूयादिभायो मुख्यस्तु क्षेत्रस्यैव क्षेत्रा-
नुपूळधिकारात्, ततो यदि लोकप्रदेशाः सामस्त्येनैवानुपूर्व्या फोडीकृताः स्युस्तदा किमन्यदनानुपूर्व्यवक्त-
व्यकतया मतिपद्येत?, यस्त्यिहैव येष्वाकाशप्रदेशेष्वानुपूर्व्यस्तेष्वेवेतरयोरपि सद्भावः कथयिष्यते स द्रव्या-
चगाभेदेन क्षेत्रभेदस्य विवंक्षणाद्, अत्र तु तदविवक्षणादिति, तस्मादनानुपूर्व्यवक्तव्यकविपयप्रदेशत्रय-
लक्षणेन देशेन लोकस्योनता विवक्षितेति, अथवा आनुपूर्वीद्रव्यस्य खावयवरूपा देशाः कल्प्यन्ते, यथा
पुरुपस्याकुल्यादयः, ततश्च विवक्षिते कस्मिंश्चिद्देशे "देशिनोऽसद्भावो विवक्ष्यते, यथा पुरुषस्यैवाङ्गुलीदेशे, दे-
शत्वस्यैव तत्र प्राधान्येन विवक्षितत्वादिति भावः, न च वक्तव्यं देशिनो देशो न कश्चिद्भिन्नो दृश्यते,
एकान्तांभेदे देशमात्रस्य देशिमात्रस्य चाभावप्रसङ्गात्, ततश्च समस्तलोकक्षेत्रावगाहपर्यायस्य प्राधान्याश्र-
यणादत्राचित्तमहास्कन्धस्याऽऽनुपूर्षीत्वेऽपि देशोन एव लोकः, स्वकीयैकस्मिन् देशे तस्पांभापचिवक्षणात्,
तस्मिंश्चानुपूर्व्यव्याप्तदेशे इतरयोरवकाशः सिद्धो भवतीति भावः, न च देशदेशिभावः कल्पनामात्रं सम्म-
त्यादिन्यापनिर्दिष्टयुक्तिसिद्धत्वादित्यलं प्रसन्न, 'नाणाव्वाइ'मित्यादि, न्यादिप्रदेशाधगाढन्द्रव्यभेदतोऽ-
२०
२५
॥८१॥

·. बाऽऽनुपूर्वीणां नानास्वं, तैश्च श्यादिप्रदेशाधगाद्वैर्द्रव्यभेदैः सर्वोऽपि लोको व्याप्त इति भावः । अत्रानानुपूर्वी- चिन्तायामेकद्रव्यं प्रतीत्य लोकस्यासहयभागवर्तित्वमेय, एकप्रदेशावगावस्यैवानानुपूर्वीस्वेन प्रतिपादनाद्, एकप्रदेशस्य च लोकासझयेयभागवर्तित्वादिति, 'नाणादवाई पटुच नियमा सबलोए होजत्ति, एकैकम- देशायगावैरपि द्रव्पभेदैः समस्तलोकव्याप्तेरिति, एवम् 'अवत्तषगदघाणिचित्ति, अवक्तव्यकद्रव्यमप्येक लोकासहयभाग एव वर्ततें, द्विप्रदेशावगाढस्यैवावक्तव्यकत्वेनाभिधानात्, प्रदेशद्वयस्य च लोकासयेय- भागवर्तित्वादिति, तथा प्रत्येकं द्विप्रदेशावगावैरपि द्रव्यभेदैः समस्तलोकव्या नाद्रव्याणामत्रापि सर्व- लोकव्यापित्वमवसेयमिति । अत्राह-नन्वानुपूर्व्यादिद्रव्याणि त्रीण्यपि सर्वलोकव्यापीनीत्युक्तानि, ततश्च येप्येवाकाशप्रदेशेष्वानुपूर्वी तेष्वेवेतरयोरपि सद्भावः प्रतिपादितो भवति, कथं चैतत् परस्परविरुद्धं भिन्न- विपयं व्यपदेशंत्रयमेकस्य स्यात् ?, अत्रोच्यते, इह त्र्यादिप्रदेशावगाढाद् द्रव्याद्भिन्नमेव तावदेकप्रदेशावगाढं, ताभ्यां च भिन्नं द्विप्रदेशावगाढं, ततश्चाधेयस्यावगाहकद्रव्यस्य भेदादाधारस्याप्यवगाह्यस्य भेदः स्यादेव, तथा च व्यपदेशभेदो युक्त एय, अनन्तधर्माध्यासिते च वस्तुनि तत्तत्सहकारिसन्निधानात्तत्तद्धर्माभिव्यक्तौ दृश्यत एव समकालं व्यपदेशभेदो, यथा खड्गकुन्तकवचादियुक्ते देवदत्ते खड्गी कुन्ती कवचीत्यादि रिति, इह कचिद् | पाचनान्तरे "अणाशुपुषीदघाई अवत्तबगदवाणि जहेव हिढे"ति अतिदेश एव दृश्यते, तत्र 'हेहे'ति

·अनुयोग
मलपारीया
नै०क्षेत्रा
स्पर्शना
यथाऽधस्ताद् द्रव्यानुपूर्व्यामनयोः क्षेत्रमुक्तं तथाऽत्रापि ज्ञातव्यमित्यर्थः तच व्याख्यातमेव, इत्येवमन्यन्नापि
यथासम्भवं वाचनान्तरमवगन्तव्यमिति ॥ गतं क्षेत्रद्वारं,
णेगमववहाराणं आणुपुबीदवाइं लोगस्स किं संखेजइभागं फुसंति असंखिज्जइ-
भागं फुसंति संखेजे भागे फुसंति जाव सबलोअं फुसंति?, एगं दवं पडुच्च संखि-
जइभागं वा फुसइ असंखिजइभागं असंखिज्जइभागे (संखेजे भागे वा) असंखेजे भागे
वा देसूणं वा लोगं फुसइ, णाणादवाई पडुच्च णियमा सबलोअं 'फुसंति, अणा-
णुपुवीदवाइं अवत्तबगदवाइं च जहा' खेत्तं नवरं फुसणा भाणियवा ॥
स्पर्शनाद्वारमपि चेत्यमेव निखिलं भावनीयं, नवरमत्र कस्याश्चिद्वाचनाया अभिप्रायेणानुपूर्व्यामेकद्रव्यस्य
सहक्षेपभागादारभ्य यावद्देशोनलोकस्पर्शना भवतीति ज्ञायते, अन्यस्यास्त्वभिप्रायेण सहयेयभागादारभ्य
यावत् सम्पूर्णलोकस्पर्शना स्यादित्यवसीयते, एतच द्वयमपि बुध्यत एव, यतो यदि मुख्यतया क्षेत्रप्रदेशा-
नामानुपूर्वीत्वमङ्गीक्रियते तदा अनानुपूर्व्यवक्तव्यकयोर्निरवकाशताप्रसङ्गात् पूर्ववद्देशोनता लोकस्य वाच्या,
अधानुपूर्वारूपे क्षेत्रेऽवगाढत्वादूचित्तमहास्कन्धस्यैवानुपूर्वीत्वं तर्हि द्रव्यानुपूामिवानापि सम्पूर्णता लो-
कस्य वाच्येति, न चात्रानुपूर्व्या सकलस्यापि लोकस्य स्पृष्टत्वादितरयोरवकाशाभाव इति वक्तव्यम्, एकै- १
२०
॥८२ ॥

·नै०क्षेत्रा० कालद्वार कप्रदेशरूपे द्विद्विपदेशरूपे च क्षेत्रेऽवगादानां प्रत्येकमसलयेयानां द्रव्यभेदानां सद्भावतस्तयोरपि प्रत्येकम- सङ्ख्येयभवयोलोंके सद्भावादू, द्रव्पावगाहभेदेन च क्षेत्रभेदस्यह विवक्षितत्वादिति भावः, वृद्धबहुमतचाय- मपि पक्षों लक्ष्यते, तत्वं तु केवलिनो विदन्ति । क्षेत्रस्पर्शनयोस्तु विशेषः प्राग निदर्शित एवेति, गतं स्पर्श- नाद्वारं, अथ कालदारं- णेगमववहाराणं आणुपुचीदवाई कालओ केवच्चिर होइ?, एवं तिपिणवि, एगं दव्वं पडुच्च जहन्नेणं एगं समयं उक्कोसेणं असंखिजं कालं, नाणांदव्वाई पडुच्च णि- यमा सव्वद्धा॥ तत्र क्षेत्रावगाहपर्यायस्य प्राधान्यविवक्षया श्यादिप्रदेशावगाढद्रव्याणामेवानुपादिभावः पूर्वमुक्तः, अ- तस्तेषामेवावगाहस्थितिकालं चिन्तयन्नाह-'एगं दवं पडुचे'त्यादि, अब भावना-इह द्विप्रदेशावगाढस्य वा एकप्रदेशावगाढस्य वा द्रव्यस्य परिणामवैचित्र्यात् प्रदेशत्रयाद्यवगाहभवने आनुपूर्वीब्यपदेशः सञ्जातः, समयं चैकं तद्भावमनुभूय पुनस्तथैव द्विप्रदेशावगाढमेकप्रदेशावगाढं वा तद्रव्यं संजातमित्यानुपूव्याः समयो| जघन्यावगाह स्थितिः, यदा तु तदेव द्रव्यमसंख्येयं कालं तद्भावमनुभूय पुनस्तथैव विप्रदेशावगाढमेकप्रदेशा- वगात वा जायते तदा उत्कृष्टतया असह्येयोऽवगाहस्थितिकालः सिद्धयति, अनन्तस्तु न भवति, विवक्षितै- ·जुयोग नै क्षेत्रा० अन्तरं १५ कद्रव्यस्यैकावगाहेनोत्कृष्टतोऽप्यसयातकालमेवावस्थानादिति, नानाद्रव्याणि तु 'सर्वाद्धा' सर्वकालमेव मलधारीया भवन्ति, न्यादिप्रदेशावगाढद्रव्यभेदानां सदैवावस्थानादिति, एवं यदा समयमेकं किश्चिद् द्रव्यमेकस्मिन् प्रदेशेऽवगाढं स्थित्वा ततो व्यादिप्रदेशावगाढं भवति तदाऽनानुपूर्व्याः समयो जघन्याऽवगाहस्थितिः, यदा तु ॥८३॥ तदेवासयातं कालं तद्रूपेण स्थित्वा ततो ह्यादिप्रदेशावगाढं भवति तदोत्कृष्टतोऽसद्धयेयोऽवगाहस्थिति- कालः, नानाद्रव्याणि तु सर्वकालम्, एकप्रदेशावगाढद्रव्यभेदानां सर्वदैव सद्भावादिति, अवक्तव्यकस्य तु द्विपदेशावगाढस्य समयादूर्ध्वमेकसिंख्यादिपु वा प्रदेशेष्ववगाहप्रतिपत्तो जघन्यः समयोऽवगाहस्थितिः, असोयकालावं द्विप्रदेशावगाहं परित्यजत उत्कृष्टतोऽसहयोऽवगाहस्थितिकालः सिद्ध्यति, नाना- द्रव्याणि तु सर्वकालं, द्विप्रदेशावगाढद्रव्यभेदानां सदैव भावादिति, एवं समानवक्तव्यत्वादतिदिशति- 'एवं दोषिणवित्ति । इदानीमन्तरद्वारम्- णेगमववहाराणं आणुपुवीदवाणमंतरं कालओ केवचिरं होइ ?, तिण्हपि एग दवं पडुच्च जहण्णेणं एक समयं उक्कोसेणं असंखेनं कालं, नाणादव्वाई पडुच्च णस्थि अंतर 'जहण्णेणं एक समयं' ति, अत्र भावना-इह यदाज्यादिप्रदेशावगाढं किमप्यानुपूर्वीद्रव्यं समयमेकं एकस्मा- २० ॥८३॥ २५ ·न०क्षेत्र अन्त द्विवक्षितक्षेत्रादन्यत्रावगाहं प्रतिपद्य पुनरपि केवलमन्यद्रव्यसंयुक्तं वा तेष्वेव विवक्षितत्र्याचाकाशप्रदेशे- ववगाहते तदैकानुपूर्वीद्रव्यस्य समयो जघन्योऽन्तरकालः प्राप्यते, 'उकोसेणं असंखेनं कालं ति तदेव यदा- ऽन्येषु क्षेत्रप्रदेशेष्वसयेयं कालं परिभ्रम्प केवलमन्यद्रव्यसंयुक्तं वा समागत्य पुनरपि तेष्वेव विवक्षित- त्र्यायाकाशप्रदेशेवगाहते तदोत्कृष्टतोऽसयेयोऽन्तरकालः प्राप्यते, न पुनव्यानुपूर्व्यामिवानन्तो, यतो द्रव्यानुपूर्ध्या विवक्षितद्रव्यादन्ये द्रव्यविशेषा अनन्ताः प्राप्यन्ते, तैश्च सह क्रमेण संयोगे उक्तोऽनन्तः कालः, अन तु विवक्षितावगाहक्षेत्रादन्यत् क्षेत्रमसहोयमेय, प्रतिस्थानं 'चावगाहनामाश्रित्य संयोगस्थितिरत्रा- प्यसझयेयकालैच, ततश्वासइयेये क्षेत्रे परिभ्रमता द्रव्येण पुनरपि केवलेनान्यसंयुक्तेन वाऽसाधेयकालात्तेष्वेव नभाप्रदेशेष्वागत्यावगाहनीयं, न च वक्तव्यमसश्येयेऽपि क्षेत्रे पौनःपुन्येन तत्रैव परिभ्रमणे कमादनन्तोऽपि कालो नोच्यत इति?, यत इहासझयेयक्षेत्रेऽसहोयकालमेवान्यन तेन पर्यटितव्यं, तत अवं पुनस्तस्मिन्नेव विवक्षितक्षेत्रे नियमादवगाहनीयं वस्तुस्थितिखाभाव्यादिति तावदेकीयं व्याख्यानमादर्शितम् । अन्ये तु व्याचक्षते-यस्मात् व्यादिप्रदेशलक्षणाद्विवक्षितक्षेत्रात् तदानुपूर्वीद्रव्यमन्यन्त्र गतं तस्य क्षेत्रस्य खभावा- देवासइयेयकालादूर्ध्वं तेनैवानुपूर्वीद्रव्येण वर्णगन्धरसस्पर्शसस्वादिधर्मः सर्वथा तुल्येनान्येन वा तथाविधा- धेयेन संयोगे सति नियमात् तथाभूताधारतोपपत्तेरसश्येय एवान्तरकाल इति, तत्त्वं तु केवलिनो पिदन्ति, गम्भीरत्वात् सूत्रप्रवृत्तेरिति । 'नाणादवाई'इत्यादि, न हि श्यादिप्रदेशायगाढानुपूर्वीद्रव्याणि युगपत् सर्वा- १० १४

·गुगौम०
मलधारीया
नै०क्षेत्रा
भागद्वारं
11८४॥
२०
प्पपि तनावं विहाय पुनस्तथैव जायन्त इति कदाचिदपि सम्भवति, असहयेयानां तेषां सर्वदेवोक्तत्वादिति
भायः। अनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्येप्यायसावेवैकानेकद्रव्याश्रया अन्तरकालवक्तव्यता, केवलमनानुपूर्वीद्रव्य-
स्पैकमदेशायगाढस्यायक्तव्यकद्रव्यस्य तु द्विप्रदेशावगाढस्य पुनस्तथा भवनेऽन्तरकालश्चिन्तनीया, शेषा तु
व्यापाद्वयभावना सर्वापि तथैवेति ।। उक्तमन्तरद्वारम्, साम्प्रतं भागद्वारमुच्यते-
णेगमववहाराणं आणुपुब्बीदव्वाई सेसव्वाणं कइभागे होजा?, तिपिणवि जहा
. दव्वाणुपुबीए॥
तत्र यथा द्रव्यानुपूल्यों तथाऽत्राप्यानुपूर्वीद्रव्याणि अनानुपूर्व्यवक्तव्यकलक्षणेभ्यः शेपद्रव्येभ्योऽसझ्येयै-
र्भागैरधिकानि, शेषद्रव्याणि तु तेपामसाहयेयभागे वर्तन्त इति । अनाह-ननु व्यादिप्रदेशावगादानि द्रव्या
पयानुपूर्ण एकैकप्रदेशायदान्यनानुपूयॉ द्विद्विप्रदेशावगाढान्यवक्तव्यकानीति प्राक प्रतिज्ञातम्, एतानि
पानपूर्णादीनि सर्वस्मिन्नपि लोके सन्त्यतो युक्त्या विचार्यमाणान्यानुपूर्वीद्रव्याण्येव स्तोकानि ज्ञायन्ते,
तथाहि-असत्कल्पनया फिल लोके त्रिंशत् प्रदेशाः, तत्र चानानुपूर्वीद्रव्याणि त्रिंशदेव अवक्तव्यकानि तु
पावश आनुपूर्वीद्रव्याणि तु यदि सर्वस्तोतया निमदेशनिष्पन्नानि गण्यन्ते तथापि दशैव भवन्तीति
शेपेयः स्तोकान्येप मामुपन्ति, कथमसरवेयगुणानि स्युरिति?, अप्रोच्यते, गफम्मिन्नानुपूर्वीद्रव्ये ये नभाम-
२५
॥८४॥

·नै० क्षेत्रा नुपूर्वी देशा उपयुज्यन्ते ते यद्यन्यस्मिन्नपि नोपयुज्यस्तदा स्यादेवं, तच नास्ति, यत एकस्मिन्नपि प्रदेशत्रयनिष्पन्ने आनुपूर्वीद्रव्ये ये त्रयः प्रदेशास्त एवान्यान्यरूपतयाऽवगादेनाघेयद्रव्येणाक्रान्ताः सन्तः प्रत्येकमनेकेषु त्रिक- संयोगेषु गण्यन्ते, प्रतिसंयोगमाधेयद्रव्यस्य भेदात्, तदेवे चाधारभेदादिति भावः, एवमन्यान्यचतुष्प- देशावगाद्याधेयेनाध्यासितत्वात्त एवानेकेषु चतुष्कसंयोगेष्वनेकेषु पञ्चकसंयोगेपु यावदनेकेष्वसइयेयकसं- योगेषु प्रत्येकमुपयुज्यन्ते, एवं चतुरादिप्रदेशनिष्पन्नेष्वप्यानुपूर्वीद्रव्येषु ये चतुरादयः प्रदेशास्तेपामप्यन्या- न्यसंयोगोपयोगिता भावनीया, तस्मादसहयेयपदेशात्मके स्वस्थित्या व्यवस्थिते लोके यावन्तस्त्रिकसंयोगा- दयोऽसहोयकसंयोगपर्यन्ताः संयोगा जायन्ते तावत्यानुपूर्वीद्रव्याणि भवन्ति, प्रतिसंयोगमाधेयद्रव्यस्य भेदेनावस्थितिसद्भावाद्, आधेयभेदे चाधारभेदात् , न हि नभःप्रदेशा येनैव खरूपेणैकस्मिन्नाधेये उपयुज्यन्ते तेनैव खरूपेणाधेयान्तरेऽपि, आधेयकताप्रसद्गाद् , एकस्मिन्नाधारखरूपे तवगाहाभ्युपगमादू, घटे तत्वरूप- वत्, तस्माल्यादिसंयोगानां लोके बहुत्वादानुपूर्वीणां बहुत्वं भावनीयम् , अवक्तव्यकानि तु स्तोकानि, द्विकसंयोगानां तत्र स्तोकत्वाद, अनानुपूर्योऽपि स्तोका एव, लोकप्रदेशसझमात्रत्वादु । अत्र सुखमतिप- त्यर्थ लोके किल पश्चाकाशप्रदेशाः कल्प्यन्ते, तद्यथा-:, अत्रानानुपूयस्तावत् पश्चैव प्रतीताः, अवक्त- व्यकानि त्वष्टौ, द्विकसंयोगानामिहाप्टानामेव सम्भवाद्', आनुपूर्व्यस्तु पोडश संभवन्ति, दशानां त्रिकसं- योगानां पश्चानां चतुष्पसंयोगानामेकस्य तु पश्चकयोगस्येह लाभाद्, दश निकयोगाः कथमिह लभ्यन्ते? १० १४ ·अायोग मलपारीया नै० क्षेत्रा- नुपूर्वी ॥८५॥ सू. १०१ २० इति पेद्, उच्यते, पद तावत् मध्यव्यवस्थापितेन सह लभ्यन्ते चत्वारस्तु विकसंयोगा दिग्व्यवस्थापितै- मर्मिरेप फेवलैरिति, चतुप्फयोगास्तु चत्वारो मध्यव्यवस्थापितेन सह लभ्यन्ते, एकस्तु तन्निरपेक्षैर्दिग्ध्यव- स्थितेरेवेति सर्व पश, पशकयोगस्तु प्रतीत एवेति, तदेवं प्रदेशपञ्चकप्रस्तारेऽप्यानुपूर्वीणां बाहुल्यं दृश्यते, अत एव तदनुसारेण सहायतोऽसस्येयप्रदेशात्मके लोकेऽत्रानुपूर्वीद्रव्याणां शेपेभ्योऽसयातगुणत्वं भावनी- यमित्यलं विस्तरेण । उक्तं भागद्वारम्, साम्प्रतं भावद्वारम्- गमववहाराणं आणुपुवीदवाई कयरंमि भावे होजा?, णियमा साइपारिणामिए • भावे होजा, एवं दोषिणवि । तत्र प द्रव्याणां त्र्यादिप्रदेशावगाहपरिणामस्य एकप्रदेशावगाहपरिणामस्य द्विप्रदेशावगाहपरिणामस्य च सादिपारिणामिकत्वात् त्रयाणामपि सादिपारिणामिकभाववर्तित्वं भावनीयमिति । अल्पवहुत्वद्वारे- एपसि णं भंते! णेगमववहाराणं आणुपुवीदवाणं अणाणुपुदीदवाणं अवत्तबगद- वाण य दवट्याए पएसट्टयाए दवट्ठपएसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुआ वा तुल्ला वा विसेसाहिआ वा ?, गोयमा ! सबथोवाई णेगमववहाराणं अवत्तमग- ॥८५ ॥ २५ ·नै० क्षेत्र नुपूर्वी सू. १० दवाई दवट्टयाए अणाणुपुवीदवाई दवट्ठयाए विसेसाहियाई आणुपुत्वीद- वाई दवट्ठयाए असंखेजगुणाई, पएसट्टयाए सवत्थोवाइं गमववहाराणं अणा- णुपुबीदवाइं अपएसद्वयाए अवत्तवगदवाइं पएसट्टयाए विसेसाहियाई आणु- पुवीदवाइं पएसट्टयाए असंखेज्जगुणाइं, दवट्ठपएसट्टयाए सबथोवाई गमवव- हाराणं अवत्तबगदवाई दवयाए अणाणुपुवीदवाई दवयाए अपएसट्टयाए विसेसाहिआई अवत्तबगदवाइं पएसट्टयाए विसेसाहियाइं आणुपुचीदवाई द- 'बट्टयाए असंखेजगुणाई ताई चेव पएसट्टयाए असंखेजगुणाइं, से तं अणुगमे । से तं गमववहाराणं अणोवणिहिआ खेत्ताणुपुवी ( सू० १०१) इह द्रव्यगणनं द्रन्पार्थता प्रदेशगणनं प्रदेशार्थता उभयगणनं तूभयार्थता, तत्रानुपूया विशिष्टद्रव्या- पगाहोपलक्षितारूपादिनभाप्रदेशसमुदायास्ताचद् द्रव्याणि समुदापारम्भकास्तु प्रदेशाः, अनानुपूया त्वेकै- कप्रदेशावगाहिद्रव्योपलक्षिताः सकलनभा प्रदेशाः प्रत्येक द्रव्याणि, प्रदेशास्तु न संभवन्ति, एकैकप्रदेशद्रव्ये हि प्रदेशान्तरायोगादू, अवक्तव्यकेपु तु यावन्तो लोके द्विकंयोगाः संभवन्ति तावन्ति प्रत्येकं द्रव्याणि तदा- १२ ·an अनुयोग मलधारीया ने०क्षेत्रा नुपूर्वी मू.१०१ ॥८६॥॥ रम्भकास्तु प्रदेशा इति, शेषा त्वन्न व्याख्या द्रव्यानुपूर्ववत् कर्तव्येति, नवरं 'सबत्योचाई गमवयहाराणं अवत्तबगदवाइ'मित्यादि, अत्राह-ननु यदा पूर्वोक्तयुक्त्या एकैको नभापदेशोऽनेकेषु द्विकसंयोगेपूपयुज्यते तदा अनानुपूर्वीद्रव्येभ्योऽवक्तव्यकद्रव्याणामेव वाहुल्यमवगम्यते, यतः पूर्वोक्तायामपि पश्चप्रदेशनभाकल्प- नायामवक्तव्यकद्रव्याणामेवाष्टसहयोपेतानां पञ्चसयेभ्योऽनानुपूर्वीद्रव्येभ्यो बाहुल्यं दृष्टं, तत्कथमन्त्र व्यत्ययः प्रतिपाद्यते?, सत्यम् , अस्त्येतत् केवलं लोकमध्ये, लोकपर्यन्तवर्तिनिष्कुटगतास्तु ये कण्ट- काकृतयो विश्रेण्या .निर्गता एकाकिनः प्रदेशास्ते विश्रेणिव्यवस्थितत्वादवक्तव्यकत्वायोग्या इत्यनानुपूर्वी- सयायामेवान्तर्भवन्ति, अतो लोकमध्यगतां निष्कुटगतां च प्रस्तुतद्रव्यसङ्ख्यां मीलपित्वा यदा केवली चिन्तयति तदाऽवक्तव्यकद्रव्याण्येव स्तोकानि, अनानुपूर्वीद्रव्याणि तु तेभ्यो विशेपाधिकतां प्रतिपद्यन्ते, अत्र निष्कुटस्थापना ४४४, अन विश्रेणिलिखितौ द्वौ अवक्तव्यकायोग्यौ द्रष्टव्याविति, एवम्भूताश्च कि- लामी सर्वलोकपर्यन्तेपु बहवः सन्तीत्यनानुपूर्वीणां बाहुल्यमित्यलं विस्तरेण । आनुपूर्वीद्रव्याणां तु तेभ्यो: |ऽसङ्ख्यातगुणत्वं भावितमेव, शेपं द्रव्यानुपूर्व्यनुसारेण भावनीयं, नवरमुभयार्थताविचारे आनुपूर्वीद्रव्याणि खद्रव्येभ्यः प्रदेशार्थतयाऽसहययगुणानि, कथम्?, एफैकस्य तायद् द्रव्यस्य न्यादिभिरसह यान्तैभःप्रदे- शैरारब्धत्वात् , नमापदेशानां च समुदितानामप्यसद्धयेयत्वादिति । 'से त'मित्यादि निगमनद्वयम् ॥ १०१ ।। उक्ता नैगमव्यवहारमतेनानौपनिधिकी क्षेत्रानुपूर्वी, अथ तामेव संग्रहमतेन विमणिपुराह--- २०. २५ ·सं.अनौप क्षेत्रास १०२ से कि तं संगहस्स अणोवणिहिआ खेत्ताणुपुवी?, २ पंचविहा पण्णचा, तंजहा- अट्ठपयरूंवणया भंगसमुकित्तणया भंगोवदंसणया समोआरे अणुगमे, से कि तं संगहस्सं अट्ठपयपरूवणया?, २ तिपएसोगाढे आणुपुवी चउप्पएसोगाढे आणुपुवी जाव दसंपएसोगाढे आणुपुव्वी संखिजपएसोगाढे आणुपुव्वी असंखिजपएसोगाढे आणुपुव्वी एगपएसोगाढे अणाणुपुव्वी दुपएसोगाढे अवत्तव्वए, से तं संगहस्स अ- टुपयपरूवणया । एआए णं संगहस्स अट्ठपयपरूवणयाए किं पओअणं ?, संगहस्स अट्ठपयपरूवणयाए संगहस्स भंगसमुक्त्तिणया कजइ, से किं तं संगहस्स भंगसमु- कित्तणया?, अस्थि आणुपुव्वी अस्थि अणाणुपुब्बी अस्थि अवत्तव्वए, अहवा ,अस्थि आणुपुब्बी अ अणाणुपुवी अ एवं जहा दवाणुपुवीए संगहस्स तहा भा.. णिअव्वं जाव से तं संगहस्स भंगसमुकित्तणया। एआए णं संगहस्स भंगसमुक्कि- त्तणयाए किं पओअणं?, एआए णं संगहस्स भंगसमुक्त्तिणयाए संगहस्स १० भंगो

·अनुयोग
मलधारीया
सं.अनौप०
क्षेत्राम.
१०२
॥८७॥
१५
वदसणया कज्जइ, से किं तं संगहस्स भंगोवदंसणया?, २ तिपएसोगाढे आणुपुत्री
एगपएसोगाढे अणाणुपुवी दुपएसोगाढे अवत्तवए अहवा तिपएसोगाढे अ एगप-
एसोगाढे अ आणुपुवी अ अणाणुपुबी अ एवं जहा दवाणुपुबीए संगहस्स तहा
खेत्ताणुपुवीएवि भाणिअयं जाव से तं संगहस्स भंगोवदंसणया । से किं तं स-
मोआरे?, २ संगहस्स आणुपुचीदवाई कहिं समोअरंति? किं आणुपुवीदवेहि
समोअरंति अणाणुपुवीदवेहि अवत्तवगदवेहि ?, तिण्णिवि सट्ठाणे समोअरंति, से
तं समोआरे । से किं तं अणुगमे ?, २ अट्टविहे पण्णत्ते, तंजहा-संतपयपरूवणया
जाव अप्पाचहुं नत्थि ॥ ११ ॥ संगहस्स आणुपुवीदवाइं कि अस्थि णत्थि?, नियमा
अस्थि, एवं तिपिणवि, सेसगदाराइं जहा दवाणुपुवीए संगहस्स तहा खेत्ताणुपु-
वीपवि भाणिअबाई, जाव से तं अणुगमे । से तं संगहस्स अणोवणिहिआ खे-
त्ताणपुरी । से तं अणोवणिहिआ खेत्ताणुपुत्री (सू० १०२)
२०
॥८७॥

·औप०क्षे त्रानु०८ १०३ इह संग्रहाभिमतद्रव्यानुपूर्व्यनुसारेण निखिलं भावनीयं, नवरं क्षेत्रप्राधान्यादत्र 'तिपएसोगाढा आणु- पुन्वी जाव असंखेजपएसोगाढा आणुपुची एगपएसोगाढा अणाणुपुवी दुपएसोगाढा अवत्तवए' इत्यादि वक्तव्यं, शेषं तथैवेति ॥ १०२ ॥ उक्ता अनौपनिधिकी क्षेत्रानुपूर्वी, अथोपनिधिकीं तां निर्दि- दिक्षुराह- से किं तं उवणिहिआ खेत्ताणुपुवी?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुवी प. च्छाणुपुवी अणाणुपुवी । से किं तं पुवाणुपुवी?, २ अहोलोए तिरिअलोए उडलोए, से तं पुवाणुपुटी । से किं तं पच्छाणुपुवी ?, २ उड्डलोए तिरिअलोए अहोलोए, से तं पच्छाणुपुवी । से किं तं अणाणुपुवी?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरि- आए तिगच्छगयाए सेढीए अन्नमन्नन्भासो दुरूवूणो; से तं अणाणुपुवी । अत्र व्याख्या पूर्ववत् कर्तव्या, नवरं तत्र द्रव्यानुपूर्व्यधिकाराद् धर्मास्तिकायादिद्रव्याणि पूर्वानुपूादि- त्वेनोदाहृतानि, अब तु क्षेत्रानुपूर्व्यधिकाराधोलोकादिक्षेत्रविशेपा इति, इह चोर्ध्वाधश्चतुर्दशरज्वायतस्य विस्तरतस्त्वनियतस्य पञ्चास्तिकायमयस्य लोकस्य त्रिधा परिकल्पनेऽधोलोकादिविभागाः सम्पद्यन्ते, तत्रास्यां रत्नप्रभायां यहुसमभूभागे मेरुमध्ये नभाप्रतरद्वयेऽष्टप्रदेशो रुचकः समस्ति, तस्य च प्रतरद्वयस्य मध्ये एक- १३ ·अनुयोग० मलधारीया औप० क्षे- त्रानु०सू- ॥ ८८॥ मादधस्तनपतरादारभ्याधोऽभिमुखं नव योजनशतानि परिहत्य परतः सातिरेकसप्तरज्वायतोऽधोलोका, तत्र लोक्यते-केवलिप्रज्ञया परिच्छिद्यत इति लोकः, अधोव्यवस्थितो लोकोऽधोलोकः, अथवा अधाशब्दो- ऽशुभपर्यायः, तत्र च क्षेत्रानुभावाद् याहुल्येनाशुभ एच परिणामो द्रव्याणां जायते, अतोऽशुभपरिणामवद्- द्रव्ययोगादधः-अशुभो लोकोऽधोलोका, उक्तं च-"अहव अहोपरिणामो खेत्तणुभावेण जेण ओसण्णं । असुभो अहोत्ति भणिओ दधाणं तेणऽहोलोगो ॥१॥"त्ति, तस्यैव रुचकमतरद्वयस्य मध्ये एकमादुपरि- तनप्रतरादारभ्योवं नव योजनशतानि परिहृत्य परतः किञ्चिन्यूनसप्तरजवायत ऊर्ध्वलोकः, ऊर्द्धम्-उपरि व्यवस्थापितो लोकः ऊर्द्धलोकः, अथवा ऊर्ध्वशब्दः शुभपर्यायः, तत्र च क्षेत्रस्य शुभत्वात्तदनुभावाद् द्रव्याणां प्रायः शुभा एव परिणामा भवन्ति, अतः शुभपरिणामवद्रव्ययोगार्ध्वः-शुभो लोक ऊर्ध्वलोकः, उक्तं च- "उहँति उवरि जं चिय सुभखित्तं खेत्तओ य दवगुणा । उप्पजति सुभा वा तेण तओ उढलोगोत्ति ॥१॥" तयोश्वाघोलोकोर्ध्वलोकयोर्मध्ये अष्टादशयोजनशतानि तिर्यगलोकः, समयपरिभाषया तिर्यम्-मध्ये 'व्य- वस्थितो लोकस्तिर्यगलोकः, अथवा तिर्यकशब्दो मध्यमपर्यायः, तत्र च क्षेत्रानुभावात् प्रायो मध्यमपरि- | णामयन्त्येव द्रव्याणि संभवन्ति, अतस्तद्योगात्तिर्यडू-मध्यमो लोकस्तिर्यग्लोकः, अथवा स्वकीयो धोभा- १ अथवा अघ परिणाम क्षेत्रानुभावेन येनोत्सन्नम् । अशुभोऽध इति भणित द्रव्याणा तेनाधोलोक ॥१॥ २ अर्चमिति उपरि यदेव शुभक्षेन क्षेत्रतश्च द्रव्यगुणा उत्पदन्ते शुभा वा तेन सक ऊर्चलोक इति ॥१॥ २० ॥८८॥ २५ .

·अधोलो. कानु, गात्तिर्यग्भाग एवातिविशालतयाऽत्र प्रधानम्, अतस्तेन व्यपदेशः कृतः, तिर्यग्भागप्रधानो लोकस्तिर्य- ग्लोकः, उक्तं च-"मज्झणुभावं खेत्तं जं तं तिरियंति वयणपज्जवओ । भण्णइ तिरियं विसालं अतो व तं तिरियलोगोत्ति ॥ १॥" 'वयणपजवओ' त्ति मध्यानुभाववचनस्य तिर्यग्ध्वनः पर्यायतामाश्रित्येत्यर्थः । अत्र च जघन्यपरिणामवद्रव्ययोगतो जघन्यतया गुणस्थानकेषु मिथ्यादृष्टेरिवादावेवाधोलोकस्योपन्यासः, तदुपरि मध्यमद्रव्यवत्त्वात् मध्यमतया तिर्यग्लोकस्य, तदुपरिष्टादुत्कृष्टद्रव्यवत्त्वादू लोकस्योपन्यास इति पूर्वानु- पूर्वीत्वसिद्धिः, पश्चानुपूर्वी तु व्यत्ययेन प्रतीतैव, अनानुपूर्ध्या तु पदत्रयस्य पड़ भङ्गा भवन्ति, ते च पूर्व दर्शिता एव, शेषभावना विह प्राग्वदेवेति । अत्र च कचिद्वाचनान्तरे एकप्रदेशावगाढादीनां असहयात- प्रदेशावगाढान्तानां प्रथमं पूर्वानुपूर्व्यादिभाव उक्तो दृश्यते, सोऽपि क्षेत्रानुपूर्व्यधिकारादविरुद्ध एव, सुग- मत्वाचोक्तानुसारेण भावनीय इति ॥ साम्प्रतं वस्त्वन्तरविषयत्वेन पूर्वानुपूर्व्यादिभावं दिदर्शयिपुरधोलो- कादीनां च भेदपरिज्ञाने शिष्यव्युत्पत्ति पश्यन्नाह- अहोलोअखेत्ताणुपुवी तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुत्राणुपुवी पच्छाणुपुवी अणा- णुपुदी । से किं तं पुवाणुपुदी?, २ रयणप्पभा सकरप्पभा वालअप्पमा पंकप्पभा १ मध्यानुभावं क्षेत्रं यत् तत्तिर्यगिति वचनपर्यवात् । भण्यते तिर्यग् विशालमतो वा स तिर्यग्लोक इति ॥१॥ १० १२ ·अनुयोग मलधारीया अधोलो- कानु० ॥८९॥ धूमप्पभा तमप्पभा तमतमप्पभा, से तं पुत्वाणुपुवी । से किं तं पच्छाणुपुत्री ?, २ तमतमा जाव रयणप्पभा, से तं पच्छाणुपुवी । से किं तं अणाणुपुत्री ?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए सत्तगच्छगयाए सेढीए अन्नमन्नन्भासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुवी । तिरिअलोअखेत्ताणुपुवी तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुत्वाणुपुवी पच्छाणुपुबी अणाणुपुवी। 'अहोलोयखेत्ताणुपुषी तिविहे त्यादि, अधोलोकक्षेत्रविपया आनुपूर्वी २, औपनिधिकीति प्रक्रमाल्लभ्यते, सा त्रिविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथेत्यादि शेषं पूर्ववद्भावनीयं यावद्रत्नप्रभेत्यादि, इन्द्रनीलादिबहुविधरत्नसम्भवान्न- रकवनं प्रायो रत्नानां प्रभा-ज्योत्स्ना यस्यां सा रत्नप्रभा एवं शर्कराणाम्-उपलखण्डानां प्रभा-प्रकाशनं खरूपेणावस्थानं यस्यां सा शर्करामभा, वालुकाया वालिकाया वा-परुषपांशूत्कररूपायाः प्रभा-खरूपाव- स्थितिर्यस्यां सा वालुकाप्रभा वालिकाममा वेति, पङ्कस्य प्रभा यस्यां सा पङ्कप्रभा, पङ्काभद्रव्योपलक्षिते- त्यर्थः, धूमस्य प्रभा यस्यां सा धूमप्रभा, धूमाभद्रव्योपलक्षितेत्यर्थः, तमसः प्रभा यस्यां सा तमःप्रभा, कृष्ण- द्रव्योपलक्षितेत्यर्थः, कचित्तमेति पाठः, तत्रापि तमोरूपद्रव्ययुक्तत्वात्तमा इति, महातमसः प्रभा यस्यां सा महातमःप्रभा, अतिकृष्णद्रव्योपलक्षितेत्यर्थः, कचित्तमतमेति पाठः, तत्राप्यतिशयवत्तमस्तमस्तमस्तद्रूपद्र- २० ।।८९॥

·तिर्यग्लो- कानु० व्ययोगात् तमस्तमा इति, अत्र प्रज्ञापकमत्यासन्नेति रत्नप्रभाया आदावुपन्यासः कृतः, ततः परं व्यवहितव्य: वहिततरादित्वात् क्रमेण शर्कराप्रभादीनामिति पूर्वानुपूर्वीत्वं, व्यत्ययेन पश्चानुपूर्वीत्वम्, अमीषां च सप्तानां पदानां परस्पराभ्यासे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशदधिकानि भङ्गानां भवन्ति, तानि चायन्तभङ्गकद्वयरहिता- न्यनानुपूा द्रष्टव्यानीति, शेषभावना पूर्ववदिति ॥ से किं तं पुवाणुपुत्री ?, २ जंबूद्दीवे लवणे धायइ कालोअ पुक्खरे वरुणे । खीर घय खोअ नंदी अरुणवरे कुंडले रुअगे ॥ १२॥ आभरणवत्थगंधे उप्पलतिलए अ पुढवि. निहिरयणे । वासहरदहनईओ विजया वक्खारकप्पिदा ॥ १३ ॥ कुरुमंदरआवासा कूडा नक्खत्तचंदसूरा य । देवे नागे जक्खे भूए अ सयंभुरमणे अ ॥ १४ ॥ से तं पुवाणु- पुची । से किं तं पच्छाणुपुवी?, २ सयंभूरमणे अ जाव जंबूद्दीवे, से तं 'पच्छाणु- पुवी । से किं तं अणाणुपुवी ?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए असंखेज- गच्छगयाए सेढीए अण्णमण्णब्भासो दुरुपूणो, से तं अणाणुपुवी। तिर्यग्लोके क्षेत्रानुपूयां 'जंबूद्दीवे' इत्यादिगाथाव्याख्या-दाभ्यां प्रकाराभ्यां स्थानदातृत्वाहाराापष्टम्भ- १२ ·मलधारीया इति समुद्रा : -प्रचुरजलोपलक्षिताः क्षेत्रविशेपा एव , एते च तिर्यग्लोके प्रत्येकममा पनि हेतुत्वलक्षणाभ्यां प्राणिनः पान्तीति द्वीपा : -जन्तावासभूतक्षेत्रविशेषाः सह मुद्रा -माना तत्र समस्तद्वीपसमुद्राभ्यन्तरभूतत्वेनादौ तावजम्बूवृक्षणोपलक्षितो द्वीपो जम्बूद्वीपः , सतन त्वाद् , एवं पुरस्तादपि यथासम्भवं द्रष्टव्यं , ' धायइ कालोय'त्ति , ततो .लवणसमुद्र परिक्षित स्थितो धातकीवृक्षखण्डोपलक्षितो द्वीपो धातकीखण्डः , तत्परितोऽपि शुद्धोदकरसारखादः कालोदा ममता । सुयोग० पवी?, २ अधोलो. कानु० ॥ ९०॥ क्षिप्य स्थितो लवणरसाखादनीरपूरितः समुद्रो लवणसमुद्रः, एकदेशेन समुदाय तं च परिक्षिप्य स्थितः पुष्करैः-पद्मवरैरुपलक्षितो द्वीपः पुष्करवरद्वीपः, तत्परितोऽपि शुद्धोदकरसार पुष्करोदः समुद्रः, अनयोश्च बयोरप्येकेनैव पदेनात्र संग्रहो द्रष्टव्यः ‘पुक्खरे'त्ति, एवमुत्तरत्रापि, ततो कर णोत्ति वरुणवरो द्वीपस्ततो वारुणीरसाखादो वारुणोदः समुद्रः, 'खीर'त्ति क्षीरवरो द्वीपः क्षीररसास्वादः क्षीरोदः समुद्रः, 'घयत्ति घृतवरो द्वीपः घृतरसाखादो घृतोदः समुद्रा, 'खोय'त्ति इक्षुवरो.द्वीपः इक्षुरसा. खाद एवेक्षुरसः समुद्रः, इत ऊवं सर्वेऽपि समुद्राः द्वीपसदृशनामानो मन्तव्याः, अपरं च खयम्भूरमण- वाः सर्वेऽपीक्षुरसास्वादाः, तत्र द्वीपनामान्यमूनि, तद्यथा नन्दी-समृद्धिस्तया ईश्वरो द्वीपो नन्दीश्वरः, एव, मरुणवरः अरुणावासः कुण्डलवरः शङ्खवरः रुचकवर इत्येवं पडू द्वीपनामानि चूर्णी लिखितानि दृश्यन्ते- सूत्रे तु 'नन्दी अरुणवरे कुण्डले रुयगे' इत्येतस्मिन् गाथादले चत्वार्येव तान्युपलभ्यन्ते, अतः चूर्णिलिखि- ·तिर्यग्लोके द्वीपसमुद्राः तानुसारेण रुचकत्रयोदशा, सूत्रलिखितानुसारतस्तु स एवैकादशों भवति, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति गाधार्थः ॥ इदानीमनन्तरोक्तद्वीपसमुद्राणामवस्थितिखरूपप्रतिपादनार्थं शेषाणां तु नामाभिधानार्थमाह- “जवुद्दीवाओ खलु निरन्तरा.सेसया असंखइमा । भुयगवरकुसवराविय कोंचवराभरणमाई य ॥१॥” इति, व्याख्या-एते पूर्वोक्ताः सर्वेऽपि जम्बूद्वीपादारभ्य 'निरन्तरा नैरन्तर्येण व्यवस्थिताः, न पुनरमीपामन्तरेऽपरो द्वीपः कश्चनापि समस्तीति भावः, ये तु शेपका भुजगवराय इत- ऊवं वक्ष्यन्ते ते प्रत्येकमसङ्ख्याततमा द्रष्टव्याः, तथाहि- भुजगवति पूर्वोक्ताद् रुचकवराद् द्वीपादसख्येयान द्वीपसमुद्रान् गत्वा भुजगवरो नाम द्वीपः समस्ति, 'कुसंवर'त्ति ततोऽप्यसोयाँस्तान् गत्वा कुशवरो नाम द्वीपः समस्ति, अपिचेति समुचये, 'कोंचवरेति ततोऽप्यसख्याँस्तानतिक्रम्य क्रौञ्चवरो नाम द्वीपः समस्ति, 'आभरणमाई यत्ति एवमसङ्ख्येयान दीपसमुद्रानुल्लद्ध्याऽऽभरणादयश्च-आभरणादिनामसदृशनामानश्च द्वीपा वक्तव्याः, संमु- दास्तु तत्सदशनामान एव भवन्तीत्युक्तमेवेति गाथार्थः ॥ इयं च गाथा कस्याश्चिद्वाचनायां न दृश्यत एव, केवलं कापि वाचनाविशेपे दृश्यते, टीकाचूर्योस्तु तद्व्याख्यानमुलभ्यत इत्यस्माभिरपि व्याख्यातेति । ताने- वाभरणादीनाह–'आभरणवत्धे'त्यादि गाथाद्वयम् , असख्येयानाम् असोयानां द्वीपानामन्ते आभ- रणवस्त्रगन्धोत्पल तिलकादिपर्यायसदृशनामक एकैकोऽपि द्वीपस्तावद्वक्तव्यो यावदन्ते स्वयम्भूरमणो द्वीपः, शुद्धोदकरसः स्वयम्भूरमण एव समुद्र इति गाधाद्वयभावार्थः ॥ ननु यद्येवं तर्थसङ्ख्येयान द्वीपानतिक्रम्य ये ·नुयोग० मलधारीया ऊर्चलो- कानुपू० ॥ ९१॥ २० वर्तन्ते तेषामेव द्वीपानामेतानि नामान्याख्यातानि, ये त्वन्तरालेषु द्वीपास्ते किनामका इति वक्तव्यं ?, सत्यं लोके पदार्थानां शङ्खध्वजकलशस्वस्तिकश्रीवत्सादीनि यावन्ति शुभनामानि तैः सर्वैरप्युपलक्षितास्तेषु द्वीपाः प्राप्यन्त इति स्वयमेव द्रष्टव्यं, यत उक्तम्-"दीवसमुद्दा णं भंते! केवइया नामधिज्जेहिं पपणत्ता ?, गोयमा! जावइया लोए सुभा नामा सुभा ख्वा सुभा गंधा सुभा रसा सुभा फासा एवइया णं दीवसमुद्दा नाम- पिजेहिं पण्णत्ता" इति, सङ्ख्या तु सर्वेपामसङ्ख्येयवरूपा 'उद्धारसागराणं अट्ठाईजाण जत्तिया समया । दुगुणादुगुणपवित्थर दीवोदहि रज्जु एवइया ॥१॥ इति गाथाप्रतिपादिता द्रष्टव्या, तदेवमत्र क्रमोपन्यासे पूर्वानुपूर्वी व्यत्ययेन पश्चानुपूर्वी, अनानुपूर्वी त्वमीपामसोयानां पदानां परस्पराभ्यासे येऽसहयेया भगा भवन्ति भयकद्वयोना तत्स्वरूपा द्रष्टव्येति ॥ उडलोअखेत्ताणुपुत्री तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुत्री पच्छाणुपुत्री अणा- णुपुवी । से किं तं पुवाणुपुवी?, २ सोहम्मे ईसाणे सणंकुमारे माहिंदे वंभलोए लंतए महासुक्के सहस्सारे आणए पाणए आरणे अच्चुए गेवेजविमाणे अणुत्तरविमाणे १ द्वीपसमुद्रा भदन्त ! कियन्तो नामधेय प्रज्ञप्ता १, गौतम ! यावन्ति लोके शुभानि नामानि शुभानि रूपाणि शुभा गन्धा शुभा रसा शुभा स्पर्शा इयन्तो द्वीपसमुद्रा नामधेयै प्रहसा. २ उद्धारसागराणामतृतीयानां यावन्त समया । द्विगुणद्विगुणप्रविस्तारा द्वीपोदधयो रज्वामियन्त ॥१॥ ॥ ९१॥ २५ ·ऊर्ध्वलो. कानुपू० . ईसिपन्भारा, से तं पुवाणुपुवी । से किं तं पच्छाणुपुवी ?, २ ईसिपन्भारा जाव सोहम्मे, से तं पच्छाणुपुदी। से किं तं अणाणुपुदी ?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए पेन्नरसगच्छगयाए सेढीए अन्नमन्नभासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुवी । अहवा उवणिहिआ खेत्ताणुपुवी तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुबी पच्छाणुपुवी अणाणुपुत्री, से किं तं पुवाणुपुवी ?, २ एगपएसोगाढे दुपएसोगाढे दसपएसोगाढे संखिजपएसोगाढे जाव असंखिजपएसोगाढे, से तं पुवाणुपुची । से किं तं पच्छा- णुपुत्री ?, २ असंखिज्जपएसोगाढे संखिजपएसोगाढे जाव एगपएसोगाढे, से तं प- च्छाणुपुवी। से किं तं अणाणुपुवी ?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए असं- खिजगच्छग्याए सेढीए अन्नमन्नब्भासो दुरूवूणो, से तै अणाणुपुवी । से तं उव- णिहिआ खेत्ताणुपुवी । से तं खेत्ताणुपुवी (सू० १०३) ऊर्ध्वलोकक्षेत्रानुपूर्ध्या 'सोहम्मत्यादि, सकलविमानप्रधानसौधर्मावतंसकाभिधानयिमानविशेपोपलक्षि- १ द्वादश देवलोका गैवेयका अनुत्तरा इंपत्याग्भारा च ·कालानुपूर्वी सू.१०४- १५ अनुयोग तत्वात् सौधर्मः, एवं सकलविमानप्रधानेशानावतंसकविमान विशेपोपलक्षित ईशानः, एवं तत्तद्विमानाचतं. गलवारीया सकपाधान्पेन तत्तन्नाम वाच्यं, यारत् सफलविमानप्रधानाच्युतायतंसकाभिधानविमानविशेपोपलक्षितोड. च्युतः, लोकपुरूपस्य ग्रीवाविभागे भयानि विमानानि वेयकानि, नैपामन्यान्युत्तराणि विमानानि सन्ती- ॥ ९२॥ त्यनुत्तरविमानानि, ईपद्भाराकान्तपुरुपपन्नता अन्तेषितीपत्मागभारेति, अत्र प्रज्ञापकप्रत्यासत्तेरादौ सौध- मस्योपन्यासः, ततो व्यवहितादिरूपत्वात् क्रमेणेशानादीनामिति पूर्वानुपूर्वीत्वं, शेषभावना तुः पूर्वोक्तानु- सारतः कर्तव्येति क्षेत्रानुपूर्वी समाप्ता ॥ १०४ ॥ उक्ता क्षेत्रानुपूर्वी, साम्प्रतं प्रागुद्दिष्टामेय क्रमप्राप्तां काला- नुपूर्वी व्याचिख्यासुराह- से किं तं कालाणु० ?, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-उवणिहिआ य अणोवणिहिआ य (सू० १०४) । तत्थ णं जा सा उवणिहिआ सा ठप्पा, तत्थ णं जा सा अणोव- णिहिआ सा दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-णेगमववहाराणं संगहस्स य (सू० १०५)। से किं तं गमववहाराणं अणोवणिहिआ कालाणु०१, २ पंचविहा पण्णत्ता, तंजहा -अटुपयपरूवणया भंगसमुक्त्तिणया भंगोवदंसणया समोआरे अणुगमे (सू०१०६)। से किं तं गमववहाराणं अट्ठपयरूवणया ?, २ तिसमयहिइए आणु० जाव दससम- २० ॥ ९२ ॥ २४ ·कालानुवा सू.१०४. यट्टिईए आणु० संखिज्जसमयट्ठिईए आणु० असंखिज्जसमयट्टिईए आणु० एगसमय- टिईए अणाणु० दुसमयढिईए अवत्तवए, तिसमयठिइआओ आणुपुबीओ एगसम- यट्टिईआओ अणाणु० ओ दुसमयट्टिइआ अवत्तत्वगाई, से तं गमववहाराणं अट्ठप- यपरूवणया। एआए णं णेगमववहाराणं अट्ठपयपरूवणयाए किं पओअणं ?, एआए णं णेगमववहाराणं अटुपयपरूवणयाएं गमववहाराणं भंगसमुक्त्तिणया कजइ (सू० १०७).। से किं.तं गमववहाणं भंगसमुक्त्तिणया ?, २ अत्थि आणु० अस्थि अणाणु० अस्थि अवत्तंबए, एवं दवाणुपुवीगमेणं कालाणुपुवीएवि ते चेव छ- वीसं भंगा भाणिअवा जाव से तं गमववहाराणं भंगसमुकित्तणया । एआए णं णेगमववहाराणं भंगसमुक्त्तिणयाए कि पओअणं ?, एआए णं णेगमववहाराणं भंगसमुकित्तणयाए णेगमववहाराणं भंगोवदसणया कज्जई (.सू० १०८) से किं तं णेगमववहाराणं भंगोवदसणया ?, २ तिसमयट्टिईए आणु० एगसमयट्टिईए अणाणु० .१० ·अनुयोग. मलपारीया कालानुपूर्वी सू.१०४. १११ ॥ ९३॥ १५ दुसमयट्टिईए अवत्तबए, तिसमयढिईआ आणणुपुवीओ एगसमट्टिईआ अणाणुपु- वीओ दुसमयटिईआ अवत्तवगाई, अहवा तिसमयट्टिईए अ एगसमयढिईए अ आणु० अणाणु० अ, एवं तहा चेव दवाणु० गमेणं छवीसं भंगा भाणिअवा, जाव से तं 'णेगमववहाराणं भंगोवदंसणया (सू० १०९) । से किं तं समोआरे ? २ गमववहाराणं आणुव्दवाई कहिं समोअरंति ? किं आणुव्दवेहिं समोअरंति ? अणाणु दवेहिं० ?, एवं तिण्णिवि सट्टाणे समोअरंति इति. भाणिअवं । से तं समो- आरे (सू० ११० ) । से किं तं अणुगमे ?, २ णवविहे पण्णत्ते, तंजहा-संतपयपरूव- णया जाव अप्पाचहुं चेव ॥ १५॥ गमववहाराणं आणुपुव्वीदव्वाइं किं अस्थि ण- त्थि?, नियमा तिपिणवि अस्थि । णेगमववहाराणं आणुव्वाइं किं संखेज्जाई असं- खेजाई अणंताई?, तिण्णिवि नो संखिज्जाइ असंखेज्जाई नो अणंताई अवाक्षरगमनिका यथा द्रव्यानुपूया तथा कर्तव्या यावत् 'तिसमयहिईए आणुपुधी'त्यादि, अयः स- मगाः स्थितिपय परमाणुह्मणुफम्यणुकायनन्ताणुकस्कन्धपर्यन्तस्य व्रव्यविशेषस्य स त्रिसमयस्थितिव्यवि- २० ॥ ९३॥ २३ ·कालानुपूर्वी म. १०४. शेप आर्नुपूर्वीति, आह-ननु यदि द्रव्यविशेष एवानाप्पानुपूर्वी कथं तर्हि तस्य कालानुपूर्वीत्वं ?, नैतदेवम् , अभिप्रायापरिज्ञानाद, यतः समयनयलक्षणकालपर्यायविशिष्टमेन द्रव्यं गृहीतं, ततश्च पर्यायपर्यायिणोः कथञ्चिदभेदात् कालपर्यायस्य चेह प्राधान्येन विवक्षितत्वाद् द्रव्यस्यापि विशिष्टस्य कालानुपूर्वीत्वं न दुष्यति, मुख्य समयत्रयस्यैयात्रानुपूर्वीत्वं, किन्तु तद्विशिष्टद्रव्यस्यापि तदभेदोपचारात्तदुक्तं इति भावः, एवं चतुःसमय- स्थित्यादिष्यपि वाच्यं, यावद्दश समयाः स्थितिर्यस्य परमाण्वादिद्रव्यसङ्घातस्य स तथा, सोयाः समयाः स्थितिर्यस्य परमाण्वादेः स तथा, असहयेयाः समयाः स्थितिर्यस्य परमाण्वादेः स तथा, अनन्तास्तु समया द्रव्यस्य स्थितिरेव न भवति, खाभाव्याद् , इत्युक्तमेवेति, शेपा बहुचचन निर्देशादिभावना पूर्ववदेव, एक- समयस्थितिकं परमाण्वायनन्ताणुकस्कन्धपर्यन्तं द्रव्यमनानुपूर्वी, द्विसमयस्थितिकं तु तदेवावक्तव्यकमिति, शेपं पूर्वोक्तानुसारेग सर्व भावनीयं, याचद् द्रव्यप्रमाणद्वारे 'नो संखेनाई असंखेज्जाई नो अणंताई' इति, अस्य भावना-इह व्यादिसमयस्थितिकानि परमाण्या दिवव्याणि लोके यद्यपि प्रत्येकमनन्तानि प्राप्यन्ते तथापि समयत्रयलक्षणायाः स्थितेरेकखरूपत्वात् कालस्य चेह प्राधान्येन द्रव्यवहुत्वस्य गुणीभूतत्वात् त्रि- समयस्थितिकैरनन्तैरप्येकमेवानुपूर्वीद्रव्यम्, एवं चतुःसमयलक्षणायाः स्थितेरेकत्वादनन्तैरपि चतुःसमयस्थि- तिकद्रव्यैरेकमेवानुपूर्वीद्रव्यम्, एवं समयवृद्धया तावन्नेयं यावदसझयेयसमयलक्षणायाः स्थितेरेकत्वादनन्तै- रप्पसहयसमयस्थितिकैव्यैरेकमेवानुपूर्वीद्रव्यमिति, एवमसस्येयान्येवानानुपूर्वीद्रव्याणि भवन्ति, एव- ·अनुयोग मलपारीया कालानुपूरी सू. १०४. "२० मनानुपूर्व्ययक्तव्यद्रव्याण्यपि प्रत्येक्रमसाधेयानि वाच्यानि, अत्राह-नन्वेकसमयस्थितिकद्रव्यस्थानानु- पूर्वीत्वं द्विसमयस्थितिफस्य त्ववक्तव्यकत्वमुक्तं तत्र यद्यप्येकद्विसमय स्थितीनि परमाण्वादिद्रव्याणि लोके प्रत्येकमनन्तानि लभ्यन्ते तथाऽप्यनन्तरोक्तत्वादुक्तयुक्त्यैव समयलक्षणाया द्विसमयलक्षणायाश्च स्थितेरे- किकरूपत्वाद् द्रव्यपाहुल्यस्य च गुणीभूतत्वादेकमेवानानुपूर्वीद्रव्यमेकमेव चावक्तव्यकद्रव्यं वक्तुं युज्यते, न तु प्रत्येकमसहयत्वम्, अथ द्रव्यभेदेन भेदोऽङ्गीक्रियते तर्हि प्रत्येकमानन्त्यप्रसक्तिः, एकसमयस्थितीनां उपस्थितीनां च द्रव्याणां प्रत्येकमनन्तानां लोके सद्भावादिति, सत्यमेतत्, किन्त्वेकसमयस्थितिकमपि हभेदेन वर्तते तदिह भिन्नं विवश्पते, एवं द्विसमयस्थितिकमप्यवगाहभेदेन भिन्नं चिन्त्यते, लोके या अवगाहभेदाः सन्ति, प्रत्ययगाहं चैकद्विसमयस्थितिकानेकद्रव्यसम्भवादनानुपूर्व्यवक्तव्यक- पाणामाधारक्षेत्रभेदात् प्रत्येकमसश्ययत्वं न विहन्यते इति, अनया दिशाऽतिगहन मिदं सूक्ष्मधिया पालोचनीयमिति । क्षेत्रद्वारे गमववहाराणं आणु-दव्याई लोगस्स किं संखिज्जड्भागे होजा? असंखिजइभागे जा? संखेजेसु भागेसु वा होजा? असंखेजेसु भागेसु वा होजा ? सव्वलोए वा होजा?, एगं दव्यं पडुच्च संखेजइभागे वा होजा असंखेजड़भागे वा होजा संखेजेसु २५ ·कालानुपूर्वी वा भागेसु होज्जा असंखेजेसु वा भागेसु होजा देसूणे वा लोए होजा, नाणाद- व्वाइं पडुच्च नियमा सव्वलोए होज्जा, एवं अणाणुपुचीदव्वं,. आएसंतरेण वा' सव्वपुच्छासु होज्जा, एवं अवत्तव्वगदवाणिवि जहा खेत्ताणुपुव्वीए । फुसणा कालाणुपुवीएवि तहा चेव भाणिअव्वा । 'एग दर्घ पडुच लोगस्सासंखेजइभागे होजा, जाव देसूणे वा लोगे होज'त्ति, इह न्यादिसमयस्थितिक- द्रव्यस्य तत्तदरगाहसम्भवतः सोयादिभागवर्तित्वं भावनीयं, यदा न्यादिसंमयस्थितिका सूक्ष्मपरिणामः स्कन्धो देशोने लोकेऽवगाहते तदैकस्यानुपूर्वीद्रव्यस्य देशोनलोकवर्तित्वं भावनीयं, अन्ये तु 'पदेसूणे वा लोगे होज'त्ति पाठं मन्यन्ते, तत्राप्ययमेवार्थः, प्रदेशस्यापि विवक्षया देशत्वादिति, सम्पूर्णेऽपि लोके कस्मादिदं न प्राप्यत इति चेद्, उच्यते, सर्वलोकव्यापी अचित्तमहास्कन्ध एवं प्राप्यते, स च तद्व्यापितया एकमेय समयमवतिष्ठने, तत अर्ध्वमुपसंहारस्योक्तत्वात्, न चैकसमयस्थितिकमानुपूर्वीद्रव्यं भवितुमर्हति, व्यादिस: मयस्थितिकत्वेन तस्योक्तत्वात् , तस्माध्यादिसमयस्थितिकमन्यद् द्रव्यं नियमादेकेनापि प्रदेशेनोन एव लोके- |ऽवगाहत इति प्रतिपत्तव्यम् । अत्राह-नन्वचित्तमहास्कन्धोऽप्येकसमयस्थितिको न भवति, दण्डाद्यवस्था- समयगणनेन तस्याप्यष्टसमयस्थितिकत्वाद्, एवं च सति तस्याप्यानुपूर्वीत्वात् सम्पूर्णलोकव्यापित्वं युज्यते- . १० ·अनुयोग मतपारीया कालानुपूर्व ॥ ९५॥ १११ न पत्कुमिति, नैतदेवम् , अवस्थाभेदेन वस्तुभेदस्यह विवक्षितत्वात् , भिन्नाश्च परस्परं दण्डकपाटाद्यवस्था, ततस्तनेदेन वस्तुनोऽपि भेदाद् अन्यदेव दण्डकपाटाद्यवस्थाद्रव्येभ्यः सकललोकव्याप्यचित्तमहास्कन्धद्रव्यं, तचैकसमयस्थितिकमिति न तस्यानुपूर्वीत्वम्, एतचानन्तरमेव पुनर्वक्ष्यत इत्यलं विस्तरेण । अथवा यथा क्षेत्रानुपूया तथाऽनापि सर्वलोकव्यापिनोऽप्यचित्तमहास्कन्धस्य विवक्षामात्रमाश्रित्य एकस्मिन्नभ प्रदेशेऽ- प्राधान्याशोनलोफवर्तित्वं वाच्यम्, एकसमयस्थितिकस्यानानुपूर्वीद्रव्यस्य द्विसमयस्थितिकावक्तव्यकस्य च तत्र प्रदेशे प्राधान्याश्रयणादिति भावः, एवमन्यदपि आगमाचिरोधतो वक्तव्यमिति । 'नाणादघाई पडच णियमा सपलोए होजत्ति, श्यादिसमयस्थितिकद्रव्याणां सर्वलोकेऽपि भावादिति भावनीयम् । अनानुपूर्वी- द्रव्यचिन्तायां या क्षेत्रानुपूर्ध्या तथा अत्राप्येकद्रव्यं लोकस्यासहयेयभाग एव वर्तते, कथमिदम् ?, उ- च्पते, यत्कालत एकसमयस्थितिकं तत्क्षेत्रतोऽप्येकप्रदेशावगाढमेवेहानानुपूर्वीत्वेन विवक्ष्यते, तच लोकास- होयभाग एव भवति, 'आएसंतरेण वा सबपुच्छासु होजत्ति, अस्य भावना-इहाचित्तमहास्कन्धस्य दण्डायवस्थाः परस्परं भिन्नाः, आकारादिभेदात्, द्वित्रिचतुःप्रदेशकादिस्कन्धवत् , ततश्च ता एकैकसमय- त्तित्वात् धगनानुपूर्वीद्रव्याणि, तेषु च मध्ये किमपि कियत्यपि क्षेत्रे वर्तत इत्यनया विवक्षया किलैकमना- नुपूर्वीद्रव्यं मतान्तरेण सहयेयभागादिकासु पञ्चखपि पृच्छासु लभ्यते, एतच सूत्रेपु प्रायो न दृश्यते, टी- फास्त्येियं व्याख्यातमुपलभ्यत इति । नानाद्रव्याणि तु सर्वस्मिन्नपि लोके भवन्ति, एफसमयस्थितिक- २० ॥९५॥ २७ ·कालानुपूर्वी २. १०४ १११ द्रव्याणां सर्वत्र भावादिति । अयक्तष्पकद्रव्यचिन्तायां क्षेत्रानुपूर्व्यामिकद्रव्यं लोकस्यासस्येयभाग एव वर्तते, कथंमिति?, उच्यते, यत्कालतो दिसमयस्थितिकं तत् क्षेत्रतो द्विप्रदेशावगाढमेवेहावक्तव्यकत्वेन गृ- यते, तच लोकासश्वेयभाग एप स्याद् , अथवा द्विसमयस्थितिकं द्रव्यं खभावादेव लोकस्यासश्ययभाग एवावगाहते, न परतः, आदेशान्तरेण वा 'महाखंधवजमन्नदसु आइल्लचउपुच्छासु होज'त्ति, अस्य हृदयं-मतान्तरेण फिल द्विसमयस्थितिकमपि द्रव्यं किचिल्लोकस्य सयभागेऽवगाहते किश्चित्त्वसहयेये अन्यत्तु सहधेयेषु तद्भागेष्ववगाहते अपरं त्वसद्ध्येयेष्विति, महास्कन्धं वर्जयित्वा शेपद्रव्याण्पाश्रित्य यथोक्तस्वरूपाखाद्यासु चतमपु पृच्छाखेकमवक्तव्यकद्रव्यं लभ्यते, महास्कन्धस्य त्वष्टसमयस्थितित्वेनोक्तत्वान्न द्विसमयस्थितिकत्वसम्भव इति तद्वर्जनम्, अत एव सर्वलोकव्याप्सिलक्षणायाः पश्चमपृच्छाया अत्रासम्भवः, महास्कन्धस्यैव सर्वलोकव्यापकत्वात् , तस्य चावक्तव्यकत्वायोगादिति । एतदपि सूत्रं वाचनान्तरे कचिदेव दृश्यते । नानाद्व्याणि तु सर्वलोके भवन्ति, द्विसमयस्थितीनां सर्वत्र भावादिति । गतं क्षेत्रद्वारं, स्पर्शना- द्वारमप्येवमेव भावनीयं । कालद्वारे णेगमववहाराणं आणुपुव्वीदव्वाइं कालओ केवचिरं होंति?, एगं दव्वं पडुच्च जहपणेणं तिणि समया उक्कोसेणं असंखेनं कालं, नाणादव्वाइं पडुच्च सव्वद्धा, १० १३ ·नुयोग. लपारीया णेगमववहाराणं अणाणुपुव्वीदव्वाइं कालओ केवञ्चिरं होइ?, एगं दव्वं पडुच्च अजहन्नमणुकोसेणं एकं समयं नाणाव्वाइं पडुच्च सव्वद्धा, अवत्तव्वगव्वाणं पुच्छा, एगं दव्वं पडुच्च अजहण्णमणुकोसेणं [एकं]दो समया नाणादव्वाइं पडुच्च स- कालानुपूर्वी सू. १०४- ९६॥ व्वद्धा। २० 'एग वर्ष पहुंच जहपणेणं तिषिण समय'त्ति, जघन्यतोऽपि.त्रिसमयस्थितिकस्यैवानुपूर्वीत्वेनोक्तत्वादिति भाषः । 'उफोसेणं असंखेनं कालं ति असहयेयकालात् परत एकेन परिणामेन द्रव्यावस्थानस्यैवाभावा- दिति हृदयम् । नानाद्रव्याणि तु सर्वकालं भवन्ति, प्रतिप्रदेश लोकस्य सर्वदा तैरशून्यत्वादिति । अनानुपूर्व्य- वक्तव्याचिन्तायाम्-'अजहन्नमणुफोसेणं'ति जघन्योत्कृष्टचिन्तामुत्सृज्येत्यर्थः, न हि एकसमयस्थितिकस्यैवा- नानापूत्येि द्विसमयस्थितिकस्यैव चावक्तव्यकत्वेऽभ्युपगम्यमाने जघन्यतो(न्योत्कृष्टचिन्ता सम्भवतीति भावः, नानाद्रव्याणि तूभयत्रापि सर्वकालं भवन्ति, प्रतिप्रदेशं तैरपि सर्वदा लोकस्याशून्यत्वादिति ।।अन्तरदारे णेगमववहाराणं आणुपुब्बीदव्वाणमंतरं कालओ केवच्चिरं होइ ?, एगं दव्वं पडुच्च जपणेणं एग समयं उक्कोसेणं. दो समया नाणादव्वाइं पडुच्च नत्थि अंतरं । ॥१६॥ २५ ·नै० अन्तरं स. १११ णेगमववहाराणं अणाणुपुवीदवाणमंतरं कालओ केवचिरं होइ ?, एगं दत्वं पडुच्च ज- हपणेणं दो समया उक्कोसेणं असंखेनं कालं, णाणादवाई पडुच्च णत्थि अंतरं । णेग- मववहाराणं अवत्तबगदवाणं पुच्छा, एगं दवं पडुच्च जहण्णणं एगं समयं उक्को- सेणं असंखेनं कालं, णाणादवाइं पड्डुच्च णत्थि अंतरं । भागभावअप्पावडं चेव जहा खेत्ताणुपुबीए तहा भाणिअवाई, जाव से तं अणुगमे । से तं गमववहारांणं अ- णोवणिहिआ कालाणुपुबी (सू० १११) 'एगं दचं पडुच जहण्णेणं एकं समयंति, अत्र भावना-इह न्यादिसमयस्थितिक विवक्षितं किश्चिदेकमा- नुपूर्वीद्रव्यं तं परिणामं परित्यज्य यदा परिणामान्तरेण समयमेकं स्थित्वा पुनस्तेनैव परिणामेन व्यादिसम- यस्थितिकं जायते तदा जघन्यतया समयोऽन्तरे लभ्यते, 'उकोसेणं दो समय'त्ति, तदेव यदा परिणामा- न्तरेण द्वौ समयौ स्थित्वा पुनस्तमेव व्यादिसमयस्थितियुक्तं प्राक्तनं परिणाममासादयति तदा द्वौ समया- चुत्कृष्टतोऽन्तरे भवतः, यदि पुनः परिणामान्तरेण क्षेत्रादिभेदतः समयदयात्परतोऽपि तिष्ठेत्तदा तत्राप्या- नुपूर्वीत्वमनुभवेत्, ततोऽन्तरमेव न स्यादिति भावः । नानाद्रव्याणां तु नास्त्यन्तरं, सर्वदा लोकस्य तद १० १२.

·अनुयोग. मलपारीया नै अन्तरं ॥ ९७॥ १५ शून्यस्वादिति । अनानुपूर्वी चिन्तायां 'एगं दबं पडुच जहणणं दो समय'त्ति, एकसमयस्थितिकं द्रव्यं यदा परिणामान्तरेण समयद्वयमनुभूय पुनस्तमेचैकसमयस्थितिकं परिणाममासादयति तदा समयययं जघन्योs- न्तरकालः, यदि तु परिणामान्तरेणाप्येकमेव समयं तिष्ठेत् तदा अन्तरमेव न स्यात्, तत्राप्यनानुपूर्वीत्वाद् , अध समयदयात् परतस्तिष्ठेत्तदा जघन्यत्वं न स्यादिति भावः । 'उकोसेणं असंखेनं कालं ति, तदेव यदा परिणामान्तरेणासश्येयकालमनुभूय पुनरेकसमयस्थितिक परिणाममनुभवति तदोत्कृष्टतोऽसयेयोऽ- न्तरफाला प्राप्यते । आह-ननु यदि च अन्यान्यद्रव्यक्षेत्रसम्बन्धे तस्यानन्तोऽपि कालोऽन्तरे लभ्यते कि- मित्यसहय एयोक्तः?, सत्यं, किन्तु कालानुपूर्वापक्रमात् कालस्यैवेह प्राधान्यं कर्तव्यं, यदि त्वन्यान्यन्द्र- व्यक्षेत्रसम्पन्धतोऽन्तरकालयाहुल्पं क्रियते तदा तद्वारेणैवान्तरकालस्य यहुत्वकरणात्तयोयोरेव प्राधा- न्पमाश्रितं स्यान्न कालस्य, तस्मादेकस्मिन्नेव परिणामान्तरे यावान् कश्चिदुत्कृष्टः कालो लभ्यते स एवान्तरे चिन्त्यते, स चासल्येय एय, ततः परमेकेन परिणामेन वस्तुनोऽवस्थानस्यैव निपिद्धत्वादित्येवं भगवतः मुनस्य विपक्षावैचिन्पात् सर्वं पूर्वमुत्तरत्र चागमाविरोधेन भावनीयमिति । नानाद्रव्याणां तु नास्त्यन्तरं, प्रतिपदेशं लोफे सर्वदा तहाभादिति । अवक्तव्यकद्रव्यचिन्तायां 'जहाणेणं एगं. समयंति द्विसमयस्थितिक फिशियापकद्रव्यं परिणामान्तरेण समयमेकं स्थित्वा यदा पूर्वानुभूतमेव द्विसमयस्थितिकपरिणाममा- मादपति तदा समयो जघन्यान्तरकालः । 'उफोसेणं असंग्वेनं काले ति, तदेव यदा परिणामान्तरेणासलयेयं ॥ ९७॥ २५ ·नै० अन्तरं सू० १११ कालं स्थित्वा पुनस्तमेव पूर्वानुभूतं परिणाममासादयति तदाऽसह्यात उत्कृष्टोऽन्तरकालो भवति, आक्षे- पपरिहारावत्राप्यनानुपूर्वीवत् द्रष्टव्याविति । नानाद्रव्यान्तरं तु नास्ति, सर्वदा लोके तद्भावादिति । उक्त- मन्तरद्वारं, भागद्वारे तु यथा द्रव्यक्षेत्रानुपूर्दोस्तथैवानुपूर्वीद्रव्याणि शेपद्रव्येभ्योऽसहधेयै गैरधिकानि व्याख्येयानि, शेपद्व्याणि त्वानुपूर्वीद्रव्याणामसहयेयभाग एवं वर्तन्त इति, भावना वित्थं कर्तव्या-इहा- नानुपूर्व्यामेकसमयस्थितिलक्षणमेकमेव स्थानं लभ्यते, अवक्तव्यकेष्वपि द्विसमयस्थितिलक्षणमेकमेव तल्ल- भ्यते, आनुपूर्त्यां तु त्रिसमयचतुःसमयपश्चसमयस्थित्यादीन्येकोत्तरवृद्ध्याऽसहयेयसमयस्थित्यन्तान्यसथे- यानि स्थानानि लभ्यन्त इत्यानुपूर्वीद्रव्याणामसोयगुणत्वम्, इतरयोस्तु तदसयेयभागवर्तित्व मिति । भावद्वारे सादिपारिणामिकभाववर्तित्वं त्रयाणामपि पूर्ववद्भावनीयम् । अल्पबहुत्वद्वारे सर्वस्तोकान्यवक्तव्य- कद्रव्याणि, द्विसमयस्थितिकद्रव्याणां खभावत एव स्तोकत्वात् , अनानुपूर्वीद्रव्याणि तु तेभ्यो विशेषाधि- कानि, एकसमयस्थितिकद्रव्याणां निसर्गत एव पूर्वेभ्यो विशेषाधिकत्वाद् , आनुपूर्वीद्रव्याणां तु पूर्वेभ्योऽ- सङ्ख्यातगुणत्वं भागदारे भावितमेव शेषं तु क्षेत्रानुपूर्व्यायुक्तानुसारतः सर्वं वाच्यमिति । अत एव केपुचि द्वाचनान्तरेषु भागादिद्वारत्रयं क्षेत्रानुपूर्व्यतिदेशेनैव निर्दिष्टं दृश्यते, न तु विशेपतो लिखितमिति । 'से त'मित्यादि निगमनम् । उक्ता नैगमव्यवहारनयमतेनानोपनिधिकी कालानुपूर्वी, अथ संग्रहनयमतेन तामेव ज्याचिख्यासुराह- १० १३ ·अनुपोग मठधारीया ॥ ९८ ।। सं अनी. काला० अ- र्थपद०। औपनि सू.११२-४ से कि तं संगहस्स अणोवणिहिआ कालाणुपुब्बी?, २ पंचविहा . पण्णत्ता, तंजहा- अट्ठपयपरूवणया भंगसमुकित्तणया भंगोवदंसणया समोआरे अणुगमे ( सू० ११२ )। से किं तं संगहस्स अट्ठपयपरूवणया?, २ एआई पंचवि दाराई जहा खेत्ताणुपुवीए संगहस्स तहा कालाणु० एवि भाणिअव्वाणि, णवरं ठिइअभिलावो, जाव से तं अ- गुगमे । से तं संगहस्स अणोवणिहिआ कालाणु० ( सू० ११३)। गधा क्षेत्रानुामियं संग्रहमतेन प्राग्निर्दिष्टा तथाऽत्रापि वाच्या, नवरं "तिसमयटिइआ आणुपुची जाप असंगेजममगठिया आणुपुषी'त्यादि अभिलापः कार्यः, शेपं तु तथैवेति ॥ ११२-३ ॥ उक्ता संग्रह- मतेनाप्पनौपनिधिफी फालानुपूर्वी, तथा च सति अवसितस्तद्विचारः, इदानीं प्रागुद्दिष्टांमेवोपनिधिकी तां निर्दिविक्षुराह- से किं तं उवणिहिआ कालाणुपुरी ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुष्पच्छा- णु०अणाणु० । से किं तं पुव्वाणु० १, २ समए आवलिआ आण पाणू थोवे लवे मुहुत्ते २० ॥९८॥ 3.3. २४ ·ज कालानुपू- व्यासमया- दया सू. ११४ अहोरते पक्खे मासे उऊ अयणे संवच्छरे जुगे वाससए वाससहस्से वासस- यसहस्से पुवंगे पुत्वे तुडिअंगे तुडिए अडडंगे अडडे अववंगे अववे हुहुअंगे हुहुए उप्पलंगे उप्पले पउमंगे पउमे णलिणंगे णलिणे अत्थनिऊरंगे अत्थनिउरे अउअंगे अउए नउअंगे नउए पउअंगे पउए चूलिअंगे चूलिआ सीसपहेलिअंगे सीसपहेलिआ. पलिओवमे सागरोवमे ओसप्पिणी उस्सप्पिणी पोग्गलपरिअट्टे अतीतद्धा अणागतद्धा सवद्धा, से तं पुवाणु० । से किं तं पच्छाणु०१, २ सबद्धा अणागतद्धा जाव समए, से तं पच्छाणुसे किं तं अणाणु० १, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए अणं- तगच्छगयांए सेढीए अण्णमण्णभासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुवी । अहवा उव- णिहिआ कालाणुपुवी तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुत्री पच्छाणुपुटी अणा- णुपुवी। से किं तं पुवाणुपुवी ?, २ एगसमयठिइए दुसमयठिइए तिसमयठिइए जाव दससमयठिइए संखिजसमयठिइए असंखिजसमयठिइए, से तं पुवाणुपुवी। ܘ ·कालानुपू- अनुपोग मलधारीया ॥ ९९।। व्यों समया- दया. से किं तं पच्छाणुपुत्री ? २ असंखिजसमयट्ठिइए जावं एगसमयट्ठिइए, से तं पच्छा- णुपुदी। से किं तं अणाणुपुवी?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए असंखि- जगच्छगयाए सेढीए अन्नमन्नव्भासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुवी । से तं उवणि. हिआ कालाणुपुवी से कालाणुपुवी (सू० ११४) एकः समयः स्थितिर्यस्य द्रव्यविशेपस्य स तथा, एवं यावदसइयेयाः समयाः स्थितिर्यस्य स तथेति पूर्वानुपूर्वी, शेषभावना त्वत्र पूर्वोक्तानुसारेण सुकरैव । अथ कालविचारस्य प्रस्तुतत्वात्समयादेश्च कालत्वेन प्रसिद्धत्वाद् अनुपगतो विनेयानां समयादिकालपरिज्ञानदर्शनाच तद्विपयत्वेनैव प्रकारान्तरेण तामाह- 'अहो'त्यादि, तत्र समयो-वक्ष्यमाणस्वरूपः सर्वसूक्ष्मः कालांशः, स च सर्वप्रमाणानां प्रभवत्वात् प्रथमं नि- दिष्टः १, तैरसहोपैर्निप्पन्ना आपलिका २, सोया आवलिकाः 'आणत्ति आणः एक उच्छ्वास इत्यर्थः ३, ता एव सहोया निःश्वासः, अयं च सूत्रेऽनुक्तोऽपि द्रष्टव्यः, स्थानान्तरप्रसिद्धत्वादिति ४, द्वयोरपि फाला 'पाणु'त्ति एकः प्राणुरित्यर्थः ५, सप्तभिः प्राणुभिः स्तोकः ६, सप्तभिः स्तोकैलवः ७, सप्तसप्सत्या लवानां मुहर्तः ८, प्रिंशता मूहूरहोरानं ९, तैः पञ्चदशभिः पक्षः १०, ताभ्यां द्वाभ्यां मासः ११, मासद्वयेन ऋतुः १२, अतुप्रयमानमपनम् १३, अयनवयेन संवत्सरः १४ पञ्चभिस्तैर्युगं १५, विंशत्या युगैर्वर्षशतं १६, तैर्दश- २० ॥ ९९॥ २४ ·कालानुए व्यासमय दयासू. ११४ भिर्वर्षसहस्रं १७, तेषां शतेन वर्षशतसहस्र, लक्षमित्यर्थः १८, चतुरशीत्या च लक्षैः पूर्वाङ्गं भवति १९, तदपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं पूर्वं भवति २०, तच सप्ततिकोटिलक्षाणि पट्पञ्चाशच कोटिसहस्राणि वर्षाणाम् , उक्तं च--"पुवस्स उ परिमाणं सयरी खलु हुंति कोडिलक्खाउ । छप्पण्णं च सहस्सा योद्धघा वासको- डीणं ॥ १ ॥ स्थापना ७०५३००००००००००, इदमपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं त्रुटिताङ्गं भवति २१, एतदपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं पुटितं भवति २२, तदपि चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितमटटाङ्गं २३, एतदपि तेनैव गुण- फारेण गुणितमटटम् २४, एवं सर्वत्र पूर्वः पूर्वी राशिश्चतुरशीतिलक्षखरूपेण गुणकारेण गुणित उत्तरोत्तर- राशिरूपता प्रतिपद्यत इति प्रतिपत्तव्यं, ततश्च अववाहू २६ अपवं २६ हुहुकाङ्गं २७ हुहुकं २८ उत्पलाझं २९ उत्पलं ३० पद्माझं ३१ पद्मं ३२ नलिनाङ्गं ३३ नलिनं ३४ अर्थनिपूरा ३५ अर्थनिपूरं ३३ अयुताङ्गं ३७ अयुतं ३८ नयुताङ्ग ३९ नयुतं ४० प्रयुताङ्गं ४१ प्रयुतं ४२ चूलिकाङ्गं ४३ चूलिका ४४ शीपप्रहेलिकाझं ४५, एयमेते राशयश्चतुरशीतिलक्षखरूपेण गुणकारेण यथोत्तरं वृद्धा द्रष्टव्यास्ताव यावदिदमेव शीर्पग्रहेलि- काङ्गं चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं शीर्षप्रहेलिका भवति ४६, अस्याः खरूपमङ्कतोऽपि दर्यते ७५८२१३२५३०७- ३०१०२४११५७९७३५६९९७५६९६४०६२१८९६६८४८१८०१८३२९६ अग्रे च चत्वारिंशं शुन्यशतं १४०, तदेवं शीर्षप्रहेलिकायां सर्वानमूनि चतुर्णवत्यधिकशतसहयान्यङ्कस्थानानि भवन्ति, अनेन चैतावता कालमा- १ पूर्वस्य तु परिमाण सप्तति सलु भवन्ति कोटीलक्षा । पट्पञ्चाशय सहस्राणि योद्धव्या वर्षगोटीनाम् ॥ १॥ १३

·उत्कीर्जना-
नु.सू.११५
२०
अनुयोग० नेन केपाश्चिद् रनमभानारकाणां भवनपतिव्यन्तरसुराणां सुषमदुष्पमारकसम्भविनां नरतिरश्चां च यथास-
मरधारीयाम्भवमायूंपि मीयन्ते, एतस्माच परतोऽपि सङ्ख्येयः कालोऽस्ति, किंवनतिशयिनामसंव्यवहार्यत्वात् सर्प-
पायुपमपाश्चैव वक्ष्यमाणत्वाच नेहोक्तः, किं तर्हि ?, उपमामात्रमतिपाद्यानि पल्योपमादीन्येव, तत्र पल्योपम-
॥१०॥
सागरोपमे-अत्रैव वक्ष्यमाणखरूपे, दशसागरोपमकोटाकोटिमाना त्ववसर्पिणी, तावन्मानैवोत्सर्पिणी,
अनन्ता उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यः पुद्गलपरावर्तः, अनन्तास्ते अतीताद्धा, तावन्मानैवानागताद्धा, अतीतानागत-
वर्तमानकालखरूपा साढेत्येपा पूर्वानुपूर्वी, शेपभावना तु पूर्वोक्तानुसारतः सुकरैच, यावत् कालानुपूर्वी
समाप्ता ॥ ११४ ॥ साम्प्रतं प्रागुद्दिष्टामेवोत्कीर्तनानुपूर्वी विभणिपुराह-
से किं तं उकित्तणाणुपुत्री ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुवी पच्छाणु-
पुवी अणाणुपुवी । से किं तं पुवाणुपुवी ?, २ उसभे अजिए संभवे अभिणंदणे
सुमती पउमप्पहे सुपासे चंदप्पहे सुविहि सीतले सेजसे वासुपुजे विमले अणंते
धम्मे संती कुंथू अरे मल्ली मुणिसुबए णमी अरिटणेमी पासे वद्धमाणे, से तं पुवा-
णुपुवी। से किं तं पच्छाणुपुवी ?, २ वद्धमाणे जाव उसभे, से तं पच्छाणुपुवी ।
से किं तं अणाणुपुधी?, २ एआए चेन एगाइआए एगुत्तरिआए चउवीसगच्छग--
॥१०॥

·गणनानुष र्वी सू.११६ याए सेढीए अण्णमण्णभासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुत्वी । से तं उकित्तणाणु- पुवी (सू० ११५) उत्कीर्तनं-संशब्दनमभिधानोचारणं तस्यानुपूर्वी-अनुपरिपाटिः सा पूर्वानुपूादिभेदेन त्रिविधा, तत्र ऋषभः प्रथममुत्पन्नत्वात् पूर्वमुत्कीर्त्यते, तदनन्तरं क्रमेण अजितादय इति पूर्वानुपूर्वी, शेपभावना तु पूर्ववद् , अत्राह-ननु औपनिधिक्या द्रव्यानुपूा अस्याश्च को भेदः, उच्यते, तत्र द्रव्याणां विन्यासमानमेव पूर्वा- नुपूादिभावेन चिन्तितम्, अत्र तु तेपामेव तथैवोत्कीर्तनं क्रियत इत्येतावन्मात्रेण भेद इति, भवत्वेवं, किन्त्वावश्यकस्य प्रस्तुतत्वादुत्कीर्तनमपि सामायिकाद्यध्ययनानामेव युक्तं, किमित्यप्रक्रान्तानां पभादीनां तद्विहितमिति?, सत्यं, किन्तु सर्वव्यापकं प्रस्तुतशास्त्रमित्यादावेवोक्तं, तद्दर्शनार्थमृपभादिसूत्रान्तरोपादानं, भगवतां च तीर्थप्रणेतृत्वात् तत्स्मरणस्य समस्तश्रेयःफलकल्पपादपत्वाद् युक्तं तन्नामोत्कीर्तनं, तद्विपयत्वे- न चोक्तमुपलक्षणत्वादन्यत्रापि द्रुष्टव्यमिति, शेपं भाविताथै यावत् 'से त'मित्यादि निगमनम् ॥ ११५ ॥ इदानीं पूर्वोद्दिष्टामेव गणनानुपूर्वीमाह- से किं तं गणणाणुपुत्री ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुवी पच्छाणुपुवी अणाणुपुवी।से किं तं पुव्वाणुपुवी ?, २ एगो दस सयं सहस्सं दस सहस्साई सय- १३

·अनुपोग
गणनानुपू
मतपारीया|
नौ सू.११६
सहस्सं दस सयसहस्साई कोडी दस कोडीओ कोडीसयं दस कोडिसयाई, सें तं पुव्या-
णुपुयी । से किं तं पच्छाणुपुवी?, २ दस कोडिसयाइं जाव एको, से तं पच्छा-
णुपुब्बी । से किं तं अणाणुपुव्वी?, २ एआए चेव एगाइआए एगुत्तरिआए दसको-
डिसयगच्छगयाए सेढीए अन्नमन्नब्भासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुव्वी। से तं
गणणाणुपुवी (सू० ११६)
गणनं-परिसमानं एकं द्वे त्रीणि चत्वारि इत्यादि तस्य आनुपूर्वी-परिपाटिगणनानुपूर्वी, अनोपलक्ष-
णमाप्रमुदाहर्तुमाह-'पर्गे'त्यादि सुगमम् , उपलक्षणमात्रं चेदमतोऽन्येऽपि सम्भविनः सयाप्रकारा अत्र
द्रष्टव्याः, उत्कीर्तनानुपूर्त्या नाममात्रोत्कीर्तनमेव कृतम् अत्र त्वेकादिसहयाभिधानमिति भेदः । 'से
समित्यादि निगमनम् ॥ ११६ ॥ अथ प्रागुद्दिष्टामेव संस्थानानुपूर्वीमाह..
से किं तं संठाणाणुपुत्री ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहां-पुवाणुपुवी पच्छाणुपुत्री
अणाणुपुची । से किं तं पुवाणुपुवी ?, २ समचउरंसे निग्गोहमंडले सादी खुजे
वामणे झुंडे, से तं पुव्याणपुयी। से किं तं पच्छाणुपुब्बी ?, २हुंडे जाय समचउरंसे,
२०
॥१०१॥

·संस्थानानु पूर्वी ब. से तं पच्छाणुपुब्धी । से किं तं अणाणुपुवी ?, २ एआएं चेव एगाइआए एयुत्तरि- आए छगच्छगयाए सेढीए अन्नमनभासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुव्वी । से तं सं. ठाणाणुपुव्वी (सू० ११७) आकृतिविशेषाः संस्थानानि तानि च जीवाजीवसम्बन्धित्वेन द्विधा भवन्ति, तत्रेह जीवसम्बन्धीनि तत्रापि पोन्द्रियसम्बन्धीनि वमिष्टानि, अतस्तान्याह-'समचउरंसें'त्यादि, तत्र समाः-शास्त्रोक्तलक्षणावि- संवादिन्यश्चतुर्दिग्यर्तिनः अवपवरूपाश्चतस्रोऽसयो यन्न तत् समासान्तात्प्रत्यये समचतुरस्र संस्थानं, तुल्या- रोहपरिणाहः सम्पूर्णलक्षणोपेतागोपागावययः स्वाहलाष्टाधिकशतोच्छूयः सर्वसंस्थानप्रधानः पञ्चेन्द्रियजीव- शरीराकारविशेप इत्यर्थः १, नाभेरुपरि न्यग्रोधवन्मण्डलम्-आयसंस्थानलक्षणयुक्तत्वेन विशिष्टांकारं न्यग्रो- धमण्डलं, न्यग्रोधो-घटवृक्षा, यथा 'चायमुपरि वृत्ताकारतादिगुणोपेतत्वेन विशिष्टाकारो भवत्यधस्तु न तथा, एवमेतदपीति भावः २, सह आदिना-नाभेरधस्तनकायलक्षणेन वर्तत इति सादि, ननु सर्वमपि संस्थान- मादिना सहैव वर्तते ततो निरर्थक सादित्वविशेषणं, सत्यं, किं त्वत एव विशेषणवैफल्यप्रसङ्गादायसंस्था- नक्षलणयुक्त आदिरिह गृह्यते, ततस्तथाभूतेन आदिना सह यद्वर्तते नाभेस्तूपरितनकाये आद्यसंस्थानल- क्षणविकलं तत्सादीति तात्पर्यम् ३, यत्र पाणिपादशिरोग्रीवं समग्रलक्षणपरिपूर्ण शेपं तु हृदयोदरपछलक्षण १० ·अनुयोग मलपारीगा सामाचा- योनुपूर्वी ॥ १०२॥ मोठं-लक्षणाहीनं तत् कुन्ज ४, यत्र तु हृदयोदरपृष्ठं सर्वलक्षणोपेतं शेपं तु हीनलक्षणं तद्वामनं, कुजवि- परीतमित्यर्थः ५, यत्र सर्वेऽप्यवयवाः प्रायो लक्षणविसंवादिन एव भवन्ति तत्संस्थानं हुण्डमिति ६। अत्र च सर्वप्रधानत्वात् समचतुरस्रस्य प्रथमत्वं, शेपाणां तु यथाक्रमं हीनत्वाद् द्वितीयादित्वमिति पूर्वानुपूर्वीत्वं, शेषभायना पूर्ववदिति । आह-पदीत्थं संस्थानानुपूर्वी प्रोच्यते तर्हि संहननवर्णरसस्पर्शाद्यनुपूयॊ ऽपि वक्त- पाः स्युः, तथा च सत्यानुपूर्वीणामियत्व विशीर्यते, ततो निष्फल एव प्रागुपन्यस्तो दशविधत्वसङ्ख्या- नियम इति, सत्यं, किन्तु सर्वासामपि तासां वक्तुमशक्यत्वादुपलक्षणमात्रमेवायं सङ्ख्या नियमः, एतदनु- सारेणान्या अप्पेता अनुसतव्या इति तावल्लक्षयामा, सुधिया त्वन्यथाऽपि वाच्यं, गम्भीरार्थत्वात् परममुनि- प्रणीतसूत्रविवक्षायाः, एवमुत्तरत्रापि वाच्यमित्यलं विस्तरेण ॥ ११७ ॥ सामाचार्यानुपूर्वी विवक्षुराह- से किं तं सामायारीआणुपुवी ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुवी पच्छा- णुपुदी अणाणुपुवी। से किं तं पुवाणुपुत्री ?, २ इच्छामिच्छातहकारो आवस्सिआ य निसीहिआ।आपुच्छणा य पडिपुच्छा छंदणा य निमंतणा ॥१६॥ उवसंपया य काले सामायारी भवे दसविहा उ ॥ से तं पुवाणुपुची । से किं तं पच्छाणुपुवी ?, २ उव- संपया जाय इच्छागारो, से तं पच्छाणपुदी । से किं तं अणाणपुवी?, २ एआप २० , ॥१०२। २५ ·दिशधा सा- माचारी सू. ११८ नेव गगाइआए पगुत्तरिआए दसगच्छगयाए सेंढीए अन्नमन्नभासो दुरूवूणो, से तं अणाणुपुब्बी, से तं सामायारीआणुपुवी (सू० ११८) सत्र ममागरणं समागार:-शिष्टजनाचरितः क्रियाकलापस्तस्य भाव इति (उपमाने पतिः ५०९ तत्त्वो भारे ११० पूण १५१९ इति फा० रू०) यण्मत्यये स्त्रियामीकारे च सामाचारी, सा च त्रिंविधा-ओघनियु- परामिदिनार्थरूपा गोषसामाचारी १, इच्छामिच्छामर्थविपया दशधासामाचारी २, निशीथकल्पाचभि- दिनमापमित्तपदायिभागविषया पदविभागसामाचारी ३, उक्तं च-"सामायारी तिचिहा ओहे दसहा पय- गिमागे ति, तह दशासामागारीमाश्रियोक्तम्-'इच्छामिच्छातहफारों'इत्यादि, अत्र कारशन्दः प्रत्येक- मभिमम्यगने नतोषणमिचया-विवक्षितक्रियाप्रत्यभ्युपगमस्तया करणमिच्छाकारः, आज्ञावलाभियोगरहितो पापार इलाः १, मिथ्या-असदेत यन्मयाऽऽचरितमिवेयं करणं मिथ्याकारः, अकृत्ये कस्मिँश्चित् कृते मिथ्या- रिवामियं न पुनर्गा भगयमित तथैवैतन्मवेष्टितमतो दुप्कृतं-दुराचीर्णम् इत्येवमसक्रियानिवृत्यभ्यु- पगमो मिध्याफार इति तात्पर्यम् २, सूत्रव्याख्यानादौ प्रस्तुते गुरुभिः कस्मिंश्चिद् वचस्युदीरिते सति यथा भगन्तः प्रतिपादपन्नि तथैवैतदिलोफरणं तथाकारः, अविकल्पगुर्वाज्ञाभ्युपगम इत्यर्थः ३, अवश्यकत- पमापा तर मया आवश्यकी-ज्ञानावालम्यनेनोपाश्रयात् यहिरवश्यंगमने समुपस्थिते अवश्यं कर्त- १३ IREOशिरिया मोरे या परिभागे शी.

·अनुमोग
मतभारीपा
दशधा सा-
माचारी
सू. ११८
॥१०३॥
परमिदमतो गच्छाम्पहमित्येवं गुरु प्रति निवेदना आवश्यकीति हृदयं ४, निपेघे भया नैपेधिकी उपाश्रया-
हिः कर्तव्यन्यापारेप्यवसितेपु पुनस्तत्रैव प्रविशतः साधोः शेपसाधूनामुत्रासादिदोपपरिजिहीर्पया यहिा-
पारनिपेगेनोपाअगप्रवेशसूचनान्नैपेधिफीति परमार्थः ५, भदन्त ! करोमीदमित्येवं गुरोः प्रच्छनमाप्रच्छना ६,
एफदा पृष्ठेन गुरुणा नेदं कर्तव्यमित्येवं निपिद्धस्य विनेयस्य किञ्चिबिलम्व्य ततश्चेदं चेदं चेह कारणमस्त्यतो
यदि पूज्या आदिशन्ति तदा करोमीत्येवं गुरोः पुनः प्रच्छनं प्रतिप्रच्छना, अधया ग्रामादौ प्रेपितस्य गमनकाले
पुनः प्रच्छनं प्रतिप्रच्छना७, 'छन्द छदिसंवरण इत्यस्यानेकार्थत्वात् कुरु ममानुग्रहं परिभुवेदमित्येवं पूर्वानी-
ताशनाविपरिभोगविपये साधूनामुत्साहना छन्दना ८, इदं वस्तु लब्ध्या ततोऽहं तुभ्यं दास्यामीत्येवमद्या-
पगृहीतेनाशनादिना साधूनामामनणं निमन्त्रणा, उक्तं च-"पुगहिएण छंदण निमंतणा होइऽगहिएण"-
ति ९, पदीयोऽहमित्येवं श्रुतानार्धमन्यदीयसत्ताभ्युपगम उपसम्पदिति १० । एवं एते दशप्रकाराः काले यथा-
पं प्रस्ताये विधीयमाना- दशविधा सामाचारीति गाथार्थः ॥ इह धर्मस्यापरोपतापमूलत्वादिच्छाकारस्याज्ञा-
पलाभियोगलक्षणपरोपतापयर्जकत्वात् प्राधान्यात् प्रथममुपन्यासः, अपरोपतापकेनापि च कथञ्चित् स्खलने
मिध्पानुकृतं दातव्यमिति तदनन्तरं मिथ्याकारस्य, एतौ च गुरुवचनप्रतिपत्तायेव ज्ञातुं शक्यौ, गुरुपचन
पताफारफरणेनैव सम्पक प्रतिपनं भवतीति तदनन्तरं तथाकारस्य, प्रतिपन्नगुरुवचनेन चोपाश्रयादहि-
न पदमा निमन्त्रणा भयपदोन.
॥१०३॥

·भावानुपूर्वी सू० ११९ निर्गच्छता गुरुपच्छापूर्वकं निर्गन्तव्यमिति तथाकारानन्तरं तंत्एच्छारूपाया आवश्यक्याः, पहिर्निगतेन च नैषे- धिकीपूर्वकं पुनः प्रविष्टव्यमिति तदनन्तरं नैपेधिक्याः, उपाश्रयप्रविष्टेन च गुरुमापृच्छय सकलमनुष्ठेयमिति तदनन्तरमामच्छनाया, आएष्टे च निपिढे पुनः प्रष्टव्यमिति तदनन्तरं प्रतिप्रच्छनायाः, प्रतिप्रश्ने चानुज्ञाते- नाशनायानीय तत्परिभोगाय साधव उत्साहनीया इति तदनन्तरं छन्दनायाः, एपा च गृहीत एवाशनादौ स्थादू अगृहीते तु निमन्त्रणैवेति तदनन्तरं निमन्त्रणांयाः, इयं च सर्वाऽपि निमन्त्रणापर्यन्ता सामाचारी गुरूपस- म्पदमन्तरेण न ज्ञायत इति तदनन्तरमुपसम्पद उपन्यास इति पूर्वानुपूर्वीत्वसिद्धिरिति । शेषं पूर्ववदिति ॥ ११९ ॥ अथ भावानुपूर्वीमाह- से किं तं भावाणुपुत्री ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-पुवाणुपुबी पच्छाणुपुवी अणाणुपुवी। से किं तं पुवाणुपुवी?, २ उदइए उवसमिए खाइए खओवसमिए पारिणामिए संनिवाइए, से तं पुवाणुपुब्बी । से किं तं पच्छाणुपुत्री ?, २ सन्निवाइए जाव उदइए, से तं पच्छाणुपुब्बी। से किं तं अणाणुपुत्वी?, २ एआए चेव एगा- इआए एगुत्तरिआए छगच्छगयाए सेढीए अन्नमन्नन्भासो दुरुवूणो, से तं अणाणु- पुब्बी। से तं भावाणुपुव्वी, सेतं आणुपुवी, आणुपुव्वीति पदं समत्तं (सू० ११९) १३ ·'अनुयोग मलपारीया दशान्तना ॥१०४॥ मानि सू- १२० इह तेन तेन रूपेण भवनानि भावाः-वस्तुपरिणामविशेषा:-औदयिकादयः, अथवा तेन तेन रूपेण भव- न्तीति भावास्त एव, यदा भवन्ति तैः तेभ्यस्तेषु वा सत्सु प्राणिनस्तेन तेन रूपेणेति भावा यथोक्ता एय, तेपामानुपूर्वी-परिपाटिर्भावानुपूर्वी, औदयिकादीनां तु खरूपं पुरस्तान्यक्षेण वक्ष्यते, अत्र च नारकादिगति- रोदपिको भाव इति वक्ष्यते, तस्यां च सत्यां शेपभावाः सर्वेऽपि यथासम्भवं प्रादुर्भवन्तीति शेषभावाधार- त्वेन प्रधानत्वादोदपिकस्य प्रथममुपन्यासः, ततश्च शेपभावपञ्चकस्य मध्ये औपशमिकस्य स्तोकविषयत्वात् स्तोकतया प्रतिपादयिष्यत इति तदनन्तरमौपशमिकस्य, ततो बहुविपयत्वात् क्षायिकस्य, ततो बहुतरवि- पयत्वात् क्षायोपशमिकस्य, ततो यहुतमविषयत्वात् पारिणामिकस्य, ततोऽप्येपामेव भावानां द्विकादिसं- योगसमुत्थत्वात् सान्निपातिकस्योपन्यास इति पूर्वानुपूर्वीक्रमसिद्धिरिति । शेपं पूर्वोक्तानुसारेण भावनी- पम् । तदेवमुक्ताः प्रागुद्दिष्टा दशाप्यानुपूर्वीभेदाः, तद्भणने चोपक्रमप्रथमभेदलक्षणा आनुपूर्वी समासा ॥१२०॥ साम्प्रतमुपफमस्यैव प्रागुद्दिष्टं द्वितीयं भेदं व्याचिख्यासुराह- से किं तं णामे ?, णामे दसविहे पण्णत्ते, तंजहा-एगणामे दुणामे. तिणामे चउ- णामे पंचणामे छणामे सत्तणामे अट्ठणामे नवणामे दसणामे (सू० १२०) यह जीवगतज्ञानादिपर्यायाजीवगतरूपादिपर्यायानुसारेण प्रतिवस्तु भेदन नमति-तदभिधायकत्वेन प्रवर्तत २० ॥१०४॥ २५.

