·महोत्पलेनाष्टाशीत्यधिकाष्टशततम शकेऽ(८८८र्थात् पट्पट्य- धिकनवशततमखोटशो (८६६) वराहमिहिरकृतबृहज्जातकोपरि टीका निरमायि । भास्कराचार्यगा च 'अदृश्यरूपाः कालस्य मर्सयो भगशाथिता:'। इत्येतत्सूर्यसिद्धान्तश्लोकदयं बहादरेण म्वमनपोषणाय स्वभगगगी- पपत्तात्रुपन्चस्तम्। अतो यदि भास्करजन्मसमयात पविदश- तमशका ( १०३६ ) दर्थात वेदेन्दुरुट्रवोष्टशकात ( १११४ ) पूर्व वर्पताटस्य प्रचारसमयः कल्प्यते तटा प्रचारवादयं सूर्यमिद्धान्तो वदेन्दुदरतम (१०१४) खोटशकामन्ने प्रादुरासीदिनि मिध्यति । वेबरमहाशय-( Professor Weber ) मतेन एजिप्ट- देशस्य तालमयम ( Ptolemanas) नामा नृपतिरव भारतवर्ष मंस्कृतभाषायां तुरुमयनाम्ना प्रसिद्द । पथात् म एव असुरमय इति भारतवर्ष प्रसिद्धः। अत: टालमी ( Ptolemy) नामक- गणकग्रन्थम्य पालमाजेस-( Almajest ) मंजस्यानुवाद एवार सूर्यासडान्त. पालमाजेम-सूर्यसिद्धान्तयोः प्रकाराणां भेदान्नायं सूर्यमिडान्त प्रान्नमाजे म्टानुवाद इति शङ्करबालकृष्ण दीक्षितम साधु प्रतिभाति । मयदैत्यानुकम्पयाथि सूर्यसिद्धान्तो भारतवर्ष प्राप्त इत्यव न कश्चित् मंशयः । (द्रष्टव्यमस्य ग्रन्यस्य पृ ३३४ )। प्रवान्येभ्य अर्पमिद्धान्तसो बहनि नूतनानि प्रकारान्तराणि अतोऽयं वमिठनयमिहान्तादियो नूतन. । परन्त्वयं मर्यमिद्धान्तः कृतयुगान्त सूर्यप्रसादतो मयदैत्येन स्नब्यस्तम्माट मन्ति ।

·वयं नन्दशन्देन नव जिनशब्देन सिद्धशब्देन च चतुर्विंशतिः संच्या कवापि न पठिता यतस्ते शब्दाः कृतयुगातानन्तरं भारतवर्षे प्रचलिता इति महचिवम । अस्तु यत किमपि सत्यम । संप्रति तु भारतवर्षीया विदासोऽम सिद्धान्त वेदवन्मन्यन्त । गाणितिका' स्वानजपहोमादिनाऽऽत्मान पूतीकृत्यामुं पठन्ति पाठयन्ति चन्द्रसूर्योपरागयोश्च महायगा. प्राप्ताधमस्य पाठं च कुर्वन्ति । ते महापुण्यजनकत्वादस्योपर्य- नेकाटोकाशक कर्यन्ति च । अत एव मयाऽपि भारतीयं यरप- देशीयरीतीथावलम्बेप्रयं मुधावर्षिगी टोका रचिता यया भारती- यानां यूरपदेशीयानां च मियो नूतनप्रकारज्ञानेनोपकारो भवतीति दृढमाशासे। अथ बगाली-एशियाटिकसोमाइटी-सभ्येसो मम विशेपो धन्यवादो वैरनुकम्पया स्वमभागरंगा समाटरैणेयं मुट्रिसेति २४-१०-१८१० [सधाकरदिवेदी।

·अथ मुधावर्षिणीटीकामहितः मूर्यसिद्धान्त आरभ्यते। ०८० अमलसौरमतं विशतं कृतं कुकृतिभिर्विरचय्य मतान्तरम् । तदखिलं परिशोधयति स्वतो निजकरविमलेहि सुधाकरः ॥ १ ॥ यदीयभूलीला कलयति ममग्रं जगदिदं मगेपं योराम भुवनजनक मोहयति च । भृशं नत्वा तां बीजनकतनयां तत्महचरी- प्रियालीमम्मोत्ये विरचयति टोको कृतिकृती ॥ २ ॥ अचिन्त्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने । समस्तजगदाधारसूर्तये ब्रह्मो नमः ॥ १ ॥ इदं मङ्गन केनचिन्मुनियरेगा मेरुपरे ज्योति.गाम्वजिज्ञासु- मुनीनामये कृतमिति नृसिंहदेवतेन गौरभाथे तथा कमन्ना- करेगा सौरवासनायामभिहितं तहाक्यं च । "पचाविच्छियपारंपगियं कया मर्यते- मेरुपृठे मकनेषु मुनिगणेषु येठः कगि निम्तान् प्रत्यगमत् । गतम्रो मुनिगाईलमानोक्य तत पामर्न पाद्यार्यादिना नम्य 1Vers101157

·२
मूर्यमिदान्तस्य
पूजा विधायेदमूच -स्वामिन् त्वं नो भूभूधरटिशदानवमानवा-
देहनतवचारस्यावस्थानादिकं कालज्ञानं च कथयस्वेति ।
तदुरीम् ।
मेरुपृष्ठे सुरखामौना मकला ऋपय पुरा ।
तदन्तर समायानो भुनि कचिहिजोत्तम ॥
कृती धागमन म्वामिन् तमूच शृयता हिजा ।
मर्यनोकान भमायात का कथा तत्र वर्तते ॥
श्रोमूर्येणेव महता मयाय प्रतिबोधितम् ।
कालज्ञान मया तमासचिरत महर्षय ॥
वामिन् न कथयम्बेनि पुन बम्बमानमा । इति
तसम्तेन थोमर्यमयमवादी मगीन् प्रत्यादिष्ट । नन्याय शिष्य
शिक्षा मन्यममात्यय नामबारम्पमालाचरणमाक ।
मयटीवाकारिदमनन प्रापले व्याप्चायते तत्तु प्रगिरमेय ।
নয়াবিন প্রত্যায়ন নয়--
बनणे मह्यम्वरूपाय वीजगगिताय नम । किविशिराय
पछि त्याव्यापाय।
ऐ प्रकारादियणपिन्य विधारयोग्य
नाऽप्यजियांवत्तापदादिभिर्यणन यप्यते प्रशाम्यते नचिन्या
व्यरुप सम्मे। मिर्गुणाय निर्गता गुग जीवा यत्र तविगु सम ।
पत जीवागपित नास्तीति भाय । गुणात्मने गुणानामाग गुण
नभानादीनामामा यत्तम्। ममम्त जगदाधारमूतये ।
मर्पया मियसिमानप्रमिपादनात ममम्त नगम प्राधाग्मृसियतम ।
ওঁ যিনিয় যাননিসাই লক্ষলালমৃগয়া না ।
प्राचीनममतेन मुरिया कतमलेन ने मानामयातिपादित
मिति समिति
गणनया

·सुधावर्षिगी टोका। प्रथमच मुनिवरस्तान् प्रत्याह । अल्पावशिष्टेतु कृते मयो नाम महासुरः । रहस्यं परमं पुण्य जिज्ञासुजानमुत्तमम् ॥२॥ वेदाङ्गमगामखिलं ज्योतिषां गतिकारणम् । आराधयन् विवस्वन्तं तपम्पे सुटुश्चरम् ॥३॥ तोपितस्तपसा तेन प्रौतस्तसौ वरार्थिन । ग्रहागां चरितं प्रादात् मयाय सविता त्यम् ||४|| सत सतयुगे, अल्पावशिष्टे खल्योर्वरित । पत्र नव्यमतेन कटपयवर्गमवेरिहत्यादिना ( ल =३ प १) अल्पावशिष्टे गिदधिकशतवावशिष्टे । मयम्थानं च 'भूमि- कक्षाहादगांश लदायाः प्राक् गालगन्ने देगे मयो नाम महासर- स्तपस्तेपे' इति नृसिंहदेवना जचः । रहस्यं गोप्यं दुर्जनभ्यस्तदुक्तं माकन्यमंहितायाम् - "न देयं यस्य कस्यापि रइम्यं शासमुतमम् । एतद्देयं मुशिष्याय मुने यसरवामिने !" परमं पुण्यं पाठमावेगा पुखोत्यादकन् । तथा च वमिठमिहान्त- य इदं शृणुयाद्भल्या पठेहा सुसमाहितः । ग्रहनोकमयानोति सर्यनिर्मुलकिषिपः । पग्री वेदानमध्ये येठम् । सथा च मिष्टमंडिसायाम- वैदम्य पत: किन गाममेतत् प्रधानता पु ततोऽस्य जाता । पर्युतोऽन्यः परिपूर्णमूर्तियविहोनः पुगपो न किञ्चित् ॥

·१ मूर्यपिस्तस्य वियन सूर्यग् । यिभूतं ज्योतिषां गतिकारणाम् । सपः किमुत दुघरमयः फमगपरम् । येदानमिति विशेषणेम গয়াসহ तथा चमिहः । मध्ये सध्यमाचारय समाजज्योतिःगापर पुष्यमिस इम्यामिति । कामादेनशानाय दासत्वमित्याच धमिठ:--- मायित्यार्थ श्रुनय REATE भकामनाथयारी तथा निमशााः । शान्तादगुणात् किन कानयाधी बदामामुष्य मा प्रमिता -सि। साहन दुधरापमा सुष्टः गपिता थियमान म्वयमागत्य सो पराधिने महाय ग्रागा परितरूपं पर प्रादादिति । गय पिष्टम् ॥ २ ॥ मुर्य उयाप-- विदिरास्ते मयाभायरतोपितरतपमा घाम । दयां कानाथयं जानं ग्रहागां चरितं महत् ॥५॥ समग्र भाषरावाभिमायो पिदिसो मयेसिपः ।था गया सभापो पिदितः । कि तपमा तोपिस । चत: कालाययं कालापीम पानं ग्रहागाई मार पायोति गापामा दया दाण्यामोति ॥ ५ ॥ सूर्यमाविध्यवर्गम तमीणजमा मागिानां मरणं दूरम एवो- पदेशकरणेम ग्वः ग्यत्वमावश्यक ग्येयीये च भवभ्रमणानुप. प्रतिरस एषा।

·सुधावर्षिगी टीका। न मे तेजःसहः कश्चिदाखाातु नास्ति मे क्षणः । मदंश: पुरुषोऽयं ते निःशेपं कथयिष्यति ॥६॥ कश्चिदपि जनो मत्सानिध्यमुपाथितो मे तेजामही न । यदि तयमा मत्सान्निध्यमुपाथितः कश्चित्तेजःसहो भवेदपि तर्हि भगगा- भ्रमणानुपपत्त्या ज्योतिःशास्त्रज्ञानमाम्यातुं मे क्षण: समयो नास्ति; अतोऽइत्या निर्देशनायं मदंशः पुरुषो यवनाचार्यन्तै निशेपं ज्ञानं कयिष्यति। अत्र बहुषु प्राचीन पुस्तकेषु पूर्वार्धा- नन्तरं 'रोमके नगरे ब्रह्मशापानलेच्छावतारधक्' इत्यधिकः पाठः । सूर्यारुगासंवादे ब्रह्मगापात् सूर्यस्य स्वेच्छावतार: प्रमिद्धस्तदर्थ मत्कता पञ्चमिद्धान्तिकाटोकावलोकनीया। नव्यानां मतेऽयमेव सूर्या' पुरुपी मिथ । एजिप्त ) देशनिवामी होरोसंजको येन प्रथम तेवतिलम्तिभुजक्षेत्रफलं 'सर्वदातिदलं तुःस्थित बाहुभिर्वि रहितं च तहधात् । मूनमस्फ टफलं चतुर्भुजे स्पष्टमेव- मुदितं त्रिबाहुक ॥' इत्यनेन विधिनानोतम् ॥६॥ इत्युक्तान्तर्दधे देवः समादिश्यांशमात्मनः । स पुमान् मयमाहेदं प्रणतं प्राञ्जलिस्थितम् ॥७॥ इति पूर्वोदितमुक्का म सूर्यमण्डलस्यो दिव्यपुरुषो देवो निजस्यांगमयस्थितमंशपुरुषं ममादिग्य 'मयं प्रति ज्योति:- शाम्बज्ञान' निःशेषं वक्तायमित्युपदिश्य अन्तर्दी मयनेवागोचरतां स पुमांच प्रानं प्राञ्जलिना मिनितहम्तयुगेन स्वाग्रे विनीत स्थितं मयं प्रतीदं वक्ष्यमामा कंघयतिम ॥ ७॥ जाता।

·६ मूर्यसिद्धान्तस्य शृगाप्वैकसनाः पूर्वं यदुक्तं ज्ञानमुत्तमम । युगे युगे महर्षीणां खयमेव विवस्वता ॥८॥ है मोकमनाः ( एकस्मिन्नेव कर्मणि मनी यस्यामो।) सन् तदुत्तमं ज्ञानं शृण। अन्यविषयेभ्यो मन' समाहत्य मदुत वाक्ये मनी दत्त्वा श्रुतिहाराऽत्ममन.संयोगेन प्रत्यक्ष कुर्विति। तत् किं ज्ञानं विवस्वता सूर्येण पूर्व युगे युगे भीगा स्वयमवोतं कथितम् । ब्रह्मादिासद्धान्तात पूर्वमेवायं कथित इति भाव: ५८१ ननु पोलिशराम कादिप्रणीतमावनादिभिन्नत्वादिदं सूर्यप्रगौत- भासानिन्नं कथं मया मयेन श्रोतव्यमित्यत आह । शास्त्रमाद्य तदेवेदं यत् पूर्वं प्राह भाम्करः । युगानां परिवर्तन कालभेदोऽत्र केवल: ८५ इदं तदेवाऽऽद्य शाम्त यच्च पूर्व भास्कर सूर्य प्राह प्राकथयत् । किन्तु युगानां परिवत्तेनात्र केवल कालभेटी यातष्यकालभेटः । अर्थात् मूर्यगणान्यस्मिन् ममये पूर्व कथित मया तु तवंदानी कथ्यत इति । नहि कालभेदेन ग्रहगणनायामत्रान्तर वाच्यम् । अन्तरितशास्त्रस्य श्रवण प्रीत्यभावात कथनानौचित्याच । अत एव सौरवासनायां कमन्नाकर -- "परमन कालभेदभावं तत् तद्युगस्थमिदमैतागस्थमिति नाच भगएकती भेदार्थः । यद्येवं वर्तमानकल्पेऽस्मिन् ये भगणाम् तदन्तर्गता एकरूपा एव! तहिभागा एव युगानीति तत्समबन्धन भिवभिन्नभग गाकल्पनं नोचितं न्यायविटाम् । ननु विपो- क्यभावात् कथं युगयुग तत्कथनमिति चेत् । मदुक्तमिदं वास्तव- ·७ ॥ सुधार्पिणी टीका। मग्रेऽल्पबुद्धयो मनुया अन्यथा स्वकल्पितं मौरपाटं कथयिष्यन्तौति म्बोक्तस्य रक्षणार्थनेव युगयुगे कथनमावश्यकमित्याशयः ।" अब रङ्ग- नाथाटिकृतं व्याख्यानं मवमसतमिति धोमनिर्भृशं विचिन्त्यमिति ॥८॥ इटानों कालभेदः कथं भवतीति प्रतिपाद्यते । लोकानामन्तकृत् कालः कालोऽन्यः कलनात्मकः । म द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्त्तशामूर्त उच्यते ॥ १० ॥ नोकाना प्राणिनामन्तहत् नागका एक. कालो यम- गजानुयायी प्रमिडः 'कालदण्डाद्यमो दण्ड मिति मार्कगडेय- पुगणान्तर्गतदुर्गामसशतिकावचनात् । कलनात्मको गगानात्मकः कालो ज्योतिपसिहान्ते किलेह प्रसिद्धः । म्यनसूम वात् भूतोमूत योयी कथ्यते । म्थल. कालो मूर्तः भूताशामूर्त इति अमेगा कयते । अस्य शाम्तम्य कालाधोनत्वात् प्रथमं कालपरिभाषेव समुचितेति मनसि मंधार्यादी कालपरि- मावोक्ता सूयांशदेवेन ॥ १० ॥ इदानीं म्यूम्नसूक्ष्मकालमानं बोधयति । प्राणादिः कथितो मूर्त- स्नुयाद्यो मूर्तसंजकः। पडभिः प्रागोविनाडौ स्यात् तत्पष्टया नाडिका स्मृता ॥ ११ ॥ सच पर पुस्त-भूतानामिति पाठ । मसादिकदिनी मनमुशायो नमः । मन 1 मिपा अधिमिति:

·शक्यते। मर्यसिद्धान्तस्य त्रस्थपुरुषस्य प्रवामोन्मासान्तवर्ती काल प्रागा दगगुरुवर्णानारणकानेन ममो भवति ' गुर खेन्दुमितेरसु'- रिति भास्करीके । प्राण आदिर्यस्य स प्रागादिर्विघटिका- घटिकादिकालो मूर्त । अथात स्थूलत्वादावहारे स च गणयितु बुट्याास्तुरितत्परनिमेषकालश्च सूतावादमूर्स स च व्यवहारे नैव यन्तादिना गगायितु शक्यत दूति भाव । "सूच्या भिन्ने यायचे त्रुटिरित्यभिधीयते” इति नारदोक्ते । “योऽहणोनिमेषस्य खरामभाग स तत्परम्तच्छतभाग उता चुरि" रिति भास्करोतोश स कालोऽतिसूक्ष्मवान्नैव यग्याटिनोपन्नक्ष्यते- इतोऽमूर्तत्व तस्य युक्तमिति । अथ व्यवहारोपयोगित्वात् काल- परिभाषा कथ्यते पडभि प्राणरित्यादि। घडभिरभिरेका विनाडी विधटिका भवति । तामा विघटिकाना पटवा एका नाडिका घटिका म्मता गगाकैरिति । अङ्गठमूलगता कफवात- पित्तद्योतिका नाडौ यावता कालेनैकरूपा गति वदति स कालो नाडीमा । एव घटोयन्त्रेण य काल उत्पद्यते म घटीमसी दगडयन्त्र गोत्पन्नथ दगडाव्य । एव यन्त्रभेदेन नामभेटी वस्तुतस्ते शम्टा एकपयाया एव । उपमगंगा धात्वों बलादन्यत्र नोयते--इत्यादिनाव वि-उपमर्गगा तत्पष्टिभागात्मक कानी विघटिका भवतीति सव ज्योतिर्विदामतिरीहितमैव ॥ ११ ॥ तनषष्टानु पदर घटामा यस सनषट मौसकर मनपा प्राण ॥ पसभि प्राणैर्विनाडी म्यान ना नाडिका माना पनि विशेष ऋषि माच नपुसकापन्नभ्यन ।

·सुधावर्षिगी टीका। एकनक्षत्र- इदानीमन्याः कालपरिभाषा आह । नाडौषट्या तु नाक्षत्रमहोरात्र प्रकीर्तितम् । तत्विशता भवेन्मासः सावनोऽकीदयैस्तथा ॥१२॥ ऐन्दवस्तिथिभिस्तहत् संक्रान्त्या सौर उच्यते । मासैादशभिर्व दिव्य तदह उच्यते ॥ १३ ॥ सुरासुराणामन्चोन्यमहोराब विपर्ययात् । तत्रषष्टिः पड गुणा दिव्यं वर्षमासुरमेव च ॥१४॥ नाडीनां पध्या नाक्षत्रमहोरात्र भवति । स्योदयानन्तरं यावता कालेन तस्य पुनरुदयः स नावाहोराप- कालः । तेपामहोरात्राणां विंशता मासो नाक्षत्रमासो भवति । तथाऽर्कोदयैः सावनो मासो भवति | अत्रेतदुक्तं भवति । सूर्योदय- हयान्तरमर्क सावनदिनं तैयां त्रिंशता मावनमासो भवतीति । एवं नाक्षत्रमानं सावनमानं च प्रतिपादितम् ॥ १२ ॥ तहत् तिथिमिस्त्रिंशत्तिधिभिरेन्दवश्चान्द्रो मामो भवति । रवीन्दोर्युति- रमावस्यान्ते भवति ततो यावता कालेन पुनस्तद्युतिर्भवति स एष चान्द्रो मासः । एकम्मिन् चान्द्रे मासे विंशत् तिथियस्तदा रवीन्होरन्तरं च चक्रांशा अतोऽनुपतिनकस्यां तिथौ रविचन्द्रयो- द्वादशभागा अन्तरम् । एवं चान्द्रमानं नातम् । एवं संक्रान्त्या सौरः सौरमासो भवति । एकराशि हित्वा यावता कालेन रवी राश्यन्तरं याति स सौरो मासस्तचिशद्वागः मौरं दिन भवतीति मौरमानम्। हादभिर्मासे: सोपं सौरवर्ष भवति तदेव दिव्यमहो देवानां दिनमुच्यते। गोलयुक्त्या नाडीकान्ति- २ ·१० मर्यसिद्धान्तस्य मण्डलसम्पातस्थो रविविता कानन पनस्तत्सम्पातमेति तदेव दिव्यं दिनं भवतीति । इयं दिव्यदिनपरिभाषा चायनांशगत्य- ज्ञानतः पूर्वाचार्यरुता। भास्कराचार्येणापि "रश्चक्रभोगोऽघर्ष प्रदिष्टं झुरावं च देवासुराणा तदेव" इत्यनेन निरयणमौरवर्षतुल मेव देवासुराणामहोरात्र भ्रान्तितः कथितमिति सुधीभिर्भू विचिन्त्यमिति ॥ १३ ॥ सुरासुरागां देवराक्षसानां विपर्ययादन्योन्यं मिथोऽहोरात्र भवति । यदा देवानां दिनं तदा देत्यानां रजनी यदा देवानां रजनो तदा देत्यानां दिनमिति गोल स्थित्या देवा- सुरागां सौम्ययार युवाध:स्थितत्वाञ्च गोनविदां स्फुटम् । तेषां दिव्यदिनानां पष्टिः किंविशिष्टा पड्गुणाऽर्थात् पध्यधिक शतवयदिव्यदिनेन दिव्यमासुरं च वर्ष भवतीति द्वादशभिर्मा- मवर्षमिति परिभाषया मिध्यतीति ॥ १४ ॥ इदानीं युगमानमाह । तट्वादशसहस्राणि चतुर्युगमुदाहृतम् । सूर्याब्दसंग्ख्यया दिविसागरयुताहतैः ॥१५॥ सन्धाासन्धाशसहित विज्ञेय तञ्चतुर्युगम । क्रतादीनां व्यवस्थय धर्मपाव्यवस्थया ॥२६॥ तेषां पूर्वानानां दिव्यवर्षाणां हादशमहस्राणि स्मृतिकार- शतयुगमुदाहृतं कथितम्। चतुर्गा युगानां युगालीगणां कृत- वैताद्वापर कन्निसंज्ञानां समाहारथतुर्युगमेकं महायुगमित्यर्थः । तचतुर्युगं सन्ध्यामब्यांगमाहितं च मौरवर्षसंप्ययाऽयुताचोर्दश- महस्रगुणित विमारहाविंगदधिकचतुःगतैः मोरवर्विन्नेयम् । ..

·सुधावर्षिणी टीका। ११ प्राचीनाना मतेन चत्वार सागरा समुद्रा “पयोधरीभूतचतु:- समुद्राम्” इति कालिदासोक्तस्तेन मागरशब्देन संख्याचतुष्टयं रयते। चतुर्युगमानस्य चतुर्थीशो नैकयुगमानं भवतीति सप्ता- टोनामित्याद्याह। धर्मपादव्यवस्थया लतादौना कृतोताहापर- कलोनामिय वक्ष्यमाणा मितिर्विया । अत्रेतील भवति । यथा कृति धर्मस्य चत्वार पादा । त्रेताया त्रय | हापरही। कलावेक पाद | एव चतुर्युगे धर्मस्य दृश पादास्ततोऽनुपातेन दशमि पाश्चतुर्युगमान तदा कतरेतादिपादे किमिति कृता- दीना मितिरानेयेति ॥ १५-१६ ॥ इदानीं ता एव तेषा मितीराह। युगस्य दशमो भागश्चतुस्विद्देप्रकसङ्गगः । क्रमात् कृतयुगादीनां षष्ठांश सध्ययो: मकः ॥१७॥ पूर्वोदितस्य युगमानस्य दशमो भागश्चतुर्धा क्रमाचतुर्भिस्त्रिभि- दाभ्यामकन गुणित कृतयुगादोना सन्ध्यासन्याशमहितं मान स्यादिति शेषम। दिव्यचतुर्युगमानस्य १२००० दशमाश = १२०० कृतम् = चतुर्गुलित =४८०० । वेता-विगुगिगत ==३६०० । द्वापर -- द्विगुणित =२४.० । कलि =एकगुगित -२००1 इद लतादिमान मनहानि कुत इति शङ्गा प्ररिहरमाह पठाश सन्ध्ययो स्त्रया । युगस्य म्पक म्वीय पठाण सध्ययोर्मान भवतीति । यथा हातमानम-४८००। अस्य पठाश =८०० । इंट मध्ययोमानमा एतदर्धम-४०१ कृतयुगाटी सन्ध्या। यथा- ·सन्ध्या। ૧૨ सूर्यसिद्धान्तस्य तथा सन्मितान्येव ४०० वर्षागि कृतयुगान्ते मन्ध्या । एवं सन्ध्याभ्यां रहितं पूर्वोक्तं सतयुगमानं शेषं ४८०० शुद्धशतयुगमानं मनुस्मृती मनुक्तसममेव। एवं मध्याभ्यां रहितं सूर्यसिद्वान्तयुगमानं शुई मनूक्तसमं युगमानं भवतीति । यथा सूर्यास्तासन्ने घटिकावय- मिता लोमदर्शनात् सन्या तथा सूर्योदयासन्ने चान्या तन्मिता एवं युगारम्भामन्ने तथा युगावसानासन्ने च तदीया मन्या । यदि ज्योतिषवेदाङ्गोतस्य परमदिनमानस्य ३६ घटिका: मन्याघटीभिम्तिमिताभिर्विभज्यन्ते तहि लब्धिादशमिताऽऽयाति । प्रतः परमदिनमानस्य हादशांश: मध्या। एवं परमयुग- मानस्य हादशांशस्तदीया सन्थेनि प्राचीनकल्पनं युक्तियुक्त ध्येयम् । वस्तुतस्तु चितिजाध स्थस्य रवेग्मगडलोया अध उन्नतांशा अष्टा- दशांगसमा यायत्तावनामदर्शनं भवत त्यसहावयवधेन निश्चितम् । सत्र म्यम्य पर्यावदध उनतमानं तदेव मन्ध्यामानं समुचितं तत्तु मिरचे दृग्मगहन्नाकारे नाडीमगडले गोलयुक्त्या घटिकावय- मायाति । अन्यत्र तु पन्नाशकान्तांगोन्नतभागजातपापत्रिभुजे- नाध उन्नतमानं चापीयत्रिकोणमित्याऽऽनोय तत्तुम्दमेव वाम्त मध्यामानं मुधीभिर्वोध्यमित्यम्न प्रमलागतविचारगा॥ १०॥ इदानी मनमानं तरमधिमानं चाई। युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरमिहोच्यते । कृताब्दसंच्या तास्यान्त मन्धिः प्रोक्तो नन्नासवः ॥१८॥ युगानां महायुगानां मैका मप्ततिरिक्ष मन्वन्तरमुच्यते । मैक्रसप्ततिमहायुगेरन्यो मनुर्भवतीत्ययः । तम्य मनोरलेऽवमान कताष्टमया पृयोंदिसमध्यामांगमहिमकृतयुगमानांच्या या म ·सुधावर्षिगी टोका। एव सन्धिर्भवति । तत्सन्धिकालपर्यन्त जन्नप्लव प्रोक्त । तावत्काल पर्यन्तं जलेन पूर्ण सकला महो भवतीति । पय सन्धि पूर्वोक्तायुगमानहादशाभवन मनुमानहादशाशसमोऽत एवाह सन्धि प्रोक्तो जलप्लव । अय सन्धि पूर्वापरमनुकालाथितो न किन्तु एकस्य मनोरभावात् पृथिव्या जलपूर्णत्वात कताव्दमन्याममे कालेऽन्यो मनुराविभवत्यतो गतमनुविरामवर्तमानमनुजन्मान्तर्वी कान इति प्राचीनवाक्यप्रमाणमेव हेतुर्नान्यत कारगर व शक्यत ॥ १८ ॥ अथ कल्पप्रमाणा सन्धी विशेष चाह । समन्धयस्ते मनव: कल्पे याचतुर्दश । कृतप्रमाणः कल्पादौ सन्धि पञ्चदशः स्मृतः ॥१६॥ ते पूर्वोदितमाना मनव सन्धिभि महिता कल्पे चतुर्दश भवन्ति । कमे चतुर्दश मनवचतुर्दश मन्धयय भवन्तीत्यर्थ । अथ कल्पादो प्रधानमन्वादी कृतप्रमाण कृतयुगाब्दपरि- पञ्चदश मन्धिश्च प्राचीन स्मृत । एवमेकम्मिन् कन्ये चतुर्दश मनव पञ्चदा सन्धयय भवन्तीत्यर्यत एव सिध्यति । एवं चतुर्दशमनुषु महायुगमानम् -७१ मयु ४१४-८८४मयु। कृतयुगे महायुगमानम् - मय । पञ्चदशगुण कम्पसर्व. मन्धिमानम् =६मयु। मनुसन्धिमहायुगानां योग चैकम्मिन् कम्पे महायुगानि मस्रमितानि तान्येवाग्रिमयोके- माचार्य कथयति। इत्यं युगमहसेण भूतमंहारकारक। कल्पो ब्राह्ममहः प्रोतं शरंगे तस्य तायती ॥२०॥ मागा D X१५महाय १० ·तस्य सूर्यसिद्धान्तस्य इत्यं पूर्वोक्तगणनाप्रकारेण भूतमंहारकारक, प्रागिविनाप- कर्ता कल्पो विद्यते । तदेव ब्राह्म ब्रह्मगोऽहो दिनं प्रोनं तस्य ब्रह्मणम्तावती दिनतुल्या शर्वरी रात्रिय भवति । एवं ब्रह्मणो- ऽहोरावेकल्पइयं भवतीत्यर्थादम्यते ॥ २० ॥ अथ नागा श्रायुःप्रमाण वर्तमानम्यातीतवयोमानं चाह । पग्मायुः शतं तस्य तयाऽहोरात्रसंख्या। आयुपोऽर्धमितं तस्य शपकल्पोऽयमादिमः ॥२१॥ ब्रह्मणस्तया पूर्वोदितयाऽहोरात्रमंग्यया शतं शत- वर्षाणि परमायु । यथा मनुष्याणां परमायु पञ्चदिनसहित विंशत्यधिकशतवर्षमितमादा निरुतमपि मनुजा न तावत्कान्न पर्यन्त जोवन्ति। एवमतापि नायकाल पर्यन्त वागो जीवन न भवचेत् सनिदाशु खो व्यर्थ इत्यागहानिराकरणाय रङ्गनाथेन म्वगूढार्थप्रकाशकटिप्पणे ‘परमन्यत् हे मय त्वं शृणु तम्य ब्रह्मणस्त- याहोरात्रमंन्यया पानं गतवर्षाणि प्रामु । पघका परमभक मय सभ्य समाहाराषमप्यया गतमायु" इति व्याख्यातम् । तम्य वर्तमान प्रधागा श्रायुपोऽर्धमित गतम । शेप उत्तरार्धायुये य: कम्पोमो शेपकम्पोऽयमादिम प्रथम एव धर्तमानदिने दीध्य रति मेष: । विषापुराप- निनिय तु मानन चाधुर्वर्षशतं स्मृतम् । तत् पगत्यं तदध त पध्मभिधीयते" ॥ इति एवमम्मिननाघमन्ते काले कियन्ता प्रयागो गला रति वामगया पत एव भाम्राचार्य “गतोनादिमानप कामत. ॥

·सुधावर्षिगी टीका। तोऽहं न वेदम्यत्र पद्मोद्भवा ये गतास्तान्" इति। अत्र सूर्यसिद्धान्ते वर्गमानब्रह्मण प्रायुषोऽधं गतमिति प्रतिपादितं परन्तु सिद्धान्त- वटेश्वर तु “कजन्मनोऽष्टी सदलाः समा ययुः” इत्यनेनाऽऽयुषः सावर्षाष्टकं गतमिति विलिखितम् । एवमागमषिध्ये भास्करः । "तथा वर्तमानस्य कस्याऽऽयुषोऽध गतं साध्वपाष्टकं के चिदूचुः । भववागमः कोऽपि नास्योपयोगी ग्रहा वर्तमानययातात् प्रसाध्याः" ॥ इत्याह । यद्यमि ग्रहगणितं ब्रह्मणो गतवधैर्दिवा ग्रहचाराभावात् न प्रयोजन ग्रहचारस्यैकम्मिन्नेव कल्पे ब्राहो दिन एव पूर्णत्वात् तथापि धर्मादिकृत्यानुष्ठाने सङ्कल्पप्रयोगादौ ब्रह्मण आयुर्गतमान- मावश्यकमती भास्करप्रकथनं न युक्तम् । अत्र सर्वेर्वेदिके सूर्य- मिहान्तमतमवासीकृत्य सङ्कल्प "ब्रह्मगी हितोयपराधे" इति प्रयोगः क्रियत इति स्फुटं मवं विदाम् ॥ २१ ॥ अथ वर्तमाने ब्रह्मगो दिनेऽस्मिन् कल्पे कियन्तो गता इत्याद। कल्पादमाञ्च मनवः पव्यतीताः ससन्धयः । वैवस्वतस्य च मनोयुगानां विघनी गतः ॥२२॥ अष्टाविंशायुगादमाद्यातमेतत् कृतं युगम् । अतः कालं प्रसवाय सद्ध्यामेकत्र पिण्ड येत् ॥२३॥ भस्मात् कल्पात् कम्पारम्भात् पड़ मनपो व्यतीताः । सामस्थ वर्तमानस्य वैवस्वतस्य च मनोयुगानां महायुगानां विधनः सप्त- विंशतिर्गतः । अमादर्तमानादाविशयुगात् महायुगादेतत् कृतं

·सूर्यसिद्धान्तस्य
युगं च यातम् । अतः पूर्वोदितेभ्यो मन्वादिमानेभ्यः सा संख्या
प्रसरयाय गणयिला गणक एककस्मिन् स्थाने पिण्डयेत्
मिथोकुर्यादिति ।
गतानां परमां मनुनां नामानि भास्करणोतानि । तद्यथा ।-
"म्वायम्भुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी
स्वारोचिपीत्तमजरवततामसाया. ।
षष्ठस्तु चाक्षुप इति प्रथितः पृथिव्यां
वैवस्वतस्तदनु मंप्रति सप्तमोऽयम् ॥
अन्यप्रामवशिष्टाना सतानां नामानि भागवतादिपुराण
प्रसिधानि ॥ २२-२३ ॥
अथ कल्पादितः मृष्टिप्रारम्भकालमाह।
ग्रहदेवदैत्यादिमजतोऽस्य चराचरम् ।
कृताद्रिवेदा दिव्याब्दाः शतघ्ना वैधसो गताः ॥२४
अस्य वर्तमानस्य वेधसो ब्रह्मणो ग्रहःदेवदैत्यादि रचयतः
गतनाः कृताद्विवेदाः गतगुगा वैदसप्तवेदा. ०४७४०० दिव्याब्दा
गताः । ब्रहादिनाटित: गतवेदसप्तर्वददिव्याब्देषु गतेपु ब्रह्मा सृष्टिं
रचयित्वाऽऽकाणे नियोजितवान् । ब्रह्मगुप्तादयो ब्रह्मदिनादावैध
ग्रहादिसष्टिं कथयन्ति । तविराकरगा, मौरमतमण्इनार्थं च
तत्वविवेक कमलाकरेण व्यर्थमेव प्रपञ्चित नहिनामभेदेन वस्तुभेदः ।
कन्पसम्बन्धिभगगादीना सृष्टिसम्बन्धिभगगादीनां चाभेदात् ।
यदि वस्तुतो धर्मकृत्याद्यनुष्ठाने सौरमतम्यय प्राधान्यं तार्टि
कमलाकरोठमवश्यमेव मर्वजनमान्यमित्वलं पलविर्तम ॥ २४ ॥

·सुधावाषणों टोका। इदानों ग्रहाणां पूर्वा गतिः काथं जायत इत्यत्र हेतमाह । पश्चाट् ब्रजन्तोऽतिजवानचवैः सततं ग्रहाः । जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्यमेव स्वमार्गगाः ॥२५॥ प्राग्गतित्वमतस्तेषां भगणः प्रत्यहं गतिः। परिणाहवशानिन्ना तशादानि भुञ्जते ॥२६॥ शीघ्रगस्तान्यधापेन कालेन महताऽल्पगः । तेषां त परिवर्तन पोषणान्ते भगणः स्मृतः ॥२७॥ नक्षवैः सह सततं प्रवहवायुनाऽतिवेगात् पश्चाद् गच्छन्ती ग्रहा जीयमानाः पराजिता पूव लम्बन्ते । किविशिष्टा ग्रहाः । तुल्यमेव समानयोजनामकवेगेन स्वमागंगाः स्वस्खकक्षासु गता अवैतदुक्तं भवति । कल्प्यते किमपि में ग्रहश्च रात्री युगपदुदितो। ततः प्रवहवशेन इयोरप्यतिवेगेन पशाद व्रजतो- हितोयदिने प्रथम नक्षत्रोदयस्तत्पथादग्रहोदयो दृश्यते। अती नक्षत्रेण पराजित पूव ग्रह. प्राचि लम्बितो जातः । गतिय नास्त्यतः ग्रहाणा प्राग्गतित्वं सिध्यति । समानेनैव वेगेन गच्छन्ति। भास्करगाप्युक्तम् । "समा गतिश योजनैमासदां सदा भवेत् । कलादिकल्पनावशान्मृदुर्द्धता च सा स्मृता" इति ॥ नव्यानां मर्तन सूक्ष्मयन्त्रवेधविधिना ग्रहाणा योजनः गतिपलक्ष्यते ॥ अत: पूर्वोक्तप्रकारेण तेषां ग्रहाणां प्रागतित्वं सिद्धम् । भगनुर्वक्ष्यमाणे; प्रत्यहं ग्रहाणां कलात्मिका गतिः इत्यर्थः। नचवस्य ग्रहाय योजनः :

·१८ सा च गति सूर्यसिद्धान्तस्य साध्या । कल्पकुदिनभंगणकला लभ्यन्त तदैकन सावनेन किमित्यनुपातन कलामिका गति साध्येत्यर्थ । परिणावशाद ग्रहागा कक्षामेदाद्भिन्ना भिन्ना भवति ग्रहाच तहमाद् भानि राशीन् भुञ्जते । शीघ्रगो ग्रहम्तानि भानि अल्पेन कालेन अल्पगो ग्रहच महता कालेन भुक्ते । तपा ग्रहाणा परिवर्तेन भ्रमणेन पौष्णान्त रैवत्यन्त भगगा स्मृत कथित । अश्विन्याद रेवत्यन्तमेको भगण कथ्यते तद्भुत काल शैकभगणभोगकाल इत्यर्थ ॥ पत्र भूमध्याभिप्रायेण ग्रहाणा कक्षा प्रतिपादिता । सर्वासु कक्षा चक्रलिप्ता असिता सन्ति । प्राचोनाना मतेन योजनात्मिका गति समैवेति पूर्वमेवोक्तम | प्रतो लघुकक्षाया गतियोजनचाप महत्य कला बृहत्कक्षाया च तावत्येव चाप लक्ष्य कला इति क्षेत्रमितियुन्या स्फुटम । तत शीघ्रगतिग्रहश्चक्रकला वा मानि अपन कालेन मन्दगतिश्च महता कालेन भुडत इत्यनुपतिन गणितविदा म्फुटमेव । अत एव भास्करोऽप्याह- कक्षा मर्वा अपि दिविषदा चक्रलिप्तासिताम्ता वृत्ते लघ्व्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ता "... -~-इत्यादि नवोनाना मतेन ग्रहा सूर्य परितो दीर्घव ले भ्रमन्ति | सत्र मध्यमगतित कथ स्पष्टीकरगामित्येतदर्थ मदोयदीघहत्त- लक्षण विलोक्यम् । अत्र पथावअन्तोऽतिजवादित्यादिना मध्यमा ग्रहमस्था प्रतिपादिताऽस्त्य न्यथा स्पष्टग्रहमम्यायां वकिगिा ग्रह "जीयमानास्नु लम्बन्ते' इत्यादि नोपपद्यत इति सुधीभिर्भूश विचिन्त्यम् ॥२५-~-२७॥ । --

·सुधावर्षिणी टोका।
१८
पूर्वोदितः को नाम भगण इत्याशनां परिहरनाह ।
विकलानां कलाषया तत्षया भाग उच्यते
तत्रिंशता भवेदाशिभंगगो द्वादशैव ते ॥२८॥
~
विकलानां पध्या एका कला।
तामां कलानां पध्या एको
भागोंऽशः । तेषां भागानां त्रिशता राशिः । ते हादश राशय
एव एको भगणो भवेदिति स्फुटोऽर्थः । अनया परिभाषया
विकलाप्रमाणं न सिध्यत्यतो भगगादिपरीतविधिना भास्करोक्ता
परिभाषा समीचीना। सा च यथा--
"क्षेत्र समाधान समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यंथकला-
विलिप्ता" इति ॥२८॥
इदानी भगगणान् विवक्षु शावत् मर्यबुधशुक्राणां लाघवन
भौमगुरुगनिशीघ्रोचानां च भगवाना ।
युगे सूर्यजशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः ।
कुजार्किगुरुशीघ्राणां भगणाः पूर्वयायिनाम् ॥२८॥
युगे एकस्मिन् महायुगे पूर्वाभिमुखं गच्छता सूर्यबुधशुक्राणां तथा
भोमशनिबृहस्पतिशोघ्रोच्चानां शून्यचतुष्टयद्वात्रिंशद्देदा ४३२००००
भगणाः । युग तेषां भगणानां पाठपठनादेकम्मिन् युगे नेपां
भगणानां निरवयवत्वमुपलक्षितमाचार्येण । भगणोपपत्तिय
यन्वाध्याय यन्ववर्णने कथयिष्यते ।
रखमाकाशं शून्यम् ।
रदा दन्ता हात्रि भत् । अर्णवा समुद्राचन्वारः ( १५ श्लोकटोका
विलोक्या) ॥२८॥

·२० सूर्य सिद्धान्तस्य - अथान्येषा भगणानाह। इन्दो रसाग्निवित्रीपुसप्तभूधरमार्गणाः । दसल्यष्टरसाहाक्षिलोचनानि कुजस्य तु ॥३०॥ बुधशोषय शून्यर्तुखाट्रिनाइनगेन्दवः वृहस्पतेः खदसाधिवेदपड्वजयस्तथा ॥३१॥ सितशीघ्रय पट्सप्तवियमाश्विखभूधराः । शनिर्भुजङ्गपटपञ्चरसवेदनिशाकराः ॥३२॥ चन्द्रोच्चम्याग्निशून्याश्विवसुसावा यगे । वामं पातस्य वस्ग्नियमाश्विशिखिदनकाः ॥३३॥ एकयुगे चन्द्रस्य भगणा = ५७७५३३२६ । भौमस्य च भगा २२८६८२२ । बुधशोघ्रोच्चस्य भगणा हहस्पतेर्भगणा ३६४२२० । सितशीघोञ्चस्य भगणा - ७०२२३७६ । शनेभंगणा १४६५६८ । चन्द्रोचस्य भगा ४८८२-३ । पातस्य चन्द्रपातस्य वाम विलोमा भगणा - २३२२३८ । रसा मधुराधा पट। उदर वन समुद्गता अग्नयन्वय । इपयो बाणा कामम्य पश्च । "काम पञ्चशर स्मृत कोगोते । भूधरा पर्वता कुलाचला मप्त। मार्गणा बागा पञ्च पूर्वमेवोदिता । =१७८.३७०६० । इत्यमर- ·सुधावर्षिणी टीका। २१ । दशब्दो यमलवाची तेनातो इयं राह्यते । अङ्गा नवातोऽङ्ग- शवेन नव । अतिणो है। लोचने च हे नगा न गच्छन्तीति नगाः पर्वताः मप्त पूर्वमेवोदिताः सप्तकुलाचलत्वात् । इन्दुश्चन्द्र एक एव । वेदाश्चत्वारः । वयोऽग्नयस्वयः पूर्वोदिताः। अश्विनी यमलो हौ। भुजङ्गाः मर्पा अनन्तादयोऽष्टावेव। निशाकरथन्ट्र एक एव । अर्णवाः समुद्राश्चत्वारः ( १५. श्लोकटीका विलोक्या) थिखिनोऽग्नयः । शिखास्यास्तीति शिखौ तहहुवचने शिखिनो- ऽग्नयस्त्रयः । कान्तिविमण्डलसम्पातः यात इति प्रमिता परिभाषा ॥ ३०-३२ ॥ इदानी भनमान् ग्रहसावनदिनानयनं चाह । मानामष्टाक्षिवखट्रिचिहियष्टशरन्दवः । भोदया भगौः स्वैः स्वैरुनाः हस्तीदया युगे ॥३४॥ भानां भगणा: प्रवहवशेन गत्यभावाच भ्रमाः = १५८२२३७८२८ एते। से च भोदया भानामुदया भाना सावनदिनानि "भवासरस्तु भत्रम"-इति भास्करोदितः । खेः स्वैर्भगणेरूना भोदया महायुगे स्वोदयास्वस्खसावनदिवा भवन्ति । अनोपपत्तिः। “भभ्रमास्तु भगणेविवर्जिता यस्य कुदिनानि तानि वा"-इति भास्करवासनातः स्फुटा ॥३४॥ इदानी चान्द्रमासाधिमासानयनमाह । भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्दुभगणान्तरम् । रविमासीनितास्ते तु शेषाः धुरधिमासकाः ॥३५॥ : तस्य

·२४
%D
%3D
.
सूर्यसिहान्तस्य
३० (५७७५३३३६-४२२००००) - ३०४ ५३४३३३३६
= १६०३०००००००
अधिमा = (चामा-रवि) = (चामा-~१२ रभ)
= (५३४३३३३६-५१८४ ०००) = १५८३३३६ ॥
तिच = (चादि-कुदि)
= ( १६०३००००८०-१५७७८१७८२८)-२५०८२२५२ ॥
रविमासाः =१२४ रम- १२४ ४३२००००-५१८४०००० ॥
अत्र सूर्यसिद्धान्त सर्वत्रोदयशब्देन यमकोटिपुरोदयो प्राध
इति गोलस्थितितः स्फुटं गोलविदामिति ॥ ३७-३८ ॥
इदानी कल्पऽधिमासादीन् मूर्यादीनां च भगणानयनमाह ।
अधिमासोनरावाचान्द्रसावनवासराः ।
एते सहस्रगुणिताः कल्प स्युभंगगादयः ॥४०॥
सूर्यमन्दोचादिभगया' कल्पे निरवयवा भवन्ति येषां पाठयाग्रे
पठिप्यते समजातीयाम्तात्कालिकाचेत् पूर्वोदिता युगसम्बन्धिनी-
ऽधिमासक्षयरात्रिभोदयचान्द्रसावनवासरादयस्तथा
रव्यादीनां
भगणादयोऽपेचितास्तहिं एत सर्व सहस्रगणिताः कल्प
स्थुर्युगमइस्रस्फकन्पत्वादिति सर्व मुटम् ॥ ४० ॥
इदानौं कल्पे ये भगा निरया भवन्ति तानाह।
. प्राग्गतः सूर्यमन्दस्य कल्प सप्ताष्टवद्यः ।
कोजस्य बैटखयमा वौधच्याष्टविह्नयः ॥४२॥
खखरधाणि जैवरय गौक्रग्यार्थगुणपवः ।
गोऽग्नयः शनिमन्दस्य पातानामथ वामतः ॥४२॥

·। सुधावर्षिगौ टीका। मनुदसास्तु कोजस्य बोधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचन्द्रा जैवस्य विखाकाश्च भृगोस्तथा ॥४३॥ शनिपातस्य भगणा: कल्पे यमरसनवः । भगणाः पूर्वमेवाब प्रोक्ताश्चन्द्रोचपातयोः ॥४४॥ प्राग्गते: पूर्वाभिमुखगतिकमात् कल्पे सूर्य मन्दम्य सूर्यमन्दो- वस्य भगगा:=३८७१ कोजस्य कुजसम्बन्धिमन्दोच्चस्य कल्पे भगगाः- २०४। वुधसम्बन्धिनः = ३६८ । एवं- गुरुमन्दोच्चम्य =200 । शुक्रमन्दोच्चस्य = ५३५ । शनिमन्दो-- ३८ भगणाः सन्ति । अथ भौमादीनां पातानां वामतः पश्चिमगत्या कल्पे वक्ष्यमाणा भगणाः । यथा भोमस्य भगणाः =२१४ । बुधपातमगाः-४८८। गुरुपातमगणाः-१७४ । भगुपातभगणाः-८०३ । शनिपातमगणा: -६६२ । 'चन्द्रोचपातयोः पूर्वमेव चन्द्रभगणपाठावसर एव रहणोपयोगिला- गगगाः प्रोता अतोऽत्र ते न पठिता इति युक्तमुताम् । प्राणिनामृणादयो नव रन्ध्राणि 'नव गोप्यानि यत्नतः' इति नोतिशास्त्रे ह्य तात्वात् । अतो रन्धशम्देन नव । पञ्चज्ञानेन्द्रिय- ग्राह्या अर्थाः पञ्च। सवरजस्तम इति गुणास्त्रयः । गावी नन्दिन्यादयो नव | क्रान्तिमण्डलस्य ग्रहविमण्डलस्य च सम्मात:: पात: कथ्यते स च बेधेन चलो विलोमगतिश्च लक्ष्यते तो वामगत्या तेषां भगणा पठिताः। वेधप्रकारस्तु यन्त्राध्याये कथयिष्यत इति पूर्वमेवोदितम् । मनवः कल्ये चतुर्दशेति पूर्वमेवोतं तेन मनुशब्देन चतुर्दश। दस्रथब्दो यमलवाचक इति पूर्वमेव निरूपितम् ।

·मर्यसिद्धान्तस्य कृतं मुलत साधनचतुष्टयम् । अन्ये सख्यावाचका पूर्वमेव व्याख्याता ॥ ४२-४४ ॥ इदानी कृतभुगान्ते सृष्ट्यादेगताब्दमानमा ! पण्मनूनां तु सम्पीय काल तत्सन्धिभिः सह । कल्पादिसन्धिना सार्ध वैवस्वतमनोस्तथा ॥५५॥ युगानां विघनं यातं तथा कृतयुगं त्विदम् ।। प्रोद्य सृष्टस्ततः काल पूर्वोक्त दिव्यसंख्यया ॥४६॥ सूर्याब्दसंख्यया जेयाः कृतस्यान्ते गता अमी। खुचतुष्कायमान्यग्निशरन्धनिशाकरा ॥४७॥ गतामा पराममूना कान त ससिभि मह कन्पादिसचिना माध तथा वेवस्वतमनोयात गत युगाना विधन सप्तविशति भव्याकमिन्द कृतयुगमान सम्पोड्य कोकृत्य ततो दिव्यमख्यया पूर्वोक्त सृष्टे कान्त सजातीय कृत्वा प्राय हित्वा कृतस्य कृतयुगस्यान्ते मूर्याब्दसख्यया खचतुष्कयमाट्यग्निगर- रन्ध्रनिशाकरा मी अब्दा गता नेया । यथा मानेन- ६म= ७१मयु४६ = ४२६४४३२०००० = १८४८३२०००० । ०x१७२८००० १२०८६०००। २७ममु = २०४४३२०००० ११६६४००००। कृतयुगमानमः १७२८०००। योग १८७००८४००० । सृष्टिकाल - ४७४०१ ३६० २७०६४०००। कृतयुगान्त मौरादा गता १८५३७०००००। च सव ७सन्धय - %3D E %D ·सुधार्मिणी टोका। एते च मूललिखितसमा एवाती मूललिखितं समी- पौनमिति || ४५-४७॥ इदानोमिष्टदिनाहगंगणानयनमाह । .. अत ऊर्ध्वममी युक्ता गतकालाब्दसंख्यया। मासीकृता युता मासैमधुशुल्लादिभिर्गतैः ॥४८॥ पृथकस्यास्तेऽधिमासघ्नाः सूर्यमासविभाजिताः । लब्धाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः ॥४८॥ विष्ठास्तिथिनयाभ्यस्ताश्चान्द्रवासरभाजिताः । लब्धोनराविरहिता लक्षायामार्धराविकः ॥५०॥ सावनो द्युगणः सूर्यादिनमासाब्दपास्ततः । सप्तभिः चयितः शेपः सूर्याद्यो वासरेश्वरः ॥५१॥ अतोऽस्मात् कृतयुगान्तादू_ममी पूर्वोदिताः कृतान्त गता गतकालान्दसंख्यया गतकालसौराब्दसंख्यया. युता मामोकृता अघोहादशगुणाः कार्याः । में मधुशुल्लादिमिश्चन- शलादिभिर्गतैर्मामयुक्ताः पृथकस्थाय कर्तव्याः। ते पूर्वपठित- युगाधिमागिाता गुगसौरमासर्विभाजिताश्च कार्याः । लश्चाधि- मासस्ते पूर्वस्थापिताः सौरा मासा युक्तास्ते चान्द्रमासा भवन्ति । ते दिनोजल्य दिनान्विताः कर्तव्याः । चान्द्रा मासास्त्रिंशद- गुगिगता गतचान्द्रदिनेर्युक्ताः कार्या इत्यर्थः। ते चान्द्रदिवमा दिवास्तिथिजयः पूर्वपठितैरवमदिनरभ्यस्ता गुस्खा: पूर्यादित- ·मासा सूर्यसिद्धान्तम्य युगवान्ट्रवासरंर्भाजिता लब्धाभिरूनराविमि क्षयतिथिभिरुनिता पूर्वस्थाथान्द्रा दिवसा नहायामाधराविक सावनो झुगणोऽहर्गयो भवेत्। ततस्तस्मादहगंगात् सूर्याद्रविवाराहक्ष्यमाणाप्रकारेगा दिनमासाब्दपा जेया । अहगंगा मतभिहित्य क्षयित शिष्ट कार्यस्तदा सुर्यायो स्यादिगणनया वासरेश्वरो दिनपसिनैय ॥ प्रवोपपत्ति । गताब्दा हादशगुणा वर्यादौ गता सौरमाग जाता । ते गतचान्द्रमामतुल्यैर्गतसौरमामयुक्ता क्रियन्ते तर्हि दर्शाग्रत सदान्त्यवधय मौरा मासा जाता । ततोऽनुपर्तिन लथाधिमासे सशेपे सहितास्ते गतसौरमामाम्तवत्या सावय वाथान्ट्रा भवन्ति । तव चेदर्शभकान्स्यत्तरमान ज्यौतिपपरिभाषयाऽधिशपसम शोध्यते तदा दर्शान्ते चान्द्रा मासा अत केवलेन निरवयवाधिमासमानेन युक्तास्ते सौरा मासा दन्ति चान्द्रा मासा भवन्ति ततस्ते विशदगुगा गततिथियुताम्तिथ्यन्ते चान्द्रा दिवसा भवन्ति । ततोऽनुपातागत सपैसिथित्तयरूनाश्चान्द्रा दिवमास्तिथ्यन्त सावना दिवमा स्यु । परिभापया तिथ्य सूर्योदयान्तर्वसिना चयशेषेगा युक्तास्तिथ्यन्तकालिका सावन दिवमा सर्योदये सावनाहर्गणी भवतीति केवलै क्षयदिनैर्युक्तायन्द्राहा सर्योदये सावनाहर्गगी भवति-ति मूलोक्त ममोचोनम | सृष्ट्यादी रविवार पासोदत सप्तपिताधणे सुयाधी वारेपूवरो भवति । इह स्थू लति ध्यानयने यस्या तिथौ यो वार स चेदर्गणेन न तदा मैका निरैको बाहर्गा कार्य इत्यादयी भाकरविशेषा विचिन्त्या कि लेखप्रयासेन मयदैत्यम्य पूज्यो लहाधीश्वरो रावरा भासीत तम्मै मयेन स्वकन्या मन्दोदरी च पूज्यत्वाहत्ता। भतो मयन भवन्ति । भथ ·सुधार्षिगी टोका। लङ्गामेव प्रधाननगरीमङ्गोकृत्य तत्र निशाचराणा निवासादर्ध- रात्रिकाल एव तेषां व्यवहारारम्भात् तदेव दिनादिमवगत्या- पुर्धराविक एवार्गगाः साधितः । तत: सूर्यसिद्धान्ते लङ्गायाः प्रधानत्वादन्ये सिद्धान्तकारा आर्यभटादयोऽपि लड़ायामिव औदयिकानार्धराविकान् वा ग्रहान् साधितवन्त इति । अर्गण स्पष्ट रविवशेन चान्द्रा मासा ग्टहीता अतस्तत्समा यदा मध्या अयि चान्द्रा मासास्तदाार्गणा: शुद्धो भवति। स्पश्मध्यचान्द्रमासानामन्तरमेकमतः स्फुटतो मध्यमाधिको सैकैत- मामेरल्पे च निरेकरहर्गाः साध्यः । एवमुदये स्पष्टमध्यम- तिथ्योरन्तरं च रूपसमम् । अहर्गणे मध्यमास्तिथयोऽपतिताः पञ्चाङ्गेन स्फुटास्तिथयो गृहीताः । अतः म्फुटतो मध्यमतिधि- मानेऽधि मैको न्यूने च निरेकोऽहगंगणः क्रियते । अनुपातस्य नियतैकविषयत्वात् स्फुटचान्द्रमासैः स्फुटतिथिभिश्च मध्यम- सावनाहर्गणो नेव का योग्य इति सर्व गणितविदां म्फुटमेव । एतनाहगंगानयने सिद्धान्तशिरोमगो भास्करोक्ता विशेपाथोपपन्ना भवन्ति । सौरभाथे नृसिंहदेवझे नापीदमेव पूर्वोक्त म्यष्ट- मुदितमिति ॥४८-~५१॥ । अथाहणेन कथं मासवर्याधियानयनं कर्तव्यमित्यागहां परिहरनाई। मासान्ददिनसंख्याप्तं दिविघ्न रूपसंयुतम् । सप्तोद्धृतावशेषो तु विज्ञेयो मासवर्षयौ ॥५२॥ अहर्गगामानमेकत्र मासादनमव्यया विंशताऽन्यत्र वर्षदिन- मंख्यया पध्यधिकशतवयेगा भाज्यमानं फलं गाय शेपमान- ·सूर्यसिद्धान्तस्य मुभयत्र त्याज्यम् । प्रथम फलं दाभ्यां गुण हितीयं च विभिगंगा- नीयम् । उभे गुगानफले रूपेणे केन युते कायें। हौ योगी सप्तभिर्भवावीपी विनेयो तौ तु रव्यादिगणनया क्रमेगा माम- वर्षपी भवत । अवोपपत्ति । माममन्यया विशता वर्षमस्यया पध्यधिक- शतत्रयेण च धोका मासो वष च लभ्यत तदा हर्गगन कि प्रथमस्थाने लगता सावनमासा हितीयस्थाने चलानि गतानि मानवपाणि । एकस्मिन् मावनमास त्रिशहिनात्म के सप्ततटे इयमवशिष्यते। एकमावनव पश्यधिकशतत्रयदिनात्मक सप्तताटे त्रयमगिप्यते तो गतमाससस्था दिगुणा गतवपसंख्या च विगुगिता क्रमेगा गतमासपा गतवर्षपाच भवन्ति वर्तमानाधि पत्यथ स्थानब रूपयाजन कृतमाचायगा । तत सप्ततरे माम- वर्षपा भवन्ति । मध्यादी मामवर्षया रविरवातोवापि ग्व्यादितो गगाना काया। अथ माधिताहगगाद्भगगादिग्रहानयनमाह । यथा खभगणाभ्यम्तो दिनगणिः कुवासरैः । विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् ॥५३॥ यथा कल्पगुगादिसम्बन्धिभिग्रहभगणेटिनगशिरदर्गणोऽभ्यस्तो गुणितम्तया क्रमेण कल्ययुगादिमम्बन्धिभि कुदिनरकमावन- दिनविभानितम्तदा मध्यगत्या भगणादिग्रहो भवत् । अवोपत्ति । कम्पयुगादिा दिनदि कल्ययुगादिग्रहभगणा नभ्यन्ते तदााहणेन कि लयो भगगाटिमध्यमी ग्रही भवतीति सुगमा। एवमनुपातन, नाडोमाइलोय कल्पितरविमध्यसावना- ·सुधावर्पिणी टीका। मकाहर्गणेन मिडी ग्रहो नाडीमण्डलीयकल्पिसमध्यमार्कवर्शन यदा लङ्कायामर्धरात्रिभवति तत्काले जातः । प्रान्तिवृत्तीय- मध्यार्कजन्याधरात्रे व उदयान्तरकर्मणा भवतीति स्फुरं गति- गोलविदाम् । अत एव भास्करः-- "महर्गको मध्यममावनेन कृतमललात् स्फुटसावनस्य | तदुत्यखेटा उदयान्तगस्थकमोनोनयुताः फलेन ॥ लोदये म्युन कृतं तथाऽऽदोर्यतोऽन्तरं तचलमन्पकं च।" ति॥५३॥ एवं पूर्वोदितानयनेन सर्व ग्रहाः माध्या इत्याह । एवं स्वशीघ्रमन्दोच्चा ये प्रोक्ताः पूर्वयायिनः । विलोमगतयः पाताम्तहच्चकाद्विशोधिताः ॥५॥ एवं पूर्वप्रमारेगा 'यथा भगणाभ्यम्त' इत्यादिना ये पूर्वगतय, म्वशीघ्रमन्दोदा ग्रहागां शीघ्रमन्दोचा. प्रोतास्ते सर्वे माध्याः । तदिनोगतयः पशिमगतयः पाताच ये राश्यादयो भवन्ति ते चकाद हादशगरिभ्यो विशोधितास्तदा मेपादितो भवन्तीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः। पूर्वोक्तानुपातेन विलोमतः पाता आगच्छन्ति ते चकादिशोधिताः प्रागतिसजातीया मैपादिक्रमतो भवत्तीति गोलस्थितितः ग्फुटम् । पोपपत्तिः प्रमिडा ॥५४॥ इदानी गुरुवर्षानयनमाह । द्वादशघ्ना गुरोर्याता भगणा वर्तमानयोः । गशिभिः सहिताः शुद्धाः षट्या स्युर्विजयादयः ॥५५॥ पूर्वप्रोक्तानुपातेन यो भगणादिगुरुः सिंहम्तव ये याता भगणास्ते हादशगुणिता वर्तमानको राशिमि. सहिता, पथ्या , ·एव विजयादि . भाव ८॥ बदुधान्य १२ प्रमाथो १३ । सर्वधारी २२ विरोधी २३ । सूर्यसिद्धान्तस्य शद्धा अवशे पिता । ते पष्टितथा कार्या इति । गणनया गुरोरदा भवन्ति । महिताकार शुभाशुभफलज्ञानार्थ पष्टिगुरुवर्षाणि कथितानि । शकादौ प्रभवनामाऽब्द पासीत् तत कमेगा तन्नामानि । प्रभव१॥ विभव २। प्रमोद प्रजापति ५। अङ्गिरा। श्रीमुख । सुवा । धाता १० । ईश्वर ११ । विक्रम १४। हप १५॥ चित्रभानु १६ मुभान १७॥ तारण १८। पार्थिव १८। व्यय २०॥ भवजित् २१ । विकत २४॥ वर २५ । नन्दन २६ । विजय २७ । जय २८। मन्मथ २८ । दुर्मुख ३० । हेमलम्ब ३१ । विलम्ब ३२ । विकारी ३३। भावगै ३४ । मव ३५। शुभकृत ।। शोभशत ३७। क्रोधी ३८ । विश्वावस ३८॥ पराभव ४० । प्रवङ्ग ४१ विगेधक्कत ४५।' परिधावी ४६ । प्रमादो ४७ } राक्षम ४८1 नल ५० पिङ्गल ५१ । सिहार्थी ५३ । गैट ५४ । दुर्मति ५५ । रुधिरोहारो५७। रताक्ष ५८ । सोधन ५८ । यापि मुहर्तकल्पद्रुमादो स्पष्टगुरुराशिमचारवगतोऽपि गुरुवपाणि साधितानि तहगेन चान्द्रवधिवत्सरचाधिमासयत् माधिनम्तथाऽपि प्राचीने भवराहमिहिरादिभिमध्यमगुरुगणि मचारवणेन वांग्यानोतानि । तथा च भास्कर कोलक ४२ मौम्य ४३ । माधारगा ४ । पानन्द ४८। कानयुक्क ५२ दुन्दुभि ५६ ।

·सुधावर्षिणी टोका। "हहस्पतेमध्यमराशिभोगात् संवत्सरं सांइितिका वदन्ति"- इति । एवं कस्यचित् पद्यं च "कल्पादितो मध्यमजीवभुत्ता ये राशयः पष्टिहतावशेषाः । मंवत्मरास्ते विजयाश्विनाद्या इतीज्यमानं किल संहितोतम् ॥ ( गुरुवर्षानयनाथं बृहत्संहिता विलोक्या) अनोपपत्तिः। “मध्यगत्या भभोगेन गुरोगौरववत्सराः" इलि लघुवसिष्ठसिद्धान्तोक्तरुपरिप्रतिपादितभास्करादिवचनाञ्च मध्यम- गुरुराशिभोगकाल एकः संवत्सर इति सृष्ट्यादेगुरोः सम्पूर्णगशि- भोगनानायं गता भगगा हादशगुणा वर्तमानराशिसंख्यासहिताः कृतास्ते च पष्टितष्टाः शिष्टं विजयादिकः संवरमरो वर्तमानो भवति संवत्सराणां पष्टिमितत्वात् । सृध्यादौ विजयसझावाहिजयादितो गगाना समुचितेति ॥ ५५ ॥ इदानी लाघवेन ग्रहानयनार्थमाह । विस्तरेणैतटुदितं संक्षेपाढ्यावहारिकम् । मध्यमानयनं कार्य ग्रहाणामिष्टतो युगात् ॥५६॥ एतत् सृध्यादितो ग्रहानयनं मया विस्तरेगा बहदहर्गणन गौरवेणोदितं संक्षेपालाधनेष्टतोऽभीष्टायुगादेव व्यवहारयोग्यं ग्रहाणां मध्यमानयनं कार्य गग केनेति शेपः। अभोष्टयुगादेव लावहर्गणं प्रसाध्य तदुत्पन्नाः खेटा अभीष्टयुगादिसमुद्भूतखेरै व- संजयुता अभीष्टदिने मध्यमा ग्रहा भवन्तीत्यर्थः । इदमेव करणग्रन्थानामेकस्मिन् सौरवर्षे भास्करादिलघुगंगास्य च मूलमिति ॥ ५६ ॥ - ·सूर्यमिडान्स म्य अथेतप्रकारोदाहरणरूप वेतायुगादिता मध्यमानयने वेता- युगादौ वा कृतयुगस्यान्ते मक्षेपानहध्रुवकानाह । अस्मिन् कृतयुगस्यान्ते सर्वे मध्यगता ग्रहाः । विनेन्दुपातमन्दोञ्चान् मेपादौ तुल्यतामिताः ॥५॥ मकरादौ शशाङ्कोच्चं तत्यातस्तु तुलादिगः । निर'शत्वं गताशान्ये नोक्तास्ते मन्दचाग्गिा ॥५८॥ अस्मिन् सत्ययुगान्तेऽथात् तेतादौ चन्द्रपातमन्दोचान विना (बहुषु पुम्तकेषु विना तु पातमन्दोञ्चानिति माधुपाठ । ग्रहागा पातमन्दोचान् विना इति व्याख्या कर्तव्या) सर्वे मध्यगता मध्यमा ग्रहा मेपादौ तुल्यता ममत्वमिता प्राप्ता । मवे रव्यादय मप्त मध्यमग्रहा मेषादावासन ततस्तेषा ध्रुवका शून्येन ममा इत्यथ । शशादोश मकरादावर्थात तस्य ध्रुवो नवराशिमितस्तस्य चन्द्रस्य पातो राहुछ तुलादिगम्तम्य ध्रुव पड़ागिसम इत्यर्थ । अन्ये ग्रहागा पाटमन्दाचाथ निग्शत्व गता । क्रान्तितस्य ये हादगागा भागा अर्थाद्राशयस्तेपा यो धर्मम्तदशव निर्गतम मत्वमिति निग्शत्वमघादगाभावता न प्राप्ता भाद्राभ्यादी न गता धामन्। तत पाठ राशिमागकलादिकलानामुन्ने खाहौरवानाया नोक्तास्तेपा भुषा न पठिता इत्यर्थ । सद्भुवपाठाभावात वेताद्यहगंणेन कथ गट्याटेगका भवि- प्यन्तीत्येतदर्थमाह ने मन्दवारिण। ते पातमन्दोद्धा मन्ट- पारियो मन्दगतय मन्ति, वर्षसहस्रैरपि नपा गतिनोंपनच्यने- ऽसस्तेषा कल्पभगमाचाम्पा । कृतयुगान्ने गताटाय खुचतुष्कय ·सुधावर्षिगी टीका। ३५ माग्नीत्यादयः पठिताम्ततः कल्पसौरवर्षम्तेषां भगगा लभ्यन्ते तदा कृतान्तगताब्दः किमित्यनुपातेन तेपा मानामि प्रसाध्य विजेयानि तानि च बहुवर्षसहस्रपर्यन्तं स्थिराशि स्वाभीष्ट- काले विज्ञ यानि । त्रेतायुगाद्यहगणन बहुवर्षसहस्रपर्यन्त तेपा- मानयनं व्यर्धमेवेत्यर्थः । कृतयुगान्त रङ्गनाथन स्वगूढार्थप्रकाशे रविमन्दोच्चादिकानां मावयवा ध्रुवाः पठिताः । ते च यथा-- सूर्यमन्दोच्चस्य 01 ७२८११२ भौतमन्दोच्चस्य ३१ ३।१४।२४ भौमपातस्य = 2।११।२०।१२ बुधमन्दोच्चम्य ५.४।४४८ बुधपातम्य -८५११११६.४८ गुरुमन्दोजस्य 01८1०1. गुरुपातस्य -८८५६०२४ शुक्रमन्दोच्चस्य - ११।१३।२१। ' शुक्रापासस्य -४११७/२५१४८ शनिमन्दोच्चस्य = ४।२०।१३।१२ | शनिपातस्य == ४।२०।१३।१२ अस्माटग्रे “कल्पस्यात्र महस्रांशी युगम" इत्यादयो देश लोका: केनचित् सूर्यमतानभिज्ञेन प्रक्षिप्तास्ते च सूर्यमतविद्धि- हयाः- दूति ॥५७-५८॥ इदानी देशान्तरमाधने ग्रहणादिषूपयोगित्वा व्यामं तत्- परिध्यानयनं चाह। योजनानि शतान्यष्टी भूकर्णी द्विगुगानि तु । तबर्गतो दशगुणात् पदं भूपरिधिर्भवेत् ॥५६॥- अटो शतानि योजनानि डिगुगानि भूकर्णो भूव्यासः । प्राचीनः कर्णशन्देन व्यासो गृह्यते । भास्करादिभिः काशब्देन ग्रहकक्षाच्यामाध कथ्यते । “निगदितोऽवनिमध्यत उच्छितिः %25 - ·सूर्यमिदान्तस्य युतिरिवं किल योजनसंख्यया" इत्युतात्वात् । तस्य भूव्यामस्थ वर्गाददशगुणात् पदं वर्गमूलं भूपरिधिर्भवेत् । नव्यास्तु "तहगतोऽदशगुणात भूव्यासस्य वर्गाददशेति । न त्यदय किञ्चिन्यूना दश तैर्गुणात् पदं भूपरिधि । यथा प्रसिद्धत्वात् योजनपरिमागामाचार्यगह नोक्त तथा व्यामवर्गस्य दशन्यूनो गुणक. प्रसिद्ध स्थिरश्च (२) वा ( १) अथ वा (M) अयमाचार्या नोक्तः। दशग्रहणे तु म्पष्टाधिकागेत वाकलापरिधी विज्या ( ३४३८ ) तुन्यं व्यासाध कथ मुक्तं तत्राचार्यगोति वदती व्याघात पाठे लाधवादयासवर्गस्यैव गुगकोऽदश किश्चिन्यूना दोल्याचायण सूचिता 'निरशवं गताशान्ये नोकास्ते मन्दचारिण' प्रत्युक्तिवत्" इति व्याचक्षते । दशगुगक एव समोचोन इति कमलाकरेगा सोरवासनाया मिडालतत्त्वविवेक द सब युक्तिशून्यं प्रलपितमिति स्फुटं ज्यागणितविदाम् । रनाथेन स्वगूढार्थ- प्रकाश दशगुणक स्थूल उक्त ! एव मौरभाये पि नृसिहन “মুহা. জিবিগিনিমিনি परिधिर्भवति । मुनिमि' किञ्चिदधिकत्रयागा वो दशमित सतस्ततो वर्गण वर्ग गुगयेदित्यनेन व्यामवगो दाभिमुगित स तु परिषिवर्गों जातम्तस्य मूल परिधिरित्यत उक्तं व्यासपा शगुगान्मून भूपरिधि' इति सर्व दशग्रहणाददोषाव हमेव व्याख्यातमतो मनव्यानां व्याग्यानमेव ममोचोनमिति भणं विचिन्त्यम् । प्रत्रोपपत्यर्थ मच्छोधिता भाम्करलोलापतो ना मदीयं चनमकरन च विन्नोग्यसिति ॥ ५ ॥ तत्र ·सुधावर्षिणी टीका। इदानीं स्फुटपरिधिं तेन देशान्तरफलं चाह । लम्बज्यानस्त्रिजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः । तेन देशान्तराभ्यस्ता ग्रहमुक्तिर्विभाजिता ॥६॥ कलादिं तत् फलं प्राच्यां ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् । रेखाप्रतीचीसंस्थाने प्रक्षिपेत् स्युः स्वदेशजाः ॥६१॥ पूर्वागतो भूपरिधिलब्धज्यया गुगिातम्विन्धया भाज्य: फलं म्बीयः स्फुटो भूपरिधिर्भवति । मेरुकेन्द्रात् स्वयष्ठस्थानोपरि गतं पृथियौपृष्ठे लम्बांगचापमानेन यलघुवृत्तं स एव म्बोयः स्फुटभूप- रिधिरित्यर्थः । स्वदेशमैर्वन्तरयोजनलम्बांगडमरुगिरेः समन्तात् । हत्तं स्फुटो भपरिधिः" इति भास्करोकिरनेनैव मौरसुवेगा मिध्यति । कलामिका ग्रहगतिर्देशान्तग्योजनेनाभ्यस्ता तेन पूर्वागर्तन स्वस्फुटभूपरिधिना विभाजिता। तत्कलादि फल प्रायां रेखातः प्रान्देशे ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् रेखात: प्रतीचोमस्थाने पश्चिमदेशे च ग्रहेषु पूर्वागतं फलं प्रक्षिपेद्योजयेत् तदा पूर्वसाधिता लङ्कानि- शोथोत्पना ग्रहाः स्वदेशजा: स्वनिरचे निशोथजाः स्युः । म्वदेशोपरि गतं याम्योत्तरवृत्तं यत्र लक्षापूर्वापरबत्ते लग्नं म एव म्बनिरक्षदेशः । स्वस्फुटभूपरिधिनवायाम्योत्तरहत्ते यत्र लग्नस्तस्मात् म्वपृष्ठस्थानपर्यन्तं तम्मिन् स्फुटपरिधौ यद्योजनात्मकं चापमानं तदेव योजनात्मक देशान्तरम् । तस्मालग्न स्थानाच बदेगे प्राक् प्रागदेशान्तरं पश्चिमे च पश्चिमं देशान्तरमिति । अवोपपत्तिः। ध्रुवयध्युपरि. स्वपृष्ठस्थानाद्यो लम्बस्तदेव स्पष्टभूपरिधिव्यासार्धम् । तत्र भूकंन्द्रात स्वपृष्ठम्यानोपरिगता ·सूर्यमिदान्तस्य श्रुतिरियं किल योजनसंख्यया" इत्युक्तत्वात् । तस्य भूव्यामस्थ वर्गादशगुणात् पद वर्गमूल भूपरिधिर्भवेत । नव्यास्तु "तर्गतोऽदशगुणात भूव्यासस्य वर्गाटदशेति । न दशल्यदथ किञ्चिन्यूना दश लगेगात् पट भूपरिधि । यथा प्रमिद्धत्वात योजनपरिमागामाचार्यो नोक्त तथा व्यासवर्गस्य दशन्यूनो गुणक प्रसिद्ध स्थिग्य (३३) वा (4) अथ वा (1) अयमाचार्येण नोक्त । दशग्रहणे तु स्पष्टाधिकारोक्तचक्रकलापरिधी विज्या ( ३४३८) तुल्य व्यासाध कथमुक्त तत्राचार्यणेति वदतो घात । पाठे लाघवादव्यासवगस्यैव गुणाको दश किञ्चिन्यूना दशेत्याचार्या सूचिता 'निरशत्व मतावान्ये नोक्ताम्ते मन्दचारिगा' इत्युक्तिवत्' इति व्याचक्षते । दशगुगक एव समोचोन इति कमलाकरेगा सोरवासनाया मिद्धान्ततत्त्वविवके च सर युक्तिशून्य प्रलपितमिति स्फुट ज्यागणितविदाम | रङ्गनाथेन स्वगूढार्थ प्रकाशके दशगुणक स्थूल उक्त । एव सौरभाष्येऽपि वृसिहन "भूव्यास किञ्चिदधिकत्रिभिर्गुणित परिधिर्भवति । मुनिमि किञ्चिदधिकश्याणा वर्गों दशमित कृतस्ततो वर्गण धग गुणयेनजेदित्यनेन व्यामवगो दशभिर्गुणित स तु परिधिवर्गो जातम्तम्य मूल परिधिरित्यत उक्त व्यासवर्गा हशगुगान्मूल भूपरिधि' इति सव दशग्रहगादीपायहमेव व्याख्यातमतो मनव्याना व्याख्यानमेव ममोचोनमिति भृश विचिन्त्यम् । पत्रोपपत्त्ययं मच्छोधिता भाम्करलीलावती वा मटीय चलनकनन च विलोक्यसिति ॥ ५८ ।। तत्र ·. सुधावर्षिणी टोका। किञ्चिदालुकावशेषं दृष्टम् । ततस्तेनेदं जातम् | यथा यथा द्रष्टा रेखातः प्रागच्छति तथा तथा प्रागेवाकोदयं पश्यति इति | तस्मिंस्थले ग्राम वा यदा मार्तण्डविस्वकेन्द्रोदयो जातस्तस्मात् कालादू पैरसमिनि:शेषं वालुकायन्त्रमासीत् तेऽसवो गणिताः । ततोऽनुपातः ।, यद्ये तावताऽसतुल्येन · सूर्योदयान्तरेगा एतानि योजनानि रेखापुरेपुरमध्ये लभ्यन्ते तदाहोराताभिः किमिति । स्पष्टो भूपरिधि: पत्र पुमान् यदि उज्जयिनीस्पष्टभूपरिधावेव माचि प्रगच्छेत् तदान्तरयोजनरुदया तरासुभिश्चानुपातन केवल मुज्जयिन्याः स्फुट- परिधिमान व्यक्तं स्यात्। अनुपात रेखापुरेष्ट्रपुरान्तरं यद्ग्ग्रहोतं নানমনীৰ दुर्घटमती नृसिंहदेवन्तकथन वाभावमेव न तेन देशान्तरजानन् । खापुरायटिकायन्वं गृहीत्वा निशोथ काले ध्रुवयन्त्रेण तदक्षाशप्तममन्वटेशाक्षांश विध्यता गयाकन तत्स्फुटपरिधौ गच्छता रेखादेशतद्देशान्तरजाने च 'कुर्वता सदुदयान्तरकालनातरयोजनेन च - स्फुटपरिधः माल ज्ञान कार्यमिति स्फुटं गगिातविदाम् । मन्प्रति यत्प्रधानदेशत इष्ट- देशम्य देशान्तरं कानागकमपेक्षित तत्र प्रधानेष्टटेशयो विद्युद्यन्वं लोहसूत्रमयं विरचय्य प्रधानदेशमध्याह्नसमये विद्युद्यन्नवलेन तत्रस्थेन वैधं कुर्वता गण केनेष्टदेश प्रापथिमो वा नतकाली तदेव प्राक् पशिमं वा कालात्मक देशान्तरम् । ततो घटीपध्या ग्रहमुक्तिकला तदा पूर्वानौतदेशान्तरघटीभिः किं लधं देशान्तरफलं कलादिकं शेयं किमु देशान्तरयोजन-स्फुट- भूपरिधिज्ञानप्रयासेन । विद्युद्यन्न स्थानयोभू परिध्यान्तरस्य- योरपि त्यल्पकालेनैव मिथ' संवादनानं भवतीति पूर्व विधिना विजय.।

·मन्या ज्याल वि वि तथा च ३८ सूर्यसिद्धान्तस्य रेखा भूव्यामाध कर्ण । पूर्वमाधितो लम्ब स्फुटभूपरिधिव्यामाध कोटि । भूकेन्द्रकोटिमूलान्तर भुज । कोटिममुखी भूकेन्द्रलग्न कोणो लम्बाशा । 'यन्त्रवेधविधिना ध्रुवोन्नतिर्या ननिश्च भवतो. ऽत्तलम्बको' इति भास्करोक्तिश तत मरलतिकोणमित्या यदि विन्यया भव्यासाधतटा लम्बज्यया कि लन्च लम्ब स्फुटभूपरिधि श्यामाधम तता भूव्यासार्धेन भृपरिधिम्तदा भूपरि ज्यान ऽधुनाऽऽनीतेन व्यामार्धन कि लब्ध स्फुटभूपरिधि अत उपपन्न स्फुट परिध्यानयनम् ॥ अत्र रहनाथेन स्वगूढार्थ प्रकाशके -‘लम्बाशाक्षाशौ तु वक्ष्यमागास्वरूपौ। नम्बाशहामनुरोधेन परिधरपि झाम इति परमलम्बाशेर्नति मितेरुतो भूपरिधिस्तदा स्वदेशीयलम्बागै क इत्यनुपात उप- पन्नाऽपि वृत्ताश्रितांग्रेभ्योऽनुपातानाममम्भवेन सर्वरुपेक्षितत्वाञ्च ज्यानुपातम्य मरौरुतत्वात प्रमाणम्याने प्रमागाशज्या परमा विज्या इतकाम्थाने इच्छाशाना ज्या लम्बज्येति युक्तमुक्त मुपपत्र म्पपरिध्यानयनम । इति मव मप्रतिपादितजात्यत्रा समन्नात्वेष प्राचीनानीकारात नदुक्त ज्यागगितविशिन मान्यमिति विद्भिर्विचिन्त्यमिति । देशान्तरकालज्ञानाथ तत स्फुटभूपरिधि मानार्थ च मौरमाये नृमिष्ट केनचिदापन्तिकेन नरेगोक वालुकायन्त तथा विरचित यथा मम्पूर्णमापनदिनमध्ये रन्धेगा नि मृता वालुका म्वत एव नि शेषा भवति । तेन पुसा उन्नयिन्या सूर्यविम्बार्धममकाले तयन्त वालुकापूर्ण कला मदेव गृहीत्वी मयिन्या मकाशात पूर्वन्या दिशि योजनानि गतानि । तम्मिम्पन्न ग्रामे वा यदा सूर्यविम्बाध चितिजमनग्न दृट तदानीं सद्यन्त्र ·मध्यमा ग्रहा सुधावर्षिगी टोका। ४३ ताभिर्देशान्तरनाडोभिरुन लड़ाया निशीथकालवाट गएकम्ता वारप्रवृत्ति निर्दिशेत कथयेदिति मव स्फुटमेव ॥६] अथ तात्कालिकोकरगामाह। इष्टनाडीगुणा मुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् । गते शोध्यं युतं गम्ये कृत्वा तात्कालिको भवेत् ॥६॥ एकरूपवैगन चलन्त्यतोऽधरात्रित पूर्व पश्चाद्दे टनाडीसमें काले चेत्तेऽपेक्षितास्तदा घटीपध्या तमुक्ति कनामिका लभ्यते तदेष्टघटीभि किमित्यनुपातन भुक्तिरिह- नाडौगुणा पध्या भक्ता जात कलादिक चालन गते ग्रह शोध गम्ये खेटे युत कृ वा यो ग्रहा भवेत म एव तात्कालिको भवेदिति । राहुमाधने तम्य विनोमगतिवातहति पश्चिमाऽत पूर्वगत्यपेक्षया गागतितश्चालनमानमगामत संगोध्यमान क्षय स्वत्वमेतीत्यादिना गते धन गम्ये ऋगा भवतीति बालेरपि बुध्यत इति ॥६॥ इटानी चन्द्रादीमा घरमविक्षेपकला पाह। भचक्रलिप्तागोत्यंशं परमं दक्षिणोत्तरम् । विनियत स्वपातेन वक्रान्त्यन्तादनुपागुः ॥६८॥ तनवांशं विगुणितं जीवस्विगुणितं कुजः । बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विधिप्यन्ते चतुर्गुणम् ॥६६॥ एवं विधनग्धार्करसाकोको दशाहताः चन्द्रादीनां प्रामाटुता मध्यविनेपलिप्तिकाः ॥७०॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते मध्यमाधिकारः ॥१॥ मा ऋगा।

·स्थित्यैव मवं म्फटम् । । ४२ सूर्यमिद्धान्तम्य प्रयमं स्वदेश ततो रेखादेश मध्याकालोऽतो रेखाटेशष्ठमंमीलग- कानात् स्वदेशीयसंमोलन कालोऽधिकः । पथिमातोऽन्यथेति गोल- एव परोक्षोन्योलनकानादिष्टग्रासकालात् म्पर्शकालाहा मोतकालाप गोलयुनबा भवतीति प्रसिद्धम् । म्वमोक्षकालपरीक्षा न दृष्ट्या दुर्घटाऽत. "प्राग्भुविभाग गणितोत्यकालादनन्तरं प्रग्रहगाम्" इत्यादिभास्वरयुकित ह सौरो युक्तिरुत्तमा। दृश्यासकाल चेटग्रासपरीक्षा तदिटकाल- परीक्षार्पक्षितति परीक्षाइये गौरवं विलोक्य ममोन्ननीमोलन- कालावेव दृष्टिसुलमी गृहोतावाचार्येणेति महिचारो बुद्धिमभि- भंश विचित्यम् । इत्यलं प्रमद्भागविचारेण । तयोगिातागतदृक्- मिडकालयारन्तरनाड्या देशान्तरनात्य इति स्फुटम् । ताभिर्दगान्तरनाडोमिगंगाक म्वीयं स्फुट भूपरिधि हन्यात् ततः पध्या विभज्य लधैः प्रागपर्योजन रेग्वातः परिधी स्वस्म ट- परिधौ स्वदेशो शेय । तै पूर्वागतयोजनहि विशान्तरं कलादि कर्याहगाक इति शेष "स्वदेशपरिधिन य - इति पाठी रन नाथादिभि प्रमादती विलिग्वितम्तेन पाठन प्रीपरा- मडतिर्भवतीति विचिन्त्यम् ॥६३ - ६५॥ इदानी वारप्रतिमाह वारप्रवृत्तिः प्रागण सपर्धिऽभ्यधिक भवत् । तद्देशान्तग्नाडीभिः पश्चादने विनिर्दिशत् ||६६ ॥ लहाया यदाधिराविर्भवति तदा वारमहत्तिरिति प्राचीनाना मंप्रदाया। प्रत प्रागटेशे सपा देशान्तग्नाडोभिधिक न्यायां निशोधकालतदेय वारप्रत्तिय भवत् ! पथावेश तु क्षपाध अथ -

·सुधावर्षिगी टीका।
४५
पूर्वोना: शोधमन्दोच्च पाताम्याः कालस्य मूर्तयः सन्ति
अत एव कालेनैव ग्रहचलनं भवतीति प्रमिइबादग्रहाणां गति-
हेलवस्ते।
तहरीनेव महागाां मध्ये गतिरुत्पदात इति। ते
भगमि ह्याथिता टिव्यवाददृश्यरूपाः मन्ति ।
ते देवा: सन्त्यत
एवादृश्यरूपा इति । तेषां गोत्रोचादीनां या वातरूपा वायुरूपा
रज्जवम्ताभिर्बदा विम्यामका ग्रहास्तैः शोघ्रोच्चादिदेवैर्यथा
खदिाखं बाभिमुख ग्रहविम्बमासनं निकटं भवति तथा
सव्येतरपागिभितिणावामहस्तैः प्राक् पशाचापवष्यन्ते । प्राय-
पकर्षगा मध्यग्रहादग्रतः पधिमेऽपकर्षणामध्यमग्रहात् पृष्ठे च सट-
सही मध्यमतोऽन्यत्र दृश्यो भवतीत्ययः । एतेन भगबहत्ताकर्षणा-
गतितो ग्रहा धमन्तीति नव्यमतमुपपद्यत इति ॥१२॥
ग्रहागा गतवन्य हित चाह ।
प्रवहाग्यो मरुत् तांस्तु स्वोच्चाभिमुखसौग्येत् ।
पूर्वापगपकृष्टाम्ते गतिं यान्ति पृथाविधाम् ॥३॥
प्रवहनामा मरुडास्ता ग्रहान् म्वोत्राभिमुम्ब पश्चिमाभि-
मुखमौरयेत् प्रेरयेदिति । एवमञ्चटेवैः प्रवहाखेन मरुता च
पूर्वपशिमटिशोरपकृया ग्रहाः पृथग्विधार्मिकरूपमध्यगतितो भित्रां
गतिं यान्ति प्राप्नुवन्ति । प्रतो मध्यग्रहती भिन्नः स्फुरग्रहो
भवतीत्यर्थः ॥३॥
उच्चदैवतेः पाक्पयापकपणे विशेपमाह।
ग्रहात् प्रागभगणार्धम्यः प्रामुग्वं कर्षति ग्रहम् ।
उच्चसंतोऽपरार्धम्यम्तहत् पश्चान्मुखं ग्रहम् ॥४॥

·४४
शुक्रस्य-२० ।
=१०० |
सूर्यमिधान्तम्य
भचक्रस्य राशिद्वादशकस्य निप्तानामशोत्यंग सनामानं
खपातेन क्रान्त्य तात् क्रान्तिमत्तीयस्वक्रात्यन्तादनुष्ागुः शीतकरः
परमं दक्षिगोत्तरं विक्षिप्यते । चन्द्रस्य परमं शरकलामानं
कदम्बप्रोते भवलिप्तायोतिभागसम मत्यर्थः । इदं शकलामानं
च स्वपाताकर्षगात उत्पद्यत इति । तच्चन्द्रशरनवांशं हिगुपितं
तत्तुल्यं स्वपातन जोषस्त्रिगुणितिन तुल्यं कुजो भौमयतर्गुणं
चतुर्गुगासमं च बुधशुक्रश नय पाते. म्वस्त्रपातेन विक्षिष्यन्ते ।
एवं पूर्वोक्तविधिना चन्द्रादीनां मध्यविक्षेपन्निप्तिका मध्यपरम
भरकलाय विधन-रन्ध्रार्करमार्काको टशाहता क्रमाटुक्ताः सन्ति ।
चन्द्रस्य = २७ । भौमस्य-
। बुधम्य = १२० । गरा: 0 |
शनः
परमा विपकला उभा
सन्तोत्यय । एषामुपलचिवधन पथ भक्तांति यन्वाध्याये
कर्यायध्ये ॥६८-७०॥
सोताप्रिपालोमग्रील्यै सुधाकरहटम्तथा ।
सखायामृतवर्षिग्यां गतो मध्याधिकारक ॥ १ ॥
इति सुधाकरहिवेदिकृतायां सूर्यसिद्वान्तठोकाया सुधार्षिया
मध्यमाधिकारः ॥१॥
अध स्पटाधिकारो व्याखायते तत्र तावत् मध्यग्रहत: स्पष्टग्रहः
किमु भिन्न इत्यत्र हेतुमाइ ।
अदृश्यम्पाः कालस्य मूर्तयो भगणाथिताः ।
शीघ्रमन्दोचपाताग्या ग्रहागां गतिहेतवः ॥१॥
तातरश्मिभिर्वद्धास्तैः भव्येतरपाणिभिः ।
प्राक् पयादपकृप्यन्ते यथामन्नं खदिमुग्वम् ॥२॥

·सुधार्षिणी टोका।
माग्मगणाधस्थश्च यई याम्यायामपकर्षति । सपातमन्दस्सरे
मेवादिगे उत्तरः शरम्तलादिगे च दक्षिगा इति ।
अनोपपत्तिय ग्रहागां शरसाधने स्फुटा भविष्यतीति ||६-७॥
अथ बुधशुक्रयोर्विशेषमाह ।
बुधभार्गवयोः शीघ्रात् तहत् पाती यदा स्थितः ।
तच्छीघ्राकर्षणात् तौ तु विनियेते यथोक्तावत् ॥८॥
अत्र शौघात् शोघोचात् तथा यातश्चेति शब्दयं जात्यभिप्रायेणेक-
वचनम्। बुधशुक्रयोः गोध्राच्चाद्यदा तदत् पूर्वाधपराधभगणास्थितः
पातस्तदा तो शोघ्रोचाकर्षगात् तो बुधशुको यथोहबद्दक्षियो-
स्तरयोर्विक्षिप्यते । बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चस्थाने यावान वास्तावान्
यत्रतत्रस्थयोर्बुधशुक्रयोरित्यर्थः । अलोपपतिस्तथा मन्यानो ग्रह-
भ्रमणे विशेषशेति म परसाधने कथयिष्यत इति ॥८॥
इदानीं रविचन्द्रयारन्येषां न मन्दफलं मिथः कथं न
समित्याशहां परिहरन्नाह ।
महत्त्वान्मण्डलस्यार्कः खल्पमेवापाप्यते ।
मण्डलाल्पतया चन्द्रस्ततो वह्वपकृष्यते ॥६॥
भौमादयोऽल्पमूर्तिवाच्छीघ्रमन्दोच्चसंज्ञकोः ।
दैवतैरपकृष्यन्ते सुदूरमतिवेगिताः ॥१०॥
द्यतो धनगीं सुमहत्तेषां गतिवशाद्भवेत् ।
आकृप्यमाणास्तैरेवं व्योनि यान्त्वनिलाहताः ॥११॥

·सूर्यसिहान्तस्य खोचापकृष्टा भगणैः प्रामुखं यान्ति यद्ग्रहाः । तत् तेषु धनमित्युक्तमृणं पश्चान्मुखपु तु ॥५॥ उच्चसंज्ञो ग्रहात प्राग्भगणाधस्य तदा प्रामु हाभिरवं कर्षति। तदुच्चसजी ग्रहादपरभगगाटी ग्रह पयान्मुख स्वाभिमुखं कर्षति । ग्रहानमुच मेगादिपटके तदा प्रामुख तुन्नादिपर के तदा च पशान्मखं ग्रह कषतीव्यर्य । अथ फलिताय कथयति स्वाज्ञापलटा इति । बोचापकृष्टा ग्रहा भगणैर्यत् पालखं यान्ति तत् तेषु ग्रहेषु धन फलमिल्युक्तम । एव पथाग- मुखेषु पश्चिममुग्व कर्षितेषु ग्रहषु कपितमितफलं तु पुन, ऋण मित्युक्तमादा रिति मेपाटिपर के ग्रहोचति धन तुलादि- पटके ऋगामित्यर्थत सिहमिति । प्रतापपत्तिर मन्दशोधफलानयन सुटा भविष्यतीति । ४-५॥ एव पातोऽपि ग्रहविम्ब दक्षिणोत्तर विक्षिपति इत्याद। दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं पातो गहुः स्वरहसा। विधिपत्येप विनेयं चन्द्रादीनामपक्रमात् ॥६॥ उत्तराभिमुखं पातो विधिपत्यपरार्धगः । यई प्रागभगगार्धम्यो याम्यायामपकर्षति ||७|| एवं पात एव एष राहु बग्हमा स्ववैगन चन्द्रादीना विम्ब- म्यानोय कात्यन्तादिलेप शरतुला दन्निोत्तरता विक्षिपति प्रक्षेपयति । कय विक्षिपतीत्याहोत्तराभिमुखमिति । ग्रहादपरभगगाग पाती ग्रहमुत्तराभिमुख যিখিনি मपकमात् ·रिति] सुधावर्षिणी टोका। पूर्वोत्ताकर्षणतो ग्रहकक्षायां स्थानविषेपेषु भूयासी यथा यान्त ग्रहं पश्यति तथाष्टधा गतिभेदानाह। वक्रातिवक्रा विकला मन्दा मन्दतग समा। तथा शीघ्रतरा शीघ्रा ग्रहागामष्टधा गतिः ॥ १२॥ अत्र विकलास्थाने 'कुटिला' वा पाठः । कुटिलापाठे वक्रोक्तत्वात् पुनरुक्तिदोपः। अतो मन्मते विकलेव पाठः साधु- अब सौरभाष्ये तृमिहः । “तब वक्रारम्भमार्गारम्भयोर्या गति: सा कुटिला विकला इति वा पाठः । तथा पक्रगती सत्यां या क्षोयमाणा वक्रा सेव वक्रोति । या च वर्धमाना पका साति- वति। मध्यगतरल्या तीयमाणा ऋज्वो सा मन्दतरेत्युच्यते । या तु मध्यगतेरल्या ऋज्वो वर्धमाना सा मन्देत्युचते । या त मध्यगतरधिका वर्धमाना ऋज्वी सातिशीघ्रत्युच्यते । मध्यगति- समा या गतिः सा समेत्युच्यते । आमा स्थानानि सिद्धान्तभखरे श्रीपतिनोक्तानि। मीनाजादेरतिपयचमा गोघटादेव शोधा गौने केन्द्रे मिथुनमकरादौ तु नेसर्गिको स्यात् । काय भवति धनुपश्चान्त्यखण्डेऽतिमन्दा चापायधैं कुहिरणकलेऽन्ये च मन्दा प्रदिष्टा ॥ इति । वक्रातिवककुटिनगतोनां स्थानं धीबहिट नल्लेनाप्युक्तम् । मध्यस्मटान्तरदलेन चलात् ममता- मध्ये स्फुटात् समधिसे सति चान्यधोनात् । स्पदं त्यजेत् कृतपडष्टस तत्र भेषु धक्रातिपक्रकटिला गतयो भवन्ति ॥ इति ।

·४८ एव भौमादय एव कक्ष सूर्यमिहानम्य उनदेवनाकमग लम्य महत्वादकं स्वल्पमेवापकृप्यते यहशेन स्वयमेव मन्दफनमुपलभ्यां । च द्रश्च मगरलान्यतया हतुभृतया ततो रवबहु अधिक यथा म्यान तथा तदुखेनापकृष्णर्त ! चन्द्रस्याला मण्डलवादुनाकर्षणेनाधिक मन्दफलमुपलभ्यत पञ्च खेटा बगीघोचमन्दोच्चमकेवरल्पमूर्त्तित्वात् मृदूर मत्यधिकमपकृप्यन्ते । अत एव तेतिबगिता अतिजवा अतिफ्ला भवन्तीत्यर्थ । অনানিমাসজন্ধানমনিমান तपा भौमादीना मध्ये सुमहदन्त्यन्त धनगा भवेत । पासवगतष्यमाणा ग्रहा अनिलेन प्रवहनाहताय व्योम्न पाकाशे यान्ति भ्रमन्तोत्यथ । एतेन सर्वेञ्चेषु समानाऽऽकर्षण शक्तिस्तथाऽधिकपिण्डेश्वधिकाऽल्पपिम्प ग्रहेषु चाल्पाऽऽकर्षणशक्ति सिध्यति यतम्तवाऽधिकपिण्ड ग्रहाकर्षगाशक्तिरहिताच्चाकर्षगा भक्तिरल्पपिण्ड ग्रहाकर्षणशक्तिरहितोद्धाकपंगाशक्तिनाऽल्या भवति । तती महति पिगह परम फलमल्पमल्ये पिगड चाधिकमुपलभ्यते । अनीच ग्रहान्तरमूत्रगन्यूनाधिकवशेनाकर्षगाशक्तिरधिका न्यूना च समाद् भवतीति नियम मयानुक्तोऽपि बुद्धिमता ह्य । पिण्डपरिमाण वर्धते तथातथाऽऽकर्षगाक्तिगपि वर्धिता भयान तथा हया पिण्डयारन्तरसुवर्ग थायथा वधत तथा नया मिथ पाऊपणागक्तिरपची ते इति गृपटेशोयटनगगा कसिद्धान्त म्येद्र मोरोक्तमय मूनमिति सुजन विचिन्त्यम् हयो पिण्डयो मिध पाकपणेनै कम्य लघुपिण्डम्य महपिग स्य पग्तिी चाच भाभ्रमक्षेत्रेषु भवतीत्येतदय मदोया युदरवार विनोच । तवाकर्षणाशते रधिकलादुत्केन्द्रताधिक्य भवति यगोन परमपल माममप्यधिकमुपन्नभ्यत इत्यन्न प्रमागतविनारेणेति १८ ॥ यथायथा ·सुधार्पिणी टीका। मन्मते न युक्तम् । नहि नपत्यत्तितः सानुवक्रगाशब्देनतहति- वयमायातीति सुधीभिर्भृशं चिन्त्यम् ॥१३॥ इदानी ग्रहस्पष्टीकरणं प्रतिजानीते । तबादौ स्फुटोकरणप्रशंसामाह। तत्तहतिवशान्नित्यं यथा दृकतुल्यता ग्रहाः। प्रयान्ति तत् प्रवक्ष्यामि स्फुटीकरणमादरात् ॥१४॥ पूर्वोदितास्तास्ता गतय इति तत्तहतयः। तासां तत्तहतीनां वशायथा येन प्रकारण ग्रहाः प्रसिद्धा नित्यं प्रत्यहं दृक् तुल्यता- मम्मादृशातीन्द्रियाग दृध्युपलब्धैर्य हेस्तुर तामादिग्रहसमतां प्रयान्ति तत् स्फुटीकरणमादरादतियद्धया वक्ष्यामि कथयिष्याम्यह' सींगपुरुप इति शेपः। एतेन स्फुटीकरणस्य प्रशंसा जाता।' यावाविवाहादो शुभाशुभफनजानास्फुटा गहा अपेक्षितास्तेषां मानं च स्फुटीकरणविधिनैवातः स्फुटीकरणमावश्यकं येन च गणितैक्य भवति। यावाविवाहोत्सवजातकादो खेट: स्फुटैरेय फलस्फुटत्वम् । स्यात् प्रोयते तेन नभवराणां स्फुटक्रिया हागितैक्य रुद्या ॥ इति दृग्भ्यां दाभ्यां वेधगणिताभ्यां या तुल्यतैकता तो क्तुल्यता ग्रहाः प्रयान्तीति व्याख्यान कार्यन् । अव हहा 'यथा दृक्तल्यता इत्यत्र यथाऽयातुल्यतामिति पदच्छेदं कृत्वा “प्रदृक्-अष्टम् । भगा-प्रदृष्टेन फलजनकन गणितेन तुन्यता या तां ग्रह प्रयान्ति"रति व्याचक्षते । नेपा मते सूर्यकधितं स्वतः प्रमाणामदृष्ट. फनसिद्धार्थ बैदवन्मान्यमिति । मत एव सिदान्ततत्त्व विक भत एच भाम्कर:- कमनाकरः।

