·BIBLIOTHECA
INDICA;
SOLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES.
Nos. 12, 24 & 82.
$59
THE DAS'A-RUPA,
OR
HINDU CANONS OF DRAMATURGY,
BY DHANANJAYA;
WITH THE
EXPOSITION OF DHANIKA, THE AVALOKA.
EDITED BY
FITZ-EDWARD HALL, D. C. L.
Sa 7N
Dhatat
CALCUTTA:
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS,
1865.
cas
Poona Oriental Book House
330A, SADASHIY
POONA 2 indir

·OUNTRAL AKUH!!! -LOAL
LIBRARY NE 81. LL
Aco. Vo...
559..
25-11-53.
Date..
leh: Na-S.WIN
N. Dhe line

·दशरूपम्।
Rs 2016 ft asfuts
अर्थात्
धनञ्जयरचितनाव्यधर्मिकम् ।
धनिकस्यावलोकाभिधया टीकया महितम् ।
श्रीयुतेन फित्म-एड्वाहल-नामकमहोदयेन
प्रकाशितम्।
Donatrience Book House , A
कलिकातानगरे
बाप्तिछ-मिशन्-यन्ले ग्रन्थोऽयं मुद्राङ्कितोऽभूत् ।
भकाब्दाः १७८६ ई. १८६५ ॥

·No text on this page.

·PREFACE. ALTHOUGH but moderate in antiquity, the Das'a-rupa has long been the favourite authority, among the Hindus, for everything connected with tho theatre ; and it has not been superseded by any more modern performance of similar character.* In conciseness, if not in clearness also, it has much the advantage over the revered enunciations of Bharata ;t and its manifold merits have, doubtless, contributed to bring them into desuetude, and almost to extinction. * The only one with which I am acquainted is the Natya-pradipa of Sundara Miséra, author of the Abhiráma-mani. The Nátya-pradipa was written in Saka 1535, answering to A. D. 1613. It is chiefly made up of selections from the Das'a-rupa and its commentary, and from the Sáhityc-darpana. The dramaturgic portions of the Sahitya-darpana scarcely add a word to what has been much more tersely delivered by earlier Writers. Ranganátha, in his gloss on the Vikramorvas'ı, speaks of the Nátya-darpana, Nátya-lochana, and Rupa-chintamani ; Náráyaņa Dikshita, in his gloss on the Viddha-s'ála-bhanjiká, of the Natyas'ekhara ; Mohanadása Mis'ra, in his gloss on the Hanumán-nátaka, of the Natakávatára; and Ráyamukuta, Bhánují Dikshita, and Vedanti Mahadeva, of the Nataka-ratna-kos'a. Two works on pantomime, the Nritya-sarvaswa and the Nrityavilása, are mentioned by Mallinátha. For some of these indications I am indebted to Dr. Aufrecht's valuable Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit, &c. † These, so far as I have recovered them, are now in the press.