·एकनाम सू.१२१ इति नाम, वस्त्यभिधानमित्यर्थः, उक्तं च-"जंवत्युणोऽभिहाणं पज्जयभेयाणुसारि तं नाम। पइभेअंजं नमई पड़- भेजाइ जं भणिअं॥१॥” इदं च दशप्रकार, कथमित्याह-एगनामें' इत्यादि, इह येन केनचिन्नाना एके- नापि सता सर्वेऽपि विवक्षितपदार्थी अभिधातुं शक्यन्ते तदेकनामोच्यते, यकाभ्यां तु नामभ्यां द्वाभ्या- मपि सर्व विवक्षितं वस्तुजातमभिधानद्वारेण संगृह्यते तद् द्विनाम, यैस्तु विभिर्नामभिः सर्वेऽपि विवक्षित- पदार्था अभिधातुं शक्यन्ते तत् निनाम, यैस्तु चतुर्भिर्नामभिः सर्व विवक्षितं वस्त्वभिधीयते तचतुर्नाम, एव- मनया दिशा ज्ञेयं, यावद् यैर्दशभिर्नामभिः सर्व विवक्षितं वस्तु प्रतिपाद्यते तद् दशनामेति ॥ १२० ॥ तत्र 'ययोदेश निर्देश' इत्येफनामोदाहरन्नाह- से कि तं एगणाम?, २-णामाणि जाणि काणिवि दवाण गुणाण पजवाणं च । तेसि आगमनिहसे नामंति परूविआ सपणा ॥ १७ ॥ से तं एगणामे (सू० १२१) 'नामाणि गाहा' व्याख्या-'द्रव्याणां' जीवाजीवभेदानां 'गुणानां' ज्ञानादीनां रूपादीनां च तथा पर्यायाणां' नारकखादीनामेकगुणकृष्णत्वादीनां च नामानि-अभिधानानि यानि कानिचिल्लोके रूढानि, तद्यथा-जीवो जन्तुरात्मा प्राणीत्यादि, आकाशं नमस्तारापथो व्योमाम्परमित्यादि, तथा ज्ञानं बुद्धिर्योध इत्यादि, तथा रूपं रसो गन्ध इत्यादि, तथा नारफस्तिर्य मनुष्य इत्यादि, एंकगुणकृष्णो द्विगुणकृष्ण इत्यादि, तेषां सर्वेपामप्य- १ यानुनोऽभिधानं पायनेरासारि तत् नाम । प्रतिभेद यग्नमति प्रतिमेद याति यद्भणितम् ॥१॥ १० १३ ·। Aaik अनुयोग. मलधारीया द्विनाम सू. १२२ १५. ॥१०५॥ भिधानानामागम एव निकपो-हेमरजतकल्पजीवादिपदार्थखरूपपरिज्ञानहेतुत्वात् कषपटकस्तस्मिन्नामेव्ये- वरूपा संज्ञा-आख्या प्ररूपिता-व्यवस्थापिता, सर्वाण्यपि जीवो जन्तुरित्यायभिधानानि नामत्वसामान्याव्य- भिचारादेकेन नामशब्देनोच्यन्त इति भावः, तदेवमिहैकेनाप्यनेन नामशब्देन सीण्यपि लोकरूढाभिधा- नानि वस्तूनि प्रतिपाद्यन्त इत्येतदेकनामोच्यते, एफ सन्नामैकनामेतिकृत्वा इति गाथार्थः । 'से तं एगणामेत्ति निगमनम् ॥ १२१ ॥ से किं तं दुनामे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-एगक्खरिए अ अणेगक्खरिए अ, से किं तं एगक्खरिए ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा--हीः श्रीः धीः स्त्री, से तंएगक्ख- रिए । से किं तं अणेगक्खरिए ?, २ कन्ना वीणा लता माला, से तं अणेगक्खरिए । अहवा दुनामे दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-जीवनामे अ.अजीवनामे अ, से किं तं जीव- णामे?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-देवदत्तो जण्णदत्तो विण्हुदत्तो सोमदत्तो, से तं जीवनामे। से किं तं अजीवनामे ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-घडो पडो कडोरहो, सेतं अजीवनामे।अहवा दुनामे दुविहे पपणत्ते, तंजहा-विसेसिए अ अविसेसिए अ। अ- २० ॥१०५॥ २५ ·द्विनाम सू. १२२ विसेसिए दवे विसेसिए जीवदवे अजीवदवे अ,.अविसेसिए जीवदवे विसेसिए णेर- इए तिरिक्खजोणिए मणुस्से देवे, अविसेसिए णेरइए विसेसिए रयणप्पहाए सकरप्पहाएं वालुअप्पहाए पंकप्पहाए धूमप्पहाए तमाए तमतमाए, अविसेसिए रयणप्पहापुढवि- रइए विसेसिए पजत्तए अ अपजत्तए अ, एवंजाव अविसेसिए तमतमापुढवीणेरइए विसेसिए पजत्तए अ अपजत्तए । अविसेसिए तिरिक्खजोणिए विसेसिए एगिदिएं वेइंदिए तेइंदिए चउरिदिए पंचिंदिए, अविसेसिए एगिदिए विसेसिए पुढविकाइए आउकाइए तेउकाइए वाउकाइए वणस्सइकाइए, अविसेसिए पुढविकाइए विसेसिए सुहुमपुढविकाइए अ वादरपुढविकाईए अ, अविसेसिए सुहुमपुढविकाइए विसे- सिए पज्जत्तयसुहुमपुढविकाइए अ अपज्जत्तयसुहुमपुढविकाइए अ, अविसेसिए अ वादरपुढविकाइए विसेसिए पज्जत्तयवादरपुढविकाइए अ अपजत्तयवादरपुढविकाइए अ, एवं आउकाइए तेउकाइए वाउकाइए वणस्सइकाइए अविसेसिअविसेसिअपज- १० ·अनुयोग. मलधारीया द्विनाम सू. १२८ तयअपज्जत्तयभेदेहिं भाणिअवा । अविसेसिए बेइंदिए विसेसिए पज्जत्तयबेइंदिए अ अपज्जत्तयवेइंदिए अ, एवं तेइंदिअचउरिंदिआवि भाणिअवा । अविसेसिए पंचिंदिअतिरिक्खजोणिए विसेसिए जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिए थलयरपंचिं- दिअतिरिक्रूखजोणिए खयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अविसेसिए जलयरपंचिं- दिअतिरिक्खजोणिए विसेसिए समुच्छिमजलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ गम्भ- वक्कंतिअजलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ, अविसेसिए समुच्छिमजलयरपंचेंदिय- तिरिक्खजोणिए विसेसिए अ पजत्तयसमुच्छिमजलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए. अ अपजत्तयसंमुच्छिमजलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए, अविसेसिए गम्भवक्रतियजल- यरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए विसेसिए पज्जत्तयगव्भवकंतिअंजलयरपंचिंदिअतिरिक्ख- जोणिए अ अपज्जत्तयगम्भवतिअजलयरपंचिदिअतिरिक्खजोणिए अ, अविसेसिए थलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए विसेसिए चउप्पयथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए २० ॥१०६, ·द्विनाम सू. १२२ ५ अपरिसप्पथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ,अविसेसिए चउप्पयथलयरपं० विससिए संमुच्छिमचउप्पयथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ गभवतिअचउप्पयथलयरपं- चिंदिअतिरिक्खजोणिए अ, अविसेसिए संमुच्छिमचउप्पयथलयर० विसेसिए पज्ज- त्यसमुच्छिमचउप्पयथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ अपजत्तयसंमुच्छिमचउप्प- यथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ, अविसेसिए गब्भवतिअचउप्पयथलयरपं- चिंदिअ० विसेसिए पज्जत्तयगन्भवतिअचउप्पयथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ अपजत्तयगम्भवकंतिअचउप्पयथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ, अविसेसिए परिस- प्पथलयर० विसेसिए उरपरिसप्पथलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ भुअपरिसप्पथल- यरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ, एतेऽवि संमुच्छिमा पज्जत्तगा अपज्जत्तगा य गभ- वक्रतिआवि पजत्तगा अपजत्तगा य भाणिअवा । अविसेसिए खहयरपंचिदिअ० वि- सेसिए समुच्छिमखहयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ गभवतिअखहयरपंचिंदिअ- है ·अनुयोग. मलधारीया द्विनाम सू..१२२ ॥१०७॥ तिरिक्खजोणिए अ, अविसेसिए समुच्छिमखहयरपंचिं. विसेसिए पजत्तयसंमुच्छिम- खहयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिए अ अपजत्तयसंमुच्छिमखहयरपंचिंदिअतिरिक्खजो. णिए, अविसेसिए गम्भवकंतिअखयरपंचिं० विसेसिए पज्जत्तयगब्भवकंतिअखहयरपं- चिंदियतिरिक्खजोणिए अ अपज्जत्तयगम्भवकंतिअखहयरपेंचिंदिअतिरिक्खजोणिए य । •अविसेसिए मणुस्से विसेसिए संमुच्छिममणुस्से अगम्भवकंतिअमणुस्से अ, अविससि- पं संमुच्छिममणुस्से विसेसिए पज्जत्तगसंमुच्छिममणुस्से अ अपज्जत्तगसंमुच्छिममणुस्से अ, अविसेसिए गम्भवकंतिअमणुस्से विसेसिए कम्मभूमिओ य अकम्मभूमिओ ये अंतरदीवओ य संखिजवासाउय असंखिजवासाउय पज्जत्तापजत्तओ । अविसेसिए देवे विसेसिए भवणवासी वाणमंतरे जोइसिए वेमाणिए अ, अविसेसिए भवणवा-, सी विसेसिए असुरकुमारे नागकु सुवण्णकु० विजुकु० अम्गिकु० दीवकु० उदधिकुछ दि- साकु० घाउकु० थणिअकुमारे, ससिपि अविसेसिअविसेसिअपजत्तगअपजत्तगभेदा २० ॥१०७।

·द्विनाम सू. १२२. भाणिअवा । अविसेसिए वाणमंतरे विसेसिए पिसाए भूए जक्खे रक्खसे किण्णरे किंपुरिसे महोरगे गंधवे, एतेसिपि अविसेसिअविसेसिअपज्जत्तयअपजत्तगभेदा भाणि- अवा। अविसेसिए जोइसिए विसेसिए चंदे सूरे गहगणे नक्खत्ते तारारूवे, एतेसिपिअ- विसेसियविसेसियपज्जत्तयअपज्जत्तयभेआ भाणिवा । अविसेसिए वेमाणिए विसेसिए कप्पोवगे अ कप्पातीतगे.अ, अविसेसिए कप्पोवगे विसेसिए सोहम्मए ईसाणए सणंकुमारए माहिंदए वंभलोए लंतयए महासुकए सहस्सारए आणयए पाणयएं आरणए अचुयए, एतेसिपि अविसेसिअविसेसिअअपजत्तगपजत्तगभेदा भाणिअवा । अविसेसिए कप्पातीतए विसेसिए गेवेज्जए अ अणुत्तरोववाइए अ, अविसेसिए गेवेज्जए विसेसिए हेट्ठिम. मज्झिम. उवरि. अविसेसिए हेट्ठिम० विसेसिए हेछिमहेटिमगेवेजए हेटिममज्झिमगेवेजए हिटिमउवरिमगेवेजए, अविसेसिए मज्झिमगेविजए विसेसिए हि- हिममज्झिमगेविजए मज्झिममज्झिमगेवेजए मज्झिमउवरिमगेवेजए, अविसेसिए उव- १४ ·अनुयोग मलपारीया द्विनाम सू. १२२ ॥१०८॥ ?% रिमगेवेजए विसेसिए उवरिमहेट्ठिमगेवेज्जए उवरिममझिमगेवेज्जए उवरिमउवरिमगेवे- जए अ, एतेसिपि सवेसि अविसेसिअविसेसिअपजत्तगापज्जत्तगभेदा भाणिअवा । अविसेसिए अणुत्तरोववाइए विसेसिए विजयए वेजयंतए जयंतए अपराजिअए सबट्ठसिद्धए अ, एतेसिंपि सवेसिं अविसेसिअविसेसिअपज्जत्तगापजत्तगभेदा भाणि- अवा । अविसेसिए अजीवदवे विससिए धम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थि. काए पोग्गलत्थिकाए अद्धासमए अ, अविसेसिए पोग्गलस्थिकाए विसेसिए परमाणु- पोग्गले दुपएसिए तिपएसिए जाव अणंतपएसिए अ, से तं दुनामे (सू० १२२) यत एवेदं द्विनामात एव द्विविध-द्विप्रकार, तद्यथा-एकं च तदक्षरंच २तेन निर्वृत्तमेकाक्षरिकम् , अनेकानि च तान्पक्षराणि च २ तैर्निवृत्तमनेकाक्षरिकं चकारौ समुच्चयायौँ, तत्रैकाक्षरिके ही:-लज्जा देवताविशेषो वा, श्रीः-देवताविशेषः, घी:-बुद्धिः, स्त्री-पोपिदिति, अनेकाक्षरिके-कन्येत्यादि, उपलक्षणं चेदं चलाकापताकादीनां न्यायक्षरनिप्पन्ननानामिति, तदेवं यदस्ति वस्तु तत् सर्वमेकाक्षरेण या नानाऽभिधीयतेऽनेकाक्षरेण वा, अतो- ऽनेन नामदगेन वियक्षितस्य सर्वस्यापि वस्तुजातस्याभिधानाद् द्विनामोच्यते, द्विरूपं सत् सर्वस्य नाम २० ॥१०८॥ - २३ ·द्विनाम. सू.१२३ द्विनाम, दूयोर्वा नानो समाहारो द्विनाममिति। एतदेव प्रकारान्तरेणाह- अहवा दुनामे' इत्यादि, जीवस्य नाम जीवनाम अजीवस्य नाम अजीवनाम, अत्रापि यदस्ति तेन जीवनाम्नाऽजीवनाम्ना वा भवितव्यमिति जीवा- जीवनामभ्यां विवक्षितसर्ववस्तुसङ्घहो भावनीयः, शेपं सुगम। पुनरेतदेवान्यथा पाह-'अहवा दुनामे इत्यादि, द्रव्यमित्यविशेषनाम जीये अजीये च सर्वत्र सद्भावात् , जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति च विशेषनाम, एकस्य जीव गयान्पस्य त्वजीव एप सद्भावादिति, ततः पुनरुत्तरापेक्षया जीवद्रव्यमित्यविशेषनाम, नारकस्तिर्य डि- यादि तु विशेषनाम, पुनरप्युत्तरापेक्षया नारकादिकमविशेषनाम राप्रभायां भवो रानमभ इत्यादि तु वि- शेषनाम, एवं पूर्व पूर्वमविशेषनाम उत्तरोत्तरं तु विशेषनाम सर्वत्र भावनीयं, शेपं सुगम, नवरं सम्मूर्च्छन्ति तथापिपकर्मादयाद गर्भमन्तरेणैयोत्पद्यन्त इति सम्मूछिमाः, गर्भ ब्युत्मान्तिः-उत्पत्तिर्येषां ते गर्भव्युत्क्रा- |न्तिफाः, उरसा भुजाभ्यां च परिसर्पन्ति-गच्छन्तीति विपधरगोधानकुलादयः सामान्येन परिसर्पाः, विशे- पस्तूरसा परिसर्पन्तीत्युर परिसर्पाः सर्पादय एप, भुजाभ्यां परिसर्पन्तीति भुजपरिसीः-गोधानकुलादय पूर, शेष सुरक्षेयं । तदेवमुक्ताः सामान्पविशेषनामभ्यां जीवद्रव्यस्य सम्भविनो भेदाः, साम्प्रतं प्रागु- विष्टमजीपद्रव्यमपि भेदतस्तथैवोदाहर्तुमाह-'अविसेसिए अजीवदपे' इत्यादि, गतार्थ, तदेवं यदस्ति वस्तु तत्सर्व सामान्यनाम्ना विशेषनाम्ना वा अभिधीयते, एवमन्यत्रापि द्विनामत्वं भावनीयं, 'से तं दुनामे'त्ति निगमनम् ॥ १२२ ॥ १० १४

·J
अनुरोग
मलमारीया
द्रव्यगुण-
पर्यायनाम
सू. १२४
॥१०९॥
से किंतं तिनामे ?, २तिविहे पपणत्ते, तंजहा-दवणामे गुणणामे पज्जवणामे असे किं
तं दवणामे ?, २ छविहे पण्णत्ते, तंजहा-धम्मस्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थि-
काए जीवत्थिकाए पुग्गलत्थिकाएं अद्धासमए अ, से तं दवनामे । किं तं गुणणामे ?,
२ पंचविहे पण्णते, तंजहा-वण्णणामे गंधणामे रसणामे फासणामे संठाणणामे ।
से किं तं वपणणामे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-कालवपणनामे नीलवण्णनामे
लोहिअवपणनामे हालिदवपणनामे सुकिल्लवपणणामे, से तं वपणनामे । से किं तं
गंधनामे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुरभिगंधनामे अ दुरभिगंधनामे अ, से तं गंध-
नामे । से किं तं रसनामे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-तित्तरसणामे कडुअरसंणामे
कसायरसणामे अंविलरसणामे महुररसणामे अ, से तं रसणामे । से किं तं फास-
णामे, २ अट्टविहे पण्णत्ते, तंजहा-कक्खडफासणामे मउअफा० गरुअफा०लहुअफार
सीतफासणामे उसिणफासणामे णिद्धफा० लुक्सफासणामे, से तं फासणामे । से
२०
॥१०॥

·द्रव्यगुण- पर्यायना सू० १२॥ ५ तिं संठाणनामे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-परिमंडलसंठाणनामे वहसं० तं- समं० पउरंससं० आयतसंठाणणामे, से तं संठाणनामे, से तं गुणणामे । पा एमे मिनाम तत एय विविध-प्रिप्रकारं, द्रव्यनामादिभेदात्, तत्र द्रवति-गच्छति ताँस्तान् पर्या- पान प्रामोतीनि प्रगं तम्य नाम धर्मास्तिकाय इत्यादि, धर्मास्तिकायादयश्च प्राफ व्याख्याता एव, गुण्यन्ते-सं- मान्ने इगि गुणाम्तेषां नाम गुणनाम, 'यण्णनामे' इत्यादि, तत्र वर्ण्यते-अलशियते वस्त्वनेनेति वर्ण:- गारिपत्रमा प्रनीत एय, फपिशादयस्वेतत्संयोगेनैवोत्पश्यन्तेन पुनः सर्वधा एतद्विलक्षणा इति नेहोदाहृताः, गले-मामागत इति गन्मस्तम्य नाम गन्धनाम, च द्विविधः-सुरभिर्दुरभिश्च, तत्र सौमुख्यकृत् सुरभिः, गुगणका पुरभिः, अप्राप्युभयसंपोगजः पृचमोक्ता, एतत्संसर्गजत्वादेव भेदाविवक्षणात्, रस्यते-आखा- गत इति रमम्नग्ग नाम रमनाम, म न निक्तकटुपायाम्लमधुरभेदात् पञ्चविधः, तत्र श्लेष्मादिदोपहन्ता निम्यागाभिनम्तिको रमः, नधा भिषाशाग्नम्-"श्लेष्माणमर्षि पित्तं, तृपं कुष्ठं विपं ज्वरम् । हन्यात् निको रगो मुनेः, कर्ता मानोपसेवितः ॥ १॥" गलामयादिप्रशमनो मरिचनागराद्याश्रितः कटुः, उक्तं -"कदुर्गदामन भोम, इन्ति युस्योपसेपितः । दीपनः पारको रुच्यो, हुणोऽतिफफापहः ॥२॥" रक्त- रोपापा पिभीगकामलफापित्यागाश्रितः कपापः, आद च-"रक्तदोषं कर्फ पित्तं, कपायो हुन्ति ३ ·" अनुयोग मनपारीया द्रव्यगुण- पोयनाम ॥१०९॥ सू.१२४ से किं तंतिनामे?, २तिविहेपण्णत्ते, तंजहा-दवणामे गुणणामे पजवणामे असे किं तं दवणामे ?, २ छबिहे पण्णत्ते, तंजहा-धम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थि- काए जीवस्थिकाए पुग्गलस्थिकाएं अद्धासमए अ, से तं दवनामे । किं तं गुणणामे ?, २ पंचविहे पपणत्ते, तंजहा-वण्णणामे गंधणामे रसणामे फासणामे संठाणणामे । से किं तं वण्णणामे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-कालवण्णनामे नीलवपणनामे लोहिअवपणनामे हालिवपणनामे सुकिल्लवण्णणामे, से तं वपणनामे । से किं तं गंधनामे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुरभिगंधनामे अ दुरभिगंधनामे अ, से तं गंध- नामे । से किं तं रसनामे ?, २ पंचविहे पणत्ते, तंजहा-तित्तरसणामे कडुअरसणामे कसायरसणामे अंबिलरसणामे महुररसणामे अ, से तं रसणामे । से किं तं फास- णामे, २ अविहे पण्णते, तंजहा-कक्खडफासणामे मउअफा० गरुअफा० लडुअफार सीतफासणामे उसिणफासणामे णिद्धफा० लुक्खफासणामे, से तं फासणामे। से २० ॥१०॥ २५ ·द्रव्यगुण- पोयनाम सू० १२४ ५) किं तं संठाणनामे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-परिमंडलसंठाणनामे वहसं० तं- ससं० चउरंससं० आयतसंठाणणामे, से तं संठाणनामे, से तं गुणणामे । यत एयेदं विनाम तत एव त्रिविधं-निप्रकारं, द्रव्यनामादिभेदात्, तत्र द्रवति-गच्छति ताँस्तान् पर्या- या प्रामोतीति द्रव्यं तस्य नाम धर्मास्तिकाय इत्यादि, धर्मास्तिकायादयश्च प्राफ व्याख्याता एव, गुण्यन्ते-सं- पायन्ते इति गुणास्तेषां नाम गुणनाम, ‘चण्णनामे' इत्यादि, तत्र वर्ण्यते-अलशियते वस्त्वनेनेति वर्ण:- कृष्णादिः पश्चधा प्रतीत एव, कपिशादयस्त्वेतत्संयोगेनैवोत्पद्यन्ते न पुनः सर्वथाएतद्विलक्षणा इति नेहोदाहृताः, गन्ध्यते-आघायत इति गन्धस्तस्य नाम गन्धनाम, स च द्विविधः-सुरभिर्दुरभिश्च, तत्र सौमुख्यकृत् सुरभिः, मुग्यकृद् दुरभिः, अत्राप्युभयसंयोगजः पृथग्नोक्तः, एतत्संसर्गजत्वादेव भेदाविचक्षणात्, रस्यते-आखा- पत इति रसस्तस्य नाम रसनाम, स च तिक्तकटुकपायाम्लमधुरभेदात् पञ्चविधः, तत्र श्लेषमादिदोपहन्ता निम्यागाभितस्तिक्तो रसः, तथा च भिपकशास्त्रम्-"श्लेष्माणमचिं पित्तं, तृपं कुष्ठं विपं ज्वरम् । हन्यात् तिको रसो युद्धः, फर्ता मात्रोपसेवितः ॥ १॥" गलामयादिप्रशमनो मरिचनागराद्याश्रितः कटुः, उक्तं ग-"फटुर्गलामयं शोफं, हन्ति युक्त्योपसेवितः । दीपनः पाचको रुच्यो, हणोऽतिककापहः ॥२॥" रक्त- दोपायपहर्ता विभीतकामलककपित्थायाश्रितः कपायः, आह च-"रक्तदोपं कर्फ पित्तं, कपायो हुन्ति ·द्रव्यगुण पर्यायनाम सू.१२४ मनुयोग सेवितः । रूक्षः शीतो गुणग्राही, रोचकश्च खरूपतः ॥ ३॥" अग्निदीपनादिकृदम्लीकाद्याश्रितोऽम्लः, पठ्यते लपारीयान-"अम्लोऽनिदीसिकृत् स्निग्धः, शोफपित्तफफापहः । क्लेदनः पाचनो रुच्यो, मूढवातानुलोमकः ॥ ४॥" पित्तादिप्रशमनः खण्डशर्फराद्याश्रितो मधुरः, तथा चोक्तम्-"पित्तं वातं विपं हन्ति, धातुवृद्धिकरो गुरुः। ॥११॥ जीवनः केशद्वालवृद्धक्षीणौजसां हितः ॥५॥” इत्यादि, स्थानान्तरे स्तम्भिताहारवन्धविध्वंसादिकर्ता सिन्धुलपणायाश्रितो लवणोऽपि रसः पठ्यते, स चेह नोदाहृतो, मधुरादिसंसर्गजत्वात् तदभेदेन विवक्ष- णात्, सम्भाव्यते च तत्र माधुर्यादिसंसर्गः, सर्वरसानां लवणप्रक्षेप एव खादुत्वप्रतिपत्तेरित्यलं विस्तरेण । स्पृश्यत इति स्पर्शः-कर्कशादिरष्टविधः, तत्र स्तब्धताकारणं दृपदादिगतः कर्कशः, सन्नतिकारणं तिनिशल- तादिगतो मृदुः, अधःपतनहेतुरयोगोलकादिगतो गुरुः, प्रायस्तिर्यगूधिोगमनहेतुरर्कतूलादिनिश्रितो लघुः, देहस्तम्भादिहेतुः प्रालयाद्याश्रितः शीतः, आहारपाकादिकारणं वहयाद्यनुगत उष्णः, पुद्गलद्रव्याणां मिथः संयुज्यमानानां पन्धनिपन्धनं तैलादिस्थितः स्निग्धः, तेपामेवायन्धनिवन्धनं भस्सायाधारो रूक्षा, एतत्सं- सगजास्तु नोक्काः, पप्पेवान्तर्भावादिति । संस्थानस्वरूपं तु प्रतीतमेव । से किं तं पजवणामे ?, २ अणेगविहे पपणत्ते, तंजहा-एगगुणकालए दुगुणकालए तिगुणकालए जान दसगुणकालए संखिजगुणकालए असंखिजगुणकालए अनंत- २० २४ ॥११०॥ २६ ·द्रव्यगुण- पर्यायनाम सू.१२५ गुणकालए, एवं नीललोहिअहालिहसुकिल्लावि भाणिअवा। एगगुणसुरभिगंधे दुगु- णसुरभिगंधे तिगुणसु० जाव अणंतगुणसुरभिगंधे एवं दुरभिगंधोऽवि भाणिअहो । एगगुणतित्ते जाव अणंतगुणतित्ते, एवं कडुअकसागविलमहुरावि भाणिअवा । एगगुणकक्खडे जाव अणंतगुणकक्खडे, एवं मउअगरुअलहुअसीतउसिणणिद्धलु- क्खावि भा०, से तं पजवणामे । परिः-समन्तादयन्ति-अपगच्छन्ति न तु द्रव्यवत् सर्वदैवावतिष्ठन्त इति पर्यवाः, अथवा परिः-समन्ताद् | भवनानि-गमनानि द्रव्यस्यायस्थान्तरमाप्तिरूपाणि पर्यवाः-एकगुणकालत्वादयस्तेषां नाम पर्यवनाम, यत्र तु पर्यापनामेति पाठः, तत्र परिः-समन्तादयन्ते-अपगच्छन्ति न पुनद्रव्यवत् सर्वदैव तिष्ठन्तीति पर्यायाः, अधया परिः-सामस्त्येन एति-अभिगच्छति व्यामोति वस्तुतामिति पर्यायाः-एकगुणकालत्वादय एव, तेषां नाम पर्यायनामेति, तत्रेह गुणशब्दोऽशपर्यायः, ततश्च सर्वस्यापि त्रैलोक्यगतकालत्वस्यासत्कल्पनया पिण्डितस्य प एक:-सर्वजघन्यो गुण:-अंशस्तेन कालकः परमाण्वादिरेकगुणकालका-सर्वजघन्यकृष्ण इति । द्वाम्पां गुणाभ्यां-तर्दशाभ्यां कालकः परमाण्वादिरेय द्विगुणकालका, एवं तावन्नेयं यावदनन्तैर्गुणैः-तर्दशैः काल- फोऽनन्तगुणकालकः स एवेति, एवमुक्तानुसारेणैकगुणनीलकादीनामेकगुणसुरभिगन्धादीनां च सर्वत्र भावना - ·मलध या स्त्रीपुंना कानि १८-. १५ ॥११॥ २० कार्येति, आह-गुणपर्याययोः कः प्रतिविशेषः ?, उच्यते, सदैव सहवर्तित्वाद्वर्णगन्धरसादयः सामान्येन गुणा उच्यन्ते, न हि मूर्ते वस्तुनि वर्णादिकमात्रं कदाचिदपि व्यवच्छिद्यते, एकगुणकालत्वादयस्तु द्विगुणका- लवाद्यवस्थायां निवर्तन्त एवेति अतः ,क्रमवृत्तित्वात् पर्यायाः, उक्तं च-"सहवर्तिनो गुणाः, यथा जीवस्य चैतन्यामूर्तत्वादयः, क्रमवर्तिनः पर्यायाः, यथा तस्यैव नारकत्वतिर्यक्त्वादयः" इति, ननु यद्येवं तर्हि वर्णा- दिसामान्यस्य भवतु गुणत्वं, तद्विशेषाणां तु कृष्णादीनां न स्याद् , अनियतत्वात् तेषां, सत्यं, वर्णादिसा- मान्यभेदानामपि कृष्णनीलादीनां प्रायः प्रभूतकालं सहवर्तित्वात् गुणत्वं विवक्षितमित्यलं विस्तरेण । आह- भवत्वेवं, किन्तु पुद्गलास्तिकायद्रव्यस्यैव संबन्धिनो गुणपर्यायाः किमिति गुणपर्यायनामत्वेनोदाहृताः?, न धर्मास्तिकायादीनां, न च वक्तव्यं तेषां ते न सन्तीति, धर्माधर्माकाशजीवकालद्रव्येष्वपि यथाक्रम गति- स्थित्यवगाहोपयोगवर्तनादिगुणानां प्रत्येकमनन्तानामगुरुलघुपर्यायाणां च प्रसिद्धत्वात्, सत्यं, किन्विन्द्रिय- प्रत्यक्षगम्यत्वात् सुप्रतिपाद्यतया पुद्गलद्रव्यस्यैव गुणपर्याया उदाहृता न शेषाणामित्यलं विस्तरेण, तस्माद् यत्किमपि नाम् तेन सर्वेणापि द्रव्यनान्ना गुणनाम्ना पर्यायनान्ना वा भवितव्यं, नातः परं किमपि नामास्ति, ततः सर्वस्यैवानेन संग्रहात् त्रिनामैतदुच्यत इति । तं पुण णामं तिविहं इत्थी पुरिसंणपुंसगं चेव । एएसिं तिण्हपिअ अंतंमि अपरूवणं वोच्छं ॥१८॥ तत्पुनर्नाम द्रव्यादीनां सम्वन्धि सामान्येन सर्वमपि स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गेषु वर्तमानत्वात् त्रिविधं-त्रिप्रकारं, ॥११६ २७ ·स्त्रीपुंनपुंस. कानि गा. तत्र स्त्रीलिङ्गे नदी महीत्यादि, पुंल्लिङ्गे घटः पट इत्यादि, नपुंसके दधि मध्वित्यादि, एपां च स्त्रीलिङ्गवृत्त्यादीनां त्रयाणामपि नाम्नां प्राकृतशैल्या उच्चार्यमाणानामन्ते यान्याकारादीन्यक्षराणि भवन्ति तत्परूपणाद्वारेण लक्षणं निर्दिदिक्षुरुत्तरार्द्धमाह-एएसिमित्यादि, गतार्थमेवेति गाथार्थः॥ तत्थ पुरिसस्स अंता आइऊओ हवंति चत्तारि । ते चेव इत्थिआओ हवंति ओकारपरिहीणा ॥१९॥ 'तन्त्र' तस्मिन् त्रिविधे नाग्नि 'पुरुपस्य' पुंल्लिङ्गवृत्तेर्नानः 'अन्ता अन्तवर्तीन्यक्षराणि चत्वारि भवन्ति, तद्यथा-आकार ईकार ऊकार ओकारश्चेत्यर्थः, एतानि विहाय नापरं प्राकृतपुंल्लिङ्गवृत्तेर्नाम्नोऽन्तेऽक्षरं सम्भ- वतीत्यर्थः, स्त्रीलिङ्गवृत्ते नोऽप्यन्ते ओकारंवर्जान्येतान्येवाकारेकारोकारलक्षणानि त्रीणि अक्षराणि भवन्ति नापरमिति, अत्र चानन्तरगाथायां इत्थीपुरिसमिति निर्दिश्यापि यदिहादौ पुंल्लिङ्गनाम्नो लक्षणकथनं तत्पु- रुपप्राधान्यख्यापनार्थमिति गाथार्थः॥ अंतिअइंतिअ उंतिअ अंताउणपुंसगस्स बोद्धवा । एतेसिं तिण्हपि अवोच्छामि निदंसणे एत्तो ॥२०॥ नपुंसकवृत्तिनाम्नां त्वन्ते अंकारः इंकार उंकारश्वेत्येतान्येव त्रीण्यक्षराणि भवन्ति नापरं । एतेषां च त्रया- णामपि निदर्शनम्-उदाहरणं प्रत्येकं वक्ष्यामीति गाथार्थः ॥ तदेवाह- आगारंतो राया ईगारंतो गिरी अ सिहरी अ । ऊगारंतो विण्हू दुमो अ अंता उ पुरि- १० १३ ·चतुर्नाम सू. १२४ १५ उधारीया ११२॥ साणं ॥ २१ ॥ आगारंता माला ईगारंता सिरी अ लच्छी अ । ऊगारंता जंबू वहू अ अंताउ इत्थीणं ॥ २२ ॥ अंकारंतं धनं इंकारंतं नपुंसगं अत्थिं । उंकारंतो पीलं महुं च अंता णपुंसाणं ॥ ३॥ से तं तिणामे (सू० १२३) गाथात्रयं व्यक्तं, नवरं संस्कृते यद्यपि विष्णुरित्युकारान्तमेव भवति तथापि प्राकृतलक्षणस्यैवेह वक्तु- मिष्टत्वादूकारान्तता न विरुध्यते, एवमोकारान्तो द्रुम इत्यादिष्वपि वाच्यं, जम्बू:-स्त्रीलिङ्गवृत्तिर्वनस्पतिवि- शेषः, 'पीलं'ति क्षीरं, शेष सुगम, 'से तं तिनामेति निगमनम् ॥१२३ ॥ से किं तं चउणाम?, २ चउव्विहे पण्णते, तंजहा-आगमेणं लोवेणं पयईए विगा- रेणं । से किं तं आगमेणं?, २ पद्मानि पयांसि कुण्डानि, से तं आगमेणं । से कि तं लोवेणं?, २ ते अत्र तेऽत्र पटो अत्र पटोऽत्र घटो अत्र घटोऽत्र, से तं लोवेणं । से किं तं पगईए?, २ अग्नी एतौ पटू इमौ शाले एते माले इमे, से तं पगईए । से किं तं विगारेणं ?, २ दण्डस्य अग्रं दण्डा सा आगता साऽऽगता दधि इदं दधीद २० ॥११२॥ २४ ·चतुर्नाम सू.१२ w , नदी इह नदीह मधु उदकं मधूदकं वधू ऊहः वधूहः, से तं विगारेणं, से तं चउ- नामे (सू० १२४) आगच्छतीत्यागमो-न्वागमादिस्तेन निष्पन्नं नाम यथा पद्मानीत्यादि, धुट्खराद घुटि नुः (का० रू० २४) इत्यनेनात्र न्वागमस्य विधानादु', उपलक्षणमात्रं चेदं, संस्कार उपस्कार इत्यादेरपि सुडाद्यागमनिष्पन्न- त्वादिति, लोपो-वर्णापगमरूपस्तेन निष्पन्न नाम, यथा तेऽनेत्यादि, 'एदोत्परः पदान्ते' (लोपमकारः कात- अरूपमालायां ११५) इत्यादिना अकारस्येह लुसत्वात्, नामत्वं चात्र तेन तेन रूपेण नमनान्नामेति व्युत्पत्तेरस्त्येवेति, इत्थमन्यत्रापि वाच्यम् । उपलक्षणं चेदं-मनस ईपा मनीपा-धुद्धिः भ्रमतीति धूरित्यादेरपि सकारमकारादिवर्णलोपेन निष्पन्नत्वादिति, प्रकृतिः-खभावो वर्णलोपाद्यभावस्तया निष्पन्न नाम, यथा अग्नी एतावित्यादि, द्विवचनमनावि (का० सू० ६२ )त्यनेनात्र प्रकृतिभावस्य विधानात्, निदर्शनमात्रं चेदं, सर- सिज कण्ठेकाल इत्यादीनामपि प्रकृतिनिष्पन्नत्वादिति, वर्णस्यान्यथाभावापादनं विकारस्तेन निष्पन्नं दण्ड- स्याग्नं दण्डाग्रमित्यादि, समानः सवर्णे दीर्धीभवति परश्च लोपम् ( का०रू. २४) इत्यादिना दीर्घत्वलक्षणस्य वर्णविकारस्पेह कृतत्वाद, उदाहरणमात्रं चैतत्-तस्करः पोडशेत्यादेरपि, वर्णविकारसिद्धत्वादिति । तदिह यदस्ति तेन सर्वेणापि नाना आगमनिष्पन्नेन वा लोपनिष्पन्नेन वा प्रकृतिनिवृत्तेन वा विकारनिष्पन्नेन वा १ विवक्षयानकपदत्वं नाम्न एकरवेन विवक्षणात् पृत्तिकारेणापि निरुढप्राचीनव्याकरणापेक्षया तथा प्रतिपादितं पदत्वमिति, अधुना या सोपसर्गस्य । १० १३ ·नामिकादि पञ्चनामि सू. १२५ भवितव्यं, डित्यादिनानामपि सनिरुक्तत्वात् 'नाम च धातुजाहे त्यादिवचनात्, ततश्चतुर्भिरप्यतैः सर्वस्य सनहाचतुर्नामेवमुच्यते, 'से तं चउनामें'त्ति निगमनम् ॥ १२४ ॥ से किं तं पंचनामे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-नामिकं नैपातिकं आख्यातिकम् ओपसर्गिकं मिश्रं, अश्व इति नामिकं, खल्विति नैपातिकं, धावतीत्याख्यातिकं, परीत्योपसर्गिकं, संयत इति मिश्रं, से तं पंचनामे (सू० १२५) इद्दाश्च इति किं ?-नामिकं, वस्तुवाचकत्वात् , खल्विति नैपातिकं, निपातेपु पठितत्वात् , धावतीत्याख्या- तिफ, फियामधानत्वात्, परीत्यौपसर्गिकम् , उपसर्गेषु पठितत्वात् , संयत इति मिश्रम् , उपसर्गनामसमुदाय- निप्पमत्वादिति । एतैरपि सर्वस्य कोडीकरणाद् पञ्चनामत्वं भावनीयम् , 'सेतं पंचनामेत्ति निगमनम् ॥१२५॥ से किं तं छपणामे ?, २ छविहे पपणत्ते, तंजहा-उदइए उपसमिए खइए खओव- समिए पारिणामिए संनिवाइए अनौदयिकादयः पडू भायाः प्ररूप्यन्ते, तथा च सूत्रम्-'उदइए' इत्यादि, अत्राह-ननु नाम्नि प्रकान्ते १ नाम र धानुजमाह निरके, व्याकरणे शक्टम्य च तोकम् । यन पदार्थविशेषसमुत्थं, प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदृह्यम् ॥ १॥ इति शम्दानुशासनवृत्ती श्रीहेम. परिभिरताहतम् । २० २४ ·तदभिधेयानामर्थानां भावलक्षणानां प्ररूपणमयुक्तमिति, नैतदेवं, नामनामवतारभदोपचारात् तत्परूपण-शा.पण्नाग्नि स्याप्यदुष्टत्वाद् , एयमन्यत्रापि यथासम्भवं वाच्यं, तत्र ज्ञानावरणादीनामष्टानां प्रकृतीनामात्मीयात्मीयखरूपेण औदयिका- विपाकतोऽनुभवनमुदयः स एवौदायिकः, अथवा यथोक्तेन वोदयेन निष्पन्न औदायिको भाव इति सामा दयास. गम्यते, उपशमनमुपशमः-कर्मणोऽनुदयाक्षीणावस्था भसपटलावच्छन्नाग्निवत् स एव औपशमिका, तेनं वा १२६ निवृत्त औपशमिका, क्षयः-कर्मणोऽपगम स एव तेन वा निवृत्तः क्षायिका, कर्मणो यथोक्ती क्षयोपशमावेव ताभ्यां वा निवृत्तः क्षायोपशमिकः दरविध्यातभस्मच्छन्नवहिवत्, परिणमनं-तेन तेन रूपेण बस्तृनां भवनं परिणामः स एव तेन या निवृत्तः पारिणामिका, अनन्तरोक्तानां यादिभावानां मेलका सन्निपातः स एव तेन या निवृत्तः सान्निपातिकः । तत्रामीपां प्रत्येकं खरूपनिरूपणार्थमर्थमाह- से किं तं उदइए ?, २ दुविहे पपणत्ते, तंजहां-उदइए अ उदयनिप्फण्णे अ। से कि तं उदइए?, २ अट्ठण्डं कम्मपयडीणं उदएणं, से तं उदइए । से किं तं उदयनि- . 'फन्ने ?,२दुविहे पपणत्ते, तंजहा-जीवोदयनिप्फन्ने अ अजीवोदयनिष्फन्ने अ। से किं तं जीवोदयनिप्फन्ने ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-णेरइए तिरिक्खजोणिए मणुस्से देवे पुढविकाइए जाव तसकाइए कोहकसाई जाव लोहकसाई इत्थीवेदए पुरिसवेवए

·पण्नानि
औदयिका-
दयः सू.
१२६
१५
२४॥
लोग
णपुंसगवेदए कण्हलेसे जाव सुकलेसे मिच्छादिट्टी३ अविरए असपणीअण्णाणी आहारए
परीया
छउमत्थे सजोगी संसारत्थे असिद्धे, से तं जीवोदयनिप्फन्ने । से किं तं अजीवोदय-
निप्फन्ने?, २ अणेगविहे पपणते तंजहा-उरालि वा सरीरं उरालिअसरीरपओगप-
रिणामि वा दव्वं, वेउव्वि वा सरीरं वेउब्वियसरीरपओगपरिणामि वा व्वं, एवं
आहारगं सरीरं तेअगं सरीरं कम्मगसरीरं च भाणिअव्वं, पओगपरिणामिए वण्णे
गंधे रसे फासे, से तं अजीवोदयनिप्फपणे । से तं उदयनिप्फपणे, से तं उदइए ।
औदपिको भायो द्विविधः-अष्टानां फर्मप्रकृतीनामुदयस्तनिष्पन्नश्च, अयं चार्थः प्रकारद्वयेन व्युत्प-
त्तिकरणादादावेय दर्शिता, उदयनिष्पन्नः पुनरपि द्विविधो-जीवे उदयनिष्पन्नो जीवोदयनिष्पन्नः, अजीवे
उदयनिष्पन्नोऽजीयोदयनिष्पन्नो, जीवोदयनिष्पन्नस्योदाहरणानि-'णेरइए' इत्यादिः, इदमुक्तं भवति-कर्म-
पामुदयेनैव सर्वेऽप्येते पर्याया जीवे निष्पन्नाः, तद्यथा-नारकस्तिर्यडू मनुष्य इत्यादि, अवाह-ननु यद्येव.
मपरेपि निद्रापश्चमवेदनीयहास्यादयो बहवः कर्मोदयजन्या जीवे पर्यायाः सन्ति, किमिति नारकत्वादयः
कियन्तोऽप्युपन्यस्ताः?, सत्यम्, उपलक्षणत्वादमीपामन्येऽपि सम्भपिनो द्रष्टव्याः, अपरस्त्वाह-ननु कर्मों-
२०
॥११४॥

·पण्णामा- धिकार: सू. १२६ दराजनितानां नारफखादीनां भवस्विहोपन्यासो लेश्यास्तु कस्यचित् कर्मण उद्ये भवन्तीत्येतन्न प्रसिद्ध तत्किमितीह तदुपन्यासः?, सत्यं, किन्तु योगपरिणामो लेश्याः, योगस्तु त्रिविधोऽपि कर्मोदयजन्य एव, ततो लेश्यानामपि तदुभयजन्यत्वं न विहन्यते, अन्ये तु मन्यन्ते-कर्माष्ठकोदयात् संसारस्थत्वासिद्धत्ववल्लेश्या- यत्वमपि भावनीपमित्यलं विस्तरेण, तदर्थिना तु गन्धहस्तिवृत्तिरनुसतव्येति; 'से तं जीवोदयनिष्फण्णेत्ति निगमनम् । अथाजीवोदयनिष्पन्नं निरूपयितुमाह-से किं तमित्यादि, 'ओरालियं वा सरीति विशिष्टाका- रपरिणतं तिर्यडूमनुष्यदेहरूपमौदारिकं शरीरं, 'उरालिअसरीरप्पओगे'इत्यादि, औदारिकशरीरप्रयोगप- रिणामितं द्रव्यम्, औदारिकशरीरस्य प्रयोगो-व्यापारस्तेन परिणामितं खप्रयोगित्वात् गृहीतं तत्तथा, तच वर्णगन्धरसस्पर्शानापानादिरूपं खत एवोपरिष्टादू दर्शयिष्यति, वाशब्दौ परस्परसमुचये, एतद्वितयमप्यजीवे- पुद्गलद्रव्यलक्षणे औदारिकशरीरनामकर्मोद्यन निष्पन्नत्वादंजीवोदयनिष्पन्न औदयिको भाव उच्यते, एवं क्रियशरीरादिष्यपि भावना कार्या, नवरं चैक्रियशरीरनामकर्माद्युयजन्यत्वं यथाखं वाच्यमिति । औदा- रिकादिशरीरमयोगेण यत् परिणम्यते द्रव्यं तत् खत एव दर्शयितुमाह-'पओगपरिणामिए वण्णे इत्यादि, पञ्चा- नामपि शरीराणां प्रयोगेण-व्यापारेण परिणामितं-गृहीतं वर्णादिकं शरीरवर्णादिसम्पादकं द्रव्यमिदं द्रष्टव्यम् , उपलक्षणस्वाय वर्णादीनामपरमपि यच्छरीरे संभवत्यानापानादि तत् खत एव दृश्यमिति । अत्राह-ननु यथा नारफत्वादया पोया जीवे भवन्तीति जीवोद्यनिष्पन्ने औदयिके पश्यन्ते, एवं शरीराण्यपि जीप एच भव- १० १४

·परीया
नानि
पण्णामा-
धिकार:
सू. १२६
240
२०
|न्ति अतस्तान्यपि तत्रैव पठनीयानि स्युः, किमित्यजीवोदयनिष्पन्नेऽधीयन्ते ?, अस्त्येतत्, किंत्वौदारिकादिश-
रीरनामकर्मोदयस्य मुख्यतया शरीरपुद्गलेष्वेव विपाकदर्शनात् तनिष्पन औदयिको भावः शरीरलक्षणेऽजीव
एच प्राधान्याद् दर्शित इत्यदोपः । ‘से त' मित्यादि निगमनत्रयम् ॥ उक्तो द्विविधोऽप्यौदयिका, अथौपशमिक
निर्दिदिक्षुराह-
से किं तं उवसमिए?, २दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-उवसमे अउवसमनिप्फण्णे अ ।से कि
तं उवसमे?, २ मोहणिज्जस्स कम्मस्स उवसमेणं, से तं उवसमे । से किंतं उवसमनि-
प्फण्णे?, २ अणेगविहे पण्णत्ते,तंजहा-उवसंतकोहे जाव उवसंतलोभेउवसंतपेज्जे उव-
संतदोसे उवसंतदंसणमोहणिज्जे उवसंतमोहणिजे उवसमिआ सम्मत्तलद्धी उवसमिआ
चरित्तलद्धी उवसंतकसायछउमत्थवीयरागे, सेतं उवसमनिप्फण्णे । से तं उवसमिए ।
अपमपि द्विविधः-उपशमस्तनिष्पन्नश्च, तत्र 'उसमे गति णमिति वाक्यालङ्कारे, उपशमः पूर्वोक्तख-
रूपो मोहनीयस्यैव कर्मणोऽष्टाविंशतिभेदभिन्नस्योपशमश्रेण्यां द्रष्टव्यो न शेषकर्मणां, 'मोहस्सेवोवसमो'
इति वचनात्, उपशम एवौपशमिकः । उपशमनिष्पन्ने तु 'उवसंतकोहे' इत्यादि, इहोपशान्तक्रोधादयो व्यप-
देशाः कापि वाचनाविशेषाः (पे) कियन्तोऽपि दृश्यन्ते, तत्र मोहनीयस्योपशमेन दर्शनमोहनीयं चारित्रमो-
॥११५॥

·पण्णामा- धिकारः सू० १२६ हनीयं चोपशान्तं भवति, तदुपशान्ततायां च ये व्यपदेशाः संभवन्ति ते सर्वेऽप्यत्रादुष्टा न शेषा इति भावनीयम् । 'से तमित्यादि निगमनद्वयम् । निर्दिष्टो द्विविधोऽप्यौपशमिकः, अथ क्षायिकमाह-. से किं तं खइए ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-खइए अं ख़यनिप्फपणे अ । से किं तं खइए?, २ अट्ठण्हं कम्मपयडीणं खए णं, से तं खइए । से किं तं खयनिप्फण्णे?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-उप्पण्णणाणदंसणधरे अरहा जिणे केवली खीणआ- भिणिवोहिअणाणावरणे खीणसुअणाणावरणे खीणओहिणाणावरणे खीणमणपजव- णाणावरणे खीणकेवलणाणावरणे अणावरणे निरावरणे खीणावरणे णाणावरणिज- कम्मविप्पमुके. केवलदंसी सवदंसी खीणनिदे खीणनिहानिदे खीणपयले खीणपय- लापयले खीणथीणगिद्धी खीणचक्खुदंसणावरणे खीणअचक्खुदंसणावरणे खीणओहि- दसणावरणे खीणकेवलदसणावरणे अणावरणे निरावरणे खीणावरणे दरिसणावर- णिज्जकम्मविप्पमुके खीणसायावेअणिजे खीणअसायावेअणिजे अवेअणे निवेअणे १०.

·गिक परीया सि पण्णामा धिकार सू. १२६ १५ १६॥ खीणवेअणे सुभासुभवेअणिज्जकम्मविप्पमुक्के खीणकोहे जाव खीणलोहे खीणपेजे खीण- दोसे खीणदसणमोहणिजे खीणचरित्तमोहणिजे अमोहे निम्मोहे खीणमोहे मोह- णिजकम्मविप्पमुक्के खीणणेरइआउए खीणतिरिक्खजोणिआउए खीणमणुस्साउए खीणदेवाउए अणाउए निराउए खीणाउए आउकम्मविप्पमुक्के गइजाइसरीरंगोवंग- वंधणसंघायणसंघयणसंठाणअणेगवोदिविंदसंघायविप्पमुक्के खीणसुभनामे खीणअसु- भणामे अणामे निण्णामे खीणनामे सुभासुभणामकम्मविप्पमुक्के खीणउच्चागोए खी- णणीआगोए अगोए निग्गोए खीणगोए उच्चणीयगोत्तकम्मविप्पमुक्के खीणदाणंतराए खीणलाभंतराए खीणभोगतराए खीणउवभोगंतराए खीणविरियंतराए अणंतराए णिरंतराए खीणंतराए अंतरायकम्मविप्पमुक्के सिद्धे बुद्धे मुत्ते परिणिव्वुए अंतगडे सबदुक्खप्पहीणे, से तं खयनिप्फपणे । से तं खइए। एपोऽपि द्विधा-क्षयस्तन्निष्पन्नश्च, तत्र 'खए ण' अत्र णमिति पूर्ववत्, क्षयोऽष्टानां ज्ञानावरणादिकर्मप्रकृ- तीनां सोत्तरभेदानां सर्वथाऽपगमलक्षणः स च खाथिकेकणप्रत्यये क्षायिका, क्षयनिष्पन्नस्तु तत्फलरूपः, तत्र .. ॥११६॥ २३ ·पण्णामा- धिकार: सू.१२६ भवन्ति तानाह-उप्पण्णणाणदंसणे' यादि, उत्पन्ने-श्यामतापगमेनादर्शमण्डलमभावत् सकलतदावरणाप- गमादभिव्यक्ते ज्ञानदर्शने धरति यः स तथा, 'अरहा' अविद्यमानरहस्यो, नास्य गोप्यं किञ्चिदस्तीति भावः, आवरणशत्रुजेतृत्वाजिनः, केवलं-सम्पूर्ण ज्ञानमस्यास्तीति केपली, क्षीणमाभिनियोधिकज्ञानाचरणं यस्य स तथा, एवं नेयं यावत् क्षीणकेवलज्ञानावरण, अविद्यमानमावरणं यस्य स विशुद्धाम्बरे श्वेतरोचिरिवाना- वरणा, तथा निर्गत आगन्तुकादप्यावरणाद् राहुरहितरोहिणीशवदेव निरावरणः, तथा क्षीणमेकान्तेनापु- नावितया आवरणमस्येत्यपाकृतमलाबरणजात्यमणिवत् क्षीणावरणा, निगमयन्नाह-ज्ञानावरणीयेन कर्मणा विविधम्-अनेकैः प्रकारैः प्रकण मुक्तो ज्ञानावरणीयकर्मविप्रमुक्तः, एकार्थिकानि वा एतान्यनावरणादिप- दानि, अन्यथा वा नयमतभेदेन सुधिया भेदो वाच्यः । तदेवमेतानि ज्ञानावरणीयक्षयापेक्षाणि नामान्यु- तानि, अथ दर्शनावरणीयक्षयापेक्षाणि, तान्येवाह-'केवलदंसी'त्यादि, केवलेन-क्षीणावरणेन दर्शनेन पश्यतीति केबलदर्शी क्षीणदर्शनावरणत्वादेव सर्वं पश्यतीति सर्वदीत्येवं निद्रापञ्चकदर्शनावरणचतुष्कक्ष- यसम्भवीन्यपराण्यपि नामान्यत्र पूर्वोक्तानुसारेण व्युत्पादनीयानि, नवरं निद्रापञ्चकखरूपमिदम् - "सुह- १ सुखप्रतियोधा निद्रा दु खप्रतिबोधा च निद्रानिद्रा । प्रवला भवति स्थितस्य प्रचलाप्रचला च चमत. ॥१॥ अतिसक्लिष्टर्माणुवेदने भवति स्त्यान- | गृद्धिस्तु । महानिद्रा दिनचिन्तितव्यापारप्रसाधनी प्रायः॥२॥ १०

·पोग.
नारीया
नासि
पण्णामा..
धिकार:
सू. १२६
१५
.
:१७॥
पडियोहा निदा दुहपडिवोहा य निद्दनिदा य । पयला होइ ठियस्सा पयलापयला य चंकमओ ॥१॥ अइ-
संकि लिट्टकम्माणुवेयणे होइ धीणगिद्धी उ । महनिद्दा दिणचिंतियवावारपसाहणी पायं ॥२॥ अपरं
च-अनावरणादिशब्दाः पूर्व ज्ञानावरणाभावापेक्षाः प्रवृत्ता अत्र तु दर्शनावरणाभावांपेक्षा इति विशेपः, वेद-
नीयं द्विधा-प्रीत्युत्पादकं सातममीत्युत्पादकं त्वसातं, तत्क्षयापेक्षास्तु क्षीणसातावेदनीयादयः शब्दाः सुखो-
नेयाः, नवरमवेदनो-वेदनारहितः, स च व्यवहारतोऽल्पवेदनोऽप्युच्यते ततः प्राह-निवेदन:-अपगतसर्ववे-
बना, स च पुनः कालान्तरभाविवेदनोऽपि स्यादित्याह-क्षीणवेदन:-अपुन विवेदनः, निगमयन्नाह-'सुभा-
सुभवेअणिज्जकम्मविप्पमुफेत्ति । मोहनीयं द्विधा-दर्शनमोहनीयं चारित्रमोहनीयं च, तत्र दर्शनमोहनीयं
विधा-सम्यक्त्वमिश्रमिथ्यात्वभेदात्, चारित्रमोहनीयं च द्विधा-क्रोधादिकपायहास्यादिनोकपायभेदात्,
तत एतत्क्षपसम्भवीनि सूत्र लिखितानि क्षीणक्रोधादीनि नामानि सुबोधान्येव, नवरं मायालोभी प्रेम,
क्रोधमानी तु द्वेपः, तथा अमोह:--अपगतमोहनीयकर्मा, स च व्यावहारिकैरल्पमोहोदयोऽपि निर्दिश्यते अत
आह-निर्गतो मोहान्निमोहः, स च पुनः कालान्तरभाविमोहोदयोऽपि स्यादुपशान्तमोहवत् तयवच्छेदार्थ-
माह-क्षीणमोहः अपुनर्भाविमोहोदय इत्यर्थः, निगमयति:मोहनीयकर्मविप्रमुक्त इति । नारकाद्यायुष्कभेदे-
नायुश्चतुर्दा, तत्क्षयसमुद्भवानि च नामानि सुगमानि, नवरमविद्यमानायुष्कोऽनायुष्कस्तद्भविकायुक्षिय-
मानेऽपिस स्यादत उक्तं-निरायुष्का, स च शैलेशी गतः किञ्चिद्वतिष्ठमानायुम्शेषोऽप्युपचारतः स्यादत उक्तं
२०
॥११७॥

·पण्णामा- धिकार: सू. १२६ -क्षीणायुरिति, आयुःकर्मविप्रमुक्त इति निगमनं । नामकर्म सामान्येन शुभाशुभभेदतो द्विविधं, विशेषतस्तु गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गादिभेदाद् द्विचत्वारिंशदादिभेदं स्थानान्तरादवसेयं, तत्रेह तत्क्षयभावीनि कियन्ति तन्नामानि अभिधत्ते-'गइजाइसरीरे'त्यादि, इह प्रक्रमान्नामशब्दो यथासम्भवं द्रष्टव्यः, ततश्च नारकादि- गतिचतुष्टयहेतुभूतं गतिनाम, एकेन्द्रियादिजातिपञ्चककारणं जातिनाम, औदारिकादिशरीरपञ्चकनियन्धनं शरीरनाम, औदारिकवैक्रियाहारकशरीरत्रयाङ्गोपाङ्गानिवृत्तिकारणमङ्गोपाङ्गनाम, काष्ठादीनां लाक्षादिद्रव्य- मिव शरीरपञ्चकपुद्गलानां परस्परं वन्धहेतुर्यन्धननाम, तेषामेव पुद्गलानां परस्परं यन्धनार्थमन्योऽन्यसांनि- ध्यलक्षणसङ्घातकारणं काष्ठसन्निकर्पकृत् तथाविधकर्मकर इव सङ्घातनाम, कपाटादीनां लोहपहादिरिची- दारिकशरीरास्मां परस्परवन्धविशेपनिवन्धनं संहनननाम, एतच्च यन्धनादिपदत्रयं कचिद्वाचनान्तरे न दृश्यत इति, योन्दिस्तनुः शरीरमिति पर्यायाः, अनेकाश्च ता नानाभवेषु बहीनां तासां भावात् तस्मिन्नेव या भवे जघ- न्यतोऽप्यौदारिकतैजसकार्मणलक्षणानां तिसृणां भावाद वोन्द्यश्चानेकवोन्यस्तासां वृन्द-पटलं तदेव पुद्गलस- छातरूपत्वात् सङ्घातोऽनेकयोन्दिवृन्दसङ्घातः, गत्यादीनां च द्वन्द्वे गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गयन्धनसंघातन- संहननसंस्थानानेकबोन्दिवृन्दसङ्घातास्तैर्विप्रमुक्तो यः स तथा, प्राक्तनेन शरीरशब्देन शरीराणां नियन्धनं नामकर्म गृहीतं, योन्दिवृन्दग्रहणेन तु तत्कार्यभूतशरीराणामेव ग्रहणमिति विशेषः, क्षीणम्-अपगतं तीर्थकर- शुभसुभगसुखरादेययशाकीर्त्यादिकं शुभं नाम यस्य स तथा, क्षीणम्-अपगतं नरकगत्यशुभदुर्भगदुःखरा- १० १४

·पण्णामा-
धिकार
M
मोग
पारीया
नाग्नि
सू. १२६
२८॥
२०
नादेयायशःफीादिकमशुभं नाम यस्य स तथा, अनामनिर्नामक्षीणनामादिशब्दास्तु पूर्वोक्तानुसारेण भा-
यनीयाः, शुभाशुभनामविप्रमुक्त इति निगमनम् । गोत्रं द्विधा-उच्चैर्गोत्रं नीचैर्गोत्रं च, ततस्तत्क्षयसम्भ-
धीनि क्षीणगोत्रादिनामान्युक्तानुसारतः सुखावसेयान्येव । दानान्तरायादिभेदादन्तरायं पश्चधा, तत्क्षय-
निष्पन्नानि च क्षीणदानान्तरायादिनामान्यविपमाण्येव, तदेवमेकैकप्रकृतिक्षयनिष्पन्ननामानि प्रत्येकं निर्दिश्य
साम्प्रतं पुनः समुदितप्रकृत्यष्टकक्षयनिष्पनानि सामान्यतो यानि नामानि भवन्ति तान्याह-'सिद्धे'इत्यादि,
सिद्धसमस्तप्रयोजनत्वात् सिद्धः, पोधात्मकत्वादेव वुद्धः, वाह्याभ्यन्तरग्रन्थवन्धनमुक्तत्वात् मुक्त, परिः--
समन्तात् सर्वप्रकारैः निर्पतः-सकलसमीहितार्थलाभप्रकर्षमाप्तत्वात् शीतीभूतः परिनिर्वृतः, समस्तसंसारा-
न्तकृत्त्वादन्तकृदिति, एकान्तेनैव शारीरमानसदुःखप्रहाणात् सर्वदुःखाहीण इति । 'से तमित्यादि निगम-
नद्वयम् । उक्तो द्विविधोऽपि क्षायिका, अथ क्षायोपशमिकमाह-
से किं तं खओवसमिए?, २दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-खओवसमिए य खओवसमनिप्फपणे
य । से किं तं खओवसमे ?, २ चउण्हं घाइकम्माणं खओवसमेणं, तंजहा-णाणावर-
णिजस्स दसणावरणिज्जस्स मोहणिज्जस्स अंतरायस्स खओवसमेणं, से तं खओवसमे ।
से किं तं खओवसमनिप्फपणे १, २ अणेगविहे पपणते, तंजहा-खओवसमिआ आ-
२५
॥११८॥

·पण्णामा- धिकार: सू.१२६ भिणिवोहिअणाणलद्धी जाव खओक्समिआ मणपज्जवणाणलद्धी खओवसमिआ मइअण्णाणलद्धी खओवसमिआ सुअअण्णाणलद्धी खओवसमिआ विभंगणाणलद्धी खओवसमिआ चक्खुदसणलद्धी अचक्खुदंसणलद्धी ओहिदंसणलद्धी एवं सम्मदं- सणलद्धी मिच्छादसणलद्धी सम्ममिच्छादसणलद्धी खओवसमिआ सामाईअचरि- तलद्धी एवं छेदोवट्ठावणलद्धी परिहारविसुद्धिअलद्धी सुहुमसंपरायचरित्तलद्धी एवं चरित्ताचरित्तलद्धी खओवंसमिआ दाणलद्धी एवं लाभ० भोग० उवभोगलद्धी खओ- वसमिआ वीरिअलद्धी एवं पंडिअवीरिअलद्धी वालवीरिअलद्धी वालपंडिअवीरिअलद्धी खओवसमिआ सोइंदिअलद्धी जाव खओवसमिआ ' फासिदिअलद्धी खओवसमिएं आयारंगधरे एवं सुअगडंगधरे ठाणंगधेरे समवायंगधरे विवाहपण्णत्तिधरे नायाधम्म- कहा० उवासगदसा० अंतगडदसा० अणुत्तरोववाइअदसा० पण्हावागरणधरे विवाग- सुअधरे खओवसमिए दिट्टिवायधरे खओवसमिए णवपुवी खओवसमिए जाव ·अनुयोग मलधारीया उप.नानि पण्णामा- धिकार सू. १२६ ॥११९॥ ?% चउद्दसपुवी खओवसमिए गणी खओवसमिए वायए, से तं खओवसमनिप्फण्णे, से तं खओवसमिए। असावपि द्विरूप:-क्षयोपशमस्तन्निष्पन्नश्च, तत्र विवक्षितज्ञानादिगुणविघातकस्य कर्मण उदयंप्राप्तस्य क्षयः-सर्वधाऽपगमः अनुदीर्णस्य तु तस्यैवोपशमो-विपाकत उदयाभाव इत्यर्थः, ततश्च क्षयोपलक्षित उपशमः क्षयोपशमः, ननु चौपशमिकेऽपि यदुदयप्राप्तं तत्सर्वथा क्षीणं शेषं तु न क्षीणं नाप्युदयमासमतस्तस्योपशम उ- च्यत इत्यनयोः कः प्रतिविशेप:?, उच्यते, क्षयोपशमावस्थे कर्मणि विपाकत एवोदयो नास्ति, प्रदेशतस्त्वस्त्येव, उपशान्तावस्थायां तु प्रदेशतोऽपि नास्त्युदय इत्येतायता विशेपः । तत्र चतुर्णा घातिकर्मणां केवलज्ञानप्रतिवन्ध- कानां ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयान्तरायाणां यः क्षयोपशम:-क्षयोपशमरूपः स क्षायोपशमिको भावः, पमिति पूर्ववत्, तद्यथेत्यादिना खत एव घातिकर्माणि विवृणोति, शेपकर्मणां तु क्षयोपशमो नास्त्येव, निषि- दत्वात् । 'से त'मित्यादि निगमनम् । तेनैव क्षयोपशमेनोक्तखरूपेण निष्पन्नः क्षायोपशमिको भावोऽनेकधा भवति, तमाह-खाओवसमिया आभिणियोहिंयणाणलद्धी'त्यादि, आभिनियोधिकज्ञानं-मतिज्ञानं तस्य लन्धिः-योग्यता वावरणकर्मक्षयोपशमसाध्यत्वात् क्षायोपशमिकी, एवं तावद् वक्तव्यं यावन्मनःपर्याय- ज्ञानलन्धिः, केवलज्ञानलन्धिस्तु खावरणकर्मणः क्षय एवोत्पद्यत इति नेहोक्ता, कुत्सितं ज्ञानमज्ञानं मतिरेव २० ॥११९॥ २३ ·पण्णामा- धिकार स. १२६ अज्ञानं मत्यज्ञान, कुत्सितत्वं चेह मिथ्यादर्शनोदयदूपितत्वात् द्रष्टव्य, दृष्टा च कुत्सार्थे नमो घृत्तिः, यथा कुत्सितं शीलमशीलमिति, मत्यज्ञानस्य लब्धिः-योग्यता, साऽपि वावरणक्षयोपशमेनैव निप्पयते, एवं श्रुताज्ञानलन्धिरपि वाच्या, भगः प्रकारो भेद इत्यर्थः, स चेह प्रक्रमादवधिरेव गृह्यते विरूपा-कुत्सितो भलो विभङ्गः स एवार्थपरिज्ञानात्मकत्वात् ज्ञानं विभगज्ञानं, मिथ्यादृष्टिदेवादेरवधिर्विभगज्ञानमुच्यते इत्यर्थः, इह च विशब्देनैव कुत्सितार्थप्रतीतेनं नमो निर्देशा, तस्य लन्धिः-योग्यता साऽपि खावरणक्षयोपशमेनैव रस्ति, एवं मिथ्यात्वादिकर्मणः क्षयोपशमसाध्याः शेपा अपि सम्यग्दर्शनादिलब्धयो यथासम्भवं भायनीयाः, नवरं याला-अविरताः पण्डिताः-साधवः पालपण्डितास्तु-देशविरताः तेषां यथाखं वीर्यलब्धिर्वीर्यान्तरा- यकर्मक्षयोपशमाद्भावनीया, इन्द्रियाणि चेह 'लब्ध्युपयोगरूपाणि भावेन्द्रियाणि गृह्यन्ते, तेपां च लन्धिः- योग्यता मतिश्रुतज्ञानचक्षुरचक्षुर्दर्शनावरणक्षयोपशमजन्यत्वात क्षायोपशमिकीति भावनीयम् , आचारधरत्वा- दिपर्यायाणां च श्रुतज्ञानप्रभवत्वात् तस्य च तदावरणकर्मक्षयोपशमसाध्यत्वादाचारधरादिशन्दा इह पश्यन्ते इति प्रतिपत्तव्यम् । 'से त'मित्यादि निगमनद्वयम् ॥ अथ पारिणामिकभावमाश्रित्याह- से किं तं पारिणामिए?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-साइपारिणामिए अ अणाइपा- रिणामिए अ । से किं तं साइपारिणामिए ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते तंजहा-जुपणसुरा १० १३ ·पण्णामा. धिकारः अनुयोग मलधारीया उप.नासि सू. १२६ ।१२०॥ जुषणयुलो जुषणघयं जुण्णतंदुला चेव । अन्भा य अन्भरुक्खा संझा गंधवणगरा य ॥ २४ ॥ उकावाया दिसादाहा गज्जियं विजू णिग्घाया जूवया जक्खादित्ता धूमिआ महिआ रयुग्घाया चंदोवरागा सूरोवरागा चंदपरिवेसा सूरपरिवेसा पडिचंदा पडिसूरा इंदधणू उदगमच्छा कविहसिया अमोहा वासा वासधरा गामा णगरा घरा पवता पायाला भवणा निरया रयणप्पहा सकरप्पहा वालुअप्पहा पंकप्पहा धूमप्पहा तमप्पहा तमतमप्पहा सोहम्मे जाव अचुए गेवेज्जे अणुत्तरे ईसिप्पभारा परमाणुपो- ग्गले दुपएसिए जाव अणंतपएसिए, से तं साइपारिणामिए । से किं तं अणाइपा- रिणामिए ?, २ धम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थिकाए जीवत्थिकाए पुग्गल- थिकाए अद्धासमए लोए अलोए भवसिद्धिआँ अभवसिद्धिआ, से तं .अणाइपा- रिणामिए । से तं पारिणामिए । सर्वथा अपरित्यकपूर्वावस्थस्य यद्रूपान्तरेण भवन-परिणमनं स परिणामः, तदुक्तम्-"परिणामो यथा- २० ॥ १२०॥ २४ ·पण्णामा धिकार: २. १२६ न्तरगमनं न च सर्वथा व्यवस्थानम् । न च सर्वथा विनाशः परिणामस्तद्विदामिष्टः ॥ १ ॥” इति, स एव तेन वा निवृत्तः पारिणामिकः, सोऽपि द्विविधः-सादिरनादिश्व, तत्र सादिपारिणामिको 'जुगसुरे'त्यादि, जीर्ण- सुरादीनां जीर्णत्वपरिणामस्य सादित्वात् सादिपारिणामिकता, इहु चोभयावस्थयोरप्यनुगतस्य सुराद्रव्यस्य नव्यतानिवृत्ती जीर्णतारूपेण भवनं परिणाम इत्येवं सुराप्रतिपत्य जीर्णानां सुरादीनां ग्रहणम्, अन्यथा नये- प्वपि तेपु सादिपारिणामिकता अस्त्येव, कारणद्रव्पस्यैव नूतनसुरादिरूपेण परिणतः, अन्यथा कार्यानुत्प- त्तिप्रसद्गाद्, अत्र बहु पक्तव्यं तत्तु नोच्यते स्थानान्तररक्तव्यत्वादस्पार्थस्येति । अम्राणि सामान्येन प्रतीता- न्येव, अनवृक्षास्तु तान्येव वृक्षाकारपरिणतानि, सन्ध्या-कालनीलायम्रपरिणतिरूपा प्रतीतैव, गन्धर्वनगरा- पयपि-सुरसद्मप्रासादोपशोभितनगराकारतया तथाविधनभापरिणतपुद्गलराशिरूपाणि प्रतीनान्पेन, उल्का- पाता अपि व्योमसम्मूर्छितज्वलनपतनरूपाः प्रसिद्धा एच, दिग्दाहास्तु-अन्यतरस्यां दिशि छिन्नमूलचल- नज्वालाकरालिताम्परमतिभासरूपाः प्रतिपत्तव्याः, गर्जितविद्युनिर्याताः प्रतीना, यूपफास्तु-संझाच्छे- यावरणो य जयओ सुफ दिण तिन्नी ति गाधादलप्रतिपादितखरूपा आवश्यफादवसेया, यक्षादीप्तकानि न- भोदृश्यमानाग्निपिशाचाः, धूमिका-रुक्षा प्रविरला धूमाभा प्रतिपत्तव्या, महिका तु लिग्घा घना, स्निग्धपनत्वा- देवभूमौ पतिता सार्द्रतृणादिदर्शनद्वारेण लक्ष्यते, रजउद्घातो-रजखला दिशः,चन्द्रसूर्योपरांगां राहुग्रहणानि, १ सध्याउदावरणच यूपक गले दिनास्त्रीन १३ ·एण्णामा- धिकार: सू. १२६ नुयोग० घालुवचनं चार चाबाईतृतीयद्वीपसमुद्रवर्तिचन्द्रार्काणां युगपदुपरागभावात् मन्तव्यमिति चूर्णिकारः, चन्द्रसूर्यप- मलधारीया रिचपाः चन्द्रादित्ययोः परितो वलयाकारपुद्गलपरिणतिरूपाः सुमतीता एव, प्रतिचन्द्रः-उत्पातादिसूचको उप.नानि द्वितीयचन्द्रः, पवं प्रतिसूर्योऽपि, इन्द्रधनु:-प्रसिद्धमेव, उदकमत्स्यास्तु-इन्द्रधनु:खण्डान्येव, कपिहसितानि- अम्मानभसि ज्वलभीमशब्दरूपाणि अमोघाः-सूर्ययिम्वादधः कदाचिदुपलभ्यमानशकटोर्द्धिसंस्थितश्यामा- ॥१२॥ दिरेसः पाणि-भरतादीनि वर्पधरास्तु-हिमवदादयः पाताला:-पातालकलशा, शेषास्तु ग्रामादयः प्रसिद्धा एर । अत्राह-ननु वर्पधरादयः शाश्वतत्वात् न कदाचित्तगावं मुश्चन्ति तत्कथं सादिपारिणामिकभावव- तित्वं तेपा?, नैतदेवं, तदाकारमात्रतयैव हि तेऽवतिष्ठमानाः शाश्वता उच्यन्ते, पुद्गलास्त्वसहयेयकालादूर्ध्वं न तेष्वेवाचतिष्ठन्ते, किं त्वपरापरे तद्भावेन परिणमन्ति, तावत्कालादूचं पुद्गलानामेकपरिणामेनावस्थितेः मागेच निपिद्धत्वादिति सादिपारिणामिकता न विरुध्यते, अनादिपारिणामिके तु धर्मास्तिकायादयः, तेषां तद्रूपतया अनादिकालात् परिणतेः, वाचनान्तरापयपि सर्वाण्युक्तानुसारतो भावनीयानि । 'से तमित्यादि निगमनद्वयम् । उक्तः पारिणामिका, अथ सान्निपातिकं निर्दिशति- से किं तं सण्णिवाइए ?, २ एएसिं चेव उदइअउवसमिअखइअखओवसमिअपारि- णामिआणं भावाणं दुगसंजोएणं तियसंजोएणं चउकसंजोएणं पंचगसंजोएणं जे २० ॥१२१॥ २५ ·पण्णामा- धिकार: सू० १२६ निप्फज्जइ सवे से सन्निवाइए नामे, तत्थ णं दस दुअसंजोगा दस सिअसंजोगा • पंच चउक्कसंजोगा एगे पचकसंजोगे। सन्निपातः-एपामेवौदयिकादिभावानां द्वयादिमेलापकः स एव तेन वा निवृत्तः सान्निपातिकः, तथा चाह- 'एएसिं चेवे'त्यादि, एपामौदयिकादीनां पञ्चानां भावानां द्विकत्रिकचतुष्कपञ्चकसंयोगैर्ये पड्विंशतिर्भगाः भवन्ति ते सर्वेऽपि सान्निपातिको भाव इत्युच्यते, एतेपु मध्ये जीवेपु नारकादिपु पडेव भगाः सम्भवन्ति, शेपास्तु विंशतिर्भगका रचनामात्रेणैव भवन्ति, न पुनः कचित् सम्भवन्ति, अतः प्ररूपणामात्रतयैव ते अवगन्तव्याः, एतत् सर्वं पुरस्तायक्तीकरिष्यते, कियन्तः पुनस्ते यादिसंयोगाः प्रत्येकं सम्भवन्ति इत्याह- 'तत्थ णं दस दुगसंजोगा' इत्यादि, पञ्चानामौदयिकादिपदानां दश द्विकसंयोगाः दशैव त्रिकसंयोगाः पञ्च चतुःसंयोगाः एकस्तु पञ्चकसंयोगः संपद्यत इति, सर्वेऽपि पड़िशतिः। तत्र के पुनस्ते दश द्विकसंयोगा इति जिज्ञासायां प्राह- एत्थ णं जे ते दस दुगसंजोगा ते णं इमे-अस्थि णामे उदइएउवसमनिप्फपणे १ अस्थि णामे उदइएखाइगनिप्फण्णे २ अस्थि णामे उदइएखओवसमनिष्फण्णे ३ अस्थि णामे उदइएपारिणामिअनिप्फपणे ४ अत्थि .णामे उवसमिएखयनिष्फपणे ५ १० क ·पण्णामा- धिकार अनुयोग० मलधारीया उप.नासि सू. १२६ ॥१२२॥ अत्थि णामे - उपसमिएखओवसमनिष्फपणे ६ अस्थि णामे उवसमिएपारिणामि- अनिप्फण्णे ७ अस्थि णामे खइएखओवसमनिप्फपणे ८ अस्थि णामे खइएपारि- णामिअनिष्फपणे ९ अत्थि णामे खओवसमिएपारिणामिअनिष्फपणे १० । कयरे से नामे उदइएउवसमनिप्फण्णे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता कसाया, एस णं से णामे उदइएउवसमनिष्फपणे १, कयरे से णामे उदइएखयनिष्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से खइ सम्मत्तं, एस णं से नामे उदइएखयनिष्फणे २, कयरे से णामे उद- इएखओक्समनिफण्णे ?, उदइएत्ति मणुस्से खओवसमिआइं इंदिआई, एस णं से णामे उदइएखओवसमनिप्फपणे ३, कयरे से णामे उदइएपरिणामिअनिप्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे उदइएपारिणामिअनिप्फपणे ४, कयरे से णामे उपसमिएखयनिष्फपणे ?, उवसंता कसाया खइअं सम्मत्तं, एस णं से णामे उवसमिएखयनिप्फपणे ५, कयरे से णामे उचसमिएवओवसमनिप्फपणे ?, २० ॥१२२॥ २४ ·पण्णामा- धिकार: सू.१२६ 5 उवसंता कसाया खओक्समिआइं इंदिआई, एस णं से णामे उवसमिएखओक्स- मनिप्फपणे ६, कयरे से णामे उवसमिएपरिणामिअनिष्फपणे ?, उवसंता कसाया पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे उवसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ७, कयरे से णामे खइएखओवसमनिप्फपणे ?, खइयं सम्मत्तं खओवसमिआई इंदिआई, एस णं से णामे खइएखओवसमनिप्फण्णे ' ८, कयरे से णामे खइएपारिणामिअनि- प्फपणे ?, खइंअं सम्मत्तं पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे खइएपारिणामिअनि- प्फण्णे ९, कयरे से णामे खओवसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ?, खओवसमिआई इंदिआई पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे खओवसमिएपारिणामिअनि- एफपणे १०॥ नामाधिकारादित्थमाह-अस्ति तावत्सान्निपातिकभावान्तर्वति नाम विभक्तिलोपादौदयिकौपशमिक- लक्षणभावद्वयनिष्पन्नमित्येको भङ्गा, एवमन्येनाप्युपरितनभावत्रयेण सह संयोगादौदायिकेन चत्वारो द्विक- १०

·पण्णामा-
धिकार
अनुयोग
मलपारीया
उप.नाशि
सू. १२६
॥१२३॥
संपोगा लब्धा, ततस्तत्परित्यागे औपशमिकस्योपरितनभावत्रयेण सह चारणायां लब्धास्त्रयः, तत्परिहारे
क्षायिकस्योपरितनभायदयमीलनायां लब्धौ द्वौ, ततस्तं विमुच्य क्षायोपैशमिकस्य पारिणामिकमीलने लब्ध
एक इति सर्वेऽपि दश, एवं सामान्यतो द्विकसंयोगभगकेपु दर्शितेपु विशेषतस्तत्वरूपमजानन् विनेयः
पृच्छति-'कयरे से णामे उदइए? इत्यादि, अनोत्तरम्-उदइएत्ति मणुस्से इत्यादि, औदायिके भावे मनु-
प्यत्वं-मनुष्यगतिरिति तात्पर्यम्, उपलक्षणमात्रं चेदं, तिर्यगादिगतिजातिशरीरनामादिकर्मणामप्यत्र सम्भ-
पाद्, उपशान्तास्तु कुपाया औपशमिके भाव इति गम्यते, अवाप्युदाहरणमात्रमेतत्, दर्शनमोहनीयनो-
फपायमोहनीययोरप्योपशमिकत्वसम्भवाद्, एतन्निगमयति-एस णं से णामे उदइएउचसमनिफण्णे'त्ति,
णमिति पारपालकारे एतत्तनाम यदुद्दिष्टं प्रागौदयिकौपशमिकभावद्वयनिष्पन्नमिति प्रथमदिकयोगे भङ्गाक-
पाख्यानम् , अयं च द्विकयोगविवक्षामानत एव संपद्यते, नं पुनरीदृशो भङ्गः कचिजीवे संभवति, तथा
दि-यस्यौदापिकी मनुष्यगतिरौपशमिकाः कपाया भवन्ति तस्य क्षापोपशमिफानीन्द्रियाणि पारिणामिकं
जीवत्वं फस्यचित् क्षापिकं सम्यक्त्वमित्येतदपि संभवति, तत्कथमस्य केवलस्य सम्भवः', एवमेतयाख्यानु-
सारेण शेषा अपि व्यारपेयाः, केवलं क्षायिकपारिणामिकमावद्वयनिष्पन्नं नवमभङ्ग विहाय परेऽसम्भविनो
द्रष्टव्याः, नवमस्तु सिद्धस्य संभवति, तथाहि-क्षायिके सम्यक्त्वज्ञाने पारिणामिकं तु जीवत्वमित्येतदेव
भाययं तस्यास्ति नापरः, तस्मादयमेकः सिद्धस्य संभवति, शेपास्तु नव विकयोगाः प्ररूपणामात्रमिति स्थि-
२०
॥१२३॥

·पण्णामा- धिकार: सू. १२६ ५ तम्, अन्येषां हि संसारिजीवानामौदयिकी गतिः क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणि पारिणामिक जीवस्वमित्ये- तद्भावनयं जघन्यतोऽपि लभ्यत इति कथं तेषु द्विकयोगसम्भव ? इति भावः । निकयोगानिर्दिविधुराहू- तत्थ णं जे ते दस तिगसंजोगा ते णं इमे-अस्थि णामे उदइएउवसमिएखयनि- फपणे १ अस्थि णामे उदइएउवसमिएखओवसमनिप्फपणे २ अस्थि णामे उद- इएउवसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ३ अस्थि णामे उदइएखइएखओवसमनिष्फपणे ४ अस्थि णामे उदइएखइएपारिणामिअनिप्फण्णे ५ अस्थि णामे उदइएखओवस- मिएपारिणामिअनिष्फपणे ६ अस्थि णामे उवसमिएखइएखओवसमनिप्फण्णे ७ अत्यि णामे उवसमिएखइएपारिणामिअनिप्फपणे ८ अस्थि णामे उवसमिएखओ- वसमिएपारिणामिअनिष्फण्णे ९ अस्थि णामे खइएखओवसमिएपारिणामिअनिप्फण्णे १० । कयरे से णामे उदइएउवसमिएखयनिप्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता कसाया खइअं सम्मत्तं, एस णं से णामे उदइएउवसमिएखयनिप्फपणे १, कयरे से

·4
अनुयोग
मलपारीया
उप.नासि
पण्णामा-
धिकार
सू. १२६
॥१२४॥
णामे उदइएउपसमिएखओवसमियनिष्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता कसाया
खओबसमिआई इंदिआई, एस णं से णामे उदइएउवसमिएखओवसमनिष्फण्णे
२, कयरे से णामे उदइएउवसमिएपारिणामिअनिष्फण्णे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता
कसाया पारिणामिए जीवे, एसणं से णामे उदइएउवसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ३,
कयरे से णामे उदइएखइएखओवसमनिप्फण्णे.?, उदइएत्ति मणुस्से खइअं सम्मत्तं
खओवसमिआइं इंदिआई, एस णं से णामे उदइएखइएखओवसमनिप्फण्णे ४,
कयरे से णामे उदइएखइएपारिणामिअनिष्फण्णे?, उदइएत्ति मणुस्से खइअं सम्मत्तं
पारिणामिए जीवे, एस णं से नामे उदइएखइएपारिणामिअनिप्फण्णे ५ कयरे से
णामे उदइएखओवसमिएपारिणामिअनिप्फण्णे ?, उदइएत्ति मणुस्से खओवस-
मिआइं इंदिआई पारिणामिए जीवे, एंस णं से गामे उदइएखंओवसमिएपारि-
णामिअनिप्फपणे ६, कयरे से णामे उवसमिएखइएखओवसमनिप्फपणे ?, उवसंता
२०
॥१२४ ॥

·पण्णामा- धिकार सू.१२६ कसाया खडूअं सम्मत्तं खओवसमिआइं इंदिआइं, एस णं से णामे उवसमिएख- इएखओवसमनिफपणे ७, कयरे से णामे उवसमिएखइएपारिणामिअनिप्फपणे ?, उवसंता कसाया खइअं सम्मत्तं पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे उवसमिएखइए- पारिणामिअनिप्फण्णे ८, कयरे से णामे उवसमिएखओवसमिएपारिणामिअनिप्फण्णे ?, उवसंता कसाया खओवसमिआइं इंदिआई पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे उव- समिएखओवसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ९, कयरे से णामे खइएखओवसमिएपा- रिणामिअनिष्फपणे?, खइअं सम्मत्तं खओवसमिआइं इंदिआई पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे खइएखओवसमिएपारिणामिअनिफपणे १० । एतदप्यौदग्रिकोपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिफपारिणामिकभावपञ्चकं भूम्यादावालिख्य तत आद्यभाव- यस्योपरितनभावत्रयेण सह चारणायां लब्धास्त्रयः इत्यादिक्रमेण दशापि भावनीयाः, एतानेव खरूपतो विवरीपुराह- कयरे से णामे उदइएउवसमिए' इत्यादि, व्याख्या पूर्वानुसारतोऽत्रापि कर्तव्या, नवरम- बौदपिकक्षायिकपारिणामिकमावत्रयनिष्पन्नः पञ्चमो भङ्गः केवलिनः संभवति, तथाहि-औदपिकी मनुष्य- ·पण्णामा- धिकार सू. १२६ १५ अनुयोग. गतिः क्षापिफाणि ज्ञानदर्शनचारित्राणि पारिणामिकं तु जीवत्वमित्येते त्रयो भावास्तस्य भवन्ति, औपश' मतधारीपा/मिकरिस्यह नास्ति, मोहनीयाश्रयत्वेन तस्योक्तत्वात्, मोहनीयस्य च केवलिन्यसम्भवात्, तथा क्षायोपश- उप.नासि मिफोऽप्यनापास्य एव, क्षायोपशमिफानामिन्द्रियादिपदार्थानामस्यांसम्भवाद्, 'अतीन्द्रियाः केवलिन' इत्या- दिपचनात्, तस्मात् पारिशेप्यायथोक्तभावत्रयनिष्पन्नः पञ्चमो भगः केवलिन: सम्भवति, पठस्त्वौदयिकक्षा- ॥१२५॥ पोपशमिफपारिणामिकभावनिप्पन्नो नारकादिगतिचतुष्टयेऽपि संभवति, तथाहि-औदयिकी . अन्यतरा गतिःक्षायोपशामिकानीन्द्रियाणि पारिणामिकं जीवत्वमित्येवमेतद्भावत्रयं सर्वास्खपि गतिपु जीवानां प्राप्यत इति, शेपास्त्वष्टौ वियोगाः प्ररूपणामात्रं, काप्यसम्भवादिति भावनीयं । चतुष्कसंयोगानिर्दिशन्नाह- तत्थ णं जे ते पंच चउकसंजोगा ते णं इमे-अस्थि णामे उदइएउवसमिएख- इएखओवसमनिप्फपणे १ अस्थि णामे उदइएउवसमिएखइएपारिणामिअनिप्फपणे २ अस्थि णामे उदइएउवसमिएखओवसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ३ अत्थिं णामे उद्- इएखइएखओवसमिएपारिणामिअनि फण्णे ४ अस्थि णामे उपसमिएखइएखओघ- समिएपारिणामिअनिप्फपणे ५, कयरे से णामे उदइएउवसमिएखइएखओवसम- २० ॥१२॥ २४ ·पण्णामा- धिकार सू. १२६ २, निप्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता कसाया खइअं सम्मत्तं खओवसमिआई इंदिआई, एस णं से णामे उदइएउवसमिएखइएखओवसमनिप्फपणे १, कयरे से नामे उदइएउवसमिएखइएपारिणामिअनिप्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता कसाया खइ सम्मत्तं पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे उदइएउवसमिएखइएपारिणामि- अनिएफपणे कयरे से णामे उदइएउवसमिएखओवसमिएपारिणामिअनिप्फण्णे ?, उदइएत्ति, मणुस्से उक्संता कसाया खओवसमिआइं इंदिआइं पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे उदइएउवसमिएखओव०पारिणा० ३, कयरे से णामं उदइएखइ- एखओवसमिएपारिणामिअणिप्फण्णे ?, उदइएत्ति मणुस्से खइअं सम्मत्तं खओवस- मिआइं इंदिआई पारिणामिए जीवे, एस णं से नामे उदइएखइएखओवसमि- एपारिणामिअनिष्फन्ने ४, कयरे से नामे उवसमिएखइएखओवसमिएपारिणामि- अनिप्फन्ने ?, उवसंता कसाया खइअं सम्मत्तं खओवसमिआइं इंदिआई पारिणा- ·अनुपयोग मलपारीया उप.नासि पण्णामा- धिकार सू. १२६ ॥१२६॥ मिए जीवे, एस णं से नामे उवसमिएखइएखओवसमिएपारिणामिअनिष्फण्णे ५। भद्गरचना अकृच्छ्रावसेयैव । इदानी तानेव पञ्च भगान व्याचिख्यासुराह-'कयरे से नामे उदइए' इत्यादि, भावना पूर्वाभिहितानुगुण्येन कर्तव्या, नवरमनौदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकपारिणामिकभावनि- प्पन्नस्तृतीयभगो गतिचतुष्टयेऽपि संभवति, तथाहि-औदयिकी अन्यतरा गतिः नारकतियग्देवगतिषु प्रथ- मसम्परत्वलाभकाले एच उपशमभावो भवति मनुष्यगतौ तु तत्रोपशमश्रेण्यां चौपशमिकं सम्यक्त्वं क्षा- योपशमिकानीन्द्रियाणि पारिणामिकं जीवत्वमित्येवमयं भगका सर्वासु गतिपु लभ्यते, यत्विह सूत्रे प्रो- कम्-'उदइएत्ति मणुस्से उपसंता कसाय'त्ति, तत्तु मनुष्यगत्यपेक्षयैव द्रष्टव्यं, मनुष्यत्वोदयस्योपशमश्रेण्यां रुपायोपशमस्य च तस्यामेव भावाद्, अस्य चोपलक्षणमात्रत्वादिति, एवमौदायिकक्षायिकक्षायोपशमिकपा- रिणामिफभावनिष्पन्नचतुर्थभद्गोऽपि चतसृप्यपि गतिपु संभवति, भावना त्वनन्तरोक्ततृतीयभगकवदेव क- र्तव्या, नवरमौपशमिकसम्यक्त्वस्थाने क्षायिकसम्यक्त्वं वाच्यम्, अस्ति च क्षायिकसम्यक्त्वं सखपि गतिपु, नारकतिर्यग्देवगतिपु पूर्वप्रतिपन्नस्यैव, मनुष्यगतौ तु पूर्वपतिपन्नस्य प्रतिपद्यमानकस्य च तस्यान्पत्र प्रतिपादितत्त्वादिति, तस्मादत्राप्येतो दो भगको सम्भाविनी, शेपास्तु यः संवृतिमात्रं, तद्रूपेण वस्तुन्यस- म्भवादिति । साम्प्रतं पञ्चसंयोगमेकं प्ररूपयन्नाह- २० ॥१२६॥ २४ ·पण्नामा- धिकारे भावपट्नम् सू. १२६ तत्थ णं जे से एके पंचगसंजोए से णं इमे-अस्थि नामे उदइएउवसमिएखओव- समिएखइएपारिणामिअनिफपणे १, कयरे से नामे उदइएउवसमिएखइएखओ- वसमिएपारिणामिअनिप्फपणे ?, उदइएत्ति मणुस्से उवसंता कसाया खइअं सम्मत्तं खओवसमिआइं इंदिआई पारिणामिए जीवे, एस णं से णामे जाव पारिणामिअ- निप्फपणे, से तं सन्निवाइए, से तं छण्णामे (सू० १२६) अयं च सविवरणः सुगम एव, केवलं क्षायिकः सम्यग्दृष्टिः सन् यः उपशमश्रेणी प्रतिपद्यते तस्यायं भङ्गका संभवति, नान्यस्य, समुदित भावपञ्चकस्यास्य तत्रैव भावादिति परमार्थः, तदेवमेको द्विकसंयोगभगको द्वौ द्वौ निकयोगचतुष्फयोगभद्गकावेकस्त्वयं पञ्चकयोग इत्येते पड् भगका अत्र सम्भविनः प्रतिपादिताः, शेपास्तु विशतिः संयोगोत्थानमात्रतयैव प्ररूपिता इति स्थितम्, एतेषु च पदसु भगकेषु मध्ये एकस्त्रिकसंयोगो द्वौ चतुफसंयोगावित्येते त्रयोऽपि प्रत्येकं चतसृष्वपि गतिपु संभवन्तीति निर्णीतम्, अतो गतिचतुष्टयभेदात् ते फिल द्वादश (वि) वक्ष्यन्ते, ये तु शेषा द्विकयोगत्रिकयोगपञ्चकयोगलक्षणास्त्रयो भङ्गाः सिद्धकेवल्युपशान्त- मोहानां यथाक्रमं निर्णीताः ते यथोक्तैकैकस्थानसम्भवित्वात् त्रय एवेत्यनया विवक्षयाऽयं सान्निपातिको १० १२

·सप्तनानि
स्वराः
अनुयोग०
मलधारीया
उप.नासि
गा.२५
॥१२७॥
भावः स्थानान्तरे पश्चदशविध उक्तो द्रष्टव्यो, यदाह-'अविरुद्धसन्निवाइय भेया एमेच पृण्णरसत्ति, ‘से तं
सपिणयाइए'त्ति निगमनम् । उक्तः सान्निपातिको भावः, तद्भणने चोक्ताः पडपि भावाः, ते च तदाकैर्नाम-
भिविना प्ररूपयितुं न शक्यन्त' इति तद्वाचकान्यौदायिकादीनि नामान्यप्युक्तानि, एतैश्च पड्भिरपि धर्मा-
स्तिकायादेः समस्तस्यापि वस्तुनः सनहात् पट्प्रकारं सत् सर्वस्यापि वस्तुनो नाम पड्नामेत्यनया दिशा
सर्वमिदं भावनीयं, 'से तं छपणामेत्ति निगमनम् ॥ १२६ । उक्तं पडूनाम, अथ संसनामं निरूपयितुमाह-
से किं तं सत्तनामे १, २ सत्त सरा पण्णत्ता, तंजहा-सज्जे रिसहे गंधारे, मज्झिमे पंचमे
सरे । रेवए (धेवए) चेव नेसाए, सरा सत्त विआहिआ ॥ २५ ॥
'स्थ शब्दोपतापयोरिति वरणानि खरा:-ध्वनिविशेपाः, ते च सप्त, तद्यथा-'सज्जेत्तिश्लोको, व्याख्या-
पइम्पो जातः पाइजा, उक्तं च-"नासां कण्ठमुरस्ताल, जिहां दन्ताँश्च संश्रितः। पड्भिः संजायते.यस्मात् ,
तमात् पड्ज इति स्मृतः ॥ १॥" तथा ऋपभो-वृपभस्तद्वत् यो वर्तते स ऋपभः, आह च-"वायुः समु-
स्थितो नाभी, कण्ठशीर्पसमाहतः। नर्दन् वृषभवद् यस्मात् , तस्मादृपभ उच्यते ॥२॥” तथा गन्धो विद्यते
पस्य स गन्धारः, स एय गान्धारो-गन्धयाविशेष इत्यर्थः, अभाणि च-“यायुः समुत्थितो नाभेह दि
फण्ठे समाहतः । नानागन्धावहः पुण्यो, गान्धारस्तेन हेतुना ॥ ३॥" तथा मध्ये कायस्य भवो मध्यमः, यद-
२०
॥१२७॥

·सप्तनाग्नि स्वरा गा.२५ वाचि-"वायुः समुत्थितो नाभेरुरोहृदि समाहतः । नाभिं प्राप्तो महानादो, मध्यमत्वं समक्षुते ॥४॥" तथा पञ्चानां पड्जादिस्वराणां निर्देशक्रममाश्रित्य पूरणः पञ्चमः, अथवा पश्चसु-नाभ्यादिस्थानेषु मा- तीति पञ्चमः स्वरो, यदभ्यधायि-"वायुः समुत्थितो नाभेरुरोहत्कण्ठशिरोहतः । पश्चस्थानोत्थित- स्यास्य, पञ्चमत्वं विधीयते ॥५॥" तथाऽभिसन्धयते-अनुसंधयति शेपसरानिति निरुक्तिवशाद्धैवतः, यदु- क्तम्-"अभिसंधयते यस्मादेतान् पूर्वोदितखरान् । तस्मादस्य स्वरस्यापि, धैवतत्वं विधीयते ॥ ६॥" पाठा- न्तरेण रैवतश्चैवेति, तथा निपीदन्ति खरा यसिन् स निपादः, यतोऽभिहितम्-"निपीदन्ति खरा यस्मि- निपादस्तेन हेतुना । सर्वांश्चाभिभवत्येव, यदादित्योऽस्य दैवतम् ॥७॥” इति, तदेवं स्वरा:-जीवाजीवनिश्रि- तध्वनिविशेषाः 'सत्त वियाहिय'त्ति विविधप्रकारैराख्यातास्तीर्थकरगणधरैरिति श्लोकार्थः । आह-ननु कार- णभेदेन कार्यस्य भेदात् स्वराणां च जिहादिकारणजन्यत्वात् तद्वतां च द्वीन्द्रियादित्रसजीवानामसख्ये- यत्वाज्जीवनिसृता अपि तावत् स्वरा असझ्याताः प्राप्नुवन्ति किमुताजीवनिमृता इति कथं सप्तसङ्या- नियमो न विरुध्यत इति ?, अत्रोच्यते, असङ्घातानामपि स्वरविशेषाणामेतेष्वेव सप्तसु सामान्यस्वरे- प्वन्तर्भावाद पादराणां वा फेपाश्चिदेवोपलभ्यमानविशिष्टव्यक्तीनां ग्रहणाद्गीतोपकारिणां विशिष्टस्वराणां वक्तुमिष्टवाददोप इति ॥ स्वरान्नामतो निरूप्य कारणतस्तानेवाभिधित्सुराह- १ नवाक्षरोऽय पद. १३ ·अतयोग मतधारीया! उप.नासि ससनानि स्वरस्थाना- नि. गा. २६-३१ ॥१२॥ एएसि णं सत्तण्हं सराणं सत्त सरहाणा.पण्णत्ता, तंजहा-सज्जं च अग्गजीहाए, उरेण रिसहं सरं । कंठुग्गएण गंधारं, मज्झजीहाएँ मज्झिमं ॥ २६ ॥ नासाए पंचम चूआ, दंतोटेण अ रेवतं । भमुहक्खेवेण णेसायं, सरहाणा विआहिआ ॥ २७ ॥ सत्त सरा जीवणिस्सिआ पण्णत्ता, तंजहा-सजं रखइ मऊरो, कुकुडो रिसभं सरं । हंसो रखइ गंधारं, मज्झिमं च गवेलगा ॥ २८ ॥ अहं कुसुमसंभवे काले, कोइला पंचमं सरं । छटुं च सारसा कुंचा, नेसायं सत्तमं गओ ॥ २९ ॥ सत्त सरा अजीवनिस्सिआ पपणत्ता, तंजंहा-सजं रवइ मुअंगो, गोमुही रिसहं सरं । संखो रवइ गंधारं, म- ज्झिमं पुण झल्लरी ॥ ३०॥ चउच्चरणपइट्टाणा, गोहिआ पंचमं सरं। आडवरो रेवइयं, महामेरी अ सत्तमं ॥ ३१॥ तत्र नाभेत्थितोऽविकारी खर आभोगतोऽनाभोगतो वा यन्त्र जिहादिस्थान प्राप्य विशेषमासादयति तत् स्वरस्पोपकारकमतः स्वरस्थानमुच्यते, तत्र 'सज' मित्यादिश्लोकद्वयं सुगर्म, नवरं चकारोऽवधारणे, पडू २० ॥१२८॥ २४.

·सतनानि स्वरस्थाना- नि. गा. २६-३१ जमेव प्रथमस्वरलक्षणं यात्, कयेत्याह-अग्रभूता जिला अग्रजिला जिह्वाग्रमित्यर्थस्तया, इह यद्यपि पडूज- भणने स्थानान्तराण्यपि कण्ठादीनि व्याप्रियन्ते अग्रजिह्वा च स्वरान्तरेषु व्याभियते तथापि सा तत्र बहु- व्यापारवतीतिकृत्वा तया तमेव ब्रूयादित्युक्तम्, इदमत्र हृदयम्-पइजस्वरोऽग्रजिह्वां प्राप्य विशिष्टां व्यक्तिमासादयत्यतस्तदपेक्षया सा स्वरस्थानमुच्यते, एवमन्यत्रापि भावना कार्या, उरो-वक्षस्तेन ऋपभं| स्वर, चूयादिति सर्वत्र संवध्यते, 'कंठुग्गएणं'ति कण्ठादुद्गमनमुद्गतिः-स्वरनिष्पत्तिहेतुभूता क्रिया तेन कण्ठो- द्गतेन गान्धारं, जिह्वाया मध्यो भागो मध्यजिह्वा तया मध्यमं, तथा दन्ताश्चौष्ठौ च दन्तोष्ठं तेन धैवतं रैवतं वेति, भूत्क्षेपावष्टम्भेन निषादमिति । इत ऊर्ध्वं सर्व निगदसिद्धमेव, नवरं 'जीवनिस्सिय'त्ति जीवा- श्रिताः जीवेभ्यो वा निसृता-निर्गताः, 'सजं रवई त्यादिश्लोकः, रवति-नदति 'गवेल'त्ति गावश्च एलकाश्च- ऊरणका गवेलकाः, अथवा गवेलका-ऊरणका एक, 'अह कुसुमे'त्यादि, अथेति विशेषणार्थों, विशेपणा- यता चैवं-पथा गवेलका अविशेपेण मध्यमस्वरं नदन्ति न तथा पञ्चमं कोकिलः, अपि तु वनस्पतिपु याहु- ल्येन कुसुमानां-मल्लिकापाटलादीनां सम्भवो यस्मिन् काले स तथा तस्मिन् , मधुमास इत्यर्थः, 'अजीव- निस्सिय'त्ति तथैव, नवरमजीवेष्वपि मृदङ्गादिपु जीवव्यापारोत्थापिता एवामी मन्तव्याः, अपरं पड़जादीनां मृदङ्गादिपु यद्यपि नाशाकण्ठाद्युत्पन्नत्वलक्षणो व्युत्पत्त्यर्थो न घटते तथापि सादृश्यात् तद्भावोऽवगन्तव्यः, 'सज्ज'मित्यादिश्लोकद्वयं, गोमुखी-काहला यस्या मुखे गोशृङ्गादि वस्तु दीयत इति, चतुर्भिश्चरणैः प्रतिष्ठान- '१० ·नुयोग० मलधारीया उप.नासि सप्तनानि रलक्षणा- नि गा. ॥१२९॥ म्-अवस्थानं भुवि यस्याः सा गोधा चर्मायनद्धा गोधिका-वाद्यविशेपो दर्दरिकेत्यपरनाम्ना प्रसिद्धा, आड- म्परः-पटहः, सप्तममिति निपादमित्यर्थः । एएसि णं सत्तण्हं सराणं सत्त सरलक्खणा पण्णत्ता, तंजहा-सज्जेण लहई वित्ति, कयं च न विणस्सइ । गावो पुत्ता य मित्ता य, नारीणं होइ वल्लहो ॥ ३२ ॥ रिसहेण उएसज्ज (पसेज), सेणावच्चं धणाणि । वत्थगंधमलंकारं, इथिओसयणाणि य॥३३॥ गंधारे गीतजुत्तिण्णा, वज्जवित्ती कलाहिआ। हवंति कइणो. धण्णा, जे अपणे सत्थ- पारगा ॥ ३४ ॥ मज्झिमसरमंता उ, हवंति सुहजीविणो । खायई पियई देई, मज्झि- मसरमस्सिओ ॥ ३५॥ पंचमसरमंता उ, हवंति पुहवीपई । सूरा संगहकत्तारो, अणेगगणनायगा ॥ ३६ ॥ रेवयसरमंता उ, हवंति दुहजीविणो । कुचेला य कुवित्ती य, चोरा चंडालमुट्ठिया ॥ ३७ ॥ णिसायसरमंता उ, होति कलहकारगा । जंघाचरा लेहवाहा, हिंडगा भारवाहगा ।। ३८॥ २० ॥१२९॥ २५ १ साउपिया पाठरिया सोयरिया य मुहिया इति पागनुसारिणी गृत्ति .