·मूर्यसिदान्तस्य प्रायो राशिचतुष्टये शोधकेन्द्र वक्रारम्भम्तवत्या गतिर्वक्रा, राम्यष्टके केन्द्रे च प्रायो वक्रत्यागस्तत्र या गति सा कुटिलति लन्नेनोच्यते । वस्तो गोलयुक्त्या वक्रारम्भे वक्र त्यागे च गति पूर्गा भवत्यतो विकलापदेन विगता कला संख्या यस्था मा विकलाऽर्थात शून्यसमेतिव्युत्पत्या शून्यमेव गृह्यसे। मौरवासनाया तथैव कमलाकरणाप्युक्तम । तद्यथा “वक्रारम्भे मागारम्भे स्पा गति शून्यमिता विकलाया" इति । रङ्गनाथन स्वगूढार्थ प्रकाऽतिवक्रास्थाने 'अनुवका' इति पाठा व्याख्यात । पारि भापिकशन्दना पाठभेदेऽपि ग्रहगणिते न काचिद्वानिरिति सुट ज्योतिर्विदामिति ॥१२॥ इदानी गतिभेद विशेषमाइ । तवातिशीघ्रा शीघ्राख्या मन्दा मन्टतरा समा। ऋज्वीति पञ्चधा जेया या वक्रा सातिवक्रगा ॥१३॥ तत्र पूर्वोदितभेटेपु याऽतिशीघ्रा मैव शोघ्राख्या तथा मन्दा च मन्दतरासमा मन्दतरया तुल्येव । या सन्दा मैव मन्दतरेत्यर्थ । एव या वक्रा मैवातिवक्रगाऽतिवक्रगतिरिति । मागगति । एव गोवा, मन्दा, वक्रा, अज्ची करिना वा, विकलेति च ग्रहागां पञ्चधा गतिरिति । वस्तुतो मार्गवर भेदेन प्रहाणा गतिहयमेवेति स्फुटमिति । रजनाथमतेन मन्दतरा समेति पदद्वयम् । भीमा, शोधतरा, मन्दा, मन्दतरा समेति पञ्चधागति । ऋञ्ची सानुवगा वानुवाकुटिनेति गतिवय वक्रेति व्याम्यान अन्या ऋज्वी तथा तस्य ·तदा २ ज्या:. कोज्याप २ म्याद ध्याप सुधार्षिणी टोका। ५३ बोध्यम् । 'अर्धज्येव ज्याविधानान वेद्या' इति भास्करोते। अतः प्रथमत्यापिण्डो वा प्रथम ज्याधम् =२१=११. अतो 'राशिलिप्लाष्टमो भाग: प्रथमं ज्यार्धमुच्यते'--इत्युपपद्यते । अथ चतुर्विशतिज्यापिण्डेषु कस्यचिन्मानम् =ज्याइ। गतज्या-ज्या(~-प्र)। एयज्या-ज्या(द+म)। अत्र प्र = २२५ । ततो गतखण्डम् = गम् - ज्या-ज्या(इ-प्र) एण्यखण्डम् - एखया(+प्र.-न्यार, सतस्त्रिकोणमित्या गख-ए प-२ ज्याद-[ न्या (+)+ ज्या( इ.-प्र)] -अन्तरम् - = २ल्याइ. अव वल्पान्तरात् “तत्वदना नगांशोना एवमवाद्यशिन्निनी"-टू स्यादिभास्करोक्तेन हिगुणा प्रथमोत्क्रमया यदि स्वल्पान्तरात् पञ्चदश ग्रोत तदा गवं स्वल्पान्तरात् । अव पठितानां ज्यापिण्डानां निरषय- वत्वात् केवनं निरग्रा लचिरपेक्षिताऽत आचायेंगा हरस्य प्रथमस्थाने नवस्थाने पञ्च ग्रहीताः । तथाकृत निरपलब्धो नान्तरमत उपपदात वशिष्टमिति । अथावार्धाम्पे त्याज्यमाधिके रूप ग्रामिति विधिना हारहयेन निरमा लब्धिसनीयते चेत् तदा सम्धिस्यं ममानमेव यथा यदि परमन्या विज्या ३४३८ रहते तदोभयव १५ नब्धिरायाति । यदि भास्करस्य सत्मविधिना प्रथमोत्क्रमल्या विद्यते तदा वास्तवो हर: २३३ इति सिध्यत्यनेनापि विज्या परमन्या भक्ता सधिराधिर्फ रूपं प्रायमिति नियमेन - -१४-१५ स्वस्थान्तरतः । ~ए खं-अं-२ ज्याप्र ज्यार ५ ज्यान २०१६ %3- अयार २२१ ·सूर्यसिद्धान्तस्य वेद एव रवितन्तमथास्य वामनाकथनमल्पधिया हि। दोष एव न गुणो रविणोक्त तेन युक्तियुतमेव सदोह्यम् ॥ इति ॥१४॥ दानों स्फुटीकरणे ज्याया प्राधान्यात् तावच्यानयनमेवाह । गशिलिप्ताटमो भागः प्रघमं ज्यार्धमुच्यते । तत् तडिभतलब्धोनमिथितं तद् द्वितीयकम् ॥१५॥ आद्येनैवं क्रमात् पिण्डान् भक्ता लब्धीनसंयुताः ग्वगडकाः स्युचतुर्विशउज्यापिण्डाः क्रमादमी ॥१६॥ रागिलिप्तानामष्टादशशतकसानामटमो भागस्तत्वाग्विन २२५ प्रथम ज्याध ज्यापगडमुच्यते । तत् तहिमतलब्धीनमिथित तउन्धाध तेम विभा यलब्ध सेनीन पेण तदेव ज्या मिथित कार्यमित्यर्थ । एवं कृते यत् तर्दा तोयक रितीय ज्यापिण्डाग्य भवति सधीन प्रथम ज्यागढ़ च रिसीय ध्याखगड भवन्ति । सतो हितोयं सापि मायेन जाखन विमग्य नव्धनीन हितोय त्यावर रातीय ज्यावगड भवनि नेन मिथितो मुक्तो रितोयो झ्यापिण्इम्सृतीयध्यापिरत । एव क्रमादायोम ज्यान বি গ্রামিন মজা পান মশক ধংস मिथिती गतव्यापिण्ड एप्यन्यापिगड़ी भवति । १६ मई शुगर का क्रमादमो वयमानायपिंगस्यापिन्डाय भवतीत्यर्थ । पोपपत्ति । पल पश्यमापग्धिा गज्ञाग्निवंदाग्नि ४ विण्यायो याग्मिन् तपाई पविनिमामि मातिा । ततम्य पापपत्यमो यवत् परिहग्य-ति गाकल्याशित पभपयंग एनट नावा। অত্র সংৰ গীবাদল স্বাদ ·सुधावर्षिगी टीका। अथ पूर्वप्रकारसिद्दान् ज्यापिण्डानुत्झामन्यानयनं चाह । तत्त्वाश्विनोऽराधिकृता रूपभूमिधरतवः । खाराष्टौ पञ्चशून्येशा वागरूपगुगोन्दवः ॥१७॥ शून्यलोचनपञ्चैकाश्छिद्ररूपमुनीन्दवः । वियचन्द्रातिभृतयो गुगणरन्धास्वराश्विनः ॥१८॥ मुनिपड्यमनेवाणि चन्द्राग्निकृतदसकाः । पञ्चाष्टविषयादीणि कुञ्चराश्विनगाश्विनः ॥१८॥ रन्धपञ्चाप्टकयमा वस्वयकयमास्तथा । कृताटशून्यज्वलना नगाद्रिशशिवयः ॥२०॥ पटपञ्चलोचनगुणाश्चन्द्रनेवाग्निवह्नयः । यमाट्रिवहिज्वलना रन्धशून्यावाग्नयः ॥२१॥ रूपाग्निसागरगुणा वस्वग्निकृतवलयः । प्रोद्योत्क्रमेगा व्यासार्धादुत्क्रमज्यार्धपिण्डकाः ॥२२॥ न्यायशाम्ते तत्त्वानि पञ्चविंशतिः । अधयः समुद्राश्चत्वारः प्रसिदाः। रूप्यते प्रकाश्यते येन तद्रूपमेकमेव । भूमिधरा: पर्वताः सप्त कुलाचलाः । ऋतषः पर । ईशा रुद्रा एकादश । छिद्राणि रन्ध्राणि नव पूर्वप्रतिपादितानि । प्रमिहाः। वियत् खं शून्यम् । धृतिमनिक्रान्ता या संख्या सातितिरेकोनविंशतिः । कृतयो धारणाचाष्टादश गुणाः मत्वं रजस्तम इति वयः प्रसिद्धाः । अम्बरं खं शून्यम् | विषयाः पञ्च ज्ञानेन्द्रियग्राद्याः । कुरा प्रष्टौ दिग्गजाः। नगा: पर्वताः मुनयः समर्पयः ·२ज्यार कायम २पा 14 ५४ सूर्यसिद्धान्तस्य लब्धावर्धाधिके सर्वत्र रूपग्रहणेन कुवचिज्यापिण्डेषु रूपसममन्तरं पतति तेना एकविंशाव विंशाच पठात् पञ्चदशादपि । मतमाद हादशात् सप्तदशाबार्बोत्तरं मतम् ।। इति ब्रह्यमिड्डालोले स्तवा|सरं रूपमिति न ग्राह्यम् । अत्रामवजीवाइयतो लाघवेनान्यज्यानयना मंदीयः प्रकार. । पूर्वविधिना गता = ज्या( इ -प्र) एप्यज्या= व्या(+प्र) अत गत ज्या+एप्यन्या- ज्या( ६-प्र)+ त्या(इ+प्र) [विकोगामितित ] (चि - a.)=२व्याइ(१ -1) भाम्फरान्यज्योत्पत्तित । अनेन जोवा म्बमप्तारिशुगाशहाना हिलो च पूर्वज्य कया विधीना । स्यादग्रजोवा हादतीति सवा घामबजवादयती भवन्ति ॥ इति मदीयं मूवमुपपद्यते । यथा 'फ्रमीत्मसन्मातियोग- मूनाद"या “विगोता-यानिइनर मुम्नम्' इत्यादिना घ प्रथमव्या मियाघातपाटे २, ४, २४, ४८,८६ रत्यादि मंग्यकानि ज्याधानि का गायनो यतम्घा मंग्याकल्पने पियाध राशियानिन रामिच्या १, २, ४, ८, १६, २ मायाका न्या भवति ततो मुरधांगन्याविधानत प्रथम मामान सिध्यति । हसपाटे यया यघा ज्यामंग्या महनी नदा तथा समस्या गणितोपयोगिनो मिध्यति । सामग्चात्यधिच नाना पाटे अन्यविस्तरभयम्। पत पानानवशाग्योपा पाटे घनाघवान- যযিসিমিমা হেনরি ·१७ सुधावर्षिणी टीका। शरार्णवहुताशैका भुजगाक्षिशीन्दवः । नवरूपमहीधेका गजैकाङ्गनिशाकराः ॥२५॥ गुणाश्विरूपनेवाणि पावकाग्निगुणाश्विनः । ववर्णवार्थयमलास्तुरङ्गनगाश्विनः ॥२६॥ नवाप्टनवनेत्राणि पावकैकयमाग्नयः । गजाग्निसागरगुणा उत्क्रमज्यापिण्डकाः ॥२७॥ मुनयः सप्त। रन्ध्राणि नव। ईश्वरा रुद्रा एकादश । अर्था ज्ञानेन्द्रियग्राह्याः पञ्च ! नागा दिग्गजा अहौ। पाइरा रुद्रा एकादश । भुजङ्गाः सर्पा अष्टौ प्रसिद्धा वासुक्यादयः । महौधाः पर्वताः सप्त कुलाचलाः । पावका: अग्नयस्त्रयः । तुरङ्गा अश्वाः सप्त रविरथे प्रसिद्धाः । अन्ये शब्दाः प्रसिद्धाः । एते उत्क्रमज्यापिण्डाः सन्ति । ते च यथा ७।२८।६६ ११७ । १८२ । २६१ । ३५४ । ४६० । ५७८ ७१०) ८५३ । १००७। ११७१ ) १३४५) १५२८1 १७१८।१८१८।२१२३ । २३३३ । २५४८।२०६७।२८८८1 ३२१३ । ३४३८॥ प्रवाष्टमोरक्रमल्यापिण्डे भास्करोतादेकसंख्या न्यूना । तथा- न्तराणि २२ । ३७। ५१ । ६५ । ७८/2३ } १०६ । ११८ । १३१ । १४३, १५४ । १६४ । १७४ । १८३] १८१, १८el २०५। २१० । २१५। २१८ २२२ । २२४ । २२५ । पत्र सप्तमाहमान्तर भास्करोलादिने।

·सूर्यसिद्धान्तस्य मप्त । वमवोऽटो प्रसिहा मन्वादिस्मृती। ज्चलना भग्नयस्तयः प्रसिद्धाः। अन्याः संख्याः प्रसिद्धाः। पठितज्यापिण्डाश मेगा २२५ । ४४८।६७१ । ८८० । ११०५ । १३१५ । १५२० १७२८ । १८१० । २०८३ । २२६७। २४३१ । २५८५ | २७२८ । २८५८ । २८७८ । ३.८४ । ३१७७ । ३२५६ । ३३२१ । ३३७२ । ३४०८। ३४३२ । ३४३८ । अन्तराणि च २२४ । २२२ । २१८ । २१५ । २१० । २०५। १८८।१८१ । १८३ । १७४ । १६४ | १५४ । १४३ । १३१ । ११८।१०६।८३ । ७८ । ६५ । ५१ । ३० । २२ । ७॥ प्रत पोडशो च्या २८०८ इयं भास्करोलाद्रुपाधिका यथाव तथैव रूपाधिका धीदिदे नाले नापि पठिता। सक्षमस्याविधिना भागलय शा ज्ञेया । प्रय रूपाधिकग्रहणेन पञ्चटापाडगा- ग्वाडे च सपालरिते जनि । च्यामार्धात विन्यास उतक्रमेगा च्यापिगडान् पोह्य नत्क्रमच्यापिका यथा वयोविंशयापिगई विज्यात: मोध पं०। यं प्रथमोत्क्रमन्या । एवमन्टोत् कमज्याय माध्याः॥१७-३२॥ इदानी पूर्वप्रकारंग मिना उम्मल्या पार । मुनयो ग्धयमना रमपटका मुनीश्वगः । छाप्टका रुपण्ड्टसाः मागगर्य हुताशनाः ॥२३॥ व वैटा नवाअर्धा टिड्नागाम्ल्यर्थ कुन्नगः नगाम्बरवियचन्द्रा रुपभूधागदगः ॥२४॥ सेया ।

·सुधार्षिणी टोका।
अथ फलसाधनाथ केन्द्रादिसाधनमाइ ।
ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चात् तथा शीघ्रातिशोध्य च ।
शेष केन्द्रपदं तस्माद्धजज्या कोटिरेव च ॥२६॥
राश्यादिमन्दोदादाश्या दिग्रई मंशोध्य तथा शीघ्राच्छी-
घोचाच ग्रई विशोथ शेषं यत् केन्द्रं तस्य पदं प्रसिद्ध देयम् ।
एकस्मिन् चक्के चत्वारि पदानि भवन्ति । अतस्वित्रिभरकै पर्द
भवति । पदानां क्रमेण अयुग्मं युग्ममयुग्मं युग्ममिति संज्ञा |
एवं पूर्व शास्त्रे प्रसिद्ध केन्द्रस्य पदं यमित्यर्थः । तस्मात्
पदाउज्यावश्यमागविधिना भुजज्या साध्या कोटि: कोटिज्या
चैव माध्येत्यर्थः । नामैकदेशेन नामग्रहणां भवतीति नियमादव
कोटिशब्देन कोटिज्या ग्राह्यति ॥२६॥
पदवर्णन कथं मुजकोटिज्ये साध्ये एतदर्थ माह ।
गता जज्या विषमे गम्यात् कोटिः पदे भवेत् ।
युग्मे तु गम्यादाहुज्या कोटिज्या तु गताभवेत् ॥३०॥
विपनेऽयुग्मे पदे यावान् केन्द्रस्य भागो गतस्तम्माहताङ्गजन्या
साध्या । गतो भागो भुजो भवति तस्य वक्ष्यमाणविधिना न्या
साध्येत्यर्य: ।
एवं विषमै पदे यावान् गम्य एथो भागस्तस्मात्
कोटिर्भवेत् । एयभागस्य ज्या कोटिन्या भवेदित्यर्थः । युग्म
ममे पदे तु गम्यादेष्यभागाहाहुन्या भुजन्या गसाझागात् तु
कोटिज्या भवेत् ।
पत्रोपपतिस्तु “मृदूचेन होनी ग्रहो मन्दकेन्द्रम्” इत्यादि.
भास्करोलेन विधिना प्रसिद्धव किमु लेखमयासेन ॥३॥

·५६
मूर्यसिद्दान्तस्य
अनोपपत्तिः । कोटिन्योना विज्या भुजोत्क्रमच्या। तव
प्रथमज्यायाः कोटिज्या वयोविंशज्या ३४३१ । तदूना विज्या ७
प्रथमोर क्रमन्या। एवं पूर्वोक्तप्रकारेगा प्रसाध्ये ह सर्वोत्क्रमव्याः
पठिताः ॥२३-२७॥
इदानी बहुत्रोपयोगिलात् परमान्निध्यामानं क्रान्तिसाधनं
परमापक्रमज्या तु सप्तरन्धगुणेन्दवः ।
तद्गुणा ज्या विजीवाप्ता तचापं क्रान्तिरुच्यते ॥२८॥
मप्तरन्धगुणेन्दवः १३८७ परम क्रान्तिज्या भवति । ज्या
स्वीयग्रहदोड्या तया परकालिज्यया गुणा विजोक्याऽऽताऽभीष्ट.
क्रान्तिज्या भवति । तचापं ग्रहस्य क्रान्तिरुच्यते ।
अनोपपत्तिः । पत्राचार्यमत चतुविंशत्यंशाः परक्रान्मंशा ।
ततो लितास्तत्त्वयमैर्भक्ता इति वक्ष्यमाणप्रकारेग चतुर्विधत्वंशज्या
सप्तरन्ध्रगुणेन्दष इत्युपपद्यते । ), ततशापजात्यविभुजैन विज्यया
परक्रान्तिच्या तदा ग्रइदोघया किमिति लब्धा ग्रहकान्तिन्या
तचापं ग्रहकान्ति: । पत्र नाडीक्रान्तिमण्डलसम्पाततः क्रान्ति-
रुत्पद्यतेऽत: सायनग्रहदोयया क्रान्तिज्या माध्या । अत एव
भास्कर: “युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः” इति। पूर्वममुपातेन
या क्रान्तिन्या साधिता तदनुपातोपपत्तिः कमलाकरेण
सिदान्ततत्वविवेकविप्रश्राधिकार विशेषरूपेरा प्रतिपादिता ।
संप्रति चापोयविकोगामितितोऽतिम्पष्टा मा तदर्थ मदीयं ग्रहण-
करणं विलोक्यम् ॥ २८ ॥

·सुधावर्पिणी टोका। भवति । ₹xज्याम २ दूज्याप्र प्र , C श्वापान्तराल्पलात् सूक्ष्ममिति न्यागणितविदां सुटम् । एव मुरक्रमज्यासाधनेऽपि शेषफलं स्थूलं शेयमिति। अथेष्टचापे प्रथमचायतोऽल्मे मौरविधानेन तत्त्वलोचनमितचापेन प्रथमो- क्रमज्या लभ्यते तदा शेपचापेन किमित्यनुपातेन लब्धेष्टोत्क्रमज्या परन्त्वियं महास्थूला भवति । यतः प्रथमचाप 'प्र' इष्टचापं च 'इ' कलप्यते तदा ज्यासाधनविधिना ततः कोज्या'-वि प्रस्या- दरच्या सवमूलेन कोज्यार त्रि 1 इयं विन्यासः शुद्धा २विप्ररे ज्याप्र जाता इष्टोत्क्रमज्या: । अत्र यदि प्र तदा प्रथम- विरप्र ज्याप्र चापोत्तमज्या अस्या उत्थापनेन जावष्टोत्क्रमज्या xज्यान अतः प्रथमचापवर्गेगा प्रथमोरक्रमन्या तदेष्टचाप- वर्गा किमित्यनुपातेन तवेष्टोत्क्रमल्या भवति मौरविधिना महास्थूला भवतोति गोलविनि शं विचिन्त्यम्। सौरोदितवत् भास्करादिमिरप्यत्र स्थूलोत्क्रमज्या साधिता-पूति “यातेययोः खण्डकयो विशेषः” इत्यादिभास्कर- प्रकारे मदोयो विभेपो विचिन्त्य इत्यलं प्रसङ्गागतेन विचा- रणेति ॥३१-३२॥ अथाभोष्टज्यातो धनुःसाधनमाह । ज्यां प्रोद्य शेष तत्त्वाविहतं तहिवरीतम् । संख्यातत्त्वाशिवसंवर्ग संयोज्य धनुरुच्यते ॥३३॥ अभीष्टन्यात पाठपठितां च्यां मोय हित्वा शेषं भरविहितं तयोर्चासाधने गतगम्बन्धयोर्विवरेणान्तरेगोइत फलं यसंख्या- म ·सूर्यसिद्धान्तस्य t इदानीं भुजकोटिलिप्तानां न्यासाधनमाह । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भता लब्धं च्यापिण्डकं गतम् । गतगम्यान्तराभ्यस्तं विभजेत् तत्त्वलोचनैः ॥३१॥ तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिण्डे गतसंतक। स्यात् क्रमज्याविधिरयमुनमज्यास्वपि स्मृतः ॥३२॥ यासां लिप्तानां कलानां ज्यासाधन मिष्टं तास्तत्त्वाग्विभिः पञ्चविंशत्यधिकशतहयेन भक्ता लब्धाइसमं गतं ज्यापिण्ड सेयम् । शेपं गतज्यापिण्डगम्यज्यापिण्ड्योरन्तरेण गुणितं तत्त्वलोचनः भारहिदिभिर्विभजेद्यदवाप्तेन भजमन फलं तहतसंज्ञक ज्यापिण्डे योज्यम् । अयं क्रमन्याविधिः स्यात् । अनेन विधिना क्रमत्या भवतीत्यर्थः। एवमुक्रमव्याधरयं विधिरुत्क्रमज्यासुत्क्रमन्या- साधनेऽपि स्मृतः कथित इति । पत्रोपपसि। तत्वलोचनकलाभिरत्रेकैका ज्या साधिता । पत: कलास्तत्त्वाखिभिभक्ता लश्वं गतं ज्यापिण्डम् । शेगा गतेष्यन्यान्तरेग्णानुपाती यदि शरहिहिभिगतैष्ययान्तरं लभ्यते सदा शेपेगा किमिति ल गतज्यापिण्डे योनमभीएच्या भवतीति । पत्र धनुरूपया शरहिहिमितेन कर्णन गतैष्यन्या- न्तरेय भुजन मरनरखास्मोनोक्रमन्याम्तरेगा मरलरवात्मक- कोटिमंजेन यत् त्रिभुजमेवं शेषचापमितेन धनूरुपेगा कर्णेन गतल्येष्टन्यान्तररूपसरमरेखात्मकभुजेन गतेष्टोत्क्रमल्यान्तररूप- सरलरेखात्मककोव्या च यत् विभुजमेसष्टुयं न मिथः सजातीयम् । पाचार्यशापरूपो को सरलरेखाकारो म्वोकृत्य भेषफनमामोतं सस यथायथा हत्तपादे ज्यामभ्याधिक सधातथाऽऽसवन्ययो- ·सुधार्पिणी टोका। इति । अवोपपत्तिः। विज्याव्यामा भांशाः ३६० परिधयस्तदा मन्दान्यफलज्याव्यासार्धे किमिति लब्धा ग्रहाणां मन्दपरिध्यशाः । अव मन्दप्रतिहत्ते नोचोचादिस्थितिवशेन मन्दात्यफलज्या भिन्ना भिन्नाचार्यगरेपलब्धा तइशेन मन्दपरिधयश्च भिन्द्राः। अतो युग्मौजान्तयोमन्दपरिधयोऽनुपातिन इटमन्दपरिध्यानयनाथं पठिता मिद्धान्तमत्त्वविवेक कमलाकरसु मन्दफलानयनेऽपि कर्णानुपातः समुचितः सूर्यसिद्धान्ते कर्णानुपातन मन्दपरिधय एव स्फुटोसता अतः स्फुटमन्दपरिधितो यन्मन्दभुजफलं तत् कर्यानुयातजनितमन्दफलच्यासममित्याह । यदि स्थिर एक- रूपो मन्दपरिधिः-या, तदा मन्दभुजफलम्। के या, कर्णानुपातेनेष्टा मन्दफलज्या= अत्र यदि स्फुटो मन्दयरिधिः त्रि या तदेष्टा मन्दफलज्या स्फुटपरिधिजनित- छारे स्फुप भुजफलममा अनेकरूपपरिधिज्ञानार्थ विपमान्त- मन्दपरिधिना समीकरणं कार्यम् । तद्यथा। विपमाले मन्द- कर्ण: - /वि + न्या'अ, ज्याप्र= परममन्दफलज्या- अतो मन्दकर्ण:= / वि+ । सतो विपमान्त स्फुटी मन्दपरिधिः- व्याकै या D ततः ज्याक x विगा मक -- मक विया - बियार विग वि+ विरयार । वर्गकरणेन प्रोप वि या २ वि वि २ या + पत्र ३६०१ = भा। - समच्छेदादिना प्रोप(विभा+वि'या') - विभा'या'

·सुर्यमिहारहस्य
का जीवा विडा तस्या मण्यागम्तत्वाग्जिना पक्षविंशत्यधिक
गतरयन च य मवर्गो पातम्तम्मिन मंयोन्य योजयित्वा धन-
ही मारितिष ।
বাধীনলামিন।
বামি সমী
मम्पासाम्पाया mन्याय
प्रघमामहापा
प्रचमचापगमगया कि महापर्गम्य मनमा
पर्व प्रतिपादित न FEE |
पया-मिन्दपरियामा ।
ग्यमन्दग्विना मनव शीतगो पदाः ।
यम्मा पिषमानो घ नबनिमोनिताम्तयोः ॥४॥
युग्मानोऽद्रिय म्याग्निमुग सूया नवायाः ।
पापागा यसयमा रटा रट्टा गशालय ॥५॥

·सुधावर्षिणौ टीका। १५ शोधकर्मगिा शीघ्रफलसाधने श्रीमान्ले एते शीघ्रपरिधिभागा: कीर्तिताः कथिताः । कुजस्य २३२ । वुधस्य १३२ । वृहस्पतेः ७२. शुक्रस्य २६० । शन: ४. । अनोपपत्तिः । मन्दपरिधिवत् ! अव गूढार्थप्रकाो रङ्गनाथः “अव कीर्तिता इत्यनेन युग्मान्ते फलाभावादेव परिधयः कथं सम्वन्ति । अतो विषमपदान्ते परमफलस्य सत्त्वात् तव एव युक्ताः परिधयः शनिमन्दगीघ्रपरिध्योः क्रमेणधिकन्युनत्वं । मंजाव्याघातादधुना मित्यादि नाशनीयमागमप्रामाण्यात् । श्रुति यंत्र प्रमाणं स्याद्युतिः का तव नारद इति ब्रह्मसिद्धान्तोकेश्चेति ।" इत्यव प्रतिकृतीयविपमपदान्ते परमफलमानं भ्रान्तित उत्त रजनाधना अव मौरभाथे नुसिंहोऽपि "एवमतोन्ट्रियटभिर्मुनिभिर्विपम- पदान्ते युग्मपदात मित्रा भित्रा लक्षिताम्ते पाठपठिता रति म्पटमेव इति मदुक्तमेव कथयति - इति ॥ ३६-३०॥ अथ प्रतिहत्तेऽभीष्टस्थाने ग्रहे म्फुटपरिध्यानयनमा ! ओजयुग्मान्तरगुणा भुज ज्या विज्ययोड़ता। युग्महत्ते धनगें स्थादोजाटूनाधिक स्फुटम् ॥३८॥ भुजल्या स्फुटमन्दपरिधिमाधने मन्दकेन्द्रभुजन्या स्फुटपौध- परियानयने च पौत्र केन्द्रभुजन्या प्रोजान्तयुग्मात्तवपरिध्यो- रगा गुणा त्रिन्यया भक्ता फनै विषमात्तपरिधर्युग्म युग्मात्तपरिधावूनाधिक क्रमेगा युग्मा परिधाविव धनण कार्य मेव- ममीटे स्थाने स्फुट स्फुटपरिधिमानं स्यात्। पोजान्तपरिधरुने मामा तपरिधौ धः कार्यमन्यथा गमित्यर्थः ।

·- सुर्यसिद्धान्तस्य :: भोप वि' मा या( वि' भा' धोयरे वि) ततो या' श्रीपरेभारे इति ममोकरणेन कमलाकरेण स्थिरमन्द- भा२--ओपरे परिधिभागाश स्वसिद्धान्ते पठिता'। ततो नीचोच्चकर्णभेदेन युग्मान्त द्विविधान् स्फुटमन्दपरिधिभागानानीय तयोर्योगा- धसमाः स्थूला अपि युग्गान्तोया मन्दपरिधिभागाः सौरा उक्तास्ते च सुर्य मिद्धान्तपठितयुग्मान्तपरिधिती भिन्ना पायान्ति | तव “परम्परातोऽन्धपूरुषपरम्परया मूर्ख: सुर्य मिद्धान्त शुद्ध पाठो नाशित" इति कमलाकरोक्ति' । सा च मन्मते न ममौचीना शोघ्रफले स्फुटपरिधितोऽपि पुन' शीघ्र कर्णस्य साधनत्वात् । कमलाकरोऽपि पूर्वोक्तम्पोपपत्तौ शीघ्रफले व्यभिचारं दृष्ट्वा 'तहा- सनाविद्भगवान् म एव नारायणो मगर लगो न चान्य:'-- इति प्रतो नोचोचवशेन परमं फलं चन्नमुपलभ्य सूर्यण स्फुटाः परिधयोऽभीष्टस्थाने युग्मौजान्त परिध्यन्तरतः साधिता इति मदोयकथनं युक्तियुक्त बुद्धिमता विचारणीयमिति ॥३४-३५॥ इदानी भौमादीनां शौघ्रपरिधिभागानाह । कुजादीनामतः शैघ्या युग्मान्तेऽर्थाग्निदस्रकाः। गुणाग्निचन्द्राः खनगा दिरसानीणि गोऽग्नयः ॥३६॥ ओजान्ते दित्रियमला दिविश्वे यमपर्वताः । खुर्तुदरा वियद्देदाः शीघ्र कर्मणि कीर्तिताः ॥३७॥ अतो मन्दपरिधिकथनानन्तरं भौमादीनां युग्मपदान्ते एते शैघ्याः शीघ्रपरिधिभागाः । जस्य २३५॥ बुधन्य १३३। सहस्पते: ७.। शऋग्य २६२ | भने: ३८ । एवं भौमादीनां ·साधने नमो जातः सुधावर्पियो टीका। केचित्" इत्यादि विनिलेख। मन्दकर्णानुपातीनवं वास्तवं मन्द- फनमेव मोरोक स्फुटमन्दपरिधितो मन्दभुजफलेन सिध्यतीति कमलाकरमत युग्मौजान्त परिधिपाठस्थाने प्रदर्भितम् । वस्तुती ग्रहागां कक्षा दीर्घवर्तुलाकृतिरित्यज्ञानात् प्राचौनानां मन्दफल- यदाप्यत्र भास्करेगा स्वमतं न प्रतिपादितं तथापि चन्द्रग्रहणे स्फुटरविचन्द्रकर्ण साधने 'मन्दतिक अतिवत् प्रसाध्या' इत्यादिना ब्रह्मगुप्तस्यैव मतं स्वीकृतमिति स्फुटम् । दीर्घ- वृत्ताकृतिकक्षातः फलसाधनाय मत्कृतं दीर्घत्त लक्षणं द्रष्टव्यम् । तत्र फलसाधनार्थमेका थेढो शुत्पद्यते तत्र मन्दफलस्था- लपवायद प्रथमं पदमेव ग्राह्यते तदा मन्दभुजफलचापसममेव मन्दफल मिति प्राचीनोक्तमुपपद्यते । ब्रह्मगुप्ममतार्थं मन्मुद्रितः मटीको बाह्मस्फुटसिद्धान्तो विलोक्य किमत लेखप्रपञ्चेनेति॥३८॥ [इदानी शोनफनमाधनमाह ।। शैघ्य कोटिफलं केन्द्र मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं त विजीवायां कादौ कोटिनं फलम् ॥४०॥ तबाहुफलवगैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । विज्याभ्यस्त भुजफलं चलकर्णविभाजितम् ॥४१॥ लब्धस्य चापं लिप्तादिफलं शैध्यमिदं स्मृतम् । एतदाद्ये कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥४२॥ मकरादी केन्द्रे तहुणे भुजकोटिज्ये इत्यादिविधिना पूर्वमागतं गेष्य शोघ्रफलसम्बन्धि कोटिफनं विन्याया धनं स्मृतम् । कर्यादी ·अत नवत्यः मुर्यसिहान्तस्य भत्रोपपत्तिः। विज्यातुल्यया केन्द्रदोर्दीया यदि विषम- युग्मान्तपरिध्योरन्तरमुपलभ्यते तदाऽभीष्टकेन्द्रज्यया किं फलमी- जान्तायुग्मान्तपरिधेश्चयापचयवशाइनणं कृतम् । परमकेन्द्रभुजे. परिध्यन्तरं तदेष्टमेन्ट्रभुजारीः किमित्यनुपातेन न साधु फलं तथैकरूपवेगेनैव परिध्यत्तरं भवतीत्यत्र सौरोपलब्धिश्रव वासना नान्यत् कारणं वक्तं शक्यते । उभयोयुग्मान्तयोच समानं फन्ने न कर्णभेदतः किमप्यत्तमित्यपोह विचित्र विचिन्त्य बुद्धि- मद्भिरिति ॥२८॥ [इटानी मन्दफनानयनमा । तगुगणे भुजकोटिज्ये भगणांशविभाजिते । तड़जज्याफलधनुमन्दिं लिप्तादिकं फलम् ॥३६॥ भुजको टिन्ये केन्द्रभुजकोटिन्ये तेन पूर्वानीनन स्फुटपरिधिना गुगो भमणांय क्रमागे पध्यधिकशतत्रयेण विभाजित फले क्रमेण भुनकोटिफने भवत स्यध्याहार्यम् । एवं भुजत्या- फन मन्द के द्रभुजज्याफलमर्थात् मन्दभुजफन्नं यत् नहनु; कार्य 'न्या प्रोमा' स्यादिना तसिप्सादिकं मान्ट फम्नं मन्दफलं स्यादिति । प्रवोपपत्तिः। नोचोगह ये केन्द्रभुजकोटिन्ये ते सत्फने मिहात्तशिरोमण्णाटो प्रभिनन् । प्राचीनानां क्षेवभट्रिनो मन्दकर्गानुपातेनैव यन्तो मन्दफनं मिध्यति । घेवड़ी घ 'ये केन्ट्रदोःकोटिफने बने ने' रति भाम्हगेशन प्रमिहा। फनकामनाया वैचिववाहाम्कर: ममतं विहाय मतासगणि "स्वल्पा तम्बामदामपोह कर्ण: तो नेति वदनि - भवत इति ·सुधार्षिणी टोका। कर्ण कोटिसुव्रयोयदि कांग्रे शोप्रभुजफलतल्यमन्तरं तदा त्रिज्याने किमिति। प्रतस्त्रिज्याभ्यस्तं गौवभुजफल चलकर्णन इतम् । तचापकरणेन वृत्तगतत्वं शोधफलस्योपपन्नम् । अत्र तेवदर्शनम् । अथ ग्रहागां स्फुटाथ कर्ममग्यामा । मान्द कमैकमर्कन्ट्रोभीमादीनामयोच्यते । गैज्ञा मान्द पुनर्मान्द भैत्रं चत्वार्यनुकमात् ॥४३॥ मध्ये शीघ्रफलस्थाध मान्दमर्धफलं तथा । मध्यग्रह मन्दफलं संकलं शेवी एव च ॥४४॥ अर्कचन्द्रयोरेक मान्दमेव कर्म । रविचन्द्रयोः स्फुटत्वं महन्मन्टफलेनेवेत्यर्थः । अध भीमादौना स्फुटत्वमुच्यने । मथमं मध्य ततो मान्दं ततः पुनर्मान्दै तत. पुनः मेयमिति चत्वारि एकानन्तरमपरमनुक्रमाद्देयानि ! कथं दयानीत्याः। प्रथम .

·तस्या सूर्यसिद्धान्तस्य केन्द्रे तु तदेव शैय कोटिजं फलं विजीवायां संशोध्यम् । एवं कते स्पटा कोटिर्भवतोति बेदितव्यम्। उचादने पृष्ठे च विमान्ती ग्रहे मकगदि केन्द्रम् । नीचादने पृष्ठे च विभान्तरे ग्रह कया- दिकेन्दं भवतीति तेवभोपालोचनया सिध्यति । स्फुटकोटेः शोघ्रभुजफलस्य च वर्गयोरक्याद्योगाद्यन्मूनं स चलाभिधः शोघ्रसंज' कों भवति । शीघ्रभुजफलं विन्धया गुण्यं शोधकर्णेन विभाजितं लश्यस्य 'ज्यां प्रोजता' इत्यादिविधिना यच्चापमिदमेव लिप्तादि गेध्य फलं भवति । एतच्छोघ्रफलं कजा- टीमां मध्ये श्राद्ये प्रथमे तथा चतुर्थे कर्मणि च देयं भवति । कजादयः कर्मचतुश्येन स्पष्टा भवन्ति तव प्रथम चतुर्थे च कर्मणि वक्ष्यमाणविधिना शीघ्रफलस्यास्य मंस्कारो भवतीत्यर्थः । वोपपत्ति: : । नोचोचहत्तभया । कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थाने केन्द्र प्रकल्प्यान्त्यफलज्यामितकर्कटेन नीचोचारयं वृत्तं विनिख्य भूविन्दीमध्यग्रहम्थानोपरिगामिनी रेखा कार्या माचीचरखा। सस्य नीचीपष्ट तस्योरखया १४ यो योगी तयोरुरितन उशमंत्र। अधम्तनो नोचनः । तटेखातोऽन्या तिर्यग्रेखा नीचोच तमध्ये मत्स्येन कार्या। तदपि नीचीञ्चत्तमुच्चप्रदेगा- हरियम् । तत्रोच्चाच्छो केन्द्रमनुलोमं देयम् । तत्र जीवकेन्ट्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः । पत्रापि ग्रहोचरेखयोम्तियगन्तरं शीघ्रभुजफ- लम्। ग्रहतिय ग्रेखयोरन्तरं कोटिफनम् । ग्रहभूम्योरत गोधकर्णः। अथ तदानयनम् । मकरादिकेन्द्र त्रिज्यावत: कोटिफन हग्यते। काटो तु दधः । तिम्त कान्त स्फुटा कोटिः। गोधभुजफर्म तु तत्र भुनः तयोर्वगयोगपर्ट कर्ण रत्युपपनम् । मोघ्रफलानयनवाममा रागिन । अध

·सुधावर्षिणी टीका।
खेटबोधाय शेष्यमिध, संश्रिते
मान्दशेध्य हि तैनासकृत् साधिते ||
इत्यत्र मान्द पध्य फले मिथः संथिते इति यदुक्तं तत्प्रभागाथ
वामनायां च “नोचोचवत्तपङ्गिपर्यालोचनयेवं परिणमतीति
स्पष्टार्थम्” इति च यदितं तत् सर्व प्रतारगापरं वाक्यं तत्पति-
पादितनोचोचवृत्तभयां मन्द शीघ्रफलयोरन्योऽन्याश्याभावादिति
मदमविकिभिर्विचिन्त्यमिति किं लेखन्यासेन ।
प्रत्र मौरवासनायां कमलाकर ।
"पत्र का युक्तिरिति चेत्-
वेद एव रवितन्त्रमथास्य वामनाकथनमल्पधियां हि ।
दोष एव न गुणो रविणोनं तेन युक्तियुतमेव सदोह्यम् ॥
ब्रतासिदान्ते श्रीशाकन्योऽपि
अतीन्ट्रियार्थविज्ञानं प्रमाणं शुतिरेव हि।
श्रुतिर्यत्र प्रमाण स्याद्युक्ति का नत्र नारद ॥
जिज्ञासोर्युतिरिशास्ति यदि श्रुत्यनुसारिणीति"
इति घेदवाक्यवत् सूर्यप्रकारमाह। सोरभाष्ये वृमिहनापि
"पत्र प्रत्यक्षोपल धिरेव वासना" इत्यभिहितम । तब प्रजादिकेन्द्र
मवेंषामित्यारस्य भुक्तागाधनत्यतं ग्रन्य निखित्वा ततोऽनन्त
मध्ये गीघ्रफलम्यामित्यादि विलिखितमस्तीति ॥४३-४४॥
अथ पूर्वागतं फलहयं कदा धनं कदा च ऋगामित्याह ।।
अजादिकेन्द्र सर्वेषां शैध्य मान्द, च कर्मणि|
धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादाहगामेव च ॥४५॥

·सूर्यसिहान्तस्य
मध्यग्रहानीतं गोध्रफलं यत् तस्याध दलं वच्यमागाविधिना धनमृण
चा मध्यग्रह देयम । ततोऽर्धशोप्रफलसंस्कृतमध्यग्रहान्मन्दफल
साध्यम् । तस्याध शीघ्रफलार्धसंस्कृतमध्ये संस्कार्यम् ।
पुन
फलइयार्धमंस्कृतमध्यग्र हात् मन्दफल माध्यम् तन् मकलं पूर्वागत
मध्यग्रहे देयम् । अम्मान्मन्दफलमंस्कृतमध्यग्रहात गैध्य शोधफन
साध्यम् । तदपि सकल मम्यूः मन्दफलसस्कृतमध्यमग्रह मस्कार्यम् ।
एव कर्मचतुष्टयेन भौमादय स्फुटा भवन्तीत्यर्थ ।
अत्रीपलब्धिव वामना बुद्धिमता ज्ञेया । गूढपकाशे रगनाथा
'भन्दफन स्फटमाधित वास्तवम् ।
इत्यन्योऽन्धाश्रयात् सूक्ष्ममन्दफलसाधनमशक्यमपि
तदासबसाधनार्थमर्धस्फुटादेव मन्दफल साधित मध्यग्रहमाधित
मन्दफलापेक्षया सूक्ष्मम । अर्धस्फटस्तु फलद्दयार्धमस्कृतो मध्यग्रह ।
अवापि मन्दफलस्याध शोघ्रफलार्धसस्कतात किञ्चित्सूक्ष्मत्वार्थ
साधितमित्युपपन्न मध्ये शौचफलस्येत्यादि" इत्याहुस्तन्द्र समोचोनम ।
मन्दफलसाधने भास्करादिभिर्या क्षेत्रभनो विलिखिता तव
प्रयोजनाभावात मन्दफन्नस्य स्पष्टग्रहामार्पक्षत्वात् ।
एवममकृत्फलसाधनोपपत्त्यथ भास्करेगा-
स्फटस्तु मन्दफलसापेक्ष्य
भगवता
परग्रहम्य
मध्यगत्या स्वकक्षाख्यरत्त वजे-
न्मन्दनीचोचत्तस्य मध्य यत ।
तहतो शोधनोचोच्चमध्य तथा
शोघनीचोच्चहत्ते
शोघनीचोचहत्तम्य मध्यस्थिति
जातमादौ कृत कर्म मान्द तत ।
स्फुट खेचर ॥

·सुधावर्षिणी टोका। ७३ प्रतिसत्तमणिक्षेत्रमदर्शनम् । उ7 मपति पतिवृत्तम् Pो कानम मन सास्स विचम् স্ময় বাবা মুনাৰা अकंवाहुफलाभ्यम्ता ग्रह क्तिर्विभाजिता । भचक्राकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥४६॥ सूर्यादिग्रहाणां भक्तिः सूर्यस्य बाहुफलेन मन्दफलेन कालात्मयो नाभ्यस्ता गुणिता भचकलिकाभिः पट्शताधिवेक किंगतिमहनेता लम्या लिप्ता ग्रह कवत् कार्याः । यदि रवि- मन्दफलं धनं तदा रवावन्येषु ग्रहेषु च ता लिप्ता धर्न कार्या अन्यथा ऋणमिति । (अवोपपत्तिः। मध्यमरव्यर्धरात्रिी ममयेाहणन ग्रहाः साधिता अपेक्षितास्तु स्पष्टरव्यधराविक । मध्यस्फुटरन्योरनार रषिमन्दफलकलास्ता यैरसुभिरुहच्छन्ति निरक्षे ते यदि राशिफलाभिरशदशगतमिताभिनिरक्षोदयासवस्तदा रविन्दमन- कलाभिः किमिति सभा भास्वत्फलोत्या असवः । नव गोरे गगनभूधरपट कचन्द्रा इत्यायु दयासूनां वयागां योगप्रशसम ·धन सूर्यसिद्वान्तस्य सर्वेषा ग्रहागा मान्दे वा शेध्ये कर्मगिण मेपादिकेन्द्र निमादि तुलादी केन्द्र च ऋणं ज्ञेयम । एव फनयोधनर्णत्वं विधाय पूर्वोक्तकर्मगाा फटा ग्रह। माध्या इति। अत्रोपपत्यर्थ प्रसिद्वाऽचि प्रतिहत्तभड्रिीलावबोधार्थ प्रदर्यते । सभाया भूमौ बिन्दु कृत्वा ता भूमि प्रकम्प्य ततम्सिशक्षित कर्कर पेन कक्षास्यमगडत विलि खेत् । तद्भगगाशित कृत्वा मेषादेरारभ्य ग्रहमुच्च च दत्त्वा चिह्न कार्य। ततो भूबिन्दुच्च- चिह्नयोरुपरि दीर्धा रेखा कार्या मोच्चरखीच्यते । अथ तदुस्य मत्स्येन कक्षामगइले केन्द्रगताऽन्या तिर्यग्रेवा च कार्या । भूबिन्दोरुपयन्त्यफल ज्यागुचोन्मुखी दत्त्वा तटग्रे त्रिज्यामित कर्कटकेन प्रतिवृत्त च कायम । उच्चरेग्वया सह यवान सम्पात- तत्र प्रतिहतेऽप्युच्च से पम । तम्मा हुन्च नोग विलोम दत्त्वा तत्र प्रतिहत्ते मेवादिय । ततो ग्रहमनुलोम दत्वा तत्र चिड़ अथ प्रतिकृतमध्येऽप्यन्या तियग्रेखा कार्या। तिर्यग्री- खयोरत्तरमत्यफलज्यातुल्द मेव मर्वत्र भवति । ग्रहोचरेखीया- रूपम तर दोा ग्रहप्रतिहत्ततिर्यग्रेखय रन्तर कोटिन्या । ग्रहकक्षामण्इलमध्यगतिर्य ओखयोरध्वाधरमन्तर च स्फुटा कोधि । प्रतिहप्तम्य पहाभूबिन्दुगामि सब कर्ण | कर्ण सूत्रम्य कक्षा हत्तस्य च यत्र सम्णतस्तत्र स्फटो ग्रह । कक्षाहते स्फुटमध्यो रन्तर फलम् । मध्यग्रहात स्फुटेऽग्रम्धे धन मेंपादि केन्द्रे पूर्वाकर्पपेनोत्पदाते । एव मध्यग्रहात् स्फुटे पृष्ठम्ये तत्फनमगा तुनादिन्द्र पवादाकािपन भवतीति नेवप्रदर्शन कार्यम | तच्च स्फटम।

·७५ सुधावर्षिणी रोका। ग्रहभुक्तः फलं कार्य ग्रहवन्मन्दकर्मणि । दोान्तरगुणा मुक्तिस्तत्त्वदोद्दता पुनः ॥४८॥ समन्दपरिधिक्षुणा भगणांशोद्धृता कलाः । कादौ तु धनं तत्र मकरादाहगां स्मृतम् ॥४६॥ निगापतेश्चन्द्रस्य मध्यगतिः स्वमन्दगति शुद्धा चन्द्रमन्दोच्चगत्या रहिता कार्या। शेषसमा केन्द्रगति यहोवा वक्ष्यमाणेन विधिना दोन्तिरादिकं कृत्वा चन्द्रगतिफलं साध्य' तत् भुक्तो चन्द्र- मागतो वक्ष्यमाणेनैव विधिना ऋणं धनं च कार्यम् । एवं च ट्रगतिः स्फुटा भवति। कचं गतिफलं साध्य तदर्थमाह । ग्राभुरिति। मन्दकामगि मन्दफनसाधने ग्रहवत् ग्रहभुक्त- ग्रंहगतः फल कार्यम् । मन्दकर्मणि यथा ग्रहस्य मन्दफनं कृतं तहगतश्च फल कार्यमित्यर्थः। ग्रहमन्दफलवत् ग्रहगतिफलं साध्यते । मुक्तियन्ट्रस्य पूर्वसाधिता मन्दकेन्द्रगति- रन्येषां गतिरेव दोल्यान्तरगुणा मन्दकैन्ट्रभुजव्याकरणे यहत- गम्यज्यातरं नहोज्यालरं तन गुगा तत्पने भरविदरता भत्ता । लब्धि, पुनः स्वमन्दपरिधिना क्षुमा गुणा भगगणाचकांश: पध्यधिकशतत्रयेण भक्ता। लाः कलाः कादी केन्द्र तत्र तस्यां मध्यगतौ धनं मकरायो तु ऋर्ण स्मृतं कथितमाचारिति शेषः। एवं ग्रहागां मन्दसटा गतिर्भवति । अनोपपत्तिः। अद्यतनम्नस्तनमन्दस्पष्ट ग्रहयोरत्तरं मन्दम्पष्ट- गतिरतोदातनश्वस्तनमन्फलयोरन्तर मन्दस्पष्टगतिफलं भविसु- अथाद्यतनम्बस्तनमन्दकन्द्रयोरन्तरं मन्दकेन्द्रगतिः । प्रथ मइति ।

·७४ प्रय मूर्यमितान्तस्य मध्यममानेन सर्वराश्युदयासुमानमटादशशतामव कल्पिता । तत पूर्वानुपातेन भास्वत्फलोत्या असवी मन्दफलकलातुल्या जाता । ततोऽहोरावासुभि पट्शताधिकेकविशतिमहलम्तैिर्ग्रहगतिलभ्यते तदा मन्दफलकलातुयामि किमिति लम्रा कला मन्दफनस्य धनर्णवशात धन वा ऋण कार्या । भास्करेगाप्युक्तम - 'मध्यमाकोदयात् प्राक् स्फुटार्कोदय स्थाणे तत्फले स्खे यतोऽनन्तरम | तेन माम्बत्फलीत्यासुजात क्षय स्व फल युक्ति शुक्ल निरुक्त ग्रह ॥ इति । एवमनन कर्मगाा म्पर्धराविका ग्रहा जाता इति । भाव फलस्थासुसमकाला मावनकाल का प्यम्तदा प्रमाग कालाsपि मावनाहारावामित परशता धि कविगतिमहसमिता याद्य । ततो "भगवता नोकानुकम्पया म्वन्यात्तगा नाक्षदिने ग्रहगतिभागमद्रीकृत्य चक्र कनापरि वत्तात्मकनाक्षवाहोरावेगा गतिक नाइदा सूर्यमन्द फतकल भ मीन का" इत्य नपान गूढार्थप्रकाश रङ्गनायेन महामथुन्नत्व प्रदभितम् । मन्दफनकला मल्प चाहाम्फनीयासुखे व स्वल्पा न्तप्त सावनकालकपन युक्तमिति मदुक्त भृ विचाराईम ॥४६॥ प्रय ग्रहागा मन्दस्मगति विवक्षुपन्ट्रमन्दीञ्चस्याधिकगति वाचन्दगत्यय विशेषमन्यथा मन्दम्य गतिमाधन चाह। खमन्दभुक्तिमंशुद्धा सध्यमुक्तिर्निणापते. दोयान्तगदिक कृत्वा भुक्तागणधनं भवेत् ॥४॥ रव म्यागरात ·सुधार्षिणी टोका। भास्करोल गतिफल त्रिज्यया गुणित हृतम् । मन्दोयफनकोटिन्यामानेन भवति स्फुरम् ॥ इति बुद्धिमद्भिर्निपुग विभाव्यमिति ॥४८-१८॥ अथ नगतिफलमाह। मन्दस्फुटीकता मुक्ति प्रोजना शीघ्रोच्चभुक्तित। तच्छेप विवरेणाथ हन्यात् विज्यान्त्यकर्मयोः ॥५०॥ चलकर्णहृतं भुत्तो कर्ण बिज्याधिक धनम् । कंगमनेऽधिक प्रोभा शेष वक्रगतिर्भवेत् ॥५१॥ शोनोच्चगलित पूर्व मन्टस्फटीकृता भुक्ति मन्ट्स्पष्टगति प्रोकर हित्वा गैप शोधकेन्द्र गत्यारय माध्यम्। तच्छष विज्यान्त्यक गायोत्रिज्याया अबे स्फुटक्रियाया चतुथै कर्मणि साधितस्य गोन कस्य च यो विवरोऽत्तर तम न्याहुण्येनगा क इति शेप । गुगिातफल शीघ्रकन हत पल कणे पौधकणे विज्याधिक गति मुक्ती मन्दसष्टगतो धन तथा विन्यात उने ऋण काय नदा स्फुटगतिर्भवेत। ऋणात्मक फलेऽधिरे तव मन्दस्फुटगतिमेव हिवा র पकगतिविपरीता गतिर्भवेदिति । गूढार्थप्रकाश रङ्गनाथैनाव सर्वत्र चिच्याशब्देन शीघ्रफलकोटिल्या एव सौरभाष्ये वृमिहेनापि विन्याशब्देन गौत्रफलकोटिन्या गृहीता। वियु राशिपु गैघ्रफलस्य वियोधनेन या ज्या सा विज्येति व्युत्पत्त्या निन्याशनाव फ्लकोटिज्या भवितुमर्हति । एवमव भास्करप्रक ररूपोऽय प्रेमा गृहीता। . प्रकार । भास्करप्रकारच- ·वैग भी २२५ मप २२५ सूर्यसिद्धान्तस्य तयाऽनुपातो यदि तत्त्वाश्विभिः कलाभिर्मन्द केन्द्रदोळया क्रियमा. गाायां यशोग्यखण्डं तल्लभ्यते तदा केन्द्रगत्या कि मिति । लब्धमद्य- तन वस्तनकेन्द्रज्ययोरन्तरम् । । ततो यदि भगणांरिद न्यान्तरं तदा मन्द परिधिभाग: किमिति । लम्धमद्यतनशस्तन- कैग भोव मन्दभुजफनयोरतरम् x =मन्दफलज्गान्तरसाम्। तन्मन्टफलज्ययोरल्पवात् मन्दपनयोरन्तरमेवाद्यः स्वीकृतमत उपपन्न गतिफलानयनम् । एवं मद्यतनवर नरहफलयोरन्तर तहतेः फलं कादिकेन्द्र ग्रहफल स्यापचीयमानत्वात् तलादी धनफलम्योपचोय मानचाद्धम् । मकरादौ तु धनफलस्यापचीय- मानचानोपादागा फलस्योपचोयमानत्वाहगामिति धनगोपपत्ति. भांस्करोवाव ममोचोना बोध्या । भास्कराचार्येण तात्कालिकभोग्य खण्डं ग्टहीत्वा तात्कालिक गतिफलं साधितम् । 'कोटीफननो मृटुरेन्ट्रभक्तिस्ति न्योड़ता क किंमृगादिकेन्द्र। तया घुतोना ग्रहमध्यभुतिस्तात्कालिको मन्दपरिस्फुटा स्यात् ।' पाव मन्दफनल्यानयनविधानेन * पार) ज्याम = मन्दफनच्या न्या=मन्ट् केन्द्र न्या। जगा = परममन्टफ्नव्या। वि-विजाया। ततस्तरकालगत्यानयनेन (चलनकननं दहय्यम्) ताप्रकारथ - कोयाम मग - x - बीमाई मग- प्रती भाकरीमन्दगति. बिम R फर्म विन्यागुण मन्दफनकोटियाम दाम्तवं ताकानिकमन्ट- गमिफन घेद्यमतो मप्रकार:- ·सुधावपिंगी टीका। अव मू- प्रतः स्फुकेग (कोज्याशीफ+मू) = कोज्याशीफ मकेग कोज्यागोफ मकैग छौधा मकेग ततः स्फुकेग कोज्याशीफम् शोक नघु जात्यम्य कोटिः शोधफलान्यफलज्यावर्गान्तरमूनसमा । एतेन भास्करप्रकार उपपद्यते । अथ क्षेत्र प्रकारेगापि भाग्करप्रकारोपपत्तिः प्रदश्यते । तत्र प्रतिवत्तीय मध्य प्रहस्थानात् प्रतिवृते सारखा कार्या तत्रैवैकरूप- वेगेन स्वल्पा शोधकेन्द्रगतिया तव हितोयं ग्रहस्थानम् । तदुपरि भूकेन्ट्रगता रेखा कार्या सा कक्षाहत्तस्थास्पष्टग्रस्थानतः कक्षाहत कृतां सर्गरेखां यत्र छिनति तम्मात् स्पष्टग्रहस्थानाधि स्परेखाया- मेकरूपेगा स्फुटा के द्रगनिरिति स्थितिः। प्रतिहते स= मध्य ग्रहस्थानम् । मम' प्रतिवृत्तसपरिवायां लचो केन्द्रगतिः । इ = भूके ट्रम् । स्प= कक्षाहत्ते सटग्रहस्थानम् । • स्यानात् कता कक्षाहत्ते सरिता दु।' रेखायां रस'-विन्दो लम्बा तदा स्पम्प एकरूपवेगेन स्फुटकोन्द्रगतिः। इस-शोघ्रकर्णः । तन्मिन् म'-स्थानात् कृतो माल लम्बो भुजः । इल = कोटि.। इम' =कर्णः। एवं इस्स= कोटिः । स्पस्स' = भुजः । कर्गः: । क्षेत्रदयं च मिथः मजातोयम् । इ' = प्रतिवृत्तकेन्द्रम् । उ- उच्चस्थानम् । ८ उद'म-शोकोन्द्रम् । <उम-स्पष्ट- Zइ'मशोधफन्नम्। मम' शीघ्रफनकोटिः । कन्याशीफ मम ततस्त्रिकोणमित्या मान- । मल-- =शोक-मन्न । ततोऽनुपातेन स्पस' कोज्या फ भम. वि. कोज्यामीफ मम मम'योन्द्रगतो यद्यागता -- केन्द्रम् । जमाशोफ ममा मि । एन्न 32 - की-मन्न वि गोक-मन ·- कायाफ भग । अस्या मध्य- गोक काज्याफ मौकेग शौक स सूर्यमिहान्तस्य 'फनागखानान्तरणिज्जिनीतो द्राक्केन्द्रभुक्ति गुतिहृहिशोध्या । स्वशीघ्रभुक्तो स्फुटखेटभुक्ति ५ च वा विपरीतशुद्धी ॥' इति अनेन प्रकारगा स्फुटकेन्द्रगति शीघ्रकेन्ट्रगतेथान्तर शीघ्रगतिफलम शोग मोकिंग (शोक-ज्याक) अत उपपद्यते । शोक-कोन्याफ अस्थ धनत्वे गौघ्रगतिपल धनमगाव तु ऋगामिति स्पध्मेव । ऋगात विपरीतगोधनेन वक्रगतिभवतीति प्रसिद्धम् । अत्र भास्कर चायगा म्यप्रकारतम्ताखानिकस्फुट केन्द्र गतिसाधन कृत यत तदुपपत्तिम्तत्वयु क्या न समीचीनाऽद्यतनश्वम्तन कर्णयोर्भदात। अतोऽत्र मयापपतिरुच्यते। ट्रह व्य ४५ श्लोकसम्बन्धि क्षेवम् । तत्र कक्षावृत्तस्त्रमध्यग्रहाच्छ छोघकणोपरि वृतो लम्ब मोत्रफलज्या भुज । कक्षाप्रतिवत्तस्थमध्यग्रहयोर्ध्वाधरमन्तर शोधान्यफलज्या कर्म । शीघ्र काग सुते कोटि । एव त्रिज्याकर्ण ग्पष्टग्रहादुचरेखोपरितो नम्म स्फुटकेन्द्र ज्या भज । उच्चोखाया स्फुटकेन्द्रकोटिज्या काटि । क्षेत्रयो साजात्यात् ज्यास्फु के अत अपरमशीफलम् । तत्काल गत्यानयनन (द्रव्य चलनकलनम् ) कोज्याम्पु के म्फग काज्याशीफ भोग । ज्यागीक X वि न्य वि ज्याच X काज्यामीफ (मकमा म्फकंग) वि छेदगमादिना जत्रि कोजाम्फ •४ स्फुकैग = मू स्फुकेग- कोज्याशीफ मकेग कोज्याशीफ स्फुकेग ·तत सुधावर्षिगी टोका। ८१ तदभावे तदभाव इति स्थिती केन्द्रगत्युत्य फलमेव । केन्द्रगति- रन्त्यफ्लन्यागुणा विज्याभता तद्दी फन्न स्यात् । परिधिमाश गुणहरयोस्तव्यासात्वेिन फन्नतुल्यत्वदर्शनात । पुनरनुपात कर्णाग्रे र तदा विल्याने किमिति । बिजायोनाश केन्द्रगति रन्यफलज्यागुणा कर्णभक्ता सिद्धा। इद गते शोधफल परमम । पुनरनुपात । अन्यफलज्यातुल्येन शोधकर्णत्रिज्यान्तरेणेद तदेष्ट विज्याकर्णान्तरेगा किमिति। अन्यफलज्ययोनशि गौकोन्द्र गतिस्त्रिज्यापर्णान्तरगुणा शोधकर्णभल्ला लञ्च गतिशोधाल स्यात । तत् विज्यात कर्णस्याधिकत्वे धन न्यूगल का स्वमन्दस्पष्टगतो कार्य स्पष्टा गति स्यात। चेन्न शुध्यति तदा विपरीतशोधना हगागतिर्वक्रगति स्यात। शीघोच्चस्थान शीघ्रफलाभाव । शीघ्रकेन्द्रमार्गण कक्षात्तप्रतिहत्तैक्यावधि शीघ्रफ्लान्तर धनम् । सतो नीच यावदृणम्। तत पुनस्तदृत्तैक्य यावाम । तत उच्च यावद्ध नमिति । प्राद्यन्तयोःन द्वितोयलतोययोस्तगामिति । विन्यात कर्णेऽधिकोने धनणल मुक्त सङ्गच्छने । भास्कराचार्यैस्तु कक्षामध्यगतिर्यग्रेवाप्रतिवृत्तमम्पति शीघ्रगतिफलाभाव उक्त सोऽसन् वासनाविरोधात् । स यथा- अयातनजस्तनशीघ्रफ्लयो- रन्तरमयतनज मन्दसाटगत शौघफलम। कथमन्यथा तत्फलसस्कृतयो स्पष्टयोरन्तर सष्टा गति स्यात् । तेन तसम्पातस्थे बिम्बे तवस्थफल तु परममा अग्रिमदिनज तु सदमिति तदन्तर गतिफलमायाति कथ तदभाव उक्त सङ्गच्छते । अध तत्सम्यातत पूर्व परत एकदिनान्तरेण यत्र फलमाम्य स्यात् तत्पूर्वस्थले गतिफलाभाव उचित । स तु तदासने कक्षाहत्तप्रतिहत्तैक्यदेश भगवता सम्यगुरू । अतो ·सूर्यसिद्धान्तस्य म्फुटकेन्ट्रगतिस्तदा स्वशोबान्द्रगती किमिति | लमा सग केन्ट्रगति कोज्य शोफ कग कोज्यागीफ केग पीक- E पाक-मल अत्र यदि व्यशीफ मम वि तात्कालिको मम - तदा मस्थानीयतत्कालगतिवशेन कोन्यौफ कैग स्फुटकेन्द्रगति = । एव नोचोचहत्तमद्यापि भास्कर प्रकार उपपद्यत इति । पोक अत्र क्षेत्रदर्शनम् । अत्र मौरवामनाया कमलाकर । मन्दस्पष्टग्रहोन शोघोच्च शोधके मिति यन्मन्दस्पष्टगत्यूनशोघोच्चत शीघ्रकेन्द्रगतिरस्ति । मोघ्रोजनीचतुल्ये ग्रहे ग्रहणीयफल शून्यम् । गीतकेन्द्रमपि शून्य पड़ाशितुल्य वा। तत्र खस्तनशीघ्रकेन्द्र तु अद्यतनकेन्द्र केन्द्रगति योमतुल्यम् । केन्द्रोत्यफलयोर तर गतिफलम् । तत् तु शीघ्रमेन्द्र गत्युत्थफलतुन्यम् । परम घोच्चस्थाने। यतस्तत कक्षावृत्तप्रतिकृत्तसम्पाते फन्नात्तराभावो नियत । मतिफनपरमले . विज्याकणान्तरमपि परममस्यफलज्यातन्यम् । फ्नान्तरा पचयात ·८३ २ शोकेग २ ब्याथ यापखके माध वि -) २ ज्याय कीन्या 33 वि सुधावर्षिणी टोका। भोग ८ भूस-- अद्यतनसष्टकेन्द्रम् ८ उभूस' - वस्तनसष्टकेन्द्रम् =+ अथ यद्यन्तफलल्या ज्या ! तदा पूर्वप्रतिपादितप्रकारण प्रथमशीघ्रफलज्याः भीग ज्या (e- शौकैम एवं द्वितीयशीघ्रफलच्या व्याम श्रीग ज्या ( ८० + गौकेग) कोन्या दि २ शीघ्रफलस्य नवत्यल्पत्वात् शोध्रफलज्ययो' साम्याचाच मिडे भद्यतनश्वस्तमशीघ्रफले समाने । तदा कक्षाहते समय चापम्स'मग्रचापम् । तयोर्मध्ये स्प'मग्र चापस्य विशोधनेन स्पस्स' चापम् =मग्रम'ग्र चापम् । अतस्तदा दिनान्तर स्फुटकेन्द्र- गतिमध्यशीघ्रकेन्द्रगतिसमा। अथ कक्षावते यो चापमन्यफलज्याचापसमम् । तेन मध्यकेन्द्रगत्यर्धच्या हिगुणा यदि शीघ्रान्त्यफलज्यातल्या भवेत् तदा दिनान्तर स्पष्ट वगान्तारममा ग्रहगसित्तडययोगरी ग्रहे मन्दस्पष्ट- गतिसमा भविष्यतीति गोलगणितविद्भिनिपुणं विलोक्यमिति । अथ खार्क मिते व्यामा भौमादीनां स्वल्पान्तरत: स्थिरा शीघ्रफलान्यफलया। भो..२३५-७८। बु = ३५-४४ । बु -२३ । शु-२६२=८७। श-1-=१३ । आमा- मर्धानां स्वल्पान्तराचापानि भौ-१८। बु-११। == . ] शु-२१°1 =३° । ग्रहाणां मध्यमशीघ्रकेन्द्रगत्यर्धमेकांशतो न्यूनम् । केवलं बुधस्य सार्धकांशासनम् । अतो इत्तययोगापेक्षया कत्तावत्तमध्यगत- तिर्यग्रेखापतिवृत्तसम्पातासन्न एव ग्रहाणा दिनान्तरसष्टखगा-

·८२
व्याख्यात
सूर्यसिद्धान्तस्य
मरीची सार्वभौमेऽप्युक्त तदसत् ।
तपित्रा तु गूढार्थप्रकाशे
सौरगतिफलव्याख्याया विज्याशब्देन फलकोटिज्या तत्कर्णान्तर त
परमान्त्यफलज्येति सौरगतिपल भास्करानुसार
तदप्यसत” इत्याह तत तु तात्कालिकगत्यज्ञानत एव । यदि सौर
गतिफल न तात्कालिक वेगत इति कल्प्यते तदा कमलाकरव्याख्यान
साधु भवितुमईति । अथ दिनान्तरस्पष्टखगान्तर कदा मन्द
स्पष्टगतितुल्यमा हिलक्षगावेगेनैकदिनान्तरण कदा गतिफलाभाव
इत्यस्य विचार क्रियते ।
+
तम
ग्रन्पशवज्या
कतम
प्रतिवृत्तम
-
(द्रष्टव्य क्षेत्रम् ) भव भूष= कनामध्यगतियग्रेखा।
पभूस्प
अभूस्स = मन्दसष्टकेन्द्रगत्यर्धकन्ना ।
'अवतनस्फुटग्रह । वम्तनस्फुटन ।
मवि पद्यतनमध्यग्र प्रतिहते।
मग्र अद्यतनमध्यग्रा कक्षाहते ।
=ण्डम्तनमध्यग्रह प्रतिसे ।
म'ग्र= वस्तनमध्यग्रह कचाहते ।
म धि

·सुधावर्षिणी टोका। २ शौ कैग २ व्या ज्याप्रस्थ के ज्याय वि शौकैग . क्याच वि चाप वि २ Lउ'भूस्स- अद्यतनसटकेन्द्रम-20- उभूस्स' = प्रवम्तनसष्ट केन्द्रम् =20+ अथ यद्यन्नफलज्या-ज्यानं । तदा पूर्वप्रतिपादितप्रकारेण प्रथमशीघ्रफलज्याः ज्या (८० किंग) वि -कोन्या एवं हितोयशीघ्रफलज्या शोकग ज्या ( ८० + शौकंग) कोल्या वि शीघ्रफलस्य नवत्यल्पत्वात् शीध्रफल ज्ययोः साम्याचाच सिडे भद्यतनखस्तनशीघ्रफले समाने । तदा कक्षासे समग्र चापम् = स्स'म'ग्रचापम् । तयोर्मध्ये स्प'मग्र चापस्य विशोधनेन स्सस्स' चापम् =मग्रमग्र चापम् । अतस्तदा दिनान्तरे स्फुट केन्द्र- गतिर्मध्यशीघ्रकेन्द्रगतिसमा । अथ कक्षावृत्ते योग चापमन्त्यफलज्याऽर्धनापसमम् । सेन मध्यकेन्द्रगत्यर्धज्या हिगुणा यदि शीध्रान्यफलज्यातल्या भवेत् तदा दिनान्तरस्पष्ट लगातारसमा ग्रहगतिहत्तइययोगगै ग्रह मन्दस्पष्ट- गतिसमा भविथतीति गोलगणितविद्भिर्निपुर्ण पिलोक्यमिति । अथ खार्कमिते व्यासा भौमादौनां सल्यान्तरतः स्थिरा गौघ्रफलान्यफलल्या। भौ--२३५ - ७८ । बु-५-४४ । बु-१=२३ । शु-८७ । ----- १३ । पासा- मर्धानां स्वल्पान्तराचापानि भी-१६। ११°1 बृ- "। शु-२१ । ३ । ग्रहाणां मध्यमशीघ्रकन्द्रगत्यर्धमेकांगतो न्यूनम् । केवलं वुधस्य सार्धकांशासनम् । प्रतो हत्तइययोगापेक्षया कक्षावृत्तमध्यगत- नियंग्रेवाप्रतिवृत्तसम्णतासन्न एव प्रहागां दिनान्तरसटखगा- ·योसदान्तस्य न्तररूपा गतिरपि मध्यगतिसमा भवतीति निश्चितम् । अत 'सत तदासन्ने कक्षावृत्तप्रतिवृत्तैक्यदेशे भगवता सम्यगुक्त' इत्यादि कमलाकर कयनं युक्तिशून्यमेव । एवं "मध्यैव गति स्पष्टा हाइय योगगे द्युचरे” इति ललोक्त चासङ्गतमित्यलं पल्लविर्तन ॥५०-५१॥ इदानी ग्रहागा वक्रत्वे हेतुमाह । टूरस्थितः खशीघोच्चाद्गृहः शिथिलरश्मिभिः । सव्येतराकृष्टतनुर्भवेबक्रगतिस्तदा ॥५२॥ स्वशोघ्रोच्चाादा ग्रहो दूरस्थितस्त्रिभाधिकान्तरितो सोन्मु- खम्तदा शीघ्रोञ्चदेवते शिथिलरश्मिभि म ग्रह सव्येतराकष्ट- तनुर्भवति । सव्येसगे वामभाग । तम्मिन् वामभागे प्राकष्टा तनुर्यस्य स । तदा वक्रो भवदित्याकर्षगावशाहतिषु भेदी भवतीति स्पष्टाधिकारारम्भ एव इत्यादिनाचार्यैरुक्तमिति स्फुटम ॥५२॥ इदानों वक्रारम्भे वक्रत्यारी च ग्रहाणा शीघ्रकन्द्रागानाइ । कृततुंचन्देन्द्रः शून्यल्ये कैर्गुणाप्टिभिः । शरमट्रैश्चतुर्थेषु फैन्द्रागैर्भूसुतादयः ॥५३॥ भवन्ति वक्रिणम्तैस्तु खैः थकाद्विशोधितः । अवशिष्टांगतुल्यः खैः केन्द्रमन्झन्ति वक्रताम् ॥५४॥ चतुर्थेषु प्य मान्द पुन मन्दि शैघ्य लार्य सुनमात' इति पृर्वोक्ते चतुर्थकमगि उत्पना ये केन्द्राशास्तै (पत्र प्रागामभि- । अदृश्यरूपा कालस्य मूर्तय ..

·1 २ सुधावर्षिणी टोका। ८५ प्रायेण बहुवचनप्रयोगः।) कृतर्तुचन्द्रः। वैदेन्द्रैः। शूनाकः । गुणाटिभिः । शररुद्रैः। भूसतादयो भौमादयो वक्रिणी भवन्ति । से: खेः खैः पठितेः केन्द्रश्च क्रादिशोधितरवशिष्टांशसमैः स्वैः कन्ट्रैस्ते भूमिसुतादयो ग्रहा वक्रतामुजान्ति त्यजन्तीत्यर्थः । भौदोनों वक्रकेन्ट्रांगाः १६४५१४४११३०११६२१११५ । मार्गकेन्ट्रांशाः १८६।२१६।२३०११८७१२४५ । अत्रोपपत्तिः। अव ग्रहाणां मन्दगतिः खल्पान्तरान्मध्य- गतिसमा-म कल्प्यते शीघ्रान्यफलच्या = अं। विज्या-वि । उचगतिः - उग। हितीये पटे वक्रारम्भत्वात् केन्द्रको टिज्या=या । केग = केन्द्रगतिः । ग्रहमध्यमगतिः-मग ! शौनकर्णः शोक २ नं या ततो वक्रारम्भे पौघ्रगतिफलस्य मध्यमगतिसमानत्वात् । मन्दस्फुटो- कतामित्यादिपूर्वोदितप्रकारेण । शोफ कैग (दि-शीक) केदगमसमशोधनादिना केग. वि-मग भीक+योग शीक - उग शौक। वगंगा, कैग त्रि-- उग.शोकरे - उग त्रि+उग.---२ उगया २ उग या = वि (उग-कैग)+उग' अंर = उग (वि+अं)-बि' केगर [वि+-दिकैगर अस्य चार्य डिलीव- पदस्थ वानवनियुतं वारम्भे केन्द्रांपमानं भवति । माल्पाकारतो यदि सार्कमितव्यासा) भोमस्य गीघ्रान्यफलज्या मग-२१ । उग%५८। मग=- -- शौक २ .:. या २१गरे यथा 5 ·८६ सूर्यसिद्धान्तस्य केग=२८। तदा, वि= १४४०० १४४०० ६०८४ वि केग -७८४ वि+: उग' - २०४८३ ३४८१ ११५२ २०४८४ १६३८७२ त्रि केग-११२८८६०० ८१८३६ ६१४५२ उग' (त्रि+अं) ०२३०४८.४ ११२८८६०० उगवि+अं)-त्रि कैग' =६० ०१५२०४ ३४८१ २ १५६ %3D उग २०८८६ १७४०५ ३४६१ २अं उग ५४३०३६ उग (वि+1-वि किया। प्रतः २०xeगर == १११ स्खलपा- न्तरत: । एतचापं ६८ नवतियुतम् १५८ एने वक्रारम्भे केन्ट्रांगा पायान्ति ते च पाठपठितेभ्यो महान्तरिताः । गखाद्वान्तरगिनिनोनो' इत्यादिभास्करप्रकारवपरीत्वेनानोयन्ते मे च १६४° ममा आयान्ति । अतो मन्दस्फुटीकृतां भुक्तिमित्यत्र "विन्यायम्देन शोघ्रफनकोटिन्या ग्राधा" इति वृमिहरनाथयो. व्योम्या समीचीना मोरममता कमलाकरण व्यर्थमेव दुराग्रहसः ग्वगिडता। स्फुटकेन्द्रगतिमानती वैपगत्वेन कथं यत्र केन्द्रमा यदि त 'फ्ला- ·ताया सुधावर्षिणौ टीका। पानोयन्ते एतदर्थ मदीयग्रहलाघवटौकायाः ११३ पृष्ठं सम्यग्- विलोक्यम् । अन्त्य फलन्याभेदेन सौरबायोक्तकेन्द्रशिषु किञ्चि- दन्तरमम्तोति तडिदामतिरोहितम् । बालकन्ट्रांशा भास्करण सिद्धान्तशिरोमणो पठिता ! 'द्राकेन्द्रभागैस्वितृणैः १३३ शरेन्द्र--१४५ म्त खेन्दुभिः १२५ पञ्चपै~१६५ सिन्द्रेः ११३ । स्याद सता भूमिस्तादिकाना- मवक्रता तद्रहितैश्च भांश:'। मार्गभागाः १८७२१५।२३५।१८५१२४७ ब्राह्मस्फुटे ब्रह्मगुप्तोऽपि 'अग्न्यष्टिभिरिषुमनुभिः शरसूर्यरिघुरसेन्दुभिस्त्रिभवः । मोघ्रात्यकेन्द्रभागेभीमादीनां भवति वक्रम् ॥ इति । अत्रैव भास्करादिभिरुदयास्त केन्ट्रांशाच पठिताः । सदुपपत्त्यर्थ मदीयग्रहलाघवटोकायाः ११५ --११६ पृष्ठे विलोक्ये किमत्र लेखप्रयासेन ॥५३-५४॥ अथ मार्गारम्भकेन्ट्रांशेषु हेतुमाह । महत्त्वाच्छौधपरिधेः सप्तमे भृगुभूसुतौ । अष्टमे जीवशशिजी नवमे तु शनैश्चरः ॥५५॥ पूर्वपठितमार्गारम्भकेन्ट्रांशेभ्य इति सिध्यति यत् केन्द्रस्य सप्तम राशो शुक्राकुजो वक्रत्वं त्यजतः। सुहम्पतिबुधो अष्टमे रागो वक्रत्वं त्यजतः। गनेचरस्तु नवमे रागो वक्रत्वं त्यजति । कम्मात् शीघ्रपरिधर्महत्त्वात् । यघा थथा शीघ्रपरिधिमान- मधिक तथा तोचदैवतरल्यं वामहस्तेनाकृष्यसेऽत: गोघ्रमेव ·शुभस्य परिध पाठ समुचित मन्मते सूर्यसिद्धान्तस्य तथा तथा बक्रत्याग । यथा शुक्रस्य मवेभ्योऽधिक परिधि रतोऽल्यै केन्ट्राशे वक्रत्यागस्ततोऽधिककेन्द्रास्तत परिधेरलमत्वाद- भोमस्य वक्रत्याग । एव शोघ्रपरिधेरलपक्रमेण वक्रत्यागकेन्द्रामा उत्तरोत्तरमधिका सन्ति। परिध्यल्पक्रमेण सौरे पाठ पठित । रधिकत्वात प्रथम ततोऽल्पपरिधित्वाद्धौमस्य परन्तु ततोऽल्पपरिधित्वात् प्रथम बुधस्य पाठो न कृतोऽत 'अटमे शशिजव्यौ च' इति केचन पाठं वदन्ति । पाठक्रामादर्यक्रमो बलीयानिति नियमेन 'जोशिलो' पाठ न काचिद्धानिरिति ॥५५॥ इदानी स्पष्ट क्रान्तिमाधनाथ चन्द्रादीना विक्षेपानयन तत स्फुटफ्रान्तिसाधन चाह। कुजार्किगुरुपातानां ग्रहवच्छीघ्र फलम् । वामं दृतीयकं मान्दं बुधभार्गवयोः फलम् ॥५६॥ खपातोनाट् ग्रहानीवा शीघ्राद् भृगुजसौम्ययोः । विक्षेपध्यन्त्यकामा विजेपस्विज्या विधी. ॥५॥ विक्षेपापक्रमैकरवे क्रान्तिर्विक्षेपसंयुता। दिगर्भदे वियुता स्पष्टा भास्करग्य यथाऽऽगता ॥५८॥ भोम पनिकृष्ठसतिपासानामगंगादागताना मध्ये शीघ्रश्न फ्नं चतुर्थकमधि उत्पन्न गोफन ग्रहवदेयम् । ग्रह धन तदा तत्पात पि धन ग्रह *ण तदा नत्यातऽपि अण कार्यमित्यर्थ । एव गरमाधनोपयोगो तत्पाता भवति । वुधवक्रयोस्तृतीयक ·सुधावर्षिगो टीका। मान्द फल टतीयकर्मशागत मन्दफल तयो पातयोमि विपरोत टेयम । मन्दफल धन तदा पाते ऋणामृण तदा पाते धनमित्यर्थ । एम विक्षेपमाधनोपयोगिनो तयो पाती भवत । चन्द्रस्यानुक्ती वाहगिातागत एव पातो ग्राह्य । स्वफातोनात पूर्वविधिना सतपातेनोनाद ग्रहात स्पष्टग्रहात् नोवा साध्या । एव भौमशनिबृहस्पतौना शरसाधनाथ जोवा । शुक्रबुधयोस्तु पूर्वविधिना मस्कृतपतिनोनात शोघ्राच्छौघोच्चाजोवा माध्येति। मा जीवा मध्य माधिकार पठिन विक्षेपेगा परमशरेगा निनो अन्त्यकर्णन अत्यकर्मणि चतुर्थकर्मण्युत्प बेन शीघ्रकर्णन प्राप्ता लब्धो विक्षेप पारकला भवति । चन्द्रस्य शीघ्रकर्णाभावात तत्स्थान विन्या ग्राह्या तया विज्यया भाज्या तदा तच्छरकला । तत 'उत्तगभि मुख पातो विधिपत्यपरार्धग” इत्यादिविधिना शरदिगया। अथ विक्षेपापक्रमयोरकत्वे एकदिक्के ग्रहक्रान्तिर्विक्षेपसगुता कार्या दिगमेटे च वियुता तदा सम्कारदिका ग्रहागा स्पष्ट शान्तिभवति । भास्करम्य सूर्यस्य सहुणा ज्या विजौवाप्ता नचाप क्रान्तिरुच्यते” इति विधिना यथाऽगता तथेव बोध्या तराभावादित्यर्थ । अनोपपत्ति । ग्रहगोले क्रान्तिमगडलविमगडलसम्पात पातम्तास्थे ग्रहे शराभाव । तदृत्तयोग्न्तरस्यैव शावनोते । सम्पातात तइत्तयोस्त्रिभेऽन्तरे परमशरमितमन्तरम् । तत्र पाती मेपादिलोम मन्दस्पष्टश्चानुलोम भ्रमति अतस्तदन्तर तयो योगाद्भवति परमच पातयक्राहिशोधित ततोऽत पातीना मन्दस्पष्ट एवात्र मपातमन्दस्पष्ट पातम्थानाम्मन्दस्पष्टपर्यन्तमन्तर सदेव शरमाधनार्थ विपकेन्द्रमुच्यते । अथ मन्दम्पो विपरीत- १२ ·ट. सूर्यसिद्धान्तस्य शीघ्रफलमस्कृतस्फुटग्रहहुल्य । स च पातोनो विपकेन्ट्रम । तवाचायेंगा पाते ययागत शोघ्रफलमेव सम्झत्य सम्हातपात स्पष्टयहादूनित स च पातमन्दसष्टयोगसम उत्पद्यने । बुधशुव्र यो पातभगणा मध्यमाधिकारे पठितास्ते तयो शीघ्रकेन्द्रभग रधिकाम्तदा वास्तवा पातमगणा सन्ति तव लावार्थमल्या पठिना मन्ति इति प्राचीनानामुक्ति । तथा च भास्कराचार्य -- ये चात्र पातभगणा पठिता भृग्यो म्ते गोत्रकेन्ट्रभगणरधिका यत स्यु । म्बल्या सखामुदि लकेन्द्रयुक्तो पाती तयो पठितचक्रमवौ विधेयो । লাবিলা ফিল নিল केन्द्र मपनि चरम याल्न । एसपलात् पातयुताउतबी सुधोभिराधै मिडिरुका ॥ इति । पत्र क्रारिशोधित पाताऽतीच विपातग्रही भाम्कगेटिन मपाताचामम इति प्रमिदम् । आत मौरपात मोपा। यदि कन्येत तदा भाम्फरपात -भापा -१ - बुधगीघ्र केन्द्र मध्य योजित जातो वाम्तव पात मोपा+कीक। प्रघ मध्यसीन्द्र च मध्यग्री नमुमम। विपरोलमन्द एनमसमन्द म्यहरु । प्रमो यदि मन्दपन्न धम करने सदा मध्यग्रह- मन्दम्प-म मतो मध्यकेन्द्रमा -03 - मन्दम: मंछ । नमी दुधाग्योवांव पात -- मोपा+मासीक गोपा।

·=१२ + शोउ सुधावर्षिणी टोका। ८१ १२ -सौपा+शीठ- मन्दस्स+मंफ अत्र मन्दस्पष्टग्रह- योजनेन विक्षेपकेन्ट्रम् = १२ - सौपा+मोट- मन्दस्स-+ मन्दम+मन्दस्स । (मौपा-- मंफ) भगगानां प्रयोजना- भावानज्ययोस्तुल्यत्वाच्च हादराशीनपहाय जातं विक्षेपकेन्द्रम् शौच - ( सौया - मंफ) एतेन बुधशज्योर्विक्षेपकेन्द्रमुपपद्यते । तथा वासनायां भास्करः “किंच मन्दस्फुटोनं शीघ्रोच्च प्रतिमण्डले केन्द्रम्। तत् पाते क्षेतुं युज्यते । एवंकृते सति विक्षेपकेन्द्र मन्दपले नान्तरितं स्यात् । ग्रहच्छायाधिकारी सितापातो स्फुटौ माश्चलकेन्द्रयुक्तावित्यत्र मन्टस्फुटोनं शोध्रोच्चं शीघ्रकेन्द्रं पाते क्षिसम् । अतस्तत्र सन्दफलान्तरमङ्गोकतमित्यर्थः । इतरकेन्ट्र- म्यानुपपत्तेः । अती मन्दफलं पानेऽव्यस्त देयम् । यतोऽनुपातसिई चलकेन्द्रं मध्यग्रहोनशीघ्रोचतुल्यं भवति" इति । अत्र म्वपातवगतः "पातेऽव्यस्त देयम्” इत्युक्तं भास्करण। सौरपाते तु व्यस्त देयमिति सिध्यति पातस्य चक्राहिशोधनादित। नव्यास्त सर्व ग्रहा: सूर्य परितो भ्रमन्ति । तत्र प्राचीनोक्त- बुधशकशीघ्रोचक एव वस्तुतो बुधशुक्रकक्षे इति वदन्ति । अतो वस्तुतो विक्षेपकेन्द्रं गौवोच्चपातयोरन्तरतस्तयोः सिध्यति-इति । एवं सर्वेषां ग्रहाणां विक्षेपकेन्द्रं यातमन्दम्पष्टग्रहान्तरतः सिष्यति । वस्तुतो वैधादिना सूर्य केन्द्राहाणा विस्वान्तरसूत्रज्ञानेन ग्दरः सूर्यपरितो भ्रमत्तोति सिध्यति। यन्त्राधिकार वक्ष्ये। एवं ग्रहगोले पात मन्दम्पटान्तरं स्वल्पान्त- राहिमण्डले भवति प्राचीनाना गणितेन क्रान्तिमगडले ग्रहस्थान- स्येव ज्ञानात् । कमलाकरेण सिद्धान्ततत्त्वविवेके ग्रहाः स्फुटा वैधप्रकारं तु ·२२ शरमलात्सम्यातावधि पश ज्याविक वि । तत शौनका सूर्यसिद्धान्तस्य विमगइले गणितेनाऽऽयान्ति-इति भ्रमाटुक्तमिति ग्रहविदा स्फुटम् । अथ ग्रहगोले सम्मातादिमण्डले ग्रहावधि विक्षेपकेन्द कर्ण । ग्रहकदम्बप्रोते शरो भुज । क्रान्ति वृत्ते कोटि । इति चापजाये क्रान्तिविमण्डलसम्पातील न्न कागा परमार पाठपठित । अतोऽनुपातिन ग्रहगोले शरन्या चापयो स्वल्पान्तरात साम्ये शर - ग्रेऽय तदा वियाग्रे कियानिति । भगील जात कदम्बप्रोत पण ज्याविक वि पश ज्याविकै स्पष्ट शर अत उपपन्न शनियनमा वि शौक पाकि चन्द्रशगथ कर्गस्थाने त्रिन्या ग्राह्या। अव स्थानीय विम्बीय शीघ्र कर्णयोरभट मत्वा प्राचोन रानयन कृतमिति ध्येयम् । विम्बौयशीघ्रकणाद्यानयने "शोकणेन भक्ताम्बिभन्यागुणा । इत्यादिप्रकार मदीयो विशेपो विचिन्त्य किमत ग्रन्थगौरवेणा । एव भगोले यहागा कदम्बप्राते गरी जात स्थानीय क्रान्तिय ध्रुवप्रतिऽती ध्रुवप्रोतोयगरेगा सस्कृता स्थानीयक्रान्ति स्फुटा क्रान्तिर्भावतुमर्हति । अव मस्प = नाडीवृत्ते ग्र ग्रहम्य म्पष्ट विवागा । क्रालि बत्ते ग्रहम्य स्थानीयभुजाशा अयनप्रीतवस 4 क्रान्त्यगा -प। ग्रह र कोटि । यधु = विम्बीयध्रुवप्रात स्पतकान्तिकोटि । कग्रध्रुचापत्रिभुन <यकच = म्यानग्रहकोटि =ग्रको। तन ग्रध्रुकविभु चापोय विकामित्या विन्याव्यासा) यदि म्पग्र= पक्रा मम्या: स्था। कन-परम कय कदम्बप्रीत ·सुधार्थिगौ टीका। ८३ विज्याम्पका-कोज्याय ज्या वि ज्याप कोच्याश =ज्याग्रभु ज्यामुxज्याप कोज्याश वि न्यासक्रा- +कोग्याप ज्याश व्याख्याका कोज्या+कोज्याप ज्याश गरथ दक्षिणम्तदा यदि स्थानोया क्रान्ति तिगा तथा तन्मानमृगण जेयमिति अनेन ग्रहस्यास्फुट क्रान्तिजोवेषुकोटि- न्धकानी त्रिमज्योड़ताऽथो पारज्या ! विभाज्य कानी विभज्याविभक्ता तयोः मंस्कृते: स्यात् स्फुट शान्तिजीवा ॥ इति शोधकोक्तमुपपद्यते । श्रयमेव प्रकारशापजायेन कमन्नाकरीतानयनेनाप्युपपदात । पत्र स्खल्यान्तरात् कदम्य मोतीयशरमेव धुवप्रोतीयं परमनी- कृत्य स्फुटा क्रान्तिः साधिता। त्रिन्यावर्गादयनवलगन्यासति- मित्यादिपटशरानयने भास्करमा बसिद्धान्तशिरोमणाविह तहासनायां गरविपये मवमुक्तमपि ताप्रकारेण स्थानोय-विम्बीया- होरावान्तर्गतं ध्रुवप्रोतोयचाप क्रान्तिमस्कारयोग्यं तदानीतस्फुट- गरसमं नायातीति चापनेवमनिपुणं विभावनीयम् । कमलाकरमण्डनं चान तत्वयिक माधु विचिन्त्यमिति । क्रान्ति- गरयोटिंगको तिर्दिग्भेटेन्तरमिति मंधारे वामना मव प्रमिति ॥५६-५८॥ .