·2 Of the age of Dhananjaya, author of the Dus'c-rúpa, little can be affirmed positively.* It may be suggested, that Dhanika, one of his commentators, and possibly his own brother, was * From the last stanza of the Das'a-rúpa, it appears, that he was son of Vishnu, and was attached to the court of a king named Munja. What Munja is meant is not quite certain. The only king so called, that we have any notice of, the uncle to Bhoja of Dhárá, had, in A. D. 974, been reigning we know not how long, and was still in power in 993, Mallinátha's familiarity with the Das'a-rúpa only proves, that the book existed in the fourteenth century. Professor Wilson's conclusion as to the age of Mallinátha, -at p. xxiii. of the Preface to his Sanskrit Dictionary, first edition,-is set aside by Dr. Aufrecht. Vide Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit., &c., p. 113. Mallinátha names the Kávya-prakásra; and this, Professor Wilson thinks, "may be about five centuries old.” Select Specimens of the Theatre of the Hindus, Vol. I., p. xxi. No chronological inference, touching the Das'a-rúpa is, in my opinion, deducible from the fact, that it is named in the commentary on the Abhidhána-chintámani. Hemachandra's time we are pretty sure of; but it has ant yet been evinced that he did duty as his own interpreter. Dhananjaya knew of the Brihat-katha. Its age, however, is still to be found out, and its language likewise. See I., 61. Sundara Misra's attribution, however often repeated, of the Das'a-rúpa to Dhanika must, undoubtedly, be set to the account of mere inadvertence. In a coming note, I shall show, from internal evidence, that Dhanika could scarcely have written the Das'a-rúpa. Probably among the latest works which Dhanika lays under contribution, to illustrate the Das'a-rúpa, are the Viddha-slála-bhanjiká and the Karpúra-manjari, both by Rajas'ekhara, a writer whose time is unascertained. At p. 184 there is a couplet from King Vákpati. At p. 186 the same couplet is ascribed to Munja. Vákpati and Munja are two names of the same person. If our Dhanika be the one mentioned ·3 living about the middle of the tenth century. Besides his exposition here adverted to, Dhanika composed a treatise on in the Journal of the Asiatic Society of Bengal, for 1861, p. 198, he is to be assigned to about A. D. 950. In 974, a grant of land was decreed to Vasanta Acharya, son of Dhanika Pandit. Vasanta, it should seem, had immigrated from Ahichchhatra; and a region of that name was situate in the north of India. The Dhanika of the Avaloka is spoken of, in one of my manuscripts, as an officer near utpala-raja. It is recorded, of an Utpala, in the Rája-tarangini, that he built a city. It is not well to be dogmatic about his time. In one of my manuscripts of the Das'a-rúpa, Dhanika is dignified, on a single occasion, as Bhatta. Professor Wilson says: “One of the best and earliest existing treatises on dramatic literature is the Das' a-rúpaka, or description of the ten kinds of theatrical composition, of which the term rúpaka, that which has a form, is the most appropriate designation. This work is exclusively devoted to dramatic criticism. It consists of a text and a gloss, with examples. The text is the composition of Dhananjaya, the son of Vishņu; who styles Munja his patron, and who, consequently, wrote in the eleventh century, by which time, therefore, the dramatic art of the Hindus was complete, or, rather, was in its decline. The gloss might be thought to be by the saine hand as the text; the author being Dhanika, the son of Vishnu; agreeing in the patronymic, and differing little in the name. Amongst his illustrations, however, a number of passages are cited from the Ratnávali, a play written in the beginning of the twelfth century; which is rather incompatible with the author of the Das'a-rupaka's having written in the eleventh. There is also another difficulty in the title of the commentator, who calls himself an officer of a different prince, mahárája-s' rimad-utpala-rája-mahásádhyapála, "the chief usher, or minister, of the illustrious Utpala Rája.' Whether Utpala be the name of a prince, or a country, is uncertain; but in neither case can it apply to Munja, or Bhoja. The date of the gloss must, therefore, remain undetermined ; although, as the work is but rarely met with, it is, no doubt, of some antiquity, Ranganátha, a commentator on the Vikrama and Urvas't, cites a comment on the B 2 ·4 poetical embellishment.* Moreover, he seems to have had, at one time, some repute as a versifier; and it is not improbable that he was a dramatist.t None of his writings, the Avalokat excepted, is now known otherwise than from scanty extracts. Das'a-rupaka by a writer named Páni,--Páni-virachita-das'a-rupakatikáyámn-which, if found, may tend to throw some light upon the history of this work." Select Specimens, &:c., Vol. I., PP. XX., xxi, Here, as is his invariable custom, Professor Wilson fuses together the Das'a-rúpa and its exposition. That the Ratnávali dates from the seventh century, not from the twelfth, I have elsewhere well-nigh demonstrated. In addition to Dhanika's and Páni's commentaries, I have heard of one by Kshonídhara Mis'ra. Páni must have preceded A. D. 1656. Vide Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit, &c., p. 135. * It was in verse; and its title was Kávya-nirnaya. A specia men, consisting of seven stanzas, is adduced at p. 171 of the present work. Not only is this the sole extract from it that I have seen, but I have nowhere else even found it referred to. of Dhanika, in the Avaloka, cites five and twenty of his own couplets, twenty Sanskrit and four Prakrit, in as many different places. Two of these couplets, both Sanskrit, those at pp. 72 and 138, are given as Dhanika's in the S'árngadhara-paddhati. Two of them, one Prakrit and one Sanskrit, are quoted by Vis'wanátha, but without the author's name. They are the last stanza in and the second in p. 96, of this volume. Compare the Sahityadarpana, pp. 51 and 56, of the edition in the Bibliotheca Indica. | The full name is Das'a-rúpávaloka. In one place, in one of my manuscripts, Das'a-rúpáloka stands as a substitute. Though the text-work is all but unexceptionally referred to under the designation of Das' a-rupaka, there is the warrant of its concluding stanza for giving it the more abrupt, but equally applicable, title of Das'a-rupa. This form has, further, the implied support of Dhanika. Ranganátha once has Das'a-rupa for the ordinary and fuller-bodied Das'a-rupaka. Vide Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit, &c., p. 135. One of my manuscripts prefixes the following couplet to the commentary; but I have rejected it for various reasons, among which p. 91, ·The Dasai-rúpa is metrical, and is distributed into four sections. Beginning with an invocation, in three stanzas, to Ganes'a, Vishnu, Bharata, and Saraswati, it continues in this wise: Who could invent anew a detailed nomenclature of the scenic science; which Virinchi wrought out, after repeatedly extracting the essence of all sacred writ; which Bharata, holy sage though he was, practically illustrated; and whose dances, boisterous and subdued, Nílakantha and S'arváồi respectively executed? I purpose, then, simply to propound succinctly, in choice language, a few dramaturgical definitions.* In default of puritans, dullards to whom the pleasures of the stage are inexplicable, are glanced at with quiet raillery : As for the simple man of small parts who maintains, that, from theatric spectacles, distilling delight, there accrues no good, over and above philology,-just as is the case with history and the like,-my obeisance to him, with his aversion to what is delicious.t The mimetic art is the imitating of situations. From offering objects to the sight, it is denominated exhibition; and, from having to do with imposition, representation.I It has ten one is, that its manner is too pedestrian for so ornate a stylist as Dhanika : प्रणिपत्य शिवं साम्बमाचार्य भरतं तथा। क्रियते दारूपस्य व्याख्यानं धनिकेन वै।। * I., 4. Virinchi, “ the disposer," is Brahmá; Nílakantha, S'iva ; and Sarvání, his consort, Párvatí. One of Sliva's epithets is mahánata. Of the extracts which I reproduce from the Das'a-rupa, I do not undertake,—even where I forbear omitting and abridging, -to give, in all cases, a strictly literal translation. Italics, or brackets, to mark ellipses, have, therefore, been dispensed with ; and I have allowed myself some deviation from the Sanskrit structure of sentence and verbal collocation. † I., 6. The value here attached to history deserves attention. | I., 7. It is worth observing, that the Sanskrit terms employed ·6 divisions; and it has the sentiments for its basis. These ten divisions are the nataka, prakarana, Whána, prahasano, dima, vyáyoga, samavakára, víthi, anka, and thámpiga.* Distinct therefrom is pantomime, grounded on externation of the feelings; and still different is rhythmical movement, which is regulated by the marking of musical intervals, and by time. Each of these is twofold, gentle and vehement, in to denote the drama as contemplated under its two main aspects, are conjugates. Their common etymon is rúpa, “to see," " to form.” Hence there are substantives, from it, to import " appearance," "image," "semblance," &c. &c. The Latin species devolves through, a like series of significations. * I., S. See, for these names, the Abhidhúna-chintamani, II., 284. Bharata's Natya-s' ústra,—as quoted by Trisaena, in the Chandriká, a commentary on Danļin's Kávyádarslag-enumerates them as follows: नाटकं सप्रकरणमा व्यायोग एव च। भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः।। ईहामृगच रूपाणि दशैतानि विदुर्बुधाः। After these verses comes a couplet from the same source, in definition of the toțaka : दिव्यमानुषसंयोगो यत्राऽङ्केऽके विदूषकः ॥ तोटकं नाम तज् ज्ञेयं विशेषो नाटकस्य तु।। Trođaka is the lection in the printed Sáhitya-darpana. It is difficult to decide between this and totaka. In continuation of the above, we read : गोष्ठी संलापशिल्पा च प्रस्थानं काव्यमेव च । Betafe EatST HITFT II दुर्मल्लिका प्रेक्षणकं भद्रकं रासकं तथा । नाद्यरासकमुल्लाप्यमुपरूपाण्यमूनि तु ।। The minor dramatic entertainments are, thus, on the word of Bharata, the goshthi, sanlápa, s'ilpa, prasthana, kávya, ullásaka, s'rigadita, bhána, bhániká, durmallikú, prekshanaka, Dhadraka, rúsaka, nátya-rásaka, and ullupya, Ullásaka may be for the hallís'a of the Sahitya-darpana ; prekshanaka, for its prenkhana ; and bhadraka, for its sattaka. But I ·7 the lásya and in the tándiva ; and they are subsidiary to the quátaka and the rest.* in know the Súhitya-darpana only in the two Calcutta editions, neither of which is such as will satisfy a scholar. Of Trisaena's Chandriká I have consulted two very old copies. One is my own, and the other I borrowed. * I., 9, 10. Mallinátha, in his notes on the S'is'upála-vadha, XIII., 66, introduces the ninth and tenth stanzas, certainly from memory, these words: भावाश्रयं तु सत्यं स्यान् त्तं ताललयाश्रयम् । अायं पदार्थाभिनयो मागी देशस्तथाऽपरः।। FYRIE 2a az giferari पुनः। लास्थदण्डकरूपेण नाटकाद्युपचारकम्।। But it is, unquestionably, the fault of the scribes, that we here have dandaka for tándava. Of pantomime there are seven species, according to an anonymous couplet quoted by the commentator at p. 4. They are the dombi, s'rigadita, bhúna, thání, prasthána, rúsaka, and kávya. For dombi, one of my manuscripts has drové; and another has dovi. Perhaps none of them is the right word. We are enabled, by this list, to set off, as pantomimic, six of Bharata's minor entertainments, catalogued in the last note. Of the nature of the residue, nothing can be said at present, Pantomime, we are told, is gesturing, or márga; and rhythmical movement is called des's. Looking at their roots, múrga and des'i may be intended to import" delineation" and "indication.” What is the Des'i-kos'a, quoted by the lexicographers ? Mallinátha, at the place just above noted, cites Bharata's definition of pantomime, as being : सामान्यामिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः। The Siddhanta-kaumudi has वाक्यार्थाभिनयो नाy and पदार्थाभिनयो ari. On collating this with the language of our commentator, we gather, that, in the view of the Hindus, pantomimic gesticulations depict in detail; whereas the function of dramatic personation is to interpret collective results.