·सप्तनानि मूर्च्छना मा.३९- ४२ एतेषां सप्तानां खराणां प्रत्येकं लक्षणस्य विभिन्नत्वात् सप्त स्वरलक्षणानि-यथाख फलप्रास्यव्यभिचा- रीणि खरतत्त्वानि भवन्ति, तान्येव फलत आह–'सज्जेणे'त्यादि सस श्लोकाः, पड्जेन लभते वृत्तिम्, अय- मर्थ:-पड्जस्येदं लक्षणं-खरूपमस्ति येन तस्मिन् सति वृत्ति-जीवनं लभते प्राणी, एतच्च मनुष्यापेक्षया लक्ष्यते, वृत्तिलाभादीनां तत्रैव घटनात्, कृतं च न विनश्यति, तस्येति शेपः, निष्फलारम्भो न भवतीत्यर्थः, गावः पुत्राश्च मित्राणि च भवन्तीति शेपः । गान्धारे गीतयुक्तिज्ञा वर्यवृत्तयः-प्रधानजीविकाः कलाभिरधिकाः कवयः- काव्यकर्तारः प्राज्ञा:-सबोधाः ये चोक्तेभ्यो गीतयुक्तिवादिभ्योऽन्ये-शास्त्रपारगाः चतुर्वेदादिशास्त्र- पारगामिनस्ते भवन्तीति । शकुनेन-श्येनलक्षणेन चरन्ति पापधि कुर्वन्ति शकुनान वा मन्तीति शाकुनिकाः, वागुरा-मृगवन्धनं तया चरन्तीति वागुरिकाः, शूकरेण सन्निहितेन शूकरवधार्थ चरन्ति शूकरान् वा मन्तीति शौकरिकाः, मौष्टिका मल्ला इति । पाठान्तराण्य युक्तानुसारेण व्याख्येयानि । एएसिं णं सत्तहं सराणं तओ-गामा पण्णत्ता, तंजहा-संजगामे मज्झिमगामे गंधारगामे, सज्जगामस्स णं सत्त मुच्छणाओ पण्णत्ताओ, तंजहा- मग्गी कोरविआ हरिया, रयणी अ सारकंता य । छट्टी अ सारसी नाम, सुद्धसज्जा य सत्तमा ॥ ३९ ॥ मज्झिमगामस्स णं सत्त मुच्छणाओ पण्णत्ताओ, तंजहा- १३

·अनुपयोग
मरपारीया
उप.नानि
सप्तनाग्नि
मूच्छना
गा. ३९-
४२
24
॥१३०॥
उत्तरमंदा रयणी, उत्तरा उत्तरासमा । समोकंता य सोवीरा, अभिरूवा होइ सत्तमा
॥ ४० ॥ गंधारगामस्स णं सत्त मुच्छणाओ पण्णत्ताओ, तंजहा-नंदी अ खुड्डिआ
पूरिमा य चउत्थी अ सुद्धगंधारा। उत्तरगंधारावि अ सापंचमिआ हवइ मुच्छा ॥४१॥
सुदुत्तरमायामा सा छट्ठी सवओ-य णायवा । अह उत्तरायया कोडिमा य सा स-
तमी मुच्छा ॥ ४२॥
एतचिरन्तनमुनिगाथाभ्यां व्याख्यांयते-यथा “सजाइतिहागामो, ससमूहो मुच्छणाण विन्नेओ । ता सत्त
एकमेको तो सत्तसराण इगवीसा ॥ १ ॥ अन्ननसरविसेसे उपायंतस्स मुच्छणा भणिया । कत्ता व
मुच्छिओ इव कुणई मुच्छ व सो पत्ति ॥ २ ॥ कर्ता वा मूछित इव ताः करोतीति मूच्छेना उच्यन्ते,
'मुच्छ व सो पत्ति' मूर्च्छन्निव वा स कर्ता ताः करोतीति मूर्च्छना उच्यन्त इत्यर्थः, मङ्गीप्रभृतीनां चैक-
विशतिमूच्र्छनानां खरविशेपाः पूर्वगतवरमाभृते भणिताः, इदानीं तु तद्विनिर्गतेभ्यो भरतविशाखिलादि-
शानेन्यो विज्ञेया इति ।
सत्त सरा कओ हवंति? गीयस्त का हवइ जोणी । कइसमया ओसासा, कइ वा
२०
॥१३०॥

·सप्तनामित स्वरयोन्या दि गा. ४३-४५ गीयस्स आगारा ॥ ४३ ॥ सत्त सरा नाभीओ हवंति गीयं च रुइयजोणी । पायसमा ऊसासा तिपिण य गीयस्स आगारा ॥ ४४ ॥ आइमउ आरभंता समुवहन्ता य म. ज्झयारंमि । अवसाणे उज्झंता तिन्निवि गीयस्स आगारा ॥ ४५ ॥ इह चत्वारः प्रश्नाः, तत्र फुतः इति कस्मात् स्थानात् सप्त खरा उत्पद्यन्ते, का योनिरिति का जातिः, तथा कति समया येषु ते कतिसमया-उच्छ्वासाः, किंपरिमाणकाला इत्यर्थः, तथा आकारा:-आकृतयः स्वरू- पाणि इत्यर्थः। उत्तरमाह-'सत्त सरा नाभीओ'इत्यादिगाथा स्पष्टा, नवरं रुदितं योनिः-समानरूपतया जाति- पंख तद् रुदितयोनिक, पादसमा उच्छ्वासाः, यावद्भिः समयैर्वृत्तस्य पादः समाप्यते तावत्समया उच्छ्वासा गीते भवन्तीत्यर्थः आकारानाह-'आई' गाहा, त्रयो गीतस्याकाराः-खरूपविशेषलक्षणा भवन्ति इति पर्पले सम्पन्धः, किं कुर्वाणा इत्याह-आरंभन्त'त्ति आरम्भमाणा गीतमिति गम्यते, कथंभूतमित्याह -आइमत्ति आदौ-प्रथमतो मृदु-कोमलं आदिमृदु, तथा समुद्वहन्तश्च-कुर्वन्तश्च महती गीतध्वनिमिति गम्पते, मध्यकारे' मध्यमभागे, तथा अवसाने च क्षपयन्तो, गीतध्वनि मन्द्रीकुर्वन्ति इत्यर्थः, आदौ गृह मध्ये नारं पर्यन्ने मन्द्रं गीतं कर्तव्यम्, अत एते मृदुतादयस्नयो गीतस्याकारा भवन्तीति ता- १० स्पर्य । किन्तु- ·जतुपोग सप्तनांन्नि गेवगुणा- मतधारीया उप.नासि दि गा, ४६-५६ ॥१३॥ छदोसे अट्टगुणे तिणि अ वित्ताई दो य भणिईओ। जो नाही सो गाहिइ, सुसि- क्खिओ रंगमज्झमि ॥ ४६॥ भीअं दुअं उप्पिच्छं उत्तालं च कमसो मुणेअव्वं । कागस्सरमणुणासं छद्दोसा होति गेअस्स ॥ ४७ ॥ पुपणं रत्तं च अलंकिअं च वत्तं च तहेवमविघुटुं । महुरं समं सुललिअं अट्ठ गुणा होति गेअस्स ॥४८॥ उरकंठसिर- विसुद्धं च गिजते मउअरिभिअपदवद्धं । समतालपडुक्खेवं सत्तस्सरसीभरं गीयं ॥१९॥ अक्खरसमं पदसमं तालसमं लयसमं च गेहसमं । नीससिओससिअसमं संचार- समं सरा सत्त ॥५०॥ निहोसं सारमंतं च, हेउजुत्तमलंकियं । उवणीअं सोवयारं च, मि महुरमेव य ॥५१॥ समं अद्धसमं चेव, सव्वत्थ विसमं च जं। तिणि वित्त- पयाराई, चउत्थं नोवलन्भइ ॥ ५२ ॥ सकया पायया चेव, भणिईओ होति दोपिण .वा । सरमंडलंमि गिजते, पसत्था इसिभासिआ ॥ ५३ ॥ केसी गायइ महुर केसी गायइ खरं च रुक्खं च । केसी गायइ चउर केसी अ विलंविअं दुतं केसी ? ॥५४॥ २० ॥१३१॥ २३ ·. सप्तनानि गेयगुणात दि गा. ४६-५६ विस्सरं पुण केरिसी । गाथाऽधिकमिदं । गोरी गायति महुरं सामा गायइ खरं च रुक्खं च । काली गायइ चउरं काणा य विलंविअंदुतं अंधा ॥ ५५॥ विस्सरं पुण पिंगला । गाथाऽधिकमिदमपि । सत्त सरा तओ गामा, मुच्छणा इक्कवीसई । ताणा एगणपपणासं सम्मत्तं सरमडंलं ॥५६॥ से तं सत्तनामे (सू० १२७) पडू दोषा वर्जनीयास्तानाह-भीयं' गाहा भीतमुत्रस्तमानसं यद्गीयते इत्येको दोषः १ द्रुतं-त्वरि- तम् २, उप्पि;-श्वासयुक्तं त्वरितं च, पाठान्तरेण 'रहस्सं'ति हखस्वरं लघुशब्दमित्यर्थः ३, उत्तालम्-उत्-मा- यल्पार्थे अतितालमस्थानतालं चेत्यर्थः तालस्तु कंसिकादिशब्दविशेषः ४ काकस्वर-लक्ष्णाश्रव्यस्वरम् ५, अनुनासं-नासाकृतस्वरम् ६॥ एते पडू दोषा गीतस्य भवन्ति । अष्टौ गुणानाह--'पुण्णं' गाहा, स्वरकलाभिः सर्वाभिरपि युक्तं कुर्वतः पूर्ण १, गेयरागेण रक्तस्य-भावितस्य रक्तम् २, अन्यान्यस्फुटशुभस्वरविशेषाणां करणादलङ्कृतम् ३, अक्षरस्वरस्फुटकरणायक्तं ४, विक्रोशनमिव यद्विस्वरं न भवति तदविघुष्टं ५, मधुमत्तको- किलारुतवन्मधुरस्वरं ६, तालवंशस्वरादिसमनुतं समं ७, स्वरघोलनाप्रकारेण सुछु-अतिशयेन ललतीव यत् सुकुमालं तत् सुललितम् ८, एते अष्टौ गुणा गीतस्य भवन्ति, एतद्विरहितं तु विडम्बनामात्रमेव तदिति ।। किं चोपलक्षणत्वादन्येऽपि गीतगुणा भवन्ति, तानाह-'उर' गाहा, चकारो गेयगुणान्तरसमुच्चयार्थः, उरकण्ठ- १० ·सप्तनानि गेयगुणा- दि गा. ४६-५६ २० शिरोविशुद्धं च, अयमधः-यदुरसि स्वरो विशालस्तषुरोविशुद्ध, कण्ठे यदि खरो वर्तितोऽतिस्फुटितश्च तदा बनुयोग मलमारीगाकण्ठविशुदं, शिरसि प्राप्तो यदि नानुनासिफस्ततः शिरोविशुद्धम्, अथवा उकिपठशिरस्सु श्लेष्मणाऽ- उप.नासि व्याफुलेषु विशुद्धेपु प्रशस्तेषु यद्गीयते तदुराकण्ठशिरोविशुद्ध, गीयते गेयमिति संबध्यते, किंविशिष्टमि- त्याह- मृदुर्फ मृदुना-अनितुरेण खरेण यद्गीयते तन्मृदुकं, यत्राक्षरेपु घोलनया संचरन् खरो रगतीच तत् ॥१३२॥ घोलनापटुलं रिगितं, गेयपदैर्यद्धं-विशिष्टविरचनाया रचितं पदयद्धं, ततश्च पदयस्य कर्मधारयः, 'सम- तालपट्टागवति तालशब्देन . हस्ततालासमुत्य उपचाराच्छन्दो विवक्षितः, मुरजकांसिकादिगीतोपका- रकातोपानां घनिः प्रत्युत्क्षेपः नर्तकीपदप्रक्षेपलक्षणो वा प्रत्युत्क्षेपः, समौ गीतखरेण तालप्रत्युत्क्षेपी पत्र तत् समतालमत्युत्क्षेपं, 'सत्तस्सरसीभरं' ति सप्त खराः सीभरन्ति-अक्षरादिभिः समा यत्र तत्सप्तस्व- रमीभरं गीतमिति, ते चामी सप्त स्वरा:--'अक्खरसमं' गाहा, यत्र दीर्घ अक्षरे दीर्घो गीतस्वरः क्रियते हस्ते दम्यः प्टने प्लुनः सानुनासिके तु सानुनासिका तदक्षरसमं यद्गीतपदं-नामिकादिकं यत्र स्वरे अनुपाति भपति तत् तत्रैव यत्र गीयते तत् पद्सम, यत्परस्पराभिहतहस्तालस्वरानुसारिणा स्वरेण गीयते तत्ताल- सम, शृङ्गदागिन्पतरवस्तुमयेनादुलीकोशकेन समाहते तत्रीस्वरप्रकारो लयस्तमनुसरता स्वरेण यद्गीयते तहपसमं, प्रथमतो वंशतरूपादिभिर्यः स्वरो गृहीतस्तत्समेन स्वरेण गीयमानं ग्रहसम, निःश्वसितोच्च- मितमानमनतिक्रमतो यद्नेयं तनिश्चसितोच्वसितसम, वंशतन्त्र्यादिप्वेवामुलीसञ्चारसमं यद्गीयते तत्स- ॥१३२॥ 42 ·धारसमम् । एवमेते सराः सप्त भवन्ति, इदमुक्तं भवति-एकोऽपि गीतस्वरोऽक्षरपदादिभिः सप्तभिः स्थान। सप्तनानि मह समत्वं प्रतिपयमानः ससपात्वमनुभवतीत्येवं सप्त सरा अक्षरादिभिः समा दर्शिता भवन्तीति । गीते गेयगुणा- गपः सूत्रनमः सोऽष्टगुण एव कर्तव्य इत्याह-निदोस'मित्यादि, तत्र 'अलियमुबघायजणय'मित्यादि- ४६-५६ वात्रिंशत्यूनदोषरहितं निर्दीपं १ विशिष्टार्थयुक्तं सारवत् २ गीतनियद्धार्थगमकहेतुयुक्ततया उन्धं हेतू- गुक्तम् ३ उपमादलकारयुक्तमलङ्कृतम् ४ उपसंहारोपनययुक्तमुपनीतम् ५ अनिघुराविरुद्धालज्जनीयार्थ -५ पाप सानुमासं पा सोपचारम् ६ अतिवचनविस्तररहितं संक्षिसाक्षरं मितं ७ मधुरं अपशब्दार्थ ८ गेयं 'भपतीति शेषः । 'तिणि प वित्ताईति यदुक्तं, तत्राह-सम' मित्यादि, पत्र वृत्ते चतुर्वपि पादेषु सङ्ख्यया समान्पक्षराणि भवन्ति तत्सम, यत्र प्रथमतृतीययोर्द्वितीयचतुर्थयोश्च पादयोरक्षरसङ्ख्यासमत्वं तदर्द्ध- सम, पत्तु सर्वत्र सर्वपादेवक्षरसह्यावैपम्योपेतं तद्विपमं, 'ज' ति यसमावृत्तं भवतीति शेषः, तस्मात् त्रय एव वृत्तमकारा भवन्ति, पतुर्थस्तु प्रकारो नोपलभ्यतेऽसत्त्वादित्यर्थः, एवमन्यथाऽप्यविरोधतो व्याख्येयमिमिति । 'शुषिण प भणिईभो'त्ति यदुक्तं तत्राहसकर त्यादि, भणितिर्भापा स्वरमण्डले-पङ्गादिस्वरसमूहे, शेष फण्य, गीतविचारप्रस्तावादिदमपि पृच्छति--'केसी गायईत्यादिप्रश्नगाथा सुगमा, नवरं 'केसित्ति कीडशी श्री दाः, परति गरस्यानं, रूक्षं प्रतीतं, चतुरं-दक्षम्, विलम्वितं-परिमन्धरं, द्रुतं शीघमिति । विस्सरं पुण केरिसि' ति गाधाऽधिकमिदं । अत्र क्रमेणोत्तरमाह-गोरी गापइ महुर मित्यादि, अनापि 'विस्सरं पुण १० . १४

·अनुगोग०
मलधारीपा
उप.नासि
अष्टनाग्नि
विमुक्तयो
ऽष्टौ मू.
॥१३३॥
१२८ गा.
५७-६२
२०
पिंगल'त्ति गाथाऽधिकमेष, व्याख्या सुकरैव, नवरं-पिङ्गला- कपिला इत्यर्थः । समस्तस्वरमण्डलसंक्षेपाभि-
घानेनोपसंहरमाह--सत्तसरें' त्यादि, तता तन्त्री तानो भण्यते, तत्र षड्जादयः स्वराः प्रत्येकं सप्तभिस्तान-
गीयन्त इत्येवमेकोनपञ्चाशत्तानाः सप्ततनिकायां वीणायां भवन्तीति । एवं तदनुसारेणैकतन्त्रीकायां
वितश्रिमायां कण्ठेनापि वा गीयमाना एकोनपश्चाशदेव ताना भवन्तीति । तदेवमेतैः पइजादिभिः सप्तभि-
नामभिः सर्वस्यापि स्वरमण्डलस्याभिधानात् सतनामेदमुच्यते, 'से तं सत्तनामे'त्ति निगमनम् ॥ १२७ ॥
अयाप्टनाम प्रतिपादयन्नाह-
से कि तं अटुनामे ?, २ अट्टविहा वयणविभत्ती पण्णत्ता, तंजहा-निदेसे पढमा होइ,
वितिआ उवएसणे । तइया करणंमि कया, चउत्थी संपयावणे ॥ ५७ ॥ पंचमी अ
अवायाणे, छट्टी सस्सामिवायणे । सत्तमी सपिणहाणत्थे, अट्ठमाऽऽमंतणी भवे ॥५८॥
तत्थ पंढमा विभत्ती निदेसे सो इमो अहं वत्ति । विइआ पुण उवएसे भणं कुणसु
इमं व तं वत्ति ॥ ५९ ॥ तइआ करणमि कया भणिअंच कयं च तेण व मए वा ।
हंदि णमो साहाए हवइ चउत्थी पयामि ॥ ६०॥ अवणय गिण्ह य एत्तो इउत्ति
॥१३॥

·अष्टनानि विभक्तयो अष्टौ। १२८ गा. ५७-६२ वा पंचमी अवायाणे । छट्ठी तस्स इमस्सव गयस्स वा सामिसंबंधे ॥ ६१ ॥ हवइ पुण सत्तमी तं इममि आहारकालभावे अ । आमंतणी भवे अट्ठमी उ जह हे जुवा- गत्ति ॥ ६२ ।। से तं अट्ठणामे (सू० १२८) उपन्त इति वचनानि-वस्तुवाचीनि विभज्यते-प्रकटीक्रियते अर्थोऽनयेति विभक्तिः वचनानां विभ- क्तिधनविभक्तिः, नाख्यातविभक्तिरपि तु नामविभक्तिः प्रथमादिकेति भावः, सा चाष्टविधा तीर्थकर- गणघरैः प्रज्ञप्ता, का पुनरियमित्याशङ्कय पसिन्नर्थे या विधीयते तत्सहितामष्टविधामपि विभक्ति दर्श- पितुमाह-'तयधे'त्यादि 'निदेसे इत्यादि श्लोकद्वयं निगदसिद्धं, नवरं-लिङ्गार्थमात्रप्रतिपादनं निर्देशः, तत्र सि औ जसिति प्रथमा विभक्तिर्भवति, अन्यतरक्रियायां प्रवर्तनेच्छोत्पादनमुपदेशस्तस्मिन् अम् औ शम् इति द्वितीया विभक्तिर्भवति, उपलक्षणमानं चेदं, कटं करोतीत्यादिपूपदेशमन्तरेणापि द्वितीयावि- धानाद, एवमन्पत्रापि यथासम्भवं वाच्प, विवक्षितक्रियासाधकतमं करणं तमिस्तृतीया 'कृता' विहिता, सम्पतीपते यमै तदू गवादिदानविषयभूतं सम्प्रदानं तस्मिँश्चतुर्थी विहिता, अपादीयते-वियुज्यते यस्मात् तद्रियुज्यमानावधिभूतमपादानं तत्र पञ्चमी पिहिता, स्वम्-आत्मीयं सचित्तादि खामी-राजादिः तयोर्वचने तत्सम्यन्धमतिपादने पष्ठी विहितेत्यर्थः, संनिधीयते-आधीयते यसिँस्तत्सन्निधानम्-आधारस्तदेवार्थ: २ त- १० १३ ·2M अष्टनानि विभक्तयो ऽष्टौ मू. १२८ गा. ५७-६२ मिन् सप्तमी विहिता, अष्टमी सम्वृद्धिः-आमन्त्रणी भवेद्, आमन्त्रणार्थे विधीयत इत्यर्थः । एनमेवार्थ मतपारीया मोदाहरणमाह-तत्थ पद त्यादिगाधाश्चतस्रो गतार्था एच, नवरं प्रथमा विभक्तिनिर्देशे, फ यथेत्याह उप.नाशि 'सोति सः तथा 'इमोत्ति अयं 'अहं'ति अहं वाशब्द उदाहरणान्तरसूचका, उपदेशे द्वितीया, क पधेरयाह-मण फुल था, किं तदित्याह-'इदं' प्रत्यक्षं तद्वा-परोक्षमिति, तृतीया करणे, क यथेत्याह- ११३४॥ भणितं या कृतं या, फेनेत्यांह-तेन या मया वेति, अत्र यद्यपि कर्तरि तृतीया प्रतीयते, तथापि विवक्षा- धीनत्वात् कारकमत्तेस्तेन मया या कृत्या भणितं कृतं वा, देवदत्तेनेति गम्यत इति, एवं करणविवक्षाऽपि न दुष्यतीति लक्षयामः, तत्त्वं तु पहुश्रुता विदन्तीति, 'हंदि नमो साहाए'इत्यादि, हन्दीत्युपदर्शने, नमो देपेभ्यः साहा अनपे इत्यादिपु सम्पदाने चतुर्थी भवतीत्येके, अन्ये तूपाध्यायाय गां ददातीत्यादिष्वेव गम्भवाने पतुर्थीमिच्छन्ति, अपनय गृहाण एतस्मादितो चेत्येवमपादाने पञ्चमी, तस्यास्य गतस्य, कस्य ?- भूपादेरिति गम्पते, इत्येवं खखामिसम्पन्धे पष्ठी, तदस्तु पदरादिकं अस्मिन् कुण्डादौ तिष्ठतीति गम्यते, 1 इरोपमापारे सप्तमी भवति, तथा 'कालभावे अत्ति कालभावयोश्यं द्रष्टव्या, तत्र काले यथा मधौ रमते, जाये तु चारित्रेऽपतिष्ठते, आमन्त्रणे भवेदष्टमी यथा हे युवन्निति, वृद्धवैयाकरणदर्शनेन चेयमष्टमी गण्यते, भूतो हि प्ररई गारगार प्रविकार्यमाचार्यपृच्छासद्भावाय कारकोनाचार्यः विवश्यते करणं च साधवलदा संगतिरत्र. हिर दम २० ॥१३४॥ २५ २ स्पृह्यादिव्याप्या- ·नवनानि गा. ६३ । ऐदंयुगीनानां त्वसौ प्रथमैवेति मन्तव्यमिति । इह च नामविचारप्रस्तावात् प्रथमादिविभत्तयन्तं नामैव गृपते, तथा(चा)ष्टविभक्तिभेदाष्टविधं भवति, न च प्रथमादिविभक्त्यन्तनामाष्टकमन्तरेणापरं नामास्ति, अतोऽनेन नामाष्टकेन सर्वस्य वस्तुनोऽभिधानद्वारेण सङ्ग्रहादष्टनामेदमुच्यते इति भावार्थः। (ग्रन्थाग्रं० ३०००) 'सेतं अट्ठनामेत्ति निगमनम् ॥ १२८ ॥ अथ नवनाम निर्दिशन्नाह- से किं तं नवनामे ?, २ णव कबरसा पण्णत्ता, तंजहा-वीरो सिंगारो अन्भुओ अ रोदो अ होइ बोद्धयो । वेलणओ बीभच्छो हासो कलुणो पसंतो अ॥ ६३ ॥ नवनाग्नि नव काव्यरसा: प्रज्ञप्ताः, तत्र कवेरभिप्रायः काव्यं, रस्यन्ते-अन्तरात्मनाऽनुभूपन्त इति रसाः, तत्तत्सहकारिकारणसन्निधानोमृताश्चेतोविकारविशेपा इत्यर्थः, उक्तं च-"यायाालम्बनो यस्तु, विकारो मानसो भवेत् । स भावः कथ्यते सद्भिस्तस्योत्कर्पो रसः स्मृतः ॥१॥" काव्येपूपनिबद्धा रसाः काव्य- रसाः-वीरशृङ्गारादया, तानेवाह-'वीरो सिंगारों' इत्यादिगाथा सुगमा, नवरं 'शूर वीर विक्रान्ता विति वीरयति-विक्रामयति त्यागतपोवैरिनिग्रहेषु प्रेरयति प्राणिनमित्युत्तमप्रकृतिपुरुपचरितश्रवणादिहेतुसमुद्- भूतो दानाद्युत्साहप्रकपात्मको चीरो, रस इति सर्वत्र गम्पते , शृह-सवेरसेभ्यः परमप्रककोटिलक्षणमि- पर्ति-गच्छतीति कमनीयकामिनीदर्शनादिसम्भवो रतिकात्मकः शृङ्गारः, सर्वरसप्रधान इत्यर्थः, अत एच १० १३ ·नवनाग्नि रसनवकम् "अनुसोग |"शृगारहास्फरणा, रौद्रवीरभयानकाः । वीभत्साश्रुतशान्ताश्च, नव नाव्ये रसाः स्मृताः ॥१॥" इत्यादि- मसपारीया वयं सर्वरसानामादावेच पठ्यते, अब तु त्यागतपोगुणो वीररसे वर्तते, त्यागतपसी च 'त्यागो गुणो गुण- उप.नासि शतादधिको मतो में 'परं लोकातिगं धाम, तपः श्रुतमिति द्वयमित्यादिवचनात् समस्तगुणप्रधान इत्यनया थियक्षया वीररमस्यादावुपन्यास इति २, श्रुतं शिल्पं त्यागतपःशौर्यक्रर्मादि वा सकलभुवनातिशायि किम- ॥१३५॥ प्यपूर्व यस्त्वगुतमुच्यते, तदर्शनश्रवणादिभ्यो जातोरसोऽप्युपचाराद्विस्मयरूपोऽद्भुतः ३, रोदयति-अतिदारुण- तया अश्रूणि मोचपतीति रौद्रं-रिपुजनमहारण्यान्धकारादि, तद्दर्शनाद्युद्भवो विकृताध्यवसायरूपो रसोऽपि रोवः ४, ब्रीदपति-लज्जामुत्पादयतीति लजनीयवस्तुदर्शनादिप्रभवो मनोव्यलीकतादिखरूपी वीडनका, अस्य स्थाने भयजनकसामादिवस्तुदर्शनादिप्रभवो भयानको रसः पश्यते अन्यत्र, स चेह रौद्ररसान्तर्भाववि- यक्षणात् पृथग नोक्तः,५, शुक्रशोणितोचारप्रश्रवणायनिष्टमुद्वेजनीयं वस्तु वीभत्समुच्यते, तद्दर्शनश्रवणा- दिममयो जुगुप्सामकर्पखरूपो रसोऽपि बीभत्सः ६, विकृतासम्बद्धपरवचनवेपालङ्कारादिहास्याईपदार्थप्र- भयो मनामकर्पादिचेष्टात्मको रसोऽपि हास्यः ७, कुत्सितं रौत्यनेनेति निरुक्तवशात् करुणः करुणास्पद- स्वात् करुणः, प्रियविप्रयोगादिदुःखहेतुसमुत्थः शोकमकर्पखरूपः करुणो रस इत्यर्थः ८, प्रशाम्यति क्रोधादि- जनितीत्सुफ्परहितो भवत्यनेनेति प्रशान्तः, परमगुरुवयाश्रवणादिहेतुसमुल्लसित उपशमप्रकर्षात्मा प्रशान्तो रस इत्यलं पिस्तरेण ९॥ एतानेव लक्षणादिद्वारेण विभणिपुर्वीररसं तावल्लक्षणतो निरूपयन्नाह- ॥१३५/- २७ ·वीररसा गा.६४-५ तत्थ परिचायमि अ [दाण]तवचरणे सत्तुजणविणासे अ। अणणुसयधितिपरकमलिंगो वीरो रसो होइ ॥ १४ ॥ वीरो रसो जहा-सो नाम महावीरो जो रजं पयहिऊण पव- इओ। कामकोहमहासत्तूपक्खनिग्घायणं कुणइ ॥६५॥ 'तत्र' तेषु नवसु रसेपु मध्ये 'परित्यागे' दाने 'तपश्चरणे' तपोविधाने शत्रुजन विनाशे च यथासङ्ख्यमः ननुशयधुतिपराक्रमचिह्नो वीरो रसो भपति, इवमुक्तं भवति-दाने दत्ते यदाऽनुशयो-गर्वः पश्चात्तापो वा तं न करोति, तपसि च कृते धृतिं करोति नार्तध्यानं, शत्रुविनाशे च पराक्रमते न तु वैक्लव्यमवलम्पते, तदा एतैलि आयतेऽयं प्राणी वीररसे वर्तते, इत्येवमन्यत्रापि भावना कार्येति । उदाहरणनिदर्शनार्थमाह-धीरो रसो 'य'त्युपदर्शनार्थमेतत् , 'सो नाम गाहा पाठसिद्धा, नवरं वीररसवत्पुरुपचेष्टितप्रतिपादनादेवप्रकारेषु काव्येषु वीररसः प्रतिपत्तव्य इति भावार्थः, अपरं घेहोत्तमपुरुपजेतव्पकामक्रोधादिभावशउजयेनैव वीरर- सोदाहरणं मोक्षाधिकारिणि प्रस्तुतशास्त्रे इतरजनसाध्यसंसारकारणद्रव्यशत्रुनिग्रहस्यामस्तुतत्वादिति मन्त- व्यमिति, एयमन्यत्रापि भावार्थोऽवगन्तव्य इति ॥ शृद्गाररसं लक्षणतस्त्वाह- संगारो नाम रसोरतिसंजोगाभिलाससंजणणो । मंडणविलासविब्बोअहासलीलारम- १० १२ ·बनुयोग मतवारीपा जानाम्नि गा.६६-७ अद्भुतरसे णलिंगो ॥ ६६ ॥ सिंगारो रसो जहा-महुरविलाससललिअं हियउम्मादणकर जुवा- णाणं । सामा सदुद्दामं दाएती मेहलादामं ॥६७ ॥ शृङ्गारो नाम रसः, किंविशिष्ट इत्याह-रती'त्यादि, रतिशब्देनेह रतिकारणानि सुरतच्यापाराङ्गानि ललनादीनि गृणन्ते तैः साई संयोगामिलापसंजनकः, तस्य तत्कार्यत्वादेव, तथा मण्डनविलासवियोकहा- स्थलीलारमणानि लिङ्गं यस्य स तया, तत्र मण्डनं कङ्कणादिभिः, विलास:-कामगर्भो रम्यो नयनादिविभ्रमो, विन्पोपत्ति देशीपदं अद्गजविकारार्थ, हास्यं प्रतीतं, लीला-सकामगमनभापितादिरमणीयचेष्टा, रमणं-क्रीड- नमिति । उदाहरणमाह-'सिंगारों'इत्यादि, 'महुर गाहा, श्यामा स्त्री मेखलादाम-रसनासूत्रं दर्शयति, प्रक- दपतीत्यर्थः, फथंभूतमित्याह-रणन्मणिकिङ्किणीखरमाधुर्यान्मधुरं, तथा विलासै:-सकामैश्चेष्टाविशेपैललितं- मनोहारि, तथा शब्दोदाम-किङ्किणीखनमुखरं, किमिति तत्मकटयतीत्याह-पतो 'हृदयोन्मादनकर' प्रयल- मरदीपन यूनामिति, शृङ्गारमधानचेष्टाप्रतिपादनादयं शृङ्गारो रस इति ॥ अद्भुतं खरूपतो लक्षणतवाह- विम्हयकरो अपुरो अनुभुअपुरो य जो रसो होइ । हरिसविसाउप्पत्तीलक्खणो अन्भुओ नाम ॥ ६८ ॥ अन्भुओ रसो जहा-अन्भुअतरमिह एत्तो अन्नं किं अस्थि जीवलोगंमि । जं जिणवयणे अत्या तिकालजुत्ता मुणिज्जति ? ॥ ६९ ।। ॥१३६॥ '२५ ·. रौद्ररसे गा. ७०-१ कस्मिंश्चिदद्भुते वस्तुनि दृष्टे विस्मयं करोति, विस्मयोत्कर्षरूपो यो रसो भवति सोऽद्भुतनामेति सण्टकः, कथंभूतः ?-अपूर्वः-अननुभूतपूर्वोऽनुभूतपूर्वो वा, किंलक्षण इत्याह-हर्षविषादोत्पत्तिलक्षणः, शुभे वस्तुन्य- छते दृष्टे हर्षजननलक्षणः अशुभे तु विषादजननलक्षण इत्यर्थः, उदाहरणमाह-'अन्भुय गाहा, इह जीव- लोकेऽद्भुततरम् इतो-जिनवचनात् किमन्यदस्ति?, नास्तीत्यर्थः, कुत इत्याह-यद्' यमाजिनवचनेनार्था:-जीवा- दयः सूक्ष्मव्यवहिततिरोहितातीन्द्रियामू दिखरूपाः अतीतानागतवर्तमानरूपत्रिकालयुक्ता अपि ज्ञायन्त इति ॥ अथ रौद्रं हेतुतो लक्षणतश्चाह- भयजणणरूवसइंधयारचिंताकहासमुप्पण्णो ।' संमोहसंभमविसायसरणलिंगो रसो रोदो ॥ ७० ॥ रोदो रसो जहा-भिउडीविडंविअमुहो संदट्ठोट्ठ इअ रुहिरमाकिपणो। हणसि पसुं असुरणिभो भीमरसिअ अइरोद्द ! रोद्दोऽसि ॥७१॥ रूपं शत्रुपिशाचादीनां, शब्दस्तेपामेव, अन्धकारं बहुलतमोनिकुरुम्वरूपम्, उपलक्षणत्वादरण्यादयश्च पदार्था इह गृह्यन्ते, तेषां भयजनकानां रूपादिपदार्थानां येयं चिन्ता-तत्खरूपपर्यालोचनरूपा कथा-तत्व- रूपभणनलक्षणा, तथोपलक्षणत्वाद् दर्शनादि च गृह्यने, तेभ्यः समुत्पन्नो-जातो रौद्रो रस इति योगा, कि- लक्षण इत्याह-संमोहः' किंकर्तव्यत्वमूढता सम्भ्रमो-व्याकुलत्वं विषादः-किमहमत्र प्रदेशे समायात १३ ·त्रीडारसे गा.७२-३ अनुपोग. मतमारीया उप.नानि ॥ १२७॥ २० इत्यादिपेदम्वरूपः मरणं-भयोद्धान्तगजसुकमालहन्तृसोमिलद्विजस्येव प्राणत्यागस्तानि 'लिङ्ग' लक्षणं यस्य तथा । आह-ननु भयजनकरूपादिभ्यः समुत्पन्नः संमोहादिलिङ्गश्च भयानक एव भवति, कथमस्य रौद्रत्वं ?, सत्यं, फिन्तु पिशाचादिरौद्रवस्तुभ्यो जातत्वादु रौद्रत्वमस्य विवक्षितमित्यदोषः, तथा शत्रुजनादिदर्शने तच्छिरकर्तनादिमवृत्तानां पशुशकरकुरद्वधादिप्रवृत्तानां च यो रौद्राध्यवसायात्मको भृकुटीभङ्गादिलिङ्गो रौवो रसः सोऽप्युपलक्षणत्वादत्रैय द्रष्टव्यः, अन्यथा स निरास्पद एव स्था, अत एव रौद्रपरिणामवत्पु- रुपचेष्टाप्रतिपादकमेयोदाहरणं दर्शयिष्यति, भीतचेष्टाप्रतिपादकं तु तत् खत एवाभ्यूह्यमित्यलं प्रसङ्गेन । उदाहरणमाह-भिउडीगाहा, त्रिवलीतरगितललाटरूपया भृकुट्या विडम्बित-विकृतीकृतं मुखं यस्य तत् सम्योधूनं हे भृकुटीविडम्बितमुख ! संदष्ठोष्ठः 'इत', इति इतश्च इतश्च 'रुहिरमाकिण्ण'त्ति विक्षिप्त- रुधिर इत्यर्थः, 'हसि व्यापादयति पशुम् , असुरो-दानवस्तन्निभः तत्सदृशः,भीमरसितं-शब्दितं यस्य तत्स- म्योधनं हे भीमरसित ! अतिरीद्र' अतिशयरौद्राकृते ! रौद्रोऽसि-रौद्रपरिणामयुक्तोऽसीति ॥ अथ व्रीडा- रसं हेतुतो लक्षणतश्वाह- विणओवयारगुज्झगुरुदारमेरावइक्कमुप्पण्णो । वेलणओ नाम रसो लज्जासंकाकरण- लिंगो ॥ ७२ ॥ वेलणओ रसो जहा-किं लोइअकरणीओ लज्जणीअतरंति लजया- मुत्ति? । वारिज्मी गुत्यणो परिवंदइ जं वहुप्पोत्तं ॥ ७३ ॥ २५ ॥ १३७॥ २७.

·ब्रीडारसे गा.७२-३ यिनयोपनारगुलगुरुदारमर्यादानां व्यतिक्रमा-स्थितिलकनं तदुत्पन्नो ग्रीडनको नाम रसो भवति, तत्र विनयाहीनां विनयोपचारपतिक्रमे शिष्टस्य पश्चात् ब्रीडा प्रादुरस्ति, पश्यत मया कथं पूज्यपूजाव्यतिक्रमः कृत इति ?, तथा गुहां-रहस्यं तस्य च व्यतिक्रमेन्यकथनादिलक्षणे वीदारसा प्रादुर्भवति, तथा गुरुवा-पूज्याः पितृव्यकलाग्राहकोपाध्यायादयस्तहारैश्च सहाव्रत्मसेवादिलक्षणे मर्यादाव्यतिक्रमे कृते लजारसः प्रादुर्भव- तीति, एवमन्योऽपि द्रष्टव्या, किंलक्षण इत्याह-लजाशङ्कायोः करणं-विधानं लिङ्गं यस्य स तथा, तत्र शिरसो- घोऽयनमनं गाप्रसङ्कोच इत्यादिहेतुका लजा, मां न कचित् कश्चित् किश्चिद्भणिष्यतीति सर्वत्राभिशङ्कितत्वं शति । अग्रोदाहरण-'किं लोइयगाहा, इह फचिद्देशेऽयं समाचारो, यदुत-अभिनववध्वाः खभा यत् प्रथमपोन्युनेदे कृते शोणितचर्चितं तन्निवसनं अक्षतयोनिरियं न पुनरग्रेऽप्यासेवितानाचारेति संज्ञापनार्थ प्रतिगृहं भ्राम्यते, सकलजनसमक्षं च श्वश्रूश्वशुरादिस्तदीयगुरुजनः सतीत्वख्यापनार्थं तद्वन्दत इति, एवं पपस्थिते सतीपुरतो वधूभणति-किं लोइयकरणीउत्ति करणी-क्रिया, ततश्च लौकिकक्रियाया-लौकिक- फर्तव्यात् सफाशात् किमन्यहननीयतरं ?, न किञ्चिदित्यर्थः, इत्यतो लजिताऽहं भवामि, किमिति ?-यतो 'पारेनो' विवाहः तत्र गुरुजनो चन्दते 'बहुप्पोत्तंति वधूनिवसनमिति ॥ अथ बीभत्सं हेतुतो लक्षणतश्चाह- असुइकुणिमदुईसणसंजोगभासगंधनिप्फण्णो । निवेअविहिंसालक्खणो रसो १० १३ ·Adit पीमत्सरसे गा.७४-५ अनुयोग मरधारीपा उप.नासि ॥१३८॥ होइ वीभत्सो ॥७४ ॥ वीभत्सो रसो जहा-असुइमलभरियनिज्झरसभावदुग्गंधि सवकालंपि । धण्णा उ सरीरकलिं बहुमलकलुसं विमुंचंति ॥ ७५ ॥ भशुचि-मूत्रपुरीपादि वस्तु कुण-शवः अपरमपि यदुर्दर्शनं गलल्लालादिकरालं शरीरादि तेषां संयो- गाभ्यासाद्-अभीक्ष्णं तदर्शनादिरूपात् तद्गन्धाच निष्पन्नो वीभत्सो रसो भवतीति सम्बन्धः, किंलक्षण इत्याह-निर्वेदश्च अकारस्य लुप्तस्य दर्शनादविहिंसा च तल्लक्षणं यस्य स तथा, तत्र निर्वेद:-उद्वेगः अवि- हिंसा-जन्तुधातादिनिवृत्तिः, इह च शरीरादेरसारतामुपलभ्य हिंसादिपापेभ्यः कश्चिनिवर्तते इत्यविहिंसाऽपि तल्लक्षणत्वेनोक्तेति । 'असुईत्याद्युदाहरणगाथा, इह कश्चिदुपलब्धशरीराद्यसारताखरूपः प्राह-कलि:-ज- धन्यः कालविशेषः कलहो वा तन सर्वानिष्टहेतुत्वात् सर्वकलहमूलत्वाद्वा शरीरमेव कलिः शरीरकलिस्तं मूळत्यागेन मुक्तिगमनकाले सर्वथात्यागेन वा धन्याः केचिद्विमुञ्चन्तीति सण्टङ्क, कथंभूतम् -अशुचि- मलभृतानि निर्झराणि-श्रोत्रादिविचराणि यस्य तत्तथा, सर्वकालमपि स्वभावतो दुर्गन्धं, तथा बहुमलकल पमिति, एवं वाचनान्तराण्यपि भावनीयानि ॥ अथ हास्यरसं हेतुलक्षणाभ्यामाह- रूवषयवेसभासाविवरीअविलंवणासमुप्पपणो। हासो मणप्पहासो पगासलिंगो रसो । २० ॥१३८॥ २५ ·हासरसेगा. - होइ ॥ ७६ ॥ हासो रसो जहा-पासुत्तमसीमंडिअपडिबुद्धं देवरं पलोअंती । ही जह थणभरकंपणपणमिअमज्झा हसइ सामा ॥ ७७॥ रूपवयोवेषभाषाणां हास्योत्पादनार्थं वैपरीत्येन या विडम्बना-निवर्तना तत्समुत्पन्नो हास्यो रसो भव- तीति संयोगः, तत्र पुरुषादेर्योषिदादिरूपकरणं रूपवैपरीत्यं, तरुणादेवृद्धादिभावापादानं वयोवैपरीत्यं, राज- पुत्रादेर्वणिगादिवेषधारणं वेपवपरीत्यं, गुर्जरादेस्तु मध्यदेशादिभाषाभिधानं भाषावैपरीत्यं, स च कथंभूतः स्थादित्याह-'मणप्पहासो'त्ति मनामहर्षकारी प्रकाशो-नेत्रवादिविकाशखरूपो लिङ्गं यस्य स तथा, अ- थवा प्रकाशानि-प्रकटान्युदरमकम्पनाऽहासादीनि लिङ्गानि यस्येति स तथेति ॥ 'पासुत्तमसी'त्यादि- निदर्शनगाथा, इह कयाचिद्वध्या प्रसुप्तो निजदेवरश्वसूर्या मषीमण्डनेन मण्डिता, तं प्रवुद्धं च सा हसति, तां च हसन्तीमुपलभ्य कश्चित्पार्श्ववर्तिनं कश्चिदामठ्य पाह-हीति कन्दतिशययोतकं वचः, पश्यत भोः श्यामा स्त्री यथा हसतीति सम्बन्धः, किं कुर्वती ?-देवरं प्रलोकयन्ती, कथंभूतं ?-'पासुत्ते त्यादि, छिन्नप्ररूढादिवत्र फर्मधारयः, पूर्व प्रसुप्तच असौ ततो मपीमण्डितश्चासौ ततोऽपि प्रबुद्धश्च स तथा तं, कथंभूता ?-स्तनभरक- म्पनेन प्रणतं मध्यं यस्याः सा तथेति । अथ हेतुतो लक्षणतश्च करुणरसखरूपमाह-- पिअविप्पओगवंधवहवाहिविणिवायसंभमुप्पण्णो । सोइअविलविअपम्हाणरुपणलिंगो १०

·प
करुणरसे
गा.७८-९
नुयोग.
लधारीया
प.नाग्नि
1१३९॥
रसो करुणो ॥ ७८ ॥ करुणो रसो जहा-पज्झायकिलामिअयं बाहागयपप्पुअच्छिअं
बहुसो । तस्स विओगे पुत्तिय ! दुव्यलयं ते मुहं जायं ॥ ७९ ॥
प्रियविप्रयोगवन्धवधव्याधिविनिपातसम्नमेभ्यः समुत्पन्नः करुणो रस इति योगः, तत्र विनिपातः-सुता-
दिमरणं सम्भ्रमः-परचक्रादिभयं,शेपं प्रतीतं, किंलक्षण इत्याह-शोचितविलपिताम्लानरुदितानि लिङ्गानि-
लक्षणानि यस्य स तथा, तत्र शोचितं-मानसो विकारः, शेपं विदितमिति ॥ 'पज्झायेत्याधुदाहरण-
गाथा, अत्र मियविप्रयोगन्नमितां वाला प्रति वृद्धा काचिदाह-तस्य कस्यचित् प्रियतमस्य वियोगे हे पुत्रिके।
दुर्यलकं ते मुखं जातं, कथंभूतं ?-'पज्झायकिलामितय'ति मध्यात-प्रियजनविषयमतिचिन्तितं तेन क्लान्तं,
पारागयपप्पुअछिर्य'ति पापस्यागतम्-आगमनं तेनोपप्लुते-च्यासे अक्षिणी यत्र तत्तथा, बहुश:-अभी-
क्षणमिति ॥ अथ हेतुलक्षणद्वारेणैव प्रशान्तरसमुदाहरति-
निदोसमणसमाहाणसंभवो जो पसंतभावेणं । अविकारलक्खणो सो रसो पसंतोत्ति
पाययो ॥ ८॥ पसंतो रसो जहा-सब्भावनिविगारं उवसंतपसंतसोमदिट्ठीअं।
ही जह मुणिणो सोहइ मुहकमलं पीवरसिरीअं ॥ ८१ ॥ एए नव कव्वरसा वत्तीसा-
२०
॥१३९॥

·যা गा. ५ दोसविहिसमुप्पण्णा । गाहाहिं मुणियव्वा हवंति सुद्धा व मीसा वा ॥६२ ॥ से तं *नवनामे (सू० १२९) निर्दोष-हिंसादिदोषरहितं यन्मनस्तस्य यत्समाधान-विषयाद्यौत्सुक्यनिवृत्तिलक्षणं स्वास्थ्यं तस्मात्सम्भवो यस्य स तथा, प्रशान्तभावेन-क्रोधादिपरित्यागेन यो भवतीति गम्यते, स प्रशान्तो रसो ज्ञातव्य इति घटना, स चाविकारलक्षणो-निर्विकारताचिह्न इत्यर्थः ॥ 'सन्भावे'त्याधुदाहरणगाथा, प्रशान्तवदनं कश्चित्साधुमव- लोक्य कश्चित्समीपस्थितं कश्चिदाश्रित्य प्राह-हीति प्रशान्तभावातिशयद्योतका, पश्य भो । यथा मुनेर्मुख- कमलं शोभते, कथंभूतं ?-सद्भावतो न मातृस्थानतो निर्विकारं-विभूषाभूक्षेपादिविकाररहितम्, उपशान्ता रूपालोकनायौत्सुक्यल्यागतः प्रशान्ता क्रोधादिदोपपरिहारतोऽत एव सौम्या दृष्टिर्यत्र तत्तथा, असादेव च पी- वरश्रीकम्-उपचितोपशमलक्ष्मीकमिति ॥ साम्प्रतं नवानामपि रसानां संक्षेपतः स्वरूपं कथयन्नुपसंहरन्नाह एए नवकप' गाहा, एते नव काव्यरसाः, अनन्तरोक्तगाथाभिर्यथोक्तमकारेणैव 'मुणितव्या' ज्ञातव्याः, कथंभूता ?-'अलियमुवघायजणयं निरत्थयमवत्थयं छलं दुहिल मित्यादयोऽत्रैव यक्ष्यमाणा ये द्वात्रिंशत् सूत्रदोषास्तेपां विधि:-विरचनं तमात् समुत्पन्नाः, इदूमुक्तं भवति-अलीकतालक्षणो यस्तावत् सूत्रदीप उक्त- स्तेन फश्चिदू रसो निष्पद्यते, यथा-तेषां कटतटभ्रष्टैगजानां मदविन्दुभिः । प्रवर्तत नदी घोरा, हस्त्यश्व- १८ ·ग० लधारीया उप.नानि दशनानि सू. १३० ॥१४॥ रथवाहिनी ॥ १॥ इत्येवंप्रकारं सूत्रमलीकतादोपदुष्टं, रसश्चायमद्भुतः, ततोऽनेनालीकतालक्षणेन सूत्रदोप- णाद्भुतो रसो निष्पन्नः, तथा कश्चिद्रस उपघातलक्षणेन सूत्रदोपेण निवर्त्यते यथा-'स एव प्राणिति प्राणी, पीतेन कुपितेन च । वित्तैर्विपक्षरक्तश्च, प्रीणिता येन मार्गणाः॥१॥' इत्यादिप्रकारं सूत्रं परोपघातलक्षणदो- पंदुष्ट, वीररसश्चार्य, ततोऽनेनोपघातलक्षणेन सूत्रदोषेण वीररसोऽत्र निर्वृत्ता, इत्येवमन्यत्रापि यथासम्भव सूत्र- दोपविधानाद्रसनिष्पत्तिर्वक्तव्या, प्रायोवृत्तिं चाश्रित्यैवमुक्तं, तपोदानविषयस्य वीररसस्य प्रशान्तादि- रसानां च कचिदन्तादिसूत्रदोपानन्तरेणापि निप्पत्तेरिति, पुनः किंविशिष्टा अमी भवन्तीत्याह-हवंति सुद्धा व मीसा वत्ति सर्वेऽपि शुद्धा वा मिश्रा वा भवन्ति, कचित्काव्ये शुद्ध एक एव रसो निवध्यते, क. चित्तु व्यादिरससंयोग इति भाव इति गाथार्थः ॥ तदेवमेतैर्वीरशृङ्गारादिभिर्नवभिनीमभिरत्र वक्तुमिष्टस्य रसस्य सर्वस्याप्यभिधानान्नवनामेदमुच्यते । 'से तं नवनामे'त्ति निगमनम् ॥ १२९ ॥ अथ दशनामाभि- घानार्थमाह- से किं तं दसनामे ?, २ दसविहे पण्णत्ते, तंजहा-गोण्णे नोगोण्णे आयाणपएणं पडि- • वक्खपएणं पहाणयाए अणाइअसिद्धतेणं नामेणं अवयवेणं संजोगेणं पमाणेणं । से किं तं गोपणे ?, २ खमईत्ति खमणो तवइत्ति तवणो जलइत्ति जलणो पवइत्ति पवणो, ॥१४॥ २६ ·दशनाहि सू.१३. से तं गोणे । से किं तं नोगुण्णे ?, अकुंतो सकुंतो अमुग्गो समुग्गो अमुद्दो समुद्दो ' अलालं. पलालं अकुलिआ संकुलिआ नो पलं असइत्ति पलासो अमाइवाहए माइवा- हए अबीअवावए वीअवावए नो इंदगोवए इंदगोवे, से तं नोगोपणे । से किं तं आयाणपएणं ?, २ (धम्मोमंगलं चूलिआ) आवंती चाउरंगिज असंखयं अहातत्थिजं अदइज जपणइज्जं पुरिसइज्ज( उसुकारिजं) एलइज वीरीयं धम्मो मग्गो समोसरणं. जंमइअं, से तं आयाणपएणं । गौणादिनाम्नामेव खरूपनिर्णयार्थमाह-से किं तं गुण्णे इत्यादि, गुणैर्निष्पन्नं गौणं, यथार्थमित्यर्थः, तचा नेकप्रकारं, तत्र क्षमत इति क्षमण इत्येतत् क्षमालक्षणेन गुणेन निष्पन्नं, तथा तपतीति तपन इत्येतत्तपनल- क्षणेन गुणेन निर्वृत्तम्, एवं ज्यलतीति ज्वलन इतीदं ज्वलनगुणेन संभूतमित्येवमन्यदपि भावनीयम् १ । 'से- किं तं नोगुण्णे' इत्यादि, गुणनिष्पनं यन्न भवति तन्नोगौणम्-अयथार्थमित्यर्थः, 'अकुंते सकुंते' इत्यादि, अविद्यमानकुन्ताख्यपहरणविशेप एच सकुन्तत्ति पक्षी प्रोच्यत इत्ययथार्थता, एवमविद्यमानमुद्गोऽपि कर्पू- राद्याधारविशेषः समुद्ग, अगुल्याभरणविशेपमुद्रारहितोऽपि समुद्रो-जलराशिः, 'अलालं पलाल ति इह १२

·दशनानि
ग०
सू. १३०
प्रकृष्टा लाला यत्र तत्मलालं वस्तु प्राकृते पलालमुच्यते, यत्र तु पलालाभावस्तत्कथं तृणविशेपरूपं पलाल.
म धारीया मुच्यत इति, प्राकृतशैलीमङ्गीकृत्यात्रायथार्थता मन्तव्या, संस्कृते तु तृणविशेषरूपं पलालं नियुत्पत्तिकमे-
उप.नानि वोच्यते इति न यथार्थायथार्थचिन्ता संभवति, 'अउलिया सउलिय'त्ति अनापि कुलिकाभिः सह वर्तमा-
नैव प्राकृते सालियत्ति भण्यते, या तु कुलिकारहितैव पक्षिणी सा कथं सउलियत्ति?, इत्येवमिहापि प्राकृ.
॥१४॥
तशैलीमेवाङ्गीकृत्यायथार्थता, संस्कृते तु शकुनिकैव सोऽभिधीयत इति कुतस्तचिन्तासम्भवः ?, इत्येवमन्यत्रा-
ऽप्यविरोधतः सुधिया भावना कार्या, पलं-मांसमनश्नन्नपि पलाश इत्यादि तु सुगम, नवरं मातृवाहकादयो
विकलेन्द्रियजीवविशेषाः 'से तं नोगुण्णे'त्ति निगमनम् २ । 'से किं तं आयाणपएण'मित्यादि, आदीयते-
तत्मधमतया उच्चारयितुमारभ्यते शास्त्राद्यनेनेत्यादानं तच तत्पदं चादानपदं शास्त्रस्याध्ययनोद्देशकादेश्चादि-
पदमित्यर्थः, तेन हेतुभूतेन किमपि नाम भवति, तच्च 'आवंती'त्यादि, तत्र आवंतीत्याचारस्य पञ्चमाध्ययन,
तत्र ह्यादावेव आवन्ती केयावन्ती'त्यालापको विद्यत इत्यादानपदेनैतन्नाम, चाउरंगिज ति एतदुत्तराध्ययनपु
तृतीयमध्ययन, तत्र चादौ 'चत्तारि परमंगाणि, दुल्लहाणीह जंतुणो' इत्यादि विद्यते, 'असंखयं' इदमप्युत्त:
राध्ययनेष्वेव चतुर्थमध्ययनं, तत्र च आदावेव 'असंखयं जीविय मा पमायए' इत्येतत्पदमस्ति, ततस्तेनेदं
नाम, एवमन्यान्यपि कानिचिनुत्तराध्ययनान्तर्वीन्यध्ययनानि कानिचित्तु दशवकालिकसूयगडायध्यय-
नानि खधिया भाचनीयानि ३।
२०
॥१४॥

·दशनानि सू. १३० जे सुंभए से से कि त पडिवक्खपएणं १, २ नवेसु गामागरणगरखेडकब्बडमडंबदोणमुहपट्टणासम- संवाहसन्निवेसेसु, संनिविस्समाणेसु असिवा सिवा अग्गी सीअलो विसं महरं क- लालघरेसु अविलं साउअंजे रत्तए से अलत्तए लाउए से अलाउए जे कुसुभए आलवंते विवलीअभासए, से तं पडिवक्खपएणं । से किं तं पाहण्णयाए ?, असोगवणे सत्तवण्णवणे चंपगवणे चूअवणे नागवणे पुन्नागवणे उच्छुवणे दक्खवणे सालिवणे, से तं पाहण्णयाए । से किं तं अणाइसिद्धतेणं, धम्मत्थिकाए अधम्मत्थि- काए आगसत्थिकाए जीवस्थिकाए पुग्गलत्थिकाए अद्धासमए, से तं अणाइयसिद्धं- तेणे।से कि तं नामेणं?,२ पिउपिआमहस्स नामेणं उन्नामिजइ (ए), से तंणामेणं ।से कि तं अवयवेणं १, २-सिंगी सिही विसाणी दाडी पक्खी खुरी नही वाली। दुपय चउप्पय वहुपया नंगुली केसरी कउही ॥८३ ॥ परिअरवंधेण भडं जाणिजा महिलिअं निवस- णेणं । सित्येण दोणवायं कविं च इकाए गाहाए ॥ ८४ ॥ से तं अवयवेणं ।

·दशनानि सू. १३० अनुयोग० विवक्षितवस्तुधर्मस्य विपरीतो धर्मों विपक्षस्तवाचकं पदं विपक्षपदं तन्निष्पन्नं किञ्चिन्नाम भवति, यथा मलधारीवा शृगाली अशिवाऽप्यमाङ्गलिकशब्दपरिहारार्थ शिवा भण्यते, किं सर्वदा ?, नेत्याह–'नवेसु'इत्यादि, तत्र असते उप.नानि बुद्ध्यादीन गुणानिति ग्रामः-प्रतीतः, आकरो-लोहाद्युत्पत्तिस्थान, नगरं-कररहितं, ग्वेदं-धूलीमयमाकारोपेतं, कट-कुनगरं, मडम्यं-सर्वतो दूरवर्तिसन्निवेशान्तरं, द्रोणमुखं-जलपथस्थलपथोपेतं, पत्तनं-नानादेशागत- ॥१४२॥ पण्यस्थानं, तच्च द्विधा-जलपत्तनं स्थलपत्तनं च, रत्नभूमिरित्यन्ये, आश्रमः-तापसादिस्थानं, सम्बाध:-अति- बहुप्रकारलोकसङ्कीर्णस्थानविशेषः, सन्निवेशो-घोषादिरथवा ग्रामादीनां बन्दे ते च ते सन्निवेशाश्चेत्येवं यो- ज्यते, ततस्तेषु ग्रामादिपु नूतनेषु निवेश्यमानेष्वशिवापि सा मङ्गलार्थ शिवेत्युच्यते, अन्यदा त्वनियमः, तथा कोऽपि कदाचित्केनापि कारणवशेनाग्निः शीतो विषं मधुरमित्याद्याचष्टे, तथा कल्पपालगृहेपु किलाम्ल- शन्दे समुचारिते सुरा विनश्यति अतोऽनिष्टशब्दपरिहारार्थमम्लं खादूच्यते, तदेवमेतानि शिवादीनि विशेष- विपयाणि दर्शितानि, साम्प्रतं त्वविशेपतो यानि सर्वदा प्रवर्तन्ते तान्याह-'जो अलत्तए' इत्यादि, यो रक्तो लाक्षारसेन प्राकृतशैल्या कन्प्रत्ययः, स एव रश्रुतेर्लभुत्या अलक्तक उच्यते, तथा यदेव लाति-आदत्ते धरति प्रक्षितं जलादि वस्तु इति निरुक्तेलावु तदेव अलावु तुम्बकमभिधीयते, य एव च सुम्भकः शुभवर्णकारी स एच कुसुम्भकः, 'आलवंते'त्ति आलपन्-अत्यर्थं लपन्नसमञ्जसमिति गम्यते, स किमित्याह-'विवलीयभासए'त्ति भाषकाद् विपरीतो विपरीतभाषक इति, राजदन्तादिवत् समासः, अभापक इत्यर्थः, तथा हि सुयदसम्बद्ध २० ॥१४२॥ .

·दशनानि सू. १३० पलपन्त कभि दृष्ट्वा लोके वक्तारो भवन्ति-अभापक एवायं द्रष्टव्योऽसारवचनत्वादिति, प्रतिपक्षनामता पथायोग सर्वत्र भायनीया, ननु च नोगौणा दिदं नभिद्यते इति चेत्, नैतदैवं, तस्य कुन्तादिप्रवृत्तिनिमित्ताभा- पमात्रेणैवोक्तत्वाद, अस्य तु प्रतिपक्षधर्मवाचकत्वसापेक्षत्वादिति विशेषः ४। 'से किं तं पाहण्णयाए'इ- त्यादि, प्रधानस्य भावः प्रधानता तया किमपि नाम भवति, यथा पहष्वशोकवृक्षेपु स्तोकेष्वाम्रादिपादपेष्व- शोकमधानं वनमशोकवनमिति नाम, सप्तपर्णाः-सप्तच्छदास्तत्मधानं चनं सप्तपर्णवनमित्यादि सुगम, नवरम- बाप्पाह-ननु गुणनिष्पन्ना दिदं न भियते, नैवं, तन क्षमादिगुणेन क्षमणादिशब्दवाच्यस्यार्थस्य सामस्त्येन प्पासवादा खशोकादिभिरशोकवनादिशब्दवाच्यानां वनानां सामस्त्येन व्याप्तेरभावादिति भेदः ५। 'से किं तं अगाइसिद्धतेणमित्यादि, अमनं अन्तो-वाच्यवाचकरूपतया परिच्छेदोऽनादिसिद्धश्वासावन्तश्चाना- दिसिद्धान्तस्तेन, अनादिकालादारभ्येदं वाचकमिदं तु वाच्यमित्येवं सिद्धा-प्रतिष्ठितो योऽसावन्त:-परिच्छे- दस्तेन किमपि नाम भवतीत्यर्थः, तब पारव्याख्यातार्थ धर्मास्तिकायादि, एतेषां च नानामभिधेयं धर्मास्ति- कायादियस्तु न कदाचिदन्यधात्वं प्रतिपद्यते, गौणनामस्तु प्रदीपादेरभिधेयं दीपकलिकादि परित्यजत्यपि खरूपमित्येतावता गौणनासः पृथगेतदुक्तमिति ६।'से किं तं नामेण'मित्यादि, नाम-पितृपितामहादेर्वाचकम- भिधानं तेन हेतुभूतेन पुत्रपौत्रादिनाम भवति, किं पुनस्तदित्याह-'पिउपिआमहस्स नामेणं उन्नामिपत्ति पिता च पितामह तयोः समाहारस्तस्य, अथवा पितुः पितामहः पितृपितामहस्तस्य वाचफेन पन्धुदत्ता- १० ·दर्शनानि सू. १३० .२० अनुयोग दिनाना प: पुत्रादिरुन्नामित-उत्क्षिसः प्रसिद्धि गत इतियावत् स एव नामतद्वतोरभेदोपचारान्नान्ना हेतु- मलधारीया ६ भूतेन नामोच्यते इत्यर्थः, पित्रादेर्यद्वन्धुदत्तादिनामासीत्तत्पुत्रादेरपि तदेव विधीयमानं नाम्ना नामोच्यत उप.नानि इति तात्पर्यम् , 'से तं नामेणं' ७। 'से किं तं अवयचेण'मित्यादि, अवयवोऽचयचिन एकदेशस्तेन नाम यथा 'सिंगी सिंही त्यादिगाथा, शृङ्गमस्यास्तीति शृङ्गीत्यादीन्यवयवप्रधानानि सर्वाण्यपि सुगमानि, नवरं द्विपद- ॥१४३॥ ख्यादि चतुष्पद्-गवादि बहुपदं-कर्णशृगाल्यादि, अत्रापि पादलक्षणावयवप्रधानता भावनीया, 'कहि'त्ति ककुद-स्कन्धासन्नोन्नतदेहावयवलक्षणमस्थास्तीति ककुदी-वृषभ इति, 'परियर गाहा परिकरवन्धेन-विशिष्ट- नेपथ्यरचनालक्षणेन भट-शूरपुरुपं जानीयात्-लक्षयेत्, तथा निवसनेन-विशिष्टरचनारचितपरिधानलक्षणेन महिलां-स्त्री, जानीयादिति सर्वत्र सम्बध्यते, धान्यद्रोणस्य पाक:-खिन्नतारूपस्तं च तन्मध्यागृहीत्वा निरी- क्षितेनैकेन सिक्थेन जानीयादू, एकया च गाथया लालित्यादिकाव्यधर्मोपेतया श्रुतया कविं जानीयाद्, अय- मत्राभिप्रायो-यदा स नेपथ्यपुरुपाद्यवयवरूपपरिकरबन्धादिदर्शनद्वारेण भटमहिलापाककविशब्दप्रयोग का रोति तदा भटादीन्यपि नामान्यवयवप्रधानतया प्रवृत्तत्वाद्वयवनामान्युच्यन्त इति इह तदुपन्यास इति । इदं चावयवप्रधानतया प्रवृत्तत्वात् सामान्यरूपतयाऽप्रवृत्तात्वाद्गौणनानो भिद्यत इति ८॥ से किं तं संजोएणं ?, संजोगे चउविहे पण्णत्ते, तंजहा-दवसंजोगे खेत्तसंजोगे २५ ॥१४३॥ २७'.

·दशनानि सू. १३० कालसंजोगे भावसंजोगे । से कि तं व्वसंजोगे ? २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-सचित्ते अचित्ते मीसए ।से किं तं सचित्ते ?, २गोहिं गोमिए महिसीहि महिसए अरणीहि अर- णीए उद्दीहिं उद्दीवाले, से तं सचित्ते । से किं तं अचित्ते ?, २ छत्तेण छत्ती दंडेन दंडी पडेण पडी घडेण घडी कडेण कडी, से तं अचित्ते । से किं तं मीसए ?, २ हलेणं हा- लिए सगडेणं सागडिएरहेणं रहिए नावाए नाविए, सेतं मिसए सेतं दवसंजोगे।से किंतं खित्तसंजोगे ?, २ भारहे एरवए हेमवए एरपणवए हरिवासए रम्मगवासए देवकुरुए उत्तरकुरुए पुत्वविदेहए अवरविदेहए, अहवा मागहे मालवए सोरटुए मरहट्ठए कुं- कणए, से तै खेत्तसंजोगे । से किं तं कालसंजोगे ?, २ सुसमसुसमाए सुसमाए सुस- मदूसमाए दूसमसुसमाए दूसमाए दूसमदूसमाए, अहवा पावसए वासारत्तए सरदए हेमंतए पसंतए गिम्हए, से तं कालसंजोगे 1 से किं तं भावसंजोगे ?, २ दुविहे प- पणते, तंजहा-पसत्थे अ अपसत्थे अ, से किं तं पसत्थे ?, २ नाणेणं नाणी दसणेणं १० ·अनुयोग मलधारीया उप.नानि दशनानि रु. १३० ॥१४४॥ दसणी चरित्तेणं चरित्ती, से तं पसत्थे, से किं तं अपसत्थे ?, २ कोहेणं कोही माणेणं माणी मायाए मायी लोहेणं लोही, से तं अपसत्थे, सेतं भावसंजोगे, से तं संजोएणे । संयोगः-सम्बन्धः, स चतुर्विधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-द्रव्यसंयोग इत्यादि, सर्व सूत्रसिद्धमेव, नवरं-सचित्तद्र- व्यसंयोगेन गावोऽस्य सन्तीति गोमानियादि, अचित्तद्रव्यसंयोगेन छत्रमस्यास्तीति छत्रीत्यादि, मिश्रद्र- व्यसंयोगेन हलेन व्यवहरतीति हालिक इत्यादि, अत्र हलादीनामचेतनत्वाद् बलीवनां सचेतनत्वान्मिश्र- द्रव्यता भावनीया, क्षेत्रसंयोगाधिकारे भरते जातो भरते वाऽस्य निवास इति 'तत्र जातः (का,०५०७)। 'सोऽस्य निवास' इति वाऽण्प्रत्यये भारता, एवं शेषेष्वपि भावना कार्या, कालसंयोगाधिकारे सुपमसुषमायां जात इति 'सप्तमी पञ्चम्यन्ते जनेर्डः' (का०रू०६९१) इति डप्रत्यये सुपमसुषमजा, एवं सुषमजादिष्वपि भा- वनीयं, भावसंयोगाधिकारे भावः-पर्यायः, स च द्विधा-प्रशस्तो ज्ञानादिरप्रशस्तश्च क्रोधादिः, शेष सुगमम् , इदमपि संयोगप्रधानतया प्रवृत्तत्वाद् गौणाद्भिद्यत इति ९॥ से किं तं पमाणेणं १, २ चउविहे पण्णत्ते, तंजहा-नामप्पमाणे ठवणप्पमाणे दव- प्पमाणे भावप्पमाणे । से किं तं नामप्पमाणे ?, २ जस्स णं जीवस्स वा अजीवस्स २० ॥१४४॥ २३ ·दशनानि स्थापना- प्रमाणं २.१३० गा. ९० वा जीवाण वा अजीवाण वा तदुभयस्स वा तदुभयाण वा पमाणेत्ति नामं कज्जइ से तं णामप्पमाणे। अनोत्तर-पमाणे चउब्विहे' इत्यादि, प्रमीयते-परिच्छिद्यते वस्तु निश्चीयतेऽनेनेति प्रमाणं नामस्थापनाद्र- व्यभायखरूपं चतुर्विधम् । अथ किं तन्नामप्रमाणं ?, नामैव वस्तुपरिच्छेदहेतुत्वात् प्रमाणं नामप्रमाणं, तेन हेतु- भूतेन किं नाम भवतीति प्रश्नाभिप्रायः, एवमन्यत्रापि भावनीयम्, अनोत्तरमुच्यते-यस्य जीवस्य वा अजी- घस्य या जीवानां या अजीवानां वा तदुभयस्य चा तदुभयानां चा यत्प्रमाणमिति नाम क्रियते तन्नामप्रमाणं, न तत्स्थापनाद्रव्यभायहेतुकं, अपि तु नाममात्रविरचनमेव तन हेतुरिति तात्पर्यम् ॥ से किं तं ठवणप्पमाणे ?, २ सत्तविहे पण्णत्ते, तंजहा-णक्खत्तदेवयकुले पासंडगणे अजीविआहेउं । आभिप्पाइअणामे ठवणानामं तु सत्तविहं ॥ ८५ ॥ से किं तं णक्ख- तणामे ?, २ कित्तिआहिं जाए कित्तिएं कित्तिआदिपणे कित्तिआधम्मे कित्तिआसम्मे कित्तिआदेवे कित्तिआदासे कित्तिआसेणे कित्तिआरक्खिए रोहिणीहिं जाए रोहिणिए रोहिणिदिन्ने रोहिणिधम्मे रोहिणिसम्मे रोहिणिदेवे रोहिणिदासे रोहिणिसेणे रोहि- १० १२ .१५ ·अनुयोग मलधारीया उप.नानि दशनानि स्थापना. प्रमाण सू. १३० गा. ९०. ॥१४५॥ १५ णिरक्खिए य, एवं सबनक्खत्तेसु नामा भाणिअवा । एत्थं संगहणिगाहाओ-कित्ति- अरोहिणिमिगसिरअद्दा ये पुणवसू अ पुस्से अ । तत्तो अ अस्सिलेसा महा उ दो फरगुणीओ अ॥८६॥ हत्थो चित्ता साती विसाहा तह य होइ अणुराहा। जेट्टा मूला पुवासाढा तह उत्तरा चेव ॥ ८७ ॥ अभिई सवण धणिट्टा सतभिसदा दो अ होति भवया। रेवई अस्सिणि भरणी एसा नक्खत्तपरिवाडी ॥८८॥ से तं नक्खत्तनामे। से किं तं देवयाणामे ?, २ अग्गिदेवयाहिं जाए अग्गिए अग्गिदिण्णे अग्गिसम्मे अग्गिधम्मे अग्गिदेवे, अग्गिदासे अग्गिसेणे अग्गिरक्खिए, एवं सवनक्खत्तदेवया- नामा. भाणिअवा । एत्थंपि संगहणिगाहाओ-अग्गि पयावइ सोमे रुद्दो अदिती विह- स्सई सप्पे । पिति भग अज्जम सविआ तट्ठा वाऊ अ इंदग्गी ॥ ८९ ॥ मित्तो इंदो निरई आऊ विस्सो अ बंभ. विण्हुआ। वसु वरुण अय विवद्धि से आसे जमे चेव ॥९० ॥ से तं देवयाणामे । से, किं तं कुलनामे ?, २ उग्गे भोगे रायपणे खत्तिए २० ॥१४५॥ २३ ·दशनाम्नि स्थापना- प्रमाणं स. १३. गा.९० इक्सागे णाते कोरवे, से तं कुलनामे । से किं तं पासंडनामे ?, २-'समणे य पंडुरंगे भिक्खू कावालिए अ तावसए । परिवायगे, सेतं पासंडनामे।से किं तं गणनामे ?, २ मछे मल्लदिन्ने मल्लधम्म मल्लसम्म मल्लदेवे मल्लदासे मल्लसेणे मल्लरक्खिए, से तं गणनामे । से कि तं जीवियनामे ?, २ अवकरए उमुरुडए उज्झिअए कजवए सुप्पए, से तंजीनियनामे । से किं तं आभिप्पाइअनामे ?, २ अंवए निवए बकुलए पलासए सिणए पिलूए करीरए, से तं आभिप्पाइअनामे । से तं ठवणप्पमाणे । अप किं तत्स्थापनाप्रमाणं ?, 'स्थापनाप्रमाणं सप्तविध'मित्यादि, 'नक्खत्त' गाहा, इदमत्र हृदयं-नक्षत्रदेव- ताकुलपापण्डगणादीनि वस्तून्याश्रित्य यत्कस्यचिन्नामस्थापनं फियते सेह स्थापना गृह्यते, न पुनः 'यत्तु तदर्थ- पियुक्तं तदभिमायेण पच तत्करणी'त्यादिना पूर्व परिभापितखरूपा, सैव प्रमाणं, तेन हेतुभूतेन नाम ससपिघं भपति, तन नक्षनाण्याश्रित्य यन्नाम स्याप्यते तदर्शयति-कृत्तिकासु जातः कार्तिक कृत्तिकाभित्तः कृत्ति- फावत्त एवं कृत्तिकाधर्मः कृत्तिकोशर्मः कृत्तिकादेवः कृत्तिकादासः कृत्तिकासेनः कृत्तिकारक्षितः एवमन्यान्यपि १ सरकारदाता १० ·दशनानि स्थापना- प्रमाणं सू. १३० गा. ९० रोहिण्यादिसप्तविंशतिनक्षत्राण्याश्रित्य नामस्थापना द्रष्टव्या, तत्र सर्वनक्षत्रसङ्ग्रहार्थ 'कत्तियारोहिणी' त्यादि अनुयोग मलधारीया गाथात्रयं सुगम, नवरमभीचिनक्षत्रेण सह पठ्यमानेपु नक्षत्रेषु कृत्तिका दिरेच क्रम इत्यश्चिन्यादिक्रममुत्सृ- उप.नाग्नि ज्येत्यमेव पठितवानिति, एपां चाष्टाविंशतिनक्षत्राणामधिष्ठातारः क्रमेणान्यादयोऽष्टाविंशतिरेव देवतावि- शेपा भवन्त्यतः कृत्तिकादिनक्षत्रजातस्य कश्चिदिच्छादिवशतस्तदधिष्ठातृदेवता एवाश्रित्य नामस्थापनं विधत्त ॥१४६॥ इत्येतद्दर्शनार्थमाह-'से किं तं देवयाणामे' इत्यादि, अग्निदेवतासु जातः आग्निक; एवमग्निदत्तादीन्यपि, नक्षत्रदेवतानां सङ्ग्रहार्थम् 'अग्गी'त्यादि गाथाद्वयं, तत्र कृत्तिकानक्षत्रस्याधिष्ठाता अग्निः, रोहिण्याः प्रजा- पतिः, एवं मृगशिरःप्रभृतीनां क्रमेण सोमो रुद्रः अदितिः वृहस्पतिः सर्पः पितृ भगः अर्यमा सविता त्वष्टा वायुः इन्द्राग्निः मित्रः इन्द्रः नितिः अम्भः विश्वः ब्रह्मा विष्णुः वसुः वरुणः अजः विवर्द्धिः अस्य स्थानेऽ- न्यत्र अहिर्बुधः पठ्यते पूपा अश्वः यमश्चैवेति, ‘से तं देवतानामे', । 'से किं तं कुलनामे इत्यादि, यो यस्मिन्नु- ग्रादिकुले जातस्तस्य तदेवोग्रादि कुलनाम स्थाप्यमानं कुलस्थापनानामोच्यत इति भावार्थः । 'से किं तं पासंडणामे' इत्यादि, इह येन यत्पापण्डमाश्रितं तस्य तन्नाम स्थाप्यमानं पापण्डस्थापनानामाभिधीयते, तत्र 'निग्गंधसफतावसगेरुयआजीव पंचहा समणा' इति वचनान्निग्रन्थादिपञ्चपापण्डान्याश्रित्य श्रमण उच्यते, एवं नैयायिकादिपापण्डमाश्रिताः पाण्डुराङ्गादयो भावनीयाः, नवरं भिक्षुर्बुद्धदर्शनाश्रितः। 'से किं तं गण- नामे' इत्यादि, इह मल्लादयो गणाः, तत्र यो यस्मिन् गणे वर्तते तस्य तन्नाम गणस्थापनानामोच्यते इति, मल्ले २० ॥१४६॥ २४ ·दशनानि स्थापना प्रमाणं सू. १३० गा.९० महविणे इत्यादि । 'से कि तं जीवियाहे'मित्यादि, इह यस्या जातमात्रमपत्यं म्रियते सा लोकस्थितिवै- निण्यासातमानमपि किचिदपत्यं जीवननिमित्तमवकरादिष्वस्यति, तस्य चावकरकः उत्कुरुटक इत्यादि य- साम क्रियते तज्जीविकाहेतोः स्थापनानामाख्यायते, 'सुप्पए'त्ति यः सूर्ये कृत्वा त्यज्यते तस्य सूर्पक एव नाम स्थाप्यते, शेपं प्रतीतम् । 'से किं तं आभिप्पाइयनामे' इत्यादि, इह यत् वृक्षादिपु प्रसिद्ध अम्यको निम्पक इलावि नाम देशरूट्या साभिप्रायानुरोधतो गुणनिरपेक्षं पुरुपेपु व्यवस्थाप्यते तदाभिमायिकं स्थाप- नानामेति भावार्थः । तदेतत् स्थापनाप्रमाणनिष्पन्नं सतविधं नामेति । से किं तं दवप्पमाणे ?, २ छविहे . पण्णत्ते, तंजहा-धम्मस्थिकाए जाव अद्धासमंए, से तं दवप्पमाणे। अपमन भावार्थ:-धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय इत्यादीनि पड् द्रव्यविपयाणि नामानि द्रव्यमेव प्रमाणं तेन निष्पनानि द्रव्यममाणनामानि, धर्मास्तिकायादिद्रव्यं विहाय न कदाचिदन्यत्र वर्तन्त इति तद्धेतुका- न्युच्यन्त इति तात्पर्यम् । अनादिसिद्धान्तनामत्वेनैवैतानि प्रागुक्तानीति चेद्, उच्यता, को दोपः ?, अनन्त- धर्मात्मफे पस्तुनि तत्तधर्मापेक्षयाऽनेफव्यपदेशताया अदुष्टत्वादू, एवमन्यत्रापि यथासम्भवं वाच्यमिति । से किं तं भावप्पमाणे १, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा-सामासिए तद्धियए धाउए १३ ·"अनुपोग मलपारीया उप.नाशि दशनाम्नि भावप्रमाणं सू.१३० गा.९१ ॥१४७॥ निरुत्तिए । से किं तं सामासिए ?, २ सत्त समासा भवंति, तंजहा-दंदे अ बहुवीही, कम्मधारय दिग्गु अ । तप्पुरिस अबईभावे, एकसेसे अ सत्तंमे ॥ ९१ ॥ से कि तं दंदे ?; २ दन्ताश्च ओष्ठौ च दन्तोष्ठं, स्तनौ च उदरं च स्तनोदरं, वस्त्रं च पात्रं च वस्त्रपात्रम्, अश्वाश्च महिपाश्च अश्वमहिपम् , अहिश्च नकुलश्च अहिनकुलं, से तं दंदे समासे । से किं तं बहुधीहीसमासे ?, २ फुल्ला इमंमि गिरिमि कुडयकयंवा सो इमो गिरी फुल्लियकुडयकयंवो, से तं बहुवीहीसमासे । से किं तं कम्मधारए ?, २ धवलो वसहो धवलवसहो, किण्हो मियो किण्हमियो, सेतो पडो सेतपडो, रत्तो पडो रत्तपडो, से तं कम्मधारए । से किं तं दिगुसमासे ?, २ तिपिण कडुगाणि तिकडुगं, तिपिण महुराणि तिमहुरं, तिपिण. गुणाणि तिगुणं, तिणि पुराणि तिपुरं, तिणि सराणि तिसरं, तिपिण पुक्खराणि तिपुक्खरं, तिपिण विंदुआणि तिविंदुअं, तिपिण पहाणि तिपह, पंच नईओ पंचणयं, सत्त गया सत्तगयं, नव तुरंगा नवतुरंगं, दस गामा दस- २० ॥१४७॥ २४ ·दशनाम्नि भावप्रमाणं सू. १३० गा. ९१ ५ गामं, दस पुराणि दसपुरं, से तं दिगुसमासे । से किं तं तप्पुरिसे ?, २ तित्थे कागो तित्थकागो, वणे हत्थी वणहत्थी, वणे वराहो वणवराहो, वणे महिसो वणमहिसो, वणे मयूरो वणमयूरो, से तं तप्पुरिसे । से किं तं अव्वईभावे ?, २ अणुगामं अणुणइयं अणुफरिहं अणुचरिअं, से तं अबईभावे समासे। से किं तं एगसेसे ?, २ जहा एगो पुरिसो तहा वहवे पुरिसा जहा बहवे पुरिसा तहा एगो पुरिसो, जहा एगो करि- सावणो तहा बहवे करिसावणा जहा वहवे करिसावणा तहा एगो करिसावणो, जहा एगो साली तहा वहवे साली जहा बहवे साली तहा एगो साली, से तं एगसेसे समासे । से तं सामासिए । भावो-युक्तार्थत्वादिको गुणः, स एव तद्वारेण वस्तुनः परिच्छिद्यमानत्वात् प्रमाणं तेन निष्पन्न-तदाश्रयेण निर्वृत्तं नाम सामासिकादि चतुर्विधं भवतीत्यत्र परमार्थः । तत्र 'से किं तं सामासिए' इत्यादि, द्वयोर्यहूनां या पदानां समसन-संमीलनं समासस्तेन निर्वृत्तं सामासिकं, समासाश्च द्वन्द्वादयः सप्त, तत्र समुचयप्र- धानो द्वन्द्वः, दन्ताश्चौष्ठौ च दन्तोष्ठं, स्तनौ च उदरं च स्तनोदरमिति, प्राण्यगत्वात् समाहारः, वस्त्रपात्र- १० १२ ·अनुपोग. मलपारीया उप.नासि दशनानि भावप्रमाण सू. १३० गा. ९१ ॥१४८॥ मित्यादी त्वमाणिजातिवादश्वमहिपमित्यादौ पुनः शाश्वतिकवैरित्वाद्, एयमन्पान्यप्युदाहरणानि भावनी- पानि, अन्यपदार्थप्रधानो यहूवीहिः पुष्पिताः कुटजकया यस्मिन् गिरौ सोऽयं गिरिः पुष्पितकुटजकदम्बा, तन्पुरुषःसमानाधिकरणः कर्मधारयः, स च धवलश्वासौ वृपभश्च धपलवृषभ इत्यादि, सझ्यापूर्वो द्विगु:- प्रीणि कटुकानि समाहृतानि निकटुकम्, एवं त्रीणि मधुराणि समाहृतानि त्रिमधुरं, पात्रादिगणे दर्शना- दिद पश्नपूलीत्यादिवत् नियामीप्प्रत्ययो न भवति, एवं शेपाण्यप्युदाहरणानि भावनीयानि, द्वितीयादिवि- भक्त्यन्तपदानां समासस्तत्पुरुषः, तत्र तीर्थ काक इयास्ते तीर्थकाकः 'ध्वाक्षेण क्षेप' (कातं०) इति ससमीतत्पु- मरा, शेषं प्रतीतं, पूर्वपदार्थमधानोऽव्ययीभायः, तत्र ग्रामस्य अनु-समीपेने मध्येन चाऽशनिर्गता अनुग्रामम् , एवं नयाः समीपेन मध्येन या निर्गता अनुनदीत्यायपि भावनीयं, 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्ता'चित्यनेन सूत्रेण समानरूपाणामेकविभक्तियुक्तानां पदानामेरुशेषः समासो भवति, सति समासे एका शिष्यतेऽन्ये तु लुप्यन्ते, पथ शेपोऽवतिष्ठते स आत्मा लुप्तस्य लुप्तयोर्लप्सानां चार्थे वर्तते, अथ एकस्य लुसस्यात्म- नया वर्तमानात्तमात् द्विवचनं भवति, यथा पुरुपश्च पुरुपश्चेति पुरुषी, द्वयोश्च लुप्सयोरात्मनश्वार्थे वर्तमा- नाद्ववचनं यथा पुरुपश्च ३ पुरुपाः, एवं यहूनां लप्सानामात्मनश्चार्थे वर्तमानादपि पहुवचनं यथा पुरुपश्च ४ पुरुपा इति, जातिविपक्षायां तु सर्वत्रैकवचनमपि भावनीयम् । अतः सूत्रमनुश्रीयते-'जहा एगो पुरिसो'त्ति पपैकः पुरुषः, एकवचनान्तः पुरुषशन्द इत्यर्थः, एकशेपे समासे सति यहर्थवाचक इति शेषः, 'तहा यहवे २० ॥१४८॥ २४ ·यथा दशनाम्नि तद्धितर्ज स. १३० गा. ९२ पुरिसत्ति तथा वहवः पुरुषाः, यहुवचनान्तः पुरुषशब्द इत्यर्थः, एकशेपे समासे सति वह्वर्थवाचक इति शेषः, चैकशेपे समासे बहुवचनान्तः पुरुषशब्दो बह्वर्थवाचकस्तथैकवचनान्तोऽपीति न कश्चिद्विशेषः, एतदुक्तं भवति-यथा पुरुषश्च ३ इति विधाय एकपुरुषशब्दशेषता क्रियते तदा यथैकवचनान्तः पुरुपशब्दो बह्वान् वक्ति तथा बहुवचनान्तोऽपि, यथा बहुवचनान्तस्तथैकवचनान्तोऽपीति न कश्चिदेकवचनान्तबहुवचना- न्तयोर्विशेषः, केवलं जातिविवक्षायामेकवचनं वदर्थविवक्षायां तु बहुवचनमिति । एवं कार्पापणशाल्या- दिष्वपि भावनीयम् । अयं च समासो द्वन्द्वविशेष एवोच्यते, केवलमेकशेपताऽन विधीयते इत्येतावता पृथगुपात्त इति लक्ष्यते, तत्त्वं तु सकलव्याकरणवेदिनो विदन्तीत्यलमतिविजृम्भितेन, गतं सामासिकम् । से किं तं तद्धितए ?, २ अट्टविहे पण्णत्ते, तंजहा-कम्मे सिप्पसिलोए संजो- गसमीअवो अ संजूहो । इस्सरिअ अवच्चेण य तद्धितणामं तु अट्टविहं ॥ ९२ ॥ से किं तं कम्मणामे ?, २ तणहारए कट्टहारए पत्तहारए दोसिए सोत्तिए कप्पासिए भंडवेआलिए कोलालिए, से तं कम्मनामे । से किं तं सिप्प- नामे ?, २ तुण्णए तंतुवाए पट्टकारे उएट्टे वरुडे मुंजकारे कट्टकारे छत्तकारे १० ·अनुपोग मलपारीया उप.नाग्नि दशनानि तद्धितर्ज सू. १३० गा. ९२ -१५ ॥१४९॥ वज्झकारे पोत्थकारे चित्तकारे दंतकारे लेप्पकारे सेलकारे कोहिमकारे, से तं सिप्पनामे । से कि तं सिलोअनामे ?, २ समये माहणे सव्वातिही, से तं सिलोअ- नामे । से किं तं संजोगनामे ?, २ रणो ससुरए रणो जामाउए रपणो साले रणो भाउए रपणो भगिणीवई, से तं संजोगनामे । से किं तं समीवनामे ?, २ गिरिसमीवे णयरं गिरिणयरं विदिसासमीवे णयरं वेक्सिं जयरं चेन्नाए समीवे णयरं वेन्नायडं `तगराए समीवे णयरं तगरायडं, से तं समीवनामे से किं तं संजूहनामे ?, २ तरङ्गव: इकारे मलयवइकारे अत्ताणुसट्टिकारे विंदुकारे, से तं संजूहनामे । से किं तं ईसरिअ- नामे ?, २ राईसरे तलवरे माडंविए कोडंविए इन्भे सेट्ठी सत्थवाहे सेणावई, सेतं ईस- रिअनामे । से किं तं अवञ्चनामे? २ अरिहंतमाया चक्वट्टिमाया वलदेवमाया वासु- देवमाया रायमाया मुणिमाया वायगमाया, से तं अवञ्चनामे।से तं तद्धितए । से किं तं धाउए ? २ भूसत्तायां परस्मैभापा एध वृद्धौ स्पर्द्ध संहर्षे गाध प्रतिष्ठालिप्सयोर्मन्थे २० ॥१४९ २३ ·दिशनामि तद्धितर्ज गा. ९२ च वाच लोडने, से तं धाउए । से किं तं निरुत्तिए?, २ मयां शेते महिपः, भ्रमति च रोति च भ्रमरः मुहुर्मुहुर्लसतीति मुसलं कपेरिव लम्बते त्थेति च करोति कपित्थं चि- दितिकरोति खलं च भवति चिक्खल्लं ऊर्ध्वकर्णः उलूकः मेखस्य माला मेखला, से तं निरुत्तिए । से तं भावपमाणे । से तं पमाणनामे । से तं दसनामे । से तं नामे । नामति पयं समत्तं । (सू० १३०) तद्धितानातं तद्धितजम् , इह तद्वितशब्देन तद्धितप्राप्तिहेतुभूतोऽर्थों गृह्यते, ततो यत्रापि तुनाए तंतुवाए तद्वितमत्ययो न दृश्यते तत्रापि तद्धेतुभूतार्थस्य विधमानत्वात्तद्धितजत्वं सिद्धं भवति, 'कम्मेगाहा पाठसिद्धा, नवरं श्लोकः-लाघा संयूथो-ग्रन्धरचना, एते. च कर्मशिल्पादयोऽर्थास्तद्धितप्रत्ययस्योत्पित्सो- निमित्तीभवन्तीत्येतदेदात्तद्धितर्ज नामाष्टविधमुच्यत इति भावः, तत्र कर्म तद्धितजं 'दोसिए सोत्तिए' इ- त्यादि, दुष्पं पण्यमस्येति दोपिका, सूत्रं पण्यमस्येति सौनिकः, शेपं प्रतीतं, नवरं भाण्डविचारः कर्मास्यति भाण्डवैचारिका, कौलालानि-मृदाण्डानि पण्यमस्येति कौलालिका, अन फापि 'तणहारए' इत्यादिपाठो दृश्यते, तत्र कश्चिदाह-नन्वत्र तद्धितमत्ययो न कश्चिदुपलभ्यते तथा वक्ष्यमाणेष्वपि 'तुन्नाए तंतुवाए' इत्या- १० १२ ·दशनाग्नि तद्धित सू.१३० गा. ९२ अनुयोग दिपु नापं दृश्यते तत्किमित्येवंभूतनानामिहोपन्यास: ?, अत्रोच्यते, असादेव सूत्रोपन्यासात् तृणानि हरति- मलधारीपायहतीत्यादिकः कश्चिदायव्याकरणदृष्टस्तद्धितोत्पत्तिहेतुभूतोऽर्थो द्रष्टव्यः, ततो यद्यपि साक्षात्तद्धितप्रत्ययो उप.नानि नास्ति तथापि तदुत्पत्तिनियन्धनभूतमर्थमाश्रित्येह तन्निर्देशो न विरुध्यते, यदि तद्धितोत्पत्तिहेतुरर्थोऽस्ति तर्हि तद्वितोऽपि कसानोत्पद्यत इति चेत् ? लोके इत्थमेव रूढत्वादिति बेम:, अथवा अस्मादेवाद्यमुनिप्रणीत- ॥१५॥ सूत्रज्ञापफादेवं जानीयाः-तद्धितप्रत्यया एवामी केचित् प्रतिपत्तव्या इति । अथ शिल्पतद्धितनामोच्यते- वस्त्रं शिल्पमस्येति वास्त्रिकः, तत्रीवादनं शिल्पमस्येति तान्त्रिकः, तुनाए तंतुवाए इत्यादि प्रतीतम्, आक्षे- पपरिहारौ उक्तावेव, यह पूर्व च फचिद्वाचनाविशेपेऽप्रतीतं नाम दृश्यते तद्देशान्तररूढितोऽवसेयम् । अथ श्लाघातद्धितनामोच्यते-'समणे' इत्यादि, श्रमणादीनि नामानि श्लाघ्येष्वर्थेषु साध्वादिपु रूढान्यतो- ऽस्मादेव सूत्रनियन्धात् श्लाघ्यार्थास्तद्धितास्तदुत्पत्तिहेतुभूतमर्थमानं वा अत्रापि प्रतिपत्तव्यम् । संयोगत- द्वितनाम राज्ञः श्वशुर इत्यादि, अत्र सम्वन्धरूपः संयोगो गम्यते, अत्रापि चास्मादेव ज्ञापकात् तद्धित- नामता,चित्रं च पूर्वगतं शब्दमाभृतमप्रत्यक्षं च नः अतः कथमिह भावनाखरूपममादृशैः सम्यगवगम्यते । समीपतद्वितनाम गिरिसमीपे नगरं गिरिनगरम्, अत्र 'अदूरभवश्थे'त्यण ( पा० ४-२-७०) न भवति, गिरि- नगरमित्येव प्रतीतत्वात्, विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम्, अब त्वदूरभयश्चेण भवत्येव, इत्यमेव रूढ- स्वादिति । संयूधतद्धितनाम 'तरंगवइकारए' इत्यादि, तद्धितनामता चेहोत्तरत्र च पूर्ववद्भावनीया । ऐश्वर्यत- २० ॥१५० .२५ ·T प्रमाणे द्रव्यादि- भेदाः सू. १३१ दितनाम-'राईसरे' इत्यादि, इह राजादिशन्दनिपन्धनमैश्वर्यमवगन्तव्यं, राजेश्वरादिशब्दार्थस्विहैव पूर्व व्यायात एव । अपत्यतद्धितनाम-'तित्थयरमाया' इत्यादि, तीर्थफरोऽपत्यं यस्याः सा तीर्थकरमाता, एक- मन्पत्रापि सुप्रसिद्धनामसिद्धं विशिष्यते, अत एव तीर्थकरादिभिर्मातरो विशेषिताः, तद्धितनामस्वभावना तथैव, गतं तद्वितनाम । अध धातुजमुच्यते-से किं तं धाउए' इत्यादि, भूयं परस्मैपदी धातुः सत्तालक्ष- णस्पार्धस्य पाचकवेन धातुजं नामेति, एयमन्यत्रापि, अभिधानाक्षरानुसारतो निश्चितार्थस्य वचनं-भणनं निमकं तत्र भवं नैरुतं, तच मयां शेते महिप इत्यादिकं पाठसिद्धमेव, तदेवमुक्तं नरुक्तं नाम । तगणने पायसितं भायप्रमाणनाम, तदयसाने च समर्थितं प्रमाणनाम, तत्समर्थने च समापितं गौणादिकं दशनाम, एतैरपि च दशनामभिः सर्वस्यापि वस्तुनोऽभिधानद्वारेण सङ्ग्रहाद्दशनामेदमुच्यते, तत्समाप्तौ च समासमुप- कमान्तर्गतं द्वितीपं नामद्वारम् , अतः 'से तं निरुत्तिए' इत्यादि पश्च निगमनानि, नामद्वारं समाप्तम् ॥१३०॥ उसमुपक्रमान्तर्गतं द्वितीयं नामद्वारमध तदन्तर्गतमेव क्रमप्राप्तं तृतीयं प्रमाणद्वारमभिधित्सुराह- से कि तं पमाणे १, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा-दवपमाणे खेत्तपमाणे कालप्प- माणे भावप्पमाणे (सू० १३१ )। से किं तं दवपमाणे ?,२ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा- पएसनिफण्णे अ विभागनिप्फपणे अ। से किं तं पएसनिप्फपणे ? २ परमाणुपो- १० १३ ·। धान्यरस- ग० मलधारीया प्रमाणद्वार माने सू. १३२ ॥१५॥ ग्गले दुपएसिए जाव दसपएसिए संखिजपएसिए असंखिज्जपएसिए अणंतपएसिए, से तं पएसनिप्फण्णे । से किं तं विभागनिप्फपणे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-माणे उम्माणे अवमाणे गणिमे पडिमाणे । से किं तं माणे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा- धन्नमाणप्पमाणेअरसमाणप्पमाणे ।से किं तं धन्नमाणप्रमाणे ?,२दो असईओपसई दो पसईओ सेतिया चत्तारि सेइआओ कुलओ चत्तारि कुलया पत्थो चत्तारि पत्थया आढगं चत्तारि आढगाइ दोणो सहि आढयाईजहन्नए कुंभे असीइ आढयाइं मज्झि- मए कुंभे आढयसयं उकोसए कुंभे अट्ठ य आढयसइए वाहे, एएणं धपणमाणप- माणेणं किं पओअणं ?, एएणं धण्णमाणपमाणेणं मुत्तोलीमुखइदुरअलिंदओचारसं- गंधण्णाणं धण्णमाणप्पमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ, से तं धण्णमाणपमाणे । - तं रसमाणप्पमाणे ?, २ धण्णमाणप्पमाणाओ चउभागविवड्डिए अभितरसि- रसमाणप्पमाणे विहिज्जइ, तंजहा-चउसद्विआ ४ [चउपलपमाणा] बत्तीसिआ २० ॥१५॥ २४ ·धान्यरस- मानं ८ सोलसिआ १६ अट्ठभाइआ ३२ चउभाइआ ६४ अद्धमाणी १२८ माणी २५६ दो चउसट्टीआओ वत्तीसिआ दो बत्तीसिआओ सोलसिआ दो सोलसिआओ अट्ठभा- इआ दो अट्ठभाइआओ चउभाइया दो चउभाइयाओ अद्धमाणी दो अद्धमाणीओ माणी, एएणं रसमाणपमाणेणं किं पओअणं १, २ एएणं रसमाणेणं वारकघडककरक- कलसिअगागरिदइअकरोडिअकुंडिअसंसियाणं रसाणं रसमाणप्पमाणनिवित्तिल- क्खणं भवइ, से तं रसमाणपमाणे, से तं माणे। 'से कि तं पमाणे' इत्यादि, प्रमीयते--परिच्छिद्यते धान्यद्रव्याद्यनेनेति प्रमाणम्-असतिप्रसृत्यादि, अथवा इदं चेदं च वरूपमस्य भवतीत्येवं प्रतिनियतखरूपतया प्रत्येकं प्रमीयते-परिच्छिद्यते यत्तत्प्रमाणं-यथोक्तमेव, यदिया धान्यद्रव्यादेरेव प्रमितिः-परिच्छेदः स्वरूपावगमः प्रमाणम्, अत्र पक्षेऽसतिप्रसृत्यादेस्तद्धेतुत्वात् प्रमाणता, तच प्रमाणं द्रव्यादिप्रमेयवशाचतुर्विधं, तद्यथा-द्रव्यविपयं प्रमाणं द्रव्यप्रमाणम् , एवं क्षेत्रकाल- भाचप्रमाणेष्वपि वाच्यम् ॥ १३१ ॥ १ कुटियपोसतियाण न * ·धान्यरस- योग मलधारीया प्रमाणद्वार माने सू. १३२ ॥१५॥ ग्गले दुपएसिए जाव दसपएसिए संखिजपएसिए असंखिजपएसिए अणंतपएसिए, से तं पएसनिफपणे । से किं तं विभागनिष्फण्णे ?, २ पंचविहे पपणत्ते, तंजहा-माणे उम्माणे अवमाणे गणिमे पडिमाणे । से किं तं माणे १, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा- धन्नमाणप्पमाणे अरसमाणप्पमाणे अासे किं तं धन्नमाणपमाणे १,२दो असईओपसई दो पसईओ सेतिया चत्तारि सेइआओ कुलओ चत्तारि कुलया पत्थो चत्तारि पत्थया आढगं चत्तारि आढगाइ दोणो सहि आढयाइंजहन्नए कुंभे असीइ आढयाई मज्झि- मए कुंभे आढयसयं उक्कोसए कुंभे अट्ठ य आढयसइए वाहे, एपणं धण्णमाणप- माणेणं किं पओअणं ?, एएणं धण्णमाणपमाणेणं मुत्तोलीमुखइदुरअलिंदओचारसं- सियाणं धण्णाणं धण्णमाणप्पमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ, से तं धपणमाणपमाणे । से किं तं रसमाणप्पमाणे ?, २ धण्णमाणप्पमाणाओ चउभागविवहिए अभितरसि- हाजुत्ते रसमाणप्पमाणे विहिज्जइ, तंजहा-चउसटिआ ४ [चउपलपमाणा] बत्तीसिआ २० २४ ·धान्यरस- मानं ८ सोलसिआ १६ अट्ठभाइआ ३२ चउभाइआ ६४ अद्धमाणी १२८ माणी २५६ दो चउसट्टीआओ वत्तीसिआ दो बत्तीसिआओ सोलसिआ दो सोलसिआओ अट्ठभा- इआ दो अट्ठभाइआओ चउभाइया दो चउभाइयाओ अद्धमाणी दो अद्धमाणीओ माणी, एएणं रसमाणपमाणेणं किं पओअणं?, २ एएणं रसमाणेणं वारकघडककरक- कलसिअगागरिदइअकरोडिअकुंडिअसंसियाणं रसाणं रसमाणप्पमाणनिवित्तिल- क्खणं भवइ, से तं रसमाणपमाणे, से तं माणे। 'से कि तं पमाणे' इत्यादि, प्रमीयते-परिच्छियते धान्यद्रव्याद्यनेनेति प्रमाणम्-असतिप्रसृत्यादि, अथवा इदं चेदं च वरूपमस्य भवतीत्येवं प्रतिनियतखरूपतया प्रत्येकं प्रमीयते-परिच्छिद्यते यत्तत्प्रमाणं-यथोक्तमेव, यदिवा धान्यद्रव्यादेरेव प्रमितिः-परिच्छेदः खरूपावगमः प्रमाणम्, अत्र पक्षेऽसतिप्रसृत्यादेस्तद्धेतुत्वात् प्रमाणता, तच प्रमाणं द्रव्यादिप्रमेयवशाचतुर्विधं, तद्यथा-द्रव्यविपर्य प्रमाणं द्रव्यप्रमाणम्, एवं क्षेत्रकाल- भावप्रमाणेष्वपि वाच्यम् ।। १३१ ।। ११ १ मुडियघोसगियाण प्र

·धान्यरस--
मानं
अनुपोग.
मलपारीया
प्रमाणारं
॥१५२॥
तत्र द्रव्यप्रमाण द्विवि-प्रदेशनिष्पन्नं विभागनिष्पन्नं च; तत्र प्रदेशा-एकद्विश्यायणवस्तैर्निष्पनं प्रदेश-
निष्प, तत्रैकप्रदेशनिष्पन्नः परमाणुः, द्विप्रदेशनिवृत्तो द्विपदेशिका, प्रदेशत्रयघटितस्त्रिप्रदेशिका, एवं
पायवनन्तः प्रदेशैः सम्पन्नोऽनन्तप्रदेशिका, नन्विदं परमाण्यादिकमनन्तमदेशिकस्कन्धपर्यन्तं द्रव्यमेव, तत-
स्तस्य प्रमेयत्वात् प्रमाणता न युक्तेति चेत्, नैवं, प्रमेयस्यापि द्रव्यादेः प्रमाणतया रूढत्वात् , तथाहि-प्रस्थका-
विममाणेन मित्वा पुशीकृतं धान्यादि द्रव्यमालोक्य लोके वक्तारो भवन्ति-प्रस्थकादिरयं पुञ्जीकृतस्तिष्ठतीति,
ततकद्विश्यादिप्रदेशनिष्पन्नत्वलक्षणेन स्वस्वरूपेणैव प्रमीयमाणत्वात्परमाण्वादिद्रव्यस्यापि फर्मसाधनप्र-
माणशन्वयाच्यताऽनुष्दैव, फरणसाधनपक्षे त्वेकद्विश्यादिप्रदेशनिष्पन्नत्वलक्षणं खरूपमेव मुख्यतया प्रमाण-
मुच्यते पं तु तत्खरूपयोगादुपचारतः, भावसाधनतायां तु प्रमितेः प्रमाणप्रमेयाधीनत्वादुपचारादेव प्रमा-
पप्रमेययोः प्रमाणताऽयगन्तव्या, तदेवं कर्मसाधनपक्षे परमाण्यादि द्रव्यं मुख्यतया प्रमाणमुच्यते, करण-
भावसापनपक्षयोस्तूपचारत इत्यदोपः । इदं च यधोत्तरमन्यान्यसहयोपेतैः खगतैरेव प्रदेशैर्निष्पन्नत्वात्
प्रदेशनिष्पग्नमुक्त, द्वितीयं तु स्वगतमदेशान् विहायापरो विविधो विशिष्टो वा भागो-भङ्गो विकल्पः प्रकार
इतिपायत्तेन निप्पन विभागनिष्पन्नं, तथाहि-न धान्यमानादेः स्वगतमदेशाश्रयणेन वरूपं निरूपयिष्यते
अपि तु 'दो असईओ पसईत्यादिको यो विशिष्टः प्रकारस्तेनेति । तथ पञ्चविधं, तद्यथा-मानम् उन्मानम्
अवमानं गणिमं प्रतिमानं, पुनरपि मानप्रमाणं द्विधा-धान्यमानप्रमाणं च रसमानप्रमाणं च, तत्र मानमेव
२०
॥१५२॥

·धान्यरस माने प्रमाणं मानप्रमाणं धान्यविषयं मानप्रमाणं धान्यमानप्रमाणं, तच 'दो असईआ' इत्यााद, अनुत-तम- भवत्वेन समस्तधान्यमानानि व्यामोतीत्यसतिः-अवाङ्मुखहस्ततलरूपा, तत्परिच्छिन्नं धान्यमपि तथोच्यते, तद्येन निष्पन्ना नावाकारताव्यवस्थापितप्राञ्जलकरतलरूपा प्रसूतिः, द्वे'च प्रसूती सेतिका, सा च नेह प्रसिद्धा गृह्यते, मागधदेशप्रसिद्धस्यैवात्र मानस्य प्रतिपिपादयिपितत्वाद्, अत इयं तत्मसिद्धा. काचिदवग- न्तव्या, चतस्रः सेतिकाः कुडवः, ते चत्वारः प्रस्था, अमी चत्वार आढक इत्यादि सूत्रसिद्धमेव, याचदष्टभि- राढकशनिवृत्तो वाहः, अनाह शिष्या-एतेनासत्यादिना धान्यमानप्रमाणेन किं प्रयोजन-किमनेन विधी- यते इत्यर्थः, अनोत्तरं, एतेन धान्यमानप्रमाणेन 'मुक्तोलीमुखेदूरालिन्दापचारिसंश्रितानां' मुक्तोल्याद्याधा- रगतानां धान्यानां धान्यस्य यन्मानम्-इयत्तालक्षणं तदेव प्रमाणं तस्य निर्वृत्ति:-सिद्धिस्तस्या लक्षणं-परि- ज्ञानं भवति, एतावत्र धान्पमस्तीति परिज्ञानं भवतीत्यर्थः, तत्र मुक्तोली-मोहा[हा] अघ उपरि च सङ्कीर्णा मध्ये त्वीपद्विशाला कोष्टिका, मुखं गच्या उपरि यद्दीयते, सुम्यादिव्यूतं ढश्चनकादि तदिदूरं, आलिन्दकं- कुण्डुल्कम् अपचारि-दीर्घतरधान्यकोठाकारविशेषः । रसमानप्रमाणमाह-से किं तमित्यादि, रसो-मद्या- दिस्तद्विपयं मानमेव प्रमाणं रसमानप्रमाणं, किमित्याह-धान्यमानप्रमाणात् सेतिकादेश्चतुर्भागविवर्द्धितं- चतुर्भागाधिकम् अभ्यन्तरशिखायुक्तं यदू रसमान विधीयते-क्रियते तद्रसमानप्रमाणमुच्यते, धान्यस्याद्र- वरूपत्वारिकल शिखा भवति, रसस्य तु द्रवरूपत्वान्न शिखासम्भवोऽतों यहि शिखाभावात् धान्यमाना- Bel ·उन्मानम् पलं अद्धतुला तुला अखभारो भारो, दो अद्धकरिसा करिसो दो करिसा अद्वपलं दो अद्धपलाइं पलं पंच पलसइआ तुला दस तुलाओ अद्धभारो वीसं तुलाओ भारो, एएणं उम्माणपमाणेणं किं पओअणं ?, एएणं उम्माणपमाणेणं पत्ताअगरतग- रचोअअकुंकुमखंडगुलमच्छंडिआईणं दवाणं उम्माणपमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ, से तं उम्माणपमाणे। उन्मीयते तदित्युन्मानम् उन्मीयते अनेनेति वा उन्मानमित्यादि, तत्र कर्मसाधनपक्षमधिकृत्याह-'जं णं उम्मिणिजई'त्यादि, यदुन्मीयते-प्रतिनियतस्वरूपतया व्यवस्थाप्यते तदुन्मानं, तद्यथा-अर्द्धकर्ष इत्यादि, पल- स्थाष्टमांशोऽर्द्धकः, तस्यैव चतुर्भागः कपः, पलस्याद्ध अर्द्धपल मित्यादि, सर्व मागधदेशप्रसिद्ध सूत्रसिद्ध- मेव, नवरं पलाशपत्रकारीपत्रादिकं पत्रं, चोयओ फलविशेपः, मत्स्यण्डिका-शर्कराविशेषः । अवमानं विवक्षुराह- से किं तं ओमाणे ?, २ जपणं ओमिणिजइ, तंजहा-हत्थेण वा दंडेण वा धणुकेण १ पंचुत्तर प्र. तुला पळशतमिति तु केशयोः, २ भगुरु प्र. ११

·योग
मलपारीया
प्रमाणवारं
धन्यरस-
मानं
॥२५३॥
चतुर्भागपृद्विलक्षणया अभ्यन्तरशिपया युक्तत्वाचाभ्यन्तरशिखायुक्तमित्युक्तं, तद्यथा-चतुःपष्टिकेत्यादि,
इदमुक्तं भवति-पटपश्चाशदधिकशतद्यपलमाना माणिकानाम वक्ष्यमाणं रसमानं, तस्य चतुःपष्टितमभा-
गनिप्पना अर्धादेव चतुप्पलप्रमाणा चतुःपष्टिका, एवं माणिकाया एव द्वात्रिंशत्तमभागवर्तित्वादष्टपल-
प्रमाणा द्वाप्रिंशिका, तथा माणिकाया एव पोडशभागवर्तित्वात् पोडशपलप्रमाणा पोडशिका, तस्या एवा.
टमभागवर्तित्वात् द्वात्रिंशत्पलप्रमाणा अष्टभागिका, तस्या एव चतुर्भागवर्तित्वात् चतुःपष्टिपलमाना चतु-
भोगिकी, तस्या एवाईभागवर्तिनी अष्टाविंशत्यधिकपलशतमानार्द्धमाणिका, इदं च बहुपु वाचनाविशे-
पेषु न दृश्यत पच, पटपञ्चाशदधिकशतद्वयपलप्रमाणा माणिका, द्वाभ्यां चतुःपष्टिकाभ्यामेका द्वात्रिंशिका
भवतीत्यादि गतार्थमेव, यावदेतेन रसमानप्रमाणेन किं प्रयोजनम् ?, अनोत्तरम्-'एतेन' रसमानप्रमाणेन
वारकघटककरकगगरीतिककरोडिकाकुण्डिकासंश्रितानां रसानां रसस्य यन्मानं तदेव प्रमाणं तस्य नि-
त्तिः-सिद्विस्तस्या लक्षणं-परिज्ञानं भवति, तत्रातीवविशालमुसा कुण्डिकैव करोडिका उच्यते, शेपं प्रतीतं,
फचित् 'कलसिए'ति दृश्यते, तत्र लघुतरः कलश एव कलशिकेत्यभिधीयते, एवमन्यदपि वाचनान्तरम-
भ्यूयम् । ‘से त' मित्यादि निगमनद्वयम् । अथोन्मानमभिधित्सुराह-
से किं तं उम्माणे ?, २ जणं उम्मिणिज्जइ, तंजहा-अद्धकरिसो करिसो पलं अद्ध-
॥१५३॥

·उन्मानम् पलं अद्धतुला तुला अद्धभारो भारो, दो अद्धकरिसा करिसो दो करिसा अद्धपलं दो अद्धपलाई पलं पंच पलसइआ तुला दस तुलाओ अद्धभारो वीसं तुलाओ भारो, एएणं उम्माणपमाणेणं किं पओअणं ?, एएणं उम्माणपमाणेणं पत्तागरतग- रचोअअकुंकुमखंडगुलमच्छंडिआईणं दवाणं उम्माणपमाणनिवित्तिलखणं भवइ, से तं उम्माणपमाणे। उन्मीयते तदित्युन्मानम् उन्मीयते अनेनेति वा उन्मानमित्यादि, तत्र फर्मसाधनपक्षमधिकृत्याह-जंणं उम्मिणिजईत्यादि, यदुन्मीयते-प्रतिनियतस्वरूपतया व्यवस्थाप्यते तदुन्मानं, तद्यथा-अर्द्धकर्ष इत्यादि, पल- स्थाष्टमांशोऽर्द्धकः, तस्यैव चतुर्भागः कर्पः, पलस्थाई अर्द्धपल मित्यादि, सर्व मागघदेशप्रसिद्ध सूत्रसिद्ध- मेर, नवरं पलाशपत्रकारीपत्रादिकं पत्र, चोयओ फलविशेषः, मत्स्यण्डिका-शकराविशेपः। अवमानं विवक्षुराह- से किं तं ओमाणे ?, २ जण्णं ओमिणिजइ, तंजहा-हत्येण वा दंडेण वा धणुकेण पर प्रतुल पणशत मिति तु फेशयो, २ अगुरु ११ ·अनुयोग मलपारीया प्रमाणहार अवमान- प्रमाणं गा. ९३-९४ गणिममान १५ ॥१५४॥ वा जुगेण वा नालिआए वा अखेण वा मुसलेण वा-दंडधणूजुगनालिआ य अक्ख- मुसलं च चउहत्थं । दसनालिअं च रजुं विआण ओमाणसण्णाए ॥ ९३ ॥ वत्थुमि हत्थमेजं खित्ते दंडं धणुं च पत्थंमि । खायं च नालिआए विआण ओमाणसपणाए ॥ ९४ ॥ एएणं अवमाणपमाणेणं किं पओअणं?, एएणं अवमाणपमाणेणं खायचिअ- रइअकरकचियकडपडभित्तिपरिक्खेवसंसियाणं दवाणं अवमाणपमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ, से तं अवमाणे । से किं तं गणिमे ?, २ जपणं गणिजइ, तंजहा-एगो दस सयं सहस्सं दस सहस्साइं स्वयसहस्सं दस सयसहस्साइं कोडी, एएणं गणिमप्पमा- णेणं किं पओअणं ?, एएणं गणिमपमाणेणं भितगभितिभत्तवेअणआयवयसंसिआणं दवाणं गणियप्पमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ, से तं गणिमे । अयमीयते-परिच्छिपते सातायमेनेति अवमानं-हस्तदण्डादि, अधया अवमीयते-परिच्छिवाते हस्तादिना सदयमानं-पातादि, तत्र कर्मसाधनपक्षमधिकृत्य तावदाह-जं णमित्यादि, यदवमीयते खातादि तद- मानं, फैनावमीयते इत्याह-'हत्धेण या दंडेण वा' इत्यादि, तत्र हस्तो-चक्ष्यमाणखरूपश्चतुर्विशत्यगुल- २० ॥१५४।