·८४ मूर्यसिद्धान्तस्य । इदानी ग्रहाणा स्फुटसावनदिनमाह | ग्रहोदयप्राणहता खखाप्टैकोद्धृता गतिः । चक्रासवो लब्धयुताः स्वाहोगवासवः स्मृताः ॥५६॥ प्रसाध्य तम्मात म च कियता अत्र ग्रहाम्देन मायनो ग्रहो ग्राह्यो 'युक्तायनाशादपम ' इत्यादिभास्करायुक्ते । सावनग्रहो यम्मिन राशी भवत्तदुदयासुर्मिग्रंहगतिर्हता खखाकमिताभी राशिकलाभि रुड़ता। सधैरसुभिर्युताशकामव बाहोरात्रासव स्वस्फुटसावी नाक्षत्रामव स्मृता पायरिति । अत्रोपपत्ति । यदा किमपि नक्षत्र ग्रहण किल समकाल मुदित । कालादनन्तर नाक्षत्रोगा घटीना पध्या तन्नक्षत्र पुनरुदेति । ततोऽनन्तर ग्रह उटेति । कालेन । तदर्थमनुपात | ग्रह किल क्रान्तिहत्ते स्फुटगत्या पूर्व तो गत । यद्यष्टादशशतानि राशिकला म्बोदयासुमिरहच्छन्ति सदा स्फुटगतिकना कियद्भिरिति । एव लब्धासुभिभोदयानन्तर ग्रहोदय । एवमत्र ग्रहसाबनान्तर्गता गतिरपेक्षिता साधिता त रविमावनान्तर्गता। श्रतो यो मायनयो स्वल्पान्तगर्द कामेव गतिमनोकृत्याव साधिता । ग्रहगतितमा नधामयो रविमायनान्तर्गतासुपु योज्यास्तदा ग्रहाहोरावासयो भवन्तीति गोलविता स्फुटम् । अत्रोदयाना स्थूलत्वादनुपातामय म्यूला भवन्तीति सव चापनेत्रविदा स्फुटन् । अव मोरवामनाया कमना कर । 'कृतायनांगग्रस्य राज्यादि कस्य ये उदयमाणाम्तैर्ग गाता बम्बमावनान्तर्गता ग्रहगति खखाष्टकाढता कार्यालय चक्रास २१६०० युक्त स्वम्ब मावना सावनामव रविमानान्तर्गत ·सुधावर्षिगी टोका। होगत्रासव इति' मोरमाधितगतितो भिन्द्रां ग्रहगति ग्रहीत. वानतो न तयाख्यानं समुचितमिति बुर्विचिन्त्यमिति । अवैव तदने कमलाकर: “अब गूढार्थप्रकाशकारास्त सोरे साहोगता- नयनलोको त्या ग्रहाणामुदयान्तरकर्मास्तीत्यपि सूचितं भगवता इत्याहस्तहात्तिखण्डनं तत्वविवेके सम्यगुतं तथापि किञ्चि- दिहोच्यते” इत्यादि सर्वे दुराग्रहतो विलिलेष। वस्तुतो गोलयुक्त्योदयान्तरं कर्मावश्यक ग्रह देयमिति सिध्यति तदर्थ भास्करोतोदयात्तरकर्मणि मटोयो विशेपश्चिन्त्य इति ॥५८॥ इदानी क्रान्तियां युज्या ततथरं चाह | क्रान्तेः क्रमोत्कमज्ये हे कृत्वा तवोल्कमज्यया। होना विज्या दिनव्यासदलं तदृक्षिणोत्तरम् ||६ ० ॥ कान्तिज्या विपुवद्धानी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता । विज्यागुणाहोगबार्धकर्णाप्ता घरजासवः ॥११॥ क्रान्तेहान्तः क्रमज्योत्क्रमन्ये हे अपि पूर्वपरितक्रमोत्- क्रमज्यावं कला पृथक स्थाप्ये । तन विज्योत्क्रमज्यया फ्रान्युत्क्रमज्यया हीना दिनव्यामदलमहोराववृत्तव्यासार्धं तत्तु दक्षिणोतरम्। दक्षिगगोले उत्तरगोले च भवति योगालयोः क्रान्तर्भावादिति । अथ स्थापिता शान्तिज्या च विपुवानी प्रसिया पलभया गुगा हादशोडता क्षितिज्या कुन्या म्यात् । मा वियागुणाऽहोरावर्णन न्य याऽऽता चरजा चरासुसंवन्धेन तन्ना चरन्या ग्यादित्यर्थः। यसव इत्यस्याने मम्पन्धः- दक्षिा

·तव भुजोत
अथ
सूर्यसिद्धान्तस्य
अत्रोपपत्ति ।
शान्तिज्या भुजोऽहोगवव्यासाधं घुन्या
कोटि । विज्या कर्ण इति जात्यक्षेत्र प्रसिदम ।
क्रमच्याहीना विज्या कोटिज्या स्यादिति विकागा मित्या होगत
व्यामाधानयनमतिसुगमम् ।
क्षितिजाहोरात्रवृत्तसम्पति
ध्रुवप्रोतकरणैन नितिजे प्राकम्वस्तिकात्तत्सम्पातावधि अक्षाशा
कर्ण । ध्रुवप्रोतं नाडोमण्डले यत्र लग्न तम्मा त्तत्सम्मातावधि
ध्रुवप्रोते कात्यं मा कोटि नाडीमण्डले प्राक् स्वस्तिकादध्रुव
प्रोतमम्पातावधि चराशा
भुजकर्णयोरुत्पन्न कोगो
लम्बाशा । तम्सिमक्तावयवगणितेन
वि ज्याच = स्पका कोरसल - स्पका स्पअक्षां
कोटिज्यान, अन्य हादशिन
वि ज्याका
का
-
कोज्यान
,
वि न्याका
गुगाइरावपयर्त्य वि ज्याच =
विवि
१२
दा
वि
ज्याच-
X
ब्याका चि
तितिन्या।
वि ज्याका
१२
कुज्या भवतीति गोले
यमक्षवत
प्रमिदम् । “उन्मगड लक्ष्मावलयान्तगने दुरावस्ते चरखगड कान ।
ताज्यात्र कज्या" इति भास्करोति मर्वभुपपन्नम् ॥६०-६१॥
इदानी दिनराविमानमाह ।
तत्कार्मुकमुदवाक्रान्तौ धनहानी पृथक्म्यिते ।
खाहोरावचतुभांगे दिनराविदले म्मृत ॥२॥
याम्यक्रान्ती विपर्यस्त दिगुणे तु दिनक्षपे।
विक्षेपयुत्तोनितया क्रान्त्या भानामपि स्वके ॥१३॥

·मुधावर्षिणो टीका।
तस्यावरज्याया: कामुक चापं असववराचवो भवन्ति तदघटी
चरघटौति प्रसिद्धम् । पृथस्थिते म्वाहोरात्रचतुर्भाग बाहोराव-
चतुर्थाशे हे पञ्चदशवटोमाने उदक्क्रान्तावुत्तरगोले क्रमेण घर.
घटोभिः महिनाहित कर्तव्ये तदा ते दिनरात्रिदले म्मते ।
पञ्चदमघटिकावरघटीहिताः स्वदिनार्धमेवं पञ्चदशघटिका-
थरघटोरहिताः खरावाधं भवतीत्यर्थः। याम्य क्रान्ती दक्षिण गोले
ते दिनराविदले विपर्यम्ते भयतः । यत्र चरबटोरहिताम्तहिना
यत्र युक्तास्तद्राबार्धमित्यर्थः । ते दिनराविदले रिगुणि तु दिनक्षप
दिनरात्रिमाने भवतः। एवं विक्षेपेगा शरंग दिकसाम्ये युक्तया
दिभेटे अमितया कात्याऽर्थात् स्फुटकात्या भानां नक्षवागापि
स्वके सदीये दिनराविमाने साध्ये-इति ।
पत्रोपपत्तिः । गोलदर्शनेनैव स्फुटा। यती याम्योक्त रहना-
दम्भ गडलावधिकाल: स्वाहोरात्रश्ते पञ्चदश टिकाः । उत्तर-
गोले जितिजस्योन्म राइस्लाधःमियतत्वाच्चरकालेनाधिका; स्वदिनार्ध.
मित्यादि म्फुटम् । भाको गणापि तथैवोकं "चरघटोसहिता रहिताः
समातिथिमिता टिका: खलु गोलयो"रिति ५६२-६३॥
इदानों धर्मग्रन्यादावपयोगित्वाबननादिमाधनमाह।
भभोगोएशतीलिप्ताः खाश्विशैलास्तधा तिथैः
ग्रहलिप्ता भभोगाप्ता मानि भुत्या दिनादिकम् ॥६४॥
ग्वीन्दयोगलिप्ताभ्यो योगा भभोगभाजिताः ।
गता गम्याच पष्टिनो भुक्तियोगातनाडिकाः ॥५॥

·सूर्यसिहासस्य अर्कोनचन्द्रलिप्ताभ्यस्तिथयो भोगभाजिताः । गता गम्याच पष्टियो नायो भुक्त्यन्तरोताः ॥६६॥ ध्रुवाणि शकुनि गं दृतीयं तु चतुष्पदम् । किंस्तुघ्न तु चतुर्दश्याः कृपणायाश्चापरार्धतः ॥७॥ बवादीनि ततः सप्त चराख्य करणानि च । मासेऽष्टकृत्व एकैकं करणानां प्रवर्तते ॥६॥ तिथ्यर्थ्यभोगं सर्वेषा करणानां प्रकल्पयेत् । अष्टशतमिता कला नक्षतभीग । विशत्यधिक सप्तात मिता रवीन्दन्तरकलास्तिथिभोग । यस्य ग्रहस्य नक्षत्रज्ञान मभोग तस्य ग्रहस्य कला कायास्ता भभागेन पूर्वोदितैन भत्ता लब्धयो गतभानि। शंपा गतकलास्ता भभोगात पतिता ज्यकला। गतष्यकलाभि नया गतष्यदिनादिक साध्यम् । ग्रहगतिकलाभिरेक दिन तदा गतप्यकलाभि किमिति । नयं गतमेष्य वा दिनादिमित्यर्थ । एवं रविचन्द्रयोगकसायी भभीगनवाशमितेन भाजिता लब्धा विष्कम्भादयो गतयोगा भवन्ति । शेष गतकलास्ता भभोगाच्छोध्या गम्या कना । सतो गौप्यनाडोजानायानुपात । यदि रविचन्द्रगतियोगेन परिघटिकास्तदा गनेयक लामि किमिति । गता गम्यान पष्टिगुणा गतियोगहृता प्राप्ता गतगम्या नाडिका भवन्ति । रविरहितचन्द्रम्य लिप्ता कार्याम्ता भोगभाजितास्तिथिभोगन विशत्यधिक मतगतमिन भाजिता नया गसास्तिथय । पवापि ·लब्धा गता गम्याय सुधावर्षिणी टोका। शेपं गताः कलास्ता तिथिभोगाच्छुद्धा मम्मकलाः । ततो गतेयघटोजानायानुपातः । यदि रविचन्द्रभक्त्यन्तरेगा पष्टि- घटिकास्तदागतैष्यकलाभिः किमिति । घटिकाः। अय कृष्णचतुर्दश्या अपरार्धतम्तिथ्यर्धभोगतः क्रमे प्रकुनिः । नागम् । रतीयं तु चतुष्पदम्। चतुर्थ किंस्तुघ्नमिति चत्वारि करणानि ध्रुवागि स्थिरागिा स्युः । प्रतिमासं छष्णपक्षीयचतुर्दश्युत्तरार्धे शकुनिः । पमापूर्वधि नागम् । अमोत्तरार्धे चतुष्पदम् । शुक्लपक्षप्रतिपत्पूर्वाधे किंस्तु तिष्ठति-इत्यर्थः । भाकराचार्येण बाह्ममूलानुसारेण शकुनि- चतुष्यद-नागकिंस्तुधानीति द्वितीयटतौययो: क्रमभेद उक्तः । संप्रति प्रायः सर्वैः पञ्चाङ्ग कारैः स्वस्व पञ्चाङ्गेमु सौरक्रम विहाय बाह्यक्रमानुसारेणैव स्थिरकरगाानि लिख्यन्ते किमपि मूल नोपलभ्यते । एवं भवत्र फलग्रन्थेषु प्रायो जातस्य कराफलार्थ च स्थिरकरणाना क्रमो ब्राहाक्रमानुमारी एवेति बुद्धिमनि गं विचिन्त्यम्। अत्र विश्वनाथादिभिरपि स्वस्वसूर्य- सिद्धान्तटोकास मौरक्रमणेय स्थिरकरणानि व्याख्यातानि | विश्वनाथेन सूर्यसिद्धान्तटोकायां सोरक्रमेण स्थिरकरणानि विलिय म्वग्रहलाघवटीकायर्या च ब्राह्मक्रमेण तानि लिखिता- नौति महचिचाम् । प्रायः सर्वेपो मते ब्राहाक्रम एष युक्तः । अतः प्रथमं शकुनिः। दृतीयं तु नागं चतुष्पदं हितौयमित्याध्या- हार्यम् । एवं व्याख्याने सर्वसम्मत: स्थिरकरणक्रमो भवतीति किंबहुना बुद्धिमत्सु । ततः सप्त यवादोनि । बवम् । वालवम् । कोलवम् । तैतिलम् । गरम् । वाणिताम। विष्टिः (भद्रा) इति सप्त घराण्यकरगानि चलकरगानि। एवं मासेऽवशिष्ट परम्वत्र

·सूर्यसिद्वान्तस्य
तिथ्यर्धेषु पट्पत्राशमितेषु तिथ्यधभोगानि सप्तचरकरणानि
पटवार वमन्त्यतथरकरणानामक कमेकमेक
करग मास-
अटकत्वोऽध्यार प्रवर्ततेऽत सपी करणाना तिथ्यधभीगं
कम्पयेहणक इति पलितार्थ ।
अवोपपति मिडान्तशिरोमण्यादिषु प्रसिद्धा किमत्र ग्रन्थ
गौरवगा । विष्कम्भादिसप्तगितियोगेषु कत्र मिद्धि. इत्यस्य मिर्ण यो
न भवति तदय फलोपजीव्यैर्यनी विधेय ।
पञ्चाङ्ग निर्णय कार्य इति । अत्र क्रान्तिकृत्तस्य ममान्
सप्तविंशति-
भागान् भमज्ञकान कृत्वा भानि साधितानि तानि च स्थुलमानि
भास्करेगा कथिताान स्थन्न कृत भानयने यदेतत् इत्यादिना ।
तत्खण्डनं कमलाकरकत त स्वविवेके ट्रेण्यम् ॥६५-६८॥
-
एव व्रतापवासादी
अधुनाधिकागपमहारमाह ।
एषा स्फुटगतिः प्रोक्ता सूर्यादीनां खचारिगाम् ॥६॥
इति सूर्यसिद्धान्ते म्पप्टाधिकार: ॥२॥
सयोदोनां ग्रहापामपा पूवोदिता स्फुटगति प्रीता मया
सूयीश पुरुषेणति शेष ॥६॥
मौताप्रियालोमम्प्रोत्यै सुधाकरदस्तथा ।
सखायामृतवपिंगयां गत म्पष्टाधिकारस ॥२॥
इति सुधाकरदिवेदिकृताया सूर्यसिहाल्टीका सुधावर्षिया
सणाधिकार' |॥२॥

·3453 सुधावर्षिगौ टीका। अथ विप्रनाधिकारः। तव तावहिग्जानमुपयोगित्वादाह । शिलातलेऽम्बुसंशुद्धे वजलेपेऽपि वा समे । तव शङ्कलैरिष्टैः समं मण्डलमालिखेत् ॥१॥ तन्मध्ये स्थापयेच्छङ्कु कल्पनाहादशाङ्गुलम् । तच्छाया स्मशान इत्ते पूर्वापरार्धयोः ॥२॥ तत्र बिन्टू विधायोभी वृत्ते पृर्वापगभिधौ। तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तरा ॥३॥ याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा। दिमधामस्यैः संसाधा विदिशस्तददेव हि ॥४॥ वयागाा दिग्टेगकालानां प्रयाः मीत्तग यम्मिन्त्राधिकार म त्रिमताधिकारः। तम्मिनादौ शड्रोकायादयदर्शनेन दिग्नानी- पायो यथा । अम्बुना जलेन मंशुड़े समोसने शिलातले पापाणपृष्ठे । अपि वा अथवा तटभाव ममे भुमिपृठे वचलेप बच्चस्य पनेक वस्तु- मिश्रितपदार्थम्य लेपो यस्मिन् । बृहत्संहितायामनेकवतुमियणे- को लेपो विरचितो यन्ने पैन मूमिर्वववत् कठिना जायतेति एव सलेपो बलेपसञ्जः कथ्यते । एवं कृते पापायपृष्ठे भूमिपृष्ठे वा तवेष्टमध्याहच्छायाधिकैः शनझुन्नैः । यटकुलेन वक्ष्यमाणो दादशाइनशरद्धितः म पड्कुलम्तेः, शालासिरिटै- रित्यर्थः। एकं ममं कुवापि न नतोबतमर्थात् क्षितिजावं :

·कार्या।
जानम ।
सूर्यसिद्धान्तस्य
मगइन वृत्तमालिखेहगाक इतिशय । तस्य मध्ये केन्द्र कल्पनया
हादशाङ्गुलमित शड्ड स्थापयेत । सस्य शोभायान इसे
पूवापरार्धयो पूर्वाधऽपरार्धे च यत्र स्मृशेत् तत्र पूर्वापरसज्ञो
बिन्दू विधाय तन्मध्ये तिमिना मल्येन दक्षिगोतरा रेखा
ननु दिनानाभावात् कथ वृत्तस्य पूर्वार्धपरार्धयों
सत्यम्। तदुच्यते । लोकव्यवहारत स्थूलरूपण
दिग्ञानमस्ति सूक्ष्म दिग्जानार्थमयमुपाय । अतो वृत्ते स्थल
पूर्वापरार्धयोनिादव न भता।
इय याम्योत्तररेखा वृत्ते
यत्र बिन्दुइये लग्ना सव स्थल दिग्जानानुसारण क्रमेण याम्या
उत्तरादिक च जेया। ततो याम्योत्तरदिशोमध्ये तिमिना भव्ये-
नान्या पूर्व पश्चिमा रेखा कायो मा ५ पूर्वसाधितपूर्वापराया
मानान्तरा क्षितिजकेन्द्रमा वाम्त वयूवापग येत्यर्थ । तहदेव
दिव्यमयविदिश कोगादिशो दि मसाध्या । हो पूवीत्तर
दिशोमध्ये विन्दरीशानदिक् पथिमदक्षिणदि मध्ये रिन्दन
ऋतिदिक् ।
ताभ्यां मन्येन वारवग्निदिशी साध्ये ।
वायग्निदिग्भाामोशाननैर्ऋ तिदिगो साध्ये इत्यथ ।
प्रतोपपति । एकस्मिन् दिने यदि स्वल्पातराद्रविक्रान्ति
स्थिरा कल्पाते तदा तदहोरावत इशनामुन्नतघटिकानामग्रे
पूर्वाई सममण्डलेन याददन् र तावटेवापगई तावतीनामि
एघटीनामये भवति । प्रताया वेिशकाले छायाऽरपूर्वापर
रेखान्तररूपी यात्मको यावान् भुजम्मावानव छायानिर्गमकान्ने
उभयव कायाकगयोमल्य त्वात कालिमयेयव गतोऽग्रामाम्याच ।
प्रतो भुनानोपरिगता रखा तितिजकेन्ट्रगतवास्तवपूर्वापीखाया
समानान्तरा पूर्वापरखारूपा म्यात्। पतम्ती छायानिर्गम

·१०३ भवतः । त्व सुधावर्षिणी टोका। प्रवेश विन्दु पूर्वापर बिन्दुरूपी गोलयुक्त्या मक्येन तत्तिर्यग्रेखा च याम्योतरा। ततो इत्तगताभ्यां याम्योत्तर- बिन्दभ्या मत्स्येन वास्तवपूर्वापररेखा क्षितिनत्तकेन्द्रगता मिध्यति । ततो विदिशा सानं सुगममिति । अयनयासन्ने क्रान्तेश्चलनस्यात्यल्पत्यादिदं कर्म समुचितम् । अन्यम्मिन् दिने छायाप्रवेशनिर्गमकालयोरययोवैषम्यान भुजयो: साम्यमतस्तबिन्दु- गता रेखा न वास्तवपूर्यापररेखासमानान्तरा । प्रतो भास्करेग स्वविमनाधिकारे "तत्कालापमजीवयोस्तु विवरादिना" छारणऽग्र- पूर्वापरान्तरूपभुनयोरन्तरवर्शन स्फुटैन्ट्रीदिक् साधिता । भुजयोरन्तरस्य हत्तपरिधी दानानौचित्यान स्फुटपूर्वदिशः मिदिः । प्रतम्शायाप्रवेशनिगमबिन्दन्तरव्यासोपरि यदृसं तव स्थूलपूर्वदिगग्रात पूर्णज्वारूपताजान्तरदानेन यो बिन्दुस्तस्योपरि भ्यूल पश्चिमविन्दुतो या रेखा वास्ता मा पूर्वापराऽनुरूपा ग्यादिति स्फुटं गणवः । पत्र मस्कता दिग्मीमामा बिलोकोति दिक् ॥ १-४॥ प्रवेव विशेषमाह। चतुरम्तं वहिःकुर्यात् सूवैर्मध्यादिनिर्गतः भुजसूवागुलम्तव दत्तरिष्टप्रभा स्मृता ॥५॥ वत्तस्य बहिर्मध्याहिनध्याहिनिर्गत: सबैरक चतुर वर्गक्षेत्र मर्यात् । अर्थात् भितिजत्तिोपरि दिग्विन्दुतः स्पर्णरेखाभिरक वर्ग कयादित्यर्थः । सत्र वर्गस्य भुजे प्रागविन्दुतः पश्चिमबिन्द तो वा ययादिकानि गणितागतानोभायापापरेखाऽत्तररूपागि मुजामानि देयामि तद वस्त्रागरिप्रभा ममता ।

·स एवं भज । - १.४ सूर्यसिचाम्सस्य प्रत्यैतदुक्तं भवति । भुणालाग्रात् पूर्वापरेशासमानारा रेखा कायां । तदेष्टकाले केन्द्रस्थापितशोछाया कुवाम्यस्या रेखायामेव लगिष्यतीति । अवोपपक्ति। कालिकच्छाया ग्रात् पूर्वापररेग्वोपरि यो पूर्वोत्पादितरेखाया पूधापरवायाश्च मदेवान्तरम् । अतम्झायाग्र तस्या लगिष्यतीति भुजपरिमापर्यव स्फुटमिति ॥ ५ ॥ पुनर्विशेषमाइ । प्राक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममण्डले । उन्मण्डले च विषुवन्मण्डले परिकीर्त्यते ॥ ६ ॥ क्षितिजोन्मण्डलमममण्डनधिषुधमण्डनसम्पाती हि पूर्य- पथिमबिन्दू । মম সামাছিনা প্রিনিক্স সাঘিমাঘিমা पूर्वापरा रखा मममगडलेऽपि प्राच्यते । मैव उन्मगडन्ने च परिकीबते प्रकथ्यते रति । यतम्तो पूवापरबिन्द्र उम्मगधन- सममण्डलविधुवन्म गण्डलधरातन्नेषु । पतम्तहता पूर्वापाऽपि तेषु धगतन्नेविति रेग्वागगिालयुनया स्फुटम् । प्रायी बहुप पुस्तके पु 'सममगन्नम' 'उन्मगडम्नम् विपुवन्मगडलम् इमि प्रामादिक पाठ 1 तेन पाठन मपा व्याख्यानममतमिति निपुणे विलोक्यम् ॥ ६ ॥ प्रथ पनर्विशेषमाइ। रेखा प्राच्यपग साध्या विषुवद्धाऽग्रगा सधा । दृष्टच्छायाविपुषतोर्मध्यमग्रा विधीयते ॥ ७ ॥ + ·सुधार्पिणी टोका। २०५ भारतवर्षीयाणां गणकानां निरक्षत उत्तरदेशेष्वेव ग्रहगणना "उदगदिशं याति यया यधा नरः" इत्यादि भास्करोतोश । असो नाडौमण्डलस्थे रवौ स्वदेशे मध्याह्ने या दादगाहुलशनोकाया पलभा सा सदोतरा भवति । अथ पूर्वोदितवर्गक्षेत्रस्यकभुजे प्राबिन्दुत उत्तरदिमि विषुवा पलभा देया तदग्राद्यथा भुजानलाग्रात् पूर्वापररेखासमानान्तर रेखा कृता तथैवातापि प्रायपरा पूर्वापरानुरूपाऽर्थात् पूर्वापरासमानान्तरा रेखा साध्या । तत इच्छायाविषुवतोरिष्टच्छायाग्रविपुवहानयोः पूर्वापरसमाना- न्तररेखयोर्मध्यमन्तरं तव वर्गक्षेत्रभुजे यत् स्थात्माऽया कर्णहत्ताग्रा विधीयते कथ्यते गणकैरिति शेयः । अवोपपत्तिः । अग्रा छायाकर्णव्यासार्धपरिणता कर्णवृत्ताग्रा व्यस्तगीला भवसि पलभा च सदोत्तरा। तयोः मंस्कारतन्छायाग्र- पूर्यापरस्त्रमध्यं भुजः कथ्यतेऽतम्त परीत्येन यदा सौम्यो भुजस्तदा तस्य पलभायाथान्तरमन्यया योगः कर्णवृत्ताग्रा भवतीति सर्व “दिनार्धधुतम्तिज्यकानग" इत्यादि वामनायां भास्कराचायेंगा मम्यगभिहितम् ॥ ७॥ इदानीं छायाकगांधा। शङ्गुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कर्णोऽस्य वर्गतः । प्रोज्य शझुकृति मूलं छाया शगुर्विपर्ययात् ॥८॥ शोकायायाय वर्गयोगात् मूनं कायाकर्ण: स्यात् । कायाफर्णस्य वर्गत: गावगं हित्वा मतं छाया म्यात् । विपर्ययात् गहरा स्यात् । कायाकप्य वर्गनमायावर्ग हित्वा मून मह म्यादिद्यर्थः । पस्य ·शन कोटि 1 सूर्य सिद्दान्तस्य अनोपपत्ति । छाया भुज । छायाकर्म कर्ण । इति जात्यत्रिभुजे भुजयज्ञानात तीयभुजज्ञान रेखागणितेन तत्कृत्योयोगपदम” इत्यादि भास्करपाटोगणितेन च सुगममिति ॥ ८ ॥ दूटानोमयनाशानयनमाह । त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्र प्राक् परिलम्बते । तद्गुणादिनैर्भताद युगगाद्यदवाप्यते ॥ ८ ॥ तद्दोम्बिघ्रा दशाप्तांशा विनेया पयनाभिधाः । तत्संस्कृताट् ग्रहात् क्रान्तिच्छायाचग्दलादिकम् ॥१०॥ युगे एकम्मिन महायुग माना नत्सवाणा चना भवनयमित्यर्थ । यहा माना गप्तविशत्यशाना चक्रम् । यस्य भ्रमण दोलारुप पचात् सप्तविशतिभागपयन्त भवति तच्च बामित्यर्थ । विशतकृत्यम्बिगह गिाता कृत्यो विशति पट्शतोत्यर्थ । तमुस्य प्राग लम्बते स्वस्थानात् प्राग्भार्ग नम्मित भवतीत्यर्थ । विशतिबाधकतिगब्दस्य बहुवचने तया भवति अत्र 'सत्य'- इत्यार्थ प्रयोगो ने या वा इन्ट्रीमगभयात् 'कृतप' 'कृत्य' इति कृतम्। युगगादहर्गणात् ते पट्शतभगणैर्गुणात् नम्मा दिन दिनभलाद्यदवाप्यते भगगादिफल तव भगणाना प्रयोजनाभावात् हित्वा राग्यारेटोज कर्त्तव्य । शाम्बिधाम्नता दशभिराप्ताशा नयागा अयनाच्या विजेया। तत्सम्कताद ग्रहात शान्तिदायाचराधादिक सामिति । कातिवृत्तनाडीमम्गतात फ्रान्ते प्रवत्ति । कान्तेवरम् । प्राक सत्यस्य म्याने तस्वा ·सुधार्षिणी टोका। १०७ ति। चरोन्नतकालास्यामिष्टान्या । तत इते: सद्भुः । शतम्छायेति । श्रत सौरभाथे दृसिंहः। "कृतिशब्देन विंशतिमङ्खा ग्राह्यते । यतकन्दःपरिभाषायां कृतिकन्टो विंशतितमम् । तिंगहुणिता विंशतिः पट्शती जाता”। विशत्कृत्य इत्यत्र चेत् घट्शती विवक्षिता नहि विगततय इति पाठः साधीयान् कल्पनीय- महायुर्ग विंगकृलमिंशसंख्यका भगणा इत्यर्थः । एवमयुतवयं कल्ले। अनेनेवाभिप्रायेगा सिद्धार शिरोमगावभि- हितम् । “तगणा: सोरोक्ता व्यस्ता अगुतनयं कल्पे” इति । तत्कल्पितीऽयं पाठी दुष्ट इव भाति । आपंगास्वविरीधा- टग्रिमग्रन्यविरोधाच्च। तथा च भाकल्यमंहितायाम्। क्रान्ति- पातभगणा इत्येतदेकं प्राकचलनं युगे तानि च पटशतमिति । तथा च वमिष्ठसंहितायाम् । “अब्दाः खखाभिमांज्यास्त होम्बिध्ना- दशोडताः" इति । अत्र राण्यादिकं फल्ने ग्राह्यम् । यदा तद्भगणा: मौरीका इत्यत्र सूर्यमिद्धान्तोक्ता इति न किन्तु सौरतुल्य फल कस्मिंश्चित् तन्ते करणे वोक्ता', नेन भास्कराचार्यागासपि विंशत्- कृत्य इत्यनेन पट्शतान्येत्यागय इति न कविहिरोध:"--- इति । भास्कराचार्यगा मप्रति प्रमिहो योऽयं सूर्यसिद्धान्तस्तसंसलात् "तगगाः सौगेका व्यम्ता अयुतवयं कल्पे” इति वाक्यं न लिखितमिति नृसिंहदेवजोत सीची प्रतिमातीति मन्मतम् । अनोपपत्तिः। मृध्यादेः जातिहत्तनासीहत्तसम्पात: मस- विंगत्यं गान् प्राक् ततः पुनः परावर्त्य स्वस्थानमागत्य नतः पश्चिम मप्तविंगत्यं गान् गला पुनस्तमात् परावर्य स्वस्थानमागच्छति । एवमत्र १०८ अंगवलनेनेको भगणः। महायुगे तादृशा भगगा' पटशतानि । पतोऽहगणेन यदनुपातफन्न राथाटि तदीयभुजांगेषु ·१०८ भx२० १० १० भवति । सुर्यसिद्वान्तस्य नवतिसमेपु सप्तविशतिरयनाशा । ततोऽनुपातो यदि नवति ममेषु भुजभागेषु सप्तविशत्ययनभागास्तदेष्टभुजभागेषु किमिति । लब्धा अयनभागा इत्युपपन्नम् ॥ १० ॥ इदानीमयनाशाना प्रतीति धनर्णत्व चाह । स्फुटं दृकतुल्यतां गच्छेदयने विषुवईये । प्राक् चक्र चलितं होने छायाऽकात् करणागते ॥११॥ अन्तरांशेरचाहत्य पश्चाच्छेपैस्तथाऽधिके । अयन सायने कादौ मकरादौ वा विषुवये सायने मेषादी तुलादो वाऽके तच्चक्रचलन स्फुट दृक्तुल्यता गच्छेत । अत्रैतदुक्त सायनमानेन यदा कादो मकरादी वा रविस्तदा वेधन परमापम सुट उपलभ्यते । एव यदा मायने मेयादी तुलादो वाऽर्कस्तदा वेधेन क्रान्ति शून्यमुपलभ्यत इति प्रत्यक्षतो ऽयनमागाना मानमुपलभ्यते । एव यदा वेधन परमोत्तरा क्रान्तिलभ्यते तदा करणन यावान् रविस्तस्य भवयस्य च यदन्तर तेऽयनभागा । यदा वधेन परमा दक्षिणक्रान्तिस्तदा गगिता गतरविराशिनवकयोरन्तरमयनाशा । क्रान्यभावतोऽपि अयनाशनानम। अथ धनर्णत्वमाह। छायाऽर्कात पक्ष्यमाण प्रकारेगा कायादर्शनेनागतादात् करणागते ग्रन्थस्थलिखित प्रकारागते रखावूने तयोरन्तराशेयक प्राक् चलितमिति नेयम् । तदा तदन्तरसमा प्रयनाशा धनमिति वेदितव्यम् । छायाऽर्कात् करणागतेऽधिके तयो शेपरन्तराशे राष्ट्रत्य परावर्य पवाचक्र चलितमिति बोध्यम् । छायाकरणार्कयोरन्तरसमा प्रयनाशास्तदा अगामित्यर्थ । एव अथ तथव ·१०८ सुधार्षिणी टोका। अनोपपत्तिः । छायातः सायनः करणतो निरयणो रविरत- स्तयोरन्तरांशा अयनांशा इति स्फुटम् ॥ ११ ॥ अथाक्षक्षेत्राणां मूलरूपां पलभामाह। एवं विषुवती छाया स्वदेशे या दिनार्धना ॥१२॥ दक्षिणोत्तरेखायां सा तत्र विषुवत्प्रभा। एवं पूर्वोतप्रकारण मायनमेषादि तुलादि वा क्रान्त्यभावात् परोस स्वदेशे टिनाधजा दक्षिणोत्तररखायां या विषुवती विषुवद्दिनसम्बन्धिनों छाया सा तस्मिन् दे विषुवप्रभा विषुद्धा पलभति कथ्यते । समराविदिवं कालं विपुवतिपुर्व च तदित्य- मरकोशायदा दिनरात्रिमाने समान विशवटिकात्मके तदेव विषुवद्दिनं तदेव सायनमेपलक्षान्तिः सायनतुलासङ्गान्तिश्च । यदा मा सङ्कात्तिः स्वदेशे मध्याइसमय एव भवेत् तदा स्वस्तात- कालिकमहोरात्रं नाडोमगइलमती दक्षिणोत्तरमण्डले तव रखेनंतांशा अक्षाशममास्तद्दशतः क्षितिजे केन्द्रस्थदादशाङ्गलशगु- छाया दक्षिणोत्तररवायां या साक्षक्षेत्रभुजसजातीया पलभा भवति। ततव यदि पृष्ठम्यानवेधेन रवैः कान्त्यभावम्त दा गर्भाभि- प्रायेण क्रान्तेर्भावान्न विधुवद्दिनम् । तत्र छाया चानक्षेत्रभुज- विजातीयत्वान्न पलभेति सुधीभिरुह्यम् । अतोऽत्र वैधेन रखेः कान्तिवत्तीयलम्ब नवीन गर्भभवक्रान्तेरभावादर्भजा नताशा अक्षममा वेद्याः। ततो लम्बज्यया कोव्याक्षज्यासमो भुजस्तदा हादशाङ्गुलशङ्खकोट्या किमिति । नन्धा वास्तवपलमा स्यात् । इह त लखनविकारात: किञ्चित् स्यूला स्यात् । "क्रियतुलाधरममपूर्वतोऽयनलवोत्यदिनैपि पुहिनम्" एवमत्र इत्यत्र ·११० सूर्यसिहान्तस्य स्फुटगत्यनुपातन भास्करेगा यदि पुवदिनमानीत ताप स्थल प्रल रविगतेरन्यादृक्त्वात । अतो मेपादावयनभागो न मैपादौ च म्फुट गवि प्रकम्प्य व्यस्तविधिना स्थानये मध्यमरविमाने विधाय तदन्तरकला रविमध्यमगतिकलाहता वम्तवायनमागभवटिनानि भवन्ति तैर्वि पुहिन च वास्तव स्थादियल प्रमशागतविचाग । केचनेह शगुच्छायातियुतेरियाद्यश्मश्लोकस्यानलमव विपु वती इत्याद्यम श्लोक मन्यन्ते एवम' इत्यनेन पूर्वापरलोक सम्बन्धात। तथा 'विशत्कृत्या या भानाम्' इत्यादयनभागानयन क्षेपक च मन्यन्ते । तन ममोचोनम । प्रयनभागानय नय नृमिहादिभाष्ये पाठात । भाम्करबचनेन तद्भगगाा मोगेका इत्यनेन तदनुसाग्मिोरायनभगगा खात्। एव पदम्य च होय व्यापानेन पूवश्लो मन मद मरन्चात निष्पक्षपातधिया सुधीभि विचित्यमिति ।। १२ । इदानी लात्तत्यामाधन-18 | गह छायाहते विच विपुवत्कर्गाभाजिते ॥१३॥ नम्बानज्ये तयोचापि नम्बाक्षी दाक्षिणी सदा । विज्ये गच्छाया77 विपद कभा जत तदा लगानन्ये विज्या म्यानहये म्याप्या एकत्र गाना दादगाउन मानेन अन्यत्र छाया धनानोतया विषुय गमगायात वनभया उभयत विपुवकणंग पलभादायगयागमनेन ना। प्रघमम्याने नव्या नितीयमानात ज्या भवसोन्या । कार्य तटा नम्बाती भवत । तो चमदा दक्षिातो भयन । भाकरादिमिनमा उत्तग घसा, दधिगा भवत । नयागाप ·सुधावर्षिणी टोका। "सदाऽवलम्बाविह बाम्यसोम्यो" इत्यु । अतोऽत्र, केचन उत्तरच दक्षिणच दक्षिणो, इति व्युप्तत्तिमार्पवात् कर्वन्तोति । अवोपपक्ति । तत्र प्रसिद्भावक्षेत्रानुपात: । यदि विषुवत- कर्णन शङ्खकोटि' पलभाभुजच लभ्यते तदा त्रिज्यया किमिति । लधे लम्बाक्षज्ये। तयोशाये लक्षाविति स्फुटम । सोम्यभुषा- याम्योत्तरवृत्ते खुम्पस्तिकं दक्षिणेऽतम्तदन्तरचाप लम्बागा दक्षिगा। स्वस्वस्तिकाद्याम्योत्तरवृत्ते नाडीमण्डतं दक्षिणेऽतम्त- दत्ततिचापम नाशाश्व दक्षिगाः । भास्कराय वसस्तिका- याम्योत्तरवक्ते मोम्यध्रुवपर्यन्त लम्बांगमानमुत्तरं गगाय- न्तीति ॥ १२ ॥ इदानीं मध्याह्नच्छायाज्ञाननाक्षाशादित्तानमाह ।। मध्यच्छाया भुजम्तेन गुणिता विभमौर्विका ॥ १४ ॥ खकप्ता धनुलिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे। उत्तराश्चोत्तरे याम्यास्ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः ॥१५॥ दिगर्भदे मिश्रिता: साम्ये विश्लिष्टाचामलिप्तिकाः ।. ताभ्योऽनज्या च तवर्ग प्रोमय विज्याकृतेः पदम्॥१६॥ लम्बञ्चाऽक गुणाऽज्या विपुवद्भाऽथ लम्बया। सध्याझे द्वादशाङ्गलशको शयेव भुजो भवति छायाऽग्रपूर्वापर- त्रिज्या तेन भुजेन गणिता स्वकर्णेन सच्छाया- फर्णन विभज्य यासा नशिस्तस्या धनुलिप्ता कार्या | ता भुजे दक्षिणे उत्तरा वनता नतकला. । उत्तरे भुजे च गाम्या नतकला तत्र दिग्भेटे सूर्य कान्तिलिक्षिका मिथिता योज्या दिसाम्ये च विनिष्ठा अन्तरितास्तदातलितिका सवमध्यत्वात। भवन्ति। भवन्ति !

·किम । ११२ सूर्यसिदान्तस्य ताभ्योऽक्षनिताभ्यो या ज्या माऽक्षज्या च था। विन्यावर्गात तरक्षन्यावग हित्वा पद लम्बज्या भवति । স্বাভাজন্য हादभिर्गुणा लम्बया लम्बज्यया भक्नेति शेष । लब्धिर्विषुवद्धा पन्नभा भवतीत्यर्थ । अवोपपत्ति । छायाकर्णन छायाभुजस्तदा विज्या कर्णन लश्या मध्याई रवेनतज्या भुजादिपरीता छायाया रवेर्विपरीतटिक्वात। अस्याशापकना मध्याह्ने रवे पृष्ठोयनतकला गोलयुक्त्या भवन्ति तब लम्बनमस्कारेगा गर्मीयनतकला कर्तुं युज्यन्ते । आचार्यगा लम्बनम्याल्पत्वात् पृष्ठीया एव गर्भीया नतकला कल्पिता । तत्र रविक्रान्तिकलामस्कारणाक्षकनाजान गोलस्थिति प्रदर्शनेन स्फुटम । ततोऽक्षज्यावगीनान विज्यावर्गात पद नबन्धा लम्बातच्याभ्यामनुपातेन पलभाज्ञान चैत्याद्यततेत्रत स्फुटम ॥ २४-१६६ ॥ इदानी छायाताऽर्क ज्ञानमाह । खाक्षानतभागानां दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥१७॥ दिग्मेदेऽपक्रम' शेषस्तस्य ज्या विज्यया हता। परमापक्रमज्याप्ता चापं मेपादिगो रविः ॥१८|| कादी प्रोभा चक्रार्धात् तुलादो भाईसंयुतात् । मृगादी प्रोभा भगवान्मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत्॥१६॥ 'मध्यच्छाया भुजम्तेन गुगिता विभौर्थिका' इत्यादिपूर्वोक्किन विधिनाऽकम्य नतमा साध्या दिक्माम्ये स्वदेशाबाशाना मर्कनताशाना चालर काय शेष रवेग्पक्रम म्यात । सव ॥ दिग्भेटे ·सुधावर्षिणी टोका। चान्यथा योगोऽपक्रमः स्यात् । तस्य ज्या त्रिज्यया इता परम- क्रान्तिज्यया भक्ताला या नस्याशापं मेपादिगो वर्षस्य प्रथम- चरणगतो रविश्चेत्तदा स एव मध्यान्हे स्फुटोऽर्को भवेत् । कर्यादौ द्वितीयचरणे पूर्वागतं चापं चक्रार्धात् खनागेन्टुभागभ्यः प्रोमय हिला तुनादो टतोये पादे पूर्वागताञ्चापाद्भाधन राशिफ्ट केन महितात् मृगादी चतुर्थ पादे च तत्तापं भगणाट्राशिद्वादशकात् प्रोग्य यो राण्यादिको भवेत् स मध्याले स्फुटोऽर्कः स्यादिति । अवोपपत्तिः । मध्याई स्वाक्षानतभागानां योगवियोगात् पूर्व विधिना रवेरपक्रमो भवति । ततोऽनुपातो यदि परमा- पमन्यया त्रिज्या दोज्यां तदेष्ट क्रान्तिज्यया किमिति । नयादोज्यां तचापं भुज: स च प्रथमपादे स्फुटो रविः स्यात् । डिलीयादिपदेषु भुजमाधनवैपरीत्येन कमेगा चार्धाच्छोधनेन, वाध योजनेन, भगणात् पतितन स्फुटो रविरिति स्फुटम् । एवमेव भास्कराचायेंगापि "तदनुराधे चरणे वर्षस्याकः जायतेऽन्येषु। भार्धातः सभा? मगणात् पतितोऽस्ट- चरगानाम् ॥” इत्यादिनाभिहितम् । एवं छायात' सायनार्क- मानं जातं तत्रायनभागान् प्रोज्भव निरयगो रविर्जयः । भास्कराचार्यः। छायातोऽग्रातो वा भानुः सक्रान्तिपात एव स्यात् । पातोनः स्फुटभानुः स्फुटमानूनी भवेत् पात:॥ इति । एवं भूपृष्ठवामिभिलायादानतः पृष्ठीयनतांगा जायन्ते तत्र लाबनसंम्कारेण गोयनतांशाः माध्या. । न एव 'म्वाक्षानत- भागानाम्' इत्यादौ नतांशपदेनाब नताशा ज्ञेया इति गोलविटां सुटम् ॥ १७-१८॥ तथा च १५ ·११४ सूर्यमितान्तस्य इटानी स्फुटार्कात मध्यमार्कमाह । तन्मान्दमसकृहामं फलं मध्यो दिवाकरः । तस्य स्फुगकस्य स्फुरक्रियया मान्द फल साध्य तच्च स्फुगर्क वाम विपरीत देयम। दानेन यो रविरायातम्तस्मात पुनर्मान्द फन्न माध्यम् । तत पुनम्ततस्फुटार्क एव विपरीत देयमेवमम कद्यावदविशेषम्तदा मध्या दिवाकगे रविर्भवेदिति । अवोपपत्ति । प्रथम स्फुटरविसम मध्यरवि प्रकल्प्य तज्ज मन्दफलमवास्तव जात स्फुटरवौ तहिलोममस्कारेगा मध्यो रवि स्थून तत पुनर्मन्दफल वास्तवासन स्फटरवो तहामसस्कारेगा वास्तवमध्यामन्त्री रविश्वमसक कर्मणा मध्यो रवि स्यात । अथ सातप्रकारेगीय स्फुटरविसो मन्दफलानयनमुच्यते । तब स्फरविकेन्ट्रज्यासो य स्फुरमन्दपरिधि म एव मध्यमरविन्द्र ज्यातोऽपि म्बल्यान्तराद्भवति भोजपुग्मान्तमन्दपरिध्योरल्पान्तरात नखलिप्तातुल्यत्वाच्च । अथैव स्फुटमन्दपरिधि कृत्वा तासार्ध मन्यफलच्या माध्या। वदनम् उ-मन्दोनम । म मन्दप्रतिहत्ते मध्यो ग्रह । मस्स चापम् सौर मन्दकलम मन्दस्पष्टग्रह । मन्दस्पष्टग्रहवशेन केन्द्रन्या । स्पन-तत्कोरिज्या। स्पना = स्पष्ट कोटि -सन नना नना मन्दान्त्य फनज्या । अस्प=/म्पल + म्पना'। अथात् मन्दस्पग्रहतो व्यम्त ककिमगादि केन्द्र यशत शीघ्रकर वन्मन्दकर्ग माध्य | -मम्प चापमममा म्प-' O नन .

·सुधावर्षिणी टोका। ११५ लत असल', स्पसन विभुजयो सजातीययो स त मन्दफलज्या म्यम्पxम्पन्न %3D । स्पस्य = नना = मन्दान्यफलज्या। अनेन "व्यत्यासत कर्किगगादिकेन्द्रे स्फुट खराशु परिकाल्प्य साध्या । मन्टतिर्दाफलवत्ततो यत फल रवर्मन्ट्फल भवेत तत ॥” इति समोधकोतमुपपद्यते। एवमत्र मन्दान्त्यफलज्याज्ञानतो मन्दसाग्रहात् तन्मन्दीञ्चज्ञानाच्च समन्प्रकारेगा मन्ट्फल सिध्यतोति ॥ १८६। इदानी मध्यनताशज्ञान ततो मध्याह्नच्छायाकणावाह/ स्वाक्षाकापक्रमयुतिर्दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥२०॥ शेषं नतांशाः सूर्यस्य तदाहुज्या च कोटिजा । शङ्खमानाङ्गलाभ्यस्ते भुजविज्ये यथाक्रमम् ॥२१॥ कोटिज्यया विभज्याप्त छायाकर्णावहर्दले । दिकमान्य साक्षाएरव्यपक्रमयोयुति सूर्यस्य मध्याहे नताशा भवन्ति । अन्यथा दिगभेदे तयोरन्तरेण यच्छेष ते सूर्यस्य नताशा भवन्ति । अथ तेषा नताशाना वाहुज्या भुजच्या कार्या । कोटिजा कोटिज्या च कार्या। भुनविज्थे । नतागभुजच्या विज्या च एते है शगुमानामुलेहाद गभिरभ्यस्ते गुणिते फले कोटिल्यया नताकोटिल्यया विभज्य ये गधे ते यथाक्रम महदले मध्याह्न छायाकों भवत । प्रथमस्थाने या लछि मा मध्याह्न छाया हितोयस्थाने या लब्धि, मा च मध्याक छायाकगो भवतीत्यर्थ ।

·। ११६ सूर्यसिद्धान्तम्य अनोपपत्ति । छायातो नतांगानयनवेपरोयेन सुगमा । वस्तुता गोयनतांगज्याकोटिज्याभ्यामनुपातेन या छाया सा गर्भच्छाया न भवति तेवयोर्विजातीयत्वात । तदर्थ कमलाकर- कृतमिहालतत्वविवेकम्य छायाधिकारा दृष्टव्य किमत्र ग्रन्य गौरवगा ॥ २० --२६ ॥ अथ भुजसाधनार्यमग्रा कर्णवृत्ताया चानयति । क्रान्तिज्या विषुवत्कर्णगुणाप्ता शङ्खजीवया ||२२|| अर्काग्रा खेप्टकर्णनी मध्यकर्णोद्धृता खका। विपुवद्धायुताांग्रा याम्ये स्याटुत्तगे भुजः ॥२३॥ विषुवत्यां विशोध्योदग्गोले स्यावाहुरुत्तरः । विपर्ययाद् भुजो याम्यो भवेत् प्राच्यपरान्तरे ॥२४॥ फ्रान्तिज्या विपुवत्कर्णनाक्षकर्णेन गुणा । शङ्खरैव जोवा श; जीवा तया दादाभिराप्ता प्रांगा स्यात् । सा स्वेटच्छाया- कणेन गुणा रविमध्यकर्णन विजौवया भक्ता स्त्रका स्वीया कर्णवत्तायका स्यात् याम्ये गोले माकाग्रा कर्णवृत्ताग्रा विपुवद्भया पन भया युता तदोत्तरा भुज कर्ण वृत्ताग्रा विषुवत्या पन्नभाया विशोध्य शेपमित उत्तरी बाई ग्यात् । यदि विपर्वयारिशुदिभवेत् कर्णवत्ताग्रायां विपुवत्येव विशुध्येत्तदा छायाग्रात प्राय परान्तरे पूापरेवानी याम्यो भुजी भवत। अनोपपत्तिरचक्षेतत्वात् वेगिन। यदि हादशकोट्या पलकर्ण कर्णस्तदा क्रान्तिज्याकोट्या किमिति । लवाऽर्काग्रा । स्यात। उदग्गोले ·कुच्या दिः। सुधावर्षिगी टोका। यतः क्रान्तिज्या रि अग्ना की। इत्य क्षेत्रम्। विज्ययेयमकांग्रा तदा छायाकन किमिति । लधा कारणवृत्तामा तत: “निभल्याहताकारका कार्णनिनो" इत्यादिभास्करोतया भुजानयनापपत्तिरतिस्फुटा ॥२२---२४॥ इदानों मध्याझे भुजमाह । माध्याङ्गिको भुजो नित्यं छाया माध्याङ्गिको स्मृता। मध्याह्नसमय पूर्वालाप्रसारण यो भुज: मैव नित्यं माध्याडिको छाया कथ्यत: अनापपत्ति। छायानपूर्वापर सुत्रमध्यं भुज इति परिभाषया मध्याहे छायाया दक्षिणोत्तररेखोपरि स्थितत्वात् तच्छायागम्य शव मलगताया: पूर्वायर रेखायाश्चान्तरं झायातुल्यमेवाती भुज- समैव तदा छायेति ॥ इदानी मममण्डलकर्णमाह ! लम्बालजीव विपुवायाादशसगुणे ॥ २५ ॥ क्रान्तिच्या तु तो कौँ सममण्डलगे ग्वो सौम्याक्षोना यदा क्रान्तिः स्यात् तदाद्युदत्तधवः ॥२६॥ नवज्यानजौवे क्रममा पनभादाद मागि शान्तिज्याप्ते तदा नो तु रवी समानण्डनगे छायावाणी भवतः । लम्बठ्या पलभागुगा क्रान्तिज्यया भला अक्षया च डादमगुगाा शान्तिव्यामना । उमयव समौ न धौ सूर्य पूर्वापरतत्तगते छायाकणे भवतः । सेग्मटलं घटा पूर्वापरवतं भवति तदा हादगा लगइच्छाया या तत्कर्णः मममण्डलका उच्यते । एवं सममइनकपस्तदेव - ·सूर्यमिदान्तस्य यदा सौम्या क्रान्ति स्वानाशेभ्या न्यूना। याम्य क्रान्ती रखे रहोरात्रहत्तस्य पूर्वापरतत्तस्य च क्षितिजाध संयोगात स्वाक्षा- धिकायामुत्तर कान्ती च खस्वस्तिकादुत्तरदिशि रव्यहोगवस्त्तस्य याम्योत्तरवृत्तस्य च सम्पातादहोरात्रवृत्तस्य पूर्वापरवत्तस्य च मयोगाभावात् मममण्डलकों नोपपद्यते इति गोलदर्शनेन स्फुटम् । धुदल थव इत्यस्याग्रे सम्बन्ध । अवोपपत्ति । क्रान्तिज्या भुज । कुज्योनतति कोटि । समदु कप । इत्यक्षक्षेत्रम। ततोऽनुपाता यदि अत्तज्या भुजेन विज्या कर्णम्सदा क्रान्तिज्याभुजेन किर्माित । ममगद्ध ममशङ्ख कोटी त्रिज्याकर्णस्त दा हादगकोटौ ममा राष्ट्रलकर्ण लब्ध - चि ज्याका याच तत क २५ विजाप fa - पभा ग्यान्न १० ज्याप ब्याका अताव १२ न्याष ज्यान ध्यान ज्याका पभा यास्म ज्याका उपका मक । इत्यु पपनम् । अथ रवी मममण्डलमप्राप्तऽपि पूर्वानुपातन व मममगडलकागा भवति सोऽपि अन्येषामनुपातनानयनाथ ग्राह्य । तथा च भास्कर अप्रामेऽपि ममास्यभगइलमिने य शरुत्पद्यते ननं सोऽपि परानुपातविधये नेव कनिहुति । इति अतय मिहान्तगिरीमगो भाम्करम्यान्ये विजयाय दमथ्या । "मोम्याक्षोना यदा क्रान्ति " इत्या व्याख्यान गृढार्यकारी रजनार्थम यन् कृत तत् मनमःम मुधोभिर्विचिन्यम । प्राचोनाना मन कम्मिन दिने एकम्मियवाहारानाभ मात् पथ प्रकारान्तरण मममा मकर्णमाह । विपुवछाययाऽभ्यम्नः कर्णो मध्याग्रयोदृतः ।

·वि मच । भक - १२ रण 2 १२ विमप प्रभा म पमा १२वि पमा मक १२वि मत्र पमा मक मथ मश सुधावर्पिगो टीका। ११८ युदलश्रवो मध्याह्नकाले छायाकणे: स च पलभया गुण्यो मध्याग्रया मध्याहकालिक कर्णवृत्ताग्रया भक्ती: कर्ण: सममण्डल- की भवेदिति अवोपपत्तिः । कर्णहताग्रानयनवैपरीत्येन अग्रा - अग्रा भुजः | सम राइः कोटिः । ततिः कर्ण: । प्रत्यक्षदेवेनुपातेन समभङ्कः ततः ममशगुना त्रिज्या कर्णस्तदा दाद मागलपना किमिति । नश्चछायावे मम- मगड नक:- १२वि अत उपपन्नम्। इदानी कर्णवत्तानासाधनमाह । स्खक्रान्तिच्या विजीबानी लम्बज्याप्ताग्रमौर्विका ॥२७॥ खेप्टकर्णहता भत्ता विज्ययाग्रामुलादिका। क्रान्तिन्या त्रिन्यागुगा लम्बन्ययाऽऽता तदाऽग्रमोविका अप्रैव मोविका नोवत्यग्रामौर्विका अग्रेत्यर्थः। अवार्षवाद- प्रास्थानेऽग-ति पाठः । भारतवर्षीया उदयकालतो वैध कुत्ति। उदयादेव कालगणानां च कुर्वन्ति । अतो वैधेना- ग्र प्रथममेव ग ज्योपलभ्यते माऽयेति व्युत्पतिः ममीचोना । स्वाभोरच्छायाकनुन हता विन्यया भक्ता तदाङ्गलामिकाऽग्राऽर्थात् कर्णवृत्ताग्रा स्यादित्यर्थः । प्रोगपत्तिः। कुज्या भुलः । क्रान्तिन्या कोटिः। अग्रा कर्गः । इत्यक्षक्षेवम् । अतोऽनुपातो यदि लग्यन्याकोटौ विधा- कर्गस्तदा क्रान्तिधाकोटौ किमिति ! जाताया। ततत्रिज्य- येयमग्रा तदा कायाकर्णन किमिति | पद्यते ॥ २० ॥ अध साग्रा लब्धा कर्ण कुत्ताग्रेत्युप- ·१२० सूर्यमिडान्तस्य इटानीमग्रानानत कोणवत्तम्बरवे शोरानयनमाह । । त्रिज्यावर्गार्धतोऽग्राज्यावर्गौनाहादशाहतात् ॥२८॥ पुनादगनिनाञ्च लभ्यते यत् फलं बुधैः । शङ्खवर्गार्धसंयुक्तविपुवर्गभाजितात् ॥ २८ ॥ तदेव करणी नाम तां पृथक् म्थापयेबुधः । अर्कनी विपुवच्छायाऽयाज्य या गुणिता तथा ॥३०॥ भक्ता फलाव्यं तवर्गसंयुक्तकरणीपदम् । फलेन होनमंयुक्त टक्षिणोत्तरगोलयोः ॥ ३१ ॥ याम्ययोर्विदिशोः शकुवं याम्योत्तर ग्बौ । पग्भिमति शशीस्तु गवत्तग्योस्तु मः ॥३२॥ अग्रान्या अना। तोनात् विज्यावर्गार्धात । पाद द्वादशगुणात, तमात् पन।दगगुणात् शद,वर्गार्धमंयुक्तपिपुवदर्ग- भाजितात । द्वादशवगाधमयुक्तपिपुवावगंगा भाजितायत फन नदेव करगो नाम भवमि बुध गणकस्ता करणीमा पृथरीकर म्यापयेत् । प्रथ हादशगुणा पनमाया गुगा तथा तेनैव हरे" द्वादशवधिसंयुक्तपन भावगैगा भता नथ फलाप्यं ज्ञेयम् । फन्लाप्यम्य वगैगा मंयुक्ता या करगणी तया पर्ट वर्गानं सिगी जग्गोनयो : मेग फलेन फनाम्येन होनम्युक्त कार्यम । दतिगागोने फलेन होगमुत्तरगाने युक्तमित्यर्थ । एव याम्योपनिने त्यो. विदिशा गा. म्यात् । गदी. स्वपठम्याने म्यापिसाद द्वादपमाड़ो मकागीदवो याम्योती याम्यादुनरमार्ग परि- भमति मति त पूर्यागत म गहमनग्यापिदिगोगेपानवायु ·सुधार्मिगौ टीका। कोगायोर्भवति। मध्याह्न यदा गहुत उत्तर रविभ्रमति तदा पूर्वप्रकारेण याम्ययोर्विदिशोरागत: स एव पाङ्गुरुत्तरयोर्विदिशो- य इत्यर्थः । एवं यदा सौम्या क्रान्तिरक्षांमाधिका तदा भवति अत्र गूढप्रकाश र नाथष्याख्यानं न समीचीनम् । यद्यपि “जरो ना कथितः स एव” इत्यादिभास्करवचनन गड्डशब्देन नरो रयते तथाऽपि गणिते शङ्ख,शब्देन 'गणितकता' इति कुवापि नोपलभ्यते । एवं सौरभाष्ये नृसिंहस्य शङ्ग र्नाम गडप्रकार.' इत्यपि व्याख्यानं न समोचोनम । एवमाचार्यणह पञ्चचत्वारिंशज्न्यातोऽल्पायामनायां कोगागडोरानयनं कृतमिति स्फुटं तदानयनोपपत्तित इति । सौरभाष्ये नृसिंहस्य 'युग- वृत्तस्य क्षितिज्ञोपरि स्थितत्वात्' इत्यादिकथनं च निर्यलोति । अनोपपत्तिः। कोणवृत्तस्थरवेः क्षितिजोपरि यो लम्बः म एव कोणशङ्गः । तस्य मूलात् पूर्वापरखोपरि यो लम्ब. स भुजः । तस्माटेव पाङ्गुमूलाद्याम्योत्तररेखोपरि यो लम्ब सा कोटिः । गगुमलस्य कोगटक्सूत्रे गतत्वादिह भुजकाटो मिथः सम । अतोऽत्र भुजवर्गो हिगुणो भूकेन्ट्राच्छ,मूलपर्यन्तहगज्याया वर्ग इति स्थितिः। अथ कल्प्यते कोगा गहमागम = या। क्षेत्रानुपातेन शद्भुतलम्- अग्रा=अ। पलभा-धि। ततो याम्योत्तरगोलयोरग्रारा तलसंस्कारगण क्रमेगा भुजः = भुजवर्ग:-+ २५ वि या + तसो दिगुणो भुजवर्गो दृग्नवर्गमनः । म च गडवान- विज्यावर्गसमः। अतः तदात- - - वि या १२१ ·सूर्यसिद्धान्तस्य विरधार ४ विया १२ - विर २ वि-या + केदगमेन १३२वि - १श्या -२४१२'अ+४४ १२ अ वि या+रवि' या। हाभ्यामपवर्तनेन -या =१२ २४ १२ अ वि या +दिया । समशोधनेन १२ (३२- अ) =या' (वि+९.) + २४ १२ वि या। वि+ १२२ पनन पक्षयोर्विभोन (F- अ) =या'+२ १२५ वि वि+ प्राचार्या व्यक्तपक्षम्य करणीमजा, अव्यक्त गुणाकार्धस्य च फसममा कृतार्थात् २ वि+: २ करगी = क । वि = फमम्-फ। क - या +२फ या फ+फ-या २फया+फ' मूहग्रणेन या+फ=Vफ'+क .. या =फ'+क+फ ·सुधार्षिणी टोका। फ अर्थाददक्षिणगोले शङ्खः-/+क उत्तरगोले शङ्घः फ+क +फ । अत उपपद्यते कोगाशहोरानधनम् । यदा मोम्या क्रान्ति- रक्षाधिका तदाहोरात्रहत्तसमवृत्तयोः क्षितिजोचे योगाभावा- दहोरावस्त्तव्येशानवायुकोणाहत्तयोरेव सम्पात इति गोलदर्शनेन स्फुटम् । तदा तु पाटबौशानयोरेव कोगा गत उक्त रयोस्त सः" इत्याचार्यकथनं समुक्तिकमिति । अत्रैव यदि अ> दिर तदा करणीसंज्ञा गाभिका सदा क इत्यस्य मानं दिविधम् । ततः "भव्यतामूलागरूप- तोऽल्य व्यक्तस्य पक्षम्य पदं यदि स्यात्" इति भास्करवीजविधिनो- नरगोले कोणगुमान विविधं दक्षिणगोले तु ऋणात्मकमान- मसम्भवतस्तदा क्षितिजोय सौम्यगोले कोणशचतुष्टयं दक्षिण तु कोगा गोरभावो भवति-पति मर्व गोलावलोकनतः स्फुटम् । पञ्चवारिंशज्यातोल्मायामग्रायां भास्वरेण सिद्धान्तशिरो- मलायमकृप्रकारेगा कोण रडोरानयनं कृतम् । "प्रग्राकृति हिगुगिातां विगुणास्य वर्गात त्यका पदं तदिह कोणनरोक्षभानः। घोडनः फलयुजासिलदायाऽसौ याम्ये फलेन वियुला तु तया प्रसाध्यः" ॥ व प्रथममग्राममानं स्थून भुकं प्रकल्या म्यूला कोगा- शङ्खरामोतः। तमाच्छतनमानीय पुनरमायइनलयो: मस्कारेगासाहुजमानतः सून्मः कोगा गगनोतः। दमानय में न समोचोन बहुव स्थले व्यभिचरति । तद्यथा- ·१२४ सूर्यसिद्धान्तस्य प्रयमागतस्थल कुमाधितभुजवर्गस्य हिगुगस्य विज्यावर्गा- धिकत्वात् । तथा। स्थूल शयः = Vवि-२अरे । उत्तरगीले याम्ययोविदिशोः म्थलभुजः वि. वि.-२१२-अ अयं यदा पञ्चचत्वारिंश- उज्याममस्तदा दिगुणो भुजवर्गम्विन्याममः । प्रतः पञ्चचत्वारिंशत्र- ज्यया साम्येन ज्याप= वि-२२ १२+१२ ज्याप = विवि-२ वगंगा विवि -२ वि.अ = १४४ (अ+२ स्यापत्र+ ज्याप) हाभ्यामपवर्तनेन ज्या पवि-प्रवि' = ७२ अ'+१४४अ ज्याप+०२व्याप समगोधनेन च (वि + ७२ ) + १४४ अ ज्याप-न्याप (वि'.-७२) वा अ+२ 4 (वि.) विरे+०२ वर्मपूर्तिकरणेन ०२५च्या ०२१ व्यास दि+०२ (वि+०२ चाप(वि.-..) ज्यापि . ०२ व्यापप ०२ च्याप -- म्न प्रहपिन ०२ज्याप 2 + वि.+०९ + पतोऽव धनमानमग्रायाः == मार (ft-00) ·- मुधावर्धिगो टोका। अभ्यामनाया स्थूलभुज पञ्चचत्वारि शज्यामम अल्मायाच स्थूल गडोरधिकत्वा च्छतनस्याधिकत्वात নয় ফুলানিমী धनेन स्थ लभुजथ्य पञ्चचत्वारिजातोऽधिमावाहितीयकोश शङ्ख वर्गस्य ऋणात्मकन्वादये क्रिया व्यभिचरति । अतोऽत्र मत्सूत्रम् । भुसायोना३ भावनिधी बाणाशज्या हिकावविभक्ला । अक्षच्छायावर्गयुही फलाचे ग्रा न्युमा स्यात खिल मोम्यगोले । इत्युपपाते। एवमव यदा पलभावर्ग ८०२ तदाऽनोताना ल्यायामनाया व्यभिचार । पूर्वप्रकार यदा पलमावर्ग २२ । सदा अगामिकामातु उत्तगयाती विपरोसादकायाक्षिागोलोया भवति । अथ तदा तदानोतदक्षिगाग्राताधिकायामल्पाया वाऽग्राधा मथुनभुज पञ्चचत्वारिशउज्यातीऽधिको भवतीत्यस्य विचार । तव नावत प्रथमभुजज्यातो दितीयभुजन्या याधिका तथा पत्रचत्वारिजातोऽन्या तदा प्रथमभुजन्या कोरियायोगी द्वितीयभुजन्याकारिन्यायोगतोऽल्ली নীনি उपपाद्यते । विज्याव्यासेन उकगचधवृत्ताध शतम । भुजज्या। तकाटिज्या - कघ । हितोयभुजच्या = उग। सत्कोटिन्या-गध। उच = पञ्च- चलारिशजा। हरेखोपरि कस्थानात तो लम्प , गम्थानात उधरेखोपरि तामम्वादन्यो भवनोत्यन्त्र स्फुग्म । अत तव उक-प्रथम- ·सूर्यसिद्धान्तस्य घजात्यफलात् उगधनात्यफलमधिकम् । विभुजहयं जात्यं रेखागणिततः प्रसिद्धम् । द्वत्ताध गतत्वात उग गध 7 २ २ - चतुर्गुणेन २ उग गध 7 २ उक कध परन्तु उध' =उग+गघ' =उक+कध मन्नग्रहान उग+गध 7 उक+कघ । अत उपपत्रम् “प्रथमभुजज्याकोटिज्यायोगः" इत्यादि । अथ यद्यानौता दक्षिगाना ज्याप (७२-वि) नधिका पञ्चचत्वारिंशज्याल्पाग्रा= श्र.. तदा स्थ लभुजः पञ्चचत्वारिंशज्जयासमः वि + 'वि' - २ द्वितीयभुजः = अ + वि वि - २ प. अनयोः कतरोऽधिक इत्येतदर्थ करप्यते १२ f + Vत्रि-२ 'वि-२५ + १. वि.२ गाभ,- वि + navr + + वि'-२ +/ वि.-२५ (११-१२) + वि (प, ५२ + - वि'-२) प. (११-१५) + : (V. + 'वि'--२८) घाघ.

·सुधावर्षिया टोका। अन यदि परमो विपुवतीवर्ग: = ७२ तदा वि = { VF गतः, वि/३ = ६/२/३ -१२ । मत: १२-गि अयं गुणका सर्वदा धनः । तेन अ, (.:-.)- अ, (१२-१४५) प्रथ यदि कस्यापि चापस्य भुजज्या-श्र, तदधिका भुजच्या च अ.३ तदा पूर्वप्रतिपादितमिहान्ततः (अ.. + वि-२) 4. (अ५/३ + - त्रि-२) यदि अ./२ इयं द्वितीयभुजल्या पञ्चचत्वारिंगनवाल्या । सदा प्रथमपनो दितीयपक्षादल्य इति सिध्यति । अब यदि परमा पलमा-६२ । तथा परमशान्तिन्या - व्याप सदा परमाणावर्गमानमनक्षेत्रानुपातन = पत्र- पकायाप ११.१+०२)+ज्या १.५ -16XI Ex १४ +०२)साय १५४ .xज्याप १९५८ परमानावर्गो डिगुणों जातः परमद्वितीयभुजन्यावर्ग: -३च्या प-३ ( १३८७) = ३ x १८५१६०८:५८५४८२० । पश्चत्वारिंगजाम: ५८.८८२२ । पसम्मत परमपनमायां परमायावों दिगुणा: এবষমাশ:। 5- .

·१२८ सूर्यमितान्तस्य अतो मत्सूत्रावतार । यदि फलमधनं स्यात् तहपागोलयात फलत इह यदाऽग्राऽनलिपका दुष्टमर्क। भवति विबुधवन्द्यो वासना वा म ना य. समगाक निगदेच्चेन्निरद तुन्छ ॥ २८-३२ ॥ इदानी कोणवत्तस्थे के हज्जया तसम्छाया कवाह । तत्ति ज्यावर्गविश्लेषान्मूलं हग्ज्याऽभिधीयते । स्वशङ्खना विभज्याप्ने दृविज्ये हादशाहत ॥३३॥ छायाकौँ तु कोणेषु यथाख देशकालयोः । तम्य कोगामको स्त्रिज्यावर्गस्यान्तरान्मन्न दृगज्या कथ्यते । दृत्रिज्ये दृग्ज्यात्रि जोये हादशाहते स्वगना म्वको गापासना विभज्य ये आते ते देशकालयोयथाम्ब यथासम्भवं काणे पु छाया कौँ भवत । यम्मिन् देशे यग्मिन् काले यस्मिन् को कोगागलो सम्भवम्तत्र छायाकणौँ भवन इत्यर्थ । भत्रोपपत्ति । दृग्ज्याभुज । गइ, क्रोटि । त्रिज्या कर्ग: । इति जात्याच्छड़तो दृग्यानयन स्फुटन । सतः शङ्गकोट्या ग्ज्या भुजम्सिन्या कर्ण चोपलभ्यते तदा द्वादशीच्या कि मति । नयमादास्थाने छाया द्वितीयम्याने च छायाकर्ण इत्युपपन्नम् भास्करगापि सीरवदेव “दृगल्याविजोवे रविमणे ते गत भाथवगो भवेताम्" इत्यादिना छायाकौँ माधिती ॥३३- -३३॥ एवं दिगनिगमैन छायामुक्कााधुना काननियमेन लामा । विग्योदक्चग्जायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता ||३४॥ - ·१२८ सुधावायगी टोका। अन्त्या नतोक्रमज्योना स्वाहोरावार्धसगुणा । विज्याभता भवेच्छेदो लम्बज्यानोऽथ भाजितः॥३५॥ विभज्यया भवेच्छद्धस्तहर्ग परिशोधयेत् । त्रिज्यावर्गात् पदं दृगज्या छायाकौ तु पूर्ववत् ॥३६॥ उदकचरजी उदकचरज्या या तया विन्या युक्ता कार्या । याम्यायां दक्षिणगोले विल्या तया चरज्यया विवर्जिता कार्या। एवमत्या भवेत् । सा नतकालस्यो क्रमज्ययोना स्वाहोराताधेन धुन्धया मगुणा विज्याभक्ता तदा छेद इष्टहति स्यात । म छेदी लम्ब ज्यागुणितम्तिमज्यया भाजित शङ्खर्भवेत् । त्रिज्या- वर्गात तहगे गगाक परिशोधयेत्। शेयस्य पद दृगच्या भवति । तत पूर्ववत "बगाना विभज्याप्ते” इत्यादिनाऽभोष्टे काले छायाकणों भवत इति । अनोपपत्ति । ग्रहस्य तात्कालिकमहोरावर क्षितिजे यत्र स्थानदये लग्न तबदसत्रमुदयाम्तमूवमुच्यते । उन्म गडन्ने च तदेवा होरात्रहत्त यन्त्र स्थानदये लग्न तदबद्धसूत्र व्यामसूत्र च कथ्यते । ग्रहविम्बकेन्द्रादुदयास्तसूत्रोपरि यो लम्ब स छेद इष्ट हतियोच्यते । सममण्डलम्ये ग्रह तस्या दृष्टहोम्तवृतिसजा याम्योत्तरदत्तम्थे ग्रह घ हतिसजेति ध्येयम्। व्यमितिरहोराववृत्तधरातले । सेव विन्यापरिणता त्रिज्यासे भवति । उदयास्तव्यासमुत्रयोरन्तरं मवेत्राहोराववृत्ते कुज्या। ग्रहविम्बकेन्ट्राव्यासरखापर्यन्तमिष्टहते उत्तरगोन्ले म्याससुवादध उदयास्तसूत्रम् । दक्षिणगोले तूपरि। अथ मयाङ्गे तु ग्रहविम्बकेन्द्राव्यामसूब- पर्यन्त हृत खण्ड युज्या। थत उत्तरदक्षिणागोलयो क्रमेगा खण्ड कला।

·२३० सूर्यसिद्धान्तस्य जाताऽन्त्या वि कुज्या % 3D घ व्याल के वि हृतिः = यु+कुन्या । इयं विल्यापरिणता वि(धुकुव्या) अन्या =त्रि- -विज्याच । घु इयमन्त्या नतोक्रमज्यया होना इष्टान्या मा युन्यापरिणता इष्टहतिर्वा केदः स्यादित्युपपन्नं छेदानयनम् । ग्रहविम्बकेन्ट्रात चितिजोपरि लम्ब इष्टशड. कोटिः । इटहतिः कर्णः। शह- मूलादुदयास्तसूत्रोपरि लम्बः शङ्गतलं भुजः । इत्यत्वचेवम् । ततोऽनुपातो यदि विन्याकर्णेन लम्बज्या कोटिस्तदा छेटेन किमिति । लब्ध इरशः । ततो हरज्यानयनं राया- क गोमाधनं च पूर्वोक्तप्रकारेण सुगमम् । इदं सर्व गोलोपरि स्फुटं दृश्यते। 'नतोक्रमज्या भर इत्यनेन होनाऽन्त्यका' इत्यादिना भास्करोऽम्यमुमैव प्रकारमाह ॥ ३४-३६ ॥ इदानीं कायातो नतकालमाइ । अभौष्टछाययाऽभ्यस्ता विज्या तत्कर्णभाजिता। हग्ज्या तबर्गसंशहात् विच्यावर्गाच्च यत् पदम् ॥३०॥ शगुः स विभजीवाघ्नः स्वलम्बज्याविभाजितः । छेदः स विज्ययाऽभ्यम्तः स्वाहोरावार्धभाजितः ॥३८॥ उन्नत ज्या तया हीना खान्या शेषस्य कार्मुकम् । उक्रमज्याभिग्वं स्युः प्राक्पश्चार्धनतासवः ॥३६॥ वियाऽभोटच्छाश्या गुगा तम्या कायाकर्णेन भाजिता मब्धः पधुः स्गत् । स विज्यया गुण्यो लम्बन्यया भक्ताम्छेदो भवेत् । स विज्प्रया गुणितो युज्यया विभाजिन उद्रतज्या उन्नतकानवन ज्याार्थादिवान्या भवत् । नया म्वकीयान्त्या छोमा नसो क्रमच्या ·सुधावर्षिगी टीका। स्यादत: पस्य नतोक्रमज्यारूपस्य उत्क्रमज्याभिकक्रमव्याखण्डैः कार्मुकं चापं प्राक्पश्चातकपाले नतासवः स्युः । एवं पूर्वप्रकार दैपरोत्येनात्र नतासवो भवन्तीत्यर्थः । अवोपपत्तिः। प्रायुक्ताकारोपपत्तिवैपरोत्येनातिसगमा ॥३७-३८.५ इदानी कर्णवसागातो रविज्ञानमाह । इष्टायानी तु लम्बज्या खकर्णाङ्गुलभाजिता । क्रान्तिज्या सा बिनीवानी परमापक्रमोड़ता ॥४० }} तच्चापं भादिकं नेवं पदेस्तव भवो रविः । लम्वन्धा खेष्टकतताग्रया गुणिता स्वच्छायाकलेन भाजिता लब्धा क्रान्तिन्या स्यात् । सा विजौवागुणा परमापक्रमेण परमापक्रमजीवया भक्ता दोा स्यादिति । तस्या दोन्यायाशाप कार्य तमात् पर्मादिकं क्षेत्र नेयं तथा तम्मिन् समये भव उत्पन्नो रविः स्यात् । वर्षाद्यपादे दापनेव रविः। द्वितीय चापोनभाधः। तीये चापयुक्तभाध'। चतुर्ये चापोनभगणः सायनो रविः स्यादित्यर्थः । पदधानं भास्कराचार्येण ऋतुचिरुतम् । काश्मौरादिदेशेषु प्रायः ऋतुचिन्हानि न भवन्ति । अतो दिनये मध्याने छायाजानतः पदज्ञानं कार्यम् । तचैवम् । मध्याले पच्छाया पसभाल्मिका हितोयदिन पयिनो च तदा प्रथमपादः । मध्यान्हे छाया पलभालिका दितीदिने चोपचिनी तदा हितीयपादः । पलभाधिकोपचयिनो च तदा तोयपादः । एवं मध्याहच्छाया पलाभाधिकाऽपयिनी च तदा चतुर्थयार' । एतत्सव मिहान्ततत्त्वविवेक कमलाकर समीचीनं विलिखितम् । एषमव सायनो रविरुत्पद्यत इति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । 1 मध्याइच्छाया ·१३२ मूर्यसिद्दान्तस्य अवोधपशिः। छायाकर्णन कर्णवृत्ताग्रा तदा विव्यया किमिति । जाता बाना 1 ततस्त्रिज्याकर्णन लम्मच्या- कोटिम्तदानाकर्णन किं लथा क्रान्तिज्या वि कप विकपल पाकवि कपल्यन अत उपपन्नं क्रान्ति न्यानयनम् । ततः परम- क्रान्तिव्यया विज्यातुल्या दीर्ध्या तदाऽभीष्टक्रान्तिन्यया किम् । जाता दोन्या । गैपोपपत्तिः स्फुटा ॥ ४०-४00 विध्याका यापका इदानी भाभमरेखामाह । - इष्टेऽह्नि मध्ये प्राक्पथावृत्त बाहुवयान्तर ॥४१॥ मरस्य दयाराग्युतम्विम्मकसृवण भाभमः । रष्टानि मधेटिनमध्य प्राक्कपाने पगारकपाने वा पूर्वापर. मवायचादिगि पाहुययान्तर चिन्ने त म्यापिरो तस्त्र सत्यया নমুন কান হিজল মৃত লিবিযq पर मोर भाभमो भवति । पृर्वापरणवाद्ययादिक घायाग्र- पूर्वापरमूवान्नरम भुनभयं दावा नपरि ग माघमा भपति तम्मिन् दिने दिग्मभ्यम्दापितोरणाया तमिाग भमित- नोति। मुजा दायापनि । पत. यांपांगमामा दिग्मध्यपासिगोमायावयाग्रनिद्रामा जान सदुपरि द्वरा र भाभम रनिमिता.. गिलोय गमय': पामा महरयानरमयति । दरगाम्मचन्द्र पर मरना । समंद पre पापांचा निता।

·अधावर्षिणी टीका! क्षेत्रदर्शनम् । अव सौरभाष्ये नृसिंहेन “यो मत्यपुच्छमुख- निर्गतरज्जुयोगमात् प्रभावितयचिशिरो- ऽवगाहि। हत्तं लिखेन विजहाति हि तस्य खा छाया कुलस्थितिमिवामलवंशजा स्त्री" इति लालवावधप्रमाणमवाभिहितं न काचिदुपपत्तिः प्रदर्शिता । अवोपपत्तिः । चिङ्गयोपरिगतवत्तस्य केन्द्रजानं रेखागणित- चतुर्थाध्यायेन स्फुटम्। तेरहोरात्रवृत्तमकमिान् दिने यटि स्थिरं कल्प्यते कान्चलनाल्पत्वात्तदा “मेरुपृष्ठे सुखासीना त्र.पय.” इत्यादिसूर्य सिद्धान्त प्रथमश्लोकटीकापचनेन सूर्यसिहालरत्ना मेरो जातातो मेरौ च भाभमो वृत्ते भवति, अतस्तत्र मोरो भाधमः समोचौन,। अन्यत्र तु हसे भानमो न भवति- इति “भावितयाहाभमा न सत्" इत्यादि भास्करेग समीगैनमुक्त स्वगोनाध्याये । वस्तुत एकम्मिन् दिनेहोराववत्तस्य स्थिरत्वे परमप्रात्यधिकाश भाभमोऽतिपरवलये परमकान्त्यल्पाक्षदेश दीर्घवृत्ते मेगे च हत्ते सवतोति सर्व मदीयभाभमरेखानिरूपणे समुपादितमस्तौति किमत ग्रन्थविस्तरेगा विशेषज्ञानार्थ म एव ग्रन्यो द्रष्टव्यः ॥ ४१-~४१६ ॥ इदानी लड़ोदयाससाधनमा । विभाकर्धगुणाः स्वाहोरावार्धभाजिताः ॥४२॥ क्रमादेकदिविभज्यास्तचापानि पृथक पृथक् । स्वाधोधः परिशोध्याध मेपालकोदयासवः ॥४३॥ एकहिविरागिन्या: निभाकणधिन परमात्पद्युत्यया गुणा' ·१३२ मूर्यसिद्धान्तस्य अवीयपतिः । छायाकर्णेन कर्णवृत्ताग्रा तदा त्रिन्यया किमिति । जाता स्वाना । ततस्तुिज्याकर्णेन लम्बन्या- कोटिम्तदाऽग्राकर्णन किं लब्धा शान्तिज्या वि कप भाल वि कथ D ततः परम- काक अत उपपत्रं क्रान्तिन्यानयनम् । क्रान्तिव्यया विन्यासुन्या दोर्धा तदाऽभीष्टक्रान्तिव्यया किम् । जाता दोया । गेषोपपत्ति स्फुटा ॥ ४०- .-४०॥ घि ब्याक्रा न्यापका इदानीं भाभमरेखामाह। इष्टेऽगि मध्ये प्राक्पश्चाद्धृते वाहुवयान्तरे ॥४१॥ मरस्यहयान्तरयुतम्बिम्पकसूत्रेण भाभ्रमः । रटेगि मध्ये इष्टदिनमध्ये प्राक्कपाले पश्चाकपाले वा पूर्वापर. मवायथादिगि पाहुययान्ती चिन्हे धुने म्यापिते तत्र मम्यच्या- न्तरगुते केन्द्रात विम्पकमलेगा पूर्व म्यापितचितवयम्पृय भवेत यहत्त सोऽत्र भाभमो भवति । पूर्वापरसुवााधादिय हायाग्र. पूर्वापरमूवान्तररूपं भुजत्रय दत्वा तचिोपरि गर्न वृत्तं भाभा भवति तप्रिन् दिने दिग्मध्यम्यापितगद्योगमाया तमिान् भ्रमिच- तोति। भुजाग्रे छायाप्रमस्ति । घस. पूर्वापरसवन्नामाभाग दिग्मध्यम्पापिसोकायावयाग्रनिनामा मानिन मदुपरि गा वसं भाभम नि फमिलाय. निमायापरिगन सस्य केन्द्र मामा मायरयान्तरमत्यति कता। निारयागनापार्धविन्द्र परि मम्बकरणार्य मन्दरमना पूर्व. प्रिया। यमन पापित बांधायय बर्षी प्रमिला ।

·सुधावर्षिणी टोका। देवदर्शनम्। प्रत सौरभाष्ये नृसिंहन “यो मत्यपुच्छमुख- निर्गतरज्जुयोगस्तम्मात् प्रभावितयचिङ्गशिरी- ऽवगाहि। वृत्तं लिखेन विज्ञहाति हि तस्य रेखां छाया तुलस्थितिमिवामनर्वाजा स्त्रो" रति ललवाक्यप्रमाणमेवाभिहितं न काचिदुपपत्तिः प्रदर्शिता । अवोपपत्तिः । चित्रयोपरिगतवत्तस्य केन्द्रज्ञान रेग्वाणित- चतुर्थाध्यायेन स्फुटम्। रवेरहोराववत्तमेकसिन् दिन यदि स्थिरं कल्प्यते कान्तेशलनाल्पत्वात्तदा “मेरुपृष्ठे सुखासीना न.पयः" इत्याटिसूर्यसिद्धान्तप्रथमश्लोकटीकावचनेन सूर्यसिद्धान्त र ना मेरो जातातो मेरी च भानमो वृत्ते भवति, अतस्तव मारो भानमः समीचीनः । अन्यत्र तु ते भाभ्रमो न भवति- इति "भावितयाझाभ्रमणं न सत्" इत्यादि भास्करेगा समीचीनमुक्तं स्वगोलाध्याये। वस्तुत एकस्मिन् दिने होरात्रवृत्तस्य स्थिरत्वे परमक्रात्यधिकाचदेशे भाभ्रमोऽतिपरवलये परमात्यल्पादेश दीर्घवृत्ते मैगे च वृत्ते सवतोति सर्व मदीयमानमरवानिरूपणे समुपादितमम्तौति किमत्र ग्रन्यविस्तरेगा विशेषज्ञानाथं म एवं ग्रन्यो द्रष्टव्यः ॥ ४१-४१६ ॥ इदानी लहोदयाससाधनमाइ । विभाकर्णार्धगुणाः स्वाहोरावार्धभाजिताः ॥४२॥ क्रमादेकदित्रिभज्यास्तचापानि पृथक् पृथक् । स्वाधोधः परिशोध्याध मेपालकोदयासवः ॥४३॥ एकविरागिन्या: विमाकणार्धन परमाल्पाल्यया गुणाः ·माध्या । प्रथम धु १३४ सूर्य सिद्धान्तस्थ स्वस्वाज्याभिर्भाज्या । अथ फलानां चापानि पृथक् पृथक स्वाधोध परिशोध्य । प्रथम यथास्थितम् । हितीयात् प्रथम परिशोध्य तृतीयाद हितीय परिशोध्य मेवात क्रमानोदयामव मेषस्य हितोय हषस्य रतीय मिथुनस्य लझोदयासमान भवतीत्यर्थ । अवोपपत्ति । क्रान्तिकृत्त नाडीवृत्तमम्पातात् क्रान्तिवृते मयादिचापाशा कर्ण । तत्र गतध्रुवप्रोते क्रान्य सा भुज । नाडीवृत्ते सम्पाताद ध्रुवप्रोतावधि विषुवाशा कोटि । इति चापजात्ये सम्पातकोणस्य परक्रान्तिसमस्य ज्ञानात चापीय त्रिकोगामित्या विषुवाशज्या= ज्याभ पछु । तत सर्वपा चापानि नाडीक्रान्तिवृत्त सम्पातादागतानि शुद्धराश्युदयासुज्ञानार्थ मधोऽध परिशोधितानि । भास्कराचार्यगापि 'मेपादिजीवास्त्रिग्रहयु- मौर्या क्षुग्मा हृता स्वस्खदिनन्यया वा”इत्यादिनाऽयं सौर प्रकार एव मिसान्तशिरोमगावभिहित । पूर्वोक्त सौर कात्यानयनमिह च लभोदयानयनमेव सम्प्रति प्रसिहचापोयत्रिकोणमितिप्रकारागा मूलमिति भृश विचिन्त्य बुद्धिमद्भि ॥४२-४३॥ इदानी निष्पत्रानसन् स्वदेशोदयाम शाह । खागाष्ठयोर्थगोऽनका. गरव्यवहिमांशवः । खदेशचरवण्डोना भवन्तीप्टोदयासनः ॥४४॥ व्यस्ता व्यम्नैर्युताः खैः स्वैः कर्कटाद्याम्ततस्त्रय । उत्क्रमण पवते भवन्तीष्टास्तुलादयः । ४५॥

·सुधार्पियो टोका। १३५ पूर्वप्रकारेण मेषस्यासवः == १६७० । वृषस्य '=१७०५। मिथुनस्य = १८३५ एते सदेशोयमेषाटिचरखगडेः पूर्वमाधितैरुना इष्टे स्वदेो मेपादिवीणामुदयामवो भवन्ति । मेषादिवीणा निरक्षोदया व्यस्ता. स्वै. मंपादिचरखराडेयम्तैर्युनास्तदा ततोऽनन्तरं कर्कटाद्यास्वय उटया भवन्ति । ते मपादिचरखण्डै- व्यस्तैर्युताः स्वदेशे कर्कटादित्रोणामुदया भवन्तोत्यर्थः । एते पट उत्क्रमेगा इष्टास्तुलीदया: स्वदेश तुलादोनामदया भवन्तीत्यर्थः । अनोपपत्तिः। मेपादिनयो राशययरवण्डाल्पकाले स्वदेश उहच्छन्ति कर्कटादाच चरखण्डाधिककालेनेति सधै गोलोपरि स्फुटं दृश्यते । भास्करण सिद्धान्तशिरोमणावपि विस्तरतो विलिखितमत: किमु ग्रन्यगौरवणेति । पत्र निरबीयहितीय- बतीयोदययोर्भास्कोदिताभ्या भेदः। सझेदकारणं च भास्करेगा जोवानां स्थूलत्वात तत्रैष प्रतिपादितम् ॥४४ -- ४५॥ इदानी गतभोग्याससाधने विशेषमाह । गतभोग्यासवः कार्या भास्करादिष्ट कालिकात् । इष्टकालिकात तात्कालिकात् अर्कात् सायनार्कात् वक्ष्यमाण प्रकारेगा गतासवी भोग्यासवश्व कार्या इति । खोदयासुहता भुक्ताभोग्या भन्नाः स्वह्निभिः ॥४६॥ अभीष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून् प्रविणोधयेत् । तहत् तदेष्यलग्नासूनेवं यातात् तथोक्रमात् ॥४७॥ शेषं चेत् विंशताऽभ्यस्तमशुद्देन विभाजितम् । भागहीनं च युक्तं च तलग्नं क्षितिजे तदा ॥४८|| ·भक्ता प्रघ क्रमलग्नसाधने । अथ विशोधनेन सूर्यमिदान्तस्य तात्कालिकसायनरवेभुक्ता वा भोग्या अशा यस्मिन् राशी रविवर्तते तस्य स्वदेशे य उदयासयस्तै ईता खवह्निभि- लया रखे तासको भोग्यासवो वा भवन्ति । मावनेटघटिकासुभ्यो भोग्यासन् प्रविशोधयेत । ततो रविनिष्ठ राशेरनन्तर याव । एघलगानामेष्य राशोनामुदयार व शुध्यन्ति तानसश्च तहत् तत्र विशाधयेत् । उत्वान्नम्नमाधने चेटिका सुभ्यो यातान भुक्ता मा तथा गतराश्युदयास यो क्रमाद विशाधयेत्। मेयानन्तर मीनस्य, मीनानन र कुगमस्येत्यादि । चेच्छेप नदा तत् विशता हत अशुडेनाशुद्धराज्युदयासमानिन विभाजित कार्यम नथै गैरु जमलग्नमाधने विशुद्धराशि मख्या होना मनसाधने च युक्ता तदा क्रान्तिवत्तम्य य प्रदेश क्षितिजे लग्नस्तदेव मायन लग्न स्यात् । पत्रोपपत्ति । उदये रविरेच लग्न सत मेगा रवर्भाग्यमागा एण्या रागयो पत्तमानगगे तानाशाहच्छन्ति । अती भीग्यासु अग्रिमरायदयास -वर्तमानराशिभुतामु योगमम नामवीष्ट घटिकासुमान म्यादता विनोमेन बक्तमानरागि हाशमानमानौतम्। उमामलग्नमाधने चाम्मापिरोना किया। कमायामशोधनेन मावनेष्टटिका नाचतो घटिका भवन्ति-इति मनग्नापिटपटिका यदि मावनाम्ता ' सत्यादि धामनायां भास्करेगा स्वगीलाध्याये ममुपप,दित किनव ग्रगोरखा । र, प्य किन्न प्रातिल एका कला केनारानाहगि कानि वृत्तम्य मिरपोनवार। प्रतोऽनुपान भुम भाग्यामर अपनी बत्तमानरागे भाग्यशगामयश्च म्युन्ना बायानिपत एन । 'सेवामा म्यनत्मत् मुल उत्या भयन्ति गगोनाम् । प्रव ताकानिका कता ·सुधार्पिणी टोका। भूमार्थी होराणां कुर्याद दृक्कापकानां वा" इत्युक्तवान् । पथ सुक्ष्म लग्नानयनमुच्यते । प्रथममिकासतो रवमध्य- विपुषांशास्ततो दशमनग्न मानं क्रान्तिकृत्तयाम्योत्तरहत्तीत्पन्न- कोणमानं यष्टिमनं टशमक्रान्तिकोटिमानं च यम् । दशमनग्नात् क्षितिजावधि क्रान्तिकृते कर्णः । दशमलग्नात् चिसिजावधि याम्योनरस्ते दशमनग्नस्योत्तरगोले ताज्या- चापानांगयोगः कोटिः। दक्षिागोने च तदन्तरममा कोटि- भजति । कोटिकान्तिरगतकोणो यष्टिचापसमोऽत्र पग्मक्रान्ति- संजः कनप्यः। ततथापीयविकोगामितितः कोटिपरमफ्रान्ति- जानतः कर्णमानं सबोधम् । कर्णदशमलग्नयोगसमं च मायन- नग्नं स्फुटमसो मसूतावतारः ।। आकाशमध्यषियुवायवशात् प्रवर्या- ष्टि दिवाकरमपक्रमकोटिभागम् । यहिं जिनागजगुणं विषुधा मकं प मनाट्यदीमदिनमागमितं अमेगा । मोम्यानुदगोनगत प्रकम्प्य माध्यो भुत्रांगोऽय मुनांगरप्योः । सुरोमितं स्वोदयनग्नमान भवेत् स्फुटं गोमविटां बुधानाम् । एवं माघयतः सुटमग्नमानं मियति । मिहान्त गिरोमणे- हिप्पी मंगोधकोभानामयनमकारो चारा नादरणीय रति । ४४-४८ 3y रा GB गोरवायाम- ·१३८ सुर्यसिद्धान्तस्य इदानौं दशमलग्नानयनमाह। प्राक्पश्चानतनाडीभिस्तस्मालकोदयासुभिः । भानी चयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् ॥४८॥ अर्ध्वयाम्योत्तरहत्तात् यावता कालेन रविः प्राकपाले नतः स प्राग्नतः। पश्चिमकपाले च तदूर्ध्वयाम्योत्तरवृत्ताद्यावता कालेन नतः स पश्चिमनसः । इति नतपरिभाषा केशवजातकपडत्यादौ प्रसिहा। तम्मात् पूर्वोदितलग्नानयनात् प्राक्नतनाडोभि- नयोदयासुभिय यत् फलं तगानो क्षयं रुत्वा पश्चानतनाडीभित्र यत् फलं तद्रवी धनं कृत्वा यद भवेत् तदेव तदा मध्यलग्नं दशमलग्नं भवेत् । भवोपपत्तिः । अष्टममये क्रान्तिमत्तस्य यः प्रदेशो याम्योत्तर. वृत्ते लग्नम्त देव दशमलग्नं मध्यनग्नं चोच्यते "मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे" इति भास्करोक्तश्च । अथ प्रागनते रविगतध्रुवप्रीत यव नाडोमगडले लग्नं तम्माद्याम्योत्तरवृत्तावधि नाहीमगड़ने तत्समे निरक्षोदयासुमाने क्रान्तिहत्ते क्षेत्रांचा दशम- रख्यन्तरांगास्ते यदि रवेवियोध्यन्ते तदा दशमलग्नं भवेत् । एवं पश्चिमनने तेऽन्तरांगा रवो क्षिप्यन्ते तदा दशमनग्नं भवतीति गोनस्थित्या स्फुटम् । सिद्धान्तसमाजि सायनलग्नम्य भपादः मकायात् खोटयासुमानमानीय तत्र निरक्षमकरोदयमानादितः शोधनं कृत्वा पूर्ववत् शेषतोऽनुपातेन वर्तमानराशे तांभान् प्रमाध्य नतं विनैव दशमलग्नमानीतं तच गोलमुन्या ममीचीनमेष स्वदेशे मेपादो छितिज गते याम्योत्तरवृत्ते दसमलग्न म्य मकरादो गतत्वान्। मतकालः। तथा च तद्दाक्यम् ।

·सुधार्पिणी टीका। इति ॥४॥ मेषादिशुद्धोदययुक्तशेषा- मृगादिलवोदयका वियोध्याः । ततोऽवभेषात् खगुणैर्विनिना- दशुदलकोदयमानभनात् । लदादि मेपादिकशदभाव्य पलायहीनं दशमाख्यलग्नम् ।- इदानी लानादिष्टकालनानमाह । भोग्यासूनूनकस्थाथ भुक्तासूनधिकस्य च । सम्पिगद्यान्तरलग्नासूनवं स्यात् कालसाधनम् ॥५०॥ सूर्यादूने निशागेपे लग्ने कांदधिक दिवा। भचक्रार्धयुताद्धानोरधिकतमयात् परम् ॥ ५१ ॥ दूति विप्रशाधिकारः ॥ ३ ॥ सायनसूर्यलग्नयोर्मध्ये य ऊनस्तस्य भोग्यासुनधिकस्य भुक्ता- सुन् प्रथ तयोरन्तरे यानि लग्नानि तेयामुदयाथ सम्मिपद्य भयोल्य एवं कानसाधनं स्यात् । सर्वेषा योग एवं नाचवेष्ट- कालामक म्युः। मायनेष्टघटिका हानायमसलत कर्म कर्तव्य- मित्यज्ञायते । अथवा रविगत्युत्पवासुयुमभदिनासुमानन रविस्फुटमावनदिनारातुल्येन परिषटिकास्तदानीतनाचवेटासु- मानेन किमित्यनुपातेन व्ययहारयोग्याः सापनेष्टधटिका: प्युः । माने याने मति पूर्वप्रकारण य रकानः स प पविगेये ग्यात् । पानीतेष्टकालानन्तरं सर्गेदयो भविष्यतोति सदा बैंदितव्यम् । .

·१४० सूर्यसिद्धान्तस्य अधार्कादधिके लग्ने तु दिवेष्टकालः सूर्योदयादागत इष्टकालो जेय इति । पाशियुतादादधिक च लग्ने स च पूर्वागत घटकालोऽस्तमयात् परं रव्यस्तानन्तरं ज्ञेयः । अर्थात् स इष्टकालो दिनमानाधिको ज्ञेयः। अवोपपत्तिः । लग्नानयनोपपत्तिवैपरीवेन सुगमा। पत्रान्ये विगेपा भास्करलग्नानयने सिदान्तशिरोमणी विज्ञेयाः । सर्वव सूर्यलग्नशब्देन सायनसूर्यलग्ने विज्ञेये इति ॥ ५०-५१ ॥ सोताप्रियालोसम्प्रोत्यै सुधाकरहृदस्तथा । सुखायामृतवर्षियां गतः प्रशाधिकारकः ॥ ३ ॥ इति सुधाकरदिवेदिकृतायां मूर्यमिद्धान्तटीकायां सुधार्पिण्या विप्रशाधिकार' ॥३॥ अथ चन्द्रग्रहणाधिकारः । A तत्रादौ रविचन्द्रविम्वे माह । सार्धानि पटसहस्राणि योजनानि विवखतः । विष्कम्मो मण्डलस्येन्दोः सहाशीत्या चतुःशतम् ॥१॥ स्फुटखभुक्त्या गुगितौ मध्यभुक्त्योद्धृतौ स्फुटौ। रवेः खभगगाभ्यम्तः थाइभगणोद्धृतः ॥२॥ शशाङ्ककलागुणितो भाजितो वाऽर्ककनया। विष्कम्भयन्द्रकक्षायां तिथ्याप्ता मानलिप्तिका ॥३॥ विवस्वतः मर्यम्य मानम्य विष्कम्भो पिम्बः सार्धानि पट- ·व्यासः कम्यते । सुधावर्षिणो टीका। सहस्राणि योजनानि। इन्दीश्चन्द्रस्य चाशीत्या सह चतुःपतम् ४८० विष्कम्भः। तो विष्कम्भौ स्वतस्फुटगत्या गुणिती मध्यगत्या हृतो तदा चन्द्रग्रहणोपयोगिनो स्फुटौ भवतः । रवे: पूर्वागतो पाठपठितमहायुगीयभगगैर्गुणितस्तवत्यचन्द्रभगणेसः । वा चन्द्रकक्षायोजनैगुणितोऽर्ककक्षया भाजित; फलं चन्द्रकक्षायां रवर्विष्कम्मो भवति । तम्मात् तिथिभिः पञ्चदशभिर्भक्तादाता मानस्य विम्बस्य कला भवति । अत्रादौ सौरभाष्ये नृमिहेन ग्रहणं कथं भवति तस्य सम्भवश्व कथमित्यादि विस्तरेण प्रतिपादितम्। तेन छादकनिर्णयेऽपि बहदितम् । सव “अतः मुर्यस्य लघुच्छादकश्चन्द्रस्य महानिति न चैकस्य महत्त्वं लघुत्वं सम्भवति । घुवमन्यसापेक्ष मिति सूर्यविम्बालधु चन्द्रविम्बादधिकं गहुविम्बं कल्पयिथामस्तेन ग्राहकैक्येऽपि चन्द्रसूर्ययोस्तीक्ष्णकुण्ठतादर्शन- मुपपन्नमिति वाच्यम् । कन्पयितुमशक्यत्वात् । प्रथमतोऽगुल- मानेन चन्द्रमूर्यविश्वयोः प्रायमस्तुल्यत्वादाविम्वमेकस्मादधिक- मन्यस्मायूनमिति कल्पयितुमशक्यम् । किनु सर्वदा राहुविम्बस्य मूर्यविम्बालधुत्वे चोच्यमानसूर्यग्रहे • सर्वग्रसनानुपपत्तिः स्यात् । दृश्यते च कदाचित् सर्वग्रसनम् । नथाऽहुः सकलागमाचार्याः । शाके वाधीन्द्र १-१४४३ तुल्ये पशरदि मधौ मासि बाणेन्दुनाडो- तुल्ये दशीनिधिष्ण्ये दिनकरदिवसे भानुसर्वग्रहोऽभूत् । ससिन् अस्तेऽखिभं चास्तमितमपि बुधं काव्यसप्तर्पिमुख्या- म्तारा दृष्ट्वान्धकाराकुलितमिह जगत् तव हा हा चकार । ..

·१४२ सूर्यसिद्धान्तस्य तथा वलयग्रासोऽप्युक्तोऽस्ति । शाकेऽष्टाट्रिमनून्मिते १४०८ नल परयूर्जेऽष्टनाडौमिते दर्शऽशाहनि मित्रभेऽभवदिनग्रस्तं महाचर्य कृत् । शेपोऽकः परितः सितो वलयवन्मध्येऽत्र कृष्णो यती- ऽल्प चान्द्रं वपुरेक्षताव कविविवाद्यन्धकारोऽपिच ॥ इति तस्मादाहुविम्बस्य सूर्यविम्बानघुत्वे चोच्यमाने सर्वग्रसनानु- पपत्तिः स्यात् ।” एतेन १४४३ शके सूर्यस्य सर्वग्रहणं १४७८ शके च वलयाकारग्रहणं वाराणस्यां आतमित्यस्य ज्ञानं जातमिति । अत्रीपपत्तिः । दृष्टिस्थानादग्रहविम्बकेन्ट्रोपरिगतं सूर्व कर्णः कर्णः । दृष्टिस्थानादग्रहविम्बोपरि स्पर्शरेखा कोरिः। ग्रह- केन्द्रात् सरखोपरि लम्बः ग्रहयोजनव्यासाधं भुजः। भुजसम्मुख- कोण दृष्टिस्थानगत. स्फुटविम्बार्धकला। ततस्त्रिकोणमित्या वियोण्या ज्या L सहके = न्या- खल्यान्तराउन्याचापयोरभेदात् । स्फुवि । दि कम्प २ का प्रतः वि यो'च्या क स • वियोण्या मक मवि मिथो भजनेन मक मावि स्वल्पान्तरात् यदि योव्या -यो'ध्या । उसन्धाने विम्यं मघु गतिय नवी। नीचस्थाने विवं विपुन्नं गतिथ महती। भतो विम्बयोनिप्पत्तिर्गत्योनिप्पत्तिममा । सत: (१) पस्य रूपान्तरम् । मक अतःक--- । मवि ·--- वि. म्फग योव्या मक भग व . - क स्थामा योच्या मग सुधावर्षिगी टोका। १४३ वियो'च्या स्फुटविम्बेऽस्योत्थापनेन स्कुवि स्वल्पान्तरात्। अव यदि स्खल्यान्तरात् मध्यमकर्णः स्फुटकर्ण समस्तदा सुवि दि ग यौव्या मम क स्फुवि -- यो व्या | मध्यगति- दि स्थाने टके, दृस्प, यष्टिभ्यां वेधेन यत् केसमान हिगुपं तदेव योव्या- मान तथा फटगतिस्थाने यत् केसमानं हिगुणं तत् यो'व्यामानं धेयम् । एवमव रविचन्द्रयोर्विम्बे दौर्घवर्तुलाकार तदा ग्रहकेन्द्रात् सर्गरेखोपरि यो लम्बस्तट्विगुणोऽभीष्टव्यासो व्यवहारयोग्यः स्वल्पान्तरात् मध्यस्फुटकर्णयो: साम्यात् सिध्यति । रविचन्द्रयोः भवदा योजनात्मकं विम्ब न सममिनि सूर्यसिद्धान्तमतं मटुप- पत्त्यैवोपपद्यते इति सुधीभिर्भृशं विचिन्त्यम् । अत्र रङ्गनाथ- नृसिंहादिभिर्गतिकलागतियोजनश्चानुपातेन योजनविम्ब यत् साधितं तर गणितक्या कक्षास्थं चापात्मकं व्यवहारे स्वल्पान्त- राज्याचापयोरभदादयोग्यं ज्ञेयं गोलविद्भिरित्यलं प्रसङ्गेन । वस्तुती वर्तुलाभामषिम्वोपरि दृष्टिस्थानाया: समरेखा भवन्ति विम्बकेन्ट्रात् तासु ये लम्बास्ते प्रायो मिथः समाना न तथापीट- समये व्यवहारार्थ ते समा इति प्रकल्प्य तात्कालिकयोजनव्यासः साध्यत इति । (अधुना रविव्यासयन्ट्रकक्षायां परिणाम्यते । रविकक्षायामयं रविष्यासस्तदां चन्ट्रकक्षायां किमिति । मन्द्रकक्षायां रविष्यासः । परन्तु खकक्षाखभगगाहता खकक्षा, प्रहस्य चकोर्विहता खकक्षा भवेत् स्वकता' इति भाकरोतः। ख्या धक रक भतः चक अनयोस्स्थापनेन चन्ट्रकक्षायां 1 दव खक 1 रक वध रम रख्या चंक खक.गच्या. रम क पदक 4 ग्या रम रविव्यासः - पनेन प्रथमः ·१४४ सूर्य सिद्धान्तस्य प्रकार उपपद्यते। चन्ट्रकक्षायां पञ्चदशभिर्योजनैरका कलातः पञ्चदशभक्ता मानकला भवन्ति । एवं चन्द्र कक्षायां चापात्मक कलाविम्बम् । विम्बकलानामल्पत्वाज्याचापयो साम्यादेवं कलात्मक विम्बं जातमिति॥ १-३ ॥ अथ भूमाविम्बानयनमाइ । स्फुटेन्दुभुक्ति व्यासगुणिता मध्ययोद्धृता । लब्धं सूची महीव्यासस्फुटार्कश्रवणान्तरम् ॥४॥ मध्येन्दुव्यासगुणितं मध्यार्कव्यासभाजितम् । विशोध्य लब्धं सूच्यां तु तमो लिप्तास्तु पूर्ववत् ॥५॥ चन्ट्रस्य स्फुटा गतिभू व्यामेन 'योजनानि शतान्यहो" इत्यादिना साधितेन गुणिता मध्यया चन्द्रगत्या हुता लब्धं सूची- मजा भवेत् । अथ महोव्यामम्य स्फटार्क यवगाम्य पूर्वसाधित- स्फुटरविष्यामम्य घान्तर पाठपठितचन्द्रव्यासगुणं पाठपठितरवि ध्यासेन भाजित न पूर्वागतायां स्यां विगोध्य गणकम्तमी भूयायां माधयेदिति । ततो योजनात्मकच्छायात पूर्ववत् 'सिध्याता माननितिका' इत्यनेन भूभाकनाविम्ब माधदिन्यथः । प | रम्प-रविधामार्धम् ! भृम्म' -भप्यामाधम् । भुनाया, म.

·सुधार्षिणी टोका। १४५ रेखासमान्तरा तदा रल-रव्या- भूव्या । रभू-रविकर्णः। -चन्द्रपार्ण: । चले, स्पर्शरेखोपरि सम्बो भूभाव्यामार्धसमः । तत्समाच ल'स्म'रेखा। भूरल विभुजस्य सजातीयं भूचल विभुजम् । अतो रेखागणितपठाध्यायेन भूल' भुच (व्या-भून्या) 2 अत: लस्स रक भूष्यान (६ रव्या- भूव्या) अस्या दिगणो चक( रख्या- भूया) रक - चक भूभाव्यास: भूया अनेन भास्करोतामुपपाते। अयं भूव्यासश्चन्द्रकक्षायां नायातौति क्षेत्रदर्शनेन स्फुटम् । कमलाकरेण सिद्धान्ततत्वविवेके सर्व विशेषतः मतिपादितम् । अथ भूभाव्यास:- मुव्या - (रख्या- भूव्या) (व्या - भूव्या)} { सूची -(रव्या -भूव्या)} .....(१) वियोपच्या अथ पूर्वप्रकारेण वि थोरच्या चमवि चमग %3- उस्फुग भून्या चमग - चस्फुग चक चमग रक - - चमग चस्फम चमगरक =च मावि चक वि योरव्या एवम् रमवि (१) प्रस्मिनुशापनेन भूभाव्यास' चमग सूची-पस्या वि योषव्या रमांक चमग वि योरया चमाव(रण्या-भूव्या)} भव म्वल्पान्तरात् धफग तथा =१ | एवं कृते चमवि भूभाव्यास:-सूची- घोषया घोरव्या :------ ( रव्या-भूव्या) ·१४६ सूयसिद्धान्तस्य एतेन भौरीफ भूभानयनमुपपदाती पत्र रहनाथादोना मुपपत्तिबहुल म्वल्पान्तरदीपसहिता न समोर्चाना। मौरभाष्ये नृमिहेन स्वेच्छया सव युक्तिशून्यपपादितम | प स्प 4 र न (अत्र रल, -३रव्या-भूव्या। रभूरक । ज्याल,भूर वि (न्या भूच्या ) रि. व्या वि. भुया -- रक रक ज्याइरवि---ज्यारपल, अस्य चाप चा मज नेयम। तत चा= । रभूला ८०=८ल, भूस्स । ८-चपन्त म्प भूल । मर्वयोगे 2 रमूल- चा+८.+20 चपल। भाधाच्चुाते जात भूमाविम्बदलम् - 2 चमूल =चपल चा। अनेन 2 "रवितनु दलजीवा लम्बनस्य ज्ययोना क्षितिजजनितया त कार्मुक कार्यमायें ।

·सुधार्षिणी टीका। द्विजपतिजपरावं लम्बनं तदिछीनं भवति वसुमतौमाविम्बखण्डं सुसुक्ष्मम् !" इति मदुक्तमुपपद्यते । अव स्वल्पान्तराज्ल्याचापयोरभेदात् चारविं - रपन्नं तदा ममाविम्बदलम् = चपलं+रपलं -रवि । एतेन "दिवाकरनिशानाथपरलम्बनमयुतिः । रविविम्बाधरहिता ममाविम्बदन्नं भवेत् ॥ »/ इति यूरपदेशीयानां प्रकार उपपद्यते । अयं च खल्पान्तरात् । रमस्स-रविविम्बार्धम् । 2 समुस-रविपरमलम्बनम् । इति प्रकल्प्य रेखागणितयुक्त्या बोपपद्यते एवं यदि स्थ,स'., स.स', विडसरिसे क्रियते तदा चन्द्रकक्षायां ल., विन्दोरत्तर्गती भागः मवरविकिरणानां संयोगाभावादवश्यं स्नान व भवति । अतस्तत्र प्रदेशत एव चन्द्रकान्तिमालिन्यम । अत एव । मच इदं कोणमानं भूभामाविम्बदले कल्प्यते तदा त्रिकोणामित्याऽस्य ज्ञानं सुखेन भवति । यथा स,स्प', समानान्तरा यदि रख, मवेत् तदा मन ३ रव्या+व्या। ज्या । ल,रभू वि (व्या + ३ भन्या ) . 3 रक 3D . - ज्याईरविं+ज्यारपलं । अस्त्र चायम् -चा। ८ रमल, -20 ~चा। स्पि', भूल, -4.-चपलं दयोोंगे । रभूत, १८०-चा-चपलं। अमं भार्धादियोध्य जातं भूभाभाविबदलम् = । ल,भूच-चा+चपल। अनेन "रविशतुदलजोवा लम्बनस्थ न्ययाध्या क्षितिजजनितया लत्कार्मुकं कार्यमायें। .

·१४८ सूर्यसिद्धान्तस्य हिजपतिनपरायं लम्बनं तद्युतं सद भवति वसुमतीभाभावपुःखण्डमानम् ॥" इति मदुक्तमुपपद्यते। अत्रैव स्वल्पान्तराज्याचापयोरभे- दादादि चा - रविं + रपलं तदा भभाभाविम्बदलम् = चपलं+रपलं+रविं। अनेन "दिवाकरनिशानाथपरलम्बनसंयुतिः । रविविम्बासहिता भूभाभाविस्तृतेर्दलम् ॥" इति मदुक्तं चोपपद्यते । इदमानयनं च पूर्वप्रतिपादित- भूभोपपत्तिवत् क्षेत्रयुक्त्योपपद्यते । एवमत्र भूभाकलाविम्बानयन कमलाकरादिप्रकारतोऽतोव लाघवं गोलविद्भिः परीक्षणीयमित्यलं प्रसङ्गागतविचारेण ॥ ४-५ ॥ इदानीं पर्वसम्भवमाह । भानो र्धे महोछाया तत्तुल्येऽर्कसमेऽपि वा। शशाङ्कपाते ग्रहण कियद्धागाधिकोनके ॥ ६ ॥ मूर्यस्य राशिपट्कान्तरे भच्छाया भ्रमति । शशापात चन्द्रपाते तत्तुल्ये वा रविसमे वा कियद्भागाधिकोनकेऽर्थाश्चतुर्दश- भागाधिकोनके ग्रहणं ग्रहणस्य सम्भव । कं जलमम्याम्तीति की इन्द्रः। यस्य समातस्य भागा अंशा इति यद्भागाः । की इव इन्ट्रसमा अर्थाचतुर्दशसमा यद्धागा इति कियद्भागास्ते भातोऽर्कतो वाधिकोनके च पाते ग्रहगास्य सम्भव इत्यर्थः । अवोपपत्तिः । (भानुत एव छायोत्पद्यते। रविकेन्द्रविन्द्र गामि सूत्रं यत्र क्रान्तिहत्ते लगति तदेव भूभामध्यम्यानम् । रविः ·१४८ अत्र মুনায় सुधावर्षिणी टीका। क्रान्तिलो क्रान्तिवृत्तस्य केन्द्रं च भूकेन्द्रम् । अतो रव केन्ट्रगामि सूत्र क्रान्तियत्तस्य व्यासत्वाद्रवितो भार्धान्तर क्रान्तिकृत्ते लगति तेन भानोर्धेि महीच्छायेत्युपपद्यते । ग्रहणं हि मानक्यार्धादल्ये शरे भवति । चक्रधः पातः । चन्द्रश्च ग्रहणसमये रवर्भार्धान्तर भूभासमः। भानतुल्ये पाते विराहकः शून्यसमः । भूभातुल्ये च विराहकः षडाधिसमः । उभयत्र भुजामावात् गरः शून्यसमो मानक्याङदल्पो ग्रहणस्य कारकः । चन्द्रग्रहणे सपाताकस्य भुजः सपातचन्ट्रस्य भुजेन समः । अर्काञ्चन्द्रस्य पहाभ्यन्तरे स्थितत्वात् । चन्ट्रग्रहे मध्यम मानक्याध पर्- पञ्चाशकलास्तरसमः परो हादशभिभुजभागैर्भवति। मध्यस्फुटा- कयोरन्तरं परमं परममन्टफन्न भागहयासन्नम् । मंयोजनेन मध्यमसपातार्कस्य भुजमार्गथतुर्दशसमेहास्य एवमय परममानक्यखण्डसमे गरे ये सपाताभुजभागा भागदयाधिकास्तव परमाल्पमानक्य खण्डममे गरे ये गुजभागा भागइयोनास्तव ग्रहणम्य निशयः । एवं परममामार्धान्तरतुल्ये शरै ये भुजभागा भागइयाधिकास्तव मई ग्रहस्य सम्भवस्तथा परमात्मानार्धान्तरसमे गरे ये भुजभागा भागइयोनास्तव सर्वग्रहस्य निशय इति सर्वममुक्तमपि वृद्धिमता सम्प्रति बेधोपनयं परमं परमाल्पं मानवालाई मानान्तराधं च परिगणय्य प्रानोता विपातनन्द्रमुनमागा मया गगाकानां सुखाय पठिताः । "मन्वक्षनागापिड लवोनका यदा विपातचन्द्रस्य भुनाशकास्तदा । प्यात् मम्भयोऽवश्वमथाव गोतगोहस्य पर्वग्रहणास्य च क्रमात !" इति । १४ ग्रहणसम्भयभुजांगा: } ८-निश्चितग्रहणभुजांगाः । मंभवः। ग्रहणसम्भवः। .

·सूर्यसिद्धान्तस्य ८-सर्वग्रहणमम्भवभुजाशा । २=निश्चितसर्वग्रहगाभजाशा । इति सर्व निरवद्यम ॥ ६ ॥ दानों ग्रहणयो कालं तत्काले रविचन्द्रानयन चाह । तुल्यौ राण्यादिभिः स्याताममावास्यान्तकालिको सूर्येन्टू पौर्णमास्यन्ते भार्धे भागादिको समौ ॥७॥ गौप्यपर्वनाडीनां स्वफलेनोनसंयुतौ। समलिप्ती भवतां ती पातस्तात्कालिकोन्यथा ॥८॥ (चन्द्रोपरि गत कदम्बप्रोत क्रान्तिवृत्ते यव लगति तवैव चन्द्र स्थान तत्रैव च यदा रवि स एवामान्तकाल इत्यमान्तस्य परिभाषा। यदा रवित पड्भान्तरे चन्ट्रस्थान तदा पूर्णिमान्त इत्युच्यते । अतोऽमा त्तकाले सूर्यन्दू मूर्यचन्द्रस्थाने राश्यादिमि सर्वावयवस्तुल्यौ म्याताम् । पौर्णमास्यन्ने चैकोऽन्यम्माद भार्धेऽर्थाद पड्भान्तरेऽतस्तो भागादिको तदा ममौ स्यातामिति । पर्व दर्शान्तकाल पूणान्तकालो वा । गतपर्धनाडीना चालन फलेन 'गतैष्यगुग्गिता भक्ति' इत्याटिनाऽऽनीतेन रविचन्द्रो होनी एयचालनफलेन च मयुतो नदा तो ममनितो ममै पवान्तकाले लिप्ता लिप्तादिमान ययोस्तो भवेताम् । भव पातस्य चक्रशद्धवा इगते पातोऽन्यथा विपरीतविधिना गते धन एथे घ चालन मृगामिति विधिना तात्कालिक कर्तव्य इति सर्व स्फुटम् ॥७-८॥ इदानी शदकनिर्णयमाह । छादको भाम्करस्येन्दुग्धःस्थो घनवद्भवत् । भूछाया प्रामुखचन्द्रो विशत्यस्य भवेदसौ ॥६॥ .