·co Dramas are classified in respect of subject matter, hero, and sentiment. The subject-matter is of two descriptions : substantive, or material ; and accessory, or subordinate. The substantive is the action which the principal character, he who is concerned in the essential interest, is to accomplish ; and it permeates the argument. The accessory, if protracted, is styled episode ; and, when of inconsiderable extent, adventitious incident.* That which, by the mention of something In the Sáhitya-darpana, p. 125, we read HaetaaratsamaaTT:. Far better says Mallinátha : HTÔI THAI294afaxa:. See his notes on the Kirátárjuniya, X., 42. S'árngadeva retails a tradition touching the tándava and lásya. Bharata, after obtaining the dramatic science from Brahmá, exhibited his craft before S'iva. Reminded, thereby, of his own peculiar Panlike tripudiation, Sliva had it taught, by one of his attendants, Tandu,- whence its appellation,--to Bharata. At S'iva's instance, Párvatí lessoned him in the lúsya. The goddess afterwards instructed in it Ushá, daughter of Bána ; and she, the milkmaids of Dwaravatí. From them it was promulgated among all people. Vide Catalog. Cod. Manuscript, Sanscrit, &c., p. 200. Only by way of approximation will “ dance” suffice as representative of nritta. The Greeks had something much nearer to it than we have. But for a very large share of its motion being otherwise than of the feet, it may be compared to the trópxnois. * Sundara Mis'ra cites Bharata, as below, on the subject of the episode” and “ adventitious incident :"> यागभी वाऽऽविमाद वा पताका विनिवर्तते। Täitsaaitsfy at afa: पताकायास्तु यो भवेत् । प्रधानार्थीनुयायित्वादनुसन्धिः स कोयते ।। पताकाटत्तमप्यूनमेकावेरनुसन्धिभिः।। अङ्गान्यत्र यथालाभमसन्धिप्रकरी न्यसेत् ।। Abhinavagupta is censured, in the Nútya-pradipa, for allowing the “ episode" to run to the completive articulation;" and Rághava Bhatta is there blamed on account of what he has laid down respecting the "adventitious incident." 60 7 ·extrinsie, indicates the business going forward, or that is to ensue, and is marked by parity of transactions, is a proepisode.* The subject-matter, of whichever description, substantive or accessory, is further discriminated into three kinds ; the notorious, the fictitious, and the composite. The notorious * I., 11-14. Already we meet with internal evidence, which should of itself be tolerably conclusive, that the author of the Das'arúpa is not identical with its commentator. The words gafaunfawar, which I have rendered "marked by parity of transactions," are analyzed, by the latter, into gefand," parallel as to transactions," and Jafanyi, “corresponding in attributes;" and he adduces, from the Ratnávali, what he apprehends to be an exemplification of each. Moreover, without warrant, he restricts to the first the "mention of something extrinsic," and sets over against it, in connexion with the second, the samúsokti, on which the text is silent; to say nothing of his thereby treating a term of popular use, and a technicality, as if they belonged to the same category. This refinement I reject unhesitatingly. As any one who reads the text with care will discover, its writer rarely propounds for scholiastic enuclea - tion such an enigma as Dhanika here thinks good to descry and to unriddle. In the Súhitya-darpana, the "pro-episode” is dwelt on at considerable length, and is split up with that love of minute and infructuous subdivision for which the Hindus are so remarkable. On the faith of Sundara Mis'ra, Bharata thus defines the "proepisode :" धवाऽर्थेप्रस्तुतेऽन्यस्मिंस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ।। A couplet in explanation of the first species of the pro-episode" occurs, as Bharata's, in a treatise on poetry, written by, or, more likely, dedicated to, Rájá S'inga, surnamed Anavota, whom I take to have been a medieval potentate in Bundelkhand. That couplet is likewise found in the Sahitya-darpana, which is, no doubt, of posterior date to S'inga.

·10 is that which is derived from history or suchlike; the fictitious is devised by poets; and the composite is a synthesis of those two.* The object is the triad of human ends ;t they being taken severally, or any one of them in association with either of the other two, or with both. The source of the object, concise in the delivery, but multifariously capable of development, is the germ.f Where an intervening topic terminates, the drop is what prevents discontinuity. The germ, the drop, the episode, the adventitious incident, > * I., 15. of These are the aims of mundane existence, in the Hindu system of ethics; the discharge of prescriptive duty, the quest of gain, and sexual solace. I The germ is defined as follows, by Bharata, apud Jagaddhara, in his gloss on the Veni-sanhára : श्लेषश्छायोपक्षेपैश्च समुद्दिष्टं विसर्पति | यत् फलोदयपर्यन्तं तद् बौजमिति कौर्तितम् ।। Annexed is Mátrigupta's definition of it, as cited in a gloss on the S'ikuntala, the Artha-dyotaniki, the author of which, I am told, is Nílakantha Dikshita : अल्पमानं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति । फलावसानं यच चैव बीजं तदभिधीयते।। §. I., 16. Mátrigupta, according to Sundara Mis'ra,—in a passage too corrupt, in my manuscript, to admit of decipherment,—had peculiar views regarding the " drop." Professor Wilson's account of the bindu, or “ drop," is not to be trusted. Select Specimens, &c., Vol. I., p. xxxix. The Sáhitya-darpana, VI., 319, defines the “ drop” in the very words used by Dhananjaya : only there is a bad error, in the printed editions ; uchchheda for achchheda. In what it says of the drama, the Sahitya-darpana copies very copiously, and without any acknowledgment, from both the Das' crúpa and its commentary ; unless it be supposed, that all three were plundered from some ancient source or sources now forgotten.