·प्रमाणं गा. ९३-९४ गणिममानं मानः, अनेनैव हस्तेन चतुर्भिहस्तैर्निपपन्ना अवमानविशेषा दण्डधनुर्युगनालिकाक्षमुशलरूपा षट् सशा लभ्यन्ते, अत एवाह-'दंडे'गाहा, दण्डं धनुर्युगं नालिकां चाक्षं मुशलं च करणसाधनपक्षमगीकृत्यावमान- संज्ञया विजानीहीति सम्पन्धः, दण्डादिकं प्रत्येकं कथंभूतमित्याह-चतुर्हस्तं, दशभिर्नालिकाभिनिष्पनां रज्जु प विजानीयवमानसंज्ञयेति गाथार्थः । ननु यदि दण्डादयः सर्वे चतुर्हस्तप्रमाणास्तकेनैव दण्डायन्यत- रोपादानेन परितार्थत्वात् किमिति पण्णामप्युपादानम् ?, उच्यते, मेयवस्तुषु भेदेन व्याप्रियमाणत्वात् , तथा चाह-यत्युमि' गाहा, वास्तुनि-गृहभूमौ मीयतेऽनेनेति मेयं-मानमित्यर्थः, लुप्त द्वितीयैकवचनत्वेन हस्तं विजानीडीति सम्पन्धः, हस्तेनैव वास्तु मीयत इति तात्पर्यम्, क्षेत्रे-कृषिकर्मादिविषयभूते चतुर्हस्तवंशल- क्षणं दण्डमेय मानं विजानीहि, धनुरादीनां चतुर्हस्तत्वे समानेऽपि रूढिवशाइण्डसंज्ञाप्रसिद्धेनवावमान- विशेषेण क्षेत्र मीयते इति हृदयं, पथि-मार्गविपये धनुरेव मानं, मार्गगन्यूतादिपरिच्छेदो धनुःसंज्ञाप्रसिद्धेने- पारमानविशेषेण क्रियते न दण्डादिभिरिति भावः, खातं च-कूपादि नालिकयैव यष्टिविशेषरूपया मीयत इति गम्पते, एवं युगादिरपि यस्य यत्र व्यापारो रूढस्तस्य तत्र वाच्यः, यत्कथंभूतं हस्तदण्डादिकमित्याह- भयमानसंज्ञपोपलक्षितमिति गाधार्थः । एतेनावमानप्रमाणेन किं भयोजनमित्यादि भावितार्थमेव, नवर पात-पादि चितं विष्टिकादि रचितं-प्रासादपीठादि फाचितं-करपत्रविदारितं काठादि, कटादयः | मतीता एव, परिक्षेपो-भित्यादेरेव परिधिः नगरपरिखादिर्वा, एतेषां खातादिसंस्तानामभेदेऽपि भेदवि- ·प्रतिमान- प्रमाण "अनुयोग. मलधारीया प्रमाणद्वार कल्पनया ग्वातादिविषयाणां द्रव्याणां खातादीनामेवेति तात्पर्यम् , अवमानमेव प्रमाणं तस्य निवृत्तिलक्षणं भवतीति तदेतदवमानमिति निगमनम् । 'से किं तं गणिमे इत्यादि, गण्यते-सयायते वस्त्वनेनेति गणि- मम्-एकादि, अथवा गण्यते-सवायते यत्तद्गणिमं-रूपकादि, तत्र कर्मसाधनपक्षमङ्गीकृत्याह-'जण्ण'- मित्यादि, गण्यते तद्गणिमं, कथं गण्यते इत्याह-'एको' इत्यादि, एतेन गणिमप्रमाणेन किं प्रयोजनमित्यादि गतामेव, नवरं भृतका कर्मकरो भृतिः-पदात्यादीनां वृत्तिः भक्तं-भोजनं वेतनक-कुविन्दादिना(दीनां) व्यूतवनव्पतिकोऽर्थप्रदानम्, एतेपु विपये आयव्ययसंश्रितानां प्रतिवद्धानां रूपकादिद्रव्याणां गणिमप्रमा- णेन निर्वृत्तिलक्षणम्-इयत्तावगमरूपं भवति, तदेतद्गणिममिति । अथ प्रतिमानप्रमाणं निरूपयितुमाह- से किं तं पडिमाणे ?, जण्णं पडिमिणिज्जइ, तंजहा-गुंजा कागणी निप्फावो क- म्ममासंओ मंडलओ सुवण्णो, पंच गुंजाओ कम्ममासओ कागण्यपेक्षया, चत्तारि कागणीओ कम्ममासओ तिपिण निप्फावा कम्ममासओ एवं चउको कम्ममासओ काकण्यपेक्षयेत्यर्थः, वारस कम्ममासया मंडलओ एवं अडयालिसं कागणीओ मंड- लओ सोलस कम्ममासया सुवपणो एवं चउसहि कागणीओ सुवपणो, एएणं पडि- ॥१५५ २५ ·प्रतिमान- प्रमाणं माणपमाणेणं किं पओअणं ?, एएणं पडिमाणपमाणेणं सुवण्णरजतमणिमोत्तिअसं- खसिलप्पवालाईणं दवाणं पडिमाणप्पमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ, से तं पडिमाणे । से तं विभागनिफण्णे । से तं दवपमाणे ( सू० १३२) मीयतेऽनेनेति मानं मेयस्य-सुवर्णादेः प्रतिरूपं-सदृशं मानं प्रतिमान-गुनादि, अथवा प्रतिमीयते तदिति प्रतिमानं, तत्र गुञ्जा चणोठिया १ सपादा गुञ्जा काकणी २ सत्रिभागकाकण्या त्रिभागोनगुञ्जाद्वयेन वा निवृत्तो निप्पावः ३, यो निष्पावाः कर्ममापकः ४, द्वादश कर्ममापका एको मण्डलकः ५, पोडश कर्ममा- पका एकः सुवर्णः ६ । अमुमेवार्थ किश्चित् सूत्रेऽप्याह-पंच गुंजाओ' इत्यादि, पञ्च गुञ्जा एकः कर्ममापकः, अथवा चतस्रः काकण्य एकः कर्ममापकः, यदिवा त्रयो निष्पावका एकः कर्ममापका, इदमुक्तं भवति-अस्य प्रकारत्रयस्य मध्ये येन केनचित् प्रकारेण प्रतिभाति तेन वक्ता कर्ममापकं प्ररूपयतु पूर्वोक्तानुसारेण, न कश्चिदर्थभेद इति । एवं 'चउफो कम्ममासओ'इत्यादि, चतसृभिः काकिणीभिर्निष्पन्नत्वाचतुष्को यः कर्ममा- पफ इति स्वरूपविशेषणमात्रमिदं, ते द्वादश कर्ममापका एको मण्डलका, एवमष्टचत्वारिंशत्काकिणीभिर्म- पहलफो भवतीति शेपः, भावार्थः पूर्ववदेव, पोडश कर्ममाषकाः सुवर्णः, अथवा चतुःपष्टिः काकण्य एकः सुयों, भायार्थः स एव, एतेन प्रतिमानप्रमाणेन किं प्रयोजनमित्यादि गतार्थ, नवरं रजतं-रूप्यं मणयः- १० १३ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं क्षेत्रप्रमाण गा. ९५ सू. १३ 7 कल्पनया गातादिविपयाणां द्रव्याणां पानाती.... भवतीति तदेतदयमानानिदिति Hurti , अवं प्रीत, यावरासत्प्रतिमानप्रमाण, सदेवं समर्थित मम-गमाnिitiatifil निनांगनिष्पन्न द्रव्यप्रमाणं, तस्समर्थने च समर्थितं द्रव्यप्रमाणम् ॥१३२॥ Aमिचिस्मुराए- .किन मेनरमाणे?, २ दुविहे पण्णते, तंजहा-पएसणिप्फपणे अ विभागणिप्फपणे अमें किं पएसणिफण्णे ?, २ एगपएसोगाढे दुपएसोगाढे तिपएसोगाढे संखि- जप० असंखिजप०, से तं पएसणिप्फपणे । से किं तं विभागणिप्फपणे ?, २-अंगुल- विहत्थिरयणी कुच्छी धणु गाउअंच वोद्धवं । जोयण सेढी पयरं लोगमलोगऽवि अ तहेव ॥ ९५ ॥ से किं तं अंगुले ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-आयंगुले उस्सेहंगुले प- माणंगुले । से किं तं आयंगुले ?, २ जे णं जया मणुस्सा भवंति तेसि णं तया अ- प्पणो अंगुलेणं दुवालसअंगुलाई मुहं नवमुहाइं पुरिसे पमाणजुत्ते भवइ, दोपिणए से माणजुत्ते भवइ, अद्धभारं तुल्लमाणे पुरिसे उम्मण --- त्तिा(णय) ला २० 1945 ·आत्मा लम् गा. अवा ॥ ९६ ॥ होति पुण अहियपुरिसा अट्ठसयं अंगुलाण उविद्धा। छण्णउइ अह- मपुरिसा चउत्तरं मज्झिमिल्ला उ ॥ ९७ ॥ हीणा वा अहिया वा जे खल सरसत्तसार- परिहीणा । ते उत्तमपुरिसाणं अवस्स पेसत्तणमुवेति ॥ ९८॥ एएणं अंगुलपमाणेणं छ अंगुलाई .पाओ दो पाया विहत्थी दो विहत्थीओ रयणी दो रयणीओ -कुच्छी दो कुच्छीओ दंडं धणू जुगे नालिआ अक्खे मुसले दो धणुसहस्साई गाउअं चत्तारि गा- उआई जोअणं। इदमपि द्विविध-प्रदेशनिष्पन्न विभागनिष्पन्नं च, तत्र प्रदेशा-दह क्षेत्रस्य निर्विभागा भागास्तैर्निष्पन्नं प्रदेश- निप्पन्न, विभाग:-पूर्वोक्तखरूपस्तेन निष्पन्नं विभागनिष्पन्नं । 'से किं तं पएसनिष्फपणे' तत्रैकप्रदेशावगा- दायसङ्ख्येयंप्रदेशावगादपर्यन्तं प्रदेशनिष्पन्नम्, एकप्रदेशाद्यवगाढताया एकादिभिः क्षेत्रप्रदेशनिष्पन्न- त्याद् अनापि प्रदेशनिष्पन्नता भावनीया, प्रमाणता त्वेकप्रदेशावगाहित्वादिना खखरूपेणैव प्रमीयमानत्वा- दिति । विभागनिष्पन्नं त्यालादि, तदेवाह-'अंगुलविहत्थि' गाहा, अङ्गुलादिखरूपं च खत एव शास्त्र- फारो न्यक्षेण वक्ष्यति । तत्रागुलखरूपनिरिणायाह-'से किं तं अंगुले' इत्यादि, अङ्गुल विविध प्रज्ञप्तं, तद्यथा- १० १२ ·अनुयोग मनधारीया प्रमाणद्वारं क्षेत्रममा गा. ९५ सू. १३ ॥१५६॥ चन्द्रकान्तादयः शिला-राजपदका, गन्धपट इत्यन्ये, शेपं प्रतीतं, यावत्तदेतत्प्रतिमानप्रमाण, तदेवं समर्थित मानोन्मानादिमेदमिन्नं पञ्चविधमपि विभागनिष्पन्नं द्रव्यप्रमाणं, तत्समर्थने च समर्थितं द्रव्यप्रमाणम् ॥१३२॥ अथ क्षेत्रममाणमभिधित्सुराह- से किं तं खेत्तपमाणे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-पएसणिप्फण्णे अ विभागणिप्फण्णे अ । से किं तं पएसणिप्फण्णे ?, २ एगपएसोगाढे दुपएसोगाढे तिपएसोगाढे संखि- जप० असंखिजप०, से तं पएसणिप्फपणे । से किं तं विभागणिप्फण्णे ?, २-अंगुल- विहत्थिरयणी कुच्छी धणु गाउअंच वोद्धवं । जोयण सेढी पयरं लोगमलोगऽवि अ तहेव ॥ ९५ ॥ से किं तं अंगुले ?, २ ति पणत्ते, तंजहा-आयंगुले उस्सेहंगुले प- माणंगुले । से २० ॥१५६ ॥१५१ ·आत्मा लम् गा. अबा ॥ ९६ ॥ होति पुण अहियपुरिसा अट्ठसयं अंगुलाण उविद्धा । छण्णउइ अह- मपुरिसा चउत्तरं मज्झिमिल्ला 3॥ ९७ ॥ हीणा वा अहिया वा जे खल्लु सरसत्तसार- परिहीणा । ते उत्तमपुरिसाणं अवस्स पेसत्तणमुवेति ॥ ९८॥ एएणं अंगुलपमाणेणं छ अंगुलाई .पाओ दो पाया विहत्थी दो विहत्थीओ रयणी दो रयणीओ कुच्छी दो कुच्छीओ दंडं धणू जुगे नालिआ अक्खे मुसले दो घणुसहस्साई गाउअं चत्तारि गा. उआई जोअणं। इद्मपि द्विविध-प्रदेशनिष्पन्न विभागनिष्पन्नं च, तत्र प्रदेशा-इह क्षेत्रस्य निर्विभागा भागास्तनिष्पन्न प्रदेश- निष्पन्न, विभाग:-पूर्वोक्तखरूपस्तेन निष्पन्नं विभागनिष्पन्नं । 'से किं तं पएसनिष्फपणे' तत्रैकप्रदेशावगा- द्वाद्यसस्येयंप्रदेशावगाढपर्यन्तं प्रदेशनिष्पन्नम्, एकादेशाद्यवगाढताया एकादिभिः क्षेत्रमदेशैनिदपन्न- त्याद् अत्रापि प्रदेशनिष्पन्नता भावनीया, प्रमाणता त्वेकप्रदेशावगाहित्वादिना खखरूपेणैव प्रमीयमानत्वा- दिति । विभागनिष्पन्नं त्यालादि, तदेवाह-'अंगुलविहत्थि' गाहा, अङ्गुलादिस्वरूपं च खत एव शास्त्र- कारो न्यक्षेण वक्ष्यति। तत्रालखरूपनिरिणायाह-'से किं तं अंगुले इत्यादि, अङ्गुलं त्रिविधं प्रज्ञतं, तद्यथा- १० १२ ·in अनुपोग० मानधारीया प्रमाणद्वारं क्षेत्रनमा गा. ९५ सू.१३: पन्द्रकान्तादयः शिला-राजपका, गन्धपट्ट इत्यन्ये, शेपं प्रतीतं, यावत्तदेतत्पतिमानप्रमाण, तदेवं समर्थितं मानोन्मानादिभिन्न पञ्चविधमपि विभागनिष्पन्नं द्रव्यप्रमाणं, तत्समर्थने च समर्थितं द्रव्यप्रमाणम् ॥१३२॥ अर क्षेत्रममाणमभिधित्सुराह- से किं तं खेत्तपमाणे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-पएसणिफण्णे अ विभागणिप्फपणे अ । से किं तं पएसणिप्फपणे ?, २ एगपएसोगाढे दुपएसोगाढे तिपएसोगाढे संखि- जप० असंखिजप०, से तं पएसणिप्फपणे । से किं तं विभागणिकपणे ?, २-अंगुल- विहत्थिरयणी कुच्छी धणु गाउअं च बोद्धवं । जोयण सेढी पयरं लोगमलोगऽवि अ तहेव ॥ ९५॥ से किं तं अंगुले ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-आयंगुले उस्सेहंगुले प- माणंगुले । से किं तं आयंगुले ?, २ जे णं जया मणुस्सा भवंति तेसि णं तया अ- प्पणो अंगुलेणं दुवालसअंगुलाई मुहं नवमुहाई पुरिसे पमाणजुत्ते भवइ, दोषिणए 'पुरिसे माणजुत्ते भवइ, अद्धभारं तुल्लमाणे पुरिसे उम्माणजुत्ते भवइ,-माणुम्माण- पमाणजुत्ता(णय) लक्खणवंजणगुणेहिँ उववेआ। उत्तमकुलप्पसूआ उत्तमपुरिसा मुणे- २० ॥१५६ ·आत्मा लम् गा. ९५-९८ अबा ॥ ९६ ॥ होति पुण अहियपुरिसा अट्ठसयं अंगुलाण उविद्वा । छण्णउइ अह- मपुरिसा चउत्तरं मज्झिमिल्ला 3 ॥ ९७ ॥ हीणा वा अहिया वा जे खल्लु सरसत्तसार- परिहीणा । ते उत्तमपुरिसाणं अवस्स पेसत्तणमुवेति ॥ ९८॥ एएणं अंगुलपमाणेणं छ अंगुलाई .पाओ दो पाया विहत्थी दो विहत्थीओ रयणी दो रयणीओ कुच्छी दो कुच्छीओ दंडं धणू जुगे नालिआ अखे मुसले दो धणुसहस्साई गाउअं चत्तारि गा- उआइ जोअणं । इदमपि द्विविध-प्रदेशनिष्पन्न विभागनिष्पन्न च, तत्र प्रदेशा-इहक्षेत्रस्य निर्विभागा भागास्तैर्निप्पन्न प्रदेश- निष्पन्नं, विभाग:-पूर्वोक्तस्वरूपस्तेन निष्पन्न विभागनिप्पन्नं । 'से कि तं पएसनिप्फपणे' तत्रैकमदेशावगा- द्वाद्यस-ख्येयप्रदेशायगाढपर्यन्तं प्रदेशनिष्पन्नम्, एकप्रदेशाधवगाढताया एकादिभिः क्षेत्रप्रदेशनिष्पन्न- त्वाद् अन्नापि प्रदेशनिष्पन्नता भावनीया, प्रमाणता त्वेकमदेशायगाहित्यादिना खखरूपेणैव प्रमीयमानत्वा- दिति । विभागनिष्पन्नं त्वगुलादि, तदेवाह-'अंगुलविहत्धि' गाहा, अगुलादिस्वरूपं च स्वत एव शास्त्र- कारो न्यक्षेण वक्ष्यति। तत्रागुलखरूपनिरिणायाह--'से किं तं अंगुले' इत्यादि, अगुलं त्रिविधं प्रज्ञप्स, तयधा- १२

·अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
आत्माङ्ग-
लम् गा.
९५-९८
॥१५७॥
आत्माङ्गुलम् उत्सेधाजुलं प्रमाणामुलं, तत्र ये यसिन् काले भरतसगरादयो मनुष्याः प्रमाणयुक्ता भवन्ति
तेषां च सम्बन्धी अत्रात्मा गृह्यते, आत्मनोऽहुलमात्मागुलम् , अत एवाह-जे 'मित्यादि, ये भरतादयः
प्रमाणयुक्ता यदा भवन्ति तेषांतदा खकीयमङ्गुलमात्मागुलमुच्यत इति शेषः, इदं च पुरुषाणां कालादिभे-
देनानवस्थितमानत्वादनियतप्रमाणं द्रष्टव्यम्, अनेनैवात्माङ्गुलेन पुरुपाणां प्रमाणयुक्ततादिनिर्णयं कुर्व-
नार- अप्पणो अंगुलेणं दुवालसे'त्यादि, यद्यस्यात्मीयमङ्गलं तेनात्मनोऽहुलेन दादशाहुलानि मुखं प्रमा-
णयुक्तं भवति, अनेन च मुखप्रमाणेन नव मुखानि सर्वोऽपि पुरुपः प्रमाणयुक्तो भवति, प्रत्येकं द्वादशाहुलै-
नेवभिर्मुखैरप्टोत्तरं शतमङ्गलानां संपद्यते, ततश्चैतावदुच्छूयः पुरुषः प्रमाणयुक्तो भवतीति परमार्थः । अथ
तस्यैव मानयुक्तताप्रतिपादनार्थमार-द्रोणिकः पुरुपो मानयुक्तो भवति, द्रोणी-जलपरिपूर्णा महती कुण्डिका
तस्यां प्रवेशितो यः पुरुपो जलस्य द्रोणं पूर्वोक्तस्वरूपं निष्काशयति द्रोणोनजलस्योनां वा तां पूरयति स
द्रोणिकः पुरुषो मानयुक्तो निगद्यते इति भावः । इदानीमेतस्यैवोन्मानयुक्ततामाह-सारपुद्गलचितत्वात
तुलारोपितः सन्नईभारं तुलयन् पुरुप उन्मानयुक्तो भवति, तत्रोत्तमपुरुपा यथोक्तैः प्रमाणमानोन्मानैः अन्यैश्च
सपैरेव गुणैः सम्पन्ना एव भवन्तीत्येतदर्शयन्नाह–'माणुम्माण' गाहा, अनन्तरोक्तखरूपैर्मानोन्मानप्रमाणैर्युक्ता
उत्तमपुरुषाः चक्रवादयो मुणितव्या इति सम्पन्धः, तथा लक्षणानि-शङखस्तिकादीनि व्यसनानि-मपी-
तिलकादीनि गुणा:-क्षान्त्यादयस्तैरुपेता.. तथोत्तमकुलानि-उग्रादीनि तत्प्रसूता इति गाथार्थः ।। अथात्मा-
२०
॥१५७॥

·आत्मागु लम् गा. ९५-१८ हुलेनैवोत्तममध्यमाधमपुरुषाणां प्रमाणमाह-'इंति पुण' गाहा, भवन्ति पुनरधिकपुरुपा-उत्तमपुरुपाश्चक्र- वादयः अष्टशतमङ्गुलम(लानां) उधिद्वा-उन्मिता उच्चस्त्वेन वा, पुनाशन्दस्त्वेपामेवाधिकपुरुषादीनामनेकभे- दतादर्शका, आत्माहुलेनैव पण्णवत्सगुलान्यधमपुरुषा भवन्ति, 'चउरुत्तर मज्झमिल्ला उत्ति तेनैवाङ्गुलेन चतु- रुत्तरमगुलशतं मध्यमाः, तुशब्दो यथानुरूपशेपलक्षणादिभावप्रतिपादनपर इति गाथार्थः । ये अष्टोत्तरशता- हुलमानाद्वीना अधिका वा ते किं भवन्तीत्याह-हीणा वा' गाहा, अष्टोत्तरशताहुलमानात् हीना वा अधिका वा ये खलु खरः-सकलजनादेयत्वप्रकृतिगम्भीरतादिगुणालमृतो ध्वनिः सत्व-दैन्यविनिर्मुक्तो मानसोऽवष्टम्भः सार-शुभपुद्गलोपचयजः शारीरः शक्तिविशेषः तैः परिहीनाः सन्तस्ते उत्तमपुरुषाणाम्- उपचितपुण्यप्रारभाराणाम् अवशा-अनिच्छन्तोऽप्यशुभकर्मवशतः प्रेष्यत्वमुपयान्ति, खरादिशेपलक्षणवै- कल्यसहायं च यथोक्तप्रमाणाद्वीनाधिक्यमनिष्टफलप्रदायि प्रतिपत्तव्यं, न केवलमिति लक्ष्यते, भरतचक्र- वादीनां वाहुलतो विंशत्यधिकाङ्गुलशतप्रमाणानामपि निर्णीतत्वात्, महावीरादीनां च केपाश्चिन्मतेन चतुरशीत्याबहुलप्रमाणत्वाद, भवन्ति च विशिष्टाः खरादयः प्रधानफलदायिनो, यत उक्तम्-"अस्थिवर्थाः सुखं मांसे, त्वचि भोगाः स्त्रियोऽक्षिपुगतौ यानं खरे चाज्ञा, सर्वं सरचे प्रतिष्ठितम् ॥१॥” इति गाथार्थः ।। एतेनाङ्गुलप्रमाणेन पडलानि पादः, पादस्य मध्यतलप्रदेशः पडगुलविस्तीर्णः, पादैकदेशत्वात् पादः, द्वौ च युग्मीकृती पादौ वितस्तिः, द्वे च वितस्ती रनिः, हस्त इत्यर्थः, रतिद्वयं कुक्षिा, प्रत्येकं कुक्षिद्वयनिष्पन्नास्तु गया

·अनुयोग.
मलधारीया
प्रमाणहार
आत्मागुल
मेयम् सू-
च्यालादि
॥१५८॥
पद प्रमाणविशेषा दण्डधनुर्युगनालिकाक्षमुशललक्षणा भवन्ति, तत्राक्षो-धूः शेषाश्च गतार्थाः,द्वे धनुःसहस्र
गन्यूतं, चत्वारि गव्यूतानि योजनम् ।
एएणं आयंगुलपमाणेणं किं पओअणं?, २ एएणं आयंगुलेणं जेणं जया मणुस्सा
हवंति तेसि णं तया णं आयंगुलेणं अगडतलागदहनदीवाविपुक्खरिणीदीहिय{जा-
लिआओ सरा सरपंतिआओ सरसरपंतिआओ विलपंतिआओ आरामुजाणकाणणवण-
वणसंडवणराईओ देउलसभापवाथूभखाइअपरिहाओ पागारअढालयचरिअदारगोपुर-
पासायघरसरणलयणआवणसिंघाडगतिगचउक्कचच्चरचउम्मुहमहापहपहसगडरहजाण-
जुग्गगिल्लिथिल्लिसिविअसंदमाणिआओ लोहीलोहकडाहकडिल्लयभंडमत्तोवगरणमाईणि
अज्जकालिआई च जोअणाई मविजंति, से समासओ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-सूई-
अंगुले पयरंगुले घणंगुले, अंगुलायया एगपएसिया सेढी सूइअंगुले, सुई सूईयुणिया
पयरंगुले, पयरं सूइए गुणितं घणंगुले । एएसि णं भंते ! सूइअंगुलपयरंगुलघणंगु-
२०
॥१५८॥

·आत्माहुल मेयम् सू- . * च्यङ्गुलादि 'लाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा ?, सबथोवे सूइअंगुले, पयरंगुले असंखेज्जगुणे, घणंगुले असंखिज्जगुणे, से तं आयंगुले। गतार्थ, नवरं ये यदा मनुष्या भवन्ति तेषां तदा आत्मनोऽङ्गुलेन खकीयखकीयकालसम्भवीन्यवरहदा- दीनि मीयन्त इति संण्टङ्कः, तत्र अवट:-कूपः तडागः-खानितो जलाशयविशेपः वाप्य:-चतुरस्त्रा जलाशय- विशेपाः, पुष्करिण्यो-वृत्तास्ता एव पुष्करवन्त्यो था दीर्घिकाः-सारिण्यः सारिण्य एव वक्रा गुञ्जालिका भण्यन्ते सर:-स्वयंसम्भूतो जलाशयविशेष एव सरपंतियाउत्ति-पतिभिर्व्यवस्थापितानि सरांसि सर:- पतयः सरसरपंतियाउत्ति-यासु सरस्पतिष्वेकस्मात्सरसोऽन्यत्र ततोऽपि अन्यत्र कपाटसञ्चारकेनोदकं संच- रति,ताः सरासरःपतयः पिलपतयः प्रतीताः माधवीलतादिषु दम्पत्यादीनि येष्वारमन्ति-क्रीडन्ति ते आरामाः पुष्पफलादिसमृद्धानेकवृक्षसकुलान्युत्सवादी बहुजनपरिभोग्यान्युद्यानानि सामान्यवृक्षजाति- युक्तानि नगराभ्यर्णवतीनि काननानि, अथवा स्त्रीणां पुरुपाणां वा केवलानां परिभोग्यानि काननानि, यदिवा येभ्यः परतो भूधरोऽदवी वा तानि सर्वेभ्योऽपि वनेभ्यः पर्यन्तवर्तीनि काननानि, शीर्णवृक्षकलितानि वा फाननानि, एकजातीयवृक्षाकीणोनि वनानि, अनेकजातीयैरुत्तमैश्च पादपैराकीर्णानि बनखण्डानि, एकजातीयानामितरेपां वा तरूणां पतयो वनराजयः, सन्तो भजन्त्येतामिति सभा-पुस्तकवाचनभूमि- बहुजनसमागमस्थानं वा, अघ उपरि च समखातरूपा खातिका, अधः सङ्कीर्णोपरि विस्तीर्णा खातरूपा तु १०

·आत्माहुल-
अनुपयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
मेयम् सू
च्यङ्गुलादि
॥१५९॥
२०
परिखा, प्राकारोपरि आश्रयविशेषाः अदालकाः, गृहाणां प्राकारस्य चान्तरे अष्टहस्तविस्तारो हस्त्यादिसञ्चा-
रमार्गश्वरिका, प्रतोलीद्वाराणां परस्परतोऽन्तराणि गोपुराणि, राजानां देवतानां च भवनानि प्रासादाः
उत्सेधवटुला वा प्रासादाः, गृहाणि सामान्यजनानां सामान्यानि वा, शरणानि तृणमयावसरिकादीनि
लयनानि-उत्कीर्णपर्यंतगृहाणि गिरिगुहा वा कार्पटिकाद्यावासस्थान वा आपणा-हद्दाः नानाहगृहाध्या-
सितस्त्रिकोणो भूभागविशेपः शृङ्गाटकं, स्थापना विपथसमागमो वा शृङ्गाटकं त्रिकं तु त्रिपथसमागम एव
तथा मभूतगृहाश्रयश्चतुरस्रो भूभागश्चतुष्कं यथा (द्वा) चतुष्पथसमागमो वा चतुष्क, चत्वरं चतुष्पथसमागम
एच, पटुपयसमागमो या चत्वरं, चतुर्मुखदेवकुलिकादि चतुर्मुखं महान् राजमार्गों महापथः इतरे पन्धानः देव-
फुलसभादीनि पदानि कचिद्वाचनाविशेपे अत्रैवान्तरे दृश्यन्ते, शकट-गड्डकादि, रथो द्विधा-यानरथः सङ्ग्रा-
मरथश्च, तत्र सङ्ग्रामरथस्योपरि प्राकारानुकारिणी कटीप्रमाणा फलकमयी वेदिका क्रियते, अपरस्य त्वसौ
न भवतीति विशेपः, यानं-गच्यादि जुग्गत्ति-गोल्लविषयप्रसिद्धं विहस्तप्रमाणं चतुरस्रवेदिकोपशोभित
जम्पानं, गिल्लित्ति-हस्तिन उपरि कोल्लररूपा या मानुपं गिलतीव, थिल्लित्ति-लाटानां यदडपल्लाणं रूदं तद-
न्यविपयेपु दिल्लीत्युच्यते सीयत्ति-शिविका कुटाकाराच्छादितो जम्पानविशेषः "संदमाणिय'त्ति
पुरुषप्रमा-
णायामो जम्पानविशेप एच लोहित्ति-लोही मण्डनकादिपचनिका कचिल्ली लोह कड़ाहित्ति-लोहमयं बृहत्क-
डिल्लं भापडं-मृन्मयादिभाजनं मात्र:-कांग(स्योभाजनाझुपकरणमात्राया आधारविशेषः उपकरणं त्वनेकविधं
॥१५९॥

·आत्माहुल मेयम् सू. च्यङ्गुलादि कटपिटकादिकं, शेषं तु यदिह कचित्किश्चिन्न व्याख्यातं तत्सुगमत्वादिति मन्तव्यं । तदेवमात्माङ्गुलेना- स्मीयात्मीयंकालसम्भचीनि वस्तूंन्यद्यकालीनानि च योजनानि मीयन्ते, ये यत्र काले पुरुषा भवन्ति तद- पेक्षयाऽद्यशब्दो द्रष्टव्यः । इदं चात्माङ्गुलं सूच्यङ्गुलादिभेदात् त्रिविधं, तत्र दैर्पणामुलायता बाहल्यतस्त्वेक- प्रादेशिकी नभाप्रदेशश्रेणिः सूच्यङ्गुलमुच्यते, एतच्च सद्भावतोऽसहयेयप्रदेशमप्यसत्कल्पनया सूच्याकारव्यव- स्थापितप्रदेशत्रयनिष्पन्नं द्रष्टव्यं, तद्यथा ०००, सूची सूच्यैव गुणिता प्रतरांगुलम्, इदमपि परमार्थतोऽसहये- यमदेशात्मकम् , असद्भावतस्त्वेपैवानन्तरदर्शिता त्रिप्रदेशात्मिका सूचिस्तयैव गुण्यते, अंतः प्रत्येक प्रदेश- त्रयनिष्पन्नसूचीत्रयात्मक नवप्रदेशसहयं संपद्यते, स्थापना 188, प्रतरश्च सूच्या गुणितो दैर्येणं विष्कम्भतः पिण्डतश्च समसझं घनाङ्गुलं भवति, दैादिषु विष्वपि स्थानेषु समतालक्षणस्यैव समयचर्यया घन- स्येह रूढत्वात् , प्रतराजुलं तु दैयविष्कम्भाभ्यामेव समं, न पिण्डतः, तस्यैकमदेशमानत्वादिति भावः, इदमपि वस्तुवृत्त्याऽसयेयप्रदेशमानम् , असत्प्ररूपणया तु सप्तविंशतिप्रदेशात्मकं, पूर्वोक्तसूच्या अनन्त- रोक्तनवप्रदेशात्मके प्रतरे गुणिते एतावतामेव प्रदेशानां भावाद, एपांच स्थापना , अनन्तरनिर्दिष्टनवप्रदे- शात्मकमतरस्याध उपरि च नव नव प्रदेशान् दत्त्वा भावनीया, तथा च दैयविष्कम्भपिण्डैस्तुल्यमिदमाप- द्यते। एएसिणं भंते' इत्यादिना सूच्यङ्गुलादिप्रदेशानामल्पबहुत्वचिन्ता यथानिर्दिष्टव्याख्यानुसारतः सुखा- वसेयैव; तदेतदात्मागुलमिति । अथोत्सेधाङ्गुलनिर्णयार्थमाह-

·५
अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वारा
उत्सेधागु-
लाधिकारः
गा. ९९
व्याव०
परमाणु
१५
॥१६॥
से कि तं उस्सेहंगुले?, २ अणेगविहे पपणत्ते, तंजहा-परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं
च वालस्स । लिक्खा जूआ य जवो अंटुगुणविवडिआ कमसो ॥९९ ॥ से किं तं पर-
माणू?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुहुमे अ ववहारिए अ, तत्थ णं जे से सुहुमे से
ठप्पे, तत्थ णं जे से ववहारिए से णं अणंताणताणं सुहुमपोग्गलाणं समुदयसमिति-
समागमेणं ववहारिए परमाणुपोग्गले निप्फजइ, से णं भंते ! असिधारं वा खुरधारं
वा ओगाहेजा ?, हन्ता ओगाहेज्जा, से णं तत्थ छिज्जेज वा भिजेज वा?, नो इणढे.
समढे, नो खल्लु तत्थ सत्थं कमइ, से णं भंते ! अगणिकायस्स मज्झमज्झेणं वीइव-
एजा?, हंता विइवएंजा, से णं भंते ! तत्थ डहेजा ?, नो इणटे.समढे, नो खलु तत्थ
सत्थं कमइ, से णं भंते ! पुक्खरसंवदृगस्स महामेहस्स मज्झमज्झेणं वीइवएज्जा ?,
हंता वीइवएजा, से णं तत्थ उदउल्ले सिआ?, नो इणटे समढे, णो खल्लु तत्थ सत्थं
कमइ, से णं भंते ! गंगाए महाणईए पडिसोयं हवमागच्छेज्जा?, हंता हवमाग-
२०
॥१६॥

·उत्सेधा- लाधिकार गा. ९९ व्याव० परमाणु च्छेजा, से णं तत्थ विणिघायमावज्जेज्जा?, नो इणटे समढे, णो खलु तत्थ सत्थं कमइ, से णं भंते! उदगांवत्तं वा उदगविदुं वा ओगाहेजा ?, हंता ओगाहेजा, से णं तत्थ कुच्छेज्जा वा? परियावज्जेज वा?, णो इणटे समढे, नो खलु तत्थ सत्थं क- मइ,-सत्येण सुतिक्खेणवि छिन्तुं भेत्तुं च जं किर न सका । तं परमाणुं सिद्धा व- यंति आई पमाणाणं ॥ १०॥ उत्सेधः-'अणताणं सुहुमपरमाणुपोग्गलाण'मित्यादिक्रमेणोच्छ्रयोवृद्धिनयनं तस्माजातमङ्गुलमुत्सेधाङ्गुलम् , अथवा उत्सेधो-नारकादिशरीराणामुच्चैस्त्वं तत्स्वरूपनिर्णयार्थमङ्गुलमुत्सेधाडलं, तच कारणस्य परमाणुनसरे- ण्वादेरनेकविधत्वादनेकविधं प्रज्ञप्त, तदेव कारणानेकविधत्वं दर्शयति-तयर्थे त्यादि, 'परमाणू' इत्यादिगाथां सूत्रकृत् खयमेव विवरीपुराह-से किं तं परमाणू' इत्यादि, परमाणुर्दिविधा प्रज्ञस:-सूक्ष्मो व्यावहारिकश्च, तत्र सूक्ष्मस्तत्वरूपाख्यानं प्रति स्थाप्यः, अनधिकृत इत्यर्थः, 'से किं तं ववहारिए' इत्यादि, ननु कियद्भिः सूक्ष्मैन- श्वयिकपरमाणुभिरेको व्यावहारिकः परमाणुनिष्पद्यते?, अत्रोत्तरम्, 'अनंताण मित्यादि, अनन्तानां सूक्ष्मपर- माणुपुद्गलानां सम्बन्धिनो ये समुदायाः-द्वयादिसमुदायात्ममानि वृन्दानि तेषां याः समितयो-यहूनि मील- नानि तासां समागमः-संयोग एकीभवनं समुदयसमितिसमागमः तेन · व्यावहारिकपरमाणुपुद्गल एको नि- १० १३

·अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणारं
उत्सेधाड-
लाधिकारः
गा.९९
व्याव०
परमाणु
॥१६॥
प्पाते, इदमुक्तं भवति-निश्चयनयः-"कारणमेव तदन्त्यं सूक्ष्मो नित्यश्च भवति परमाणुः । एकरसवर्णगन्धो
द्विस्पर्शः कार्यलिङ्गश्च ॥१॥” इत्यादिलक्षणसिद्धं निर्विभागमेव परमाणुमिच्छति, यस्त्वेतैरनेकैजायते तं सां-
शत्वात् स्कन्धमेव व्यपदिशति, व्यवहारस्तु तदनेकतानिष्पन्नोऽपि यः शस्त्रच्छेदाग्निदाहादिविपयो न भवति
तमयापि तथाविधस्थूलताऽमतिपत्तेः परमाणुत्वेन व्यवहरति, ततोऽसौ निश्चयतः स्कन्धोऽपि व्यवहारनयमतेन
व्यावहारिकः परमाणुरुक्तः, न च वक्तव्यम्-अयं तर्हि शस्त्रच्छेदादिविषयो भवति, यतस्तन्निषेधार्थमेव प्रश्नमु-
त्पादयति-से णं भंते!' इत्यादि, स भदन्त ! व्यावहारिकपरमाणुः कदाचित् असिः-खहूं तद्धारां वा क्षुरो-
नापितोपकरणं तद्वारा वा अवगाहेत-आक्रामेद्?, अनोत्तरं-'हन्तावगाहेतेति' हन्तेति कोमलामन्त्रणे अभ्यु-
पगमद्योतने वा अवगाहेतेति शिष्यपृष्टार्थस्याभ्युपगमवचनं, पुनः पृच्छति-स तत्रावगाढः संश्छिद्येत वा-
द्विधा क्रियेत भिद्येत वा-अनेकधा विदार्यंत सूच्यादिना वस्त्रादिवद्वा सच्छिद्रः क्रियेत?, उत्तरमाह-नाय-
मर्थः समर्थः, नैतदेवमिति भावः, अत्रोपपत्तिमाह-न खलु तत्र शस्त्रं कामति, इदमुक्तं भवति-यद्यप्यनन्तैः
परमाणुभिर्निष्पन्नाः काष्टादयः शस्त्रच्छेदादिविषया दृष्टास्तथाप्यनन्तकस्याप्यनन्तभेदत्वात् तावत्प्रमाणे-
नैव परमाण्वनन्तकेन निष्पन्नोऽसौ व्यावहारिकः परमाणुह्यो यावत्प्रमाणेन निष्पन्नोऽद्यापि सूक्ष्मत्वान्न
शस्त्रच्छेदादिविषयतामासादयतीति भावः। पुनरप्याह-स भदन्ताग्निकायस्य-वढेमध्यमध्येन-अन्तरे व्यति-
बजेद्-गच्छेत्?, हन्तेत्याधुत्तरं पूर्ववत्, नवरं शस्त्रमिहाग्निशस्त्रं ग्राह्य, पुनः पृच्छति-'से णं भंते ! पुक्खले'-
२०
.॥१६१॥

·त्यादि, इदमपि सूत्रं पूर्ववद्भावनीयं, नवरं पुष्करसंवर्तस्य-महामेघस्येयं प्ररूपणा-दहोत्सर्पिण्यामेकविंशतिव- उत्सेधाड- सहस्रमाने दुष्पमदुष्पमालक्षणे प्रथमारकेतिकान्ते द्वितीयस्यादौ सकलजनस्याभ्युदयार्थ क्रमेणामी पञ्चलाधिकारः महामेघाः प्रादुर्भविष्यन्ति, तद्यथा-पुष्कलसंवर्तक उदकरसः प्रथमः द्वितीयः क्षीरोदस्तृतीयो धृतोदश्चतुर्थी- गा.९९ ऽमृतोदः पञ्चमो रसोदः, तत्र पुष्कलसंवर्तोऽस्य भरतक्षेत्रस्य पुष्कलं-प्रचुरमपि सर्वमशुभानुभावं भूमिरू- व्यावः क्षतादाहादिकं प्रशस्तोदकेन संवर्तयति-नाशयति, एवं शेपमेघव्यापारोऽपि प्रथमानुयोगादवगन्तव्यः, 'उद- परमाणुः उल्ले सियत्ति उदकेनाः स्यादित्यर्थः, शस्त्रता चात्रोदकस्यावसेया, 'से गंभंते ! गंगाएं' इत्यादि, गङ्गाया महा- नद्याः प्रतिश्रोतो हव्यं-शीघ्रमागच्छेत्, पूर्वाभिमुखे गङ्गाप्रवाहे वहति सति पश्चिमाभिमुग्वः स आग- च्छेत् तन्मध्येनेति भावः, 'विणिहाय'मित्यादि, विनिघात:-तत्त्रोतसि प्रतिस्खलनं तमापद्येत-प्रामुयात्, शेपं पूर्ववत्, ‘से णं भंते! उदगावत्त'मित्यादि, उदकावदिकविन्दोमध्ये अवगाय तिष्ठेदित्यर्थः?, स च तत्रो दकसम्पर्कात् कुथ्येद्वा-पूतिभावं यायात् पर्यापयेत चा-जलरूपतया परिणमेदित्यर्थः, शेपं तथैव, पूर्वोक्तमे- १० घार्थं संक्षेपतः प्राह-'सत्येण' गाहा गतार्था, नवरं लक्षणमेवास्येदमभिधीयते, न पुनस्तं कोऽपि छेत्तुं भेत्तु: मारभते इत्येतत् किलशब्देन सूचयति, सिद्धत्ति-ज्ञानसिद्धाः केवलिनो, न तु सिद्धाः सिद्धिगताः, तेषां बदनस्यासम्भवादिति। अणंताणं ववहारिअपरमाणुपोग्गलाणं समुदयसमितिसमागमेणं सा एगा उसण्हस- ·व्याव०प माण्वादि नुयोग० मलधारीया प्रमाणद्वारं ॥१६२॥ 'हिआ इ वा सहसण्हिआ इ वा उढरेणू इ वा तसरेणू इ वा रहरेणू इ वा, अट्ठ उसण्हसहिआओ सा एगा सण्हसहिआ, अट्ठ सण्हसहिआओ सा एगा उढरेणू, अट्ठ उद्दरेणुओं सा एगा तसरेणू, अट्ठ तसरेणूओ सा एगा रहरेणू, अट्ठ रहरेणूओ देवकुरुउत्तरकुरूणं मणुआणं से एगे वालग्गे, अट्ट देवकुरुउत्तरकुरूणं मणुआण वा- लग्गा हरिवासरम्मगवासाणं. मणुआणं से एगे वालग्गे, अट्ट हरिवस्सरम्मगवासाणं मणुस्साणं वालग्गा हेमवयहेरपणवयाणं मणुस्साणं से एगे वालग्गे, अट्ट हेमवयहेर- पणवयाणं मणुस्साणं वालग्गा पुवविदेहअवरविदेहाणं मणुस्साणं से एगे वालग्गे, • अट्ठ पुत्वविदेहअवरविदेहाणं मणुस्साणं वालग्गा भरहएरवयाणं मणुस्साणं से एगे वालग्गे, अट्ट भरहेरवयाणं मणुस्साणं वालग्गा सा एगा लिक्खा, अट्ठ लिक्खाओ सा एगा जूआ, अटुं जूआओ से एगे जवमज्झे, अट्ठ जवमझे से एगे अंगुले । एएणं अंगुलाण पमाणेणं छ अंगुलाई पादो बारस अंगुलाई विहत्थी चउवीसं अंगुलाई र- २० ·उत्सेमा लप्रयोज यणी अडयालीसं अंगुलाई कुच्छी छन्नवइ अंगुलाई से एगे दंडे इ वा धणू इवा 'जुगे इ वा नालिआ इ वा अक्खे इ.वा मुसले इवा, एएणं धणुप्पमाणेणं-दो ध- णुसहस्साई गाउअं चत्तारि गाउआई जोअणं । एएणं उस्सेहंगुलेणं किं-पओअणं?, एएणं उस्सेहंगुलेणं णेरइअतिरिक्खजोणिअमणुस्सदेवाणं सरीरोगाहणा मंविनंति । अनन्तानां व्यावहारिकपरमाणुपुद्गलानां समुदयसमितिसमागमेन या परमाणुतेति गम्यते, सा एका अतिशपेन श्लपणा लक्ष्णलक्ष्णा सैव लक्ष्णाक्षिणका, उत्तरप्रमाणापेक्षया उत्-प्रावल्येन श्लक्ष्णलक्षिणका उत्स्लक्ष्णलक्षिणका, इतिशब्दः खरूपप्रदर्शने, वाशन्द उत्तरापेक्षया समुच्चये, एवं लक्षणलक्ष्णिंकेति वा इत्यादिष्वपि वाच्यम्, एते चोत्लक्ष्णलक्षिणकावयो यद्यपि यथोत्तरमष्टगुणत्वेन प्रतिपादयिष्यन्ते तथापि प्रत्येकमनन्तपरमाणुनिष्पन्नत्वसाम्यं न व्यभिचरन्त्यतःप्रथमं निर्विशेपितमप्युक्तं सा.एगा उसपहसपिहयाइवा' इत्यादि, प्राक्तनप्रमाणादष्टगुणत्वादूवरेण्यपेक्षया त्वष्टमभागवर्तित्वात् लक्षणलक्षिणकेत्युच्यते, खतः परतो या ऊर्वाधस्तिर्यक्चलनधर्मा रेणुरूर्वरेणुः, एतानि चोल्लक्ष्णलक्षिणकादीनि त्रीणि पदानि 'परमाणू तसरेणू' इत्यादिगाधायां अनुक्तान्यप्युपलक्षणत्वाद् द्रष्टव्यानि, त्रस्यति-पौरस्त्यादिवायुप्रेरितो गच्छति -यो रेणु १२ ·अनुयोग मलपारीया प्रमाणारं नारकाद्यय. गाहना ॥१६॥ स प्रसरेणुः, रथगमनोरपातो रेणू रथरेणा, वालाग्रलिक्षादयः प्रतीताः, देवकुरुत्तरकुरुहरिवर्परम्यकादिनिवा- सिमानयानां फेशस्थूलताक्रमेण क्षेत्रशुभानुभावहानिभावनीया, शेपं निर्णीतार्थमेच, यावत्- णेरइआणं भंते ! के महालिआ सरीरोगाहणा पण्णता ?, गोयमा! दुविहा पपणत्ता, तंजहा-भवधारणिज्जा य उत्तरवेउविआ य, तत्थ णं जा सा भवधारणिजा साणं जहण्णेणं अंगुलस्स असंखेजइभागं उकोसेणं पंच धणुसयाई, तत्थ णं जा सा उत्त- रवेउविआ सा जहाणेणं अंगुलस्स संखेजइभागं उक्कोसेणं धणुसहस्सं, रयणप्पहाए पुढवीए नेरइआणं भंते ! के महालिआ सरीरोगाहणा पपणत्ता ?, गो०] दुविहा प- पणत्ता, तंजहा-भवधारणिज्जा य उत्तरवेउविआ य, तत्थ णं जा सा भवधारणिज्जा सा जहन्नेणं अंगुलस्स असंखिज्जइभागं उक्कोसेणं सत्त धणूइं तिणि रयणीओ छच्च अंगुलाई, तत्थ णं जा सा उत्तरवेउविआ सा जहन्नेणं अंगुलस्स संखेजइभागं उ- कोसेणं पण्णरस धणू दोन्नि रयणीओ वारस अंगुलाई, सकरप्पहापुढवीए णेरइआगं २० ॥१६३ २३ ·नारकायन गाहना भंते ! के महालिआ सरीरोगाहणा पण्णत्ता ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-भव- धा० उत्तरवे०, तत्थ णं जा सा भ० सा ज० अंगुलस्स अ० उक्कोसेणं पण्णरस धणूई दुण्णि रयणीयो वारस अंगुलाई, तत्थ णं जा सा उत्तरवेविआ सा जहन्नेणं अं- गुलस्स संखेज्जइभागं उकोसेणं एकतीसं धणूई इकरयणी अ, वालुअप्पहापुढवीए णेरइयाणं भंते! के महालिआ सरीरोगाहणा प०, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा- .भवधा० उत्तरवे०, तत्थ णं जा सा भव० सा ज० अंगुलस्स अ० उक्कोसेणं एकतीसं धणूइं इकरयणी अ, तत्य णं जा सा उत्तर० साज० अंगुलस्स संखेजइभागे उकोसेणं वासट्टि धणूई दो रयणीओ अ, एवं सवासिं पुढवींणं पुच्छा भाणियवा, पंकप्पहाए पुढवीए भवधारणिज्जा जहन्नेणं अंगुलस्स असं० उकोसेणं वासहि. धणूई दो रय- पीओ अ, उत्तरवे० जहन्नेणं अं० सं० उकोसेणं पणवीसं धणुसयं, धूमप्पहाए भवधा अंगुल० अ० उक्कोसेणं पणवीसंधणुसयं, उत्तरवे० अंगुलस्स संखे० उक्कोसेणं अट्ठाइजाई, १० ५ १ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार नारकाधन गाहना १५ ॥१६४॥ धणुसयाई, तमाए भवधारणिजा० अंगुलस्स असं० उक्कोसेणं अड्डाइजाइं धणुसयाई, उत्तरवे० अंगुलस्स सं० उक्कोसेणं पंच धणुसयाई, तमतमाए पुढवीए नेरइयाणं भंते! के महालिआ सरीरोगाहणा पं०१, गो०! दुविहा पण्णता, तंजहा-भवधारणिज्जा य उत्तरवे०, तत्थ णं जा सा भवधारणिज्जा सा जहन्नेणं अंगुलस्स असं० उक्कोसेणं.पंच धणुसयाई, तत्थ णं जा सा उत्तरवेउविआ सा जहन्नेणं अंगुलस्स सं० उक्कोसेणं 'धणु- सहस्साइं । असुरकुमाराणं भंते ! के महालिआ सरीरोगाहणा पं?, गो० दुविहा पं० तं०-भवधारणिजा उत्तरवेउविआ य, तत्थ णं जा सा भवधारणिज्जा सा जहन्नणं अं० अ० उकोसेणं सत्त रयणीओ, उत्तरवेउविआ सा जहन्नेणं अंगुलस्स सं०उक्कोसेणं जोयणसयसहस्सं, एवं असुरकुमारगमेणं जाव थंणियकुमाराणं भाणिअई । अवगाहन्ते-अवतिष्ठन्ते जीवा अस्यामित्यवगाहना-नारकादितनुसमवगाढं क्षेत्रं नारकादितनुरेव वा, य- यननोत्सेधाजुलेन नारकादीनां शरीरावगाहना मीयते तर्हि भदन्त! नारकाणां तावत् के महालिया' कि- यन्महती किं महत्त्वोपेता कियतीत्यर्थः, शरीरस्यावगाहना शरीरमेव वा अवगाहना भवद्भिरन्यैश्च तीर्थकरैः २० ॥१६॥ २३ ·नारकाम गाना सदेवमनुजासुरायां पर्षदि प्रज्ञप्सा-प्ररूपिता?, अत्र भगवान् गौतममामख्योत्तरमाह-गौतम! द्विविधा-द्विप्र- कारा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-भवधारणीया चोत्तरवैक्रिया च, ननु शरीरावगाहनायाः प्रमाणे पृष्टे तद्वैविध्यल- क्षणभेदकथनमप्रस्तुतमिति चेत्, नैवं, तत्प्रमाणकथनाङ्गत्वात्तस्य, न हि विलक्षणप्रमाणयुक्तेन भेदद्वयेन व्यव- स्थिताया अवगाहनायास्त दकथनमन्तरेण प्रतिनियतं किश्चित्ममाणं प्ररूपयितुं शक्यते, भेदोपन्यासे तु प्रतिभेदनियतं तत्कथ्यत इति भावः, तत्र भवे-जारकादिपर्यायभवनलक्षणे आयुःसमाप्तिं यावत्सततं भि- यते या सा भयधारणीपा, सहजशरीरगतेत्यर्थः, या तु तद्हणोत्तरफालं कार्यमाश्रित्य क्रियते सा उत्तरवै- क्रिया, तत्र भवधारणीया जघन्यतोज्जुलासहयेयभागमात्रा उत्पद्यमानानां, उत्कृष्टा तु पञ्चधनुःशतमाना, ससमधिष्पाम्, उत्तरक्रिया त्वापसमयेऽप्पजुलस्य सोपभाग एच भवति, तथाविधप्रयताभावतो- सध्ययस्य भागस्य कर्तुमशक्यत्वादिति भावः, उत्कृष्टा तु धनुःसहस्रप्रमाणा ससमप्रथिव्यामेव, ओघतो नारकाणां शरीरावगाहनामानं प्रतिपाय तदेव विशेषतो निरूपयितुमाह-- रयणप्पहापुढवी' इत्यादि, सूत्र- सिद्धमेय, नपरमुत्कृष्टावगाहना सर्वास्खपि पृथिवीपु खकीयखकीयचरमप्रस्तटेपु द्रष्टव्या, भषधारणीयायाश्चो- कृष्टापाः सकाशादुत्तरक्रिया सर्वत्र विगुणाऽवसेया, तदेवं-निरइया असुराई पुढवाई पेंदियादओ सहय। पंचेंदियतिरियनरा यंतर जोइसिय वेमाणी ॥१॥ इति समयप्रसिद्धचतुर्विंशतिदण्डकस्याद्यपदेऽवगाहना- नरनिरा भमुरादय पिप्यादय दीन्द्रियादयतया च । फोन्द्रियास्वियंघो मरा प्यन्तरा ज्योतिमा वैमानिका ॥१॥ १० १३ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार पृधव्यायव गाहना ॥१६॥ मानं निरूपितं । साम्प्रतमसुरादिपदे तन्मानं निरूपयितुमाह--'असुरकुमाराणं भंते ! के महालिये'त्यादि सर्व पाठसिद्धं, नवरम्-उत्तरवैक्रियावगाहनाऽत्रापि जघन्या अहूलस्य सङ्ख्ययभाग एव, उत्कृष्टा तु दश- खपि निकायपु योजनशतसहस्रमाना, अन्ये त्वाहुः-नागकुमारादिनवनिकायेपूत्कृष्टाऽसौ योजनसहस्रमान- वेति । अथ पृथिव्यादिपदेऽवगाहनामानमाह- पुढविकाइआणं भंते ! के महालिआ सरीरोगाणा पं०?, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागं उक्कोसेणवि अं० अ०, एवं सुहुमाणं ओहिआणं अपज्जत्तगाणं पंजत्तगाणं च भाणिअवं, एवं जाव बादरवाउकाइयाणं पज्जत्तगाणं भाणिअवं, वणस्संइकाइ- आणं भंते! के महा० पं०१, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स असं० उक्कोसेणं सातिरेगं जो- यणसहस्सं, सुकुमवणस्सइकाइयाणं ओहिआणं अपज्जत्तगाणं पजत्तगाणं तिण्हंपि जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजइभागं उक्कोसेणवि अंगुलस्स अ०, बादरवणस्सइकाइ- याणं जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उक्कोसेणं सातिरेगं जोयणसहस्सं, अपजत्तगाणं ज. अंगुलस्स असं० उक्कोसेणवि अंगुलस्स अ०, पज्जत्तगाणं जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उक्को- २० ॥१६५॥ ir ·पृथ्व्याघव- गाहना . ५ सेणं सातिरेगं जोअणसहस्सं । बेइंदिआणं पुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स असं० उक्कोसेणं चारस जोअणाई, अपज्जत्तगाणं सहन्नेणं अंगुलस्स अ० उक्कोसेणवि अंगु- लस्स अ०, पजत्तगाणं ज० अंगुलस्स सं० उक्कोसेणं बारस जोअणाई। तेइंदिआणं पुच्छा, गो! जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उक्कोसेणं तिपिण गाउआइं, अपजत्तगाणं जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उकोसेणवि अंगु०, पजत्तगाणं जहन्नेणं अंगुलस्स सं० उको: सेणं तिण्णि गाउआई । चउरिदिआणं पुच्छा, गो ! जहन्नेणं अंगुलस्स अ०, उक्को- सेणं चत्तारि गाउआई, अपज्जत्तगाणं जहन्नेणं उकोसेणवि अंगुलस्स अ०, पजत्तगाणं ज० अंगुल० सं० उक्कोसेणं चत्तारि गाउयाई। इहौधिकपृथिवीकायिकानां प्रथममवगाहनामानं निरूप्यते १ तंतस्तेपामेचौघतः सूक्ष्माणां २ ततः सूक्ष्मा- णामप्यपर्याप्सानां ३ तथा पर्याप्तानां ४ तत औधिकयादराणां ५ ततोऽमीपामेवापर्याप्तविशेपितानां ६ तथा पर्याप्तविशेपितानां ७ तेषु च सप्तखपि स्थानेषु पृथिवीकायिकानामगुलासहोयभाग एवावगाहना, किन्त्व- सदृश्येयकस्य असहयभेदत्वेन तस्यापि तारतम्यसम्भवात् जघन्योत्कृष्टताविचारो न विरुध्यते, एवमसे- १० १२ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं पञ्चेन्द्रिया- वगाहना १५ ॥१६६॥ जोवायुवनस्पतिष्वङ्गुलासङ्ख्येयभागाचगाहीनि यथोक्तानि सप्त सप्त स्थानानि वाच्यानि, नवरमौधिकयादरव- नस्पतिए पर्याप्पु च तेषु जघन्यतो लासयेयभागरूपा, उत्कृष्टतस्तु समुद्रगोतीर्थादिगतपद्मनालाद्या- श्रित्य सातिरेकयोजनसहस्रमाना अवगाहना द्रष्टव्या, अत्राह-ननु यदीत्थं भेदतोऽवगाहना चिन्त्यते तदा नारकासुरकुमारादिष्यप्यपर्याप्तपर्यासभेदतः कस्मादसौ न प्रोक्ता ?, सत्यं, किन्तु ते लब्धितः सर्वेऽपि पर्याप्ता एव भवन्ति, अतोऽपर्याप्तत्वलक्षणस्य प्रकारान्तरस्य किल तत्रासम्भवान्न भेदतस्तचिन्ता, विचित्रत्वाद्वा सूत्रगतेरित्यलं विस्तरेण । अथ दीन्द्रियादिपदे अवगाहनामानमाह-तत्रौधिकद्वीन्द्रियाणां अपर्याप्सानां - सानां चेति स्थानत्रये अवगाहनाऽन चिन्त्यते, एतेषु यादरत्वस्यैव सद्भावात्, सूक्ष्मत्वाभावतो न तचि- न्तासम्भवः, दादश च योजनानि शरीरावगाहना खयम्भूरमणादिशङ्खादीनामवसेया, एवं त्रीन्द्रियेष्वपि स्थानत्रये अवगाहना भावनीया, नवरं गव्यूतत्रयं शरीरावगाहना बहिीपवर्तिकर्णशृगाल्यादीनामवगन्तव्या, एवं चतुरिन्द्रियेष्वपि, नवरं गव्यूतचतुष्टयं शरीरमानं बहिद्वीपवर्तिनां भ्रमरादीनाम् । अथ पश्चेन्द्रियतिर्यक पदेश्वगाहनां निरूपयितुमाह- पंचेंदियतिरि० महालिआ० पं?, गो० ! जहन्नेणं अं० उक्कोसेणं जोयणसहस्सं, जलय- रपंचिंदियति० पुच्छा, गो० ! एवं चेव, संमुच्छिमजलयरपंचिंदियति० पुच्छा, गो० ! २० ॥१६॥ २४ ·पञ्चन्द्रिया- वगाहना N जहन्नेणं अंगु० अ० उक्कोसेणं जोयणसहस्सं, अपजत्तगसमुच्छिमजलयरपंचिंदिय- पुच्छा, जहन्नेणं अंगुलस्स असंखिजइभागं उकोसेणवि अंगुलस्स अ० पजत्तगसंमु- च्छिमजलयर०पुच्छा, गो!जहन्नेणं अं०सं० उक्कोसेणंजोयणसहस्सं, गन्भवतियजल- यरपंचिंदियपुच्छा, गो०! जहन्नेणं अंगुलस्स असंखिज्जइभागं उक्कोसेणं जोयणसहस्सं, अपज्जत्तगगब्भ० ज० गो०! जह० अंगु०अ० उक्कोसेणवि अंगु० अ०, पज्जत्तगगब्भवति- अजलयरपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स सं० उक्कोसेणं जोअणसहस्सं, चउप्पयथल- यरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उकोसेणंछ गाउआई, संमुच्छिमचउ- प्पयथलयरपुच्छा, गो! जहन्नेणं अंगुलस्स असं० उकोसेणं गाउअपुहुत्तं, अपजत्त- गसंमुच्छिमचउप्पयथलयरपुच्छा, गो०! जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उकोसेणवि अंगु० अ०, पज्जत्तगसमुच्छिमचउप्पयथलयरपुच्छा, गो०! जहन्नेणं अंगुलस्स सं० उकोगाउअपुहुत्तं, गब्भवतिअचउप्पयथलयरपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अङ्गुलस्स अ० उक्को० छ गाउआई, ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं पश्चेन्द्रिया- वगाहना ॥१६७॥ अपजत्तगगम्भवकंतिअचउप्पयथलयरपुच्छा, गो० !जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उक्कोसेणवि अंगुलस्स असं०, पज्जत्तगगन्भवतिअचउप्पयथलयरपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स सं० उक्को० छ गाउआई, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० अंगु० असं० उक्कोसे० जोअणसहस्सं, संमुच्छिमउरपरिसप्पथलयरपुच्छा, गो० ! जह० अंगुल. असंखे० उक्को० जोअणपुहुत्तं, अपज्जत्तगसंमुच्छिमउरपरिसप्पथलयरपुच्छा, गो० ! जह० अंगुलस्स अ० उक्कोसेणवि अंगुल० असं, पज्जत्तगसम्मुच्छिमउरपरिसप्पथल- यरपुच्छा, गो० ! जह० अंगु० संखे० उक्कोसेणं जोअणपुडुत्तं, गम्भवकंतियउरपरि- सप्पंथलयरपुच्छां, गो० ! जहन्नेणं अंगु० असं उको जोअणसहस्सं, अपजत्तगग- ब्भवकंतियउरपरिसप्पथलयरपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंगुलस्स अ० उक्कोसेणवि अं० असं०, पजत्तगगम्भवभूतियउरप० पुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंगु० संखेजइभागं उ- कोसेणं जोअणसहस्सं, भुअपरिसप्पथलयरपंचिंदियाणं पुच्छा, गो० ! जह० अंगु० अ० ॥१६७॥ २२.- ·पञ्चेन्द्रिया- वगाहना उकोसेणं गाउअपहुत्तं, समुच्छिमभुअ० पुच्छा, गो ! जह० अंगु० असं० उक्को० ध- णुपुहुत्तं, अपजत्तगसंमुच्छि०, गो० ! जहन्नेणं अंगु० अ० उक्को० अंगु० असं०, पजत्त- गसंमुच्छिमभु०, गो० ! ज० अं० सं० उको० धणु०, गन्भ० भुअ० थल०, गो० ! जह, अं० असं० उको गाउ०, अपज्ज० भुअप०, गो०! जहन्नेणं अं असं० उक्को- सेणवि अं०, पज्जत्त० भुअप० पुच्छा, गो० ! जह० अंगु० संखे० उक्को० गाउअपुहुत्तं, खहयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० अंगु० असं० उक्को० धणुपुहुत्तं, संमुच्छिमखहय- राणं जहा भुअगपरिसप्पसंमुच्छिमाणं तिसुवि गुमेसु तहा भाणिअवं, गम्भवकंति- अखहयरपुच्छा, गो० ! जह० अंगु० असं० उको० धणुपुहुत्तं, अपजत्तगग०, खंहयर- पुच्छा, गो०! जह० अं. असं० उकोसेणवि अं०, पज्जत्तगग०. ख० गो० जह० अंक संसें उफो० धणु०, एत्य संगहणिगाहाओ भवंति, तंजहा-जोअणसहस्सगाउयपु- तत्तो अ जोअणपुहुत्तं । दोण्हं तु धणुपुहुत्तं समुच्छिमे होइ उच्चत्तं ॥१०१॥ जो- ·अनुयोग यणसहस्स छग्गाउआई तत्तो अ जोयणसहस्सं । गाउअपुहुत्त भुअरो पक्खीसु भवे पश्चेन्द्रिया- वगाहना धणुपुहुत्तं ॥ १०२॥ पञ्चेन्द्रियतिरश्चां मधममवगाहना चिन्त्यते-सा चोत्कृष्टा योजनसहस्रं जघन्यं तु पदं सर्वत्रानुला- पत्वेनांविशेपानोच्यते, खयमेव भावनीयम्, एते च पश्चेन्द्रियतिर्यचो जलचरस्थलचरखच- वन्ति, तत्रौधिका जलचराणां प्रथममवंगाहना निरूप्यते-साऽप्युत्कृष्टा योजनसहस्रं १, तत- पम्मू जानां तावन्मानैव २, तत एतेपामेवापर्याप्तत्वविशेषितानामुत्कृष्टाऽप्यनुलासयेयभाग- नन्तरममीपामेव पर्यातत्वविशिष्टानामृत्कृष्टा योजनसहस्रम् ४, इतस्तेपामेव गर्भव्युत्क्रान्तिका- -: योजनसहस्रम् ५, अत एतेपामेवापर्यासत्वालिङ्गितानामुल्कृष्टाऽप्यनुलासययभागः ६, ततो- व पर्याप्तानां उत्कृष्टा योजनसहस्रम् ७ इति जलचरपञ्चेन्द्रियतिरश्चां सप्त अवगाहनास्थानानि, । च सर्वत्र योजनसहस्रमानं स्वयम्भूरमणमत्स्यानामवसेयम् । इदानीं स्थलचरेपु निरूप्यते-तेऽपि चतु- - दोरम्परिसर्पभुजपरिसर्पभेदात्रिविधा भवन्ति, अत आदावौधिकचतुष्पदस्थलचराणामुच्यते-सा चोत्कृष्ट- ॥१६८॥ वर्तिनी देवकुर्वादिगतगर्भजद्विरदानाश्रित्य पङ्गन्यूतममाणा निश्चेतव्या १, ततस्तेपामेव सम्मूर्चनजत्व- वेशेषिताना सा गव्यूतपृथक्त्वं २, ततोऽपर्याप्तानामुत्कृष्टाऽप्यनुलासयेयभागः ३, पर्याप्तानां गव्यूतष्ट- ·पश्चेन्द्रिया- वगाहना धात्वं ४, तेषामेव गर्भजानां गव्यूतपई ५, तेपामेवापर्यासानामालासहरेयभागः ६, पर्याप्तानां पङ्गव्यूतानि ७ इति चतुष्पदस्थलचरपश्चेन्द्रियतिरश्थामपि सप्तावगाहनास्थानानि, साम्प्रतं विषधरायुर परिसर्पस्थलचर- पशेन्द्रियतिक्ष्यवगाहना प्रोच्यते-तत्रौधिकोरःपरिसणां पहिर्दीपपर्तिगर्भजसोनाश्रित्योत्कृष्टा योज- नसाहसं १ सम्मूचनजानां योजनष्टथक्त्वं २, तेपामप्यपर्याप्तानां अजुलासययभागः ३, पर्यासानां योजनए- धरत्वं.४, गर्भजानां सर्पाणां योजनसहस्रम् ५, अपर्याप्तानामहुलासइयेयभागः ६, पर्याप्तानां योजनसहस्रम् ७ इत्युर परिसपु सप्त स्थानानि, एवं भुजपरिसर्पप्वपि गोधानकूलादिस्थलचरेष्वपीत्यमेव सप्तावगाहनास्था- नानि द्रष्टव्यानि, नयरमेतेप्याद्यपदे सामान्यगर्भजपदे पर्याप्तगर्भजपदे च गव्यूतप्रवक्त्वं, सामान्यसम्मूच्र्छ- नजपदे पर्याप्तसम्मूर्चनजपदे च धनु-पृथक्त्वं, शेषपवयेगुलासयेयभागः, तदेवं स्थलचरेपु त्रिविधेष्व- प्पवगाहना चिन्तिता, एवं पचरेष्वपि सप्तसु स्थानेषु सावाच्या, नवरमत्राप्यपर्याप्तसम्मूर्छजापर्याप्तगर्भज- लक्षणस्थानद्वये उत्कृष्टाऽवगाहना प्रत्येकं अद्गुलासहप्रेयभागः, शेषेषु पञ्चसु स्थानेषु धनुःपृथक्त्वं, तदेवं पद- प्रिंशत्स्थानेषु पञ्चेन्द्रियतिरथामवगाहनां निरूप्य सङ्ग्रहं कुर्वन्नाह-एत्थ संगहणिगाहाओ भवंति, तं- जहा-'जोअणसहस्स गाउअपुहृत्त तत्तो अ योजणपुहुरां । दुण्हं तु घणुपुहुत्तं समुच्छिम होई उचत्तं ॥ १॥ सम्मूईजानां जलचरपवेन्द्रियतिरथामुत्कृष्टायगाहना योजनसहस्रमेय न परतः, सम्मूच्र्छनजचतु- प्पदानां तु गव्यूतप्रवक्त्वमेय, सम्मू जोर-परिसर्पाणां योजनपृथक्त्वमेव, सम्मूर्छनजभुजपरिसर्पखचरल- १० १४

·मनुष्याव-
गाहना
अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
॥१६९॥
२०
क्षणयोर्द्वयोः प्रत्येकं धनुःपृथक्त्वमेवेति । तदेवं सम्मू जविपयः सङ्ग्रहः कृतः । अथ गर्भजविषयं तं कुर्वन्नाह-
"जोयणसहस्स छग्गाउआई तत्तो य जोयणसहस्सं । गाउयपुहुत्त भुयगे पक्खीसु भवे धणुपुहुत्तं ॥१॥
गर्भजानां जलचरपञ्चेन्द्रियतिरश्चामुत्कृष्टाऽवगाहना योजनसहस्रमेव, गर्भजचतुष्पदानां पडेच गव्यूतानि,
गर्भजोर परिसर्पाणां योजनसहस्र, गर्भजभुजगानां गव्यूतपृथक्त्वं, गर्भजपक्षिणां धनुःपृथक्त्वमिति । इदं
गाथाद्वयं कचिदेव वाचनाविशेषे दृश्यते, सोपयोगत्वात्तु लिखितम् । अथ मनुष्याणामवगाहना प्रोच्यते-
मणुस्साणं भंते ! के महालिआ सरीरोगाहणा पं०?, गो! जह० · अंगुलअ० उको०
तिण्णि गाउआई, संमुच्छिममणुस्साणं पुच्छा, गो० ! जह० अंगु० असंखे० उको०
अंगु० असं, अपजत्तगगम्भवकंतियमणुस्साणं पुच्छा, गो० ! जह० अंगु० असं० उको-
सेणवि अंगु० असं०, पजत्तगग० पुच्छा, गो० ! जह० अंगुल० सं० उक्कोसेणं तिपिण
गाउआई।
तत्रौधिकपदे देवकुर्वादिमनुष्याणामुत्कृष्टा त्रीणि गव्यूतानि १ वातपित्तशुक्रशोणितादिपु सम्मूचित-
मनुष्याणामुत्कर्पतोऽप्यनुलासङ्ख्येयभाग एव, ते ह्येतावदवगाहनायामेव वर्तमाना अपर्याप्सा एव नियन्ते,
॥१६९॥

·देवावगा- हना ५ अत एव पर्यासापर्यासचिन्ताऽप्यत्र न कृता, अपर्याप्तत्वादेवैपामिति २, एवं सामान्यतो गर्भजानां ततोऽप- र्यासानां पर्याप्तानां च भावना कार्या, तदेवं पञ्चसु स्थानेपु मनुष्याणामवगाहना प्रोक्ता । वाणमंतराणं भवधारणिज्जा य उत्तरवेउविआ य जहा असुरकुमाराणं तहा भाणि- यदा, जहा वाणमंतराणं तहा जोइसियाणवि । सोहम्मे कप्पे देवाणं भंते ! के महा- लिआ० पं० ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-भवधारणिज्जा य उत्तरवेउविआ य, तत्थ णं जा सा भव० सा जह० अंगुलस्स अ० उक्को० सत्त रयणीओ, तत्थ णं जा सा उत्तर० सा जह० अं० संखे० उकोसेणं जोयणसयसहस्सं, एवं ईसाणकप्पेऽवि भा- णिअयं, जहा सोहम्मकप्पाणं देवाणं पुच्छा तहा सेसकप्पदेवाणं पुच्छा भाणि- अवा जाव अच्चुअकप्पो । सणकुमारे० भव० जह० अंगु० असं० उकोसेणं छ रयणीओ, उत्तर० जहा सोहम्मे भ०, जहा सणंकुमारे तहा माहिंदेवि भाणियवा, वंभलंतगेसु भवधारणिज्जा जहपणेणं अं० असं० उक्को० पंच रयणीओ, उत्तरवेउविआ जहा सो- ·देवावगा- हना अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं ॥१७०॥ १५ हम्मे, महासुक्कसहस्सारेसु भवधारणिज्जा जह० अंगुलस्स असं० उक्को० चत्तारि रय- णीओ, उत्तर० जहा सोहम्मे, आणतपाणतआरणअचुएसु चउसुवि भवधारणिज्जा जहन्नेणं अंगु० असंखे० उक्कोसेणं तिपिण रयणीओ, उत्तरवेउविआ जहा सोहम्मे, गेवेजगदेवाणं भंते ! के महालिआ सरीरोगाहणा पं?, गो०! एगे भवधारणिज्जे सरीरगे पं०, से जह० अंगुलस्स असं० उक्कोसेणं दुन्नि रयणीओ, अणुत्तरोववाइअदे- वाणं भंते ! के म० पं०१, गो० ! एगे भव० से जह० अंगु० असं० उक्को० एगा रयणी उसे समासओ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-सूइअंगुले पयरंगुले घणंगुले, एगगुलायया एगपएसिआ सेढी सूईअंगुले, सूई सूईए गुणिआ पयरंगुले, पयरं सूईए गुणियं घणं- गुले, एएसि णं सूईअंगुलपयरंगुलघणंगुलाणं कयरे कयरेहिंतो अप्पे वा वहुए वा तुल्ले वा विसेसाहिए वा?, सबथोवे सूइअंगुले, पयरंगुले असंखेजगुणे, घणंगुले असं- खेजगुणे, से तं उस्सेहंगुले। २० ॥१७०॥ २२ ·प्रमाणा लस्वरूपम् व्यन्तरज्योतिप्काणामसुरकुमारवद्भावनीया, पैमानिकानामपि तथैव, नवरं सौधर्मेशानयोरुत्कृष्टा भव- धारणीयशरीरावगाना सप्तहस्ता, सनत्कुमारमाहेन्द्रयोः पह, व्रण्मलोकलान्तकयोः पञ्च, महाशुक्रसहस्रार- योग्यत्वारः, आनतप्राणतारणाच्युतेपु त्रयः, प्रैवेयकेपुद्वौ, अवेयकेपु उत्तरवैक्रिया तुन वाच्या, अवेयकेपूत्तर- पैक्रियशरीरनिर्वर्तनस्याभावाद्, एवमुत्तरत्रापि, अनुत्तरविमानेपु वेको हस्तः, तदेवमेपामवगाहना सर्वाऽ- प्युत्सेधागुलेन मीयते, एतच सूचीप्रतरघनभेदात् त्रिविधमात्मागुलवद्भावनीयम् ॥ उक्तमुत्सेधाजुलम्, अथ प्रमाणाजुलं विवक्षुरार- से किं तं पमाणंगुले ?, पमाणंगुले एगमेगस्स रपणो चाउरतचकवहिस्स अट्ठसोव- पिणए कागणीरयणे छत्तले दुवालसंसिए अट्ठकपिणए अहिगरणसंठाणसंठिए पं०, तस्स णं एगमेगा कोडी उस्सेहंगुलविक्खंभा तं समणस्स भगवओ महावीरस्स अ- द्धंगुलं, तं सहस्सगुणं पमाणंगुलं भवइ, एएणं अंगुलपमाणेणं छ अंगुलाई पादो दु- पालसंगुलाई निहत्थी दो विहत्थीओ रयणी दो रयणीओ कुच्छी दो कुच्छीओ धणू दो घणुसहस्साई गाउअं चत्तारि गाउआई जोयणं । एएणं पमाणंगुलेणं किं पओ- १० १२ ·अनुयोग० मलपारीया प्रमाणद्वार प्रमाणा लखरूपम् १५ ॥१७॥ अणं ?, एएणं पमाणंगुलेणं पुढवीणं कंडाणं पातालाणं भवणाणं भवणपत्थडाणं नि- रयाणं निरयावलीणं निरयपत्थडाणं कप्पाणं विमाणाणं विमाणावलीणं विमाणपत्थडाणं टंकाणं कूडाणं सेलाणं सिहरीणं पम्भाराणं विजयाणं बक्खाराणं वासाणं वासहराणं वासहरपबयाणं वेलाणं [वलयाणं] वेइयाणं दाराणं तोरणाणं दीवाणं समुदाणं आयाम- निस्संभोच्चत्तोबेहपरिक्सेवा मविनंति । सहनगुणितादुत्सेधाजुलप्रमाणाजातं प्रमाणाङ्गुलम् , अथवा परमप्रकर्षरूपं प्रमाणं प्राप्तमगुलं प्रमाणाहुलं नातः परं परत्तरमालमस्तीति भावः, यदिवा-समस्तलोकव्यवहारराज्यादिस्थितिप्रथमप्रणेतृत्वेन प्रमाणभू तोऽस्मिन्नवसर्पिणीकाले तावद्युगादिदेवो भरतो वा तस्यागुलं, प्रमाणाङ्गुलम्, एतच काफणीरत्नखरूपपरि- जानेन शिष्यव्युत्पत्तिलक्षणं गुणाधिक्यं पश्यस्तद्वारेण निरूपयितुमाह-एगमेगस्स णं रपणों इत्यादि, एक- फस्य राज्ञः चतुरन्तचावर्तिनोऽष्टसौवर्णिकं काकणीरनं पट्तलादिधर्मोपेतं प्रज्ञप्तं, तस्यैकैका कोटिरुत्सेधाड- लविष्कम्भा, तच्छमणस्य भगवतो महावीरस्या गुलं, तत्सहस्रगुणं प्रमाणागुलं भवतीति समुदायार्थः, तत्रा- न्यान्यकालोत्पन्नानामपि चक्रिणां काकणीरततुल्यतामतिपादनार्थमेकैकग्रहणं निरुपचरितराजशन्दविषय- ज्ञापनार्थ राजग्रहणं दिऋत्रयभेदभिन्नसमुद्रत्रयहिमवत्पर्वतपर्यन्तसीमाचतुष्टयलक्षणा ये चत्वारोऽन्तास्तॉश्च- ॥१७॥ २५ - ·काकिणी. रत्नव० तुरोऽपि चक्रेण वर्तयति-पालयतीति चतुरन्तचक्रवर्ती तस्य-परिपूर्णषट्खण्डभरतभोक्तुरित्यर्थः, चत्वारि मधुरतृणफलान्येकः श्वेतसर्पपः, पोडश सर्पपा एकं धान्यमापफलं, द्वे धान्यमापफले एका गुञ्जा, पञ्च गुञ्जा एकः कर्ममापका, पोडश कर्ममापका एकः सुवर्णः, एतैरष्टभिः काकणीरत्नं निष्पद्यते, एतानि च मधुरतृण- फलादीनि भरतचक्रवर्तिकालसम्भवीन्येव गृह्यन्ते, अन्यथा कालभेदेन तद्वैपम्यसम्भवे काकिणीरत्नं सर्वच- क्रिणांतुल्यं न स्यात् , तुल्यं चेष्यते तदिति, चत्वारि चतसृष्वपि दिक्षु द्वे ऊर्ध्वाध इत्येवं पद तलानि यत्र तत् पट्तलम् , अध उपरि पार्श्वतश्च प्रत्येकं चतसृणामस्त्रीणां भावात् द्वादश अस्रयः-कोटयो यत्र तबादशा- श्रिक, कर्णिका:-कोणास्तेपां चाध उपरि च प्रत्येकं चतुर्णा सद्भावादष्टकर्णिकम् , अधिकरणिः-सुवर्णकारोप- करणं तत्संस्थानेन संस्थितं-तत्सदृशाकारं समचतुरस्रमिति यावत् प्रज्ञसं-प्ररूपितं, तस्य काकिणीरत्तस्यैकैका कोटिरुत्सेधाजुलप्रमाणविष्कम्भा द्वादशाप्यश्रय एकैकस्य उत्सेधाङ्गुलप्रमाणा भवंतीत्यर्थः, अस्य समचतुर- सत्वादाधामो विष्कम्भश्च प्रत्येकमुत्सेधाङ्गुलप्रमाण इत्युक्तं भवति, यैव च कोटिरूर्वीकृत्य आयाम प्रति- पद्यते सैम तिर्यक व्यवस्थापिता विष्कम्भभागो भवतीत्यायामविष्कम्भयोरेकतरनिर्णयेऽप्यपरनिश्चयः स्यादेवेति सूत्रे विष्कम्भस्यैव ग्रहणं, तद्हणे चायामोऽपि गृहीत एव, समचतुरस्रत्वात्तस्येति । तदेवं सर्वत उत्सेधाङ्गु- लममाणमिदं सिद्धं, यचान्यत्र-'चउरंगुलप्पमाणा सुवण्णवरकागणी नेयेति श्रूयते, तन्मतान्तरं संभाव्यते, १ चतुरहुलप्रमाणा सुबर्णवरकारिणी ज्ञेया. १३

·.
श्रीवीरस्या-
-अनुयोग०
मलधारीया
प्रमाणहारं
१५
।।१७२॥
निश्चयं तु सर्वचेदिनो विदन्तीति । तदेकैककोटिगतमुत्सेधागुलं श्रमणस्य भगवतो महावीरस्यााङ्गुलं, कथ-
मिदम्?, उच्यते, श्रीमहावीरस्य सप्तहस्तप्रमाणत्वादेकैकस्य च हस्तस्य चतुर्विंशत्युत्सेधाङ्गुलमानत्वादष्टष-
ट्यधिकशतागुलमानो भगवानुत्सेधाङ्गलेन सिद्धो भवति, स एव चात्माङ्गुलेन मतान्तरमाश्रित्य खहस्तेन
सार्द्धहस्तत्रयमानत्वाचतुरशीत्यगुलमानो गीयते, अतः सामर्थ्यादेकमुत्सेधाङ्गुलं श्रीमन्महावीरात्माङ्गुलापे-
क्षया अर्धाङ्गुलमेव भवति, येषां तु मतेन भगवानात्माङ्गुलेनाप्टोत्तरशताङ्गुलमानः स्वहस्तेन सार्द्धहस्तचतु-
प्यमानत्वात् तन्मतेन भगवत एफस्मिन्नात्माङ्गुले एकमुत्सेधाङ्गुलं तस्य च पञ्च नवमभागा भवन्ति, अष्ट-
पष्ट्यधिकशतस्याप्टोत्तरशतेन भागापहारे एतावत एव भावात् , यन्मतेन तु भगवान्विशत्यधिकमङ्गुलशतं
खहस्तेन पञ्चहस्तमानत्वात्, तन्मतेन भगवत एकस्मिन्नात्मामुले एकमुत्सेधाङ्गुलं तस्य च द्वौ पञ्चभागौ भवतः,
अष्टपष्टयधिकशतस्य विंशत्यधिकशतेन भागे हृते इयत एव लाभात्, तदेवमिहाद्यमतमपेक्ष्यैकमुत्सेधाङ्गुलं
भगवदात्मानुलस्यार्द्धरूपतया प्रोक्तमित्यवसेयमिति । तदुच्छ्रयाङ्गुलं सहस्रगुणितं प्रमाणाङ्गुलं भवति, कथ-
मिदमवसीयते?, उच्यते, भरतश्चक्रवर्ती प्रमाणाहुलेनात्माङ्गुलेन च किल विंशतिशतमङ्गुलानां भवति, भर-
तात्मागुलस्य प्रमाणाकुलस्य चैकरूपत्वात्, उत्सेधाङ्गुलेन तु पञ्चधनुःशतमानत्वात् प्रतिधनुश्च पण्णवत्यङ्गुल-
सजावाद अष्टचत्वारिंशत् सहस्राण्यङ्गुलानां संपद्यते, अतः सामोदेकस्मिन् प्रमाणाङ्गुले चत्वारि शतान्यु-
त्सेधाजुलानां भवन्ति, विंशत्यधिकशतेन अष्टचत्वारिंशत्सहस्राणां भागापहारे एतावतो लाभात्,
२०
२५
॥१७२॥

·प्रमाणाहु- लस्य सह- सगुणता ५ गयेयमुत्संधानुलात्ममाणामुलं चतुःशतगुणमेव स्यात् कथं सहस्रगुणमुक्तं ?, सत्यं, किन्तु प्रमाणाङ्गुलस्या- खेतृतीयोत्सेधादुलरूपं पाहल्यमस्ति, ततो यदा स्वकीयपाहल्येन युक्तं यथाऽवस्थितमेवेदं चिन्यते तदोत्सेधागलाचतु:शतगुणमेय भवति, यदा वर्धतृतीयोत्सेधागुल लक्षणेन पाहल्येन शतचतुष्टय- लक्षणं देय गुप्यते तदा अलविष्फम्भा सहस्राजुलदीर्घा प्रमाणाझुलविषया सूचिर्जायते, इद- मुक्तं भवति-अर्द्धतृतीयालविष्कम्भे प्रमाणाजुले तिस्रः श्रेणयः फल्प्यन्ते, एका अङ्गुलविष्कम्भा शतपतुष्टपदीर्घा, द्वितीयाऽपि तायन्मानय, तृतीयाऽपि दैर्येण चतुःशतमानैव विष्कम्भे वडिलं, ततोऽस्यापि दैर्ध्याच्छतद्वयं गृहीत्वा विष्कम्भोजुलप्रमाणः संपते, तथा च सत्यङ्गुलशतद्वयदीर्घा गुलविष्कम्भा इयमपि सिद्धा, ततस्तिमृणामप्पेतासामुपयुपरि व्यवस्थापने उत्सेधाहुलतोहुलसहस्रदीर्घा आलविष्कम्भा प्रमाणाहुलस्य सचिः सिद्धा भवति, तत इमां सूचिमधिकृत्योत्सेधाजुलात्तत्सहस्रगुणमुक्तं, पस्तुतस्तु पतुःशप्तगुणमेव, अत एव पृथ्वीपर्वतविमानादिमानान्यनेनैव चतुःशतगुणेन अर्द्धतृतीयाललक्ष- णमविष्कम्भान्वितेनानीयन्ते न तु सहस्रगुणया अगुलविष्कम्भया सूच्येति, शेपं भावितार्थ, यावत् 'पुढ- पीणीति रामभादीनां 'कंडाणति रतकाण्डादीनां'पातालाणं ति पातालकलशानां 'भवणाण'ति भवनप- गावामांदीनां 'भवणपत्थडाणं ति भवनप्रस्तटा नरकप्रस्तटान्तरे तेपां 'निरयाण'ति नरकाचासानां 'निरयाव- १ मामला रायवे इपि. १० ·अनुयोग मर श्रेणिलो. कादि सू. १३३ ८ लियाणं'ति नरकावासपतीनां निरयपत्थडाणति 'तेरेफारस नव सत्त पंच तिन्नि य तहेव एको ये त्यादिना प्रतिपादितानां नरकमस्तटानां, शेपं प्रतीतं, नवरं 'टंकाणं'ति छिन्नटकानां कूडाणं'ति रत्नकूटादीनां 'सेलाणं'ति पडपर्वतानां 'सिहरीण'ति पर्वतानामेव शिखरवतां 'पन्भाराणं ति तेपामेवेपन्नतानां 'चेलाण'ति जलधिवेला. यभूमीनामू घो(मुद्वेषो)भूमिमध्येऽवगाहः, तदेवम् 'अंगुलविहत्थिरयणी'त्यादिगाथोपन्यस्तान्यगुला- दीनि योजनायसानानि पदानि व्याख्यातानि । साम्प्रतं शेपाणि श्रेण्यादीनि व्याचिख्यासुराह- मासओ तिविहे पण्णते, तंजहा-सेढीअंगुले पयरंगुले घणंगुले, असंखेजाओ रणकोडाकोडीओ सेढी, सेढी सेढीए गुणिया पयरं, पयरं सेढीए गुणियं लोगो, “संखेजएणं लोगो गुणिओ संखेज्जा लोगा असंखेज्जएणं लोगो गुणिओ असंखेजा अणंतेणं लोगो गुणिओ अणंता लोगा । एएसि णं सेढीअंगुलपयरंयुलघणंगु- कयरे कयरेहितो अप्पे वा बहुए वा तुल्ले वा विसेसाहिए वा ?, सबथोवे सेढी गुले, पयरंगुले असंखेजगुणे, घणंगुले असंखिज्जगुणे, से तं पमाणंगुले। से तं विभा- गनिप्फपणे । से तं खेत्तप्पमाणे (सू० १३३) २० ।। १७३॥ २५ ·लोकस्य घ- नीकरणम् . 'अस्संखेजाउ जोयणकोडाकोडीओ सेदित्ति अनन्तरनिर्णीतप्रमाणाङ्गुलेन यद्योजन तेन योजनेनासख्येया योजनकोटीकोटयः संवर्तितसमचतुरस्रीकृतलोकस्यैका श्रेणिर्भवति, कथं पुनर्लोकः संवर्त्य समचतुरश्रीक्रियते?, उच्यते,इह खरूपतो लोकस्ताचचतुर्दशरज्जूच्छूिता, अधस्ताद्देशोनसप्तरज्जुविस्तरः, तिर्यग्लोकमध्ये एकरज्जु- विस्तृतः, ब्रह्मलोकमध्ये पञ्चरज्जुविस्तीर्णः, उपरि तु लोकान्ते एकरज्जुविष्कम्भः, शेपस्थानेषु कचित्कोऽप्यनि- यतो विस्तरः, रज्जप्रमाणं तु खयम्भूरमणसमुद्रस्य पौरस्त्यपाश्चात्यवेदिकान्तं यावद्दक्षिणोत्तरवेदिकान्तं वा याव- दवसेयम् । एवं स्थितोऽसौ लोको बुद्धिपरिकल्पनया संवर्त्य घनीक्रियते, तथाहि-रज्जुविस्तीर्णायास्त्रसनाडि- काया दक्षिणदिग्वबंधोलोकखण्डमधस्ताद्देशोनरज्जुनयविस्तीर्ण क्रमेण हीयमानविस्तरं तदेवोपरिष्टाद्रज्ज्वस- सूरध्येयभागविष्कम्भं सातिरेकसप्तरज्जूच्छ्रितं गृहीत्वा बसनाडिकाया एवोत्तरपार्थे विपरीतं सङ्घात्यते, अध- स्तनं भागमुपरि कृत्वा उपरितनं चाधः समानीय संयोज्यत इत्यर्थः, एवं च कृते अधोवर्तिलोकस्याई देशोनर- ज्जुचतुष्टयविस्तीर्ण सातिरेकसप्तरज्जूच्छ्रितं याहल्यतोऽपि अधः कचिद्देशोनसप्तरज्जुमानमन्यत्र त्वनियतवा- हल्पं जायते, इदानीमुपरितनलोकार्द्ध संवते-तत्रापि रज्जुविस्तरायास्त्रसनाडिकाया दक्षिणदिग्वर्तिनी ब्रह्मलोकमध्यादधस्तनमुपरितनं च द्वे अपि खण्डे ब्रह्मलोकमध्ये प्रत्येकं द्विरज्जुविस्तीर्णे उपर्यलोकसमीपे अधस्तु रत्नप्रभाक्षुल्लकमतरसमीपे अङ्गुलसहस्रभागविस्तरवती देशोनसार्द्धरज्जुत्रयोच्छ्रिते वुझ्या गृहीत्वा तस्या एचोत्तरपार्थे पूर्वोक्तखरूपेण चैपरीत्येन सङ्घात्येते, एवं च कृते उपरितनं लोकस्याई द्वाभ्यामङ्गुलसह- १० ·अनुयोग० मलधारीया प्रमाणद्वारं लोकस्य घ. नीकरणम् ॥१७४॥ २० सभागाभ्यामधिकं रजुत्रयविष्कम्भम्, इह चतुर्णा खण्डानां पर्यन्तेषु चत्वारोङ्गुलसहस्रभागा भवन्ति, के- वलमेकस्यां दिशि यो ताभ्यां दाभ्यामप्येक एवागुलसहस्रभागः, एकदिग्वर्तित्वादेव, अपराभ्यामपि द्वाभ्यामि- त्यमेवेत्यतस्तदुद्ध्यधिकत्वमुक्तं देशोनसप्तरजूच्छ्रितं, वाहल्यतस्तु ब्रह्मलोकमध्ये पञ्चरज्जुवाहल्यमन्यत्र त्व- नियतं जायते, इदं च सर्व गृहीत्या आधस्त्यसंवर्तितलोकार्द्धस्योत्तरपाचे संघात्यते, एवं च योजिते आधस्त्य- पण्डस्योच्छ्ये यदितरोच्छ्यादधिकं तद् खण्डित्या उपरितनसङ्घातितखण्डस्य थाहल्ये ऊर्ध्वायतं संघात्यते, एवं च सातिरेकाः पञ्च रज्जयः कचिद्वाहल्यं सिद्धयति, तथा आधस्त्यखण्डमधस्ताद्यथासम्भवं देशोनसप्तरज- पाहल्यं प्रागुक्तम्, अत उपरितनखण्डयाहल्याद्देशोनरज्जुद्वयमत्रातिरिच्यत इत्यस्मादतिरिच्यमानयाहल्या- दई गृहीत्वा उपरितनखण्डयाहल्ये संयोज्यते, एवं च कृते याहल्यतस्तावत्सर्वमप्येतचतुरश्रीकृतनभ:- गण्ड फियत्यपि प्रदेशे रज्वसङ्ख्येयभागाधिकाः पद रज्जवो भवन्ति, व्यवहारतस्तु सर्व सप्तरन्नुबाहल्यमिदमु- च्यते, व्यवहारनयो हि किश्चिन्यूनसप्तहस्तादिप्रमाणमपि पटादिवस्तु परिपूर्णसप्तहस्तादिमानं व्यपदिशति देशतोऽपि च दृष्टं पाहल्यादिधर्म परिपूर्णेऽपि वस्तुन्यध्यवस्यति, स्थूलदृष्टित्वादिति भावः, अत एव तन्म: तेनैवान सप्तरजुयाहल्यता सर्वगता द्रष्टव्या, आयामविष्कम्भाभ्यां तु प्रत्येकं देशोनसप्तरज्जुप्रंमाणमिदं जातं, व्यवहारतस्त्वत्रापि प्रत्येकं सप्तरज्जुप्रमाणता दृश्यते, तदेवं व्यवहारनयमतेनायामविष्कम्भवाहल्यैः १ गहरापुण नेदे इति चौरादिपाटेऽपि णिचुरादीनामिति नाम पिजागम. ॥१७४॥ २७ ·कालप्रदेश- विभागनि- पत्रभेदाः सू.१३४-५ गा. १०३ प्रत्येक सप्सरग्नुप्रमाणो घनो जातः, एतच वैशाखस्थानस्थितपुरुपाकारं सर्वत्र वृत्तवरूपं च लोकं संस्थाप्य सर्व भावनीपं, सिद्धान्ते च यत्र कचिदविशेषितायाः श्रेण्याः सामान्येन ग्रहणं तत्र सर्वत्रास्प घनीकृत- लोफस्य सम्बन्धिनी ससरज्जुप्रमाणा सा ग्राह्या, तथा प्रतरोऽप्येतावत्प्रमाण एव योद्धव्या, तदियं सप्तर- ज्ज्यायामत्वात् प्रमाणाहुलतोऽसङ्ख्येययोजनकोटिकोट्यायता एकप्रादेशिकी श्रेणिः, सा च तयैव गुणिता मतरः सोऽपि यथोक्तश्रेण्या गुणितो लोका, अयमपि सझ्येयेन राशिना गुणिताः सङ्ख्यया लोकाः असहये- पेन तु राशिना समाहतोऽसहयेया लोकाः, अनन्तैश्च लोकैरलोका, नन्वङ्गुलादिभिर्जीवाजीवादिवस्तूनि प्रमीयन्त इति तेषां प्रमाणता युक्ता, अलोकेन तु न किञ्चित्प्रमीयते इति कथं तस्य प्रमाणता ?, उच्यते, पपपि पाहणं पस्त्यनेन न प्रमीयते तथापि खखरूपं तेन प्रमीयत एव, तदभावे तद्विपयवुद्ध्यभावप्रसङ्गात्, तदेयम् 'अंगुलविहत्थिरयणी'त्यादि गाथा व्याख्याता। समाप्तं च क्षेत्रप्रमाणमिति ॥१३३॥ अथ कालप्रमा- णमुच्यते- से किं तं कालप्पमाणे?,२ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-पएसनिप्फपणे अ विभागनिप्फपणे अ (सू० १३४ ) ॥ से किं तं पएसणिप्फपणे?, २ एगसमयट्टिईए दुसमयट्टिईए तिस- मयट्टिईए जाव दससमयट्टिईए असंखिजसमयट्टिईए, से तं पएंसनिप्फपणे (सू० ·m अनुयोग मलबारीया प्रमाणारं समयप्र. रूपणा सू.१३७ ॥१७५॥ १३५) ॥ से किं तं विभागनिष्फण्णे?,-समयावलिअमुहुत्ता दिवसअहोरत्तपक्खमासा य । संवच्छरजुगपलिआ सागरओसप्पिपरिअहा ॥ १०३ ॥ (सू०.१३६) गतार्थमेय, नवरमिह प्रदेशा:-कालस्य निर्विभागा भागा, तैर्निष्पन्नं प्रदेशनिष्पन्नं, तत्रैकसमयस्थितिक: परमाणुः स्कन्धो वा एकेन कालपदेशेन निष्पन्नो, द्विसमयस्थितिकस्तु द्वाभ्याम्, एवं यावदसङ्ख्येयसमय- स्थितिकोऽसयेयैः फालप्रदेशनिवृत्तः, परतस्त्वेकेन रूपेण पुद्गलानां स्थितिरेव नास्ति, प्रमाणता चेह प्रदे- शनिष्पन्नद्रव्यममाणयद्भावनीया, विभागनिष्पन्नं तु समयादि, तथा चाह-समयावलिय'गाहा, एतां च गाथा स्वयमेव विवरीपुः सर्वेपामपि कालभेदानां समयादित्वात् तन्निर्णयार्थ तावदाह- से किं तं समए?, समयस्स णं परूवणं करिस्सामि, से जहानामए तुण्णागदारए सिआ तरुणे वलवं जुगवं जुवाणे अप्पातंके थिरग्गहत्थे दढपाणिपायपासपिटुंतरो- रुपरिणते तलजमलजुयलपरिघणिभवाहू चम्मेटुगदुहणमुट्ठिअसमाहतनिचितगत्तकाए उरस्सवलसमण्णागए लंघणपवणजइणवायामसमत्ये छेए दक्खे पत्तटे कुसले मेहावी निउणे निउणसिप्पोवगए एग महतीं पडसाडियं (वा)पट्टसाडियं वा गहाय सयराह २० ॥१७५॥ २५ ·समयप्र. रूपणा स. १३७ हत्यमेतं ओसारेजा, तत्थ चोअए पाणवयं एवं वयासी-जेणं कालेणं तेणं तुण्णाग- दारपणं तीसे पडसाडिआए वा पट्टसाडिआए वा सयराहं हत्थमेते ओसारिए से सं- मए भवइ?, नो इणढे समढे, कम्हा?, जम्हा संखेज्जाणं तंतूणं समुदयसमितिस- मागमेणं एगा पडसाडिआ निप्फज्जइ, उंवरिलंमि तंतुमि अच्छिपणे हिटिल्ले तंतू न छिजइ, अपर्णमि काले उवरिल्ले तंतू छिजइ अण्णमि काले हिट्ठिले तंतू छिज्जइ, तम्हा से 'समए न भवइ । एवं वयंतं पण्णवयं चोयए एवं वयासी-जेणं कालेणं तेणं तुपणागदारएणं तीसे पडसाडिआए वा पट्टसाडियाए वा उवरिल्ले तंतू छिपणे से समए भवइ?, न भवइ, कम्हा?, जम्हा संखेजाणं पम्हाणं समुदयसमितिसमाग- मेणं एगे तंतू निष्फजइ, उवरिल्ले पम्हे अछिपणे हेहिल्ले पम्हे न छिज्जइ, अण्णंमि काले उवरिले पम्हे छिजइ अण्णमि काले हेट्ठिल्ले पम्हे छिज्जइ, तम्हा से समए न भवइ । एवं वयंतं पपणवयं चोअए एवं वयासी-जेणं कालेणं तेणं तुण्णागदारपणं १० ·अनुयोग मलघारीपा प्रमाणहार समयप्र. रूपणा सू. १३७ ॥१७६॥ तस्स तंतुस्स उपरिल्ले पम्हे छिपणे से समए भवइ?, न भवइ, कम्हा ?, जम्हा अणं- ताणं संघायाणं समुदयसमितिसमागमेणं एगे पम्हे निप्फज्जइ, उवरिल्ले संघाए अवि- संघाइए हेष्टिले संघाए न विसंघाइजइ, अण्णमि काले उवरिल्ले संघाए विसंघाइज्जइ अपणंमि काले हिडिल्ले संघाए विसंघाइज्जइ, तम्हा से समए न भवइ । एत्तोऽवि अ णं सुहुमतराए समए पण्णत्ते समणाउसो!। 'अध कोऽयं समय इति पृष्टे सत्याह-समयस्य प्ररूपणां-विस्तरवतीं व्याख्यां करिष्यामि, सूक्ष्मत्वात् संक्षे- पतः कथितोऽपि नासौ सम्यक प्रतीतिपधमवतरतीति भावः, तदेवाह-से जहानामए' इत्यादि, स कश्चित् यधानामको-पत्मकारनामा देवदत्तादिनामेत्यर्थः, 'तुण्णागदारए' सूचिक इत्यर्थः, 'स्यात् भवेत्, यः किमि- त्याह-तरुणादिविशेषणविशिष्टः पटसाटिकां पटसाटिकां वा गृहीत्वा 'सयराई' झटिति कृत्वा हस्तमात्रम- पसारयेत्-पाटयेदिति सण्टक, अथवा 'स' इति पूर्ववत् 'यथेत्युपदर्शने नामेति सम्भावनायाम् 'ए' इति पाफ्पालझारे, ततश्च स कश्चिदेव तावत्संभाव्यते तुण्णागदारको यस्तरुणादिविशेषणः 'स्यात्' कदाचित् पटसाटिकां पहसाटिकां वा गृहीत्वा झटिति हस्तमात्रमपसारयत्- पाटयेदिति तथैव सम्वन्धः, तत्र तरुणः- प्रपर्द्धमानयपाः, आह-दारकः प्रवर्द्धमानवया एव भवति, किं विशेषणेनी, नैवम्, आसन्नमृत्योः प्रवर्द्धमान- २० ॥१७६॥ २४ ·समयप्र- रूपणा वयस्त्वाभावात्, तस्य चासन्नमृत्युत्वेन विशिष्टसामर्थ्यानुपपत्ते, विशिष्टसामर्थ्यप्रतिपादनार्थश्चायमारम्भः, अन्ये तु वर्णादिगुणोपचितोऽभिनवस्तरुण इति व्याचक्षते, पलं-सामर्थ्य तदस्यास्तीति बलवान, युगं-सुष- मदुष्पमादिकाल सोऽदुष्टो-निरुपद्रवो विशिष्टपलहेतुर्पस्यास्त्यसौ युगवान्, कालोपद्रवोऽपि सामर्थ्य वि-1 स. १३० हेतुरितीत्थं विशेषणं, 'जुवाणो'त्ति युवा-यौवनस्थः प्राप्तवया एप इत्येवम् अणति-व्यपदिशति लोको यमसौ निरुक्तिवशात् युवानः, पाल्यादिकालेऽपि दारकोऽभिधीयते अतो विशिष्टवयोऽवस्थापरिग्रहार्थमेतद्विशेष- णम्, अल्पशब्दोऽभाववचन:, अल्प आतङ्को-रोगो यस्य स तथा, निरातङ्ग इत्यर्थः, स्थिर:-प्रकृतपटं पाटय- तोऽकम्पोऽग्रहस्तो-हस्ताग्रं यस्य स तथा, दृढं पाणिपादं यस्य पायौं पृष्ठ्यन्तरे च ऊरू च परिणते-परिनि- ठिततां गते यस्य स तथा, सर्वावयवैरुत्तमसंहनन इत्यर्थः, 'तलयमलजुयलपरिघणिभयाहू' तलौ-तालवृक्षो तयोर्यमलं-समश्रेणीकं यद् युगलं-द्वपं परिघश्च-अर्गला तन्निभौ-तत्सदृशौ दीर्घसरलपीनत्वादिना याह यस्य स तथा, आगन्तुकोपकरण सामर्थ्यमाह-'चर्मेप्टकाद्रुघणमुष्टिकसमाहतनिचितगात्रकायः' चर्मेप्टकया १० द्रुघणेन मुष्टिकेन च समाहतानि प्रतिदिनमभ्यासप्रवृत्तस्य निचितानि-नियिडीकृतानि गात्राणि-स्कन्धोरु- पृष्ठादीनि यत्र स तथाविधः कायो-देहो यस्य स तथा, चर्मेष्टकाद्यश्च लोकमतीता एच, 'औरस्ययलसमन्या- गत' आन्तरोत्साहवीर्ययुक्तः, व्यायामवत्तां दर्शयति-लवनप्लवनजवनव्यायामसमर्थः' जवनशब्दः शी- घवचन:, छेक:-प्रयोगज्ञः दक्षा-शीघकारी प्रासार्थ:-अधिकृते कर्मणि निष्ठां गता, प्राज्ञ इत्यन्पे, कुशल:-आ- १४ ·समयम. रूपणा सू. १३७ २० अनुयोग लोपितकारी मेधापी-सकृच्छतहटकर्मज्ञः निपुण-उपायारम्भकः निपुणशिल्पोपगतः-सूक्ष्मशिल्पसमन्वितः, मलपारीया गपंविधो पाल्पेनय फालेन साटिकां पाटयतीति पहुविशेषणोपादानं, स इत्थम्भूत एका महती पटसाटिका प्रमाणवार पहसाटिफा पा पटसादिकापा इयं लक्ष्णतरेति भेदेनोपादानं, गृहीत्या 'सपराहमिति सकृत् झटिति कृत्वे- यसी, हस्तमात्रमपसारयेत्-पाटयेदित्यर्थः, तत्रैवं स्थिते प्रेरका-शिष्या प्रज्ञापयतीति प्रज्ञापको-गुरुस्तमेचम- ॥१७७॥ यावीत, किम्?-येन कालेन तेन तुण्णागदारकेण तस्याः पटसाटिकायाः पसाटिकाया वा सकृद्धस्तमात्रमप- सारित-पाटितमसी समयो भवति?, प्रज्ञापक आह-नापमर्थः समर्थः-नैतदेवमित्युक्तं भवति, कस्मादिति प्रष्ट उपपतिमाह-पस्मात् सायेयानां तन्तूनां समुदयसमितिसमागमेनेति पूर्ववद्, एकार्था या सर्वेऽप्यमी समुदाययापफा, पटसाटिका निष्पचते, तत्र च 'उपरिल्लेत्ति उपरितने तन्तौ अच्छिन्ने-अविदारिते 'हेहि- लेति आधरत्यतन्तुर्न छिपते, अतोऽन्यस्मिन् काले उपरितनस्तन्तुः छियते अन्यस्मिन् काले आधस्त्या, तम्यावसो समपो न भवति, एवं यदन्तं प्रज्ञापकं प्रेरक एवमवादीत्-येन कालेन तेन तुनागदारकेण तस्याः- पदसाटिकाया उपरितनस्तन्तुशिनः स समय:, किं भवतीति शेषः, अब प्रज्ञापक आह-न भवतीति, क- मात?, यस्मात्माध्येयान 'पक्ष्मण लोफे प्रतीतस्वरूपाणां समुदायेत्यादि सर्व तथैव पायत्तमादसी समयो म भपनि, एवं यवन्तं प्रज्ञापामित्याद्युपरितनपक्ष्मसूत्रमपि तथैव व्याख्येयं, नवरमनन्तानां परमाणूनां पि. शिष्टैफपरिणामापत्तिः सघातः तेपामनन्तानां यः समुदयः-संयोगस्तेपां समुदयानां या अन्योऽन्यानुगति. २५ ॥१७७॥ २८ ·समयम. रूपणा सू. १३७ रसौ समितिः तासांसमागमेन-एकवस्तुनिवर्तनाय मीलनेन उपरितनपक्ष्मोत्पद्यते, समुदायवाचकत्वेनैकार्थी वा समुदयादयः, तस्मादसावुपरितनैकपक्ष्मच्छेदनकाल: समयो न भवति, कस्तर्हि समय इत्याह-एत्तोऽवि अण' मित्यादि, एतस्माद् उपरितैनकपक्षमच्छेदनकालात सूक्ष्मतर: समयः प्रज्ञतो हे! श्रमणायुष्मन्निति, अवाह- ननु यद्यनन्तः परमाणुसङ्घातः पक्ष्म निष्पद्यते ते च सङ्घाताः क्रमेण छिद्यन्ते, तथैकस्मिन्नपि पश्मणि विदा- र्यमाणे अनन्ताः समया लगेयुः, एतचागमेन सह विरुध्यते, तत्रासययाखप्युत्सर्पिण्यवसर्पिणीपु समया- सहयेयकस्यैव प्रतिपादनात्, यत उक्तम्-"असंखेजासु णं भंते ! उस्सप्पिणिअवसप्पिणीसु केवइया स- मपा पण्णता?, गोयमा!, असंखेजा, अणंतासु णं भंते! उस्सप्पिणिअवसप्पिणीसु केवइया समया पण्ण- ता?, गोयमा!, अणंता" तदेतत्कथम्, अनोच्यते, अस्त्येतत्, किन्तु पाटनप्रवृत्तपुरुषप्रयत्नस्याचिन्त्यशक्ति- त्वात् प्रतिसमयमनन्तानां सङ्घातानां छेदः संपद्यते, एवं च सत्येकस्मिन् समये यावन्तः सङ्घाताश्छिद्यन्ते तैरनन्तैरपि स्थूलतर एक एव सङ्घातो विवक्ष्यते, एवम्भूताः स्थूलतरसङ्घाता एकस्मिन्पश्मणि असहयेया एव भवन्ति, तेषां च क्रमेण छेदने असद्धयेयैः समयैः पक्ष्म छिद्यते, अतो न कश्चिद्विरोधः, इत्थं च विशे- पतः सूत्रे अनुक्तमप्यवश्यं प्रतिपत्तव्यम्, अन्यथा ग्रन्थान्तरैः सह विरोधप्रसङ्गात् सूत्राणां च सूचामात्र- १ असोयासु भदन्त ! उत्सपिण्यवसर्पिणीषु कियन्तः समया प्रज्ञप्ता: 4 गौतम ! असद्धयेयाः, अनन्तासु भदन्त ! उत्सर्पिण्यवसर्पिणीपु कियन्तः समया. प्रशमाः ! गौतम ! अनन्ताः, १० १२ ·अनुपोग मलपारीपा মালং आवलिका- दिनरूपणा सू. १३७ ॥ १७८॥ स्वादिति, ततोऽसयेपैरेय समयैर्यधोक्तपक्ष्मणो पिदार्यमाणत्वाच्छमस्थानुभवविषयस्य च समयमसाधकस्य विशिष्ट क्रियाविशेषस्प फस्पचिदर्शयितुमशक्यत्वाद् एत्तोऽपि णं सुहमतराए समए' इति सामान्येनैवो- फपानिति, पफरमानुपरितनपक्ष्मच्छेदनकालादसायाततमोऽशः समय इति स्थितं, युगपदनन्तसङ्घातविदा. रणहेतुपूक्तिमयाविशेषसिद्विच नगरादिपस्थितानवरतप्रवृत्तपुरुपादेः प्रयत्नविशेषात् प्रतिक्षणं पहनभ:- प्रदेशान पिलक्ष्यापिरेणैयेष्टदेशमाप्तिर्भावनीया, यदि पुनरसौ फ्रमेणैककं व्योमप्रदेशं लश्येत् तदा असहये- पोत्सर्पिणीअयसर्पिणीभिरेवेष्टदेशं मामुपाद् 'अंगुलसेढीमित्ते उस्सप्पिणीउ असंखेज्जा' इत्यादिवचनादिति भापः, न पातीन्द्रियेप्यर्थेषु एकान्तेन युक्तिनिष्ठुर्भाव्यं, सर्वज्ञवचनमामाण्याद्, उक्तं च-"आगमश्चोपप- त्तिया, सम्पूर्ण पिद्धि (दृष्टि) लक्षणम् । अतीन्द्रियाणामर्थानां, सद्भावप्रतिपत्तये ॥१॥ आगमश्चाप्तवचनमाप्तं दोपक्षपाद्विदुः। पीतरागोऽनृतं पापं, न घूयाद्वेत्वसम्भयात् ॥ २॥ उपपत्तिर्भवेद्युक्तिर्या सद्भावप्रसाधिका । साऽन्यपव्यतिरेकादिलक्षणा सूरिभिः कृता ॥ ३ ॥” इति, निदर्शितं चेहोभपमपीत्यलं विस्तरेण । असंखिजाणं समयाणं समुदयसमितिसमागमेणं सा एगा आवलिअत्ति जाओ आवलिओ ऊसासो, संखिजाओ आवलिआओ नीसासो, हट्ठस्स अणवग- प्रतिभाषनगी समाप्प. १ भम्मानश्रेणी उत्साध्यिोऽराहरे यार. २० बुचइ, संखे- ॥१७॥ २४ ·श्वासादि- निरूपणं गा.१०४-६ ५ लस्स,निरुवक्किट्ठस्स जंतुणो। एगे ऊसासनीसासे, एस पाणुत्ति वुच्चइ ॥१०४॥ सत्त पाणूणि से थोवे, सत्त थोवाणि से लवे । लवाणं सत्तहत्तरीए, एस मुहुत्ते विआहिए ॥ १०५ ॥ तिणि सहस्सा सत्त य सयाई तेहुत्तरिं च ऊसासा । एस मुहुत्तो भणिओ सव्वेहिं अणंतनाणीहिं ॥१०६ ॥एएणं मुहुत्तपमाणेणं तीसं मुहुत्ता अहोरत्तं, पण्णरस अहोरत्ता पक्खो, दो पक्खा मासो, दो मासा ऊऊ, तिणि उऊ अयणं, दो अयणाई संवच्छरे, पंच संवच्छराई जुगे, वीसं जुगाई वाससयं, दस वाससयाई वाससहस्सं, सयं वासस- हस्साणं वाससयसहस्सं, चोरासीई वाससयसहस्साइं से एगे पुव्वंगे, चउरासीइ पुव्वंगसयसहस्साइं से एगे पुव्वे, चउरासीइं पुत्वसयसहस्साइं से एगे तुडिअंगे, चउरासीई तुडिअंगसयसहस्साइं से एगे तुडिए, चउरासीइं तुडिअसयसहस्साई से एगे अडडंगे, चोरासीई अडडंगसयसहस्साई से एगे अडडे, एवं अववंगे अववे हुहुअंगे हुहुए उप्पलंगे उप्पले पउमंगे पउमे नलिणंगे नलिणे अच्छनिऊरंगे अच्छ.