·कादकः। सुधावर्षिणी टोका। (अधःस्थचन्द्रो धनवन्मेघवद्वेश्शादको भवेदत एव कस्मिंश्चिद्देशे भास्करश्छन्न: क्वचिन्न छन्त्री लक्ष्यते कक्षान्तरत्वात् । चन्ट्रय प्रामुखो गच्छन् भूछायां विशत्यत एवास्य चन्द्रम्यामो भूभव ग्रस्तश्चन्द्रश्च सर्ववेव दर्शनयोग्ये ममये लक्ष्यत इति । अनेनैव छादकनिर्णयेन रवै: पश्चिमतः स्पर्शश्चन्ट्रम्य च पूर्वत इत्यादयः सर्वे विशेषा भास्करादिलिखिता उत्पदान्ते किम विनेषु लेखधिस्तरणति ॥८॥ A इदानीं ग्रासानयनमा । तात्कालिफन्दुविने छादाच्छादकमानयोः । योगार्धात् प्रोउभय यच्छेप तावच्छन्नं तदुच्यते ॥१०॥ यद्गाद्यमधिके तस्मिन् सकलं न्यूनमन्यथा योगाधोदधिके न स्थाहिनेपे ग्राससम्भवः ॥११॥ तात्कालिक: पूर्णिमान्तकालिको गरम् छादाच्छादकयोगार्धात् प्रोऽभय हित्वा यच्छेपं भवेत् तावदेव सद्दाममाम एवमुच्यते। चन्द्रग्रहे धन्द्रछायो भूभा छादकः। . मयंग्रह मर्यशाद्यश्चन्दकादक इति। तम्मिन् छन्ने यहाधं छावं तम्मादधिक ধৰি सकल मर्वग्रहणं भवति । पन्यथा ग्रावायूने छत्रे न्यूनं ग्रहगां वायमित्यर्थः। वितेप योगार्धाग्मानयाधांदधिक मति म्यादिति। पोपपत्तिः ( पूर्णान्ते पूर्वापरान्तराभावाटेकम्भिोय कदम्ब- पोते भूमानन्द्रयो: केन्द्र स्याताम् । कम्प्यते कान्तिहत्ते भूभाकेन्द्र ययन्ट्रस्य ग्रामप्य मम्भवो न ·१५२ सूर्यमिहान्तस्य भू। भूच शराने चन्द्र केन्द्रं च । भूच कदम्वनोने शरः। तदा गोन्नयुक्त्या कग = ग्रासमानम् । भूक भूमाविम्वदलम् । गचन्द्र- विम्वदलम् । अथ भूग=भूक-कग। भृग+ चग= भूच = शर:- भक+धग-कग। पतः कग%3 भूक+नग-पर । कग मानं घग -हिगुणादधिकं तदा कगविन्द नगतं मकन्न चन्द्र विम्बम् । तथा यदि भूक+चग । पर तदा ग्राममानममम्भव प्रयत्वादित्युपपयं सर्वनिति ॥ १०-११ ॥ इदानीं म्पितिविमर्धामयनमा । ग्रााग्राहकमयोगवियोगी दलिती पृथक् । विजेपवर्गहीनाभ्यां नहर्गाभ्यामुभै पदे ॥१२॥ पट्या मंगुण्य मर्येन्द्रो न्यन्तरविभाजिते । म्यातां म्पितिविमदांध नाडिकादिफले तयोः ।।१३॥ म्बिवर्धनाडिकाभ्यम्ना गतयः पष्टिभाजिताः । लिमादि प्रगहें गोध्यं मोचे देयं पुनः पुनः ॥१४॥ रादिपः स्थितिटनं विमदांध तयाऽमकृत् । मंमाध्यमन्यथा पारो सवितादि फन बकम् ॥ चन्द्रमा गमपन्ट्री प्रारको भगा मी प्रार मणे पारम्प पनि टिमचम्। पारामानयो.

·सुधावर्षिणी टोका। संयोगो वियोगश्च दलितः कार्यस्ततस्तौ पृथक् स्थाप्यो । तयोर्वर्गाभ्यां शरवर्गहौनाभ्यां ये उभे हे पदे वर्गमूले भवतस्ते पध्या संगुण्य रवीन्दोगत्यन्तरेण विभाजित कायें। एवं क्रमेण घयादिफले स्थितिविमर्ष भवतः। रविचन्द्रपातानां गतयः स्थित्यर्धघटीभिर्गुणिता: पध्या भाजिता लञ्च लितादि प्रग्रह स्पास्थिध्यर्धसाधने तेषु ग्रहेषु गोध्यम् । पातस्थ ऋगामतित्वात् लिप्तादि फलमृणं संशोध्यमान: क्षयो धनं भवतीति बोजकियया धनं भवतोत्यनुतामपि बुद्धिमता ज्ञायते । एवं मोते मोक्ष- स्थित्यर्धमाधने तक्षालनफलं तेषु ग्रहेषु देयं योल्यमित्यर्थः । एवं तात्कालिक चन्द्रपाताभ्यां स्पार्शिकं मौक्षिकं संमोलन- कालिकमुन्मौलनकालिकं च शरमानीय तै: पुनः स्पार्शिक मौक्षिकं च स्थित्यधं साध्यं विमधे च । एवं पुनः पुनः कर्म यावदविशेषस्तथाऽमकृत् म संसाध्यम् । पाते च म्बकं स्पादिभवं फलमन्यथा विपरीत देय मिति स्फुटमेव । अनोपपत्तिः । ग्रहणे शरादिकं स्वल्पान्तरात् भरलरेखा- रूपं प्रवालय स्थित्यर्धादिकं साध्यते । तव सर्शमोक्षकालयो- मानक्या) कर्ण कर्णः। तात्कालिक: शरी भुजः । तदर्गान्तर- मूलं क्रान्तिहसे ग्राहकमार्गखण्डं कोटिः । एवं ममोलनोन्मोलन- कालयोमानार्धान्तरं कर्णः। तात्कालिकः शरी भुजः । तदर्गा- न्तरपदं क्रान्तिहत्ते ग्राहकमार्गबण्डं कोटिः । अव सर्यादि शराजानात् मध्यकालिक गरेण सर्व कर्म कृतमतोऽसका कर्मणा मवें स्फुटं कर्तुं युत्पते । रविचन्द्रगत्यन्तरतः कोटिकलाना, घटीकरण ततचालनादिकं च स्फुटम् । कर्तव्यं २०

·१५४
सूर्यसिहास्तस्य
अत्र क्षेत्रदर्शनम् ।
*
अथ शरादिकं सरलं कल्पयित्वापि प्राचीन सत्कर्मणा
स्थित्यर्धादिकानयनं जातमत. मक्ककर्मणा तेषां ज्ञानमुच्यते ।
च.
.
स
सरलाकारः।
(भम सरलाकार क्रान्तियत्तषण्डम् । भू पूर्णान्ते भूभास्थानम् ।
में धरनाकारं विमण्डमखण्डम् ।
भवं पूर्णान्ते चन्द्रशरः
एकघटिकायां चच., च, च, चन्द्रगतिः,
भूभू,
भू.भू. भूभागतिथ।
पूर्णत्तानन्तरमेक घटिकायां भूभा-
चन्द्रान्तरं भू, च, तुन्यम् । तत्समानान्तरा तत्समा च स्थिरभभासः
मच रेखा । एवं पूर्णान्ताद घटिकाहयानन्तरं भूभाचन्द्रान्तरंभाच,
तत्समानान्तरा तत्ममा च थिर भूभातः भूच', रेखा ।
असो यदि चं च'च',. कल्पितचन्द्रम्य मार्गो भवेत् तदा स्थिरभूमा-
कस्पितचन्ट्रान्तरमिष्टकाले यत् तदेव तदा वास्तवभूभाचन्द्रान्तग्मतः
स्थिरभूभात: कम्पितचन्द्रम्य म्नादिकालः स एव वास्त वभूभाती
तुल्यम् ।
.

·-- ३ - सुधावर्षिगी टीका। १५५ वास्तवचन्द्रस्य । च'च, समानान्तरा च',च, भूम, २मभू । उंच, २चंच, । चच, - भूभू । प्रतो रेखा- गणितपठाध्यायेन चंच'च,, चंच',च, विभुजे मिथः सनातीये । तेन पंच'च', रेखा सरलरेखा जाता। अतः चंच'च',स' कल्पित- विमण्डल सरलाकारं जातम् । चन, एकघटिकायां रवि- चन्द्रगत्यत्तरम् । यतो भूभागती रविगतिसमा। चंल, = एक- घटिकायां शरगतिः। चंच' - एकघटिकायां कल्पितचन्द्रगतिः । स्थिरभभातः कल्पितविमगडले लम्बः - भूल । अथ साजात्यात जात्यविभुजान, चच' = गि + गों, भल--- चला तटोयटिकात्मककाल: र चच गम पूम - - श्वद्धन पूध पचा . भग पूभ शम+गधरे भस्म-भूमो = मानक्यखण्डसममथ वाऽभीष्टान्तरसमम् । तस्य भूलरेखायाध वर्गान्तरपदम् = लस्म = स्लमो । प्रस्य घटिकामकः कालथ- । अस्मिन् काले चंल । कालं संस्कृत्य पूर्णान्तात् पृष्ठे स्पपर्यन्तमग्रे चमो पर्यन्तं कामज्ञानं भवेत-इति नमी म क्षेवतः स्फुटम् । २ भूस-भूमो - । भूर्व = पूर्णान्तकालिकातरम् - थ। चल, एकघटिकायां शरगतिः = एग । च',ल, = एकघटिकायां रविचन्द्रगत्यन्तरम् = गधे । चंच'२ = पाग+ गह। चल - - लस्प-लमो-- भूल' ग भ तत्काल - । -- ट गरम ·सूर्यसिद्दान्तस्य पर शर गरेर अस्य काल =V =Vघर =च । तत * अव - भु। चल काल = शग ध्रु । लस काल = 1 ह च चलकालस्यादामंज्ञा शग । - गन ध्रु' अती मत्मूत्रम। “पुष्पवतोगतिविवर खरमहृत ग्याइतिगतिश्चषो । खरसहते गतिम्ततकृतियुतिरेवाव हार स्यात् ॥ पर्वान्तकाले च तथष्टकाले यदन्तर चन्द्धराम्योन्ते । हराख्यभके ध्रुव चञ्चलाख्ये प्रथेपुवंग धुवधात श्राद्य ॥ चनकातिहरनामहत निता गनिहतध्रुववर्गजमव्यया । पदमत प्रथमोनयुत विधा भवति कालमिति परपूर्वजा । धनगतो विपरीतमिपोस्तथा क्षयगतौ निजपविरामत । स्थितिदले भवतोऽत्र निजाता यदि च मानभुतेटलसम्मितम ।" एतत्प्रकारानुरूप एव मिदान्तशिरोमणिटिप्पण्या “पूान्ति- काले विधुमायो य इत्यादिस गोधकीलपकार | दर्शनेन स्फुट यस्भाचन्द्रयो परमाल्पम तर मूल सम पूर्णान्ताटन्यव भवति । इदमन्तर च धिमगडले न लम्बरूपमती विकदम्बपीतेऽपि नभूमाचन्द्रयो परमाल्पान्तमिति सुधोभिर्विचिन्त्यम ॥१२-~-१५॥ इदानी गादिकाननानमाह । स्फुटतिथ्यवसाने तु मध्यग्रहगामादिशेत् । स्थित्यर्धनाडिकाहीने ग्रासो मोक्षम्तु संयुते ॥१६॥ " यथ क्षेत्र ·सुधावर्षिणी टीका। १५० तहदेव विमर्दार्धनाडिकाहीनसंयुते । निमौलनोन्मीलनाख्ये भवेतां सकलग्रहे ||१७|| स्फुटतिथ्यवसाने स्फटरविचन्द्रवशेन य: पूर्णान्तकालस्तस्मिन् ममये गणको मध्यग्रहणमादिशेत् कथयेत् । तम्मिन् मध्यग्रहणे स्पार्शिकस्थित्यनाटिकाहोने ग्रामो ग्रासारभोऽथात् म्पर्शः । मौक्षिकस्थित्यर्धनाडिकामंयुते च तस्मिन् स्कुटपूर्णान्ते त पुनर्मोक्षो भवतीत्यर्थः। तदेव सकलग्रहे पूर्णान्त काले विमधिनाडिका- होनसंयुते निमौलनोन्मौलनस भवतः । भवोपपत्ति । पूर्वोदितक्षेत्रेण परमाल्पमत्तरं भून्न-समं तत्रैव च परमाधिक ग्रासामध्यग्रहणं भवितुमर्हति। आधायें: चंच' अन्तरं स्वल्यत्वात् त्यतां ततः चच' विन्होरभेदात् पूर्गान्तकाल एव मध्यग्रहणं विलिखितम् । तव स्थितिविमधिवियोगयोगाभ्या स्पर्षमोक्षसंमीलनोन्मोलनमान सुगममिति ॥ १६-१७ ॥ इदानौमिष्टकालिकग्रासानयनमाह । इष्टनाडीविहीनेन स्थित्यर्धनार्कचन्द्रयोः मुक्त्यन्तरं समाहन्यात् पट्याप्ताः कोटिलिप्तिकाः॥१८॥ भानोहे कोटिलिप्ता मध्यस्थित्यर्धसंगुणाः । स्फुटस्थित्यर्धसंभक्ताः म्मृताः॥१६॥ क्षेपो भुजस्तयोर्वर्गयुतेर्मूलं थवस्तु तत् । मानयोगार्धतः प्रोज्मय ग्रासम्तात्कालिको भवेत् ॥२०॥ गगाकोऽर्कचन्ट्रयोगत्यन्त कलात्मकप्रिष्टनाडौहीनेन स्थित्यर्धन - स्फुटाः कोटिकलाः ·१५८ सूर्यसिद्धान्तस्य गुगायेत । स्पर्शापतो मध्यात् प्रागिष्ट स्थानिक भीक्षात् प्राग मध्यानन्तरमिष्ट मौक्षिक मयते। यदिष्ट भवेत् तसबन्धि स्थित्यक्ष यहोवा क्रिया कायेति । तत पध्या लया कोटिकला भवन्ति । सूर्यस्य ग्रहणे पूर्वप्रकारेगा या कोटिकलास्ता मध्यमस्थित्यर्धन गुणा स्फुर स्थित्यर्धन भक्ता स्फुटा कोटिकला गणक स्मृता कविता | तव तात्कालिक गरी भुजो ज्ञेय । तयोवगंयुतम्ल थव । कर्णकाद्यच्छादक केन्द्रयोरन्तर भवेत् । मानक्यम्वगडात् तल्कागा हि वा शेषम्तात्कालिको ग्रासो भवेदिति। “घीष्टेन निघा स्थितिखण्डकन इत्यादिना भास्करस्याप्ययमेव विधि । पत्रोपपत्ति । वोष्ट स्थित्यधं गत्यन्तरकलागुण पष्टिभक्त क्रान्तिहत्ते तात्कालिकभूभाकेन्ट्रचन्द्रशरमूलपर्यन्त कला कोटि कला उच्यन्ते । तात्कालिकचन्द्रशरो भुज । तहर्गयुतेर्मूल तात्कालिक तया केन्ट्रान्तर कर्ण स्यात् । तन्मानक्यात प्रोजझयेष्टग्रामानयन सुबोधम । रविग्रह तु ख= खस्वस्तिकम् । वि, 3D गर्भाभिप्रायेण P चन्द्रविम्बम । चन्द्रस्थान क्रान्तियते । म 4 खवि, वि , . = चन्द्रहामण्डलम। वि, = लम्बितचन्द्र :वि,ध%D स्पष्टयरशन्ट्रस्य | वि= स्थानीय रवि । खविवि' हामण्डले लम्बितरवि = वि | विर = रविनति । विस क्रान्तिहत्तसमानान्तरम । विस= कोटिकला। वि.स- तात्कालिकन्नम्बितरविचन्द्रयोदप्तिगोत्तरमन्तर स्पष्टभर । अथ कोटि = वि स = घर -चच - चवि+विर ·सुधार्षिगौ टीका । १५८ लंघ। चवि- दूल्ने : चधि - कोक+लं। अन पच'-विर' = इष्ट- कानिकलम्बनकाला। चवि = इष्टकाले गर्माभिप्रायेण रवि- चन्ट्रान्तरम्। अथात कल्प्यते वितिमत: प्राक् पट स्पर्शकालाद- नन्तरमिष्टकाले द, ममे इष्टग्रासोऽपेक्षितः । ततो गर्भक्षितिजा- दिष्टग्रामे इष्टकालः-द कोच साधितस्सस्पर्शकाला =द - स्फुस्थि-लं, स्पादनन्तरमिष्टनाले इष्टकाल: - (दकोध-इलंध)-(द - स्फुस्थि-लं, ) स्फस्थि + लं,-लंघ-कोष - इ कोष = मुस्थि + लं,-दुलंघ --दू............( १ अथ स्पष्टदर्शान्तः = द--सं सरस्सर्यकालः -स्तुस्थि-लं, । योर तरेण पाशिक सष्टस्थित्यर्धम् = स्फुस्थि+लं,--लं, - सस्थि । अथ यदि सष्टस्थितिखण्डे न लं,-ले, इट लम्बनान्तरं तदा स्पादनन्तरम् इमिर्तन कालेन किमित्यनुपातेन यदि वास्तवमानम् (ने,--लंघ ) अस्येदं स्नल) कल्प्यते तदास्या-(१) मित्यापनेन कोष - सुस्थि-+ (स... ) म्पणि परिण- स्थथि :(RE-- ) पश्यि म्फुष्धि पणि-- {म्पम्पि-!) म्पस्थि -- १ - पश्यि पन्थि ·% 32 म्पस्थि म्फ धि -काक D ६. स्फुस्थि, इत्याचार्यण कीघ म्पस्थि स्फस्थि - १६. सूर्यसिद्धान्तस्य म्फुस्यि म्पस्थि-द म्फान्य म्फन्थि (म्पास्थि ड) म्पस्थि कोटिघटिका गत्यन्तरकलागुगणा परिभक्ता जाता कोटिकला गम (म्पम्पि-द) म्फम्यि x चन्द्रयाएनन कोटि म्पम्बि अव चन्द्रग्रहणवदागत स्फुटशरत स्थित्यर्धम मध्यस्थित्यर्धनुच्यने । स्फुटस्पर्शकालदर्शान्तकालयोरन्तरम = स्पस्थि । इति च सष्टस्थितिखण्डमुच्यते । अत उपपत्र सूर्यग्रहे कोटि माधनमिति) एवमतो व्यस्तविधिना कोटिघटोतो वीष्टस्थितिदन्त मानम् = स्पस्थि-- = इष्टग्रामकालिकासशिरा ज्ञानान्मध्यकालिकस्पष्टशरत कर्म कृतमतोऽसत्कर्म युक्तमव यतस्तात्कालिकशराज्ञानात् स्फुटस्थितिदलादिकस्याज्ञानमिति । एव स्पष्टस्थितिदलानुपाततो यदि ल,-इलघ अस्य मानमानो यते कोट्यादिमाधन सूक्ष्ममाचार्योक्तम् । नियतैकरूपत्वास तादृशानुपातेन लम्बनान्त न सुक्षामायायत आचायोक स्थूलमानयनम । प्राचार्योक्तकोटिव भास्करेगापि तदेव स्थूलमानयन कृत स्वसूर्य ग्रहणाधिकार तो मदीय मूवम । चेत स्पष्टस्थितिखण्डकेन जनित तत्कालमध्यान्तर स्सा लम्ब नयोरिद भवति कि त_ष्टकालेन चेत् । मूक्ष्म स्यादनुपातमातमनिश दोरादिक कोषिद श्रीमद्भास्करसप्रकारविलमत मत् म्यात तदाऽग्रह । - युक्तमयति सुधीभिर्भूप विचिन्त्यमिति । क्षेत्रमस्थया स्फुटा वासनेति । अत्र सौरभाष्ये नृमिन 'अवोपपत्ति स्पष्टैध इत्यभिहितम् ॥ १८-२. तदा अनुपातस्य भास्करस्य भुजमना। एव मोक्षिकापि ·सुधावर्षिणी टोका। १६१ - - दानों मौक्षिके चेष्टे विशेषमिष्टग्रासादिष्टानयनं चाह । मध्यग्रहणतयोर्ध्वमिष्टनाडीविशोधयत् । स्थित्यर्धान्मौक्षिकाच्छप प्राग्वच्छष तु मौतिक ॥२१॥ ग्राद्यग्राहकयोगार्धाच्छोध्याः स्वच्छन्नलिप्तिकाः । सर्गात् प्रोउभयतत्कालविलेपस्य कृतिं पदम् ॥२२॥ कोटिलिप्ता रवः स्पष्टस्थित्यर्धेनाहता हताः। मध्येन लिप्तास्तन्नाद्यः स्थितिवद ग्रासनाडिकाः ॥२३॥ मध्यग्रहणतयो मोक्षात् प्राक् चेदिष्टनाड्यस्तहि ता घटनाडौमौंतिकात् स्थित्यर्धादिणेधयेहाशक इति शेषः। शेयं गृहीत्वा शेषं कर्म मौक्षिके तु पूर्ववत् स्मार्णिक पटे यथा कृतं कोटिकलानयनाय तथैवात्रापि कार्यमित्यर्थः । अयमर्थः पूर्वमेव व्यायातः। अथेष्टग्रासादिष्टज्ञानम्। स्वच्छतलिप्तिका अभीष्ट- ग्रासकलाशाद्यच्छाटकमानैक्यार्धादियोध्याः शेपं याद्यग्राहक- केन्ट्रान्तरं कर्ण: स्यात् । सहर्गात् तात्कालिकथरस्य कति वर्ग प्रोमिय पर ग्राधम् । पदमेव कोटिकलाः स्युः। रवै: कोटिलिप्ताः पूर्वविधिना या आगतास्ताः सष्टस्थित्यर्धन गुणा मध्येन स्थित्यर्धन हतास्तदेष्टकालानयनयोग्याः कोटिलिप्ताः स्युः । ताभ्यो लिप्ताभ्यः स्थितिसाधनवद ग्रासनाडिका: साध्याः। कोटिलिप्साः पष्टिगुणा रखोन्दुगत्यन्तरमता वीष्टाः स्थितिनाज्य स्थुः। तदूनं व स्थित्य बेष्टकालो भवेदिति सर्वमर्थागम्यते । तात्कालिकमराज्ञानादि कर्म चेत् मध्यकालिकारात् रुतं सदा स्थितिसाधनवदवाप्यम- करकम कर्तव्यमित्यपि स्थितिवत्' पदेन मूचितमिति ।

·सूर्यसिहान्तस्य भवोपपत्तिः। प्रथमशोकस्य पूर्वमेव प्रतिपादिता। चन्द्र- ग्रहणे चेष्टकालानयनस्योपपत्तिरिष्टग्रासानयनवै परीत्येन सुगमा । रविग्रह कोटिघटीज्ञानाथं प्रसङ्गेन कोटिलिप्तानयन एव लिखिति संवं निरवयम् ॥ २१-२३ ॥ इदानीं परिलेखोपयोगि स्फुट वलनमाह । नतज्यानन्ययाभ्यस्ता विज्याप्ता तस्य कार्मुकम् । वलनांशाः सौम्ययाम्याः पूर्वापरकपालयोः ॥२४॥ राशिवययुताद ग्राह्यात् क्रान्त्वं शैदिक्समैर्युताः। भेदेऽन्तराज्या वलना सप्तत्यगुलभाजिता ॥२५॥ नतज्या सममण्डलोयनताशज्याऽक्षज्यया गुणिता त्रिज्यया मन्ना तस्य लब्धस्य चापं पूर्वापरकपालयोः क्रमेण सौम्ययाम्या अक्षा वलनामा' स्युः। पूर्व कपाले सौम्याः पश्चिमकपाले याम्या नेयास्तेऽचजवलनागा इत्यर्थः । ग्राधात् चन्द्रग्रहे चन्द्रात् सूर्यग्रहे च सूर्यात् गपिवययुतात् क्रान्त्यमा अयनवलनांशाः स्युः । तैः क्रान्स्यं य: पूर्वागता अक्षजवननांगा दिक्साम्ये गुताः कार्याः । भेदे दिग्भेदे चाक्षजवलनामाना कान्यंगानां चान्तरं कर्तव्यम् । ततो योगादन्तराच्च वा या ज्या सा सप्तत्यङ्गुलै जिता नब्धिर्वलना स्पष्टवसनाख्या भवतीत्यर्थः । पोपपत्तिः । (ग्रहोपरिगतयोर्बुवकदम्बप्रोतयोर्मध्ये ग्रहस्तग्न- कोणोऽयनवलानांशाः । समप्रोतध्रुवप्रोतयोर्मध्ये ग्रहलग्न कोशोऽ- पचवन्ननांगाः। ममकदम्बमोतयोमथेच स्पष्टवसनांशाः । ग्राविज्यावसे नाडोक्रान्तिमण्डलयोरन्तरे यशास्तेऽयनवलनांमाः । ।

·द्यु सुधार्षिणी टीका। नाडीसमहत्तान्तरांशा अक्षजवलनांशाः । समक्रान्तिकृत्तान्तरांशाच स्पष्टवलनांश इति । तत्र समस्थानाद ग्रहोपरिणते समग्रोत उपवृत्तव्यासार्धमेको भुजः । ध्रुवप्रोते युज्या-यासाधं दितीयो भुजः । याम्योत्तर पलांशास्तृतीयो भुजः। द्वितीयभुज- मंमुखकोण: समस्थानगतः सममण्डलीयनतामाः। तृतीयभुज- संमुखकोणय ग्रहगतोऽक्षजवलनांशास्तउज्या चापौयत्रिकोणमित्या ज्याव= ज्याच , ज्यासन । पाचार्यणान्यायाथलत्वात् युज्यास्त्राने सर्वत्र स्थूला विज्या गृहौतात उपपन्नमक्षजवलनानयनम् । एवं ध्रुवाद ग्रहपर्यन्तं ध्रुवप्रोते युज्याव्यासार्धमेको भुजः । कदम्बाद- ग्रहपर्यन्तं कदम्ब प्रोते सरकोटिईि तौयो भुजः। तीयभुज- संमुखकोयो ग्रहलग्नोऽयनवलनामाः । प्रथमभुजमसुखकोणी ग्रहकोट्यूनभाधांशाः। ततथापीयत्रिकोणमित्या पायनलमण्या । सविमग्रहन्या च खेटकोटित्यासमा। प्राचार्यणावापि युयास्थाने स्थला विधा ग्रहोता। अत उपपनमायनवलनानयनम्) इदं वलनइयं क्रमज्ययैव कर्तव्यमिति चापत्रिकोणमितितः स्फुटं तथापि भास्करण मन्दानां पतीत्यर्थ बहु प्रतिपादित तच तहोलाध्याय प्रसिद्धम् । तर बहयो महिपाश विचिन्याः । तयोः संस्कारत: स्फुटवल नांगाः समकदम्बप्रोतमध्ये स्फुटाः । विन्यासमन्यं शमितविन्याय परिणता कता॥ प्रर्थात् स्वल्पान्तरात् समवर्गमितविज्यायां परिणता वलनाख्या कृतेति । सौरमाये नृसिंहेन मतशम्देन मतकाती भ्रमाद व्यायातः॥२४-२५ ॥ %3- कोज्याय, ज्यापका ध तउज्या वसनाख्या ·सूर्यसिद्धान्तस्य इदानीमङ्गुलसिप्तार्थमाह । सोन्नतं दिनमध्यधं दिनार्धाप्तं फलेन तु । छिन्द्याद्विक्षेपमानानि तान्येपामगुलानि तु ॥२६॥ इति चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ ४ ॥ दिनं दिनमानमध्यधे माघेकेन । गुण मिष्टकालिकोब तकालेन महितं दिनार्धन भक्तं यत्फलं तेन विपादोनां मानानि छिन्या- हिमजेहाक इति शेप' । तानि लब्धानि फलानि तेषां विक्षेपादीनामङ्गलानि भवन्ति-इति । अनोपपत्ति । गगनमध्यस्थं यद्हविम्ब तस्याखिल करनिकर- पिहित परिधि वात् किञ्चित् सुक्ष्म दृश्यने । उदये तु क्षितिजस्थं चितिव्यवहिततकरनिकर भूवाघुना वलितं प्रतिभाति । तत् सुक्ष्मत्वं विशालत्वं कल्पितम् (गगनमध्ये मङ्गलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपातेन यदि दिनार्धमम उन्नतकाले- ललिप्तान्तरं रूपं १ लभ्यते तदेष्टीनतकालेन किमिति । विभुक्तमङ्गललिप्तिका स्यु । पूर्वानुपातेनाडुस- ३दि निता '-३+ अत उपपत्रम) भास्करण । विशालमिव चोयलध्याऽचायें: चतु.कलम् । उदये विकल- तश्च +8का २ दि २ गगनमध्ये सार्धविकलमुदये मार्धडिकलमङ्गलं कल्पितं शङ्गना सूमोऽनुपातथावान्तरे कृत. । मङ्गुनोन्नतकालेन वा योऽनुपातम्तव कतरः सूक्ष्म इत्यस्य जानं वास्तवप्रकारानं विना न भवति । असो भास्करस्य “सङ्कनुपात: सूक्ष्म.” इति कथनं न युक्तिमत् ।

·सुधावर्षिणी टोका। वस्तुतस्तु अङ्गुललिता करणप्रयायेन किम्। केनापि ममेनाखून विक्षेपादयः परिलखे लाघवार्थमयवाः । अत एव गणेशदेव- जादिभिस्तिभिरपवर्तिता विचेपादय एवाङ्गललेन कल्पिताः । अत्र सिद्धान्ततत्त्वविवेके कमलाकरेण व्यर्थमेव बहतं यथार्थ- प्रकाराजानात् ॥ २६ ॥ मीताप्रियालीमम्प्रीन्यै सुधाकरहदस्तथा । सुखायामृतवर्पिण्यां गलथन्ट्रग्रहात्मकः ॥ ४ ॥ इति सुधाकरहिवेदिकतायां सूर्यमिद्धान्तटोकायां सुधावपिण्यां चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ ४ ॥ अथ सूर्यगणाधिकारः। तत्रादौ लम्बननत्योरावस्थानमाह। । मध्यलग्नसमे भानो हग्जिस्य न सम्भवः । अनोदमध्यभक्कान्तिसाम्ये नावनतेरपि ॥१॥ नितिजोमरि स्थितस्य क्रान्तिव्रत्तखण्डम्य मध्यं विविभम् । मध्यलग्नं विविभन्नग्न तत्समे रखो हरिजस्य स्फुटलम्बनस्य सम्भवो न सवस्थे रो स्टलम्ब नाभाव इत्यर्थः । पदमक्षस्य उदगमध्य- मकान्तेच साम्येऽयनतेरपि न मम्भवः । पत्र मो याम्योत्तरहसे यई भनान तम्मध्यभं तस्योत्तरा कान्तियंदाचिन ममा तदा मध्यमस्य निविभसमस्य मस्तिके स्थितत्वाद हुक्क्षेपाभावात् तव नतेरण्य-

·सूर्य सिद्धान्तस्य
भाव इत्यर्थ । अव सौरमाप्ये हरिजशब्देन दृग्लम्बन व्यायाय
दृग्लम्बननत्योरभावस्थान खमध्ये निश्चित्य मध्य सम्देन खखस्तिक
गृहोतं तन ममीचोनं 'न लम्बन विविभलग्नतुल्ये रवी' इत्यादि
भास्करीत । 'यद्राशिवजति हरिजम' इति दृहज्जातकवचमेन
हरिजादेन क्षितिज राति पृष्ठक्षितिजे लम्बनस्य परमत्ता-
दवोपचागहरिजशब्देन लम्बनमेव गृहीतमिति ।
अवोपपत्ति । दृग्मण्डले गर्भाभिप्रायेगा स्थितस्य ग्रहविम्बस्य
पृष्ठाभिप्रायेगा लम्बितस्य च यदन्तर तद् दृग्लम्बनम् । स्थान
लम्मितयोरुपरिगतयो कदम्बप्रोतयो क्रान्तिवृत्तावधि स्थानीयस्य
लम्बितस्य चान्तर मध्यम्फुटशरौ। तयोरन्तर दक्षिणोत्तर मति ।
तयो कदम्बप्रोतयो क्रान्तिवत्तेऽन्तर स्फुटलम्बनमिति प्रसिद्ध
हग्लम्बनक्षेत्र ध्येयम | वित्रिभस्थे रवी दृग्मगडलमव कदम्बप्रीत
हक्क्षेपहत्ताख्यम् । तव लम्बितस्य रवरुपरि दृग्मगडल तदेव
दृक्क्षेपबत्तम । भतो लम्वितस्थान च क्रान्तिवृत्ते तदेव वित्रिभमत
स्फुटलम्बनाभाव । एव यदा क्रान्तिमगडलमेव हरमण्डल तदा
स्थानोयलम्बितारयोरभावात नदन्तरमितननेरप्यमाव ।
विविभस्थानस्य खस्वस्तिके स्थितत्वात अान्यक्षयोर्भिवदिक्कयो
समत्वाम्मध्य नताशाभावाच्च नतरभाव इति दृग्लम्बनक्षेत्रात स्फुटमिति।
गणितस्कन्धे उपपत्तिमामागम प्रमाणमिति नियमेनोपपत्त्या
'मध्यलग्नेन' विविभमेव सिध्यतोति ॥१॥
दूदानों स्फुटलम्वनाथ विविभनतोवताशज्यानयनमाह ।
देशकालविशेषगा यथावनतिसम्भव ।
लम्बनस्यापि पूर्वान्चदिग्वशाच्च तधोच्यते ॥२॥

·सुधार्पिणी टोका। लग्नं पर्वान्तनाडौनां कुर्यात् खैरुदयासुभिः । तज्ज्यान्त्वापक्रमज्याधी लम्बच्याप्तोदयाभिधा ॥३॥ सदा लहोदयलग्नं मध्यसन्न यथोदितम् । तत्कान्यक्षांशसंयोगो दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥४॥ शेपं नतांशास्तन्मौर्वी मध्यज्या साभिधीयते । मध्योदयज्ययाभ्यस्ता विज्याप्ता वर्गितं फलम् ॥५॥ मध्यच्यावर्गविग्निष्टं दृवक्षेपः शेषतः पदम् । तचिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं शङ्खः स दृग्गतिः ॥६॥ नतांशवाहुकोटिज्ये स्फुट दृक्क्षेपटरगती। देशविणेपेण कालविशेपेगा च यथाऽवनत; मापम्तथा पूर्वा- परदिग्यशाद्यथा लम्बनस्यापि सम्भवम्तयोच्यत मयेति शेषः । दयासभिः स्वदेशोदयासमिः दत्तिनाडोनां विपश्याधिकार- विधिना लग्नं कुहिक इति रोपः परम क्रान्तिज्यया गुगा नम्बच्याप्ता फनमुदयाभिधा लग्नाग्रा म्यादिति । तदा पान्तसमये दन्तकाल महोदयाराभिमंध्य- गम दममं मग्नं च यथोदितं विप्रयाधिकारोदितं कुर्यादिति । दिक्साम्ये तस्मान्त्यं गानामागानां च मयोगः । दिगभेदे नपामन्तरं १ कार्यम् । एवं योगो यान्तर मेषं मध्य- नसांगा भवन्ति । सच्या या मा मन्यन्धाऽभिधीयते कप्यत रमि। मध्या मध्यग्या पूर्वानोतोदयम्पया गणिता विन्याभत्ता मम पनि कार्यम् । फनत्य वर्ग: कार्य त्यर्थ: । नागिन म्वर- तज्ज्या सायननग्नच्या पन्यथा ·- सूर्यसिदान्तस्य फलेन मध्यव्यावर्गों विलिष्टः कार्यः। फलवर्गमध्यज्यावर्गयोर- न्तरं कार्यमित्यर्थः। गेपतो यत् पदं स दृक्क्षेपी मध्यम- दृक्क्षेपोऽर्थात् पूर्वानोनं फल यधायथाल्पं तथातथाऽयं टक्क्षेप स्फुटक्क्षेपामन इति वेदितव्यम् । तम्य दृक्क्षेपस्य विन्यावर्गम्य च विश्लेषादन्तरान्मूल गर्भवेत् । स भगुरेव दृग्गतिमध्यम दृग्गतिमा । ननु स्फुटे दृक्तेपट्टग्रगती के इत्याग परिहरवाह नताशेत्यादि। नताशानां विविमनताशाना ये भुज कोटिच्ये ते एव स्फुटे हक्क्षेपट्टगती भवत । विभिनतांशाना ज्या स्फुटो टक्क्षे पस्त कोटिज्या च सुटा हग सिरित्यर्थ । प्रयमेव गोलयुक्ति युक्तोऽर्थ । रगनाथादोना व्याया च सदाचा विनिर्नादग्गोयेति । मदोया व्याख्या च कामलाकरसम्मता। अवोपपत्ति । याम्योत्तरवृत्ते मध्यनतांशा. कर्ण.। दृक् क्षेप खस्वम्तिकादिविभावधि वित्रिभनता कोटि । मविविभयोरन्तरं क्रान्तिहस्ते भुज । भुजसग्मुखकोण ग्वस्तिक नग्नो लग्नाग्रांगा । मध्यनतांशमम्मुखकोगो विविभगतो नव- ततो यदि विज्यया मध्यनताराज्या तटा लग्नाग्रया किमिति । जाता दशमवित्रिभात्तग्ज्या: अथ फलमध्यनतोशज्यावर्मान्तरमल फनकोटियाव्यामा विवि मनतां मन्या दृक्छेपो भवितुमर्हति। अताऽयं मध्यमहक्क्षेपम्त. कोटिज्या च मध्यमा दृग्गति । फन्नन्यालपत्वे ते स्फुटामने टक्क्षेप- दृग्गतौ इति पापवत स्फुटं सर्वमिति । अथ लग्नाग्रानानाय प्रथम क्रान्तिक्षेवगा लग्नक्रालिया । ततोऽत- क्षेत्रानुपातेन यदि सम्बन्याकोय्या विज्या कर्णस्तदा क्रान्तिच्या- वंशा.। सज ज्याम % 3D धाम व्यापका वि ·ज्या नि ज्याल थापा लुम्वन्या सुधार्षिगी टोका। कीव्या किमिति । लम्चा लग्नाग्रोदयन्यामिधा-विज्यास यापना | इत्युपपन्नं लग्नाग्रानयनम् शेपोपपत्तिः स्फुटा॥२-६॥ इदानी लम्बनानयनमा । एकच्यावर्गतश्छेदो लब्ध हातिजीवया ॥७॥ मध्यलग्नार्कविश्लेषच्या छैदैन विभाजिता। रवीन्द्रोलम्वन नेयं प्रापथा घटिकादिकम् ॥८॥ मध्यलग्नाधिक भानी तिय्यन्तात् प्रविशोधयेत् । धनमूने सकृत् कर्म यावत् सर्वं स्थिरीभवेत् ॥६॥ एकज्या एकराशिन्या । तम्या वर्गतो दृग्ग तिजीवया यम भरेत्ता छेदसजो भवेत् । मध्यनग्नं विविभ लन्यात्य यदन्तरं तय ज्या केदेन भानिता तदा घटिकादिक विविभात् पाक् पशाच्च रवीन्दोलम्बन नेयम् । रवीन्दोलम्बनान्तरं घटिकादिकं शेयमित्यर्थः। भानो विविमलग्नाधिके प्राक्क पाले मवे तश मिथ्य तात् गणितागतदन्तात् प्रषिशोधयेत् । 'विविभलानाहानाबूने च तिष्यन्ते समम्वनं धनं कार्यम् । एवं मंस्तदन्ते लग्नादिकं विधाय पुन: पूर्ववलम्बनमानेयमेवं मावदयामका कर्म काव्य यावन् म स्थिरीभवेत् । यावत सवें पग्नादिकं पुनः पुनमायागच्छेत नापदमकल कर्म । अर्थाचावद- विपस्तावदमाफर्म कर्तव्यमित्यर्थः। एवं स्थिरीभूत: मम्मत- दर्गातः स्फुटदगीतकान रहिम 1 1 ·प्रदर्यते । प्र स्था मनास्था, का अग्र. सुर्यसिद्धान्तस्य प्रतापपत्ति. तत्र तावल्लम्बनक्षेवसंस्था खखस्वस्तिकम् | स्था, स्थावि- क्रान्तिवत्से विविविभम् । ग्र ग्रहविम्बम् । ग्रस्था कदम्बमोते कग्रस्थासजके ग्रहशरः। स्था- ग्रहस्थानम् । खग्र= हग्मण्डलम । दृग्लम्बनकला कग्र,ल,स्था, लम्बित- ग्रहोपरि कदम्ब प्रोतव्रत्तम । ग्रन्न, = ग्रविन्दोलम्बितकदम्बप्रोतो- परि लम्ब । खल = स्वम्वस्तिकालम्बितकदम्बप्रीतोपरि लम्ब.। स्थास्था, - स्फुटलम्बनम् =ल। विग्था = विविभग्रहयोरन्तरम् = वि। सवि= वित्रिभनतायाः। कविव ==• + वित्रिभनतामा । एतच्या =विविभग ग्गति । व - गहनतागा =Z । पथ प्रसिदलम्बनले नेणा ज्याल ज्याम्फर ज्यापन वि नम पापोयविकाणमित्या व्यावन -- हुग्ण या (f+M - खग्र, = पृष्ठोयनतांधा. . - ज्या ग्रलं. न्याखन- गाहम पम्प ज्याf+MI fa ज्या (वि+M) ध्यापक ज्याम्पुरमा ज्याम्पुड कि हमा . fa तत च्याम्थास्या. = न्यानं दि जब M नाfat) - -- 12fAM 14 नि काम गाव (fat). ग पख परमसम्बनमान्यवान्याधापयोरमदात् ·सुधार्षिणी टोका। . दृग्ग ग हम - ... . ल- पल ज्या (वि+ल) । गत्यत्तरेण पष्टिघटिका- वि कोन्यास स्तदा लम्बनेन किमिति । लवा लम्बन घटिकाः ६.४ पलं ज्या (वि+ल वि कौपाश 8 ज्या( दि+ल) वि कीज्याग अवलम्बनस्याल्पवात्, ज्या (वि+लं) = ज्यावि, स्वल्पान्तरात् । तथा सूर्यस्य गरकोटिन्या = त्रिज्या, सूर्यग्रह चन्द्रशरालमत्वात् तत्कोटिन्या च स्वल्पान्तरात् विज्यासमा कृता। ततो जाता व्याविहारा ज्यावि लम्बनघटिकाः एतेनोपपन्न सोरं वि.वि विर हा लम्बनानयनम् ।। अनेन प्रकारेण वस्तुतो रवेश्चन्द्रस्य पृथक पृथक् लम्बनमुपपद्यते । लम्बनयोरल्पलाधिग्रहणे त्योः स्थानयोय म्वल्पान्तरात् साम्यात् तयोः परमलम्बनान्तरवणेन स्फुट लम्बनान्तर- घटिका एव पानीता प्राचार्यरिति ! एवं स्फुटदर्यान्ताज्ञानाद- गणितागतदान्ते लम्बनमानौतमतोऽमकृरिधिनानीतस्फुटदर्शान्ते मसत्कर्मगा भवं स्टलम्बनं च वास्तवमिति । अथ पूर्वप्रकारेण ज्यालं. ल्याम्फुट न्या (हन) :: वि. च्यालं = व्यापलं. ज्या (+लं) ज्यापन म्साहन +ोधा. शा समच्छेदेन वि.'ज्यानं -न्यापलं. . पाटन + यापन न्याह.कान्धाहनं . (वि:-त्यापलं.) = व्यापलं. ज्या न्यापन वि . ज्यापन स दि बोम्साल ·१७२ सूर्यसिद्धान्तस्य तत. १२व्याहल का ज्यादा ज्यापन ज्याह १२ विर-ज्यापल ग १२ ज्याह म नि ज्यापल श हरका -हलका- अनेन ज्य पान श त्रिज्यारुतिः परमानम्वनमौर्विकासा ग्रा भाजिता च विधुना रहिताऽथ तेन । भक्तोभा फलमिता पलभां प्रकल्प्य साध्या पलांशकलिकेविलम्बनं तत ॥ इति मदुक्तं सुनुपपद्यते । अवैव यदि स्वल्पान्तरात काज्यानं = त्रि। ममोकरणन तदा पूर्व ज्यावन्न 'व-ज्यादन्न । ज्यान ज्यट -- ज्यापन्न ज्य न - ति वि यान अनेन 'वृहज्ज्यकाभिम्र हशागत्ये' इत्यादि मंशोधकोती मुपपद्यते । इदं पूवादितं लम्बनानयनं न्यान ज्या( ह+टलं ) अमात् समीकर गाा- दुत्पत्रम। (१) ममीकरणे च व्यानं नयाfa+न) जयापन हम काज्याग अव यदि ज्यापन हण कोम्पाश - परमलम्वनन्या ज्यापन्न कम्प्यते तदा ·सुधार्षिणी टोका। वि ज्यानं स्वामला ज्या (वि+लं) एतेन 'अथो कलाया पर लम्बनम्य' इत्यादि मंशोधको तथा विभीनलग्नम्य नरस्तिभूत' इत्यादि भारोत चोयपदाते अव भास्करन्य परी न समोचीन- म्तेन नखने स्थूलता भवत्यत एव वामनायां भास्कर 'एतदानयनं किथित् स्थू नम्' इत्याहित्य पल्लवितेन । धनवामाना विविमत मागपरकपालयोः सुटेति ॥७~ " इदानी नतिमाधनं ततः सघशरसाधनं चाह। दृकक्षेपः गोततिग्मांश्योर्मध्यभुक्त्यन्तगहतः । तिविघ्नत्रिज्यया भत्तो लब्धं सायनतिर्भवेत् ॥१०॥ हवाक्षेपात् सप्ततिहतावहावनतिः फलम् । अथवा विज्धया भतात् सप्तसप्तकसङ्गात् ॥११॥ मध्यञ्चादिग्वशात् सा च विज्ञेया दक्षिणोत्तरा। सेन्दुविक्षेपटिवासाम्ये युद्धा विश्लेषितान्यथा ॥१२॥ गीततिग्माम्बो. सूर्यचन्द्रयायों रक्क्षेप म रवीन्दुगत्यर- कलागुणः पञ्चदशगितविज्यया महोय। मैवावनतिर्मतिः कनामिका भवेत् । वाक्क्षेपात मातनिहताल फलमवनति भवन अथया कक्षेपात मममप्तशेरकानपजामता सञ्जमात विज्यया भातात फलमवनतिभवेत। गा च नतिमधयाटियगार दृवादिग्य माक्षिणोत्तरा विज्ञया। दृक्पे मोम्यै नतिरुत्तग दत्तिण च दक्षिणा दिसथोपर्यः । मा चन्द्रगरदिक्माम्ये नपरेण शुल्का ! अन्यथा टिम्भेटे पिपिता चल गाराचोधानदा सवारी भरल। अब मारय नाम मा नतिरिनिया। - ·अव ग्रहणे 7. वि % 3D सूर्यसिद्धान्तस्य प्रत्रोपपत्ति । चन्द्रशरस्याल्पवात क्रान्तिको रविचन्ट्रयो स्थान च विन्दौ । म्ति कम। वि: वित्रिभम् । तन्नताशा = खवि । एषा ज्यैव टक्क्षेप । रविचन्ट्रयोर्गर्भाभिप्रायेगा नताशा = । चच = चन्ट्रन्य हमलम्बनम् । चच, = नति । खच = पृष्ठोयन ताशा = पृ। तदा लम्बनक्षवेगा ज्याचच = ज्यापल ज्या (2+चच ) वि 4 ज्यापन ज्यापू वि ज्याचच ज्याखवि ज्यापद ज्य वग्व हकच ज्याचच न्याह हकच ज्यापल ज्या (ह+चच) वि ज्यह (१) चच. %3- । परमन्नम्वनयाल्यत्वान ज्याचापयोरभेदात तथा ज्या(ह+च च ) = ज्यादृ, स्वल्पान्तरात । हकक्षे पल = नति गत पञ्चदशाश परम दि सम्बन नोस्थापनेन जाता चन्द्रनति १५वि एव रविनति हयोरन्तरेगा जाता सूर्यग्रहणे नति गर हकक्ष पनेन चग - हकन रग - ४८ प्रती प्रथम प्रकार उपपद्र। अथ स्वल्पान्तरात ग नति गच ४. हकने अनेन हतीय प्रकार उपपन्न । वि हकक्षेपगुणकेन तिच्यामपवर्य आती द्वितीय प्रकार नति = हच २४३८ म्बल्पान्तरात) वि .

·सुधावपिंगौ टीका।
(१) समोकरगोन 'कक्षयोरन्तरं यत् स्यादित्रिभ सर्वतोऽपि
तत्,' इति मास्करोक्तं न समोचोनम् । गर्भपृष्ठीयटगज्ययोः
साम्येन तत्समोचीनं भवितुमर्हति, तत्तु दृग्लम्बनाभावस्थल
एवं नान्यति सुधीभिर्भ विचिन्त्यम । एवमत दक्षिणोत्तरा
नतिः शरश्च दक्षिणोत्तरम्तयोः संस्कारेण स्फुटः शर इत्यस्य
स्फुटोपपत्तिः ॥१०- १२॥
अथ पं चन्द्रप्रहगाधिकाग्वदित्यतिदिशति ।
तया स्थितिविमर्धग्रासाद्यं तु यथोदितम् ।
प्रमाणं वलनाभौष्टयासादि हिमरश्मिवत् ॥१३॥
तया पूर्वोदितया स्फटनत्याऽथात् स्फुटशरंगा यथोदितं
स्थितिविपर्धग्रामाचं वलनाभीष्टग्रासादि च सर्व प्रमाणं
हिमगिमवच्च प्रहगावत् माध्य
ततो विशेषवाग्रिमप्रकारेगा
विनेयः ॥१३॥
इदानी स्थित्यर्धादिके विशेषमाह।
स्थित्य/नाधिकात् प्राग्वत् तिथ्यन्ताल्लम्बनं पुनः ।
ग्रासमोजोड़वं साध्यं तन्मध्यहरिजान्तरम् ॥१४॥
प्राक्कपालेऽधिकं मध्याद्भवेत् प्राग्रहणं यदि।
मौक्षिक लम्बन हीनं पचाः तु विपर्ययः ॥१५॥
तदा मोक्षास्थितिदले देयं प्रग्रहणे तथा ।
हरिजान्तरक शोध्यं यवैतत् स्याहिपर्ययः ॥१६॥

·सुर्यसिद्धान्तस्य एतदुर कपालैक्ये तद्भेदे लम्बनैकता। खे खे स्थितिदले योच्या विमदांधेपि चोक्तवत् ॥१७॥ इति सूर्यगहगाधिकार: ॥५॥ तस्य स्फुट गारवगानामानैक्यख गडवर्गान्मूलं स्थित्यर्धकलाम्तर: पष्टि- गुगा रवोन्दुगत्यलगमता घटिकादिकं स्थित्यध भवेत् । तिष्यन्ता हगिा लागलट हा त थियधेनोमायुक्तान प्राग्वन्नम्वनसाधन- विधिना ग्राममोनाइव स्पर्श माताद्भव पुनलम्बन माध्यम् । ( म्यार्मिकम्य वा मातिकम्य नम्वनस्य ) पूर्वसाधितस्फुटदन्ति- कालिक लम्पनग्य चातर कार्यम । अन्तरे कियागो विशेषं कथयति यदि पित्रिमत नाककपाले पाध्यमोनस्थिति- स्तदा यदि मारह म्पकानिकलम्बनं मध्यान्मध्यकालिक- नम्बनादधिक माक्षिक नवन च झोनमन्वं भवत्। पथार्ध विविभा पधिमकपाले रपगमध्यम क्षम्धिती तु यदि विपर्यय । मध्यनम्बनात् स्पर्मनमनमला मामलम्बनमधिकं भवतीत्यर्थ । तदा ससम्बनान्तर मोम्पिनिदने प्रगण माणिकम्िितदले छ देयमेवं म्फट मानमध्यकानयोरन्तररप स मौधिक ग्यि यधं तथा स्मरम्पर्गमध्यकाम्नयारलररुप स्पट प्याणितं स्थित्य च मामिण मनसोत्यर्थ । अथ राव विपर्ययो भवति, प्रधात् प्राक्कपाले मध्यानम्वनात মালালাল নীল দ্বাধি মনি শিয়াল पतदिपगेन तसतारिजान्नर नम्वनाना मांसम्धित्यधै पर म्धिन्य च गाय मदा मत् हट मोहिम्माधि ·सुधावर्षिणी टोका। १०० भवति। एतत् सबै कपालेक्योऽर्थाादैकम्भिवेव कयाले सर्श- मध्यमोक्षस्थितिस्तदोक्तम् । तङ्गेदे च यदा पूर्वकमाले सर्श: पश्चिमकपाले च मध्योऽथवा प्राक्कपाले मध्यः पश्चिमकपाले च मोचस्तदा तयोः सर्यमध्यस्तम्बनयोर्वा मोक्षमध्यलम्बनयो दः । तम्मिन् भेदे लखनयोरेकसा युतिः कर्तव्या सारखे वे स्थित्य योल्या तदा सष्टस्थित्यधं भवेत् । एवमुक्तवत् क्रिया विमपि कर्तव्येत्यनुतमपि बुद्धिमता जायते । प्रवोपपत्तिः। तव प्रथमं स्फुटस्पर्म काल: सूर्यग्रहणे कोट्टा इत्यस्य निरूपणं नेवसंस्थया प्रदश्यते । गर्भचितिजरव्युदयात् कियटिकासु पहाभिप्रायेण सर्य- काली भवतीति किन्नापेक्षितम् । कम्यते यदा पृक्षाभिप्रायेगा सोऽभूत् तदा विरविकेन्द्रम् रविस्थानम्। वि, -चन्द्रविम्बकेन्द्रम्। च-चन्द्रस्थानम् । चच'र'- क्रान्ति- वृत्तखण्डम् । -खम्बस्तिका खुवि,वि', चन्द्रग्मण्डलम् । विवि = रविटग्मालम् । वि', सवित- चन्द्रविम्बकेन्द्रम् । वि', चन्द्र स्य स्फुटारः। विर-रविनतिसमो रवेः सष्टगरः । विमल क्रान्ति- व्रतसमानान्तरकृतम् । वि,म- स्फुटसर्पकाले विवि', - मानक्याम् । एतानि लयचापानि महत्वात् मरतरेखा- फाराखाचार्य: कल्पितानि । पमो विवि',म-जात्ये विवि',,वि',म वर्गात्तरसमाः मुरस्थित्यर्धकला:- वि'सर'' - स्फुस्थिक । १६' - चन्द्रलम्बनकामाचक ! विर' - रविनयनकला:: स च . स्पष्टपरः।

·ट- - सूर्यसिदान्तस्य रलंक। अनयो रविचन्द्रलम्बनयोरन्तरकलाः ( =ल,क) पष्टिगुणा रविचन्द्रगत्यन्तरकलाहता भाचार्यसाधिताः समें लम्बननाड्यः =ल, । तथा स्फुटस्थित्यर्धकलाः (=स्फुस्थिक) पष्टिगुणा गत्यन्तरहता प्राचार्योक्नं स्फुटं स्थित्यधं घटिकामकम् फुस्थि । अथेतस्मिन् स्पर्शकाले गर्भाभिप्रायेण रविचन्द्रान्तर- कला:=चविचर'-विर चर'+चच -विर' == स्फुस्थिक + चलंक - रलंक सुस्थिक + ल,क। एतद्धटिका.= स्फुस्थि+ल,। गणितागतदन्तेि गर्भाभिमायण रविचन्ट्रान्तराभाव' सर्भकाले च ततः प्रागानीतान्तरं तयोः स्फुस्थि + ल, एतावतोपु घटिकाम। अतो गणितागतदर्थान्त- कालादागता इश्वटिका विशोध्य जातः स्फुटस्पर्शकासः - द - स्फुस्थि - ल।। स्फुटस्पर्मकाने स्फुटस्थितिदनशरलम्बना- ज्ञानादसकृत्कर्मानुक्तमप्युचितमेव । एवं मोक्षसंमोलनोन्मौलनेष्वपि क्षेत्रमंस्थया स्फुटा वासना) अनया मणक्षेवयुक्त्या भास्करोनं च सर्व स्फुटसुपपद्यते। पथ करप्यते प्राक्कपाल एव सीमध्य- मोघाः। स्पर्शमध्यमोक्षेषु क्रमेण लम्बनं ल,, ल, ल, तदा पूर्वयुक्त्या मध्यकाल:=द-ल. स्पर्भकाल: -द- सस्फुस्थि - ल, प्रथमाद द्वितीयं विशोध्य स्पष्ट सार्थिक स्थितिखाइम् -सस्फुस्थि+ल, - ल., पत्र यदि ल, 7 ग्नु, तदा नम्बनान्तरं स्पार्मिकस्थितिदले देयम् । प्रथ मध्यकालः द-ल। मोक्षकाल =द+मोसुस्थि - ल. - ·२ २ सुधावर्षियो टोका। अत्र प्रथम द्वितीयात् विशोध्य स्पष्टं मौलिक स्थितिखण्डम् . -मौस्फुस्थि+ल. - ल. अन यदि ल.7ल अतस्तदापि मौधिकस्फुटस्थित्यः लम्बनान्तरं देयम् । अथैवमेव विनिमतः पश्चिमकपाले सममध्यमोक्षेप मध्यकाल:-द+ल. सर्यकाल :-६- सस्फुस्थि+ल, प्रथमाद द्वितीयं विशोध्य जातं स्पष्टं स्थाणिकस्थितिखण्डम् -- स्फुस्थि +ल, ~त, अव यदि ल, 7 स. तदातापि लम्बनान्तरं देयम । एवम मध्यकाल :-द+ल. मोक्षकाल:-द+मौसुस्थि+ल, हितीयात् प्रथम विशोध्य जातं स्पष्ट मौक्षिकं स्थिति- खण्डम् = मोस्फुस्थि + ल, ~ ल । अत्र यदि ल, 7 ल. लदाऽवापि लम्बनान्तरं देयम् । यदैतविपर्ययोऽर्थात् * प्राकपाले यदि ल, 2 ल., तथा ल, ल, । पश्चिमकपाले च ल, न, तथा ल, । ल, तदा श्यात्मकत्वाद्धरिजान्तरं स्वे स् स्थितिदले शोध्यमिति स्फुटमेव । एवं यदा प्राकपाले सर्ग: पश्चिमकपाले मध्यस्तटा मध्यकालः = द+ल. स्वर्णकालः-द- स्फुस्पि - ल, • चब पिचन्दयो पिक पथक सपने भानीय तदनरवती विनिमामले का एवं कदाचित् स्थितिभवितुमति। एषा विवि पदम्याने सम्पटलमनाभाय स्पगेकाले सदघे यो रिपुिरम nिferति । एमास्यने रविवबामव चन्द्रमामादपिक- मियादिगि विमोल धोभिः।

·सूर्यसिद्धान्तस्य
प्रयमाद हितोयमपास्य नातं स्पष्ट सार्थिक स्थितिखएडम्
सस्फुस्थि + ल. +ल, पतम्त त लम्बममुतियोंज्या । एवं यदा
माकपाले मध्य. पथिमकपाले मोक्षमतदा
मध्यकाल =द-ल.
मोक्षकान -द+मोस्फुस्थि+ल,
द्वितीयात् प्रथम विशोध्य जात स्पष्ट मौक्षिक स्थित्यर्धम
=मोस्फुस्थि+ल,+न,
प्रसस्तवापि लम्बनेकता मोक्षस्थिसिदले योव्या।
विमर्धयोरपि क्रिया कार्या । अत्र स्माद्यज्ञानात मध्यकालिक
परवयत स्थित्यध स्फुट प्रथम साधितमतोऽसकृत्कर्मावश्यक
मित्युपपत्तित सिध्यतीति । पत्र मदीया व्याख्योपपत्तिच
गोनविद्भिर्मंश विचिन्त्या । रङ्गनाथादोना
व्याख्योपपत्तिय न
रमणोयेति । रविचन्द्रग्रहणयोरनेके विशेषा मदीयग्रहणकरणे
विनोक्या किमत्र ग्रन्थगौरवेणेति ॥१४-१७॥
एव
सौताप्रियालीसम्प्रोत्यै सुधाकर हृदस्तथा
सखायामृतवर्षिया गत सूर्यग्रह विधि ॥५॥
इति सुधाकरहिवेदिकृताया सूर्यसिद्दान्तटीकाया सुधावर्षिया
सूर्यग्रहणाधिकार ॥५॥

·सुधार्षिणी टोका।
१८१
अथ छेधकाधिकारः।
तवादो तदारम्भप्रयोजनमाह ।
न छैद्यकसते यस्माद्धेदा ग्रहणयोः स्फुटाः ।
जायन्ते तत् प्रवक्ष्यामि छैद्यकज्ञानमुत्तमम् ॥१॥
यस्मात् केद्यकं परिलेखं बिना सूर्यचन्द्रग्रहणयोः स्फुटा भेदाः
स्पर्शमोक्षादयो न जायन्तेतिस्तत् उत्तमं छेद्यक ज्ञानं प्रवक्ष्यामि
कथयिष्याम्यहमिति शेषः। संशयं छेदयतौति छेद्यकः ॥१॥
इदानीं परिलेखमाह।
सुसाधितायामवनौ विन्दु कृत्वा ततो लिखेत् ।
सप्तवाङ्गलेनादी मण्डलं बलनाश्रितम् ॥२॥
पाद्यग्राहकयोगार्धसम्मितेन द्वितीयकम् ।
मण्डलं तत् समासाख्यं ग्राधार्धन टवीयकम् ॥३॥
याम्योत्तरामाच्यपरासाधनं पूर्ववदिशाम् ।
प्रागिन्दोहण पथानमोसोऽर्कस्य विपर्ययात् ॥४॥
यधादिशं प्राग्रहणं वलनं हिमदौधितः ।
मौतिक त विपर्यस्तं विपरीतमिदं रवः ॥५॥
वलनाग्रान्नयेन्मध्यं सूत्रं यद्यब संस्पृशेत् ।
तत्समासै ततो देयौ विक्षेपी ग्रासमौधिको ॥६॥

·१८२ म्यांमहान्तस्य विलेपानात् पुनः सूवं मध्यविन्दं प्रवेशयेत् । तग्राह्यविन्दुसंस्पर्शाद ग्रासमोचौ विनिर्दिशत् ॥७॥ नित्यशोऽकम्य वित्तमाः पग्लेिख यधादिशम् । विपरीताः शशादम्य तदशादध मध्यमम् ॥८॥ वननं प्रामुख देयं तदिने पकता यदि । भेटे पयान्मुग टेयमिन्दोभानोविपर्ययात् ॥६॥ वलनागात् पुनः मृवं मध्यविन्दं प्रयगर्यत् । मध्यमृवेगा यिनपं बननाभिमुखं नयेत् ॥१०॥ विप्ने पायाविगहा ग्राहकान सेन यत् । या ममाकानां साम्ने राममा भपत् ॥११॥ दाकं निगमा भूमी फान पा यिपयिता । पिपया दिगां कार्य: पर्यापग्यपाग्नयो: 800 ·-- सुधावर्षिणी टोका। चन्द्रस्य सार्शिकं वलनं यधादिशं वलनाथिते मगडले प्राचीचिह्नतो ज्यावद्देयं मौक्षिकं वलनं तु विपर्यस्तं देयम् । प्रतीचौचितो यथादि देयम् । साशिकं वननमुत्तरं प्राचोचिह्नाटुक्तरदिशि दक्षिणं च दक्षिणदिशि टेयम् । एवं मौक्षिकं याम्यसौम्यं वलनं च प्रतीनोचिह्नाद्यमसौम्यदिशि ज्यावद्देयम् । रवैरिदं विपरीत देयम् । स्पार्मिक वस्लम पश्चिमचिहान्मौक्षिकं च प्राञ्चिङ्गा. द्देयमित्यर्थः। वजनानान्मध्यविन्टुपर्यन्तमेकं सुतं नयेत् । सत् सूत्रं समाममउसे वृत्ते यत्र स्मरेत् ततो ज्यावत् स्पार्थमौक्षिको विनेपो यथाशी देयो। पुनर्विक्षेपाप्रान्मध्यविन्दुपर्यन्तं सर्व वेग येत् कुर्यादिति। तदनाघहत्ते यस्मिन् विन्दो स्पृष्टं तस्माद गणक, स्पर्शमोदी विनिर्दिभेत् कथयेत् । सशराग्रगसूत्रं यव प्रायसे लग्नं तत्र स्सों मोक्षशराग्रगसर्व यत्र बाघहत्ते लग्न तव मोक्षच मवतोयवः । अथ शारदाने विशेषः। परिलेखे. कस्य विक्षेपा यधादिमं गणितेन यदिवास्तद्दिका एवं नित्वं गवानस्य च भरा विपरोता भेयाः । নিন यास्यास्तदा परिलेख उत्तरा उत्सराय याम्या वेद्या रत्यर्थः । अथ मध्यमं मध्यकालिकं वलन यदि नरिकता तस्य विक्षेपस्य चव दिक् तदा विदेपदिगो दक्षिणादुसरतो वा ज्यावत प्राग्मुख देयम्। दिग्भेदे च भरदिशः पश्चान्मुखं देयम् । एवं चन्द्रस्य ग्रहे भानोहे तु विपर्ययाद्देयम् । दिक्माम्ये शरदिशः पशामुखं दिग्गोदे च पूर्वाभिमुरवं ज्यावयमित्यर्थः । मध्यकालिकवलनागात् मध्यविन्दुपर्यन्तं पुनरक सूत्र प्रवेशयेन्। तत्वं च अध्यसुवमान नेयम् । तम्मध्यसुनेगा मध्यविन्दोर्मध्य ननाभिमुग्वं मध्यकालिक निक्षपं गजको नयेत् । ततो मध्यराबाद ग्राहकाधन वृतं वैद्याः।

·१८४ विग्यते। सूर्यमिदान्तस्य लिखेत् सेन वृत्तेन यद्गाद्यवृत्तं ममाक्रान्तं छादितं तदेव तमसा भूभया ग्रस्त छन्नं भवेदग्राह्यवृत्तमिति । एवं विपश्चिता गणकन भूपो वा फलके परिलेखं लिखता पूर्वापरकपालयोर्दिशां विपर्ययः कार्य:! पूर्वप्रतिपादितः परिलेखः पूर्वकपाले ममोचीनः । पश्चिमकपाले च तवत्यदिशां विपर्ययः। पूर्वा, पश्चिमा, ঘিমা पूर्वा दक्षिणा मौम्या सौम्या च दक्षिणा ज्ञेयेत्यर्थः । अनोपपत्तिः । वस्तुतो भृण्मयं काठमयं वा गोलं विरचय्य तत्र पृष्ठे क्रान्तिवृत्तादि विधाय तव स्पादिकानि को छाद्यच्छादको संनिवेश्य यथावत परिलेखो वेदितव्य. । इह तु स्पर्शान्मोक्षावधि क्रान्तितत्तादेयंत् खण्डं तत्सरनं खल्पान्तरादगीकृत्य स्थूनः परिलेखो तत्र चन्द्रग्रहण वलनमकोनपञ्चागदगुलव्यासाधे साधितमतो वलनाथितं मण्डलं तिलिखितम् । वलनानगं सूर्व ममामवृत्ते यन्त्र लग्न तस्मात पूर्वापररेखायां यो लम्बम्तदेव मानेयाधवत्ते परिगातं वलनं क्षेत्रयुक्त्या भवति । अथ मान क्यार्धवृत्त ग्राहकहत्तस्य मध्यं यदा भवति तदा ग्राह्य- ग्राहकयोर्विम्बप्रान्तौ भवतोऽतो माने यावृतं च विलिखितम् । सच्च दिगदितं तव या प्राची सा सममण्डलप्राची ततस्तस्या यलने दो या केन्ट्राइलनाग्रगा रेखा मा क्रान्तिहत्तप्राची। एवं मर्वदिशां वलनम् । अथ वलनसुत्राज्यावहिक्षेपः । यतः क्रान्ति- वृत्तमाच्या विक्षेपो याम्योत्तरः। एवं स्पर्शमोचयोः किल । अथ मध्यारः केन्द्राइलनसूवेऽतो दत्तो यतो मध्यवलन नाम तत्काल क्रान्तिवृत्तप्राच्या याम्योत्तरा दिक्। दिक्षापाग्रे ग्राहक- स्पर्ममोक्षयोम्तम्मागायत्तकेन्द्रगतं सुवं यत्र ग्रावृते नग्नं तत्रैव ग्राहकहत्तं ग्राह्यत्तं स्मृशति । अतस्तव नत्र मध्यविन्दुतो वत्तमध्यमत:

·१८५. स्पष्टम्। सुधार्मिणी टोका। सों मोचो वा । मध्यकाले तु ग्राहकहत्तमध्याह्राहकाधमानेन कृतं हतं यावग्राह्यवृत्तं खण्डयति तावदेव ग्रस्तं भवैदिति पराये हि चन्द्रः गरमूले भूभाऽतचन्द्रविक्षेपादन्यदिशि भूमा वर्तते । तत्केन्ट्रज्ञानार्थं चन्द्रग्रहणे व्यस्तदिशः शरा वैद्याः । शेषोपपत्तिः सुटा। मानयाध सर्वदा चलमतः परमाल्पमानैक्य- खण्डस्थिरव्यासाधैं स्वल्पान्तरात् सप्तवर्गमिते वलन परिणतं सतं तस्मात् सूवनिवेशेनैव समासारखे मानक्यखण्डवते वतन परिणतं भवतीति मर्व निरवद्यम् । भास्करेणाप्ययमव परिलेख: खसिद्धान्तशिरोमणी प्रदर्शित इति । पशिमकपाले स एवं परिलेखः परिवर्तितोऽतस्तवत्या पूर्वा चेह पश्चिमा भवति ततः सर्वदिशा विपर्ययो जात इति ॥२-१२॥ इदानी ग्रहणयोदृश्यादृश्यत्वमाह । स्वच्छत्वाहादशांगोऽपि ग्रस्तचन्द्रस्य दृश्यते । लिप्तावयमपि ग्रस्त तीक्षात्वान्न विवखतः ॥१३॥ चन्द्रस्य चन्द्रविम्बस्य द्वादशांशोऽपि ग्रस्तः स्वच्छत्वाचन्द्रम्य निर्मलत्वालोकर्दृश्यते। विवस्वत: सूर्यविम्वस्थ लिप्तावयमपि ग्रस्त लोकैन दृश्यले खम्तीदात्वात् । अत एतदल्यं ग्रहां मादेश्यम् । इन्दोर्भाग: पोडपः खण्डितोऽपि तेजःपुनच्छवभावाद नत्यः । तेजस्तस्यात् नोक्षणगोहदिशांयो नादेश्योातोल्यो ग्रहो बुदिमहिः ॥ एवमोपलधिरेव वासना मान्यत्कारणं पाई गश्यते ॥१९॥ ताच भाखरः।

·तत्र प्रामध्ययोः पश- १८६ सूर्यसिद्दान्तस्य अथ ग्राहकमार्गानयनमाइ । स्वसनितास्त्रयः कार्या विक्षेपायेषु बिन्दवः । तत्र प्राममध्ययोर्मध्ये तघा मीक्षिकमध्ययोः ॥१४॥ लिखन्मत्स्यौ तयोर्मध्यान्मुखपुच्छविनिःसृतम् । प्रसार्य सूवहितयं तयोर्यन युतिर्भवेत् ॥१५॥ तत्र सूवेगा विलिखच्चापं विन्दुवयस्मशा। स पन्था ग्राहकस्योक्तो येनासौ सम्प्रयास्थति ॥१६॥ पूर्वोदितपरिलेसे दत्तेषु स्पर्शमध्यमोक्षशराग्रेषु स्वसजिता. स्पर्शमध्यमोक्षास्यास्त्रयो विन्दवः कार्याः । मध्यबिन्दोस्तथा मौक्षिकमध्ययोर्बिन्दोर्मध्ये दौ मस्यौ विलिग्खेत् । ततस्तयोर्मध्यात् मुखपुच्छविनि सृतं सहितयं प्रसार्य यव तयोः सुयोर्युतिर्भवेत्। तव युतिबिन्दु केन्द्रेण बिन्दुत्यस्मशा सूत्रेण चापं वृत्तखण्डं विलिखेत् । स एवाचायाहकस्य पन्था मार्ग उलो येन मार्गेगासी ग्राहको ग्रहणसमये सम्प्रयास्यति ममिष्यति-इति। अवोपपत्ति' । स्पर्श मध्यमोक्षशराग्रेषु तत्तत्काले ग्राहककेन्द्रम् । यथा विपश्याधिकार छायावयाग्रगतं मस्ययेन वृत्तखण्डं कृतं तथाऽत्रापि मत्यहयेन बिन्दुत्रयोपरि गतं वृत्तचापं भवति । तव स्पर्ममध्यमोक्षविन्दुषु ग्राहको गमिष्यति परन्तु तचाप एव ग्राहको गच्छेदित्यव न काचिद्युक्तिः । चन्द्रग्रहणाधिकार यथा कल्पितविमण्डलं स्थिरभूमात: मरलरखाकारं मिध्यति नयावापि यदि पूर्णान्तकालिकं चन्द्रविम्वं स्थिरोकृत्य कल्पित - ·मुधावर्पिणी टोका। भूमामार्गः साध्यते तदा सोऽपि सरलाकार एवं भविष्यति । अतोऽत्र भरादिकानां सरनले नैव हत्तखण्डाकारो नापि भास्करसतो 'ये सचमुक्त्योर्विशिखाग्रचिड़े' इत्यादिना वक्राकारो ग्राहकमार्ग इति सुधीभिर्भूमं विचिन्त्यम् ] प्राचीन ग्रहणे यथा भरादिकानां सरलत्वं रविचन्द्रयोगही चैकरूप कलिने । तत्कल्पनातथ ग्राहकमार्गः कल्पितविमण्डलवत् सबलाकार एवेति में सिद्धान्त इति ॥१४-१६॥ इदामों परिलेखेनेग्नासानयनमाह । ग्राह्यग्राहकयोगाांत प्रोझोष्टयासमागतम् । अवशिष्टाङ्गुलसमां शलाकां मध्यविन्दुतः ॥१०॥ तयोर्मार्गोन्मुखीं दद्याद ग्रासतः प्राग्ग्रहाथिताम् । विमुञ्चतो मोनदिशि ग्राहकाध्वानमेव सा ॥१॥ स्पद्यत्र ततो वृत्तं ग्राहकाधेन संलिखेत् । तेन ग्राह्यं यदाक्रान्तं तत् तमोग्रस्तमादिशेत् ॥१६॥ ग्राचग्राहकमानक्यार्धादागतं स्वेटग्राम प्रोज्भय गेपमिता गनाफैमा धाया। ग्रामतो मध्यग्रहगातः प्रापिष्टपासे सयोः म्मगंमोक्षयोमांगयोहाथितां सर्यायितां मार्गोन्मुखी ग्राहक- मार्गामुखी तां गलाको दयात् । विधतो मध्यानन्तरं मोक्षात् प्राधितस्याभीष्टयामस्य समाकां च मोदिमि ग्राहकमार्गौमुखी दद्यात् । मा नाका यव पाकमार्ग मगे । तमात् केन्द्राग्राहकान वृत्तं मंप्तिग्वेत । तेन ·सूर्य सिद्धान्तस्य ग्रायविम्वं यदाक्रान्तं तदेव तमसा भूभया ग्रस्त छन्नं गणक आदिभेत् कथयेत् । प्रत्रोपपत्तिः ः। ष्टग्रामोनमानैक्यखएई तल्काले केन्द्रान्तरम् । तन्मितां पलाकां ग्राह्य केन्द्रादग्राहकमार्गपर्यन्तं दत्त्वा इष्टग्रास- समये ग्राहकमार्गे ग्राहककेन्ट्रज्ञानं कृतम् । ततो ग्राइकवृत्तेनेष्ट- ग्राममितं छत्रं ग्रायविम्ब' लक्ष्यत इति सर्व परिलेखेनैव स्फुटम् ॥१७-१॥ इदानीं संमीलनोमोलनपरिलेखमा मानान्तरार्धन मितां शलाकां ग्रासदिमुखीम् । निमीलनाख्यां दद्यात् सा तन्मागे यव संस्पृशेत् ॥२०॥ ततो ग्राहकखण्डेन प्रारबन्मण्डलमालिखेत् । तगाद्यमण्डलयुतिर्यव तब निमीलनम् ॥२१॥ एवमुन्मीलने मोनदिग्मुखी सम्प्रसारयेत् । विलिखन्मण्डलं प्राग्बटुन्मीलनमधीक्तवत् ॥२२॥ ग्रामदिमुखी स्पर्मदिमुखों मानान्तरार्धन ममा शलाका निमोलनाम्यां दद्याहणकः । मा तम्मागै ग्राहकमार्ग यव मंस्त ततस्तम्मादग्राहकखण्डेन पूर्ववदिष्टयामवन्मगानमानिविदा तम्य ग्राहकमण्डलम्य ग्राधमण्डलस्य च यत युतिरन्त:- स्पर्शस्तव निमीलनं नेयम् । अथैवमुन्मीमने उम्मोलनपरिनेखे तामेव मानान्तरार्धसमां शनाका मोचदिखीं गणक; मम्प्र- मारयेत् । तद्ग्राहकमार्गयोगविन्दुतः पाग्वदग्राहकपण्डेन माडर्न पिलिखे सदोलयदुम्मीलनं भवेत् । - ·१८८ सुधार्षिणी टोका। अवोपपत्तिः। समौलनोन्मीलनयोः केन्द्रान्तरं मानान्त- राधसममत इष्टग्रासपरिलेखवत् मंमोलनोमीलनपरिलेखो भवे- दिति सर्व सुगममिति ॥२०-२२॥ इदानी ग्रहण चन्द्रवर्गामाह। अर्धादूने सधूमं स्थात् कृष्णमर्धाधिकं भवेत् । विमुञ्चतः कृपणतामं कपिलं सकलग्रहे ॥ २३॥ अर्धादून ग्रास चन्द्रविम्वं सधूम धूमवर्णन महितं धूम्राभ लत्यते । अर्धाधिकं ग्रस्तं चन्द्रविम्ब रुष भवेत् । मोक्षारम्भोगमुग्वन्य पादोन विम्बाधिजग्रस्तस्य सप्णताम्मे श्यामरक्तमिथवर्गाः । सम्पुर्ण- ग्रहे कपिल पिगमावणं विस्वं भवेत् । सूर्यग्रहे वर्षानुहत्वात् सर्वदा रुपावर्ण इति सूचितम् । प्रबोपपत्तिः । वर्गामयोगेन वान्तरमुत्पद्यते इति लोके प्रत्यक्षप्रतीतिः। भूमा कृपया चन्ट्रविम्ब पोतम् । प्रर्धादूने ग्रासे पोतमधिकं जशों वाल्ममनो धूम्नवर्ग: । प्राधिके तु कपाधिक तेग कृणावर्णः। पादोन विम्व ग्राम तु ततोऽप्यधिक: सपास्तेन कशातामं विम्बम् । सकल ग्रहे त कपिन्नं विम्ब कथं भयतोत्यय केपचिन्मने तब नक्षत्रादीनां तेज:महाभा पिशावणमामि । बहा मते चन्द्रे पीता मृत्तिका मेव भूमामध्यतः पिशनवर्णाभा मकन्न ग्रहे लोकलच्यते। यतानी पोता मृत्तिका तत्र प्रायो अ न भवति । पतयन्द्रलोके जन नास्त्यात पय नब निषमतां पिटुगां यत्ययें भारतवामिमिर्जन्म दीयत इति नधोनामां कम्पनेति । भानुग्रहे त छायधादकयोः संयोगाभावात केवन- मावरणवाद वर्णान्त नेपोत्पात इति ॥२३॥ ।

·१८. सूर्यसिद्दान्तस्य इदानीमधिशारोपमहारमाह । रहस्यमेतद्देवानां न देयं यस्य कस्यचित् । सुपरीक्षितशिप्याय देयं वत्सरवासिने ॥२४॥ इति छेद्यकाधिकारः ॥६॥ अत एव एतद्ग्रहणाच्छेद्यक देवानामपि रहस्य गुप्त वम्त । यस्य कस्यचित्र देयम । वत्सरवामिने सुपरोक्षितशिथाय देयम । वर्षपर्यन्त य प्रात्म मन्दिरे वसति तम्य सदमचरित्र ज्ञात भवति अत एव यो वत्सरवासो सुपरीक्षित सदाचरणशील पात्र शिष्यस्तस्मै देयमित्यर्थ ॥२४॥ मीताप्रियालीमम्प्रीत्यै सुधाकरहृदम्तथा । सुखायामृतवर्षिखा गतश्छेदा कमहिधि ॥६॥ इति सुधाकरदिवेदिकृताया सुर्य मिहान्तटोकाया सुधावधियां रदाकाधिकार ॥६॥ अथ ग्रहयुत्यधिकार ) तव तावद्युतो भेदमाह। ताराग्रहाणामन्योन्यं स्यातां युद्धसमागमी। समागमः शशाद्धेन सूयेंगाम्तमनं मह ॥१॥ तारारुपा ये ग्रहा कुजबुधगुरुशुक्रशमयम्तेपा मिथो योग रूपम्यान देन युद्दममागमो भ्याताम् । एपां ताराग्रहागां

·सुधार्षिणी टीका।
शशाङ्केन मा समागमो भवति सूर्येण सह चाम्तमनमस्तो
भवति । एषां चन्द्रेण सह यदा युतिभवति तर्हि मा युतिः
समागमाख्या । सुर्यग मह च यदा थुतिर्भवति तदा रवेस्तेज:-
पुखभावाद ग्रहाणामस्तोऽदर्शनं भवतीत्यर्थः ॥१॥
इदानीं युतगत थत्वमाह।
शौन्ने मन्दाधिकऽतीतः संयोगो भविताऽन्यथा ।
योः प्राग्यायिनोरवं पक्रियोस्तु विपर्ययात्॥२॥
प्राग्यायिन्यधिको तीतो वक्रिण्येष्यः समागमः ।
भोगतो ग्रह मन्दग्रहादधिक संयोगोऽतीतो युतिर्गता ।
अन्यथा मोघे मन्दालो संयोगो भविता भविष्यति । एवं दयोः
पाण्यायिनोमगिंगयोग्रयोर्यु तेर्गसेप्थलं जेयम् । दयोवक्रियोस्तु
विषयेयायुतर्गतैष्यत्वं भवति । गोघे मन्दाधिके युतिरथाऽल्में च
गतेति । एको वक्रोऽपरो मार्गश्चत्तदा प्राग्यायिनि मार्ग ग्रह
वादधिक योगोऽतोतो वक्रिगिच मार्गादधिक समागमो योग
एप्यो वाय इति ।
अत्रोपपत्तिः। शीघे मन्दाधिकोऽग्रे चालनेन ग्रहान्तरनुत्तरो-
त्तरमधिकमतो योगी गतः । अतोऽन्यथा भविता ॥ योर्व क्रिगोश
गोधिक चालनेन चक्रगतित्वान्मन्दसमः शीघ्रो भविथत्यतो
योगो भवितातोन्यथा गतः । मानिधि वक्रादधिकाग्रे
चाननेन महदन्तरमती योगो गतोऽतोऽन्यथा गम्य इति
सटम् ॥२॥

·१८२ A सूर्यसिद्धान्तस्य इदानी युती तुल्यग्रहयो: साधनं युतिकालं चाह । ग्रहान्तरकलाः स्वस्खमुक्तिलिप्ताः समाहताः ॥३॥ भुक्त्यन्तरेण विभजेदनुलोमविलोमयोः । द्वयोर्वक्रिण्यथैकस्मिन् भुक्तियोगेन भाजयेत् ॥४॥ लब्धं लिप्तादिकं गोध्यं गते देयं भविष्यति । विपर्ययाइक्रगत्योरेकस्मिंस्तु धनव्ययौ ॥५॥ समलिप्ती भवतां ती ग्रही भगणसंस्थिती। विवरं तहटुद्धृत्य दिनादि फलमिप्यते ॥६॥ ग्रयोरन्तरकमा म्वषगनिलिमाभिर्गुणिता योरनुलोम- विमोमयोर्ययोग्यायोमार्गाया वक्रिपोगत्यसरण विभाग। पर्यकाग्निन् फ्रिांग मति तयामियागन माजयेत् । निसाटिक फन गते योगे ग्रहयो गोध्य भविष्यति योग चटयम् । रयायोगायोम विपर्ययात् फल देयम् । भविति च गोध्यम्। एमपिन् परिगिा तु धमध्ययो कार्या। गो पात पक्रिति धन मागंगे च व्ययगणं कायम्। मयिक योग घ वरिति वयं मार्ग च धनं कामत्पर्यः। एवं भगत- मंम्बितो मानिनम्तिो ग्रो युनिकामं मममियो गीत मममयो भवेताम् । ग्रहयोगिता र पूर्वप्रकार गमन वा गनिमांगन भय ममागमें गया aife रपा पप्पत.। मन्यं गोबा ·. मग गथवा भयो । . सुधार्षिणी टीका। अवोपपत्तिः। दयोमायोवा वक्रिोहयोरेकदिने गत्यन्तर- सममन्तरम् । एकम्मिन् वक्रिणि ६ गतियोगसनमन्तरमक म्मिन् दिने। ततोऽनुपातो यदि गत्यत्तरेगा वा गनियोगनेक दिन लभ्यते तदा ग्रहान्तरेण किमिति फलं गतं गम्यं वा दिनादि । तत एकस्मिन् दिने गतिसमं चलनं तदा पूर्वागतदि- नादिना किमिति । लञ्चं चालनफलम् धनगीवासमा चातिसुगमा। एवमिटदिनासवदिनेष्वेव यदि युतिकालम्तदाऽनुपातिन युतिकालज्ञानम् । यदीष्टदिनार युतिकालम्तदा गयोवेलक्षण्याद्युतिकाले महद तरं स्थादतोऽसत्- कर्मगाा युतिसाधनं समुचितमित्यनुक्तमपि बुद्धिमता स्वयं जायते । एवं कदम्बप्रोते क्रान्तिवृत्तस्थानवशेन युतिकालो भवतीति ॥३- इदानी हकर्मार्थमुपकरणमाह । कृत्वा दिनक्षपामानं तथा विनेपलिप्तिकाः । नतोन्नतं माधयित्वा वकालग्नवशात् तयोः ॥७॥ युतिकाले तयोस्तुत्ययोहयो; म्बम्ब क्रान्तिवशाचगसुमिर्दिन- मानं रात्रिमानं च कृत्वा खकालग्नवशात् नतमुन्नतं च साधयित्वा पृथक् स्थाप्यम् । युतिकाले सायनं लग्नं साध्यन् । अहोर गोयुः। तत 'जनस्य भोग्योऽधिकभुक्तायुक्तो मध्योदयादय'- इत्यादिभास्कराताना य इटकालः स ग्रह य दिनगन्नेयं तती दिनराविमानवशेनोवतकानी नतकालय साधनोग्र इति ॥७॥ इदानोमक्ष डकर्म तसंस्कारं चाह । विषुवच्छाययाभ्यस्ताहिचेपाद् द्वादशो तात् । फलं खनतनाडीघ्र स्खदिनाविभाजितम् ॥८॥ तव मायनो ·जितम । । म्या-पायनकर्म- L १८४ मूर्यसिद्धान्तस्य लब्धं प्राच्यामृगणं सौम्याग्निपात् पश्चिमे धनम् । दक्षिणे प्राकपाले खं पश्चिमे तु तथा नयः ॥६॥ पलमया गुणिताहादशभिहतात् फनं स्वनतनाडीभि' पूर्वागताभिगुणितं खोयदिनार्धन रात्री स्वीयरावार्धन विभा. पाच्यां प्राक्क पाली मौम्यादाणाद्यत् फन तहणं पश्चिमे कपाले च धनं से यम् । दक्षिणी शर तु प्राक्कपाले धनं तथा पचिमे कपाले तु क्षयो जेय इति । अवोपपत्ति । अदृस्था = क्रान्तिहजखण्डम । ध्रुग्रस्था- विम्बोपरि ध्रुवप्रोतम् । ग्रस्था -- ग्रहस्य ध्रवपोतीय गर । , ग्रस्थाह- स्थानह. स्यायनवन्तनकोटिन्या । मग्र-- ममप्रोतवत्तम्। स्था=यक्ष हक्कम । / स्याग्रह गहस्यान वलनम्। स्था ग्रहस्य लघुज्यया युज्याद्यु। कोटिज्या भरस्याल्पत्वात म्यग्र कट म्यातीय पार = ततो लघुच्यया बापानराज्ञागा रिगुणा जोति नियमन न्या मममगन्नीया नतांसा: । एपां ज्या ततोऽतवननन्या = < म्याग्रह । (यु' - ग्रग्रहाय चुन्या) नतोऽनुपातेन १ ग मम्हातगास्थान । द्रहोपरि तदा तदनन- विपद्य -ग्रह-ग्रहस्य दा २ाक २० नघ - .x. दि •y.xयाचं ·2 -- -- । सुधार्पिगो टोका। १८५ ज्यादृस्था ज्याहम ज्या Lथायट ज्याम व्यास्थाय ज्यादृस्याय ज्या शाप २२क X* XT5XFI ब इयं हिमता- fixa विपद्यु ऽक्षज कर्मभागाः पत्रिगुगा. कलाः। एवम् अक्षजट्टकर्मकला २भ के ६.४न ज्यायः x स्वल्पा तरात्यु -यु भकx.xगघ व्यास पक..नध व्याध दिद.वि पधु दिद x १२०४५ भद४.४ ज्यान शक १०६ व्या ज्याल पद्य ४ दिद४१२० पदा ज्यान दिद४१२. एक पलभा १.xन ज्यान १२ १२.४ दिदर पद्य वि पय । भव एक पलभा १२ -21 तथा धाल मक पलमा गध - पा४११. प्रत्राचार्यगालो त्याज्य मर्धाधिके रूपं ग्रामिति नियमन । ततो जाताऽजकमकाला अनेनोपपदमाचाओं सुवम् । अत्र रहनायमियोरुपपत्तिर्गोन्नहिता बुद्धिमझिविचारणीया। धनीयासना च ध्रुवसमप्रोतवशेन गोलशुन्या सुगमेति ॥cel इदानीमायनं डकर्माक्ष - सविभग्रहजक्रान्तिभागनाः पलिप्तिकाः । विकलाः स्वमा क्रान्तिक्षेपयोभिन्नतुल्ययोः ॥१०॥ क्षेपकला: सविभग्रहकात्तिभागिताः फलं क्रान्तिशरयो भित्रैकदिक्कयोः स्वमगमायनकर्म विक्रताः स्युरिति ।

·१८६
मूर्यसिद्धान्तस्य
अवोपपत्ति । अास्था क्रान्तिवृत्तखण्डम् ।
ग्र ग्रहोपरि
कग्रस्था कदम्बप्रोतम् । ध्रुग्रभा ध्रुवमोतम ।
प्रास्था आयन दृक्रम । ग्रस्था=कदम्ब
क प्रोतोय शर ।
Zाग्रस्था-ग्रहायन
ध्र
वलनाशा ।
। स्थाअाग्र-आयनहकर्म-
मस्कृत ग्रहस्यायनवलनकोटि । अत्र सर्वत्र स्वल्पान्तरात स्थानविम्ब
दाज्याक्रान्त्यो साम्यात लघुज्यया कमणि कृत स्वल्पान्तगत मति
भग्रह क्रान्तिममैरायनवलना
न्यापास्था
jar
म्याग्रxज्या<थारपा
याध्यापाय
२४ाक
काभा४२
आग्र, तेन
१०
.x.xx
( भारस्याम्पत्वात स्थान
'पाम्याग्र = E • = / स्थााग्र) इय विभक्ता हकर्मभागास्ते पष्टि-
वगंगा गुगा जाता पायनकमधिकाना
सवम् ।
धनगवामनाच
"ता ग्रहायनपत्कयो क्रमाटेकभिन्न ककुभी गा धनम्” इत्यादि
भाम्बराव्या स्फुटा ॥२०॥
शक
२x६.
क्राभा।
उपपत्र
इनामों दृकर्मप्रयोजनमाह ।
ननवयहयोगेषु ग्रहाम्तोटयमाने ।
शृङ्गोन्नती तु चन्द्रस्य हक्कांटाविदं स्मृतम् ॥११॥
नसहाय योगेपु ग्रहाणामस्तोदयमाधमे चन्द्रप्य डोवती
सु ग्रहागा मध्ये पूर्वमाधितमायनमाचन प कांदा मृतग ।
हकमरयमकारणव सिनि यिम्वादयाम्नमाधममत पृोटिन
कम सहमदयम्यायग्य कमिति ॥१२॥

·भवतः।
सुधार्पिणौ टीका।
इदानी ग्रत्युतो विशेपमाह।
तात्कालिको पुनः कार्यों विक्षेपौ च तयोस्ततः ।
दिक्तुल्ये त्वन्तरं भेदे योगः शिष्टं ग्रहान्तरम् ॥१२॥
“ग्रहान्तरकला: स्वस्खभक्तिनिवासमाहताः" इत्यादिना
যুনিজালিয়ায় ৪uানায় প্রয়াৱাজ্জালিহ্মী সৰী
साध्यौ तदा कान्तिहरो योर कस्थानत्वात् तावेककदम्बप्रोते
अत: शरयोर्दिकतुल्ये तरं दिग्भेदे योगस्तयोहयो-
याम्योत्तरमन्तरं शिर्ट विशिष्टमर्थाटेककदम्बप्रोतेऽन्तरं भवतीति
सर्व
सुटम् । चन्द्रग्रहणयुक्त्या ग्रहयोरल्पगति ममाधिकगति
च चन्द्र प्रकल्प्य भेदयोगे साधितकल्पितविमाडलादिदं स्फुटं
मवति यदृग्रहय : परमाल्यमन्तरं न कदम्बप्रोनेऽत; "धुतिनाम
यदाकाशे इयोरल्ममन्तर तप्त प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भवति"
इति ग्रहयुत्यधिकार भाखरेगा पर्यभाषि। तर प्रायः पर्दैन
भास्करेण कदम्बप्रोतादन्यत्रापि कदाचित् परमालपमन्त
दृष्टमिति सिध्यति । वस्तुतो ग्रहयोर्दक्षिणोत्तरात्तरसत्त्वे कदम्बप्रोते
নম্ন নগ্রানমিনি নিৰিমলা বিএনীল
बहुविचारेगा ॥१२॥
इदानी ग्रहाणां कलाविम्वान्चाह ।
कुजार्किज्ञामरेज्यानां त्रिंशदार्धवर्धिताः ।
विष्कम्भाश्चन्द्रमाक्षायां भृगीः पष्टिरुदाहृता ॥१३॥
विचतुःकर्ण युत्याप्तास्ते हिधाम्बिज्यया हताः।
स्फुटाः स्वकर्णस्तिथाप्ता भवेयुनिलिप्तिकाः ॥१४॥

·१८८ मानाना सूर्यसिहान्तस्य भोममनिबुधगुरूणां विंगदर्धाधवधि सायन्ट्रकक्षायां योजना- मकव्यासाः स्युः । भृगो: शुक्रस्य च चन्द्रकक्षायां योजनात्मक- व्यामः पष्टिरुदाहृता कथिताऽऽयेः। चन्द्रकक्षायां मध्यममानेन भीमादोनों परिणतयोजनात्मकन्यामा भौ=३० । अस्याधि सार्थसप्त तेनाधिका त्रिंशत् शने' = ३७१ ३० । इयं संख्या पुनः माधमप्तयुता बुधस्य = ४५१० । इयं पुनः सार्धसप्तश्रुता गुरो:- ५२ । ३० । इयं पुनः सार्धसप्तयुता जाता शुक्रस्य पष्टिरिति । ते पठिता व्यासा दिनास्त्रिज्यया गुणितान्त्रिन्यायाचतुर्थ- कर्मोत्पन्नस्य शोघ्रकर्णस्य च या युतिस्तयाऽशास्तदा चन्ट्रकक्षाया स्फुटा: कर्णा योजनात्मकव्यासा: स्यु.। ते पञ्चदशभिर्भक्तास्तदा मानलिप्तिका. स्यु । याजनात्मकव्यामाना कना स्युरित्यर्थः । शाकल्यमते सर्वे ग्रहपिगडाचन्द्रकक्षायामेव दृष्टि- वगेन दृश्यन्तेऽत एव चन्द्रकक्षायामेव ग्रहागां व्यासाः साधिताः । नेत्रा मने चन्द्रगोन एवास्माकं दृश्यगील इति । मम्प्रति परोक्षया दृश्यगोलव्यासप्रमाणं सार्धक क्रोगामन्नाधिकमिति नबोनानां मतम्। चन्द्रगोल एवास्माकं दृश्यगोल इत्यत्र मंहितायाम्- 'अन्तरवतवृत्ताच वनप्रान्ते स्थिता दूध । दूरत्वाचन्ट्रकक्षायां दृश्यन्ते सकला ग्रहाः ॥ व्याटवर्धिताविंशहिष्कम्भाः शास्तष्टितः ।' मध्यमा योजनव्यासा: पञ्चदशहता भौमादीनां सोरा विम्बकलाः भो २ । वु ३ 17 ३ १३० । शु ४ 11 २ | ३८ भास्करमते विम्बकला: भी४।४५।०६ |१५|गुरु।२० शु ८।३.५।२० मंप्रति वैधोपलब्धा विम्बका भो । ६८। दु. ३.३४ । शाकत- ·सुधावर्पिगो टोका। १८८ भाकीताय महास्थूला की पानीपपत्तिः ९४२३शु. १८०८२ वेधोपलवासना मौरा एक बोध्या इति। मित्रोपपत्तिः। यम्मिन् दिने त्रिज्यातुल्यः शोधकर्णस्तस्मिन् 'दिने चन्ट्रकक्षापरिणता व्यासा: पठिताः । विज्यातुल्ये कला साके शोधकर्ण कमप्यते मध्ययोजनकर्ण:-मक। यदा चन्द्रकान पाठपठितो व्यामस्तदा मध्ययोजनकर्णेन किमिति लब्धी ग्रसचायाँ योजनामा कव्यासः . मक चीत्र्या इकालेज्यमेव व्यास: स्वेटकरौं। तब मध्यममानेन स्फुट वालात्मकः कगों हि विल्याऽन्त्यमोधकर्णयोगार्धममः कल्पितः । यदि तम्मानम् = १ तदारस्य योजनामकमानम म* ५ । नतोऽस्मिन् कर्णे पूर्वोतो स्तदा चन्ट्रक क.। जातोऽमीकाले चन्द्र- चक - व्याम- मक यीचा च कक्षायां व्यास:- मक योच्या मक मक य २दि मक धीयाxfa मय सन योगा यु अत उपपद्यते । भास्कराचार्येपोच्चनीचयोमध्यमविम्बकना विभागायचयोरचय- वर्णन यत् स्फुटविम्बानयनं कृतं तनियुक्तिकम् । कगनाकरण सिद्धान्ततत्वविधके तस्य यम् खण्डनं कृतं तत्सयुक्ति द्रष्टव्यं बुहिमगिरिति । चन्द्रकलाया पञ्चदशभिर्योजनेरेका कलेति पूर्व सूर्यविम्बानयने प्रतिपादितमेव । रङ्गनायेन गूढार्यप्रकार के विचतु कर्ण युत्याना इयत्र हतोयकर्मधि मन्दकर्याश्चतुर्यकर्मणि गोकर्णम्तयोयुनिर्वामनाविगहा गृहोता ॥१३-१४)

·सूर्यसिद्धान्तस्य
इदानी युतिदर्शनार्यमा ।
छायाभूमी विपर्यस्ते स्वच्छायाग्रे तु दर्शयेत् ।
ग्रहः खदर्पणान्तःस्थः शङ्कग्रे सम्प्रदिश्यते ॥१५॥
--
यम्यां ममायां ममौ ग्रहदर्शनार्थ गडर्निवेश्यते मा छाया-
भूमिसम्यां विपर्यस्ते विपगैतिन ग्रहो यम्मिन् कपाले
तविपरीतकयाले दत्ते स्वच्छायाये छाया कर्णमार्गाऽधोदृष्ट्या
छायास्थिते जन्ने वा दर्पण ग्रहं दर्भयेहगाक इति । वा
शाग्रे खदर्पगान्त'म्यो ग्रहम्छायाकनमार्गगोवंदृष्ट्या मम्प्रयाने
लोकैरिति ।
अत्रोपपत्ति'। ग्रहविम्बकेन्ट्रात भडग्रोपरिगतं सूत्रं यत्र
समम्मी लगति तम्मा छडुमन्नावधिच्छाया। तत्सूत्रे प्रमुछाया-
ग्रयोर र छायाकर्ण इति छायाक्षेत्रविन्यामेनैव महदर्शनं स्फुटम् ।
इत्यस्येव न्यायारूप. प्रफारो 'विधाय बिन्दु समभूमिभागे'
इत्यादिना भास्करस्य ।
अत्र छायाये स्थापितस्य दर्पणादेमध्ये
ग्रहप्रतिविम्बं छायाकण मजातीयसुत्रे छायाग्रतो विरुद्ध दिगो
स्थापितया स्वदृष्ट्या पश्यन्ति लोका इति ज्योर्तिविद्यया पतन-
परावर्तनकोगयोम्नुल्यत्वात् सिध्यतीति "जन्नाद्यस्यां दिशि यावति
दूरे यावदुचं वेगवादिकं वर्तते तत् तम्या टिशि तावति दूरे
तदुचप्रमाणं भुव मकामादधोमुखं कृतं सद्रष्टा पुरुषेण जले दृश्यत
इति जलयोर्वस्तगक्तिः” इत्यनेन भास्कगेऽपि वक्तितं न्योति-
विद्यायाः पतनपरावर्तनकोगामिद्धान्तम् । इत्यलं प्रमागत-
विचारगोसि ॥१५॥

·२०१ सुधावर्षिणी टोका। इदानीं युतिकाले ग्रहयोर्दर्शनार्थमाह । पञ्चहस्तोच्छितो शङ्क यथादिग्भ्रमसं स्थिती ग्रहान्तरंगण विक्षिावधी हस्तनिखातगौ ॥१६॥ झायाको ततो दद्याछायाग्राच्छवमूर्धगौ। छायाकर्णाग्रसंयोगे संस्थितस्य प्रदर्शयेत् ॥१७॥ खशङ्खमूर्धगो व्योम्नि ग्रहो दृक्तुल्यतामितौ। दर्शनयोग्यौ यदा ग्रहो म्याता तदा पञ्चास्त प्रमाणदीघौ पाडू काठघटितमरलदण्डाकारो वा वेणुजो यथादिग्भ्रममंस्थितो कायौँ। युतिकाले विश्वाधिकाररोत्या ग्रहयो: বন্ধু कायौँ तो पूर्वापररेखाती यहिधि यस्क पाले च गणितेन मिडौ भवतस्तथा स्वच्कायाभूमाविमौ स्थाप्यो यथा वास्तवशकरूपो स्याताम् । गुतिकाले ग्रहयोः पूर्वापरणकुमूलान्तररूपो भुजो दिग्मध्यनः प्राच्यपरसबे ययादिक्के कोटो च विधाय नमस्कारण स्पष्टभुज स्पटकोटिं च सत्ता तयोगपदं ग्रहयो: गङ्गभूकानरं म्यात् । तन्मितो विक्षिप्तावन्तरितो ययादिको स्थाप्यो क्षितिजे नम्बरूप- स्थित्ययं तो च अम्गधी बम्तमितनिखातगो काौँ यथा तयोरध; पतनं न भवदिति। ततः स्वतच्छायादानेन यत्र तदग्रं स्यात तस्मात् स्वम्नशमूर्धगों छायाकनॊ दद्याहगणकः। शयाकर्णा- सूत्रं वर्धनेन ग्रहकेन्द्रोपरि गत स्यादिति छायाक्षेत्रेण प्रसिहम् । अतछायाकपाश्या ग्रहस्य दर्शनं भवेत् । अतस्तयोम्छाया- कर्णयोः संयोगस्थाने यदि टिम्तदा केवन्नं दृष्टिसञ्चालनेन यो ग्रहयोर्दनि भविष्यत्यतस्ततागेपितदृष्टेः मंस्थितस्य मिथस्य

·अव ग्रहान्तरेगा
प्राय
सूर्यसिद्धान्तस्य
वा राज, प्रतीत्यर्थ गणको व्योनि आकाशे स्वस्वशझुमिरोगतो
दृक्तुल्यतामिती प्रामो ग्रहो प्रदर्शयेदिति ।
कदम्बपोतीयान्तर रङ्गनाथन स्वगूढार्यप्रकाश व्याख्यातं तदोल-
वासनाहि तं विद्भिर्नादर गोयमिति ।
अवोपत्ति । यात्रपरिमाययैव स्फुटा । तथैव भाग
दानश्च ।
पाटुकादिनहितम्य नरस्योच्छ्रितिहस्त चतध्य
मितोऽत चितितलाचर्तु हस्तमिती गहू उपरि स्थापितो यथा
गड़ ग्रामन्न एव शिष्य व गजा वा दृधिर्भवेदिति ॥१६-१७॥
अधुना घुड़समागमादीना लक्षगामाह |
उल्लेख तारकास्पदे भदः प्रकीर्त्यते ॥१८॥
युद्धर्मशविमख्यमंशयोगे परस्परम् ।
अंगादून पसव्याख्यं युद्धर्मकोऽत्र चंदणुः ॥१८॥
समागमोऽणादधिक भवतवलान्विती।
अपसव्ये जितो युद्धे पिहितोऽगाग्दीप्तिमान् ॥२०॥
म्क्षो विवर्णी विध्वस्तो विजितो दक्षिणाथितः ।
उदकस्यो दोप्तिमान् म्धूलो जयी याम्येऽपि यो चलो।२१
आसन्नावप्युभी दीप्तो भवतश्चेत् समागमः ।
खल्पी दावपि विध्वस्ती भवतां कूटविग्रही ॥२२॥
उदकम्यो दक्षिणम्यो वा भार्गवः प्रायशी जयो।
गगा नवमतेषां कुर्यात् मंयोगसाधनम् ॥२३॥