·11 and the object, are pronounced to be the five requisites of the purpose. The stages of enterprize, set on foot by those who would compass the issue, are five : inception,* prosecution, prospect of success, assured consummation, and realization of the issue.† The requisites of the purpose, being respectively conjoined with the stages of enterprize, as just enumerated, give the five articulations. An articulation is the concurrence, in common relation, of the main topic with one that is subordinate. The articulations are the initial, the counter-initial, the medial, the speculative, and the completive. I of these, the first and the third have twelve branches each; the second and the fourth, thirteen each; and the last, fourteen : the aggregate being sixty-four. Their end is sixfold; in the ordering of the purpose of pursuit, in the concealment of what is to be concealed, in apt disclosure, in mental affection, in impressiveness of phraseology, and in continuity of fable.§ * Thus defined by Bharata, according to the Artha-dyotaniká : चौत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यो बौजस्य निबध्यते। महतः फलयोगस्य स खत्वारम्भ इष्यते ।। of These are named as below, in an anonymous couplet, quite possibly from Bharata, cited in Trisaena's Chandirik : प्रारम्भश्च प्रयत्नश्व तथा प्राप्तेश्च सम्भवः । नियता च फलप्राप्तिः कार्यशेगश्च पञ्चमः ।। Agreeably to an anonymous couplet quoted by Trisaeņa, they are denominated : मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भ विमर्श एव च । तथा निबर्हणं चेति स्युरमो पञ्च सन्धयः ।। Instead of vimars'a, Dhanika has avamarsa. First he gives upasanhriti, as the fifth articulation; but he exchanges it, at I., 44, for nirvahanu. The correct word, I believe, is nibarhana. Bhámaha, in a line adduced by Trisaepa, rigorously limits the articulations to five : Ef #fafuera asfazio gefall § I., 17, 18, 21-23, 28, 33, 40, 45, 49. The following definitions of scattered branches of the articulations are found in Jagaddhara, C 2 ·sed and fifth, to Bharata. The rest, -the sixth excepted, which अद्भुतस्य तु सम्प्राप्तिभवेत् तदुपगृहनम् । 12 The entire subject matter is again divided. Something is simply to be intimated; and the rest is to be seen and heard. All particulars that lack interest, or are inappropriate, are for intimation; and whatever is pervaded by pleasing or who, in his commentary on the Veni-sanhára, attributes the first, is called the Muni's, -are given anonymously, in his notes on the Málati-madhava. It may be suspected, that the whole have the same derivation. Indeed, I surmise, that Bharata has supplied Jagaddhara with the generality of his anonymous quotations. अर्थावधारणं यत्र प्रमाणाद् युक्तिरुच्यते । सहास्य वचनप्राय नमच्छिन्ति मनीषिणः । व्याप्येन व्यापक ज्ञानमनुमानमुदीरितम् । प्रदेषः प्राणितव्ये यः सद्देगः स्मृतो बुधैः । चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । स्लथाङ्गोपाङ्गचेष्टाभिरूवेगाभिनयो भवेत् ।। इटार्थयुक्त यद वाक्यं भाषतेऽर्थमनोप्सितम् । वाक्यान्तरण संयोगि छलोऽयमभिधीयते ।। Vis'wanátha differs widely as to several of the aforesaid branches; and it would be interesting to learn what grounds he had for here ignoring the authority of the Das'a-rúpa. If Jagaddhara may be confided in, Bharata recognizes one, at least, out of the branches which the Sahitya-darpana exchanges for something quite different. I refer to chhala, or chhalana, " disrespect." Dhanika, ir elucidating and illustrating the sixty-four branches of the five articulations, takes up forty-two pages, nearly a quarter of his treatise. A detailed account of them will not be expected here. Dhananjaya, no question, took them all from his predecessors. It is curious to speculate how Bharata could have illustrated them, if illustrate them he did. At all events, he would hardly have elaborated them except as inductions from actual compositions. A whole cycle of Hindu dramatic literature may have perished before the days of Rámila, Somila, and Bhása.

·13 exalted sentiments and emotions, is for manifestation. That which is only to be intimated must be consigned to the explication,* the ingression,t the reservation, the act-premonition, * Jagaddhara, annotating on the Málati-mádhava, quotes from Bharata two couplets about the “explication :" कुतोऽपि स्वेच्छया तृप्तः सङ्गस्ते नाभयोरपि। विष्कम्भकः स विज्ञेयः कथार्थस्याऽपि सूचकः॥ विष्कम्भस्तु ट्विधा सेोऽयं शुद्धः सङ्कीर्ण एव च । शुद्धो मध्यमपात्रेण सङ्को मध्यमाधमः ।। The same comme mentator, adduces the first of these stanzas in his notes on the Veni-sanhára, but with different readings, to which I have given the preference. In his notes on the first-named drama, he gives an anonymous line, directing, that the “ explication" be in Sanskrit: शो मध्यमपात्रेण संस्कृतोतया निबध्यते । † Bharata thus defines the “ingression,” according to Jagaddhara's annotations on the Veni-sanhára : हौनाभ्यामेव पात्राभ्यां व्यङ्कादौ यत् प्रवर्तते । प्रवेशकः स विज्ञेयः सौरसेन्यादिभाषया ॥ The language appropriate for it is, thus, some such as the Saurasení. Jagaddhara, explaining the Alilatl-mudhava, brings forward the two ensuing couplets, of unknown source, the one immediately after the other: यत् तु प्रयोगबाडल्यादर्थे न समाप्यते। बत्तान्ताऽल्पकथैः स विधेयः प्रवेशकः । अङ्कानामन्तरालेषु सक्षिप्तार्थप्रयोजनः। टत्ये बहुकथाबवो विज्ञेयोऽयं प्रवेशकः ।। Professor Wilson transforms the “explication” and the "ingression," vishTeambha and praves alca, into “ members of the theatrical company, apparently; who may be supposed to sit by, and, upon any interruption in the regular course of the piece, explain to the audience its cause and object." He goes on to observe : “ The vishkambha, it is said, may appear at the beginning, in the middle, :