·अनुयोग
मलपारीया
মধাণা
श्वासादि-
निरूपणं
गा.१०४-६
सू. १३७
।। १७९॥
निउरे अउअंगे अउए पउअंगे पउए णउअंगे णउए चूलिअंगे चूलिया सीसपहेलि-
यंगे चउरासीइं सीसपहेलियंगसयसहस्साई सा एगा सीसपहेलिआ । एयावया चेव
गणिए, एयावया चेव गणिअस्स विसए, एत्तोऽवरं ओवमिए पवत्तइ (सू० १३७)
शेपं गतार्थ, पावत् 'हवस्स' गाहा, हृष्टस्य-तुष्टस्य अनवकल्पस्य-जरसा अपीडितस्य निरुपक्लिष्टस्य-व्या-
धिना माफ साम्मतं चानभिभूतस्य जन्तोः-मनुष्यादेरेक उच्चासयुक्तो नि:श्वासः एप प्राण उच्यते, शोक-
जरादिभिरखस्यस्य जन्तोरुच्चासनिःश्वासः त्वरिताविखरूपतया खभावस्थो न भवत्यतो हृष्टादिविशेषणो-
पादानं । 'सत्त पाणूणी'त्यादि श्लोकः, सप्त प्राणा-यथोक्तस्वरूपाः स एकः स्तोकः सप्त स्तोकाः स एको लवः
लयानां सप्तसप्तत्या यो निष्पद्यते एप मुहतों व्याख्यातः साम्प्रतं सप्तसप्ततिलवमानतया सामान्येन निरूपितं
मुहर्तमेवोच्शससहयया विशेपतो निरूपयितुमाह-'तिणि सहस्सा' गाहा, अस्या भावार्थ:-सप्तभिरु-
च्छासैरेकः स्तोको निर्दिष्टः, एवंभूताश्च स्तोका एकस्मिल्लवे सप्त प्रोक्ताः, ततः सप्त सप्तभिरेव गुणिता इत्ये.
कस्मिलवे एकोनपञ्चाशदुच्छ्वासाः सिद्धाः, एकस्मिंश्च मुहूर्ते लवाः सप्तसप्ततिनिीताः, अत एकोनपश्चाश-
सप्तसप्तत्या गुण्यते ततो यथोक्तमुच्छवासनिःश्वासमानं भवति, उच्छ्रासशब्दस्योपलक्षणत्वात्, अहोरात्रा-
दपा शीर्षमहेलिकापर्यन्तास्तु कालप्रमाणविशेषाः प्राकालानुपूामेव निर्णीतार्थाः, 'एयावया चेक गणिए'
२०
॥१७९॥

·पश्योपमा- दिनिरूपणं गा. १०७ सू. १३८ इत्यादि, एतावत्-शीर्षप्रहलिकापर्यन्तमेव तावद्गणितं, एतावतामेव शीर्षप्रहेलिकापर्यन्तानां चतुर्णवल्यधिकश- सलक्षणानामेवास्थानानां दर्शनादेतावदेव गणितं भवति न परत इति भावः, एतावानेव च-शीर्षप्रहेलिका- ममितराशिपर्यन्तो गणितस्य विषयो, गणितस्य प्रमेयमित्यर्थः, अतः परं सर्वमीपमिकम् ॥१३७॥ तदेव निरू- पयितुमाह- से किं तं ओवमिए?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-पलिओवमेय सागरोवमेय,से किं तंप- लिओवंमे?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-उद्धारपलिओवमे अद्धापलिओवमे खेत्तपलिओ- वमे अ, से किं तं उद्धारपलिओवमे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुहुमे अ वावहारिए अ, तत्थ णं जे से सुहुमे से ठप्पे, तत्थ णं जे से ववहारिए से जहानामए पल्ले सिआ जोयणं आयामविक्खंभेणं जोअणं उद्धं उच्चत्तेणं तं तिगुणं सविसेसं परिक्खे- वेणं, से णं पल्ले एगाहिअबेआहिअतेआहिअ जाव उक्कोसेणं सत्तरत्तरूढाणं संसटे सं- निचिते भरिए वालग्गकोडीणं, ते णं वालग्गा नो अग्गी डहेजा नो वाऊ हरेजा नो कुहेजा नो पलिविद्धंसिज्जा णो पूइत्ताए हव्वमागच्छेज्जा, तओ णं समए २ एगमेगं १० १२ ·अनुयोग मलपारीया प्रमाणारं पल्योपमा दिनिरूपण गा. १०७ सू. १३८ ॥१८॥ वालग्गं अवहाय जावइएणं कालेणं से पल्ले खीणे नीरए निल्लेवे णिट्टिए भवइ से तं ववहारिए उद्धारपलिओवमे । एएसि पल्लाणं कोडाकोडी हवेज दसगुणिया । तं ववहा- रिअस्स उद्धारसागरोवमस्स एगस्स भवे परिमाणं ॥१०७॥ एएहिं वावहारिअउद्धारपलि- ओवमसागरोवमेहिं किं पओअण?, एएहिं वावहारिअउद्धारपलिओवमसागरोवमेहिं णत्थि किंचिप्पओअणं, केवलंपण्णवणा पण्णविजइसे तं वावहारिए उद्धारपलिओवमे। से किं तं सुहुमे उद्धारपलिओवमे?, २ से जहानामए पल्ले सिआ जोअणं आयामवि- खंभेणं जोअणं उबेहेणं तं तिगुणं सविसेसं परिक्खेवेणं, से णं पल्ले एगाहिअवेआ- हिअतेआहिअ उक्कोसेणं सत्तरत्तपरूढाणं संसट्टे संनिचिते भरिए वालग्गकोडीणं, तत्थ णं एगमेगे वालग्गे असंखिजाइखंडाई कज्जइ, ते णं वालग्गा दिट्ठीओगाहणाओ असंखेज्जइभागमेत्ता सुहुमस्स पणगजीवस्स सरीरोगाहणाउ असंखेजगुणा, ते गं वालग्गा णो अग्गी डहेजा णो वाऊ हरेजा णो कुहेजा णो पलिविद्धंसिज्जा णो प्रह- २० ॥ १८०॥ ।

·उद्धारप- ल्योपमम् ताए हवमागच्छेजा, तओणं समए २ एगमेगं वालग्गं अवहाय जावइएण कालेणं से पाल्छे खीणे नीरए निल्लेवे णिट्ठिए भवइ, से तं सुहुमे उद्धारपलिओवमे । एएर्सि पाल्लाणं कोडाकोडी हवेज दसयुणिआ । तं सुहुमस्स उद्धारसागरोवमस्स एगस्स भवे परिमाणं॥१०८॥एएहिं सुहुमउद्धारपलिओवमसागरोवमेहि किं पओअणं ?, एएहिं सुहुम- उद्धारपलिओवमसागरोवमेहिं दीवसमुदाणं उद्धारो घेप्पइ । केवइआ णं भंते ! दीव- समुद्दा उद्धारेणं पं० ?, गो० ! जावइआणं अहाइजाणं उद्धारसा० उद्धारसमया एव- इया णं दीवसमुद्दा उद्घारेणं पण्णत्ता, से तं सुहुमे उद्धारपलिओवमे । से तं उद्धा० । उपमया नित्तमीपमिकम्, उपमानमन्तरेण यत्कालममाणमनतिशयिना ग्रहीतुं न शक्यते तदोपमिक- मिति भाषा, तब द्विधा-पल्योपमं सागरोपमं च, तत्र धान्यपल्यवत् पल्यो वक्ष्यमाणखरूपः तेनोपमा यस्मिन तत्पल्पोपम, तथा महत्त्वसाम्यात् सागरेणोपमा यत्र तत्सागरोपमं, तन पल्योपमं विधा, तद्यथा-'उद्धा- रपलिओनमे' इत्यादि, तत्र वक्ष्यमाणस्वरूपवालाग्राणां तत्तण्डानां वा तद्वारेण द्वीपसमुद्राणां वा प्रतिस- मपमुदरणम्-अपोद्धरणमपहरणमुद्धारः तद्विपयं तत्प्रधानं वा पल्योपममुद्धारपल्योपमं, तथा अद्धेति-कालः, १० १२

·उद्धारप-
ल्यापमम्
स चेह प्रस्तावाद्वक्ष्यमाणवालाग्राणां तत्खण्डानां वा प्रत्येक वर्षशतलक्षण उद्धारकालो गृह्यते, अथवा यो
अनुयोग
मलपारीया नारफाचायुकालः प्रकृतपल्योपममेयत्वेन वक्ष्यते स एवोपादीयते, ततस्तत्प्रधान पल्योपममद्धापल्योपमं,
प्रमाणद्वार तथा क्षेत्रम्-आकाशं तदुद्धारप्रधान पल्योपमं क्षेत्रपल्योपमम् । तत्राद्यं निरूपयितुमाह-'से किं तं उद्धा-
रपलिभोयम' इत्यादि, उद्धारपल्योपमं द्विविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-वालाग्राणां सूक्ष्मखण्डकरणात् सूक्ष्मं च तेषा-
॥१८॥
मेय सांव्यवहारिकप्रत्यक्षव्यवहारिभिर्गृह्यमाणानामखण्डानां यथावस्थितानां ग्रहणात प्ररूपणामात्रव्यव•
हारोपयोगित्वाद्यावहारिकं चेति, तत्र यत् सूक्ष्म तत् स्थाप्यं-तिष्ठतु तावद्, व्यावहारिकप्ररूपणापूर्वकत्वा-
देतत्मरूपणायाः, पश्चात् मरूपयिष्यते इति भावः । तत्र यत्तद्व्यावहारिकमुद्धारपत्योपमं तदिदमिति शेपः,
तदेव विवक्षुराह-'से जहानामए' इत्यादि, तद्यथानाम धान्यपल्य इव पल्यः स्यात्, स च वृत्तत्वादाया:
मविष्कम्भाभ्यां-दैर्घ्य विस्तराभ्यां प्रत्येकमुत्सेधाजुलझमनिष्पन्नं योजनं ऊर्ध्वमुचत्वेनापि तद्योजनं त्रिगुणं
सविशेपं 'परिक्ग्येयेणं' भ्रमितिमङ्गीकृत्येति, सर्वस्यापि वृत्तपरिधेः किञ्चिन्यूनपड्भागाधिकत्रिगुणत्वादस्यापि
पल्यस्य किश्चिन्यूनपड्भागाधिकानि त्रीणि योजनानि परिधिर्भवतीत्यर्थः, स पल्यः 'एगाहियपेयायिते-
आहिय'त्ति पष्ठीयहुवचनलोपादेकाहिकठ्याहिकभ्याहिकाणामुत्कर्पतः सप्तरात्रभरूढानां भृतो वालाग्रकोटी-
नामिति सम्यन्धः, तत्र मुण्डिते शिरस्येकेनाहायावत्प्रमाणा चालानकोट्य उत्तिष्ठन्ति ता एकाहिक्यः, द्वाभ्यां
१ अर्यारोहमाया यामाचारमनेपदमिति राम्भापना.
२०
॥१८॥

·उद्धारप- ल्योपमम् तु या पत्तिष्ठन्ति ता व्याहिक्यः निभिस्तु व्याहिक्या, कथंभूत इत्याह-संमृष्ट' आकर्ण पूरितः 'सन्नि- चिता' प्रचयविशेषानिबिडीकृतः, किं बहुना?, एवंभूतोऽसौ भृतो येन तानि वालाग्राणि नाग्निदहेत् न वायुरपहरेत् , अतीव निचितत्वादग्निपवनायपि न तत्र क्रमेते इत्यर्थः, 'नो कुहेजत्तिनो कुथ्येयुः प्रचयवि- शेपावेप शुपिराभावात् वायोरसम्भवाच नासारतां गच्छेयुः, अत एव च 'नो परिविद्धंसेज'त्ति कतिपय- परिशाटनमप्यद्गीकृत्य न परिविध्वंसेरन्नित्यर्थः, अत एव च 'नो पूइत्ताए हबमागच्छेजत्ति न पूतित्वेन फदाचिदप्यागच्छेयुः-न कदाचिहुर्गन्धितां प्राप्नुयुरित्यर्थः, 'तओणति तेभ्यो वालाग्रेभ्यः समये समये एकैकं वालाग्रमपहृत्य कालो मीयते इति शेषः, ततश 'जावइएण' मित्यादि, यावता कालेन स पल्यः क्षीणो' वालाग्रकणात् क्षयमुपागतः आकृष्टधान्यकोठागारवत् , तथा 'नीरए'त्ति निर्गतरजाकल्पसूक्ष्मवालाग्री- ऽपकृष्टधान्यरजाकोठागारवत्, तथा 'निल्लेवित्ति अत्यन्तसंश्लेपात् तन्मयतागतवालाग्रलेपापहारान्निर्लेपः अपनीतभित्त्यादिगतधान्यलेपकोष्ठागारवद्, एभित्रिभिः प्रकारैर्निष्ठितो-विशुद्ध इत्यर्थः, एकाधिका वा एते शब्दाः अत्यन्तविशुद्धिप्रतिपादनपरा, वाचनान्तरदृश्यमानं च अन्यदपि पदमुक्तानुसारेण व्याख्येयम् , एता- पत्कालखरूपं पादरमुद्धारपल्योपमं भवति, एतच' पल्यान्तर्गतवालाग्राणां सहयेयत्वात् सहयेयैः समयैस्त- दपहारसम्भवात् सहयसमयमानं द्रष्टव्यम् । ‘से तमित्यादि निगमनम् । व्यावहारिकं पल्योपमं निरूप्याथ सागरोपममाह-एएर्सि पल्लाण' गाहा, 'एतेपाम्' अनन्तरोक्तपल्योपमानां दशभिः कोटाकोटिभिरेकं व्या- १० १४ ·उद्धारप- ल्योपमम् :२॥ २० वहारिक सागरोपमं भवतीति तात्पर्य, शिष्यः पृच्छति-एतैर्व्यावहारिकपल्योपमसागरोपमैः कि प्रयोजन ?- कोऽर्थः साध्यते?, तत्रोत्तरं-नास्ति किञ्चित्प्रयोजन, निरर्थकस्तर्हि तदुपन्यास इत्याशङ्कयाह-केवलं प्रज्ञापना प्रज्ञाप्यते-प्ररूपणामानं क्रियत इत्यर्थः, ननु निरर्थकस्य प्ररूपणयाऽपि किं कर्तव्यम् ?, अतो यत्किञ्चिदेतत् , नैवम् , अभिप्रायापरिज्ञानादू, एवं हि मन्यते-यादरे प्ररूपिते सूक्ष्मं सुखावसेयं स्याद् अतो वादरप्ररूपणा सू- मोपयोगित्वान्नैकान्ततो नैरर्थक्यमनुभवति,तर्हि नास्ति किश्चित्प्रयोजनमित्युक्तमसत्यं प्रामोतीति चेत्, नैवम् , एतावतः प्रयोजनस्याल्पत्वेनाविवक्षितत्वाद् , एवं बादराद्वापल्योपमादावपि वाच्यम् । 'से किं तं सुहुमें इत्यादि, गतार्थमेव, 'जाव तत्थ णं एगमेगे वालग्गे असंखेजाइ'मित्यादि पूर्व वालाग्राणि सहजान्येव गृही. तानि, अत्र त्वेकैकमसहयेयखण्डीकृतं गृह्यत इति भावः, एवं सत्येकैकखण्डस्य यन्मानं भवति तन्निरूप- यितुमाह-'ते णं वालग्गा दिट्ठीओगारणाओं' इत्यादि, 'तानि' खण्डीकृतवालाग्राणि प्रत्येकं दृष्ट्यवगाह- नातः किम् ?-असहयेयभागमात्राणि, दृष्टिा-चक्षुद्वारोत्पन्नदर्शनरूपा साऽवगाहते-परिच्छेदद्वारेण प्रवर्तते यत्र वस्तुनि तदेव वस्तु दृष्ट्यवगाहना प्रोच्यते, ततोऽसयेयभागवनि प्रत्येकं वालाग्रखण्डानि मन्त- व्यानि, इदमुक्तं भवति-पत् पुद्गलद्रव्यं विशुद्धचक्षुदर्शनी छद्मस्थः पश्यति तदसहयेयभागमात्राण्येकैक- शस्तानि भवन्ति, द्रव्यतो निरूप्याथ क्षेत्रतस्तन्मानमाह-सुहुमस्से'त्यादि, अयमत्र भावार्थ:-सूक्ष्मप- नकजीवशरीरं यावति क्षेत्रेऽवगाहते ततोऽसङ्ख्येयगुणानि प्रत्येकं तानि भवन्ति, बादरपृथिवीकायिकपर्या- २५ ॥१८२॥ २८ ·अद्धापल्यो- पमम् सशरीरतुल्यानीति वृद्धवादः, एपा च वालाग्रखण्डानामसङ्ख्येयत्वात् प्रतिसमयमुद्धारे किल सहया वर्पकोटयोऽतिकामन्ति, अतः सहयेयवर्षकोटिमानमिदमवसेयं, शेपं तूतार्थप्रायं यावत् 'जावड्या अड्डा- इज्जाणं उद्धारसागरोवमाण'मित्यादि, यावन्तोऽर्द्धतृतीयसागरोपमेपु 'उद्धारसमया' वालाग्रोद्धारोपलक्षिताः समया उद्धारसमयाः एतावन्तो द्विगुणद्विगुणविष्कम्भा द्वीपसमुद्रा यथोक्तेनोद्धारेण प्रज्ञप्साः, असहयेया इत्यर्थः । उक्तमुद्धारपल्पोपमम् , अथाद्धापल्योपमं निरूपयितुमाह- से किं तं अद्धा०?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुहुमे अ वावहारिए अ, तत्थ णं जे से सुहुमे से ठप्पे, तत्थ णं जे से वाव० से जहा० पल्ले० जोअणं आया० जोअणं उ० तं तिगुणं सवि० परि०, सेणं पल्ले एगाहिअवेआहिअतेआहिअजाव भरिए वालग्गकोडीणं, ते णं वालग्गा णो अग्गी डहेजा जाव णो पलिविद्धंसिजा नो पूइत्ताए हवमागच्छेज्जा, तओ णं वाससए २ एगमेगं वालग्गं अवहाय जावइएणं कालेणं से पल्ले खीणे नी- रए निल्लेवे निट्ठिए भवइ, से तं वावहारिए अद्धापलिओक्मे । एएसिं पल्लाणं कोडा- कोडी भविज दसगणिया।तं ववहारिअस्स अद्धासा०एगस्स भवे परिमाणं॥१०९॥ एएहिं १० १२ ·अद्धापल्यो- पमम् गि० रीया नद्वार २३॥ ववहारिएहिं अद्धा०प० सागरो० किं प०?, एएहिं व० अद्धाप० साग० नत्थि किंचिप्प- ओअणं, केवलं पण्णव०, से तं ववहारिए अद्धाप० । से किं तं सुहुमे अद्धाप०?, २ पल्ले सिआ जोअणं आया० जोअणं उ8० तं तिगुणं सविसे० परि०, से णं पल्ले एगाहिअ- चेआ० तेआ० जाव भरिए वालग्गकोडीणं, तत्थ णं एगमेगे वालग्गे असंखेजाइं खं- डाई कज्जइ, ते णं वालग्गा दिट्ठीओगाहणाओ असंखेजइभागमेत्ता सुहुमस्स पण- ग० सरीरोगाहणाओ असंखेजगुणा, ते णं वालग्गा णो अग्गी० जाव नो पलिविद्धं- सिज्जा नो पूइत्ताए हबमा०, तओ णं वाससए २ एगमेगं वालग्गं अवहाय जावइएणं कालेणं से प० खी० नी० निल्लेवे णिट्ठिए भवइ, से तं सुहुमे अद्धा० । एएसिं पल्लाणं कोडाकोडि भवेज दसगुणिया । तं सुहुमस्स अद्धासा० एगस्स भवे परिमाणं ॥११०॥ एएहिं सुहुमेहिं अद्धाप० सागरोवमेहिं किं पओअणं?, एएहि सुहुमहिं अद्धाप० साग० नेरइअतिरिक्खजोणिअमणुस्सदेवाणं आउअं मविजइ (सू० १३८) २० ॥१८३॥ २३ ·नारकादी नां स्थिति , इदमप्युद्धारपल्योपमवत्सर्व भावनीयं, नवरमुद्धारकालस्येह वर्पशतमानत्वाव्यावहारिकपल्योपमे सहयेया वर्पकोव्योऽवसेयाः, सूक्ष्मपल्योपमे त्वसझोया इति ॥ १३८॥ णेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पं?, गो० ! जहन्नेणं दस वाससहस्सांइ उको- सेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं, रयणप्पहापुढविणेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पं०?, गो० ! जहन्नेणं दस वा० उक्कोसेणं एगं सागरोवमं, अपजत्तगरयणप्पहापुढविणेरइ- याणं भंते ! केवइयं० पं ?, गो० ! जहन्नेणवि अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहु, पजत्तगरयणप्प० नेरइयाणं भंते ! केवइ० पं?, गो० ! जहन्नेणं दसवा० अंतोमुहुत्तू- णाई उक्कोसेणं एर्ग सागरोवमं अंतोमुहुत्तोणं, सक्करप्पहापुढविनेरइआणं भंते ! केवइ० पं०?, गो० ! जहन्नेणं एग सागरोवम उकोसेणं तिषिण सागरोवमाई, एवं सेसपुढवीसु पुच्छा भाणियबा, वालुअप्पहापुढविनेरइयाणं जह० तिपिण सागरोव- माई उक्को० सत्त सागरोवमाई, पंकप्पहापु० जह० सत्त० उक्को० दस सा०, धूमप्पहा- V4 ·4 नुयोग लपारीया माणद्वारं नारकादी- नां स्थिति १८४॥ पु० जह० दस सा० उक्को० सत्तरस सागरोवमाइं, तमप्पहापु० जह० सत्तरस उको- सेणं वावीस०, तमतमापुढविनेरइयाणं भंते ! के० ?, गो० ! जह० वावीसं सा० उक्को- सेणं तेत्तीसं सागरोवमाई। यदि नारकादीनामायूंष्येतैर्मीयन्ते तर्हि नारफाणां भदन्त ! कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञसा?, स्थीयते नारका- दिभषेप्यनयेति स्थिति:-आयुःकर्मानुभवपरिणतिः, इह यद्यपि कर्मपुद्गलानां पन्धकालादारभ्य निर्जरणकालं यावत्सामान्पेनापस्थितिःकर्मशास्त्रेपु स्थितिः प्रतीता (ग्रन्थाग्रं ४०००)तथाऽप्यायुःकर्मपुद्गलानुभवनमेव जीवितं रूवं, शास्त्रकारस्यापि च दशवर्पसहस्रादिकां स्थिति प्रतिपादयतस्तदेवाभिधातुमभिप्रेतम् , अन्यथा बढेना- युपा प्रारभये यावन्तं कालमवतिष्ठते जन्तुस्तेन समधिकैव दशवर्षसहस्रादिका स्थितिरुक्ता स्यात्, न चैवं, तस्मानारकादिभवमासानां प्रथमसमयादारभ्यायुपोऽनुभवकाल एचावस्थितिः, सा च नारकाणामौधिकपदे जघन्यतो दश वर्षसहस्राणि, उत्कृष्टतस्तु त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि, रत्नप्रभायां जघन्या तथैव उत्कृष्टा तु सागरोपमम् , अपर्याप्तपदे जघन्यत उत्कृष्टतवान्तर्मुहूर्तमेव, ततः परमवश्यमेषां पर्याप्तत्वसम्भवाद्, पर्याप्तपदे चापर्याप्तकालेन हीना औधिक्येय स्थितिर्द्रष्टव्या, एवमन्याखपि पृथिवीपु वाच्यं, नवरमुत्कृष्टा स्थितिः सवोसु २० ॥१८४॥ २३ ·नारकादी- नां स्थिति इत्थमवसेया-"सागरमेगं तिय सत्त दस यं सत्तरस तह य यावीसा। तेत्तीसं जाव ठिई सत्तसुवि कमेण पुढ- वीसु ॥१॥" त्ति, जघन्या तु-जा पढमाए जेठा सा बीयाए कणिहिया भणिया' इत्यादिक्रमाद्भावनीया, अपर्याप्तकालस्तु सर्वत्रान्तर्मुहूर्तमेव, अपर्यासकाले चौधिकस्थितेर्विशोधिते सर्वत्र शेषा पर्याप्तस्थितिः, अप- र्याप्ताश्च नारका देवा असयेयवर्पायुष्कतिर्यकानुष्याश्च करणत एव द्रष्टव्याः, लन्धितस्तु पर्यासा एव, शेपास्तु लब्ध्या पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च सम्भवन्ति । तदेवं पूर्वाभिहितं चतुर्विंशतिदण्डकमनुसृत्य नारकाणा- मायुःस्थितिनिरूपिता, अथासुरकुमाराणां निरूपयितुमाह- असुरकुमाराणं भंते ! केवइअं कालं ठिई पं०?, गो० ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्को० सातिरेगं सागरोवमं, असुरकुमारदेवीणं भंते ! केवइ० पं०?, गो०! जहन्नेणं दस० वा० उक्को० अद्धपंचमाई पलिओवमाई, नागकुमाराणं भंते ! केव० ५०१, गो० ! जह० दस वास० उक्कोसेणं देसूणाई दुषिण पलिओवमाई, नागकुमारीणं भंते ! १ सागरोपममेक त्रीणि सप्त दश च सप्तदश तथैव द्वाविंशति । प्रयस्त्रिंशत् यावत् स्थिति सप्तखपि क्रमेण पृथ्वीपु ॥१॥ २ या प्रथमायां ज्येष्ठा सा द्वितीयायां कनिष्ठा भणिता ·* अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं नारकादी- नां स्थिति ॥१८५॥ केव० ५०?, गो० ! ज० दस० वास० उक्को० देसूणं पलिओवमं, एवं जहा णाग० दे- वाणं देवीण य तहा जाव थणियकुमाराणं देवाणं देवीण य भाणियत्वं । पुढवीकाइ- याणं भंते ! के०?, गो० ! जह० अंतोमु० उक्को० बावीसं वाससहस्साई, सुहु- मपुढवीकाइयाणं ओहियाणं अपज्जत्तयाणं पज्जत्तयाण य तिपिणवि पुच्छा, गो०! जह० अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणवि अंतोमुहुत्तं, वादरपुढविकाइयाणं पुच्छा, गो० ! जह० अंतोमुहत्तं उक्कोसेणं वावीसं वाससहस्साई, अपज्जत्तगवादरपु० पुच्छा, गो० ! जह- पणेणवि अं० उक्कोसेणवि अं०, पज्जत्तगवादरपु० पुच्छा, गो० ! जह० अंतोमुहुत्तं उक्को० वावीसं वा० अंतोमुहुत्तूणाई, एवं सेसकाइयाणपि पुच्छावयणं भाणियवं, आउकाइयाणं जह० अंतो० उकोसे० सत्त वा०, सुहुमआउकाइ० ओहिआणं अपज्ज- त्तगाणं पजत्तगाणं तिण्हवि जहण्णेणवि अंतो० उक्कोसेणवि अं०, बादरआउका० जहा ओहिआणं, अपज्जत्तगवादरआ० जहन्नेणवि अंतो० उकोसेणवि अं०, पजत्तग- ॥१८५॥ २० ·नारकादी नां स्थितिः वादरआ० जह० अंतोमुहुत्तं उको० सत्त वाससह अंतोमुत्तूणाई । तेउकाइआणं जह अं० उक्को० तिपिण राइंदिआई, सुहुमते० ओहिआणं अपजत्तगाणं पजत्तगाणं तिण्हवि जहण्णेणवि अंतो० उक्कोसेणवि अं०, वादरतेउकाइयाणं ज० अन्तो० उक्कोसेणं तिण्ण राइ०, अपजत्तवा० ते० जहन्नेणवि अन्तो उक्को० अन्तो०, पजत्तग- वाद० जह० अंतोमु० उको० तिण्णि रा० अंतोमु० । वाउका० जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उको० तिणि वाससहस्साई, सुहुमवाउ० ओहिआणं अपज्जत्तगाणं पजत्त- गाण य तिण्हवि जहपणेऽवि अंतो० उकोसे० अं०, वादरवा० ज० अन्तो० उको तिपिण वा० सह०, अपजत्तगवादरवाउकाइ० जह० अं० उकोसेणवि अं०, पजत्तग- वादरवाउ० जह० अंतोमुहुत्तं उक्कोतिणि वा० अंतोमु०। वणस्सइकाइआणं जहन्नेणं अं० उक्को० दस वाससहस्साइं, सुहुमवणस्सइका० ओहिआणं अपज्जत्तगाणं पजत्त- गाण य तिण्हवि जहण्णेणवि अंतोमु० उकोसे० अं०, बादरवणस्सइकाइआणं जह० ·अनुयोग मतधारीया प्रमाणद्वार नारकादी- नां स्थितिः ॥१८६॥ १५ अंतो० उको दस वा०, अपजत्तगवा० जह० अं० उक्कोसे० अंतो०, पजत्तंगवादरवण जहन्नणं अं० उकोसेणं दस वास० सह० अंतोमुहुत्तूणाई। वेइंदिआणं भंते! केव० पं०?, गो० ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उको० वारस संवच्छराणि, अपज्जत्तगवेइंदिआणं पुच्छा, गो० ! जहन्नेणवि अंतोमुहत्तं उक्कोसेणवि अं०, पज्जत्तगवेइं० जह० अं० उको० वार- स सं० अंतोमुहुत्तूणाई । तेइंदिआणं पुच्छा, गो० ! जह० अं० उक्को० एगुणपण्णासं राइंदिआणं, अपज्जत्तगतेइंदिआणं पुच्छा, गो० ! जहण्णेणवि अंतो० उक्कोसे० अं, पज्जत्तगतेइं० पुच्छा, गो० ! जह• अंतोमुहुत्तं उक्को० एगुणपण्णासं राइंदिआई अंतो. मुहत्तूणाई । चउरिदिआणं भंते ! केवइ० पं० ?, गो० ! जह० अंतो० उक्को० छम्मासा, अपजत्तगचउरिदिआणं पुच्छा, गो० जहन्नेणवि अंतो० उकोसेणवि अंतो०, पजत्त- गचउरिदिआणं पुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अं० उक्को० छम्मासा अंतो० । पंचिंदियति- रिक्खजोणिआणं भंते ! केवइ० पं०?, गो० ! जह० अंतोमुहुर्त उक्को० तिपिण पलि- २० ॥१८६॥ २२ ·नारकादी- नां स्थितिः ५ ओवमाई, जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिआणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पं०?, गो० ! जहन्नेणं अंतोमुहत्तं उकोसेणं पुचकोडी, संमुच्छिमजलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! ज- हन्नेणं अंतो० उक्को० पुवकोडी, अपज्जत्तयसंमुच्छिमजलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जहलेणवि अंतो० उक्कोसेणवि अंतो०, पजत्तयसंमुच्छिमजलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० अंतो० उको० पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा, गन्भवतियजलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी, अपजत्तगगन्भवतियजलयरपंचिं- दियपुच्छा, गो० ! जहन्नेणवि अंतो० उक्कोसेणवि अंतो०, पजत्तगगम्भवकंतियजलय- रपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जहन्नेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा, चउ- प्पयथलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० अंतो० उको० तिणि पलिओवमाई, संमु- च्छिमचउप्पयथलयरपंचिंदिय जाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० चउरासीई वाससह- . स्साई, अपजत्तयसंमुच्छिमचउप्पयथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जहन्नेणवि अंतो० १० ·अनुयोग मलपारीया प्रमाणद्वारं नारकादी- नां स्थितिः ॥१८७॥ उकोसेणवि अंतो०, पजत्तयसंमुच्छिमचउप्पयथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जह० अंतो० उको० चउरासीई वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, गम्भवकंतियचउप्पयथलयरपंचिं- दिय जाव गो० ! जह० अंतो० उको० तिपिण पलिओवमाइं, अपज्जत्तगगम्भवति- यचउप्पयथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जहपणेणवि अंतो० उक्कोसेणवि अंतो०, पज- तगगम्भवकंतियचउप्पयथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० तिपिण प- लिओवमाइं अंतोमुहुत्तूणाई, उरपरिसप्पथलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० अंतो० उको० पुवकोडी, संमुच्छिमउरपरिसप्पथलयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० अंतो० उको० तेवन्नं वाससहस्साइं, अपज्जत्तयसमुच्छिमउरपरिसप्पथलयरपंचिंदिय जाव गो० ! जहणणेणवि अं०. उकोसेणवि अंतो० पजत्तयसंमुच्छिमउरपरिसप्पथलयरपं- चिंदियजाव गो० ! जह० अंतो० उको० तेवण्णं वाससहस्साई अंतोमुहुतूणाई, ग- व्भवतियउरपरिसप्पथलयरपंचिंदियजाव गो० जह० अंतो० उको० पुवकोडी, अपज्ज- ! २० ॥१८७॥ २२ ·नारकादी. नां स्थितिः त्तगगब्भवतियउरपरिसप्पथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जहन्नेणवि अंतो० उकोसेणवि अंतो०, पज्जत्तयगन्भवतियउरपरिसप्पथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा, भुअपरिसप्पथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जह- पणेण अंतो० उक्कोसेणं पुवकोडी, संमुच्छिमभुयपरिसप्पथल० गो० ! जह० अं० उको० बायालीसं वाससहस्साइं, अपज्जत्तयसंमुच्छिमभुअपरिसप्पथलयरपंचिंदिय जाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० अंतो०, पजत्तगसंमुच्छिमभुअपरिसप्पथलयरपंचिं- दिय जाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० वायालीसं वाससहस्साई अंतो०, गव्भवति- यभुअपरिसप्पथलयरपंचिंदिय जाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० पुवकोडी, अपज्जत्त- यगन्भवतियभुअपरिसप्पथलयरपंचिंदियजाव गो० ! जहन्नेणवि अंतो० उक्कोसेणवि अंतो०, पजत्तयगम्भवकंतियभुअपरिसप्पथलयरपंचिंदिय जाव गो० ! जह० अंतो० उको० पुवकोडी अंतोमुहुत्तूणा, खहयरपंचिंदिय जाव गो० ! जह० अंतो० उक्को० ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणहार नारकादी- नां स्थितिः ॥१८८॥ पलिओचमस्स असंखेजइभागो, समुच्छिमखहयरपंचिंदिय जाव गो० ! जह० अंतो. उको० धावत्तरिं वाससहस्साइं, अपजत्तगसमुच्छिमखहयरपंचिंदियपुच्छा, गो० ! जह० ० अंतो० उको० अंतो०, पजत्तगसंमुच्छिमखहयरपंचिंदियजाव गो० ! जहन्नेणं अंतो० उक्को० यावत्तरि वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई, गन्भवतियखहयर० जाव गो० ! जह• अंतो० उको० पलिओवमस्स असंखेजइभागो, अपज्जत्तगगब्भवति- यखहयर० जावगो०! जहाणेणवि अंतो० उक्को० अंतो०, पज्जत्तगखहय० पंचिंदियति- रिक्सजोणिआणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पण्णत्ता, गो० ! जह० अंतो० उको० प- लिओवमस्स असंखिमइभागो अंतोमुहुत्तूणो । एत्थ एएसि णं संगहणिगाहाओ भवंति, तंजहा-समुच्छिमपुत्व कोडी चउरासीइं भवे सहस्साइं । तेवण्णा वा- याला वावत्तरिमेन पक्खीणं ॥१११॥ गन्भमि पुवकोडी तिषिण य पलिओवमाइं पर- माऊ । उरगभुअपुवकोडी पलिओवमासंखभागो अ॥११२॥ मणुस्साणं भंते ! केव- ॥१८८ २२ ·नारकादी. नां स्थितिः इयं० पण्णत्ता, गो० ! जह० अंतो० उको० तिणि पलिओवमाइं, संमुच्छिममणु- स्साणं जाव गो० ! जहण्णेणवि अंतो० उकोसे० अंतो०, गन्भवतियमणुस्साणं जाव गो० ! जह० अंतो० उको तिषिण पलिओवमाई, अपजत्तगगम्भ० मणुस्साणं भंते ! केवइ० पपणत्ता ?, गो० ! जह० अंतो० उक्को० अंतो०, पजत्तगगभ० मणु- स्साणं भंते ! केवइ०, गो० ! जह० अंतो० उक्को० तिपिण पलि० अंतोमुहुत्तूणाई। वाणमंतराणं देवाणं केवइ० पण्णत्ता ?, गो० ! जह० दस वाससहस्साई उको० पलि- ओवर्म, वाणमंतरीणं देवीणं भंते ! केव० पपणत्ता ?, गो० ! जह० दस वाससहस्साई उको० अद्धपलिओक्मं । जोइसियाणं भंते ! देवाणं केवइ० ?, गो० ! जह० सातिरेगं अभागपलिओवमं उक्को० पलिओवमं वाससयसहस्समभहियं, जोइसियदेवीणं भंते ! केवड़?, गो० ! जहन्नेणं अट्ठभागपलिओवम उक्कोसेणं अद्धपलिओवमं पण्णा- साए वाससहस्तेहि अन्भहिअं, चंदविमाणाणं भंते ! देवाणं केव०, गो०! जह० १० ·अनुयोग मतधारीया| সমালয়া नारकादीः नां स्थिति ॥१८९॥ चउभागपलिओवमं उको० पलिओवमं वाससयसहस्समभहिअं, चंदविमाणाणं भंते ! देवीणं गो० ! जह० चउभागपलिओवमं उक्को० अद्धपलिओवमं पण्णासाए वाससहस्सेहिं अन्भहिअं, सूरविमाणाणं भंते ! देवाणं, गो० ! जह० चउभागपलि- ओवमं उक्को० पलिओवमं वाससहस्समअहिअं, सूरविमाणाणं देवीणं, गो० ! जह० चउभागपलिओचमं उको० अद्वपलिओवमं पंचहि वाससपहिं अभहिअं, गहविमा- गाणं देवाणं गो० ! जह० चउभागपलिओवम उक्को० पलिओवम, गहविमाणाणं भंते ! देवीणं, गो! जह० चउभागपलिओवम उको० अद्धपलिओवमं, णक्खत्तवि- माणाणं भंते ! देवाणं, गो० ! जह० चउभागपलिओवम उको० अदपलिओवम, ण- क्खत्तविमाणाणं भंते ! देवीणं गो० ! जह० चउभागपलिओवमं उको० सातिरेगं च- उभागपलिओवम, ताराविमाणाणं भंते ! गो० ! जह० साइरेगं अट्ठभागपलिओवमं उको० चउभागपलिओवम, ताराविमाणाणं देवीणं भंते ! केवइअं० पण्णता ?, गो० ! २० ॥१८९॥ २२ ·नारकादी- नां स्थितिः जह० अट्ठभागपलिओवमं उको० साइरेगं अट्ठभागपलिओवमं । वेमाणिआणं भंते ! देवाणं केव० पण्णता ?, गो० ! जह० पलिओवमं उक्को० तेत्तीसं सागरोवमाइं, वेमा- णिआणं भंते ! देवीणं केवइ० पण्णता ?, गो० ! जह० पलिओवमं उको० पणपपणं पलिओवमाई, सोहम्मे णं भंते ! कप्पे देवाणं, गो० ! जह० पलिओवम उक्को० दो सागरोवमाई, सोहम्मे णं भंते ! कप्पे परिग्गहिआदेवीणं, गो० ! जह० पलिओ- वम उको० सत्त पलिओचमाइं, सोहम्मे णं अपरिग्गहिआदेवीणं! के० १, गो० ! जह० पलिओवमं उक्को० पण्णासं पलिओवम, ईसाणे णं भंते ! कप्पे देवाणं, गो० जह० साइरेगं पलिओवमं उक्को० साइरेगाई दो सागरोवमाई, ईसाणे णं भंते ! कप्पे परिग्गहिआदेवीणं, गो० ! जह० साइरेगं पलिओवमं उक्को० नव पलिओवमाई, अपरिग्गहिअदेवीणं भंते ! के० ?, गो० ! जह० साइ० पलिओवमं उको० पणपपणं पलिओवमाई, सणंकुमारे णं भंते ! कप्पे देवाणं, गो०! जह० दो सागरोवमाई उ- ० ·नारकादी- नां स्थितिः बनुयोग मलपारीया प्रमाणहारं ॥१९॥ फोसेणं सत्त सागरोवमाइं, माहिदे णं भंते ! कप्पे देवाणं, गो० ! जह० साइरेगाई दो सागरोवमाई, उक्को० साइरेगाई सत्त सागरोवमाई, वंभलोए णं भंते ! कप्पे दे- वाणं, गो० ! जह० सत्त सागरोवमाई उक्को० दस सागरोवमाई, कप्पे कप्पे के- वइ० ५०?, गो०! एवं भाणियवं-लंतए जह० दस सागरोवमाई उक्को० चउद्दस सागरोवमाई, महासुके जह० चउद्दस सागरोवमाइं उको० सत्तरस सागरोवमाई, सहस्सारे जह० सत्तरस सागरोवमाई उक्को० अट्ठारस सागरोवमाइं, आणए जह० अट्ठारससागरोवमाइं उक्को० एगूणवीसं सागरोवमाइं, पाणए जह० एगूणवीसं साग० उको० वीसं सागरोवमाइं, आरणे जह० वीसं सागरोवमाई. उक्को० एकवीसं सागरो- वमाई, अचुए जह० एकवीसं सागरोवमाइं उक्को० वावीसं सागरोवमाइं, हेट्ठिमहेट्ठि- मगेविजविमाणेसु णं भंते ! देवाणं केवइ० पं०?, गो० जह० वावीसं सागरोवमाई उको० तेवीसं सागरोवमाई, हेटिममज्झिमगेवेजविमाणेसु णं भंते ! देवाणं केव०'?, २० ॥१९॥ २२ ·नारकादी- नां स्थितिः गो०! जह० तेवीसं सागरोवमाई उक्को० चउवीसं सागरोवमाई, हेट्ठिमउवरिमगेवे- जविमाणेसु णं भंते ! देवाणं, गो०! जह० चउवीसं साग० उको० पंचवीसं साग०, मज्झिमहेट्ठिमगेवेजविमाणेसु केव० जह. पणवीसं सागरोवमाई उक्को० छवीसं सागरोवमाइं, मज्झिममज्झिमगेवेजविमाणेसु णं भंते ! गो० ! जह० छवीसं सागरोव- माई उक्को० सत्तावीसं सागरोवमाई, मज्झिमउवरिमगेवे०, गो० ! जह० सत्तावीसं सा० उक्को० अट्ठावीसं०, उवरिमहेट्ठिमगेवि० देवाणं, गो० ! जह० अट्ठावीसं सा० उक्को० एगणतीसं सागरोवमाइं, उवरिममज्झिमगेविजविमाणेसु णं भंते ! देवाणं, गो० ! जह० एगणतीसं सागरोवमाई उक्को० तीसं सागरोवमाई, उवरिमउवरिमगेवे- जविमाणेसु णं भंते ! देवाणं, गो० ! जह० तीसं सागरोवमाई उक्को० एकतीसं साग- रोवमाइं, विजयवेजयंतजयंतअपराजितविमाणेसु णं भंते ! देवाणं केवइ० पण्णत्ता ?, गो०! जहण्णेणं एकतीसं सागरोवमाई उक्को तेत्तीसं सागरोवमाई, सवट्ठसिद्धे णं १० ·बनुयोग मलपारीया प्रमाणद्वार नारकादी- नां स्थितिः ॥१९१॥ १५ भंते ! महाविमाणे देवाणं केवइ० पण्णत्ता , . गो० ! अजहण्णमणुकोसेणं तेत्तीस सागरोवमाई । से तं सुहुमे अद्धापलिओवमे । से तं अद्धापलिओवमे (सू० १३९) सूत्रसिद्धमेव यावन्मनुष्यसूत्रं, नवरं पृथिव्यादीनामपर्याप्तानां जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तमेव स्थितिः, ततः परमवश्यं पर्याप्सत्वसम्भवात् मरणाद्वेति भावनीयम् । व्यन्तरादिसूत्राण्यपि वैमानिकसूत्रपर्यन्तानि पाठ- सिद्धान्येय, नवरमेतेषां पर्याप्तानां जघन्यत उस्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तमेव स्थितिः, ततः परमवश्यं पर्याप्तत्वसंभवादेव भावनीयं, वेयकसूत्रे चाधस्तनास्त्रयोऽधस्तनवेयकशब्देनोच्यन्ते, मध्यमास्तु प्रयो मध्यमवेयकशब्देन, उप- रितनास्तु प्रय उपरितनयेयकशब्देन, पुनरप्यधस्तनेषु त्रिपु प्रस्तदेपु मध्येऽधस्तनः प्रस्तटोऽधस्तनाधस्तनप्रैवे- पफशन्देन व्यपदिश्यते,मध्यमस्वधस्तनमध्यमशब्देन, उपरितनस्त्वधस्तनोपरिमशब्देन, एवं मध्यमेष्वपि त्रिपु प्रस्तटेपु मध्येऽमस्तनमस्तटो मध्यमाघस्तनयकशब्देनाभिधीयते मध्यमस्तु मध्यममध्यमशब्देन उपरितनस्तु मध्यमोपरितनशब्देन, एपमुपरितनेष्वपि त्रिपु प्रस्तटेपु क्रमेणोपरिमाधस्तनोपरिममध्यमउपरिमोपरिमशब्द- वाच्यता भावनीयेति ॥ १३९ ॥ से किं तं खेत्तपलिओवमे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुहुमे अ वावहारिए अ, तत्थ णं जे से सुहुमे से ठप्पे, तत्थ णं जे से ववहारिए से जहानामए पल्ले सिआ जोअणं २० ॥१९१॥ २४ ·क्षेत्रपल्यो- पमम् सू. १४० ५ आयामविक्खंभेणं जोअणं उबेहेणं तं तिगुणं संविसेसं परिक्खेवेणं, से णं पल्ले ए- गाहिअवेआहिअतेआहिअ जाव भरिए वालग्गकोडीणं, ते णं वालग्गा णों अग्गी ड- हेजा जाव णो पूइत्ताए हवमागच्छेज्जा, जे णं तस्स पल्लस्स आगासपएसा तेहिं वालग्गेहि अप्फुन्ना तओ णं समए २ एगमेगं आगासपएसं अवहाय जावइएणं का- लेणं से पल्ले खीणे जाव निट्ठिए भवइ से तं ववहारिए खेत्तपलिओवमे । एपसिं प- ल्लाणं कोडाकोडीभवेज दसगुणिया । तं ववहारिअस्स खेत्तसागरोवमस्स एगस्स भवें परीमाणं॥११३॥ एएहिं ववहारिएहिं खेत्तपलिओवमसागरोवमेहि किं पओअणं ?, एएहिं व० नत्थि किंचिप्पओअणं, केवलं पण्णवणा पाणविजइ, से तं वव० । से किं तं सुहुमे खेत्तपलिओवमे ?, २ से जहाणामए पल्ले सिआ जोअणं आयाम० जाव परिक्खेवेणं, से णं पल्ले एगाहिअवेआहिअतेआहिअ जाव भरिए वालग्गकोडीणं तत्थ णं एगमेगे वालग्गे असंखिजाई खंडाई कज्जइ, ते णं वालग्गा दिट्ठिओगाहणाओ असंखेजइभा- १० ·मनुयोग मलपारीमा प्रमानहार क्षेत्रपल्यो- पमम् सू. १४० ॥१९२॥ गमेत्ता मुहमस्स पणगजीवस्स सरीरोगाहणाओ असंखेजगुणा, ते णं वालग्गा णो अग्गी डहेजा जाय णो पूइत्ताए हबमागच्छेज्जा, जे णं तस्स पल्लस्स आगासपएसा तेहिं वालग्गेहि अप्फुन्ना वा अणाफुण्णा वा तओणं समए २ एगमेगं आगासपएसं अव- हाय जावइएणं कालेणं से पल्ले खीणे जाव णिट्ठिए भवइ, से तं सुहुमे खेत्तपलिओ- यमे । तत्थ णं चोअए पण्णवर्ग एवं क्यासी-अस्थि णं तस्त पल्लस्स आगासपएसा जे णं तेहिं वालग्गेहि अणाफुण्णा ?, हंता अस्थि, जहा को दिहतो?, से जहाणामए कोटप सिआ कोहंडाणं भरिए तत्थ णं माउलिंगा पक्खित्ता तेविमाया, तत्थ णं बिल्ला पक्खित्ता तेवि माया, तत्थ णं आमलगा पक्खित्ता तेवि माया, तत्थ णं चयरा ५० तेऽवि माया, तत्थ पंचगंगा पक्खित्ता तेऽवि माया, तत्थ णं मुग्गा पक्खि०, तत्थ णं सरिसवा प०, तत्थ णं गंगावालुआ पक्खित्ता सावि माया, एवमेव एएणं दिटुंते- णं अस्थि णं तस्स पछस्स आगासपएसा जे णं तेहिं वालग्गेहि अणापुण्णा । एपर्सि ॥१९२॥ २२ ·क्षेत्रपरम- सागरोपम- ख.सू.१४० पाल्लाणं कोडाकोडी भवेज दसगुणिया । तं सुहुमस्स खेत्तसागरोवमस्स एगस्स भवे परीमाणं ॥११॥ एएहिं सुहुमेहिं खेत्तप० सागरोवमेहि किंपओअणं?, एएहिं सुहुमपलि. साग० दिट्ठिवाए दवा मविजंति (सू० १४०) उक्तं सप्रयोजनमद्धापल्योपम, क्षेत्रपल्योपममप्युक्तानुसारत एव भावनीयं, नवरं व्यावहारिकपल्योपमे 'जे णं तस्स पल्लस्से'त्यादि, तस्य पल्पस्यान्तर्गता. नंभाप्रदेशास्तैालाग्नैर्ये 'अप्फुण्ण'त्ति आस्पृष्टा-व्याप्ता आक्रान्ता इतियावत्, तेषां सूक्ष्मत्वात् प्रतिसमयमेकैकापहारे असोया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो- ऽतिक्रामन्त्यतोऽसजयेयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीमानं प्रस्तुतपल्योपमं ज्ञातव्यं, सूक्ष्मक्षेत्रपल्पोपमे तु सूक्ष्मैर्या- लाप्रैः स्पृष्टा अस्पृष्टाश्च नभाप्रदेशा गृह्यन्ते, अतस्तद्व्यावहारिकादसोयगुणकालमानं द्रष्टव्यम् । आह- यदि स्पृष्टा अस्पृष्टाश्च नभामदेशा गृह्यन्ते तर्हि वाला। किं प्रयोजनं?, यथोक्तपल्यान्तर्गतनभानदेशा- पहारमात्रतः सामान्येनैव वक्तुमुचितं स्यात्, सत्यं, किन्तु प्रस्तुतपल्योपमेन दृष्टिवादे द्रव्याणि मीयन्ते, तानि च कानिचिद् यथोक्तवालाग्रस्पृष्टैरेव नभाप्रदेशीयन्ते कानिचिदस्पृष्टरित्यतो दृष्टिवादोक्तद्रव्यमा- नोपयोगित्वाद्वालाग्रप्ररूपणाऽत्र प्रयोजनवतीति । 'तत्थ णं चोयए पण्णवग'मित्यादि, तत्र नमःप्रदेशानां स्पृष्टास्पृष्टत्वप्ररूपणे सति जातसन्देहः प्रेरकः प्रज्ञापकम्-आचार्यमेवमवादीत्-भदन्त ! फिमस्त्येतद् यदुत १० ·जीवाजीव- द्रव्यमानं सू. १४१ २० अनुयोग० तस्य पल्यस्यान्तर्गतास्ते केचिदप्याफाशप्रदेशा विद्यन्ते ये तैलारस्पृष्टाः?, पूर्वोक्तप्रकारेण वालाग्राणां मलधारीया तत्र निविडतयाऽवस्थापनाच्छिद्रस्य क्वचिदप्यसम्भवाद् दुरुपपादमिदं यत्तत्रास्पृष्टा नभाप्रदेशाः सन्तीति प्रमाणद्वार प्रच्छकाभिप्रायः, तनोत्तर-इन्तास्त्येतत् , नात्र सन्देहः कर्तव्यः, इदं च दृष्टान्तमन्तरेण वायात्रता प्रतिप- तुमशक्तः पुनर्विनेयः पृच्छति-यथा कोऽत्र दृष्टान्तः?, प्रज्ञापक आह–से जहानामए' इत्यादि, अयमत्र ॥१९३॥ भावार्थ:-कूष्माण्डानां-पुंस्फलानां भृते कोष्ठके स्थूलदृष्टीनां तावद् भृतोऽयमिति प्रतीतिभर्वति, अथ कू- प्माण्डानां पादरत्वात् परस्परं तानि छिद्राणि संभाव्यन्ते येवद्यापि मातुलिगानि-चीजपूरकाणि मान्ति, तत्मक्षेपे च पुन तोऽयमिति प्रतीतावपि मातुलिगच्छिद्रेपु विल्वानि प्रक्षिप्तानि, तान्यपि मान्तीत्येवं तावद् यावत्सर्पपच्छिद्रेषु गद्गावालुका प्रक्षिप्ता साऽपि माता, एवमर्वागदृष्टयो यद्यपि यथोक्तपल्ये शुपिराभावतो- ऽस्पृष्टनभाप्रदेशान्न संभावयन्ति तथापि वालाग्राणां चादरत्वादाकाशप्रदेशानां तु सूक्ष्मत्वात् सन्येवास: ख्याता अस्पृष्टा नभःप्रदेशाः, दृश्यते च निविडतया सम्भाव्यमानेऽपि स्तम्भादी आस्फालिताय कीलकानां यहनां तदन्तः प्रवेशः, न चासौ शुपिरमन्तरेण संभवति, एवमिहापि भावनीयम् ॥ १४०॥ कइविहा णं भंते! दवा पण्णत्ता?, गो०! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-जीवदवा य अजीवदवा य । अजीवदवा णं भंते ! कइविहा पण्णत्ता?, गो०! दुविहा प०, तं- ॥१९३॥ २५ ·जीवाजीव- द्रव्यमानं सू. १४१ जहा-रूवीअजीवदवा य अरूवीअजीवदवा य । अरूवीअजीवदवा णं भंते ! कइविहा पण्णत्ता ?, गो० ! दुसविहा पण्णत्ता, तंजहा-धम्मस्थिकाए धम्मत्थिका- यस्स देसा धम्मस्थिकायस्स पएसा अधम्मस्थिकाए अधम्मत्थिकायस्स देसा अधम्म- त्थिकायस्स पएसा आगासत्थिकाए आगासस्थिकायस्स देसा आगास० पएसा, अद्धा- समए । रूवीअजीवदवाणं भंते! कइविहा पं०?, गो०! चउबिहा पण्णत्ता, तंजहा -खंधा खंधदेसा खंधप्पएसा परमाणुपोग्गला, ते णं भंते ! किं संखिज्जा असंखिज्जा अणंता?, गो०! नो संखेजा नो असंखेजा अणंता, से केणटेणं भंते ! एवं बुच्चइ-नो संखेजा नो असंखेज्जा अणंता?, गो०! अणंता परमाणुपोग्गला अणंता दुपएसिआ खंधा जाव अणंता अणंतपएसिआ खंधा, से एएणऽटेणं गो० ! एवं बुच्चइ-नो संखेजा नो अ० अणंता । जीवदवा णं भंते! किं संखिजा असंखिज्जा अणंता?, गो०! नो संखिजा नो असंखिज्जा अर्णता, से केणटेणं भंते ! एवं बुच्चइ-नो संखिजा नो असं- १०

·अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वारं
जीवाजीव-
द्रव्यमानं
सू.१४१
॥१९४॥
खिजा अणंता?, गो०! असंखेज्जा णेरइया असंखेजा असुरकुमारा जाव असंखेजा
थणियकुमारा असंखिज्जा पुढवीकाइया जाव असंखिज्जा वाउकाइआ अणंता वणस्स-
इकाइआ असंखेज्जा बेइंदिआ जाव असंखिजा चरिंदिया असंखिज्जा पंचिंदियति-
रिक्खजोणिआ असंखिज्जा मणुस्सा असंखिजा वाणमंतरा असंखिज्जा जोइसिआ
असंखेज्जा वेमाणिआ अणंता सिद्धा, से एएणऽटेणं गो० ! एवं बुच्चइ-नो संखिजा नो
असंखिज्जा अणंता (सू० १४१ )
यतैदृष्टिपादे द्रव्याणि मीयन्ते तर्हि कतिविधानि भदन्त ! तावद् द्रव्याणि प्रज्ञप्तानि ?, गौतम ! विधि-
धानि प्रज्ञप्सानि, तदेवाह-'जीवदघा य अजीवदया य' । तत्राल्पवक्तव्यत्वात् पश्चानिर्दिष्टान्यप्पजीवद्र-
व्याणि व्याचिख्यासुराह-'अजीवदया णं भंते ! कइविहे'त्यादि सुगम यावद् 'धम्मस्थिकाए' इत्यादि,
एकोऽपि धर्मास्तिकायो नयमतभेदात्रिधाभिद्यते, तच(त्र) सङ्ग्रहनयाभिप्रायादेक एव धर्मास्तिकाय:-पूर्वोक्तप-
दार्थ, व्यवहारनयाभिप्रायान्तु बुद्धिपरिकल्पितो द्विभागत्रिभागादिकस्तस्यैव देशा, यथा सम्पूर्णो धास्ति-
कायो जीवादिगत्युपष्टम्भकं द्रव्य मिष्यते एवं तशा अपि तदुपष्टम्भकानि पृथगेव द्रव्याणीति भावा, जु-
२०
॥१९४॥

·सूत्राभिप्रायतस्तु खकीयखकीयसामध्यन जीवादिगत्युपष्टम्भे व्याप्रियमाणास्तस्य प्रदेशा बुद्धिपरिकल्पिता जीवाजीव- निर्विभागा भागाः पृथगेव द्रव्याणि, एवं अधर्माकाशास्तिकाययोरपि प्रत्येकं त्रयस्त्रयो भेदा वाच्याः, 'अ-द्रव्यमानं द्धासमय' इत्यत्रैकवचनं वर्तमानकालसमयस्यैव एकस्य सत्त्वादतीतानागतयोस्तु निश्चयनयमतेन विनष्टत्वा-व. १४१ नुत्पन्नत्वाभ्यामसत्त्वाद्, अत एवेह देशप्रदेशचिन्ता न कृता, एकस्मिन् समये निरंशत्वेन तदसम्भवात्, तदेवं दशविधान्परूप्यजीवद्रव्याणि । रूपजीवद्रव्याणि तु स्कन्धादिभेदाचतुर्दा, तत्र स्कन्धा-दूपणुकादयो- ऽनन्ताणुकावसानाः, देशास्तु तद्विभागत्रिभागादिरूपा अवयवाः, प्रदेशाः पुनस्तवयवभूता एव निरंशा भागाः, परमाणुपुद्गलाः स्कन्धभावमनापना: एकाकिनः परमाणवा, तानि च रूपिद्रव्याण्यनन्तानि, कथमि- त्याह-'अणता परमाणुपोग्गला' इत्यादि, एते च स्कन्धादयः प्रत्येकमनन्ताः । अथ जीवद्रव्याणि विचार- पितुमाह-'जीवदचा णं भंते ! किं संखेजा' इत्यादि, यस्मान्नारकादिराशयः मत्येकमसहयाताः वनस्पतयः सिद्धाश्वानन्ता अतो जीवद्रव्याण्यनन्तान्येवेत्यर्थः ॥ १४१ ॥ तत्र नारकादयोऽसस्येयादिखरूपतः सामा- न्पेन मोक्ता विशेषतस्तु तदसधेयकं कियत्ममाणामिति न ज्ञायते, औदारिका दिशरीरविचारे च तत्परि- ज्ञान सिध्यति औदारिकादिशरीरखरूपबोधश्च विनेयानां संपद्यते इति चेतसि निधाय जीवाजीवद्रव्यवि- चारमस्तावाच्छरीराणां तदुभयरूपत्वात्तानि विचारयितुमुपक्रमते- कइविहा णं भंते! सरीरा पं०१, गो० ! पंच सरीरा पण्णत्ता, तंजहा-ओरालिए वेउ- ·औदारिका शरीरमानं अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार सू.१४२ ॥१९५|| दिए आहारए तेअए कम्मए, णेरइआणं भंते! कइ सरीरा पं० १, गो०! तओ स- रीरा पं० २० वेउविए तेअए कम्मए, असुरकुमाराणं भंते ! कइ सरीरा पं०?, गो०! तओ सरीरा पण्णत्ता, तंजहा-वेउ० तेअ० कम्मए, एवं तिण्णि २, एए चेव सरीरा जाव थणियकुमाराणं भाणिवा । पुढवीकाइआणं भंते! कइ सरीरा पण्णत्ता ?, गो०! तओ सरीरा पण्णता, तंजहा-ओरालिए तेअए कम्मए, एवं आउतेउवणस्सइ- काइयाणऽवि एए चेव तिणि सरीरा भाणियवा, वाउकाइयाणं जाव गो०! चत्तारि सरीरा पं० २०-उरालिए वेउविए तेयए कम्मए । वेइंदियतेइंदियचउरिंदियार्ण जहा पुढवीकाइयाणं, पंचिंदिअतिरिक्खजोणिआणं जहा वाउकाइयाणं । मणुस्साणं जाव गो०! पंच सरीरा पं०, तं-ओरालिए वेउविए आहारए तेअए कम्मए । वाणमंत- राणं जोइसिआणं वेमाणिआणं जहा नेरइयाणं । केवइया णं भंते ! उरालिअसरीरा २० ॥१९५॥ २४ १ काविहाण प्र.

·बद्धमुक्ती दारिकर्स- ख्या यू. १४२ पण्णता?, गो० ! दुविहा पण्णता, तंजहा-बद्धेछगा य मुघल्लगा य, तत्थ णं जे ते पद्धेल्लगा ते णं असंखिजा असंखिज्जाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालओ, खेत्तओ असंखेना लोगा, तत्थ णं जे ते मुफेल्लगा ते णं अणंता अणंताहि उस्सप्पि- णीओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालओ खेत्तओ अणंता लोगा दसओ अभवसिद्धिपहि अणंतगुणा सिद्धाणं अणंतभागो। 'ओरालिपति उदारं-तीर्थकरगणधरशरीरापेक्षया शेपशरीरेभ्यः प्रधानं उदारमेषीदारिफम्, अथवा उ- दारं-सातिरेकयोजनसहनमानत्वाच्छेपशरीरेभ्यो महाप्रमाणं तदेवीदारिक, वैक्रियं तूत्तरवैभियावस्थायामेष लक्षपोजनमानं भवति, सहजं तु पशधनुःशतप्रमाणमेव, ततः सहजशरीरापेक्षया इदमेव महाप्रमाणे, पिंज- पिए'त्ति विविधा विशिष्टा वा क्रिया विक्रिया तस्यां भवं वैक्रियं, विशिष्टं फुर्वन्ति तविति वा घेफर्थिकम्, 'आहारपत्ति तथाविधप्रयोजने चतुर्दशपूर्वविदा आहियते-गृह्यत इत्याहारफम्, अथवा आहियन्ते-गृणन्ते फेपलिनः समीपे सूक्ष्मजीवादयः पदार्था अनेनेत्याहारकं, 'तेयए'त्ति रसायाहारपाकजननं तेजोनिसर्गलब्धि- निपन्धनं प तेजसो विफारस्तैजसं, 'कम्मए'त्ति अष्टविधर्मसमुदायनिष्पन्नमौदारिका दिशरीरनिवन्धनं घ १० १२ ·अनुयोग मलधारीया, प्रमाणद्वारं ॥१९६॥ भवान्तरानुयायि कर्मणो विकारः कर्मैव वा कार्मणम् , अत्र खल्पपुद्गलनिष्पन्नत्वाद्वादरपरिणामत्वाच प्रथम पद्धमुक्ता- मौदारिकस्योपन्यासः, ततो यहुबहुतरबहुतमपुद्गलनिर्वृत्तत्वात् सूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमत्वाच क्रमेण शेपशरी दारिकसं- राणामिति । तदेवं सामान्येन शरीराणि निरूप्य चतुर्विशतिदण्डके तानि चिन्तयितुमाह-'नेरइयाणं भंते! ख्या सू. कइ सरीरा' इत्यादि पाठसिद्धमेव, यावत् 'केवइया णं भंते ! उरालियसरीरा' इत्यादि, कियन्ति-कियत्स १४२ ख्यान्यौदारिकशरीराणि सर्वाण्यपि भवन्ति, अत्रोत्तरं-'गोयमा दुविहे'त्यादि, औदारिकशरीरसङ्यायां पृष्टायां बद्धमुक्तत्वलक्षणं तद्वैविध्यकथनमप्रस्तुतमिति चेत्, नैवं, बद्धमुक्तयो देन सङ्ख्याकथनार्थत्वात्तस्य, इदं च बद्धमुक्तौदारिका दिप्रमाणं कचिद् द्रव्येण-अभव्यादिना वक्ष्यति कचित्तु क्षेत्रेण-श्रेणिप्रतरादिना क- चित्तु कालेन-समयावलिकादिना, भावेन तु न वक्ष्यति, तस्येह द्रव्यान्तर्गतत्वेन विवक्षितत्वात्, तत्र पद्धा. १ २० नामौदारिफशरीराणां कालतः क्षेत्रतश्व मानं निरूपयितुमाह-'तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया' इत्यादि, इह नारक- देवानामौदारिकशरीराणि बद्धानि तावन्न सम्भवन्त्येव, वैक्रियशरीरत्वात्तेपाम् , अतः पारिशेष्यात् तिर्या- ( नुष्पैस्तथाविधकर्मोदयाद् यानि बद्धानि-गृहीतानीत्यर्थः, पृच्छासमये तैः सह यानि सम्बद्धानि तिष्ठन्तीति- यावत्, तानि सामान्यतः सर्वाण्यसाधेयानि, न ज्ञायते तदसयेयं कियदपीत्यतो विशिनष्टि- असं- ॥१९६॥ खेजाहिमित्यादि, प्रतिसमयं यद्येकै शरीरमपहियते तदा असोयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिः सर्वाण्यपहि- यन्ते, असत्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीषु यावन्तः समयास्तावन्ति तातिनाति मातहति पाना तो- २५ ·बद्धमुक्ती- दारिकसं- ख्या सू. १४२ ५ तत्कालतो मानमुक्तम्, अथ क्षेत्रतस्तदाह-'खेत्राओ असंखेजा लोग'त्ति, इवमुक्तं भवति-प्रत्येकमसलये- पप्रदेशात्मिकायां सकीयस्वकीयायगाहनायां ययेकं शरीरं व्यवस्थाप्यते तदाऽसहयया लोकास्तैर्धियन्ते, एफैमिापि नमःप्रदेशे प्रत्येकं तैर्व्यवस्थाप्यमानैरसक्येया लोका नियन्ते एव, केवलं शरीरस्य जघन्य- तोऽप्यसाधेपप्रदेशावगाहित्त्वादेकस्मिन् प्रदेशेऽवगाहः सिद्धान्ते निषिद्ध इति नेत्थमुच्यते, असत्कल्पनया उच्यतामेवमपि को दोप इति चेत्, को निवारयिता ?, केवलं सिद्धान्तसंवादिप्रकारेण प्ररूपणेऽनुष्टे ल- भ्यमाने स एप खीकर्तुं श्रेयानिति, आह-भवस्वेवं, कित्यौदारिफशरीरिणां मनुष्यतिरश्यामनन्तत्वात् कथमनन्तानि शरीराणि न भवन्ति येनासयेयान्येवोक्तानि ?, उच्यते, प्रत्येकशरीरिणस्तावदसङ्ख्याता प्रयातस्तेषां शरीराण्यप्पसायातान्येय, साधारणशरीरिणस्तु विद्यन्ते अनन्ताः किन्तु तेपां नैकैकजीवस्यै- के शरीरं किन्त्यनन्तानामनन्तानामेकैकं वपुरित्यत औदारिकशरीरिणामानन्त्येऽपि शरीराण्यसहयेयान्ये- येति । 'तत्थ जे ते मुपोल'त्यादि, भवान्तरसक्रान्ती मोक्षगमनकाले वा जीवैर्यान्यौदारिकाणि मुक्तानि- एयफानि समुज्झितानि तान्पनन्तानि प्राप्यन्ते, अनन्तकस्यानन्तकत्वान्न ज्ञायते कियप्पनन्तकमिदं, ततः फालेन पिशेपपति-प्रतिसमयमेकैकापहारे अनन्ताभिरुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिरपहियन्ते, तत्समयराशितुल्यानि भयन्तीत्यर्थः, अथ क्षेत्रतो विशिनष्टि-खेत्तओअणंतालोग'त्ति, क्षेत्रत:-क्षेत्रमाश्रित्यानन्तानां लोकप्रमाण- पण्डानां पा प्रदेशराशिस्तत्तुल्यानि भवन्तीति भावः, द्रव्यतो नियमयति-अभवसिद्धिएहि मित्यादि, १४ ·अनुयोग. मलधारीया ममाणद्वारं बद्धमुक्ती दारिकसं- ख्या सू. १४२ ॥१९७॥ २० अभव्यजीवद्रव्यसहयातोऽनन्तगुणानि सिद्धजीवद्रव्यसङ्ख्यायास्त्वनन्तभागवर्तीनि । आह-यद्येवं यैः सम्यक्त्वं लब्ध्वा पुनर्मिध्यात्वे गमनात् तत्यक्तं ते प्रतिपतितसम्यग्दृष्टयोऽप्यभव्येभ्योऽनन्तगुणाः सिद्धाना- मनन्तभागे प्रज्ञापनामहादण्डके पठ्यन्ते, तत्किमेतानि तत्तुल्यानि भवन्ति ?, नैतदेवं, यदि तत्समसङ्ख्यानि भवेयुस्तदा तथैवेह सूत्रे तानि निर्दिष्टानि स्युः, न चैवं, ततः प्रतिपतितसम्यग्दृष्टिराशेः कदाचिद्वीनानि कदाचित्तुल्यानि कदाचित्वधिकानि इति प्रतिपत्तव्यमिति । पुनरप्याह-ननु जीवैः परित्यक्तशरीराणामान- न्त्यमेव तावन्नावगच्छामः, तथाहि-किमेतानि श्मशानादिगतान्यक्षतान्येव यानि तिष्ठन्ति तानि गृधन्ते उत खण्डीभूय परमाण्यादिभावेन परिणामान्तरापन्नानि ?, यद्याद्यः पक्षस्तर्हि तेषामनन्तकालावस्थानाभावात् स्तोकत्वादानन्त्यं नारत्येव, अथ चापरः पक्षस्तर्हि स कश्चिदू पुद्गलोऽपि नास्ति योऽतीताद्धायामेकैकजीवेनौ- दारिकशरीररूपतया अनन्तशः परिणमय्य न मुक्तः, ततः सर्वत्यापि पुद्गलास्तिकायस्य ग्रहणमापन्नम्, एवं च सत्यभव्येभ्योऽनन्तगुणानि सिद्धानामनन्तभागे इत्येतविरुध्यते, सर्वपुद्गलास्तिकायगतपुद्गलानां सर्वजीवेभ्यो:- प्यनन्तानन्तगुणत्वाद्, अत्रोच्यते, नैप दोपो, भवदुपन्यस्तपक्षद्वयस्याप्यनङ्गीकरणात्, किन्तु जीवविषमुक्ते एकैफसिन्नौदारिकशरीरे यान्यनन्तखण्डानि जायन्ते तानि च यावद्यापि तं जीवप्रयोगनिर्वर्तितमौदारि- फशरीरपरिणामं परित्यज्य परिणामान्तरं नासायन्ति तावदौदारिकशरीरावयवत्वादेकदेशदाहेऽपि ग्रामो दग्धः पयो दुग्ध इत्यादिवदवयवे समुदायोपचारादिह प्रत्येकमौदारिकशरीराणि भण्यन्ते, ततौफैकस्य जीव- २५ ॥१९७॥ ૨૮ ·पद्धमुक्तवै- क्रियायधि- कारसू. १४२ विममुक्तौदारिकशरीरस्यानन्तभेदभिन्नत्वात् तेषां च भेदानां प्रत्येकं तवयवत्वेन प्रस्तुतशरीरोपचाराद् एतेषां च भेदानां प्रकृतशरीरपरिणामत्यागे अन्येषां तत्परिणामवतामुत्पत्तिसम्भवाद् यथोक्तानन्तकसङ्ख्या- न्यौदारिक शरीराणि लोके न कदाचिद्व्यवच्छिद्यन्त इति स्थितं, तदेवमोघत उक्ता औदारिकशरीरस- स्या, विभागतस्तूपरिष्टात् क्रमप्रासामिमां वक्ष्यति १ । अथौघत एव वैक्रियसङ्ख्यामाह- केवइआणं भंते ! वेउविअसरीरा पं०? गो० ! दुविहा पं०, तं०-बरेलया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं असंखिज्जा असंखेजाहि उस्सप्पिणिओसप्पिणीहि अवहीरंति कालओ खेत्तओ असंखिज्जाओ सेढीओ पयरस्स असंखेज्जइभागो, तत्थ णं जे ते मुक्केल्लया तेणं अणंता अणंताहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति कालओ सेसं जहा ओरालिअस्स मुक्केल्लया तहा एएवि भाणिअवा । केवइ० आहारगस० ? गो०! दुविहा० बढे० मुक्के०, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं सिअ अत्थि सिअ नत्थि, जइ अस्थि जहण्णेणं एगो वा दो वा तिणि वा उक्कोसेणं सहस्सपुहत्तं, मुक्केल्लया जहा ओरा० तहा भाणिअव्वा । केवइया णं भंते ! तेअगसरीरा पं०?, गो०! दुविहा १० १२ ·अनुयोग० मलधारीया प्रमाणद्वारं बद्धमुक्तवे- क्रियाद्यधि- कार: सू. १४२ ॥१९८॥ पं० २०-बद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं अणंता अणंताहि उ- स्सप्पिणीओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालओ खेत्तओ अणंता लोगा दवओ सिद्धेहि अणंतगुणा सबजीवाणं अणंतभागूणा, तत्थ णं जे ते मुक्केल्लया ते णं अणंता अणं- ताहि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं अवहीरंति कालओ खेत्तओ अणंता लोगा दवओ सवजीवेहिं अणंतगुणा सबजीववग्गस्स अणंतभागो। केवइ० कम्मगसरीरा पं०१, गो०! दुविहा पपणत्ता, तंजहा-बद्धे० मुक्के० जहा तेअगसरीरा तहा कम्मगसरीरावि भाणिअवा। तत्र नारकदेवानामेतानि सर्वदैव बद्धानि संभवन्ति, मनुष्यतिरश्चां तु वैक्रियलब्धिमतामुत्तरवैक्रियकर- णकाले, ततः सामान्येन चतुर्गतिकानामपि जीवानाममूनि बद्धान्पसङ्ख्ययानि लभ्यन्ते, तानि च कालतो. ऽसत्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयराशितुल्यानि क्षेत्रतस्तु पूर्वोक्तमतरासझ्येयभागवयंसयेयश्रेणीनां पः प्रदेशराशिस्तत्सङ्ग्यानि संभवन्ति, मुक्तानि यथौदारिकाणि तथैव २ । अथौघत एवाहारकाण्या- 'फेवइपा णं भंते ! आहारगे'त्यादि, एतानि बद्धानि चतुर्दशपूर्वविदो विहाय नापरस्य संभवन्ति, अन्तरं चेषां ॥१९८० २४ ·बद्धमतवे- क्रियावधि- कार:सू. १४२ शास्त्रान्तर जघन्यता समय उत्कृष्टतस्तु पण्मासान्यावदभिहितम्, अत उक्तं-बद्धानि कदाचित् सन्ति क- दाचित्र सन्ति, यदि भवन्ति तदा जघन्यत एक द्वे त्रीणि वा, उत्कृष्टतस्तु सहस्रपृथक्त्वं, यिमभृत्या नषभ्या समयमसिया पृथक्त्वमुच्यते, मुक्तानि यथौदारिकाणि तथैव, नवरमनन्तकस्यानन्तभेदात्तदेवेह लघुतरं द्र- एव्यम् ३ । तथैव तेजसान्याह-'फेवइया णं भंते ! तेय 'त्यादि, एतानि बद्धान्यनन्तानि भवन्ति, कालतो- ऽनन्तोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयराशिसहयानि क्षेत्रतोऽनन्तलोकप्रदेशराशिमानानि द्रव्यतः सिद्धेभ्योऽन- न्तगुणानि अनन्तभागन्यूनसर्वजीवसमाप्रमाणानि, तत्वामिनामनन्तत्वात्, नन्यौदारिकस्यापि स्वामिनो विद्यन्तेऽनन्ता न च तान्येतावत्सद्ध्यान्युक्तानि, अत्रोच्यते, औदारिकं मनुष्यतिरश्चामेव भवति, तत्रापि साधारणशरीरिणामनन्तानामेकैकमेव, इदं चतुर्गतिकानामप्यस्ति, साधारणशरीरिणां च प्रतिजीवमेकैकं प्रा- प्यते, ततस्तैजसानि सर्वसंसारिजीवसहयानि भवन्ति, संसारिणश्च जीवाः सिद्धेभ्योऽनन्तगुणाः, अत एता- न्यपि सिद्धेभ्योऽनन्तगुणान्युक्तानि, सर्वजीयसयां तु न प्राप्नुवन्ति, सिद्धजीवानां तदसम्भवात्, सिद्धाश्च शेपजीवानामनन्तभागे वर्तन्ते, अतः सिद्धजीवलक्षणेनानन्तभागेन हीना ये सर्वजीवास्तत्सत्यान्यभिहि- तानि, मुक्तान्यपि अनन्तानि, फालतोऽनन्तोत्सर्पिण्यचसर्पिणीसमयराशितुल्यानि, क्षेत्रतोऽनन्तलोकानां ये प्रदेशास्तत्तुल्यानि, द्रव्यतः सर्वजीवेभ्योऽनन्तगुणानि, तईि जीवराशिनैव जीवराशिसृणितोजीववर्गो भण्यते, पतायत्सायानि तानि भवन्ति ?, नेत्याह-'जीववग्गस्स अणंतभागो'त्ति, सर्वजीवाः सद्भावतोऽनन्ता अपि ·अनुपोग. मतपारीया प्रमागवारं नारकादी- नां बद्धमुः तौदारि- कादीनि ॥१९९॥ २० फन्पनपा फिल दश सहस्राणि, तानि च तैरेव गुणितानि, ततोऽसत्कल्पनया दशकोटिसङ्ख्या, सद्भावत- स्त्वनन्तानन्तसाल्यो जीववर्गों भवति, तस्यानन्तगुणकल्पनया शततमे भागे एतानि वर्तन्ते, अतः सद्भा- यतोऽनन्तान्यपि किल दशलक्षसयानि तानि सिद्धानि, किं कारणं जीववर्गसङ्घयान्येव न भवन्ति ?, उच्यते, पानि यानि तैजसानि मुक्तान्यनन्तभेदैभिद्यन्ते तानि तान्यसहयेयकालादूचं तं परिणाम परि- यज्य निपमात् परिणामान्तरमासादयन्ति, अतः प्रतिनियतकालावस्थायित्वादुत्कृष्टतोऽपि यथोक्तसङ्ख्या- पेयैतानि समुदितानि माप्यन्ते नाधिकानीत्यलमतिविस्तरेण । 'केवइया णं कम्मए' इत्यादि, तैजसकार्मणयोः समानम्यामिकत्वात्सर्वदैव सहपरितत्वाच समानैव वक्तव्यतेति । तदेवमोघतः पश्चापि शरीराण्युक्तानि, सा- म्प्रतं तान्येय नारकादिचतुर्विशतिदण्डके विशेषतो विचारयितुमाह- नेरइयाणं भंते ! केवइया ओरालिअसरीरा पं० १, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा- पद्धेलया य मुकेछया य, तरथ णं जे ते वद्धेल्लया ते णं नत्थि, तत्थ णं जे ते मुकेल्लया ते जहा ओहिआ ओरालिअसरीरा तहा भाणिअवा, नेरइयाणं भंते ! केवइया वेउविअसरीरा पं०?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-बद्धेल्लया य मुक्के- छया य, तस्थ णं जे ते बद्धलगा ते णं असंखिज्जा असंखिजाहिं उस्सप्पिणीओस- २५ ||१९९॥ २७ ·नारकादी- नां बद्धम- तौदारि कादीनि प्पिणीहि अवहीरंति कालओ खेत्तओ असंखेज्जाओ सेढीओ पयरस्स असंखिजइ- भागो तासि. णं सेढीणं विक्खंभसूईअंगुलपढमवग्गमूलं बिइअवग्गमूलपडुप्पण्णं अहव णं अंगुलविइअवग्गमूलघणपमाणमेत्ताओ सेढीओ, तत्थ णं जे ते मुक्केल्लया ते णं जहा ओहिआ ओरालिअसरीरा तहा भाणिअवा, रइयाणं भंते ! केवइया आहारगस- रीरा पण्णता ?, गो० ! दुविहा पण्णता, तंजहा-बद्धे० मुक्के०, तत्थ णं जे ते वद्धेल्लया ते णं नत्थि, तत्थ णं जे ते.मुक्केल्लया ते जहा ओहिआ ओरालिआ तहा भाणिअबा, तेयगकम्मगसरीरा जहा एएसिं चेव वेउविअसरीरा तहा भाणिवा । असुर- कुमाराणं भंते ! केवइआ ओरालियसरीरा पं०?, गो० ! जहा नेरइयाणं ओरालि० तहा भा०, असुरकुमाराणं भंते ! के० वेउविअसरीरा पं० ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तं- जहा-बद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं असंखिज्जा असंखि- जाहि उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति कालओ खेत्तओ असंखेजाओ सेढीओ- १० ·अनुयोग मलपारीया प्रमाणहारं ॥ नारकादी- नां बद्धमु- तांदारि- कादीनि iye १५ पयरस्स असंखिजइभागो तासि णं सेढीणं विक्खंभसूईअंगुलपढमवग्गमूलस्स अ- संखिजइभागो, मुक्केल्लया जहा ओहिया ओरालिअसरीरा, असुरकु० केवइआ आहा- रगसरीरा पं०?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-वद्धे० मुक्के०, जहा एएसिं चेव ओ. रा० तहा भा०, तेअगकम्म० जहा एए. वेउ० तहा भाणिअवा, जहा असुरकुमा- राणं तहा जाव थणिअ० ताव भाणिअवं । विविधानि प्रज्ञप्तानीति यदुच्यते तत्र पद्धानामसद्रूपेणैव नारकेपु सत्त्वमवसेयं, न सद्रूपेण, अत एवोक्तं- तत्र यानि यदानि तानि न सन्ति, तेषां वैक्रियशरीरत्वेनौदारिकयन्धाभावात्, मुक्तानि तु प्राक तिर्यगादिनाना- भवेपु संभान्ति, तानि चौधिकमुक्तौदारिकवद्वाच्यानि, यानि वैक्रियशरीराणि तानि तु यद्धान्येषामसङ्ख्येया- नि, प्रतिनारकमेकैकपैक्रियसद्भायात् , नारकाणां चासयेयत्वात्, तानि च कालतोऽसद्ध्येयोत्सर्पिण्यवसर्पि- णीसमपराशितुल्यानि, क्षेत्रतस्तु · प्रतरासययभागवय॑सत्ययश्रेणीनां ये प्रदेशास्तत्सयानि भवन्ति, ननु प्रतरासययभागे असलेया योजनकोट्योऽपि भवन्ति, तत्किमेतावत्यपि क्षेत्रे या नभाश्रेण्यो भवन्ति ता इछ गृणन्ते?, नेत्याह-'तासि णं सेढीणं विक्खंभसूई'त्यादि, तासां श्रेणीनां विष्कम्भसूचिः-विस्तरश्रे- णि येति शेषा, किपतीत्याइ–'अंगुली'त्यादि, अहुलप्रमाणे प्रतरक्षेत्रे यः श्रेणिः-राशिस्तत्र किलासयेयानि २० ॥२०॥ २३ ·नारकादी- नां बद्धम- तौदारि कादीनि- पर्गमूलानि तिष्ठन्त्यतः प्रथमवर्गमूलं द्वितीयवर्गमूलेन प्रत्युत्पन्न-गुणितं तथा च सति यावत्योऽत्र श्रेपयो लन्धा एतावत्प्रमाणा श्रेणीनां विष्कम्भसूचिर्भवति, एतावत्यः श्रेण्योऽत्र गृह्यन्त इत्यर्थः, इदमुक्तं भवति- अलप्रमाणे प्रतरक्षेत्रे किलासत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिके द्वे शते श्रेणीनां भवतस्तद्यथा २५६, अत्र प्रथम- वर्गमूलं पोटश १६ द्वितीयं चत्वारः ४ चतुर्भिः पोडश गुणिता जाताश्चतुःपष्टिः, एषा चतुःपष्टिरपि सद्भाव- तोऽसहयेयाः श्रेण्यो मन्तव्याः, एतावत्सया श्रेणीनां विस्तरसूचिरिह ग्राह्या । 'अहव 'मित्यादि, ण- मिति वाक्पालकारे, अथया-अन्येन प्रकारेण प्रस्तुतोऽर्थ उच्यते इत्यर्थः, 'अहव णत्ति कचित्पाठः, स चैवं व्याल्यापते-अथवा नैप पूर्वोक्तः प्रकारोऽपि तु प्रकारान्तरेण प्रस्तुतोऽर्थोऽभिधीयते इति भावः, समुदितो वाज्यंशन्दोऽधवाशब्दस्यार्थे वर्तते, तदेव प्रकारान्तरमाह-अंगुलवीयवग्गमूलघणे'त्यादि, अङ्गुलप्रमाणप्रतर- क्षेत्रवर्तिश्रेणिराशेर्यद्वितीयवर्गमूलमनन्तरं चतुष्टयरूपं दर्शितं तस्य यो घना-चतुःपष्टिलक्षणस्तत्प्रमाणा:- तत्साध्याः श्रेण्योऽत्र गृह्यन्त इति, प्ररूपणैव भियते अर्थस्तु स एवेति, तदेवं कल्पनया चतुःपष्टिरूपाणां सद्भावतोऽसोयानां श्रेणीनां यः प्रदेशराशिरेतावत्सयानि नारकाणां बद्धवैक्रियाणि प्राप्यन्त इति, प्रत्येकशरीरित्वान्नारका अप्येतावन्त एव, एवं च सति पूर्व नारकाः सामान्येनैवासोया उक्ताः, अत्र तु- शरीरविचारमस्तावात्तदप्यसश्येयकं प्रतिनियतखरूपं सिद्धं भवति, एवमन्यत्रापि प्रत्येकशरीरिणः सर्वे ख- कीयखकीयपद्धशरीरसहयातुल्या द्रष्टव्याः, मुक्तक्रियाणि मुक्तौदारिकवद्वाच्यानि, आहारकाणि वद्धा १० ·नां बद्धमु. fo न्येषां न सम्भवन्ति, चतुर्दशपुर्वधरसम्भवित्वात्तद्वन्धस्य, मुक्तानि तु मुक्तौदारिकवद्वाच्यानि, मनुष्यभव । नारकादी- मलधारीया कृतोज्झिताहारकशरीराणां प्रतिपतितचतुर्दशपूर्वविदां नारकेपूत्पत्तिसम्भवादौदारिकोक्तन्यायेनानन्तानां तेषां प्रमाणद्वार सम्भव इति भावः, तैजसकार्मणानि तु बद्धानि मुक्तानि च यथैषामेव वैक्रियाणि तथा वक्तव्यानि । उक्तानि क्तौदारि- ॥२०॥ पश्चापि शरीराणि नारकेयु, अथासुरकुमारेषुतानि वक्तुमाह-'असुरकुमारणं भंते !' इत्यादि, औदारिकाण्य कादीनि घापि नारकवद्वाच्यानि, वैक्रियाण्यपि तथैव, नवरमसुरकुमाराणां नारकेभ्यः स्तोकत्वात् प्रस्तुतशरीराण्यपि स्तोकान्यतो विष्कम्भसूच्या विशेषः, सा चेयं-'तासि णं सेढीण विक्खंभसूई'त्यादि, तासाम्-अनन्तरोक्त- श्रेणीनां विष्कम्भसूचिः-विस्तरश्रेणिरगुलप्रथमवर्गमूलस्यासधेयभागः, इदमुक्तं भवति-प्रतरस्याङ्गुलप्र- माणे क्षेत्रे यावत्या श्रेणयो भवन्ति तासां यत्प्रथमवर्गमूलं तस्याप्यसहयेयभागे याः श्रेणयो भवन्ति तत्ममाणैव विस्तरसूचिरिह ग्राह्या, सा च नारकोक्तसूचेरसङ्ख्याततमे भागे सिद्धा भवति, ततो नारकाणा. मसुरकुमारा असङ्ख्ययभागे वर्तन्त इति प्रतिपादितं भवति, इत्थमेव चैतत्, यतः प्रज्ञापनामहादण्डके केव- लरत्नप्रभानारकाणामपि समस्ता अपि भवनपतयोऽसङ्ख्याततमभागवर्तित्वेनोक्ताः किं पुनः समस्तनार- २५ काणां केवला(अ)सुरकुमारा इति, आहारकाणि नारकवदेव, तैजसकार्मणान्यत्रैवोक्तवैक्रियवदिति । एवं ॥२०॥ समानैव वक्तव्यता यावत्स्तनितकुमाराः । पुढविकाइयाणं भंते ! केवइया ओरालिअसरीरा पं० १, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तं- २८ ·नारकादी- नां बद्धमु. क्तोदारि- कादीनि जहा-बोल्लया य मुक्केल्लया य, एवं जहा ओहिआ ओरालिअसरीरा तहा भा०, पुढ- विका० केवइया वेउविअसरीरा पं०?, गो०! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-बद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं णस्थि, मुक्केल्लया जहा ओहिआणं ओरा- लिअसरीरा तहा भा०, आहारगसरीरावि एवं चेव भाणियवा, तेअगकम्मसरीरा जहा एएसिं चेव ओरालिअसरीरा तहा भाणिअवा, जहा पुढविकाइयाणं एवं आ- उकाइयाणं तेउकाइयाण य सबसरीरा भाणियवा । वाउकाइयाणं भंते ! केवइया ओरालिअसरीरा पं० ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-बद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, जहा पुढविकाइयाणं ओरालियसरीरा तहा भाणिअवा, वाउकाइयाणं भंते ! केवइया वे- उविअसरीरा पं० ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-वद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं असंखिजा समए २ अवहीरमाणा २ खेत्तपलिओवमस्स असंखिज्जइभागमेत्तेणं कालेणं अवहीरंति नो चेव णं अवहिआ सिआ, मुकेल्लया वे- ·. नारकादी- अनुयोग मलपारीया माणद्वार ना बद्धमु- तोदारि- कादीनि १५ ।२०२।। उवियसरीरा आहारगसरीरा य जहा पुढविकाइआणं. तहा भाणिअवा, तेअगक- म्मसरीरा जहा पुढविकाइयाणं तहा भाणिअवा । वणस्सइकाइआणं ओरालिअवे- उविअआहारगसरीरा जहा पुढविकाइयाणं तहा भाणिअवा, वणस्सइकायाणं भंते ! केवइया तेअगसरीरा पं०?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, जहा ओहिआ तेअगकम्मसरीरा तहा वणस्सइकाइयाणवि तेअंगकम्मगसरीरा भाणिअवा। औदारिकाणि घद्धानि मुक्तानि चात्रौघिकौदारिकवद्वाच्यानि, केवलं यदोधिकवद्धानामसहयेयप्रमाणस्वमुक्तं तदिह लघुतरासयेयकेन द्रष्टव्यं, तत्राप्कायादिशरीरैः सह सामान्येन चिन्तितत्त्वाद्, अत्र तु केवलपृ. ध्वीकायमात्रप्रस्तावादिति भावः, चैक्रियाहारकाणि बद्धानि अमीपां न सन्ति, मुक्तानि तु प्राग्वदेव मनु- प्यादिभवेषु संभवन्ति, तानि तु मुक्तौधिकौदारिकवदभिधानीयानि, तैजसकार्मणान्यत्रैयोक्तौदारिकवदू दश्यानि, एवमएका यिकतेजाकायिकेष्वपि सर्व वाच्यं, चायुपु तु चैक्रियकृतो विशेषः समस्ति, तदभिधानार्थ- माह-चाउकाइयाणं भंते !' इत्यादि, इहापि सर्व पृथिवीकायिकवद्वाच्यं, नवरं वैक्रियाणि बद्धान्यमीपामस- होयानि लभ्यन्ते, तानि च प्रतिसमयमपहियमाणानि क्षेत्रपल्योपमस्यासययभागे यावन्तो नभःप्रदेशा भवन्ति तत्सरैः समपैरपहियन्ते, क्षेत्रपल्योपमासयेयभागवर्तिप्रदेशराशितुल्यानि भवन्तीत्यर्थः, 'नो ॥२०२॥, २४ ·नां बद्धमु. कादीनि चेष णं अपहिया सिय'त्ति परमत्यायनार्थ मरूपणैवेत्थं फियते, न तु तानि कदाचित्फेनचिदित्थमपडियन्त नारकादी- इति भावः, ननु वायवः सर्वेऽप्यस यलोकाकाशप्रदेशप्रमाणा उक्ताः, तक्रियशरीरिणः किमित्य स्तोका एप पठ्यन्ते ?, उच्यते, चतुर्विधा वायवः-सूक्ष्मा अपर्याप्ताः पर्याप्ताश्च बादरा अपर्याप्ताः पर्या- क्तौदारि- साथ, तत्रापराशिनये प्रत्येकं ते असश्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणा वैक्रियलब्धिशून्याय, यादरपर्या- सर्वेऽपि प्रतरासश्लेयभागवर्तिमदेशराशिसङ्ख्या एव, तत्रापि वैक्रियलब्धिमन्तस्तदसइयेयभा- गवर्तिन एप न शेषाः, येषामपि च वैफियलब्धिस्तेष्वपि मध्येऽसहयातभागवर्तिन एव पद्धवैफिय- शरीराः पृच्छासमये प्राप्यन्ते नापरे, अतो यथोक्तप्रमाणान्येवैपां पद्धक्रियशरीराणि भवन्ति नाधि- फानीति, अन्न फेचिन्मन्यन्ते-ये फेचन वान्ति वायवस्ते सर्वेऽपि वैफियशरीरे चर्तन्ते, तदन्तरेण तेषां चेष्टाया एवाभावात् , तप न घटते, यतः सर्वमिन्नपि लोके यत्र फचित् शुपिरं तत्र सर्वत्र चला वायवो नि- यमात् सन्त्येव, यदि च ते सर्वेऽपि वैक्रियशरीरिणः स्युस्तदा बद्धवैक्रियशरीराणि प्रभूतानि प्राप्नुवन्ति, न तु १० यथोक्तमानान्येवेति, तस्मादवैक्रिपशरीरिणोऽपि वान्ति वायवः, उक्तं च-"अत्धि णं भंते ! ईसिं पुरेवाया १ असित (एप गायः ) भदन्त ! यत् ईपत् पूर्ववाताः पश्चाद्वाता मन्दवाता महायाता वान्नि?, हन्त अस्ति, कदा भदन्त । यावत् वान्ति !, गौतम 1 यदा पायुकायो यथारीति रीयते यदा घायुकाय उत्तरक्रियं रीयते, यदा वायुकुमारा वायुकुमार्यो वाऽऽत्मनो वा परस्य वा तदुभयोर्वाऽर्थाय वायुकायमुदीरयन्ति तदा ईषत् | यावत् यान्ति.