·सुधापिनो टोका। भावाभावाय लोकानां कल्पनयं प्रदर्शिता। खमार्गगाः प्रयान्येते दरमन्चोन्धमाश्रिताः ॥२६॥ इति ग्रहयुत्यधिकारः ॥ ७॥ वेदा। योग्रयोस्तारकयोम्बियो: स्पर्शमावादुले ग्वं नाम योगम्तथा तारकयोमदाटेकण्या उपरि अपरस्या आवरणादद्योगो भेदो नाम प्रकोर्सते कथ्यते । परस्परं किरगाना योगे चांशुविमदारयं इयो- ग्रहयोयुई कथ्यते । योग्रइयो; कटम्बप्रोने दक्षिणोत्तरेऽन्तरे पष्टिकलातोऽल्मे ग्रहयारेकश्चेदाविम्ब सदाऽपसव्याख्यं युई ज्ञेयम् । अन्तरेशाधित चेद दावपि कान्तिमदिम्बो बलान्वितो तदा तयोः ममागमो जयः। अपमध्ये युद्धेऽणुविम्बोऽकान्तिमान् विपुलविवा- शुभिवेत् पिहितस्तदा सोऽणु विम्बग्रदो विपुलविम्बेन जितो यो दक्षिगाथितो ग्रहो कक्षा विवों मनिनो विध्वमता: मोदकस्येन विजितो वेधः । उदास्यः स्यूला दीप्तिमांश्व जयो भवति। यो बनो सोस्यादिभि. म दक्षिणा पाथितोपि जयो भवति । चेदुमावासवगती दोप्तो भवतस्तदा तयोः समागमो वेदितव्यः । दावपि स्वल्पो सुक्ष्मवित्रो वा हाबपि विध्वस्तो तदा कूटविग्रही मर्वताम् । दो सूक्षाविम्बौ तदा कूटायं मुद्धम् । शवपि विध्वम्तोतदा विग्रहावं युद्धमन्तरे च मानेयादिल्ये मति। प्रायशो बाहुन्न भार्गवो विपुलविववादुदस्थो वा दक्षिणाय: मदा जयौ गणक एतेपा पञ्चाना भोमादीनां भगाईन चन्द्रेगा मह मंयोगसाधन ममागमाम्ययोगमाधनं कुर्यादिति । शभाने- तपा सन्दा मानार्धादल्यधिक वान्तरे समागम एव भवतीत्यर्थः। भवति ।

·२०४ सूर्यसिद्धान्तस्य एते ग्रहाय स्वमार्गगा अन्योन्य दूरमाथिता सन्ति अतस्तेषा मुद्दादरसम्भव अत पाह। इग सर्वा मया लोकाना प्रागिना भावाय शुभाय अभावायाशुभाय च कल्पना प्रदर्भिता मार महिताटौ विम्तरत प्रतिपादिताऽन्यथा मिथो दूरान्तरिता ग्रहा न मियो युध्यन्ते न मिलन्ति चेति ॥ ८--२४|| मीताप्रियालीसम्प्रीत्यै सुधाकरहृदस्तथा । सुखायामृतवर्पिण्या गतो ग्रहयतेर्विधि ॥७॥ इति सुधाकरहिवेदिक्षताया सूर्यमिदान्तटोकाया सुधार्षिरता ग्रहयुत्यधिकार ॥ १॥ अय नक्षत्रग्रहयुत्यधिकार । तत्र तावनक्षत्र मवानयनमाह । प्रोच्यन्ते लिप्तिका भाना स्वभोगोऽध दशाहत. । भवन्त्यतीतधिष्ण्याना भोगलिप्तायुता ध्रुवाः ॥१॥ भानामयिन्यादीनामुत्तरापाटाभिजिच्छवणनिधारहिताना लिप्तिका भीगकला प्रोच्यन्ते । अथ वत्य मागा पाठपठिती भोगी दशाहत फन्न कलास्तव गसनसवागा भोगलिप्तायुता वर्तमान नक्षत्रम्य धुवा कलात्मका म्यु । भभोगोऽष्टशतीनिति पूर्व प्रतिपादितम। गतनक्षत्रमड्ल्या भभोगनाष्टातप्रमिरीन गुणा दशगुणवत्तमान नक्षत्रभोगसहिता वर्तमाननवम्य ध्रुवक म्यादित्यर्थ ।

·सुधावर्षिणी टोका। यथा रोहिण्या भोगकला:-५७ | दशगुणिताः-५७० गतनननत्रयभोगकलाः -३४८०० २४०० अनयोयोंगे जाता रोहिगोध्रुवक नाः -२८७० = ४९।३० "अष्टो नखा गनगुणाः खगरा" इत्यादिभास्करोतोन पञ्चाशद- भागा रोहिंगोधुवोऽस्ति । एवं सर्वेषां नक्षत्रागा तदोयभोग- कनाभ्यो प्रवाः साध्या इति। प्राचार्यण पाठे लाघवाथै मपा नक्षत्राणां भोगकला एवं पठिताः ॥१॥ इदानी नत्तता भोगकला पाह। अष्टार्गावाः शून्यकृताः पञ्चषष्टिनंगेषवः अष्टार्थी अञ्चयोऽष्टागा अङ्गागा मनवस्तथा ॥२॥ कृतेषयो युगरसाः शून्यबाणा वियट्साः । ग्ववेदाः सागानगा गजागाः सागरर्तवः ॥३॥ मनवोऽथ रसा वेदा वैश्वमाप्यार्धभोगगम् प्राप्य स्यैवाभिजित्प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणस्थितिः ॥४॥ विचतुःपादयोः मधौ श्रविष्ठा श्रवणस्य तु। स्वभोगतो वियन्नागाः पटकृतिर्यमलाविनः ॥५॥ रन्धाद्रयः क्रमादेपां विक्षेपाः खादपक्रमात् । अश्विनीभौगोश्टचत्वारिंगत कलाः। भरखाचत्वारिंशत् । कृत्तिकाना पञ्चपरिः । गेशिया: सप्तपञ्चामत् । पायावत्वारः । अत्र गूढार्थ प्रकाश रङ्गनाथः । "भवाय इत्यत्र गोऽञ्चयो ·२०४ सूर्य सिद्धान्तम्य एते ग्रहाय स्वमार्गगा अन्योन्य दूरमाथिता मन्ति अतस्तेषां युडाटेरसम्भव अत पाई। ग सर्वा मया लोकाना प्रागिना भावाय शुभाय अभावायाशुभाय च कल्पना प्रदर्शिता माच महिनादौ विम्तरत प्रतिपादिताऽन्यथा मिथो दूरान्तरिता ग्रहा न मिथो युध्यन्ते न मिलन्ति चेति ॥ ८-२४॥ सौताप्रियालीमम्प्रोत्ये सुधाकरहृदम्तथा । सुखायामृतवर्षिण्या गतो ग्रहयुतेर्विधि ॥ ७ ॥ इति सुधाकरहिवेदिकृताया सूर्यमिहान्तटोकाया सुधावर्षिया ग्रहयुत्यधिकार ॥२॥ अथ नक्षत्रग्रह त्यधिकार । तत्र तावनक्षत्रवानयनमा । प्रोच्यन्ते लिप्तिका भाना स्वभोगोऽथ दशाहतः । भवन्त्यसोतधिष्ण्याना भोगलिप्तायुता ध्रुवाः ॥१॥ भानामविन्यादीनामुत्तरापाटाभिजिच्छवणनिहारहिताना निप्तिका भोगकला प्रोयन्ते। अथ वक्ष्यमाण पाठपठिती भोगी दशाहत फन्न कनास्तव गतनचवाणा भोगनिहाभुता वर्तमान नक्षत्रम्य धुवा कलात्मका म्यु। भभोगोऽष्टगतीस्लिमति पूर्व प्रतिपादितम। गतनक्षत्रसम्ख्या भभोगेनाष्टशतप्रमिरीन गुणा दशगुणवत्तमान नक्षवभोगसहिता वर्तमाननवम्य म्यादित्यर्थ । ध्रुवक ·सुधावर्षिणो टीका। यथा रोहिण्या भोगकन्ना.-५७ । दशगुणिता.-५७० मतननवनयभोगकलाः -३४८०० अनयोोंगे जाता रोहिगोध्रुवकानाः -२८७०-800 “अष्टौ नचा गजगुणा. खरा" इत्याटिभास्करोनेन पञ्चाशद- भागा रोहिगोध्रुवोऽस्ति । एवं सर्वेषा नक्षत्रागा तदोयमोग- कलाभ्यो ध्रवा. माध्या इति । प्राचार्यगा पाठ लावायं मयां नक्षत्रागांभोगकाला एय पडिता. ॥१॥ रटानी नचलाणां भोमकला प्राह । अष्टार्णवाः शून्यकता: पञ्चषष्टिर्नगेषवः । अष्टार्या अधयोऽष्टागा अङ्गागा मनवस्तथा ॥२॥ कृषवो युगरसाः शृन्यवाणा वियद्रमाः । ग्ववेदाः सागगनगा गजागाः सागरर्तवः ॥३॥ मनवोऽथ रसा वेदा वैश्वमाप्याभोगगम् । आप्यस्यैवाभिजित्प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणस्थितिः ॥४॥ विचतुःपादयोः मन्धौ थविष्ठा श्रवणस्य तु। खभोगतो वियन्नागाः पतिर्यमलाश्विनः ॥५॥ रन्धाट्रयः कमादेपां विक्षेपाः खादपक्रमात् । अश्विनीभागोऽटचत्वारिंशत कला:! भरण्याशत्वारिंशत् । निकाना पचपष्टि' । रोहिण्या: ममपामत् । पायाग्रवार। पत्र गूदार्थ प्रकाश रङ्गनाथ । "प्रवाशय इत्यत्र गोधयो ·सूर्यसिद्वान्तस्य गोऽग्नय इति वा पाठम्तु प्रयुन । गाकन्यम हिताविरोधात । एतेन- मोरोकमद्रभस्याशाम्बायोऽगाब्धय कला । इति नार्मदात दशकदीनपञ्चदश भागा मिथुने मई जनाभिमतध्रुवका दशकलायुनत्रयोदश भागा पवताभिमतध्रुवकश्च निरस्त ।" पुनर्वबारसप्तति । पुष्यम्य परमप्तति । आश्लेषायाचतुर्दश । मधाना चतु पञ्चायत । पूर्वफालान्याश्चतु पष्टि । उत्तरफालान्या पञ्चाशन | हस्तन्य पष्टि । चित्रायाश्चत्वारिंशत। बात्याश्यतु । सप्तति । विश खाया अष्टसप्तति । अनुराधायाशतु पटि । व्येष्ठाया चतुर्दग। मूलम्य पर । पूवाषाढाया यत्वार । प्रथोत्तरषाढाया ध्रुवकमाह । वश्वमिति । उत्तरापाढा पाप्याधंभोगगम । प्राण्यात पूर्व पाढ नक्षत्रादर्धभोगानी चतु शतकलाकरे उत्तराषाढाया योग गरेत्यय । तथा उत्तराषाढध्रुव - पूवाषाढध्रु+ ४०° - extra +४० + ४०० = १५००० + ४० + ४०० -"। २० । ४० ध्रुयो य य व गटन रहनाधन म्वगूढार्थप्रकाशके कृतम । रङ्गनार्थन पूवापाढाया प्रधभोगगमुत्तरापाढायोगनक्षत्रमिति व्यायातम । तन्मते तदध्रुव - ( १८६) ४८०० = १५२०० + १०० = १५६०° -"। २० । च नमामिदान्तोतममोऽत एव रङ्गनाथमतेन ममीचीन । प्राप्यम्योत्तगपाढाया प्रान्तेऽभिजित २०४८.. - २६ । ४० । वैश्वम्योनरापाढाया अन्ते श्रवणय स्थितिम्तम्त व ४. अय च पर्वतमम्मता अय तेन तदध्रुव - ·सुधार्षिगी टौका -- 25 D C २१४८०० २६८०० २८० = P।१०। यवणस्य विचतु पादयो. सम्यो तोयपदाले चतुर्घपादादौ च अविष्ठा धनिष्ठा अात्तद्योगताराऽसम्तध्रुव = + १० + ६०० । २० अब रङ्गनाथ. "तुकारात् क्षेत्रात्तगतधनिष्ठास्थान कुम्भस्य विंशति- कलोनसप्तभागा निरस्तम्" इत्याह। खमोमती निधाभोगात् मततारकाया अयोतिभोग । अत. प्राग्वध्रुवा इति ज्ञापनार्थ स्वभोगत इत्युक्तम् । अवशिष्टनक्षवाणा मागानाह । पट्कृतिरित । पूर्वभाद्रपदाया पर्तिगत् । उत्तरभाद्रपदाया दाविंशति. । रेवत्या एकोनाशीतिरिति । एपा नक्षत्रागा सात स्थानौयापक्रमात क्रान्त्वन्तादित वक्ष्यमाणा विक्षपा. शरा. सत्तोति ॥२-५॥ इदानी नक्षत्राणा शराना। दिडमासविषयाः सौम्ये ग्राम्ये पञ्च दिशो नव ॥६॥ सौम्ये रसाः खं याम्ये ऽगा: सौम्ये खास्त्रियोदश । दक्षिणे रुद्रयमलाः सप्तविंशट्योत्तर ॥७॥ याम्योध्यर्धविकाता नव सार्धशरषवः । उत्तरस्यां तथा पष्टिविंगत् पत्रिंशदेव हि ||८|| दक्षिणे वर्धभागस्तु चतुर्विशतिमत्त । भागाः पड्विंशतिः नवं च दासादीनां यथाक्रमम् ॥६॥ उत्तरदिशि प्रशिवन्यादित्यागा गरा' क्रमे ग दस हादश पञ्च। दक्षिणादिशि राहिण्यादिवयागा पन दस नव । पुनवसा पर्। पुयम्य ग्वं विचाभाव. ! दक्षिणस्यामापाया. उत्तरस्या ·मप्त । उत्तरत्या दादश वयोदश। । २०६ मूर्यसिद्धान्तम्य मघादिवयागां शून्यं दक्षिणदिशि हस्तचित्रयोरेकादश हौ। उत्तरदिशि स्वात्याः मप्तत्रिंशत् । दक्षिणस्यां विशाखादिकानां पा सार्धकः वयं चत्वारो नव माधपञ्च पञ्च । उत्तरदिश्यभिजितो विक्षेपभागाः . पष्टिः। उत्तरदिशि यवणायास्त्रिं पात् । धनिष्ठायाः पत्रिंशत् । दक्षिगादिशि शततारकाया अर्धभागः। उतरस्यां पूर्वभाद्र- पटायाथर्विशति । तस्यामिवोत्तरस्यां दिश्युत्तरभाद्रपदायाः पड्विंशतिः। रेवत्या विरूपाभावः। इति दास्रादीनां क्रमेण शरांशाः सन्तीति ॥६-८॥ इटानौमगस्त्याटोना ध्रुवविक्षपानाह । अशौतिभागैर्याम्यायामगम्त्यो मिथुनान्तगः । विंश च मिथुनस्यांश मृगव्याधी व्यवस्थितः ॥१०॥ विक्षपो दनिगो भागः खावैः स्वादपक्रमात् । हुतभुगब्रह्महृदयौ सृष द्वाविंशभागगौ ॥११॥ अष्टाभिस्त्रिंशता चैव विक्षिप्तायुत्तरगा तौ । गोलं बध्वा परीक्षेत विक्षेपं ध्रुवकं स्फुटम् ॥१२॥ मिथुनान्तगोऽगस्त्या याम्यायां वक्रान्त्यपादशीतिभागः स्थितः । अगस्त्यम्य ध्रुव: ८०। दक्षिणः शरय =.. इत्यर्थः। मृगव्याधी न्नुभको मिथुनत्य विशेऽगे व्यवस्थितः । तम्य ध्रुवः नम्य नुकस्य स्वादपक्रमाद टक्षिणे दक्षिणादिशि वार्णवे-४० भांगेविचेवः । तम्य दतिगाशगंगा:=४. रत्यर्थः । दुतभुगग्निः ।

·सुधावर्पिगो टीका। २११ प्रय भग्रहयोगमाधनार्थमतिदिशति । ग्रहवद् द्युनिशे भानां कुर्याद् टक्कर्म पूर्ववत् । ग्रहमेलकवच्छेषं ग्रह त्या दिनानि च ॥१४॥ पप्यो हीन ग्रहे योगो ध्रुवकादधिके गतः । विपर्ययाहकगते ग्रह यः समागमः ॥१५॥ ग्रवज्ञानां द्युनिभे दिनरात्रिमाने पूर्व दृकर्म च कुर्यान । भसक्रान्तिवशेन चरमानीय नक्षवन्य युराविमाने साध्ये ततो "विषुव छाययाभ्यस्तात्" इत्यादिना “सविभपहजक्रान्तिभागना" इत्यादिना च कर्मइय नक्षवधुवके मस्सत्य नक्षत्रस्योदयास्त भान काव्यम् । ननवोदय दर्शनयोग्यसमये विजाय तता ग्रहगा सह तयुतिर्विचार्या । एव मति सोरा ध्रुवा शराय कदम्बमातीया इति सम्मन्यधादयन्नानाथ ध्रुवको दृवर्मइयमस्कारी व्यर्थ । ध्रुवप्रोनीयधुर्वणमद युतिविचार च ग्रहमध्येऽप्यायनहर्म अत 'अव ननवधुवके पर्वतमायनकर्मापि उदाहरणे कृत तयुक्तम्' इति रङ्गनायमण्डन नियुक्ति । मन्मी पर्वतकृतं ममीचीनमित्यनम् । एव नक्षवच दर्भनयोग्ये समये नक्षवग्रहयुतिसाधने वेष कर्म ग्रहमेलकवत् कार्यम् । 'विवर नात्य" इत्यादिप्रकार ननवभ्य गति शून्या प्रकल्प्य संवन्नया पगत्येय दिनानि साध्यानि । ग्रह प्रयकादम योग एकाधिक नगता पाथ । यगत ग्रह च समागमो विप्रयवाद घ्रय । ग्रह धुवकादधिक योग एवोल्यै च गत इत्यय । मानायेन गईगा म्फुझियागोन नलवयागा भगयता सूगग- सरकार पावश्यक ।

·भास्करकथन सवे
सर्यसिद्धान्तस्य
ध्रुवप्राते नक्षवस्पष्ट पारश्च कर्ण रूप । कदम्बमोतीयवापादधिक ।
तरिनामविधिना नक्षवसारतोऽम्यधिको महानशुद्धो भविष्यति
तहगतोऽन्ये भ्रवादयय न ममोचीना ।
नियुक्ति बुध श चिन्त्यम। वस्तुतस्तु वेधोपनन्धवर्मसम्सलधुक्तो
याऽऽयनवलनकोटिज्या सा नक्षत्रस्फुटशरज्यया गुणिता त्रिज्या
भक्ता फन कदम्बप्रोतोयशरज्या भवेदिति चापचेवत स्फुटम
नतो जाताभ्या चापोयकर्ग कोटिभ्यामायनलम कलारूपभुजन्नान
सुगमम् । एवमत्र सब सकृत्कर्मणैवोत्पद्यतेऽतोऽशुद्धो भास्कर
विधिनादरणोयो विवद्भिरिति दिक् ॥१०-१२॥
घटानी रोहिगोशकटभेदमाह ।
वषे सप्तदशे भागे यस्य याम्यो कदयात् ।
विनेपोऽभ्यधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु स ॥१३
तरयशकटन्य
यस्य ग्रहस्य स्थान तृपे सप्तशे भागे भवेद्यामा शरा
शकरयादधिक मत राहिल्या गकट भिन्द्यात भेदवैदिति ।
अवोपपत्ति । रोहिगोनचवाणा स्थितिवशेन शकटाकार
रोधियोरुपमाका म्तोति प्राचीनाना वाक्यम् ।
ध्रुवा छपमतदगभाग प्रान्तियत्तामन्नतारायाच याम्य
भागइयमितातो यस्य ग्रह य उपमप्तदशे भाग स्थिति शस्य
याम्यो भागइयादधिक म कटान्तर्गतचात् कट भदयेठेव ।
भव गशवनेन स्वग्रहलाधवे वर्भानावदितिमतोऽऋचसम्ये"
इत्यादिना विशेष उक्तस्तदुपपत्तिय मत्कृतग्रइलाधववासनाया
विलोक्या किमत्र ग्रन्थविस्तर म्येति ॥१३॥

·२२१ सुधांवर्पिगी टीका। अथ भग्रहयोगमाधनार्थमतिदिशति । ग्रहवद् धुनिशे भानां कुर्याद् दृकर्म पूर्ववत् । ग्रहमेलकवच्छेपं ग्रहमुक्त्या दिनानि च ॥१४॥ एप्यो हीन ग्रहे योगो ध्रुवकादधिके गतः । विपर्ययाहक्रगत ग्रह सेयः समागमः ॥१५॥ ग्रहवद्वानां द्युनिशे दिनरात्रिमाने पूर्वत् दृकर्म च कुर्यात् । भसष्टक्रान्तिवशेन चरमानीय नक्षत्र न्य युराविमाने साये ततो "विपुव छाययाभ्यस्तात्" इत्यादिना “सविभग्रहजशान्तिभागना" इत्यादिना च दृक्कमयं नक्षवधुवके- मस्कृत्य नक्षत्रस्योदयास्तानं कर्तव्यम् । नक्षवोदयं दर्शनयोग्यसमये विज्ञाय तता ग्रहगा सह तद्युतिर्विचार्या । एवं मति सीरा ध्रुवा: शराथ कदम्बप्रोतीया इति स्पटमन्यथोदयज्ञानार्थ ध्रुवयो दृकर्मइयसंस्कारी व्यर्थः । ध्रुवमोतीय(वामह युतिविचार च ग्रहमध्येऽप्यायनकर्म संस्कार पावश्यकः। अत: 'ग्रत नक्षत्रध्रुवके पर्वतनाय नक्कर्मापि उदाहरणे कृतं तदातम्' इति रङ्गनायग्वण्डनं नियुक्ति । मन्मने पर्वतकृतं समीचीनमित्यलम् । एवं नचवन्य दर्शनयोग्ये समये नवग्रहयुतिसाधने मेषं कर्म ग्रहमेलकवत् कार्यम्। 'विव तरदुहत्य” इत्यादिप्रकारे नक्षत्रस्य गतिं शून्यां प्रकल्प्य केवलया ग्रहगत्येव दिनानि साध्यानि । ग्रह ध्रुवकारल्प योग एप्योधिके च गती वाच्यः । वक्रगते ग्रहे च समागमो विपर्ययाद जेयः । ग्रहे ध्रुवकादधिके योग ए योऽल्ये च गत इत्ययः। एवं कदम्ब- प्रोनोयेन ग्रहगा स्फुटक्रियाऽऽगतेन नक्षवयोगी भगवता सुगंग- .

·प्रकखगघव स पधिक गति २१२ सूर्यसिद्वान्तस्य पुरु पेणानीत इति स्फुटम् । भास्कराचायेंगा कदम्वप्रीतीय- योगहयोयोग गतेयं विचार्य तेनैव विधिना ध्रुवप्रीतीययोहयोय गतेष्या युतिर्विचारिता मा च न समोचीना कदम्बप्रीतयुतियंदा गतै या वा तदा धुवप्रोतोययोध्योपैतिरपि न सर्वदा गोधा कदाचिदम्यत्वे विपर्ययो भवति । तद्यथा। कान्ति वृत्तम् क-साम्यं कदम्बम् । धु - भीम्यं भुवम् । कदम्बार ग्र, मन्दगतिग्रहो मागों यस्य म्यानमगग्र. प्रह। मार्गा यस्य स्थानम् ।। नदा कदम्बमोतीया युतिमहा- अधिकगोपन्या पाध्यायपरि धुवप्रातक रखेन । प्र. ग्रह-गायन मंधान बिन्दी ग्र, ग्रहस्य प प चिन्दी। সমাধি মনি। মানিয়া দুষ্ট পায় খুশি মিম। एवं पya भिकार मनि, कमाकरण समास नवनिवि भाकाय नमानस्य गुमनं माधु समिनिदिए । पोपपति ! नवम्यान व तहति च गुन्या प्रकम्य गं जिया अपमेन सदुपपास किमय नपवारमान १४-१४॥ पघामयादिनाना बतासमवान् को योगा! मायनस पामाता या । फागन्याभांट्रपदयाम्नवापाटयाईयोः । विद्यावाग्विनिमान्यानां वागतागंलग ग्मता गतवान्। भ ·सुधावर्षिणी टौका। पश्चिमोत्तरताराया वितीया पश्चिमे स्थिता। हस्तस्य योगतारा सा विछायाश्च पश्चिमा ॥१०॥ ज्येष्ठाश्रवणमैत्राणां वाहस्पत्यस्य मध्यमा । भरण्याग्नेयपिल्याणां वित्याश्चैव दक्षिणा ॥१८॥ रोहिण्यादित्यमूलानां प्राची सार्पस्य चैव हि। यथा प्रत्यवशेषाग स्थूला स्थाद्योगतारका ॥१६॥ पूर्वफा नानी--उत्तरफाल्गुनी - पूर्वभाद्रपदोत्तरभाद्रपद- पूर्वापाढीसरापाट -विशाखाग्विनिमृगमौर्षागा नक्षत्राणां प्रत्येक म्बतारापुख्ने योत्तरदिवस्या तारा सा योगतारा स्मृताऽयोः । तामवन्तम्च्य वेधेनानोता ध्रुवगरा इति । हम्तनचवं पञ्च- तारात्मक हस्ताकारं तव वायुकोणस्थितताराया. सकाशाद हितोया या तारा पश्चिमदिगि स्थिता मा हस्तन्य योगतारा या। अविष्टायाः यवगाया पश्चिमा तारा योगतारा ज्येष्ठायवणानुराधाना पुण्यम्य च तारापुच्छे या मध्ये स्थिता योगतारा। मरगीकृतिकामघाना रेवव्याध तारापुल्ले या दक्षिणदिशि स्थिता तारा सा योगतारा। रोहिणीपुनर्वसमूलानामाक्षेपायाश्च तारापुन्ने माचो प्राग दिक् स्थिता तारा योगतारा जेया। प्रत्यवगेपायाम- वगिटनक्षत्रागामार्दाचित्राखात्यभिनिच्छतभिपजा खखतारापुच्छेषु यात्यिन्तं स्थना विपना कालिमतो च मा योगतारा विनयति ॥७-१८॥ या। तारा सा ·वाहदयाव्यस्थानात २१४ सूर्यसिद्धान्तस्य ५दानी ब्रह्मादीनामवस्यानमाइ । पूर्वस्या ब्रह्म हृदयादंशकः पञ्चभिः स्थितः । प्रजापतिवृषान्तेऽसौ सौम्येष्टिस्त्रिंशदंशकैः ॥२०॥ अपांवत्सस्तु चित्राया उत्तरी गैस्तु पञ्चभिः । बृहत् किञ्चिदतो भागैगपः पडभिस्तयोत्तरी ॥२१॥ इति ननवग्रहयुत्यधिकारः ॥८॥ पूर्वभार्ग पमिरणे. प्रजापति- स्तारामको ब्रह्मा क्रान्तिवृत्ते स्थित । अथाहपान्ते सपान्त- समीप ब्रह्मदयधुर्व पञ्चभागान् संयोज्य प्रजापतेर्बुवा श्रेय म च मप्तपञ्चासद्भागा भवति इति। अमौ प्रजापति साम्य उत्तरच्या दिशि अष्टविशदशकै स्थित । अष्टविदिति। चिचाया. सकाशादपावसाव्य. पञ्चभिभांगरुत्तरया दिशि स्थित । चित्राध्रुव एवापांवत्स- ध्रुवस्तत्य सोम्या शराशाय वय इत्यर्थः । चिवाया भागहय- मितदक्षिणपरत्वात्। अतोऽम्मादपावत्सात् किञ्चिदल्पान्तरण वृहत् विपुलतारात्मक आपसनक। अपावत्मध्रुवासव एवाप- ध्रुव इत्यर्थः । तथाऽपांवत्सात् पद्भिरंपत्तरस्या दिपि स्थितः । ग्रापस्य सौम्याः शरभागा नवेयर्थः १२०-२१॥ सोताप्रियानीसम्मोत्ये सुधाकरहदम्तथा । सुखायामृतवपिण्यां गतो भग्रहयोगजः ॥८॥ इति सधाकरदिवेदिकृताया सूर्यमिदान्तटीकायां सुधार्पियो ननवग्रहयुत्यधिकार' ! पूत्यर्थ । अन्य सीम्या परभागा ·सुधावर्षिगो टीका। अधोदयास्ताधिकार । - तव तावदुदयास्तयोविभेपमा । अधोदयास्तमययो' परिज्ञान प्रकीर्त्यते दिवाकरकराकान्तमूर्तीनामल्पतंजसाम् ॥१॥ अथ दिया करकरा कान्तमूर्तीना सूर्यकिरणराजान्ता मर्तियंपा तयामन्पोजमा चन्द्रादीना पड्ग्रहागामदयास्तमययी परिज्ञान प्रकोचने कथ्यते । सूर्यमानिध्ययन चन्द्रादीना यावुदयस्तो सयोजन कथ भवतीति कथ्यत इति ॥१॥ इदानीमुदयातयोटिंग्ज्ञानमाघ । सूर्यादभ्यधिका. पवादस्तं जीवकुजार्कजा.। जनाः प्रागुटय यान्ति शक्रजौ वक्रिणी तथा ॥२॥ अना विवस्वत प्राच्चामन्त चन्द्रनभार्गवाः । वजन्त्यम्बधिकाः पद्यादुदय शीघयायिनः ॥३॥ गुरुमामानय सूर्यादयधिका मन्त पचवम्त यान्ति जना सन्तय मागुदय याति। तथा वक्रिती बुधशको च रधिकी पयादम्तमूनो च प्रागदय गात । गोयाविनयन्द्रबुधशमाश विवपत सूयादूना प्राधान्तमभ्यधिकार पयादुदय व्रजन्ति । पवोपपत्ति । या ग्रहा र सकागादूनगसिरमा प्राया दियि कानागान्तरित सदैवि प्रतोयामम्तमेति । यथा भौम- गुरुनिया कालागान्तरितास्तदा निमापे माया रवन्यात् प्रामगदय यातिनाका दाया भनि । परभ्यधिका परम्पा ·- यथा २१६ सूर्यसिद्धान्तस्य मन्तम्त एवं कानाशान्तरिता पश्मिदिश्यम्त यान्तीति । योऽधिकभुक्तिरसो प्रतीच्यामुर्देति प्राच्या प्रतितिष्ठति चन्द्र । मार्गिगो वुधश कौ च रवेधिकगतित्वात् प्रतीचा मुहच्छत । ततस्तत्रैव वक्रता प्राप्यास्त गच्छत । ततम्तयेत्र वक्रतया प्राच्यामुगम्य ततोऽध सना प्राप्याधिक क्तित्वात प्राया मेधास्त बजेताम् । वुधशुक्रयोर्यंत प्राच्या दिश्युगमन प्रतीच्यामम्तम- यस्त हक्रता वैपरीत्यमिति । अथ सप्रति नवोनाना मते ग्रहा दोघहते भ्रमन्ति यत्रैक नाभिस्थान रवि स्थिर । तत्र स्वल्पान्तगद्दोघवत्त वृत्तम्वि भाति यकेन्द्र रवि स्थिर । मुच रविपरित स्वकचाहते तव भुव थिग प्रकल्पा शुक्रस्य सापेक्ष्य कक्षावृत्त नमति। कम का for स्प सकम्प, घु कम्प्यते भवनय च ततोलि टूरे मै य क उके ,स. -- ·१ सविन्दोः सा सुधावर्षिणी टोका। कस्म्यते यत्र मेपादीनां गणना बाणमुखाग्रतः पूर्वाभिमुखे तदा म्वका बायां क, उ, का, स्य, विन्दुगत: शक्रो भवलये भूनिवामिभिः क्रमेण स्म, के, उ, क, स्तं, विन्दी लक्ष्यते । विन्दुपर्यन्तं म्पकचायां शो भव नये प्रागतित्वात् सविन्दो; स्स', विन्दुपर्यन्तं गच्छत्रिव भाति । अतः उस्थाने तदा भवलये कस्तदा रविशक्रयोः साम्यात् परमास्त कालः । तत: कान्ता- मान्तरित शके क', विन्दुगते भूगउ, ठरेखायां प्रवहणास्तं गने रवी क', विन्दुगतस्य त्रस्य पद्यादिशि दर्शनम् । ततः पश्चिमदिगि मत्यहं रविशकान्तरं महदतः सविध प्रत्यहं निमत् दृश्यते । स',विन्दुगतः शुक्रो महाद्युतिमान् । नदा वकचास्थः शुक्रः स, चिन्दी। ततः क्रमेण सकचा भ्रमन् शुक्रो भवलये व', विन्दुत उत्तरोत्तर पश्चिम दिथि विलोक्यते तनो वक्रगत: पुनः क,स्वानं गतः शुको रवित: कालापान्तरितत्वात न दृश्यते । यतो मार्ग: शुक्रः पशिमायामदेनि वक्रगति प्राप्य तवेवास्तं च याति। एवं वजगतेयंदा उस्थानान काविन्दुगत: अस्तदा कानांशान्तरितत्वात् निशा रव्युदयात् प्राक् प्रादिभि दृश्यते । ततोऽनन्तरं यावत् सविन्दुगतो लक्ष्यते सूर्यान्महान्तरितः स्यात् । तदा स्वकक्षायां सस्थानगतः गुको भविष्यति । भूस्सस्सा, भूस, स्म', रेपे स्थिरभूविन्दुतः शुक्रसापेक्ष्य कोपरि सगरखे बोये। तमः सस्थानात् बचायां क्रममा गझन शक्रो भवनये मार्गगति. नंयतेऽतो मागंगतत्वात् पुना रवासने पूर्वदिसम्यो भवति । एवं उधयापि स्थिलिप्तेन नवीनानां मौन मोगलबुधशुको- दयास्तदिक सूटमुपपयो। पतन प्राचीनानां मनमि सर्य- केन्द्राभिमायिकर कामीत् । लोकाना प्रतोसिवनकाय २८ ·२१० सूर्यसिद्धान्तम्य भुवः ममन्ताद ग्रहागां कता प्रतिपादिता तेरिति कल्पना मयुक्तिका। पूनोंदितदेनेगा 'जशक्राबजू प्रत्यगुहम्य वक्रां गति प्राय तवेव यात: प्रतिहाम्' इत्यादि भास्करोक्तं च स्फुट मुपपद्यत इत्यलं प्रसशागतविचारेगा ।२-३॥ इदानोमितिकसंव्यतामाद । सूर्यास्तकालिको पश्चात् प्राच्यामुदयकालिको। दिवा चाकंग्रही कुर्याद् हक्काघ ग्रहस्य तु ॥४॥ उदयास्तामने दियाऽभोरे दिन पश्चादिग्युदयास्तमाधने सूर्या- स्तकानिको मयं ग्रहो प्राया चादय कानिको सूर्यग्रही गएक: कर्यात । अथ तदा तु ग्रइन्य मई सट डकर्म च ददायन ग्रहविम्बोदये वास्ते पाक्षिति कान्तिवत्ता विदिती भवेत् ! एवम ग्रहयोदयनग्न विमाधम तानानं च जायत इति ॥४॥ प्रधेटकानांगानयनतार। ततो लग्नान्तरपागाः कालांशाः पष्टिभाजिताः । प्रतीच्या पड्भयतयोमाहलग्नाननगमवः ॥५॥ नत सूर्योदय नम्माया सूर्यास्त लग्नारा नानगातार “भोग्यासूनूनकप्यार" सत्यादिना प्राय समाः माध्याम्ने परि. भाषिता कानांगा: म्यः। प्रतागाध पड्मयुनगी चुटकर नम्बयो वा रचन्तनम्नयोग्तरसम्मानमा मानमयदET: माध्यति। শনাম ·अX % एवं रवि 4 सुधावर्षिणी टोका। २१८ अवोपपत्ति । ग्रहविम्बोदयात कियत्कालानरे रव्युदय इत्यस्य ज्ञान भाताभ्या रविलग्नाभ्या यथेष्टकालो ज्ञायते तथैवाव कृतम। असब पड्भता विनाज्यस्ता पष्टिहृता नाड्यस्ताथ पड गुणा कालवत्ते जाता अशा - अत उपपत्रमिष्ट- कालापानयनम। पश्मि यावता कालेन रव्यस्ता दृग्ग्रहास्त- स्तावताकालेन सपद्धरव्युदयात सपग्रहोदयोऽतो राश्युदयै- रन्तरमाणानयनाथ रविग्रही सपशो कृताविति । गइयोरुदये वास्तै य कालस्तस्याशा जाता ॥५॥ इदानी ग्रहोदयास्तमययो रविटग्ग्रहयोरुदये वाऽस्त ये कालागा प्राचीनैरुपलधास्तानाह। एकादशामरेज्यख तिधिसङ्ख्याकंजस्य च । अस्तांशा भूमिपुत्तख दश सप्ताधिकास्ततः ॥६॥ पश्चादस्तमयोऽष्टाभिरुदयः प्राड्महत्तया । प्रागस्तमुदयः पश्चादल्पत्वादशभिर्भगो ॥७॥ एवं वुधो हादशभिश्चतुर्दशभिरंशकः । वक्री शोघ्रगतियाकोत् करोत्यस्तमयोदयौ ॥८॥ कालामा उदयाशाश्चैकपर्याया । गुरोरेकादश अर्कजस्य शनैश्च पञ्चदश। ततोऽनन्तर भूमिपुत्वस्य भौमस्य सप्ताधिका दश सप्तदशेत्यथ । भृगी शुक्रस्य विम्बमहत्तया नोचासनगत्वादष्टाभि कालाशे पथादस्तमय प्रागुदयश्च । तथा विम्बाल्पलादुचासनगतत्वात शकस्य दशभि काला प्रागस्त पथादुदयश्च । एव वक्रो बुधोऽकांत हादशभि कालाशे- . अस्ताया कालाथा ।

·- सूर्यसिद्धान्तस्य विम्ब महबादम्तमयोदयौ करोति शोघ्नगतिमार्गी च बुधो विस्वाल्मवादकाचतुर्दशभि कालागेरस्तमयोदयौ करोति । अनोपपत्ति । उच्चनोनवशेन ग्रहविम्ब लघुवं विपुलत्व च भवति । वस्तेजश्च विम्बान्तरसूत्रवशाहविनोपरि न्यूनाधिकत्त्व जायतेत कालाशा न स्थिग अतो लोकव्यवहारार्थ प्राचीन स्थला कालागा मुहुवेधेन ममवगम्य पठिता । तेपा च विम्बस्य स्थलसूक्ष्मताव मान्यूनाधिकता। अत एव वुधशयोर्वक्रगतयो विम्बस्य स्थूलत्वाद विहीना इति ॥६॥ अथ कालाथाना प्रयोजनमाह । एभ्योऽधिकः कालभागर्दृश्या न्यूनैरदर्शनाः । भवन्ति लोफे खचग भानुभाग्रस्तमूर्तयः ॥६॥ एभ्य पाठपठितेभ्य कालागेभ्योऽभोटकालभागैरधि नीके खचग दृश्या न्यूनरिष्टकालमागेशादर्शना अश्या भवन्ति । कोच्या खचरा भानुभाग्रस्तमूर्तय । रविदोत्या ग्रस्सा मूर्ति- येया ते-ति ॥ प्रयोदयास्तयोगलेष्यदिनाद्यानयनमाह । तत्कालांशान्तरकला भुत्यन्तरविभाजिताः । दिनादि तत्फलं लब्धं भक्तियोगेन वक्रिणः ॥१०॥ तल्लग्नासुहते भुत्ती अष्टादशशतोवृत। स्यातां कालगतो ताभ्यां दिनादि गतगम्ययोः ॥११॥ तया पठितटकाला ण्यारन्तर कला रविग्रयो जयन्तरेण सातामकगत्यन्तरंगा विभाजिताम्तनवं फल दिनादि ग्राम

·येत्याह।
सुधावपिणी टोका।
२२१
गतमध्यं वा पूर्व विधिना । कालामिका गति: कथं साधनी-
तल्लग्नासहते इत्यादि। भुक्तो रविग्रहयोगती
रविग्रहाधिष्ठितलग्नोदयामुभिहते अष्टादशशतभने तदा तयोः
कालगती स्वाती ताभ्यां गतिभ्यां गतगम्ययोरुदयातमययोः
पूर्वानुपातिन दिनादि फनं माधनोयमिति ।
अनोपपत्तिः। प्रोक्त टकालांगान्तरकलाः कालबसेऽतस्तस-
जातीय ग्रहकालगत्योरन्तरेगा ग्रह वक्र च गतियोगनकं दिनं
लभ्यते तदा कानांशान्तरकलाभिः किमिति । लयं दिनादि ।
कालगत्यानयनायें चानुपात' । शान्तिवृत्तीयाष्टादशयतकलाभि-
ग्रहनिहरायुदयासवो लभ्यन्ते तदा क्रान्तिवृत्तीय ग्रहगतिकलाभिः
किमिति । लथा कालगतिरिति सर्व स्फुटम् । पठितकालांशतो
यदि भित्रदिशीट मानांपास्तहि प्रोत्शष्ट कालांमधुनः कलाभिगतैय-
दिवसाः साध्या इति सर्व भास्करण सिद्धान्तशिरोमणावृदयास्ता-
धिकार स्फट वर्गितम् ॥१.---११॥
1
दानों नक्षतागां कालापानाह।
खात्यगत्यमृगव्याधचिवाज्येष्ठाः पुनर्वसुः ।
अभिजिद ब्रह्महृदयं वयोदशभिरंगः ॥१२॥
हस्तश्रवणफालान्यः थविष्ठा रोहियोमघाः ।
चतुर्दशांगकोईग्या विशाखाग्विनिदैवतम् ॥१३॥
कृत्तिकामैवमूलानि सापं रौद्रनमेव च ।
दृश्यन्ते पञ्चदशभिरापाठादितयं तथा ॥१४॥

·२२२ सूर्यसिदान्तस्य भरणीतिप्यसौम्यानि सौक्ष्म्यात् वि.सप्तकांशकः । शेषाणि सप्तदशभिर्ट श्यादृग्यानि भानि तु ॥१५॥ स्वातो -~-अगस्त्य-लुब्धक-चित्रा - ज्येष्ठा-पुनव अमि जिब्रह्महृदयास्यानि नक्षत्राणि त्रयादकालारुदयास्तमयी कुर्वन्ति । हस्त--यवगा पुवाफा गुनी-उत्तराफा राफाल्गुनी- थविधा-रोहिणो- -मवा उतुदशक लाशे रुदयास्तमयो कर्वन्ति। तास्ते का नामर्दृश्या भवत्तौत्यर्थ । विशाखाश्विनीकृत्तिका नुराधा-मूलाषाऽऽद्रापूधापाढोभरापाढा पत्रदयभिर में प्रयो। भरणीपु य-मृगगोषाणि सौम्यविम्बादे कवि गतिकानामर्दश्यन्त। शेषाणि नक्षत्राणि शततारापूवात्तराभाद्रपदसज्जकानि । वहिब्रह्मा पावसापाल्यानि च सप्तदशभि कालागेश्यादृश्यानि भवतीत्यर्थ । एव पठिनका नाशेभ्य पूर्वोक्तविधिना नक्षत्राणामुदयास्तमयो साध्यौ। तत्र नक्षवगति शून्या प्रकल्प्येति ॥१३ - १५॥ अथेपा प्रकारान्तरेणोदयास्तसाधनमाह । अष्टादशशताभ्यम्ता दृश्याशा खोयामुभिः । विभज्य लब्धा क्षेत्राशास्तैश्यादृग्यताथवा ॥१६॥ नक्षवाणा दृश्यागा-कालागा । अष्टादशगतगुगा सायन धुवाधिष्ठितराशिस्वदेशादया समिर्वि भव्य नब्धा क्षेत्राशा क्रान्ति वृत्तीयागाम्तेरघवा दृश्याटश्यता माध्या। ते सेवा(वाधिको रविस्तदा नचवोदयस्ता तैरेव नेवागे वाद्यदाल्पो रविम्तदा नचवास्त इत्यर्थ ।

·सुधार्पिणी टोका।
२२३
अवोपपत्ति ।
अत्र सायनध्रुवाधिष्ठितराशिस्खोदयामुभिः
कालहत्तगतै क्षेत्रकला प्रशदाशतमितास्तदा दृश्यासुभि (काला-
शासुभि ) किमिति । लब्धास्तत्सवन्धिन्य प्रान्तिवृत्ते कलास्ताः
पष्टिहता नवाशा जाता =
१८.०४काभा
१००.४ काभा४६०
अX.
अत उपपन्नम ॥१५॥
अथ नच वाणामुदयारतदिगाद्याह ।
प्रागेषामुदयः पश्चादस्तो दृक्कर्म पूर्ववत् ।
गतेष्वदिवसप्राप्तिानुभुक्त्या सदैव हि ॥१७॥
एप
नक्षवाणा प्रारंगतेरभावान सदा रखेरल्पगतित्वात
माग्दिश्युदय पश्चादस्ती भवति । अवापि पूर्ववद् दृक्कम स्पष्ट
दृकर्मायनाक्षज क्रमस काराभव देयम् । उदयास्तयोगतेष्यदिवस-
प्राप्तिथ सदैव नक्षलगते शून्यत्वादविगत्यैव विभज्य जेया ।
अत्रोपपन्ति । ग्रहोदयास्तविधिनेव नक्षतति शून्या
प्रकल्प्य जेयेति ॥१७॥
इदानी सदोदितनक्षताण्याह ।
अभिजिद् ब्रह्मवृदयं खातीवैष्णवबासवाः ।
अहिर्बुध्न्यमुदस्थत्वान्न लुप्यनोऽकरश्मिभिः ॥१८॥
इत्युदयारताधिकारः ॥६॥

·२२४ 5 पलाया - सूर्यसिद्धान्तम्य अभिजित | ब्रह्महृदयम । स्वातोयवगाधनिष्ठा । अहिर्बुध्रय मुत्तराभाद्रपदा । एतानि उत्तर दिक्स्थत्वात सूर्यकिरणैर्न लुप्यन्ते । खल्पान्तरादभिजिदुत्तरस्सष्टक्रान्ति ब्राहृदयस्कुटा क्रान्ति = ४७° उत्तरा। स्वात्युत्तरस्फुट क्रान्ति =२८। श्रवण फुट क्रान्तिरुत्तरा । धनिष्ठास्फुट क्रान्तिरतरा १५॥ उत्तराभाद्रपदोत्तरस्टक्रान्ति पतोऽत्र यदि श्रवणाया उत्तराफ्रान्ति परम ल्या रयते तत्समी लम्बच तदा -८३" इत्यायाति यत्र सूर्यसिदान्तरचना जाता । परन्तु तवान्यानि बहनि नक्षत्राणि लम्बाधिकात्तर क्रान्तित्वात सर्वदा दृश्यामि यानि चाचार्येण न पठितानि । अतो “यन्योदयाका- दधिकोस्तभानुग्त्यिादि' भास्करविधिना पाठपठितानि नचवाणि सदोदितानि भवन्ति तत्र देशे सूर्य सिद्वान्तरचना जातेति वेद्या । प्राचार्य चाधिकोत्तरशगगि गृहीतानि यतोऽभिजित ब्रह्म हदयस्य = यवगाम्य =३. । धनिठाना । उत्तरभाद्रपदाया = २६ । एते गरभागाचान्यगम्भार्गभ्योऽधिका । देशज्ञान विना सदोदित नक्षवाणा जान न भवति निरक्षे च सोम्यध्रुवोऽन्यदृश्योऽत कन चिह्नोलानभित्रनाय प्रतिप्त इति मन्मत सुधोभिर्भूम विचिन्त्यमिति ॥१॥ स्वात्या मौताप्रियालोसम्प्रोत्व सुधाकरहदस्तथा । सुखायामृतवर्षिया गतास्तोदयसाधन ॥2॥ इति सुधाकरविदिताया सूर्यमितान्तटोकाग सुधावपिण्या- मुदयास्ताधिकार ॥

·सुधावर्षिणी टीका।
२३५
अथ चन्द्रशृङ्गोवत्यधिकारः।
तव तावचन्द्रस्थ दृश्याइयत्वमाह ।
उदयास्तविधिः प्राग्वत्
कर्तव्यः शीतगोरपि।
भागेहदशभिः पश्चादृश्यः प्राग् यात्यदृश्यताम् ॥१॥
प्राबद्दयाम्ताधिकारविधिना चन्ट्रस्योदयास्तविधिः कर्तव्यः ।
उदयास्ताधिकारेण पश्चिम चन्द्रस्याम्तलग्नं साध्यम् । ततो यदि
रव्यस्तानन्तरं द्वादशभिः काताशचन्द्रास्तस्तदा सम्मिन् दिने
पश्चिमदिशि चन्ट्री दृश्यः । एवमुदयलग्नं चन्द्रस्य कृत्वा ततो यदि
प्राचितिर्ज चन्द्रोदयानन्तरं द्वादशभिः कालांगेरवेरुदयस्तदा
तम्मिन् दिने प्राग्भागे चन्द्रोऽष्टम्यतां यातीति ।
अयोपपत्तिः। अतिसुगमा यतश्चन्द्रस्य कालांया हादरा
प्राचीननिर्णीता अतस्तद्रव्योरदययोरस्तया मध्ये यदि हादश
कालांगा पागच्छेयुस्तदा चन्द्रम्य दृश्यादृश्यत्वं भवतीति ॥१॥
इदानोमिटदिने सूर्यास्तानन्तरं कियकाले चन्द्रास्त इत्यादि
साधयति ।
रवोन्ट्रीः षड्भयुतयोः प्राग्वल्लग्नान्तरासवः ।
एकराशी रवीन्द्रीय कार्या विवरलिप्तिकाः ॥२॥
तन्नाडिकाहते भुती रवीन्द्रो: षष्टिभाजिते ।
तत्फलान्वितयोभूयः कर्त्तव्या विवरासवः ॥३॥
एवं यावत् स्थिरीभूता रवीन्द्रोरन्तरासवः ।
तैः प्राणैरस्तमेतौन्दुः शुक्लेऽस्तिमयात् परम् ॥४॥

·सूर्य सिद्धान्तस्य भगणाध रवेदत्त्वा कार्यास्तदिवरासवः । तैः प्राणः कृपापने तु शीतांशुरुदयं व्रजेत्॥५॥ मूर्यास्तकाले रवेरिन्दोचन्द्रस्य च पश्चिमक्षितिजेऽस्तलग्ने कृत्वा सयोः पाशियुतयोर्मध्ये रविलग्नान्तरवदसवः साध्याः । यदि रवीन्दोरकरामौ त्याता तदा तयोरन्तरकला यास्ताभिर्विवासव. कार्याः । अष्टादशशतकलाभिस्तद्राशिस्खोदयासवो लम्यन्ते तदा विवरलिप्ताभि किमिति । एव लब्धा विवरासवो भवन्ति ते कायों इत्यथ । ग्योन्दोगतो तदसुना या नाडिकास्ताभिईत पध्या भाजित च तयोथालनफले भवत' । तेन खवफलेनान्वितयो रवीन्दोर्मध्ये भूय पुनर्विवगसव कर्तव्या । तैरसभिः पुनसालन- फले कायें। ततफनान्वितयोरवीन्दोर्मध्ये पुनर्विवरासवः कायोः । एवं सावत् कर्म कर्त्तव्यं यावत् रवोन्दोरन्त रामवः स्थिरोभूता' स्युः । एवं स्थिरोमतेस्तैरसभि. शुक्लपक्षेऽकम्तिमयात् परं रय्यस्तानन्त नन्ट्रोऽस्तमेतोति ! पापक्षे तु सूर्यास्त कालिकरवी रामिषट्कं मंयोज्य प्राचितिजम्प तात्कालिकनग्नं विप्राय तदुदयात् कियत्काने चन्द्रोदयो भविष्यतीत्यन्य ज्ञानं विवरासभिः कार्यम् । पनोपपत्ति. । सूर्यास्तानन्तरं फियरकाले चन्द्रास्तो भविष्यती- येतदर्थ सपभयो रविचन्ट्रास्तन्तग्नयोमध्ये प्राधितिने घुदयामयः माधिता यतो यो चेन समयेनोदेति तत्सप्तमम्तेन ममयेनातं गछतीति । एवं यदि रविचन्द्रयागसी न म्याता तदा तस्विरा सभिरवांम्मानन्तरं नन्द्राम्तोऽभविष्यत । गतिवमेन वास्तविवराम- मध्येऽन्तरं प्रातमती निरत्तराध ताकानिकाम्या रविचन्द्राया मसाव मिति सूटं गाम्नविटामिनि ॥२-1 ·२२७ सुधावर्षिणी टोका। इदानीं शृङ्गोन्नती भुजकोटिकनामानयनमाह । अकेन्द्रोः क्रान्तिविश्लेषो दिक्साम्ये युतिरन्यथा । तउज्येन्दुरकांद्यवासौ विज्ञेया दक्षिणोत्तरा ॥६॥ मध्यालेन्दुप्रभाकर्णसङ्गुणा यदि सोत्तरा। तदानाचजीवायां शोध्या योज्या च दक्षिणा ॥७॥ शेषं लम्बज्यया भक्तं लब्धो वाहुः स्वदिङ्मुखः । कोटिः शकुस्तयोर्वर्गयुतेर्मूलं श्रुतिर्भवेत् ॥८॥ दिक्माम्ये रविचन्द्रयोः क्रान्ति विश्लेपः क्रान्तिन्यान्तरं कार्यमन्यथा दिग्भेदे च क्रान्तिज्ययोर्युतिः कार्या । अन्तर योगे वा यज्जातं सेव न्या वेद्या। अमौ रवेः सकाशाद्यव यस्यां दिशि चन्द्रो भवेत् तदिशि दक्षिणा वोत्तरा विनेया। यस्मिन् दिने शृङ्गोमतिः कत्र्तव्या। तहिने विप्रनाधिकारोक्तविधिना चन्द्रस्य मध्याहे। अहोऽहोरावस्य मध्यमिति मध्याह्न: सूर्यास्तकालम्तस्मिन समये चन्द्रच्छायाकर्ण: माध्यः । तेन सा ज्या सङ्गणा । यदि च भोत्तरा तदा छायाकागुणा साऽधाक्षलोवाया इादगगुण- पवन्यायां मोध्या यदि च मा दक्षिणा तदा तवेव हादशगुणा- पन्यायां योज्या। योजने वा वियोजने यच्छेपं तसम्बज्यया भक्तं नयः स्वदिडमुखः स्वसंस्कारमुखो दिगि वार्भवेत्। हादग- गुणाधल्या सर्यदा दक्षिणा भवति तया च दक्षिणा वोत्तरा। तयोः मंस्कारेण या दिग्भवेत् तहिको वाभवतीति । गहु- रांदयालगाः कारिभवनि तयोर्वर्गयोगान्मनं कर्णो भवेच्छनो- बताविति।

·म २२८ सूयसिद्धान्त स्य अनीपपत्तिः । अतामीदिन सूर्यास्तकाले शृङ्गोन्नति: साध्यते मध्याछेन्दुप्रभाकर्य' इत्युक्तात्वात् । तदा रविग्रनुभावान् नदद पाछुमूलपूर्वापगन्तररुयो भुजः। तर क्रान्तिज्या च ज्याना । तत्र चन्द्रस्पष्टक्रान्तिया व्याक्रा, लम्बज्याक्षयात्रिज्या मीनाक्षवेगानुपातेन । चन्द्राग्रा. वि ज्याका रव्यपा-प- विजयावा ज्याल ज्याल विधाका चन्द्रकुतलम् -पत- भाप ज्वाल रविभुजः वि याका + ज्याच ज्याम ज्यान ज्याप जाख जयाब १२ ज्यान चन्ट्रभुज' दिक्साम्ये तयोरतरेगा चन्द्रस्य सष्टी भुज.- वि(याका:-ज्याकार। चन्द्र-गडकोटावयं भुजम्दा द्वादशकोटो किमिति । जातो सपने १२ वि (याका ज्याक्रा) चन्ट्रसष्टभुज' = ब्धालु प्राण बाक ( ज्यायामा) [१ न्याय ज्यान अथ यदि अब दयोः क्रान्तिरत्तरा ज्याक्रा, 7 ल्याना तदा रवितो दचिणे चन्द्र। अतः प्रघमखण्डं दधिणं जातं तव द्वितीयाबुराई धनं कार्यम् । यदि ज्याझा, 2 ज्याला, तदा रवित उत्तरे चन्द्रः। प्रथमखाइमणं तच धनात्मके रितोयखण्डे कणं कर्तव्यम् । एवं इयोचिणा क्रान्ति प्रकल्प्य द्वितीय खण्डममंच प्रकल्प्य सष्टभुजदिग या)। एवमत्र संस्कारविचारो गूढार्थप्रका रखनाथकृतो विचिन्योऽव ग्रयगोरखंगालम् । भास्करेगायमेव पकारः स्वपन्द्रशङ्गो तो वृहत्नेवे स्पष्टभुजस्योतोऽत एव २ ·, सुधार्षिगौ टीका। २२८ मच्छङ्गोबती या स्थूलता सेवावापि । तद, मदीयवास्तव- चन्द्रशृङ्गोत्रतिसाधनं द्रष्टव्यम् ॥ ६-८ ॥ इदानी रालामुलानयनमाह । - सूर्यानशीतगोलिताः शुक्लं नवशतोद्धृताः । चन्द्रविम्बालाभ्यस्त हतं दादशभिः म्फुटम् ॥६॥ सूर्योनचन्द्र य कला नवगतभक्ताः शक्कं भवति। तचन्द्र- विम्वाइलेन गुण द्वादशभक्त सुटं शुक्लाइलमानं भवेत् । अनोपपत्तिः । पूर्णिमा सकलं हादशाङ्गुलनितं चन्द्रविम्ब भुलं भवति तदा रविचन्द्रयोरन्तरकलाच भार्धकलासमाः- १८०.४६ अतोऽनुपातो योक्तानरेगा हादशाङ्गुलशुलं तदेटरविचन्द्रान्तर- कलाभिः किमिति लचं भल्लालमानम्। स्टार्थमन्योऽनुपातो यदि दादशाइलमितविम्बेनेदं भुक्तं तदा- भीष्टचन्द्रविम्बेन किमिति। लवं स्टलाइलमानम् पनेनीपपन्न- मानार्यानयनम् । एवं स्थानीयान्तरानुपातन वास्तवपुलं नाया- तोत्येतदर्थं सितहत्तीयान्तराद्यानयनं कमलाकरोतं विचिन्त्यम् । तवापि क्रमज्ययोतक्रमन्ययाः वा गुरूसाधनमुचितमित्येतदर्थ मदीयवास्तवचन्द्रपृड्वोन्नतिसाधनं द्रष्टव्यम् ॥८॥ रदानों चन्द्रजोन्नत्यर्थ परिनेखमा । दत्त्वार्कसतितं विन्दुं ततो वा खदिमुखम् । ततः पश्चान्मुखी कोटिं कर्ण कोट्यग्रमध्यगम् ॥१०॥ १२४चक 1 चदि - ·२३० सूर्यसिद्धान्तस्य कोटिकर्णयुतादिन्दोविम्ब तात्कालिकं लिखेत् । कर्णसूत्रेण दिसिद्धिं प्रथमं परिकल्पयेत् ॥११॥ शुक्रं कर्णेन तबिम्बयोगादन्तर्मुखं नयेत् । शक्लाग्रयाम्योत्तरयोर्मध्ये मत्स्यौ प्रसाधयेत्॥१२॥ तन्मध्यसूवसंयोगादिन्दुविस्वम् लिखेधनुः । प्रागविम्ब यागेव स्यात् तादृक् तव दिने शशी ॥१३ कोट्या दिक् साधनात् तिर्यक्सूत्रान्ते शृङ्गमुन्नतम् । दर्शयेटुन्नता कोटिंकृत्वा चन्द्रस्य साकृतिः ॥१४॥ कृपणे षड्भयुतं सूर्य विशोध्येन्दोस्तयासितम् । दद्यादामं भुजं तव पश्चिम मण्डलं विधाः ॥१५॥ इति शृङ्गोन्नत्यधिकारः ॥१०॥ . फलकेऽर्कसकं बिन्दु दत्त्वा ततस्तमा हिन्दोः म्वदिपुणे बाई दत्वा ततः पश्चाग्मुखों कोटि दत्त्वा कोव्यग्रमध्यमं कर्णसूत्रं ध दत्त्वा कोटिकर्णसंयोगबिन्दोः परितचन्द्रस्य तात्कालिक विम्बं लिखेहणकः। तव विखे प्रथम कर्णसूत्रेण गण को दिसिडि परिकल्पयेत् । कर्णरेखा पूर्वापररेखां प्रकल्प्य मयनिर्माणन तमिमन्विम्बे याम्योत्तरां रेखा च कुर्यात् । कर्णन कर्णमार्गण तम्य कर्णस्य चन्द्रस्य चन्द्रविम्बस्य च यो योगस्तमाहिम्बान्तमरने विम्बान्तर्गतं गणक: शुतं शुक्ला[लं नयेत् । शुकाय ततः ·4 सुधार्षिगी टोका। याम्योत्तरयोर्मध्ये दो मस्यौ च प्रमाधयेत् । याम्यो बिन्दुः । उत्तरो विन्दुः । शुक्लानबिन्दुश्चेतिबिन्दुवयतश्छायाग्रवयवन्म- क्यावुत्पादयेदिति । तन्मव्ययोर्मध्यसूखयोगात् केन्द्रादिन्दुत्रिस्मग धनुर्वि लिखेहगाकः। वेन धनुषा यादृक् खण्डितं विम्बं स्यात् तस्मिन् दिने तागवाकाशे शशी दृश्यत इति। कोट्या दिक्- माधनात् तिर्यस्त्रान्ते गगाकः कोटिमन्नतां लत्वोन्नतं शृङ्गं दयेत् । कोटिरेखा पूर्वापरा प्रकल्प्य तत्तियकसूत्रं दिक्साधन- प्रकारात् सौम्ययाम्यसूत्रम् । तस्य स्वस्थान्ते याम्ये वा सौम्ये उन्नतं शृङ्ग कोटिरेखामूधियं कृत्वा गणको दर्शयेदित्यर्थः । कणे कृष्णपक्षे तु सषड्भं सूर्य चन्द्राहिशोध्य तथा तेन शुलमाधन- प्रकारणावासितं कृष्णाड,लमानयेत् । शुक्लात् कृष्णाविपरीतदिभि स्थितत्वादन गणको विपरीतं भुजं दद्यात् । तथा कर्ण कोट्यग्र- योगबिन्दुपरितचन्द्रस्य पश्चिमं पश्चिम कपालीयं विम्व तत्र विलस्यं गेषं कर्म पूर्ववत् कर्त्तव्यम् । अवोपपत्तिः। रविकेन्द्राधान्योत्तरवतधरातले लम्बं कृत्वा लम्बमूले रविः कल्पितः । एवं चन्दूकोन्द्राद्याम्योत्तरवृत्त धरातले यो लम्बस्तन्मूले चन्द्रः प्रकल्पितः । ततो याम्योत्तरवसधरातले कल्पित- रविचन्द्रयोयाम्योत्तरमन्तरं तझुजयोः संस्कारात् स्पष्टभुजसमन् । सूर्यस्यास्त काले क्षितिजे स्थितत्वात् कल्पितरवियाम्योत्तरवृत्त- धरातले याम्योत्तरीखायामिव भविष्यत्यतस्तयोरुधिरमन्तरं कोटिरूपं चन्द्रशममम् । परिलेखे नाघवा) महादशांशेन प्रॉ जस्ताइगयोगमूलसमः कण्यापतितः । अतो रविविन्दुतो भुझं दत्त्वा तदग्रादूर्वाधररुपा कोटि दत्त्वा कोयग्ररविबिन्दुगतं कर्पसूत्र दत्तम् । कोयले कल्पितचन्द्रविम्व तत्र ·२३२ सूर्यसिद्धान्तस्य तस्मिन् कल्पितरविः कर्ण मार्गण शुक्ल ददाति। अतस्तत्सते विम्बात्तरे शुक्ल दत्तम् । कर्णरेखोपरि या याम्योत्तरा नियंग्रेखा तया छिन्नमधं विम्बं रविगा शुलं भवति । अतो दृश्यनसे तत्प्रान्तयोथ शुक्लम् । अतस्तहिन्दुनयोपरि गतेन वृत्तखण्डेन चन्द्रखण्डाशतिरुत्पद्यते । अव कोट्युर्ध्वाधररीखोपरि या तिर्ययखा तशती भुजान्यदिशि शृङ्गमुन्नतं भवति तत्सर्व क्षेत्रदर्भनेन स्फुटम् । एवमेव परिलेखो भास्करेगापि स्वशृङ्गोनत्यधिकार विनिखितः तेन च कल्पितरविणा कल्पितचन्द्रस्य शृङ्गोन्नतिर्न वास्तवास्य खगड़नं कमलाकरण सिद्धान्ततत्त्वविवेक विस्तरतः कृतम् । वस्तुतो रविचन्द्र कोन्ट्रगतं महत्तं सितवृत्तसन चन्द्रम- तत् सितवृत्तं यदि तद्दिश्यैव शृङ्गमुन्नतं भवति । अतो यदा चन्द्रोपवृत्तं यत्र सितो लगति तस्मादधो यदि मितव्रत्ते ररि रवि: स्यात्तदा यास्तदोन्नताच्या दिनदिशि भास्करविधिना दोन्नतिः म्यादिति वैचिवा भृशं बुद्धिमतिः परीक्षणोयम् । कृषी पड्युतमित्यादिवासना गोलयुक्तितः स्फुटा। परमप्रान्ध- धिकाचदेशे चन्द्रत्य दक्षिणविषेपे चन्ट्रोपरिन्यम्तम्य दृग्मण्डगन्य क्रान्तिवत्तस्य च सम्मातयन्द्रस्यानादुपरि खसस्तिकासन्ने भवति । चन्द्रदर्भने तु चन्द्रस्यानादधः कुत्रापि क्षितिजाधो गविरतः सितहत्तं चन्द्रग्मण्डलादुत्तरनिशि तेनीसरं मुन्नतम् । चन्द्रस्योत्तरे शरै तु चन्द्रग्मण्डनक्रान्तिात्तयोगयन्द्रम्यानादधः । गडलात ·ज्या का ज्यापश वि ज्याका सुधार्षिणी टोका। २३३ अतस्ततोऽभ्यधो यदि रविस्तदा तवापि उत्तरशृङ्गोन्नतिः । अथ चन्द्रगरो भुजः । चन्द्रस्थानात तत्सम्यातावधिः क्रान्तिकृत कोरिः। सितवृत्ते सम्मातचन्द्रविम्बावधिः कर्णः । ततापक्षेत्रेण चन्द्रहामण्डलक्रान्तिमण्डलसम्पातोत्पन्न- कोणल्या = ज्याचा ज्यापा वि अथ ज्याश - स्थाने यदि परमगरज्या तथा दृश्यशृशोन्नतो ज्याक-स्थाने परमाल्पकर्णज्या कालांमज्या गृह्येत तदा परमाधिका'चा' अस्य ज्या- तत्सम्पातोत्पन्नको गाद्य तयोत्तयोः परमान्तरत्वात् खुस्वस्तिकात क्रान्तिहत्तोपरि तालम्बाहित्रिभनतांगसमात् मर्वदाधिकः । अथ विविभपरमात्मनतामाश्च अक्षांगा:-परम- एतत्समान् पूर्वागतचापभागान् प्रकल्प्य जाता अक्षागाः = चा+परमात्वंशाः । एतदधिकाक्ष देणे वित्रिम- नतांगा: सर्वदा चापाधिशास्तत तत्सम्पातोत्यनकीणच सर्वदा चापाधिक ततो विपरोतविधिना फर्णमानं सर्वदा कालांगमानाल्म कोटिश्च सतरां कालांगालिप काऽतो दृश्यशोन्नतो सर्वदा रविचन्ट्रान्तरव्य कालांघाधिकत्वात् तचन्द्रग्मगइल क्रान्तिमगडल- सम्पाततोऽधी रविरतः सिनवसं सर्वदा चन्द्रग्मण्डलादुसरदिशि गतं भविष्यति तेन तत्र देशे सर्वतिधिषु सर्वदोत्तरशीनतिरती मदीयवास्तवचन्द्रशृङ्गोनतिसाधने मदोयम् "विन्यागुण्यः सुधागोः परमगरगुणः कानजीवाविभक्त- यापं लचस्य लयं यदिइ बुधवरेतद्युतान्यापमांगाः । तेयोनन्या: पनामाः सितविधियला यत्र ततावति स्या- च्छुङ्गस्यवोत्तरस्यां दिशि सकलतिधिष्वेव विदरिया: ।" फ्रात्वंशाः । इति सूत्रमुपपपते।

·२२४ सूर्यसिद्धान्तस्य शृङ्गोन्नतायन्ये चमकता विमेषा मदीयवास्तवचन्द्रऋडोन्नति- साधने दृष्टव्याः किमत्र पिटपेपणेनेति ॥१०-१५॥ सोताप्रियालोसप्रीत्यै सुधाकरहृदस्तथा। सुखायामृतरपिण्या गत. शृङ्गविधिविधीः ॥१०॥ इति सुधाकरदिवेदिताया सूर्यसिद्वान्तटोकायां सुधावर्षिया शृड्रोन्नत्यधिकारः ॥१०॥ हाथ पाताधिकारः। ‘नबादी वैधत यतिपातयोल क्षणमाह । एलायनगतो स्याता सूर्याचन्द्रमसो यदा । तशुतो माडने क्रान्त्योन्तुल्यत्वे वैधृताभिधः ॥१॥ विपरोतायनातौ च द्राको कान्तिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतोपातो भगगाधै तयोर्युतौ ॥२॥ यदा म्याच ट्रममो सूर्य चन्द्रो इपिकाय नगतो म्यातां तयो- रविध योर्युतो च मण्डले रागिदादशके तदा रविचन्द्रकान्यो- मनु न्यत्वे वे तानिधः पातो वैदितव्यः । यदा चन्द्रार्को विपरीता- यनगतो भिन्नायनगतो तयोयुतौ च भगपाधैं गभिपर के तब तयोः क्रान्तिक नाम्नुन्या म्युस्तदा म व्यतीपाती नाम पानो शेयः । पव रविचन्द्रो भावनाविव यो मायनादेव क्रान्तेः सिदलात् । पन्ट्रस्य शान्तिश्च स्कुटा विम्बकदम्वप्रीते विधानाडीवृत्ता. यधिरिति ।

·तव इयोः सम्भवः। सुधावर्षिणी टोका। २३५ अनोपपत्तिः। ययोयोंगो दादाराशिसमस्तौ मिन्नगोला- वेकायनगतौ स्याताम् ! नद्यया । यद्येक -। तदापरः। एवं तयोः प्रमाणे ३ ॥ १० ॥ ३॥ ८॥ ४॥८॥ ५ ॥ ७॥ ६ । ६ ॥ ७} ५ इत्यादि। अव इयोमिन्नगोलावयनयरिकत्वं च । एवमव भुजयोस्तुन्यत्वादक क्रान्तिसमा च ट्रस्थान क्रान्तिस्ततेन्दु क्रान्तिश्च मारवयात् किञ्चिजिन्नाऽतस्तदामने बैतसम्भव । एवं योग भगवा मवंदा तयोभिनायनो स्याता गोनेकत्वं च | प्रमाणे १ ॥ ५ ॥ २ ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३ ॥ ४ । २ इत्यादि । अवापि भुजयोः माम्यात् तयोः स्थानीये शान्ती समे अतस्तत्र व्यतीपात- अनेनैकायन भिन्नगोले जान्यो साम्ये बैतः । एकगोले भित्रायने क्रायो' माम्ये व्यतिपान इति वैधृतव्यति- पासयोनक्षणं समोचोनन् । अत एव भाकर' । व्यतितोऽयनमेटे गोकत्वेऽक व द्रयोः क्रान्यो । साम्ये वैत एकायनेऽन्यदिगपकमममत्वे ॥ इत्या | महने विशेषेण, धियते अवरोध्यत इति विधुत । विधन एव वैधुनः। मनं विशेपेगा प्रतिपयन पातयनोति व्यतिपातो व्यतीपातो वेति ॥१२॥ इदानी मगालनाधने हेतुमाह । तुल्यांशुजालसम्पर्कात् तयोस्तु प्रवहाहतः । तहकाक्रोधभवी वह्निीकाभावाय जायते ॥३॥ तयो: क्रान्तिसाम्यकानिकयो रविचन्द्रयोस्तुस्यकिरणजाल- मंयोगात तयोमियो निभ्या शोधभवो वहि: प्रवाहवायुनाऽऽहतो लोकानां प्राणिनामभावाय विनाशाय जायत इति । यस्तो ।

·नाम- सुर्यसिद्धान्तस्य रविचन्द्रयो कक्षाभेदात चन्द्रेऽपि रविकिरणरेव तेजोगतत्वात तन्यांराजालसंयोगाभाव एव । प्राचार्यस्त्वष्टफलजनकत्वादियं कल्पना प्रतिपादिता। इदानी व्यतोपातवैधतात्ययो हेतुमाह | विनाशयति पातोऽस्मिन् लोकानामसवाद्यतः । व्यतीपातः प्रसिद्धोऽयं सन्ताभदन वैधतः ॥४॥ यतोऽय पातोऽभित् जगति लोकानां प्राणिनां मङ्गलान्ध- सहिना गयति अताऽय व्यतीपात इति प्रसिद्ध । सोऽयमेव सजाभेदेन घेतो जात । कचिद वैधतिरिति पाठ । व्युत्पत्त्यर्थ -२ श्लोकयोटोका द्रव्या ॥४॥ इदानी पातम्याकपमाह । म कृष्णो दारुणवपुलॊहिताजो महोदरः । सर्वानिष्टकगे गैद्रो भृवो भूयः प्रजायते ॥५॥ पातायोऽग्निपमा काशी महान्याम । दारुणायपुः कठिन- तनु। लोहिताचो रकमेव । महोदर' पृचूदरः। रोदः चयकारको भयकररूप | मप्रामिनामनिटकर पुन. पुन' प्रतिमाम मायो बार-यं जायत इति ॥५॥ इदानों स्पष्ट मालिसाम्यन्नानायेतिकसेव्यतामाइ। भास्करन्द्रो चक्रान्तशनार्धाधिसंम्घयोः । दृकतुल्यमाधितांशादियुज्योः खावपाकमी ॥६॥ हातुन विधिना 'प्राकम अनितं सोन न्यादिना पूर्वोदिनप्रकारेग्य माधिता अगदयोऽयनागा ये तेर्युक्तो यो ·सुधावर्षिणी टीका। भास्करचन्द्रौ ययोयोंगो भचक्रान्तः पूर्णहादशाराशिसमोऽथवा चक्रा(वधिसंस्थितः पूर्ण पाशिसंस्थितः। एतापयोर्भास्कर- चन्द्रयोः स्वस्वापक्रमौ गोलयुक्त्या साध्यो। यस्मिन् काले मायन- रविशपियोगी भाईममश्चक्रसमो वा जातस्तमिन् काले रविक्रान्तियन्द्रविम्बस्य स्फुटा क्रान्तिश्च साध्येत्यर्थः ॥६॥ उदानों तस्मात् कालात् कात्तिसाम्यस्य गते व्यत्वप्रतिपाद- नार्थमाह। अधीजपदास्येन्दोः क्रान्तिर्विक्षेपसंस्कृाता। यदि स्यादधिका भानोः क्रान्तेः पातो गतस्तदा ॥७॥ जना चेत् स्यात् तदा भावी वाम युग्मपदस्य च । पदान्यत्व विधोः कान्तिर्विक्षेपाचेकिंशुध्यति ॥८॥ यव दक्षिणा कान्तरभावात प्रथमगोलसन्धिम्ततः परमोत्तर सटकान्तिपर्यन्तं प्रथममोजपदम्। प्रथममोजपदान्तमेव प्रथमा- यनसन्धिः कथ्यते। ततः स्पष्ट कान्त्यभावपर्यन्तं प्रथमसमपदम् । प्रथमसमपदान्त च हितोयगोलसन्धिः । तत: परमदक्षिणास्पटवान्तिपर्यन्त द्वितीयौजपदम्। तत्प- दान्तं च हितोयायनसन्धिः कप्यते । ततो दचिणास्पष्टतान्त्यभाव- पर्यन्त हितोयसमपदमिति मनमि ध्येयम् । भवाचायेंगा यद्यपि रविचन्द्रगो लायनसन्यानयनं न कृतम् । तथापि गणितस्कन्धे जातबोधेन तदानयनं कर्तव्यमेव । अथ चन्द्रस्य बीजपदगतस्य विक्षेपसंटना क्रान्तियदि भानो: क्रान्तेरधिका स्थात् नदा पाता गत इति वैद्यम् । चेटूना तदा पातो भाव्येयो ·। स्थान क्रान्तिबागायोरन्तरेण तदा प्रत २३८ सूर्य सिद्धान्तस्य ज्ञेयः। युग्मपदस्य चन्द्रस्य च वामं विपरीतं ज्ञेयम् । यदि ममपदे गशो भवति तस्य प्रान्तियंदा सूर्यापमालधुर्भवति तदा गतः पातोऽधिका चेत्तदेष्य इत्यर्थः । यदि चन्द्रस्य स्थानीया शान्तिगणादिशुध्यति, अर्धाधव स्फुटा कात्तिर्भवति तदा यदि शरादेव चन्द्रस्थानक्रान्तिर्विशक्षा भवति मध्य मस्फुट सात्योदिग्भेदात् स्थानीयपदाहिंधी' पदान्यत्वं ज्ञेयमिति प्रसिद्धम् । तत्र स्थानकान्तरुपचये स्कुट क्रान्तेरपचय | म्यानकान्तेरपचये च स्फुटकान्तरुपचय.। उपचयापचययोर्भेदार स्थानीयपदाधिोविम्ब पदान्यत्वं भवत्येव । स्थानपदं समे तदा विम्बपदमोजे । एवं स्थानपदमोजे विम्बपदं सम इति बुद्धिमताऽनुक्तमपि ज्ञायत इति । अतोपपत्ति । रविम्तावत स्थिरगतिश्चन्द्रोऽतीव चलस्तस्येव क्रान्ते' प्रतिक्षामन्ययावम। यतश्चन्ट्रमधिसत्योच्यते । अवोजपदे वर्तमानस्य च द्रस्य मात्तिरुपचये वर्त्तते । याति नया नया तस्य क्रानिरोजपद उपचीयते । तोयपदस्य च गोनमन्धावादि । तदग्रतस्विभावर क्रान्तः परमत्वम् । अतो विषमपटे वर्तमानो यथा यथाग्रतो याति तथा तथा शान्तिरुपचीयते । ततम्बिमात परतो दितीयगोल- सन्धिं यावत समपदन । तव वर्तमानो यथायथाग्रतो याति तथातथा क्रान्तिरपचीयते । एवं टतोयचतुर्वपदयोरपि । भोजपदे वर्तमानम्येन्दोः क्रान्तियंदा सुर्यापमान्महतो तदाग्रे चालितम्य विधोरतिभवेन महतो भवति। यदि यथायथा पृष्ठतथान्यते गयो तघातथा क्रान्तिमनैष भवति । यतो:- नया रविकान्या मद माम्यं मतमेवानुमितम् । यथा यथा ग्रहोऽग्रतो प्रथमपदस्य पथ ममपदे ·- परमकान्यंशा अधावर्पिणौ टीका। २३ वर्तमानस्य विधोः क्रान्तिलयो सूर्यापमानवति तदापि पृष्ठतश्चालितस्येन्दोः क्रान्तिमहतो भवति । अतो सहत्या सूर्यक्रान्सा मह साम्यं गतमिति ज्ञातन् । अस्मालक्षणादन्य यावे क्रान्तिमाम्यमे यमित्याउन्नायते । अतो गतगम्यननणं युक्ती- मुक्तम् । इति भारोक्तिरतिरमणीया। अब रविद्रगो दायन- सध्यानयनार्थ भास्करीक विचिन्त्यम् । तत्रापि रविगोलायनमन्धी भास्करकृतीनैव समीचीनी। चन्द्र- गोलमध्यर्थम् चर्म = नाडीमण्डलम् । पास्थासंमे == क्रान्तिहत्तम् पाच = विमण्डलम् । मैसंग्थापा - चन्द्र- प्रातः। 2 स्थासंच -प। ८ स्थापाच= चन्ट्र- परमपर ।। पारसं-- चन्ट्र- परकान्त्यनभाधीशा. संस्थापा-य- नांयोनितपात पा। चायोय- त्रिकोणमित्या कोणोनमाधीया भुजा भुजोनभाधामाः कोणाः । इति सर्वित्रिभुजैन विकोज्याचपका-वि कोज्याप कोन्याश कोज्यापा कोज्याचयादि कोज्याप कोन्याश बाप कोज्यापा ज्यान विर वोग्याप कायाग ज्याप कोन्यापा ज्याग वि पत्र सरल त्रिकोणमित्या मृगादि केन्द्र व्ययनांशपाते तत्कोटिया धनमन्यथा शं नेयम् । रखे. ज्याप ज्या - ·सत ज्याचस ज्यापा ज्याम ज्यादपम्पको - २४० सूर्यसिद्धान्तस्य लब्धस्य कोटिश्चन्द्रपरापक्रम स्यात् । सपाच विभुजे, च-चन्द्रविन्वात क्रान्तिहत्तोपरि चस्था लम्बकरण न स्था चन्द्रगोलसन्धि । अत कोगव्यानुपतिन चम समै भुजायमाने विषुवाशा सस्थामिता। अव मे मैपादे क्रमगणनया स-पर्यन्त रविगोल सन्धि स व्ययनाशीनितपाते मेवादिषट्कस्थे सस्था-चापैन होतो ऽन्यथा युक्तचन्द्रगोलसन्धि स्यात । एतेन परपुजीवा व्ययनाश पातकोटिज्यकानो" इत्यादि सशोधकोतमुपपद्यते । अत्र 'चन्द्रस्य गोलसत्यो राशिवितयेन समुत्तो। क्रमगस्तदयनसन्धो ज्ञेयो स्वल्पान्तरौ सुगोलविदा । इति स शोधकोको विशेष कमलाकररीतिवदिचिन्त्य । चन्द्रायन सध्यानयन तयोर्मतेन स्यून समाय मुद्रितसिद्वान्ततत्वविवेक पाताध्याये मरिऐपन किमय अन्यविस्तरैति दिक् । पदान्यत्व विधोरित्यादिवामना पूर्व लिखितम्याख्यात एव स्फुटेति ॥७-८॥ अथ यस्मिन् काले सायनर विमगियोगधक्रसमी वा कानाहतगम्यस्य शान्तिसाम्य कासस्य परिचानमा क्रान्त्योज्य विज्ययाभ्यस्ते परक्रान्तिञ्ययोद्धृते। तचापान्तरमर्ध वा योज्य भाविनि गीतगौ ||६.) गोध्यं चन्द्राइते पाते तत् सूर्यगतिताडितम् । चन्द्रभुक्त्या इत भानी लिप्तादि गणिवत फलम् ॥१०॥ शव्य भाममो जातम्तस्मात ·२४१ सुधावर्षिणी टोका। तइच्छशाङ्कपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कमतदसकृत् तावद्यावत् कान्ती समे तयोः ॥११॥ क्रान्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधी। होनार्धराविकाद्यातो भावी तात्कालिकाधिको ॥१२॥ स्थिरीकृतार्धरावेन्द्रोईयोर्विवरलिप्तिकाः । षष्टिध्यश्चन्द्रभुक्त्याप्ताः पातकालस्य नाडिकाः ॥१३॥ रविचन्द्रयोः क्रान्त्योज्यं त्रिज्यया गुणिते स्वस्खपरमक्रान्ति- ज्यया विभक्तो लययोशापे कार्य ततो यदि तस्मात् कालाहर क्रान्तिसाम्यसम्भवस्तदा तयोश्चापयोरन्तरं भाविनि गम्ये पाते चन्द्र योज्यम्। यदि निकटे यातसम्भवस्तदा चापयोरन्तरार्धं वा गम्ये पाते चन्द्रे योज्यम् । गते पाते तु यथासम्भवं चापान्तरं वा तदर्थं चन्ट्राच्छोध्यमेवं पातमध्य कचन्द्रः स कल्प्यः । सूर्यसाधनार्थं तु चालनमाह । चन्द्रगत्या यदि तचापान्तरं वा तदधं चालनं तदा रविगत्या किमिति । लञ्चरविचालन लिमादि- फलं चन्ट्रवद्वौ धनमृणं वा देयम् । तइञ्चन्द्रपातस्य फलं विपर्यया- चन्द्रगस्या समायान्तरं तदधं वा चारनं तदा पातगल्या किमिति। एवं लयं फलं पातस्य विलीमगतत्वात् पाते विपरीत देयम् । ततः पुना रविचन्द्रपात रविचन्द्रकान्ती साध्ये पुनस्ताभ्यां . चापे चापान्तरं तदर्थं वा चन्द्रे चालनम् । एवं तावदसकृत कर्म यावत् तयो रविचन्ट्रयोः क्रान्ती समे स्तः। चापान्तरं तदधैं वेत्युपलक्षणं तेन सम्भव सति चापान्तरसतीयांशं चतु:शादिकं च पालनमसककमपिरामाय गणकेन देयम् । अथैव रविचन्द्रयोः तवत्य- द्देयम् ।

·म ज्ञेयः। २४२ सूर्यसिद्धान्तस्य क्रान्योः समत्वे पात: पातमध्यो भवति । स च तस्मिन् दिने- ऽर्धरात्रिकाचन्द्रात् प्रक्षिप्तांशोनिते विधी हीने सति अर्धरात्रे यातो अर्धरात्रिकाचन्द्रात् तात्कालिके विधावधिके मति भावी गम्यः पातो वेद्यः । क्रान्तिसाम्यकाले चापान्तरादिसंस्का- रेण यश्चन्द्रः स प्रक्षिप्तांमोनित-(प्रदिप्ता अंशावापान्तगदितुल्या वा जनिता यत्रासौ प्रक्षिप्तांगोनित इति) स्तात्कालिकः स्थिरोकृतश्चन्द्रथ कथ्यत इति । एवं स्थिरीकृतोऽर्धगत्रिकश्चन्द्रश्च यस्तयोयोविवरकलाः पष्टिगुणाचन्द्रगत्या भक्ताः फलमर्धरात्राता गम्या वा पातकालस्य नाडिका नया इति । अवोपपत्तिः। पतिसुगमा यतयापान्तरादिचालनं चन्द्र दत्तं तत्संबन्धिचालनफानं गत्यनुपाततो रखो पाते चानौतम् । ततः क्रान्तिसाम्य काले स्थिरीकृतश्चन्ट्रो जातः स चार्धरात्रकालिक- चन्द्राव्यूनः पातो गतोऽधिकय पातो गम्योऽर्धरावकालात् । अतो योथन्द्रयोरन्तरेण चन्द्र गत्या पष्टिधटिकाम्तदात्तरण किमिति। नया पातमध्यनाडिका इति ॥८-१३॥ इदानों पाताद्य त कामावाद । रवीन्दुमानयोगार्धं पट्या सगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्त्यन्तरेणाप्तं स्थित्वधं नाडिकादि तत् ॥१४॥ पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्धवर्जितः सस्य सम्भवकालः स्यात् तत्संयुक्तोऽन्त्यसज्जितः ॥१५॥ रविचन्द्रविम्वमानयोर्योगाध पथ्या मनुष्य तयोः शान्यो- गत्वन्तरण, गणको भर्जत् । पानं तत् नाडिकादि स्वित्व .

·अथ
सुधावर्षिणी टोका।
स्यात् । पूर्वोदितः स्फुट: पातकालो रविचन्ट्रोन्द्रयोः कात्ति-
साग्यात् पातस्य मध्यः कालो नेयः। स च स्थित्यर्धघटिका-
विवर्जितस्तस्य पातस्य सम्भवकान. प्रारम्भकाल: स्यात् ।
पातमध्यकालस्ताभिः स्थित्यर्धनाडीभिः संयुक्तः पातस्यान्त्यसज्जितः
कानो निहत्तिकालः स्यादिति ।
अनोपपत्तिः ।
रविचन्द्रकोन्द्रामिप्रायेण क्रान्तिसाम्प काल:
पातमध्यकालः।
यावडिबैकदेशयोः कान्तिसाम्यं तावत्तस्य
स्थितिरिति मनसि प्रधार्य प्राचीनैस्त दारम्भनिन्तिकाली च
कोन्द्राभिप्रायक्रान्योरन्तरं मानक्याप्तमं प्रकल्प्य साधिती।
मध्यात् प्रागपरयोस्तत्कालज्ञानार्थमनुपातो यदि षष्टिघटिकामक-
रविचन्द्रकान्त्यत्तरण पष्टिघटिकास्तदा - मानक्यान 'किमिति ।
लक मध्यात् प्रागपरयोः स्थित्यर्धनाज्यः । मध्यकाले तदन्तरण
प्रारम्भकालो योजनेन च नित्तिकालः स्फुट'।
तथा च भाकरः।
तावत् समत्वमेव क्रान्योर्विवरं भवेद्यावत् ।
मानक्यार्धादून स्याम्यादिम्ब कहेगजनान्चो इति॥१४-१५॥
इदानों पातस्थितिकालस्य फलमाई।
आचन्तकालयोर्मध्यः कालो जेयोऽतिदारुणः ।
प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥१६॥
एकायनगतं यावदन्द्रोमण्डलान्तरम् ।
सम्भवतावदेवाय सर्वधर्मविनाशकृत् ॥१०॥

·२४४ सूर्यसिद्धान्तस्य स्नानदानजपथावतहोमादिकर्मभिः । प्राप्यते सुमहच्छ्रेयस्तत्कालज्ञानतस्तथा ||१८|| मण्डल- । प्राप्यते । पातस्य पातम्याद्यन्तकालयोर्मध्यः कालो यः सोऽतिदारणः प्रज्वल- दृहनाकारः सर्वकगत निन्दितो जेयः । यावदन्होर्मण्डलान्तर- मैकायनगतमकस्थानगतमर्थात समानक्रान्तिजनक स्पर्शरूपं केन्द्राभिप्रायेण कान्यता मानक्यासमं तावदेवास्य सम्भवो विम्बैकदेशजतान्यो: साम्यात् । अयं कालच सर्वकर्म- विनाशक उज्ञेयः । नन्वयं कालः सर्वदानिष्टजनकः केषु कर्मस्खपि न शुभफलद इत्या शल्याह। सानदानादि। अत्र पातकाले नानदानजप गाजवतहोमादियामभि समहच्छ्रेयो महत्कल्याणं तथेव महत्कन्याग तस्य कालजानतच गयाः प्राप्यते लोके तत्कालादेशात प्राणिनां नानादिषु नियोजनाचेति ॥१६-१८॥ पदानों पति विशेषमाह । रवीन्द्वोस्तुल्यता कान्योर्विपुवत्सन्निधौ यदा । धिर्भवेद्धि तदा पातः स्यादभावो विपर्ययात् ॥१६॥ विषुवत्सन्निधौ रविगोनसन्धिसमाये रविचन्द्रयोः फ्रान्त्योस्तुल्यता तदाऽल्पनेव कालेन दिवारः पात: स्यात् । एवं विपर्ययात् पातस्याभावः स्यात् । समीपे कात्तिसाम्याभावस्तदा वकालपर्यन क्रान्तिमाम्याभावः स्थादित्यर्थः। यदा यदा रखेरयनमन्धि- ·यथा सधावर्षिणी टीका। २४५ अवोपपत्तिः। रविगोलसन्धिसमोपे क्रान्तिसाम्ये कलप्यते चन्द्र उत्तरगोले रविश्वोत्तरगोले इयोभिन्नायनम् । सायनश्चन्ट्र:- १२८ ॥ सायनो रविः = १। तदाऽस्मिन् समये व्यतिपातनामा पातः स्यादेव चेञ्चन्ट्रशराभावः। तदने चन्द्रमध्ये S० कला धनचालनेन, रविमध्ये च खलपान्तराचन्ट्रचालनत्रयो- दशांशचालनेन भुजयोः साम्यात् स्वल्यान्तरात् शराभावाच पुनः क्रान्योः समले पात: स्यादिति वारदयं पातसम्भवः । न ह्येकायन- गतो स्वासामित्यादिलक्षणोक्ताः पाती वारदयं भविष्यतीति बुधे, विभावनीयम् । रव्ययनसन्धिसमीपे क्रान्तिसाम्याभावे बहुकालपर्यन्तं पातस्थासम्भव इत्वेतदर्थं "जना यावत् तावत् कान्योः सान्यं तयोर्नास्ति" इत्यय वासना भास्करघिद्धान्त- शिरोमणी विलोक्या किमत्र पिटपपणेनेनि ॥१८॥ इदानीं पातान्तरं गण्डान्तं चाह । शशासार्कयुतेर्लिप्ता भभोगन विभाजिताः । लब्धं सप्तदशान्तोऽन्यो व्यतीपातस्तृतीयकः ॥२०॥ सापेन्द्रपौष्ण्यधिष्ण्यानामन्त्याः पादा भसन्धयः । तदनभेप्वाद्यपादो गण्डान्तं नाम कोयते ॥२१॥ व्यतीपातवयं घोरं गण्डान्तवितयं तथा । एतद्भसन्धिवितयं सर्वकर्मसु वर्जयेत् ॥२२॥ चन्द्रसूर्ययुतः कला भभोगेनाष्टमतभितेन विभाजिता लम निष्कम्भादिसतविंशतियोगेषु सप्तदशान्त • उत्तवैधतव्यतीपातान्य ·२४६ सूर्यसिद्धान्तस्य स्तृतीयो व्यतोपातो भवति। प्रथालेपान्ते कळं। ज्येष्ठान्ते वृश्चिकः । रवत्यन्ते मौनः । इति नियमाटुक्तनक्षत्राणामन्त्याः पादा भयो राश्यो; ककिसिंहयोहथिकधनुपो मीनमेषयोः सन्धयः स्युः । अतस्तदनभेषु तदननक्षवेषु मघामलदामेवाद्यवरयो गान्त नाम कौवते कथ्यते गगाकः । गण्डस्य मुखभागस्यान्तो यस्मिन् तहरहान्तमिति । अघ पूर्वप्रतिपादितं घोरं भयानरं व्यतिमातत्रयं तथेतत्पूर्वोदितं भसन्धिवितयं गणकः सर्वकर्मसु वर्जयेदनिष्टफल- जनकत्वादिति । अनोपयत्तिः। अतिसुगमा यती योगसाधनविधिना सप्तदशान्तो योगो विष्कम्भादिपु व्यतिपात एव । भसन्धि- गण्डान्तादिकमनिष्टफलजनकमव प्राचोनानां वचममेव प्रमाणे नान्यत्कारणं कहुं शक्यते ---इति ॥२०-२२॥ इदानीमधिकारोपसंहारमाह। इत्येतत् परमं पुण्यं ज्योतिषां चरितं हितम् । रहस्यं महदाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥२३॥ इति सूर्यसिद्दान्ते पाताधिकारः ॥११॥ सूर्योगः पुमान् मय प्रति कथयति। है नय तुभ्यमित्ये- तज्योतिपां ग्रचनचवादोना परमं पुरयं हितं हितसाधकं रहस्यं गुप्तं मपञ्चरितमाख्यातम्। अधुनाऽन्यत् किं थोतमिछसौति ।

·२४० सुधार्पिणी टीका एतेन सूर्याशन ग्रहनक्षत्राणां चरितं कथितमिति सुचितमतो- ऽवशिष्टं तु भूगोलचरितमस्ति तस्य श्रवणे मयस्य रुचिरस्ति वा नेमिनानाय तेन प्रश्नः कृत इति सुटं सुबुद्धौनामिति ॥२३॥ सीताप्रियालीसम्प्रीत्यै सुधाकरहदस्तथा । सुखायामृतवर्षिया मतः पाताधिकारकः ॥११॥ सौरादाभागठोकायां सुधापानन सज्जनाः । सुधाकरकृतायां वै विहरन्त सखथिये ॥ इति सुधाकरहिवेदिसतायां सूर्य सिद्धान्तटोकायां सुधावपिण्यां पाताधिकारः ॥ ११ ॥ शुभं भूयात् ।

·अथ भूगोलाध्यायः ।
रमालीलाविलापेन राम कनकमन्दिरे ।
नत्वा लसन्तं व्यायामि सौरोत्तरदलं स्फुटम् ।।
अथ मुनीन् प्रति कथिहिशिष्टो मुनि सूयीशपुरुषवचनमनु-
पाद्यानन्तरं मयासुरंग सूर्याशपुरुषः पृष्ट इत्याह ।
अथाकांशसमुद्भुतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
भक्त्या परमयाभ्य» मप्रच्छेदं मयासुरः ॥१॥
अथ सूर्याशपुरुषवची निशम्य मयासुरी मयदैत्य कृताञ्जनि-
विरचितकरानाबलिपुटः परमया भक्त्याकांशसमुत्पनं पुरुष-
मभ्यर्थ पूजयित्वा प्रणिपत्य च प्रणिपातपूर्वकं नमस्कृत्येदं वयमागा
प्रवन्दं पप्रच्छ पृष्ठवानिति ॥१॥
अथ प्रशाना।
भगवन् किम्प्रमाणा भूः किमाकारा किमाश्रया
किंविभागा कथं चात्र सप्तपातालभूमयः ॥२॥
अहोराबव्यवस्थां च विदधाति कथं रविः ।
कथं पयति वसुधां भुवनानि विभावयन् ॥३॥

·२५० सूर्यसिंधान्तस देवासुराणामन्योन्यमहोरावं विपर्ययात् । किमघु तत् कय वा स्याद्वानो गणपूरणात् ॥४॥ पिल्यं मासन भवति नाडीपट्या तु मानुषम् । तदेव किल सर्वत्र न भवेत् केन हेतुना ॥५॥ दिनाब्दमासहोराणामधिपा न समाः कुतः । कथं पर्यति भगणः सग्रहोऽयं किमाथयः ॥६॥ भूमेरुपर्युपर्धाः किमुत्सेधाः किमन्तगः । ग्रहर्त कक्षाः किंमात्राः स्थिताः केन बामग्ण ताः ॥७॥ ग्रीने तीवकरी भानुर्न हेमन्ते तथाविधः । कियती तत्करप्राप्तिानानि कति किं च तैः ॥८॥ एवं मे संशयं छिन्धि भगवन् भूतभावन । अन्यो न त्वामृते छत्ता विद्यते सर्वदर्शिवान् ॥८॥ हे भगवन् सूयाश म किम्प्रमाणा कियत प्रमाण यस्था सा। किमाकारा कधमाकारो यस्या मा। किमाथया क ाशयो कि विभागा कथ विभागा विभकाश यस्या सा। वत्र भूमो सप्तसङ्ख्या का पातालभूमय पातालविभागरूपा प्रायया । ननु “याजनानि शतान्यष्टौ भूकणों हिगुणानि तु ।" इत्यादिना भूपमाण पूर्व कधितमेव पुन प्रयकरणमयुक्तम् । सत्यम । तदुच्यते। पत्र पुराणोक्तभूमानाशिव मान पूर्व यदित तत्र मगये जाते पुनर्मयप्रयो युक्त इति । रविरोरात यत्या ·भवे। समा सुधावर्षिणी टीका। व्यवस्था दिननिमोविवेक कथ केन प्रकारेण विदधाति करोति । कथ च भुवनानि विभावयन् प्रकाशयन् वसुधा पृथ्वी पर्यति प्रदक्षिणरूपेण नमति । देवासुराणा विपर्ययान्मिथ किमर्थ- महोरात्र भवति । तञ्च भानोभंगापूरणाहा कथ स्थात ! तप्रमाणामेकसौरवर्ष कय भवतीति। सुरासुराणामन्योऽन्य- महोरात्र विपर्ययादिति पूवार्य दिव्यमाने यदुक्त तत्र देवा- सुरयोर्टिन रजनौ चामिन्ना कथ नोहोति प्रश्न । पितगणामिदमिति पित्य महोरात चान्देगा मामेन कि भवति । मानुष दिनमान तु नाडोपध्या कि भवति । केन हेतुना तदेव दिनमान सर्वत्र न दिनवर्षमासाहारावाणामधिपा कुती तेपामक एव पति किमु न । अय सग्रहो भगणी भचक्र कथ पर्यति भ्रमति किमाथयथास्ति । केनाधारण व्योनि तिष्ठतोत्पर्य । भूमे सकाशादुपरि उपरि ग्रहनक्षवकाक्षा अध्वा अवस्था आकागे किमुरसधा । कियानुसष उच्चता यासा ता । भूमेरपरि ग्रहक्षमागेकचा कियदन्तरण सन्तीत्यर्थ । किमन्तरा कियदन्तर यासा ता । उत्तरोत्तरमुच्चा अपि परस्सर तामा मध्ये कियदन्तर- किमारा किप्रमागास्ताय केन मेणाकामे स्थिता । ग्रोपत्तों यथा सूर्यम्तोत्रकरस्तीपकिरणस्तथाविधस्तादृमो हेमन्त किम न भवति । तस्य भूर्यस्य करपामिर कियतो । सूर्यकिरण कियदाकाशस्य तमो विनष्ट भवतीति। सायननातवादीनि कतिमानानि सन्ति तेमाने प्रयोजन च किम् । हे भगवन् पड्गुण- खर्यसम्पन्न । भूतभावन भूताना पदाथाना भावना विचारो यस्य तरसम्बोधने । एव मे मम समय व शिन्धि छेदय । वामृते विना सर्वदभिवानन्य सायच्छेत्ता न पियते नास्तोति ॥२-en मित्यर्थ ।

·२५२
मूर्यसिद्धान्तस्य
प्रय मुनीन् प्रति स विशिष्टो मुनिर्मयोक्तप्रमानन्ध सूर्यायो
मयं प्रति पुनर्वदतिम्मेत्याह ।
इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयोक्तं वाक्यमस्य हि ।
रहस्य परमध्यायं ततः प्राह पुनः स तम् ॥१०॥
इति भन्योंदितं मयोक्तं वाक्य पूर्वोदितं श्रुत्वा ततः स सूरया-
शपुरुषम्तं मयं प्रति पुनहिं अस्य सूर्यसिद्वान्तस्य परमन्यमुत्तराध-
रूपं रहम्यं गुममध्यायं प्राह ॥१०॥
इदानीमध्यायमाहात्म्यमाह ।
शृणुष्वैकमना भूत्वा गुद्यमध्यात्मसज्जितम् ।
प्रवक्ष्याम्यतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम ॥११॥
है मय वक्ष्यमाणमध्याममनितं गुह्यं गोप्य मध्यायमेकमना
भूत्वा शृणुष्वाइं तं वक्ष्यामि यतोऽतिभक्तानां मध्ये मम
किमपि नादेयं विद्यते । अतो गुह्यमपोदमध्यामरूपमुत्तराधे
वयामीति ॥११॥
अधुना तहुधमाह।
वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः ।
अव्यतो निर्गुणा: शान्तः पञ्चविंशात् परोऽव्ययः ॥१२॥
प्रकृत्वन्तर्गतो देवो वहिरन्तय सर्वगः।
सर्पयोऽपः सृष्ट्रादौ तासु वीर्यमवासनत् ॥१३॥