·14 and the act-continuation.* Another distribution of the subject matter parts it into what is to be heard by all, t what is to be heard by none but a particular individual, I and what is not to be heard by any one. The second is either conversation apart or private communication.$ An utterance from the void is that which, though unspoken, one makes as if to have heard, and then exclaims, without reference to any of the actors, "Why dost thou say so ?" or somehow thus.ll 1 or at the end, of an act; the praves' aka, it is said, only between the acts." Select Specimens, &c., Vol. I., p. xxxvii. Compare Vol. I., p. 242, and Vol. II., p. 333. So far as can be learned, it is laid down, that the vishkambha is interposed between sections of the fable, or else precedes the play proper; whereas the praves'aka is to come only at the end of an act. It must not come before the end of the second, imply the Das'a-rúpa and the Sahitya-darpana. * I., 59-52. Jagaddhara, in his notes on the Málati-mádhava, quotes the annexed half-stanza and stanza from some unnamed writer : समासतो हि नाद्यज्ञैरकावतरणमुच्यते अङ्कावसाने यत्रैव भाविनोऽङ्गस्य सूच्यते । वस्तु बीजं च उत्पाद्य तैर्वस्थाभावनाबलात् ।। + यत् तु सर्वजगच्छाव्यं प्रकाशं तन निगद्यते । So says Bharata, as cited by Jagaddhara on the Veni-sanhara and Málati-madhava. * यत् तु श्राव्यं न सर्वस्य खगतं तदिहोच्यते। उत्तस्याऽऽश्रवणं कार्यात् पावस्थेः e lo stafamatori These lines likewise are given, as from Bharata, in Jagaddhara on the Málati-madhava. § I., 57-59. The second half of the fifty-seventh stanza and the first half of the fifty-eighth are cited, as Bharata's, in the Gudharthachandriká, a gloss on the Chandi-vilása. Of these two works I possess an imperfect copy. I know nothing more of them than their titles. || I., 60. Bharata's description of the "utterance from the void" ·15 A whole section is next devoted to the persons of the drama. The hero ought to be decorous, comely, munificent, ready, complaisant, popular, pious, persuasive, well-born, unswerving, youthful, intelligent, sanguine, of retentive memory, penetrating, accomplished, high-minded, valiant, firm, dignified, versed in sacred lore, and equitable.f Heroes are is as follows, on the word of Jagaddhara, in his annotations on the Veni-sanhára : दूरस्थाभाषणं यत् स्यादशरोरं निवेदनम् । परोक्षान्तरितं वाक्यं तदाकाशं निगद्यते ।। Not far from this couplet, another, of relative tenor, is cited from Bharata: काव्यस्याऽल्पतया यत्र पात्र नैव प्रवेशयेत् । अाकाशे श्रवणं दत्वा लक्षं बवेति चोच्यते ।। of All but two of these terms are explained in the subjoined extract: विनयः भीलसम्पत्तिर्मधुरः प्रियदर्शनः । त्यागः सर्व खदानं स्याद् दक्षः क्षिप्रकरो मतः ।। प्रियंवदोऽनुत्कटवाक् सस्नेहो लोकरञ्जनः । मितप्रशस्त वाक वामी नित्य कर्मरतः शुचिः।। ख्यातवंशस्तच्चवंशः षोडमात् बिंशको युवा । वामनःकर्मभिर्यश्च न चलः स स्थिरो मतः ।। धतिः सर्वेषु या प्रीतिरुत्माहोऽसानिरेव च । स्मृतिः कालान्तरज्ञानं प्रज्ञा तीक्ष्णमतिर्मता।। कलाचाऽत्र चतुःषष्टिीनश्चित्तसमुन्नतिः । सरः सङ्ग्रामनिपुणो रूपवान् दृश्य उच्यते । अतिप्रतापस्तेजखौ शास्त्रचक्षुस्त्रयौपरः । यात्मवत् सर्वभूतानि यः पश्यति स धार्मिकः ॥ This passage, attributed to Bharata, is given in Jagaddhara's annotations on the Málati-mádhava, and again, in that writer's annotations on the Veni-sanhára. In both places, two stanzas precede the extract, identical with the verses to the translation of which this note is appended ; except that dhriti and dris'ya are there ·16 .. of four sorts : gallant, placid, lofty, and impetuous.' A separate hero is appointed for the episode; and he must be an adept in discourse. He is attached to the chief hero; and so are the devotee, the hanger-on, and the jester. Lastly comes the rival, who is required to be grasping, bold and vehement, headstrong, criminal, and of evil courses.t Eight manly attributes of the better sort are specified as being generosity, vivaciousness, equanimity, self-possession, stability, quick sense of honour, gallantry, and self-sacrifice. I substituted for buddhi and dridha, and samunnatih stands, in one manuscript, for samanvitah. Dhananjaya has, in this instance, copied Bharata very closely; and, supposing his text not to have been depraved, it should seem, that he may not have improved upon his precursor. For buddhi may be a synonyme of prajná; and dridha is not very far removed, in sense, from sthira. But, on the other hand, dris'ya, as explained, scarcely differs from madhura. Vis'wanátha has made short work of the traditional qualifications of a hero. See the Sahitya-darpana, III., 64. * II.,1, 2. + II., 7, 8. I II., 9-13. The dhairya of my printed text, in the ninth stanza, is clearly a clerical error for sthairya. I have translated the latter word. Compare II., 12. Bharata, according to Jagaddhara on the Málati-mádhava, has written :- शोभा विलासो माधुर्य स्थैर्य गाम्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि पौरुषेया गुणा यमी॥ Jagaddhara there represents Bharata as explaining "self-possession,” 'equanimity," and "gallantry," in these words : विकाराः सहजा यस्य हर्ष क्रोधभयादिष । भावेषु नोपलम्यन्ते तद् गाम्भीर्यमुदाहृतम् ।। अभ्यासात् करणं तु श्लिष्टत्वमुपजायते। महत्खपि विकारेषु तन् माधुर्यमुदीरितम् ।। हस्तपादाङ्गविन्यासधूनेवौष्ठप्रयोजितम् । सुकुमारविधानेन ललितं तन् निगद्यते ।।