·अनुयोग मलपारीया प्रमाणवारं द्वीन्द्रिया- दीनां बद्धा- यौदारि- कादि । २०३॥ पच्छायाया मंदावाया महावाया वायंति ?, हंता अत्थि, कया णं भंते ! जाव वायंति?, गोयमा! जया णं पाउयाए अहारियं रीयइ, जया णं जाव वाउयाए उत्तरकिरियं रीयई, जया णं वाउकुमारा चाउकुमारीओ या अप्पणो वा परस्स वा तदुभयस्स वा अढाए वाउयायं उदीरंति, तया णं ईसिं जाय वायंति' 'आहारियं- रीयइत्ति रीतं रीतिः खभाय इत्यर्थः, तस्यानतिक्रमेण यथारीतं रीयते-गच्छति, यदा स्वाभाविकौदारिकशरी- रगत्या गच्छतीत्यर्थः, उत्तरफिरियंति-उत्तरा-उत्तरवैक्रियशरीराश्रया गतिलक्षणा क्रिया यत्र गमने तदुत्त- रमियं तद्यथा भवतीत्येयं यदारीपते । तदेवमत्र पातानां चाने प्रकारत्रयं प्रतिपादयता स्वाभाविकमपि गम- नमुक्तम, अतो क्रियशरीरिण एव ते चान्तीति न नियम इत्यलं विस्तरेण । वनस्पतिसूत्रेऽपि सर्व पृथ्वी- कापिकचयक्तव्यं, नवरं पृथिवीकायिकानां प्रत्येकशरीरित्वात् खस्थानबद्धौदारिकसङ्ख्यातुल्यानि तैजस- फार्मणान्युक्तानि, अन तु वनस्पतीनां बहूनां साधारणशरीरत्वाच्छरीरिणामानन्त्येऽप्यौदारिकशरीराण्यस- यातान्येव, तैजसकार्मणानि तु प्रतिजीचं पृथग्भावादनन्तानि, ततो न खस्थानबद्धौदारिककायतुल्यानि वक्तव्पानि, फिन्तु यथौधिकतैजसकार्मणान्यभिहितानि तथैवात्रापि भावनीयानि । वेइंदियाणं भंते ! केवइया ओरालियसरीरा पं० ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा- वद्धेल्लया य मुघल्लया य, तत्थ णं जे ते वद्धेल्लया ते णं असंखिज्जा असंखिज्जाहिं उ. २० ॥२०३॥ २४ ·द्वीन्द्रिया- दीनां बद्धा- चौदारि- कादि स्सप्पिणीओसोप्पणीहि अवहारात कालआ खत्तआ असखजाआ सढाआ पयरस्स असंखिज्जइभागो तासिणं सेढीणं विक्खंभसूई असंखेजाओ जोअणकोडाकोडीओ असंखिजाई सेढिवग्गमूलाई वेइंदियाणं ओरालियबद्धेल्लएहिं पयरं अवहीरइ असं- खिज्जाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि कालओ खेत्तओ अंगुलपयरस्स आवलिआए असंखिज्जइभागपडिभागेणं, मुक्केल्लया जहा ओहिआ ओरालिअसरीरा तहा भाणि- अवा, वेउविअआहारगसरीरा बद्धेल्लया नत्थि मुकेल्लया जहा ओहिआ ओरालिअ- सरीरा तहा भाणिअवा, तेअगकम्मगसरीरा जहा एपसिं चेव ओरालिअसरीरा तहा भाणिअवा, जहा बेइंदिआणं तहा तेइंदियचउरिदियाणवि भाणिअबा । पंचिंदि- यतिरिक्खजोणियाणवि ओरालिअसरीरा एवं चेव भाणिअवा, पंचिंदिअतिरिक्ख- जोणिआणं भंते ! केवइया वेउविअसरीरा पण्णत्ता ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तं- जहा-बदल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया ते णं असंखिज्जा असंखि- ·द्वीन्द्रिया- अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार रोनां बद्धा- द्यौदारि- कादि ॥२०४॥ जाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति कालओ खेत्तओ असंखिज्जाओ सेढीओ पयरस्स असंखिजइभागो तासि णं सेढीणं विक्खंभसूई अंगुलपढमवग्गमूलस्स अ- संखिज्जइभागो, मुक्केल्लया जहा ओहिआ ओरालिआ तहा भा०, आहारयसरीरा जहा वेइंदिआणं तेअगकम्मसरीरा जहा ओरालिया। अत्र पद्वौदारिकाण्यसायेयानि कालतोऽसहयेपोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयराशितुल्यानि, क्षेत्रतस्तु प्र- सरासयेयभागवर्त्य सङ्येयश्रेणीनां यः प्रदेशराशिः तत्तुल्यानि, तासां च प्रतरासहयेयभागवर्तिश्रे- णीनां विष्कम्भसूचिरसहयेययोजनकोटिकोटीप्रमाणाऽत्र ग्राह्या । एतदेव विशेषतरमाह-'असंखेजाई से- दियग्गमूलाई ति, एकस्या नभाणेयः प्रदेशराशिः स सद्भावतोऽसहयातप्रदेशात्मकोऽपि कल्पनया पश्वपष्टिसहस्राणि पश्च शतानि पत्रिंशदधिकानि ६५५३६, अस्य प्रथमं धर्गमूलं २५६, द्वितीयं १६, त. तीयं ४, चतुर्थे २, एतानि कल्पनया चत्वार्यपि सद्भावतोऽसोयानि वर्गमूलानि, एतेषां च मीलने कल्प- नपा अष्टससत्यधिके द्वे शते सद्भावतस्त्वसहयेयाः प्रदेशा जायन्ते, तत एतावत्प्रदेशा प्रस्तुतविष्कम्भसू- चिर्भवति, इदानीं प्रस्तुतशरीरमानमेव प्रकारान्तरेणाह-घेईदियाणं ओरालियसरीरोहिं बद्धेल्लएहि मित्यादि, द्वीन्द्रियाणां यानि पद्धान्यौदारिकशरीराणि तैः प्रतरः सर्वोऽप्यपहियते, . कियता कालेनेत्याह-असहयेयो- २० ॥२०४॥ २४ ·द्वीन्द्रिया- दीनां बद्धा- धौदारि- कादि त्सर्पिण्यवसर्पिणीभिः, केन पुनः क्षेत्रप्रविभागेन कालपविभागेन च , एतावता कालेनायमपहियत इत्याह- अनुलप्रतरलक्षणस्य क्षेत्रस्य आवलिकालक्षणस्य च कालस्य योऽसयेयभागरूपः प्रविभाग:-अंशस्तेन; इदमुक्तं भवति-योकैकेन दीन्द्रियशरीरेण प्रतरस्यैकैकोऽङ्गुलासययभाग एकैकेनावलिकाऽसयेयभा- गेन क्रमशोऽपहियते तदाऽसोयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिः सर्वोऽपि प्रतरो निष्ठां याति, एवं प्रतरस्यैकैकस्मि- नकुलासझ्येयभागे एकैकेनापलिकाऽसहयेयभागेन प्रत्येकं क्रमेण स्थाप्यमानानि द्वीन्द्रियशरीराण्यसङ्ख्ये- योत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिः सर्व प्रतरं पूरयन्तीत्यपि द्रष्टव्य, वस्तुत एकार्थत्वादिति, मुक्तौदारिकवैक्रियाहार- काणि पृथ्वीकायिकवद्वाच्यानि, तैजसकार्मणानि तु यथैपामेवौदारिकाणि । त्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणामप्येवमेव वाच्यम् । पञ्चेन्द्रियतिरश्चामपीत्थमेव, नवरमेतेपु केपाश्चिद्वैक्रियलब्धिसम्भवतो यद्वान्यपि वैक्रियशरीराणि लभ्यन्ते, 'अतस्तत्सङ्ख्यानिरूपणार्थमाह-'पंचिंदियतिरिक्खजोणिआणं भंते ! केवइया वेउधियसरीरा?' इत्यादि, इह च सामान्येनासयेयतामात्राव्यभिचारतस्त्रीन्द्रियादीनामतिदेशो मन्तव्यो, न पुनः सवेथा परस्परं सहयासाम्यमेतेपां, यत उक्तम्-"एएसिणं भंते ! एगिदियोइंदियतेइंद्यिचउरिंदियपंचिंदियाणं कयरे कयरेहितो अप्पा वा यहुया वा तुल्ला वा विसेसाहिया वा?, गोयमा! सबथोवा. पंचिंदिया चरि १ सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेश इति न्यायात्। २ एतेषां मदन्त ! एकेन्द्रियद्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रियाणा कतरे कतरेभ्यः अल्पा वा बहवो वा तुत्या या विशेषाधिका वा ?, गौतम | सर्वस्तोका. पञ्चेन्द्रियाः चतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः श्रीन्द्रिया विशेषाधिका द्वीन्द्रिया विशेषाधिका एकेन्द्रिया अनन्तगुणाः. १० १२ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार मुक्तवद्धा- २०५॥ दिया विसेसाहिया तेइंदिया विसेसाहिआ पेइंदिया विसेसाहिया एगिदिया अर्णतगुणा" तदेवमिह सूत्रे मनुष्याणां द्वीन्द्रियादीनां कियतोऽपि जीवसयावैचित्र्यस्योक्तत्वात्तच्छरीराणामपि तदिह द्रष्टव्यं, प्रत्येकशरीराणां जीवसमायाः शरीरसहयायाः तुल्यत्वादित्यलं प्रसङ्गेन, प्रकृतमुच्यते-तत्र पञ्चेन्द्रियतिरश्वां थद्वानि वैदारिकादी- क्रियशरीराण्यसोयानि सर्वदैव लभ्यन्ते, तानि च कालतोऽसहयेयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयराशितु नि सू.१४२ त्यानि, क्षेत्रतस्तु प्रतरासायेयभागवयंसहयेयश्रेणीनां यः प्रदेशराशिः तत्तुल्यानि, तासां च श्रेणीनां विष्कम्भसूचिरहुलप्रथमवर्गमूलत्यासयभागः शेषभावना असुरकुमारवत्कार्या । मणुस्साणं भंते ! केवइया ओरालियसरीरा पं० १, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-बद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते वद्धेल्लया ते णं सिअ संखिज्जा सिअ असंखिज्जा जहण्णपए संखेजा, संखिजाओ कोडाकोडीओ एगुणतीसं ठाणाई तिजमलपयस्स उवरिं चउजम- लपयस्स हेट्ठा, अहव णं छटो वग्गो पंचमवग्गपडुप्पण्णो, अहव णं छण्णउइछेअणगदा- २०५॥ यिरासी, उकोसपए असंखिजा, असंखिजाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं अवहीरति कालओ खेत्तओ उक्कोसपए रूवपक्खित्तेहिं मणूस्सेहिं सेढी अवहीरइ कालओ असंखि- २० २४ ·मनुष्याणां मुक्तवद्धौ दारिकादी- नि सू.१४२ जाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहिं खेत्तओ अंगुलपढमवग्गमूलं तइयवग्गमूलपडुप्पण्णं, मुकेल्लया जहा ओहिआ ओरालिआ तहा भाणिअवा, मेणुस्साणं भंते ! केवइआ वेउविअसरीरा पं० ?, गो० ! दुविहा पं० तं०-बद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते वोल्लया ते णं संखिजा समए २ अवहीरमाणा २ संखेजेणं कालेणं अवहीरंति, नो चेव णं अवहिआ सिआ, मुकेल्लया जहा ओहिआ ओरालिआणं मुक्केल्लया तहा भा०, मणुस्साणं भंते ! केवइया आहारगसरीरा पं० ?, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा- पद्धेल्लया य मुक्केल्लया य, तत्थ णं जे ते वद्धेल्लया ते णं सिअ अस्थि सिअ नत्थि, जइ अस्थि जहन्नेणं एको वा दो वा तिषिण वा उक्कोसेणं सहस्सपुहत्तं, मुकेल्लया जहा ओहिआ, तेअगकम्मगसरीरा जहा एएसिं चेव ओरालिआ तहा भाणिअवा। इह मनुष्या द्विविधाः-वान्तपित्तादिजन्मानः सम्मूछेजाः स्त्रीगर्भोत्पन्ना गर्भजाच, तत्रायाः कदाचिन्न भवन्त्येव, जघन्यतः समयस्योत्कृष्टतस्तु चतुर्विशतिमुहर्तानां तदन्तरकालस्य प्रतिपादितत्वादु', उत्पन्नानां तु| १० ·71 अनुयोग० मलधारीया प्रमाणहार मनुष्याणां मुक्तबद्धौ- दारिकादी- निसू.१४२ ॥२०६॥ जघन्यत उत्कृष्टतवान्तर्मुहर्तस्थितिकत्वेन परतः सर्वेषां निर्लेपत्त्वसम्भवात् , यदा तु भवन्ति तदा जघन्यत एको द्वौ प्रयो या उत्कृष्टतस्वसध्याताः, इतरे तु सर्वदैव सश्या भवन्ति, नासययाः, तत्र सम्मूच्र्छजा यदा न भवन्ति तदेव जघन्यपदिनो गर्भजा एव गृह्यन्ते, अन्यथा जघन्यपदवर्तित्वमेव न स्यात्, ते च स्वभावात् सश्वेया एय, अतस्तच्छरीराण्यपि पद्धानि सहयेयान्येव, अत उक्तं-जहण्णपए संखेज'त्ति, सायकस्य सायातभेदत्यान्न ज्ञायते फियदपि सइयेयकमित्याह-सवेयाः कोटीकोटयः, पुनर्विशेपित तमाह-तिजमलपयस्स उवरिं चउजमलपयस्स हेह'त्ति, इदमुक्तं भवति-अष्टानामष्टानामकस्थानानां यमलपदमिति सामयिकी संज्ञा, ततस्त्रयाणां यमलपदानां समाहारस्त्रियमलपदं चतुर्विंशत्यकास्थानल- क्षणम् , अधया तृतीयं यमलपदं पोडशानामकस्थानानामुपरितनाकाष्टकलक्षणमिति स एवार्थः, तस्य त्रिय- मलपदस्य उपरि प्रस्तुतमनुष्या भवन्ति, चतुर्विशत्यकस्थानान्यतिक्रम्य जघन्यपदवर्तिनां गर्भजमनुष्याणां साचा पर्तत इत्यर्थः, तर्हि चतुरादीन्यपि यमलपदानि भवन्ति ?, नेत्याह-चउजमलपयस्स हेहत्ति चतुर्णां यमलपदानां समाहारश्चतुर्यमलपदं-द्वात्रिंशदकस्थानलक्षणम्, अथवा चतुर्थं यमलपदं चतुर्यमलपदं चतुर्विश- तेरकस्थानानामुपरितनाकाप्टकलक्षणमित्येक एवार्थः, तस्य चतुर्यमलपदस्याधस्तादेकोनत्रिंशदङ्कस्थानेष्वनन्तर- मेव पक्ष्पमाणस्वरूपेषु प्रकृतमनुप्यसङ्ख्या चर्तत इति भावः, अथवा द्वौ वर्गावनन्तरमेव वक्ष्यमाणवरूपी यमलपदमिति सामयिक्येव परिभापा, ततस्त्रयाणां यमलपदानां समाहारनियमलपदं-वर्गपट्कलक्षणं तस्योपरि २० ॥२०६॥ २५ ·मनुष्याणां मुक्तवद्धा- द्वारिकादी- निसू.१४२ चतुर्यमलपदस्य-वर्गाप्टकलक्षणस्याधस्तादेतन्मनुष्यसया लभ्यते, पष्ठवर्गस्योपरि सप्तमवर्गस्य वधस्ता- त्प्रस्तुतमनुष्यसया प्राप्यत इति हृदयम्, अत्राप्येतान्येवैकोनत्रिंशदङ्कस्थानानि मन्तव्यानि, अथवा किमेतैरस्फुटैः प्रकारैः?, स्फुटतरमेव प्रकारमाह-अहवण'मित्यस्य शब्दस्य पाठान्तरस्य व्याख्या पूर्ववत्, प- छवर्गः पश्चमवर्गेण यदा प्रत्युत्पन्नो-गुणितो भवति तदा प्रस्तुतमनुष्यसया समागच्छतीत्यर्थः, अथ कोऽयं पठो वर्ग:? कश्च पश्चमवर्ग इति, अग्रोच्यते, विवक्षितः कश्चिद्राशिस्तेनैव राशिना यत्र गुण्यते स तावद्वर्गः, तत्रैकवर्गस्य वर्ग एक एव भवत्यतो वृद्धिरहितत्वादेप वर्ग एव न गण्यते, द्वयोश्च वर्गश्चत्वारो भवन्तीत्येप मथमो वर्गः, चतुणां वर्गः षोडशेति द्वितीयो वर्गः १६, पोडशानां वर्गों द्वे शते पट्पञ्चाशदधिके इति तृतीयो वर्ग: २५६, अस्य राशेर्वगः पञ्चपष्टिसहस्राणि पश्च शतानि पत्रिंशदधिकानीति चतुर्थो वर्ग: ६५५३६, अस्य राशेर्वर्गः सार्द्धगाथया प्रोच्यते-'चत्तारि य कोडिसया अउणत्तीसं च हुँति कोडीओ । अउणावन्नं लकखा सत्तहि चेव य सहस्सा ॥१॥ दो य सया छन्नउया पंचमवग्गो इमो विणिहिट्टोत्ति अङ्कतोऽप्येप दर्यते ४२९४९६७२९६, अस्यापि राशेगाथात्रयेण वर्ग: प्रतिपाद्यते-लक्खं कोडाकोडी चउरासीयं भवे सह- स्साई । चत्तारि अ सत्तहा हुंति सया कोडीकोडीणं ॥१॥ चउयालं लक्खाई कोडीणं सत्त चेव य स- हस्सा । तिन्नि य सया य सत्तरि कोडीणं हुंति नायघा ॥ २॥ पंचाणऊइ लक्खा एगावन्नं भवे सहस्साई। छस्सोलसोत्तरसया एसो छटो हवइ वग्गो॥ ३ ॥ अङ्कतोऽपि दश्यते १८४४६७४४०७३७०९५५१६१६, तदयं १४ क ·- अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार मनुष्याणां मुक्तवद्धा दारिकादी- नि सू.१४२ १५ ॥२०७॥ २० पष्ठो वर्गः पूर्वोक्तन पश्चमवर्गण गुण्यते, तथा च सति या सख्या भवति तस्यां जघन्यपदिनो गर्भजमनुष्या वर्तन्ते, सा चेयम् ७९२२८१६२५१४२६४३३७५९३५४३९५०३३६ अयं च राशिः कोटीकोट्यादिप्रकारेण केना- प्यभिधातुं न शक्यते अतः पर्यन्तादारभ्याकमानसङ्ग्रहार्थं गाथाद्वयम्-छत्तिन्नि तिन्नि सुन्नं पंचेच य नव य तिलि चत्तारि । पंचेच तिणि नव पंच सत्त तिन्नेव तिनेच ॥१॥ चउ छ हो चउ एको पण दो छकेकगो य अदेय । दो दो नव सत्तेव य अंकटाणा पराहत्ता ॥२॥ तदेवमेतेष्वेकोनत्रिंशदूस्थानेषु जघन्यपदिनो गर्भजमनुष्या वर्तन्ते इति स्थितम् । अमुमेवार्थ प्रकारान्तरेणाह-'अहव णं छन्नउईच्छेयणगयाई रासित्ति छेदनक-राशेरकरणं ततः पपणवतिच्छेदनानि यो राशिददाति पर्यन्ते च परिपूर्णैकरूपपर्यवसितो भवति न तु गपिडतरूपपर्यवसितः स प्रकृतमनुष्यसख्याखरूपो मन्तव्यः, स चायमेवैकोनत्रिंशदङ्कस्थाननिष्पन्नो- ऽनन्तरदर्शितो नान्या, अयं हि पुनः पुनश्छिद्यमानोर्दीक्रियमाणः पपणवतिच्छेदान् क्षमते, पर्यन्ते च परिपूर्णं- फरूपपर्यवसितो भवतीति पण्णवतिच्छेदनकदायी प्रोच्यते, कथं पुनः पण्णवतिच्छेदनानि भाव्यन्ते ?, उच्यते, प्रथमो वर्गम्यतुष्टयरूपो यो दर्शितस्तत्र द्वे छेदने भवता, तथाहि-चतुर्णामद्धे द्वौ तयोरप्य₹ एक इत्येषमुत्तरेष्वपि वर्गेषु भावनीयं, द्वितीये तु वर्ग चत्वारि छेदनानि संपद्यन्ते, तृतीये अष्टौ, चतुर्थे पोडश, पञ्चमे द्वात्रिंशत्, पछे चतुःपष्टिः, पञ्चमस्तु पठेन गुणित आस्ते, अतः पञ्चमसत्कान्यपि छेदनकानि पष्टे प्रविष्टानि प्राप्यन्त इत्युभ- पगतान्यपि मील्पन्ते, ततो जातानि प्रस्तुतराशौ पण्णव तिच्छेदनकानि, खयमेय वा पुनः पुनश्छेदं कृत्वा २५ ॥२०७॥ २८ ·मनुष्याणां मुक्तबद्धी दारिकादी- निसू.१४२ अभियुक्तेन भावनीयानि,तदेवं जघन्यपदमुक्तम्, अथोत्कृष्टपदमभिधित्सुराह-'उकोसपए असंखेज'त्ति, उत्कृष्टपदे मनुष्यवद्वान्यौदारिकशरीराण्यसझयेयानि कालतोऽसख्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीसमयराशितुल्या- नि, क्षेत्रतस्त्वेकसिन् मनुष्यशरीररूपे प्रक्षिप्ते तैर्मनुष्यशरीरैरेका नभाप्रदेशश्रेणिरपहियते, कियता कालेने- त्याह-असद्धयेयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिः, कियता क्षेत्रखण्डापहारेणेत्याह-'अंगुलपढमवग्गमूलं तझ्यवग्ग- मूलपडुप्पण्ण न्ति श्रेणेरगुलप्रमाणे क्षेत्रे यः प्रदेशराशिस्तस्य यत्प्रथमं वर्गमूल तत्तृतीयवर्गभूलपदेशराशिना गुण्यते, गुणिते च यः प्रदेशराशिर्भवति तत्प्रमाणं क्षेत्रखण्डमेकैकं मनुष्यशरीरं क्रमेण प्रतिसमयमपहरति, इदमुक्तं भवति-श्रेणेमध्याद् यथोक्तप्रमाणं क्षेत्रखण्डं यद्येकैकं मनुष्यशरीरं क्रमेण प्रतिसमयमपहरति तदाऽसख्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिः सर्वापि श्रेणिरपहियते यद्येकं मनुष्यशरीरं स्यात्, तच नास्ति, सर्वो-| स्कृष्टानामपि समुदितगर्भसंमूर्छजमनुष्याणामेतावतामेव भावादिति । तदेवं मनुष्याणां यद्धान्यौदारिक- शरीराण्युक्तानि, मुक्तानि खोघवदाव्यानि । अथ चैक्रियाण्याह-केवइया घेउविअसरीरा' इत्यादि, चैक्रि- पापयमीपां सख्येयान्येव घद्वानि प्राप्यन्ते गर्भजेपु, तत्रापि वैक्रियलन्धिमत्सु तत्रापि पृच्छासमये किय- रखेच तेपु तद्वन्धसम्भवादिति, तानि च प्रतिसमयमेकैकशोऽपहियमाणानि असख्येयेन कालेनापहियन्ते, मुक्तान्योघवदाच्यानि । आहारकाणि तु पद्धानि मुक्तानि च यथौधिकानि तथैव, तैजसकार्मणानि तु यथै- पामेवौदारिकाणि। १४ ·अनुयोग मलपारीया प्रमाणद्वारं व्यन्तरादी- नां वद्धादी- नि सू.१४२ १५ ॥२०८॥ वाणमंतराणं ओरालिअसरीरा जहा नेरइआणं, वाणमंतराणं भंते ! केवइआ बेउवि- असरीरा पं०१, गो० ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-बद्धेल्लया य मुकेल्लया य, तत्थ णं जेते वहेल्लपा ते णं असंखेजा, असंखेजाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति कालओ खेत्तओ असंखिज्जाओ सेढीओ पयरस्स असंखिज्जइभागो, तासि णं सेढीणं विक्खंभ- सूई संखेजजोअणसयवग्गपलिभागो पयरस्स, मुक्के० जहा ओहिया ओरालिआ तहा भा०, आहा० दुविहावि जहा असु० तहा भा०, वाण० भंते ! केवइया तेअगस०५०१, गो० ! जहा एएसिं चेव वेउवि० तहा तेअग० भाणिअवा । जोइसियाणं भंते ! केव० वे० पं०?, गो०! दुविहा पपणत्ता, तंजहा-बद्धे० मुक्के०, तत्थ णं जे ते व. जाव० तासि णं सेढीणं विक्खंभसूई वेछप्पण्णंगुलसयवग्गपलिभागो पयरस्स, मुक्के० जहा ओ० ओरा० तहा भा०, आहारय० जहा नेर० तहा भा०, तेअ० जहा एएसिं चेव, वेउ० तहा। वेमाणियाणं भंते ! केव० ओरा० पं०१, गो० ! जहा ने तहा०, वेमा- २० ॥२०८॥ २५ ·व्यन्तरादी- नां बद्धादी- निसू.१४२ णि केव० वेउ० पं०?,गो०! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-बद्ध० मुक्के०, तत्थ णं जेते व० ते णं असंखिज्जा असंखेजाहि उस्स० अवहीरंति कालओ खेत्तओ असं० सेढीओ पय- रस्स असंखे० तासि णं सेढीणं विक्खंभसूई अंगुलवीयवग्गमूलं तइगवग्गमूलपडुप्पण्णं अहव णं अंगुलतइयवग्गमूलघणप्पमाणमेत्ताओ सेढीओ, मुक्केल्लया जहा ओहिआ ओरालियाणं तहा भा०, आहा० जहा नेरइयाणं, तेअग जहा एएसिं चेव वेउवि- असरीरा.तहा भाणिअबा, से तं सुहुमे खेत्तपलिओवमे, से तं खेत्तपलिओवमे, से तं पलिओक्मे, से तं विभागणिप्फण्णे, से तं कालप्पमाणे (सू० १४२) व्यन्तराणां सर्वं नारफवद्वाच्यं, नवरं नारकेभ्यो व्यन्तराणामसङ्ख्येयगुणत्वेन महादण्डके पठितत्वाद्वि- कम्भसूच्यां विशेप इत्याह-'तासि णं सेढीणमित्यादि, तासामसझ्ययेयानां श्रेणीनां विष्कम्भसूचिः पूर्वो- तस्य प्रज्ञापनामहादण्डकोक्तस्य चानुसारेण खयमेव दृश्येति वाक्यशेपः, सा च पूर्वोक्तायाः पञ्चेन्द्रियतिर्य- गविष्कम्भसूचेरसझ्ययेयगुणहीना द्रष्टव्या, पञ्चेन्द्रियतिर्यग्भ्यो व्यन्तराणामसध्ययेयगुणहीनत्वेन महादण्डके पठितवात् , फियता पुनः प्रतिभागेन व्यन्तराः सर्वं प्रतरमपहरन्तीत्याह-संखिजजोयणे'त्यादि, सोय- १० ·अनुयोग० पोजनशतानां यो वर्गस्तद्रूपो यः प्रतिभाग:-अंशः, कस्येत्याह-प्रतरस्य, इदमुक्तं भवति-सङ्ख्येययोजनशत पन्तरादी- मलधारीया पर्गमूलं प्रतरस्य भागं यद्येकैको व्यन्तरोऽपहरति तदा सर्वोऽपि प्रतरोऽपहियते, यदिवा तावति भागे एकैक-नां बद्धादी- ममाणद्वारं मिन् व्यन्तरेऽवस्याप्यमाने सर्वोऽपि प्रतरः पूर्यते । ज्योतिष्कसूत्रेऽपि तासि णं सेढीणं विक्खंभसूई स्वयमेव नि सू.१४२ दश्येति वाफ्यशेपोऽवसेयः, सा च व्यन्तरविष्कम्भसूचेः सहोयगुणा द्रष्टव्या, व्यन्तरेभ्यो ज्योतिष्काणां ॥२०९॥ सहयगुणत्वेन महादण्डके पठितत्वाद् इहापि च प्रतरापहारक्षेत्रस्य तत्क्षेत्रादमीपां सोयगुणहीनस्या- भिधानात्, तदाह-'येछप्पन्नंगुलसयवग्गपलिभागो'त्ति पट्पञ्चाशदधिकाङ्गुलशतद्वयवर्गरूपं प्रतिभागं- मतरस्यांशं योकैको ज्योतिप्कोऽपहरति तदा सर्व अंतरमपहरन्ति, प्रत्येकं स्थाप्यमाना वा तावति प्रतिभागे सर्व प्रतरं पूरपन्ति, व्यन्तरेभ्य एते सइयेयगुणत्वाहहवः, ततो व्यन्तरोक्तमतरप्रतिभागक्षेत्रखण्डाद्यथोक्त- २० रूपतया सोयगुणहीनेन स्वल्पेनापि क्षेत्रखण्डेन प्रतरमेतेऽपहरन्ति पूरयन्ति वा इति भावः । वैमानिक- सूप्रेऽपीत्यमेव, नवरं वैमानिकाः प्रज्ञापनायां भवनपतिनारकव्यन्तरज्योतिष्केभ्यः प्रत्येकं सर्वेभ्योऽप्यसहये- पगुणहीनाः पटवन्ते, अतो विष्फम्भसूच्यां विशेषः, तामाह-'तासि णं सेढीण'मित्यादि, तासां श्रेणीनां विष्कम्भसूचिरहलस्य द्वितीयवर्गमूलं तृतीयवर्गमूलेन गुणितम् , इदमुक्तं भवति-अङ्गुलप्रमाणे प्रतरक्षेत्रे ॥२०९॥ सद्भावतोऽसझ्यया अपि कल्पनया द्वे शते पट्पञ्चाशदधिके श्रेणीनां भवतः २५६, अत्र प्रथमवर्गमूलं १६ २५ द्वितीयं ४ तृतीयं २, तन द्वितीयं वर्गमूलं चतुष्टयलक्षणं तृतीयेन विकलक्षणेन गुणितं, जाता अष्टौ, एव- '२६ ·भावगुणप माणंसू. १४३ अजीपगुण प्रमाण र १४४ मेताः सद्भूततयाऽसङ्ख्पेयाः कल्पनया त्वष्टौ श्रेणयो विस्तरसूचिरिह गृह्यते, 'अहय णमित्यादि, अथवा अ- कुलातृतीयवर्गमूलस्य द्विकलक्षणस्य यो घनः अष्टी, एतावत्यः श्रेणयोऽन्न विष्कम्भसूच्यां गृयन्ते इति स ए- वार्थ, तदेवं भुवनपत्यादिसूचिरेपाऽसख्येयगुणहीना मन्तव्या, शेपं सुखोग्नेयं यावत् ‘से तं खेसपलिओव- में'ति । तदेवं 'समयावलियमुहुत्ते'त्यादिंगाधानिर्दिष्टास्तदुपलक्षितांश्चान्येऽप्युच्छासादयो व्याख्याताः काल- |विभागा, अत आह-'से तं विभागणिकपणे'त्ति, एवं च समर्थितं कालप्रमाणमित्याह-'से तं कालप्प- माणेति ॥ १४२ ॥ अथ भावप्रमाणमभिधित्सुराह- से किं तं भावप्पमाणे ?, २ तिविहे पपणत्ते, तंजहा-गुणप्पमाणे नयप्पमाणे संखप्प- माणे (सू० १४३)। से किं तं गुणप्पमाणे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-जीवगुणप्प- माणे अजीवगुणप्पमाणे अ । से किं तं अजीवगुणप्पमाणे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तं- जहा-वण्णगुणप्पमाणे गंधगुणप्पमाणे रसगुणप्पमाणे फासगुणप्पमाणे संठाणगुणप्प- माणे, से किं तं वपणगुणप्पमाणे ?, २ पंचविहे पणत्ते, तंजहा-कालवण्णगुणप्पमाणे १ नारकादिसूचिभ्य एपा. - १० ·भावगुणप्र- अनुयोग० मलधारीया प्रमाणद्वार माणंसू. १४३ अजीवगुण- ॥२१॥ माणं मू. १४४ जाव सुकिल्लवण्णगुणप्पमाणे, से तं वण्णगुणप्पमाणे । से किं तं गंधगुणप्पमाणे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुरभिगंधगुणप्पमाणे दुरभिगंधगुणप्पमाणे, से तं गंधगुण- प्पमाणे । से किं तं रसगुणप्पमाणे ?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-तित्तरसगुणप्पमाणे जाव महुररसगुणप्पमाणे, से तं रसगुणप्पमाणे । से किं तं फासगुणप्पमाणे ?, २ अट्ठविहे पण्णत्ते, तंजहा-कक्खडफासगुणप्पमाणे जाव लुक्खफासगुणप्पमाणे, से तं फासगुणप्पमाणे । से किं तं संठाणगुणप्पमाणे ?, २ पंचविहे पण्णते, तंजहा-परि- मंडलसंठाणगुणप्पमाणे वसं० तंस. चउरंस० आययसंठाणगुणप्पमाणे, से तं संठा- णगुणप्पमाणे, से तं अजीवगुणप्पमाणे। भवनं भायो-वस्तुनः परिणामो ज्ञानादिवर्णादिश्च, पमितिः प्रमीयते अनेन प्रमीयते स इति वा प्रमाणं, भाव एव प्रमाणं भावममाणं, भावसाधनपक्षे प्रमितिः-वस्तुपरिच्छेदस्तद्धेतुत्वाद्भावस्य प्रमाणताऽवसेया, तच भावममाणं प्रिविधं प्रज्ञसं, तद्यथा-'गुणममाणमित्यादि, गुणो-ज्ञानादिः स एव प्रमाणं गुणप्रमाणं, प्रमीयते च गुणैव्यं, गुणाय गुणरूपतया प्रमीयन्तेऽतः प्रमाणता, तथा नीतयो नया:-अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन ए- २० ॥२१०॥ २३ ·कांशपरिच्छित्तयः त एव प्रमाणं नयप्रमाणं, सयानं सङ्ख्या सैव प्रमाणं सङ्ख्याप्रमाणं, नयसये अपि गुणत्वं न व्यभिचरतः, केवलं गुणप्रमाणात् पृथगभिधाने कारणमुपरिटाद्वक्ष्यते, तत्र गुणप्रमाणं द्विधा- जीवगुणप्रमाणं च अजीवगुणप्रमाणं च, तत्राल्पवक्तव्यत्वादजीवगुणप्रमाणमेव तावदाह-से किं तं अजीव- गुणप्पमाणे' इत्यादि, एतत्सर्वमपि पाठसिद्ध, नवरं परिमण्डलसंस्थानं घलयादिवत्, वृत्तमयोगोलकवत् , व्यत्रं-त्रिकोणं शृङ्गाटकफलवत्, चतुरस्रं-समचतुष्कोणम् , आयतं-दीर्घमिति । से किं तं जीवगुणप्पमाणे?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-णाणगुणप्पमाणे दंसणगुण- प्पमाणे चरित्तगुणप्पमाणे । से किं तं गाणगुणप्पमाणे ?, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा-पच्चक्खे अणुमाणे ओवम्मे आगमे । से किं तं पञ्चक्खे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-इंदिअपञ्चक्खे अ णोइंदिअपञ्चक्खे अ। से किं तं इंदिअपञ्चक्खे?, २ पंच- विहे पण्णत्ते, तंजहा-सोइंदिअपञ्चक्खे चक्खुरिंदियपञ्चक्खे घाणिदिअपञ्चक्खे जि- भिदिअपञ्चक्खे फासिंदिअपच्चक्खे, से तं इंदियपञ्चक्खे । से किं तंणोइंदियपञ्चक्खे ?, १० द्वा. ३६ ·अनुयोग मलघारीया प्रमाणद्वार जीवगुणे प्रत्यक्षाधि- कारः ॥२१॥ २ तिविहे पण्णते, तंजहा-ओहिणाणपञ्चक्खे मणपज्जवनाणपञ्चक्खे केवलणाणपञ्चक्खे, से तं णोइंदियपच्चक्खे, से तं पच्चक्खे । जीवस्य गुणा-ज्ञानादयस्तद्रूपं प्रमाणं जीवगुणप्रमाणं, तच ज्ञानदर्शनचारित्रगुणभेदात्रिधा, तत्र ज्ञानरूपो यो गुणस्तद्रूपं प्रमाणं चतुर्विधं, तद्यथा-प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमः, तत्र 'अशू व्यासावित्यस्य धातोर- श्रुते-ज्ञानात्मना अर्थान् व्यामोतीति अक्षो-जीवः 'अश भोजने' इत्यस्य वा अनाति-भुते पालयति वा स- चार्धा नित्यक्षो-जीव एव प्रतिगतम्-आश्रितमक्षं प्रत्यक्षमिति, अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे दितीयये (का० रू०४३०) ति समासः, जीवस्यार्थसाक्षात्कारित्वेन यद् ज्ञानं वर्तते तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः, अन्ये त्वक्षमक्षं प्रति वर्तत इत्य- व्ययीभावसमासं विदधति, तच न युज्यते, अव्ययीभावस्य नपुंसकलिङ्गत्वात् प्रत्यक्षशब्दस्य त्रिलिङ्गता न स्यात्, दृश्यते चेयं, प्रत्यक्षा बुद्विः प्रत्यक्षो योधः प्रत्यक्ष ज्ञानमिति दर्शनात्, ततो यथादर्शितस्तत्पुरुप ए- वायं, तच प्रत्यक्षं द्विविधम् इन्द्रियप्रत्यक्षं नोइन्द्रियप्रत्यक्ष च, अत्रेन्द्रियं-श्रोत्रादि तन्निमित्तं-सहकारिकारणं पस्योत्पित्सोस्तदलिगिकं शब्दरूपरसगन्धस्पर्शविपयज्ञानमिन्द्रियप्रत्यक्षम् , इदं चेन्द्रलक्षणजीवात् परं व्यः तिरिक्तनिमित्तमाश्रित्योत्पद्यते इति धूमादग्निज्ञानमिव वस्तुतोऽर्थसाक्षात्कारित्वाभावात् परोक्षमेव, केवलं १ तारित प्र. २० ॥२१॥ २३ ·लोकेऽस्य प्रत्यक्षतया रूढत्वात् संव्यवहारतोऽत्रापि तथोच्यत इत्यलं विस्तरेण, तदाकाङ्गिणा तु नन्यध्यय- नमन्वेपणीयम् । इन्द्रियप्रत्यक्षं तु यन्न भवति तन्नोइन्द्रियमत्यक्षं, नोशब्दस्य सर्वनिषेधपरत्वात् यत्रेन्द्रियं सर्वथैव न प्रवर्तते किन्तु जीव एव साक्षार्थं पश्यति तन्नोइन्द्रिपप्रत्यक्षम्-अवधिमन:पर्यायकेवलाख्यमिति भावार्थः से किं तं अणुमाणे ? २ तिविहे पण्णते, तंजहा-पुववं सेसवं दिट्टसाहम्मवं । से किं तं पुषवं ? २-माया पुत्तं जहा नटुं, जुवाणं पुणरागयं । काई पञ्चभिजाणेज्जा, पु- बलिंगेण केणई ॥ ११५॥ तंजहा-खत्तेण वा वण्णेण वा लंछणेण वा मसेण वा ति- लपण वा, से तं पुववं । से किं तं सेसवं १, २ पंचविहं पपणतं, तंजहा-कज्जेणं कार- णेणं गुणेणं अवयवेणं आसएणं । से किं तं कज्जेणं १, २ संखं सदेणं भेरि ताडिएणं वसभं ढकिएणं मोरं किंकाइएणं हयं हेसिएणं गयं गुलगुलाइएणं रहं घणघणाइ- एणं, से तं कजेणं । से किं तं कारणेणं?, २तंतवो पडस्स कारणं ण पडो तंतुकारणं वीरणा कडस्स कारणं ण कडो वीरणाकारणं मिप्पिंडो घडस्स कारणंण घडो मिप्पि- ·अनुयोग मलयारीया प्रमाणद्वारं जीवगुणे- ऽनुमाना- धिकार: ॥२१२॥ डकारणं, से तं कारणेणं । से किं तं गुणेण?, २ सुवण्णं निकसेणं पुप्फ गंधेणं लवणं. रसेणं मइरं आसायएणं वत्थं फासेणं, से तं गुणेणं । से किं तं अवयवेणं ?, २ महिसं सिंगेणं कुक्कुडं सिहाएक हत्थिं विसाणेणं वराहं दाढाए मोरं पिच्छेणं आसं खुरेणं वग्धं नहेणं चमरिं वालग्गेणं वाणरं लंगुलेण दुपयं मणुस्सादि चउपयं गवमादि बहुपयं गोमिआदि सीहं केसरेणं वसहं कुक्कुहेणं महिलं वलयबाहाए, गाहा-परिअरबंधेण भडं जाणिजा महिलिअं निवसणेणं । सित्थेण दोणपागं कविं च एकाए गाहाएँ ॥ ११६ ॥ से तं अवयवेणं । से किं तं आसएणं ?, २ अग्गिं धूमेणं सलिलं बलागेणं वुढेि अब्भ- विकारेणं कुलपुत्तंसीलसमायारेणं-[इङ्गिताकारितै यैः, क्रियाभिर्भाषितेन च। नेत्रवक- विकारैश्च, गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः॥१॥] से तं आसएणं । से तं सेसवं ! अनु-लिद्गग्रहणसम्बन्धसारणस्य पश्चान्मीयते-परिच्छिद्यते वस्त्वनेनेति अनुमानं, तच त्रिविधं-पूर्ववत् शे- राणं तु गो कोरेभदायोरित्यमिधाननाममालोकेर्दन्तोऽर्थो विपाणस्य. २० २१२॥ २२ ·. पवत् दृष्टसाधर्म्यवचेति । 'से किं तं पुषव'मित्यादि, विशिष्टं पूर्वोपलब्धं चिहमिह पूर्वमुच्यते, तदेव निमित्तरू- पतया यस्यानुमानस्यास्ति तत्पूर्ववत्, तद्वारेण गमकमनुमानं पूर्ववदिति भावः तथा चाह-माता पुत्र'मित्यादि श्लोकः, यथा माता खकीयं पुत्रं बाल्यावस्थायां नष्टं युवानं सन्तं कालान्तरेण पुनः कथमप्यागतं कोचित्तथा- विधस्मृतिपाटववती, न सर्वाः, पूर्वदृप्टेन लिङ्गेन केनचित् क्षतादिना प्रत्यभिजानीयात्-मत्पुत्रोऽयमिति अनुमिनुयादित्यर्थः, केन पुनर्लिनेनेत्याह-'क्षतेन वे' त्यादि, खदेहोद्भवमेव क्षतं, आगन्तुकस्तु श्वदंष्ट्रादिकृतो व्रणः, लान्छनमपतिलकास्तु प्रतीताः, तदयमत्र प्रयोगो:मत्पुत्रोऽयम् , अनन्यसाधारणक्षतादिलक्षणविशि- एलिझोपलव्धेरिति, साधर्म्यवैधदृष्टान्तयोः सत्वेतराभावादयमहेतुरिति चेत् , नैवं, हेतोः परमार्थेनैकल- क्षणत्वात् , तबलेनैव गमकलोपलब्धेः, उक्तं च न्यायवादिना पुरुपचन्द्रेण-"अन्यथाऽनुपपन्नत्वमा हेतोः स्वलक्षणम्।सत्त्वासत्त्वे हि तद्धमौं, दृष्टान्तद्वयलक्षणे॥१॥" तद्धर्माविति-अन्यधानुपपन्नत्वधौ, कथम्भूते सत्त्वा- सत्त्वे इत्याह–साधर्म्यवैधर्म्यरूपे दृष्टान्तद्वये लक्ष्यते-निश्चीयते [अथ यदि]दृष्टान्तद्वयलक्षणेन च धर्मिसत्तायां धर्माः सर्वेऽपि सर्वदा भवन्त्येव, पटादेः शुक्लत्वादिधर्मय (रव्य)भिचारात्, ततो दृष्टान्तयोः सत्त्वासत्वधमौं यद्यपि कचिद्धेतौ न दृश्यते तथापि धर्मिखरूपमन्यथानुपपन्नत्वं भविष्यतीति न कश्चिद्विरोध इति भावः। यत्रापि धूमादी दृष्टान्तयोः सत्त्वासत्त्वे हेतोदृश्यते तत्रापि साध्यान्यथानुपपन्नत्वस्यैव प्राधान्यात्तस्यैवैकस्य हेतुलक्ष- णताऽवसेया, तथा चाह- धूमादेर्यद्यपि स्यातां, सत्त्वासत्त्वे खलक्षणे । अन्यथानुपपन्नत्वप्राधान्याल्लक्षणैकता १० १४ ·अनुयोग मलपारीया| प्रमाणद्वार जीवगुणे- ऽनुमाना. धिकार: ॥२१३॥ ॥१॥" किंच-यदि दृष्टान्ते सत्त्यासत्त्वदर्शनाद्धेतुर्गमक इष्यते तदा लोहलेख्यं वनं पार्थिवत्वात् काष्ठादि- यदित्यादेरपि गमकत्वं स्याद् , अभ्यधायि च-"दृष्टान्ते सदसत्त्वाभ्यां, हेतुः सम्यग् यदिष्यते। लोहलेख्यं भवेयर, पार्थिवत्वाद् टुमादियद् ॥१॥” इति । यदि च-पक्षधर्मत्वसपक्षसत्वविपक्षासत्त्वलक्षणं हेतोस्टेख- प्पमभ्युपगम्यापि यधोक्तदोपभयात् साध्येन सहान्यथानुपपन्नत्वमन्वेपणीयं तर्हि तदेवैकं लक्षणतया वक्तु- मुचितं, किं रूपत्रयेणेति, आह च-"अन्यथानुपपन्नत्वं, यत्र तत्र त्रयेण किम् ? । नान्यथानुपपन्नत्वं, यत्र तत्र प्रयेण किम् ?॥१॥" इत्यादि, अत्र पशु पक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थगहनताप्रसङ्गात् , अन्यत्र यनेनोक्तत्वाचेति। आह-प्रत्यक्षविपयत्वादेवात्रानुमानप्रवृत्तिरयुक्ता, नैवं, पुरुपपिण्डमात्र प्रत्यक्षतायामपि मत्पुनो न वेति सन्दे- हायुक्त एवानुमानोपन्यास इति कृतं प्रसङ्गेन । 'से किं तं सेसव'मित्यादि, पुरुपार्थोपयोगिनः परिजिज्ञासि- तात्तुरगादेरधोदन्पो हेपितादिरः शेप इहोच्यते, स गमकत्वेन यस्यास्ति तच्छेपवदनुमानं, तच पञ्चविधं, तबधा-कार्येणेत्यादि, तत्र कार्येण कारणानुमानं यथा-हयम्-अश्वं हेपितेन अनुमिनुते इत्यध्याहार, हेपि- तस्य तत्कार्यत्वात् , तदाकार्य हयोऽत्रेति या प्रतीतिरुत्पद्यते तदिह कार्येण-कार्यद्वारेणोत्पन्नं शेपवदनुमा- नमुच्यत इति भावः, फचित्तु मधमतः शङ्ख शन्देनेत्यादि दृश्यते, तमोक्तानुसारतः सर्वोदाहरणेषु भावना कार्या । 'से फि तं कारणेण मित्यादि, इह फारणेन कार्यमनुमीयते, यथा विशिष्टमेघोन्नतिदर्शनात् कश्चित पृष्टयनुमानं करोति, यवाह-"रोलम्बगवलव्यालतमालमलिनविपः । वृष्टिं व्यभिचरन्तीह, नैवंप्रायाः प- २५ ॥२१॥ २८ ·योमुचः॥१॥” इति, एवं चन्द्रोदयाजलधेर्यद्धिरनुमीयते फुमुद विकाशश, मित्रोक्याजलरुहमषोधो घूकम- दमोक्षश्च, तथाविधयर्पणात्सस्यनिष्पत्तिः कृपीयलमनाप्रमोदथेत्यादि, तदेवं कारणमेवेहानुमापकं साध्यस्य नाकारणं, तत्र कार्यकारणभाव एव केपाश्चिद्विमतिपत्तिं पश्यस्तमेव तावनियतं दृशर्यताह-तन्तवः पदस्य कारणं न तु पटस्तन्तूनां कारणं, पूर्वमनुपलब्धस्य तस्यैव तदावे उपलम्भादू, इतरेषां तु पटाभावेऽप्युपल- म्भाद्, अनाह-ननु यदा कश्चिन्निपुणः पटभावेन संयुक्तानपि तन्तून् क्रमेण वियोजयति तदा पटोऽपि त- न्तूनां कारणं भवत्येव, नैवं, सत्त्वेनोपयोगाभावात्, यदेव हि लब्धसत्ताकं सत् खस्थितिभावेन कार्यमुप- फुरते तदेव तस्य कारणत्वेनोपदिश्यते, यथा मृत्पिण्डो घटस्य, ये तु तन्तुषियोगतोऽभावीभवता पटेन त- न्तवः समुत्पद्यन्ते तेषां कथं पटः कारणं निर्दिश्यते, न हि ज्वराभावेन भयत आरोगितामुखस्य ज्वर: कारण- मिति शक्यते वक्तुं, यद्येवं पटेऽप्युत्पद्यमाने तन्तवोऽभापीभवन्तीति तेऽपि तत्कारणं न स्युरिति चेतू, नैवं, तन्तुपरिणामरूप एव हि पटो, यदि च तन्तयः सर्वथाऽभावीभवेयुस्तदा मृदभावे घटस्येव पटस्य सधैथैवोप- लन्धिर्न स्यात्, तस्मात् पटकालेऽपि तन्तयः सन्तीति सत्त्वेनोपयोगात्ते पटस्य कारणमुच्यन्ते, पटचियोजन- काले वेकैकतन्त्ववस्थायां पटो नोपलभ्यते अतस्तत्र सत्वेनोपयोगाभावानासौ तेपां कारणम्, एवं वीरण- कटादिष्वपि भावना कार्या, तदेवं यद्यस्य कार्यस्य कारणत्वेन निश्चितं तत्तस्य यथासम्भवं गमकवेन वक्त- व्यमिति । 'से किं तं गुणेणमित्यादि, निकपा-कपणपट्टगता कपितसुवर्णरेखा तेन सुवर्णमनुमीयते, यथा पञ्च- १० १४ ·सनुयोग मलपारीया प्रमाणद्वार जीवगुणे- ऽनुमाना- धिकार ॥२१४॥ २० वशादिवर्णकोपेनमिदं सुवर्ण, तथाविधनिकपोपलम्भात्, पूर्वोपलब्धोभयसम्मतसुवर्णवत् , एवं शतपत्रिका- दिपुष्पमन, तथाविधगन्योपलम्भात्, पूर्वोपलब्धवस्तुवत् , एवं लवणमदिरावस्त्रादयोऽनेकभेदसम्भवतोऽ- नियतवरूपा अपि प्रतिनियततथाविधरसावादस्पर्शादिगुणोपलव्धेः प्रतिनियतस्वरूपाः साधयितव्याः। 'से किं तं अयपवेण'मित्यादि, अवयवदर्शनेनावयवी अनुमीयते, यथा महिपः, अत्र तदविनाभूतशृङ्गोपलब्धेः, पिलब्धोभयसम्मतप्रदेशवत् , अयं च प्रयोगो वृत्तिवरण्डकावन्तरितत्वादप्रत्यक्ष एवावयविनि द्रष्टव्यः, तत्प्रत्यक्षतायामध्यक्षत पय तत्सिद्धेरनुमानवैयर्थ्यप्रसादिति । एवं शेपोदाहरणान्यपि भावनीयानि, नवरं द्विपदं मनुष्यादीत्यादि, मनुष्योऽयं तदविनामूतपदद्वयोपलम्भात् , पूर्वदृष्टमनुष्यवद्, एवं चतुष्पदयहुपदे- प्यपि, 'गोम्ही कर्णशृगाली, 'परियरयंधेण भड'मित्यादि गाथा पूर्वव्याख्यातेव, तदनुसारेण भावार्थोऽप्यूह्य इति । 'से किं तं आसपण'मित्यादि, आश्रयतीत्याश्रयो-धूमबलाकादिः, तत्र धूमादग्यनुमान पलाकादेस्तु जलायनुमान प्रतीतमेय, आकारेगितादिभिश्च पूर्व व्याख्यातखरूपैर्देवदत्तायाश्रितैस्तदन्तर्गतमनोऽनुमानं सुप्रसिद्धमेय, अनाहू-ननु धूमस्याग्निकार्यत्वात् पूर्वोक्तकार्यानुमान एव गतत्वात् किमिहोपन्यासः ?, सत्यं, फिन्त्यापाश्रयस्वेनापि लोके तस्य रूढत्वादनाप्युपन्यासः कृत इत्यदोपः, तदेतत् शेपवदनुमानम् । से किं तं दिट्टसाहम्मवं?, २ दुविहं पण्णत्तं, तंजहा-सामन्नदिटुं च विसेसदिटुं च । से कि तं सामण्णदिटुं?, २ जहा एगो पुरिसो तहा वहवे पुरिसा जहा पहवे पुरिसा २५ ॥२१४॥ २८ ·तहा एगो पुरिसो जहा एगो करिसावणो तहा वहये करिसावणा जहा वहवे करि- सावणा तहा एंगो करिसावणो, से तं सामपणदिटुं । से किं तं विसेसदिटुं?, २ से जहाणामए फेई पुरिसे कंचि पुरिसं वहूर्ण पुरिसाणं मज्झे पुवदिटुं पञ्चभि- जाणेजा-अयं से पुरिसे,. पहूर्ण करिसावणाणं मझे पुव्यदिटुं करिसावणं पञ्चभिजा- णिजा, अयं से फरिसावणे । तस्स समासओ तिविहं गहणं भवइ, तंजहा-अतीय- फालगहणं पदुप्पण्णकालगहणं अणागयकालगहणं ।से किं तं अतीयकालगहणं १, २ उत्तणाणि पणाणि निष्फण्णसरसं पा मेइणि पुण्णाणि अ कुंडसरणईदीहिआतडागाई पासिता तेणं साहिजइ जहा-सुवुट्ठी आसी, से तं अतीयकालगहणं । से किं तं पडु- प्पण्णकालगहणं १, २ साहुं गोअरग्गगयं विच्छडिअपउरभत्तपाणं पासित्ता तेणं सा- दिजाइ जहा सुभिक्खे वहई, से तं पडुप्पण्णकालगहणं । से किं तं अणागयकालग- एगी, २-अब्भस्स निम्मलत्तं कसिणा य गिरी सविज्जुआ मेहा । थणियं वा उन्भा- १०

·अनुयोग
मलपारीया
ममाणवारं
जीवगुणे-
ऽनुमाना-
धिकार
॥२१५॥
?
मो संझा रत्ता पणिट्ठा (द्धा) य ॥ ११७ ॥ वारुणं वा महिंदं वा अपणयरं वा पसत्थं.
उप्पायं पासित्ता तेणं साहिजइ जहा-सुवुट्टी भविस्सइ, से तं अणागयकालगहणं ।
एएसिं चेव विवजासे तिविहं गहणं भवइ, तंजहा-अतीयकालगहणं पडुप्पण्णकाल-
गहणं अणागयकालगहणं। से किं तं अतीयकालगहणं ?, नित्तिणाई वणाई अनिप्फण्ण-
सस्सं वा मेइणी सुक्काणि अ कुंडसरणईदीहिअतडागाइं पासित्ता तेणं साहिजइ
जहा-कुवुट्ठी आसी, से तं अतीयकालगहणं । से किं तं पडुप्पण्णकालगहणं?, २ साई
गोअरग्गगयं भिक्खं अलभमाणं पासित्ता तेणं साहिजइ जहा-दुभिक्खे वइ, से तं
पडप्पण्णकालगहणं । से किं तं अणागयकालगहणं?, २ धूमायंति दिसाओ सं(?)विअमे-
इणी अपडिवद्धा । वाया नेरइआ खल्ल कुवुट्टीमेवं निवेयंति ॥११८॥ अग्गेयं वा वायव्वं
वा अपणयरं वा अप्पसत्यं उप्पायं पासित्ता ते णं साहिजइ जहा-कुवुट्ठी भविस्सइ,
से तं अणागयकालगहणं, से तं विसेसदिट्ट, सेतं दिट्टसाहम्मवं, से तं अणुमाणे ।
२०
॥२१५॥

·५ दृष्टेन पूर्वीपलब्धेनार्थेन सह साधयं दृष्टसाधर्म्य, तद्गमकत्वेन विद्यते यत्र तद् दृष्टसाधर्म्यवत्, पूर्वदृष्ट- श्वार्थः कश्चित् सामान्यतः कश्चित्तु विशेपतो दृष्टः स्याद् , अतस्तदेवादिदं विविधं, सामान्यतो दृष्टार्थयो- गात्सामान्यदृष्टं, विशेषतो दृष्टार्थयोगाद्विशेपदृष्टं, तन सामान्यदृष्टं यथा एकः पुरुपस्तथा पहवः पुरुषा इ- त्यादि, इदमुक्तं भवति-नालिकेरद्वीपादायातः कश्चित् तत्प्रथमतया सामान्यत एकं कञ्चन पुरुपं दृष्ट्वा अनु- मानं फरोति यथा अयमेकः परिदृश्यमानः पुरुष एतदाकारविशिष्टस्तथा यहवोऽत्रापरिदृश्यमाना अपि पु. रुपा एतदाकारसम्पन्ना एव, पुरुषत्वाचिशेपाद्, अन्याकारत्वे पुरुषत्वहानिप्रसाद, गवादिवत्, बहुपु तु पुरु- पेषु तत्प्रथमतो वीक्षितेष्वेवमनुमिनोति यथाऽमी परिदृश्यमानाः पुरुपा एतदाकारवन्तः तथाऽपरोऽप्येका फश्चित्पुरुषः एतदाकारवानेव, पुरुपत्वाद्, अपराकारत्वे तद्धानिप्रसङ्गाद्, अश्वादिवदिति, एवं कार्पापणा- दिष्वपि वाच्यं; विशेषतो दृष्टमाह-'से जहानामए'इत्यादि, अत्र पुरुपाः सामान्येन प्रतीता एव, केवलं यदा कश्चित् फचित् फश्चित्पुरुषविशेषं दृष्ट्वा तदर्शनाहितसंस्कारोऽसञ्जाततत्ममोपः समयान्तरे पहुपुरुप- समाजमध्ये तमेव पुरुषविशेषमासीनमुपलभ्यानुमानयति-प: पूर्व मयोपलब्धः स एवायं पुरुषः, तथैव प्रत्य- भिज्ञायमानत्वाद्, उभयाभिमतपुरुषवदिति, एतत्तदा विशेपदृष्टमनुमानमुच्यते, पुरुषविशेपविषयत्वादू, एवं कापणादिष्वपि वाच्यं । तदेवमनुमानस्य त्रैविध्यमुपदर्य साम्प्रतं तस्यैव कालत्रयविपयतां दर्शय- माह-'तस्स समासओ तिविहं गहण मित्यादि, तस्येति-सामान्येनानुवर्तमानमनुमानमात्रं संपध्यते, तस्या- १० १४ ·अनुयोग मलधारीया প্রমাণ। जीवगुणे- ऽमुमाना- धिकार: ॥२१६॥ २० नुमानस्य त्रिविधं ग्रहणं भवति, तद्यधा-अतीतकालविपर्य ग्रहणं-ग्राह्यस्य वस्तुनः परिच्छेदोऽतीतकालन- हणं, प्रत्युत्पन्नो-पर्तमानः कालस्तद्विपर्य ग्रहणं प्रत्युत्पन्नकालग्रहणम् , अनागतो-भविष्यत्कालस्तद्विपयं ग्रह- णमनागतकालग्रहणं, कालत्रयवर्तिनोऽपि विपयस्यानुमानात्परिच्छेदो भवतीत्यर्थः, तत्र 'उत्तिणाईति उद्ग- तानि तृणानि येषु वनेषु तानि तथा, अयमत्र प्रयोगः-सुवृष्टिरिहासीद् उत्तृणवननिष्पन्नसस्यपृथ्वीतलज- लपरिपूर्णकुण्डादिजलाशयप्रभृतितत्कार्यदर्शनाद् , अभिमतदेशवदित्यतीतस्य वृष्टिलक्षणविपयस्य परि- च्छेदः, साधु च 'गोचराग्रगतं' भिक्षाप्रविष्टं विशेपेण छर्दितानि-गृहस्थैर्दत्तानि प्रचुरभक्तपानानि यस्य स तथा तं तादृशं दृष्ट्वा कश्चित्साधयति-सुभिक्षमिह वर्तते, साधूनां तद्धेतुकप्रचुरभक्तपानलाभदर्शनात्, पूर्यदृष्टप्रदेशवदिति । 'अन्भस्स निम्मलत्तं' गाहा सुगमा, नवरं स्तनितं-मेघगर्जितं 'चाउन्भामो'त्ति तथा- वियो पृष्ट्यपभिचारी प्रदक्षिणं दिक्षु भ्रमन् प्रशस्तो वातः 'वारुण ति आमूलादिनक्षत्रप्रभवं माहेन्द्ररो- हिणीज्येष्ठादिनक्षत्रसम्भवं अन्यतरमुत्पातम्-उल्कापातदिग्दाहादिकं प्रशस्तं वृष्ट्यव्यभिचारिणं दृष्ट्वाऽनु- मीयते, यथा-सुदृष्टिरत्र भविष्यति, तदव्यभिचारिणामननिर्मलत्यादीनां समुदितानामन्यतरस्य वा दर्श- नात्, यधाऽन्यदेति, विशिष्टा हाभ्रनिर्मलत्यादयो वृष्टिं न व्यभिचरन्त्यतः प्रतिपत्रैव तत्र निपुणेन भाव्यः मिति । 'पासिं चेव पियवासे' इत्यादि, पतेपामेवोत्तृणवनादीनामतीतवृष्ट्यादिसाधकत्वेनोपन्यस्तानां हेतूनां व्यत्यासे-परयये साध्यस्यापि व्यत्ययः साधयितव्यो, यथा-वृष्टिरिहासीनिस्तृणवनादिदर्शनादित्यादिव्य- १२५ ॥२१६॥ २८ ·ज्ञानप्रमा उपमानं सू. १४ रायः सूप्रसिद्धो नयरमनागतकालग्रहणे माहेन्द्रवारुणपरिहारेणाग्नेयवायम्पोत्पाता उपन्यस्ताः, तेषां वृष्टि- विघातकरयादितरेपां सुदृष्टिहेतुत्वादिति । से तं विसेसविहं, से तं दिवसाहम्मय'मित्येतन्निगमनदयं दृष्ट- साधर्पलक्षणानुमानगतभेदन(य)यस्य समर्थनानन्तरं युज्यते, यदि तु सर्यवाचनाखत्रैव स्थाने दृश्यते, तदा दृष्टसाधर्म्यवतोऽपि सभेदस्यानुमानविशेपत्वात् कालत्रयविपपता योजनीयवातस्तामप्यभिधाय ततो निग- मनद्वयमिदमकारीति प्रतिपत्तव्यं, तदेतदनुमानमिति । अथोपमानमभिधित्सुराह- से किं तं ओवम्म ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-साहम्मोवणीए अ वेहम्मोवणीए अ। से कि तं साहम्मोवणीए?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-किंचिसाहम्मोवणीए पायसा- हम्मोवणीए सवसाहम्मोवणीए । से कि तं किंचिसाहम्मोवणीए ?, २ जहा मंदरो तहा सरिसवो जहा सरिसवो तहा मंदरो जहा समुद्दो तहा गोप्पयं जहा गोप्पयं तहा समुद्दो जहा आइच्चो तहा खजोतो तहा खज्जोतो तहा आइच्चो जहा चंदो तहा कुमुदो जहा कुमुदो तहा चंदो, से तं किंचिसाहम्मो० । से किं तं पायसाहम्मो- वणीए?, २ जहा गो तहा गवओ जहा गवओ तहा गो, से तं पायसाहम्मो० । से १०. १२ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार ज्ञानप्रमाणे उपमानं सू. १४४ ॥२१७॥ किं तं सबसाहम्मोवणीए?, २ सवसाहम्मे ओवम्मे नत्थि, तहावि तेणेव तस्स ओवम्म कीरइ जहा-अरिहंतेहिं अरिहंतसरिसं कयं चक्कवहिणा चकवट्टिसरिसं कयं, वलदेवेण वलदेवसरिसं कयं वासुदेवेण वासुदेवसरिसं कयं साहुणा साहुसरिसं कयं, से तं सबसाहम्मे, से तं साहम्मोवणीए । से किं तं वेहम्मोवणीए ?, २ तिविहे प- पणत्ते, तंजहा-किंचिवेहम्मे पायवेहम्मे सबवेहम्मे । से किं तं किंचिवेहम्मे ?, २ जहा सामलेरो न तहा बाहुलेरो जहा बाहुलेरो न तहा सामलेरो, से तं किंचिवेहम्मे । से किं तं पायवेहम्मे ?, २ जहा वायसो न तहा पायसो, जहा पायसो न तहा वायसो, से तं पायवेहम्मे । से किं तं सववेहम्मे ?, सबवेहम्मे ओवम्मे नस्थि, तहावि ते- णेव तस्स ओवम्मं कीरइ, जहा णीएणं णीअसरिसं कयं दासेण दाससरिसं कयं कोकेण काकसरिसं कयं साणेण साणसरिसं कयं पाणेणं पाणसरिसं कयं, .से तं स- बवेहम्मे । से तं वेहम्मोवणीए । से तं ओवम्मे । २० ॥२१७॥ २३ ·ज्ञानप्रमाणे उपमानं सू.१४४ ५ उपमीयते-सहशतया वस्तु गृहाते अनयेत्युपमा सैचौपम्यं, तच यिविघं-साधयेणोपनीतम्-उपनयो यत्र सत्साघम्योपनीतं, वैधय॑णोपनीतम्-उपनयो यत्र तवैधोपनीतं, तत्र साधोपनीतं त्रिविधं-किश्चित्साधा- विभेदात्, किश्चित्साघम्यं च मन्दरसर्पपादीनां, तत्र मन्दरसर्पपयोयोरपि मूर्तत्वं सादृश्यं, समुद्रगोष्पदयोः सोदकरवमानम्, आदित्यग्ययोतयोराकाशगमनोद्योतकत्वरूपं, चन्द्रकुमुदयोः शुक्लत्यमिति । ‘से किं तं पा- पसाहम्मे' इत्यादि, खुरकफुदविषाणलाजुलादेयोरपि समानत्वात् , नवरं सकम्बलो गौर्युतकण्ठस्तु गवय इति मापासापर्पता। सर्वसाधर्म्य तु क्षेत्रकालादिभिर्भेदान्न कस्यापि केनचित्सार्द्ध संभवति, सम्भवे त्वेकतामसङ्गः, तपमानस्य तृतीयभेदोपन्यासोऽनर्धक एवेत्याशद्वयाह-तथापि तस्य-विवक्षितस्याहंदादेस्तेनैव-अहंदादिना सौपम्पं क्रियते, तपधा-'अर्हता अर्हत्सदृशं कृतं' तत्किमपि सर्वोत्तमं तीर्थप्रवर्तनादि कार्यमर्हता कृतं यद- होप फरोति नापरः कचिदिति भावः, एवं च स एव तेनोपमीयते, लोकेऽपि हि केनचिदत्यद्भुते कार्ये कृते पक्कारो दृश्यन्ते-तत्किमपीदं भवद्भिः कृतं यद्भवन्त एय कुर्वन्ति नान्यः कश्चिदिति, एवं चक्रवर्तिवासुदेवा- दिनपि याच्यम् । 'से र्फि तं वेहम्मोयणीए' इत्यादि, यथेति-पादृशः शवलाया गोरपसं शायलेयो न ता- दशो याहुलापा अपत्यं पाहुलेयो, यथा चायं न तथेतरः, अत्र च शेपधमैस्तुल्यत्वाद्भिन्ननिमित्तजन्मादिमा- प्रतस्तु लक्षण्पात किश्चिद्वधर्म भावनीयम् । 'से किं तं पायवेहम्मे' इत्यादि, अन वायसपायसयोः सचे- १३ ·अनुपोग मलधारीया प्रमागधार ज्ञानप्रमाणे आगमः सू१४४ १५ ||२१८॥ २० तनत्याचेतनत्यादिभिर्यहुभिर्धर्विसंवादात् अभिधानगतवर्णद्वयेन सत्यादिमावतश्च साम्यात्मायोवैधर्म्यता भायनीया, सर्पवैधयं तु न फस्यचित्केनापि संभवति, सत्त्वप्रमेयत्वादिभिः सर्वभावानां समानत्वात्, तैर- प्पसमानत्वेऽसत्यागात्, तथापि तृतीयभेदोपन्यासवैयथ्येमाशयाह-तथापि तस्य तेनैवौपम्यं क्रियते यथा नीचेन नीचसदृशं कृतं गुरुघातादीत्यादि, आह-नीचेन नीचसदृशं कृतमित्यादि त्रुवता साधर्म्यमेवोक्तं स्पान पैधर्म, सत्यं, किन्तु नीचोऽपि प्रायो नैवंविधं महापापमाचरति किं पुनरनीचः ?, ततः सकलजगद्विल. क्षणप्रवृत्तत्यविवक्षया वैधयेमिह भावनीयम् , एवं दासाादाहरणेष्वपि वाच्यम् । 'से तं सबवेहम्मे इत्यादि निगमनत्रयम् । से किं तं आगमे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-लोइए अ लोउत्तरिए अ । से किं तं लोइए?, २ जणं इमं अपणाणिएहि मिच्छादिट्ठीएहिं सच्छंदबुद्धिमइविगप्पियं, तं- जहा-भारहं रामायणंजाव चत्तारि वेआ संगोवंगा, से तं लोइए आगमे । से किं लोउ- तरिए?, २ जपणं इमं अरिहंतेहिं भगवंतेहिं उप्पण्णणाणदसणधरेहिं तीयपञ्चुप्पण्णम- णागयजाणएहिं तिल्लुकवहिअमहिअपूइएहिं सवण्णूहिं सबदरसीहिं पणीअं दुवा- लसंगं गणिपिडगं, तंजहा-आयारो जाव दिट्ठिवाओ । अहवा आगमे तिविहे प- , ॥२१॥ २५ ·ज्ञानप्रमाणे आगमः सू.१४४ पणते, तंजहा-सुत्तागमे अत्यागमे तदुभयागमे । अहवा-आगमे तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-अत्तागमे अणंतरागमे परंपरागमे, तित्थगराणं अत्थस्स अत्तागमे गणहराणं मुत्तस्स अत्तागमे अत्यस्त अणंतरागमे गणहरसीसाणं सुत्तस्स अणंतरागमे अत्थस्स परंपरागमे, तेण परं सुत्तस्सनि अत्थस्सवि णो अत्तागमे णो अणंतरागमे परंपरागमे, से तं लोगुत्तरिए, से तं आगमे, से तं णाणगुणप्पमाणे। गुरुपारम्पर्गणागपतीत्यागमः, आ-समन्ताद्गम्यन्ते-ज्ञायन्ते जीवादयः पदार्था अनेनेति वा आगमः, अयं पदिपा प्रशता, तयथा-'लोइए'त्यादि, इदं चेहैव पूर्व भावनुतं विचारयता व्याख्यातं, यावत् से तं लो. इस, से फितलोगुत्तरिए भागमेत्ति, 'अहया आगमे तिविहे' इत्यादि, तत्र सूत्रमेय सूत्रागम, तदभिधेयश्वार्थ एपार्भागमः, सूनाभगरूपस्तु तदुभयागमः, अथवा अन्येन प्रकारेणागमस्त्रिविधः प्रज्ञप्ता, तद्यथा-आत्मा- गम इत्यादि, तय गुरूपदेशमन्तरेणात्मन एवं आगम आत्मागमो, यथा तीर्थङ्कराणामर्थस्यात्मागमः, खयमेव फेलो(लेनो)पलब्धेः, गणघराणां तु सूनस्यात्मागमः, खपमेव ग्रथितत्वादू, अर्थस्थानन्तरागमः, अनन्तरमेव तीपकरादागतत्वाद, उसं च-"अत्यं भासइ अरहा सुत्तं गंधति गणहरा निंउण"मित्यादि, गणधरशिष्याणां १ मार मार न ममन्ति गारा निपुरम् । १० १२

·अनुयोग
मलपारीया
प्रमाणारं
दर्शनगुण-
प्रमाण
सू.१४४
॥२१९॥
१५
जम्बूसामिप्रभृतीनां सूत्रस्यानन्तरागमः-अव्यवधानेन गणधरादेव श्रुतेः, अर्थस्य परम्परागमः-गणधरेणैव
व्यवधानात्, ततः ऊर्ध्वं प्रभवादीनां सूत्रस्यार्थस्य च नात्मागमोनानन्तरागमः, तल्लक्षणायोगाद्, अपितु पर-
म्परागम एय, अनेन चागमस्य तीर्थकरादिप्रभवत्वभणनेनैकान्तापौरुषेयर्व निवारयति, पौरुपताल्वादिव्या-
पारमन्तरेण नभसीव विशिष्टशब्दानुपलब्धः, ताल्वादिभिरभिव्यज्यत एव शब्दो न तु क्रियते इति चेत्,
ननु ययेवं तर्हि सर्ववचसामपौरुषेयत्वासद्गः, तेपां भापापुद्गलनिष्पन्नत्वाद्, भाषापुद्गलानां च लोके सर्व-
देवायस्थानतोऽपूर्व क्रियमाणताऽयोगेन ताल्वादिभिरभिव्यक्तिमात्रस्यैव निर्वर्तनात्, न च वक्तव्यं-वचनस्य
पौगलिकत्वमसिद्धं, महाध्वनिपटलपूरितश्रवणयाधिर्यकुड्यस्खलनाद्यन्यथानुपपत्तेः, तसान्नैकान्तेनापौरुपेय-
मागमवचा, ताल्वादिव्यापाराभिव्यङ्गयत्वाद् , देवदत्तादिवाक्यवत्, इत्याद्यत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते स्था-
नान्तरनिर्णीतस्वादिति । 'से तं लोगुत्तरिए' इत्यादि निगमनत्रयम् ॥ उक्तं ज्ञानगुणप्रमाणमथ दर्शनगुणप्रमा-
णमाह
से किं तं दंसणगुणप्पमाणे ?, २ चउबिहे पपणत्ते, तंजहा-चक्खुदंसणगुणप्पमाणे
अचवखुदंसणगुणप्पमाणे ओहिदंसणगुणप्पमाणे केवलदसणगुणप्पमाणे । चक्खुदंसणं
चक्खुदंसणिस घडपडकडरहाइएसु दवेसु अचक्खुदंसणं अचक्खुदंसणिस्स
२०
॥२१९॥

·दर्शनगुण- प्रमाण सू.१४४ आयभावे ओहिदसणं ओहिदंसणिस्स सवरूविदवेसु न पुण सवपज्जवेसु केव- लदसणं केवलदसणिस्स सबदवेसु अ सवपजवेसु अ, से तं दसणगुणप्पमाणे । दर्शनापरणकर्मक्षयोपशमादिर्ज सामान्यमाघ्रग्रहणं दर्शन मिति, उक्तं च-"जं सामन्नग्रहणं भावाणं नेप कामागारं । अषिसेसिजण अत्ये दसणमिइ खुशए समए ॥१॥" तदेवात्मनो गुणः स एव प्रमाणं दर्श- नगुणप्रमाणम्, इयं न पधुर्वर्शनाविभेवापतुर्पिध, तन्न भावचक्षुरिन्द्रियावरणक्षयोपशमाद् द्रव्येन्द्रियानुप- पाताण पार्शनिना-पार्वर्शनलभिमतो जीवस्य घटादिषु द्रव्येपु पक्षुपो दर्शनं चक्षुर्दर्शनं, भवतीति किगागाहार, सामान्यपिषगवेऽपि पारस गए घटादिविशेषाभिधानं तत्सामान्यविशेषयोः कश्चिदभेदा- देकानन विशेपेभ्यो व्यतिरिकरण सामान्यस्यामहणरुपापनार्थम्, उक्तं प-"निर्चिशेपं विशेषाणां, ग्रहो वर्षानगुच्यते"इलादि, पक्षुर्योपेनिगमतुष्टगं मनसापधुराच्यते, तस्य दर्शनमचक्षुर्दर्शनं, तदपि भावाच- शुरिन्मिगापरणक्षयोपशमा ल्गेनिनगानुपघाताग अगानिन:-अचक्षुर्दर्शनलब्धिमतो जीवस्यात्मभावे गति, आत्मनि-जीये भाग:-संहिटतया सम्पन्भो, पिपणस्य पदादेरिति गम्यते, तस्मिन् सति इदं प्रादु- Mantrik, इवगुणं भपति-पपुरमाप्यकारि ततो पुरस्थमपि सविषयं परिच्छिनत्तीत्यस्पार्थस्य ख्यापना NAM HIRE A nt A MISSIR भावनिता भारदसनापते समो॥१॥ १२ ·दर्शनगुण- वयोग मलपारीया प्रमापदारं प्रमाण सू.१४४ ॥ २२०॥ घटादिपु पक्षुदर्शनं भवतीति पूर्व विपयस्य भेदेनाभिधानं कृतं, श्रोत्रादीनि तु प्राप्यकारीणि ततो द्रव्येन्द्रियसं- लेपद्वारेण जीवेन सह सम्यद्धमेव विपयं परिच्छिन्दन्तीत्येतद्दर्शनार्थमात्मभावे भवतीत्येवमिह विषयस्याभेदेन प्रतिपादनमझारीति, उक्तं च-"पुढे सुणेइ सदं स्पुण पासई अपुढे तु" इत्यादि । अवधेर्दर्शनमवधिदर्शनम् , अपधिदर्शनिनः-अवधिदर्शनावरणक्षयोपशमसमुद्भूतावधिदर्शनलब्धिमतो जीवस्य सर्वेष्वपि रूपिद्रव्येषु भाति,न पुनः सर्वपर्यायेपू, यतोऽवघेरुकृष्टतोऽप्येकवस्तुगताः सङ्ख्येया असोया वा पर्याया विषयत्वेनोक्ता, जघन्यतस्तु द्वौ पर्यापी द्विगुणिती, रूपरसगन्धस्पर्शलक्षणाश्चत्वारः पर्याया इत्यर्थः, उक्तं च-"देवाओ असंरोजे संसेने आवि पजवे लहइ । दो पज्जये दुगुणिए लहइ य एगाउ दवाओ ॥ १॥” अत्राह-ननु पर्याया विशेषा उच्यन्ते, न च दर्शनं विशेषविपयं भवितुमर्हति, ज्ञानस्यैव तद्विषयत्वात् , कथमिहावधिदर्शनविष- यत्वेन पर्यापा निर्दिष्टाः, साधूक्तं, केवलं पर्यायैरपि घटशरावोदचनादिभिर्मदादि सामान्यमेव तथा तथा पिशिष्यते न पुनस्ते तत एकान्तेन व्यतिरिच्यन्ते, अतो मुख्यतः सामान्यं गुणीभूतास्तु विशेषा अप्यस्य विषपीभयन्तीति रयापनार्थोऽत्र तदुपन्यासः, केवलं-सकलदृश्यविपयत्वेन परिपूर्ण दर्शनं केवलदर्शनिन:- तदापरणक्षयाविर्भूततलन्धिमतो जीवस्य सर्वद्रव्येषु मूर्तामूर्तेपु सर्वपर्यायेषु च भवतीति । मनःपर्यायज्ञानं गणोदि सापक पुनः पश्यसरपृटमेव २ द्रव्येषु यसहसेयान् पोयार वापि पर्यवान् लभते । द्वौ पर्यायौ दिगुणिती ग्भवे किस्सिन द्रव्ये ॥१॥ ॥२२॥ २४ ·चारित्रगु- णप्रमाण तु तथाविधक्षयोपशमपाटयात् सर्पदा विशेपानेव गृहदुत्पद्यते न सामान्यम्, अतस्तदर्शनं नोक्तमिति, तदे- तदर्शनगुणप्रमाणम् । से किं तं चरित्तगुणप्पमाणे?, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-सामाइअचरित्तगुणप्पमाणे छेओवट्ठावणचरित्तगुणप्पमाणे परिहारविसुद्धिअचरित्तगुणप्पमाणे सुहुमसंपरायचरि- त्तगुणप्पमाणे अहक्खायचरित्तगुणप्पमाणे । सामाइअचरित्तगुणप्पमाणे दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-इत्तरिए अ आवकहिए अ। छेओवट्ठावणचरित्तगुणप्पमाणे दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-साइआरे अ निरइआरे अपरिहारविसुद्धिअचरित्तगुणप्पमाणे दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-णिविसमाणए अणिविटुकाइए अ । सुहुमसंपरायचरित्तगुणप्पमाणे दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-(संकिलिस्समाणए य विसुज्झमाणए य, अहक्खायचरित्तगुणप्पमाणे दुविहे पन्नत्ते, तंजहा-) पडिवाई अ अपडिवाई अ। (अहवा) अहक्खायचरित्तर- णप्पमाणे दुविहे पपणत्ते, तंजहा-छउमथिए अ केवलिए य । से वं चरित्तगुण- प्पमाणे, से तं जीवगुणप्पमाणे, से तं गुणप्पमाणे (सू० १४४) १२ ·"अनुपोग मठपारीया, ममाणारं चारित्रगु- पंप्रमाणं ॥२२१॥ . चरन्त्यनिन्दितमनेनेति चरित्रं, तदेव चारित्रं, चारित्रमेव गुणः २ स एव प्रमाणं २-सावद्ययोगविरतिरूपं, तर पश्यविध सामायिकादि, पञ्चविधमप्येतदविशेषतः सामायिकमेव, छेदादिविशेषैस्तु विशेष्यमाणं पञ्चधा भिद्यते, तम्रा विशेपाभावात् सामान्यसंज्ञायामेवावतिष्ठते सामायिकमिति, सामायिक पूर्वोक्तशब्दार्थ, तपेवरं यावत्कधिकं च, तप्रेत्वरं भाविव्यपदेशान्तरत्वात् खल्पकालं, तचाद्यचरमतीर्थकरकालयोरेव याव- दद्यापि महाप्रतानि नागेप्यन्ते तावच्छिष्यस्य संभवति, आत्मनः कथां यावदास्ते तद् यावत्कथं-यावज्जीवमि- त्यर्थः, यावत्कथमेव यावत्कधिकम् , एतच्च भरतैरावतेष्वाद्यचरमवर्जमध्यमतीर्थकरसाधूनां महाविदेहतीर्थकर- पतीनां च संभवति, पूर्वपर्यायस्य छेदेनोपस्थापनं महाव्रतेपु यत्र तच्छेदोपस्थानं, भरतैरावतप्रथमपश्चिमती- धकरतीर्थ एव, नान्यत्र, तच सातिचारं निरतिचारं च, तत्रेवरसामायिकस्य शैक्षकस्य यदारोप्यते तीर्थान्तरं या सङ्कामतः साधोर्यथा पार्श्वनाथतीर्थान्महावीरतीर्थ सङ्क्रामतस्तन्निरतिचारं,मूलगुणघातिनस्तु यत् पुनर्मतारो- पणं तत्सातिचारं । परिहाररा-तपोविशेपस्तेन विशुद्धं, अथवा परिहार:-अनेपणीयादेः परित्यागो विशेपेण शुद्धो पत्र तत्परिहारविशुद्धं तदेव परिहारविशुद्धिकं, तदपि द्विविधं-निर्विश्यमानकं निर्विष्टकायिकंच, तत्र निर्विश्य- मानम्-आसेव्यमानम् , अथवा तदनुष्ठातारः साधवो निर्विश्यमानकाः, तत्सहयोगात्तदपि निर्विश्यमानकं, निर्विष्ट-आसेवितः प्रस्तुततपोविशेषः कायो येपां ते निर्विष्टकायाः, त एव निर्विष्टकायिकाः साधवा, तदान: परयात् प्रस्तुतचारिप्रमपि निर्विष्टकापिकम्, इदमत्र हृदयम्-तीर्थकरचरणमूले येन तीर्थकरसमीपे अदः २० ॥२२१॥ २५ ·चारित्रगु- णप्रमाण प्रतिपत्नपूर्व तदन्तिके या नयको गणः परिहारविशुद्धिचारित्रं प्रतिपद्यते, नान्यस्य समीपे, सत्रैकः कल्पस्थितो पदन्तिफे सर्या सामाचारी क्रियते, चत्वारस्तु साधवो वक्ष्यमाणं तपः कुर्वन्ति, ते च परिहारिका इत्युच्यन्ते, अन्ये तु पवारो वैयावृत्त्यकर्तृत्वं प्रतिपद्यन्ते, ते चानुपरिहारिका इति व्यपदिश्यन्ते, तत्र परिहारकाणां तपः प्रोच्यते-ग्रीष्मे जघन्यतश्चतुर्थं मध्यमपदे पष्ठं उत्कृष्टतस्त्वष्टम, शिशिरे जघन्यमध्यमोत्कृष्टपदेषु यथास यं पष्ठमष्टमं दशमं च, वर्षासु जघन्यादिपदत्रयेऽपि यथाक्रममष्टमं दशमं द्वादशं च, शेपास्तु कल्पस्थितानुप- रिहारिकाः पश्चापि प्रायो नित्यभक्ता नोपवासं कुर्वन्ति, भक्तं च पश्चानामप्याचामाम्लमेव, नान्यत्, ततः परि- हारिकाः पण्मासान्यावयथोक्तं तपः कृत्वा अनुपरिहारिकता प्रतिपद्यन्ते, अनुपरिहारिकास्तु परिहारिकता, तैरपि पण्मासान्यावयदा तपः कृतं भवति तदा कृततपसामष्टानां मध्यादेका कल्पस्थितो व्यवस्थाप्यते, अ- प्रेतनश्वासौ पद मासान्यायद्यथोक्तं तपः करोति, शेपास्तु सप्तानुचरतामाश्रयन्ति, एवं चाष्टादशभिर्मासैरयं फल्पः समाप्यते, तत्समासौ च भूयस्तमेव कल्पं जिनकल्पं वा प्रतिपयेरन् गच्छं वा प्रत्यागच्छेयुरिति त्रयी गतिः, अपरं चैतघारित्रं छेदोपस्थापनचरणवतामेव भवति, नान्येषामित्यलमतिप्रसङ्गेन, तदेवमिह यो यस्तपः कृत्या अनुपरिहारिकतां कल्पस्थिततां वाऽङ्गीकरोति तत्सम्वन्धि परिहारविशुद्धिकं निर्विष्टकायिकमुच्यते, ये तु तपः फुर्वन्ति तत्सम्पन्धि निश्यिमानकमिति स्थितम् । संपरैति-पर्यटति संसारमनेनेति सम्पराय:- क्रोधादिकपापः, लोभांशमानावशेषतया सूक्ष्मः सम्परायो यत्र तत्सूक्ष्मसम्परायम्, इदमपि सलिश्यमा १० ·अनुयोग नयप्रमाणे वसतिदृष्टा- मलधारीया प्रमाणद्वारं न्तः सू. १४५ ॥२२२॥ २० नविशुद्धयमानकभेदाद्विधैव, तन्न श्रेणिमारोहतो विशुध्यमानकमुच्यते, ततः प्रच्यवमानस्य सङ्क्तिश्यमान- कमिति । 'अहक्खाय'ति अथशब्दोऽत्र याथातथ्ये आङभिविधौ आ-समन्ताद्याथातथ्येन ख्यातमथाख्यातं कपायोदयाभावतो निरतिचारत्वात् पारमार्थिकरूपेण ख्यातमथाख्यातमित्यर्थः, एतदपि प्रतिपात्यप्रतिपाति- भेदात् द्वेधा, तत्रोपशान्तमोहस्य प्रतिपाति क्षीणमोहस्य स्वप्रतिपाति, अथवा केवलिनश्छद्मस्थस्य चोपशा- न्तमोहक्षीणमोहस्य तद्भवत्यतः खामिभेदाद् द्वैविध्यमिति । तदेतचारित्रगुणप्रमाणं, तदेतज्जीवगुणप्रमाणं, तदेतदुणप्रमाणमिति ॥ १४४ ॥ तदेवं जीवाजीवभेदभिन्नं गुणप्रमाणं प्रतिपाद्य क्रमप्राप्तं नयप्रमाणं प्रतिपाद- यन्नाह- से किं तं नयप्पमाणे ?, २ तिविहे पण्णते, तंजहा-पत्थगदिटुंतेणं वसहिदिटुंतेण पए- सदिटुंतेणं । से किं तं पत्थगदिटुंतेणं १, २ से जहानामए केई पुरिसे परसुं गहाय अ- डवीसमहुत्तो गच्छेज्जा, तं पासित्ता केई वएजा-कहिं भवं गच्छसि ?, अविसुद्धो नेगमो भणइ-पत्थगस्स गच्छामि, तं च केई छिंदमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं छिंदसि ?, विसुद्धो नेगमो भणइ-पत्थयं छिंदामि, तं च केई तच्छमाणं पासित्ता वएजा-कि ॥२२२॥ २५ ·नयप्रमाणे पुस्तकदृष्टा न्त:सू. १४५ भवं तच्छसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं तच्छामि, तं च केइ उक्कीरमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं उकीरसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं उकीरामि, तं च केइ (वि) लिहमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं (वि) लिहसि ?, विसुद्धतराओ णेगमोभणइ-पत्थयं (वि)लिहामि, एवं विसुद्धतरस्स णेगमस्स नामाउडिओ पत्थओ, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स चियमियमेजसमारूढो पत्थओ, उज्जुसुयस्स पत्थओऽवि पत्थओ मेजंपि पत्थओ, तिण्हं सद्दनयाणं पत्थयस्स अत्थाहिगारजाणओ जस्स वा वसेणं पत्थओ निप्फज्जइ, से तं पत्थयदिटुंतेणं । अनन्तधर्मणो वस्तुन एकांशेन नयनं नयः स एव प्रमाणं नयममाणं, त्रिविधं प्रज्ञसमिति, यद्यपि नैगम- सनहादिभेदतो यहयो नयास्तथापि प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण सर्वेपामिह निरूपयितुमिष्टत्वात्रैविध्यमुच्यते, तथा चाह-तद्यथा-प्रस्थकदृष्टान्तेनेत्यादि, प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण हेतुभूतेन त्रिविधं नयप्रमाणं भवतीत्यर्थः, तत्र प्रस्थकदृष्टान्तं दर्शयति-तद्यथानामकः कश्चित्पुरुषः परशुं-कुठारं गृहीत्वा अटवीमुखो गच्छेदित्यादि, इद- मुक्तं भवति-प्रस्थको-मागधदेशप्रसिद्धो धान्यमानविशेषस्तद्वेतुभूतकाछकर्तनाय कुठारव्यग्रहस्तं तक्षादिपुरु- १० ·To मलधारीया प्रमाणद्वारं ॥२२२॥ २० नविशुद्धयमानकभेदाद्विधैव, तत्र श्रेणिमारोहतो विशुध्यमानकमुच्यते, ततः प्रच्यवमानस्य सङ्क्तिश्यमान-पत्रमाण कमिति । 'अहक्खाय'ति अथशन्दोऽत्र याथातथ्ये आङभिविधौ आ-समन्ताद्याथातथ्येन ख्यातमथाख्यातं वसतिदृष्टा- कपायोदयामाचतो निरतिचारत्वात् पारमार्थिकरूपेण ख्यातमधाख्यातमित्यर्थः, एतदपि प्रतिपात्यप्रतिपाति- न्तःस. १४५ भेदात् द्वेधा, तत्रोपशान्तमोहस्य प्रतिपाति क्षीणमोहस्य त्वप्रतिपाति, अथवा केवलिनश्छद्मस्थस्य चोपशा- न्तमोहक्षीणमोहस्य तद्भवत्यतः खामिभेदादु द्वैविध्यमिति । तदेतचारित्रगुणप्रमाणं, तदेतज्जीवगुणप्रमाणं, तदेतद्गुणप्रमाणमिति ॥ १४४ ॥ तदेवं जीवाजीवभेदभिन्नं गुणप्रमाणं प्रतिपाद्य क्रमप्रासं नयप्रमाणं प्रतिपाद- यन्नाह- से किं तं नयप्पमाणे १, २ तिविहे पपणत्ते, तंजहा-पत्थगदिटुंतेणं वसहिदिटुंतेण पए- सदिटुंतेणं । से किं तं पत्थगदिटुंतेणं ?, २ से जहानामए केई पुरिसे परसुं गहाय अ- डवीसमहुत्तो गच्छेजा, तं पासित्ता केई वएजा-कहिं भवं गच्छसि?, अविसुद्धो नेगमो ॥२२२॥ भणइ-पत्थगस्स गच्छामि, तं च केई छिंदमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं छिंदसि ?, विसुद्धो नेगमो भणइ-पत्थयं छिंदामि, तं च केई तच्छमाणं पासित्ता वएज्जा-कि ·नयत्रमाणे पुस्तकदृष्टा न्त: सू. १४५ भवं तच्छसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं तच्छामि, तं. च केइ उकीरमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं उकीरसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं उकीरामि, तं च केइ (वि) लिहमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं (वि) लिहसि ?, विसुद्धतराओ णेगमोभणइ-पत्थयं(वि)लिहामि, एवं विसुद्धतरस्स णेगमस्स नामाउडिओ पस्थओ, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स चियमियमेजसमारूढो पत्थओ, उज्जुसुयस्स पत्थओऽवि पत्थओ मेजंपि पत्थओ, तिण्हं सदनयाणं पत्थयस्स अत्थाहिगारजाणओ जस्स वा वसेणं पत्थओ निष्फज्जइ, से तं पत्थयदिटुंतेणं । अनन्तधर्मणो वस्तुन एकांशेन नयनं नयः स एव प्रमाणं नयप्रमाणं, त्रिविधं प्रज्ञप्तमिति, यद्यपि नैगम- सनहादिभेदतो यहयो नयास्तथापि प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण सर्वेपामिह निरूपयितुमिष्टत्वात्रैविध्यमुच्यते, तथा चाह-तद्यथा-प्रस्थकदृष्टान्तेनेत्यादि, प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण हेतुभूतेन त्रिविधं नयममाणं भवतीत्यर्थः, तत्र प्रस्थकदृष्टान्तं दर्शयति-तद्यथानामकः कश्चित्पुरुषः परशुं-कुठारं गृहीत्वा अटवीमुखोगच्छेदित्यादि, इद- मुक्तं भवति-प्रस्थको-मागधदेशप्रसिद्धो धान्यमानविशेपस्तद्वेतुभूतकाष्ठकर्तनाय कुठारव्यग्रहस्तं तक्षादिपुरु- १० प.द्वा.३८ ·नयप्रमाणे वसतिदृष्टा- अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार नविशुद्धयमानकभेदाविधैव, तब श्रेणिमारोहतो विशुध्यमानकमुच्यते, ततः प्रच्यवमानस्य सक्लिश्यमान- फमिति । 'अहक्खाय'ति अथशब्दोऽत्र याथातथ्ये आडभिविधौ आ-समन्ताद्याथातथ्येन ख्यातमथाख्यातं कपायोदयाभावतो निरतिचारत्वात् पारमार्थिकरूपेण ख्यातमथाख्यातमित्यर्थः, एतदपि प्रतिपात्यप्रतिपाति- तत्रोपशान्तमोहस्य प्रतिपाति क्षीणमोहस्य त्वप्रतिपाति, अथवा केवलिनश्छद्मस्थस्य चोपशा- हस्य तद्भवत्यतः खामिभेदाद द्वैविध्यमिति । तदेतचारित्रगुणप्रमाणं, तदेतज्जीवगुणप्रमाणं, गमिति ॥ १४४ ॥ तदेवं जीवाजीवभेदभिन्नं गुणप्रमाणं प्रतिपाद्य क्रमप्राप्तं नयप्रमाणे प्रतिपाद- न्तास. १४५ २० प्पमाणे ?, २ तिविहे पपणत्ते, तंजहा-पत्थगदिटुंतेणं वसहिदिटुंतेण पए- से किं तं पत्थगदिटुंतेणं ?, २ से जहानामए केई पुरिसे परसुं गहाय अ. गच्छेज्जा, तं पासित्ता केई वएज्जा-कहिं भवं गच्छसि?, अविसुद्धो नेगमो गस्स गच्छामि, तं च केई छिंदमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं छिंदसि ?, नेगमो भणइ-पत्थयं छिंदामि, तं च केई तच्छमाणं पासित्ता वएजा-कि ।।२२२॥

·नयप्रमाणे पुस्तकदृष्टा- न्त: सू. भवं तच्छसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं तच्छामि, तं च केइ उक्कीरमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं उक्कीरसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं उकीरामि, तं च केइ (वि) लिहमाणं पासित्ता वएज्जा-किं भवं (वि) लिहसि ?, विसुद्धतराओ णेगमोभणइ-पत्थयं (वि)लिहामि, एवं विसुद्धतरस्स णेगमस्स नामाउडिओ पत्थओ, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स चियमियमेजसमारूढो पत्थओ, उज्जुसुयस्स पत्थओऽवि पत्थओ मेजंपि पत्थओ, तिण्हं सदनयाणं पत्थयस्स अत्थाहिगारजाणओ जस्स वा वसेणं पत्थओ निष्फज्जइ, से तं पत्थयदिटुंतेणं । अनन्तधर्मणो वस्तुन एकांशेन नयनं नयः स एव प्रमाणं नयप्रमाणं, त्रिविधं प्रज्ञप्तमिति, यद्यपि नैगम- सनहादिभेदतो यहवो नयास्तथापि प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण सर्वेपामिह निरूपयितुमिष्टत्वात्रैविध्यमुच्यते, तथा चाह-तद्यथा-प्रस्थकदृष्टान्तेनेत्यादि, प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण हेतुभूतेन त्रिविधं नयप्रमाणं भवतीत्यर्थः, तत्र प्रस्थकदृष्टान्तं दर्शयति-तद्यथानामकः कश्चित्पुरुषः परशुं-कुठारं गृहीत्वा अटवीमुखो गच्छेदित्यादि, इद- मुक्तं भवति-प्रस्थको-मागधदेशप्रसिद्धो धान्यम यमानविशेपस्तद्धेतुभूतकाष्ठकर्तनाय कुठारव्यग्रहस्तं तक्षादिपुरु- १० -द्वा.३८

·अनुयोग.
मलधारीया
प्रमाणद्वारं
नयप्रमाणे
वसतिदृष्टा-
न्ता सू.
॥२२२॥
२०
नविशुद्धयमानकभेदाद्विधैव, तत्र श्रेणिमारोहतो विशुध्यमानकमुच्यते, ततः प्रच्यवमानस्य सक्लिश्यमान-
कमिति । 'अहसायति अथशब्दोऽत्र याथातथ्ये आङभिविधौ आ-समन्ताद्याथातथ्येन ख्यातमथाख्यातं
कपायोदयाभावतो निरतिचारत्वात् पारमार्थिकरूपेण ख्यातमधाख्यातमित्यर्थः, एतदपि प्रतिपात्यप्रतिपाति-
भेदात् द्वेधा, तत्रोपशान्तमोहस्य प्रतिपाति क्षीणमोहस्य त्वप्रतिपाति, अथवा केवलिनश्छमस्थस्य चोपशा-
न्तमोहक्षीणमोहस्य तद्भवत्यतः खामिभेदाद् द्वैविध्यमिति । तदेतचारित्रगुणप्रमाणं, तदेतज्जीवगुणप्रमाणं,
तदेतदुणप्रमाणमिति ॥ १४४ ॥ तदेवं जीवाजीवभेदभिन्नं गुणप्रमाणं प्रतिपाद्य क्रमप्राप्तं नयममाणं प्रतिपाद-
यन्नाह-
से किं तं नयप्पमाणे ?, २ तिविहे पपणत्ते, तंजहा-पत्थगदिटुंतेणं वसहिदिटुंतेण पए-
सदिटुंतेणं । से किं तं पत्थगदिटुंतेणं ?, २ से जहानामए केई पुरिसे परसुं गहाय अ.
डवीसमहुत्तो गच्छेज्जा, तं पासित्ता केई वएजा-कहिं भवं गच्छसि?, अविसुद्धो नेगमो
भणइ-पत्थगस्स गच्छामि, तं च केई छिंदमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं छिंदसि ?,
विसुद्धो नेगमो भणइ-पत्थयं छिंदामि, तं च केई तच्छमाणं पासित्ता वएजा-कि
॥२२२॥

·नयप्रमाणे पुस्तकदृष्टा न्त: सू. १४५ भवं तच्छसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं तच्छामि, तं च केइ उकीरमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं उक्कीरसि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-पत्थयं उक्कीरामि, तं च केइ (वि) लिहमाणं पासित्ता वएजा-किं भवं (वि) लिहसि ?, विसुद्धतराओ णेगमोभणइ-पत्थय(वि)लिहामि, एवं विसुद्धतरस्स णेगमस्स नामाउडिओ पत्थओ, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स चियमियमेजसमारूढो पत्थओ, उज्जुसुयस्स पत्थओऽवि पत्थओ मेजंपि पत्थओ, तिण्हं सदनयाणं पत्थयस्स अत्थाहिगारजाणओ जस्स वा वसेणं पत्थओ निष्फज्जइ, से तं पत्थयदिटुंतेणं । अनन्तधर्मणो वस्तुन एकांशेन नयनं नयः स एव प्रमाणं नयप्रमाणं, त्रिविधं प्रज्ञप्तमिति, यद्यपि नैगम- सङ्ग्रहादिभेदतो यहवो नयास्तथापि प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण सर्वेपामिह निरूपयितुमिष्टत्वात्रैविध्यमुच्यते, तथा चाह-तद्यथा-प्रस्थकदृष्टान्तेनेत्यादि, प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण हेतुभूतेन त्रिविधं नयप्रमाणं भवतीत्यर्थः, तत्र प्रस्थकदृष्टान्तं दर्शयति-तद्यधानामकः कश्चित्पुरुषः परशुं-कुठारं गृहीत्वा अटवीमुखो गच्छेदित्यादि, इद-| मुक्तं भवति-प्रस्थको-मागधदेशप्रसिद्धो धान्यमानविशेपस्तद्वेतुभूतकाष्ठकतेनाय कुठारव्यग्रहस्तं तक्षादिपुरु- १० 1.द्वा. ३८ ·-- अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार नयप्रमाणे पुस्तकदृष्टा- ॥२२॥ १४५ १५ पमटची गच्छन्तं दृष्ट्वा कश्चिदन्यो चदेत-क भवान् गच्छति ?, तत्राविशुद्धनगमो भणति-अविशुद्धनैगमनय- मतानुसारी सनसौ प्रत्युत्तरयतीत्यर्थः, फिमित्याह-प्रस्थकस्यं गच्छामि, इदमुक्तं भवति-के गमा-वस्तुपरि- छेदा यस्य अपि तु यहवः स निरुक्तवशात् ककारलोपतो नैगम उच्यते, अतो ययप्यत्र प्रस्थककारणभूतकाष्ठ- निमित्तमेव गमनं, न तु प्रस्थकनिमित्तं, तथाऽप्यनेकप्रकारचस्त्वभ्युपगमपरत्वात्कारणे कार्योपचारात् तथा- व्यवहारदर्शनादेवमप्यभिधत्तेऽसौ-प्रस्थकस्य गच्छामीति,तंच कश्चित् छिन्दन्त,वृक्षमिति गम्यते, पश्येद्, दृष्ट्वा च वदेत्-किं भवाँछिनत्ति, ततः माक्तनात् किञ्चिद्विशुद्धनैगमनयमतानुसारी सन्नसौ भणति-प्रस्थकं छि- नधि, अत्रापि कारणे कार्योपचारात्तथाव्यवहृतिदर्शनादेव काठेऽपि छिद्यमाने प्रस्थकं छिनमीत्युत्तरं, केवलं काष्ठस्य भस्य प्रति कारणताभावस्यात्र किश्चिदासन्नत्वाद्विशुद्धत्वं, प्राक पुनरतिव्यवहितत्वात् मलीमस- त्वम् , एवं पूर्वपूर्यापेक्षया यथोत्तरस्य विशुद्धता भावनीया, नवरं तक्ष्णुवन्तं-तनूकुर्वन्तम् उत्किरन्त-बेधनकेन मध्याद्विकिरन्तं विलिखन्तं-लेखन्या मृष्टं कुर्वाणम्, एवमनेन प्रकारेण तावन्नेयं यावद्विशुद्धतरनैगमस्य 'ना- माउडिउत्ति आकुहितनामा प्रस्थकोऽपमित्येवं नामाशिन्तो निष्पन्नः प्रस्थक इति । एवमेव व्यवहारस्थापीति, लोकव्यवहारमाधान्येनार्य व्यवहारनयः, लोके च पूर्वोक्तावस्थासु सर्वत्र प्रस्थकव्यवहारो दृश्यतेऽतो व्यवहा- रनयोऽप्पेयमेव प्रतिपयते इति भावः । 'संगहस्से'त्यादि, सामान्यरूपतया सर्व वस्तु संगृह्णाति-क्रोडीकरो- तीति समुहस्तस्य मतेन चितादिविशेपणैर्विशिष्ट एव प्रस्थो भवति, नान्यः, तत्र चितो-धान्येन व्यासः, स २० ॥२२३॥ २५ ·नयप्रमाणे पुस्तकदृष्टा- न्त: सू. १४५ च देशतोऽपि भवत्यत आह-'मितः' पूरितः, अनेनैव प्रकारेण मेयं समारूढं यत्र स आहितादेराकृतिगण- त्वान्मयसमारूढः, अयमत्र भावार्थ:-प्राक्तननयद्वयस्याविशुद्धत्वात् प्रस्थककारणमपि प्रस्थक उक्तः अनिष्पन्नः प्रस्थकोऽपि स्वकार्याकरणकालेऽपि प्रस्थक इष्टः, अस्य तु ततो विशुद्धत्वाद्धान्यमानलक्षणं सार्थ कुर्वन्नेव प्र- स्थका, तस्य तदर्थत्वात्, तदभावे च प्रस्थकव्यपदेशेऽतिप्रसङ्गादिति यथोक्त एव प्रस्थकः, सोऽपि प्रस्थकसा- मान्याव्यतिरेकात् व्यतिरेके चामस्थकत्वप्रसङ्गात् सर्व एक एव प्रस्थक इति प्रस्तुतनयो मन्यते, सामान्य- वादित्वादिति । 'उज्जुसुयस्से'त्यादि, ऋजुसूत्रः-पूर्वोक्तशब्दार्थः तस्य निष्पन्नखरूपोऽर्थक्रियाहेतुः प्रस्थको- ऽपि प्रस्थकः, तत्परिच्छिन्नं धान्यादिकमपि वस्तु प्रस्थकः, उभयत्र प्रस्थकोऽयमिति व्यवहारदर्शनात्, तथा- प्रतीतेः, अपरं चासौ पूर्वस्माद्विशुद्धत्वाद्वर्तमाने एव मानमेये प्रस्थकत्वेन प्रतिपद्यते, नातीतानागतकाले, तयोविनष्टानुत्पन्नत्वेनासत्त्वादिति । 'तिण्हं सद्दनयाण'मित्यादि, शन्दप्रधाना नयाः शब्दनया:-शब्दसमभिरू- देवभूताः, शन्देऽन्यथा स्थितेऽर्थमन्यथा नेच्छन्त्यमी, किन्तु ?, यथैव शब्दो व्यवस्थितस्तथैव शब्देनार्थं गमयन्ती- त्यतः शब्दनया उच्यन्ते, आद्यास्तु यथाकथश्चिच्छब्दाः प्रवर्तन्तामर्था एव प्रधानमित्यभ्युपगमपरत्वादर्थनयाः प्रकीर्त्यन्ते, अत एपां त्रयाणां शब्दनयानां प्रस्थकार्थाधिकारज्ञः' प्रस्थकखरूपपरिज्ञानोपयुक्तः प्रस्थका, भाव- प्रधाना येते नया इत्यतो भावप्रस्थकमेवेच्छन्ति, भावश्च प्रस्थकोपयोगोऽतः स प्रस्थकः, तदुपयोगवानपि च ततोऽव्यतिरेकात् प्रस्थका, यो हि यत्रोपयुक्तः सोऽमीप मते स एव भवति, उपयोगलक्षणो जीचा उपयो- १० १४ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं नय० वस- तिदृष्टान्त: ॥२२॥ २० गश्चेत् प्रस्थकादिविषयतया परिणतः किमन्यज्जीवस्य रूपान्तरमस्ति ? यत्र व्यपदेशान्तरं स्यादिति भावः, 'जस्स वा वसेणे'त्यादि, यस्य वा प्रस्थकफर्तृगतस्योपयोगस्य वशेन प्रस्थको निष्पद्यते तत्रोपयोगे वर्तमानः फर्ता प्रस्थफो, न हि मस्यकेऽनुपयुक्तः प्रस्थकं निर्वर्तयितुं कर्ता समर्थः, ततस्तदुपयोगानन्यत्वात् स एव प्र- स्थका, इमां च तेऽत्र युक्तिमभिदधति-सर्व वस्तु खात्मन्येव वर्तते, न त्वात्मव्यतिरिक्त आधारे, वक्ष्यमाण- युफ्त्या एतन्मतेनान्यस्यान्यन वृत्त्ययोगात्, प्रस्थकश्च निश्चयात्मकं मानमुच्यते, निश्चयश्च ज्ञानं, तत्कथं जडात्मनि काठभाजने वृत्तिमनुभविष्यति ?, चेतनाचेतनयोः सामानाधिकरण्याभावात्, तस्मात् प्रस्थकोप- युक्त एव प्रस्थकः । 'से तमित्यादि निगमनम् ॥ से किं तं वसहिदिटुंतेणं ?, २ से जहानामए केई पुरिसे कंचि पुरिसं वएजा-कहिं भवं वससि ?, तं अविसुद्धो णेगमो भणइ-लोगे वसामि, लोगे तिविहे पपणत्ते, तं- जहा-उहलोए अहोलोए तिरिअलोए, तेसु सवेसु भवं वससि ?, विसुद्धो णेगमो भणइ-तिरिअलोए वसामि, तिरिअलोए जंबुद्दीवाइआ सयंभूरमणपजवसाणा असं- खिज्जा दीवसमुद्दा पण्णत्ता, तेसु सवेसु भवं वससि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भ- गइ-जंबुद्दीवे वसामि, जंबुद्दीवे दस खेत्ता पण्णत्ता, तंजहा-भरहे एरवए हेमवए २५ ॥२२४॥ २७ ·नय० वस- तिदृष्टान्त: एरण्णवए हरिवस्से रम्मगवस्से देवकुरू उत्तरकुरू पुवविदेहे अवरविदेहे, तेसु स. वेसु भवं वससि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-भरहे वासे वसामि, भरहे वासे दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-दाहिणड्डभरहे उत्तरद्वभरहे अ, तेसु सवेसु (दोसु) भवं वससि?, विसुद्धतराओ णेगमो भणइ-दाहिणड्डभरहे वसामि, दाहिणहभरहे अणे- गाई गामागरणगरखेडकब्बडमडंबदोणमुहपट्टणासमसंवाहसपिणवेसाइं, तेसु सवेसु भवं वससि ?, विसुद्धतराओ णेगमो भगइ-पाडलिपुत्ते वसामि, पाडलिपुत्ते अणेगाई गिहाई, तेसु सवेसु भवं वससि ?, विसु० णेग० भणइ-देवदत्तस्स घरे वसामि, देवदत्तस्स घरे अणेगा कोहगा, तेसु सवेसु भवं वससि ?, विसु० णे० भणइ-ग- भघरे वसामि, एवं विसुद्धस्स णेगमस्स वसमाणो, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स संथारसमारूढो वसइ, उज्जुसुअस्स जेसु आगासपएसेसु ओगाढो तेसु वसइ, तिण्हं सदनयाणं आयभावे वसइ । से तं वसहिदिटुंतेणं ।

·. अनुयोग मलधारीया) प्रमाणद्वार नय० वस- तिदृष्टान्तः ॥२२५॥ वसतिः-निवासस्तेन दृष्टान्तेन नयविचार उच्यते, तद्यथानामकः कश्चित्पुरुपः पाटलिपुत्रादौ वसन्तं क- चित्पुरुष वदेत्-क भवान् वसति ?, तत्राविशुद्धनगमो भणति-अविशुद्धनैगमनयमतानुसारी सन्नसौ प्रत्यु त्तरं प्रयच्छति-लोके वसामि, तन्निवासक्षेत्रस्यापि चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकादनान्तरत्वाद, इत्थमपि च व्य- वहारदर्शनात् , विशुद्धनैगमस्त्वतिव्यातिपरत्वादिदमसङ्गतं मन्यते, ततस्तियलोके वसामीति संक्षिप्योत्तरं ददाति, विशुद्धतरस्त्विदमप्यतिव्यासिनिष्ठं मन्यते ततो जम्बूद्वीपे वसामीति संक्षिप्ततरमाह, एवं भारतव- पंदक्षिणा भरतपाटलिपुत्रदेवदत्तगृहगर्भगृहेष्वपि भावनीयम्, एवं 'पिसुद्धस्स णेगमस्स वसमाणो वसई' एवमुत्तरोत्तरभेदापेक्षया विशुद्धतरनैगमस्य वसन्नेव वसति, नान्यथा, इदमुक्तं भवति-यत्र गृहादी सर्वदा नियासित्वेनासौ विवक्षितः तत्र तिष्ठन्नेव एप तत्र वसतीति व्यपदिश्यते, यदि पुनः कारणवशतोऽन्यत्र रथ्यादौ वर्तते तदा तत्र विवक्षिते यहादी वसतीति न प्रोच्यते, अतिप्रसङ्गादिति भावः । एवमेवे'त्यादि, लोकव्यवहारनिष्ठो हि व्यवहारनयो, लोके च नैगमोक्तमकाराः सर्वेऽपि दृश्यन्ते इति भावः, अथ चरमनै- गमोक्ताफारो लोके नेष्यते, कारणतो ग्रामादौ वर्तमानेऽपि देवदत्ते पाटलिपुत्रे एप वसतीति व्यपदेशदर्श- नादिति चेत्, नैतदेवं, प्रोपिते देवदत्ते स इह वसति न वेति केनचित्दष्टे प्रोपितोऽसौ नेह वसतीत्यस्यापि लो- कव्यपारस्य दर्शनादिति । 'संगहस्से'त्यादि, प्राक्तनात् विशुद्धत्वात् सङ्ग्रहह्नयस्य गृहादौ तिष्ठन्नपि संस्तार- कारूद एव शयनक्रियावान् वसतीत्युच्यते, इदमुक्तं भवति-संस्तारकेऽवस्थानादन्यत्र निवासार्थ एव न घ- ॥२२५॥ २५ ·नय० वस- तिदृष्टान्तः टते, चलनादिक्रियावत्त्वात्, मार्गाविप्रवृत्तवत्, संस्तारके च वसतो गृहादौ वसतीति व्यपदेशायोग एव, अतिप्रसङ्गात्, तस्मात् कासौ वसतीति निवासजिज्ञासायां संस्तारके-शय्यामात्रस्वरूपे वसतीत्येतदेवास्य मते- नोच्यते, नान्यदिति भावः, स च नानादेशादिगतोऽप्येक एव, सङ्ग्रहस्य सामान्यवादित्वादिति । ऋजुसू- प्रस्य तु पूर्वमाद्विशुद्धत्वाद् येष्वाकाशप्रदेशेष्ववगाढस्तेष्वेव वसतीत्युच्यते, न संस्तारके, सर्वस्यापि वस्तु- वृत्त्या नभस्येवावगाहात, येपु प्रदेशेषु संस्तारको घर्त्तते-संस्तारकेणैवाक्रान्ता धर्तन्ते, ततो येष्वेव प्रदेशेषु स्वयमयगाढस्तेष्वेव घसतीत्युच्यते, स च वर्तमानकाल एवास्ति, अतीतानागतयोर्विनष्टानुत्पन्नत्वेनैतन्मतेऽ- सत्यादिति । त्रयाणां शन्दनयानामात्मभावे-खखरूपे सर्वोऽपि वसति, अन्यस्यान्यत्र वृत्ययोगात्, तथाहि- अन्योऽन्यत्र वर्तमानः फिसर्वात्मना वर्तते देशात्मना वा?, यद्याद्या पक्षस्तर्हि तस्याधारव्यतिरेकिणा स्वकीय- रूपेणाप्रतिभासनप्रसगो, यथा हि संस्तारकाद्याधारस्य स्वरूपं सर्वात्मना तत्र वृत्तं न तद्व्यतिरेकेणोपलभ्यते एवं देवदत्तादिरपि सर्यात्मना तत्राधीयमानस्तव्यतिरेकेण नोपलभ्येत, अथ द्वितीयो विकल्पः खीक्रियते| तर्हि तत्रापि देशे अनेन वर्तितव्यं, ततः पुनरपि विकल्पद्वयं-किं सर्वात्मना वर्तते देशात्मना वेति ?, सर्वा- त्मपक्षे देशिनो देशरूपताऽऽपत्तिः, देशात्मपक्षे तु पुनस्तत्रापि देशे देशिना वर्तितव्यं, ततः पुनरपि तदेव विकल्पदयं, तदेव दूपणमित्यनवस्था, तस्मात्सर्वोऽपि खखभाव एव निवसति, तत्परित्यागेनान्यत्र निवासे तस्य निःखभावताप्रसदादित्यलं बहुभापितया । 'से त'मित्यादि निगमनम् । १० १४ ·नय० प्रदे- अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं शुदृष्टान्तः १५ ॥२२६॥ से किं तं पएसदिटुंतेणं ?, २ णेगमो भणइ-छह पएसो, तंजहा-धम्मपएसो अध- म्मपएसो आगासपएसो जीवपएसो खंधपएसो देसपएसो, एवं वयं णेगमं संगहो भणइ-जं भणसि-छण्हं पएसो तं न भवइ, कम्हा ?, जम्हा जो देसपएसो सो त- स्सेव दवस्स, जहा को दिहतो?, दासेण मे खरो कीओ दासोऽवि मे खरोऽवि मे, तं मा भणाहि-छपहं पएसो, भणाहि पंचण्हं पएसो, तंजहा-धम्मपएसो अधम्मप- एसो आगासपएसो जीवपएसो खंधपएसो, एवं वयंतं संगहं ववहारो भणइ-जं भ- णसि-पंचण्हं पएसो, तं न भवइ, कम्हा?, जइ जहा पंचण्हं गोटिआणं पुरिसाणं केइ दधजाए सामण्णे भवइ, तंजहा-हिरणे वा सुवण्णे वा धणे वाधण्णेवा, तं न ते जुत्त वतुं जहा पंचण्हं पएसो, तं मा भणिहि-पंचण्हं पएसो, भणाहि-पंचविहो पएसो, तंजहा-धम्मपएसो अधम्मपएसो आगासपएसो जीवएसो खंधपएसो, एवं वयंतं ववहारं उज्जुसुओ भणइ-जं भणसि-पंचविहो पएसो, तं न भवइ, कम्हा?, जड़ ते ॥२२६॥ २५ ·नय० प्रदे शदृष्टान्त: पंचविहो पएसो एवं ते एकेको पएसो पंचविहो एवं ते पणवीसतिविहो पएसो भ- वइ, तं मा भणाहि-पंचविहो पएसो, भणाहि-भइयवो पएसो-सिअ धम्मपएसो सिअ अधम्मपएसो सिअ आगासपएसो सिअ जीवपएसो सिअ खंधपएसो, एवं वयंतं उज्जुसुयं संपइ सदनओ भणइ-जं भणसि भइयवो पएसो, तं न भणइ, कम्हा ?, जइ भइअबो पएसो एवं ते धम्मपएसोऽवि सिअ धम्मपएसो सिअ अध. म्मपएसो सिअ आगासपएसो सिअ जीवपएसोसिअ खंधपएसो, अधम्मपएसोऽवि सिअ धम्मपएसो जाव खंधपएसो, जीवपएसोऽवि सिअ धम्मपएसो जाव सिअ खं- धपएसो, खंधपएसोऽवि सिअ धम्मपएसो जाव सिअ खंधपएसो, एवं ते अणवत्था भविस्सइ, तं मा भणाहि-भइयवो पएसो, भणाहि-धम्मे पएसे से पएसे धम्मे, अहम्मे पएसे से पएसे अहम्मे, आगासे पएसे से पएसे आगासे, जीवे पएसे से पएसे नोजी, खंधे पएसे से पएसे नोखंधे, एवं वयंतं सदनयं समभिरूढो भणइ- १० ·नय० प्रदे- शदृष्टान्तः अनुयोग मलपारीया ममाणद्वारं ॥२२७॥ जं भणसि-धम्मे पएसे से पएसे धम्मे जाव जीवे पएसे से पएसे नोजीवे खंधे प. एंसे से पएसे नोखंधे, तं न भवइ, कम्हा ?, इत्थं खल्लु दो समासा भवंति, तंजहा- तप्पुरिसे अ कम्मधारए अ, तं ण णजइ कयरेणं समासेणं भणसि ?, किं तप्पुरिसेणं किं कम्मधारएणं ?, जइ तप्पुरिसेणं भणसि तो मा एवं भणाहि, अह कम्मधारएणं भणसि तो विसेसओ भणाहि, धम्मे अ से पएसे अ से पएसे धम्मे अहम्मे अ से पएसे असे पएसे अहम्मे आगासे अ से पएसे अ से पएसे आगासे जीवे असे पएसे अ से पएसे नोजीवे खंधे अ से पएसे अ से पएसे नोखंधे, एवं वयंतं सम- भिरूढं संपइ एवंमूओ भणइ-जं जं भणसि तं तं सवं कसिणं पडिपुण्णं निरव- सेसं एगगहणगहियं देसेऽवि मे अवत्यू पएसेऽवि मे अवत्थू । से तं पएसदिटुंतेणं । से तं नयप्पमाणे (सू० १४५) प्रकृष्टो देशः प्रदेशो-निर्विभागो भाग इत्यर्थः, स एव दृष्टान्तस्तेन नयमतानि चिन्त्यन्ते-तत्र नैगमो भ- २० ॥२२७॥ २२ ·नय० प्रदे- शदृष्टान्त: पति-पण्णां प्रदेशः, तपथा-धम्मपएसे' इत्यादि, धर्मशब्देन धर्मास्तिकायो गृथते, तस्य प्रदेशो धर्मप्रदेशः, एवमधर्माकाशजीवास्तिकायेप्यपि योज्यं, स्कन्धः-पुद्गलद्रव्यनिचयस्तस्य प्रदेश: स्कन्धमदेशा, देश:-एपामेष पञ्चानां धर्मास्तिकायादिद्रव्याणां प्रदेशद्वयादिनिर्वृत्तोऽवयवस्तस्य प्रदेशो देशप्रदेशः, अयं च प्रदेशसामा- न्याव्यभिचारात् पण्णां प्रदेश इत्युक्तं, विशेपचिवक्षायां तु पद प्रदेशाः । एवं वदन्तं नैगमं ततो निपुणतर: सङ्घहो भणति-यणसि पपणां प्रदेश इति, तन्न भवति-तन युज्यते, कस्मात् ?, यस्मादू यो देशप्रदेश इति पठे स्थाने भवता प्रतिपादित, तदसद्गतमेव, यतो धर्मास्तिकायादिद्रव्यस्य सम्बन्धी यो देशस्तस्य यः प्रदेशः स पस्तुवृत्त्या तस्यैव द्रव्यस्य यत्सम्बन्धी देशो विवक्ष्यते, द्रव्याव्यतिरिक्तस्य देशस्य यः प्रदेशः स द्रव्य- स्पेय भवति, यथा कोऽत्र दृष्टान्त इत्याह-दासेणे'त्यादि, लोकेऽप्येवं व्यवहतिर्दृश्यते, यथा फश्चिदाह-म- दीपदासेन खरर क्रीता, तत्र दासोऽपि मदीयः खरोऽपि मदीया, दासस्प मदीयत्वात् तत्क्रीतः खरोऽपि म- दीय इलार्थी, एवमिहापि देशस्य द्रव्यसम्बन्धित्वात्तत्पदेशोऽपि द्रव्यसम्पन्ध्येवेति भावा, तस्मान्मा भण -पपणां प्रदेशः, अपि वेवं भण-पश्चानां प्रदेश इति, त्वदुक्तपष्ठप्रदेशस्यैवाघटनादित्यर्थः, तदेव दर्शयति-त- पधा-धर्मप्रदेश इत्यादि, एतानि च पश द्रव्याणि तत्मदेशाश्वेत्येवमप्यविशुद्धसङ्ग्रह एव मन्यते, अवान्तरद्रव्ये सामान्यायभ्युपगमात् , विशुद्धस्तु द्रव्ययाहुल्य प्रदेशकल्पनां च नेच्छत्येव, सर्वस्यैव वस्तुसामान्यक्रोडी- कृतत्वेनैकत्यादित्यलं प्रसझेन । प्रकृतमुच्यते-एवं वदन्तं समहं ततोऽपि निपुणो व्यवहारो भणति-यगणसि १० १४ ·अनुयोग० मलपारीया प्रमाणद्वारं शदृष्टान्तः ॥२२८॥ पश्चानां प्रदेश इति, तन्न भवति-न युज्यते, कस्मादु ?, यदि यथा पश्चानां गोष्ठिकानां किञ्चिद् द्रव्यं सामा नय० प्रदे- न्यम्-एकं भवति, तद्यथा-हिरण्यं चेत्यादि, एवं यदि प्रदेशोऽपि स्यात्ततो युज्यते वक्तुं-पश्चानां प्रदेश इति, इदमुक्तं भवति-पधा फेपाश्चित्पश्चानां पुरुपाणां साधारणं किञ्चिद्धिरण्यादि भवति, एवं पञ्चानामपि धर्मा- स्तिकायादिद्रव्याणां ययेकः कश्चित्साधारणः प्रदेशः स्यात्तदेयं वाचोयुक्तिर्घदेत, न चैतदस्तिं, प्रतिद्रव्यं प्रदे- शभेदात्, तस्मान्मा भण पञ्चानां प्रदेशः, अपि तु भण-पञ्चविधः-पञ्चप्रकारः प्रदेशा, द्रव्यलक्षणस्याश्रयस्य पश्यविधत्वादिति भावः, तदेवाह-'धर्मप्रदेश' इत्यादि । एवं वदन्तं व्यवहारमृजुसूत्रो भणति-पगणसि पञ्च २० विधः प्रदेशः, तन्न भयति, कस्माद् ?, यस्माद्यदि ते पञ्चविधः प्रदेश एवमेकैको धर्मास्तिकायादिप्रदेशः पञ्च विधः मासा, शन्दादन यस्तुव्यवस्था, शब्दाचैवमेव प्रतीतिर्भवति, एवं च सति पञ्चविंशतिविधः प्रदेशः मामोति, तस्मान्मा भण-पञ्चविधः प्रदेशः, किन्त्वेवं भण-भाज्यः प्रदेशः, स्याद्धर्मस्येत्यादि, इदमुक्तं भवति- भाज्यो-विकल्पनीयो विभजनीयः प्रदेशः, कियद्भिर्विभागैः-स्यादर्मप्रदेश इत्यादि पञ्चभिः, ततश्च पञ्चभेद एच मदेशः सिद्धपति, स च यथाखमात्मीयात्मीय एवास्ति न परकीया, तस्यार्थक्रियाऽसाधकत्वात् प्रस्तुतनयमतेनासत्यादिति । एवं भणन्तमृजुसूत्रं साम्प्रतं शब्दनयो भणति-यद्भणसि-भाज्यः प्रदेशा, । ॥२२८॥ तन्न भवति, फुतो ?, यतो यदि भाज्यः प्रदेशः, एवं ते धर्मास्तिकायप्रदेशोऽपि कदाचिधर्मास्तिकायादि- मदेशः स्याद, अधर्मास्तिकायमदेशोऽपि कदाचिद्धर्मास्तिकायादिप्रदेशः स्याद् , इत्थमपि भजनाया अ- २८ ·नयप्रमाणे प्रदेश- टान्ता निवारितत्वाद्, यथा एकोऽपि देवदत्तः कदाचिद्राज्ञो भृत्यः कदाचिदमात्यादेरिति, एवमाकाशास्तिकाया- दिनदेशेऽपि वाच्यं, तदेवं नैयत्याभावात्तवाप्यनवस्था प्रसज्येतेति, तन्मैवं भण-भाज्यः प्रदेशः, अपि तु इत्थं भण-'धम्मे पएसे [ से पएसे धम्मे 'इत्यादि, इदमुक्तं भवति-धर्मः प्रदेश इति-धर्मात्मकः प्रदेश इत्यर्थः, अबाह-नन्वयं प्रदेशः सकलधर्मास्तिकायाव्यतिरिक्तः सन् धर्मात्मक इत्युच्यते आहोखित्तदेकदेशाव्य- तिरिक्तः सन् यथा सकलजीवास्तिकायैकदेशैकजीवद्रव्याव्यतिरिक्तः सँस्तत्पदेशो जीवात्मक इति व्यप- विश्यत इत्याह-'से पएसे धम्मेऽ'त्ति स प्रदेशो धर्म:-सकलधर्मास्तिकायाव्यतिरिक्त इत्यर्थः, जीवास्तिकाये हि परस्परं भिन्नान्येवानन्तानि जीवद्रव्याणि भवन्ति, अतो य एकजीवद्रव्यस्य प्रदेशः स निम्शेपजीवास्ति- कायैकदेशवृत्तिरेव सन् जीवात्मक इत्युच्यते, अत्र तु धर्मास्तिकाय एकमेव द्रव्यं ततः सकलधर्मास्तिकाया- व्यतिरिक्त एव सँस्तत्मदेशो धर्मात्मक उच्यत इति भावः । अधर्माकाशास्तिकाययोरप्येकैकद्रव्यत्वादेवमेव भावनीयं । जीवास्तिकाये तु 'जीवे पएसे से पएसे नोजीचे'त्ति, जीवः प्रदेश इति-जीवास्तिकायात्मकःमः देश इत्यर्थः, स च प्रदेशो नोजीवः, नोशब्दस्यह देशवचनत्वात् सकलजीवास्तिकायैकदेशवृत्तिरित्यर्थः, यो छोकजीवद्रव्यात्मका प्रदेशः स कथमनन्तजीवद्रव्यात्मके समस्तजीवास्तिकाये वर्तेत इति भावः, एवं स्कन्धा- त्मकः प्रदेशो नोस्कन्धा, स्कन्धद्रव्याणामनन्तत्वादेकदेशवर्तिरित्यर्थः । एवं वदन्तं शब्दनयं नानार्थसमभि- रोहणात् समभिरूढः स माह-यगणसि-धर्मः प्रदेशा स प्रदेशो धर्म इत्यादि, तन्न भवति-न युज्यते, कस्मा- १० M ·बनुयोग मलपारीया प्रमाणद्वार नयप्रमाणे प्रदेश- टान्त: ॥२२९॥ २० दियाह-इह सल द्वौ समासौ भवतः, तद्यथा-तत्पुरुषः कर्मधारयश्च, इदमुक्तं भवति-धम्मे पएसे से पएसे धम्म' इत्युक्त समासदयारम्भकवाक्यद्वयमत्र संभाव्यते;, तथाहि यदि धर्मशब्दात् ससमीयं तदा सप्त- मीतत्पुरुपस्यारम्भकमिदं वाक्यं, यथा बने हस्तीत्यादि, अथ प्रथमा तदा कर्मधारयस्य, यथा नीलमुत्पलमि- त्यादि, ननु यदि वाक्पद्वयमेवान संभाव्यते तर्हि कथं द्वौ समासौ भवत इत्युक्तम् ?, उच्यते, समासार- म्भरुवाक्पयोः समासोपचाराद्, अथवा अलुक्समासचिवक्षया समासावप्यती भवतो, यथा कण्ठेकाल इत्यादीत्यदोपा, यदि नाम द्वौ समासावत्र भवतस्ततः किमित्याह-तन्न ज्ञायते कतरेण समासेन भणसि?, किं तत्पुरुषेण कर्मधारयेण वा ?, यदि तत्पुरुषेण भणसि, तन्मैवं भण, दोपसम्भवादिति शेप, स चाय दोपो-धर्म प्रदेश इति भेदापत्तिा, यथा कुण्डे बदराणीति, न च प्रदेशदेशिनौ भेदेनोपलभ्येते, अथ अभेदेऽपि सप्तमी दृश्यते पधा घटे रूपमित्यादि, यद्येवमुभयत्र दर्शनात संशयलक्षणो दोपः स्यात्, अथ कर्मधारयेण भणसि, ततो विशेषेण भण 'धम्मे असे पएसे य से'त्ति, धर्मश्च- स प्रदेशश्च स इति समानाधिकरणः कर्मधारयः, एवं च सप्तम्याशङ्काभावतो न तत्पुरुषसम्भव इति भावः । आह-नन्वयं प्रदेशः समस्तादपि धर्मास्ति- कायादव्यतिरिक्तः सन् समानाधिकरणतया निर्दिश्यते ? उत तदेकदेशवृत्तिः सन् ? यथा जीवास्तिकायैकदे- शत्ति यमदेश इत्याशइक्याह-से पएसे धम्मेत्ति स च प्रदेशः सकलधर्मास्तिकायाव्यतिरिक्तोन-पुन- स्तदेकदेशवृत्तिरित्यर्थः, शेपभावना पूर्ववत्, ‘से पएसे नोजीचे से पएसे.नोखंधे इत्यत्रापिः पूर्ववदेवार्थकथ- - ॥२२९॥ २८.