·२५३ मुधावर्षिणी टोका। तदण्डमभवडैम सर्वत्र तमसावृतम् । तवानिरुद्धः प्रथमं व्यतीभूतः सनातनः ॥१४॥ हिरण्यगर्भी भगवानेष छन्दसि पठ्यते। आदित्यो धादिभूतत्वात् प्रसूत्या सूर्य उच्चते ॥१५॥ परं ज्योतिस्तमःपारे सूर्योऽयं सवितेति च ॥ पर्येति भुवनान्येप भावयन् भूतभावनः ॥१६॥ प्रकाशात्मा तमोहन्ता महानिदेष विश्रुतः । चोऽस्य मण्डलं सामान्युसामूतिर्यजूंषि च ||१७|| वयीमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालदिभुः । सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वमस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥१८॥ रथे विश्वमय वकं कृत्वा संवत्सरात्मकम् । छन्दांस्यश्वाः सप्त युक्ताः पर्यटत्येष सर्वदा ॥१६॥ विपादममृतं गुह्यं पादोऽयं प्रकटोऽभवत् । सोहङ्कार जगत्स्ट्ये ब्रह्माणमम्जत् प्रभुः ॥२०॥ “वमत्यस्मिन् जगत् ममस्तमसो वा समस्ते जगति वमतीति वासुः । वसतेरुणि प्रत्ययः । देवनागासनावः । वासयासी देवधेति वासुदेवः । नथा चोक्तम् । सवासी समस्तं च वसववेति वै यतः । पतोऽमो पासुदेवायो विइशिः परिगीयते । इति ·नोक्तम् । २५४ सूर्यसिद्धान्तस्य नहि वसुदेवस्थापत्यमिति विग्रहः । तस्य जगत्कारणता. निरूपणावसरेऽनुपयोगात् ।” इत्यादि गूढार्थप्रकाशके रजनार्थ- स एव परं ब्रह्मा सच्चिदानन्दः । तस्य मतिरेव परः पुरुपः। अध्यक्तोऽतीन्द्रियः अव्यतात्वे च कारणं निर्गुणाः । शातः पडूमिरहितः । पोडम विकतयः सप्त प्रकृतिविकतयो मलप्रकृतिश्चेति चतुर्विशक्तिमत्त्वानि । पञ्चविंशस्तु जोवस्तस्मात्परः । पञ्चविंशात्मक इति पाठ जगदात्मकः । विशुइस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वासम्भवः । अत एवाइ। प्रकृत्यतर्गतो मायोपहितो बहिरन्तय सर्वगो जगदुत्पादकत्वात । एतानि विशेषगानि भर्षणस्य वासुदेवा गस्यापि बोध्यानि । वासुदेवांशः सपेण: प्रथममपो जलानि निर्माय तास्वस बोय शक्तिविशेषमवा- मुजनिक्षेप । तशक्तिमिलितं तज्जलं हेमं सौवर्णमण्डं गोलाकार सर्वत्र वहिरन्तश्च तममान्धकारणाहतमभवत । अन्धकागहताका मोवर्ण मण्डमभूदित्ययः । तवादी सुवाण्डोऽनिरुद्दः सनातनो नित्यो वासुदेवांगसपणो'श- रूपन्चाइरक्तोभूतोऽभिव्यक्तो न तूत्पन्नः सत्कार्यवादाभ्युपगमात् । यथा सिलेभ्यस्तेलं न तूत्पन्नम् । अथास्य नामान्तराण्याह। एप सङ्घर्षगाशोऽनिरुतो न निमः कैथिदिति । भगवान् पगुणेश्वर्य सम्पन्नः । छन्दसि वेदे हिरण्यगर्भः पठ्यते सुवर्णाण्डगर्भ स्थितत्वात् । वैदेऽस्य ' हिरण्यगर्भ रति नामान्तरन्। प्रथमममियतावादयमादित्य उच्यने । प्रमुत्याऽम्माजगदुत्पत्ति- तयाध्यमनिरहः सूर्यग्रोथते । हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक प्रासोदिति शुतिः । भयं सुरीनामक मपिता चेतिनाना प्रसिदः । तम.पारधकारस्यावतान ·रत्यर्थः । मिति । सुधावर्पिणी टीका। २५५ परमुत्कृष्ट ब्योतिस्तेजोरूपम् । अन्धकारहारक आदित्यवर्ण तमसस्त पारे इति श्रुतिः । एप सविता भूतभावन: उत्पत्तिस्थितिमंहारकारको वक्ष्यमाणानि भुवनानि भावयन् प्रकाशयन् सुवाण्डमध्ये सदा पर्येति भ्रमति। प्रकापारूपो- धिकारहारकोऽत एवैपोऽनिरुदास्यः सूर्यो महान् महत्तत्त्व- एवं विती वैदपुराणादौ निबत्तोऽस्य निरुक्तस्य सूर्य च । ऋचः । ऋग्वेदमन्ता मण्डलम् । सामानि । सामवेदमन्त्रा उस्राः किरणाः। यजुपि। यजुर्वेदमन्त्रा मर्तिः स्वरूपन् । अत एवायं निरुतो भगवान् । वयोमयो वैदवयात्मकः । कालरूपः कालस्य हेतः। विभुर्जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारेपु समर्थः । अत एव सर्वात्मा जगत्स्वरूपः सर्वगः सर्वव स्थितो व्यापकः सूक्ष्मोऽव्यापकमूसिधारी! अप्रिनुक्ने सूयें सर्व जगत प्रतिठितम् । एतेन व्यापकायापकयोरवाविरोधः । वैलोक्या- मके रथे संवत्सरात्मकं हादशमासात्मक वर्पचक्र नियोन्य सप्तछन्दांमि गायबुरथिगनुष्वृधतोपक्ति विष्टब्जगत्वोऽस्सा युक्ताः मयोजिताः । 'छन्दास्यवान् सप्तयुक्त्या' इति पाठे सप्तापवान् रथ नियोन्येत्यर्थः। मवेदा 'नित्यमपोऽनिरुडनामा पर्यटति भ्रमति। प्रस्य वेदामनम्तिपाई घरणवयममृतं दिवि नेयम् । धमगम्यमिदम् । पादयतुवरगाः । श्रयं स्थावर- जामात्मकजगदूषः प्रकटः प्रत्यक्षीऽभवत्। विपादूमुदत् पुरुषः पादोऽस्येवाभवत् पुनरिति तिरपि प्रभुसत्पत्तिममयः प्रहदारतवरुप पुरुषं ब्रह्माणं जगत्मध्ये लगर्जननिमित्तमराजदुरपादयामामेत्यर्थः । एतव्याख्यानं मवं रमनायानुरूपमिति ॥१२-२०॥ . प्रत पद व्यता। मोनिरहनामा ·२५६ यमिडान्तस्ये अथ विशेषमाइ। तस्मै वेदान् वरान् दत्त्वा सर्वलोकपितामहम् । प्रतिष्ठाप्याण्डमध्येोथ स्वयं पर्येति भावयन् ॥२१॥ सोऽनिरुद्धस्तस्मादुत्पादितब्रह्मपुरुषाय वरानुत्कृष्टान् वेदान् दत्त्वा वेदोलमार्गेण सृष्टिसजनायें सर्वलोकानां सर्वग्राणिना पितामहरूपं ब्रह्माण सुवाण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य संस्थाप्य खय भावयन् प्रकाशयन् पर्यति चमति ॥२१॥ अथ जगत्सिमृत्व ह्या किमकरोदित्याह । अथ सृष्ट्या मनश्चक्रे ब्रह्माहङ्कारमूर्तिभृत् । मनसश्चन्द्रमा जन्जे सूर्योऽक्षणोस्तेजसां निधिः ॥२२॥ मनसः खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् । गुणैकाड्या पञ्चैव महाभूतानि जजिरी ॥२३॥ अग्नीषोमो भानुचन्द्रौ ततस्त्वद्गारकादयः । तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जजिरी ॥२४ पुनदिशधात्मानं व्यभजद्राशिसतकम् । नक्षवरूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ॥२५॥ सच्चा अयाधिकारप्राान्यनन्तरमहङ्कारभूतिधारका व्रत्या सृष्टिरचनाया मनरके ददौ । प्रहं सृष्टि कुर्यामितीच्छा जाता। जातायामिछाया सद्यो मनमः मकागाच्चन्द्रमा अन्ने जातः ।

·२५७ तेजसत्वात् । - सुधार्षिगो टोका। चन्द्रो भवलिति मनसा चन्ट्रो जात इत्यर्थः। अक्ष्योनत्राम्या सकाशात तेजस निधिराकररूपः सूर्य उत्पन्नः । चक्षुरिन्ट्रियस्य मनस आकाशम् । आकाशात् क्रमाद्यथोत्तरं वाधुरग्निर्जलं पृथिवी पिाकाशाहायुः । वायोरग्निः । अग्नेर्जलम् । जलात् पृथिवो। इति गुणेकमा गुणस्येकापचयेन महाभूतानि पसस्यानि जज्ञिरे उत्पन्नानि । शब्दगुणहितमाकाशम् । बन्दसागु पदयसमेतो वायुः। शब्दस्सरूपात्म कगुणावय- युतोऽग्निः । पष्टस्पर्शरूपरमात्मकगुणचतुष्टयसमेतं जलम् । भन्दसशरूपरसगन्धात्मकगुणपञ्चकोपेता पृथिवोति स्फुटोऽर्थः। सूर्यचन्द्रो प्रागदितोत्पत्तो प्रग्नोपामो। सूर्योऽग्निस्वरूपस्तेजो- गोलकवात्तपत्वात् । चन्द्रस्त सोमस्वरूपः। मयस्य सोमवाच- कलाजलरूपः। भग्नीपोमाविति वैदिक प्रयोगः । तताऽनन्तर- सङ्गारकादयो भोमादयः पञ्च ताराग्रहास्तेजोभूखाम्बुवायुभ्यः कराहत्पवाः । भोमस्तेजसः । वुधो भूमितः । गुरुराकागात् । शुको जलात्। पनिर्वायोरिति । नव्याना मते परमेश्वर. प्रथम तेजोमयं रवि निर्माय म्वाक्षीपरि परिभाम्य व्यामि संस्थापया. माम ततः स्वाक्षोपरि भ्रमणावेस्तेजोमयखण्डानि निःसत्या- कागेऽन्तरितानि परसराकर्षणतः स्वस्ख कक्षा भ्रमन्ति । तान्येप तेजोखण्डानि भोमादिविम्बानि कयन्त इति। पुनरन्तर- मामानं दादमधा हादसस्थानेषु राशिजक व्यभनन् । कल्पितं कृतं दादपविभागं रामिहत्तं शान्तिमायमकरोत् । भयो रितोयवारमामानं नवरुपिणं सप्तविंशात्मक व्यभजत् । मनःकल्पितं तदेव क्रान्तिकृतं सप्तम्पितिविभागात्मकं चाकरो- दिवयः। ननु न्यूनाधिका विभागाः किमु न कता उताइण्यास मन:-

·२५८
सूर्यसिहान्तस्य
नियामकाभाषादित्याह। वशीति । इच्छाविपयं वर्ष विदात
यस्येति वशी। खतन्वेच्छन्य नियोगान ईलात् ।
स्वेच्छया
तमख्य का विभागहः कृता इति भावः । सप्तविंशतिविभाग-
सूचकानि नचवाणि च निर्मितानि ब्रह्मरीत्यर्थः ॥२३-२५॥
पुनः किमकरोदित्याह।
ततथराचरं विश्वं निर्ममे देवपूर्वकम् ।
अर्ध्वमध्याधरेभ्योऽथ सोतोभ्यः प्रकृतीः सृजन् ॥२६॥
अथ तता ग्रहादौनां रचनानन्तरं स ब्रह्मा जर्बमध्याधरेभ्यः
थेउमध्यमाधमेभ्यः स्रोतोभ्यो व्यक्तिभ्यः प्रकतोः मत्वरजस्तमो-
विभन्दा त्मिका: प्रजाः सृजन रचयन् देवमनुष्यासुरादिकं चराचरं
विश्वं जगविर्ममे कृतवानिति ।
मनुय स्वस्मृतिप्रथमाध्याये-
“प्रासोदिदं तमामृतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
पप्रसामयिनेयं प्रसप्तमिव सर्वतः ॥
ततः स्वयंभूभंगवानव्यतो व्यप्लयविदम् ।
महाभूतादिवृत्तीनाः प्रादुरामोसमोनुदः ॥
योऽसावतोन्ट्रियग्राधः सूझोऽव्यक्तः सनातनः ।
सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुदभो।
मोऽभिध्याय गरीरात स्वात् सिसर्विविधाः पजाः ।
पप एव सर्जादो तास बोजमवाराषत् ॥
नदण्डमभवडम सहस्रांशममप्रभम् ।
तस्मिन् न स्वयं ब्रह्मा सर्यनीयपितामहः ॥"
इत्यादिना प्रायः सौरानुरुप एष सक्रिम उक्त इति ॥२६॥

·कल्पयामाप्त यथा सुधावर्षिणी टोका। अथ रचितपदार्थानामवस्थानमाइ । गुणकर्मविभागेन सृष्ठा प्राग्वदनुक्रमात् । विभागं कल्पयामास यथाखं वेददर्शनात् ॥२०॥ ग्रहननवताराणां भूमेर्विश्वस्य वा विभुः। देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां च यथाक्रमम् ॥२८॥ गुणा स्त्रयः सत्त्वरजस्तमोरूपाः । कर्म पूर्वजन्मार्जितं सदसहा। अनयोकर्मणो विभागेन प्राग्वञ्चन्द्रसूर्यादिरचनानुक्रमात् देवा- सुरादि सृष्ट्वा रचयित्वा वेदनाद्देदोक्तप्रकारात् ययावं यथादेभं यथाकानमवस्थानविभाग रचितवान् । पूर्वमामौत्तथैव धाताऽकल्पयदिति श्रुतिय । केषां विभागं कृतवानित्याह। স্বরনি। विभुः सर्वनियोजनकुगलो वहा ग्रहनक्षतताराविम्बानां पृथिव्यास्त्रैलोक्यस्य चाकाशेवस्थान ग्रहनक्षवाणां यथाकालमनियतावस्थानम्। भूमेश नियतावस्थानम्। भूमौ त वेलोक्यस्य यथादेशमवस्थानम् । तव यथाक्रम यथायोग्यं देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां चावस्थानं यथाक्रमं सतवानिति ॥२७-२८॥ इदानी कुव सर्वपामवस्थानं कृतमित्याह । ब्रह्माण्डमेतत् सुपिरं तवेदं भूर्भुवादिकम् । कटाहद्वितयस्वैव सम्पुटं गोलकाकृति ॥२६॥ ब्रह्माण्डमध्ये परिधिामकनाभिधीयते। तन्मध्ये भमणं भानामधोधः क्रमशस्तथा ॥३०॥ कृतवान्।

·सूर्यसिद्धान्तस्य मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्यशुकोन्दुजैन्दवः । परिश्रमन्त्यधोऽधःस्थाः सिद्धविद्याधरा धनाः ॥३१॥ 'समन्तादृताध बुधचन्द्रा एतत प्रागुदित ब्रह्मगााधिष्ठित हैममगड सुपिर छिद्रमनन्ता वकाश तवावकामे भूर्भुवादिकमिद विक्षम। कटाहितयस्य सम्पमिव ब्रह्माण्ड गानकाकृति । व्यासत्योपरि सम भ्रमणेन यत क्षेत्र स एव मालो गोल का वा तदाकृतिरिया कृति यस्य तदिति। ब्रह्माण्डत्य मध्ये कटाइहितयत्य सन्धो य परिधि मा व्योमकचाऽभिधीयते कप्यत इति । तस्य मध्ये भाना नक्षत्रागा भ्रमण कक्षा तथा क्रमशोऽधोध शनिगुरुभीमसूर्यशुक्र भ्रमन्ति तेषामधोऽध स्था मिद्धविद्याधरा धना मेघाय तिन्ति। अथादूवक्रमेण भूमरुपरि चन्द्रस्ततो बुधस्तत शकस्ततो रविस्ततो भौमतता गुरुस्तत गनिस्ततो नचवागि भूमेरुपरि चन्द्रादध मिहविद्याधराणा मेधाच निवसन्तोति। मप्रति वैधेन चन्ट्रो भुव समन्तावमण करोति तया स्यात् परित क्रने बुधभूमिभीमगुरुगनिनचवाणि भ्रमतौनि विध्यति । अत एव प्राचीनाना भूस्थिरवादिना भूपरिता ग्रहा भमतीति वदतां नते वृधशकर्णयोमंशदतर मिति प्रसि हम् । पूर्वपथिमयोमयोग्यादृश्यत्व च तन्मते न घटत रति पूमेयादयाम्नाधिकार प्रतिपादितम् । भूमेरपरि जलकत्ता ततोऽग्निकति कमलाकरेणा मिसान्ततत्त्व विवो विनिखितम् । ग्रहाणाम्याधरत्व व नेपां कर्णानां बधेन सुट विधायते। एव रविग्रहविम्यान्तरवधेन मर्व ग्रा रविपरितो भमन्ति इति स्फुट सम्पति नव्यमर्तन विनायत इति । आमन्ति । यवनाना मत

·सुधावर्षिगी टोका।
,
म
ग
नयानां मतेन नक्षत्राणामनातदूर स्थितत्वात् तेषां कक्षाप्रमाणं
तव्यासप्रमाणं चानन्त्यमिति युक्तियुती वैधेन विज्ञायते । अनन्तदूर
स्थितस्य पदार्थस्य पर्यन्तं हाहयाहतं दृष्टिसूत्र इयं मिधः समानान्तरं
भवति इति रेखागणितिन सिध्यति । यथा कल्प्यत अध, कग
रेखे मियः ममानान्तरे। अ-एक दृष्टिस्थानं क-दितीयं दृष्टिस्थानम् ।
क ग रेखाया चं, ज, त, द
निन्दवस्तव अस्थानगता: अच,
अन, अत, अद, रेखा अघ
रेखया क्रमशोऽल्पकोणान् रचयन्ति । अतो यदि गविन्दुरनन्तदूर
स्यात् ाई अगरखा अवरेखया शून्य कोणं रचयिष्यति, अर्थात्
अगरेखा अधीखोपरि पतिष्यतोति । अतः कग, अध दृधिरेखे
मिथः समानान्तरे भविष्यतः । प्रत एवं प्राचीन: कक्षाहत्त-
। प्रतिहत्तकेन्द्राभ्यां रेवत्यन्तं गते रखे ममानान्तरे कल्पयित्वा
नयोर्वृत्तयोमँपादिस्थानं निर्णीतमिति । अतोऽत्र व्योमकक्षामानं
नक्षत्रकक्षाती भिन्नं दिव्यं कल्पनामावमेवं सुधोभिर्विय-
मिति दिक् ॥२८-३२॥
इदानों भूगोलमस्थानं तत्र पातालादिस्थिनिं चाह।
मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो योनि तिष्ठति ।
विभायः परमां शक्ति ब्रह्मग्यो धारणात्मिकाम् ॥३२॥
तदन्तरपुटाः सप्त नागासुग्समाश्रयाः ।
दिव्योपधिरसीपता रम्याः पातालभूमयः ॥३३॥

·तिष्ठति । २६२ सूर्यसिद्धान्तस्य अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः । भूगोलमध्यगो मेरुरुभयव विनिर्गतः ॥३४॥ उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सैन्द्रा देवा महर्षयः । अधस्तादसुरास्तहद् हिषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः ॥३५॥ ततः समन्तात् परिधिः क्रमेणायं महार्णवः । मेखलेव स्थितो धाल्या देवासुरविभागकृत् ॥३६॥ अण्डस्य समन्तात् सर्वप्रदेशामध्ये केन्द्र भूगोलो व्योमपाका नन्वाकाशे विनाऽऽधार कथं तिष्ठतीत्याह बिभ्राण इति । ब्रह्मणो धारणात्मिका निराधारावस्थानरूपा शक्ति विभ्राणो धारयन् । एतेन म किमाकारा किमाययेति- प्रशयस्योत्तर जातम् । यस्य गोलस्य पृष्ठे द्रष्टा तिष्ठति त गोलमचल मन्यतान्ये च गोलाम्तशती भान्त्यतोऽत्राचार्य गोलपृष्ठवात्यभिप्रायेण 'भूगोलो व्योनि तिष्ठति' इत्युक्तमिति नवीनाना कल्पना युक्तियुक्ता । 'कथ चार सम्म पातानभूमय रत्पस्योत्तरमाह। तस्य भूगोलस्यान्तरपुटा मध्यस्थपुटा गुधरूपा सप्तातलवितल-सुतल-रसातन-तलातल- पातालभूमय पातालप्रदेशा रम्या मन्ति । “पाताललोका प्रथिवीपुटानि" इति भास्करोतिथ । मा असरापा पातालानामाययभृता । दिव्योपधिरमोपेता । श्रीपधय रूपाम्तामा तेजोमय रसेर्युका पत सुगदयो विलसन्ति। मन्त महातन्न पातालाख्या अनन्ताट्य दिव्या या बयप्रकाश- एवं तप्रकाशेन सपी-

·सुधावर्षिणी टोका।
-
भास्करस्तु-
"चवफणामणिगणांशुशतप्रकाशा
एतेयु सासरगणाः फथिनी यमन्ति।
टोव्यन्ति दिव्यरमणीरमणीयदे।
सिद्धाश तत्र च लसत्कनकावभासाः" ॥ इति
वदन्ति भुवनकोशे।
अथ मेक संस्थानमाह। भूगोलमध्यग इति । उभयत्र भूकेन्द्रा-
द्भागहयेऽपि भूपृष्ठप्रदेशयोपरि वर्धितमूव्यास इव मेरुनामा
गिरिविनिर्गतः। अयं चानकरत्ननिचयः। अनेकेपा वचादि-
रत्नाना निचयः समूही यत्रामो। जाम्बूनदमयः । जाम्बूनदं सुवर्ण
तन्मयः स्वर्णमय इत्यर्थः। तस्य मेरोकपरिष्टात् सौम्यध्रुवाधोभागे
महर्षय इन्ट्रसहिता देवाश्च स्थिताः सन्ति तथाऽधस्ताद देवानामध.-
म्वस्तिकदिशि तत्पृष्ठे तद्देवा इवामुरा आश्रिता; स्थिताः सन्ति ।
ते देवासुरा पन्योन्यं हिपत्तो वैरभावं कुर्वन्तः परस्थानजग्राभि-
लाषिगणस्तव तिउन्तीति। ततो मेरुस्थानात् समन्तात् सर्वप्रदेशात्
तुल्यान्तरेण परिधिरिव क्रमेणार्य महार्णवः क्षारसमुद्रो पात्याः
पृथिव्या मेखला काटिवन्ध एव देवासुरविभागकृत् । देवदैत्ययो-
भूगोलपठे विभागयोरवधिरूप इव स्थितः । एतेन समुद्रोत्तरतटा-
दुत्तरं भूगोनत्याध जम्बदोपं देवानी समुद्रसहितं दक्षिण गोला
च दैत्यानामिति सिध्यति ॥३२-~-३६॥
इदानी समदोत्तरतटेषु नगरोराह।
समन्तान्मेरुमध्यान्तु तुल्यभागेषु तोयधेः ।
हीपषु दिक्षु पूर्वादिनगर्यो देवनिर्मिताः ॥३०॥

·सूर्यसिद्वान्तस्य भूवृत्तपाद पूर्वस्यां यमकोटौति विश्रुता । भद्राववर्षे नगरी स्वर्गप्राकारतोरणा ||३८|| याम्यायां भारत वर्षे लढा तहन्महापुरी। पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकाख्या प्रकीर्त्तिता ॥३६॥ उदक सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता। तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः ॥४०॥ भूवृत्तपादविवरास्ताचान्चोन्यं प्रतिष्ठिताः । ताभ्यश्चोत्तग्गो मेरुस्तावानेव सुराथयः ॥४१॥ तासामुपरिगो याति विपुवस्थो दिवाकरः । न तासु विपुवच्छाया नानखोन्नतिरिष्यते ॥४२॥ मैरुमध्यात् समन्तादभिता भूगोलपृष्ठे तन्यभागेषु नववंश- संमितेषु पूर्वादिदिक्षु तोयधे. समुद्रस्य तटेप होपेषु वर्षषु देवनिर्मिता. पूर्वादिदिक्षु नगर्य' मन्ति । समुद्रस्योत्तरतोरण अम्बूरोपस्यादिभागरूपेषु मिधस्तुल्यान्तरेण पूर्णादिदिक्षु चत्वारि नगराणि सन्तोत्यभिप्राय । मेरुतः पूर्वन्या भवत्तपादे नववंशा- न्तरे यमकोटौति वियुता भद्रानव म्वर्णप्राकारतोरणा सुवर्ण- रचिताः प्राकारास्तोरणानि च यम्यां मा। पस्ति। यद्यपि मेरी वमन. काचिदप्याग स्थिरा गोमयुक्तिती न भवनि तथापि यस्यां दिगि यमकोटो मारवायें: पूर्वा कम्पिति यशा। एवं मेरुतो याम्यायां दिगि तत् स्वर्णप्राकारतोरणा नया नाम महापुरी मारने व वर्तते । पत एव मुनीसरेण बमिसान्त .

·- सन्तोति। सुधार्षिणी टोका। सार्वभौमे रघुनाथशेतुबन्धविषये विशेषोऽभिहितो 'ननु सिन्धुन उत्तरे इत्यादि। तया मेरुतः पश्चिमे केतमालनासवर्षे रोमकनानी पुरी प्रकीर्तिताऽचायः। एवं मैरत उदग्दिशि कुरुवर्षे सिद्धपुरो नाम प्रकीर्तिता। नयां पुर्या गतव्यथा वोतदुःखाः सिहा महात्मानय निवसन्ति । ताशतनः पुर्योऽन्योन्यं मिथो भूहत्तयादविवरा नवत्वं शान्तरिताः प्रतिष्ठिताः स्थिताः ताभ्य: सर्वाभ्यः पुरीभ्यो मेकरुत्तरंग: स्वस्थानान्मेरू- यहिका सेवोत्तरेतिपरिमापातः । नावानेव मेरुः सुराययः । यो मेरुर्देवालयस्तावानेव सर्वाभ्यः पुरीभ्य उत्तरगो न दैत्यालयो द्वितोयखण्डात्मको मेरित्यर्थः । विपुवस्थः मायनमेपतुलादिगो रावः क्रान्त्यभाषाम्राडोमण्डलागतस्तदरातलगताना ताठा चसमृणा पुरोणामपरि गतो भवति । अतस्तास पुरीषु विषुवच्छाया पलमा न तथा क्षय ध्रुवयटेगन्नतिश्च नेव्यते नाडोक्रियते गोलविधि- रिति । समुद्रीत्तरतीरवत्तिपुरेषु पन्नभाया इत्यर्थः ॥३५-४२॥ अध ध्रुवतारास्थितिमाह। मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतार नभः स्थिते । निरचदेशमंस्थानामुभये क्षितिजाश्रये ॥४३॥ अतो नासोच्छ्रयस्तासु ध्रुवयोः चितिजस्थयोः । नवतिर्लम्बकांशास्तु मेरावनांशकास्तथा ॥४४॥ भरोभयतो देवमागे दैत्यभार्ग च मय खमध्ये देवानां खस्वस्ति शोपरि दैत्याना च सुस्वस्तिकोपरि नमःस्थित अक्षय चभाव ·गम्यते । सूर्यसिहान्तस्य ध्रुवतारे स्त । अतो निरक्षदेशसस्थानां समुद्रोत्तरतीरनिवासिना ते उभये ध्रुवतारे क्षितिजायचे स्त । अतो ध्रुवोन्नत्यभावात तास पूवोदितासु बमकोट्यादिपुरोषु चितिजस्थयोर्बुवयोनाक्षोत्राय । अत एव तत्राक्षागोननतिरूपा लम्बाशका नवति, । मेरो तु नधाचाशका नवतिरिति । अक्षाशपरमत्वालम्वाभाभावोऽर्थाद- निरक्षेऽक्षाभावो मेरो परमा अक्षाशका नवति । धवात्तरे तु अपसारयोजनरनुपात कर्तव्य इति सूचितम् । पचागजानन पुरान्तग्योजनपरिधिजान च सुगममित्यनुकमपि बुद्धिमतोह्यम् । अनेनैव “पुरान्तर चेदिदमुत्तर स्यात” इत्यादि भास्करानयनमुत्पदात इति ॥४३-४४॥ इदानी देवासुरयो रविदर्शनस्थितिमाह । मेषादी देवभागम्य देवानां याति दर्शनम् । असुगणां तुलादौ तु सूर्यम्तशागसच्चरः ॥४५॥ मैपादो टेवभागस्थे सूर्यो देवानां दर्शन याति प्राप्नोति । तुलादो दैत्यभामस्वे च म सूर्योऽसुगणा दर्शन याति । किविमिट तद्भागमघर । तयोर्देवदैत्ययो गयो सवरतीति म । मेषादिषड्ागिसूर्यो देवमागे महरति। पत. चितिजोर्ध्वगतत्वा. हेवे: स दृश्यते । एव तुलादिपरामियो देत्यभाग मञ्चरति । प्रतम्तहितिजोर्ध्वगतत्वाहत्ये स दृश्यत इति ॥४५॥ इदानीं ग्रीमे तीवारी मानुरिति प्रयोत्तरमा । अत्यासन्नतया तेन योन तीवकरायः। देवभाग सुगणां तु हेमन्ते मन्दतान्यया ॥४६॥ सूर्य ।

·.
सुधार्षिणी टीका।
देवभागे जम्बूदीप । अत्यासन्नतया सूर्यस्यात्यन्तनिकटस्थत्वेन
सुराणां मध्ये ग्रीष्मे सूर्यस्य किरणास्तोत्रा अत्युग्रा भवन्ति ।
हेमन्तत्तौ अन्यथा सूर्यस्य दूरस्यत्वेन कराणां मन्दता । अत एवं
तव शोताधिक्यम् । इदं च स्थ लं कारणम् । वस्तुतो भूगोलपृष्ठे
स्थलविशेष पर्वतादीनां निवेशेन रविकिरणानां प्रभावोल्यो
भवति तन तब शोताधिक्य भवति । यथा यथा रविः खस्वस्तिका-
सन्नो भवति तथा तथा भूपृष्ठे रविकिरणानां चितिजे लम्बनि-
भत्वात प्रभावोऽधिको भवत्यत एवं ग्रोभे भारतवर्षेऽत्युपाता।
हेमन्त तु खस्वस्तिकाहूरे रविरत: किरणाना तिर्यपतनात्
तत्प्रभावोल्पो भवत्यत एव तदा भौताधिक्यमिति बुद्धिमता
वैद्यमिति ॥४६॥
इदानी देवासुराहोरात्र वितणोति ।
देवासुरा विपुषति क्षितिजस्थं दिवाकरम् ।
पश्यन्त्यन्योन्धमतेषां वामसव्ये दिननपे ॥४७॥
मेषादावुदितः सूर्यस्त्रीन् राशीनुदगुत्तरम् ।
सञ्चरन् प्रागहर्मध्यं पूरयेन्मेरुवासिनाम् ॥४८॥
कादोन सञ्चरस्तवदङ्गः पश्चार्धमेव सः ।
तुलादींस्त्रीन् मृगादींश्च तहदेव सुरद्विषाम् ॥४६॥
अतो दिनक्षप तेषामन्योन्यं हि विपर्ययात् ।
अहोरात्रप्रमाणं च भानो गणपूरणात् ॥५०॥
दिनक्षपार्धमेतेषामयनान्ते विपर्ययात् ।
उपयात्मानमन्धोन्यं कल्पयन्ति मुरासुराः ॥५१॥

·सूर्यसिद्धान्तस्य भवत । अन्येऽपि समसूवस्था मन्यन्तेऽधः परस्परम् । भद्रावकेतुमालस्था लवासिद्धपुराथिताः ॥५२॥ सबवेव महौगोले स्वस्थानमुपरि स्थितम् । मन्यन्ते ख यतो गोलस्तस्य कोर्ध्व व वाप्यधः ॥५३॥ देवासुरा विपुवति सायनमेपतुनादो क्षितिजस्य स्य पश्यन्ति । प्रत जवावरस्थित चादेपा देवासुराणामन्योन्च मिथो दिन मिशे मैपादो रविदित प्रत्यह क्षितिजीपरिगत यदा देवा पन्ति तदा देवानाम व स्थितत्वाईत्यास्त रवि न पश्यन्त्यतस्तपा विस्तामेन दिननिए । यदा देवाना दिन तदा दैत्याना रजनो यदा देवानां रजनी तदा दैत्याना दिनमिति। सूया मेपादो नाडोमण्ड नरूपक्षिनिजे उदितस्त्रोन् रामोन् क्रमेणोदगुत्तर मबरन परमान्नति गतो मेरुवामिना प्रागहमध्य पूदिनदल पूरवेर । ततस्तैरव वृत्त कक्याटोन बोन राशीन् तहत सच में रविमरुवामिनामष्ट पयाध परदिनदल पूरयेत् । तत्र देवाना दिनायमान भयोति। पय तहदेव नुमादीन चीन राजीन सघरन् रवि सुररिपा दैत्याना प्रामहर्मध्व मृगाहोन बीन राशीन मक्षग्य पयादहीन पूरयेदिति । प्रती विपर्ययात् पा दिननिए भवत इति पूर्वोक्तस्यापपात्तरूप नाडोमण्डल शान्तिमगढ़ समन्यात मायनर्मपादौ सायनसलादीच रविदर्शनानन्तर पुनस्तखायनमेपादी भावनतलादी प रवन मतम्तेपा देवासुराणा भानोभंगा पूरणात् सायनभग पूरा शोरावप्रमाण भवतीत्यर्थ । एवमेषा देवासुराणामदनानं 'पपययारिमरावाध भवति । उत्तरायजन्त मायनमियनान्ती नोकोयम् ।

·इति । वस्तुतस्तु प्रय सुधावर्षिणी टोका। देवाना दिनाधं दैत्याना रायुधं दक्षिणायनान्ते सायनधनुरते देवाना रजनोदल देत्याना दिनामिति तय विपर्ययावतोवर्थ । सुरासुरा अन्योन्य मिथ आत्मानमुपरि कल्पयन्ति । देवा आत्मानमुपरि दैत्यगण वाधी मन्यन्ते । एव देवा अामान- मुपरि देवगण चाधो मन्वन्त । एवमन्येऽपि ममसूवस्था कुदनान्तरस्था परसरमधी मन्यन्त । यथा भदाखवेतमालस्था- स्त पा लङ्कासिद्धपुराथिताच कुदलात्तरस्थितत्वान्मियोऽधी मन्यन्त अथ वस्तुस्थितिमाह। सर्वति। यतो महीगोले सववव भूपृटस्था स्वस्थानमुपरिस्थित मन्वन्त । गोलो यत खे योनि स्थितस्तस्य गोलन्य कोव व वाप्यधोयांत कुवापि नोव नाप्यध इति । वृथिव्यामाकर्षण शक्तिरत सर्वेमा पादमून पृथिवोठे गतत्वात सर्वे निजस्थानमधस्तदुपरि चात्मान स्थित मन्यन्त इति ॥४७-५३॥ इदानीं पृथिवोदर्शने विशपमाह। अल्पकायतया लोका. स्वस्थानात् सर्वतो मुखम् । पश्यन्ति वृत्तामप्येता चक्राकारा वसुन्धगम् ॥५४॥ नोका प्राणिन स्वाधिष्ठितठस्थानात सवदिक्षु मुखमभि- मुखमेता वृत्ता गोलाकृतिमपि वसुन्धरा चक्राकारा वर्गल- मुकुरोदरमन्निभा पश्यन्त्यल्पकायतयाऽतिइस्तमरीरत्वेन । पोचो नर स्वस्थानासर्दिक्षु पृथिव्या प्रत्यल्पभाग पृथिवोशता- पादप्या पश्यन्ति तत्र वृत्तस्यात्यल्पभागबाइक्रता नोपलक्ष्यत इति । समुद्रयावादिकरणेन वेधसोल्याचेय भूमि- घंव नामा नयनिर्माता तम्या वृहदव्यास = ७४२६ अक्रो । नयमपि ·सूर्यसिद्धान्तस्य लघुव्यास -- ७८८६ अक्रो। अथानयोयोगासमो व्यवहारार्थ खल्यान्तराङ्गगोलस्य व्यास कल्यते तदा रेखागगितयुक्या पृष्ठस्थानगत न्य नरस्यो- क्रिति =६ पदानि। अर्धाद्यदि एउ- ६ -- 3 | केप -- = =७८०२५ मो। तदा स्सल = कैस्स उस्य - केउ (उस स- रेखा जेया)। केउ = के+पृत=02.२५४५२८०+६ :- ४१७०८००६ उस्प- / केउ' - केस्स' - V पृउ ( २+पृउ) - V६ (८३५५:०००+६ - v६४८३५५६.०६ V५०१३३६०३६ =२२३८. स्वल्पान्तरात् । ४१७०८... २२३०० ३०६०.२ १२५३३४ ८३५५८ ५५५८ ४१७०:००६)८५५४०८४२०... ( २२८६८७ पदानि ८३५५६.१२ ११८८४८३.. ८३५५६०१२ २६२८३२५८० ३३४२२४०४८ ५२८०)२२८६८७७पर्धी २८०.८८३२. ११२. २५०६१८०३६ १७४ २६४२०२८४. ३३४२२४०४८ २८८७८०८२.)

·इत्याह ॥५४॥ . सुधावर्षिगो टोका। २७१ एवमत्र यदि दृष्टुमितिहस्तचतुष्टयं भवेत्तदा खल्यान्तगत् सन-पृसनापम् = (अर्धक्रोशसमम् । तच पृथ्वीपरिधः सहस्र- भागतोऽम्यल्पमतो वृत्तस्य पम्मवत्वंशो टण्डवन परिदृश्यते इत्यादिना वक्रत्वन्याभावः पुसमानं चतुर्टिनु सरनरेखावाति । तदव्यासाधेन सतं तं दृश्य चितिजं च च ज्ञाकारं भात्यती भास्करण ममी यतः स्यात् परिधे. शतायः पृथ्वी च पृथ्वो नितरी तनोयान् । नरव वत्पृष्ठगतस्य कत्या ममेय तर प्रतिभावत' मा। इदानी भन्ममपाव्यस्का दिनमानव्यवस्फा चाह। सव्यं धमति देवानामपसव्यं सुरहिषाम् । उपरिष्टाइगोलोऽयं व्यने पथान्मुखः सदा ॥५५॥ अतस्तव दिन विशन्नाडिकं गर्वरो तथा । हानिवडा सदा वामं सुरासुरविभागयोः ॥५६॥ मेपादौ तु सदा बिरुदगुत्तरतोऽधिका। देवांश च पाहानिर्विपरीतं तघासुरे ॥५७॥ तुलादी युनिगोमि चयदी तयोरमे। देशकान्तिवमानित्वं तहिजानं पुरोदितम् ॥५८॥ पय भगानी देवानां मध्ये मयं सुरदिया मोपसय्यं आप निदेगे घ उपरिटात सम्भस कोपरि मदा पषाभुमा भमति । पतम्तय निरय नतीजताभायामटा विपटिफास दिन ·1 मसिदान्तस्य तथा तावतो शर्वरी राविय भवति। टेवामुरविभागयोवाम विपरोतक्रमण दिननियोहानिदो भवतः । देवगरी यदा दिनदिस्तदा दैत्यभागे दिनहासः। एवं देवभाग यदा राविष्टिस्तदा दैत्यभागै राविनामः इत्यर्थः । मदेव विनी- करोति । मेपादौ राधिपटके सूर्ये उदगुत्तरतोऽयादाधाययोत्तरतो रवियति तया तथा देवभाग मृदा दिनत्य हदिः पादानो राखिहानिश्च भवति । तथाऽसुरे भागे च वियरोतम् । दिनकासी रात्रिवद्धिर्भवति। एव तुलादो राशिफ्ट्के सूर्ये तयोर्दैवासुर- भागयोनिधीमे क्षयवृद्धी वाम विपरोते स्याताम् । देवभाग दिनहासो राविद्धिरमुरभागे च दिनवृद्धिः क्षपाहाम इति । तयोनिशोविज्ञानं च देशान्तिवशात् प्रशंगानां कात्यंशाना च वगावित्य पुरा प्रथममुदितं 'क्रान्तिजा विपुत्रदानी' इत्यादि- स्पष्टाधिकारोक्तविधिनेति । अवोपपतिः। देवभाग गोलस्य यादृगवस्थितिस्तरिपरीता देत्यभागे। देवभाग यदि चितिजमुम्ममइलादधश्वरनाडीभिस्तदा तावतीभिर्घटिकाभिरसुरभारी _मुन्माइलाब्रवीति ममोलो- परि स्फुटं दृश्यते। স্বল্পান য গলাoিান্ ধিক্কা पूर्वमुक्तमवेति सर्व स्फुटम् ॥५६-५८॥ इदानी दिनमानाथै देशविगे तब दिनमान बाह। भूवृत्तं क्रान्तिभागनं भगणांशविभाजितम् । अवाप्तयोजनैरों व्यक्षाबाबुपरिस्थितः ॥५१॥ परमापक्रमादेवं योजनानि विशोधयेत् । भूस्तपादाछेपाणि यानि स्युर्योजनानि तैः ॥६॥ ।

·सुधावर्षिणी टोका। २७३ अयनान्ते विलोमन देवासुरविभागयोः। नाडौषट्या सकादहर्निशाप्यस्मिन् सकृत् तथा ॥६१॥ तदन्तरापि षष्ट्यन्ते क्षयबद्धी अहर्निशोः । परतो विपरीतोऽयं भगोलः परिवर्तते ॥६२|| उने भूहत्तपादे तु हिज्यापक्रमयोजनैः । धनुर्मगस्थः सविता देवभागे न दृश्यते ॥६३॥ तथा चासुरभागे तु मिथुनै कर्कटे खितः । नष्टच्छाया महोवृत्तपादे दर्शनमादिशेत् ॥६४॥ एकच्चापक्रमानीतैयोजनैः परिवर्जिते। भूमिकक्षाचतुर्थाश व्यक्षाच्छेषैस्तु योजनैः ॥६५॥ धनुमंगालिकुम्भेषु संस्थितोऽर्को न दृश्यते । देवभागेऽसुराणां तु वृषाो भचतुष्टय ॥६६॥ मेरी मेषादिचक्राधे देवाः पश्यन्ति भास्करन् । सकृदेवोदितं तहदसुराश्च तुलादिगम् ॥६॥ भूपरिधि क्रान्त्यं गुणितं भगांयकाभे नितम् । योजनापरिस्थित आकाशे स्थितः सूर्यो व्यचानिरक्षर्दशास् क्रान्तिदिग्वभादुत्तरतो दक्षिणतो वा याति । एवं परमापक्रमा- द्यानि योजनान्यागच्छेत् तानि भूपरिधिचतुर्थीगाहियोधयेत् । थेपाणि यानि योजनानि स्युस्तयोंजनैर्देषासुरविभागयोनिरवदेशा- ३५ ·- तव विप्रश्नोक्तविधिना- २०४ सूर्यसिद्धान्तस्ये दुत्तरदक्षिणप्रदेशयो? देशो तयोविलोमनायनान्ते रवी गते- सति सकदे कवारं नाडीपट्या दिनं तथाऽस्मिन् प्रदेशे सकृवाडी- पध्या निशा च। निरचादुत्तरप्रदेशे मिथुनान्तगे रवी पष्टिघटिकात्मकं दिन मसुरविभागे तदक्षिणप्रदेशे च पष्टि घटिकामिका रजनो। एवं मकराते रवावुत्तरप्रदेशे पष्टि- घटिकात्मिका निशा दक्षिणप्रदेशे च पष्टिघटिकात्मकं दिनमित्यर्थः । तदन्तर निरक्षतप्रदेशयोरन्तरे अहर्निशोः पध्यन्ते पष्टिघटिकामध्ये क्षयही भवतः । दिनराविमानयोर्योगस्तव पष्टिघटिकामको भवतीत्यर्थः। परतस्तदुत्तरदक्षिणप्रदेशतोऽनन्तरं भूपृष्ठे यो देशस्तवायं भगोनो विपरीतो वर्त्तते । ऽग्राचरज्याराश्युदयमानानि न सिध्यन्ति इति । कार्य तत्र गोलस्थितिरित्याह। हिज्यापक्रमयोजन राशिय क्रान्ति योजनैः 'भूवत्तं क्रान्तिभागनम्' इत्यादिविधिनाऽऽनोतरूने भूपरिधिचतुर्थी यानि योजनानि निरक्षात् तैयोंजनैवभागे यो देशस्तव धनु- मुंगस्थसूर्यो न दृश्यते तथा तेयोजनेरसरभागे यो देशस्तव मिथुने कर्कटे च स्थितः सूर्यो न दृश्यते । नष्टा छाया भूछाया यव तादृशे भूपरिधिचतुर्याचे निरक्षाभूपरिधिचतुर्थभागान्तर्गत देश सदा रविदर्शनमादिशेत् कथयेहणक इति । यावल्कास्लमोरावहत्तानि क्षितिजोधगानि तव रवे: चिति- ओर्ध्वगतलाछाया नष्टा भवत्यतस्तावत्कालपर्यन्तं तव दिनं भवतीत्वर्थः एवं भूमिकचाचतुर्था एकराभिकायाऽऽनीते- योजनैः परिवर्तिते यानि पाणि योजनानि तेनिरक्षादेवासुर- विभागयो? देशो तब देवभागे धनुर्पगढयिककुम्भेषु संस्थितोऽको न दृश्यते। असुराणा विभागे तु तव पाये भचतध्ये यव देने ·सुधावर्षिणी टोका। २७५ स्थितोको न दृश्यते । एवं मेरो देवा मेषादिचक्रा स्थित भास्कर सरुदेवोदितं पश्यन्ति । तइदसुराय सकृदेवोदित तुलादिगं भास्करं यश्यन्ति। अत्रीपपत्तिः। निरक्षाद्यान्योत्तरमण्डले खस्वस्तिकावध्य क्षांचा यहोरावदत्तायधि क्रान्यंशाः। तत्समान्तर भूमौ याम्योत्तरखते नान्यं गाना योजनीकरणमनुपातेन । यदि चक्रांभूपरिधिस्तदा क्रायः किमिति । लब्धयोजनैः क्रान्तिवशादी निरक्षादुत्तरतो दक्षिणतो वाऽऽका स्वाहोरावह मच्छतोति । परमापक्रमो- अवयोजनोनभूदत्तपादयोजनरन्तरितो यः प्रदेशस्तव पट्पष्टिः पलांथा लम्बांशाच परमापमभागसमाः। प्रत उत्तरगोले देवभाग मिथुनान्तस्थे रवायहोरात्रहत्तस्य क्षितिजोगतत्वादात्यमावो दिनं परमं पष्टिघटीतुल्यम् । मकरादिगे रखो वहोराववत्तस्य क्षिति- जाध:स्थितवाहिनाभावो देवभागे रात्रिमानं परमं पष्टिमितम् । असुरभाग च दिनं परमं परिमितं रावेरभाव इति । एवं षट्पष्टिभागतोऽल्पाक्षदेभे दिनमानं रात्रिमानं च पष्टि- घटिकाल्वं भवति अहोरावहत्य नितिजोऽधऊर्ध्वयोः स्थितत्वात् । हिराज्युद्धवक्रान्तियोजनोनभूवृत्तपादयौजनैर्निरचादुत्तरे दधिणे वा यो देशस्तव व्यंशघुइनवरसाः पलामाः ६८°१२.1 तत्र देवभागे मिथुनादिगार्कोहोराववृत्तं क्षितिजादुरि भवति तत एव मजदुदित- रविदर्यनारम्भः । एवं कत्तपर्यन्तमहोरावसानां चितिनोपरि- गतलात् सततं रवैदर्शनम् । धनुर्मगस्थार्कस्य तदहोरावत्तियोः चितिजाधःस्थितत्वाददर्शनम् । सुरभारी चैतविपरीतम् । मेकन्यापक्रमानीतरित्यादिना यो देशस्तव साज़िगजवाजि- संमिता: पलभागा भवन्ति तव धनुगालिकुम्भा: चितिजाधःस्था

·सुधावर्षिणी टीका।
देवभागे न दृश्या प्रसुराणां भागे क्षितिजाधःस्थितत्वावधादि-
चतुष्टयं न दृश्यम् ।
मेरौ च देवभाग मेपादिपडाशयः
क्षितिजोर्ध्वगतत्वाद दृश्या असुरभागे च तुलादिपड राप्रयो
दृप्या इत्यादि सर्व गोलोपरि प्रत्यतं दृश्यते। आचार्योक्तप्रकार
एव भास्करेणापि सिद्धान्तशिरोमणी विन्यस्तस्तव योजनतः
पलांशानानोय पठिताः ।
तहाक्यं च ।
व्यंशयुड्नवरसाः पलांशका
यत्र तत्र विषये कदाचन ।
दृश्यते न मकरो न कार्मुकं
किञ्च कर्किमिथुनौ मदोदिती ॥
यत्र साङ्घ्रिगजवाजिमम्मिता-
स्तव हथिकचतुष्टयं न च ।
दृश्यतेऽथ पभाच्चतुष्टयं
मर्वदा ममुदितं च लक्ष्यते ।
यव तेऽथ नवतिः पलांपका-
स्तव कानगिरो कदाचन ।
दृश्यते न भदलं तुलादिक
सर्वदा समुदितं क्रियादिकम् ॥ इति
पयो गष्टिवशेन रविदर्शनविचारः क्रियते। रविकचागोले
गर्भचितिज यव लग्नं तम्मादधो रविकचायां दृश्यामाः कन्या
यवस्यो रविरुवं गेन द्रष्टा दृश्यत इति फलप्यते तदा दृश्याशाग्राद
भूपठोपरि या समरेखा मोर्धाधरोखाया यव सम्मा तत्म्यदृष्टि-

·२७८ तदा । *- इत्यल प्रसा- सूर्यसिद्धान्तस्य घतो यदि दृश्याशा =?-लम्बाशा +परक्रान्यंश । यदृष्ट्युच्छायस्तहशन सदा रविदर्शनम्। परन्तु तदा +कु= युतियदि नवत्य शल्या तदैव रकस्य - स्पर्शरेखाया अर्ध्वाधरेखया सहोलभाग योग । अत ह+कु = ल+ पक्रा+कु <८. ल ८८०-( पक्रा+कु) अर्थादक्षामा यदि कुच्छन परक्रान्तियोगतोऽधिका यव नवेतादृशो दृश्य चितिर्भवितुमईति यदशेन सतत रविदर्शन भवति । पवान्ये विशेपा कमलाकर- कृतसिद्धान्ततत्त्वविवेकविप्रयाधिकारी द्रष्टव्या गतविचारेण ॥५-६॥ दानी रविभ्रमगो विशेषमाए । भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे देवघ वाऽसुरे। उपरिष्टाद व्रजत्यर्क सौम्ययाम्यायनान्तगः ॥६८॥ तदन्तगलयोछाया याम्योदक् सम्भवत्यपि । मेरोरभिमुखं याति परतः स्वविभागयोः ॥६६॥ भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे देरे देवभागे वाऽमुरीमुरभागे मोम्ययाम्यायनान्तगो रविरुपरिष्टात भागयतुर्वि पत्यगास्तत्समेरायवभागे मोम्यायनान्सम्ये रस वधान्यदिशान्तिमाम्ये मधनतागाभावात खमध्ये रविभवति । एवममुरभाग तत्समैरवायाम्यायनान्तस्थो रवि तोनि गीत पमिहम् । नदसरायोनिरमा पपदयभागमश्चम्मितधिगोनरगयोडाया गतीमध्याछायान নন্মবল স্বামী पमध्यती ·सुधावर्पिणी ठोका। दक्षिणाप्रमुत्तराग्रं वा भवति। उत्तरदेश मध्यनतामानां दक्षिण- वाच्छायाग्रमुत्तरमुत्तरत्वाच्च दक्षिणम् । दक्षिणदेशे च मध्यनतां- शानामुत्तरत्वाच्छायाग्रं दक्षिणं दक्षिगावाचोत्तरमिति । एवं परतस्ततोऽनन्तरं परमान्यधिकाई देशे मेरोरभिमुखं खवि- भागयोयति सति अमिण छाया दक्षिणमुत्तरं स्यादिति । प्रादेवभागे याति छायाग्रसत्तरं दैत्यभागे च याति छाया दक्षिणमिति गोलदर्भनतः स्फुटम् ॥६८-६८ अथ कथं पर्येति भुवनानि विमावन्नितिप्रश्नोत्तरमाह। भद्रावोपरिंगः कुर्याद्धारते तूदयं रविः । गल्य केतुमाले तु कुरावस्तमयं तदा ॥७०॥ भारतादिषु वर्षेषु व्ददेव परिम्भमन् । मध्योदयार्धरात्यस्तकालान् कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥१॥ भद्रानवोंपरिगो रविर्भारतवर्षे खोदयं कुर्यात् । भद्रानवो- परिगतत्वात् तत्र मध्याहमिति स्फुटन् । तदा तस्मिन् काले केतु- मालवर्धरावं कुरो कुरुवर्षे चास्तम्यं स्वास्तं कुर्यात् । भद्राववादिग्रहणेन तवत्यमधाननगरोणां यमकोटि-लहा- रोमकसिहपुरीणां ग्रहण कर्तव्यमिति स्फुटं गोलदिदां 'मायुरे- कस्य यदोदयः स्यादितिभास्करोतेश । मच भारतादिपु विपु भारतकेतुमालकुरुवर्षेषु तदद्राश्ववयोंयरिगवत् परिभमन् खखाभिमतस्थानोपरि स्थिति कुर्वन् सूर्यः प्रदक्षिणं यथा स्यात्तथा सव्यक्रमे उक्तचतुर्वर्षेषु मध्योदयाधरात्यस्तकालान् कुर्यात् । अवैतदुक्तं भवति । भारतवोंपरिगे रखो भारतकेतुमालकुरु- भव ·२८० ध्रुवोन्नतिरुत्तर- सुर्यसिद्वान्तस्य भद्रावक्षु क्रमेण मध्याह्रोदयाधरावास्तकालाः स्युः। एव- मन्यवर्षमध्याह्नतोऽपरवर्षकालाश्चिन्याः किं लेखविस्तरेण | एतत् सर्व गोलस्थितितः स्फुटम्-इति ॥७०-७१॥ इदानों भचक्रस्थितिमाह। ध्रुवोन्नतिर्भचक्रस्य नतिमेझ प्रयास्थतः । निरक्षाभिमुखं यातुर्विपरीते नतीनते ॥७२॥ भचक्र ध्रुवयोर्वद्धमाक्षिप्त प्रवहानिलैः । पयेत्यजस्रं तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ॥७३॥ मेरु' मैवभिमुखं यास्यतो गच्छतो नरस्य ध्रुवोन्नतिस्तथा भचक्रस्य नतिर्भवति। एवमुत्तरभागतो निर- क्षाभिमुखं यातुनरस्य विपरीते नतोन्नते भवतः । उत्तरध्रुवस्य नतिभचक्रस्य चोन्नतिभवति । 'उददिशं याति यथा यथा नर.' इत्यादिभास्करोतेरिदं स्फुटमस्ति । सौम्यध्रुवदर्शनं न भवत्यतोऽत्र सिद्धान्त प्रतिपादने भूपृष्ठावरोधन मनगीकृत्य भूगर्भत: सर्वे विचार्यामति स्फुट मुबुद्धीनाम् । ध्रुवयोधडे भचक्र प्रवहानिलेराचिप्तमजसं सततं पश्चिमाभिमुखं पर्यति भ्रमति । चन्द्रादीनां ग्रहाण यथाक्रमं कक्षाश तस्मिन् भचक्रे नडा बहाय भमन्तीति 'कथं पति भगणः सग्रहोऽयं किमायय' इति प्रश्नोत्तरमेतेन जातमिति ॥७२-७३॥ इदानी पिवंा दिन मासेन कथं भवतीत्यस्योत्तरमा । सकृटुद्गतमब्दाधं पश्यन्त्वक सुरासुराः। पितरः शशिगाः पदं खदिनं च नरा भुवि ७४|| নিঘাৱনীমনি .

·सुधावपिणो टोका। यथा पूर्वोदितप्रकारेण खमध्यस्थेऽक मध्यान्हे मवतीत्यादि- रोल्या सक्तदुदितमकमन्दाधमब्दापर्यन्त पश्यन्ति भुवि नराश म्वदिनमानपर्यन्तं पश्यन्ति तथैव दर्शान्ते वरुधयाम्योत्तरहत्ते- स्थित्वात् पूर्णान्ते चाधो याम्योत्तरवृत्ते स्थितत्वाञ्च शशिलोक- निवासिनः पितर: सकृदुदितं रविं पक्षं पक्षपर्यन्तं पश्यन्ति । दशैं मध्याह्नत्वात् पूर्णान्ते च नियोधलादेवां पितृणां कृष्णपक्षदले रविरुदेति रालपक्षदले चास्त मतीति सिध्यति । तथा च भास्करः । "विध भागे पितरो वसन्त: खाध: मुधादीधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोळ दर्श यतोऽस्मादय दलं तदेषाम् । भार्धान्तरत्वान्न विधोरधास्थं तसान्निशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णो रविः पचदलेऽभ्युदेति शुतोऽस्तमेत्यर्थत एप सिद्धम् ॥ इति । यम्मिन् वृत्ते ग्रहविस्वं भमति तदन्तर्गतो द्रष्टा यदि सर्वदा ग्रहविम्वस्यै भागमेव पश्यति तदा ग्रहविस्वं स्वाक्षोपरि स्वाङ्ग- ममं करोति । यथा यदा वयं देवमन्दिरस्य प्रदक्षिणां कुर्मस्तदा भ्रमणवृत्तान्तर्गतो द्रष्टा सर्वदाऽस्मदनिगाभागमेवाम्मद भमणेन पश्यति भमणहसबहिर्गतो द्रष्टा च स्वाभिमुखममाछरीरावय भिवं भिवं पश्यतीति प्रत्यक्षप्रतोतिः । यथा बाला वाल्यावमौ लघुप्रदेगे भ्रमन्तः स्वानभ्रममुत्पादयन्ति तथा वयं महति प्रदेश प्रदक्षिणापरिधो भमन्तः स्वाभिमायाम: । भमणहत्तस्या- सत्यत्वासविस्था द्रटारो बालानां स्वाइभमेण भिन्नान .

·सूर्यसिद्धान्तस्य २८२ भिन्नानवयवान् पश्य तौति । अथ यस्मिन् वृत्ते चन्द्रो भ्रमति तदन्तर्गता वयं सदा चन्द्रस्य कलसहितं तमेव भागं पश्यामोऽतः पूर्वोदितमिडान्तेन चन्द्रो भ्रमन् साइभममुत्पादयतोति सिध्यति । अथ यच चन्द्रे कलत्रनाम्ना प्रसिई तच सूक्ष्मदर्शकयन्वबलेन चन्द्रोपरि वनं पर्वतादिकं चास्तौति स्फुट दृश्यते नव्यस्त पर्वता- दौनामुच्छितिज्ञानं च कृतमस्तीत्यलं पनविर्तन ॥७४॥ इदानी ग्रहाणा गतावतुल्यत्वे कारणमाह । उपरिष्ठस्य महती कनाऽल्पाधःस्थितस्य च । महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्पाम्तथाऽल्पया ॥२५॥ कालेनाल्पेन भनणं भुक्तोल्पभमणाथितः । ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भमन् ॥७६॥ खल्पयातो वहन् भड्तो भगणान् शीतदीधितिः । महत्या कक्षया गच्छन् ततः स्वल्पं शनैश्वरः ॥७७|| उपरिस्थितस्य ग्रहस्य कक्षा भ्रमणावसं महतो वर्ततधः- स्थितस्य पाल्पा ! सर्वासु कक्षा चक्रांगा वा चक्रकला विभागा. ममा पतो मघत्या कघया भागा महान्तोऽल्पया कचया चापा भवन्ति। ग्रहाणां योजनामिका गतिस्तु समा वर्मत इति पूर्वमेधोक्तम् । अतोऽन्पभमपाथितोऽन्यवाहतस्थिती ग्रहोल्न कालेन भगणं कधाहत्तायितं दादाराग्यात्मकं प्रमाणे मुली । मति मण्डले कमावते न भ्रमन ग्रहो माता कानेन भमण भड्ले। गेकयुगे बहन भगणान् मुड़ने। मनयरय महत्या कछया गच्छन मन् ततयन्दात् स्वल्य भगणमानं भुड्न ति ।७५--001 भन: स्वल्पाया कचाया जातः पातदोधितियन्द्री ·सुधावपिणी टोका। इदानीं 'दिनान्दमासहोराणामधिपा न समाः कुतः' इति पन्नोत्तरमाह। मन्दादधःक्रामेया स्युचतुर्थी दिवसाधिपाः । वर्षाधिमतयस्तात् तृतीयाश्च प्रकीर्तिताः ॥७॥ अर्ध्वक्रमेण शशिनो मासानामधिपाः स्मृताः । होरेशाः सूर्यतनयादधोऽधः क्रमशस्तथा ॥७॥ कनाक्रमेण मन्दात् गनेश्वरादयःक्रमेण चतुर्थी दिवसाधिया भवन्ति । यथा कक्षाक्रमेण । गु । भो।।शु । बु। चं । तत्र प्रथमं यदि भनिदिवसपतिस्तदा हितोयः शनेश्चतों रविस्तत- यतुर्धश्चन्द्रस्वतीयः । चन्द्राच्चतुर्थों भौमवतुर्थ इत्यादयः । तहच्छने- गरादधःक्रमण वतीया वर्षाधिपतयः प्राचीनः प्रकीर्तिताः कथिताः। यथा प्रथमः पनिस्ततस्टतोयो भौमस्ततस्वतीयः शुक्र इत्यादयः । अथ भगिनयन्द्रादूर्ध्वक्रमेण मासानामधिपाः पूर्वेः स्मृताः । यथा प्रथमः शो हितीयो बुधस्वतीयः शुक्र इत्यादयः । तथा सूर्यतनयात् भनेरधोधाक्रमेण होरेशा भवन्ति । यथा यदि प्रथमहोरेशः पनिस्तदा हितीयो गुरुस्तृतीयो भौम इत्यादयः । सूर्योदयासार्धघटोहयेन कैका होरा भवति । यस्मिन् दिने यो बारः म एव प्रथमहोरायाः पतिर्भवति ततः पूर्वोक्तप्रकारेणान्ये होरेशा अंत प्राचीनकारिका च । वारप्रहात्तिसमयानोरा सार्धघटोइयम् । अपि तदारनाथस्स पाठः पठस्ततोऽपरः ॥ इति ॥७८-७॥ जेयाः।

·२६४ सूर्यसिद्धान्तस्य इदानी भकचामाह। भवेशकक्षा तीक्षणांशोभ्रमणं षष्टिताडितम् । सर्वोपरिष्टाद भ्रमति योजनस्तर्भमण्डलम् ॥८॥ तोदयायो रवेभ्रमणं कक्षा पष्टिगुणितं भकक्षा नथवाणा कक्षा भवेत । सर्वोपरिधान सर्वेषा ग्रहाणामुपरि दूर तैर्योजने- भमगडनं कल्पितनक्षवाणा वा भ्रमति। नक्षत्राणा स्थिति पृथिव्या अनन्तदूरे वेधेन सिध्यति । इयं भकक्षा चाचायर- दृष्टानां कतिपयनक्षत्राणं कल्पितेति मे मतम् । अत एव भास्करः 'प्रपार्ककक्षातो भकक्षा पष्टिगुणा। प्रकों भषष्ट्यंश इत्यागम- प्रामाथेनानोकता।' इत्याह ॥८॥ दानौं ग्वकचामाह । कल्पोक्तचन्द्रभगणा गुणिताः शशिकक्षया । आकाशकक्षा सा नेया करव्याप्तिस्तथा रवैः ॥८१॥ "अहीकचा किंमाar" इत्यस्य प्रश्नोत्तर पूर्व नदवक- चोता। कक्षानयना) कल्ये य उक्ताशन्ट्रभगणा 'एते सहसगुपिताः कल्पे स्युभंगणादयः' इत्यादिना ते गमिकक्षया गुणिताः मा तथा नक्षतकमायदा- कागकता प्रेया। कमियत्ता क भक्यन इत्या | पाका चतुर्दिछु यायत् वः कराणा किरणाना व्याप्तिस्तत्परिधे, प्रमाणमिदं प्रेयन । एतत् सर्व- मागमप्रामाण्येन मान्यम् । वस्तुतो रवंथलत्वात योनि कराया मचारिंग यावत्तमोहानिस्तदाकारा वृत्तपन्न भवति । पत एक अधुना ग्रहाया खकचामाह। नन्वनन्तस्याकाभरय ·सुधावर्षिणी टोका। २८५ कल्पकदिन-गतियोजनघातसमयं खकक्षा कुलो गृहाणा गमन- योजनैः समति वक्तुं शक्यते वेधेन गतियोजनजानं च भवितुमईति तत्कल्पकुदिनधातसमेयं सख्या भवति वा नेति परोक्षा च भवितुमर्हति । अत एव भास्करः । "ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्मे ग्रहः कामति योजनानि । यावन्ति पूर्वैरिह नरप्रमाणे प्रोक्तं खकक्षायमिदं मतं नः ॥” इति प्रवोपपत्तिः । खकक्षातुल्यानि योजनानि कल्पे ग्रहः कामति भगणाच पाठपठितसमाः। एकभगणभोगेन ग्रहः खकक्षा- वृत्तयोजनानि भ्रमति । ततोऽनुपातो यति कल्पग्रहभगणे: पकवामितयोजनानि तटैकेन भगणेन किमिति । ग्रहकाचा प्राचार्यगाव ग्रहस्थाने शश्येव ग्रहोतस्तेन जाता जक काभ । शक काभ हरगुगिातेन शक x कभखक । उपपन्नमानयनम् १८१॥ इदानीमन्य कचाथं योजनगत्याय चाच । सैव यत्कल्पभगक्ता तद्धमणं भवेत् । कुवासरैर्विमन्याङ्गः सर्वेषां प्राग्गतिः स्मृता ||८|| भुक्तियोजनजा सङ्ख्या सन्दोमणसङ्गया। खकचाप्ता तु सा तस्य तिथ्याप्ना गतिलिप्तिका ॥३॥ सेव एकमा यस्य ग्रहस्य भगणेभक्ता नवं तस्य भमयं कचा भवेत् । तां खकचा कल्यवादिनविभश्य लब्धं सर्वेषां ·लब्धा कलाऽतः २८६ सूर्य सिद्धान्तस्य ग्रहापां योजनामिकाऽङ्ग एकदिवसस्य प्राग्गतिर्भवेत् 'समा गतिश योजनैनमःमदां सदा भवेत्' इत्यादि भास्करोक्तिथ । गतियोजन. सङ्ख्या या सा चन्द्रकक्षागुणिता स्वकक्षाभक्ता या सब्धिः सा पञ्चदशभक्ता तस्य ग्रहस्य सा गतिकला भवेत । पवोपपत्तिः। ग्रहकक्षानयनस्य गतियोजनानयनस्य च प्रागुक्ता। गतिकलानयनाथं चानुपातः । यदि ग्रहकक्षया ग्रहयोजनामिका गतिलभ्यते तदा चन्द्रकचया किमिति । चन्द्रकचायां ग्रहयोजनात्मिका गतिस्तत्र पञ्चदश योजनेरेका पञ्चदशभक्ता कलात्मिका गतिः स्यादिति ॥२-८३॥ दानी ग्रहकमाव्यासार्धमा । कक्षा भूकर्णगुणिता महीमण्डलभाजिता । तत्कर्णा भूमिकर्णाना ग्रहौच्चा खं दलीकृताः ॥८४॥ ग्रहकक्षा भूकर्णन भूव्यासेन गुणिता महीमण्डलेन भूपरिधिना भाजिता तदा तत्कर्णा ग्रहकक्षाव्यासाः स्युस्से भूव्यासेनोना दलीकृताय स्वं ग्रहोचा खपृष्ठस्थानाद ग्रहकशावधि ग्रहोचितिः स्यादिति । प्रतोपपत्तिः। भूपरिधिना किमिति। लयो ग्रहकचान्यासः -- ग्रक। तदधं भूकन्द्राद- ग्रहोधिप्रतिः = । इयं भूष्यासाधनोना स्वपृष्ठस्थाना- दुधितिः- पर पत उपपन्नम् । एवं 'किमुत्सेधाः' इति प्रयस्योत्तवासम् ॥४॥ भूव्यासस्तदा गृहकक्षया - - २

·२८७
सुधावपिणी टोका।
इदानीं पूर्वोक्तप्रकारेण ग्रहकक्षा पानीय पठति ।
खवयाधिहिदहनाः कक्षा तु हिमदोधितेः ।
जशीघस्याङ्कखदिविकृतशून्येन्दवस्तथा ॥८५॥
शुक्रशीघ्रस्य सप्ताग्निरसाब्धिरसषड्यमाः ।
ततोऽर्कबुधशुक्राणां खखाथै कसुराणवाः ॥८६॥
कुजस्याप्यकशून्यापड्वेदकभुजङ्गमाः।
चन्द्रोच्चस्य कृताष्टाब्धिवसुधिल्यष्टवलयः ॥८॥
कृतामुनिपञ्चाद्रिगुणेन्दुविषया गुरोः ।
खर्भानोर्वेदतकाष्टदिशैलार्थखकुञ्जराः ॥८॥
पञ्चवाणाक्षिनाग रसायोः शनेस्ततः ।
भाना रविखशून्चाद्धावसुरन्धशराश्विनः ॥८॥
खव्योमखवयखसागरपट्कनाग-
व्योमाष्टशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्राः ।
ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभमयं समन्ता-
दभ्यन्तरे दिनकरस्य करप्रसारः 1800
इति सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्यायः ॥ १ ॥

·२८८ सूर्यसिद्दान्तस्य स्वभाना राहो हिमदीधितेश्चन्ट्रस्य कक्षा - ३२४३० याजनानि। बुधगोप्रोवस्य कक्षा=१०४३२०८ योजनानि। शुक्रायोवोच्चस्य कक्षा-२६६४६३७ योजनानि। सुर्यबुधशकाणा कक्षा-४३३२५०० याजनानि । भौमस्य कक्षा =८२४६८०८ योजनानि । चन्द्रोचस्य कचा=३६३२८४८४ याजनानि । वृहस्पते कचा-५१३७५७६४ योजनानि। कक्षा-८०५७२८६४ योजनानि । মন कचा-१२७६६८२५५ याजनानि । भाना नववाणा कक्षा-२५०८८०.१२ योजनानि । पाकाण- कक्षा= ८७१२०८.८६४०००... यो। इयमेव ब्रह्मागड़मम्युटय परिभ्रमण परिधि । ममताचतुर्दिक्ष दिनकरस्य सूर्यस्य करप्रसार किरणानो प्रतिभवति। पकक्षा ग्रहभगाता बकवेति पूष प्रतिपादिता! तव नवावधाधिके रुप ग्राधमधाम त्याज्यमिति नियमेम सवा निरवयया पठिता । प्रथम सापयवा रविकक्षामानोयता पष्टिगुग्णा कन्चा नसतकशा पठितात पष्टिगुणितपठितरविकधा उमा मा नेति मधियामसिरोशितमेव । गभगणाना एक धा याय भेदात् भाकरोताकपा मोरालाइव भिया इति । सुक्षधाविपये भास्करोऽपि मतान्तरमार “करतलकनिनामनवदमन मकन विदन्ति ये गानम | दिनकरकरनिकरनिरततममी नभम म परिधिदिसम् नि पव ग्रामछिनिए प्राय मिहान बहुत मद । मप्रति पस्याभ्यारे - ·सुधार्षिणी टोका। २८८ वेधोपलब्धमानतोऽपि महदन्तरमिति सन्जयम् । एवं ग्रहकर्तव तत्पाततुङ्गयोः कक्षाऽन्न कक्षाप्रकारेण तदानयनार्थं तदीया कक्षा पृथक् कल्पितेति भास्करोक्तिरतिरमणीयेति ॥८६-०॥ " सौताप्रियालोसम्मोत्यै सुधाकरदस्तथा। सुखायामृतवपिण्यां गतो भूगोलसहिधिः ॥१॥ इति सुधाकरहिवेदिसताया सूर्य सिद्धान्तटोकायां सुधार्पिया भूगोलाध्यायः ॥१॥ अथ ज्योतिपोपनिषध्यायः । तव तापदाचार्यों गोलं कधं रचयेदियुपदिशति । अथ गुप्ले शुचौ देशे नातः शुचिरलङ्गतः । सम्पूज्य भास्करं भत्या ग्रहान् भान्यष गुह्यकान् ॥१॥ पारम्पर्योपदेशेन यथाज्ञानं गुरोर्मुखात् । आचार्यः शिष्यवोधा सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् ॥२॥ भूभगोलख रचनां कुर्यादाशर्यकारिणीम् । प्रथमोऽथप्दो मङ्गन्तवाची हितोयः पूर्वोक्तानन्तर्यार्थकः । पाचार्यो गुझे एकान्ते शुचौ पवित्रे देश म्रातः कृतम्रातः शुचिः अलङ्गतः स्वोपास्यदेवताद्योतकचन्दनादिभिभूपिलो मत्या भास्करं रविं चन्द्रादोन ग्रहान् दास्रादीनि नपवाणि यन्वरचनाया कुगतान् गुधकान् यक्षादीय सम्पूज्य समभ्यर्थ । राद्धमनाः।

·२८.
सूर्यसिद्धान्तस्य
पारम्पर्योपदेशेन गुरोर्मुखाद्ययायुतं ज्ञानं सर्व शिष्यबोधार्य
प्रत्यक्षदर्शिवान् प्रत्यक्षं दृष्टिवान् । पायर्यकारिणी भूभगोलस्य
भूगोलसहितस्य भगोलस्य रचना तुर्यादिति मेरुपृष्ठे मुनीन् प्रति
स विशिष्टो मुनिरक्तवान् । मनाते रङ्गनायव्याख्यानमव न
समीचौनमिति सुधौभिभृशं विभावनोयम् ॥ १-२॥
इदानी गोलरचनामुपदिशति ।
अभीष्टं पृथिवीगोलं कारयित्वा तु दारवम् ॥३॥
दण्डं तन्मध्यगं मेरोरुभयन विनिर्गतम् ।
आधारकक्षाद्वितयं कचा वैपुवती तथा ॥४॥
भगणांशामुलैः कार्या दलितैस्तिस एव ताः।
खाहोरावार्धकर्णेश्च तत्प्रमाणानुमानतः ॥५॥
क्रान्तिविक्षेप्रभागैश्च दलितैर्दक्षिणोत्तरैः ।
खैः स्वैरपक्रमस्तिसो मेषादीनामपक्रमात् ॥६॥
कक्षाः प्रकल्पयेत् ताश कादीनां विपर्ययात् ।
तहत् तिस्रस्तुलादीनां मृगादीनां विलोमतः ॥७॥
याम्यगोलाथिताः कार्याः कक्षाधाराद इयोरपि ।
याम्योदग्गोलसंस्थानां भानामभिजितस्तथा ॥८॥
सप्तपणामगस्त्यस्य ब्रह्मादीनां च कल्पयेत् ।
मध्ये वैपुवती कक्षा सर्वेपामेव संस्थिता ॥६॥

·२८१ सुधावर्षिणी टोका। तदाधारयुतेरुध्वमयने दिषुवदयम् । विषुवत्स्थानतो भागैः स्फुटै गणसञ्चरात् ॥१०॥ क्षेवाण्येवमजादीनां नियंग्ज्याभिः प्रकल्पयेत् । अयनादयनं चैव कक्षा तिर्यक् तथाऽपरा ॥११॥ क्रान्तिसज्ञा तया सूर्यः सदा पर्येति भासयन् । चन्द्राद्याश खकैः पातैरपमण्डलमाश्रितैः ॥१२॥ ततोऽपक्रष्टा दृश्यन्ते विचेपान्तेष्वपक्रमात् । सचिद्रं दारवं काठघटितमभौट खेच्छाकल्पितघ्यायप्रमाणं - भूगोल निपुणधिल्पिना कारयित्वा तम्मध्यगं मेरोर्दण्डं मेरसम्मक दण्डमुभयन विनिर्गतं कुर्यात् । तत्र दण्डे प्रोतं कक्षाहिलयं कुर्यात् । एक याम्योत्तरवृत्तानुरूपमपरं तदर्धच्छेदेन क्षितिजा- कारं मेरुदण्डानयोः मोतं कार्यमित्यर्थः । तथा नव वैयुनतो कक्षा १ देया। . मेरुदण्डाग्राभ्यां इत्तयोर्नवत्वंशान्तर चिठे कार्य तचिदयोपरि आधारहत्तहयतुल्यं कृतं बधीयात् तत् पूर्ववृत्तय - परि लम्बरूपत्वादिषुववृत्तसज्नं ज्ञेयमित्यर्थः । तास्तिसः पूर्वोदिता: कक्षा भगणांगालेर्दलितमामेरतिता एप कार्याः । न्यूनाधिक्यं न भवेदिति सर्वदा ध्येयम् । मेपादीनां क्रान्तीनां ये विक्षिप्त भागा याम्योत्तरहसे दलिता अहितास्तदचिणोत्तरः कान्तिविपभागः स्नेः स्वरपक्रमः शान्त्यंग: स्ववाहोरावव्यामा- स्तत्य विषुववृत्तस्य प्रमाणानुमानतप्तिस्रः कचाः कार्याः । विधाव्यासान यदि विषुववृत्तं तदा युन्याव्यासान ·२८२ किमिति । सूर्यसिद्दान्तस्य ल-धं युज्यावृत्तप्रमाणं भवेदेवं मेपादिवयाणा द्युन्यावतकक्षाः कार्यास्ता विषुववृत्तममानान्तरा दक्षिणोत्तर- वृत्तस्यखखक्रान्त्यग्रगताः कार्या इत्यर्थः । ताः स्वखापक्रमात खस्वक्रान्त्यग्रात् मेषादिराभित्रयाणां कक्षा: कल्पयेत् ता एव विलोमेन कार्कटादित्रयाणामहोराववृत्तानि च कल्पयेणक इति गेषः । तदन्मेपादिवत् तुलादोनामहोराबवत्तकक्षाः याम्यगोला- श्रिताः स्वम्वापक्रमात् कार्यास्ता एव विपर्ययात् मृगादोनामिति । अब 'अपक्रमात्' इत्यस्य रङ्गानाथकता व्याख्या गोलयुक्तिविरुद्धा विदा जेया । एवं वाधारादिपुववृत्तस्याधाराद इयोर्दक्षिणो- त्तरभागयोरपि याम्योदग्गोलसंस्थानां नक्षवाणां तथाऽभिजितो नक्षवस्य सप्तर्षीणामगस्त्यस्य चाहोरात्रहत्तकक्षाः कल्पयेहणक इति शेयः । मवेंपामहोराववृत्तानां मध्ये तु वैषुवतो विषुववृत्तं मंस्थितेति यु न्यावृत्तानां निवेगेनैव स्फुटम् । तस्य विषुववृत्तस्य तथाऽधारवृत्तम्यैकस्य क्षितिगानुकार्यमण्डलस्य च या युतिस्तस्या ऊर्ध्वमुपरि प्राचि पथिभ च विमान्तर यत्र कर्कि- मृगादिज्यावृत्ते याम्योत्तर लग्ने तवायने दक्षिणोत्तरायण सन्धिस्थाने भवतः । तदाधारयुतिय विषुवहयं भवति । नाडीमण्डलोन्मण्डलयोः प्राचि सम्पातस्तत्र सायनमेपादियंत्र प पथिमे सम्पातस्तव सायनतुलादिरियर्थः । विषुवरस्थानतः सायन- मेपादेः सकामात् स्फुटै राधिसम्बन्धिभिभांगेस्पिमित गणमञ्चरा- ट्रापिसमूपनिवेगात् तिर्यग्ज्याभिरेयमजादोनां मेपादोनां वाणि प्रकल्पयेगणक इति शेपः। मेपादिन्याः कांस्तत्प्रान्तिन्या भुजबर्णवर्गान्तरमूनं तद्युन्याहत्तेपु कोटय इति फ्रान्तिक्षेत्राणि प्रकल्पयेदित्यर्थः । नया प्रथमायनाद रितीयमयन कचा यत्र भुजाः।

·सुधार्षिणी टोका। २८३ यावत् तत्र गता तिर्यगेकाऽपरा कक्षा तथा वियुवइत्तसदृशी कार्या। अयनयोरुपरिगता विषुवत्स्थानगता चैका विपुवहत्त- समा कक्षा कार्यत्यर्थः । मा क्रान्तिसज्ज्ञा क्रान्ति जया। तया कनया सूर्यो जगडासयन् प्रकाशयन् सदा पर्येति भ्रमति । चन्द्राद्या ग्रहाव क्रान्तिमण्डलमायितैः स्वकः पातेरपलटा स्थानीयशान्त्यन्ताविक्षेपान्तेषु शरान्तेषु ततस्तम्मादाकर्षणवाद दृश्यन्ते। ते च स्वस्वविमगडलेषु भ्रमन्तीत्यर्थः ॥३-१२॥ इदानीभुदयलग्नाद्या । उदयक्षितिजे लग्नमस्तं गच्छच्च तहणात् ॥१३॥ लकोदयैर्यघासिद्ध, खमध्योपरि मध्यमम् । तत् क्रान्तिहसमुदयक्षितिजे प्राचि नितिजे यत्र लग्नं तदेवोदयलग्न नेयम् । तशादुदयलग्नवशादस्तमस्तक्षितिज पश्चिमक्षितिजं गच्छत् क्रान्तिहत्तमस्तलग्नं ज्ञेयम् । उदयलग्न- काले पचिमक्षितिजे क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशस्तदस्तलग्नं जेय- एवं खमध्योपरि याम्योत्तरत्नसे लद्धोदयस्त्रिप्रशा- धिकारोक्तविधिना यथामिदं भवति तन्मध्यमं मध्यलग्नं खलग्नं १ जेयमिति ॥१३॥ इदानीमन्याचरन्ये आह । मध्यक्षितिजयोर्मध्ये या ज्या सान्त्याऽभिधीयते ॥१४॥ जेया चरदलज्या च विपुवत् क्षितिजान्तरम् । अहोरावहतं यत्र याम्योत्तरवृत्ते लम्नं तदेव मध्यन् । तक्षिनिजयोर्मध्ये या न्याकारा रेखा माऽन्या कप्यते गणकैः। मित्यर्थः।

·२८४ सूर्यसिद्धान्तस्य मध्यस्थानात क्षितिजगतोदयास्तस्वोपरि यो लम्बः साहोरावद्वत्त- धरातले हृतिः । मैय विज्यापरिणताऽन्त्येत्यर्थः । एवं विपुषद विषवतचितिजमनमण्डलम् । नामैकदेशेन नामग्रहणात् । तस्य स्वक्षितिजस्य चान्तरं ज्यारूपं तत् विन्याव्रत्तपरिणतं चरदलज्या चरस्वगएकालज्या येति । अवोधपत्तिः । त्रिप्रवाधिकारोक्तीव सुगमेति ॥१४॥ इदानों स्वक्षितिजमाह । कृत्वोपरि खकं स्थानं मध्ये क्षितिजमण्डलम् ॥१५॥ भूगोले पोय नमुपरि कृत्वा तद्दन भूमेर्यावूधाधरी प्रदेशो तयोर्मध्ये परिकरवादतत्तं तत् क्षितिजमण्डलं ज्ञेयम् । पदं क्षितिज दृष्टान्तगाले कल्पितखगोल स्थिरं कार्यमिति ॥१५॥ अथ भगोलस्य भ्रमणार्थमाह । वस्वच्छन्नं वहिशापि लोकालोकेन वेष्टितम् । अमृतस्रावयोगेन कालभ्रमणसाधनम् ॥१६॥ तुझ्वीजसमायुक्त' गोलयन्त्र प्रसाधयेत् । गोप्यमेतत्प्रकाशोतं सर्वगम्यं भवेदिह ||१७॥ बहिगोलोपरि वृताकारण वस्त्रेगा छन्नं भगोलं लोकालोके- नोदयास्तसन्नकहतेन पूर्वोदितक्षितिजवृत्तेनावेष्टितध्रुवयट्युपरि अमृतन्य जलस्य स्रावयोगेन धाराप्रवाहाभिघातन तथा काल- भ्रमणमाधनं तं कुर्याद्यधा नाचवघटीपध्या पश्चिमाभिमुखं तस्येक भ्रमणं भवेद्यथा साचाद्भगोलस्य प्रवदवायुना भवति। यदि जलधाराभिघातन स्थलविणेपे पर्याप्तस्थानाभावाद दृष्टान्तगोलस्य ·२८५ . सुधार्पियो टोका। भ्रमणं न भवेत्तदा तुत्य महादेवस्य बोजेन पारदेन' समायुक्त तहोलयन्वं तथा साधयेडिरचयेद्यथा नाचवघटोपध्या पश्चिमाभि- मुखं तस्यैकं पूर्ण भ्रमणं ध्रुवयध्युपरि भवेत् । एतद्यहोलवर्ण कृतं तत्रोप्यं कस्मेचिन्न प्रकाश्यं यतः प्रकायो वर्णनं सर्वगम्यं सर्वविदितं भवेटीनास्य महिमा नष्टो भविष्यतीति ॥१६-१७॥ ननु त्वया कथमक्तमित्यागतां परिहरनाह । तस्माद्गुरूपदर्शन रचोद्गोल मुत्तमम् । युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः ॥१८॥ प्रसादात् कस्यचियः प्रादुर्भवति कामतः । कालसंसाधनार्थाय तथा यन्वाणि साधयेत् ॥१६॥ एकाको योजयेही यन्वे विस्मयकारिणि । तस्माहीम्यवाहुरूपदेशेन परम्पराप्राप्तगुरोः शुद्धभावकथ- नैनोत्तममम गोलं गणकः कुर्यात् । अत एव मया गोप्यत्वेन नातिव्यक्ता तुभ्यं गोलरचना निगदितति भावः । विवस्वतः सूर्यमण्डलान्तर्गत विशिष्टदेवस्थेयं गीलरूपा रचना युगे युगे समुच्छिन्ना लुप्तप्राया कस्यचिन्मादृशस्य सूयांशपुरुषस्य प्रसादा दनुग्रहाडू यः कामतस्तमूर्येच्छात एव प्रादुर्भवति व्यक्ता भवती- यथा मत्तस्त्वया गोलरचना जाता तथाऽन्यस्मान्माह- शादन्यतोऽवगन्तव्या कालस्थानायनन्तत्वादित्याशयः । एवं तथा गोलयन्तवत् कालसंसाधनायाय गणकोऽन्यानि यन्त्राणि साधयेद्रनयेत्। विस्मयकारिणि स्वयंवहादियन्ये च गोप्यावा- देकाको निःसनस्तव बीजं पारदं योजयदिति ॥१८-१|| त्यधः। ।

·२९६ सूर्यसिद्धान्तस्य इदानोमन्यानि यन्वायाह । शङ्खयष्टिधनुश्चकैश्कायायन्वैरनेकधा ॥२०॥ गुरूपदेशाविनेयं कालन्नानमतन्द्रितः । तोययन्त्रकपालाद्यैर्मयूरनरवानरैः ॥ ससूवरेणुगर्भश्च सम्यक्कालं प्रसाधयेत् ॥२१॥ पारदाराम्बुसूवाचि शुवतैलजलानि च । वीजानि पांसवस्तेपु प्रयोगास्तेऽपि दुर्लभाः ॥२२॥ तत कपालाण । मयूराकार नराकार वानराकार यन्त यत् । अत्यष्टिधनुयके प्रसिद्देश्शायायन्त्रेभकायामाधकयन्वरनकधा नानाविधगणितप्रकार गुरूपदेगानिप्याजकथनादतन्द्रितराधान्त पुरुष विधेयम् । तोययन्त्र प्रसयन्व घटपूर्व कपाननिभ वच्खमाण तदादा प्रथम पा यंत्रवालुका- यन्नप्रभृतिभिर्मयूरनरवान ने मसूवरेणगर्भ । स्वहिता रणको धूसया गर्भ मध्ये येषां ते । मयूरायुदरस्यापितया तुफा टिकाचित. सवमार्गेध घटापश्च्या तनमुन्य तो नि माताति साफ- प्रसिद्धस्तादयन्धेय गाय सध्या कान प्रमादिल । न मदरादिषु यन्त्रेषु मयंवहार्यमी प्रयागा प्रकर्षण योजनामा । से करवा। पारदाराम्बुसवाणाति! पारदी रस । यमपमिगता समारतया रसप्रधपाय धातुजा पाठवावा विपा. पम्प जम्। सब गपयवानुमान पारनाथ मानारूपम्। नानन्।

·. सुधावर्षिणी टोका। २९७ तैलमिषित पानीयानि । वा बीजानि कोवलं पारदप्रयोगः । वा केवलं पासवो वालुकाः । ते प्रयोगा अपि निश्चयेन दुर्लभाः सन्ति । आरादिषु कियत्पारादिदानेन तान्त्रं स्वयं ममेदित्यस्य जान दुर्घटं देशकालयन्त्रपरिमाणाधीनमौखरैकगम्यमित्यर्थः । शङ्ख्यध्यादौनां निर्माणं भास्कराचार्या सिद्धान्तशिरोमणि- यन्त्राध्याये विस्तरत:: कृतमिनि प्रसिद्धम् ॥२०-२२॥ इदानों पूर्वोदितेषु यन्वेषु प्रसिड कपालयन्त्रमा । तामपाचमधश्छिद्रं न्यस्तं कुण्डोमलाम्भसि । षष्टिमज्जत्यहोरात्रे स्फुटं यन्त्र कपालकम् ॥२३॥ घटदलाकारं तामपाचमधश्छिद्रम् । अधोभागे छिद्रं अत्र तथा छिद्रं कायें यथाऽमलजलपूर्ण कुण्डे न्यस्तं मदहोराने पष्टिः पटिवारं मन्नति । एवं चेत्तदा तदेव स्फुटं कपालाख्यं यन्त्र नेयम् । यथा मलादीनां प्रवेशा- च्छिद्रेऽवरोधो न भवेदतोऽमलाम्भसि कुण्डे न्यस्तमिति । मिद्धान्तशेखरे थोपतिश्विदादिसाधने विशेषमाई। तहाक्यं च- त्यस्य दिग्भिर्विहितं पलेयंत पडङ्गुलोचं डिगुणायतास्यम् । तदम्भमा पष्टिपलेः प्रपूर्यं पा घटार्धप्रतिमं घटी स्थात् ॥ सर्वाशमापनयनिर्मिता या हेनः शलाका चतुरङ्गला स्यात् । विहं नया प्राक्तन मन सवं प्रपूर्यते नातिकशाबुरातत् । इति। इदानी पूर्वोदितेषु यन्त्रेवतिप्रसिद्ध शमाह । नरयन्वं तथा साधु दिवा च विमले रखी। छायासंसाधनैः प्रोक्तं कालसाधनमुत्तमम् ॥२४॥ यस्मिन् तत् । पत्र ·" अस्य रामो छाया सूर्यसिद्धान्तस्य दिवा दिवसे रखो चाकाशस्य स्वच्छबादिमले सति तथा कपालयन्त्रववरयन्त्र शद्भुयन्त्र च प्रसिद्धमस्ति । 'मयरनरवानर इत्यत्र यत्ररयन्त्र तश्च नराकृति प्रेयमिद च द्वादशाकुलाजित सूच्याकार वा'स• तलमस्तकपरिधिरुय प्रथम भयष्टिधनुचक्र' इत्यादिना कथित तद्भिव प्रेयमिति । मसाधनराचायकत्तम साधु कालमाधन प्रोताम । कायानानाव छागकणञानम् । तत शहीारहतेय ज्ञानम् । तरिष्टान्त्या नतथरन्यासस्कारण सूत्रज्ञान तत उन्नतकालाववोध सम्यग्म वनोति मव सिद्धा त्तशिरोमण्यादिपु स्फुटमिति ॥२४॥ इदानी ग्रन्योपसहारमाह। ग्रहनक्षत्रचरित ज्ञात्वा गोल च तत्त्वत । ग्रहलोकमवाप्नोति पर्यायेणात्मवान् नर ॥२५॥ इति सूर्यसिद्धान्ते ज्यौतिषोपनिषदध्याय ॥२॥ प्रवनाथ योतिषी 'यथा वेटे यात्मम्वरूपनिरूपणानारायणी पनिषदुध्यते तथा ज्योति शास्ते प्रतिपादिताना ग्रहनक्षपाणा- भेतद्ग्रन्यैकदेश स्वयादिनिरूपणाच्योति सार पनिपदुच्यते' इत्याह। अपनचनाणा चरित पूाध यदुका भर तथा तत्त्वत सूत्मरूपण नि समय गोल भूगोलभगोलस्वरूपमति पादकमिदमुत्तरवणीयमध्यायदय च नावा नर पुरुष पयायेण जम्मान्तरेण स्वाभिलपित ग्रहतीकमवाप्रोति-इति ।

·- सुधावर्पिणी टोका। २८ अथ वेधाधे खगोलभगोलस्थितिस्ततो वेधमिग च गयकानां विनोदायान कथ्यते । (१) यन खगोले नक्षत्राणां ग्रहाणा च दर्शनं भवति सच पृथिव्या अनन्तदूर कात्म्यते । पत एव तदपचया सर्वा ग्रहकनाः शून्यरूपा इव प्रतिभान्ति । तेन खगोलस्य केन्द्रं कस्यापि ग्रहस्य कवाया अभ्यन्तरे यव कुत्र विन्दौ कल्पयितुं शक्यत इति । सर्वदृष्टिस्थानतो नक्षत्रोपरि गता रेखाः समानान्तरा इव दृश्यन्ते। प्रत एकदृष्टिवशतो यो गोलस्तत्र यानि नाडीमण्डलादिवृत्तानि तत्समानान्तराणि चान्यदृष्टिजाते हग्गोले न नाडीवृत्तादौनि भवन्तोति मुडुर्विचार्य मनसि धार्यम् । अथ खगोन्तमगोल- दृग्गोलानां रचना न भास्करगोलबन्चाधिकारतो या मर्वषां वृत्तानां स्थितिथ तत एव बोध्येति । प्राचीन व प्राकृति- गोलनिभा खोकता परन्तु सम्प्रति समुद्रयात्रादिभिश्चैस्तदा- कतिलघुव्यासोपरि दीर्घवृत्ताधभ्रमणन यधनदेवं तसदृशो स्थिरीफ़ता। तत्र यदि स्वपृष्ठस्यानं अबिन्दो भवेत् तदा तहिन्दी या सारिखा तत्र यो मुखो लम्बः अगसजस्तेन निरक्षीयो व्याम: आचामानो यं । अगा-प, कोणं निर्माति स वैधोपलब्ध- पलः। दीर्घवृत्तकेन्द्रात् के - मनकाद्या केअ - रेखा मा च निरत्तीयव्यासेन यं - प कोण निमाति म च वास्तवपल' कथ्यते । पथ वेधोपलब्बतो वास्तवपलसानं बियने । अस्पृथिव्या वृहव्यासार्धम् । कधिच्या लघुव्यासाधम् । ( महोघवत्तलक्षणं द्रष्टव्यम् ) प विन्दोः कौटि:- र । के-कन्ट्रात सजाय तदा रूपविज्यायाम् - । अकेमा ·सूर्यसिद्धान्तस्य सर्प-1, सप अतः सर्प-(१-5) सप य() अथवा -- स (प प) = - स्पष -(१-११) स्पष १+१-२) स्पष --- १-ज्यापक अत. स्वल्पान्तरतःप-प भ-क ज्याप ... न्या २प- एतेन ('प्रथवाक्षिपलाशघातजोवा विभ- तोहत' इत्यादि मदीयं पद्यमुपपद्यते। एवमत्र केन- ऊर्ध्वाधररेखावर्शन हीदत्तकेन्द्रतो ग्रहाण नताशादिजानायाय वास्तवपल उपयुक्त इति । र प्रय स प, य र य चा कज्याय प कोज्याष करज्या च'कोज्याप प'कोज्याव+करा. पतः र बरकोज्या+ज्यात प कोन्याप परकीयावास प्रतः कैम- काज्या+या ' चक्काज्या+करज्या सत. बल्पान्तरत. केप-प(१ - गज्याप) (यदि ग-१) (३) पनेन भूखेन्ट्रात बपृष्ठस्थानम्योकितिन्नान भवति ।

·सुधावर्षिणो टोका। (३) एतदुष्क्रितिष्यामान यो गोलः स खपृष्ठस्थाने ग्रह- बेधादो भूगोला भविसमईतोति कल्प्यतेऽस्य गौ तस्य के अर्धाधर रेखा, य~-ग्रहबिम्बम् । . खपग्र= पृष्ठीय- नतांया:पृ। ८ पृकेन = गर्मीयमतांथाः -ग। गर्भपृष्ठनतांगान्तरं हवखनम् - लं। तदा विक्षोयमित्या पृकेन-विभुजे रुपव्यासा हा ८ पृग्रक % ज्याल कैप ज्या कग - व्याप. ज्या प यदि ज्याप, केय-पूर्वसाधिता भूकेन्द्रात् पृष्ठोक्रितिः -छि। यदि प८० | तदा दृग्लम्बनं परमं दृग्लम्बनम् - प । प्रति प्रतिहम् । पथ ग्र- एवम् व्याटलं- ज्याप. न्या. (३) कन्प्यते एकम्प्रिदेव याम्योत्तरहते पपु, रे पृष्ठस्थाने ययोधीपल पलमान क्रमेगा प, म, मन्त। ततामा वास्तवपनमाने प, प, विदिते भविष्थतः । -ग्रहवेधन अमेण पृष्ठीया मतायाः ए, प, मन्नकाः। तटा खपत ग्रजपा <प, ग्र-प, । तन परस्थानस्यवयेन मेणा हगलम्बने दल, हल,, प्रधान केगम, ल , .. केप. स. नदा रेवेष 2. . + प्र.के प,- प.प.+2 पान -,--(प-4)+प,-(प.-4) रन, हिल, +4+4, ·सूर्यघिद्धान्तस्य . भतः टल, +Zल, =+पृ. -प-प। पतः दृलं,+ दृल, इति विदितं जातम् । तनाम म जेयम्। न्याहल, ज्या (म-टुल) यदि , % 3D - ( 4-4), केप कैग्र = - र, केप, -, 'से, का, तदा ज्याल, ज्या, ( १ - गल्या'घ) ज्याप', = ज्याप(१-गन्याप)ज्यापू एवं ज्याप ( १ - गन्या'प, ) न्या. - ज्या ( म - टुल, )= कोन्याल, न्याम - ज्याल, कोच्याम १ ज्याल, प्रयं ज्याल, अनेन भक्त कोम्पटल, ज्याम -कोज्याम - अनेन दृल, इत्यन्य मानं विनितं म्यात् (1-गज्याप) (1-रचाख) x यार. ज्यान मतः व्याप3 (1-ग ज्याव) ज्या। | एवं परमहग्लम्बनं विधाय तत: पृष्ठोच्छितिज्ञानतो ग्रहकाज्ञानं सुलभमिति । (४) अथ याम्योत्तरखानानाथ रायो भूपृष्ठस्यदृष्ट्या विन्या- तुल्यया यध्या किमपि नघवं विध्येत् । यध्ययं नचविम्वोपरि स्थिरं कार्यम् । एवं रावी कतिपयवारं तवचवविम्ब बिहा सदुपरि यध्यग्रागिण न्यसेत् । यष्टिमूलानि तु सांगिण दृष्टिम्याने मिलितानि स्थाप्यानि । ततो सागणितयुक्त्या यध्ययनयोपरि गर्न वृतं कार्य सञ्चेतरयध्वग्रगतं भवति । तद्वत्तं च नघाशीराव- हत्तसमानान्तरम्। तस्केन्द्रं नाला दृष्टिस्यानात् केन्द्रगता रखा

·सुधावर्षियो टीका।
कार्या) सेव ध्रुवयष्टिर्भवति । यध्यानात क्षितिजोपरि यो लम्बो
दृष्टिस्थानात्तन्मूलगता रेखा स्वस्थाने याम्योत्तररेखा स्यात ।
तदेखास्यनलिकया दूरस्थामुन्छिता पताका तथा विध्येदाथा
याम्योत्तररेखास्थनलिकामलाग्रगरखायामेव पताकादर्शनं भवदेव
पताकास्थान याम्योत्तररेखाया जातम् । पुन पताकास्थाने
याम्योत्सररेखाया नन्तिका विन्यस्य तदने उत्तरदिणि दूरे
पताका सस्थाम्य पूर्वविधिनान्या याम्योत्तररेखागतो बिन्दुर्विज्ञेय ।
एव याम्यात्तरखास्थाना बिन्दना तदन्तरयाजनाना च युगपमान
जायत इति ।
(২) মঘ ধালেন্থনায়াবিনী মীযানামান্নিাল
क्रियते कल्प्यते दृष्टिस्थानतो योजननकर्ण कदिगशा -दि।
उन्नतामा - 8। तदा प्रसिद्धज्योतिपमिद्धान्ततो भुजादिमानम् ।
मवताव रूपमिता विज्या बोध्या ।
भुक कोज्याउ ज्यादि ।
-क कोच्यार कोन्यादि।
मका न्याउ।
भूकेन्द्राभिप्रायेण दृष्यस्थानीयक्षितिज-सममगडलाटोना
ममानान्तर चितिजाममण्ड नादिमि (तव सेपा मानानि क,
उ,दि कल्पयित्वा)
भुक कोन्यार ज्यादि ।
को --क कोच्याउ कोज्यादि।
.
T=क.ज्याउ।
भूकेन्द्रतो टिस्थानस्यमय भुजकोटिशहर (S, का', म)
भु-हिन्या (प-)

·सूर्यसिद्धान्तस्य को - . क श-छिकोच्या (अ-) हितोयटतोययोरन्तरेगा अन्न वेधीपलया अक्षागा = अ। वास्तवाचा भूकेन्द्राभि- प्रायेण=4 =ए। भूकन्ट्रात पृष्ठस्थानोच्छितिश्च =छि । पक्षहयं क मानन विभज्य यदि =फ। तदा फकीच्या ज्यादि- कोन्याउ' ज्यादि-ज्यापज्या (अ- अ) । फकीच्याउकाज्यादि = कोच्याउकोन्यादि। फ न्या -ज्या-ज्याप कोच्या ( अ-अ') पत्र व्याप - स्वदेशीय परमहग्लम्बनच्या । अन प्रथम कोच्यादि अनेन द्वितीयं ज्यादि बनेन च सनयान्तरत फकोन्याउज्या ( द-दि ) कोज्यादि ज्यापा (प.-')' एवमेव प्रथम ज्यादि अनेन हितोयं कोन्यादि अनेन च सगण्य योजनत फ कोन्या उ कोन्या (दि-टि) कोन्यात जादि ज्यापज्या (प') (1) (क) अनेन विभन्य स (दि-दि) कोज्यादि उपाय ज्या(च-1) काज्या-ज्या दिव्यापण्या (प-च) ज्याप ज्या (-) (+१) पत्र यदि म - ज्यान सदा स (दि-दि) क म मादि t-मब्यादि .........

·३.५ सुधार्षिणी टोका। वा सरतत्रिकोणमितियटीतः दि--दि-मज्याग+ मोज्याम मजयश्य भत्र ग=L0-दि। पनुपातेन विकलात्मकमानम् २ दि-दि- म. ज्याम म. क्या त्य २धार ब्याग (-न्याच ... ... अथवा यदि (ग) समीकरणे यदि ज्याच मन्यादि तह स (दि.-दि)- ज्याच. कोसदि' - स्पच . स ( ४५°+7) कोस्पदि । एवं (१), (घ) वलेन दिमानतो दिमानम् । दि-मान- तथ दिवानमिति स्फुटं गणितविदाम् । प्रथ (अ), (क) एतदृहयं क्रमेण च्या (दि-दि), कोच्या (दि-दि) पाभ्यां सनण्य ततो योजयित्वा पुनः कोन्या (दि-दि) अनेनापवर्य फ. कोन्या-कोज्याउ'-- च्यापच्या (-), कोज्या+दि) कोन्या (द-दि) पत्र यदि सरस्व (1-5) कायाद+दि) कोज्या (द-दि) तदा' फकोन्धार-कोच्या ज्याप कीया (-1) मक। • कन्याउ = न्याउ'-व्याय कोन्या (पम)। दिगणान्तरसाधनवत् पच्या (त-उ)-प्यार कोण्या (प-ब) व्या (sto) ছি फकोच्या (5-5)-१-यापकीन्या (प-4) नार, पोम्पात ·-- म ज्याग + सूर्यसिद्धान्तस्त्र कोज्या (+) ज्यापकोज्या (प-ब) कोज्याक .: स (उ'-)-- ज्या (6+छ) १-ज्याप कोच्या (अ) कोज्याछ अवापि यदि म= न्याप कोज्या (प-') कोन्याक सदा स (उ'-उ)= _मकोज्या ('+छ) १-मया (+क) .:. मरन्धारम मज्याश्य न्या + २ ज्या १ज्या प्रवापि ग-८० --(उ+छ) अथवा यदि ज्याच = मज्या (उ+३) तदा स (1'-ठ) = सचस्स (४५+1) सग । अव दक्षिणदिगंगान् प्रकल्प्य सर्व गणितं प्रदर्भितम् । उत्तर दिगंशाथ ऋणं प्रकल्प्य पूर्ववणितं कार्यम् । • (६) विषुववृत्तं चितिजमुन्मण्डलं याम्योत्तरवृत्तमयनप्रीतं च सममगडलं प्रकल्प्य पूर्व प्रक्रमोक्तविधिना भूगर्भाभिप्रायेण भूपृष्ठाभिप्रायेण ककोन्याकाकोन्यावि भु'-कं. कोज्याक्रो कोन्यावि को-ककोन्याक्रान्यावि को = क कोज्याका'च्यावि भं-कन्याक्रा भं-कज्याक्रा गांभिप्रायेण पृष्ठस्थानरूपग्रहस्य यदि विपुवांगाः-विं. सदा तम्य भुजादयः = भु', को, भं- भु-छिकोन्यायकोन्यादि कों-किच्या गर्भायभुनादिभ्य एतान् विमोध्य भु- ·- सुधावर्षिणौ टीका। के कोज्याक्रा'कोज्याविककोज्याक्रा कोज्यावि -छिकीच्या कोज्यायि। के कोच्याक्रा ज्याविक कोन्याका न्यावि -छि कोन्याष ज्यादि। कन्याका क ज्याक्रा-छिन्याय। तत एतेभ्यः पूर्ववत् । फ कोज्याक्राकोज्यावि= कोच्याक्रा कोज्यावि -~-ज्याप कोन्या कोन्यादि। फ कोवाका' ज्यावि - कोन्याक्रा न्यावि -न्याप कोल्याचं न्यादि। फ ज्याका = ज्याक्रा-ज्याप ल्यार। एतेभ्यश पूर्ववत् । फ कोन्याका'न्या( विवि) - व्याप कोच्या अन्या( वि-वि) फ कोन्याक्रा'कोज्या (वि-वि) - कोन्याक्रा-ज्यापकोच्या' कोन्या (वि-वि) .. ...(क) याप कोज्यापया ( वि-दि) प्रतः स्य (वि-वि)%D कोज्याक्रा-ज्यपवीन्याच' कोन्या (वि-वि) यदि म तहि ... ... यापकोज्याप कोज्याका पत्र वि-वि =नतकाव:न। १-म कीयाम स्प (विं-वि) भस्मात् दि-वि मनपान माया मायाम M + ... + ज्यार ·३०८ सूर्य सिद्धान्तस्य यदि घ=म. कोज्यान तर्हि पूर्वपदेव स्प (वि-वि)- सच स (४५°+1) सन । (५), (क) एतद्द्वयं क्रमेण ज्या (वि-वि), कोच्या (वि - वि) अनेन सगुण्य ततो योजनतः पश्चात् कोन्या (वि-वि) अनेनापवर्त्य फ कोज्याका' = कोज्याक्रा-ज्यापकोज्या कोज्या (वि+वि- कीया सवि-वि) फ ज्याक्रा = व्याक्रा-ज्याप ज्याम। कोज्या (म) = कोस तदा ( ल = विपुवांशलम्बनम् ) कोज्यान फ कोन्याका' = कोज्याक्रा-ज्यापच्यापकोसछ । फ ज्याका = च्याक्रा-ज्याप ज्याप । ततः पूर्वरीतिवदेव फ न्या (क्रा-क्रा) = ल्यापन्यास ज्या (क्रा-1) (ग) फ कोच्या (मा-प्रा)=१-ज्याप ज्याप्र (घ) पच यदि कोसछ % 3D ... . 1 ज्याक कीम्या (का-क) ... न्याक ज्यापध्याप :: स (का-क्रा) - न्याक बाज्या (का-६) -१-याप पाप यदि म--- ज्याप ज्याच पाव ग-क्रा-छ। सदाका-क्रा- मन्याग ध्यार + माध्याश्म १ज्या ... + मन्याग 7+ १ज्या यदि मकोज्याग तह म (का-का) = सच स (४५+7) स्सग । .