·17 The heroine should be the wife of the hero, a female connected with another, or a common woman. The female cen-- nected with another may be either that other's wife, or a maid. The common woman, or harlot, is not to be imported into any drama as mistress of a celestial king.* Bharata, as cited by Kshíra Swamin on the Amara-kos'a, and twice by Ráyamukutamani on the same vocabulary, thus defines quick sense of honour :" अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत्। प्राणात्यधेऽप्य सहनं तत् तेजः समुदाहृतम् ।। Vis'wanátha, in the Súhitya-darpana, III., 95, has inserted this couplet precisely as if it were his own. * II., 14, 19, 21. Compare stanzas 14-21 with Bharata, on the authority of Jagaddhara annotating the Málati-mádhava and the Veni-sanhára : खाऽन्या साधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका विधा। खकीया तत्र वक्तव्या मुग्धा मध्या प्रगल्मिका ।। शीलार्जवादिसंयुक्ताऽटिला च पतिव्रता । लज्जावतो चाऽपरषा निपुणा च प्रियंवदा।। साधारणस्त्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधार्ययुक् । रूपकेष्वनुरक्तब ज्ञेया प्रहसनं विना । अन्यस्त्री विविधा प्रोक्ता कन्यकोढा तथाऽपरा। रसे प्रधाने कर्तव्या नाऽन्योढा नाद्यवेदिभिः ।। कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाशिसंश्रयम् ।। Professor Wilson says: “We may observe, however, to the honour of the Hindu drama, that the paraklyú, or she who is the wife of another person, is never to be made the object of a dramatic intrigue: a prohibition that would have sadly cooled the imagination, and curbed the wit, of Dryden and Congreve.” Select Specimens, &c., Vol. I., p. xlv. The Das'a-rúpa, II., 19, enjoins, that the heroine, if wedded to another than the hero, is in no case to be provided with the leading sentiment. One may make a maid's inclinations to depend on a subordinate sentiment, or on the leading, at option. It comes to only this, after all, that the Hindu theatre, while forbidding adultery to its heroines, makes them free of fornication. See, further, a coming note in which the prakarana is spoken of. D ·18 an For messengers, the heroine may employ an abigail, a confidante, a work-woman, a foster-sister, a neighbouress, a female devotee, or a handicraftswoman.* What I have translated in thie text is followed by a few lines which I omit. The subjoined quotations bear on them : रतिसम्भोगे दक्षा प्रतिपक्षा सूचिका मुणाद्या च । अनितर्वितचेटा नाऽविज्ञया टतीधे तु ।। सुरताविरसैः स्याद बवः पार्श्वगतः प्रियः । साऽऽमोदगुणसन्प्राप्ता भवेत् स्वाधोनभर्ट का । अनेक कार्यसंयुक्तो यस्या नाऽऽगच्छति त्रियः । तदनागमदुःखाती विरहोत्कण्डिता तु सा ।। हित्वा लज्जाभये विष्टा सदनन मदेन वा। अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका ॥ Jagaddhara, writing on the Málati-madhava, cites the first of these couplets,--which concerns the "confident” heroine,--as Bharata's; and the next two, without mention of their author. The fourth is in Kshíra Swamin and in Ráyamukutamani, who assign it to Bharata. The khanditá, kalahántaritá, vipralabdhá, and proshita-priyá, or the “mistrysted” heroine, the “ left for quarrelling," the "deluded," and the “desolate," are incidentally spoken of by Bharata : Nátyasāstra, IV.,308,304. Professor Wilson, in spite of grammar, makes the swádhina-patiká, the heroine who rules the hero, to be “ devoted to her husband." Select Specimens, &c., Vol. I., p. xlv. It is expressly said, that her husband stays by her, being in subjection to her. II., 27. The heroine's agents are elsewhere thus spoken of: विधवेक्षणिका दासी भिक्षुको शिल्पकारिका। प्रविश्य चाऽश विश्वासं दूतीकार्य च विन्दति ।। पटुता धृष्टता चेतीङ्गि-तज्ञत्वं प्रतारणम् । देशकालज्ञता चैव दूतौकृत्ये गुणा मताः ।। निष्टार्थी मितार्था च तथा शासनहारिका। सामर्थोत्पादिता हौना दूतौ तु विविधा मता ॥ स्त्रीपुंसयोरागममादधाना रूय च कार्य प्रतिपादयन्ती ।। * ·19 The charms, natural and acquired, of the fair sex at the prime, and their manifold humours, are registered with a minuteness which there is no need of imitating in this abstract.* सृष्टार्थिका सा परदानयोगे दूतो नियोच्या बहुधा सुधाभिः ।। लज्जितं नाथवन्तं वा रूपिणं वा तथाऽऽतुरम् । दूतं वाऽप्यथवा दूतीं न तु कुर्यात् कथञ्चन ।। These passages are all in Jagaddhara's notes on the Múlati-nádha- The first and fourth he ascribes to Bharata. The fourth is also nserted, as Bharata's, in Nārāyana Dikshita's gloss on the Tiddhas'úla-bhanjiká. Fitting companions for the heroine are specified by Bharata, in Jagaddhara as above : कारुदासी च धाबेथी प्रतिवेश्या च शिल्पिका। बाला प्रबजिला चंति नायिकानां सखोजनः ।। There must be some mistake in this odd assortment, Hindu ladies could never have stood on such terms of equality with their dependants. Besides, the "confidante," as we have seen, is characterized from the other members of the enumeration, The couplet given just above must have served, in its uncorrupted form, as antetype to II., 27, of the Das'a-rúpa. * II., 28–39. Related to the matter of those lines are the ensuing verses : सत्वोत्कटे मनसि ये प्रभवन्ति भावास् ते सात्त्विका निगदिताः कविभिः पुरापोः স্বাৰাঘ লারমা বানায়। यौवनेऽभ्यधिका स्त्राणां विकारा वनगावजाः ।। देहात्मकं भवेत् सत्त्वं सत्त्वाद् भावः समुत्थितः । भावात् समुत्थितो हावो हावाद्येला समुत्थिता ।। भूनेत्रादिविकाराद् यः पटनाराकारसूचकः । स्थायिभावः स्थितो हाव ईातः प्रतिगोऽपि च ।। नारीणां प्रियसम्भोगलज्जासाध्वसकौतुकैः । खभावाविष्कृतो वेगा हेलेति परिकीर्तिता ।। , D2 ·20 To assist in his affairs, the hero has a special counsellor. Ministers of religion, ascetics, allies, foresters, and civil and military functionaries, it is ordained, should also be assigned to him ; each to give aid according to his give aid according to his proper function.* रूपयौवनलाव एवरुपभोगोपहितः। अलङ्करणमङ्गानां शामेति परिकीर्तिता ।। शोभेव व कुसुमास्त्रेण पूरिता कान्तिरुयते । स्त्रीणां विलासचेष्टित लोला। इष्टजनानुकृतिलोला। थानस्थानासनादीनां नेववक्तादिकर्मणे । उपायातविशेषो यः स विलासी मतो बधः ।। दचितावलोकनादी विशेषोऽङ्गक्रियासु यः । घटङ्गारचेष्टासहितो विलासः समुदौरितः ।। यच चित्ततेरनवस्थितत्वं पृष्टङ्गारजो विभ्रम उच्यतेऽसी। भेदास्तयस्तस्य मदानुबन्ध- कार्कश्यसज्ञा कथिता विदग्धः ।। अस्वा कथां प्रियजनस्य सखीमखेभ्यः कांदरस्थितचलत्तनतर्जनीकम् । यत् साङ्गभङ्गमिह म्भितमङ्गनानां मोडायित तदुदितं कविभिः पुराणः ।। All these extracts but the second and eighth are from Jagaddhara on the Alálati-madhava; and he names Bharata as author of the seventh, ninth, and eleventh. The second is cited by Ráyamukuțamani, who ascribes it to Bharata ; and Kshíra Swamin refers to the same writer the first distich of it, all that he adduces. The eighth likewise is from Bharata, according to Ráyamukutamani. In Bhánudatta's Rasa-tarangini are three verses, called Bharata's, precisely like the Das'a-rúpa, II., 30; except that the last line reads: विहृतं चेति विज्ञेया दश भावास्तु योषिताम् । Ráyamukutamani and Vedanti Mahádeva quote the three verses, but ending with the words FAITI TET: CH1791:, as from the Náțakaratna-kos'a. The Sahitya-darpara, III., 125 and 146, wrongly has vikrita for vihrita, modesty." * II., 41. : ८ ·Appartenant to the gynaeceum are eunuchs, Kirátas, mutes, dwarfs, barbarians, Abhíras, brothers-in-law, and others.* The hero's style of procedure is of four kinds. One of these is the sportive; the manifestations of which are frolic, this with reverse, and with pleasantry, and under disguise. I * II., 42. What the duties are of some of the attendants on the ladies, is not so clear as could be desired. † Jagaddhara, expounding the Veni-sanhára, gives the following as from Bharata: नाटके वृत्तयः प्रोतायतखो नाद्यवेदिभिः । भारती कैशिको चैव सावत्यारभटी तथा ।। तत्र टङ्गारौकामकलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी। विशोका सात्त्वती सत्त्वशीर्थत्यागार्जवैः पुनः । मायेन्द्रजालसङ्गामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः ।। भवेदारभटी नाम नाये तिखस्तु रत्तयः । भारतौ शब्दत्तिः स्याद रसे रौद्रे च युज्यते ।। शूट झारे कैशिको वीरे सावत्यारभटौ पुनः । एवमङ्गानि कार्याणि प्रधानस्याऽविरोधतः ।। Then come six couplets differing in nowise from the Das'a-rápa III., 25-30, and VI., 14, of the Nútya-s'ústra. It may be, that Dhananjaya simply transcribed from Bharata at times. Yet it should be borne in mind, that the Hindus, since they ordinarily quote from memory, not seldom confound one book with another. For Bharata's enumeration of the "styles of procedure," see the Nátya-s'ústra, I., 40; and VI., 24. The Pada-chandriká cites VI., 24, as Bharata's; and Trisaena, its first half, as his. The annexed lines relate to the sportive style of procedure, and its exhibitions : टशारार्थ वपाकारि वाक्यं गोष्ठीषु नर्म तत । उपचाररतीय सोमनाजन्मनिबन्धनः । स एवाऽत्र परिज्ञेयः नर्मसज्ञः प्रयोत्तृभिः ।। स्नेषेणोक्तिस्तु भावानां नर्मस्फोट इतौरितः । नमस्फोटस्त भावानां देहस्थानां प्रकाशनम् । कार्यकारणतो यत्र नायको गोपयेत् तनुम् । नर्मगर्भः स कथितो नायवेदिभिरुत्तमः ।।