·नयप्रमाणे प्रदेश- धान्त: नम्। एवं वदन्तं समभिरूढं साम्प्रतमेवंभूतो भणति-यद्यद्धर्मास्तिकायादिकं वस्तु भणसि तत्तत्सर्व समस्तं कृत्स्नं- देशमदेशकटुपनारहितं प्रतिपूर्णम्-आत्मखरूपेणाविकलं' निरवशेष-तदेवैकत्वानिरवयवमेकग्रहणगृहीतम् ए- काभिधानाभिधेयं न नानाभिधानाभिधेयं, तानि धेकस्मिन्नर्थेऽसौ नेच्छति, अभिधानभेदे वस्तुभेदाभ्युपगमात्, तदेवंभूतं तद्धर्मास्तिकायादिकं वस्तु भण, न तु प्रदेशादिरूपतया, यतो देशप्रदेशौ ममावस्तुभूती, अखण्डस्यैव वस्तुनः सत्त्येनोपयोगात्, तथाहि-प्रदेशप्रदेशिनोहेंदो वा स्यादभेदो चा?, यदि प्रथमः पक्षस्तर्हि भेदेनोपल- ब्धिप्रसङ्गो, न च तथोपलब्धिरस्ति, अथाभेदस्तहिं धर्मप्रदेशशब्दयोः पर्यायतैव प्राप्ता, एकार्थविपयत्वात्, न च पर्यायशब्दयोयुगपदुचारणं युज्यते, एकेनैव तदर्थप्रतिपादने द्वितीयस्य चैयर्थ्यात्, तस्मादेकाभिधाना- भिधेयं परिपूर्णमेकमेव पस्त्विति । तदेवमेते निजनिजार्थसत्यताप्रतिपादनपरा विप्रतिपद्यन्ते नयाः, एते च परस्परं निरपेक्षा दुर्नयाः, सौगतादिसमयवत्, परस्परसापेक्षास्तु सुनयाः, तैश्च परस्परसापेक्षैः समुदितैरेव सम्पूर्ण जिनमतं भवति, नैकैकावस्थापाम्, उक्तं च स्तुतिकारेण-"उदधाविव सर्वसिन्धवः, समुदीर्णास्त्वयि नाथ ! दृष्टयः । न च तासु भवान् प्रदृश्यते, प्रविभक्तासु सरित्विवोदधिः॥१॥"। एते च नया ज्ञानरूपा- स्ततो जीवगुणत्वेन यद्यपि गुणप्रमाणेऽन्तर्भवन्ति तथापि प्रत्यक्षादिप्रमाणेभ्यो नयरूपतामात्रेण पृथक प्रसि- द्वत्वाद्वहुविचारविषयत्वाजिनागमे प्रतिस्थानमुपयोगित्वाच जीवगुणप्रमाणात्पृथगुक्ताः। तदेतत्प्रदेशदृष्टान्ते- नेति, निगमनम् । प्रस्थकादिदृष्टान्तत्रयेण च नयंप्रमाणं प्रतिपाद्योपसंहरति-तदेतन्नयप्रमाणमिति । अनेन च

·संख्याप्र-
माणं
अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
॥२३०॥
दृष्टान्तत्रयेण दिग्मात्रदर्शनमेव कृतं, यावता यत्किमपि जीवादि वस्त्वस्ति तत्र सर्वत्र नयविचारः प्रवर्तते
इत्यलं पहुजल्पितेनेति ॥ १४९ ॥ इतः क्रमप्राप्त सङ्ख्याप्रमाणं विवरीपुराह-
से किं तं संखप्पमाणे?, २ अटविहे पण्णत्ते, तंजहा-नामसंखा ठवणसंखा दव्वसंखा
ओवम्मसंखा परिमाणसंखा जाणणासंखा गणणासंखा भावसंखा। से किं तं नाम-
संखा?, २ जस्स णं जीवस्स वा जाव से तं नामसंखा । से किं तं ठवणसंखा ?, २
जण्णं कट्टकम्मे वा पोत्थकम्मे वा जाव से तं ठवणसंखा । नामठवणाणं को पइ-
विसेसो?, नाम [पाएणं] आवकहियं ठवणा इत्तरिया वा होज्जा आवकहिया वा होजा।
से किं तं व्यसंखा?, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-आगमओ य नोआगमओ य, जाव
से किं तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ता दव्वसंखा?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-
एगुभविए वद्धाउए अभिमुहणामगोत्ते अ । एगभविए णं भंते! एगभविएत्ति का-
लओ केवञ्चिरं होइ?, जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं पुव्वकोडी, वद्धाउए णं भंते !
२०.
॥२३०॥

·संख्याम- माण N वद्धाउएत्ति कालओ केवञ्चिरं होइ?, जहणणेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं पुयकोडीति- भागे, अभिमुहनामगोए णं भंते! अभिमुहनामगोएत्ति कालओ केवचिरं होइ?, जहन्नेणं एकं समयं उक्कोसेणं अंतोमुहुत्तं । इयाणी को णओ कं संखं इच्छइ-तत्थ णेगमसंगहववहारा तिविहं संखं इच्छंति, तंजहा-एगभविअं बदाउअं अभिमुहना- मगोत्तं च, उज्जुसुओ दुविहं संखं इच्छइ, तंजहा-बद्धाउअं च अभिमुहनामगोत्तं च, तिपिण सहनया अभिमुहनामगोत्तं संखं इच्छंति, से तं जाणयसरीरभविअसरी- रवइरित्ता दव्वसंखा । से तं नोआगमओ व्वसंखा, से तं दवसंखा। सयानं सङ्ख्या संख्यायतेऽनयेति वा सह्या, सैव प्रमाणं सयाप्रमाणम्, इह च सह्याशब्देन सझ्याशख योयोरपि ग्रहणं द्रष्टव्यं, प्राकृतमधिकृत्य समानशब्दाभिधेयत्वात्, गोशब्देन पशुभूम्यादिवत्, उक्तं च- "गोशन्दः पशुभूम्यंशुवाग्दिगर्थप्रयोगवान् । मन्दप्रयोगे दृष्ट्यम्मुवजाखर्गाभिधायकः ॥१॥" एवमिहापि संखा इतिप्राकृतोक्तौ सङ्ख्या शङ्खाश्च प्रतीयन्ते, ततो द्वयस्यापि ग्रहणम् । एवं च नामस्थापनाद्रव्यादिविचारेऽपि प्रझान्ते सदा शङ्खा वा यत्र घटन्ते तत्तत्र प्रस्तावज्ञेन स्वयमेव योज्यमिति । 'सेकिंतं नामसंग्वे'त्यादि,सर्व पूर्वा- १२ - ·संख्याप्र- माण निहितनामापश्यकादिविचारानुसारतः खयमेव भावनीयं यावत् 'जाणयसरीरभविअसरीरयदरित्ते दवसंखे अनुपोग मलधारीया ।तिविहे पण्णत्ते' इत्यादि, शह यो जीयो मृत्वाऽनन्तरभचे शङ्गेषु उत्पत्स्यते स तेष्ववद्वायुप्फोऽपि जन्मदिना- प्रमाणार दारभ्प एकभविफः स शख उच्यते, पत्र भवे वर्तते स एवैको भवः शङ्खपूत्पत्तेरन्तरेऽस्तीतिकृत्वा, एवं शङ्खमा- योग्य पद्धमायुकं येन स पद्वायुष्का, शङ्गभवप्राप्तानां जन्तूनां ये अवश्यमुदयमागच्छतस्ते द्वीन्द्रियजात्या- ॥२३॥ दिनीचेर्गावाल्ये अभिमुगे जघन्यतः समयेनोत्कृष्टतोऽन्तर्मुहर्तमात्रेणैव व्यवधानात् उदयाभिमुखप्रासे नाम- गोने फर्मणी यस्य सोऽभिमुखनामगोत्रा, तदेप विविधोऽपि भावशङ्गताकारणत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्य- तिरिक्को गश उच्यते, यवं द्विमविकत्रिभविफचतुर्भविकादिरपि कमान्नेत्थं व्यपदिश्यत इति चेत्, नैचं, तस्यातिप्परहितत्वेन भावकारणताऽनभ्युपगमात्, तत्कारणस्यैव द्रव्यत्वाद, इदानी विविधमपि शङ्ख कालतः 'क्रमेण निरूपयनाए–'एगभविए णं भंते !' इत्यादि, एकभविकः शङ्गो भदन्त ! एकभविक इति व्यपदेशेन 'फालतः किपचिरं भवतीति, अनोत्तरं-जहाणेण' मित्यादि, इदमुक्तं भवति-पृथिव्यायन्यतरभवेऽन्तर्मुहूर्त जीवित्या पोऽनन्तरं शझे पूत्पद्यते सोऽन्तर्मुहुर्तमेकभविकः शटो भवति, यस्तु मत्स्यायन्यतमभवे पूर्वकोटी जीवित्वैतेपूत्पगते तस्य पूर्वकोटिरेकभविकत्वे लभ्यते, अन चान्तर्मुहर्तादपि हीनं जन्तूनामायुरेव नास्तीति जपन्यपदेऽन्तर्मुहूर्तग्रहणं, पस्तु. पूर्वकोट्यधिकायुष्कः सोऽसहनातवर्पायुषकत्वाद्देवेष्वेयोत्पद्यते न शङ्केष्वि- त्युत्कृष्टपने पूर्वकोटशुपादानम्, आयुर्यन्धं च प्राणिनोऽनुभूयमानायुपो जघन्यतोऽप्यन्तमुहर्ते शेप एवं कुर्च- २० ॥२३॥ २५.

·औपस्य- संख्या न्त्युत्कृष्टतस्तु पूर्वकोटित्रिभाग एव न परत इति बद्धायुष्कस्य जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतः पूर्वकोटी त्रि- भाग उक्तः, आभिमुख्यं वासन्नतायां सत्यामुपपद्यते अतोऽभिमुखनामगोत्रस्य जघन्यतः समय उत्कृ- टतस्त्वन्तर्मुहूर्त काल उक्ता, यथोक्तकालात् परतस्त्रयोऽपि भावशङ्खतां प्रतिपद्यन्त इति भावः । इदानी नैगमादिनपानां मध्ये को नयो यथोक्तनिविधशतस्य मध्ये कं शङ्कमिच्छतीति विचार्यते-तत्र नैगमसङ्ग्रह- व्यवहाराः स्थूलढष्टित्वात्रिविधमपि शङ्खमिच्छन्ति, दृश्यते हि स्थूलदृशां कारणे कार्योपचारं कृत्वा इत्थं व्यपदेशप्रवृत्तिः, यथा राज्याईकुमारे राजशब्दस्य घृतप्रक्षेपयोग्ये घट घृतघटशब्दस्येत्यादि, जुसूत्र एभ्यो विशुद्धत्वादायस्यातिव्यवहितत्वेनातिप्रसनभयाद्विविधमेवेच्छति, शब्दादयस्तु विशुद्धतरत्वाद् द्वितीयमप्य- तिव्यवहितं मन्यन्ते, अतोऽतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थमेकं चरममेवेच्छन्ति । 'से त' मित्यादि निगमनम् ॥ से किं तं ओवम्मसंखा?, २ चउव्विहा पण्णत्ता, तंजहा-अस्थि संतयं संतएणं उव- मिजइ, अस्थि संतयं असंतएणं उवमिजइ, अस्थि असंतयं संतएणं उवमिजइ, अस्थि असंतयं असंतएणं उवमिज्जई, तत्थ संतयं संतएणं उपमिज्जइ, जहा संता अ- रिहंता संतएहि पुरवरेहि संतएहि कवाडेहिं संतएहिं वच्छेहिं उवमिज्जइ, तंजहा-पुर- १०

·अनुयोग.
मलपारीया
भमाणद्वार
परिमाण
संख्या
॥२३३॥
२०
त्यात्सती पाण्टुपनाणां तूपमेयभूता साऽवस्था भूतपूर्ववादसती, 'तुब्भेविय होहिहा' इत्यादौ तु पाण्डुपत्रा-
पस्यया किशलगपत्रावस्था उपमीयते, तत्राप्युपमानभूता पाण्डुपत्रावंस्था तत्कालयोगित्वात्सती किशल-
यदलानां तूपमेयभूता सा भविष्यत्कालयोगित्वादसती, अतोऽसत्सता उपमीयत इति तृतीयभङ्गविषयता
संगच्छते, सुधिया तु यदि घटते तदाऽन्यथाऽपि सा वाच्येति । चतुर्थभले 'असंतयं असंतएणे' त्यादि, यथा
खरविपाणमभावरूपं प्रतीतं तथा शशविपाणमप्यभावरूपं निश्चेतव्यं, यथा वा शशविषाणमभावरूपं निश्चि-
तमित्यमितरदपि ज्ञातव्यमिति भावः, एवं चोपमानोपमेययोरसत्त्वं स्फुटमेवेति ॥
से किं तं परिमाणसंखा?, २ दुविहा पण्णत्ता, तं०-कालिंअसुयपरिमाणसंखा दिहि-
वायसुअपरिमाणसंखा य । से किं तं कालिअसुअपरिमाणसंखा ?, २ अणेगविहा
पण्णत्ता, तंजहा-पजवसंखा अक्खरसंखा संघायसंखा पयसंखा पायसंखा गाहासंखा
सिलोगसंखा वेढसंखा निज्जुत्तिसंखा अणुओगदारसंखा उद्देसगसंखा अज्झयणसंखा
सुअखंधसंखा अंगसंखा, से तं कालिअसुअपरिमाणसंखा । से किं तं दिट्टिवायसुअप-
रिमाणसंखा?, २ अणेगविहा पण्णत्ता, तंजहा-पज्जवसंखा जाव अणुओगदारसंखा
॥२३३॥

·परिमाण संख्या पाहुडसंखा पाहुडिआसंखा पाहुडपाहुडिआसंखा वत्थुसंखा, से तं दिट्टिवायसुअपरि- माणसंखा से तं परिमाणसंखा, । से किं तं जाणणासंखा?,२जो जं जाणइ तंजाहा- सई सदिओ गणियं गणिओ निमित्तं नेमित्तिओ कालं कालणाणी वेजयं वेजो, से तं जाणणासंखा। संख्यायते अनयेति सझमा, परिमाणं पर्यवादि तद्रूपा सहया परिमाणसया, सा च कालिकश्रुतदृष्टि- वादविषयत्वेन दिविधा, तत्र कालिकश्चतपरिमाणसहयायां पर्यवसङ्ख्या इत्यादि, पर्यवादिरूपेण-परिमाण- विशेषेण कालिकश्रुतं संख्यायत इति भावः, तत्र पर्यवाः पयोया धर्मा इतियावत् तद्रूपा सस्या पर्यवसहमा, सा च कालिकश्रुते अनन्तपर्यायात्मिका द्रष्टव्या, एकैकस्याप्यकाराद्यक्षरत्य तदभिधेयस्य च जीवादिवस्तुनःप्रत्ये- कमनन्तपर्यायत्वात्, एवमन्यत्रापि भावना कार्या, नवरं सद्ध्येयान्यकाराद्यक्षराणि, याद्यक्षरसंयोगरूपाः सम्ध्येयाः सद्दातार, सुप्तिडन्तानि समयप्रसिद्धानि वा सहयेयानि पदानि, गाथादिचतुर्थांशरूपाः सहयेयाः पादाः, सहयेया गाया।, सहयेयाश्च श्लोकाः प्रतीताः, एवं छन्दोविशेषरूपाः सोया वेष्टकाः, निक्षेपनियु- क्युपोद्यातनियुक्तिसूत्रस्पर्शकनियुक्तिलक्षणा त्रिविधा नियुक्ति, व्याख्योपायभूतानि सत्पदमरूपणतादी- सुरक्रमादीनि या सोयान्यनुयोगद्वाराणि, सोया उद्देशाः, सहयेयान्यध्ययनानि, सहयेयाः श्रुतस्कन्धाः, १० ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं गणना- संख्या ॥२३४॥ २० सत्यान्यद्गानि, एपा कालिकश्रुतपरिमाणसया, एवं दृष्टिवादेऽपि भावना कार्या, नयरं प्राभृतायः पूर्वा- न्तर्गताः श्रुताधिकारविशेषाः। 'से त'मित्यादि निगमनद्वयम् ॥ 'से किं तं जाणणासंखा' इत्यादि, 'जाणणा' ज्ञानं संग्च्यायते-निश्चीयते वस्त्वनयेति सह्या, ज्ञानरूपा सङ्ख्या ज्ञानसङ्ख्या, का पुनरियम्?, उच्यते, यो देवदत्तादिर्यच्छन्दादिकं जानाति स तज्जानाति, तच जाननसावभेदोपचादू ज्ञानसहयेत्युपस्कारः, शेष पाठसिद्धम् ॥ से किं तं गणणासंखा ?, २ एको गणणं न उवेइ, दुप्पभिइ संखा, तंजहा-संखेजए अ- संखेजए अणंतए । से किं तं संखेजए ?, २ तिविहे पपणत्ते, तंजहा-जहण्णए उक्को- सए अजहपणमणुकोसए । से किं तं असंखेज्जए ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-परि- तासंखेजए जुत्तासंखेज्जए असंखेज्जासंखेजए । से किं तं परित्तासंखेज्जए?, २ तिविहे पपणत्ते, तंजहा जहण्णए उक्कोसए अजहण्णमणुकोसए । से किं तं जुत्तासंखेन्जए?, २ तिविहे पण्णत्ते,तंजहा-जहण्णए उकोसए अजहण्णमणुकोसए । से किं तं असं. खेज्जासंखेजए?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-जहण्णए उक्कोसए अजहण्णमणुक्कोसए । ॥२३४ ·संख्या सहदेयान्यनानि, एपा कालिकश्रुतपरिमाणसहया, एवं दृष्टिवादेपि भावना फापा, नपर प्राभृतादयः पूषा | Pणा- न्तर्गताः श्रुताधिकारविशेपाः। 'से तमित्यादि निगमनद्वयम् ॥'से किं तं जाणणासंखा' इत्यादि, 'जाणणा' ज्ञानं संख्यायते-निश्चीयते वस्त्यनयेति सङ्ख्या, ज्ञानरूपा सद्या ज्ञानसहया, का पुनरियम्?, उच्यते, यो देवदत्तादिर्यच्छब्दादिकं जानाति स तन्नानाति, तच जाननसावभेदोपचादू ज्ञानसहयेत्युपस्कारः, शेपं पाठसिद्धम् ।। से किं तं गणणासंखा ?, २ एक्को गणणं न उवेइ, दुप्पभिइ संखा, तंजहा-संखेज्जए अ- २० संखेजए अणंतए । से किं तं संखेज्जए ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-जहण्णए उक्को- सए अजहण्णमणुकोसए । से किं तं असंखेजए ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-परि- तासंखेजए जुत्तासंखेज्जए असंखेज्जासंखेज्जए । से किं तं परित्तासंखेजए?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा जहण्णए उक्कोसए अजहण्णमणुकोसए । से किं तं जुत्तासंखेज्जए?, ॥२३४॥ गोगा अजहण्णमणुकोसए । से किं तं असं- २५ --जा।

·५ इआणं सलागाणं असंलप्पा लोगा भरिआ तहावि उक्कोसय सखंजय न पावइ, जहा को दिटुंतो ?, से जहानामए मंचे सिआ आमलगाणं भरिए तत्थ एगे आमलए पक्खित्ते सेऽवि माते अण्णेऽवि पक्खित्ते सेवि माते अन्नेऽवि पक्खित्ते सेवि माते एवं पक्खिप्पमाणेणं २ होही सेऽवि आमलए जंसि पक्खित्ते से मंचए भरिजिहिइ जे तत्थ आमलए न माहिइ, तत्र कियत्पुनरुत्कृष्टं सहयेयकं भवतीति विनेयेन पृष्टे विस्तरेण तस्य प्ररूपयिष्यमाणत्वादिस्थमाह-उत्कृष्टस्य सयेयकस्य प्ररूपणां करिष्यामि, तदेवाह-तद्यथा नाम कश्चित्पल्यः स्यात्, कियन्मान इत्याह-आयाम- विष्कम्भाभ्यां योजनशतसहस्रं, परिधिना तु-'परिही तिलक्ख सोलस सहस्स दो य सय सत्तवीसऽहिया। कोसतिय अवीसं, धणुसय तेरंगुलद्धहियं ॥१॥' इति गाथाप्रतिपादितमानो, जम्बूद्वीपप्रमाण इति भावः। अयं चाधस्तायोजनसहनमवगाढो द्रष्टव्यः, रत्नप्रभापृथिव्या रनकाण्डं भित्त्वा वज्रकाण्डे प्रतिष्ठित इत्यर्थः, स चैवंप्रमाणः पल्पो जम्बूद्वीपवेदिकात उपरि सप्रशिखः सिद्धार्थानां-सर्षपानां भियते, 'तओ णं तेहि मि- त्यादि, इदमुक्तं भवति-ते सर्वपा असत्कल्पनया देवादिना समुत्क्षिप्य एको द्वीपे एका समुद्रे इत्येवं सर्वे- १.परिधित्रयो लक्षा. पोडश सहना द्वे च शते सप्तविंशत्यधिके । क्रोशत्रिकमष्टाविंशं धनु शतं त्रयोदशाहुलानि अर्धाधिकानि ॥१॥ १२ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार संख्यासं- ख्यानन्ता- धिकार: ॥२३५॥ नन्तकमपि परीतानन्तकं युक्तानन्तकं अनन्तानन्तकम्, अनाद्यानन्तभेदद्वये जघन्यादिभेदात् प्रत्येकं चैवि- ध्यम्, अनन्तानन्तकं तु जघन्यमजघन्योत्कृष्टमेव संभवतीति, उत्कृष्टानन्तानन्तकस्य काप्यसम्भवादिति सर्वमपीदमष्टविधं, तदेवं संक्षेपतः सहयेयकादिभेदमरूपणामानं कृत्वा विस्तरतः तत्स्वरूपनिरूपणार्थमाह- 'जहएणयं संखेज्जयं केवइयमित्यादि, अत्र जघन्यं सहयेयकं द्वौ, ततः परं त्रिचतुरादिकं सर्वमप्यजघन्योत्कृष्टं यावत्कृष्टं न मामोति। उकोसयं संखेज्जयं केवइ होइ ?, उक्कोसयस्स संखेज्जयस्स परूवणं करिस्सामि-से जहानामए पल्ले सिआ एग जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं तिपिण जोयणसय- सहस्साई सोलस सहस्साई दोपिण अ सत्तावीसे जोयणसए तिषिण अ कोसे अट्ठा- वीसं च धणुसयं तेरस य अंगुलाई अद्धं अंगुलं च किंचिविसेसाहिअं परिक्खेवेणं पण्णत्ते, से णं पल्ले सिद्धत्थयाणं भरिए, तओ णं तेहिं सिद्धत्थएहिं दीवसमुदाणं उद्धारो घेप्पइ, एगो दीवे एगो समुद्दे एवं पक्खिप्पमाणेणं २ जावइआ दीवसमुद्दा तेहिं सिद्धत्थएहिं अप्फुपणा एस णं एवइए खेत्ते पल्ले [आइट्टा] पढमा सलागा, एव- २० ॥२३५॥ २४ ·इआणं सलागाणं असंलप्पा लोगा भरिआ तहावि उक्कोसयं संखेज्जयं न पावइ, जहा को दिटुंतो ?, से जहानामए मंचे सिआ आमलगाणं भरिए तत्थ एगे आमलए पक्खित्ते सेऽवि माते अण्णेऽवि पक्खित्ते सेवि माते अन्नेवि पक्खित्ते सेऽवि माते एवं पक्खिप्पमाणेणं २ होही सेऽवि आमलए जंसि पक्खित्ते से मंचए भरिजिहिइ जे तत्थ आमलए न माहिइ, तत्र कियत्पुनरुत्कृष्टं सहयेयकं भवतीति विनेयेन पृष्टे विस्तरेण तस्य प्ररूपयिष्यमाणत्वादित्थमाह-उत्कृष्टस्य सहयेयकस्य प्ररूपणां करिष्यामि, तदेवाह-तद्यथा नाम कश्चित्पल्यः स्यात्, कियन्मान इत्याह-आयाम- विष्कम्भाभ्यां योजनशतसहस्रं, परिधिना तु-'परिही तिलक्ख सोलस सहस्स दो य सय सत्तवीसाहिया । कोसतिय अहवीसं, धणुसय तेरंगुलऽद्धहियं ॥१॥ इति गाथाप्रतिपादितमानो, जम्बूद्वीपप्रमाण इति भावः। अयं चाधस्ताद्योजनसहस्रमवगाढो द्रष्टव्यः, रत्नप्रभापृथिव्या रत्नकाण्डं भित्त्वा वनकाण्डे प्रतिष्ठित इत्यर्थः, स चैवंप्रमाणः पल्यो जम्बूद्वीपवेदिकात उपरि सप्रशिखः सिद्धार्थानां-सर्षपानां नियते, 'तओ णं तेहि'मि- त्यादि, इदमुक्तं भवति-ते सपा असत्कल्पनया देवादिना समुत्क्षिप्य एको द्वीपे एका समुद्रे इत्येवं सर्वे- १ परिधिनयो लक्षा षोडश सहस्रा द्वे च शते सप्तविंशत्यधिके । कोशत्रिकमष्टाविंश धनु शत प्रयोदशाजुलानि अर्धाधिकानि ॥१॥ १२

·-
-
अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वारं
संख्यासं-
ख्यानन्ता-
धिकार:
॥२३६॥
ऽपि प्रक्षिप्यन्ते, यत्र च द्वीपे समुद्रे वा ते इत्थं प्रक्षिप्यमाणा निष्ठां यान्ति तत्पर्यवसानो जम्बूद्वीपादिरन-
पस्थितपल्यः कल्प्यते, अत एवाह-एस णं एवइए खेत्ते पल्ले'त्ति, यावन्तो द्वीपसमुद्रास्तैः सर्पपेः 'अफु-
पण'त्ति व्याप्ता इत्यर्थः, एतदेतावत्प्रमाणं क्षेत्रमनवस्थितपल्या, सर्पपभृतो युद्ध्या परिकल्प्यत इत्यर्थः, ततः
किमित्याह--'पढमा सलाग'त्ति ततः शलाकापल्ये प्रथमशलाका-एका सर्पपः प्रक्षिप्यत इत्यर्थः, 'एवढ्याणं
सलागाणं असंलप्पा लोगा भरियत्ति लोक्यन्ते-केवलिना दृश्यन्त इति लोका-व्याख्यानादिह वक्ष्यमाणाः
शलाकापल्यरूपा गृह्यन्ते, ते चैकदशशतसहस्रलक्षकोटिप्रकारेण संलपितुमशक्या असंलप्याः, अतिपय
इत्यर्थः, यथोक्तशलाकानामसत्कल्पनया भृताः-पूरितास्तथाप्युत्कृष्टं सहयेयकं न प्रामोति, आकण्ठपूरिता
अपि हि लोकरूढ्या भृता उच्यन्ते, न चैतावतैवोत्कृष्ट सहयेयक संपद्यते, किन्तु यदा समशिखतया तथा
परो तद्भवतीति भावा, ननु समशिखतया सर्वथा अभृत-
दृष्टान्तं दिदर्शयिपुराह-यथा कोऽत्र दृष्टान्तः?,
"पलकानां भृत इति शिखामन्तरेणापि
पदपि मातमन्यपि प्रक्षिप्तं त-
रेष्यति, यञ्च तदुत्तरकालं तत्र
पितुसशक्या-अतियहवः सम-
॥२३६॥

·शिखाः पल्या असत्कल्पनया भृता भवन्ति तदोत्कृष्टं सङ्घधेयकं भवतीत्यध्याहारो द्रष्टव्य इति तावदक्ष- राधः । भावार्थस्त्वयं-पूर्वनिदर्शितखरूपादनवस्थितपल्यादपरेऽपि जम्बूदीपप्रमाणा योजनसहस्रावगाढास्त्रयः पल्या बुद्ध्या कल्प्यन्ते, तत्र प्रथमः शलाकापल्यो द्वितीयः प्रतिशलाकापल्यस्तृतीयो महाशलाकापल्यः, तत्रानवस्थितपल्यो भृतः शलाकापल्ये च प्रथमा शलाका प्रक्षिप्तेति पूर्वमादर्शितं, तदनन्तरं पुनरप्यनव- स्थितपल्यसर्पपाः समुत्क्षिप्यैको दीपे एकः समुद्रे इत्येचं प्रक्षिप्यन्ते, तैश्च निष्ठितः शलाकापल्ये दितीया शलाका प्रक्षिप्यते, सर्पपाय्य प्रक्षिप्यमाणा यत्र द्वीपे समुद्रे वा निष्ठितास्तत्पर्यवसानः पूर्वेण सह बृहत्तरोऽ- नवस्थितपल्या सर्पपभृतः परिकल्प्यते, अत एवायमनवस्थितपल्य उच्यते, अवस्थितरूपाभावात्, पुनः सो- ऽप्युत्क्षिप्पैकैकसर्पपक्रमेण द्वीपसमुद्रेपु पक्षिप्यते, शलाकापल्ये च तृतीया शलाका प्रक्षिप्यते, ते च सपाः प्रक्षिप्यमाणा यत्र दीपे समुद्रे वा निष्ठितास्तत्पर्यवसानः पूर्वेण सह बृहत्तमोऽनवस्थितपल्यः सर्पपभृता परि- कल्प्यते, पुनः सोऽप्युत्क्षिप्य तेनैव क्रमेण दीपसमुद्रेषु प्रक्षिप्यते, शलाकापल्ये च चतुर्थी शलाका प्रक्षि- प्यते, एवं यथोत्तर वृद्धस्यानवस्थितपल्यस्य भरणरिक्तीकरणक्रमेण ताववाच्यं यावदेकैकशलाकामक्षेपेण शलाकापल्यो नियते, अपरां शलाकां न प्रतीच्छति, ततोऽनवस्थितपल्यो भृतोऽपि नोत्क्षिप्यते, किन्तु शला- कापल्प एवोद्भियते, अयमप्पनवस्थितपल्याक्रान्तक्षेत्रात्परत एकैकसर्पपक्रमेण द्वीपसमुद्रपु मक्षिप्यते, यदा च निष्ठितो भवति तदा प्रतिशलाकापल्यलक्षणे तृतीये पल्ये प्रथमा प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थि- १० ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं ॥२३६॥ ऽपि प्रक्षिप्यन्ते, यत्र च द्वीपे समुद्रे वा ते इत्थं प्रक्षिप्यमाणा निष्ठां यान्ति तत्पर्यवसानो जम्बूद्वीपादिरन संख्यासं- वस्थितपल्यः कल्प्यते, अत एवाह-एस णं एवइए खेत्ते पल्ले'त्ति, यावन्तो द्वीपसमुद्रास्तैः सर्पपैः 'अप्फु-ख्यानन्ता- पण'त्ति व्याप्ता इत्यर्थः, एतदेतावत्पमाण क्षेत्रमनवस्थितपल्यः, सर्पपभृतो बुद्ध्या परिकल्प्यत इत्यर्थः, ततः धिकार: किमित्याह-पढमा सलाग'त्ति ततः शलाकापल्ये प्रथमशलाका-एका सर्षपः प्रक्षिप्यत इत्यर्थः, 'एवढ्याणं सलागाणं असंलप्पा लोगा भरिय'त्ति लोक्यन्ते-केवलिना दृश्यन्त इति लोका-व्याख्यानादिह वक्ष्यमाणाः शलाकापल्यरूपा गृह्यन्ते, ते चैकदशशतसहस्रलक्षकोटिप्रकारेण संलपितुमशक्या असंलप्याः, अतियहव इत्यर्थः, यथोक्तशलाकानामसत्कल्पनया भृताः-पूरितास्तथाप्युत्कृष्टं सहयेयकं न प्रामोति, आकण्ठपूरिता अपि हि लोकरूढया भृता उच्यन्ते, न चैतावतैवोत्कृष्ट सवयेयकं संपद्यते, किन्तु यदा सपशिखतया तथा ते नियन्ते यथा नैकोऽपि सर्पपस्तवापरो माति तदा तद्भवतीति भावः, ननु सपशिखतया सर्वथा अभृत- मपि लोके किं भृतमुच्यते ?, सत्यं, प्रोच्यत एव, तथा चात्रार्थे दृष्टान्तं दिदर्शयिपुराह-यथा कोऽत्र दृष्टान्तः, इति शिष्येण पृष्टे सत्युत्तरमाह-तद्यथा नाम कश्चिन्मञ्चः स्यात्, स चामलकानां भूत इति शिखामन्तरेणापि लोकेन ध्यपदिश्यते, अथ च तत्रैकमामलकं प्रक्षिप्तं तन्मातमपरमपि प्रक्षिप्तं तदपि मातमन्यदपि प्रक्षिप्तं त- ॥२३६॥ दपि मातमेवमपरापरैः प्रक्षिप्यमाणैः भविष्यति तदामलकं येनासौ मञ्चो भरिष्यति, यच्च तदुत्तरकालं तत्र मञ्चे न मास्यति, इत्थं चात्राप्यपरापरैर्यथोक्तशलाकारूपैः प्रक्षिसैयदा संलपितुमशक्या-अतियहवः सप्र- २० २५ ·५ शिखाः पल्या असत्कल्पनया भृता भवन्ति तदोत्कृष्टं सङ्खधेयकं भवतीत्यध्याहारो द्रष्टव्य इति तावदक्ष- राधः। भावार्थस्त्वयं-पूर्व निदर्शितस्वरूपादनवस्थितपल्यादपरेऽपि जम्बूदीपप्रमाणा योजनसहस्रावगाढात्रयः पल्या बुद्ध्या कल्प्यन्ते, तत्र प्रथमः शलाकापल्यो द्वितीयः प्रतिशलाकापल्यस्तृतीयो महाशलाकापल्या, तत्रानवस्थितपल्यो भृतः शलाकापल्ये च प्रथमा शलाका प्रक्षिप्तेति पूर्वमादर्शितं, तदनन्तरं पुनरप्यनव- स्थितपल्यसर्पपाः समुत्क्षिप्यैको दीपे एकः समुद्रे इत्येचं प्रक्षिप्यन्ते, तैश्च निष्ठितः शलाकापल्पे बितीया शलाका प्रक्षिप्पते, सर्पपाश्च प्रक्षिप्यमाणा यन्त्र द्वीपे समुद्रे वा निष्ठितास्तत्पर्यवसानः पूर्वेण सह बृहत्तरोऽ- नवस्थितपल्यः सर्पपभृतः परिकल्प्यते, अत एवायमनवस्थितपल्य उच्यते, अवस्थितरूपाभावात्, पुनः सो- ऽप्युत्क्षिप्पैकैकसर्पपक्रमेण दीपसमुद्रेपु प्रक्षिप्यते, शलाकापल्ये च तृतीया शलाका प्रक्षिप्यते, ते च सर्पपाः प्रक्षिप्यमाणा पत्र दीपे समुद्रे वा निष्ठितास्तत्पर्यवसानः पूर्वेण सह बृहत्तमोऽनवस्थितपल्यः सर्पपभृतः परि- कल्प्यते, पुनः सोऽप्युत्क्षिप्य तेनैव क्रमेण दीपसमुद्रेपु प्रक्षिप्यते, शलाकापल्ये च चतुर्थी शलाका प्रक्षि- प्यते, एवं यथोत्तरं घृद्धस्यानवस्थितपल्यस्य भरणरिक्तीकरणक्रमेण तादाच्यं यावदेकैकशलाकाप्रक्षेपेण शलाकापल्यो नियते, अपरां शलाकां न प्रतीच्छति, ततोऽनवस्थितपस्यो भृतोऽपि नोत्क्षिप्यते, किन्तु शला- कापल्य एवोद्रियते, अयमप्यनवस्थितपल्याक्रान्तक्षेत्रात्परत एकैकसर्वपक्रमेण द्वीपसमुद्रेषु प्रक्षिप्यते, यदा च निष्ठितो भवति तदा प्रतिशलाकापल्यलक्षणे तृतीये पल्ये प्रथमा प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थि- १० १४ .

·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं संख्यासं- ख्यानन्ता- धिकार ॥२३७॥ २० तपल्यः समुत्क्षिप्य शलाकापल्ये निष्ठास्थानात्परतस्तेनैव क्रमेण निक्षिप्यते निष्ठिते च तसिन् शलाका- पल्ये शलाका प्रक्षिप्यते, इत्थं पुनरप्पनवस्थितपल्यपूरणरेचनक्रमेण शलाकापल्यः शलाकानां नियते, ततो- ऽनयस्थितशलाकापल्ययो तयोः शलाकापल्य एवोत्क्षिप्य पूर्वोक्तक्रमेणैव निक्षिप्यते, प्रतिशलाकापल्ये च वितीया प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थितपल्या समुद्भुस्य शलाकापल्यनिष्ठास्थानात्परतस्तेनेच न्यायेन प्रक्षिप्यते, शलाकापल्ये च शलाका प्रक्षिप्यते, एवमनवस्थितपल्यस्योत्क्षेपप्रक्षेपक्रमेण शलाकापल्यः शला- कानां भरणीयः, शलाकापल्यस्य तूत्क्षेपप्रक्षेपविधिना प्रतिशलाकापल्यः प्रतिशलाकानां पूरणीयो, यदा च प्रतिशलाकापल्यः शलाकापल्योऽनवस्थितपल्यश्च त्रयोऽपि भृता भवन्ति तदा प्रतिशलाकापल्य एवोत्क्षिप्य यीपसमुद्रेपु तथैव प्रक्षिप्यते, निष्ठिते च तस्मिन् महाशलाकापल्ये प्रथमा महाशलाका प्रक्षिप्यते, ततः श- लाकापल्प उत्क्षिप्य तथैव प्रक्षिप्यते, प्रतिशलाकापल्ये च प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थितपल्य उत्क्षिप्प तथैव प्रक्षिप्यते, शलाकापल्पे च शलाका प्रक्षिप्यते, एवमनवस्थितपल्योत्क्षेपप्रक्षेपक्रमेण शला- फापल्यो भरणीयः, शलाकापल्योद्धरणविकिरणविधिना प्रतिशलाकापल्यः पूरणीयः प्रतिशलाकापल्योत्पा- टनमक्षेपणाभ्यां महाशलाकापल्या पूरयितव्यो, यदा तु चत्वारोऽपि परिपूर्णा भवन्ति तदोत्कृष्टं सहधेयक रूपाधिकं भवति । इह यथोक्तेषु चतुर्पु पल्येषु ये सर्पपा ये चानवस्थितपल्यशलाकापल्यप्रतिशलाकापल्यो- क्षेपप्रक्षेपक्रमेण दीपसमुद्रा व्याप्ता एतावत्सद्वयमुत्कृष्टसद्धयेयकमेकेन सर्पपरूपेण समधिकं संपद्यत इति ॥२३७॥ २८ ·भावः। एतावद्भिश्च सर्पपैरसंलप्या लोका:-शलाकापल्यलक्षणा नियन्त एवेति सूत्रमविरोधन भावनायम् । इदं च तावदुत्कृष्टं सङ्ख्येयक, जघन्यं तु दौ, जघन्योकृत्ष्टयोश्चान्तराले यानि सङ्ख्यास्थानानि तत्सर्वमज- घन्योत्कृष्टम् , आगमे च यत्र कचिदविशेषितं सहयेयकग्रहणं करोति तत्र सर्वत्राजघन्योत्कृष्टं द्रष्टव्यम्, इदं चोत्कृष्टं सहधेयकमित्थमेव प्ररूपयितुं शक्यते, शीर्षप्रहेलिकान्तराशिभ्योऽतिबहूनां समतिक्रान्तत्वात् प्रकारान्तरेणाख्यातुमशक्यत्वादिति । उक्तं त्रिविधं सङ्खधेयकम्, अथ नवविधमसवयेयकं प्रागुद्दिष्टं निरूपयितुमाह- एवामेव उकोसए संखेज्जए रूवे पक्खित्ते जहण्णयं परित्तासंखेजयं भवइ, तेण परं . अजहणमणुक्कोसयाई ठाणाई जाव उक्कोसयं परित्तासंखेजयं न पावइ । उक्कोसयं परित्तासंखेज्जयं केवइ होइ ?, जहण्णयं परित्तासंखेजयं जहण्णयं परित्तासंखेजमे- ताणं रासीणं अण्णमण्णब्भासो रूवूणो उक्कोसं परित्तासंखेज्जयं होइ, अहवा जहन्नयं जुत्तासंखेज्जयं रूवूणं उक्कोसयं परित्तासंखेज्जयं होइ । जहन्नयं जुत्तासंखेजयं केवइअं होइ ?, जहण्णयपरित्तासंखेज्जयमेत्ताणं रासीणं अण्णमण्णभासो पडिपुण्णो जहन्नयं जुत्तासंखेज होइ, अहवा उकोसए परित्तासंखेनए रूवं पक्खित्तं जहण्णयं जुत्तासं- १३ ·भनुपोग मलपारीया प्रमाणटारं संख्यासं- ख्यानन्ता- धिकार ॥२३८॥ खेनयं होइ, आवलिआवि तत्तिआ चेक, तेण परं अजहण्णमणुकोसयाई ठाणाई जाव उकोसयं जुत्तासंखिज्जयं न पावइ । उक्कोसयं जुत्तासंखेजयं केवइ होइ ?, ज. हण्णएणं जुत्तासंखेज्जएणं आवलिआ गुणिआ अण्णमण्णभासो रूवूणो उक्कोसयं जुत्तासंखेजयं होइ, अहवा जहन्नयं असंखेज्जासंखेज्जयं रूवूणं उक्कोसयं जुत्तासंखेज्जयं होइ । जहपणयं असंखेज्जासंखेज्जयं केवइअं होइ ?, जहन्नएणं जुत्तासंखेजएणं आव- लिआ गुणिआ अण्णमपणभासो पडिपुण्णो जहण्णयं असंखेज्जासंखेज्जयं होइ, अ- हवा उक्कोसए जुत्तासंखेजए एवं पक्खित्तं जहएणयं असंखेज्जासंखेजयं होइ, तेण परं अजहएणमणुकोसयाइं ठाणाई जाव उक्कोसयं असंखेज्जासंखेज्जयं ण पावइ । उक्को- सयं असंखेजासंखेजयं केवइअं होइ ?, जहण्णयं असंखेजासंखेज्जयमेत्ताणं रासीणं अण्णमण्णभासो रूवूणो उफोसयं असंखेज्जासंखेज्जयं होइ, अहवा जहपणयं परि- चाणतयं रुखूणं उफोसयं असंखेज्जासंखेजयं होइ । २० ।।२३८॥ २४ ·५ असाधेयकेऽपि निरूप्यमाणे एयमेयानयस्थितपल्याविनिरूपणा क्रियत इत्यधी, सायद पायदुस्कृष्टं स- वधेयकमानीतं, तसिथ यदेकं रूपं पूर्वमधिकं पर्शितं तयू यवा सप राशी भक्षिप्यते तदा जघन्यं परी- तासहयेयकं भवति । 'तेण परमित्यादि सून, ततः परं परीतासापेपकस्यैवागधन्पोस्कृष्टानि स्थानानि भवन्ति, याघदुत्कृष्टं परीतासायर्फ न मामोति, शिष्यः पृच्छति-फियत्पुनरत्गृष्टं परीतासापर्फ भ. वति ?, अनोत्तरं-जहण्णयं परीत्तासंखेजय इत्यादि, जघन्य परीतासहायर्फ यापत्प्रमाणं भवतीति शेपा, तावत्प्रमाणानां जघन्पपरीतासहपकमात्राणां-जपन्पपरीतासहयफगतरूपसायानामिणधी, राशी- नामन्योन्यमभ्यास:-परस्परं गुणनाखरूप एफेन रूपेणोनमुत्कृष्टं परीतासापर्फ भपति, श्वमय इयर्ग- प्रत्येक जघन्यपरीतासहयफ एच यापन्ति रूपाणि भपन्ति तापन्तः पुसा पपरयाप्यन्ते, सिमा परस्परगु- णितेपी राशियति, स एफेन रूपेण हीन उत्कृष्टं परीतासाप्रवेपर्फ मन्तव्यम् । अप सुसमतिपरपर्धगुवाह- रणं ददर्यते-जघन्यपरीतासमवेयफे किलासत्फल्पनया पश्च रूपाणि संमधार्यन्ते, सता पीय पाराः पश पक्ष प्यपस्थाप्यन्ते, तधादि-५५५५५, अन पथमिा पथ शुणिता। पथपिंशति, सा प पशमिराहता जास्त पा- पिंशं शतमित्याविक्रमेणामीपा राशीनां परस्पराभ्याग जातानि पभार्षिापयधिकान्यकशिडसानि, पराम- फरपनया एतायन्माना सदायमरवग्रहोपरूपी रामिरिकन संपण हीन पट परीतामरेप संपणारी, यदा तु तदप्यधिक रूपं गण्यत तया जन्म गुमायामा जापन, सा पाया Giri Til. १७ ·अनुपोग नठपारीया ममागवार संख्यासं- ख्यानन्ता- धिकारः ।२३९॥ २० संपन्नय'मित्यादि, अनन्तरोक्ताद्धि युक्तासहयेयकादेकस्मिन रूपे समाकर्पित उत्कृष्टं परीतासहयेयकं निष्प- पते इति प्रतीयते एवेति । उक्तं जघन्यादिभेदभिन्नं त्रिविधं परीतासहयेयकम्, अथ तावद्भेदभिन्नस्यैव यु- कासझोपकस्य निरूपणार्थमाह-जहण्णय जुत्तासंखेज्जयं कित्तिय'मित्यादि, अनोत्तरं 'जहण्णय परित्तासं- संजय'मित्यादि, व्याख्या पूर्ववदेव, नवरम्-'अन्नमनभासो पडिपुन्नो'त्ति अन्योऽन्याभ्यस्तः स परिपूर्ण एव राशिरिह गृपते, न तु रूपं पात्यत इति भावः, (पं० ५०००) 'अहवा उफोसए परित्तासंखेजए'इत्यादि, भा- पितापमेय, 'आवलिया तत्तिया चेय'त्ति यावन्ति जघन्ययुक्तासहयेयके सर्पपरूपाणि प्राप्यन्ते आवलिकाया- मपि तायन्तः समया भयन्तीत्यर्धः, ततः सूत्रे यत्रावलिका गृह्यते तत्र जघन्ययुक्तासहयेयकतुल्यसमयराशि- माना सा द्रष्टव्या । तेण परमित्यादि ततो जघन्ययुक्तासहयेयकात् परतः एकोत्तरया वृद्धया असहयेयान्य- जघन्योलृष्टानि युक्तासहयपस्थानानि भवन्ति यावदुत्कृष्टं युक्तासहधेयकं न प्रामोति । अत्र शिष्या - पति-उपोसयं जुत्तासंरोजप'मित्यादि, अत्र प्रतिवचनम्-'जहण्णएणमित्यादि, जघन्येन युक्तासहये- पफेनापलिकासमपराशिर्गुण्यते, किमुक्तं भवति?-अन्योऽन्यमभ्यासः क्रियते, जघन्ययुक्तासहयेयकराशि- स्तनेय राशिना गुण्यत इति तात्पर्यम्, एवं च कृते यो राशिर्भवति स एव एकेन रूपेणोनः उत्कृष्टं युक्ता- सदरेपर्फ भवति, यदि पुनस्तदपि रूपं गण्यते तदा जघन्यमसहयेयासहधेयकं जायते, अत एवाह-'अ- हया जहणयं असंखिनासंखिन्नयं रूवूण'मित्यादि, गतार्थम् । उक्तं युक्तासापकं त्रिविधम्, इदानीमसहो- २५ ॥२३९॥ २८ ·५ पासयेयकं त्रिविधं विभणिपुराह-'जहण्णयं असंखिज्जासंखेजय मित्यादि, इदं तु सूत्रं भावितार्थमेव, नवरं पडिपुण्णोत्ति-परिपूर्णो, रूपं न पात्यत इत्यर्थः, अहयेत्याद्यपि गतार्थम् । 'तेण मित्यादि, ततः परमसहये- यासस्येयकस्य असहयेयान्यजघन्योत्कृष्टस्थानानि भवन्ति, यावदुत्कृष्टासहयेयासहोयकं न पामोति। अत्र विनेयः प्रमयति-'उकोसं असंखेनासंखेजकं केत्तिय'मित्यादि, अनोत्तरम्-'जहण्णयं असंखेजासंखे- ज'मित्यादि, जघन्यमसद्धयेयासद्धयेयकं यावद्भवतीति शेपः, तावत्ममाणानां जघन्यासहयेयासहधेय- कमात्राणां जघन्यासहोयासंख्येयकरूपसङ्ख्यानामित्यर्थः, राशीनामन्योऽन्यमभ्यास:-परस्परं गुणनाखरूपः एफेन रूपेणोनः उत्कृष्टमसहयेयासहबेपकं भवति, अपमन भावार्थ:-प्रत्येकं जघन्यासहरयासयेयक- रूपा जघन्यासहरयासहधेयक एव यावन्ति रूपाणि भवन्ति तावन्तो राशयो व्यवस्थाप्यन्ते, तेश्च पर- स्परगुणितर्यो राशिर्भवति स एकेन रूपेण हीनः उत्कृष्टमसइयेयासहधेयकं प्रतिपत्तव्यम्, उदाहरणं चा- प्राप्युत्कृष्टपरीतासङ्घयेयकोक्तानुसारेण वाच्यम्, अत्र च यदेकं रूपं पातितं तदप्यत्र यदि गण्यते तदा जघन्यं परीतानन्तकं संपद्यते, अत एवेत्थं निर्दिशति-'अहवा जहण्णयं परित्ताणतय'मित्यादि, गतार्थमेव, इत्येकीयाचार्यमतं तावद्दर्शितम् । अन्ये त्वाचार्या उत्कृष्टमसहयेयासकमेयकमन्यथा प्ररूपपन्ति, तथाहि- जघन्यासङ्घयेयासद्धयेयकराशेर्वर्गः क्रियते, तस्यापि वर्गराशेः पुनर्वर्गो विधीयते, तस्यापि घर्गवर्गराशेः पुनरपि वर्गो निष्पाद्यते, एवं च वारत्रयं वर्गे कृतेऽन्येऽपि प्रत्येकमसद्धयेयखरूपा दश राशयस्तन प्रक्षिप्यन्ते, १० १४ ·अनुयोग० भलधारीया प्रमाणद्वार संख्यासं- ख्यानन्ता- धिकारः ॥२४०॥ २० तद्यथा-"लोगागासपएसी धमाधम्मेगजीवदेसी य । दांडेआ निओओं पत्तपो चेव चोद्धा ॥ १॥ ठिइबंधझवसाणा अणुभागी जोगछेअपलिभागी । दोण्ह य समाण समया असंखपक्खेवया दस उ॥२॥" इदमुक्तं भवति-लोकाकाशस्य यावन्तः प्रदेशास्तथा धर्मास्तिकायस्य अधर्मास्तिकायस्य एकस्य च जीवस्य यावन्तः प्रदेशाः 'दघटिया निओय'त्ति सूक्ष्माणां चादराणां चानन्तकायिकवनस्पतिजीवानां शरीराणीत्यर्थः, पत्तेया चेवत्ति अनन्तकायिकान् वर्जयित्वा शेपाः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसाः प्रत्येकशरीरिणः सर्वेऽपि जीवा इत्यर्थः, ते चासयया भवन्ति, 'ठिइबंधज्झवसाणत्ति स्थितियन्धस्य कारणभूतानि अध्यवसायस्था- नानि तान्यप्यसङ्घधेयान्येव, तथाहि-ज्ञानावरणस्य जघन्योऽन्तमुहूर्तप्रमाणः स्थितियन्ध उत्कृष्टस्तु त्रिंश- सागरोपमकोटीकोटीप्रमाणः, मध्यमपदे त्वेकद्वित्रिचतुरादिसमयाधिकान्तर्मुहूर्तादिकोऽसङ्घयेयभेदः, एषां च स्थितियन्धानां निर्वर्तकानि अध्यवसायस्थानानि प्रत्येकं भिन्नान्येव, एवं च सत्येकस्मिन्नपि ज्ञानावरणेऽसङ्घये- यानि स्थितियन्धाध्यवसायस्थानानि लभ्यन्ते, एवं दर्शनावरणादिष्वपि वाच्यमिति । 'अणुभाग'त्ति अ- नुभागाः-ज्ञानापरणादिकर्मणां जघन्यमध्यमादिभेदभिन्ना रसविशेषाः, एतेषां चानुभागविशेषाणां निवर्त- कान्यसङ्ग्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणान्यध्यवसायस्थानानि भवन्ति, अतोऽनुभागविशेपा अप्येतावन्त एव द्रष्टव्या, कारणभेदाश्रितत्वात् कार्यभेदानां, 'जोगच्छेयपलिभाग'त्ति योगो-मनोवाकायविषयं वीर्य तस्य केवलिप्रज्ञाच्छेदेन प्रतिविशिष्टा निर्विभागा भागा योगच्छेदप्रतिभागाः, ते च निगोदादीनां संक्षिपञ्चेन्द्रियप- २५ ॥२४॥ २८ ·पन्तानां जीपानामाश्रिताः जपन्यादिभेदभिशा असझरेया मन्तव्याः 'पुण्ह य समाण समय'त्ति द्वयोश्च समपोः-उत्सर्पिण्ययसर्पिणीकालस्वरूपपोः समयाः असहयखरूपाः, एवमेते प्रत्येकमसहधेयखरूपाः बदा प्रक्षेपाः पूर्वोक्त पारमयपर्गिते राशी प्रक्षिप्यन्ते, इत्थं च यो राशिः पिण्डितः संपद्यते स पुनरपि पूर्वव- द्वार पर्यत, नतम एकमिन् रूपे पातिते उत्कृष्टासझयेयासायेयकं भवति । उक्तं नवविधमप्यस- पर्फ, साम्मतं मागुदिष्टमष्टविधमनन्तर्फ निरूपयितुमाह- जहण्णयं परिचाणंतयं केवइ होइ ?, जहएणयं असंखेज्जासंखेजयमेत्ताणं रासीणं अण्णमण्णभासो पडिपुण्णो जहएणयं परित्ताणतयं होइ, अहवा उकोसए असंखे- जासंसेजए रूवं पक्खित्तं जहण्णयं परित्ताणतयं होइ, तेण परं अजहण्णमणुकोस- याई ठाणाई जाय उफोसयं परिचाणतयं ण पावइ, उकोसयं परित्ताणतयं केवइअं होइ ?, जाहण्णयपरित्ताणतयमेत्ताणं रासीणं अण्णमण्णभासो रूवूणो उक्कोसयं प- रिचाणंतयं होइ, अहवा जहएणयं जुत्ताणतयं रूवूणं उकोसयं परित्ताणतयं होइ, जहण्णपं जुत्ताणतयं केवइ होइ ?,जहण्णयपरिचाणंतयमेत्ताणं रासीणं अपणमण्ण- १० १२ ·अनुयोग० मलधारीया प्रमाणद्वार संख्याप्रमा- णे अनन्त- कस्वरूपं सू. १४६ ॥२४॥ भासो पडिपुण्णो जहएणयं जुत्ताणतयं होइ, अहवा उक्कोसए परित्ताणंतएं रूवं प- विखत्तं जहन्नयं जुत्ताणतयं होइ, अभवसिद्धिआवि तत्तिआ होइ, तेण परं अजहण्ण- मणुकोसयाई ठाणाई जाव उक्कोसयं जुत्ताणतयं ण पावइ । उक्कोसयं जुत्ताणतयं केव- इ होइ ?, जहण्णएणं जुत्ताणतएणं अभवसिद्धिआ गुणिया अण्णमपणभासो रू- वूणो उक्कोसयं जुत्ताणतयं होइ, अहवा जहण्णय अणंताणतयं रूवूणं उक्कोसयं जु- ताणतयं होइ । जहणणयं अणंताणतयं केवइअं होइ ?, जहण्णएणं जुत्ताणंतएणं अ- भवसिद्धिआ गुणिआ अण्णमण्णब्भासो पडिपुण्णो जहण्णयं अणंताणंतयं होइ, अहवा उकोसए जुत्ताणतए रूवं पक्खित्तं जहण्णयं अणंताणतयं होइ, तेण परं अ- जहण्णमणुकोसयाई ठाणाइं । से तं गणणासंखा ॥ से किं तं भावसंखा ?, २ जे इमे जीवा संखगइनामगोत्ताई कम्माइं वेदेइ(न्ति)। से तं भावसंखा, से तं संखापमाणे, से तं भावपमाणे, से तं पमाणे । पमाणेत्ति पयं समत्तं (सू० १४६) ॥२४॥ २३ ·भाषितार्धमेघ, नयरं परिपूर्ण इति रूपं न पात्यते इत्यर्थः । तेण परं' इत्यादि, गतार्धमेय, 'उपोसयं परि- ताणतय'मित्यादि, जघन्यपरीतानन्तके यावन्ति रूपाणि भवन्ति तावत्सझयानां राशीनां-प्रत्येक जघन्यप- रीतानन्तफममाणानां पूर्यवदन्योऽन्याभ्यासे रूपोनमुत्कृष्टं परीतानन्तकं भवति, 'अहवा जहण्णयं जुत्ताण- तय'मित्यादि, स्पष्ट, 'जाहपणयं जुत्ताणतयं केत्तिय' मित्यादि च्याख्यातार्थमेव । 'अहवा उद्योसए परित्ताणतए' इत्यादि, सुपोधं, जघन्ये च युक्तानन्तके यायन्ति रूपाणि भवन्ति अभवसिद्धिका अपि जीवाः फेवलिना ता- पन्त एव दृष्टाः, 'तेण पर'मित्यादि, फण्ठ्यम् , 'उघोसयं जुत्ताणतयं केत्तिय'मित्यादि, जघन्येन युक्तानन्तके- नामप्यराशिगुणितो रूपोनः सपत्कृष्टं युक्तानन्तकं भवति,तेन तु रूपेण सह जघन्यमनन्तानन्तकं संपद्यते, अत एपाह-'अहया जहपणयं अणंताणतय'मित्यादि,गताध, 'जहण्णयं अणंतापंतयं केत्तिय' मित्यादि, भा. पितार्धमेय, 'अहया उपोसए जुत्ताणतए'इत्यादि, प्रतीतमेच, 'तेण परं अजहण्णुपोसयाई'इत्यादि, जघन्या- वनन्तानन्तकात् परतः सण्यपि अजघन्योत्कृष्टान्येवानन्तकानन्तकस्य स्थानानि भवन्ति, उत्कृष्टं त्वून- न्तानन्तकं नास्त्येवेत्यभिप्रायः। अन्ये त्वाचार्याः प्रतिपादयन्ति-जघन्यमनन्तानन्तकं वारत्रयं पूर्ववत् पर्यते, ततयेते पसनन्तकप्रक्षेपाः प्रक्षिप्यन्ते, तद्यथा-"सिद्धा निगोयजीवा घणस्सई काल पुग्गला चेव । सव्य- मलोगागासं छप्पेतेऽणंतपक्खेवा ॥१॥" अयमर्थ:-सर्व सिद्धाः सर्वे सूक्ष्मपादरनिगोदजीवाः प्रत्येकानन्ताः | सर्प पनस्पतिजन्तवः सोऽप्यतीतानागतवर्तमानकालसमयराशिः सर्वपुद्गलद्रव्यसमूहः सर्वोऽलोकाकाशम- १० १४ ·मनुपोग. मठपारीया प्रमापदार संख्याप्रमा- णेअनन्त- कखरूपं सू. १४६ ||२४२॥ २० देशराशिः एते च प्रत्येकमनन्तस्वरूपाः पट् प्रक्षेपाः, एतैश्च प्रक्षिप्तों राशिर्जायते स पुनरपि चारत्रयं पूर्व- पयपते, तधाऽप्युत्कृष्टमनन्तानन्तकं न भवति, ततश्च केवलज्ञानकेवलदर्शनपर्यायाः प्रक्षिप्यन्ते, एवं च सत्युत्कृष्टमनन्तानन्तकं संपद्यते, सर्वस्यैव वस्तुजातस्य सगृहीतत्वात, अतः परं वस्तुसत्त्वस्यैव सङ्ख्या- विपपस्याभावादिति भावः, सूत्राभिप्रायस्त्वित्वमप्यनन्तानन्तकमुत्कृष्टं न प्राप्यते, अजघन्योत्कृष्टस्थाना- नामेप तन प्रतिपादितत्वादिति, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति भावः। सूत्रे च यत्र कुत्रापि अनन्तानन्तकं गृपते तन सर्वनाजघन्योत्कृष्टं द्रष्टव्यम् । तदेवं प्ररूपितमनन्तानन्तकं, तत्परूपणे च समाप्ता गणनसङ्ख्या ।। अध भावसायानिरूपणार्धमाह-से किं तं भावसंखा'इत्यादि, इह सया(खा)शब्देन प्रागुक्तयुक्त्या शः परिगृधन्ते, अत एव नामस्यापनादियहुविचारविषयत्वात् सङ्ख्याप्रमाणात् गुणप्रमाणं पृथगुक्तम्, अन्यथा सयापा अपि गुणत्वाद् गुणप्रमाणे एवान्तर्भावः स्यादिति । तत्र भावशङ्खखरूपं दर्शयितु- माह-जे इमे इत्यादि, ये इमे-प्रज्ञापकमत्यक्षा लोकप्रसिद्धा चा 'जीवाः' आयुःमाणादिमन्तः 'शङ्खगतिनाम- गोत्राणि'इति शतिनामगोत्रशन्देनेह शवमायोग्यं तिर्यग्गतिनाम गृह्यते, तस्य चोपलक्षणार्थवाद द्वीन्द्रि- यजात्यौदारिफशरीराङ्गोपाहादीन्यपि गृह्यन्ते, ततश्च शकमायोग्य तिर्यग्गत्यादिनामकर्म नीचैर्गोत्रलक्षणं गो- प्रफर्म परिपाकतो वेदयन्ति ये जीवास्त एते भावशङ्काः प्रोच्यन्ते, तदेवं समा सङ्ख्याप्रमाणम्, अतो निगमपति-से तं संखप्पमाणे'त्ति, तत्समाप्ती चावसितं भावममाणमित्याह-से तं भावप्पमाणे' चि, २५ ॥२४२॥ २८ ·दया एतदयसाने च निःशेपितं प्रमाणयारमित्युपसंहरति-से तं पमाणे'त्ति । प्रमाणद्वारं समाप्तम् ॥ १४६ ॥ अथ क्रममा वक्तव्यताद्वारं निरूपयितुमाह- से किं तं वत्तवया ?, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-ससमयवत्तवया परसमयवत्त- ससमयपरसमयवत्वया । से किं तं ससमयवत्तवया ?, २ . जत्थ णं ससमए आपविजइ पण्णविज्जइ परूविज्जइ दंसिज्जइ निदंसिज्जइ उवदंसिज्जइ, से तं ससमयवत्तवया । से किं तं परसमयवत्तवया ?, २ जत्थ णं परसमए आपविजइ जाव उवदंसिज्जइ, से तं परसमयवत्तवया । से किं तं ससमयपरसमय- वत्तवया ?, २ जत्थ णं ससमए परसमए आघविजइ जाव उवदंसिज्जइ, से तं सस- मयपरसमयवत्तवया । इआणी को णओ कं वत्तवयं इच्छइ ?, तत्थ णेगमसंगहवव. हारा तिविहं वत्तवयं इच्छंति, तंजहा-ससमग्रवत्तवयं परसमयवत्तवयं ससमयप- रसमयवत्तवयं, उज्जुसुओ दुविहं वत्तवयं इच्छइ, तंजहा-ससमयवत्तवयं परस- १० १०.

·अनुपोग मठधारीया प्रमाणहार वक्तन्यता- धिकार सू.१४७ ॥२४३॥ मयवत्तव्यं, तत्य णं जा सा ससमयवत्तवया सा ससमयं पविट्ठा, जा सा परसमयवत्त- घया सा परसमयं पविट्ठा, तम्हा दुविहा वत्तवया, नत्थि तिविहा वत्तवया, तिपिण सद्दणया एवं(ग) ससमयवत्तवयं इच्छंति, नत्थि परसमयवत्तवया, कम्हा ?, जम्हा परसमए अणट्टे अहेऊ असम्भावे अकिरिए उम्मग्गे अणुवएसे मिच्छादसणमिति- कह, तम्हा सदा ससमयवत्तवया, णत्थि परसमयवत्तवया, णत्थि ससमयपरस- मयवचचया । से तं वत्तवया (सू० १९७) तनाध्पपनादिपु प्रत्ययपचं यथासम्भवं प्रतिनियतार्थकधनं वक्तव्यता, इयं च त्रिविधा-खसमयादिभेदात् सम्र पस्यां गमिति पाक्यालकारे खसमयः-खसिद्धान्तः आख्यायते यथा-पञ्च अस्तिकायाः, तद्यथा-धर्मा- स्तिकाय इत्यादि, तथा प्रज्ञाप्यते यथा-गतिलक्षणो धर्मास्तिकाय इत्यादि, तथा प्ररूप्यते यथा-स एवास- दरात प्रदेशात्मकादिस्वरूपः, तथा दृश्यते दृष्टान्तवारेण यथा मत्स्यानां गत्युपष्टम्भकं जलमित्यादि, तथा निदादयते उपनपद्वारेण पधा-तथैवेपोऽपि जीयपुद्गलानां गत्युपष्टम्भक इत्यादि, तदेचं दिग्मात्रमदर्शनेन प्याल्यातमिदं, सूप्राचिरोघतोऽन्यथाऽपि व्याख्येयमिति । सेयं स्वसमयवक्तव्यता, परसमयवक्तव्यता तु २० ॥२४३॥ २३ ·५ पस्या परसमय आख्यायत इत्यादि, यथा सूम्रयादमधमाध्ययने “संति पक्ष महन्भूया, इहमेगेसि आहिया। पुश्वी आज तज (प), पाऊ भागासपंचमा ॥१॥पए पंच महन्भूया, तेन्भो एगोत्ति आहिया । अह तेसिं यिणासैणं, यिणासो होइ देहिणो ॥ २ ॥” इत्यावि, अस्य च श्लोकययस्य सूत्रवृत्तियार लिखित एयायं भा. पार्थ:-'एफेपा' नास्तिकानां वकीयासेन 'आहितानि' आख्यातानि 'ए' लोफे 'सन्ति'पियन्ते पच समस्त- सोफे प्यापकस्यान्महाभूतानि, तान्पेचाए-'पृधिची'त्यादि, पञ्चभूतव्यतिरिक्तजीपनिषेधार्थमाए–'एप पंचे'- यावि, 'एतानि' अनन्तरोक्कानि पृथिव्यादीनि यानि पश्च महाभूतानि 'तेभ्य' इति तेभ्य:-फापाफारप- रिणतेभ्यः 'एका' फश्चिचिद्रूपो भूताव्यतिरिक्तः आत्मा भपति, न तु भूतप्यतिरिक्तः परलोफयापीयेपं ते- 'आदिय'त्ति आफ्यातयन्तः, अध पां भूतानां विनाशेन देहिनो-जीवस्य पिनाशो भपति, सदस्पतिरिक्त- स्वादयस्येयं लोकापतमतप्रतिपादनपरत्वात् परसमयवक्तव्यतेयमुच्यते, आख्यायते इत्यादिपदानां तु विभागः पूकानुसारेण सगुद्धया फार्यः, सेपं परसमयवराच्यता । खसमयपरसमययत्ताच्यता पुनर्यन खसमय: पर- समपथ माग्न्यापते, पधा-भागारमावसंतापा, आरण्णा पावि पञ्चपा । इमं दरिसणमाया, सव्ययुक्खा पिपई ॥१॥"यादि, व्यापा-आगारं गृहं तनायसन्तो गृहस्था इत्यर्थः 'भारण्या या तापसादयः 'पप्याय'ति प्रमागिताय शाफ्यावया, 'इदम्' असादीयं मतमापना-आश्रिताः सर्यदुग्वेभ्यो चिमुच्यन्त इत्येयं १० - . ११.मगारोमात, ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं वक्तव्यता धिकार: सू.१४७ ॥२४४॥ यदा सायादयः प्रतिपादयन्ति तदेवं (य) परसमयवक्तव्यता, यदा तु जैनास्तदा खसमयवक्तव्यता, ततश्चासौ खसमयपरसमयवक्तव्यतोच्यते । अथ वक्तव्यतामेव नयैर्विचारयन्नाह-इआणि को नओ'इत्यादि, अत्र नैगम- व्यवहारी विविधामपि वक्तव्यतामिच्छतः, नैगमस्यानेकगमत्वाद्वयवहार[पर स्य तु लोकव्यवहारपरत्वात्,लोके च सर्वप्रकाराणां रूढत्वादिति भावः, ऋजुसूत्रस्तु विशुद्धतरत्वादाद्यामेव द्विविधां वक्तव्यतामिच्छति, खप- रसमयवक्तव्यतानभ्युपगमे युक्तिमाह-तत्थ णं जा सा'इत्यादि, तृतीयवक्तव्यताभेदे याऽसौ खसमयवक्त- व्यता गीयते सा खसमयं प्रविष्टा, कोऽर्धः?-प्रथमे वक्तव्यताभेदे अन्तर्भूता, इत्यर्थः या तु परसमयवक्त- ध्यता सा परसमयं प्रविष्टा, द्वितीये वक्तव्यताभेदे अन्तभांविता इत्यर्थः, ततश्चोभयरूपवक्तव्यतायाः प्रस्तुतन- पमतेऽसत्यात् विविधैव वक्तव्यता न त्रिविधेति भावः । सङ्ग्रहस्तु सामान्यवादिनैगमान्तर्गतत्वेन विवक्षि- तत्त्वात् सूत्रगतिवैचित्र्यादा न पृधगुक्त इति । त्रयः शब्दनयाः-शब्दसमभिरूदैवंभूताः शुद्धतमत्वादेकां स्व- समयवक्तव्यतामिच्छन्ति, नास्ति परसमयवक्तव्यता इति मन्यन्ते, कमादित्याह-यस्मात् परसमयोऽनर्थः, इत्यादि, इत्थं चेह योजना कार्या-नास्ति परसमयवक्तव्यता, परसमयस्यानर्थत्वादित्यादि, अनर्थत्वं परसम- पस्य नास्त्येवात्मेत्यनर्थमतिपादकत्वाद, आत्मनो नास्तित्वस्य चानर्थत्वमात्माभावे तत्प्रतिषेधानुपपत्तेः, उक्तं प-"जो चिंतेइ सरीरे नत्थि अहं स एव होइ जीचोत्ति । न हु जीवंमि असंते संसयउपायओ अण्णो पचिन्तरति शरीरे नास्म्यहं स एव भवति जीव इति । नव जीवेऽसति सशयोत्सादयोऽन्यः ॥१॥ २० ॥२४४॥ २६ ·॥१॥" इत्यायन्यदप्यभ्यूयम् । अहेतुत्वं च परसमयस्य हेत्वाभासवलेन प्रघृत्तेः, यथा नास्त्येवात्मा अत्य- न्तानुपलब्धेः, हेत्वाभासश्चार्य, ज्ञानादेस्तद्गुणस्योपलब्धेः, उक्तं च-नाणाईण गुणाणं अणुभवओ होइ जंतुणो सत्ता । जह स्वाइगुणाणं उपलंभाओ घडाईण ॥१॥" मित्यादि प्रागेवोक्तमिति, असद्भावत्वं चै- कान्तक्षणभङ्गाधसद्भूतार्धाभिधायकत्वाद्, एकान्तक्षणभङ्गादेश्वासद्भूतत्वं युक्तिविरोधात्, तथाहि-"धम्माध- म्मुवएसो फयाकयं परभवाइगमणं च । सघाचि हु लोयठिई न घडइ एगंतखणियम्मी ॥१॥"त्यादि, अ- क्रियास्वं चैकान्तशून्यताप्रतिपादनात्, सर्वशून्यतायां च क्रियायतोऽभावेन क्रियाया असम्भवादू, उक्तं च -"सघं सुनंति जयं पडियन्नं जेहि तेऽवि वत्तव्या । मुन्नाभिहाणकिरिया कत्तुरभावेण कह घडई ?॥१॥"इ-| त्यादि, उन्मार्गस्वं परस्परविरोधस्थाण्याद्याकुलत्वात्, तथाहि-"न हिंस्यात् सर्वभूतानि, स्थावरापि चराणि घ। आत्मवत्सर्वभूतानि, यः पश्यति स धार्मिकः॥१॥” इत्याद्यभिधाय पुनरपि “पट् सहस्राणि युज्यन्ते, पशूनां मध्यमेऽहनि । अश्वमेधस्य वचनान्यूनानि पशुभित्रिभिः॥१॥” इत्यादि प्रतिपादयन्तीति, अनुप- देशत्वं चैकान्तक्षणभङ्गादिवादिनामहितेऽपि प्रवर्तकस्वात्, तदुक्तम्-"सर्वं क्षणिकमित्येतदू, ज्ञात्वा को न प्रयतते । विपयादौ विपाको मे, न भावीति विनिश्चयाद् ॥१॥" इत्यादि, यतश्चैवं ततो मिथ्यादर्शनं, तत- नादीनां गुणानामनुभवावन्तो. सत्ता । यथा रूपादिगुणानामुपलम्भाद् घटादीनाम् ॥ २ ॥ .२ धर्माधर्मोपदेशः कृताकृतं परभवगमनादिकं च। सोऽपि लोकस्थितिन पटत एकान्तक्षणिके ॥१॥ ३ सर्वे शून्यं जगदिति प्रतिपन्न यैस्तेऽपि वक्तव्याः। शून्यामिधानक्रिया कर्तुरभावे कथं घटते ? ॥ १ ॥ १२ ·an अनुपोग. मठधारीया ममाणद्वारं अर्थाधिका रसू.१४८ ॥२४५॥ य मिध्यादर्शनमितिकृत्वा नास्ति परसमयवक्तव्यतेति वर्तते, एवं साहयादिसमयानामप्यनर्थत्वादियोजना स्त्र युद्धया कार्यति । तस्मात् सर्वा स्वसमयवक्तव्यतैय, लोके प्रसिद्धानपि परसमयान् स्यात्पदलान्छननिरपे- क्षतया दुर्नयत्वादसत्त्वेनैते नयाः प्रतिपद्यन्त इति भावः, स्यात्पदलान्छनसापेक्षतायां तु खसमयवक्तव्य- ताऽन्तर्भाव एच, प्रोक्तं च महामतिना-"नयास्तव स्यात्पदलाञ्छिता ईमे, रसोपेदिग्धा इव लोधातवः । भयन्त्यभिप्रेतगुणा यतस्ततो, भवन्तमार्याः प्रणता हितैपिणः॥१॥” इत्यादि, सेयं वक्तव्यतेति निगमनं ।। घक्तव्यता समाप्ता ॥ १४७ ॥ साम्प्रतमाधिकारावसरः- से किं तं अत्याहिगारे १, २ जो जस्स अज्झयणस्स अस्थाहिगारो, तंजहा-सावज्जजो- गविरई उकित्तण गुणवओ य पडिवत्ती । खलियस्स निंदणा वणतिगिच्छ गुणधा- रणा चेव ॥ १२३ ॥ से तं अत्याहिगारे (सू० १४८) तन्न यो यस्य सामायिकायध्ययनस्यात्मीयोऽर्थस्तदुत्कीर्तनमर्धाधिकारस्य विषयां, तच 'सावज्जजोगविरई'- त्यादिगाधावसरे मागेय कृतमिति न पुनः प्रतन्यत इति । वक्तव्यतार्थाधिकारयोस्त्वयं भेदः-अर्थाधिकारोऽ- ध्यपने आदिपदादारभ्य सर्वपदेष्वनुवर्तते, पुद्गलास्तिकाये प्रतिपरमाणु मूर्तत्ववत्, वक्तव्यता तु देशादिनि- यतेति ॥ १४८ ॥ अथ समयतारं निरूपयितुमाह- २० ॥२४५। विभा प्र. २ विधापा..

·से कि तं समोआरे?, २ छबिहे पण्णत्ते, तंजहा-णामसमोआरे ठवणासमोआरे द- व्वसमोआरे खेत्तसमोआरे कालसमोआरे भावसमोआरे । नामठवणाओ पुव्वं व- पिणआओ जाव से तं भविअसरीरदव्वसमोआरे । से किं तं जाणयसरीरभविअस- रीरवइरित्ते दव्वसमोआरे?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-आयसमोआरे परसमोआरे तदुभयसमोआरे, सव्वदव्वावि णं आयसमोआरेणं आयभावे समोअरंति, परसमो- आरेणं जहा कुंडे बदराणि, तदुभयसमोआरेणं जहा घरे खंभो आयभावे अ, जहा घडे गीवा आयभावे अ, अहवा जाणयसरीरभवियसरीरवइरित्ते दव्वसमोआरे दु- विहे पण्णत्ते, तंजहा-आयसमोआरे अ तदुभयसमोआरे अ । चउसट्ठिआ आयसमो- आरेणं आयभावे समोयरइ, तदुभयसमोआरेणं वत्तीसिआए समोअरइ आयभावे अ, वत्तीसिआ आयसमोआरेणं आयभावे समोयरइ तदुभयसमोयारेणं सोलसियाए समोयरइ आयभावे अ, सोलसिआ आयसमोआरेणं आयभावे समोअरइ, तदुभय- १० ·नुपोग उपारीया समवतारा- धिकार: सू.१४९ समोआरेणं अट्ठभाइआए समोअरइ आयभावे अ, अट्ठभाइआ आयसमोआरेणं आयभावे समोअरइ तदुभयसमोआरेणं चउभाइआए समोअरइ आयभावे अ, चउभाइया आयसमोआरेणं आयभावे समोअरइ, तदुभयसमोआरेणं अद्धमाणीए समोअरइ आयभावे अ, अद्धमाणी आयसमोआरेणं आयभावे समोअरइ, तदुभयस- मोआरेणं माणीए समोअरइ आयभावे अ, से तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते समोआरे । से तं नोआगमओ व्वसमोआरे । से तं दव्वसमोआरे । गं-पस्तूनां सपरोभयेप्वन्तर्भावचिन्तनं समयतारः, स च नामादिभेदात् पोढा, तत्र नामस्था- ते, एवं द्रव्यसमवतारोऽपि द्रव्यावश्यकादिवद्भ्यूह्य वक्तव्यः, यावद् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्य- द्रव्पसमयतारनिविध: प्रज्ञप्ता, तबधा-आत्मसमवतार इत्यादि, तत्र सर्वद्रव्याण्यप्यात्मसमवतारेण पात्मभाये-सकीयखरूपे समवतरन्ति-वर्तन्ते, तव्यतिरिक्तत्वात्तेपा, व्यवहारतस्तु परसमव ...ये समयतरन्ति, यथा कुण्डे पदराणि, निश्चयतः सर्वाण्यपि वस्तूनि प्रागुक्तयुक्त्या स्वात्मन्येव , पपहारतस्तु स्वात्मनि आधारे च फुण्डादिके वर्तन्त इति भावः, तदुभयसमवतारेण तदुभये वस्तूनि २० ॥२४६॥ २५ ·अनुयोग मठमारीपा সমালায় क्षेत्रकाल- भावसमव तारा. १४९ ॥२४॥ भरहे वासे आयस० झायभावे स०, तदुभयसमोआरेणं जंबुद्दीवे समो० आयभावे अ, जंबुद्दीवे आयसमो० आयभावे समोअरइ, तदुभयसमोआरेणं तिरियलोए समो- यरइ आयभावे अ, तिरियलोए आयसमोआरेणं आयभावे समोअरइ, तदुभयसमो. आरेणं लोए समोअरइ आयभावे अ, से तं खेत्तसमोआरे । से किं तं कालसमो- आरे १, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-आयसमोआरे अ तदुभयसमोआरे अ, समए आ- यसमोआरेणं आयभावे समोयरइ, तदुभयसमोआरेणं आवलिआए समोयरइ आय- भावे अ, एवमाणापाणू थोवे लवे मुहुत्ते अहोरत्ते पक्खे मासे ऊऊ अयणे संवच्छरे जुगे वाससए वाससहस्से वाससयसहस्से पुवंगे पुवे तुडिभंगे तुडिए अडडंगे अ- डडे अयवंगे अबवे हुहुअंगे हुहुए उप्पलंगे उप्पले पउमंगे पउमे णलिणंगे णलिणे अच्छनिउरंगे अच्छनिउरे अउअंगे अउए नउअंगे नउए पउअंगे पउए चूलिअंगे चूलिआ सीसपहेलिअंगे सीसपहेलिआ पलिओवमे सागरोवमे आयसमोआरेणं आ- 10 'ए भापसमोभारेण भायभावे समोयरम, तदुमयसमोआरेण भठोए प्रमोयर आयभावे भ इत्यधिक प्र २० ॥२४७॥ २४ ·यभाये स० तदुभयसमोआरेणं ओसप्पिणीउस्सप्पिणीसु समोयरइ आयभावे अ, ओसप्पिणीउस्सप्पिणीओ आयसमोआरेणं आयभावे०, तदुभयस० पोग्गलपरिअहे समो० आयभाये अ, पोग्गलपरिअहे आयसमोआरेणं आयभावे समोयरइ. तदुभय- स० तीतद्धाअणागतद्धासु समोयरइ आय०, तीतद्धाअणागतद्धाउ आयस० आय- भावे० तदुभयसमोआरेणं सबद्धाए समोयरइ आयभावे अ । से तं कालसमोआरे । से किं तं भावसमोआरे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तं०-आय० तदुभयस०, कोहे आय० आयभावे स०, तदु० माणे समो० आयभावे अ, एवं माणे माया लोभे रागे मोह- णिज्जे, अट्ट कम्मपयडीओ आयसमोआरेणं आयभावे समोअरइ तदुभयसमोआरेणं छविहे भावे समोयरइ आयभावे अ, एवं छविहे भावे, जीवे जीवत्थिकाए: आय- समोआरेणं आयभावे समोयरइ तदुभयसमोआरेणं सबदवेसु समोअरइ आयभावे अ। एत्य संगणीगाहा-कोहे माणे माया लोभे रागे य मोहणिज्ने अ। पगडी, ·अनुपोग. मलपारीमा क्षेत्रकाल- भावसमन- तारा. १४९ भावे जीवे जीवस्थिकाय दवा य ॥१२४॥ से तं भावसमोआरे । से तं समोआरे से तं उवकमे । उवकम इति पढमं दारं (सू० १४९) अध क्षेत्रसमयतारं पिमणिपुराह-से किं तं खेत्तसमोआरे'इत्यादि, इद भरतादीनां लोकपर्यन्तानां क्षेपविभागानां यथापूर्व लघुप्रमाणस्य यथोत्तरं वृहत्क्षेत्रे समवतारो भावनीयः । एवं कालसमवतारेऽपि समपादेः कालविभागस्य लघुत्वादावलिकादो वृहति कालविभागे समवतारः सुबोध :एव, आत्मसम- पतारस्तु सर्वत्र स्पष्ट एव । अथ भावसमवतारं विवक्षुराह-से किं तं भावसमोआरे'त्यादि, इहौदयिकभा- परूपत्वात् क्रोधादयो भावसमवतारेऽधिकृताः, तत्राहकारमन्तरेण कोपासम्भवान्मानवानेव किल कुप्यतीति पमयतार उक्तः, क्षपणकाले च मानदलिकं मायायां प्रक्षिप्य क्षपयतीति मानस्य मायायां दलिकमपि क्षपणकाले लोभे प्रक्षिप्य क्षपयतीति मायाया लोभे समवतार:, एवमन्यदपि रान्तीयेऽभ्यूध सुधिया वाच्यं, लोभात्मकत्वात्तु रागस्य लोभो रागे समवतरति, रागोऽपि न्मिोदे, मोहोऽपि कर्मप्रकारत्वादष्टसु फर्मप्रकृतिपु, कर्मप्रकृतयोऽप्यौदयिकौपशमिकादिभाव- खात् पसु भाषेपु, भावा अपि जीवाश्रितत्वाज्जीवे, जीवोऽपि जीवास्तिकायभेदत्वात् जीवास्ति- काये नास्तिकापोऽपि द्रव्यभेदत्वात्समस्तद्रव्यसमुदाये समचतरतीति, तदेप भावसमवतारो निरू- -- २० ॥२४८॥ २४ ·५ पितः ॥ अन प प्रस्तुते आवश्यफे पिपार्यमाणे सामायिकाधध्ययनमपि क्षायोपशमिकभावरूपत्वात् पूर्वोक्त- प्यानुपादिभेदेषु फ समयतरतीति निरूपणीयमेय, शास्त्रकारमत्तेरन्यत्र तथैव दर्शनात्, तप सुखापसे- यावादिफारणात् सूत्रे न निरूपित, सोपयोगत्वात् स्थानाशून्यत्वार्थ किश्चिद्वयमेव निरूपयामः-तत्र सामा- पिफ पतुर्विंशतिस्तव इत्याद्युत्कीर्तनविषपस्वात्सामायिकाध्ययनमुत्कीर्तनानुपूयां समवतरति, तथा गणना- नुपूष्पा च, तथाहि-पूर्फानुपूर्पा गण्यमानमिदं प्रथम, पम्यानुपूा तु पष्ठम्, अनानुपूर्पा तु द्वयादिस्थान- पृत्तिवादनियतमिति मागेयोतं, नानि च औदयिकादिभावभेदात्पण्णामपि प्रागुक्तम्, तत्र सामायिकाध्य- पनं भुतज्ञानरूपस्वेन क्षायोपशमिकभाववृत्तित्वात् क्षायोपशमिकभावनाग्नि समयतरति, आह च भाप्प- फार:-"पिहनामे भाषेचे खोयसमिए सुयं समोयरद्द । जं सुयनाणायरणकखओवसमयं तयं सपं ॥१॥". प्रमाणे घ द्रव्पादिभेदैः मानिर्णीते जीवभावरूपत्वाद् भावप्रमाणे इदं समयतरतीति, उक्तं च-"देव्वाइच- उम्भेपं पमीपए जेण तं पमाणंति । इणमज्झयणं भावोत्ति भाव[प]माणे समोयरइ ॥१॥" भावप्रमाणं च गु- मनपसालाभेदतनिधा प्रोक्तं, तमास्य गुणसझमाप्रमाणयोरेवावतारो, नयप्रमाणे तु यथपि-'आसज्ज ड सो- पारं नए नपपिसारओ या इत्यादिवचनात् फचिन्नयसमवतार उक्तः, तथापि साम्प्रतं तथाविधनयविचारा- १५पिनाति गरेक्षायोपामिरे भुत समयसरति । यस्मात् ध्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमज तक्त् राम् ॥१॥ २ व्यादिचतुर्भेद प्रगीयते गेन तत्प्रमाण- MARमा गार व भावनगाणे समस्तरति ॥२॥ ३ भासाय ग घोसार नयान् नयविशारदो मूयात. १२

·अनुपोग.
मठधारीया
मानदार
क्षेत्रकाल-
भावसमन-
तारा स.
१४१
1२१८॥
१५
भावे जीवे जीवस्थिकाय दवा य ॥१२४॥ से तं भावसमोआरे । से तं समोआरे । से
तं उवक्कमे । उवकम इति पढमं दारं ( सू० १४९)
अध क्षेत्रसमयतारं पिभणिपुराह-से किं तं खेत्तसमोआरे' इत्यादि, इह भरतादीनां लोकपर्यन्तानां
क्षेपविभागानां यधापूर्व लघुपमाणस्य यथोत्तरं वृहत्क्षेत्रे समवतारो भावनीयः । एवं कालसमवतारेऽपि
समपादेः कालविभागस्य लघुत्वादापलिकादौ वृह ति कालविभागे समवतारः सुबोध एव, आत्मसम-
पतारस्तु सर्वत्र स्पष्ट एव । अथ भावसमवतारं विवक्षुराह-से किं तं भावसमोआरेत्यादि, इहौदयिकभा-
यरूपत्वात् क्रोधादयो भायसमवतारेऽधिकृताः, तत्राहकारमन्तरेण कोपासम्भवान्मानवानेव किल कुप्यतीति
फोपस्प माने समचतार उक्तः, क्षपणकाले च मानदलिक मायायां प्रक्षिप्य क्षपयतीति मानस्य मायायां
समयतारः, मायादलिकमपि क्षपणकाले लोभे प्रक्षिप्य क्षपयतीति मायाया लोभे समवतारः, एवमन्यदपि
कारणं परस्परान्तर्भावेऽभ्यूध सुधिया वाच्यं, लोभात्मकत्वात्तु रागस्य लोभो रागे समवतरति, रागोऽपि
मोहभेदत्वान्मोदे, मोदोऽपि कर्मप्रकारवादष्टसु फर्मप्रकृतिपु, कर्मप्रकृतयोऽप्यौदायिकोपशमिकादिभाव
त्तिस्वात् पसु भाषेपु, भावा अपि जीवाश्रितत्वाजीचे, जीवोऽपि जीवास्तिकायभेदत्वात् जीवास्ति-
फापे, जीवास्तिकापोऽपि द्रव्यभेदत्वात्समस्तद्रव्यसमुदाये समयतरतीति, तदेप भावसमवतारो निरू-
२०
॥२४८॥

·पितः ॥ अन पमस्तुते आवश्यके विधार्यमाणे सामायिकाघध्ययनमपि क्षायोपशमिकभावरूपत्वात् पूर्योक्त- प्पानुपादिभेदेपु फ समयतरतीति निरूपणीयमेप, शास्त्रकारमवृत्तेरन्यन तथैव दर्शनात्, तच सुखायसे- यस्यादिकारणात् सूने न निरूपितं, सोपयोगस्वात् स्थानाशून्यत्वा किश्चिद्वयमेव निरूपयामः-तत्र सामा- पिकं पतुपिशतिस्तय इत्याद्युत्कीर्तनविषयत्वात्सामायिकाध्ययनमुत्फीर्तनानुपूव्यां समवतरति, तथा गणना- नुष्यां च, तथाहि-पूर्यानुपूर्पा गण्यमानमिदं प्रथम, पय्यानुपूर्ध्या तु पष्ठम्, अनानुपूर्ध्या तु यादिस्थान- पृत्तिवादनियतमिति मागेयोक्तं, नानि च औदपिकादिभावभेदात्पण्णामपि प्रागुक्तम्, तन सामायिकाध्य- पनं भूतज्ञानरूपत्वेन क्षायोपशमिकभाववृत्तित्वात् क्षापोपशमिकभावनाग्नि समवतरति, आह च भाष्य- फारः-"उपिहनामे भावे खओवसमिए सुयं समोयरह । जं सुयनाणावरणफखोवसमयं तयं सवं ॥१॥", प्रमाणे घ द्रव्पादिभेदैः मामिर्णीते जीवभावरूपत्वाद् भावप्रमाणे इदं समवतरतीति, उक्तं च-"देवाइच- उम्भेयं पमीपए जेण तं पमाणंति । इणमायणं भावोत्ति भाव[प]माणे समोयरइ ॥१॥" भावप्रमाणं च गु- जनपसायाभेदतनिधा मोकं, तनास्य गुणसहयाप्रमाणयोरेवायतारो, नयप्रमाणे तु यद्यपि-आसज्ज उ सो- पारं नए नपविसारओ या' इत्यादिवचनात् फचित्रपसमवतार उक्तः, तथापि साम्प्रतं तथाविधनयविचारा- १परिपनाति मापेक्षायोपसमिके शुतं रामपरारति । यस्मात् श्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमनं तरच रार्थम् ॥१॥ २ द्रव्यादिचतुर्भेदं प्रमीयते गेन तरप्रमाण- IHARमध्ययनं भारति भावप्रमाणे रामस्तरति ॥ २॥ ३ भासाय ग श्रोतार नयान गयपिशारदो मूयात. १० १२ -

·"अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
आनुपून्या-
दिपु सामा-
यिकाधव-
॥२४९॥
भावाद्वस्तुवृत्याऽनवतार एव, यत इदमप्युक्तम्-'मूढनइयं सुयंकालियं तुन नया समोयरंति इह"मित्यादि,
महामतिनाऽप्युक्तम्-"मूढनयं तु न संपई नयप्पमाणावआरो से"त्ति, गुणप्रमाणमपि जीवाजीवगुणभेदतो
द्विधा प्रोक्तं, तम्रास्य जीवोपयोगरूपत्वाजीवगुणप्रमाणे समवतारः, तस्मिन्नपि ज्ञानदर्शनचारित्रभेदतरूया-
त्मके अस्य ज्ञानरूपतया ज्ञानप्रमाणेऽवतारः, तत्रापि प्रत्यक्षानुमानोपमानागमभेदाचतुर्विधे प्रकृताध्ययनस्या-
सोपदेशरूपतया आगमेऽन्तर्भावः, तस्मिन्नपि लौकिकलोकोत्तरभेदभिन्ने परमगुरुप्रणीतत्वेन लोकोत्तरिके त-
नापि आत्मागमानन्तरागमपरम्परागमभेदतनिविधेऽप्यस्य समवतारः, सङ्ख्याप्रमाणेऽपि नामादिभेदभिन्ने
प्रागुक्त परिमाणसङ्ख्यायामस्यावतारः, वक्तव्यतायामपि खसमयवक्तव्यतायामिदमवतरति, यत्रापि परोभय-
समयवर्णनं क्रियते तत्रापि निश्चयतः खसमयवक्तव्यतैव, परोभयसमययोरपि सम्यग्दृष्टिपरिगृहीतत्त्वेन स्वस-
मयत्वात् , सम्यग्दृष्टिहि परसमयमपि विषपविभागेन योजयति नत्वेकान्तपक्षनिक्षेपेणेयतः सर्वोऽपि तत्प-
रिगृहीतः ससमय एच, अत एव परमार्थतः सर्वाध्ययनानामपि खसमयवक्तव्यतायामेवावतारः, तदुक्तम्-
"पैरसमओ उभयं वा सम्मदिहिस्स ससमओ जेणं । तो सबज्झयणाई ससमयवत्तवनिययाई ॥१॥"
॥२४९॥
२३
३ परसमय उभयं वा सम्यग्दृष्टेः स्वसमयों येन ।
१ मूढनयिकं श्रुतं कालिकं तु न नया- समवतन्तीह. २ मूढनयं तु न सम्प्रति नयप्रमाणावतारस्तस्स.
ततः सर्वाण्यध्ययनानि स्वसमयवकव्यतानियतानि ॥१॥

·एवं चतुर्विंशतिस्तवादिष्वपि वाच्यमित्यलमतिविस्तरेणेति समाप्तः समयतारः, तत्समर्थने च समासं प्रथम मुपक्रमद्वारम् ॥ १४९ ॥ अथ निक्षेपदारं निरूपयितुमाहू- से किं तं निक्खेत्रे, २ तिविहे पाणचे, तंजहा-ओहनिप्फपणे नामनिप्फपणे सुत्ता- लावरातिष्फरणे । से किं तं मोहनिप्पणे १, २ चडबिहे पण्णत्ते, तंजहा-अझयणे अज्झीणे आए खवणा । से किं तं अज्झयणे १, २ चविहे पण्णते, तंजहा-णाम- ज्झयणे ठवणज्झयपणे दुवज्झयणे भावज्झयणे, णामट्टवणाओ पुर्व वशिआओ, से किं तं द्रवजझयणे १, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-आगमओ अ णोआगमओ अ । से किं तं आगमओ द्वज्झयणे ?, २ जस्स णं अञ्झयणत्ति पयं सिक्खियं ठियं जिग्रं मियं परिज़ियं जाव एवं जावइआ अणुवउत्ता आगमओ तावइआई दवज्झमणाई, एहमेव ववहाररसवि, संगहुस्स णं एगो वा अणेगो वा जाव, से तं आरा- मओ दुबारणे । से किं तं णोआरामओ दुवझयणे ?, २ तिविहे पप्रपाते,

·अनुयोग०
मलधारीया
प्रमाणद्वार
निक्षेप
ध्ययननि-
क्षपा.
१५०
॥२५॥
१५
तंजहा-जाणयसरीरदबज्झयणे भविअसरीरदवज्झयणे जाणयसरीरभविअसरीरव-
इरित्ते द० । से किं तं जाणग०?, २ अज्झयणपयत्थाहिगारजाणयस्स जं स-
रीरं ववगयचुअचाविअचत्तदेहं जीवविप्पजडं जाव अहो णं इमेणं सरीरसमुस्त-
एणं जिणदिटेणं भावेणं अज्झयणेचिपयं आघवियं जाव उवदंसियं, जहा को दि-
टुंतो?-अयं धयकुंभे आसी अयं महुकुंभे आसी, से तं जाणयसरीरदत्वज्झयणे । से
किं तं भविअसरीरदवज्झयणे ?, २ जे जीवे जोणिजम्मणनिक्खते इमेणं चेव आद-
तएणं सरीरसमुस्सएणं जिणदिट्टेणं भावेणं अज्झयणेत्तिपयं सेअकाले सिक्खिस्सइ
न ताव सिक्खइ, जहा को दिटुंतो?-अयं महुकुंभे भविस्तइ अयं घयकुंभे भविस्सइ,
से तं भविअसरीरदवज्झयणे । से किं तं जाणयसरीरभविअंसरीरवइरित्ते दवज्झ-
यणे ?, २ पत्तयपोत्थयलिहियं, से तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दवज्झयणे । से-
तं णोआगमओ दवज्झयणे । से तं दवज्झयणे । से किं तं भावज्झयणे ?, २ दुविहे
२०
॥२५॥