·सुधावर्षिणी टोका। (ग), (घ) एतद्दा क्रमेण कोज्या( क्रा-क -क), व्या (क्रा-छ) अनेन सङ्गुण्य, संयोन्य, न्या (काछ) अनेनापवत्य ज्या (का-क) ज्या (कार-क) ज्या विवि पूर्वकपाले नतकालं प्रकसम्य विषुवांश लम्बनमानौतं पशिम- कपाले नतकालमानमण नेयम् । एवमुत्तरी क्रान्ति प्रकासप्य क्रान्तो मतिमानमानौतं दक्षिणकान्तौ च क्रान्तिमानणं प्रकल्प्य नतिमानमानियन् । (0) क्रान्तिवृत्तीयभुजांगान् विषुवाशान् परं क्रान्ति विविभनतांशान् पलभागान् प्रकल्म्य चतुर्थप्रक्रमयुक्तिवत् भुजांग- संबन्धिलम्बनं सरसंवन्धि नतिमानं चागमिष्यति । (८) पूर्वोत्ताप्रकारतो ग्रहयोः परमलम्बनवणेन कर्णयो- निं कृत्वा यष्टिदितयेन मूलमिलितेन वैधेन तयोरन्तरांशान् विज्ञाय त्रिकोणमित्या विम्बान्तरसूत्रज्ञानं कर्तव्यम् । एवं रवितः सर्वेपा ग्रहाणां विम्बान्तरसूत्राणि प्रत्यई साध्यानि । प्रत्याई रविलग्नकोगज्ञानेन योईयोविम्बान्तरसूत्रयोरन्तरकोणधानं च भवति । ततो विम्वान्तरसूत्रेस्तदन्तर्गतकोगोश्च रविवशेन ग्रहकक्षा- कतिञानं सुलभम् । (८) कल्प्यते स्थिरनचनस्य यदाऽऽगमनं जातं ततोऽनन्तरं क~कालान्ते र विरागमनमभूत्। तव ध्रुवप्रोतकरऐन तक्रान्तिः रमाका जाता। ततो हितोयदिने तस्यैव स्थिर- नववस्य याम्योत्तरवृत्तागमनानन्तरं रखे. र्याम्योत्तरहसे स्थितिः क-कालान्तभूत। याम्योत्तरवृत्ते R मा ·सूर्यसिद्धान्तस्य वेधेनैतत्क्रान्तिः रं मा क्रा जाता। क-के-कालयोरन्तरं च गोलयुक्त्या रविविषुवांगान्तरेण समं मामा'-तुल्यं प्रसिद्धमेव । अथ गोले विषुवामान्तरितं नाडीमण्डले बिन्दुइयं कृत्वा तव ध्रुवमोतकरणेन तव क्रान्तिदानेन च र, र बिन्दुहयस्य फ्रान्तित्तगतस्य ज्ञानं बिन्दुइयोपरिगं महत्तं क्रान्तिवृत्तं स्यात् । ततो नाडोमण्डले क्रान्तिमण्डलसम्पातोत्पन्नकोणस्य अथ यदि मामा' संमा-वि, समा' - विं, मार - का, मार्ग ==, क्रा, परमक्रान्तिमानम् = पा तदा चापीयत्रिकोणमित्या । ज्यावि= कोसपा सका । ज्या (वि+अ)= कोसपा सका। परम- क्रान्तेमानं सुलभम् । =भ . अतः ज्या (वि+प) स्पका ज्यावि स्पका सका कास्पका-कोन्याप व्याप वा, कोज्या अ+यात्र कोसवि = स्सक्रा कोसक्रा। ततः कोपवि= अनेन विपुवाशानं ततः परमकान्तः सम्पातस्य ज्ञानं सुलभम् । अवैकस्मिन् दिनेऽयनाशगतिरनिवांच्या समयन्त्रतोऽपि वेधेनानि चिता व्यवहारानी गणकेन ध्येयेति । एवं रविकचाक्रान्ति- हत्तस्य तन्नाडोवृत्तसम्मातस्य परमकान्तेश्च नानं सुलभमिति । एकदिने परमझान्तेयलनं च व्यवहारानई सुधीभिर्न ध्येयमिति । (१०) पूर्वोतप्रकारणेष्टसमये क्रान्तिमत्तं स्थिरं कृत्वा नक्षत्रोपरि कदम्बप्रोतेन सम्मातात गयना ध्रुवाः कदमोतीयाः भराच विशेयाः। एवं बहूनां नक्षत्राण ध्रुवाः शराच वेधेन निर्णाय मारणां विचेखाः। द्वितीयव पुनः क्रान्तिकृतं स्थिरं ·सुधावर्षिणी टीका। कृत्वा तदपतस्तेषामेव नक्षत्राणां सम्पाताद ध्रुवाः कदम्बवत्ते शराश्च वेधेन बोदव्याः। अथ प्रत्येकनचनत्य गतवर्तमान- ध्रुवयोरन्तरं समानमुपलभ्यते मराश्च गतवर्तमानवर्षयो: समा पवोपलान्ते। अतो लाघवेन नक्षत्रध्रुवान्तरसमा क्रान्तिवत्ते सम्मातगतिरयनांपगत्याख्या प्राचीन कल्पितेति । (११) रावी क्रान्तिवत्तगतनक्षत्रेभ्यो प्रातध्रुवेभ्यः क्रान्ति- वृतं स्थिरोकन्य ग्रहविम्वोपरि कदम्बप्रोतवृत्तेन सम्पाततस्तत् स्थानं जेयम् । ग्रहविम्बकर्णन कदम्बप्रोते जातभरांगेभ्यश्व त्रिकोणमित्या स्थानीययोजनकर्णस्य क्रान्तिमत्त धरावलगतस्य जानं च सुलमम् । एवं प्रत्यई स्थानवेधः स्थानीयकर्णज्ञान च सुलभम् । एवं प्रत्यहं स्थानवेधः स्थानीयकर्णनानं च काय.. भगणान्तं यावत् । ततो भगणभोगकालेन चक्रकला भक्ताः फलं गतिकला सर कल्पनुदिनगुणा कल्पक्षगणकलास्ततः कल्पभगामानं सुवाधम् । स्थानीयकर्णधानेन यत्र दिने परम कर्णमानं देवोच्चस्थानं नेयम् । हितोयभगणपरिवर्तनसमये पुनर्वेधेनोवस्थान विदितं स्यात् तदन्तरकालेन तटुझान्तरकला- तस्तहिनगतिस्तनो भगणमाने सुबोधम् । एवं वैधन सर्वदा सायनमगणमानमेवोपलभ्यते, पयनांगानामानात् प्राचीने- निरय भगणा उच्चन्त। एवं कदम्बमोते प्रत्यहं शरमानं विद्या तदभावस्थानं पातस्थानं जेयम् । हितोयपरिवर्तनसमये पुनः पात- स्थानं विज्ञाय तदन्तरवशात्तद्भगा जाने कार्यम् । ग्रहयोगकर्षण- वनेकस्य कक्षा न वृत्ताकारा किन्तु दीर्घटनाकाराास्तीति संप्रति नव्यैर्वधेन निषितम् । दोर्धवर्तुले कथं ग्रशमन्ति तत्र स्पष्टीकरणं कथमित्याद्यर्थ महोत्तरघणं युचरचारतयं द्रष्टव्यम् । N ·पृ नाडौमण्डल नाडीमण्डल पृष्ठकेन्द्र च% D। =20-। खपृ % 3D ३१२ सूर्यसिदान्तस्य (१२) अथ ध्रुवतारा या लोके प्रसिद्धा सा सम्प्रति नाडौहत्तपृष्ठीयकेन्द्र नातस्तवेधेन प्राचोनरोत्या पलनानं न भवति। तद्देधेन कथं पलज्ञानं भवेदेतदर्थ क्रिया प्रदश्यते । कल्प्यते ख- खस्वस्तिकम् । - वास्तवयाग्योत्तरहत्तं पृष्ठकेन्द्रगतम् । ध्रुववेधेन प्राचीनरोत्याऽक्षांशः = अ, सलम्बांगाय वास्तवपलकोटिः न= नतकानमानम् । खुधु-है। खपृल। = ध्रुवोन्नताशा' '-वास्तवाक्षाभाः = य । प्रभु शुन्या- चापांचा अथ चापीयत्रिकोणमित्या सोन्या - कोज्याल को ज्याद्यु+न्धाल ज्याधु कोल्यान - कोज्या (इ+ य) कोन्यायु + ज्या (ह+य) न्यायु कोन्यात (काज्यार-यन्यास-यकोग्यार+यार + ...) (t-Fi+• ) + (RIE+ यकीन्याह-यज्याद+ ){-+ ) कोयान अस्मात् य मानं यु-वर्गधनादिधातरूपायां वेढ्यामानोयते । ज्याह .अनेन विभके लघुसङ्ख्यायाचतुर्थ घातादिमानानि खल्पान्तरात त्याना कोसह = कोसट्ट- य+कोज्यान-कोसह-कोसा +[यकोसटकोन्यान + य + या -कोल्यान ; - कोज्यान ·अत: य- १ . सुधार्षिणी टोका। शु कोज्यान - कोस्पE (य'+छु,' - २युयकोज्यान) + (य'+३या - ३या कोज्यान- यु कोज्यान) पत्र द्वितीयादिपदानां त्यागात् प्रथमं य = शुकोज्यान । य' - प्रादिपूत्यापनेन दितीयं या कोल्यान- ६ 'कोसह ज्यान । इदं मानं यवर्ग, प्रथमं यमानं य-धने समुत्याय य = द्यु कोज्यान-- युर कोस्पटज्यान+4 कोज्यानज्यान यदि य, द्यु, विकलासु प्रकाश्येते तदा य = कोज्यान.….यु. जया कोस्पटल्या'न+य'को ज्यानज्या'न। अन्तिमपदत्य तात्कालिकी गति शून्या प्रकल्प्य महत्तममानम् ३ कोज्या - १ - • अनेन समीकरणेन ६ ा 'ल्या १' इमायाति । संप्रति झुमानं वेधेन' १। २०' असान्यूनमायाति । प्रतः परमाधिकस्यान्तिमपदस्य मानं ०.५ अस्मादल्पं तत्त्यागेन वास्तवाक्षांश: • =प-द्युब शुकोज्यान+ न्यास अज्यान । ध्रुवतारा न नाडोमण्डलपृठे स्थिरेत्यस्य ज्ञानं कमानाकर- स्याप्यासीदत एव स खमिद्धान्ततत्त्वविवेके 'ध्रुवतारां स्थिरां ग्रन्ये मन्यन्ते ते कुबुद्दयः । साकं तैस्तु विवादोऽपि सतां मूढत्वमेव हि इति लिपति। एवं पूर्वोदितवेधविधिना ग्रहाणां मर्यवसनानं भवति ग्रन्थगौरवभयेन संचितमुक्तम् । पदोपदिह मध्यगमादो ग्रन्थगोरवमयेन मयोका। वापना मतिमता सकलोधा गोलदोध इदमेव फलं हि । २

·३१४
सूर्यसिद्धान्तस्य
इति भास्करोक्तिश्चेत्यलं पल्लवितेन । यध्या पवितयमित्यादि
यष्टियन्त्रे वेरशोरावं स्थिरं प्रकल्प्य भास्करण सर्व स्थूलमानोत
तच्च गोलविदा स्फुटमेव । एवं तन्य फल कादियन्त्र प्वपि स्थलता
सुधिया विज्ञेयेति ।
सीताप्रियालौसम्प्रीत्यै मुधाकरहदस्तथा ।
सुखायामृतवर्षिया ज्योतिषोपनिपढ़ता ॥२॥
इति सधाकरदिदिकृताया सूर्यसिद्धान्तटीकाया सधावपिण्या
ज्योतिपोपनिषदध्याय ॥२॥

·अथ मानाध्यायः । - तत्र तावत् प्रसिद्धानि नव मानान्याह । ब्राह्म दिव्यं तथा पिल्यं प्राजापत्यं गुरोस्तथा। सौरं च सावनं चान्द्रमा मानानि वै नव ॥१॥ 'मानानि कति किञ्च तैः' इति प्रश्नोत्तरार्थं पूर्वोदितान्य प्याह । तत्र प्रथमं वाह्य "कल्यो वामहः प्रोक्तमित्यादेः परमायुः शतं तस्येत्याद्यन्तं मध्यमाधिकार उक्तम् । द्वितीयं दिव्यं देवनानम् । दिव्यं तदह उच्यते इत्यादि । तत्पष्टिः पड्गुणा दिव्यं वर्षमित्यन्त मध्यमाधिकार एवोक्तम् । तृतीयं पित्य पूर्व कथितमपि तहिनं विशेपरूपणाग्रे वक्ष्यति । चतुर्थ प्राजापत्यं च वक्ष्यमाणम् । पञ्चमं गुरोर्बुहम्पते: पूर्व कथितमपि विशेपतो वक्ष्यति । सोरं घ पठं मानम् । सप्तमं सावनमानम्। चान्द्रमानमष्टमम् । नाचवं च नवममिति सर्व प्रसिदमपि विशेषतोऽग्रे वक्ष्यत्वाचायः। पत्र दिव्यसममासुरमानमपि कलयित्वा परे दम मानान्याहुरिति ॥१॥ अथ किञ्च तेरिति प्रश्नोत्तरार्थमाइ । चतुर्भिर्व्यवहारोऽच सौरचान्द्रार्थसावनैः । बार्हस्पत्येन पट्यब्द नेयं नान्चैस्तु नित्यशः ॥२॥ अब मनुष्यलोके सोरचान्द्राईसावनश्चतुर्मिव्यवहारो दृश्यते । तथा चोक भास्करण ।

·सूर्यसिदान्तस्य वर्षायनर्तुभुगपूर्वकमव सौरान मासास्तथा च तिययस्तुहिनाशुमानात् । यत् पच्छ्रसूतकचिकित्सितवासरायं तत्सावना घटिकादिकमार्तमानात् ॥ इति पध्यब्दं विजयादिषध्यन्दं च नित्यशो बाहस्पत्येन मानेन नेयं हादशना गुरोर्याता भगणा.' इत्यनेन । अन्यैस्तु न जेयं तेनैवादृष्ट- फलजनकत्वादिति ॥२॥ अथ सोरेण व्यवहारं दर्पयति । सौरण युनिशोर्मानं षडशीतिमुखानि च । अयनं विपुवञ्चैव संक्रान्तेः पुण्यकालता ॥३॥ अहोगत्योमान वक्ष्य मागानि पएशोतिमुखानि । अयनं दक्षिणामुत्तरं वा। विषुवत सायनमेपतुलादिमानं वक्ष्यमाणा संक्रान्तेः पुण्यकालता चेतत्सर्व सौरेण प्रत्यई सूर्यगतिभोग- नोत्पाते इति ॥३॥ इदानी पडशोनिमुखमाह। तुलादि पडशीत्वहां पडशीतिमुखं क्रमात् । तचतुष्टयमेव स्याददिखभावेघु राशिघु ॥४॥ पड्विंशे धनुषो भागे हार्दिथे निमिपस्य च । मिथुनाष्टादशे भागे कन्यायास्तु चतुर्दश ॥५॥ तुलादेः पडमोतिसौरदिवमानां पहभौतिमुखं भवति । एवं विभावयु राशिपु तच्चतुष्टयं स्यात् । तलादेः पडभौति

·।
नतः
सुधार्षिणी टीका।
मौरदिवसा स्विंमसौरदिनैरेकः सोरमास इति गणनया धनुपः
पतिशे भागेऽतस्तदेवं षडयोतिमुखम् । ततः पडशौतिसौर-
दिवसा मौनस्य हाविध मागतस्तदहितीयं पडशीतिमुखम् ।
सतः पडसौतिदिवसा मिथुनस्याष्टादशे भागेऽतस्तत् वतीयं
पडयोतिमुखम् । ततः पडशोतिदिवसा मिथुनस्याष्टादो भाग-
तिस्तत तृतीयं पडशीतिमुखम् । ततः पडग्रीतिदिवसाः
कन्यायाचतुर्दशे भारीऽतस्तचतुर्थ पडशीतिमुखम् । एवं धनुर्मीन-
मिथुनकन्यारामिषु स्विभाविषु पडयोतिमुखचतुष्टयं स्यात् ।
चतुर्प पडशौतिमुखेषु सौरा दिवसा: = ४४८६ = ३४४ ।
सोरवऽवशिष्टा दिनसा: पोडम जाता इति ॥४-५॥
पवशिएषोडशसौरदिवमानां माहात्मामाह ।
ततः शेषाणि कन्चाया यान्य हानि तु पीडश ।
क्रतुभिस्तानि तुल्यानि पिटणां दत्तमक्षयम् ॥६॥
ततः कन्याया यानि पोशदिनानि सौराण्यवशिष्टानि तानि
क्रतुभिर्य तुल्यानि तेषु पितॄणां तुझ्यय यहत्तं भवेत तदक्षयमनन्त-
फलदार भवति ॥६॥
इदानी संक्रान्तिविशेपेषु नामान्याह ।
भचक्रनाभौ विपुतद्वितयं समसूबगम् ।
अयनद्वितयं चैव चतस्रः प्रथितास्तु ताः ॥७॥
तदन्तरेषु संक्रान्तिद्वितयं हितयं पुनः ।
नैरन्तर्यात् तु संक्रान्तेयं विष्णुपदीयम् ॥८॥

·सूर्यसिहाम्सस्य
भचक्रामाभो भगोलगर्भ विषुवतियं समसूत्रगं भवति ।
गोलगभीत् प्रथमं निपुवन्मेषादिगतं सुत्रमन्यविषुवत्तुलादिगतं
भवतीत्यर्थः । एवमयनहितयं च मचक्रनामो समसूत्रगम् । गोल-
गर्भात् कर्यादिगतं सूत्रं मकरादिगतं स्यादित्यर्थः । एवं तावतस्रः
मंशान्तयो मेषकर्कितुलामकराख्या: प्रथिताः प्रसिद्धाः सन्ति लोक
इति । तदन्तरेषु विपुवायनान्तरालेषु मडान्तिदितयं हितयं भवति ।
दो दो राश्यादिभागो भवत इत्यर्थः । यथा नेपास्यदिपुवकाव्या-
यनयोर्मध्ये वपमिथुनयीरादो। काख्यायनतुलाख्यधिपुवयोर्मध्ये
सिंह कन्ययोरादी। तुलामकरयोरन्तरे वृश्चिकधनपारादी।
मकरभेपयोर्मध्ये कुम्भमौनयोरादौ । एवं विषुवमनन्तरं सङ्गान्ति हयं
तदनन्तरमयनम् । अयनानन्तरं पुन: मडान्तियं तदनन्तरं विषुवमेवे
पुनः पुनर्गमित्यर्थः । समान्तरतर्यात् त विष्णुपदीयम् ।
प्रथमविषुवमेपमहान्त रनन्तरं भङ्गान्तिदयमध्ये प्रथमा पसान्ति-
विष्णुपदोसउन्ना। मिथुनस्य सज्ञा पडशीतिमुखमिति पूर्वोक्लेव ।
कार्यनन्तरं सिंहसज्ञान्तिर्विष्णुपदौमझा। कन्यासक्रान्तिः
पडशोतिमुखम् ।
तुलानन्तरं शिकसंक्रान्तिर्विष्णुपदीमना।
धनु:सद्धान्तिः पडशोतिमुखम् । मकरानन्तरं कुम्भसङ्क्रान्ति-
विपदीमंता। मीनसद्धान्तिः पडशौतिमुखम् । एवं है
विपुवत्मच्चे है अयनाखे चतस्रः पडशीतिमुखसंचाः । चतस्रो
विष्णुपदीसंज्ञा दति हादश संक्रान्त यो नाता पति ||७-८||
इदानीमुत्तरायणाद्या।
भानोर्मकरसंक्रान्ते: पगमासा उत्तरायणम् ।
कदिस्त तथैव स्यात् पगमासा दक्षिणायनम् ॥६॥

·सुधावर्षिणी टीका। हिराशिनाथा ऋतवस्ततोऽपि शिशिरादयः । मेषादयो हादशैते मासास्तैरेव वत्सरः ॥१०॥ अर्कमानकला: षष्ट्या गणिता मुक्तिभाजिताः। तदर्धनायः सङ्घान्तेर्वाक् पुण्यं तथा पर ॥११॥ सूर्यस्य मकरमान्तः सकाशात् परमासा उत्तरायणं भवति । तथैव कर्किसङ्घान्त्यादेः पण्मासा दक्षिणायनं स्यात् । ततो मकरमजान्तेरपि दिराशिनाथाः शिशिरादयश्च ऋनवो भवन्ति । इयोई यो राखोरेकेक ऋतुनाथः स्यात् । मकरन्नयोः मिथिरः । मोनमेषयोवसन्त इत्यादयः । तथा श्रीपतिना च सिद्धान्त खरे लिखितम्। मुगादिाशिवयभानुमोगात् पर चर्तवः स्युः मिशिरो बसन्तः । ग्रौपच वर्षाश्च शरच तहमन्तनामा कथितोऽत्र पठः ॥ इति । एत सङ्गान्तिविशिष्ठा मेपादयो हादय चौरमासा: कष्यन्त । सेरेव रादभसौरमासैवसरः सौरव भवतीत्यर्थः। रविकेन्द्र यस्मिन् समये राण्यादौ याति स सङ्गान्त मध्यकाल उच्यते । यावविविम्वार्धकलातत्यमन्तरं केन्ट्रात् मागनन्तरं च स्यात् सावधिम्बैकदेशस्थ राखादी सञ्चारात् सद्धान्त: कालो भवति । तत्कालानयनार्थमनुपातः। यदि रविगतिकलाभिः परिघटिका- स्तदा रविविम्बमानकलाभिः किं जाता: सडान्तिनाय; केन्द्राभि- प्रायेगा सझान्त: प्राक् तथा परे च यास्तव नानदानादौ मुण्यं भवतीत्यर्थः --११॥ अथ ·२२० सूर्यसिद्धान्तस्य इदानी चान्द्रमान पिटदिन चाह। अादिनि.सूतः प्राची यद्यात्यहरहः शशी। तच्चान्द्रमानमंगैस्तु जेया हादशभिस्तिथिः ॥१२॥ तिथि: करणमुदाहः क्षौरं सर्वक्रियास्तथा । व्रतोपवासयावाणा क्रिया चान्द्रेण गृह्यते ॥१३॥ विंशता तिधिभिमांसश्चान्द्रः पिल्यमहः स्मृतम् । निशा च मासपनान्ती तयोर्मध्ये विभागतः ॥१४॥ भान्त सयोगानन्तरमकाहिनि मृत शशो चन्द्रोऽहरहो दिने दिने यत प्राची दिश याति तदेव चान्द्रमान तव हादशभिर सूर्याचन्द्रेऽन्तरिते तु एका तिर्थयार्थाचान्द्र दिन यमित्यर्थ । तिथि । करण बवादि। उहाहो विवाह । क्षौर तुरकर्म । तथा व्रतबन्धादिका सर्वक्रिया । व्रतीयवासयावाणा मध्ये च या क्रिया तत्सर्व चान्द्रेग मानेन सघात प्राचार्यैरिति । तिथिभित्रिशता वित्तिथिभिरकथान्द्रो मामो भवति । पित्यमही दिन निशा रात्रिश्चोयते इति पूर्वमेव प्रतिपादितम । मासपक्षान्तो दयान्तपूर्गातो ३ विभागत क्रमेण तयोरहो रात्योर्मध्ये दले भवत । दशान्तो दिनाधं पूर्णान्तो रावाध भवति। अर्थात् कृष्णपक्षाष्टम्यर्थे दिनारम्भ । शुक्लपक्षाटम्य च निधारम्भ इति १२-१४॥ इदानी नाक्षत्र दिन नचववशतो मामनामानि चाह। भचक्रममणं नित्यं नानवं दिनमुच्यते । नक्षवनामा मासास्तु सेयाः पान्तयोगतः ॥१५॥ स एवं ·प्रयोगः। सुधावर्षिणी टोका। ३२१ कार्तिक्यादिषु संयोगे कृत्तिकादिवयं द्वयम् । अन्त्योपान्त्यो पञ्चमश्च विधा मासवयं स्मृतम् ॥१६॥ नित्वं प्रवहवायुना भचक्रस्टकं भ्रमणं यद्भवति तदेव नातवं दिनमुच्यते प्राचीनैरिति । पर्वान्तयोगतो नक्षत्रनामा तु मासा- शान्द्रमासा ज्ञेयाः । पर्वान्तः पूर्णिमान्तस्तव नक्षत्रयोगेन मामानां सान्ना। यथा लत्तिकासंबन्धात् कार्तिकः । मृगशीर्ष- मंबन्धान्मार्गशोषः। पुप्यसंबन्धात् पौषः । मघासंबन्धान्माघः । फाग्लुनोसंबन्धात् फाग्लुनः । चिवासंबधाचत्रः । विशाखा- संबधाई शाखः। ज्येष्ठामबन्धाउज्येष्ठः। ज्येष्ठ इति प्रामादिकः पापादासंबन्धादापाटः । श्रवणसंबन्धाच्शवणः । भाद्रपदासंबन्धाद्भाद्रपदः । अश्विनीसंबन्धादाखिन इति । ननु पूर्णिमान्ते तत्तनमवाभावे कथं तत्सना मामानामुचितेत्यत कार्तिक्यादिधु कार्तिकमासादीनां पोर्णमासीषु कृत्तिकादिइयं दयं नतवं कथितम् । यथा कृत्तिकारोहिणीभ्यां कार्तिकः। मृगादाभ्यां मार्गशोर्यः । पुनर्वसुपुष्याभ्यां पौयः । थानेपामघाभ्यां माधः । चित्रास्त्रातीभ्यां चैत्रः । विशाखानुराधाभ्यां वैमाखः । ज्येष्ठामूलाया ज्येष्ठः । पूर्वोत्तरापाटाभ्यामापाटः । श्रवणधनिष्ठाभ्यां श्रावणः । इति फलितार्थः । अधावशिष्ट- मामार्थमाह। बच्चोधात्याविति। पत्र कार्तिकस्यादिखेन ग्रहणादल्य पाखिनः । उपान्यो भाद्रपदः । पञ्चमश फागुनः । इति मासत्रयं विधा नचावयवत: स्मृतम् । रेवत्यखिनीमरणीभि- राविनः। पततारापूर्वोत्तराभाद्रपदभाद्रपदः । पूर्वोत्तरा- फाग्लुनीहस्तैः फाग्लुन इत्यर्थः । एवं निरयणमानागतनक्षवे- थाहा ·३२२ सूर्यसिद्धान्तस्य मासानां सज्जाव लिखिता तथैवाथर्ववेदेऽपि मासाना साना । सायनमानवशात् तत्तवनवाणा संबन्धाभावात सञ्जाखनथ- पत्तिरतो निरयणमानेनैव व्यवहारः समुचित इत्येव प्राचीनानां वैदिकाना सम्मतिरिति स्टम् ॥१५-१६॥ अथ प्रसङ्गात् काति कादीनि गुरुवाण्याचा वैशाखादिपु कृपणे च योगः पञ्चदशे तिघौ। कार्त्तिकादीनि वर्षाणि गुरोरस्तोदयात् तथा ॥१७॥ यथा पोणमान्या नववसंबन्धन तत्सनो मासी भवति तथा वैशाखादिपु हादशमासेषु कृष्णापरे पञ्चदशे तिथानमायाम् । 'तिधिहयो' इत्यनेन 'सकलानधि पूर्णिमातिथोनुपतस्थे तिथि- रेकिकाऽतिथि'रिति श्रोहयोंकेश्चात्र तिथि पलिङ्गः । कृत्तिकादि- नक्षत्र संबन्धात् कातिकादीनि गुरोर्वपाणि जेयानि । वैपाखामाया कत्तिकासंबन्धाहुरोप कार्तिकमंत्रम् । ज्येष्ठामाया मृगौसंबन्धान मागगोपमित्यादि श्रेयम् । प्रवापि प्रोत- नचवयवयसंवन्ध' प्रागुदितो बोध्य इति । तथा गुरोरस्तोदयाच कार्तिकादीनि वर्षाणि वेद्यादि। यहिने बहस्पतेरुदयोऽम्ती वा तहिने यच्चन्ट्राधिष्ठितपञ्चाङ्गस्थनच तत्सउन गुरुवर्ष भवतीति “संहिताग्रन्धेऽस्तोदयवगाहपोक्ति परमिदानो. मुदयवर्पव्यवहारी गणकर्गखते चनादितज्य इत्युहोरिति” पति गूढार्यप्रकापके रङ्गनायोक्तिरिति ॥१७॥ रदानी भूदिनमार। उदयाटुदयं भानोः सावनं तत् प्रकोर्तितम् । सावनानि स्युरेतेन यजकालविधिस्तु तेः ॥१८|| यथा तदाशय..

·सुधावर्षिगी टीका।
३२३
तथा
तथा
सूतकादिपरिच्छे दो दिनमासाब्दपास्तथा।
मध्यमा ग्रहभुक्तिस्तु सावनेनैव रायते ॥१६॥
सूर्यस्योदयादुदयमारभ्य यावता कालेन हितोय उदयस्तदुदयं
तदुदयपर्यन्तं सावन दिन प्रकोर्तित कथितमाचार्य । एतनो-
दयस्यान्तरकालेनैकं सावनं दिनमिति गणनया मध्यमाधिकारे
सावनानि युगसायनानि कथितानि । अत्र भानोरुदयेन नाडी-
हत्तस्थकल्पितभानोरदयो ग्राह्योऽन्यथा विलक्षणासावनदिन-
मानानि पाठायोग्यान्यहगंगादावनुपयुक्तानि च भवन्तीति
विदा विदितानोति। ते. सावनन्दिनयनकालविधि कार्य ।
सूतकादीना जननमरणसबन्धिसूतकानामादिशब्देन
चिकित्सितचान्द्रायणादौना न परिच्छेदो निर्णय ।
दिनमासवर्षपतयश्च मध्यमा ग्रहाणा गतिश्च गणक सावनेनैव
दिनेन रायते इति सर्व स्फुटम् ॥ १८-१८ ॥
इदानों दिव्यमानमाह।
सुरासुराणामन्योन्यमहोरावं विपर्ययात् ।
यत् प्रोक्तं तद्भवेद्दिव्यं भानो गणपूरणात् ॥२०॥
देवदैत्याना मियो विपर्ययाद्यदहोरात्र भानो गणमूरणात
प्रथमं मोत तदेव दिव्य मानमुच्यत इति ॥३०॥
इदानीमवशिष्ट प्राजापत्यवाह्यमाने भाइ।
मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् ।
न नव द्युनियो दो ब्राह्मं काल्पः
प्रकीर्तितम् ॥२१॥

·२२४ सूर्यसिद्धान्तस्थ मन्वन्तरव्यवस्था या मध्यमाधिकारी 'युगानां सप्ततिः सका' इत्युक्ता तदेव मानविद्भिः प्राजापत्वं मानमुदितं मन्ना प्रजापतिपुत्रत्वात । यघा देवादीनां मान दिनराविव्यवस्था नया तब प्रालापल्ये माने युनिशोभदो विवेको नेति वैदितव्यम् । यो युगसहस्रात्मकः कल्यः प्रागुदितम्तदेव ब्राह्म दिनं प्रकीर्तित कथितं तावतो तस्य रात्रिय। मेरोरुध्वस्वष्टिवन कमलाकरण ब्रह्मगो दिनमानं म्युक्तिकम्पपादितम् । रातिसिइथं त भाकरेगा “दिनान्ते रयादीनुपसत्य येत इत्ययः” इत्युक्तम् । परत्वाप्रलयं ब्रह्मा रविं पश्यतोत्यत्र न कापि मुक्तिः प्रदर्मिता। "दूरगत” इत्यस्य गणितविधिना किमपि प्रमाणं न दत्तमिति । भूगोलाध्याये ५९-६७ श्लोकटोकास दर्भितवयुतया ब्रह्मणो यदुक्रितिमानमागच्छेत तस्यतस्तस्य सततं रविदान भवेदिति ॥ २१ ॥ इदानों स्वोक्तमुपमंहरति । एतत् ते परमाख्यातं रहस्य परमाइतम्। ब्रह्मतत् परमं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २२ ॥ दिव्यं चाचं ग्रहाणां च दर्शितं ज्ञानमुत्तमम् । विनायाकांदिलोफपु स्वानं प्राप्नोति गाश्वतम् ॥२३॥ हे मयासर ते तुमसर पर दितीयपण्डमाया नच त्वत्- प्रयान तरमुकं वसुत इदमुत्तरखण्डं रहम्यं परमातं च । पर्वतदुत्तरपार गुमना। परमातवाम ब्रामपं परमं पुर्व पुग्नुनपं मचायतनं नापि।

·-
सुधावर्षिणी टोका।
३२५
अधुनोत्तरखण्डस्थास्य पाहात्म्यं वर्णयति । दिव्यमिति ।
पूर्वार्धस्य माहात्म्यं तदुपसंहार कथितमित्यस्यान कथयति
इदं दिव्यं दिव्यमानमा नचवमानं ग्रहाणां कक्षादीना
प्रारदर्मितमुत्तमं जानं विज्ञाय नरः स्वाभिलषितवादिलोकेषु
गावतं नित्यं ब्रह्मसायुज्यख्यं स्थान प्राप्नोति। व्ररूपस्थान-
प्राक्षेत्रारूपो नरो भवतीत्यर्थः ॥ २२-२३ ॥
अत्र रङ्गनाथ:-
"यखेतत् ने परमाख्यातमित्यादिश्लोक' क्वचित् पुस्तकेऽस्मात्
श्लोकात् (२३ मोकात् ) पूर्व नास्ति किन्तु माननिरूपणान्तस्ये
दिव्यं चार्ज मित्यादिश्लोकान्ते मानाध्यायसमाप्ति सवााग्रे-
यया शिखा मगराणा नागानां मण्यो यथा ।
तबहेदान भास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ॥ १ ॥
न देयं तत् कृतघ्नाय वेदविसावकाय च ।
अर्थलुयाय मूर्खाय माहाराय पापिने ॥ २ ॥
एवं विधाय पुचायाम्यदेयं सहजाय ।
दत्तेन वेदमार्गस्य समुच्छेदः कृतो भवेत् ॥ ३ ॥
वजेतामन्धतामिसं गुरुशिष्यौ सदारणम् ।
तत: गान्ताय शुचये बागायव दापयेत् ॥ ४॥
चक्रानुपातजो मध्यो मध्यकृत्तांशजः स्फुटः ।
कालेन दृक्समो न स्थात तती बोक्रियोयते ॥ ५ ॥
राण्यादिरिन्दुरघ्नो भत्तो नचत्रकक्षया ।
मेषं नक्षत्रकचायास्त्यजेच्छपकयोस्तयोः ॥ ६ ॥
यदल्पं ताजेड़ाना कक्षया तिथिनिघ्नया ।
गो भागादिकं तत् स्यात कारयेत् तदनं रखो ॥ ७ ॥

·३२६ सूर्य सिद्धान्तस्य विगुण शोधयेदिन्दौ जिनघ्नं भूमिजे क्षिपेत् । दृग्यमनमा जोछे खरामन गुराणम् ॥ ८ ॥ ऋर्ण व्योमनवघ्न स्यादानवेज्यचलाञ्चके । धन मप्ताइत मन्दे परिधीनामयोच्यते ॥ ८॥ युग्मान्तोता परिधयो ये ते नित्य परिस्टा । माजान्ताक्तास्तु ते नेया परबोजेन सस्कृता । १० ॥ वरिम निर्योजकानीजपदा वृत्तभागान् । सूयेन्दोमनको दन्ता तितत्त्वकलोनिता ॥ ११ ॥ बागतका महोजन्य मौम्यम्याचलवाहय । वाक परष्टनेवागिण व्योमगोताको भगो ॥१२॥ शून्यतवोऽपुवस्य वीजमतेषु कारयेत । वीज पारन्युहत गोध्य परिध्य पपु भास्वत ॥१३॥ इनाप्त योजयेदिन्दा कुमन्यावहत चित । विदचन्द्रात योग्य सुरिन्द्रहत धनम् ॥ १४ ॥ धन भगोर्भशा निघ्र रवि शोधयेच्छने । ए: मान्दा परिध्यामा सुा म्युमि गाधकान् ॥१५॥ भोमप्याभ्रगुप्पानोठि बुधयाधिगुपन्दछ । बामाक्षा देवपूज्यस्य भारपस्येन्दुपयमा ॥ १६ ॥ पनेपन्द्रायय योध्रा पाजान्त बोजवषिता । रि4म कुप्रभागषु बोल रिभ्रमण विद ॥ १०॥ पत्रघ्न धन सूररिन्दन माधयेत् पर । चन्द्रप्रमपमाय प्युरभिट्टकममा ग्रहा ॥ १८ ॥ एताजमया त्यात प्राया परमया तव। गोपनार्यामद नित्य मापदेन यतम्त l

·सुधार्षिणी टोका।
३२७
परोक्षिताय शिथाय गुरुभक्ताय साधये ।
टेयं विप्राय नान्यसौ प्रतिकबुककारिणे ॥ २० ॥
बोर्ज निःपसिहान्तरहस्यं परमं स्फुटम् ।
यावापाणिग्रहादोनों कार्याणां शुभसिद्धिदम् ॥ २१ ॥
इत्यस्य बाचित् पुस्तके लिखितत्य बोजोपनयनाध्यायस्वान्ते
लिखितो दृश्यते तत् तु न ममन्जसम् ।
उत्तरखण्डे ग्रहगणित-
निरूपणाभावात् तनिरूपाप्रसङ्गनिरूपणोयस्याध्यायम्य लेखना-
नौचित्यात स्पष्टाधिकार तदन्ते वाऽत्य लेखनस्य थुन्नात्वाञ्च ।
किञ्च "मानानि कति किं च तैः” इति प्रश्नानामभावात प्रश्नोत्तर-
भूतोत्तरखगडेस्य लेखनमसङ्गतम्। अपि । उपदेशकाले
बोजामावादग्रेऽन्तरदर्शनमनियत कथमुपदिष्टमन्यथान्त तत्वे-
नेवोक्तः स्यादित्यादिविचारेण केन चिडष्टेन बोजल्यार्पमूलकत्व-
जापनायान्त्येऽत्र बोजोपनयनाध्यायः प्रक्षिप्त इत्यवगम्य न व्याख्यात
इति मन्तव्यम् ।” इति लिखितवान् ।
अहो अवैवं वदता रङ्गनाथेन "युगाना परिवर्तन कालभेदोऽत्र
केवन्नम्" इति पूर्वार्धभागलोकटोकाया “एवं च युगमध्येऽप्य-
वान्तरकाले ग्रंपचारेप अन्तरदर्शने तत्तकाले तदन्तरं प्रसाध्य
ग्रन्थास्तत्कालवर्तमानाभियुक्ताः कुर्वन्ति । तदिदमन्तरं पूर्व ग्रन्ये
बोजमित्यामनन्ति” इति सर्व व्यय लिखितमिति बुद्धिमनिमं
विचिन्त्यमित्यलं प्रसङ्गागत विचारेणेति ।
अध मुनीन् प्रति स विशिष्टो मुनिः कथितसंवादस्योपसंहारमाह।
इत्युक्ता मयमामन्वा सम्यक् तेनाभिपूजितः ।
दिवमाचक्रमेाकींशः प्रविवेश स्वमण्डलम् ॥२४॥

·३२८ सूर्यसिद्धान्तस्य मयोऽथ दिव्यं तन्नानं ज्ञात्वा साक्षादिवरूतः । कृतकृत्यमिवात्मानं मेने निधूतकल्मषम् ॥२५॥ जावा तसषयशाथ सूर्यलब्धवर मयम् । परिवत् रुपेत्यायो जानं पप्रच्छुरादरात् ॥२६॥ स तेभ्यः प्रददौ प्रोतो ग्रहाणां चरितं महत् । अत्यद्भुततमं लोके रहस्यं ब्रह्मसम्मितम् ॥२७॥ इति सूर्यसिद्धान्ते मानाध्यायः ॥३॥ समाप्तोऽयं सूर्यसिद्धान्तः । सूर्यागः पुरुपो मयं देत्यमामन्त्रा सम्यगनुसन्धानतः सर्वे ग्रहभूगोलचरितमुपदिश्य एतत् ते' इत्याद्युक्ता दिवं स्वर्गमाचक्रमे स्वर्गगमनाय मतिं चक्र | कोट्टयः स सूर्यायः । नेन मयदेत्ये- नाभिपूजित.। गन्धधूपादिभिरभ्यर्षितः । स्वमण्डन्नं सूर्यविम्वं प्रविवेश तदन्तरे लोन इति । अथ सूर्यान्तर्धानानन्तरं मयस्त दिव्यं ज्ञानं मातादिवस्वतः सूर्यात् प्राप्तमिति नालाऽत्मानं निधूतकल्मपं प्रज्ञालितपाप कृतकृत्यं सम्पादितमनोरथमिव मेने ·सुधावपिणी टोका। ३२८ मन्यते स्म। भवतेद ज्ञान कथ प्राप्तमिति योटमुनिभि पृष्ट स विमिष्टो मुनिर्वदतिमा ज्ञावेति । अथाह सवें ऋषयश मय सूयनन्यवरम। सूर्यालव्यो वरी येनेति तम । जावा तमुपेत्य तनिकटे गत्वा त परिचमु परिवष्टितवन्त आदगन तत् सूर्यलब्ध- ज्ञान च पप्रच्छु' पृष्टवन्त ।। म च प्रीतो नयदैत्यस्तो प्रभु- तिभ्यो मुनिभ्यो मइदपरिमितमत एव रहस्य गुप्त ब्रह्ममम्मित ब्राह्मण सम लोक भसारेऽत्य ततम च ग्रहागा चरित प्रददावा- दरेगा दसवानिति ॥ २४-२७॥ प्रियस्तापिरहज्वरजर्जरीकृत सुधाकर ऐनिसुधाकरम् । गलसुतात्मसुखाय सुखायन शुभकरम्भकर तिलक यरम् ॥१॥ गोलतत्वविदुपा निरामया सौरकृत्यमृतवर्षिणो मया। सस्सीयमथ विद्गण तथा सरमुख भवतु कण्ठसतीया ॥२॥ आपाढशुक्ल नवमो शनिवासरे या लाकाइनन्दविधुमम्मितविक्रमाब्दे । तस्या समाप्तिमगमत तिलक सुधा - छोराघवेन्द्रलययव सुधाकोल्य ॥३॥ सुधार्षिणी चिन्मनोहर्पिणी व दुरुतिक्रियाकर्षिणी महिचारे । इमा सज्जना वीच्य सोधाकरी स्त्र मनी मोदयन्वैनिलोनाविलामे || ·सूर्य सिद्धान्तस्य सरलया किल देवगिरा मया विलिखिता निखिलार्ककलाकृतिम् । बहुविधा प्ररिचिन्य मतान्तरै. निजकृतिर्गतिविद्धिरिहाहता ॥५॥ मोताप्रियालीसम्प्रीत्यै सुधाकरदस्तथा । मुखायामृतवर्षियां गतो मानाधिकारक: १३॥ इति सुधाकरदिदिक्कताया सूर्यमिदान्तटोकाया सुधार्पियो मानाध्याव ॥३॥ समाप्तोऽय सतिनक सूर्य मिहान्त । भन् १९०६ ६ जनमासस्य ३.दिने पूर्णतामगात्। . इति पम् ।

·TRANSLATION
OR THE
SƯRYA SIDDHANTA
BY
PONDIT BXPV' DEYA SASTRI,
AND OP TIL
SIDDIÁNTA
ŚI ROMANI
BI TIE LATTI
LANCELOT WILKINSON, CSQ, C. S.,
REVISED ME ,
PUNDIT BAPU DEVA SASTRI,
FROM THE SANSKRIT,
CALCUTTA:
PRINTED BY C. 1 LEWIS, AT TILL DAFTIST MISSIOX PRESS.
1861.

·TRANSLATION
OF TUID
SURYA SIDDHANTA.

·CONTENTS. Page 13 90. ... . 49. CHAPTER I--Called BLADHIA-GATY which treats of the Rules for finding the mean places of the plancts, 1 CHAPTER 11 -Called SPIOȚA-GITI which treats of the Rules for finding the true places of the planets, CHAPTER III -Called the Tripras na, which treats of the Rules for resolving the questions on time, the position of paces, and directions, .. 26 CILATTER IV -On the Eclipses of the Moon, 41 CIAPTER V-On the Eclipses of the Sun, 48 CHAPTER VI --On the projection of Sular and Lunar Eclipses, 52 CHAPTER VII ---On the conjunction of the planets, 56 CHAPTER VIII - On the conjunctia of the planets with the stars, GL CHAPTER IX.-Oa lhe belacal rising and setting of the planets and stars, .. 63 CUAPIER X-On the phases of the Moon and the position of the Moon's cusps, 69 CHAPTER XI -Called PÁTÁDIIKÁRA, whicle treats of the Rules for finding the time at which the declination of the Sun aud Moon become equal, 72 CILAPTEL XII --On Cosmograplucal matters, 70 CILAPTED XIII-On the construction of the armillary splcro and other astronomical ustruments, 67 CLAITER XIV-On kinds of time, 02 a. Postscript by the Translator, .. 22. 90 ·TRANSLATION OF SU'RYA SIDDHANTA CHAPTER I 1 Callel NADHYA GATI which treats of the Rules for findmy the mean places of the planets Salutation to that Supreme Be- Invocation ing which is of inconceivable and imperceptible form,void of properties (of all crcatcà things), the external source of wisdom and bappiness, and the supporter of the whole world in the shapes (of Beauna, Visunu and SIVA) 2 & 3 Some time before the end Introductory of the KRITA VUQ, great Demon named afara, being desirous of obtaining the sound, secret, excellent, sacred and complete knowledgo of Astronomy, which is the best of the six sciences subordinate to the VEDA, practised tho most difficult penance, the worship of the sun 4. The self delightful Suo, being gratified at such (difficult) penance of Mara, bestowed on him the Lnowledge of the science of Astronomy which he was inquirg after The illustrous Sun said 5 (O MAYA,) I am informed of your intention (of attaining tho knowledge of the science of Astronomy) and pleased truth your penance I, therclore will grant you the great knowledge of Astronomy which trcats of timc (But since) nobody cao bear my light and I laro no uno to teach you (the scicaco,) thus man who partakes of iny patare will impart to you the whole of the science 6 B ·2 Translatwn of the 7. The God Sun, Luvug thus spoken to, and ordered the man born from kimself (to teach Mara), disappeared That man spoke to MAYA, who stood bending and folding his hapds close to his forehead, in the following manner 8 (O MATA), hear attentively the excellent knowledge (of the science of Astronomy) which the Sun himself formerly taught to the great saints in each of the YUGAS 9 I teach you the same ancient science, which the Sun himself formerly taught (Bat) tho difference (between the present and the ancient works) is caused only by time, on account of the revolution of the YOGAS 10 Time is of two kinds, the first Kunds of time (is continuous and endless wluch) destroys all animate and inanımate things (which is also tho causo of creation and preservation), the second is that whicls can be known. Tlus (latter kid of time) is also of two lauds, the onc is called MŰrta (measurable) and the other is AMURTA (uomeasurable, by reason of bulliness and smallness respec. tovely). 11 The timo called MURTA, begins Pala and Ghatká. with Prána (a portion of wino which contains four seconds) and tho trino callcu IMúrta begms with Tauti (a vory small portion of timo wluch is the truth part of a second) The tube which contains six Punas 18 callců a Pals, and that wlucha contams sixty Palas is called a GUTIES 12 Tlc time, which contains siaty Day and font. GIAȚIAÁS 19 called a Nadan A110- RATRA (a sidercal day and night) and a Nak ATLA Vasa (a sidcrcal mouth) consists of thirty NaakUATKA AUORTAS Thirty SÁVANA (terrestrial) days (a terrestrul day bring rochoned from sun riso to sun rise) mubo a SAAA nonth. 13 'Thirty luuur days make a lunar Theo lunar and solar month month, and a fular month 18 tho tino tal the Duomo Das which the Sun requires to nura from ·Surya Sulhunta 3 YUQA. ono sign of the Zodiac to the next A solar yer consists of twelve solar months, and this is called a day of the Gods 1-4 An AHORATRA (day and night) Ti e length of the year of of the Gods and that of the Demous tbe Gods And Demons aro mutually the reverse of each other, (viz a day of the Gods is the night of the Demons, and conversly, a night of the Gods is the day of the Demons) Sixty A HOBATRAS, multiplied by sis, make a year of the Gods and Demons 15 & 16 The time containing twelve The length of a great thousand years of the Gods is called a CHATURYOGA (the aggregate of the four TUGAS, KRJTA, TRETA, DWÁPARA and Kau) These four YUGAS sncludmg their SANDHyát and SAN. DHYANS A contain 4,320,000 solar years The numbers of years included in these four small yuGAB are proportional to the numbers of the legs of DHAEMAI (virtue personified) 17 The tenth part of 4,320,000 The length of the four omal TUGAS the number of years in a great YUGA, multiplied by 4, 3, 2, 1 respectively make up the yoars of each of the four YUGAS, Krira and others, the years of each you include their own suxth part, which 18 collectively tho number of years of SANDATA and SANDAYANS , (the periods at tho commencement and expiration of each yuca) 18 (According to the technicality of The length of a penod called MARO and that of its the time called Múkra,) 71 great yugas (containing 306,720,000 solar years) constitute a MANVANTARA (a period from the beginning of 1 SAADUI . It is to be avaerted] bero that the egny Anes Taurus do are rockoped from tho atar Reyan ( PISCIUN,) au soler yest correspoaus to . uercal year Bp + These two words will be explained the sequel BD It is stated that Dharma stands with lour lego in the KEITA, with three legs in the TRETÁ, with two long in the DNÍPAss and with one leg a tha LILI Therefore the dumber of the year of the hea TRIT, DHAPARA, und kan are proportional to 4, 3, 2 sud í respectively BD ·Translation of the Manu to its end) and at the end of it, 1,728,000 the whole number of the (solar) years of the Kejte, 13 called its SANDEI, and it is the time when a universal deluge happens 19 Fourteen such MANUS sth The length of a KALPS their SANDEIS (as mentioned before), coustatuto a Kalps, at the beginning of which is the fifteenth SANDHI which contains as many years as a Keíta does 20 Thus a thousand of the great The lengths of day and TUGAS make a KALPA, a period which night of the God BRA. destroys the whole world It is a day of the God BLATMA, and his night is equal to his day 21 And the ago of Braun con- The period of he life and that of his passed age. sists of a hundred yearswaccording to the enumeration of day and night (mentioned in the preceding 9 LOKA) Ono half of mus age has elapsed, and this present Kalra is the first in tho remaining half of Ins age 22 Out of this present KALTA $ MANUS with their SANDIS, and twenty sevca YUGAS of the seventh Danu called VAIVAS- WATA have passed away 23 Of the twenty eighth great ruoa, the Kajta Yuga las passed away Let (a calculator,) rechoning the time from the end of the Kafta compute tho number of ycars passed 21 47,400 years of the Gods have clapsed in the creation of tho Gou Bralná, of animate and wanıznate things, of tho planets, stars, Gods, Demons, &e 25 Now the planets (such as tho Llow the planets Inore Sun) being on their orlats, go very eastwarch rapidly and continually with the stars towards the west and hang down (from their places towards cast) at an cqual distance, ( le they describe equal spocos daily towards the cast,)* as of overpowered by the stars (by reason of the very rapu motion caused by the air called PRATALA.) • The Linda Astronometz sopposa ( ut all the planeta more to their orbala th 1e Bano Telocity вр ·Surya Sudhanta 26 Therefore, the motions of the planets appear towards the east, and their daily motrons determined by their revolutions (by applying the rule of proportion to theun) are inequal to each other, 'in consequence of the circumferences of their orbits , and by this unequal motion, they pass the signs (of the Zodiac) 27 The planet which moves rapid- Bhagana or a kdereal re volution ly, requires a short time, to pass the signs (of the Zodiac,) and the planet that moves slowly, passes the signs (of the Zodiac) in a long time BIAGANA means that revolution through the signs (of the Zodiac which a planet makes by passing round) up to the end of the true place of the star called Revati (5 Piscium, from włuch end they set out) 28 Sixty VIKALAS (seconds) mala The circular measures a Kalá (a minute) and sixty minutes constitute an ANSA (a degree) A RÁBi (a sign) consists of thirty degrees and just twelve RAS IS (signs) make a Bhagana (rovolution ) 29 In a great yoga cach of the The number of revolutions of the Sun, Bercury Venus planets, the Sun, Dercury, Venus and and the Saghrachels of the SGHROCÉCHA (1 e the farthest Mara Saturn and Jup ter in a great ZUGA. point from the centre of the Earth an the orbit of each of the plauets) of Blars Saturn and Jupiler moving towards tho cast malo 4,320,000 resolutions (about the Earth) 30 There are 57,753,336 revolu. OF Doon sad Afars tions of the Moon and 2,296,832 revo lutions of the planet Mars 31 There are 17,937,060 revolu Of Mercury & Sighroclickia tions of the S (GIROCICHA of the planet and Jupiter Mercury* apd 364,220 resolutions of the planet Jupiter •The revolutions of tha S ghrochelas of Mercury sad venus concepond to their rorelations about the Sut BD ·6 Translation of the 32 llicre are 7,022,376 revolu Of Venus : Sigl roclucha tions of the SIGIROCICHA of the planet and of Saturn Venus* and 110,568 resolutions of the planct Saturn 33 Is A great rose, there are OC aloane Apogee sal 488,203 revolutions of the Moon's Node MANDOCOCHA (apogee,) and the number of the retrograde rorolatzons of the Moon's ascendung nodo 19 232,238 34 There are 1,582,237,828 siJerc- Authber of sidcteal vero lutions and the node of al revolutions in a grcat yUGA (a sidercal finding the number of rioz 66 rovolution 19 the tone from ono sing of the planets it a TUGA of a star to the next at tlo equator and 119 sidercal day as mentioned in tho twelfth $ xox) These sidercal revolutions diminished by cacla planct : own rc olutions (before mentioned) are its own risings in a groat yuga Su The nutzber of Lunar months The modo of fi ding the No of Latar mout and is cqual to tlo dufference betwecu the tlust of the additive weathe revolutions of the Moon and those of tho Sun, and the remainder of the Lunar Months lcsscned by the Solar montlıs is the number of Aditusas (additive months) 36 If the Sarana (terre-trial) daya The modo of findies to be subtracted from tho Lunar daye, TOGA and the demitida of the reader con-tatuto tho day ernstrial day called the '11701 $1194 (oubtractive days ) Thero the Sarase days are those in which a Sára day or terrestrialt day is equal to the time from sun rise to sun riso (at tho cquator) 37 Tliere are 1,577,317,828 terresto of Centralnalaud lume (nal days and 1,603,000,180 lugar day 3 m a great LGA in a COA. dar.. The rezolutial of the groc chu of Nortary and leau correspond therrerolut ont about the us. BD + A terrestrellas ut at luchtle Png ! il klar las ·Surya Suldhantu 7 38 (In a great yuga) there are No additive mouthg and that of sabloactive daya 1,593,336 additive months and 25,082,252 subtractive days 39 No of Solar months 10 & There are 51,810,000 Solar LUGA and the way to know months in a great YOGA, and the terthe No of terresteral days restrual days are the sidereal days diminished by the Sun's royolutions 40 The revolutions of the planets, the adılıtıve months, the subtractive days, the sidereal days, the lunar days and the terrestrial days (mentioned above) separately multiplied by 1000 make the revolutions, the additive months &c, w a KALPA, (becauso a KALPA consists of 1000 great YUGAS ) 41 & 42 In a Kalra, there are Ivog of Revolution, of tha 387 revolutions of the Sun's Apogee Apogees of the planets (about the Eartb),201 of Ilars' apogee, 368 of Mercury's apogee, 900 of Jupiter's apogee, 535 of Venus' apogee and 39 of Saturn's apogee Now we proceed to mention the retrograde revolutions of tha Nodes (of the planets Mars, &c) 43 & 1+ There are 214, 188, 174, 903, 662 revolutions of the Nodes of the planets Dars, Mercury, Jupiter, Venus and Saturn respectively We have already mentioned tho revolu tions of the apogeo and nodo of tho Moon 45, 46 &17 Collect together the The trumber of the solar years of the six MANUS, with their six Jean elupeed from the time sthen the planetary motions SANDUIS, and tho SANDUI which hes un commenced to the end of the last brta TOOL the beginning of the KALPA, those of twenty seven great ytos of the present Jano pamed VAIVASTATA and those of the Krita YTOA, and subtract froin tho sun, the said number of years of the Gods, reduced to solar yets, required (by tho God Brahms) in the creation of the unituise, (before the commencement of the planetary montions,) wul the rtmundur 1,933,720,000 19 the number of solar cars before the eul of tho KEJTA YLGA ·8 Translation of the To find the AHALEYA OF 48. To 1,959,720,000 the number the No of terrestrial days of elapsed years, add the number of froin the time the planetary notiona contenced to the years clapsed (from the end of tho last prerert med night KRÍTA TUGA to the present year,) reduce the sum to months (by multiplying it by 12 ;) to the result add the number of lunar months from the beginning of the light ball of the ChaiTRA* (of the current year to the present lunar month.) Writo down the result separately; nuluply it by the number of additive months (in a yoqa) and divide the product by the numher of solar mouths (in auga), the quotient, (without the remander,) will be tho elapscd additive months. Add the quotient (without the remainder) to the said result, reduce the bum to days (by multiplying it by thirty) and increaso it by the number of (lunar) days (passed of the prçsent lunar month). 50 and 51. Write down the anaount in two places; (in ono place,) multiply st by the number of subtractive days (11 2 TUGA); dide the product by the number of lunar days (m a Yuca) sod the quotient (without the remainder) will be the number of clapscd subtractıro days. Take the number of theso days from tho amount (wluch 19 vatten in the other place) and the remainder will be the number of elaped terrostrial days (from tho time, when thu planetary motions conimenced) to tko proscut nidnight at LANES . That lunar month wburch ends, when the sun u la Mesa Vutatlar Arun) ·R nuinber of additiro montie lound > Súrya-Suddhinta. 9 From the number of these elapsed days, the Rulers of thic, present day month and rear can be kcown (by reckoniug the order of them) from the Sun. Divide tho number of elapsed termo flod tlae Ruler of tbe restrial days by 7, and reckoning the present day. remainder from the sun day, the Ruler of the present day will bo found, To find the Rulers of the 52. Divide the number of elapsed present terrestrial month and teriestral days by the number of days year in a month and by that in a year (1. e. by 30 and 360) multiply the quotients (rejectiug the remaruders) by 2 and 3 respectuely, and increase the prornets by 1, Divide the results by 7, and reckoning (tho order of the Rulers) from the Sun, the remainders will give the Rulers of the present (terrestrial) month and year respectively. lollowing alaer As the number of solar monta in e ITOA the uunsber of addine mouths in that period the namber of solar months the If these additive toontlis with their remander be added to the solar toonths ela peed, the sum will be the sunher of lunar months to the end of the solar ontla, but At to the end of the last lanar month. And as the rerander of the additive months lies between the end of the luvar month and (flat of its corresponding solar month, let the whole number of additive mouths, wathout the remainder, be added to the solar months elapsed, and the suimus the number of the lunar montba elspsed to the end of the last luuar month 11 x number of lunar mouths elapsed, multiplied by CO and increased by the nurober of the passed lunar class of the present lunar mooth, 19 the number of lugar dass elapsed! To make these lunar dsys terrestrial, the clapsed subtrac. five daya should lo determined by proportion w follows As the number of lunar daya in A TUUA elapsod. LA ...a ·10 Tjanslation of the 53 DIultiply the number To find the meat places of of the platets at a giraa n d elapsed terrestrial days by the nunber of a planet's revolutions (m a Kalpa), divide the product by the number of terrestrial days (in a Kalra), and the quotient will be the clapsed resolutions, signs, degrees &c of the planet Thus the mean place of each of the plurets can be found Top te places of the In the same way, the mean Sigliucl cl as apogees and places of the SíCHROCICLA and Manoder of the planets DOCHCHA (apogee) wliosa direct ratolutions (in a Kalra) are mentioned before, and thoso of the nodes of the planets can be found But the places of the nodes, thus found, must be subtracted from twcho bigas, because their motions are contrary to the order of the sigas 55 Multiply the number of clapsed To a to present Sax revolutious of Jupiter by 12, to the product add the number of the sigue from the stellar Anies to that occupied by Jupiter, divide the aruount by 60, and reckoning the renainder from VIJATA,* Jou will find the picsent SANYATBARA An casy metl ud for fir1 56 These processes are meptioved angilenean places of 11. (from 13th SlokA to 31th) 10 dų tai), but, for convenienco sakr, let an astrononur) computing the clap-ed terrestrial days from the beginpus of the Treti slGA, find casily tlu wican places of tlo plavets 57 At the end of this Kusta loca tle incau places of all tho plinete, except their nodos aud apogues, coincide with caclı other in the first point of stellar Arics 58 (1t the saupo 12 staat) the place of the Moon's apogee nmo signs, her asceudin; node=ni bigns, and the places of the otlıcr slow moung apogees and uodus, wloso rcsolutions aro lacntioned before, iro not without degrees (ie they coulain some gas and also degrecs). YATI • Astrologen reckoa GO SEXTAT54246, war sc., whrh unser uerterely to de period. required by mean Jupiter to thote fria ona m lo llueval Di ·Surja Siddhanta 11 30 uutes + 59 TI e lengths of t1 e Lartlıs The diameter of the Earth is d ameter and its circumfer 1600 YOJANAS Multiply the square ence of the diameter by 10, the square root of the product will be the circumference of the Earth GO Tho Earth's circumferenco maul- Tho rect del circumfer ence of the larth and tiplied by the sine of co latitude (of Dcs NTARA correction the given place) and divided by the radus is the Spoofs or rectified cir cumference (i e the parallel of Jatitude) at that place Alultiply tho daily inotion (in minutes) by the distanco of the Even place from the Middle Line of the Earth, and divide the product by the rectified circumference of the Earth 61 Subtract the quotient in minutes from the place of the planet (which is found at the mid uglt of LANKA, a9 mentioned 10 S LOKA 53,) if the given place be cast of the Bliddle Line, but if it be west, add tho quotient to it, and (you will get) the planet's place at the ind mght of) the given place 62 31 ddle Line of the Earth (The cities named) RouTAKA, UJJAYINI, KULUKSIIETRA &c aro at the lino between LANKA and the vorth pole of the Earth, (this lino 18 called the Middle Tane of the Earth ) 63, 64 and 65 At the given placo To find the terrestrol long tuds of a place of the Moon's total darkness (in her cclipse) begins or enils after the instant .when it begins or ends at the Alıddle Lwo of the Carth, then the given place is cast of the Middle Line, (but if it begins or ends) before the auslaut (when it begins or ends at the Middlo Live, tien) the given place is west of the Middle Line Find the difference in Giarís betwceu the times (of the beginnings or ends of tho Joon's total daihness at the given placo and the ind night, which difference is called tlo Des in TARA GILATIKÁS) • DES INTARA 13 the correctio i necessary to be applied to the place of a planet in co seq e of leade of plocs reckoned from the alle Lootle Lurl or to Bindis 1 of LAVE ID ·12 Translation of t1 c Multiply the rectified circunference of the Earth by this differenco and divide the product by 60 The quotient will be the east or Fest distance (in YOJANAS) of the given place from the Middlo Line Apply the minutes, found by this distauce, to the places of the planets (as directed before in SLOKAS G0 and 61) 66 A day of the weck begins at To And the instant wien a day of the woch beg as the DES ÁYTALA GHAȚIKAS after or be fore the inid night at the giren place according as it is east or west of the Biddlo Linc 67 (If you want to know the placo To fril do mean place of a planet at a given time after or of planet at a grea ime before a 315 cn mid night ) multiply tho daily motion of the planet by the given time in GILAȚIKAS, divide the product by 60 and add or subtract the quotient, in minutos, to or from the place of tho-plauet found at the given (mid mglit) and you have the place of the planet at the guiten time after or before the grea pud nn hit Tho.place of thio planct, thus found, is called its Tarkaliha or instantaneous place 68 The Moon's deflection to the north and south from thu end of tho declination of her corresponding point at tho I'clj tre 18 caused by her node Tho measuro of her greatest deflection 18 equal to thoth part of the minutes il a circle 00 Tho casures of the grcatest Jellectuus of Jupiter ande Dlars caused by their nodes aro rrapectuels f and of two of the Woon, and that of Mercury, I cous and Saturn is of the Joon's greatest dcflution 70 Thus the 1uin greatest lattudes of the Moon, Vars, Vercury, Jupiter, Venus and Saiun tro declared to wo 270, 90, 120, 60, 120 and 120 minutes 1cpucinsels . End of the 1st chapter of SULTA SIDDHA18 callcd JADOTÁ GÁTI (sluch treats of the Rules for finding the mcan places of the plancts ) ·Suya-Suldkunta 13 1 tions CHAPTER II Called SiouTA GATI aluch i cate of the Rules for finding the true places of the planeta Canle of the planetary mo- The Deities, invisible (to hu. man sight), named S'igurocuCHA, HANDOCHICHA (Apogecs) and Pata (Nodes,) consisting of (continuous and endless) time, being situated at the ecliptic, Produce the motions of the planets 2 The Deities, (S (GIROCLCRA and MANDOCKCIA) attract the plancts (from their uniform course) fastened by the reins of winds borno by the Deitius towards themselves to the cast or the west, with their right or left lauds according as they are to their ngut or left * 3 (Besides this) a (great) wind called PrAvata carries tho planets (1) estward) thich aro also attracted towards their apogecs Tinus the planets being uttracted (ut ouce) to the cast and west get the various motions Tho Deity called Ucucia (apogco) drws the planct to the cast or west (fron its uniforin progress) accorumg as tho Deity 14 cast or west of the planet at 1 distruco less than six signs 5 As mauy degrees &c, as the planets, being attracted lig their apogees, move to the cast or the west, bo many are called additivo or subtractiso (to or from their mon places) In tlio suino vay, tho Det; node noined Rasu by its power deflects the planet, such us tlo Joon, to tho north or to the south from (tho Lud of) tho didinatiun (of its cortcapoadhog . Tilace of re* miral by the lot or de turer to la iperas (****** SULGENCE) as ushut on the planes untu) The rum of 15.11 at the D. 141. 42 farband will In iufno.ttast all with a koennis glaciaires. IL..! Le Lipatilo Sox. IL D 1 ·Translalion of the point at the ecliptic) This deflection is called Vislerde (celestial latitude) ? Ilie Deity node drats the planet to the north or to the south (from the ecliptic) according as the nade 18 hestur east of the planet at a distanco less than six signs 8 (But in respect of Mercury and Venus) when their PATAS (or nodes) are in the same direction at the same distance (as mentined in the preceding Sloxa) from their SÍGEROCECIZAS, they deflect in the same vanner (as mentioned before) by tho attractions of their SIGEPOCHCIAS 9 The attraction of the Sun (hy its apogce) is very souall by reason of the bulkiness of its body, Int that of the Moon 13 greater than that of the Sun, on account of the smallness of the Moon's body 10 As the bodies of the (fe) minor plwete, Mars, &c aro very small, they are attracted by the Deitius SIGUROCACIA aud ALAVDOCUCIIA very violently And for this reason the additive or subtractivo equation of the minor plauets causal by their murcuocht (wlucl is pro duced by tho attraction by thuir Ucuciras) is very great llue, the asade planets beug attracted by thcar S (GUTOCHCHA aud MANDOCNciL and carried by the wind PELAYANA, moro in the heavens Kinde of not on 12 (and therefore) the motion of the planets is of u ht kinds, 1 c 1 VAXR (ducreasing retrogrado motion) 13 ATISAKILA (increasing retro Tado motion) III VIBALA (-tatiou) VANDS (lucreasing direct motion less than the moun motion V VANDATAET (decreasing direct notion less than tho menn motion) SANA (mein inotion) VII S OURAT\RX or 111s ígyux (increasing ducet motion greater than the mean motion) ·Suya Sildhánta 15 VIII S furx (decreasing direct motion greater than the 15eun motion) 134 Of these kinds, the five notions Alis (GHEA, S lunex, MANDA, MANDATARA and SANX ure direct and the two motions Varrx and ATIVAKRX aro retiograde 14 (Non) I explain carefully the Rules for finding the truo places of the planets) in such a manner that tho placcs found by the Rules coincide with those, determined by observation, of the planets witch move constantly with vamous motions The Rulo for finding the 15 The eighth part of the number 01 ka for every 31 in quadrant of the curclo whoso of minutes contained in a sign 1 e Radius=3138 1800) is the first sme Divide the first sino by itself, subtract the quotient from that sie, and add the remainder to that sine the suin will be the second sine. 16 In the same manner, disido successively tho sines (found) by the first sine, subtract (tho sum of) tho quotients from tho divisor and add the remainder to the sinc last found and the sun will be tho ucxt ane * lhus you will get twenty- 3 • TI a metl od is proved tl us Let si A-1 2A-52 Ad 3 - 2 A = dmt sin - (1-1) A - (+) 1--A- 11 Nilu di-d, FS A 6213 AR d-d. * 2 TCE A AHL, ddyers ALA- So - + 2 TTA-R nolaru by addition Ters (sun 1 + 2 + + * * ) or ? tert Atsotan (+1) (sin 1 + $in 2A +51 A) > (+1) A. *S6 A Tert (+*24 +) 2 rett 1 Jeft, * , 233 slunce a rooldy susan in latest ·10 1.anslation of the four slnes (in a quadrant of a circle whose radius 13 34138) Tliese are as follong 17 to 22 223, 149, 171, 890, 110, The sine 1315, 1520, 1719, 1910, 0093, 2207, 2131, 2555, 2728, 2859, 2978, 3084, 3177, 3256, 3321, 3372, 3100, 3131, 3138 Subtract these sines separately from the Radius 3438 in the Tuyerse order, the remainders will be the verscd sincs (for every 319) 23 to 27 There aro 7, 29, 60, 117, Tlo Tersed sibes 182, 261, 351, 460, 570, 710, $33, 1007, 171, 1315, 1528, 1719, 1918, 2123, 2333, 2548, 2707, 2989, 3213, 3138, versed sincs (in a quadraut) 28 The sino of the (mean) greatest declination, (of cacli of tho planets)=1807 (the sine of 21") The Rule for Anding the Bultiply tho sine (of the longitude of pt to no cu declination a planet) by the sand sinc !J07, dodo fruidats long tude the product by the sudius 3138, find tho are whose sino 13 equal ta tho quotient This aro es lo (myun*) declination of the plauct reqwral) 20 Subtract the placo of the planet from those of the Vav- DOCJCat anil S ICH NOCHCHA and the remundurat are thio KENDRAS From the HIVDIA determine the quadrant (1) winch the Kendra enis,) and the sides of the Bildu and Koris (of the KENDRA) 30 The sine of the Bacsa (of the arc #inch terminates) in un old quadrant (1 . Ist and Ord.) 18 tho sme of that part of • Tenean declination of plantt a the decuation of its corred TLS the elite, but the sur sesua declinaticu the hand ofrua DD + VANDOCUCJA 11 equal it to the Igier BERS MANENCECA* f gier pe drs) are the si The Suudoor. latel HABEOCECSAs are entel ... apogee w! Jo abg vil er ile Grat vasis au mutation adde 1 11 en her 6 Tie Dorna of any girea are ut! at are less to the end of *) ch.. qual to the neolibat 3 Tes are vi tle Uutisettist as BD tl Art of one the con le title deul nation ·Surya Sullhuntu. 17 the given arc wlich falls in the quadrant where it tersajnates, but tlo sue of the KoȚI (of that arc) 13 the sino of that arc Wlacit it wants to completo the quadrant where the given arc cuds, and the side of the Bucus (of the arc) which cnds in an cscd quadrant (1 c 2nd and 4th) is the side of that arc which it wants to complete the quadrant where the given aro ends but the sino of the Kopi (of that arc) 19 tho sino of that part of tko gisen are wbich falls in that qualrant where it terminutes To find the ele of the 31 (Reduce the given degrecs &c, SIYLA degrues de to mnutes ) Duvida tho minntes by 225 and tho sing (in Slokas 17--22) corresponding to tho jutottcut is called the gats (the past) sine, and the nat smo 18 called the CANTA to bo.past sine) multiply (tho reunder in tho said division) by the difference between the data and QANYA sino and divide the product by 225 32 Add Llie quoticut to the sine past (the sum will be the una required) This 18 the Rule for finding tho nghit sincs (of the gas en degrees &c) In thic sumo way, the verscd sluos (of llogica degrees &c) can be found Gusen the go to find its 33 Subtract tho (nost less) sa (from the guy en sino), multiply the remainder by 220 and divido tlo product by tho Jilforenius (lictwica tho nett kog and greater sincs) zuld tho quotient to thic product of 223, and that number (wlucha corrispuuus to the next less side), the sun will be (tho nuinber of wiuutus con- Land in) tho are (requircu) Dimranons of the sot 31 There are fourteen degreer (of yelv to Sun and alon la dirgitus of ille in the conccutris) m tlio purplicry of the WASDA or first cpicycle wf (lo Sus, nu! thurty tho dorues (in tho penplicy of the 1st epicycle) of the 3wn, when the su picycles aro descnbed at the end of aa ciu quadrant (uf trio concentric or on thu Lind of the Apsides) But when they are desenst tho c.id of an odd qıuulraat (irilica recutre, or on thu di stucice of tho coniccatnc puro [kalicular tu tho I 10 vf thio y sidus) the distus in botla zro Arc InLur unnine.

·. 18 Translation of the diminished by thcniy minutes, then the degrees in the riphery of the Sun's epicycle=ljº 10 and in that of the Bloou'sz 3110 ) DiBene100s of the 1st er 35 There are 75, 30, 33, 19 and cycles of the Blars dc, en 49, (degrees of the concentric in this tlegroes of the concentric periphemes of the first cricycles of Nars, Blercury, Jupiter, Venus and Seturn respectively) at tho crd of an eren quadrant (of the concentnc, but) at the end of an odd qualrant, thore 10 74, 28, 32, 11, 48 (degrees of tuo concentre) Diensions of tho 2011 36 There nre 235, 13.), 70,263 (plejcles of Mars 2c and 39 (degrees of the concentne) in the perphenes of the Sigura or second epicycles of Mars &c, at the end of an even quadrapt (of the concentre) 37 At tho end of an odd quadiant (of the concentric,) there are 239, 152, 72, 260, 10 degrecs of tho concentrac ju tho poudpberres of the secoud epicycles of Mars Lo Giret tha TEDX of a 38 Telo tlo difference between pluret, to find the des Sote of direct ned periplies the peripherios of epicyclcy of a planet ay of the epeycle at tbo ends of au cion and an old qualrant, multiply it by the side of the Ruosa (of the given Kemula of tho planet,) and livido iko product by the radius Add or subtract thu quotient to or from the porpliczy Inch 14 at the end of ancien quadrant according as it is less of greater than that which is at the end of an odd quadrant tho result szül be the Strefa or rectificd periphery of the spriesco of tho planet) 39 Multiply the sincs of t)o Duu. I.EYDRA of a planet to a d ja aed Kogt (of thic gen 1st and Pou the let or 2nd But sa PUS 14 and KOTI PHAL4 and the Kenbid of a planct) by ibo rcctificul 1st equation of the plaget perplicry (u tho Ist and Ppd eroyclo of tho planet), and do tho products by the degrety 13 cirela or Vlo' (thio quducnte vo called the 1st or 2nd BETIS Illile la Koti rialt trepectuely) Ina thu urc wluse 64110 is oyunl to tbo let BUUA ILALa the number of the moutes Cure thot or 2nd ·Surija-Sıl llanta 19 contained in this arc is tho VANDA PILALA* (or the 1st equation of the planet) To find the 2nd equation 40 Find the 2nd Kofi TAALA (from of the minor planets Mars a planet's 2nd KENDRA as mentioned fc before ) it is to be added to the radius wlsea the Kendra 19 less than 3 signs or greater than 9 signs, but when the Kendra is greater than 3 sigus and less than 3, (tlen the 2nd Koti Phala) is to be subtracted (from the radius) 41 Add the square of the result Just found) to that of the sing of the end BHUJA PIIALLI the sqarro root of the sum is the SIGIRA KARVA or 2nd hypothenuse t Find the (2nd) BUJA PIALA of the planet (18 mentioned 121 * LOKA 3911 ) multiply it by the radius and divide tho product by the 2nd hypothenuse (abore found) 42 Find the arc whose sme is equal to the quotient (just found), the number of tio minutes contamod in tho arc 19 called the S'IGIRI PHALAT (or 2nd equation of the planet) Tlio 2nd equation of Mars &c is employed in the first and fourth operations (wluch will be explained in the sequel) 13 To find the true places of (In order to find the trao places the Sun the stoon ud other of the Sun and Moon,) a single ope plan 1 ration called MANDA (or operation of findug the first equation,) is to be employer (that is to say, when you want to find the true places of the Sun and Moon, find their first cquation and apply it, as will be mentioned in toth S’loha, to their weau places thus you have tho truo places of the Sun and Moon) But in respect of Marsec Ist Sfanta operation (or opcration of finding the 2nd cquation,) ?ud Blanda operation, 3rl I ANDA operation, and ith S'igura operatin, are to be employed successively MANDA PIETA 18 the same as I e muition of il e centro of a planet 1 D +11 310 NA KARYA OF 2nd ligpoli snuse 15 augalunt to le distau (ia unut :) of tl a la et fronu o Larth, antra BD IDIOURA THALA or 2 de stan u uralent to tie aanual parallax of the odmor, la eta, aldo club,ation of the lof nuela ets. DD ·20 How the lat sud 21 Translation of the 11. l'ind the second countion (from the mcan pl-ce of a plunct ) apply tho lin!f of it to the neam place, and (to the result) apply the half of the first equation (found from that result; from the amount) find the ist equation again, anū apply the whole of it to tho mcan place of the planet and (to til at rectified mein place)* apply the whole of the 2nd equation (found fium tho rcctzfied mcan place thus you will find the tre place of the planet) 45 In the SEGURA and MANDA equations of uue placets mu operations, tho (second or first) quato be applad tion of a planot in minutes us to lju additive when the (sccond or first) Kendra (of the planet) is less than C mgns, but when it is greater tiun O signs, two (2nd or 1s() equation is to bo subtractive The BAUJANTABA corre 16 BIultiply the diuinal motion of a planct by thy number of mutes contamed in tho first eqaation of the Sun, and divido the pro duct by tlo pumber of minutes containcd in a circle or 21000 add or subtract the quotient, in runutes, according as the Sun's cquation 19 additive or subtractive, to or from ibo place of the plauct (which is found from the A HARDAWA at the ICAN mid-night at Lanká, tlo result will be tho place of the planct at ibo true md mglit at Leva) 17 Subtract the drurnal motion of tho Apogee of the Bloon from her mcan diurnal motion, the remainder will bo tuo Bloon's motion from lier apogro,) from this remmaks bud tho Ist equation of her anotion (by the rulo y dicla will be expluacu further on). 'llits equation is to be subtractio Of aduitore to lcr mcau wution (for finding llic truo notion of the Inoun), tion in minutes • The rochied mean place of plannt u esiled to BLANDA SPEUTA place The Barpe burta piaces of llars, Jupiler Bed Sutura cortuspobu with buar Juontre locco D +771CJAXTARA corrections to tward lid 2 to ito pince of lanet oturut fnie the LUARGAs lur finding thouse of tho let it at the true annual Luni, atung from that man ofile que son of tune hod 14 Jue 10 0c uy sal saytive of tle Sun in the Califtic B D.

·Súrya-Siddhanta 21 Find the this durnal 13. In the UANDA operation, find motions of the Sun and Moon and tha MAXDA Spha tho (first) equation of a planet's diurnal la notions of the others motion from the motion itself, 10 tho same way in which the planet's first eqnation is fond. (Take the differenco bctwcon tho CATA and GAMTA sincs winch have been found in finding the sine of the first KENDRA of the planet), by the difference between the sınes (GATA and JAMYA) multiply, the (planet's mean) motion (from its apogee) and divide the product by 225 49. The quotient multiplied by the (rectiled) periphery of the first epicyclo of the planet and divided by 360° (becomes the first equation of the planet's motion) in minutes Add this equation (to tho mcan diurnal motion of the planet) when tho tirst KENDRA is greater than 3 signs and less than 1, but when the first KENDEA is greater than I signs or less than 3, subtract the equation of the motion from it (thus you have the true diurnal motions of the Sun and Moon, and the WANDS- SPIUTA motions of the others which are equivalent to their holioccntric motions) To find tbe true diurnal 50. Subtract the MANDA-SPAUTA dmotion of a minor planet urnal motion of a (minor) planet from its & QXROCACIA's churnal motion, and multiply the remainder by the differenco between the radius* and tho 2nd hypothecuso found in the 4th operation for finding the 2nd equation 51. Divide the product by the (sud) 260 lıyputhenusc, adu the quotient (to the MAADA-SPIUTA motion of the plavet) when the 2nd bypothenuse is greater than the medius,* but when 16 18 less than the radius subtract tho quotient (from tho MANDA-SPIRITTA motion, the result will be the truo motion of tho planet) (But in the latter case), if the quotient be greator (than tho MANDA-SPHOT& motion,) subtrict (tho MANDA-SPIOTA notion from the quotient), the remainder will be the retro. grado motion of tho planet. • Notes on 30 and 51 Some commentators of the SUNTA SIDDUASTI under sland by the term radius 1. cosing of this . d aquation found 13 tbc it! opera 1101. 1D .

·22 HT Translation of the To causc of the retrogres When a planet is at great Blon of the livets distance (more than 3 signs) froin its Sfarrocircut aud (thereforc) its body 19 altmcted by the loco rulos (borno by the Staabocacha,) to its left or right, then tha planet's motion becomes retrograde 53 and 54 W2 en the planeta begs The planets Lars, and to retrogrado and when they others (1 o Mars, Mercars, Jupiter, leave their relrogression Veous and Saturn) get the retrogrimło mation about the same time wheu the degrees of (thenr 2) Kedras, found in the title operation, are equal to 101,117, 13), 163 and 115 (respectively) and slicn the degroes of (their 2nd) Kendras are equal to the remainders (196, 216, 230, 197 ani 2 45 ) found by subtracting the (sard) numbers (164, 146, 130, 103 and 115,) fium 360° (separately,) the planeta Icaro their rctrogression to Venus and Mars (icare their retrogression about tho simo time) when (their 2nd KENDE) 18 cqual to 7 signs, on nccount of tho greatness (of tho rcctilica dicasioa) of their 2nd opieselo bo Jupiter and Mercury (Icaru their retrogressiva) wbon (thair 2nd KexoRS) -8 signs, and Saturn loaves its retro gression when (its 2nd KENDRA)=9 signs Add or sabtract the 2nd cquum tions of Mars, Saturn and Jupiter (found in the 4th operation) to or from their podes accordiog us the 2nd equations applied to tko (rcctilicù incan) pluces of tho plancts but in respect of Mercury and Vcuus add or bula tract their 1st cquations (found in tho 3rd opcritwo, to of frow thesr nodes) according as their 1st cquations aro subtracts or ndikatore rc pectacly (tbo results aro the rectific nodos) 57 (l'or tho argument of latitude of caclı of tho planetsi Dlars, Jupiter and Satum) take its rectified node from its truo placo but fur (100 arguhint of latituclo on ercury or cous tako its rectuicd note from its síCTILOCUCILA , lind the smo (uf Sota on vî and w7 it made 11 stile argument of latitude of bu 1114 ts lund 1 ere equals to be loco inolar of the larct duunutally To find the latitude of a planct talace of sta vode DD ·Surya-Sidilhanta 23 the argument of latitude of a planct), multiply it by the (greatest) latitude of the planet (mentioned in SLOKA 70th of 1st Chapter) and divide the product by the 2pc hypothenuse found w the 4th operation, but in respect of the Bloon divido at by the radius the quotient will be the latitude (of tho planet) To find the true declina 58 The (mean) declination of a tion of a planet planet or the declination found by computation from its corresponding point u tho celptıc) 11. creased or diminished by its latitude, according as thcy arc both of the same or different denominations, becomes the truo (declination of the planet) But the Sun's (true declination) is (the same as) his mean declination To fnd the length of a 59 Maltiply the diurnal motion plauet s day (in minutes) of a planet by the number of Prayas which the sign, in which the planet is, takes in its riamg (at a given place ,) divide the product by 1800 (the number of minutes which each sign of the ecliptic contains in itself,) add the quotient, in Pravas, to the number of the Pludas contained in a (sıdereal) day the sum will be the nuinber of PRAVAS contowed in the day and night of that planct (at thu given place) 60 Find the right and versed Giren ble decluation to fnd the radius of the diur. kines of the declination (of a planct) take the versed sino (Just found) from tho radius, the remainder will be the radius of the diurnal circla south or north of the equinoctial (Thus radius is called Drura) To find the sceneional G1 Jultiply tho sine of declination durence (abosc found) by tho length (in digits) of the equinoctial shadow,* dinde the product by 12, the quotient is the kids* † Thc Kuya multiplicul by the radius • The equinoct al slalow w da dor of a rertical gnomon of 12 digita + hestá atler na ollut are ori malcrcle whicle us intera pted by twoca the orizou to Do clock live Up al circle ·21 Translation of the and duided by tho Deviya inbove found) becomes the sing of tho ascensional difference 'The arc of that snu (10 minutes) is the ascensional difference iu PIXMAB 62 Add and subtract the ascen. To find the lengti s of the day and niglt of planet sional dillereuce to and fion the fourth and a fixed star part of the length of the day and night • of the planet (as found in 3 Loka 19) separately, the results will be lengths of tlic hall day and half night respectively of the planet when its declination is north 03 But when the plwet's declination is soatli, tlo rcrorso of this takes placo (i e the results past found, will be the lengths of the half might and half day of the planet respec. tively) (In both cases,) twice the results are the lengths of the day and mght (rospectively) In the samo way, the lengths of the day and night of any fixed star can be determined from its declinativu which is to ho found by adding or subtracting its latitude to or from tlu declination (of its corespondiug point in the cliptic) The Brods of a NASA GE I ho Bara BLOG N (or thospuo of Naxsnarks or an Asterism) contains 800 muutos, anů tho Brioca of a ritul (or the epico which tho Moon describes from the Sun 10 tatlı or lugar day) contains 720 minutes To fud tl. NAKSHATRA be place of a planct, reduced to an wacke o planci u ut a minutes, divided by the REALLOCA OF 800, gives tho nubber of those Nak SILATTA or Aslcrisuus (counted from ds win wlucl ajo passed by tlo planot and the remaindor is that portion of the present MAKSIATKA which is passed by tko planet) (Slus rouandur dirided) by the diurnal motion of the planet) grics the quotient ta tho dys, quatitas, &c which tlo planet las talcu tv pa58 that portion of the present NakBIJATEA To find the lucest 03 Ilo sum of the places of ulc Sun aud Moon (ſuund ta gilid) LOL 13*proto ? liceum of the lacca wf € Sud af de I OD Lucrtans ly 13° 20' or BUO "TRA&Od Titut uit cu tine, en Lue ע ע ·Súrya Suddhanta 25 800 ) fire time reduced to minutes, is to be divided by the BFA PHOQL (or Tho quotient is the number of the elapsed YOGAS (counted from VISIKITOBDA) (The remainder is called the GATI of the present Yoga, and the BHA BHOG 1 (or 800) diminished by the GATA is called the galia of that yoGA) The GATA and GANYA of the present yoga multiplied by 60 and divided by the sum of tle diurpak motions of the Sun and Moon) become the numbers of the past and to be past CLATILIS (respectively of the present Yoga at the given time) To find tlie lunar day at GG Take the place of the San from that of the Joon (found at a given time), divide the remainder, roduced to ninates, by the Buoda (of a titat or 720', the quotient is the number of the elapsed tithis or lunar day:) (The remainder is the data of the present TITHI, and the Broga of a Tithi diminished by tlu GATA is the GAMYA of the present TITHI ) The GATA and GANYA of the present TITHI, multiplied by 60 and divided by the difference between the diurnal motions (of the Sun and Moon) become the numbers of the past and to be past GIAȚIKXS (respectively of the present Tirol at the given time) 67 The four invariablo KARANAS calleil S AKUNI, Naga, CnATOSITADA and KINSTUCIVI always appropriate to themselves succes sively tlio lalves of the titus,) fiom the latter half of the fourteenth Truit of the dark half (of a lunur month to the first hialf of the first TITII of the light half of tho next lunar month inclusive) 68 And the seven timablo Kana- Vanabla kativas AS, BUA* &c afterwards succeed cich otlier regularly, througlı cight repetitions in '* (luuar) mouth Iurariablo INABANAS 3. LATLATA * TAITILA 5 QARAJA o Vat 1 Dave 2 DALYA JL. 7 DUDA BD I ·26 Translation of the 60. It is to bo known that all tho KARAVAS answer successively to half of a TITEL (O MATA,) thus I layo explained to you tho Rulcs for finding the truo places of the beas enly bodies, the Sun &c. End of the 2nd Chapter of the Súrra-SIDDIANTA. CHAPTER III. Called the TerrasʼNA, u Tuch treats of the Rulcs for a cxullong the questions on Time, the position of places, and directwns, 1 To determine the meridion On the surface of a stone lerclled and east and est lines and with water or on the lerellcd floor of the points of the Horizon chunan work, descubo a circle with a radius of a certain purnber of digits 2 and 3. Place tho (crtical Gnomon of 19 digits at its centro and mark tio two points where the shindow (of tło Gnomon) beforo and after nood nects tho circumference of thic circle these two points are called the best and tho cast points (respectively). Iben, draw a line through the TIM* formed between tliv * To draw a line perpendicular to and basecline the line 101ning two FFCA 1 pole, mutt be perpendi ular lo pud buect the luo wluchi join ibo girea pouts. BD.

·Súrya-Siddhánta. 27 (sard) cast and test points, and it will be the porth and south lino or the Bleridian Line. 4. And thus, drary a line through the tur formed between the nortlu and soutil points of the Meridian Lano, tlus lme will be the east and west Linc. In the same mauuer, determine the intermediate directions through the Timis formed between the points of the determined directions (cast, south &c). 5 Carent the GDUMONIC B. (In order to find the direction dow and its Buuss, to luocl of a given shadow of the Gnomon at a the directiou of the slider given tine, describe a circlo in the plana of the Horizon with 7 radius whose length 19 equal to that of the given shadow and at its circumference detcrming the ponts of the Horizon, the Meridian nnd cast and west lines as mentioned before ) Then describe a square about the said circle througla the lines drawn from tho centro (of tho circle to the points of the Horizon, in ench manner that the squaro shall touch the circle at tho cardinul poiute) and in thus circle (towards the western or castern part of it accordiug as the given time is before or after 1100u), draw a lino (as a siuc,) equal to BIUJA* (of tho gn eu shadow and perpendicular to the east and 1 cst line towards the Dortlı or south accordivg as the Bus 1 north or south To tho cnc of thus perpendicular, draw a line from the centre) Thus (linc) wall dunote tlo direction of the greu shadow (nt tho geu tune), 'Who luo represontmg tijo Primo Vertical, the six o'clock lino or tho cquunoctial, passes through the cast and west poruts of tho Ilorzon. ና ፡ tal .. Low 11 1 I ·28 Banslation of the To God the sine of ampli. 7. (In the said cırclo)* from the tudo reduced to the bypot1 cu use of the given slado cast and rest lino (to its nortl) at a distanco equal to tlic equinoctial shadost, draw another line parallel to tle for mer; the distance bets cen the end of the *Note on the 7th S'LOKA. Let % GN II be tlo lane of the Meridian of the given place of month latı tudo, and in that pline Ict G A II be the amme ter of the Horizon, Z tla zenstil, T and Q the north nila IN that of one of tle dnirnal circle in wunch the Sun 13 su pored to revolte at tlo even day and the troje 11on of the Sun's place and let &c, .l be the perpendi culang to ZN, G II espec Lively Then, Aa= AGBA Or the side of the Sun an putude Si=8A%0 ur to site of the Sun's altatode, cs or Al - Bauja or this one of tuo dulance of the Sun from tlo Pro Testion meastired on a great curele pusse g throue li to Sun aud et right axplus to the Pr me lertical or Adaos AOLA DANUTALA + BADJA 1 in the the upper or lower biga must etaJestly be used according as the Sun 18 north of Ruth of the Prime Tertical * of a radius Le ઈ LA tot it the ralus of a great circle the dispothenuse of the shado, 12 R thicu. & : N=13,..b= Now, in the triangles. Las the latitude of the gires i lace 1 46 theme of Latitude tle Squinurtuslilador 6 the cpe of Latitute 12 ·Suya Swillenia 29 given shadow and the latter kne is equal to the sine of ampli tudo (reduced to the hypothenuse of the given shado) Given t) slador to find 8 The square root of the sum of us hypotl ennase the squareg (of the lengths) of the Gnomon and the given shadow is called the bypothenuse of the Slow from the square of the hypotlenuse subtract the square of the Gnomon, the square root of the remainder will be cqual to the shadow, and the length of the Gnomon is to be Lnown (from the shadow) by the inverso calculation T) e precession of the 9 The circle of Astemsnis hbrates equales G00 times in a great Yoga (that is to say, all the Asteriss, at first, mora westward 274 Then rcturung from that lunit they reach their former places Iben from those places they more eastward the same number of degrces, and returnwg thence como again to their own places Thus they complete one huration or revolution, as it is called In thus way the number of revolutions in a YuGA is 600 wluclı answers to 600,000 in a KALPA) Multiplying the AUANGAN (or the number of elapsed days) by tho surů resolutions and dividing by the number of terres tral days w u halps, the quotient as the clapsed rerolntras, sijas, degrecs, &c 10 (Rejecting the revolutions), find the Butja of the rest (1 c signs, degrees fc as mentioned in SLOLA 30th of the end Chapter) 110 Buua Qust found) multiplied by 3 and donded by 10+ gives tlic degrecs &c callců tho Araya (this is tlo samo with the amoumtt of the preecision of tho cqwnoacs) the Equinoctual s1 slow 1. X or AX- 12 TL 1 a&X -- or the reducel S ArxCIAL = the Equinoctuladow R TU Alueel mine olan pitulo tol quexxlu slottlo rjuce] Bursa; explivu do Hil S LOKA + 11 tba dula le of the Sillat les rum (Ls tersal quhou O D ·# 30 Banslation of the Add or subtract the amount of the precession of the equi Roxes (according is the asterisms aro moving eastırard or westward at the giren time) to or from the place of a planet from the result (wlich is equivalent to the longitudo of the planet) and the declination, the shadow of the Gnomon, tho thic ascensional difference &c I'ls motion of the asterisms (or the procession of tho com norex) wall le verified by the actual observatron of the Suu when he is at the cquinoctial or the solstitial pomts According as the Sun'a truo placa found by computa tion (as stated in the 2nd Chapter) 19 less or greater than thizt whill 1. forind by observation (o tlo lougitudo of the Sun), the circle of asterisnis is to the cast or west (from aty omgival place) as unuy degrees as the o aro u tho difcrcucu (betwocu tho Sun's true place and the longitude) 12 1t gren place, when tlo The equinoclul ludos Suu comes to the equinocta al, theo sla dov (of tho Gnoinou of 12 dits) cast on the Juudean Lina at noon is called the l'Alava or tliv c jurnoctial shadow (for that place) 13 The Nilus multajlıcd lly the Gretlog oci slala dow to ulo com tudo Goon on (or 12) and tho (quinoctul and lat Iuda. sludov (sparutels) aud duudid 13 the cquinoctial lis potlenuset times the couno an 1 wno uſ thu latitudo ( Lcicly) Ibo arcs of the C6 lrs aro tiso co loti tudo and the latitude lucha aio alsays moutht (at the best laco from who cynith the equinoctial citlo ay auclined to tlo south) osen lle Gnoton l 1 Irud 1le BetsA of thc Hlia dow at 1000 Jou . Je dus of u li omon at noon is to clut to find the lat lude of the lace saldo as the bludow atuf Sult;ly • 1etru actuall Troll cut! . l rk use of the Oct kl 1 alue foundly tak t! Zure to the fun of the quart of the t {U21 l plus for and 1200 (11) DD) tre muud jutlul.cf dairt este irud to the Luni di luce of the La R UD ·Surya Siddhania 31 the Radus by that Bata and dzyzdo the product by the lypo tlenuse of the said shadow, the quotient will be the sino of tlo zenith distance the zenith distance, found from that sino in minutes, is nortlı or south according as the Buus is south or north respectively (at a given place) Find the sum of the zenith distance and the Sun's declination in minutes wlion they aro both of the same name, but when they arv of contrary names, find the difference between them This sum or differcncc is tho latitude in minutes (at the given place) * T. And the equ noct al 16 Iind the side of the latituile, shadow fron the latatude (just found), take the square of that sing froin that of the Raduus, the square root of the remainder the cosmo of the latztude The sine of the latitude multiplied by 12 and disided by the cosing of the latitude gires tho Palabila oi tho cquinoctit shadow ent) e lat tula af the 17 Find the diference between tho place and to Suszc th & 1stal co nt noun 1o lina b's degrees of the latitude (ata giren place) dulu ation af 2 lor stude and those of the Sun's zeall distanco at noon when they aro both of tho samo name, but when they are of contrary pames find the sum of them, the result will bo tho Sun's declination multiply its sino by tho Radius 18 Dusdo the product by tho sino of tho Sun's grcatest declmation (or 1397) Suitbo arc (in signs de wloso sino us equal to the quoticut, just found), this arc will be the longe. tudlo of tho Suu wlica lo is in the first parter of the Ecliptic Lut when ho is in tilo second or turl quarter, subtract or add tlo sigus (c (coulawed in the nrc) froul or to 6 sigas, (tho remainder or the sum will to the longitudo of the Sun) 19 And when the Suu 19 in the fourth quarter of thio Lcliptic subtract the sigus &c (slucl couposo tlo arc) from 12 us, thorumundur will bo tlo true longitude of the Sun at Jipou (10 thu lungitude, just louud, ajil; tbc ainount of tio prc- CUSSION of thu quases wflssels for the Son's ti-o place) ·32 T',anslation of the To and the Sun's rucan (In order to find the neîn place of place from bus true place llo Suu from his truo placo aboro found,) find the 1st cquition from tho truo place of the Sun and apply it inversely to the placo repcatedly, the result is the inean place of the San (that is, assumo tlio true place as his mean place, hind the Suu's first equation from it and add thus cquition to the truo place if the equation be subtractie, but if it bo additive, subtract it from the truc place, the result will be somewhat nearer to the exact pican place of the Sun at the given noon, assuming this result as the Sun's main place "apply the said niode of calculation, and repeat the process until you get the exact mean place of the Sun) Givetle latitude of the 20 Iind the sum of the latitude of plice and the declination of ile Sun, to find us zcoath a giren place and the Sun's decination distance at 1 oon Wien they are of the samo name, but when thoy are of continry namce find the differenco between them, the result will be tlo zenith distance of the Sun (at noon) Find the sine and cosino of the (fouad) zenith distance Given tho Sun's lenith 21 The sino (just found) and the a tanco at noon to God the Radius multipled by the length of tho sludow and its hypothenuse Gnomon in diçits (or by 12) and divided by the cosine (alove found) give the shadow of the Gnomon and its hypothenus0 (respectively) at 1000 Girci the Sun's declina 22 Tho sino of the Sun's dochyation ardeadow, to find I amplitude and the sine of tion multiplied by tho cquinoctial hy. amplitude reduced potheuuse and divided by 12 gires tho side of the Sun's amplitude Tlus sing multiplied hy tho lıypotlenuse of the Gnomonic shadow at noon, and divided by tho Radus, becopos tbe sino of amplituưu reduced to tho shadow's hypothepuso Gisen tie equinoctial elua. To this reduced sino of the daw and the reduced eure of anuplitude, to w tle Buu Sun's awplitude add tho equinoctul shadows, the sum will bo tuo north Bauja fof the shadow at the given time) licn the Sue 1$ 11.

·Surya-Suldhunta 83 in the southern hemisphere, but when he 13 in the northern hemisphere, take the reduced sine of amplitudo from the equinoctial shadow, and the remainder will be the north Buda 2+ In the latter case, when the reduced sine of amplitude is greater than the equinoctial shadow, subtract this shadow from the reduced sine, the remainder ill bo the south Buoja between cast and west line and the end of the shadow at the given time Every day the Bacja at noon equals the Gnomon's sladow at that time 25 Multiply the cosine of the latı- Given tho lolitude and the Suns declinatio: to find tude by the Equinoctial shadow or tlo tl ypotenuse of the sha sine of the latitude by 12, the product dow at the time when the Bun reaches the Prime Vesti (which is the game in both cases) divided by the sine of the Sun's de. clination gives the lıypotlenuse of the gromonic shadow at the timo when the Sun reaches the prime vertical * 26 When the (Sun's) north declia- OILCIWLO ation is less than tho latitude, tho hypothcnuse of the shadow at noon multiplied by the equinoc. tial sladov and divided by tho reduced sino of amplitudo at noon, gises tho (sawe) hypothenuset (which is found in the preceding SLOEM) . T111 bowa thus, Let I Liutade of the place, .tlo qunoctual studowy dtlis side of the Sun. decl national en the Sun rtaches the rano altitudo, vertical the laypothecuso of ulo sladow >> Thieti, sin la BP an Ripa: 2; 12 12 (becaurs cost u 112 l aud 12 sin ) Thu u provalil u. LA a tha lyxl cause of deshalow at noon to suo ul unilatula mare I to that by the sad of surgitude os terms of the radius. e co? .

·31 T, Oıslation of the 27. The sine of the declination (of the Sun) multiplicd by the radus and divided by the cosing of the latitude becomes tho sine of amplitude. Multiply, this sive by the bypothcnuso of the shadow at a given time and divide the product by the radius: the quantity obtained is the sino of amplitude in digits (reduced to the hypothenuse of the shadow at the given time). 28 and 29. Subtract the square of Giren the equinoctialsha. dow and the Sun's arupla- tbe sine of amplitude from the half of tude, to find bis altitude when situated in the vertical the square of the radius, nuultiply circle of which the azimuth the remainder by 144 ; divide the product by tbo half of the square of the gnomon (1. e 72) increased by the square of tho equinoctial shadow. Let the name of the result be the Karayi. Let distance is 45 ·Súrya-Siddkánta. 35 altitude of the San when situated at an intermediate vertical (intersecling the Horizon at the N. E. and S. W. or N. W. and S. E. points). If the sun' be south of the prime vertical, then the KONA-S'ANET will be south-east or south-west, but if ho be north of it, then it will be north-east or north-west. The squarc root of the difference between the square of the KONAS'ANKU and that of the radius, is called tho Deļautá or the side of the zumth distance. 33. Multiply the (sad) side of the zenith distance and tho radius by 12 and divide the products by the KONA-S'ANEO (abovo found), tho quotients will be the shadow of the gno. mon) and its liõpothenuse (rcspcctively, when the San will Come on an intermediate vertical) at the proper place and time. . Then, 12. =$. *=S'AUKUTALA (as blown in the note ou 70 8'10XA); 19 UKUTALL applied with & as the Sun 14 Boutly of the sun's distancu fa BRUJA; 12 but when the sun is N. E, N. W,S E, or SW, at 1s equidistant from the prune vertical and the meridian. Therefore the hypothenuse of a right-angled trangle, of which one side us the Betta and the other equal to it, as the side of the zenith distance. ... hyp)=2(a)=*----+2a'. 12 12 3 Now, fico the square of the aine of the zenith distance added to the square of the sine of the atitude us equal to the square of the raceus, de e de 3 or (e' +72) +218CI=7R) 44a; 21 & . 72 R-1414 146 (-a) rall he chopread that the Talue of the vido 1 wil get ** titl. B.D.

·31 Translatwn of the 27. The sine of tho declination (of the Sun) multiplied by the radius and divided by the cosing of the latitude becomes the sine of amplitude. Multiply, this sine by tlic hypothenuse of the shadow at a given time and divido the product by the rading: the quantity obtained is the sine of amplitudo in digits (reduced to the hypothenuse of the shadow at the given time). 28 and 29. Subtract the square of Given the counoctualaha. dove and the Sun's ample the side of amplitude from the half of when nituated in the rertical the square of the radius; multiply circle of which the azimuth distance a 45°. the remainder by 111, duvade the product by the half of the squarc of the gnomon (1. o 72) increased by tho squase of tho equinoc. tial shadow. Let the name of the result be the Kakas. Let the calculator write down thus number (for futare referencu). 30. Multiply tseko times the cquinoctial shadow by the sine of amplitude and divide the product by tho former divisor (1 o. 72 added to the square of the equinoctial shadow). Let the result be called the PLALA Add tho squaro of the Karasi to the PIALA and taho tho squaro-loot of the sum 31 and 39. The squaro-root, (just found), diminished or incrcased by the Puals according as the Sun 19 soutlı or mortis of the equinoctial, becomics the Kona-sanlu* or tho sino of GR Then P (lle we of the Suu's attitude whep be is ut tlo priino vertical coul ails. (equmoctial shadow) 12. 12 at P= 5 and. R12 (tlo bypotheuso of the Sun's ehadow when he reallacs the price rertical) 12 R be =_12 RX ilupposing the Sun's delpation to P 12 alt undergo no cargo durwg the dar. • Tun demonstrated thus LtUse cquinoctial shadow, as the nice of aarplade, ktle hasart, Jetbe luit. and the LONA BABET, ·Súrya-Siddhúnta. 35 altitude of the Sun when situated at an intermediate vertical (intersecting the Horizon at the N. E. and S. W. or N. W. and S. H. points). If the sur be south of the prime vertical, then the KONA-3'ANKU will he south-east or south-vest, but if he be north of it, then it will be north-east or north-west. The square-root of the difference betwcen the square of the KOVAS ANKU and that of the radius, is called the Drideá or the sino of the zenith distance. 33. Multiply the (sald) side of the zenith distance and the radius by 12 and divide the products by the KOVA-S ANKO (above found); the quotients will be the shadow (of the gnomon) and its lypothenuse (respectively, when the Sun will como on an intermediate vertical) at the proper place and tune. € e Then, 12. e=2=S'AUKOTALA (19 shown in the note on 7th SLOKA): 12 and since al is manufeat from the same nota that the S'AUKOTALL kiplied wille the side of anplitade by addition or snbtraction according as the Sun is south or north of the equinoctial, becomes BEJA (1. e. the ame of tho Sun's distanco from the prima vertical), +4 BUDJA; 12 but when the Sun ja N. E, N. W, 9. E, or 8 w, at 9 equidistant from the prima vertical and tho meridian. Therefore the hypothenuw of a right angle irangle, of which one side is the Bauja and the other equal to at, i to bile of the zenith distance . Lyp) = 2 *Ia) 12 3 Now, since the squure of the sine of the zonath distat.co added to the square of the eine of the altitude is equal to the square of the adus, de -+ya't 72 3 or (+72) 3 21 0e17214 2: ; 250 728'-111 14 ( R-a") +72 *+- 72 Now, in the foregoing equation it all be observed that the value of the sida contanut le nown quantities ulat las been already spolen of under thic rama of hissi, sad that thio lalf of the co efiacat of unit has been already spoken of uuder tlio nane of Tua, whileli gics zvyku, B.D.