·2,2 Further refinements carry frolic to eighteen species. The strenuous style has four aspects; and the extraordinary, * the same number. The remaining style of procedure, which pertains to vocal delivery, is the elocutional.† नेतुर्दा नायिकाया वा व्यापारः स्वार्थसिद्धये । 38IETÈT 4 नर्मगर्भः स कोर्तितः These extracts are all unaffiliated. The first five are in Jagaddhara on the Múlati-mádhava ; and the last is in the Nátya-pradipa. The kaus'iki of the printed Sáhitya-darpana, in place of kaisliki, “ sportive,” is indefensible. I have never seen the former word, as here intended, in any manuscript whatever; and I have inspected many, some of them very old, in which the kais'iki is mentioned. For the lection sphinja, II., 44 and 47 I would now prefer sphanja. So read all my manuscripts but one, and also my copy of Sundara Mis'ra's treatise, which looks at least a couple of centuries old. It is in two extracts from the Sáhitya-darpana that I there found sphanja. The printed Sahitya-darpana has sphúrja. Professor Wilson, in his Sanskrit Dictionary, Englishes narmagarbha, "frolic under disguise," by " a secret lover." * Thus defined by Bharata, says Jagaddhara on the Veni-sanhára: कपटान्टतदम्भेषु त्तिरारभटी मता। of II., 44–56. From the fifty-sixth stanzas we learn, that Udbhața propounded a fifth style of procedure. Its name is not recorded. Uabhata is twice cited, as an authority in rhetoric, by Trisaena, The same author also quotes repeatedly from Rudrata, who likewise had his five vrittis : मधुरा प्रौढा परुषा ललिता भद्रेति वृत्तयः पञ्च । But these pertain to letters of the alphabet, and have nothing to do with the vrittis with which we are here dealing. Otherwise, it might be suggested, that either Udbhata or Rudrata was a mistake for the other. In place of the fifty-seventh and fifty-eighth stanzas, Sundara Mis ra has, I know not whence : श्टङ्गारे कैशिको हास्ये सात्त्वत्यद्भुत वीरयोः । शेषवारटभी हत्तो रसे सर्वत्र भारती।। तत्तद्देशोचिता भाषाचेष्टा वेषाः प्रत्तयः । Jiaal buata arrate: F7791891 ggfegfa 11 ·28 The Sanskrit is the usual dramatic language of meu above the rank of the vulgar,* and of female devotees : but courtezans, among others,t may use it on occasion. For women in general, the dialect of Súrasena is prescribed ; and, for the extremely degraded, and for vampires, the Pais'áchí and the Mágadhí. I The rules of compellation, to be observed by the persons of the drama, extend to such specialities as the titles by which a procuress is to be addressed by the jester, and by her own servants. $ .. * It is especially so of the hero. This we may collect from Bharata, as quoted in the Artha-dyotanika : धौरोइते धीरललिते धीरोदाते तथैव च । धौरप्रशान्ते च तथा पाय योज्यं तु संस्कृतम् ।। + They are these, agreeably to a couplet, of unspecified authorship, copied by Jagaddhara on the Malati-madhava : दिव्याया गणिकायाश्च शिल्पकार्यास्तथैव च । विदग्धायास्त्रियो भाषा संस्कृतेनाऽपि योजयेत् ।। + II.,59-60. § II., 62–66. Several of the ceremonious appellations are thus specified in old quotations: देवाश्च लिङ्गिनश्चैव नानास्मृतिधराश्च ये । भगवानिति ते वायाः पुरुषाः स्त्रिय एव च ।। आयमानिति द्देन वाचा बालः भाश यः । आर्यपुत्रेति सम्बोध्यः पतिः पत्नोजनेन तु । सर्वस्तीभिः पतिर्वाच्य ार्यपत्रेति झवने । पत्नी लाति सम्भाष्या। राजस्तियस्तु सम्भाष्याः सर्वाः परिजनेन तु | भट्टिनों स्वामिनीत्येवं नाय प्राविचक्षणाः ।। These extracts, the first excepted, are all referred to Bharata. The first two and the last are in Jagaddhara's notes on the Málatimádhava : the third is in his notes on the Veni-sanhára, and in his commentary on the Vásavadattá. The fourth and fifth are from the Artha-dyotaniká. ..

·Bharata, in Jagaddhara on the Veni-sanhára and Málati-madhava : 21. In the third section we have, after a number of general canons, definitions of the drama in its ten principal divisions. First of all, in actual representation, the conductor* recites According to the Amarakosta and the S'abdárnava, bhattáraka and kumára, as designating a king and his eldest son, respectively, were once dramatic peculiarities. The fact of their haring afterwards became popularized, furnishes a hint of the former influence of the Hindu stage. नाद्यस्य यदनुष्ठानं तत् सूत्र स्यात् सबीजकम् ।। रङ्गदैवतपूजाकृत् सूत्रधार उदौरितः ।। नर्तकौयकथासूत्र प्रथमं येन सूच्यते । रङ्गभूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते ॥ The first of these couplets is from Jagaddhara on the Veni-sanhára and Málati-madhava; and the second is from the Gádhártha-chandriká, a gloss on the Chandi-vilása. Both are attributed to Bharata. They inform us, that the sutradhúra, or "conductor," received his name from his function of introducing the play; it beginning with some pious verses. Previously to repeating those verses, the conductor transacted something of religious worship. So it is said in the Natya-s'astra, III., IV., &c. The conductor has a deputy, called páripárs’waka, according to सूचधारस्य पाचँ यः प्रकरोत्यमुना सह । काव्यार्थसूचनां नाम स भवेत् पारिपार्श्वकः।। From the very beginning, the conductor is not to be unaccompanied ; for he has some one with him, probably the paripárs'waka, when he withdraws, after the “ benediction,” to make way for the sthāpalca. Again I cite Bharata as in the Natya-pradipa, &c. : नान्दी प्रयुज्य निष्कामेत् सूत्रधारः सहानुगः। स्थापकः प्रविशेत् पश्चात् सूत्रधारगुणाकृतिः ॥ अत्यन्तमधरैः श्लोकानाभावसमन्वितः। प्रसाद्य रङ्गं विधिवत कवेनीम च कीर्तयेत्।। This, I observe, is corrupted from the Nátya-s'astra, V., 159, 160, 163 and 164.