·५ पण्णत्ते, तंजहा-आगमओ अ णोआगमओ असे किं तं आगमओ भावज्झयणे ?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमओ भावज्झयणे । से किं तं नोआगमओ भावज्झ- यणे?, २-अज्झप्पस्साणयणं कम्माणं अवचओ उवचिआणं । अणुवचओ अ नवाणं तम्हा अज्झयणमिच्छति ॥१२५॥ से तंणोआगमओभावज्झयणे । सेतं भावज्झयणे, से तं अज्झयणे। निक्षेपः-पूर्वोक्तशब्दार्थस्त्रिविधः प्रज्ञता,तयथा-ओघनिष्पन्न इत्यादि, तत्रौघा-सामान्यमध्ययनादिकं श्रुता- भिधानं तेन निष्पन्नः ओघनिष्पन्ना, नाम-श्रुतस्यैव सामायिकादिविशेषाभिधानं तेन निष्पन्नो नामनिष्पन्ना, सूत्रालापका-'फरेमि भंते! सामाइ'मित्यादिकास्तैर्निष्पन्नः सूत्रालापकनिष्पन्नः । एतदेव भेदत्रयं विवरी- पुराए-से किं तं ओहनिष्फण्णे इत्यादि, ओघनिष्पन्नश्चतुर्विधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-अध्ययनम् अक्षीणम् आय: क्षपणा,एतानि चत्वार्यपि सामापिकचतुर्विंशतिस्तवादिश्रुतविशेषाणां सामान्यनामानि, यथा (यदेवहि सामा- पिकमध्ययनमुच्यते तदेवाक्षीणं निगद्यते इदमेवाऽऽयः प्रतिपाद्यते एतदेव क्षपणाऽभिधीयते, एवं चतुर्विंश- तिस्तवादिष्वप्यभिधानीयं । साम्प्रतमेतेषां चतुर्णामपि निक्षेपं प्रत्येकमभिधित्सुराह-से किं तं अज्झयणे'- १२ ·बनुयोग मलधारीया ममाणद्वार निक्षेप क्षीणनि- पा ॥२५१॥ इत्यादि, नामस्थापनाद्रव्यभावभेदाचतुर्विधोऽध्ययनशब्दस्य निक्षेपः, तत्र नामादिविचारा सर्वोऽपि पूर्वोक्त- द्रव्यावश्यकानुसारेण वाच्यो यावन्नोआगमतो भावाध्ययने 'अज्झप्पस्साणयणमित्यादि गाथाल्याख्या, 'अ- झप्पस्स आणयण' इह निरुक्तविधिनाप्राकृतखाभाव्याच पकारस्सकारआकारणकारलक्षणमध्यगतवर्णचतुष्ट- यलोपे अज्झयणमिति भवति, अध्यात्म-चेतस्तस्थानयनमध्यसनमुच्यते इति भावः, आनीयते च सामा- यिकायध्ययने शोभनं चेतः, अस्मिन् सत्यशुभकर्मप्रयन्धविघटनात्, अत एवाह-कर्मणामुपचितानां-प्रागुप- निवद्धानां यतोऽपचयो-हासोऽमिन सति संपद्यते, नवानां चानुपचयः-अपन्धो यतस्तमादिदं यथोक्तशब्दार्थ- प्रतिपत्तेः अज्झयणं प्राकृतभाषायामिच्छन्ति सूरया, संस्कृते त्विदमध्ययनमुच्यत इति, सामायिकादिकं चा- ध्यपनं ज्ञानक्रियासमुदायात्मकं, ततश्चागमस्यैकदेशवृत्तित्वान्नोशब्दस्य च देशवचनत्वात् नोआगमतो अध्य- यनमिदमुक्तमिति गाथार्थः ॥ 'सेत'मित्यादि निगमनत्रयम् ।। उक्तमध्ययनम्, अथाक्षीणनिक्षेपं विवक्षुराह- से किं तं अज्झीणे ?, २ चड़विहे पपणत्ते, तंजहा-णामझीणे ठवणज्झीणे दन- झीणे भावझीणे । नामठवणाओ पुवं वपिणाओ, से किं तं दवज्झीणे ?, २ दु. बिहे पण्णते, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ । से किं तं आगमओ दन- झीणे १, २ जुस्स गं अज्झीणेत्तिपयं सिक्खियं जियं मियं परिजियं जाव से तं आ- ॥२५॥ २५ ·गमओ दबझीणे । से किं तं नोआगमओ दवज्झीणे ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा -जाणयसरीरदवझीणे भविअसरीरदवज्झीणे जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दवज्झीणे । से किं तं जाणयसरीरदवज्झीणे ?, २ अज्झीणपयत्थाहिगारजाणयस्स जं सरीरयं ववगयचुयचाविअचत्तदेहं जहा दवज्झयणे तहा भाणिअव्वं, जाव से तं जाणयसरीरदवज्झीणे । से किं तं भविअसरीरदव्वज्झोणे?, २ जे जीवे जोणिजम्म- णनिक्खंते जहा दबज्झयणे, जाव से तं भविअसरीरदत्वज्झीणे । से किं तं जाण- यसरीरभविअसरीरवइरिचे दवज्झीणे ?, २ सवागाससेढी, से तं जाणयसरीरभवि- असरीरवइरित्ते दवज्झीणे । से तं नोआगमओ दवज्झीणे, से तं दवझीणे । से किं तं भावज्झीणे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ। से किं तं आगमओ भावज्झीणे ?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमओ भावज्झीणे । से किं तं नोआरामओ भावज्झीणे १, २-जह दीवा दीवसयं पइप्पए दिप्पए अ सो ·मनुयोग मलधारीया, प्रमाणद्वार निक्षेपे- क्षीणनिके पाः सू. १५० ॥२५२।। दीयो । दीवसमा आयरिया दिप्पंति परं च दीवंति ॥१२६॥ से तं नोआगमओ भा- वज्झीणे । से तं भावज्झीणे, से तं अज्झीणे। अन्नापि तथैव विचारो यावत् 'सब्धागाससेदित्ति सर्वाकाश-लोकालोकनभाखरूपं तस्य सम्बन्धिनी श्रेणिः प्रदेशापहारतोऽपद्रियमाणाऽपि न कदाचित् क्षीयते अती ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्याक्षीणतया मोच्यते, द्रव्यता चास्याऽऽकाशद्रव्यान्तर्गतत्वादिति । 'से किं तं आगमओ भावज्झीणे?, २ जाणए उवउत्ते अन पद्धाव्याचक्षते-यमाचतुर्दशपूर्वविदः आगमोपयुक्तस्यान्तर्मुहूर्तमानोपयोगकाले येऽर्थोपलम्भोपयोगपर्या- पास्ते प्रतिसमयमेकैकापहारेणानन्ताभिरप्पुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिन पहियन्ते अतो भावाक्षीणतेहावसेया, नो- आगमतस्तु भावाक्षीणता शिष्येभ्यः सामायिकादिश्रुतप्रदानेऽपि स्वात्मन्यनाशादिति, एतदेवाह-'जह दीवा' गाहा, व्याख्या-पथा दीपा अवधिभूतादीपशतं प्रदीप्यते-प्रवर्तते,स चमूलभूनो दीपः तथापि दीप्यते-तेनैव रूपेण प्रवर्तते, न तु स्वयं क्षयमुपयाति, प्रकृते सम्पन्धयन्नाह एवं दीपसमा आचार्या दीप्यन्ते-खयं विवक्षि- तश्रुतयुक्तत्वेन तथैवावतिष्ठन्ते, परं च-शिष्यवर्ग दीपपन्ति-श्रुतसम्पदं लम्भयन्ति, अत्र च नोआगमतो भावाक्षीणता श्रुतदायकाचार्योपयोगस्यागमत्वाद्वाकाययोगयोश्चानागमत्वानोशब्दस्य मिश्रवचनत्वाद्भावनी- येति वृद्धा व्याचक्षते इति गाथार्थः । अथाऽऽयनिक्षेपं कर्तुमाह- २० ॥२५२॥ २४ ·से किं तं आए ?, २ चउबिहे पं०, तं०-नामाए ठवणाए दवाए भावाए, नामठव- गाओ पुठवं भणिआओ, से किं तं दवाए ?, २ दुविहे पं०, तं०-आगमओ अ नो- आगमओ अ । से किं तं आगमओ दवाए ?, २ जस्स णं आयत्तिपयं सिक्खियं ठियं जियं मियं परिजियं जाव कम्हा?, अणुवओगो दव्वमितिकट्ठ, नेगमस्स णं जा- वइआ अणुवउत्ता आगमओ तावइआ ते दवाया, जाव से तं आगमओ दव्वाए । से किं तं नोआगमओ दवाए ?, २ तिविहे पं०, तं०-जाणयसरीरदव्याए भविअस- रीरदवाए जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दबाए । से किं तं जाणयसरीरदवाए ?, २ आयपयत्याहिगारजाणयस्स जं सरीरयं ववगयचुअचाविअचत्तदेहं जहा दवज्झ- युरो, जाव से तं जाणयसरीरददाए । से किं तं भविअसरीरवाए ?, २ जे जीवे जोणिजम्मणणिक्खंते जहा दव्वज्झयणे जाव से तं भविअसरीरदव्वाए । से किं तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दव्याए ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-लोइए कुप्पा- २० ·H अनुयोग मलघारीया प्रमाणद्वार निक्षेप ओष आयनिक्षेप सू. १५० ॥२५३॥ वयणिए लोयुत्तरिए । से किं तं लोइए ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-सचित्ते अचित्ते मीसए अ। से किं तं सचित्ते ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-दुपयाणं चउप्पयाणं अपयाणं दुपयाणं दासाणं दासीणं चउप्पयाणं आसाणं हत्थीणं अपयाणं अंबाणं अंबाडगाणं आए, सेतं सचित्ते । से किं तं अचित्ते ?, २ सुवण्णरययमणिमोत्तिअसंख- सिलप्पवालरत्तरयणाणं (संतसावएजस्स) आए, से तं अचित्ते । से किं तं मीसए ?, २ दासाणं दासीणं आसाणं. हत्थीणं समाभरिआउज्जालंकियाणं आए, से तं मीसए, से तं लोइए । से किं तं कुप्पावयणिए ?, २ तिविहे पण्णते, तंजहा-सचित्ते अचित्ते मीसए अ, तिपिणवि जहा लोइए, जाव से तं मीसए, से तं कुप्पायणिए । से किं तं लोगुत्तरिए ?, २ तिविहे पं० तं०-सचित्ते अचित्ते मीसए अ। से किं तं सचित्ते ?, २ सीसाणं सिस्सणिआणं, से तं सचित्ते । से किं तं अचित्ते?, २ पडिग्गहाणं वत्थाणं कंवलाणं पायपुंछणाणं आए, से तंअचित्ते । से किं तं मीसए ?, २ सिस्साणं सिस्स- २० ॥२५३॥ २२ ·णिआणं सभंडोवगरणाणं आए, से तं मीसए, से तं लोगुत्तरिए, से तं जाणयसरी- रभविअसरीरवइरिते दवाए, से तं नोआगमओ दवाए, से तं दवाए । से किं तं भावाए ?; २ दुविहे पं०, तं०-आगमओ अ नोआगमओ अ।से किं तं आगमओ भा- चाए ?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमओ भावाए । से किं तं नोआगमओ भा- वाए ?, २ दुविहे पं०, तं-पसत्थे अ अपसत्थे अ । से कि तं पसत्थे ?, २ तिविहे पं० तं०-णाणाए दसणाए चरित्ताए, से तं पसत्थे । से किं तं अपसत्थे ?, २ चउविहे पं० तं०-कोहाए माणाए मायाए लोहाए, से तं अपसत्थे । से तं णोआगमओ भावाए, से तं भावाए, से तं आए। आपः मासिर्लाभ इत्यनर्धान्तरम्, अस्यापि नामादिभेदभिन्नस्य विचारः सूत्र सिद्ध एच, यावत् ‘से किं तं अपित्ते १, २ सुपपणे'त्यादि, लौकिकोऽचित्तस्य सुवर्णादेरायो मन्तव्यः, तत्र सुवर्णादीनि प्रतीतानि 'सिल'त्ति शिला मुक्ताशैलराजपहादीनां, रक्तरनानि-पद्मरागरनानि 'संतसावएज्नस्सत्ति सद्-विद्यमानं खापतेयं-

·अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
निक्षेपे ओधे
क्षपणानिक्षे-
पासू.१५०
॥२५४॥
द्रव्यं तस्याऽऽयः, 'समाभरियाउजालंकियाण'ति आ(समा)भरिताना-सुवर्णसङ्कलिकाभूिपितानां आतोयै-
झल्लरीप्रमुखैरलहतानाम् ॥ अथ क्षपणानिक्षेपं विवक्षुराह-
से किं तं झवणा ?, २ चउबिहा पण्णत्ता, तंजहा-नामज्झवणा ठवणज्झवणा दव-
ज्झवणा भावज्झवणा । नामठवणाओ पुत्वं भणिआओ। से किं तं दव्यज्झवणा ?,
२ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-आगमओ अ नोआगमओ अ। से किं तं आगमओ
दव्वज्झवणा १, २ जस्स पं झवणेतिपयं सिक्खियं ठियं जियं मियं परिजिअंजाव से
तं आगमओ दव्वज्झवणा.। से किं तं नोआगमओ दव्वझवणा?, २ तिविहा पण्ण-
त्ता, तंजहा-जाणयसरीरव्वज्झवणा भविअसरीरदव्वज्झवणा जाणयसरीरभविअस-
रीरवइरित्ता दवज्झवणा । से किं तं जाणय०?, २ झवणापयत्थाहिगारजाणयस्स जं स-
रीरयं ववगयचुअ० सेसं जहा दव्वज्झयणे, जाव से तं जाणय० । से किं तं भवि०
दव्ब०, २ जे जीवे जोणिजम्मणणिक्खंते सेसं जहा दव्वज्झयणे, जाव से तं भवि-
२०
॥२५४॥

·असरीरदव्वज्झवणा । से किं तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ता दव्वज्झवणा ?, २ जहा जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ते दव्वाए तहा भाणिअव्वा, जाव से तं मी.' सिआ, से तं लोगुत्तरिआ, से तं जाणयसरीरभविअसरीरवइरित्ता दव्यज्झवणा, से तं नोआगमओ वव्वज्झवणा, से तं व्यज्झवणा । से किं तं भावज्शवणा ?, २ विहा पपणत्ता, तंजहा-आगमओ अ णोआगमओ अ । से किं तं आगमओ भान- ज्झवणां ?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमओ भावज्झवणा । से किं तं णोआगमओ भावज्झवणा ?, २ दुविहा पपणत्ता, तंजहा-पसत्था य अपसत्था य । से किं तं पस- रथा?, २ तिविहा पण्णत्ता? तंजहा-नाणज्झवणा दंसणज्झवणा चरित्तज्झवणा ? से तं पसत्था । से किं तं अपससस्था २ चउविवहा पण्णता? तंजहा-कोहज्झवणा माण- ज्झवणा मायज्झवणा लोहज्झवणा? से तं अपसत्था । से तं नोआगमओ भावज्झ- वणा, से तं भावज्झवणा, से तं झवणा, से तं ओहनिप्फपणे। . ११ ·अनुयोग मनधारीया प्रमाणद्वारं ॥२५॥ क्षपणा अपचयो निर्जरा इति पर्यायाः, शेष सूत्रसिद्धमेव, यावदोघनिष्पन्नो निक्षेपः समाप्तः । सर्वत्र चेह निक्षेपेना- भावे विचार्येऽध्ययनमेवायोजनीयम् ॥ अथ नामनिष्पन्ननिक्षेपमाह- नि सामा- विकनि गा. से कि तं नामनिप्फण्णे ?, २ सामाइए, से समासओ चउव्विहे पं०, तं०-णामसामाइए १२७-३२ ठवणासामाइए दव्वसामाइए भावसामाइए । णामठवणाओ पुव्वं भणिआओ । सू. १५० दव्वसामाइएवि तहेव, जाव से तं भविअसरीरदश्वसामाइए । से किं तं जाणयस- रीरभविअसरीरवइरिते दव्वसामाइएं ?, २ पत्तयपोत्थयलिहियं, से तं जाणयसरीरभ- विअसरीरवइरित्ते दव्वसामाइए, से तं णोआगमओ दव्वसामाइए, से.तं दवसा- माइए । से किं तं भावसामाइए ?, २ दुविहे पं०, तं०-आगमओ अ नोआगमओ अ । से किं तं आगमओ भावसामाइए ?, २ जाणए उवउत्ते, से तं आगमओ भाव- २० सामाइए । से किं तं नोआगमओ भावसामाइए ?, २-जस्स सामाणिओ अप्पा, सं-. ॥२५५॥ जमे णिअमे तवे । तस्स सामाइ होइ, इइ केवलिभासिअं॥१२७॥ जो समो स- २२ ·बभूएसु, तसेसु थावरेसु अ। तस्स सामाइयं होइ, इइ केवलिभासि ॥ १२८ ॥ जह मम ण पिअं दुक्खं जाणिअ एमेव सव्वजीवाणं । न हणइ न हणावेइ अ सममणइ तेण सो समणो ॥ १२९ ॥ णत्थि य सि कोइ वेसो पिओ अ सव्वेसु चेव जीवेसु । ए- एण होइ समणो एसो अन्नोऽवि पजाओ ॥ १३०॥ उरगगिरिजलणसागरनेहतलतरुग- णसमो अ जो होइ । भमरमियधरैणिजलेरुहरैविपवणेसमो अ सो'समणो ॥ १३१ ॥ तो समणो जइ सुमणो भावेण य जइ ण होई पावमणो । सयणे अ जणे अ समो समो अमाणावमाणेसु ॥ १३२ ॥ से तं नोआगओ भावसामाइए, से तं भावसामा- • इए, से तं सामाइए, से तं नामनिप्फण्णे। इदाध्ययनाक्षीणायपेक्षया सामायिकमिति चैशेपिकं नाम, इदं चोपलक्षणं चतुर्विंशतिस्तवादीनाम्, भस्यापि पूर्वोक्तशब्दार्थस्य सामायिकस्य नामस्थापनाद्रव्यभावभेदाचतुर्विधो निक्षेपः, अत एवाह-से समा. सओ पउचिहे' इत्यादि, सूम्रसिद्धमेव यावत् 'जस्स सामाणिओ अप्पा' इत्यादि, यस्य-सत्त्वस्य सामानिफा- १० ·अनुपोग. मरधारीया प्रमाणवार निक्षेपे ना- [नि सामा- यिकनिःपा. १२७-३२ ॥२५६॥ सू. १५० सपिहित आत्मा सर्वकालं व्यापारात्, फ ?-संयमे-मूलगुणरूपे नियमे-उत्तरगुणसमूहात्मके तपसि-अनश- नादौ तस्ोत्थंभूतस्य सामायिकं भवतीत्येतदत्केवलिभापितमिति श्लोकार्थः ॥ 'जो समो' इत्यादि, यः समः- सर्यन मैत्रीभायानुल्या 'सर्वभूतेषु' सर्वजीचेषु प्रसेपु स्थावरेषु च तस्य सामायिक भवतीत्येतदपि केवलि- भापितं, जीवेषु च समत्वं संयमसान्निध्यप्रतिपादनात्पूर्वश्लोकेऽपि लभ्यते, किन्तु जीवदयामूलत्वाद्धर्मस्य तत्माघान्यख्यापनाय पृथगुपादानमिति । यत्त एव हि सर्वभूतेषु समोऽत एव साधुः समणो भण्यते इति भावं दर्शयन्नाद--'जह मम' गाहा, प्याख्या-पधा'मम' खात्मनि हननादिज नितं दुःखं न प्रियं एवमेव सर्वजीवानां तनाभीष्टमिति 'ज्ञात्वा' पेतसि भावपित्या समस्तानपि जीवान हन्ति खर्य, नाप्यन्यैर्घातयति, चशब्दात् मतधान्यान्न समनुजानीत इत्यनेन प्रकारेण सममणतित्ति-सर्वजीवेपु तुल्यं वर्तते यतस्तेनासी समण इति गा- पार्थः । तदेवं सर्घजीवेषु समत्वेन सममणतीति समण इत्येकः पर्यायो दर्शितः एवं समं मनोऽस्येति समना इत्पन्पोऽपि पर्यायो भवत्येवेति दर्शयन्नाह-पत्थि य से' गाहा, व्याख्या-नास्ति च 'से' तस्य कश्चिद् द्वेष्यः मियो या, सर्वेष्वपि जीवेषु सममनस्त्वाद्, अनेन भवति समं मनोऽस्येति निरुक्तविधिना समना इत्येपोड. न्पोऽपि पर्याय इति गाधार्थः॥ तदेवं पूक्तिमकारेण सामायिकवतः साधोः खरूपं निरूप्य प्रकारान्तरेणाऽपि तनिरूपणार्थमाह-उरग'गाहा, स भ्रमणो भवतीति सर्वत्र संपध्यते, यः कथंभूतो भयतीत्याह-उरगः- सर्पस्तत्समः परकृताभपनियासादिति, एवं समशब्दोऽपि सर्वन योज्यते, तथा गिरिसमः परीपदोपसर्ग- २० ॥२५६॥ २५ ·५ निष्पकम्पत्वात् , ज्वलनसमः तपस्तेजोमयत्वात्, तृणादिष्विर्व सूत्रावतृसे, सागरसमो गम्भीरत्वाद् ज्ञा- नादिरताकरात खमर्यादानतिक्रमाच, नभस्तलसमः सर्वत्र निरालम्यनत्वात् , तरुगणसमः मुखदुःखयो- रवर्शितविकारस्यात्, भ्रमरसमोऽनियतवृत्तित्वात् , मृगसमः संसारभयोद्विग्नत्वात्, धरणिसमः सर्वखेदस- हिष्णुत्वात् , जलरहसमः कामभोगोयत्वेऽपि पजलाभ्यामिव तदूवृत्तः, रविसमः धर्मास्तिकापादिलो- समधिकृष्पाविशेषेण प्रकाशफत्वात्, पचनसमश्च सर्वत्राप्रतिबद्धत्वात् , स एवंभूतः श्रमणो भवतीति गा- पार्षः ॥ पभोकगुणाविशिष्टय अंमणस्तदा भवति यदा शोभनं मनो भवेदिति दर्शयति-'तो समणों' गाहा, म्यालया-ततः श्रमणो यदि द्रव्यमन आश्रित्य सुमना भवेत्, 'भावेन च भावमनश्याश्रित्य यदि न भवति पापमना, सुमनत्त्वचिहान्येव भ्रमणगुणत्वेन दर्शयति-खजने च-पुत्रादिके जने घ-सामान्ये समो-निर्विशेष: मानापमानयोग सम इति गापापः ॥ इह च ज्ञानक्रियारूपं सामायिकाध्ययनं नोआगमतो भावसामा- पिकं भवत्लेय, ज्ञानक्रियासमुदाये आगमत्यैकदेशवृत्तित्वात, नोशब्दस्य च देशवचनत्वाद्, एवं च सति सामापिस्वतः सापोरपीह नोजागमतो भावसामायिकत्वेनोपन्यासो न विरुध्यते, सामायिकतबतोरभेदो- पचारादिनि भारः॥ नामनिष्पनो निक्षेपः समाप्तः ॥ अथ सूत्रालापकनिष्पन्न निक्षेपं निर्दिदिक्षुराह-- पर ATARवाच्यरूपाद स.प्र. सतर प्रति निचोद्विमत्वात् प्र ४ सर्वसहत्वात् प्र ५ निष्पहरवान परजलस्थानीय- तमा सेना १० ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं सूत्रालाप- कनिक्षेप सू.१५० ॥२५७॥ से किं तं सुत्तालाबगनिप्फपणे ?,२ इआणि सुत्तालावयनिप्फण्णं निक्खेवं इच्छावेइ, से अ पत्तलक्खणेऽविणणिक्खिप्पइ, कम्हा ?, लाघवत्थं, अत्थि इओतइए अणुओगदारे अणुगमेत्ति, तत्थ णिक्खित्ते इहं णिक्खित्ते भवइ, इहं वा णिक्खित्ते तत्थ णिक्खित्ते भवइ, तम्हा इहं ण णिक्खिप्पइ तहिं चेव निक्खिप्पइ, से तं निक्खेवे (सू० १५०) अध कोऽयं सूत्रालापकनिष्पन्नो निक्षेपः ?, 'करोमि भदन्त ! सामायिक' इत्यादीनां सूत्रालापकानां नाम- स्थापनादिभेदभिन्नो यो न्यासः स सूत्रालापकनिष्पन्नो निक्षेप इति शेषः, 'इयाणि'मित्यादि, स चेदानीं सूत्रालापकनिप्पन्नो निक्षेप एप इत्यवसरमाप्सत्वादित्थमात्मानं प्रतिपादयितुं घाञ्छामुत्पादयति, स च प्राप्त- लक्षणोऽपि-प्राप्ततत्वरूपाभिधानसमयोऽपि न निक्षिप्यते-न सूत्रालापकनिक्षेपद्वारेणाभिधीयते, कस्मादि- त्याह-लाघवार्थ, तदेव लाघवं दर्शयति-अस्ति अतोऽये तृतीयमनुयोगद्वारमनुगम इति, तत्र च निक्षिप्तः सूत्रालापकसमूह इह निक्षिप्तो भवति, इह घा निक्षिप्तस्तत्र निक्षिप्तो भवति, तस्मादिह न निक्षिप्यते, त- व निक्षेप्स्यत इति, आह-यद्येवमनव निक्षिप्यते न पुनस्तत्रेत्यपि कस्मान्नोच्यते ?, नैवं, यतः सूत्रानुगमे एव सूत्रमुचारयिष्यते, नात्र, न च सूत्रोचारणमन्तरेण तदालापकानां निक्षेपो युक्तः, ततो युक्तमुक्तं-तस्मा- दिह न निक्षिप्यते इत्यादि । पुनरप्याह-यद्येवं किमर्थं सूत्रालापकनिक्षेपस्य अनोपन्यासः, उच्यते, निक्षेप- २० ॥२५७॥ -- ·साम्यमानादित्यलं विस्तरेण ॥ निक्षेपलक्षणं द्वितीयमनुयोगद्वारं समाप्तम् ॥ १५० ॥ अथ तृतीयमनुयोगद्वारं निरूपयितुमाह- से कि तं अणुगमे?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-सुत्ताणुगमे अ निजुत्तिअणुगमे अ । से किं तं निज्जुत्तिअणुगमे ?, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-निक्खेवनिज्जुत्तिअणुगमे उ- वग्घायनिज्जुत्तिअणुगमे सुत्तप्फासिअनिज्जुत्तिअणुगमे । से किं तं निक्खेवनिज्जुत्ति- अणुगमे १, २ अणुगए, से तं निक्खेवनिज्जुत्तिअणुगमे । से किं तं उवग्घायनिज्जु- त्तिअणुगमे ?, २ इमाहिं दोहिं मूलगाहाहि अणुगंतव्यो, तंजहा-उद्देसे १ निदेसे अ२ निग्गमे ३ खेत्त ४ काल ५ पुरिसे य ६ । कारण ७ पञ्चय ८ लक्खण ९ नए १० स- मोआरणाणुमए ११॥ १३३ ॥ किं १२ कइविहं १३ कस्स १४ कहिं १५ केसु २६ कहं १७ किच्चिरं हवइ कालं १८? । कइ १९ संतर २० मविरहियं २१ भवा २२ गरिस २३ फासण २४ निरुत्ती २५ ॥१३४॥ से तं उवग्घायनिज्जुत्तिअणुगमे । (१५१) १० ·H निक्षेपोपो- द्घातमत्र- स्पोनि त्यनुगमः सू. १५१ अनुपोग अनुगमः-पूर्वोक्तशब्दाः, स च द्विधा-सूत्रानुगमः-सूत्रव्याख्यानमित्यर्थः, नियुक्त्यनुगमश्च नितरां युक्ताः मलपारीया -सूत्रेण सह लोलीभावेन सम्पद्धा नियुक्ता-अर्थास्तेपा, युक्ति।-स्फुटरूपतापादनम् एकस्य युक्तशब्दस्य प्रमाणद्वारं लोपानियुक्ति:-नामस्थापनादिप्रकारैः सूत्रविभजनेत्यर्थः, तद्रूपोऽनुगमस्तस्या वा अनुगमो-व्याख्यानं नियुः क्त्यनुगमः, स च निषिधो-निक्षेपो-नामस्थापनादिभेदभिन्नः तस्य तद्विपया चा नियुक्ति:-पूर्वोक्तशब्दार्थों ॥२५८॥ निक्षेपनियुक्ति। तद्रूपस्तस्या वाऽनुगमो निक्षेपनियुक्त्यनुगमः। तथा उपोद्घननं-व्याख्येयस्य सूत्रस्य व्याख्या- विधिसमीपीकरणमुपोद्घातस्तस्य तद्विपया धा नियुक्तिस्तद्रूपस्तस्या वा अनुगमः उपोद्घातनियुक्त्यनुगमः, सधा सूत्रं स्टशतीति सूत्रस्पर्शिका सा चासो नियुक्तिश्च सूत्रस्पर्शिकनियुक्तिः। तत्र निक्षेपनियुक्त्यनुगमोऽनुगतो पक्ष्यते थ, इवमुक्तं भवति-अत्रैव मागायश्यकसामायिकादिपदानां नामस्थापनादिनिक्षेपद्वारेण यद्याख्यान कृतं तेन निक्षेपनियुक्त्यनुगमोऽनुगतः मोक्तो द्रष्टव्यः, सूत्रालापकानां नामादिनिक्षेपमस्ताये पुनर्वक्ष्यते च । उपोद्घातनियुक्त्यनुगमस्त्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वारगाथाभ्यामनुगन्तव्यः, तद्यथा-'उद्देसेंगाहा 'किं कइचिदंगाहा, च्याश्या-उद्देशनमुद्देशः-सामान्याभिधानरूपो, यथा अध्ययनमिति, वक्तव्य इति सर्वत्र क्रिया द्रष्टव्या, तथा निर्देशनं निर्देशो-विशेषाभिधानं, यथा सामायिकमिति, अब्राह-ननु सामान्यविशेषाभिधानद्वयं नि- क्षेपद्वारे मोकमेय, तत्किमितीह पुनरुच्यते?, नैतदेवं, यतोऽत्र सिद्धस्यैव तत्र तस्य निक्षेपमानाभिधानं कृत- मित्यदोपः । तथा निर्गमनं-निर्गमः, फुतः सामायिकं निर्गतमित्येवंरूपो वक्तव्यः, तथा क्षेत्रकालौ च पपो। २० ।।२५८॥ २५ ·सामापिकमुत्पन्नं तो वक्तव्यो, यवक्ष्यत्यावश्यके-"वइसाहसुद्धएकारसीऍ पुव्वण्हदेसकालंमि । महसेणच- गुमाणे अर्णतर परंपर सेसं ॥१॥" ति, तथा कुतः पुरुपात्तन्निर्गतमिति वक्तव्यं, तथा केन कारणेन गौतमादयः सामायिक भगवतः समीपे शृण्यन्तीत्येवंरूपं कारणं वाच्यं, यदभिधास्पति-"गोर्यमाई सामाइयं तु किं कारणं निसामिती'त्यादि, तथा प्रत्यायतीति प्रत्ययः, केन प्रत्ययेन भगवतेदमुपदिष्टी, केन चा प्रत्ययेन गणध- रास्तेनोपदिष्टं तच्छुपयन्तीत्येतद्वक्तव्यमित्यर्थः, तथा च वक्ष्यति-"केलनाणित्ति अहं अरिहा सामाइयं प- रिकहेई । तेसिपि पचओ खलु सधन्नू तो निसामिति ॥१॥"त्ति, तथा सम्यक्त्वसामायिकस्य तत्त्वश्रद्धानं ल- क्षणं, श्रुतसामायिकस्य जीवादिपरिज्ञानं, चारित्रसामायिकस्य सावद्यविरतिः, देशविरतिसामायिकस्य तु पिरत्यविरतिस्वरूपं मिनं लक्षणं, निर्देष्यति च-"सदहण जाणणा खलु विरई मीसं च लक्खणं कहए"इ- त्यादि, एवं नैगमादयो नया याच्याः, तेषां च नयानां समवतरणं समवतारो यत्र संभवति तत्र दर्शनीयो, यतो निवेदयिष्यति-"मूढनइयं सुयं कालियं तु न नया समोअरंति इहं । अपुहुत्ते समोयारो नत्थि पुहुत्ते समोयारो॥१॥” इत्यादि, तथा कस्य व्यवहारादेः किं सामायिकमनुमतमित्यभिधानीयं, भणिष्यति च- पचारासादया पूर्वापदेशकाठे । महारानपनोधाने अनतर परम्पर शेपमिति ॥१॥२ गौतमादय सामायिक तु किं कारण निशाम्यन्ति २ पलानीसदमान सामायिक परिकथयति । वेषामपि प्रत्यय खल सर्पज्ञ ततो निशाम्यन्ति ॥ १॥ ४ श्रद्धान ज्ञान सल विरतिमिश्र च लक्षण कथयति ५ मूहनरिक धुन पालिफ तु म नया समपतरन्तीर । अपृययत्वे रामवतारो नास्ति पृथक्त्वे समवतार ॥१॥ ४४ ·अनुयोग "तवसंजमो अणुमओ निग्गं पययणं च यवहारो । सदुज्जुसुयाणं पुण निव्वाणं संजमो चेव ॥१॥"त्ति, अनुगमे उ- मलपारीया किं सामायिकमित्यत्र प्रत्युत्तरयिष्यति-"जीवो गुणपडिवण्णो णयस्स दवट्टियस्स सामइय" मित्यादि, पोधात. प्रमाणद्वार फतिविधं तदित्यत्र निर्वचनयिष्यति-"सामाइयं च तिविहं संमत्त सुयं तहा चरित्तं चे"त्यादि, कस्य सामा नियुक्ति यिफमित्यत्राभिधास्पति-जस्स सामाणिओ अप्पा'इत्यादि, क सामायिकमित्येतदपि-"खेत्तेदिसकालगइ भेदाः ||२५९॥ भविपसपिणउस्सासदिदिमाहारे" इत्यादिना द्वारकलापेन निरूपयिष्यति, केपुसामायिकमित्यत्रोत्तरं सर्वद्रव्येपु, तपाहि-"सव्वंगयं सम्मत्तं सुए चरित्ते न पजवा सव्वे । देसविरहं पडचा दुपहवि पडिसेहणं कुजा॥१॥"इति दर्शयिप्पति, कथं सामायिकमवाप्यत इत्यत्र-"माणुस्स खेत्त जाई कुलस्वारोग आउयं बुद्धी"त्यादि प्रति- पादपिप्पति, फियचिरं कालं तद्भवतीतिचिन्तायामभिधास्यति-"सम्मत्तस्स सुयस्स य छावहि सागरो- पमाइ ठिइ । सेसाण पुच्चकोडी देसृणा होइ उकोसा ॥१॥” 'कईत्ति कियन्तः सामायिकस्य युगपत् प्रति- पवमानकाः पूर्वप्रतिपन्ना था लभ्यन्ते इति वक्तव्यं, भणिष्यति च-“सम्मत्तदेसविरया पलियस्स असंख- १ सप-संयमीभनुमती प्रन्य प्रवचनं च म्यवहारः । सन्दर्जुसूत्राणां पुनर्निर्वाणं सयमश्चैव ॥ १॥ २ जीवो गुणप्रतिपनो नयस्य द्रव्यार्थिकस्य सामायिकम्. ३ सामायिक विविध सम्यक्त्वं धुतं तया चारिपंच. ४ यस्य सामानिकः (सन्निहित) आत्मा. ५ क्षेत्रदिकालगतिभव्यसंयुच्यासदृष्ट्याहारा:. ६ सर्वगतं ॥२५९॥ एम्परर भुवे चारियन पर्यः सर्व । देशविरवि प्रतीत्य दूयोरपि प्रतिषेधन कुर्यात् ॥ १॥ मानुष्यं क्षेत्रं जातिः फुलं रूपमारोग्यमायुर्बुद्धिः. सुराल प पट्पटिः सागरोपमाणि स्थितिः । शेषयोः पूर्वकोटी देशोना भवत्युत्कृष्टा ॥१॥ ९ सम्यक्त्वदेशविस्तौ पल्यस्सासद्ध्यभागमात्रास्तु. ८ सम्यक्त्वप ·भागमेत्ता उ" इत्यादि, सहान्तरेण वर्तत इति सान्तरमिति विचारणायां निर्णेष्यति-"कालमणतं च सुए अद्वापरियओ य वेसूणो । आसायणबहुलाणं उकोसं अंतरं होई ॥१॥"त्ति, अविरहितं-निरन्तरं कियन्तं फालं सामायिकमतिपत्तारो लभ्यन्त इत्यत्रावेदयिष्यति-"सम्मसुयअगारीणं आवलियअसंखभागमेत्ता उ । अट्ट समया चरित्ते सव्वेस जपण दो समआ ॥१॥” इत्यादि, कियतो भवान् उत्कृष्टतस्तदवाप्यत इत्यत्र प्रतिवचनं दास्यति-"सम्मत्तदेसविरया पलियस्स असंखभागमेत्ता उ । अह भवा उ चरित्ते अणंतकालं च सूपसमए ॥१॥" आकर्पणमाकपः-एकस्मिन्नानाभवेपु वा पुनः पुनः सामायिकस्य ग्रहणानि-प्रतिपत्तय इति पाच्यं, तच वक्ष्यति-"तिण्हं सहसपुहुत्तं सयप्पुहुत्तं च होइ विरईए । एगभवे आगरिसा एवइया होति नायव्या ॥१॥ तिण्ह सहस्समसंखा सहसपुहुत्तं च होइ विरईए। नाणाभवे आगरिसा एवइया हुंति नापव्या ॥२॥” इति, 'फासण'त्ति कियत् क्षेत्रं सामायिकवन्तः स्पृशन्तीत्यभिधानीयं, तचैवम्-"सम्मत्त- चरणसहिया सव्वं लोगं फुसे निरवसेसं । सत्त य चउदसभाए पंच य सुयदेसविरईए ॥१॥” इत्यादि, कालोऽनन्तम थुते अपरावर्तध देशोन. । आशातनाबहुलानामुस्कृष्टमन्तर भवति ॥ १ ॥ २ सम्यक्त्वश्रुतागारिणामावलिकासयभागमावास्तु । भट समयाधारिश सपु जपन्यत दो समयौ ॥१॥ ३ राम्यस्त्वदेशविरताः पल्यस्यासहयभागमावास्तु । अष्ट भवाश्चारिग्रेऽनन्तकालच श्रुतसमये ॥१॥ ४प्रयाणा सहसपृपयल तथाल च भवति विरते।। एकस्मिन् भवे आकर्पा एतावन्तो भवन्ति झातव्याः ॥१॥ प्रयाणां सहस्रमसया' सहरपथक्त्व ५ भरति मिरसे नानाभवेष्वाकर्षा एतावन्तो भवन्ति ज्ञातव्याः ॥ २ ॥ ५ सम्यक्त्वचरणसहिता. सर्व लोक स्टशेग्निरपशेषम् । सप्त च चतुर्दशभागान् (परभादेशरिरस्यो ॥१॥ १०

·सूत्रस्पर्शि-
काया अनु.
गमे संहि-
ताधाः
सू. १५१
निश्चिता उक्तिनिरुक्तिर्वक्तव्या, तत्र च-"संमद्दिहि अमोहो सोही सन्भाव दंसणं वोही । अविवजओ
अनुयोग
मलधारीया , सुदिवित्ति एवमाई निरुत्ताइ ॥१॥" मित्यादि वक्ष्यति, एवं तावद्गाधाद्वयसंक्षेपार्थः, विस्तरार्धस्त्वावश्य-
प्रमाणद्वारं कनियुक्तिटीकाभ्यामवसेय इति । तदेवमेतद्गाथाद्वयव्याख्याने उपोदूधातनियुक्तिः समर्थिता भवति, अस्यां च
प्रस्तुताध्ययनस्याशेषविशेषेषु विचारितेषु सत्सु सूत्रं व्याख्यानयोग्यतामानीतं भवति, ततः प्रत्यवयवं सूत्र-
॥२६॥
व्याख्यानरूपायाः सूत्रस्पर्शकनिर्युक्तेरवसरः संपद्यते, सूत्रं च सूत्रानुगमे सत्येव भवति, सोऽप्यवसरमास
एव, ततस्तमभिधित्सुराह-
से किं तं सुत्तप्फासिअनिज्जुत्तिअणुगमे ?, २ सुत्तं उच्चारेअव्वं अक्खलिअं अमिलिअं
अवच्चामेलिअं पडिपुण्णं पडिपुण्णघोसं कंठो?विप्पमुक्कं गुरुवायणोवगयं, तभो तत्थ
णजिहिति ससमयपयं वा परसमयपयं वा बंधपयं वा मोक्खपयं वा सामाइअपयं
वा णोसामाइअपयं वा, तओ तम्मि उच्चारिए समाणे केसिं च णं भगवंताणं केइ अ-
स्थाहिगारा अहिगया भवन्ति, केइ अत्थाहिगारा अणहिगया भवन्ति, ततो तेर्सि
१ सम्यग्दृष्टिरमोह शोधि सद्भावो दर्शन बोधि । अविपर्यय सुदृष्टिरिति एवमादीनि निरुकानि ॥ १॥
२०
॥२६॥

·अणहिगयाणं अहिंगमणटाए पयं पएणं वन्नइस्सामि, सहिया य पदं चेव, पयत्यो 'पयविग्गहो । चालणा य पसिद्धी अ, छव्विहं विद्धि लक्खणं ॥१३५॥ से तं सुत्तप्फा- सियनिज्जुत्तिअणुगमे, से तं निज्जुचिअणुगमे, से तं अणुगमे ॥ (सू० १५१ ॥) आह-ननु यदि यथोक्तनीत्या सूत्रानुगमे सत्येव सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्याः प्रयोजनं तर्हि किमित्यसायुपोद्घा- तनियुक्त्यनन्तरमुपन्यस्ता ?, पावता सूत्रानुगमं निर्दिश्य पश्चात्किमिति नोच्यते !, सत्यं, किन्तु नियुक्तिसा- म्पात्तत्मस्ताय एवं निर्दिष्टेत्यदोपः। प्रकृतमुच्यते-तत्रास्खलितादिपदानां व्याख्या यधेहेय माग्द्रच्यावश्यक: विचारे फ्ता तथैव द्रष्टव्पा, अयं च सूत्रदोपपरिहारः शेपसूत्रलक्षणस्योपलक्षणं, तचदम्-"अप्पग्गंधमहत्थं पत्तीसादोसपिरहियं जं च । लक्खणजुत्तं सुत्तं अहहि य गुणेहि उववेयं ॥१॥" अस्या व्याख्या-अल्पनन्धं पतत् महाथै चेति समाहारद्वन्दः 'उत्पादव्ययभोव्ययुक्तं सदित्यादियत्सूत्रमल्पग्रन्धं महार्थं च भवतीत्यर्थः, पच मात्रिंशदोपविरहितं तत्सूत्रं भवति, के पुनस्ते यात्रिंशदोपाः ये सूत्रे पर्जनीयाः, उच्यते, “अलियम- पर्यापजणपं निरत्पमयत्ययं ठेलं दुहिलं । निस्सारमहियमणं पुर्णरुत्तं घायमजुत्तं ॥१॥ फर्मभि- प्रयपणभिप्नं पिभत्तिभिनं" च लिंगभिन्नं ५ । अणभिहिमपर्यमेव य सहाहीणं यपहियं च ॥ २ ॥ फोरगति पियोसो समैयविरुद्ध प ययणमित्तं । अत्वायत्तीदोसो नेओ असमासदोसो यें ॥३॥ उच- १० १३ ·सूत्रदीपा: अनुयोग० मस्बिगदोसो निसंपपत्थसंधिदोसो य । एए अ सुत्तदोसा बत्तीसा हुंति नायव्वा ॥ ४॥" तत्रान्तमभू- मलधारीया - तोद्भावनं भूतनिहवश्च, यथा ईश्वरकर्तृकं जगदित्यायभूतोद्भावनं, नास्त्यात्मेत्यादिकस्तु भूतनिहवः १, उप- प्रमाणद्वार घातः सत्त्वधातादिः तजनक, यथा वेदविहिता हिंसा धर्मायेत्यादि २, निरर्थकं यत्र वर्णानां क्रमनिर्देशमा- नमुपलभ्यते न त्वों, यथा अआइईत्यादि डित्यादिवदा ३, असम्बद्धार्थकमपार्थकं, यथा दश दाडिमानि ॥२६॥ पडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललपिण्डस्त्वर कीटिके दिशमुदीचीमित्यादि ४, यत्रानिष्टस्यार्थान्तरस्य सम्भवतो विवक्षितार्थोपघातः कर्तुं शक्यते तच्छलं, यथा-नवकम्बलो देवदत्त इत्यादि ५, जन्तूनामहितोपदेशकत्वेन पापव्यापारपोषक दुहिलं, यथा 'एतावानेव लोकोऽयं, यावानिन्द्रियगोचरः। भद्रे घृकपदं पश्य, यददन्त्यवहु- श्रुताः॥१॥ पिच खाद च चारुलोचने !, यदतीतं वरगात्रि! तन्न ते। न हि भीरु! गतं निवर्तते, समुदयमा- अमिदं कलेवरम् ॥२॥ इत्यादि ६, वेदवचनादिवत् तथाविधयुक्तिरहितं परिफल्गु निःसारं ७, अक्षरपदा- दिभिरतिमात्रमधिकं ८, तैरेव हीनमूनम् , अथवा हतोर्दृष्टान्तस्य वाऽऽधिक्ये सत्यूधिकं, यथा-अनित्यः शब्दः कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वाभ्यां घटपटवदित्यादि, एकस्मिन् साध्ये एक एव हेतुईष्टान्तश्च वक्तव्यः, अत्र च प्रत्येक द्वयाभिधानादाधिक्यमिति भावः, हेतुदृष्टान्ताभ्यामेव हीनमून, यथा अनित्यः शब्दो घट्वदिति, यथा (द्वा) अनित्यः शब्दः कृतकवादित्यादि ९, पुनरुक्तं द्विधा-शब्दतोर्थतश्च, तधार्थादापन्नस्य पुनर्वचनं पुनरुक्त, तत्र शब्दतः पुनरुक्तं यथा घटो घट इत्यादि, अर्थतः पुनरुक्तं यथा घटः कुटः कुम्भ इत्यादि, अर्थादापन्नस्य २० २५ ॥२६॥ २७ ·पुनर्वचनं यथा पीनो देवदत्तो दिवा न मुझे इत्युक्ते अर्थादापन्नं रात्री भुङ्ग इति, तत्रार्धापन्नमपि य एत- त्साक्षाइ ब्रूयात्तस्य पुनरुक्तता १०, व्याहतं यत्र पूर्वेण परं विहन्यते यथा-कर्म चास्ति फलं चास्ति, कर्ता त्वस्ति कर्मणा'मित्यादि ११, अयुक्तमनुपपत्तिक्षम, यथा-तेषां कटतटभ्रष्टैगजानां मदयिन्दुभिरित्यादि १२, क्रमभिन्नं यन क्रमो नाराध्यते, यथा-स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणामर्धाः स्पर्शरसगन्धरूपशब्दा इति व- क्तव्ये स्पर्शरूपशब्दगन्धरसा इति ब्रूयात् इत्यादि १३, वचनभिन्नं यत्र वचनव्यत्ययो, यथा वृक्षाः ऋतौ पुष्पितः इत्यादि १४, विभक्तिभिन्नं यत्र विभक्तिव्यत्ययो, यथा धृतं पश्य इति वक्तव्ये वृक्षः पश्य इति ब्रूयादित्यादि १५, लिङ्गभिन्नं यत्र लिङ्गव्यत्ययो, यथा अयं स्त्रीत्यादि १६, अनभिहितं-खसिद्धान्तानुपदिष्टं, यथा सप्तमः पदार्थों वैशेषिकस्य,प्रकृतिपुरुषाभ्यधिकं साहस्य,दुःखसमुदायमार्गनिरोधलक्षणचतुरार्यसत्यातिरिक्तं वा यौद्धस्येत्यादि १७, यत्रान्यच्छन्दोऽधिकारेऽन्यच्छन्दोऽभिधानं तदपदं, यथाऽऽयोपदेऽभिधातव्ये चैतालीयपदमभिदध्यादि- त्यादि १८, यत्र वस्तुखभावोऽन्यथास्थितोऽन्यथाऽभिधीयते तत्वभावहीनं, यथा शीतो वह्निः मूर्तिमदाका- शमित्यादि १९, यत्र प्रकृतं मुक्खाऽप्रकृतं व्यासतोऽभिधाय पुनः प्रकृतमुच्यते तद्व्यवहितं २०, कालदोपो यत्रातीतादिकालव्यत्ययो यथा रामो वनं प्रविवेशेति वक्तव्ये रामो वनं प्रविशतीत्याह २१, यतिदोपोऽस्थान- विरतिः सर्वथाऽविरतिर्वा २२, छवि:-अलङ्कारविशेपस्तेन शून्यं छविदोपः २३, समयविरुद्ध खसिद्धान्तविरुद्धं, यथा सायस्यासत् कारणे कार्य, वैशेषिकस्य वा सदिति २४, वचनमात्रं निर्हेतुकं, यथा कश्चिद्यथेच्छया कञ्चि- ·अनुयोग० मलधारीया प्रमाणद्वार सूत्रगुणाय ॥२६२॥ २० प्रदेश लोकमध्यतया जनेभ्यः प्ररूपयति २५, यत्रार्थापत्त्याऽनिष्टमापतति तत्रार्धापत्तिदोपो, यथा गृहकुमुटो न हन्तव्य इत्युक्तेपत्त्या शेषधातोऽदुष्ट इत्यापतति २६, यन्न समासविधिप्राप्तौ समासं न करोति व्यत्य- येन वा करोति तत्रासमासदोषः २७, उपमादोपो यत्र हीनोपमा क्रियते, यथा मेरुः सर्पपोपमः, अधिकोपमा वा क्रियते, यथा सर्षपो मेरुसन्निभा, अनुपमा चा यथा मेरुः समुद्रोपम इत्यादि २८, रूपकदोपः स्वरूपभू- तानामधयवानां व्यत्ययो, यथा पर्वते निरूपयितव्ये शिखरादीस्तद्वयवान्निरूपयति, अन्यस्य वा समुद्रादेः सम्बन्धिनोऽवयवाँस्तत्र निरूपयतीति २९, निर्देशदोपस्तत्र यत्र निर्दिष्टपदांनामेकवाक्यता न क्रियते, यह देवदत्तः स्याल्यामोदनं पचतीत्यभिधातव्ये पचतिशब्दं नाभिधत्ते ३०, पदार्थदोपो यत्र वस्तुनि पर्यायोऽपि सन पदार्थान्तरत्वेन कल्प्यते, यथा सतो भावः सत्तेतिकृत्वा वस्तुपर्याय एव सत्ता, सा च वैशेपिकैः पदस पदार्थेषु मध्ये पदार्थान्तरत्वेन कल्प्यते, तवायुक्तं, पस्तूनामनन्तपर्यायत्वेन पदार्थानन्त्यप्रसङ्गादिति ३१, यत्र स: न्धिप्राप्तौ तं न करोति दुष्टं वा करोति तत्र सन्धिदोपः३२, एते द्वात्रिंशत्सूत्रदोपाः, एतैर्विरहितं यत्तल्लक्षणयुक्तं सूत्र। अष्टाभिश्च गुणैरुपपेतं यत्तल्लक्षणयुक्तमिति वर्तते, ते चेमे गुणाः-"निद्दोसंसारवंतं च, हेउजुत्तमलंकियं । उवणीयं सोवयारं च, मियं महुरमेव य॥१॥ तत्र निर्दोष-सर्वदोपविप्रमुक्तं १, सारव गोशब्दवलुपर्यायं २, हेतवः-अन्वयव्यतिरेकलक्षणास्तैर्युक्तम् ३, उपमोत्मेक्षाचलङ्कारैरलङ्कृतम् ४, उपनयोपसंहतमपनीत ५, ग्राम्पः भणितिरहितं सोपचारं ६, वर्णादिनियतपरिमाणं मितं ७, श्रवणमनोहरं मधुरम् ८ । अन्पैश्च कश्चिदू षड् ॥२६२॥ २८ ·गुणाः सूघस्य पश्यन्ते, तयधा-"अपक्खरमसंदिद्धं, सार विस्सओमुदं । अत्योभमणवलं च, सुत्रां स- घण्णुभासियं॥१॥प(तीवाल्पाक्षरं-मिताक्षरं,यथा सामायिकसूत्रम्,असन्दिग्ध-सैन्धवशन्वयल्लवणवसनतुर- गायनेकार्थसंशयकारि न भवति, सारवत्त्वं च पूर्ववत्, विश्वतोमुखं प्रतिसूत्रं चरणानुपोगायनुयोगचतुष्टय- व्याख्याक्षम, यथा-धम्मो मंगलमुफिहमित्यादिश्लोके . चत्वारोऽप्यनुपोगा · व्याख्यायन्ते, अथवा अन- न्तार्थत्वाद् यतो विश्वतोमुखं ततः सारवदित्येवं सारयत्त्वस्यैच हेतुभावेनेदं योज्यते, अस्मिध व्याख्याने पञ्चै- चैते गुणा भवन्ति, स्तोभका:-चकारवाशब्दादयो निपातास्तैर्वियुक्तमस्तोभकम्, अनवयं कामादिपापव्या- पारामरूपकं, एवंभूतं सूत्रं सर्वज्ञभापितमिति । यैस्तु पूर्व अष्ट सूत्रगुणाः प्रोक्तास्तेऽनन्तरश्लोकोक्तगुणास्ते- ध्वेवाटसु गुणेष्वन्तर्भावयन्ति, ये त्वनन्तरश्लोकोक्तानेच सूत्रगुणानिच्छन्ति ते अमीभिरेव पूर्वोकानामष्टाना- मपि सङ्ग्रहं प्रतिपादयन्ति । एवं सूत्रानुगमे समस्तदोपविममुक्ते लक्षणयुक्त सूत्रे उचारिते ततो ज्ञास्यते यदु- तैतत्खसमयगतजीवाद्यर्थप्रतिपादक पदं खसमयपदं, परसमयगतप्रधानेश्वराद्यर्थप्रतिपादक पदं परसमयपद, अनयोरेव मध्ये परसमयपदं देहिनां कुवासनादेतुत्वाइन्धपदमितरतु सद्बोधकारणत्वान्मोक्षपदमिति तावदेके, तुव्याचक्षते-प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशलक्षणभेदभिन्नस्य यन्धस्य प्रतिपादकं पदं पन्धपदम् [सद्धोधकार- णत्वात् कृतलकर्मक्षयलक्षणस्य मोक्षस्य प्रतिपादकं पदं मोक्षपदमिति।आह-नन्वत्र व्याख्याने पन्धमोक्षमतिपा- दकं पदद्वयं खसमयपदानातिरिच्यते तत्किमिति भेदेनोपन्यासः?, सत्यं, किन्तु खसमयपदस्याप्यभिधेयवै- १० ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वार संहितादी- नां सूत्रानु- गमादिवि- पयता ॥२६३॥ २० चित्र्यदर्शनार्थो भेदेनोपन्यासः, अत एव सामायिकप्रतिपादकं पदं सामायिकपदमित्यादावपि भेदेनोपादानं सार्थकमिति, सामायिकव्यतिरिक्तानां नारकतिर्यगाद्यर्थानां प्रतिपादकं पदं नोसामायिकपदमित्येतच सूत्रोच्चा- रणस्य फलं दर्शितम्, इदमुक्तं भवति-यतः सूत्रे समुचारिते खसमयपदादिपरिज्ञानं भवति ततस्तदुचारणीय- मेव, ततस्तस्मिन् सूत्रे उच्चारितमात्र एव सति केषाश्चिद्भगवतां साधूनां यथोक्तमीत्या केचिदर्थाधिकारा अ- धिगताः-परिज्ञाता भवन्ति, केचित्तु क्षयोपशमवैचित्र्यादनधिगता भवन्ति, ततस्तेषामनधिगतानामाधि- काराणामधिगमार्थं पदेन पदं वर्णयिष्यामि, एकैकं पदं व्याख्यास्यामीत्यर्थः । तत्र व्याख्यालक्षणमेव तावदाह 'संहिया येत्यादि, तत्रास्खलितपदोचारणं संहिता, यथा 'करोमि भयान्त! सामायिक'मित्यादि, पदं तु करोमीत्येकं पदं भयान्त इति द्वितीयं सामायिकमिति तृतीयम् इत्यादि, पदार्थस्तु करोमीत्यभ्युपगमो भयान्त इति गुर्वा मन्त्रणं समस्यायः सामायिकमित्यादिका, पदविग्रहः समासः, स चानेकपदानामेकत्वापादान वि- पयो यथा भयस्यान्तो भयान्त इत्यादि, सूत्रस्यार्थस्य वा अनुपपत्त्युद्भावनं चालना, तस्यैवानेकोपपत्तिभिस्तथैव स्थापनं प्रसिद्धिः, एते च चालनाप्रसिद्धी आवश्यक सामायिकव्याख्यावसरे स्वस्थान एव विस्तरवत्यौ द्र- एव्ये, एवं पविधं विद्धि'जानीहि लक्षणं व्याख्याया' इति प्रक्रमाद्गम्यते इति श्लोकार्थः । अत्राह-नन्वस्याः पडिधव्याख्याया मध्ये कियान सूत्रानुगमस्य विषयः? को वा सूत्रालापकनिक्षेपस्य? कश्च सूत्रस्पर्शिकनि- युक्तेः? किं वा नयैर्विषयीक्रियते, उच्यते, सूत्रं सपदच्छेदं तावदभिधाय सूत्रानुगमः कृतप्रयोजनो भवति, -- ॥२६३ ।। २८ ·सूत्रानुगमेन च सूत्रे समुच्चारिते पदच्छेदे च कृते सूत्रालापकानामेव नामस्थापनादिनिक्षेपमात्रमभिधाय सू- बालापकनिक्षेपः कृतार्थो भवति, शेषस्तु पदार्थपदविग्रहादिनियोगः सर्वोऽपि सूत्रस्पर्शिकनियुक्तेः, वक्ष्यमाण- नैगमादिनयानामपि प्रायः स एव पदार्थादिविचारो विषयः ततो वस्तुवृत्त्या सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यन्त विन एव नयाः, आह च भाष्यकार:-"होई कयत्थो वोत्तुं सपयच्छेयं सुर्य सुयाणुगमो । सुत्तालावगनासो ना- माइनासविणिओगं ॥१॥ सुत्तफासियनि त्तिविणिओगो सेसओ पयत्थाइ । पायं सो चिय नेगमनयाइ- भयगोयरो होइ ॥ २॥" अनेन च विधिना सूत्रे व्याख्यायमाने सूत्रं सूत्रानुगमादयश्च युगपत्समाप्यन्ते, यत आह भाष्यसुधाम्भोनिधिः-"सुत्तं सुत्ताणुगमो सुत्तालावयकओ य निक्लेवो । सुत्तप्फासियनिजुत्ती नया य समगं तु वचंति ॥ १॥” इत्यलं विस्तरेण । 'से तं अणुगमे त्ति अनुगमः समासः ॥ १५५ ॥ अथ नय- वारमभिधित्सुराह- से किं तं गए?, सत्त मूलणया पण्णत्ता, तंजहा-णेगमे संगहे ववहारे उज्जुसुए सद्दे समभिरूढे एवंभूए, तत्थ-णेगेहि माणेहिं मिणइत्ति णेगमस्स य निरुत्ती । सेसाणंपि १ माति सताय टक्ला सपदच्छेदं सूत्र सूतानुगम । सूतालापकन्यासो नामादिन्यासविनियोगम् ॥१॥ सूत्रस्पर्शकनियुक्तिविनियोग शेषक. पदार्यादिः । दय म एव नगलनपादिमतगोचरो भवति ॥ २॥ ३ सूत्र धानुगम् सूतालापककृतथ निक्षेप ! सूत्रस्पर्शिकनियुतिर्नयाश्च समकं तु मजन्ति ॥ १ ॥ - ·- योग० मलधारीया प्रमाणद्वार नयाणं लक्खणमिणमो सुणह वोच्छं ॥ १३६ ॥ संगहिअपिंडिअत्थं संगहवयणं समा- सओ विति । वच्चइ विणिच्छिअत्थं ववहारो सबवेसुं ॥ १३७ ॥ पञ्चुप्पन्नग्गाही उज्जुसुओ णयविही मुणेअवो। इच्छइ विसेसियतरं पञ्चुप्पण्णं णओ सद्दो ॥ १३८ ॥ वत्थूओ संकमणं होइ अवत्थू नए समभिरूढे । वंजणअत्थतदुभयं एवंभूओ विसे- नयद्वारे नैगमादि- स्वरूप ॥२६४॥ 29 'र्स अथ कोऽयं पूर्वोक्तशब्दार्थों नयः, तत्रोत्तरभेदापेक्षया सप्तैव मूलभूता नया मूलनयाः, तथधा-नै- गम इत्यादि, तत्र नैगमं व्याचिख्यासुराह-णेगेहिमित्यादि गाथा, व्याख्या-न एक नैकं प्रभूतानीत्यर्थः, नैकर्मा- नै:-महासत्त मिमीते मिनोति व वस्तूनि परिच्छिनत्तीति नैगमः इतीयं नैगमस्य नि- वसामीत्यादयःपूर्वोक्ता एच बहवः परिच्छेदा- वक्ष्येऽहमिति गाथार्थः । यथाप्रति- पण्डित एकजातिमापनोऽर्थों नासतः' संक्षेपतो ध्रुवते २० ॥२६४॥ NA ·अत एव सरगृह्णाति-सामान्यरूपतया सर्व वस्तु क्रोडीकरोतीति सङ्घहोऽयमुच्यते, युक्तिवान लेशतः प्रा- ग्दर्शितैय, 'वचईत्यादि, निराधिक्ये चयनं चयः-पिण्डीभवनं अधिकश्चयो निश्चयः-सामान्यं विगतो नि- थयो चिनिश्चयो-सामान्याभावः तदर्थ-तन्निमित्तं व्रजति-प्रवर्तते, सामान्याभावायैव सर्वदा यतते व्यय- हारो नय इत्यर्थः, फ?-'सर्वद्रव्येषु सर्वद्रव्यविपये, लोके हि घटस्तम्भाम्भोरुहादयो विशेपा एव प्रायो जला- हरणादिक्रियासूपयुज्यमाना दृश्यन्ते न पुनस्तदतिरिक्तं सामान्यम्, अतो लोकव्यवहारानगवात्सामान्य- मसी नेच्छतीति भावः, अत एच लोकव्यवहारप्रधानो नयो व्यवहारनयोऽसावुच्यते, युक्तिवात्रापि लेशतः मागुक्तय, अथवा विशेषेण निश्चयो विनिश्चय:-आगोपालाद्यगना[य]वपोधो न कतिपयविनत्सम्बद्धः तदर्थ प्रजति व्यवहारनयः सर्पद्रव्येषु, इदमुक्तं भवति-यद्यपि निश्चयेन घटादिवस्तूनि सर्वाण्यपि प्रत्येकं पञ्चव- र्णानि दिगन्धानि पश्चरसान्यष्टस्पर्शानि तथाऽपि गोपालागनादीनां यत्रैव फचिदेकस्मिन् स्थले कालनीलव- दो विनिश्चयो भवति तमेवासी सत्त्येन प्रतिपद्यते न शेपान, लोकव्यवहारपरत्वादेवेति गाथार्थः ।। “पञ्च- प्पन्न गाहा, साम्पतमुत्पन्नं प्रत्युत्पन्नमुच्यते वर्तमानकालभाचीत्यर्थः, तदू ग्रहीतुं शीलमस्येति प्रत्युत्पन्नग्राही पाजूसूचो नयविधिमुणितव्या, तत्रातीतानागताभ्युपगमकुटिलतापरिहारेण प्राजु-अकुटिलं वर्तमानकाल- भावि वस्तु सूत्रयतीति ऋजुसूत्रः, अतीतानागतयोर्विनाशानुत्पत्तिभ्यामसत्त्वाद्, असदभ्युपगमश्च कुटिल इति भावः, अथवा ऋजु-अवक्रं श्रुतमस्येति ऋजुश्रुता, शेपज्ञानमुख्यतया तथाविधपरोपकारासाधनात् श्रुतज्ञा- १४

·अनुयोग०
मलधारीया
प्रमाणद्वार
नयाणं लक्खणमिणमो सुणह वोच्छं ॥ १३६ ॥ संगहिअपिडिअत्थं संगहवयणं समा-
सओ विति । बच्चइ विणिच्छिअत्थं ववहारो सबवेसुं ॥ १३७ ॥ पञ्चुप्पन्नग्गाही
उज्जुसुओ णयविही मुणेअबो। इच्छइ विसेसियतरं पञ्चुप्पण्णं णओ सदो ॥ १३८ ॥
वृत्थूओ संकमणं होइ अवत्थू नए समभिरूढे । वंजणअस्थतदुभयं एवंभूओ विसे-
नयद्वारे
नैगमादि-
स्वरूप
॥२६४॥
२०
अथ कोऽयं पूर्वोक्तशब्दार्थो नया?, तत्रोत्तरभेदापेक्षया ससैव मूलभूता नया मूलनयाः, तद्यथा-
गम इत्यादि, तत्र नैगमं व्याचिख्यासुराह-णेगेहिमित्यादि गाथा, व्याख्या-न एक नैकं प्रभूतानीत्यर्थः, नैकर्मा-
नैः-महासत्तासामान्यविशेषादिज्ञानमिमीते मिनोति वा वस्तूनि परिच्छिनत्तीति नैगमः इतीयं नैगमस्य नि-
रुक्ति-व्युत्पत्तिः, अथवा निगमा-लोके सामि तिर्यग्लोके वसामीत्यादयःपूर्वोक्ता एव बहवः परिच्छेदा-
स्तेपु भवो नैगमः, शेषाणामपि नयानां सङ्ग्रहादीनां लक्षणमिदं शृणुत वक्ष्येऽहमिति गाथार्थः । यथाप्रति-
ज्ञातमेवाह-'संगहिगाहा, व्याख्या-सम्यग् गृहीत-उपात्तः सङ्गृहीतः पिण्डित एकजातिमापन्नोऽर्थों
विषयो यस्य सङ्ग्रहवचनस्य तत्सगृहीतपिण्डितार्थ सङ्ग्रहस्य वचनं सङ्ग्रहवचनं 'समासतः' संक्षेपतो अवते
तीर्थकरगणधुराः, अयं हि सामान्यमेवेच्छति न विशेषान, ततोऽस्य वचनं सङ्गृहीतसामान्यार्थमेव भवति,
॥२६४॥

·अत एव सदगृह्णाति-सामान्यरूपतया सर्व वस्तु क्रोडीकरोतीति सङ्ग्रहोऽयमुच्यते, युक्तिश्चात्र लेशतः प्रा- ग्दर्शितैव, 'बचईत्यादि, निराधिक्ये चयनं चयः-पिण्डीभवनं अधिकश्चयो निश्चयः-सामान्य विगतो नि- बयो विनिश्चयो-सामान्याभावः तदर्ध-तनिमित्तं व्रजति-प्रवर्तते, सामान्याभावायैव सर्वदा यतते व्यव- हारो नप इत्यर्धः, फ?-'सर्वद्रव्येषु सर्वद्रव्यविपये, लोके हि घटस्तम्भाम्भोरुहादयो विशेपा एव प्रायो जला- हरणादिक्रियासूपयुज्यमाना दृश्यन्ते न पुनस्तदतिरिक्तं सामान्यम्, अतो लोकव्यवहारानङ्गत्वात्सामान्य. मसी नेच्छतीति भावः, अत एव लोकव्यवहारप्रधानो नयो व्यवहारनयोऽसावुच्यते, युक्तिश्चानापि लेशतः मागुरोप, अधवा विशेपेण निश्चयो विनिश्चय:-आगोपालाद्यगना[द्यवयोधो न कतिपयविद्वत्सम्बद्धः तदर्थ मजति व्यवहारनयः सर्वद्रव्येपु, इदमुक्तं भवति-यद्यपि निश्चयेन घटादिवस्तूनि सर्वाण्यपि प्रत्येकं पञ्चव- नि दिगन्धानि पञ्चरसान्यष्टस्पर्शानि तथाऽपि गोपालाङ्गनादीनां यत्रैच कचिदेकस्मिन् स्थले कालनीलव- दो विनिश्चयो भपति तमेवासी सत्येन प्रतिपद्यते न शेपान, लोकव्यवहारपरत्वादेवेति गाथार्थः ।। 'पञ्च- प्पम गाहा, साम्पतमुत्पन्नं प्रत्युत्पन्नमुच्यते वर्तमानकालभायीत्यर्थः, तद् ग्रहीतुं शीलमस्येति प्रत्युत्पन्नग्राही भजनघो नयविधिमुणितष्पा, तत्रातीतानागताभ्युपगमकुटिलतापरिहारेण ऋजु-अकुटिलं वर्तमानकाल- भाषि वस्तु सूप्रयतीति ऋजुसूत्रः, अतीतानागतयोर्विनाशानुत्पत्तिभ्यामसत्वाद्, असदभ्युपगमश्च कुटिल इति भावा, अधया ऋजु-अवकं भुतमस्येति प्राजुश्रुतः, शेपज्ञानमुख्यतया तथाविधपरोपकारासाधनात् श्रुतज्ञा- १० १४

·अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
नयद्वारे
नेगमादि-
नयखरूप
॥२६५॥
२०
नमेवैकमिच्छतीत्यर्थः, उक्तं च-"सुयनाणे अ निउत्तं, केवले तयणंतरं। अप्पणो य परेसिं च, जम्हा तं परि
भावगं ॥१॥"ति, अयं च नयो वर्तमानमपीच्छन् खकीयमेवेच्छति, परकीयस्य स्वाभिमतकार्यासाधकत्वेन
वस्तुतोऽसत्त्वादिति, अपरं च-भिन्नलिइँभिन्नवचनैश्च शब्दैरेकमपि वस्त्वभिधीयत इति प्रतिजानीते, यथा
तटा तटी तटमित्यादि, तथा गुरुगुरव इत्यादि, तथा इन्द्रादेर्नामस्थापनादिभेदान् प्रतिपद्यते, वक्ष्यमाणनय-
स्त्वतिविशुद्धत्वाल्लिङ्गवचनभेदावस्तुभेदं प्रतिपत्स्यते नामस्थापनाद्रव्याणि च नाभ्युपगमिष्यतीति भावः,
इत्युक्त ऋजुसूत्रः, अथ शब्द उच्यते-तत्र 'शप आक्रोशे' शप्यते-अभिधीयते वस्त्वनेनेति शब्दः, तमेव
गुणीभूतार्थ मुख्यतया यो मन्यते स नयोऽप्युपचाराच्छब्दः, अयं च प्रत्युत्पन्नं-वर्तमानं तदपि ऋजुसूत्राभ्युप-
गमापेक्षया विशेषिततरमिच्छति, तथाहि-तटस्तटी तटमित्यादिशब्दानां भिन्नान्येवाभिधेयानि, भिन्नलिङ्ग-
त्तित्वात् , स्त्रीपुरुपनपुंसकशब्दवदित्यसौ प्रतिपद्यते, तथा गुरुर्गुरव इत्यत्राप्यभिधेयभेद एव, भिन्नवचन-
त्तित्त्वात्पुरुषः पुरुषा इत्यादिवदिति, नामस्थापनाद्रव्यरूपाश्च नेन्द्राः, तत्कार्याकरणात्, खपुष्पवदिति प्राक्त-
नाद्विशुद्धत्वाविशेपिततरोऽस्याभ्युपगमः, समानलिङ्कवचनानां तु बहूनामपि शब्दानामेकमभिधेयमसी म-
न्यते, यथेन्द्रः शक्रः पुरन्दर इत्यादि, इति गाथार्धः ॥'वत्थूओ' इत्यादि, वस्तुनः-इन्द्रादेः सङ्क्रमणमन्यत्र श-
क्रादाविति दृश्यं, भवति अवस्तु अभवतीत्यर्थः, केत्याह-नये समभिरूडे, समभिरूढनयमतेनेत्यर्थः, तत्र
१ श्रुतज्ञाने र नियुक्तं, (नियोक्तुं योग्यं ) केवले तदनन्तरम् । आत्मनश्च परेषां च यस्मात्तत परिभाव ॥ ॥
२५
॥२६५॥

·पाचफभेदेनापरापरान याच्पविशेपान् समभिरोहति-समभिगच्छति प्रतिपद्यत इति समभिरूढः, अयमत्र भावार्थ:-इन्द्रशक्रपुरन्दरादिशब्दान् अनन्तरं शब्दनयेन एकाभिधेयत्वेनेप्टानसौ विशुद्धतरत्वात् प्रत्येक भिन्नाभिधेयान् प्रतिपयते, भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् , सुरमनुजादिशब्दवत्, तथाहि-इन्दतीति इन्द्रः शको- तीति शक्रः पुरं दारयतीति पुरन्दरः, इह परमैश्वर्यादीनि भिन्नान्येवान प्रवृत्तिनिमित्तानि, एवमप्येकार्थत्वे अतिमसगो, घटपटादिशब्दानामप्येकार्थताऽऽपत्तेः, एवं च सति यदा इन्द्रशन्दः शक्रशब्देन सहैकार्थ उच्यते तदा पस्तुनः परमैश्वर्यस्य शकनलक्षणे वस्त्वन्तरे सङ्क्रमणं कृतं भवति, तयोरेकत्वमापादितं. भवतीत्यर्थः, तपासम्भविवादपस्तु, न हि य एव परमैश्वर्यपर्यायः स एव शकनपर्यायो भवितुमर्हति, सर्वपर्यायसाकर्या पत्तितोऽतिप्रसगादित्यलं विस्तरेण, उक्तः समभिरूढः । 'वंजणअत्धे'त्यादि, यत्क्रियाविशिष्टं शब्देनोच्यते तामेव क्रियां फुयस्त्येवंभूतमुच्यते, एवं-या शब्देनोच्यते चेष्टाक्रियादिकः प्रकारस्तमेवं भूतं-प्रासमितिकृत्वा, ततयंभूतवस्तुप्रतिपादको नयोऽप्युपचारादेवंभूतः, अथवा एवं-या शन्देनोच्यते चेष्टाक्रियादिका प्रकार- स्तदिशिष्टस्यैव घस्तुनोऽभ्युपगमात्तमेवं भूतः प्राप्त एवंभूत इत्युपचारमन्तरेणापि व्याख्यायते, स एवंभूतो नयः फिमित्याह-व्यज्यतेोऽनेनेति व्यञ्जनं-शब्दः अर्थस्तु-तदभिधेयवस्तुरूपः, व्यञ्जनं चार्थश्च व्यञ्चनाएँ तो च ती तदुभयं चेति समासः, व्यञ्जनार्थशब्दयोय॑स्तनिर्देशः प्राकृतत्वात्, तद्वयञ्जनार्थतदुभयं विशेषयति- नेयत्पेन स्यापपति, इदमत्र हृदयम्-शब्दमर्थेनार्थं च शब्देन विशेषयति, यथा 'घट चेष्टायां घटते योपिन्म- ·अनुयोग० नलधारीया माणद्वार नयविचार १५ ॥२६६॥ स्तकाद्यारूढश्चेष्टत इति घट इति, अन तदैवासौ घटो यदा योपिन्मस्तकाद्याख्ढतया जलाहरणचेष्टावान् ना- न्यदा, घटध्वनिरपि चेष्टां कुर्वत एव तस्य वाचको नान्यदेत्येवं चेष्टावस्थातोऽन्यत्र घटस्थ घटत्वं घटशब्देन निवर्त्यते, घटध्यनेरपि तदवस्थातोऽन्यत्र घटेन खवाचकत्वं निवर्यत इति भावः, इति गाथार्थः ॥ उक्ता मूलनया, एपां चोत्तरोत्तरभेदप्रभेदा आवश्यकादिभ्योऽवसेयाः। एते च सावधारणाः सन्तो दुर्नयाः, अव- धारणविरहितास्तु सुनयाः, सर्वैश्च सुनौमौलितैः स्याद्वाद इत्यलं बहुभापितया ॥ अत्राह कश्चित्-ननूक्ता एते नयाः, फेवलं प्रस्तुते किमेतैः प्रयोजनमिति नावगच्छामः, उच्यते, उपक्रमेणोपक्रान्तस्य निक्षेपेण च यथा- सम्भवं निक्षिसस्यानुगमेनानुगतस्य च प्रक्रान्तसामायिकाध्ययनस्य विचारणाऽमीपां प्रयोजनं । पुनरप्याह- नन्वेपा नयैर्विचारणा किं प्रतिसूत्रमभिप्रेता सर्वाध्ययनस्य वा?, यद्याद्यः पक्षः स न युक्तः, प्रतिसूत्रं नयः विचारस्य 'न नया समोयरंति इहमित्यनेन निपिद्धत्वाद्, अथापरः पक्षः सोऽपि न युक्तः, संमस्ताध्ययन- विपयस्य नयविचारस्य मागुपोद्घातनिर्युक्तौ 'नए समोयारणाणुमए' इत्यत्रोपन्यस्तत्वात् , न च सूबव्यति- रिक्तमध्ययनमस्ति यन्त्रयैर्विचार्यते, अनोच्यते, यस्तावत्मतिसूत्रं नयविचारनिषेधः प्रेर्यते तत्राविप्रतिपत्तिरेव, किं च-आसन्न उ सोयारं नए नयविसारओ बूया' इत्यनेनापवादिकः सोऽनुज्ञात एव, यदप्युच्यते-स- मस्ताध्ययनविषयस्य नयविचारस्य प्रागुपोद्घातेस्पादि, तत्समयानभिज्ञस्यैव वचनं, यस्मादिदमेव चतुर्थानु- १ भासाद्य तु श्रोतार नयान् नयविशारदो भूयात् । ॥२६६॥ २७ ·५ योगद्वारं नयवक्तव्यताया मूलस्थानम्, अन सिद्धानामेव तेषां तत्रोपन्यासः, यदप्युक्तम् 'नच सूत्रव्यतिरि- क्तमध्ययन'मित्यादि, तदप्यसारं, समुदायसमुदायिनो कार्यादिभेदतः कश्चिद्भेदसिद्धे, तथाहि-प्रत्येकाव- स्थायामनुपलब्धमप्युद्वहनसामर्थ्यलक्षणं कार्य शिविकावाहक पुरुपसमुदाये उपलभ्यते, एवं च प्रत्येकसमु- दितायस्थयोः कार्यभेदः शिपिकावाहनादिषु सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणो विरुद्धधर्माध्यासश्च दृश्यते, यदि चायमपि न भेदकस्ताहि सर्व विश्वमेकं स्यात्, ततश्च सहोत्पत्त्यादिप्रसङ्गा, तस्मात्कार्यभेदाद्विरुद्धधर्माध्यासाच समु- वापसमुदापिनोर्भेदः प्रतिपत्तव्या, एवं सयासंज्ञा दिभ्योऽपि तद्भेदो भावनीयः, तस्मात्कश्चित्कचित्सूत्रचि- पपः समस्ताध्ययनविषयच नयविचारो न दुष्यति, भवत्येचं तथाऽप्यध्ययनं नर्विचार्यमाणं किं सधैरेव वि- चार्यते ? आहोखिदू कियदिरेव?, यदि सर्वैरिति पक्षः स न युक्तः, तेपामसह्येयत्वेन तैर्विचारस्यं कर्तुमश- परत्वात, तपाहि-यावन्तो वचनमागास्तावन्त एवं नयाः, यथोक्तम्-"जावइया चयणपहाँ तावइया चेव होति नययायो । जावइया नयवाया तावइया चेव परसमया ॥१॥" न च निजनिजाभिप्रायविरचितानां यचनमार्गाणां सझया समस्ति, प्रतिमाणि पायो भिन्नत्वादभिप्रायाणां, नापि कियद्भिरिति वक्तुं. शक्यम्, अ- नवस्थामसगात, सहयातीतेपु हि तेपु यावदेभिर्विचारणा क्रियते तावदेभिरपि किं नेत्यनवस्थाप्रेरणायां न नियत्यावस्थापकं हेतुमुत्पश्पामः, अथापि स्यादसंख्येयत्वेऽप्येपां सकलनयसङ्ग्राहिभिर्नयैर्विचारो विधीयते, सान्तो पचनपपासावन्तथैव भवन्ति नयवादा । यावन्तो नयवादास्तावन्तथैव परसमया. ॥१॥ १० १३ ·ज्ञानक्रिया- स्थितनया: ननु तेषामपि सङ्क्राहिनयानामनेकविधत्वात् पुनरनवस्यैव, तथाहि-पूर्वविद्भिः सकलनयसङ्ग्राहीणि सप्त नय- अनुयोग मलधारीया ६ शतान्युक्तानि, यत्प्रतिपादकं सप्तशतारं नयचक्राध्ययनमासीद, उक्तं च-"एकेको य सयविहो सत्त नय- प्रमाणद्वारं सया हवंति एमेवे'त्यादि, सप्तानां च नयशतानां सङ्ग्राहकाः पुनरपि विध्यादयो बादश नयाः यत्प्ररूपकमि- दानीमपि द्वादशारं नयचक्रमस्ति, एतत्सङ्ग्राहिणोऽपि सप्त नैगमादिनयाः, तत्सङ्ग्राहिणौ पुनरपि द्रव्यपर्या- ॥२६७॥ यास्तिको नयौ ज्ञानक्रियानयो वा निश्चयव्यवहारौ वा शब्दार्थनयौ चेत्यादि, इति सङ्ग्राहकनयानामप्य- नेकविधत्वात्सैवानवस्था, अहो अतिनिपुणमुक्तं, किन्तु प्रान्ताध्ययने सामायिक विचार्यते, तच मुक्तिफलं, ततो यदेवास्य मुक्तिप्राप्तिनियन्धनं रूपं तदेव विचारणीयं, तच ज्ञानक्रियात्मकमेव, ततो ज्ञानक्रियानयाभ्या- मेवास्य विचारो युक्ततरो नान्यैः ॥ तत्र ज्ञाननयो ज्ञानमेव मुक्तिप्रापकतया प्रतिजानीते, ततस्तन्मताविष्कर- णार्थमाह- णायंमि गिव्हिअवे अगिव्हिअचमि चेव अत्थंमि । जइअवमेव इइ जो उवएसो सो नओ नाम ॥ १४०॥ सत्वेसिपि नयाणं बहुविहवत्तवयं निसामित्ता । तं सवन- यविसुद्धं जंचरणगुणट्टिओ साहू ॥१४१॥ से तं नए।अणुओगदारा सम्मत्ता (सू० १५२) १ एकैकश्च शतविध सप्तशतानि नया भवन्ति एवमेव. - ॥२६७॥ २५ ·सोलस सयाणि चउरुत्तराणि होति उ इमंमि गाहाणं । दुसहस्समणुडुभछंदवित्तप्प- माणओ भणिओ॥१४२॥णयरमहादारा इव उवक्कमदाराणुओगवरदारा। अक्खरविंदुग- मत्ता लिहिया दुक्खक्खयटाए ॥१४३॥ गाहा १६०४ अनुष्टुप् ग्रंथायं ॥ २०८५॥ अणुओ- गदारं सुत्तं समत्तं ॥ व्याख्या-'ज्ञाते'सम्यग् अवगते 'गिहियघे' ग्रहीतव्ये उपादेय इत्यर्थः, 'अग्रहीतध्ये' अनुपादेये, स च हेय उपेक्षणीयश्थ, द्वयोरप्यग्रहणाविशेपात्, चशब्द उक्तसमुचये, अथवा अग्रहीतव्यशब्देन हेय एवैको गृ. यते, उपेक्षणीयं त्वनुक्तमप्ययमेव चकारः समुचिनोति, एयो गाथालङ्कारमात्रे, अत्थंमि'त्ति 'अर्थे' ऐहिकामु- दिमके, तत्र ऐहिको ग्रहीतव्यः सकचन्दनागनादिः अग्रहीतव्योऽहिविपकण्टकादिरुपेक्षणीयस्तृणादिः, आमुं. टिमको ग्रहीतव्यः सम्यग्दर्शनचारित्रादिः अग्रहीतव्यो मिथ्यावादिरुपेक्षणीयस्तु स्वर्गविभूत्यादिः, एवंभूतेऽर्थे पनिनव्यमेवेति, अनवकारोऽवधारणे, तस्य च व्यवहितः प्रयोगः, तद्यथा-ज्ञात एवेति,तदयमों-मायाग्रायो- पिनीयम्य ज्ञान एव तत्प्राप्तिपरिहारोपेक्षार्थिना यतितव्यं, प्रवृत्त्यादिलक्षणः प्रयत्नः कार्य इति, 'इति' एवं- मनः सर्वव्यवहाराणां ज्ञाननिवन्धनत्वप्रतिपादनपरो य उपदेशः स किमित्याह-'नय' इति प्रस्तावाज्ज्ञान- नया नाम निशियामन्त्रणे इत्यक्षरघटना । भावार्थस्त्ययम्-इह ज्ञाननयो ज्ञानप्राधान्यख्यापनार्थं प्रतिपाद- १०

·अनुयोग
मलधारीया
प्रमाणद्वार
ज्ञानक्रिया-
स्थितनया:
१५
॥२६८॥
यति-नन्वैहिकामुष्मिकफलार्थिना तावत्सम्यग्विज्ञात एवार्थे प्रवर्तितव्यम्, अन्यथाप्रवृत्तौ फलविसंवाददर्श-
नाद, आगमेऽपि च प्रोक्तम्-'पढमं नाणं तओ दए'त्यादि, 'जं अन्नाणी कम्मं खवेई त्यादि, तथा अपरमप्यु-
तम्-"पावाओ विणियत्ती पवत्तणा तह य कुसलपक्खंमि । विणयस्स य पडिवत्ती तिन्निवि नाणे सम-
पंति ॥१॥" तथा अन्यैरप्युक्तम्-"विज्ञप्तिः फलदा पुंसां, न क्रिया फलदा मता। मिथ्याज्ञानात्मवृत्तस्य,
फलासंवाददर्शनाद् ॥१॥” इति, इतश्च ज्ञानस्यैव प्राधान्यं, यतस्तीर्थकरगणधरैरगीतार्धानां केवलानां विहा-
रोऽपि निषिद्धः, तथा च तद्वचनम्-"गीयत्थो य विहारो धीओ गीयत्वमीसिओ भणिओ । इत्तो तइयवि-
हारो नाणुन्नाओ जिणवरेहिं ॥ १ ॥" न यस्मादन्धेनान्धः समाकृष्यमाणः सम्यक् पन्थानं प्रतिपद्यत इति
भावः, एवं तावत् क्षायोपशमिकं ज्ञानमधिकृत्योक्तं, क्षायिकमप्यङ्गीकृत्य विशिष्टफलसाधकत्वं तस्यैव विज्ञेयं,
यस्मादहतोऽपि भवाम्भोधितटस्थस्य दीक्षां प्रतिपन्नस्योत्कृष्टतपश्चरणवतोऽपि न तावदपवर्गप्राप्तिः संजायते
यावदखिलजीचादिवस्तुस्तोमसाक्षात्करणदक्षं केवलज्ञानं नोत्पन्नं, तस्माज्ज्ञानमेव पुरुषार्थसिद्धेर्निवन्धनं,
प्रयोगश्चात्र-यद् येन विना न भवति तत्तन्नियन्धनमेव, यथा बीजाद्यविनाभावी तन्निवन्धन एवाहुरो, ज्ञाना-
विनाभाविनी च सकलपुरुषार्थसिद्धिरिति, ततश्चायं नयश्चतुर्विधे सामायिके सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामा-
१ पापाद्विनिगृत्ति प्रवर्तना तथा च कुशलपक्षे । विनयस्य च प्रतिपत्तिस्त्रीण्यपि ज्ञानात्समाप्यन्ते ॥ १ ॥ २ गीतार्थश्च विहारो द्वितीयो गीतार्थमिश्रितो भ-
गित । एतान्या तृतीयो विहारो नानुज्ञातो जिनवरैः ॥१॥
२०
॥२६८॥

·यिके एवाभ्युपगच्छति, ज्ञानात्मकत्वेन प्रधानमुक्तिकारणत्वात्, देशविरतिसर्वविरतिसामायिक तु नेच्छति, ज्ञानकार्यत्वेन गौणत्वात् तयोरिति गांधार्थः ॥ विचारितं ज्ञाननयमतेन सामायिकम् , अथ क्रियानयमतेन तदिचार्यते तत्रासौ क्रियैव सकलपुरुषार्थसिद्धेः प्रधानं कारणमिति मन्यमानो ज्ञाननयमतव्याख्यातामेव गा- थामाह-नायम्मी'त्यादि, इयं च क्रियानयमतेनेत्थं व्याख्यायते-इह ज्ञाते ग्रहीतव्ये अग्रहीतव्ये चैवार्थे सा- मपि पुरुषार्थसिद्धिमभिलपता यतितव्यमेव-प्रवृत्त्यादिलक्षणा कियैव कर्तव्येति, एचमन व्याख्याने एचकारः खस्थान एव योज्यते, एवं च सति ज्ञातेऽप्यर्थे क्रियैव साध्या, ततो ज्ञानं क्रियोपकरणत्वाद्गौणमित्यतः सक- लस्यापि पुरुषार्थस्य क्रियैव प्रधान कारणमित्येवं य उपदेशः स नयः प्रस्तावात् क्रियानयः, शेपं पूर्ववद् । अ- यमपि वपक्षसिद्धये युक्तीरुद्भावयति-ननु मियैव प्रधानं पुरुषार्थसिद्धिकारणं, यत आगमेऽपि तीर्थकरगण- धरैः क्रियाविकलानां ज्ञानं निष्फलमेव उक्तं, 'सुंघहुंपि सुयमहीयं किं काही चरणविप्पमुफस्स ? । अंधस्स जह पलिता दीवसयसहस्सकोडीवि ॥१॥ नाणं सचिसयनिययं न नाणमित्तेण कन्जनिप्फत्ती । मग्गपणू दिहतो होइ सचिट्ठो अचिट्टो य॥२॥ जाणतोऽविय तरि काइयजोगं न जुजई जो उ । सो घुज्झइ सोएणं एवं नाणी चरणहीणो ॥ ३ ॥ जहा खरो चंदणभारवाही"त्यादि, तथा अन्यैरप्युक्तम्-"क्रियैव फलदा पुंसां, न १ सुवापि श्रुतमधीत कि करिष्यति चरणविप्रमुक्तस्य ।। अन्धस्य यथा प्रदीप्ता दीपशतसहसकोट्यपि ॥ १ ज्ञान सविपयीयत न ज्ञानमानेण कार्यनिप्पत्ति । मार्गशो दृष्टा तो भवति सचेष्टोऽचेष्टश्च ॥ २ ॥ जाननपि तरीतु कायिकयोग न युनक्ति यस्तु । स उद्यते श्रोतसा एव ज्ञानी चरणहीन ॥३॥ यथा सरधन्दनभारवाही १० १२ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं ज्ञानक्रिया- स्थितनया: १५ ॥२६९॥ ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुखितो भवेद् ॥१॥” इति, एवं तावत् क्षायोपशमिकी चरणक्रियामगीकृत्य प्राधान्यमुक्तम् , अथ क्षायिकीमप्याश्रित्य तस्या एव प्राधान्यमवसेयं, यस्मादहतोऽपि भगवतः समुत्पन्नकेवलज्ञानस्यापि न ताबद्' मुक्त्यवाप्तिः संपद्यते याचदखिल कर्मेन्धनानलज्वालाकलापरू- पायां शैलेश्यवस्थायां सर्वसंवररूपां चारित्रक्रिया न मानोति, तस्मादू क्रियैव प्रधाना सर्वपुरुषार्थसिद्धिकारणं, प्रयोगश्चात्र-यद्यत्समनन्तरभावि तत्तत्कारणं, यथा अन्त्यावस्थामासधिव्यादिसामय्यनन्तरभावी तत्कार- णोऽङ्कुरः, क्रियाऽनन्तरभाविनी च सकलपुरुषार्थसिद्धिरिति, ततश्चैप चतुर्विधे सामायिके देशविरतिसर्वविर- तिसामायिके एव मन्यते, क्रियारूपत्वेन प्रधानमुक्तिकारणत्वात्, सम्यक्त्वश्रुतमामायिके तु तदुपकारित्व- मानतो गौणत्वान्नेच्छतीति गाथार्थः ॥ ननु पक्षद्वयेऽपि युक्तिदर्शनात्किमिह तत्त्वमिति न जानीम इति शि- प्यजनसम्मोहमाशङ्कय ज्ञानक्रियानयमतप्रदर्शनानन्तरं स्थितपक्षं दर्शयन्नाह- 'सवेसिपि'गाहा, न केवलमनन्तरोक्तनयदयस्य, किं तर्हि -सर्वेपामपि' खतनसामान्यविशेपवादिनां नामस्थापनादिवादिनां वा नयानां वक्तव्यतां' परस्परविरोधिनी प्रोक्तिं 'निशम्य' श्रुत्वा तदिह 'सर्वनयविशुद्ध' सर्वनयसम्मतं तत्वरूपतया ग्राह्य, यत् किमित्याह-यचरणगुणस्थितः साधुः' चरणं-चारित्रक्रिया गुणोऽत्र ज्ञानं तयोस्तिष्ठतीति चरणगुणस्था, ज्ञानक्रियाभ्यां द्वाभ्यामपि युक्त एव साधुः मुक्तिसाधको न पुनरेकेन केनचिदिति भावः, तथाहि-यत्तावज्ज्ञामवादिना प्रोक्तं-यद्येन विना न भवति तत्तनियन्धनमेवेत्यादि, तत्र २० - ॥२६९।।

·तदविनाभाविखलक्षणो हेतुरसिद्ध एच, ज्ञानमात्राविनाभाविन्याः पुरुषार्थसिद्धेः काप्पदर्शनात्, न हि दाह- पाकाधिना दहनपरिज्ञानमात्रादेव तत्सिद्धिर्भवति, किन्तु तदानयनसन्धुक्षणज्यालनादिक्रियानुष्ठानादपि, न च तीथकरोऽपि केवलज्ञानमात्रान्मुक्ति साधयति, किन्तु यथाख्यातचारित्रक्रियातोऽपि, तस्मात्सर्वत्र ज्ञान- क्रियाऽविनाभाविन्येव पुरुषार्थसिद्धिः, ततस्तदविनाभावित्वलक्षणो हेतुर्यथा पुरुषार्थसिद्धेनिनिबन्धनत्वं साधयति तथा क्रियानिवन्धनत्वमपि, तामप्यन्तरेण तदसिद्धरित्यनैकान्तिकोऽप्यसाविति, एवं क्रियावादि- नापि यद्यत्समनन्तरभावि तत्तत्कारणमित्यादिप्रयोगे यस्तदनन्तरभावित्वलक्षणो हेतुरुक्तः सोऽप्यसिद्धो- ऽनैकान्तिकश्च, तथाहि-स्त्रीभक्ष्यभोगादिक्रियाकालेऽपि ज्ञानमस्ति, तदन्तरेण तत्र प्रवृत्तेरेवायोगाद्, एवं शैलेश्ययस्थायां सर्वसंवररूपक्रियाकालेऽपि केवलज्ञानमस्ति, तदन्तरेण तस्या एवाप्रासेः, तस्मात्केवलक्रियान- न्तरभावित्वेन पुरुषार्थस्य काप्यसिद्धरसिद्धो हेतुः, यथा च तदनन्तरभावित्वलक्षणो हेतुः कियाकारणत्वं मुक्त्यादिपुरुपार्थस्य साधयति तथा ज्ञानकारणत्वमपि, तदप्यन्तरेण तस्य कदाचिदप्यभावादित्यनैका- न्तिकताऽप्यस्येति, तस्माद् ज्ञानमियोभयसाध्यैव मुक्त्यादिसिद्धिः, उक्तं च-"हयं नाणं कियाहीणं, हया अन्नाणो किया। पासंतो पंगुलो दहो, धावमाणो य अंधओ॥१॥ संयोगसिद्धीअ फलं वयंति, न हु एग- १ हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हता अमानत किया । पश्यन् पहुर्दग्धों पाश्चान्ध ॥१॥ सयोगसिद्धया फलं वदन्ति नैवैकचक्रेण रथ प्रयाति । अन्धव पशुध पने समेस ती सम्प्रयुक्ती नगरे प्रविष्टौ ॥ २ ॥ १० १२ ·अनुयोग मलधारीया प्रमाणद्वारं ज्ञानक्रिया- स्थितनया चकेणं रहो पयाइ । अंधो य पंगू य वणे समेचा, ते संपत्ता नयरं पविट्ठा ॥२॥” इत्यादि, अत्राह-नन्वेवं ज्ञानक्रिययोर्मुक्त्यवापिका शक्तिः प्रत्येकमसती समुदायेऽपि कथं स्यात् ?, न हि योपु प्रत्येकं नास्ति तत्तेषु समु- दितेप्वपि भवति, यथा प्रत्येकमसत्समुदितेष्वपि सिकताकणेषु तैलं, प्रत्येकमसती च ज्ञानक्रिययोर्मुक्त्यवा- पिका शक्तिः, उक्तं च-"पत्तेयमभावाओ निधाणं समुदियासुवि न जुत्तं । नाणकिरियासु घोत्तुं सिकता- मुदायतेल्लं च ॥१॥", उच्यते, स्यादेतदू, यदि सर्वधा प्रत्येकं तयोर्मुक्त्यनुपकारिताऽभिधीयेत, यदा तु तयोः स्येकं देशोपकारिता समुदाये तु सम्पूर्णा हेतुता तदा न कश्चिद्दोपः, आहच-"वीसुं न सघहचिय सिक- तातेल्लं व साहणाभावो । देसोबगारिया जा सा समवायंमि संपुण्णा ॥१॥" अतः स्थितमिद-ज्ञानप्रिये समुदिते एव मुक्तिकारणं, न प्रत्येकमिति तत्त्वं, तथा च पूज्या:-"नाणाहीणं सचं नाणनओ भणइ किं च फिरियाए ?। किरियाए चरणनओतदुभयगाहो य सम्मत्तं ॥१॥” तस्माद्धावसाधुः सर्वैरपि नयैरिष्यत एव, स यायुक्त एवेत्यतो व्यवस्थितमिदं-तत्सर्वनयविशुद्धं यच्चरणगुणव्यवस्थितः साधुरिति ॥ तदेवं समर्थितं समर्थने च समर्थितानि चत्वार्यप्युपक्रमादीनि द्वाराणि, तत्समर्थने चानुयोगद्वारशास्त्रं समाप्तम् ॥ शास्त्रदृष्टः सर्वोऽप्यों मयाऽत्र सङ्कलितः । न पुनः खमनीपिकया तथाऽपि यत्किश्चिदिह वितथम् कमभावानिर्वाण समुदितयोरपि न युक्तम् । ज्ञानक्रिययोवंतु सिकतासमुदाये तैलमिव ॥ १॥ २ विषक् न सर्वथैव सिकतातैलयत् साधनाभाव । या सा समवाये सम्पूर्णा ॥ १ ॥ ३ ज्ञानाधीन सर्व ज्ञाननयो भणति कि च क्रियया क्रियाया (अधीनो पाराHIPATTIIIII २० २४ ॥२७०।

·॥१॥ सूत्रमतिलध्य लिखितं तच्छोध्यं मय्यनुग्रहं कृत्वा । परकीपदोपगुणयोस्त्यागोपादानविधिकुशलैः ॥२॥ छमस्थस्य हि बुद्धिः स्खलति न कस्येह कर्मवशगस्य ? । सद्बुद्धिविरहितानां विशेपतो मदिधासुमताम् ॥३॥ कृत्वा यद् वृत्तिमिमां पुण्यं समुपार्जितं मया तेन । मुक्तिमचिरेण लभतां क्षपितरजाः सर्वभव्यजनः ॥४॥श्रीमनचाहनकुलाम्युनिधिप्रसूतः,क्षोणीतलमथितकीर्तिरुदीर्णशाखः । विश्वप्रसाधितविकल्पितवस्तुरुचै- इछायाश(भि)तप्रचुरनितभव्यजन्तुः ॥५॥ ज्ञानादिकृसुमनिचितः फलित: श्रीमन्मुनीन्द्रफलवृन्दैः। कल्पद्रुम इय गच्छाश्रीहर्पपुरीयनामास्ति ॥६॥युग्मम् । एतस्मिन् गुणरसरोहणगिरिर्गाम्भीर्यपाथोनिधिस्तुङ्गत्वानुकृतक्षमा- धरपतिः सौम्यत्वतारापतिः। सम्यगज्ञानविशुद्धसंयमतपःखाचारचर्यानिधिः, शान्तः, श्रीजयसिंहसरिरभव- सिम्सगचूडामणिः॥७॥ रक्षाकरादितस्माच्छिप्यरत्नं बभूव तत्। स वागीशोऽपि नो मन्ये, यद्गुणग्रहणे प्रभुः ॥८॥ श्रीवीरदेववियुधैः सन्मन्त्राधतिशयमयरतोयैः । द्रुम इच यः संसिक्तः कस्तद्गुणवर्णने विबुधः ? ॥९॥ तथाहि-आज्ञा यस्य नरेश्वरैरपि शिरस्यारोप्यते सादरं, यं दृष्ट्वाऽपि मुदं व्रजन्ति परमां प्रायोऽतिदुष्टा अपि । यद्वझाम्बुधिनिर्यदुज्यलयचापीयूपपानोद्यतैर्गीर्वाणैरिव दुग्धसिन्धुमथने तृप्सिन लेभे जनैः ॥ १०॥ कृत्वा येन तपः सुदुफरतरं विश्वं प्रयोध्य प्रभोस्तीर्थं सर्वविदः प्रभावितमिदं तैस्तैः स्वकीयैर्गुणैः । शुक्लीकुर्थदशेपविश्व- फहरं भव्यैर्नियद्धस्पृहं, यस्याऽऽशासनिवारितं विचरति श्वेतांशुगौरं यशः ॥ ११ ।। यमुनाप्रवाह विमलभीम- न्मुनिचन्द्रसूरिसम्पर्कात् । असरसरितेव सकलं पवित्रितं येन भुवनतलम् ॥ १२ ॥ विस्फर्जत्कलिकालदुस्तर- १० १४ ·ज्ञानक्रिया- स्थितनया १५ अनुयोग चकेण रहो पयाह । अंधो य पंगू य वणे समेचा, ते संपउत्ता नयरं पविट्ठा ॥२॥” इत्यादि, अत्राह-नन्वेवं मलधारीया ज्ञानक्रिययोर्मुक्त्यवापिका शक्तिः प्रत्येकमसती समुदायेऽपि कथं स्यात् ?, न हि योपु प्रत्येकं नास्ति तत्तेषु समु- माणद्वार दितेष्वपि भवति, यथा प्रत्येकमसत्समुदितेष्वपि सिकताकणेषु तैलं, प्रत्येकमसती च ज्ञानक्रिययोर्मुक्त्यवा- पिका शक्ति, उक्तं च-"पत्तेयमभावाओ निवाणं समुदियासुवि न जुत्तं । नाणकिरियासु वो सिकता- ।२७०॥ समुदायतेल्लं व ॥१॥", उच्यते, स्यादेतद्, यदि सर्वथा प्रत्येकं तयोर्मुक्त्यनुपकारिताऽभिधीयेत, यदा तु तयोः प्रत्येक देशोपकारिता समुदाये तु सम्पूर्णा हेतुता तदा न कश्चिद्दोपः, आहच-"वीसुं न सवहचिय सिक- कतातेल्लं व साहणाभावो । देसोवगारिया जा सा समवायंमि संपुण्णा ॥१॥" अतः स्थितमिदं-ज्ञानक्रिये समुदिते एव मुक्तिकारणं, न प्रत्येकमिति तत्त्वं, तथा च पूज्या:-"नाणाहीणं सचं नाणनओ भणइ किं च किरियाए ?। किरियाए चरणनओतदुभयगाहो य सम्मत्तं॥१॥” तस्माद्भावसाधुः सर्वैरपि नयैरिष्यत एव, स चज्ञानक्रियायुक्त प्रवेत्यतोव्यवस्थितमिदं-तत्सर्वनयविशुद्धं यचरणगुणव्यवस्थितः साधुरिति ॥ तदेवं समर्थित नयद्वारं, तत्समर्थने च समर्थितानि चत्वार्यप्युपक्रमादीनि द्वाराणि, तत्समर्थने चानुयोगद्वारशास्त्रं समाप्तम् ॥ प्रायोऽन्यशास्त्रदृष्टः सर्वोऽप्यों मयाऽत्र सङ्कलितः । न पुनः खमनीपिकया तथाऽपि यत्किञ्चिदिह वितथम् | १ प्रत्येक्मभावानिर्वाण समुदितयोरपि न युक्तम् । झानक्रिययोर्वा सिकतासमुदाये तैलमिव ॥१॥ २ विष्वक् न सवथैव सिकतातैलवत् साधनाभाव । देशोपकारिता या सा समवाये सम्पूर्णा ॥ १॥ ३ ज्ञानाधीन सर्व ज्ञाननयो भणति कि च क्रियया । क्रियाया (अधीन) चरणनयस्तदुभयग्राहय सम्यक्त्वम् ॥१॥ २० २४ ॥२७०।

·॥१॥ सूत्रमतिलचय लिखितं तच्छोध्यं मय्यनुग्रहं कृत्वा । परकीयदोपगुणयोस्त्यागोपादानविधिकुशलैः ॥२॥ छद्मस्थस्य हि बुद्धिः स्खलति न कस्येह कर्मवशगस्य ? । सद्बुद्धिविरहितानां विशेषतो मदिधासुमताम् ॥३॥ कृत्वा यद् वृत्तिमिमां पुण्यं समुपार्जितं मया तेन । मुक्तिमचिरेण लभतां क्षपितरजाः सर्वभव्यजनः ॥४॥श्रीप्रश्नवाहनकुलाम्बुनिधिप्रसूतः, क्षोणीतलप्रथितकीर्तिरुदीर्णशाखः । विश्वप्रसाधितविकल्पितवस्तुरुचै- श्छायाश(भि)तप्रचुरनितभव्यजन्तुः ॥५॥ ज्ञानादिकुसुमनिचितः फलितः श्रीमन्मुनीन्द्रफलवृन्दैः। कल्पद्रुम इय गच्छा श्रीदर्पपुरीयनामास्ति ॥६॥ युग्मम् । एतस्मिन् गुणरत्नरोहणगिरिर्गाम्भीर्यपाथोनिधिस्तुगत्वानुकृतक्षमा- धरपतिः सौम्यत्वतारापतिः। सम्यगज्ञानविशुद्धसंयमतपःखाचारचर्यानिधिः, शान्तः, श्रीजयसिंहसूरिरभव- निःसङ्गचूडामणिः॥७॥ रत्नाकरादिवतस्माच्छिप्यरत्नं बभूव तत्। स वागीशोऽपि नो मन्ये, यद्गुणग्रहणे प्रभुः ॥८॥ श्रीवीरदेवविबुधैः सन्मन्नाद्यतिशयप्रवरतोयैः । द्रुम इथ यः संसिक्तः कस्तद्गुणवर्णने विबुधः ? ॥९॥ तथाहि-आज्ञा यस्य नरेश्वरैरपि शिरस्यारोप्यते सादरं, यं दृष्ट्वाऽपि मुदं व्रजन्ति परमां प्रायोऽतिदुष्टा अपि । यद्वक्राम्बुधिनियंदुज्वलवचापीयूषपानोद्यतैर्गीर्वाणैरिव दुग्धसिन्धुमथने तृप्तिन लेभे जनैः ॥ १० ॥ कृत्वा येन तपः सुदुष्करतर विश्वं प्रयोध्य प्रभोस्तीय सर्वविदः प्रभावितमिदं तैस्तैः स्वकीयैर्गुणैः । शुक्लीकुर्षदशेपविश्व- कुहरं भव्यैर्निपदस्पृहं, यस्याऽऽशास्वनिधारितं विचरति श्वेतांशुगौरं यशः ॥ ११ ॥ यमुनाप्रवाहविमलश्रीम- न्मुनिचन्द्रसूरिसम्पर्कात् । असरसरितेव सकलं पवित्रितं येन भुवनतलम् ॥ १२ ॥ विस्फूजत्कलिकालदुस्तर- १० १४

·नुयोग
लधारीया
माणद्वार
ज्ञानक्रिया-
स्थितनयाः
तमःसन्तानलुप्तस्थितिः, सूर्यणेव विवेकभूधरशिरस्यासाद्य येनोदयम् । सम्यग्ज्ञानकरैश्चिरन्तनमुनिक्षुण्णः
समुद्योतितो;मार्गः सोऽभयदेवसूरिरभवत्तेभ्यः प्रसिद्धो भुवि ।।१३॥ तच्छिष्यलयप्रायैरवगीतार्थाऽपि शिष्ट-
जनतुष्ट्यै । श्रीहेमचन्द्रसूरिभिरियमनुरचिता प्रकृतवृत्तिः ॥१४॥ अनुयोगद्वाराणि समाप्तानि । अत्र प्रत्यक्षर-
गणनया ग्रन्धानम् ५९०० शिवमस्तु ॥
२७१॥
१८
इति श्रीमन्मलधारोपाधिधारकहर्षपुरीयगच्छगगननभोमणिश्रीहेमचन्द्रसूरि-
संदृब्धवृत्तियुतमनुयोगद्वारमध्ययन समाप्तिमगात्, श्रेयसे चास्तु.
॥२७१॥

·आगमोदय समितिना ग्रंथो. गच्छाचार पयग्नो सटीक. धर्मबिंदु प्रकरण सटीक. ०-१२-० विशेषावश्यक भाष्यमूल तथा टीकार्नु गुजराती भाषातर भाग १ लो. ०-५-० | स्थानागसूस सटीक सचरा. | भगवतीसूम सटीक ३ जो भाग. निरयावलीसूत्र सटीक. विचारसारप्रकरण छायासहित. विशेषावश्यकगाथा विषयाकारादिक्रम. ०-६-० ०-१२-० ०-८-० शेठ देवचन्द लालभाई पु० फण्डना ग्रंथो ॥ १ पीवरागस्तोत्र सवृत्त्यवचूर्णिक ५ अध्यात्ममतपरीक्षा २ भमणप्रतिक्रमणसूर्य साव० ६ पोडशफप्रकरण युत्तिद्वययुत ३सावादमापा ७ फल्पसूरसुमोधिका ४ पाक्षिफसूम सधि (प्रथमावृति) ८ वदारुवृत्तिः ९ दानकल्पद्रुमः १० योगफिलॉसॉफी ११ जल्पकल्पलता १२ योगदृष्टिसमुच्चयः सत्तिः १३ कर्मफिलॉसॉफी १४ आनन्दका० महोदधिमौ० १ ९५ धर्मपरीक्षा .

·दे.सा.पं. मुद्रित- ग्रन्थाः ॥१॥ १६ शाखवार्तासमुपया 1२८ उपदेशशतकं ४१ उत्तराभ्ययनसूत्रं (भा. ३) ५३ आवश्यटिप्पणम् (न्या. पूचियुवं) २९ललितविस्तरा(सवृत्तिपलिका) ४२ धर्मसंग्रहणी (उत्तरार्ध) ५४ जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिः (उत्तरार्ध) १७ फर्मप्रतिः (मल०पृचिः) ३० आनन्दका. महोदधि मौ. ४/४३ आनन्दका. महोदधि मौ. ६५५ देवसीराइप्रतिक्रमणसूत्राणि १८ पल्पसून (पारसा) ३१ अनुयोगद्वारसूत्रं (पूर्वार्ध) ४४ पिंडनियुक्तिः (मल. वृत्तिः) ५६ श्रीपालचरिनं (संस्कृत) १९ पंपाविममणसूर्य ३२ आनन्दका. महोदधि मौ. ५/४५ धर्मसंग्रहः (उत्तरार्ध) ५७ सूक्तमुक्तावली २० भानन्दपाव्यमहोदधिमौ. २ ३३ उत्तराध्ययनसून (भाग १) |४६ उपमितिभवप्रपञ्चः (पूर्वार्ध)५८ प्रवचनसारोद्धारः (पूर्वार्ध) २१ उपदेशरमाकरः ३४ मलयसुंदरीचरिनं ४७ दशवकालिकसून (हा-वृत्तिः)/५९ तन्दुलवैचारिकं (सवृत्ति) २२ मानन्दका. महोदधि मौ. ३.३५ समक्त्वसप्ततिः सत्तिः ४८ श्राद्धप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिः ६० विंशतिस्थानक २३ पनुपिशविजिनानन्दस्तुतिः ३६ उत्तराध्ययनसूनं (भा. २) (अर्थदी.) ६१ कल्पसूनसुयोधिका २४ परपुरुषपरिवं ३७ अनुयोगद्वारसूत्र (उचरार्ध) ४९ उपमितिभवप्रपंचः (उत्तरार्ध)/६२ सुयोधासमाचारी. २५ स्थूलभद्रपरिनं ३८ गुणस्थानकमगारोहः सवृत्तिः५०जीवाजीवामिगमसूनं (सवृत्ति)/६३श्रीपालचरित्र (मागधी प्राकृत) २६ धर्मसमहः (पूर्ण) ३९ धर्मसंग्रहणी (पूर्वाध) ५१ सेनप्रभः ६४ प्रवचनसारोद्धार-उत्तरार्ध. २७ सपदणीसूर्य (सचि) ४० धर्मकल्पद्रुमः ५२ जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिः (पूर्वार्ध) स

·No text on this page.