·36 Translation of the The latitude of the place 31. Add or subtract tho sine of and the Sun's declination tho ascensional difference to or from bung gired, to find the Sun's altitude, Zerath distance &c. the radius according as the Sun is in al gren tune om noon. the northern or southern hemisphere. The result is called the ANTY. From the ANTY{ subtract the Tersed sine of the tino from noon (reduced to degrees) ; Multiply the remainder by the cosine of the declipation. 35 and 38. Divide the product, (thus found), by the radius; the quotient is called the CLUEDA, the cHgEDA multiplied by the cosine of latitude and divided by the radius becomes the SANET* or the sine of the Sup's altitude (at the given time). Subtract the square of the SANKU from that of the radius ; the square root of tho remainder is PRIG-JIX or thy sino of the zenith distance (at the given time). (From the s'assu and tho DRÇG-JY) find the shadow and its liypothepuse as mentioned beforo (in S LOKA 32), the gaomonical Multiply tho radius by the giren shadow and its by polbenuse, shadow (of the gnomon) and divide the product by the shadow's hypothcause. Given to find the time froin noon, . 11 h Goat cos L cos dte sin l sind RO= . RY tan 2 taon (costt -) col cus R R (con 1010 c) cos I cord or ( KAROTEN) cos & rosd R I It is to be abretind lacry, tlaat shes the latitude of the plane north, the suo a becomes plus or unu socorling as the decision is porta or souil, BD.

·Suya Sulukunta 87 87 Tho quotient is thc DRIG JTÁ, the square root of the square of the radius dimmished by that of the DEJA JYA (ust found), is the s'ANKU multiply at by the radius and divide the product by the cosine of latitude (of the place) 38 and 39 The result (thus found) as the CHUEVA , multiply the CHHEDA by the radius, divide the product by the coslue of the declination Subtract the quotient fiom tho Anttá and tale tlie remainder From the versed sinca (given in S LOKAS 23—97 of the second chapter) find the arc whose versed sine equals the remainder The minntes contained in the arc are the Peanas in the time before or after noon * Given tha latitude of the Multiply the casie of latitude by place and the reduced sina the given reduced sme of amplitude of amplitude to fod bo Suna declination and longi and divide the product by the given tude shadow's hypothenuse (at u gwen timo) The quotient, (thus found), is the side of the Sun's declination , multiply it by the radius and Ide the product by the sue of the greatest declination, find the arc in signs, degrees, &c , from this arc and that quarter of the ecliptic in which the Sun is situated at the given time the Sun's longituda can be determined (as mentioned befure in SLOKAS 18 and 19 of this Chapter) To draw a 1 op in bucla On any day place vertical tha Gnomonio eliadow a epl guomod on an horizontal plano, mark the end of tho shadow at threo at ferent times on the plane, and describe a circle passing througla points Then the end of the shadow of that gromon will royolso in the chicumferenço of this circlo through that day t refolres • Thus Rule is the contersc of tlo precciang on BD 11 iho .

·38 Translutia if the To find tlo nglacen (Iu ordci to find the night sloba of the first tirco . gus ascensions of the ends of the three of the Lollic first signs of tho ccliptio i c Ancs, Taurus and Gemin, find tho declipations of the said ends) then multiply tho sincs of one, two, and thirco sincs by the cosino of tho greatest declination of the Sun separately, and diside the products by the cosines of tho declinations (aboro foind), respectively The quoticats will be the sides of the arcs, find the arcs in minutes (These arcs will bo tlo nght ascensions of the ends of tho turco first signs of the ecliptic) To find the ruling periods 43 The number of minutes conof those sigas at the Lquator tuined in the first raglit ascension, (abovo found), is the number of Prases which Aries tales in its rising at LAMBX (or the equator), then take tho first right ascension from the second and the second from tho tluri, tho remainders in minutes will denote the numbers of Príves in which Taurus and Gcum rise at the equator (The numbers of the Posmas, thus found, contained in the rising periods of Ames, Taurus and Genuin at the equator are) 1670, 1795 and 1935 (respectively) To and the rug persods (In order to find the rising periods of those sigas at a geren of the first threo signs of the ecliptic place at a given place of N L, find at first the ascensional differences of tho ends of the said signs at that place and sultract the first ascensional difference froni tho second and the second from the third The first ascen sional difference and these remainders aro ses crally called tho CHARAKTANDAS of the sad signs for tho given placo) tract the CILALAKNANDAS (of the first thrce signs) for the given place from their rising periods at the cquator the remainders will be tlo rising periods in Právas of the said signs at the given place To fod tle rising periods 11 The nsing periods of the first of the rest tluce signs of the ecliptic at the Equator successicly incrcased by their CILATAAJANDAS ge in Sub- ·EUOTIAS Súrya-Sudlanta. 89 a contrary order tho rising periods of the following three signs (e. Cancer, Leo and Vergo) The rising pemods of tho first 6 aigns, thus found, answer in an inverso order to those of the latter sis Libra, &c for the given place. 45. From the Sun's longitude 15- To find the Horoscope or the point of the eclipte just certamed at the given time, find the rising at a green terug from BAUETA and Beogya times in PEXNAS, (in the following manner. Find the siga in which the Sun is and find the Brukte degrees or the degrees which the Sun has passed and the Brogya degrees or tluse which ho has to pass) Multiply the numbers of the Bayera and Bhogya degrees (serarately) by the rising period of the said sign (at the given place) and divide the products by 30. (Tho first quotient 18 the BHURTA time in PRANAS in which the Sun has passed the BAUKTA degrees, and the latter is the BHOGYA timo in Prénas in which he has to pass the Budaya degrees) 46 and 47. From the given time in Pránás (at the end of which the Horoscope is to be found) subtract the Brogya time iu Pranas and the rising periods of the next signs (to that in which the Sun 15, as long as you can, then at last, you will and tho sign, the rising perod of which being greater than the remainder you will not be able to subtract, and which is consequently called the AS'UDDHA sign or the siga incapable of being subtracted, and its rising period the As'uddua rising) Multiply the remaunder thus found by 30 und divido tho product by the 43 UDDIA rising period add the quotient, in degrecs, to the preceding sigas (to the ag udnita eign) reckoned from Aries and to the sum apply the amount of the preces- Bion of the equivoxes by subtraction or addition according as it will be additivo or subtractive) the result, thus found), will bo tho place of the Horoscope* at tho eastern borizon If tho tuno at the end of wluch the Horoscope is to be found, • Thus there are two process 1 for finding 1110 IIoroscope, one lica tho guten timoldater sun rise and the other when it is before sua riso, sad mlek 27 consequently call d EMS Op dit aad Six) DAVL OF Lasarect process respectively D D .

·40 Translation of the be giyen before sun-rise, then take the Baubt, tinc aboru fouod) and the nsing periods of the preceding sigus, to that which is occupied by the Sun) in a contrıry order from the given time, multiply tho renamder by 30 and disado the product by thio As UDDILA riding penod, subtract the quotient, in degrecs, from the signs (reckoned from Aries to the as UD DILA siga inclusive), the remainder (inyersely applied with the amount of tho precossion of the oquinoxes) will be the place of tue Horoscope at the castern horizon To find tle culminating 48 I'rom the time, in GRATILAS, Toint of the Leliptis at the from noon, before or after, the Sun's giten time from noon placo found at llo guon time, and the rising periods of the signs ascer tained for the equator, and the arc, in signs, degrees, &c (intercepted between the Sun and the mendian at the given place) subtract or add the signs &c (just found) from or to the Sun's place (according as tho given time is beforo or after noon), the result will bo the place of the culminating point of the ecliptic (at the given time) Given the place of the 19 (of the given place of the 1Toroscope and tl at of the Sun, to end the time from Horoscope and that of the Sun), find tho Brogya timo in Pranas, of the less and the BuusTA time, in Pravas of the greatur, add together these tunes and the rising periods of tho intermediate signs (between those which are occupied by the Sun and tho Horoscope), and you will find the time (fiom sun-riso nt tlo end of which tho given place of the Horoscope is just rising" tko casteru horizon) 50 When the given place of the Horoscope is less than that of the Sun, the time (above found) wall bo beforo sun rise, but wlien it is greater, the time will be after sun riso And when tho gusen place of the Horoscope is grcater tuun that of tho Sun inci cased by 6 signs, the time found (as mcu. tioned before) from the place of the Horoscope and that of tho Squ added to 6 signs will be after sun set End of the thurd Chapter callcd tho TK RAS NA sun riac ·Swoya-Siddhanta 11 CHAPTER IV On the Eclipscs of thu Nuon 1, The diameter of the Sun's orb The dancters of the Sun und Atoon in 10JAMAS and 18 0,500 YOJANAS and that of the thul rectification Moon's is 430 YOJANAS 2 and 3 The diameters of the Sun and Moon multiplied by their true diurnal motions and divided by their) mean duurnal motions become the SPIUTA or rectified diameters Tho rectificd diametei of the Sun To and the Sun's diameter At the Moon and their die multiplied by his revolutions (in Icters in minutes KALPA) and divided by the Moon's revolutions (in that cycle), or multiplied by the periphery of the Moon's orbit and divided by that of the Sun, becomes tho diameter of the Sun at the Moon's or it The diameter of the Sun at the lloon's orbit and the Moon's rectified diameter divided by 15, givo tho qumbers of minutes contained in the diameters (of the discs of the Sun and the Moon respectively). To find the diameter of 4 and 5 Multiply the true diurnal llo Cartu a shadow at the motion of the Bloon by the Lartli's Moon dumoter (or 1,600) and divide tlo product by ber mcan diurnal motion, the quoutity oblamed 18 called the Súcut Multiply the difference between the l'arth's Janneter and the icctified duneter of the Sun by the mean dimeter of the Moon (or 180) and did the product by that of tho Sun (or 6,500), subtract the quotient from the Suuni tho remaider will bo the diameter (10 YOJANAs) of tho Lurth's shadow (at tho moon), roluce it to minutes as mentional before c by duxidmg it by 15) 0 The Turtli's shadow (as) Tortlo probablet nes of Ilv occurrciers of clanská remuns at the distance of 6 sigus ſion thie Sun Whưa tho place of the Moon's ascendiu; uodi cquus the place of the shadow or that of the Sun, there will lo ju ·the syzyky Translalun of the eclipse (lunar or solar) Or when that rode is beyond or within the place of the shadow or that of the Sun, by some degrees, the same thing will take place 7 The places of the Sun and the Moon found at the time of the new moon ara equal (to each other) in signs, (degrees) &c and at the instant of the full inoon they are at the distance of 6 signs from cach other To reduce the places of 8 (Find the changes of the places of the Sun, the Moon and her the Sun, the Moon and her ascending ascending node as given at midniglit to the datant of node in the instant from midnight to the instant of the syzygy as men. tioncd in 8 LOKA 67th of Ist Chapter) To the places of the Sun and the lloou (as found at the midnight) apply by sub. traction or addition their changes according as the instant of the syzygy is before or after midnight the results are called tho SAMA LALA places of the Sun and the Voon But incrcaso the place of the node (at midnight) by its change, if tho instant of the syzygy be before midnight, or diminish it if at bo after midnight at covers the Sun and 9 Tlo Dloon being liko a cloud in the Moun in their ecloses a lower sphere corers the Sun (10 a solar eclipse), but in a lupar ono tle Voon muoring castward enters the Eartl's shadow and (thercfore) the shadow obscures bcr disc To find ilo magnitude of 10 Take the Moon's latitudo (at en culpae. the time of syzyg3) fron lialf the sum of the dtaincter of that which is to be collred and that of the coserer (14 a lunar or solar eclipse), the remaindor is tho greatest quantity of the eclipsed part of the disc If this quantity clould bo of . total, jarlin or no greater than the diameter of tho disc buch is to be clipsed, the eclipo will be a total oue, otherwise it will be partial Bat if the Moon's latitudo be greater than lialf the sum (mentioned in tho preceding SLA) therý cannot be ab cclipse. To userte tie curvesco cul poo ·Súrya-Suuhumta 43 To f d the ball duration 12 Find the balves separately of of the ecl pee and that of the the sun and difference of the diameter total darkness of that which is to be covered and that which is the coverer Subtract the square of the Moon's) fatitude (as found at the time of the syzygy) severally from the squares of the half sum and the half difference and tako the square-roots of the results 13 These roots multiplied by 60 and divided by the diurnal motion of the Moon from the Sun give the STHITYA IDUA the half daration of the Eclipse and NARDÁRDHA the half duration of the total darkness in GHAȚIES (respectively) To find the exact SPLIITY 14 and 15 The diurual motious (of ARDIA and RDÁRDA the Sun, the Moon and her ascending Dude) multiphed by tho STHITYARDIA (above found) in QHATI- Kls and divided by 60 give their changes ju muutos Then to find the first exact STHITYARDHA, subtract the changes of the Sun and the Moon from their places and add the node's changa to its place, from these applied places find the loun's latitude and the STHITTARDHA This STALTYARDHA will be somewhat nearer the exact one, from this find the changes and apply the same modo of calculation (as mentioned before) and repoot tho process until you get the same STHITTAEDIA in every repetition This SriLITYARDIA will be the exact first STHITTARDIA But to find the latter STHITTARDHA add the changes of tho Sun and Moon to their places and subtract the node's change from its place, from these applied places find the Moon's latitudo nnd the STHITYARDIA again and repeat the same process until the exact latter STEITYARDUA be fouud lu the same manner determina the first and second exact mandatditas by repeated calculations. 16 At the end of the true lupnr To And the time of tho pliases of an ecle day (I e at the time of the full moon) the middlo of the cehpee takes place, this time diminished by. tho oxact first STUITYARDHA caves the time of the beginning, ·and intercelliy tl littır (tit StudiATDIIA Gres tho tudo of the lat. 17. In tho sing manner, thio tunc of the mudlo uſ : total oclip-o dun-led and are ne 2-zd («cp ir itely) by the exact for: and second XENPOLDIENS 3 tho tunes of the bezmug and coul of the total darkness frequently). To Cullio hupt or the 18 Jfultiply the diurnal motinn of Fortin of the coretur :) fruen tie Duite of the the Voon from the Sun by the (first) clo lo sguicu tinc. SIITTAEDIA douched by me GUAȚIA 48 and devude the product by On, tho quotient is the Koplin muutos (or the perpendiculır of thonglit angles Iringlu of trail the Moon's latitudo is the base and the distance ixtween the centre of that which is the corcior aud that ulchas to be covered 13 tlit lay potlenuse) 19 In an chpne of the Sun, the Koti in minutes (nboro Pound) multiple lig the nean STUTHARDia and An aded by thu apprecut* STUITTAI DIA lecomes the Sruoſa or apparont Kotiin muuten Io find the quantit or lo 211 The Moon's latitulo is the rclipsod at sto goren time Burrs (or linse) and thio square-root during the first half of 1:1 of tlo aum of tho squares of the Kofi and Ditusi. is the hypothenuse (of the tiraglo as mentrouc beforo iu Sloba 18th) Subtract the hypotlicnu-o from half the sum of the duneters (as stated in SLOKA 1011), the rewainder will bo the quantity of tbu eclipsca purt (of the disc) at the two (at wuch the bop nou Bqua me uscertained) To find the quant ty of 21 oliy sed part us ag ren tane If it bo required to knorr the during the latter hall of an Kopi &c at a ghs on time after the middle of the eclipse, subhact the GATIEAS (between tho gnen timo aud the end of the eclipse) from tho sccond STUTTANDUA, froin the semunde find tho Koti &c ag mentioned befuc. The obscuce port found from the second STUITTANDJIA is the portion of the disc set in ousculy * 115 kun and prorent STIITSIRDI 43 wall be ciplawed 4 leta! Slapter DD AJ BE eclipse ·Súrya-Suluhantu. 45 Given the quantity of the 22 and 23 Subtract the minutes echipeil part, to find its correspoudmg time contained in the given eclipsed pait from half the sum of the diameter of that which is covered and that which is the coveror, from the square of the remainder subtract the square of the Moon's latitude at that time, The square root of the remainder is the Kori in minutes (11 the lunar eclipse). But m the solar one the remander (thus found) multiplied by the apparent STUITYANDIA and divided by the mean STHITYARDIA gives the Kori i minates From the Koti find the time in GHATIKAS in the sume way that you found the StormyARDDA (from the square root as mentioned in SLOLA 13). At this time (before or after the middle of the eclipse) the quantity of the echpsed part is equal to the given one To fiul tl TALAY 48 used 24 Find the zenith distance* (in in the projection of colupsca the prime vertical of the body which 18 to be eclipsed), multiply its side by the sun of the latitude of the place, and divide the product by the radius Find the arc whose smo is equal to the quotient, the degrees contained In this are called the degrees of the (AKA or the Intitudin nal) VALANA they are north or south according as the body is in the eastern or western hemisphere of the place 25 From the place of thie (sad) body incrcased by 3 signs find the declination, (which is called Ayana or solstitial VALAYA) Find the sum or difference of the degrees of this declination aud those of the latitudinal valaná, when those valanas are of the same namo or of contrary names (the result is called splut' or true VALAVA). The sino of the truc vaLAVA divided 91cg the YALANX in digits † * The distance of the arcio of pos tior (passing through the body) from the zenith of the place is called the zenitla distanco in the prune Torical of the body The rougla saount of tlua can be casus found by the following toplo proportion As all the length of tho day of the body by 70 90 1.1.1. atat BD of 11 o body to be , slucl lines null of ·10 Translation ej' the To Gudile exorbit it 20. Fiud tho length of the day for dirte quel 19 the tu body which is to lo echip cd as I would lotiluuk, diameter, aliqua part, Sc. iegarea mentioned in blokas 2 and 6 of the luns Jurwr a chaines sccond Chapter) to the length add sts hall ond thio lasata linie (or the lall length diwu-lcd by con represent locurile o pontua pornez through the body Couppasal sa to ecloftc) and to acondary to that cirile 11 ile giteaz lace, to find the direction of ile id retreacing to clip can the dute of clo Louyou which the low: ..sort or dised malo two part, of which tho uno in last portion of the great we south respectarels. Add the AFANA TALANA I called the north or south acouruang as the ecliptic Tuceta tle said great circle op die north or south of tho Ticaret af L.11-n. La ban tha Jedi- PILGUD Lue Lyumacta.. I the Lounoctial point, GL the paine vertica: Hihe interseclut point of the primo vertical and the Equinoctial, and Jience the esst or west point of the lionzou wld therefore G A equivalent to the xenitla distance in the pruie vertical Iben tho aro a D = the ASERA TAL and GD= the SPASITA or rectified YALAYA hena arca can be found at follows, Let L = latitude of the place, htliezenith distances the prime Tentacal, I the longitude of tle body, the obliquity of the ecliptır, d+the declination of the buis, the AE8B4 FALAN, ·Súrya-Siddhanta 47 tho given time from the midday of the body), and by the quotient divide the Moon's latitude, diameter &c in minutes, the results are the digits contained in the latitude &c. (End of the fourth Chapter) y == the AYANA YALAYA, and the rectified TALANA Then in the spherical triangle DIG BIT GD Hein DH = sn G H Lere, ain G DH sun BDE = COB d, HODIG > Bla L, and at 1 BID 14, cosd ein L =B19 Bin A. an GD: 320 or the side of the AEHA VALANA 11 used for cos d in the text TI.. EN L --- in which the Radius cos a Ba the point D be nortli or Or DL, cos d 811 = cos em y Emne X cos 2 BD y or the line of the AYANA YALANAS in which the coad Baulas 11 used for cond in the toxt Tun TALANA I called north of south, according to the point B bo north or south of the point D and the rected TALANA GLOD+D B, when the point D lies between the points and B, but if the point D be beyond them, the rectilied TALANA will be equal to the difference between the Akshe and Apana VALAVAS 11u 1 49 Bin 3 49 ans sin ...roduced line of the TALASA R 3156 70 Tu reduced me in digte u denomicated the TALANA in the text BD ·13 Translut wit of the 3 CHAPTLR V. On the Lclipses of the Sun. Tere the parallax in There is no parallax in longilot gitude and that in latuude tudo of the Sun shen bus place cquals 18 pollung the place of the nonagesimal Aud when the (north) latitude (of the place) and the north declination of the ponagesimoul are cqual to cach other (1 e when the nonagesimal coincides with the zenith) there will be no parullax in latitude. 2 Now I will explun the rules for finding tho parallas in Indatudo which takes place when the connection of the placo and time is different from that which is neutroncd (in the preceding Sloba,) and the pu illas in longitudo włacl arises when the Sun is cast or west of the ponagesimal) To find the sine of ampli At the end of the tidlo of contude of the boroscope junction (frora suurise) W CILATIKAS find tho place of tlic boroscope through the rising periods at % grs en placo (and apply it with tho amount of tho preccsnou of the equinoxes) Its siuc multiplied by the sic of greatest declination (or sin 21") anu divaded by the cosine of latitudo gives a quantity called tho LDATA (or the bino of amplitude of the lioroscope) To find the one of the Then fivd the place of the cul. ionitdustance of the cul. wanaturg powt of the echipa nating point of the ccliptic lloul the ristag perods at the equator * mentioned before, and find tho suin of the declinations of thiv culuunating pomt aud tho latitude of the placo srlcu they aru of the same nawc, otherwise fivd tlo differenco Vetsccn them Tho result (thus found) is tha zeuth-distance of the culmidating point of the eclipte The sind of this zenitddistance is called the SIADUY or the wddle sue To ard the wind co- Multiply the latel A14 15 thu LDASX (clore fuurd, diside the proof de doluce. duct by the redus wad quaro the quuticat. 1 120. 5 Alhe of tlo zet itb datac ·Súrya-Salanta. 49 6. Subtract tho squaro from the BLADIYAJYA the squireroot of the remainder is (* nearly equal to) the DRIKSHIỆPA or the stue of the zenth-distance of the nonagesimal (or thio sino of the latitude of the zenith). The square root of the difference between tho squarcs of the DILSHEPA and the radius 19 the Sanhv or the bino of the altitude of the nonagesimal, Ilus siue is callod thic DRIGGATI. 7. (Or) the sine and cosine of the Ollcrwuse zenith.distance (of the culminating 190int of the Ccliptie,) aro tle rouglı dcIKSIIRIA and DarGGATI (respectively) To End tho Lioon's para! Dividing the square of the sino of laz u longitude from the uti ralucou to G11ATIKAB ono sign (or 309) by tho DRIOGATI (above found,) thu quuntaly obtained la called tho COHEDA or the divisor. 8. Tho sing of the difference between the place of the Suu uud the noungcsimal divided by the cand gives tho Moon's parallax in longitudo froin the Sun reduced to (sávana) Gua- TILXS, whether the Sun bo cast or wyst (of lho sonagentual ) the month UD. leach a * Por, lle square root of tlo Femarler multiplul by clio radius and daraules culornaling point boconuda iko eraet DEJESQEPA of the line or ile Latitude of Au llindu natronomers suppose that cvery placet daily trarcroca 12000 TOMAX nearly in its orbit and at the part of a planet orbit in terecpled betwento the title and rational Lorizon w equal to this cortli's Beide danieter (or 800 Yarallac thu thug j' 66 ) -3.40! And fuse Guajitas iu sluca ile doua disculus + -- IG" LOM the Sun is the lorizontal jarejist muide Duw, Lat is the lalitude of spilanes (t1 o S ! or Moun), 1 -- the decreto level anthem of tui laut au tus laagerial, In the altitude of the put cu the butipudel paradas, the ulat in It y lojrallax in late de H4.10(1+2) , انادا ، سا ماهرا و ند11 Als) نهاد نماید در جالنتلنلونه هر بلديار ·Translatwa of the To findtl e accurate paral Subtract the parallas in time Tas, and the appareut timo (just found) from the end of the trno of conjunction time of conjunction of the place of the Sun bo beyond that of the non gesimal, but if it be within, add the parallax At this applied time of conjunction find again the parallax in time and with it apply the end of the truo time of conjunction and repeat the same process of calculatiou until you have the same parallax and the applied time of conjunction in every repetition (The parallax lastly found is the exact parallax m time and the time of tho conjunction is the nuddle of the solar eclipse ) To find the Moon a para! 10 Multiply the DrỊksdEPA (or the lox ia latitude from the Sun sitle of the zenith-distance of tho ponagesipal) by the mean diurnal inotron of the Moon from the Sun, and divide the product by fifteen times the radius tho quotient is the parallas in latitude of the Moon fion the Sun 11 Darding the Dr[Ketera by 70, the quotient is the same amount of parallax (found in the preceding S LOL) or multiplying tho DajhSuepa by 77 and dividivg by the radius (1 c 3138), tho quotient is the same To flad the apparent lati 12 Tho amount of the parallax in. latitudo (ust found) ss south or north according as the nonagesimal 13 soutlı or north of the acutlı). Adl this amount to the Bloon's latitudo if they are of the samo In ti f we take for conte ce sake and fur hafa + *) and for cos (t y) op .count of the ollens of , y aud tuu nu echipe, 11 en wc lero Otherwise tude of the Mount su and =p R? Now it u Etudent 1 st if I be usou ned ti o I orizontal scallou ef the Bloon from tl. Sunt in time for as Guaika) * will be thoug M[von Aralles ha longitade froin it bun, adiben 420 a sind od $10 d 1 (R) عليه دلع BD 122, a ·To find the apparent SIH in solar cel pres Sérya Siddhmla, 51 bame, but if of contrary names, subtract it (The result is the apparent latutnde of the Bloon) 13 (In the solar eclipse) through the apparent latitude of the Moon (ust found) find the STHITYARVH** Mandar Dua magnitude of the eclipsc Is as mentioned before the vALANS, the eclipsed portion of the dise at any assigned time &c &re found by the rule mentioned in the Chapter on the lunar eclipsca 14, 15, 16 and 17 Find the pa- TTARDI A8 and NARVARDILAS rallaxes in longitade (converted into time) by repeated calculation at the beginning of the eclipse found by subtracting the first stHITY- ARDIA Just found) from the time of conjunction, and at the end found by adding the second STHITYALDEA If the Sun be east of the nonagesimal and the parallax at the beginning be greater and that at the end be less than thie parallax at tho muille, or if the Sun be west, and the parallar at the beginning be less and that at the end bo greater than the parallax at the middle, add the difference between the parallaxes at the beginaing and the middle, or at the end and the middle to the first or the second STIITTARDIA (above found) otherwise subtract the difference It is then when the Sun is erst or west of the Donagesimal at the times both of the beginning and the middle or of the middle and the end, otherwise add the sum of the Parallaxes (at the two of the beginning and middle or of tho end and the middle) to the first or the second STUITYARDIA (Thus you have the apparent STUITTAEDIAS and from these the tunes of tho beginning and the end of the eclipses of the Sun) In tho saine manner, find the apparent MARDXRVULAS (and the tunes of the begiuning and end of the total darkness in the total eclipses of the Sun) End of the fifth Chapter • Thu STCITTAERDA us callelile ruean STAITTARDNA 1 tle dolar celspre D D ·52 Translation of the CHAPTER VI 1 On the Projecten of Solar and Lunar Eclipses Since the phascs of the lunir Object and solar Eclipses cannot be cractly understood without their projection, I therefore explain the excellent knowledge of the projection 2 To describe the circle in Haring marked at first a point wluch tho talaga to be on the floor levelled with water, demarked scribe, on the point as centro with 19 digits as radius, a circle in which the veraná (as found in tho fourth Chapter) is to be marked Other two circles concen 3 (On the samo centre,) describo trio with tho first second circle umed the BAMASA With the radius equal to b ilf the sun of tlic diunctors of that sich 19 to bo covered and that which is the cui cror, and a third circlo with tho mdius equal to the semi-diameter of that winch is to bo corcred The direction of the be (In these circles diterumo tho gintog and end of the north uyd south, and the cust and went ar and polar cel pres Incs* as mentioned beforo (in the 3rd Chapter). In a lunar eclipsc, tho obucuration first begins to tho czt and it cody to tho xest, (but) in a svlar ogo the rusirse of this Inbos placo (Thereforo in the projection of the lunar ecljc, tliv VALAVX 18 to be inarked as sing to the carton or weatern sido of the outer cirle aborc descnbod according as it is found at tho binning or end of thc eclips, but in tho prejectwa of the solar clipse, the PLANX found at the beginning or trocou of tho cclipso is to be marked to tho western or custcra side of the circle respectuels) • 1 * wettl s tlene line 11 martille cinle of f**, sud (1. Decondary 10 Iki trova la lle lu's Lulu tyd; 1 ·Ta mark the TALABS in the frsi cucle Súiya-Silliúnta 5. In lunar cclipso marl tha YALANA (is directed in the preceding Slow) to the eastern side of the onter urcle from the east and kest line lo its north or south according as the YALANA 19 north Or south, when it is found at the beginning of the celipso, but when it is found at the end of the eclipse, mark it to the westem side of the outer circle from the east and west lyne to the south or north according as the VALANA 13 north or south Aud in a solar eclipse mark tho VALANX inversely (i e mark it at the keginning or end of the eclipse to the western or eastern sido of the outer circle respectively in the same manner as mentioned before). second circle 6 To mark tho latitudes From the end of the VALANX (11 round at the beginning and drawn before) draw a line to the centre. 620 of the clipse in the fron this line draw another live (perpendicular to the former and) as the sino in the circle called the samxsa, equal to the loun's latitudo found at the beginning or end of the eclipse, (to the north or south of the former hne according as the latıtnde 18 north or south). 7. Again, draw a line from the end To End the direction of of the latitude (as drawn before) to boris which is to be covered lapse en la diso of the the centre Then the point, where tho body which is to be covered begins to be obscured or amts the obscurition, is tho sama bere the line drawn before cuts the circle representing the disc of the body which is to be covered In the projection of To determine to directions of the latitudes of the the solar eclipse, tho latitudes of the Moon aru aliays desiguated by their normal name, but i tho projection of the lunar ono tliey aro desiguated rorersely And in the lunar projection to thio To mark the Yuriat cho tale of u eels morthert of southern side of the outer circle avoro described, wccording as the lalitude of the Jova 8 and 9 Moou 14 tha projections.

·51 Translation of the found at the mddle of the eclipse is considered north or south, mark the vataná determined at the middle of the eclipse from the north and south line to its east, when the yalaya and the latitude are of the same namic; but when they aro of different numos, mark the valanx to the west of the north and south line. And in the solar projection the reverse of tlus tales place. To find the magnitude of 10 From the end of tho VALANA tlac eclipse. (just marked) draw a line to the centre. On this linc mark the latitude (found at the widdlo of the cclipsc) from the centre towards (the end of) the TALANX. 11. With the end of the latitude (just muhed) as accatre, nud tlo radias cquu to the sela-diameter of the coreror, describo a cucle. The part of the third circle (ns described bilfuru with the radius cqual to the su131-duameter of tbat which is to be cclipsed) coutained in the circle aboio described will bo cclipsed. 12. In the projection (of the lunar or solar eclipse) dcscribed ou the floor or board, reverse the positions of tho poruts of the eastern and western halses of the horizon The 11tnt of the miogui 13. To the 12th purt of the Moon's tude of the closed portion disc the obscurcu portion is anyssilla lar or luuar abuse on account of the Indtucss of tho Boon's disc, oud own to the dazzling flasia of the Suu's disc its eclipsed purt when not caculding 3 muutes, 18 lut Fisible. To God the Fath of the 11, 13 and 10 Cull ibu popis at the ends uſ the latitude (ſuund . the beginning, middle and thu cud) (as warhed before,) thu fint, tho middle, and the last poluts re-petisely, describe thiu TINIS between the fint ud udlu points and the middle and tug list and draw tuoliacs through ilu so to TIXIS, with the Intersexting wint of tbe vesolusus accutry, dianbe ruch un arc as will pass thrvugla tho three prints. This art wul bo the path of the coreros llanurlu alınd it will tuse. toicror ·Súrya-Suidlunles, 53 To project a given eclipsed 17, 18 and 19 (When you want portion to project the echpsed portion, the magnitude of bich is given at the time before or after the muildle of the eclipse] subtract the given portion (10 digits) as found before from half the sum of the covoror and that which is to be covered. Trom the centre (of the three circles us ilescribed before) draw a line equal to the remainder towards the direction of the beginning or end of the eclipse according as the given time is before or after the middle, in such a wander that the end of that line may be on the path of the coveroi then with the end of that liue as a contre, at the distance equal to the semi-drameter of the coveror, describe a circle then that portion of the third curcle which falls witlom the circle (abovo described) will be obscured. To find the direction of 20 and 21. From the centre of the the beginning of total dark: three circles, towards the direction of the beginning of tho eclipse, draw a bine equal to half the duference between the diameters (of to coveror and that which is to be covcrcd) in such a manner that its end fall on the coveror's path About the end of that lino descnbe a circle with an extent equal to the semi diameter of Then you will find the direction of the beginning of total darkness where the third circle touches internally tha circle above doseribed. To find tho direction of 22. In the same way draw the said miles eau of the total darke line towards tho end of the clipec aud desembe a circle as above. Then you will find the direction of the end of total darkness just as qucntioned before. The colour of the eclipsed 23 When the cclipsed portion of portion of the Moon tho Moon's disc 13 Jeestling the milf, 10 appears of a smoky colour, when it is greater than lliu kur, it trpcurs of a black colour and when the Moon's celped portion is greater than Iths of the slole it appears of a Jusby copper hue, oud in a total cclipo it appears of a laway luc. nes by the projection. the coveror, ·Tanslatou f te 21 This science 19 Tery Borut (0 Maya) this science, secret even to the Gods, is not to be given to any body, but to the exammed pupl who has attended ono holo y car, End of the siath Chapter CHAPTER VII futu On llc conyanchon of the pluiets 1 The conjunction of the five mi- Kuude of conjunction nor plancts is considered their fight or association with each other (according to their light avd position as will be explaned afterwards) but their conjunction with the Moon, is considered their association with her and with the Sun is their ASTANANA disappearince 2 To find whether the time Tuo conjunction of two planets, of co junction 19 pastor both moving castward, 19 past when the place of the quick moving planet 19 beyond that of tho slow moving one, otherwise (1 e. when tho place of the quick moving planet is within that of the slow-moving) their conjunction is future But when both the planets have retrograde motions, the cycrse of tlus tukes place 3 When, of the two planets, (only) ono is moving eastward and its place is beyond that of the other (which movo to the west) their conjunction is past but when the placa of tho retrograde is boyond that of the other to the eastmoving) the conjunction is futuro To find the time of con (IV ben you want to know the exact Junction froni e giveu tube timo of conjunction of two planets, Lind their truo places at any given time ncar tho tune of coujunction ) (then) multiply the diffcicncc 1a minutes betsecu ·Surya-Swathúnta 37 the places (above found) by the darnal molions of the planeta 10 nugates (separately), 4 And divide the two products by the difference between the diurnal motions, when the motions of the planets are both direct or both retrograde, but when of the planets one is retrograde, divide the two products (above found) by the sum of the diurnal motions (the results are the changes of the planets ) From the places of thesd two planets (found at the given time) subtract their changes when the conjunction is past, but when it is future add the changes to the places (This rule applies when the planets more eastward,) but when they retrograde, the reverse of this takes place Vhen one of the two planets 18 retrograde, add or subtract its change to or from its place (according as the conjuvetson is past or future) 6 Thus the places of the planets on the ecliptic applied with their changes become equal to each other) divide the difference between the places of the planets (found at the given time) by the divisor which is taken before in finding their changes, tho quotient will be the interval mn days, GJAFIKKS &C (hetween the given time and the time of conjunction) 7 Having found the lengths of the day and night of the pluces of the planets (found at the time of conjunction) and their latitudes in minutes, (determine for that time), the time* from noon (le from the time when the planet's place comes to the meridian) and that from rising or settmg of the plane of each of the two planets with the horoscopo (at that tidue accordiog as the planet's place is east or west of the mendian of the place) 8 Motsply the latılude of the plavet by the eyunoctial shadow and divide the product hy 12, the quantity obtained being multi. plied by the time in Gratis<s from noon of the planet's place + The ta ne can be found by the Rule meiteo edia SLOKA 19t% of the 3rd Clapler BD The correction called the XKSHA PSU KARI ·58 Tanslation of the and divided by lialf tho length of the day of tho planet's place fas found beforo), gircs tho correction called the 'KSIA DEJK- KARYA. 9. Subtract the correction from the planet's place when it is cast of tho meridian, and add when it is west: tlus bolds when the latitude of the planet is nortlı, but when it 18 souti add the correction to the plauct's place when it is cast of the ineridian and subtract ben it 13 west. The correction called the 10. Add 3 signs to the planet's ATANA DRIKKALNA place and find the declination from the sum, Then the number of muutes contained in the planet's latitudo multiplied by the number of degrees contained in tho declination (above found) gives the correction in seconds (called the AYANA DRICKACHA). Add or subtract this correction (to or from the placo of the planet) according as the decimation (above found) and the planet's latitudo are of the same namo or of Lifferent names, JI In finding the times of con- The use of the DRESSE MA in finding the conjunc. janctions of the stars and planets and those of rising and setting of the pluuets aud 10 finding the plases of the Moon, this DRIKKARMA correctron must be applied to the place of the planet) at first 12 To find the distance of (Thus apply the two portions two planeta in the same cu of the DRIKKARMS correction alors cle of position. found, to the equal places of the two planets as found in 6th B Loks of this Chapter, and from these places applied, find the apparent time of conjunction by tho Rule as mentioned in the 9 LOKAS 2nd to 6th and repeat the operation until you get the time at which the places of the two · DBSKARMA 2 the correction requisite to be applied to the lace of a pla. bet, for finding the point of the eclipse on the cinle of posuelon les pagues through the plouet This correction is to be applied to the place of the planet by means of its two portions, one called the STANA DPIXEaxil end the other the Ax888 DKJE SRML The place of a planet with the ATA VA DRUXARMA applied, gives the point of the ecliptie on tbe hour circla luen passes through the planet and the corrected place of the planet agaid, with the X ESLA DRIS XARMA applied, give the point of this ecliptic or tlle circle of posstou bucla passes through the planet. BD lions de ·Surya Sudhanta 59 planets with the two portions of the DRIKKARNA applied becomo equal to each other This time is the exact apparent time of conjunction of those two planets) Find agan the places of the planets (at the time of their exact apparent time) and their latitudes from them then find the difference between the latıtudes when they are of the same uame and the sun when they are of different names, the result will be the north and south distance (between those two planets at that tune) Tho apparent dimeters of 13 The diameters of Mars, Sathe planets in mia ites turn, Mercury, Jupiter and Venus re. daved to the Moon's orbit aro 30, 371, 15, 52} & 60 (90janas respectively) These diameters multiplied by 9 and the radius and divided by the sum of the radus and the bypothepuse found I tho fourth operation (as mentioned in the end Chapter) become their rectified diameters Divide these rectified diame ters by 15, the quotients are the minutes contained in the apparent diameters of the planets 15 On the levelled floor (place a Observation of tlie planeta gomon & ) mark the shadow (found at any assigned time from the bottom of the gnomon) to the opposite side of the planet then show the planet in the mirror placol at the end of the shadow (just marked) the planet will be seen in the direction passing through the end of the shadow and the retlected end of the goomon 16 (When at the time of conjanction of two planets, they will be above the horizon) erect two styles, five cabits long, ono cubit cled in the ground, in the north and south 11no, at the distance equal to that of the two planets (as found in the 12th 3 LOKA of this Chapter, (reduced to digits by the Rule as mentioned in BLOEA 26th of the Ath Chapter) 17 Dlark the shadows from the bottoms of the styles (as mentioned in SLOKA 15th) zou draw lines from the ends of the shadows to those of the styles then the astronomer muy show the planets u the baea (aboro drayu) II ·00 Translation of the 18. (Thus) the planets will bo scen in the heaven at tho onds of the styles. The fight and association In the conjunction of any two minor of the planets. planets, thero is their fight called the ULLEKUA (paring) when their discs only touch each other: but when the discs cross Cach other, the fight is called the Burda (breaking). 19. When in the conjunction, the rays of the two planets mix with each other, it is their fight, called the And UNI- MARDA (the mixture of the rays). When in the conjunction of the two planets, their distanco (found in 8 LOKA 12tb) 18 less than one degrec, it is their fight called tho APASAVYA (the contrary) if one of the two planets be smaller, otherwise the fight is not distinct). 20. (In the conjunction) when the distance of the planets is greater than one degree, it is their association, if the discs of the planets are both large and bright, (otherwise the association is indistinct). Which planet 19 conquer In the fight called APASAVYA that ed in the figlit planet is conguered which is obscure, small and gloomy. 21. And that planet is overcome which is rough, discoloured or south (of the other). When as the conqueror. And that is the conqueror of which the disc is the brgbter and larger, whether it be north or south (of the other). kinds of Bglit. 22. If (in the conjunction) the planets both be very near to each other and bnglit, then their fight is called the gangAMA. If both the planets be small or overpowered, then the fight as called the Kya or FIGDAHA (respectively). 23. (In the fight of Venus with any other minor planet.) Vedug 18 usually the conqueror whether she be north or south (of the other).

·Súsya-Suukánta 61 Find the time of conjunction of the moon with any of the minor planets in the same way as mentioned before 24. This (1 e tho association and fight of tho plancts) is (only) imaginary, intended to foretel the good and enl fortune people, since the planets being distant from each other move in their own (separato) orbits. End of the Seventh Chapter called the GRAFIAYUII or the planetary conjunctions, CHAPTER VIII On the conjunction of the planets with the Stars. 1. I declare the number of the To fud the longitudes of the principal stars of the minutes contained in the Boogas* of Asteriams (all) the Asterisms (A: WINT, BILARANÍ, &c. except the UrranisiXDILA, ADDIJIT, S'Revans and Doa- . BA Dundag the number of ouaules contained in the longitude of the principal Star of An Asterism by 800 and dinding the remailer by 10, the quotient bbtained a licru called the BIOGA of the ASI&BEX BD Nola on V2 of the four As only ace guten Kalning pru 6 LOKA, are given. Tlio longitudes and latitudes of the stars asentoned here are the apparent Lelipto ta le interacciing point of this circle and tha circle of declination passing through the start and the appureot lalutudo of star w Wie sum or de rencs el aia true declaration sad the declination of the intersectieg point of tho Lelples and lhe ci le of Latitude pass througlo tlo star, socuring this Aud duchastoni era of duerent names or of tle sau Dane The following table will cububat bo tishes of the Astenom end of their pricipal start in support to be went their preta longitudes a well be luu koulutar Duwas nad thou srcar letatudes, ·tismi Powe Aquinho 62 Translation of the NISIIȚIA). Multiply the Buogs of each Asterisin by 10 and to the product add the spaces of the antcccdeat Asterisins (each of which contains 800 minutes as mcutioncd in SLOKA Ofth of the second Chapter), the sun is the longitude (of the principal star of the asterism). The BIOG43 of the Asta- 2 The number of minutes in the BIOGA of the Astersm called A swini 18) 48, (of BharaŅI) 40, (of Keittixá) 65, (of Roun ) 57, (of Muga) 58, (of APDRA) 4, (of PuManvasu) 78, (of Pusiya) 76, and (of A's LESIIA) 11. 3. (The BHOGA, in minutes, of MacL is) 54, (of Púevá- POKLOUNA) 61, (of Uttari-paitooxf) 50, (of Hasta) 60, (of CUITKA) 40, (of Swátí) 71, (of VIS AKUA) 78, (aud of Anurs- DUÁ) 04. YOGA TARAS or pris Arparent long Lerums. cipal stars tudes, 4pparent letreuder O As'wios, Arietis, 0 8 Bharani, Musca, 0 20 0 Knttoka, Taur, Pleiades, 1 7 30 a Tauri, Aldebaran, 1 19 Onon, 2 3 Arulra, Ononis, 27 Geminorum, 3 Caners; 3 16 Aules 1 and 2 Cancti, 3 19 13 a Leonis, Regulus, 4 9 Purva phalcuni 4 25 12 N Leonis; 7 or 8 Corry, 6 20 Virginus, Epics, 11 8 60 2 s Bootus Arcturus 6 19 37 N 7 3 i 309 7 14 38 a Scurpionu, Antares, 7 19 8 i 9 S Purvashadhá, 8 Segattarit, A 1 8 14 5 300 g 8 20 Abhyit, . 8 26 *6 40 GO Sravans, 10 1 ຊາມbt! ຂໍ້ 9 20 S'statarah 10 20 U 30 S I urtábhadrapada, a Pegasu, 2 N Uttarabbadrapada, Andromedo, 11 3 Rerat 26 ŠPiscina, 11 29 5 0 0 BD o 10 N 12 N 5 N 6 N 10 S Rohi Mrign Dragla Leonis: 13 N Chitrihang Uttara phalguns, II asta, Swati Tisakh, Anuradha, Treslitha, Biule Uttarashadla 8 Scorpions Scorpiono Segittarin T a Aquari 10 ·20 degrees) Surya-Sudhunla 03 (The BHOGA, 10 minutes, of JYESHȚAA 18) 14, (of Bola) 0, and (of PubyásnáDHA) 4 The principal star of UTTARA- SNÍDK I 25 in the middle of the space of Purvasun X (1 o tho longitude of the priucipal star of UTTARXSTÁnux 19 8 signs ani] 20 degrees) The principal star of ABHIJIT is at the end of the space of PURVÍSINDAX ( e the longitude of the principal star of ABHIJIT 18 8 signs, 26 degrees and 40 minntes) and (the principal star of) S RAVAYA 18 situated at the end (of the space) of UrratisHÁNai (1 e the longitude of the principal star of Sestana is 3 signs and 10 degrees) 6 The principal star of DIAVISHTIX is at the junction of the turd and fourth quarters of the space of S KAVANA (1 e trio lougitude of the principal star of DLANISLIȚIA is 9 sigas and (The Bhora, in minutes, of SATATAPAKX 18) 80 {of PÚsvxDUlDRATADA) 36, (and of UTTALADRADRAPADA) 29 (The Buogi of Revati is) 79. Po latitudes of the principal stars of the Asterisms As winf, &c from the ends of their mean declinations aro 10°N, 120 N,5°N,5*S, 10' S, 9• S, N, 0°, 7 S, 09, 12° N, 13* N, 11•S,?°8,37' N, 11 S, 3°S, 4° 5,9° 8,515, D'S, CO° N, 30°N, 36' N, S, 24°N, 20° N, and 0 re. spectively To longitudes and tatu 10, 11 and 12 Tho star AOASTTA Header of the stars Acantra (or Canopus) is at the end of the sign Gemini ut 4 distance of 80° south (from its correspondmg point in thio ecliptic, 1 o tho longtudu of AASTYA 13 90° and its latitudo is 80° S) and the star Jefca. VYADUA or the Tunter (which is endeutis Sirtus) 15 situated in the 20th degree of the sign Guinini (c its longitudo 13 signs and 20 degrees) wid its latitude from the end of its ine su declination (from its correspondiug point in the colitic) to tlio south 19 10° The stirs callcd losi (or ß Taum) anu ORLUXANEIDATA for Capella) and in the 2nd degree of tho snu 'laurus ( to the 6 to 3 Buat NBIDATA ·64 Translator of the longitude of both of them is 1 sign and 2.99 The latitudes of these two stars are 89 and 30° N respectively laving frunci a splicrical instrument osamine each of the (sud) apparcnt latitudes aud longitudes Crossing the cart of Ro 13 That planet will cross the cart H1781 (of the Asterism) Ronvi (t e the place of Rohini which is figured as a cart) which is placed at the 37th degree of the sign Taurus and of which the south latitude 13 greater tuan 3' To find the conjunction of (When you want to know tho a plaziet with a star time of conjunction of a planet with star) find tho leogths of tho day and night of the star as you found those of a planet (in the preceding chapter) and apply the Kesila DIIKEARNS (only) to tho longitude of the star as mentioned before, thien proceed just in the sarde way as in finding them in planetary conjunctions and find the days (past or future froun the given time to that of conjunction of the plauet with tho star) from the diurnal motion of the planet (only) 15 (At a givco time), when the of conjunction is past or loogitude of the planet (with the two portions of the Dekkaputa applied) is less than that of the star (with the AKSUA DkļKKARMA applied) the conjunction 18 future and when the longtude of the pla net 18 greater than that of the star, the conjunction 12 past (thus holds when the planet 15 duect) (bat) when it is letrograde the conjunction is contrarı 190 (1 e when tlo longitude of the planet is less or greater than that of the star the conjunction is past or future) To know wleti er thet me TOGA TÁRÁS or principal 16 The north star of (cnch of tho stars ut the Asteriss Asterisms) PurTAPHALGUNI, UTTAEX- THALGUNI, Púrvá BIIXDEATADA, UTTARA BHADRA PADX PÓRTA. BHADHA, UTTARASDADEX, V 194X418, As I and Veída is called ats TOGA Télix or the principal star ·Súrya-Siddhanta, 05 17. The star which is ncar to and west of tho north-western slar of the Astenem. HASTA 13 its YOGA TÁBA, and the western star of the Astergm DILANISTTILA JS ita Yoga-TXRX, 18. The middle-star of each of the Asterism3) JYESOTHIA, SHAYANA, ANURADHK, and Puenta is its YOGA-TALÁ. and the southern star of each of the Asterisms BRABANÍ, KNITTIKA, Hacks, and Revatí is its YOGA-TARA 19. The eastern star of each of the Asterisnis Routí, Pu- NARVASU, Múla, and AS'TESLÁ 18 its YOCA-TÁRS and of the remaimag Asterisms that is the YOGA-TÁRÁ which is the brightest (in each Asterism). The longitude and latı. 20. The star PRAJAPATI (Aurg) tude of the star PXWAPATZ is 5 degrees to the cast of the star BHBAJINA-HRIDAYA. Its longitude is 1 sign and 27" and the Latitude is 38° N. of the stars Apám vatss 21 The star APÁX-VATSA (b 1, 2. 3) is situated in the Asterism CHITRA five degroes porth (of its principal star) (1 e the longitude of APÁMVATSA 18 equal to that of the principal star of Cartes or 180° and its latitudo 18 3N). (And in the same Astensm) tho star Apa (Virginis), somewhat larger than Aríu-VATSA, 19 Torth of it at a distance of 6* (1 e. tho longitudo of Sra 13 180° and the latitude G.N) End of tho eighth Chapter on the conjunction of the planets with the stars. and Apat CHAPTER LX. Ont the heliacal nsing and sciting of the planets and stars. 1, I not explain the Lichaca) ning and sctting of tho bodies (the moon and other planets and stars) wbuch layo littla light and (conscqucutis) disappear on account of tho brilliancy of tho sun (when lo approaches ther) 1 ·G6 Tanslatwn of the r1e planets with set 2 Jupiter, Mars and Saturn sct beliacally 19 the westera torizou and rise heliacally hcliacally in the western horizon Then in tho eastern hor 201 their places aro beyond that of the sun and they riso keliacally in the castern horizon whion their places are thua that of the sun and the same thing tales place with respect to Venus and Mercury when they hare retrogrado motion 3 The planeta which rise in The moon, whose motion is !! o castern horizou and bct quicker than that of the sun, and in the western horizon Mercury and Venus when they have quicker motion, set lieliacally in the eastern horizon when their places are within the place of the sun and rise heliacally mu tlo western horizon when their places are beyond it To find the tue at wlueb (When you want to determine A planet rises or sets belia the time of the beliacal ring or sct cally ting of a planet), find (at any given day noar to that time) the true places of the sun and the plavet at tho sua's setting, when the planet's heliacal rising or setting 19 in the westera horizon, (but) when it is in the casteru horizon, determine the places at the rising of the sun then apply the DRIEKANAA correction to tho planet's place (as mentioned in the seventh Chapter) 5 (Whon the planet's hcliacal rising or setting is in the eastern horizon) find the time in PRÁVAS, from the places (just found) of tho sun and the planet (by the rule mentioned in SLOKA 19th Chapter III) (It will be the time from the planet's rising to the msing of the sun) But when tho licliacal rising or sottrog of the planet is in tho western horizou, tınd the tive, in PLAYAS, from the places of the sun and the planct with 6 signs added (it will be the time from the setting of the planet to that of tho san) The time, in PRAA8, (thus found) divided by GO gives the Kálsa as, the degrees of timo (te the timo turacd tato degrees at the girea rismgor setti of the sun ) ·Surya Sullhunla 67 6 (The degrees of time at which before the sun's rising or after the sun's setting a heavenly body rises or gets helacally, are called the KALÁNS AS of that body) Thus the KALNS AS of Jupiter aro 11, of Saturn 15 and of Mars 17 ( when the degrees of timo found by the ralo mentioned 10 Sloka 5th aro 11, 15 or 17 of Jupiter, Saturn or Mars respectively, the planet will rise or set beliacally) 7 Venus sets beliacally in the western horizon and rises in the eastern horizon by its 8 degrees (of time) on account of the greatness of its disc (when it las retrogrado motion, but then it has direct motion) and hence its disc becomes small, 10 Bcts keliacally in the castern horizon und rises in the westera horizon by 10 degrees (of tune) 8 Thus Mercury rises or sets heliacally at the distance of 12 degrees of time from the sun, wien it becomes retrograda, but when it is inuving quick it rises or sets heliacally at tho distance of 14 degrees When (at a given time) tho KILANS AS (found from the placus of the planets by the ruly mentioned in 5th SLOKA) are greater than tho planct's own KÅLÁNS 48 (just mentioned), the planets become visible, (but) when less, the planets baviog their discs involved in the rays of the sun, become invisiblo on the carta 10 Find the difference, un minutes, between the KALÁNS AS (1 e KATANS AS found from the place of the planet at the given time, and those which are the planet's own as mentioned before) and chvde it by the difference between tlie diurnal motions* of the swu and the planet, the quantaty obtained is thointerval in days, (ghaths) &e, between the given time and that of the planet's helacal maig or selling (This Lolds when the planet is dircct, but) when it is retrogrado, take the sunn of llo durnal motions of the sun and the planet for tho didcrenco of the diurnal motious • Here wot pns stould first be turned alone (as darcated in SLOBA I lih * to make the detadeil and dat sgt blolar 9 ·68 Translation of the 11. The diuruul motions of the son and the planet multiplied by the numbers of PRKNAS contained in the rising periods of tho signs occupied by the sun and the planet, and divided by 1,800, become the motions in time. From these motions (turned into time) find the time past or futuro in days, GILAȚI. KÁs &c, from the given time to tho time of heliacal mswg or setting of tho planet. 12 The stars Swátf (Arcturus), Agastya (Canopus) MĶIGA- VYÁDILA (Sırrus), CHITRX (Spica), JYESEŢIA (Antares), Ponak- VASU (B Geminorum), Abhijit (s Lyre) and BRAHMADRÍDAYA (Capella) riso or set heliacally by 13 degrees of timo 13 The stars HASTA (8 Corvi), Sravaya (a Aquile) Punta- Phálguni (8 Leonis), UTTARA-PIALGUNE (8 Leons), DITAN ISOTOX (a Delphini), Roniví (a Taur), Naguá (Rogulus), VIS AKHA (a Inbræ) and A8 winí (a Aretis) riso (or set) heliacally by !! degrees of timo 14. Tho stara KrITTIKA (* Tauri, Pleiades), ANURADNÁ (8 Scorpionu), MÚLA ( Scorpionis), As LesIx (a 1 and 2 Caner), ALDEA (a Orionis) PURVASIADIA (8 Sagittarii) and UTTALASVA- DIX ( Sagelları) rise (or set) by 15 degrees of time 15 Tho stars BIARANI (Musca), PUSIYA (8 Cancra) and NRIQA ( Orons), on account of their smallucss, riso or set heliacally by 21 degrces of timo and the others [1 . SATA. TABAKÁ (* Aquaru), PUCTA-VLADIAPADÁ (a Pegası), UrTADA- DIÁDRATADA (a Andromede), Revati (& Piscium), Agne (8 Taur), PRAJÁ ATI (8 lunga), ACÁNTATSA (b 1 2 3) and Ara (8 Virgus)] m50 and set by 17 degrees of time 16. 10 KÁLÁSA (of a planct and those which are found at a girca timo from the placo of tho planct) multiplied by 1,800 Ed duvided by tbo ring period of tho siga wluch 18 occupied by the planet, go the degrees of the cliptic (Ihcn in S 2064 10th) taho tho degrees of the ecliptic for their corrcaponding degrees of tumo and from thicm find tho timo of dcliacal nsing or setting of the planct.

·Surya Sudhanta 69 17 The said stars nsa beliacally in tho eastern horizon and But heliacally in the western Apply the BESTIA DRICKATNA TO their longitudes and through thom) sind the days past or futuro from the given time to the timo of helirical rising or setting of the stars from the diurnal motion of the sun uoly (by the rule mentioned in 10th SLOXA) 18 The stars ABNIJIT (a Lyræ), BRAHMA HRIDAYA (Capella), Swśrf (Arcturus), S BAVANA (a Aquilæ), DIANISETA. (a Delplaina) and UTTARÁ KHADRAPADS (a Androinedx) never disappear owing to the sun's light on account of tho gicatness of their north latitudes (i e those stars having great north latitudes TiOver set keliacally) in the nortbern hemisphere End of the muntu Chapter on the helacal nising and sctting of the planets and stars CHAPTER X On the phases of the door and the position of the Moon's cusps 1 Iind tho tumo also at wluch the Moon will riso or sot belacally in tho sano way as mentioned beforc SLO bocamos visiblo in the western lonzon and innsıblo ia tlo castern horizon by 19 degrees of timo To kad the time of day 9 Fuad tho truo places of tho Sun Betting of the Looa ood tho Voon (at Sun ect of that day of the hight half of a lapar month at wluclı you want to know tho timo of daily scttig of tho Doou) and apply tho two por. tions of the DRIELA RNA to the moon's placo), from thoso places, will 6 sigas audcd, find the two in FAJAS (Just m tho saio way) as ucationed beforo (in 5th Swts of the preceding Chapter) At 1bceo rutas after the sun sct, tlo Moon will set (on that day) ·70 Translation of the To find the time of dusly 3 (But when you want to know Fl of the Moon the time of the Moon's daily rszag on a day of tho dark half of a lunar moll) find Luu truu places of the Sun and the Moon (at sun set) and add o sigus to the Sun's place and apply the two portions of the DŢIKKALNA 10 the Moon's place), from theso places (1 from the Sun's place with 6 signs added and from the Moon's place with the PRIREARMA applied) find tho timo in 1B VAS (in the same way as mentioned beforo in 5th Sloka of the preceding Chaptor) At this time in PRANAS after sun set the Moon Full 178c (on that day) To find the plasea of the 4 (When you want to know the Moon. phase of the moon on a day of the first quarter of a lupar month, find the truo declinations of the Sun and the Boon at sun set or sup rise of that day) find the difference of the sines of the declinations (just found), when they are of the samo name, otherwise find the sum result (the difference or the sum) give the name of tho Fano direction south or north at which the Moon is from tho Sun Ở Multiply the result by the hypothcause of tho guononi shadow of the Moon (at the same time as can be found by tho rulo mentioned in the third Chapter) find the differenco between tho product and twelve times the equinoctial shadow if tho result bo north (but) { it be south find the sum of thcm Tuo amount (thus found) unded by tho sing of co lati. tudo of thu place, stros the Blou or baso (of a riglt udglel trangle) this is of the same name of which the amount is and the sine of tho altitude of the Moon is the KUTI (or ornien đcular of tho thanglo) Tho square root of the sum of the squares of the Babu and Kofi 18 the bypothenuse of the trangle) Subtract the Sun's place from that of the dioon Tuo 2attes contained in the rwandur dded by 909 5130 tho alluminated part of tho Joon Ilus part multi Led lng tho to this 6 7 ·71 Surya Suldkunta Troon's disc (in mmutes) and divided by 12 becomes the Spav. TA O rectified illuminated part 8 (On a board or levelled floor) having marked a point representing the Sun, dray from that point a line cqual to the Basi {abore found) in the same direction in whicl the Bxuy 13, and from tho end of the Bxdu a line (perpendicular to it) equal to the Kopi (as above found) to the west, and draw the hypothenuse letrheen the end of the Komi and the point (denoting the Sun) About the point where the Kofi and the hypothenuse neet, descmbe the disc of the Moon (fonnd at the given time) In this dise suppose the directions (east, west &c,) through the line of the hypothenuso (i e in the disc suppose the cast where the hoe of the hypothepuse cats the disc, the west wlero the same line produced intersects it, and the north and souths where a line passing through the centre of the dise and boing perpendiculur to the lue of the lypothenuse cuts the dise) Take a part of the hypothenuso within the disc from tho (lutter) interscction of the disc and tho bypotheniuse equal to tho (rectified) illuminated part and between the end of that part and the north and south points of tho disc descubo two 10 TIBILS 11 Trom tho intersecting point of tho two lines, dmwn larou ylı tlo TIM18, describo the arc which will pass through thu thrco points (tho end of tho Huipinatod part and the cortha and suuth points of the disc) Tho disc thus cut by to no Wall represent the form of the doou is it will lu Becu ou tho chem oftlogisen das 12 Viring the directions in the disc through tho Kopi (aloro drama), skor the bom lesatu at the end of tlo trans- Forso lino, tlus Siguro will represent thoj hasp of the foon 13 In the darle bulf of tho luuar moulli sultract the place of tho Suo sutli O signs adual to it, from the llou's placc, and fruiu tho remundur qadilo dal part of the Juon (a tha mamo way as you found the illuminated part in to 70. Soks)- ·72 Translation of the (and in the dogram) change the direction of the Ballo and show tho dark portion of the Moon in the west End of the tenth Chapter called Sringoanatı which treats of the phases of the moon CILAPTER XI Called PATXDDIKALA uhich treats of the Rules for finding the time at uhich the declinations of the Sun and Moun become equal 1 It is called VAIDIRÍTA when tho VAIDINTA, Sun and Moon are in the same AYANA (1 e when they are both in the ascending or descending signs), tho sum of their longitudes equal to 12 signs (nearly) and their declinations equal 2 VYATEPTA, It is called VYATIPATA when the Moon and tbc Sun aro in different Aranas, tho sum of their longitudcs equal to 6 signs (ncarly) and their declinations equal 3 The Firo (uomcd Pata) vluch arises from the misturo of the rays of the sun and the moon in cqual quantitics, being burnt by the air called PLATAIA produces oul to mankind 4 Suco the (sud) Pati frequently destroys people at tlio tino (wlien the declinations of the Sun and Bloon become cqual) at is called Vyatilata It is also called Vaidarita 5 This PATA 19 of black colour and hard body, red csou and gorbellied, destroyer of all people and borrible at lappens frequently 6 To End time at alle! } a 11 hen the sum of tho places of tlio Sun and Voon, applied with tho aod Moon Lowvinc equal degrets of the precision of the equi noses as found by ouersalion, is 12 or 6 spus iind ulcir declinations true declmal ou of the sui ·Suryn-Siddhanta 73 7 Norr, if the Moon's mean declination de the declination of lier corresponding point in the echtze) with her latitado upphet (se ber true declination) be grcater than that of the Sua, ilien the Moon 18 in an odd (Ist or 3rd) quarter of the ecliptic, tiie Píra (or the instant when the declinations of the Sun and Moon becoce equal) is past 8 And (1f the Moon's declination be) less, (the Pata is future But when the place of the Moon is in an esen 1 e 2nd or 4th) quarter (of the eclipti) the reverse of this takes place li e of the Moon's true declination be greater than that of the Sun tlic l'ATA 18 future, and if less the PATA 19 past) When the doon's (mcan) declination is subtracted from her latitude (for lier true declination change the namo of tho Moon's quarter 9 Multiply tho sines of the declinations (as found in the 6th Sloxa) by the radias and divide the products by the sine of the greatest declination ( e 219) take the arcs whoso biuus are equal to the quotseuts, and add the differenco or ball tho difference of the rice to the Moon's place when thio Pata 19 future (1hus result which is just applied to the Moon's plico is called the inoon's chaudes 20 But when the PATA is rast, subtract the Moon's change Ssou hor place to Woon's change multiplıcd us tho truo daily motion of the Suu aud dided by that of the Moon goes thio Sun's change apply it to the Sun's placo as 11 tbo caso of Luo Moon 11 I and tho chupgo of the lloon's ascending pada ta the Rauno ay multiply tho Won's chinnga by the daily motion of th node and disade the product by clic dwon's truu daily motion) apply tlus chango tuser-cly to the nude's place lined the delenitions of the Sun and thu Voun again (fron lluir places with their changes appliud) and apply the painu process (moulued in 1e preceliug Suks) recalyuly untii Jou gut llur dulussatrous eu ·be PATA 74 Translation of the To find when a PÁTA 19 12. The PATA is that instant at past or to be past vluch the declinations (of the Sun and the Moon) become equal Nov, according as the lfoon's truo place found at the Para by applying the Bloon's change (as mentioned before) is less or greater than that found at milmight (of that day), the PATA 18 before or after (the mid-niglit ) To find the true time of 13 The difference, in minute, between tho Moon's true places found at tho Páta and the mid-night, multiplied by 60 and divided by tho truo daily motion of tho Moon garcs tho GIATIKA 8 between the Pata and the mid miglit (Then you will get the trio of the PATA by adding or subtricting tho GHATILAS, just found, to or from tho wid night according as the l'ATA 13 past or future) To find 1 all the duration (Find tho sem danctors, in of tho L'ATAWALA minutes of the Sun and the Moon by the Rulo inentioned in tho it. Clapter) Tho ruin of the som-dınıclars of the Sud und the Moon multiplica by GO and divided by the Joun's truo daily motion from the Sun 6110 luf the duration of t1o PATA MÁLA * To old to begin her 13, rlic truo trmo of the Pata Bad Jio aud mod of u. PATA (found in the 1.14 Awka) is called to indle of the l'ÉTA Tluss time diminated by buil de duration of tho l'Ara, just found, as the beginning of the L'ATA and were used by bull tho Juraison ghis tho cud of the L'ATA 16 The interval between the 1rgquing and end of a l'Ara is horrible, lusog 13 the furin of buning fire, all rites uno prohibited during its coalmunte For tice táta il 17 As lung uk dle distance of any jutott ruti's dinc (from the exfu. mnctual) is equal to that of any part of the Mouti's dins, the • TP 11114, denuncil. Atı, be the fire durne 114 JA watu wetu viens adolf **) out the Nyu. er 94-HD ·Súrya-Siddhanta. PATA-KÁLA lasts and destroys tha (happy results of all mtes (performed darag that time). 18. People get very great religious merits from such (virtuous) acts as bathing, alms-gimog, prayers, funcral cercmonies, religions obligatious, burnt offerings, &c (performed in the PATA-KALA), as well as from the knowledgo of that tune, 19. When the (mean) declinations of the Sun and the Moon Liccome equal, near the equinoctial points, the Pára of the two Lunds (1. e Vratíeáta and Valparſta) happens twico: contrast, wise (i e when the mean dechuations become equal near thio solstitial points, and the true declinatiou of the Moon is less than that of the Suu) no Psts happens 20. There becomes a thurd PATA called (also) Vratfpéra* when the minutes, coutained in the sum of the places of the Moon and the Sun, disided by the BHAN10an (or 800) 10 quotieut wluch terminutes av 17 (1 e shich is more than 16 und less Third PATA. than 17). Gasga'xta ad DEUSINDIL 21, TI o last quarters of thio Nax- BAATLAST AS LESLLA, JYPSITTEX and Revati aro called the Buasandi (or juuctions of NA SILATRAS) and tho first quarter of each of their following ones (4 BACKX, JULs and As wisſ) 19 called tho OAA PASTA, 22. During tho tlorca inglitful Vratipa, GANPATIS and BIASANDALS Gust mentioned), all (903 ful) octa aro pruhubud. 23 (0 Vaya,) thus far haro I told you the excellent, u. one, useful secret and great buonlugo of Astronomy, what moru do you want to hear! End of the 11th Clapter calleu PíTADAILLA. Luů of the First l'art of the SUEJA-SIDDILÁNTI. • Turn the root or llepanel of cimb in sich the rum of the place of the Sun and is voor late to by Kurt Thi fos untill lose com + Thew ara tus pensait ab. ibid sad sath free finally we find fron 11 Honly be le beulaad uila GIL Svisland Ceartit--11D ·70 Translitrost of the CHAPTER XII zevolutio On Cosmographical Vallois 1. Now, NAYA ATLA joining the palms of his bands, saluted (bus teacher) the man who partahes of the Suu s naturo, aud worslupping lum with his best respects asked this 2 Question about the Carth (lell me, O my) omaipotent (mastea,) What is the mgmtude of the Earth? what is its form that supports it ? low is it divided ? and low 210 the sovca PATILA DUUMIS or lower regions situatoil in it? Question about the sun 3 How does the Sun cause day and night? Ilow does lic, enlightening (all) the worlds, circumvolve the Dartl? Other questions 1 Il by are tho day and night of of the (Guils) and Astias mutually the reverse of erch other (1 e why is it day to the Gods w livet at je night to tlio Asopas zud vice ver-a) and how 18 it that tho (oud) day and night is cqual to the time in which the Sun complete ono resolution ? By what reason does tlo day and miglt of the l'ITRIS CON sists of a lunar mouth and tbat of in in consists of GOGJIAŢIA SP #ly aro not the day and 11, ht of the same ligtli cici)* Whcro Why are not tho rulers of thin days, years, months and bours in the rule order ? liow does the starry splice satu lho plancts revohe, and what is its support? At wat districes from thi Larth are the outs of to plancts and stars atranged one aboso tlst otller ? t are the distances (bencen the concutisc) orbits ? ubint aro tlur diruensions? and in what order are they situated ?

·the three states (UTPATTI bith or production, STILTI life GT existence, and Sayan death or destruction) of anaic and 12pmate) things, ilunartug the norli (in thc golden gol, 2 luns self but AVILUDDHA destroyer of darlues 15 Surya-Siddhanta 77 8 (Why is it that) the Sun's rays are vellement in summer and not so in winter Llow far do the Sun's mys rcach How many NÁTAS (1 o Lipds of time as solar, lunar &c) are there, and what their use? 9 O pou omnipotent, wlo are acquaiuted with the past, (present and futuru events) remove my doubts (by apsveing my questions) (as) no one except you is omniscient and remover (of doubts) 10 Having her the speech thing addressed by Maya watlı lus best respects, the man who partakes of the Suu's naturo) related to lum the secret Second Part of the work II O Maya, hear attentively the secret knowledge called ADHYATMAN (or menns of apprehension) which shall tell you I have nothing which 18 not to be giyen to those who aro exceedingly attached to the The secret knowledge call 12 The Supreme Being 18 called el ADRTTIAS V ASUDEVA The excellent soul (PURU- SHTA) portaling of the nature of VASUDEVA 18 imperceptible, vold of all properties, calo, the spirit or life of the universo and imperishable 13 (Tlus) all pervading Por:usca called God SANKARSHANA entemag nature made the water and put 219 influcoce co it 14 Thus (water with that influence) became a golden egg involved 14 darkness In this egg the eterual ANIRUDDIA first becamo mamfest 15 This omnipotent AxtroDDHA is called ISKANTA GARDOA in tho VEDAS (buy reason of luy situation in the golden ca) He is called Aditya from his first appearance and (alsu) SULYA on account of the production (of the upiyerse from him) 16 Ilus ANJEUVVHA named Súrxa and (also) Savirá je excellent light for the destruction of dari. Des 17 Tus maker of ·78 Translation of the denominated Vanáx (intelligence). The Rig-FEDA is his disc, SÁYA-)EDA his rays, and YAJUE-FEDs luis body. 18. This omnipotent ANIRUDDUS consisting of the thrco VED4S is time itself, cause of time, all-peryading, wuifersal spirt, omniragous and suprenie soul and the wholo um cru depends on him. 19. Riding on the car of the uniters to winch arc attacliuu the wheel of the year and the horses of the scien metres, this AsirLpDIA revolves at ull tracs. 20. Ihree-fourths of waropia are hid in the licains and ono (fourth) 13 thus wifist uns erso That allo XILLIDIA Benerated Buiuni consciousucss (alida kaua) for thu criatson of the univerSc. 21. Now baring leston cd the craillent Vlpas on Beauxi tho grandfather of all people and placed in a tho mundidlo of tho golden cgs, ASILLIA Lumuself results and Hummulis the universe.

·Suya-Suldhanta 79 26 Now having created things of different ortures by compounding in various proportions the best, middling, aud Worst qualities (l. e principles of trutb, passion, and darkness) Brand made the universe coutaimg Gods and animate and jaanimate things 27 and 28 Having created (Gods and animate and inanicute things) successively woording to their qualities and actions, the able Bruuns arranged the planets, astcrisis, stars, the earth, Worlds, Gods, Demons, men, and Smpnas, regularly at proper places and times in the way mentioned in the VED 49 20 This BLABMANDA (the golden egg sacred to Beaua) 13 holow in this (tho syorlds) Baue, BAUVAR &c, are situated It is like a sampura (a casket) formed by two batxuras (trying vessels joined inouth to mouth) and of a spherical shape 30 and 31 The circumference of Order of the orbits of the lars and planeta batuated the middle of the BEABMANDA is called VYOMAKARSKÁ (tha orbit of heaven) Ia it ( e BELHANDA) all the stars revolve Beneath them Saturn, Jupiter, llars, the Sun, Venus, Mercury and the Moon revolvс ono below the other, beneath them the SIDDOA, the VIDTÁDIARA and clouds are situated Answers to the questions S2 The terrestrial globe, posges sing Branxa's most excellent power of steadiness, remains un space at the centre of the Beanuárps (wluch 18) all around 33 The seven PÍTÁLA BLÚds or infernal regions formed by the concave strata of the earth are very beautiful, being inhabited by Nagas (serpents) and AsurSS (demons) and having the liquors of the divina plants (which sling by their own Light) The golden mountain Meru, The position of WEBU containing heaps of various precious stones, passes through the middle of the terrestrial globe (as Che below the other stated in 2nd S'LOKA 3+ an anis projecting on both sides at the poles) ·80 Translation of the The inlabitants of the 33. The Gods witl. INDR4 and trio ends of t!:0 NARU. C. of the great lioly sages inhabit the top of thio tuo jioles Mezu (i. e. the north pole) while tho Asuras are at the bottom (1. e the south pole). They (1 e. tlio Gods and AsUrus) liate cach other. Situation of the great 30. Tho grcat Ocean (the Ocean Ocean. of salt water) encircles the Beru; it is liko a girdlo (or Zone) to the earth and separates tho regions of the Gods and the ASUR 4$ (1. e it is at the Equator and divides the teri cstrial globe into two liemispheres. the north 18 sacred to the Gods and the south to the ASUB18). The four cities placed at 37. Around the middle of the the Equator MIcro in the directions of the cast &c. and at equal distances in the ocean are the four cities made by the Gods in the different Dwipas. 38 To the east of the Mero (1 e. north pole) at a fourth part of the Earth's circumference in the Badrás W. VARSA (a division of a continent) is the city called YAMA-KOTI Lavog golden ramparts and arched gateways. 39 So to the south in the BHARATA-TARSIA- there is the great city called Lanká to the west in the KETUMÁLA-VARSHA thero is the city called Rovaka 40 To the noith in the KORU-YARSHA there 13 the city called SÍODIA-PURÍ (or SIDDHA-PUEA). Liberal and devout men being free from pun inhabit that (city). 41. These (four cities) aru siluated at a distance cqual to tbo fourtla purt of the Earth's circumfcience from each other (and) tlo Mery sacred to God is north of sando distance There is no equinoctial 42. When the Sun is at the cquishadow at the equator noct12), he passes through the zezatla of tbeso (cities) and therefore, there is neither equinoctial shadow nor clevation of the terrestrial axis at these cities. The position of the polar 13 On both sides of the MENU (1. c. the north and south poles of the at the eturs.

·tl Sjoka Suya Sudhunla 81 Eath) tko two polar stars are situated in the leaven at their zenith These two stars are in the horizon of the cities situated on tho eqwnoctial regions 41 Since the polar stars are in the horizon of the (sau) cities, there is no elevation of the terrestrial axis (but) tho co latitude 18 90', so the latituds at the Meru 13 90° The beginning of theday When the Sun is above the to the Gods and ASTRAS regions of tho Gods* (ie the northern hemisphere) he first appears to the Gods at the first poiat of Ares but to the Asuras (he first appears) at tho first point of Libra, when the sun is going above the regions of the Asukas ( c thu southern liebsphere) Answer to the question in 46 Owing to this (the Sun's go ing northyard and southwari) tho Sun's rays aro vehement in summer in the Gols' regions and in winter in tho Asuras' Conversely they are weal in summer in the Asuras' regrons and in winter in tho Gods') 47 Tho Gods and Asukaa Lehold the Sun iu the horizon at the equinoxos The two periods so which the Sun 19 in the northern and southern hemispbores ara mutually tho dny nod aight to the Gods and Asukas (1 C when tho Suu is in thio Dorthern bepusplieru it is day to tho Gods and vight to the Asukas, and yico versa) 18 Tho Sun at the first point of Anice, risen to the inhala lant of the Jebu (i e to the Gods) anal passiug thu tharco fully w ing signs (1o Ancs, laurus and Gem.), completes the first Inf of thu day (of the Gods) So le (tho Suu) passing (the thirco sigus) Cancer and In the baino others completes the second lull of the day unter (the Sun puwg) tho thino signs Lium, &c and other thre Capncorp, &c (complete the first and sccond lalıcs of the day of the distlas) I boerforo thuir dny anel wiklit Anwer to 11o qu094 ar ruutu illy nitr, and the luath of in lue S LLL دارد؟ ما که داماد اعياد ميلا . 1 ·82 Translation of the theu Nyctlcmeron anses from the completion of the Sun's (one) resolution 51 Their mid day and mid night (happen) at the time of the solstices reversely ( e it is mid day to the Gods when it is the mid night to the Asuras, and vice versa) The Gods and the Asuras consider themselves each abovo tho otler 52 The others likowise who are situated diametrically op posed (at the carth's surface) as the inhabitants of the BOAD RASWA and KETUMALA (1 o of YAMAKOȚI and Roxaca) and thoso of LANKA and SIDDHAPURA consider themselves) one below tho other 53 Thus everywhere on the surfaco of) the terrestrial globo, peoplo suppose their own place higher (than that of others) because this globa is in spaco wliere there is no above and below 51 All people around their own place behold the Carth, though globular, of the form of a circular plau, on account of the smallness of their bodies 55 This starry splicro revolves Parallel and Right splucres liorizontally (from right) to left to the Gods and (from left) to right to the Asuras But at tho cquator (t) always (revolves) vertically (from east) to west At the equator, therefore, the length of) the day is always of 30 OHATIK.xs and the lcugth of the might 18 also tho same and at the regions of the Gods and thoso of the Asuras (1 c at the northern and the southern hemisphere) the day and might (caccpt at tho equiposcs) always increaso and decreaso reversely (1e at tho northern regions the day increases and tho might decreases, while at the southern ones the day dccrcasos and the night increases, and vice versa) 57 When tho Sun is in tho (northern) sigos Aries &c theo increase of the length of the day anul the decrease of the length of the night become more and more (until the Sun arris es at the tropic of Cancer and then they become less and less) at the regions of the Gods but at those of the Asukas the ryerso of this tahes place 56 ·• The olteon(CO) sultipel the file of slegtralent declis. IOA 40 Wired by the Kalu girsa Hut kunt ut ualita, tho Biud of two signs and subtract tho sols from tho fourth Súrya-Sudlanta 83 58 (But) when the Sun is in the southern) signs Libra & the decrease aud mcrerse both of the day and night are the reverso. The knowledge of this increase or decrease) at every day from (the equinoctul shadow of) the given place ani the Sun's declination 13 described before in the 61st Sloba of the 2nd Chapter), 50. Multiply the Earth's circumference by the number of degrees of the Suu's declination (of a gyen day) and divide the product by 360° (and take the quotient). The Sun (at that ilap) passes through the zenith (of the place, north or south of the Equator according as the declmation 19 north or soutl} at a distance in YOJANAS equal to tho quotient (abova found) from the equator Determinalson of the place G0 and 61. In the samo manner trl ere the day or night be comes of CO CUAȚIXXS find the number of YOJANAS from tho Sun's greatest declination and subtract tho nuinber from the fourth part of the Lartli's circumferenco (and take the remainder) Then (wlica tho Sun is) at a solstice, tho day or night becomes of 60 GUATIKAA ONCO (10 a yenr) at the distance in YOJANAS equal to tlso remuuder (aboro found]) Livin tlo cquator (1 o at tho polar circles) in tho regions of the Gods and tlo ASVEJB roversely (i u when tlou Sun 18 at lis greatest distance froin the equinoctial, the day becomes of 60 amatidas a tho polar cucle in the nortlicru ho. misplicrc, lalo tho mght becomes of tho sanio length at the polar circle us the southern ono, aod vice versa). (st places) between them (1 o tho equator and a polar circlo on eitbor Bude of the equator) the day and night crease and decreaso wathua tho 60 CH 1ȚI6A8. Beyond that (1 c. in tlio polar regiona) the starry spliero rosolies in an opposito manuce (118 regirls the uorth pols and the south) Iind the TOJE43 us abore) The 100 sbct froin tlio declination which arises frozua * rc alxazo laru.blo. L ·61 Imslutusta fuit felic Tatli's an umiy Xt .11 the distince (qual tu tlo rumuns IJAYAS from tho exquitur in the regions of the liels, thu Sun, situated at tinus and Capricoruus, 15 310TT NI But au tlu nous of the Iscus (at thio samo distanco from the exqu stor), (he is nor sanble) u lieu dituated in Gu. tuin nnd Cor It that quarter of the l'irtli's circuinfire enco in which to Lerth's shados is du trozed (I c voscr fallo) llio Sun wall bu aten 3 aud ou I'rom the fourth part of thio Earth's circumfer cuco subtract the rounas found from tho declination of ovo bign (30°) At tho distance of tho rcipalun YOJANJS from thouqunlor, tlı Sun ucscr appeirs iu tho regions of the Gods wluculo 18 in Sagittarius, Capricortius, Scorpio and Iquarius but in tho regions of the Astuas (at the smo distauco from tho cquator, lo is never seen wlicu siluatưd in tho four sins luurus, &c (1 c Taurus, Gemini, Cancer, and Lco) 67 Tho Gods at tlo beru bchold the Sun constantly as long as ho is in (northern) six sigus ducs, ac so tlo Islas as long as lio is in (tho southern ones) Libra, sc 63 Turcstrial trojc At the distanco of thc fiftccntli part of the Larthi's circumferenco (from the cquntor) in tho regions of the Gods or the ASURAS (1 o at tlio north or south terrestrial tropic) the Sun passes tlırouglı tlo zenith wlien lo arrives at the north or south solstitial point (rcspcctis cly) Determination 69 (At places) between tlıcm (1 o rection of the gnomonio between the equator and tho tropics) tho guomouc slndow may be north or south at noon Beyond thus liunt it falls towards the ends of thio BERU (1 e the north and south poles) in tho northern and soutliern hemisphere (respectusely) Araner to tl e qucetion 11 70 The Sun which arrived at the zenithi of Buadrés W& (or Yamukoti) males Lis rising in Buársta (or Land), mid night iu KETU- MALA (or RavaRA) and settig in Kuru (or SIDDAPORA) of tlo bhadow at noon tl o 3rd S LOZA ·Obligue sphere Answer to the question is Surya-Suluhanin 85 71 In the same manner, (the Sun) repolying from cust to vest, (when he reacbes the zenith of BERATA Or LANKA) unes thomid day, rising, mid night and setting in the VAESKAS, Bax- RITA and others, 1 e BHALATA, KETUNÁLI, Koku and Bua. DIÁO WA respectively) 72 To one who is going to tho end of the Meru ( ne to the north or south pole from the equator) the clevation of the polar star (north or south) and the inclination of the starry sphere in. crease (raore anil moro as he approaches the MERO) and to ono going towards the equator the reverse is the case with tho inclination and clevation 73 The starry sphcre, bound at its thalad lialt of the oth So two poles (notls and south), being struck with the PRATAJA Winds revolves constantly (so) do the orbits of the planets confineal witlun it in regular order Answer to the qication in 74 (43) on the Earth the Gods and tho ABULAS belold tlo Sua conataully above tho liorizon througlont half the year, and men throughout thout day, (so) do tho Pereis situated on the upper part of tho Moon (behold the Sun) throughout a fortnight 75 Mhe orlot of tho urper (of suy two planeta) 13 grcator tlan that of the lower and the doguces of the greater oruit (in lengtis) aro greater than thoso of tlo sinaller A planet rovoking uu a suuriller orbit passes the 12 signs in a suorter timo and ono yomg 10 a greater arbat (pass. the 12 blyas) 10 a longer time 72 Thereforu luo Joon mosing in a sinaller orbit malce many resolutions while tho SANSI CU AL5 (los moving ac I very fourth of tho planeta sto lut we (In two order of their orbila mneutroncu IR 5 2643) ncoming from Saturn is llo flult or a day for the web} 10 successiou (thus, tliu G&LOCL Saturn) going in a greater orbit inalcs 4 fer 75 Nox ·66 Translation of the Sun, who is fourth from Saturn, is the ruler of the 1st day, the Moon, who is fourth from the Sun, is the ruler of the seconl day, Mars, the fourth from the Moon, is the ruler of the third day, and so on) In tho sano manner every third of tlio planets, recloning from Saturn ( c. Mars, Venus, the Moon, Jupiter, &c successively) is the ruler of a year (of 360 terrestrial days) 79. Reckoning from the Moon, the planets above lier (1 e Mercury, Venus, the Sun, &c) are called the rulers of the months of 30 days) successively And from Saturn (tho planets situated) ono bolow tho other (1 Jupiter, Mars, the Sun, &c) aro successi cly the rulers of the hours * Answer to the question in 80 The Sun's orbit (in YOJANAS to 7th S LOXA be stated in S LOKA 86th) multipled by 60 gives (the length of) the middle circle of the starry spliero Thus circle of the stars of so many YOJANAS revolves above all (the planets) 81 Multiply tho number of tho said revolutions of the Moon in a KALPA by the Moon's orbit (to bo declared in S LOKA 85th) the product is equal to the orbit of heaven (or the circumferenco of the middle of the BCAMANDA) to the orbit the rays of the Sun reach The very same (the orbit of Determination of the Di of the orbits of Leaven) being divided by tho number the planets and their daily of revolutions of a planet in 3 KALYA gives tho orbit of that planct, and dividing this orbit) by the number of terrestrial days in a KALP, tho quotient is called the daily motion (in OJANAS) of all tho plancts to the east Of their daily motions in 83 Multiply this number of you.- minutes or angular motious NAS of the daily motion of all tho 82 mensions motion 10 TOJAN AS 78 and 79 It is to be known here tl at the Ruler of a day (lom Dud niglt to md night at LaxEA) ull e same as that of the first lour of the day end tho Ruler of a month or a year is the same as that of the first day of the BD month or year ·Surya Sildkunta 87 planets) by the Moon's urbit and divide the product by the orbit of the planet (of which the daily motion in nuputos 18 to be known) tho quotient being divided by 15 giros tlie nuw. ber of minutes of the motion (of that planlet) 84 lho orbits (of the plancts) multiplied by tlie Earth's diameter and divided by the circumferenco of the Larth give the diameters of the orbits These. (drumeters) diminished by the Earth's diameter and divided by 2 give the distances of tho plauets (from the Earth's centre) 80 The orbit of tho lloon is 324,000 (YOJANAS) and that of tuc SIGHROCHEKA of Mercury, beyond the Moon 19 1,013,209 86 That of the SIGAROCHETA of Venus 13 2,664,637 beyond that, that of the Sun, Mercury and Venus 13 1,331,500 87 lhut of Mars is 8,1 16,909 and that of the Moon's apogeo 18 38,328,481 88 That of Jupiter is 51,375,766 and that of tho Moon's ascending nodo is 80,572,861 89 That of Saturn 13 127,C68,255 and that of tlo fixed starg is 259,890,012 30 Tho circumference of the sphero of the BLAHIYANDCE in which tho Suu's rays spread, is 1871208080 1000000 YOJANAS Lud of tho tvclth CILSITEL CELAPIER XIII On the construction of the anullary Splere and other astronot du cal Instruinents 1 and 2 how the teacher (of Dava) Laing in a secret and lioly placo batlıçd, pure und adorncd, and boving worshipped fulfully tho Sun, the planets, Llie astcrisis and the GOUTALAS (n Lind of Demgods) czplaucd clearly tlo kaowledgo wlucha ko lind froin luis preceptor (tlie Sun) througli traditional sustruc tion, for the blisfactivu of lies pupil (LT) ·19 Ogos 88 Translatio i of the Tl o construction of tle 3 and t Let an astronomer mako arwilla y Splere the wonderful construction of the ar willary Sphere with that of the Earth (at its centre) Having caused a wooden terrestrial globe to be made of any desired sizo with a staff representing the Meru passing tlırough tho (globe s) centre and projecting on both sides (Let him hxv) two circles (on the staff) called the ADIANA LAKSI or the supporting circle (answering to the colures) as also tho equi poctial The dur al c rcles of tlo 5 Let three circlcs marked with the number of dc grecs in the 12 sagas (or 360°) be prepared (to represent the diurnal circles at the ends of tho 3 signs Ares, Taurus and Gemini) with radu an swering to tho respective diurnal circles in proportion to the Lquinoctial 6, 7, 8 and 9 Let him fix the three circles for Arics and other signs respectively (on the two supporting circles) marhed with the degrees of declinations north and south, at tho end of respectivo decliation (north of the Equinoctial) (of the ends of the said signs) The same (circls) ans ver contrariwiso to tho (threo signs) Cancer and others (at tho cuds of tho rospectivo declinations of the beginuings of the sigus) In the same mer, let lum fix (other) thrce circles m the south eru hemısı licre, for Libra and others (and) contrariwiso for Capricorn and the rest Let hun also fix circles both the supporting circles for the principal stirs of tho isterisis in both lemnispheres as also for 10111r (w Lyr) and for tlo sc in great saicts (I c tho seren stars com posing tho constellation of Ursa major), AoAstis (Canopus) Bruma (ungu) and other stars In thiocy middlo of ull (tlicso cireles) 13 fixed the L quinoctial circle tho 10 and 11 Let tho two solstics placce of thol..6u the licre. be tarkıd aboid the inicisection of tho I juinoctulad one of the two supporting cirilis (1 c at the list wce of the Sun s Greatest OL Determ dat on of ·The Edipfic Suya-Sudlanta 89 docliuation fiom the intersection to the north and south on the supporting circle) and the two cquinoxes (at the intersection of the equinoctial and the other sapporting circle) Then from the equinox at the exact degrees of every sign (le at overy 30°) the places of Aries and other signs should be determined by the transverse strings (of the circle) There is another circle passing froin solstica to solstice 12 and 13 (Thus circle) is called the Ecliptic in this, the Sun, enlightening the worlds, always revolves (But) the Moon and other (planets) being attracted from the ecliptic by their nodes sitnated in the ecliptic are seen at the ends of their respective) latitudes (The point of the ecuptc) in the The Horoscope eastern horizon 13 called tbe TAGNA (the horoscope) and (the pond) just setting 19 called the Asta LAGNA (or tho setting LAGNA) on account of its setting The NADIYA LAGsA or 14 The point of the ecliptic in the culminating point of tho the middle of the visible heaven (or eelsplus on the mendian i etho culminating point of the ecliptic) as determined through the rising periods of the signs ascertained for LANKA (in 4811 S LOKA of the 3rd Chapter) 19 callou the NadalABA (TAgna). The ANTIK (Suppose a bre beticen the two antersections of the meridian of a given place and a green dierbal circlo). The string (or the portion of that line) untercopted between the meruiau und the horizon (in terms of the radius of a great caccle) is called Aod portion of tho samo The one of the seventional land) interceptal between (klo plano of the six o'cloch lino and that of the horizon (in terms of the radius of a great circle) 19, it is to bo kaowa, cqual to the ANTTA Di Terez00 sino of the asceasional dillerence X ·Instrument. Isansluttust of the (On tho terrestrial globc) consider. Il cloritou, ing the gri ca placo as the higlicst, surround tho sphere with the horizon in its middlo (1. c. 90* chistant from tho giren placo). Thorolf rerolring Spheric 16. Thus hanng surrounded the spliero (the axis of wlich should be closated to tho lcızlıt of tho polo), by tho horizon (mado as Jexcl as water) and corcred (in its lower half) by as cloth, malo it rotato by tho forco of the current of rater for tho Loowledge of the passago of time 17. (Or let an astronomer) make the spliere (a self-revolcing instrumcnt) by means of mercury. Tuo metlod (of constructing the revolving instrument) 18 to bo kept a secret, as by its diffusion hero it will be known to all (and then there will be no surprise in it). Therefore, from tho instruction of the teacher construct thio excellent spheric instrument (so that it may be self revolving). (Tho Luowledge of this, the Sun's metliod is lost at the end of every Yuos 19. It anses again by the favour of somo one (grent astronomer) when he pleases. So let other self-rovolning instruments be furnelied for measuring time 20. To (such) a surprising instrument let (an astronomer) alono apply his contrivance, (in secrot) Other 10struments for meg Let smart (astronomers) from the Buring time instruction of their teacher haow the hour (of the day) by the dial instrumeats guomon, staff, semicircle and circle in various ways 21. Let also (astronomers) determine the hour exactly by the water-clocks, clepsydra &c, and the sand-clocks in the shape of peacock, man or monkey 22. (For the self-revolution of the said instruments) apply the hollow spokes (half filled) with mercury, water, threads, ropes, mixture of oil and water, mercury and sand to them ·KIPALA Pantoa or Clepe bydra The Gnoton Surya Sulilhanta. e the instruments) These applications are yery difficult of attainment 23. The copper ressel (in the shope of the lower half of a water jar) which has a small hole in its bottom and being placed upou. clean water in a basin sinks exactly 60 times in a nycthemeron, is called tue KAPÁLA YANTRA 31. As also that ustrument tho Gnomon is very useful by day when the Bup is cleur, and an excellent means of ascertuung time by taking its shadows Conclusion 25 Having know exactly the science of the plasiets and stars and man 21418 (hus residence at) the spheres of the planets (Moon &c) and becomes acquainted with the spiritual knowleigo by his regeneration, attaina to spiritual Lnowledge 29 2 subsequent birth End of the thirteenth Chapter called JYAUTISIZOPAXIS IIAT the spheric, CHAPTER XIV 1 Onlands of time There are uno Manus (kinds of Number of luoda of tune twe), the Balaxa (that of Brauus), the Duyya (that of the Gods), tho PsTRYA, tho PessárAtya, ay also that of Jupiter, the solar, the Terrestrial, the Lanar sau the Siderial, Tbc Four ANA3 tho solar, the Tho Are wek ara usou Tere lubar, tho bidcrcal and the terrestril sira (zdraya) 11 uso m tlus world the vans of Jupiler is (usca ·92 Translation of the here) fur kuowing the 60 SANTATSALAS,* and the other manas are not always (used). 3. The lengths of the day and Ure of the solar mina, mght, the Suadas ÍTI MUXTAS,the solstitial and equinoctial times, and the holy time of San- RRANTI (1 o the time of the entranco of the Sun into a sign at which a good action brings good desert to tho performer) are determined by tho solar nána Every eights sixth (solart) day Ti e Sms pasiti MOCHA reckoned from the timo of TULDI (1 o from tho time at wluch the Sun enters tho syn Libra) as called Sitapas' (TI MOKITA in succession These four days lio (in the four solar months) when the Sun is in tho four bigns of two natures (1 Gennini, Virgo, Sagittarius and Pisces) There are four Smapas fri 5 (Tho first Siapas (TI-nual lap- MCLAAS 10 a year pens when tho Suu 2y) at the 20th dc. greoof Sagittanus, (the sucoud) at thu 22u dugreu of Piscos, (the third) at thio 18th degree of Gummm aod (the fourth) at 11th durco of Virgo 0. Thon (after the fourth Swapas iti utha) the remaining 10 solar days of the solar month at which tlau Sun 14 in Var,50, aro cual to a sacrifico (I good actious perſurnud u theme days gregrunt ment ojual to that of a sacnfiu) and 11 tlicho duysa gluft 6711 in lionour of deceascd anestors 14 miparisl. aulo (1 the gift 75cs infinito merit) Four cotton will of 7 In the middlo of the larry 1oal! splier, the tno cquinoxes uro dianetrcally opposed, 80 ure tho tro fulstice in the cliptic), thicso four joints (of the ocliptic) are very common 111 on to the lun, LTHCB65Cry to colle Feculni e sollte (of tlıcm) 1 x SLY. • Se we} S'usa afile Ent Clutot + Thundleiulled the fu lui SSL DD 31.xlar dari rrettart the time in Luh 1. EL DOTC we deco the Feitic. 21) ·Surya Suldhunta. 93 Tis or tho beginnings of the signs aro sitarted in the celiptic (And of the twelve points of the ecliptic, just mentioned), the points which are next to the (four counmou) points (i e the beginnings of the four signs Taarus, Leo, Scorpio and Aquamus) are called the VISHVO PADI Two balres of a tropical From the tanne of the Sun's Car entronco into Capricorn tho six solar months are the UTTARÍTANA (the northing of the Sun) in the same manner from the time of the entrance of the Sou into Cancer, the six solar months are the DAESHINATANA (thio southing of the Sun) The seasons, months and 10 From that time (1 e tho year water solstice) the periods, in each of which the Sun remains in the two signs are the seasons SISIRA (the very cold season) &c* and the twelve periods in which the Sun remains in the 12 sigue Aries, &c, are the solar months and a year is equal to the aggregate of these months The holy time of Sax 11 The number of minutes contained in the Sun's disc multiplied by 60 and divided by (bus) daily motion (gives a certain number of QUAFIXAS) Half these GHATIKA$, Lefore as well as after the SANGEÁNTI (or the time of the Sun's passage from one sign into another) 19 holy 72 The time in which the Moon, The lyuar XKNA being separate from the San (ufter a conjunction), mores daily to the east 13 the lunar MÁVA time in vluch the Moon describes 12 degrees (from the Sun) is a luvar diy 13 Tho TTNI (lunar day), the Veo of the lunar XKNA Kabana (half of 1 TITUI), the timo of marriage, shaving and all other acts, ts also the times of) IYANTI Thao T1 S15134 (the rey cold A Rolar scarid Tided into sus casons, Tiz BEADOWS, ti o Vasustatue Sprine), Le Gofustle lot scasou) 110 V18401 BELE wou), ile Sloat (tle Autumi) and ile LSXAXTA (llo cold B¢akon) B1 ·96 Translation of the religious acts of obligations, fasts and pilgrimages are regulatcd by the lunar MÁNA. 14. A lunar month wlucli consists The MÁXA of PITE19. of 30 lunar days, is, as mentioned before, a day and night of the PITRIS. The end of a (lunar) month and that of the light half of that month take place in the middle of them (the day and night of the PiTRIS) respectively. The sidereol MANA. 15. A daily revolution of tho starry sphere is called a sidercal day. Naming of the lunar The lunar months aro named from months. the NAKSHATRAS* (or astersps) which take place (or in which the Moon 18) on tho 15th day of theso months + 16. On the 15th day of each of the lunar months) KÁRTIKA and others, (citlier of every) couple of tho NahSDATras reckoncu from KRITIKÁ takes place successively (But on the 15th day of cach of) the threc months such as the last (1. e A's WINA) and that coming before the last ( e Bládparada) and the fifth (1. e Prálguna) one of three Nassathug talcs place. I Yeara of Jupiter 17 (As the lunur mouths aru named Kári: &c from tho union of their 15th day witlı the NAKSHATRAS KŘITTIKá, Sc so) tho yours of Jupiter aro called KágTIKA, &c. from tho union of the 15th day of the dark half of the months Vals ákva, Sc (with tho Nac- • The NARSITATEAS ale found in the Ghi SʻLOKA of the 2nd Chapter BD 18 ·It's use Sinya-81delhónta. 95 SHATRAS KEITTIKá, &c., when at the said 15th day) Jupiter rises or sets bcliacally. Terrestrial 2484, 18 The time from one rising of the Sun to the next is called a SáVANA or a terrestrial day, from this the pupiber of terrestrial days in a KALPA is determined By these days the time of sacrifice 18 calculated. 19. Determmnation of the SÚTAKA (or impunity contracted in consequence of a death or birth in onc's famıly), tho rulers of the day, month and year, and the mean motion of a planet are reckoned by SAYANA (or the terrestrial mána). The at NA of the Gods, 30. It is said before that the day and might of the Gods and the Asuras are mutually reverse This day and night which is found from the completion of the Sun's revolution is DiyyA (or the DIÁNA of the Gods). 23. The duration of a BAND (wluch, PRAJA PITTA KANA as mentioned beforo, s cqual to 71 Yvoas) is called PRÁJÁPATPA (or the mana of PEUDATI who was the father of MANUS). There is no division of the day and mught in this mána. The Kalla is called the Benua (or The BRAILA MASA Abe MANA of Beanná) 22, o superior MAPA, I declared Conclusion this secret and surprisingly excellent (hovwledge) to you. This (equivalent to) the holy Lnowledge is oxceedingly meritorious and the sestroyer of all sins 23. Having hooson tus excellent disine knowledge of the stars and the planets which is (J113t) imported to you, man ac. quires a perpetual place on the spheres of tlu Sun &c. 24 Haring proporly imparted this to JIAYA and said this the meaning of the preceding two perses) and being rrot. saipped by him, the man who partakes of tho nature of the Sun, ascended to lent on and entered the disc of the Sun.

·90 Translation of the 25. Then having learned the divinc knowledge from tho Sun Inmself, Maya considered binıself as one who had douo his duty, and frco from sing. 26. Then having known that Maya had obtained a blessing of the Sun (some) saints approached and asked him respectfully the knowledge. 27. He (MAYA) being delighted gave the great knowledge of the planets to them (the saints) which is very surprising in this world, secret and equivalent to the holy knowledge End of the 14th Chapter, of the Second Part, and of thio work, POSTSCRIPT BY TIE TRANSLATOR It is stated in tho SÚRYA-SIDDIÁ TA that a dialoguo took placo between a man partaking of the nature of the Sun and a Demon called Maya 2,164,960 years before tho present timo But nobody knows who has put this dialoguo into verso or the dato of this versification. People bcheve that it is the production of some Moni (saint), and many are of opinion that it is the oldest of eighteen ancient astronomical works. Its style is casy, and tho reading of at, as of the l'URSAS, 15 considered to be meritorious. Every subject is treated moro fully in this than in any other of tho ancient SIDDUÁNTAS, and the revolutions of the planets are so correctly stated in it that their places can bo determined with great accuracy. The names of the cigliteen ancient SIDDIÁTas aro – 1. Sárga-siddlánta. 10. Marichi-g. 2. Brahma-s. 11 Manus 3. Vy isa-s 12 Adgaras-s 4. Vasishtha-s 13. Lomas'a- 5. Atr-s. 11. Polis a-s 6. Parás'ara.s. 15. Chyas 2113- 7. Kas'sapa-s 16. Yarana-s. 8. Núrada-s. 17. Bhnga-s. 9. Garga-s. 18. Sauniba or Soma-.

·so Surya-Siddhanta 97 Although it is generally supposed that the SÚRYA SIDDHANTA 29 the oldest, get some consider the BLAENA SIDDEŁNTA to be and it is stated in the S'AJBHU HORAPRAKAS A (an astro logical work), that the SomA SIDDHANTA is the first, the BRAH NA JIPPIANTA the second, and the SURYA SIDDHÁNTA tho third in the order of time But this opinion is not gcncrally received or the eighteen ancient Siddhantas only four (viz Surya 3, Bralı mas, Somas, and Vasishtha s) are now procurable, tho others are very rare In the translation wherever words are supplied by way of explanation they are included in brackets In some places the original Sanskrit is so brief and terse, that it is not only obscure, but unintelligible, without the insertion of words to completo the sense & P 24, S LOKA 64 BAPU DEVA. Sunshnt College, Benares, 1860

·INIONS
Pages
Liar from?
Error
l'ropertie (of all
law that)
Correcto
l'ropertur,
1
ra
Retari
13
Rcritt
hitros
KRITI IL
12
VIVILTIGATI
VALGATÍ

·INDEX. .. Peu ... . 9 .. PI ... ... 00 ... .. JO 71 ... Armıllary sphere, isterisins, Cosmographical matters, Dal; application to find the position of the Sun, ... Eclipses of the Joon, of the Sun, IIcliacal rising and setting, Horoscope, Kalpan Latitude of a place, Meru, its ocean, &c, Moon, eclipses of, phases and cusps of,... Planets, on finding their mean places, ... truc place, revolutions of causo of their motion, conjunctions of, oriler of, dancesions of, their orbita and daily motions, l'ositroni, questions on, Presbion of tho quinorcs, Sms of tlio ecliptic (or zolac), nght accnsion of, Suun, longitude, declination, &c, of, Chipse, ... Sun and Moon, when declinations are equal, Tipe, kinds of, questions on, 122*, 77 79 n . . . DO :::::::: 9 17