·the preliminary;* which despatched, he retires. Another per- * This, púrva-ranga,-a word said to denote, when not used metonymically, "play-house,"-includes the nondi, or * benediction," which is defined by Bharata in the Nútya-S'ástri, V., 21. The length of the nándi he limits to eight or twelve palas : Ibil., V., 105, His own practice especially countenances eight. Ibid., I., 55. Ten are allowed, at choice, in the Natakáratura, cited in the Hanuman-nátaka-dipike : अष्टभिर्दशभिवाऽपि नान्दो दादाभि पदैः । आशीर्नमष्क्रिया वस्तुनिर्देशो वाऽपि तन्मुखम् Eight, ten, twelve, or sixteen, are legitimate, on the credit of an anonymous passage adduced in the Nátya-pradipa: आमीनमस्क्रिया वस्तुनिर्देशान्यतमा स्मृता। चन्द्रनामाविन्ता प्रायो मङ्गलार्थपदोजवला । अष्टभिर्दशभियेयमकैः षोडशभिः पदैः । समैवा विषमैवाऽपि कार्या नान्दी परे जगुः ।। Mátrigupta, we are apprized by Sundara Vis'ra, lent his express sanction to sixteen. The meaning of pada is, however, a point on which, according to an unascribed couplet, quoted by Náráyana Dikshita on the Tiddhas'ála-bhanjiká, and in the Nátya-pradlipa, authorities are by no means in unison. Some take it to signify a quarter-stanza; others the ending of a noun, or of a verb; others still, a sentence : लोकपादं पदं केचित् सुप्तिङन्तमथाऽपरे । परेऽवान्तरवाक्यं च पदमाहुर्विभारदाः ।। Further, a line of unknown paternity is quoted by Sundara distra, which he expounds to import, that a hall-stanza, no less than a quarter-stanza, and a sentence, may be held to constitute a pádu. Professor Wilson says of the nundi : “ This benediction may consist of one, two, or three stanzas. The elder writers rarely exceed two; but those of later date extend the nándi to three or four; and, in one instance, the Veni-sanhára, we have as many as six." Select Specimens, &c., Vol. I., pp. xxxiv., xxxv. Again, touching the Ratnávali: “The extension of the nandi, or benediction, to four stanzas, in the original, is unusual, and, although sanctioned by the В ·26 son then enters, and makes known, by more or fewer particulars, the piece about to be enacted. Its tenor is to be set forth in elegant versification, by way of propitiating the audience ;* and something is to be added in description of one of writers of systems, is evidently a modern innovation, not an improvement upon ancient practice.” Ibid., Vol. II., p. 264, note. Once more, regarding the Veni-sanhára : "The introduction of this play presents a núndí, or preliminary benediction, of six stanzas : an extravagance unwarranted by the practice of the best writers, and prohibited by positive rule.” Ibid., Vol. II., p. 336. But it seems hasty to affirm, that a benediction of six stanzas is prohibited by positive rule," until we know what is intended by pada. The Náțakúvatára, unless it licences fractional stanzas, cannot mean quarter-stanza by it. If we take the term in a sense not the widest which we have seen attached to it, that of half-stanza, "positive rule” admits of a benediction of even eight stanzas. Still, long benedictions are, certainly, of comparatively recent introduction. Be there ever so many stanzas in the benediction, Bharata, – Nátya-s'ástra, V., 113,—would give only one of them to the gods : ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरखरसंयुतम् । देवस्तोत्र पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते ।। Besides divinities, commemoration is directed of the moon, of Bráhmans, and of kine; Brábmans are to be blessed, and a commination is to be pronounced on their enemies; an extensive dominion is to be desired for the king, and prosperity to his realm, to the theatre, &c., &c. A large theme, this, for a few couplets. See the Nátya-s'ástra, V., 105, etc. सभ्यास्तु विबुधैर्जेयाः थे दिदृक्षान्विता जनाः। मध्यस्थाः सावधानाच वाग्मिनो न्यायवेदिनः ।। बुटिताचुटिताभिज्ञा विनयानम्रकन्धराः। अगवा रसभावज्ञास्तार्यत्रितयकोविदाः ।। यसदादनिषोहाराश्चतुरा मत्सरच्छिदः । यमन्दनसनिष्यन्दहृदया भूषणोउज्वलाः ॥

·27 the seasons.* Whatever, in the narrative whence a play is taken, misbeseems a normal hero, or is discordant as to sentiment, is to be rejected, or else altered.t After laying out a great drama as a whole, one should partition it into five articulations, and then break these up सुवेषा भोगिनो नानाभाषावीरविशारदाः । खखाचितासने सुस्थास्तप्रशंसापरायणाः ।। Such, as carelessly extracted in the Artha-dyotaniká, is Mátrigupta's idea of a theatrical auditory. Had all the conditions on which he insists been fulfilled, Hindu spectacles would have had but beggarly patronage. * III., 2-4. Dhanika says, that the conductor makes his entrance with some such carriage as the vaishnava-sthánaka. To our notions, there could not have been much grace in this striding in a crouching posture, as Bharata describes it, in Náráyana Díkshita on the Viddhas'kla-bhanjiká : यत्र किञ्चिन् नती पादौ स्यातां मलप्रसारितो। वैष्णवं तत् तु निर्दिष्टं स्थानकं विष्णुदैवतम्।। Seventeen couplets of the text of the Das' a-rúpa I pass by. There are several things mentioned in them, about which Bharata is said to have laid down directions: सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते । नटो विदूषको वाऽपि पारिपार्श्वक एव वा ।। आसुखं नाम तस्यैव सैव प्रस्तावना मना । प्रतं कालमात्य वर्णना या विधीयते । तदात्रयस्य पात्रस्य प्रवेशेन प्रवर्तकम् ।। अप्रतीतं मिश्रितं वा यत्र कार्य प्रकाश्यते । तदुवात कमित्याहुः प्रश्नोत्तरमनोहरम् ॥ These verses are from Jagaddhara. The last stanza is in his gloss on the Málati-madhava ; the rest, in his gloss on the Veni-sanhára. For trigata, "equivoque," see the Nátya-s'astra, V., 27. +III., 22. F2 ·wurde and, most peremptorily, the * III. 28 into sixty-four branches. For the episodical action the articulations* should not reach to five ; and there are to be none at all in the adventitious incident.t To every great drama an episode and an adventitious incident appear to be indispensable. A play is to open with an act, or with an explication,-here equivalent to an induction,-according to expediency. The latter is to be preferred, only when the introductory facts of the fable had better be summarized than dilated upon. Any. thing left over, at the end of an act, also finds its place in an explication. I Things forbidden to be exhibited are such as a long road, g the taking of life, combat, the subversion of a kingdom, siege, eating, ablution, dalliance, application of unguents, dressing, The proceedings of a single day are to be allotted to an act; which is to maintain unity of interest. In each act the hero is to present himself, with three or four other persons; and, at the conclusion of it, they are all to leave the stage. Il * In the episode they are called anusandhi, not sandhi. + III., 23, 24. § For dúrúdhwánam, the Sáhitya-darpana, p. 127, has dúr-úhwánan, a call from a distance." || III., 31–33. The preparations for an exit are thus stated in a couplet of undesignated source, quoted by Jagaddhara on the Málatt-mádhava : बोजार्थयुक्तिमुक्तं च कृत्वा कार्य यथारसम् । निष्कामं तत्र कुर्वीत सर्वेषां रङ्गवर्तिनाम् ॥ No one is to appear unannounced, according to Bharata, in frag, ments quoted by the same annotator, in his notes on the Venisanhara and Málatí-mádhava : GTSETET sax: and atsarga fama 9198. So far as is known, Hindu dramas have always been parted into acts: but never have they had scenes. It is somewhat to be wondered 3 .

·29 ७. Some of the aforesaid directions concern the náțaka alone but the most of them apply alike to that and to other forms of the drama. The definitions which are given of these forms might almost be digested tabularly.* Among them we at, that the Hindus, with their inordinate love for subdivision, should have left these uninvented. It is thought, by Muretus, that, among the Romans, they were projected by grammarians who wrote while Terence was still acted. * III, 34-68. In Jagaddhara on the Málati-madhava there are quotations from Bharata about the prakarana and the vithiká : अात्मशक्त्या कविर्थच कथां नायकसेव च । चौत्पात्तिकं प्रकुरते तद्धि प्रकरणं विदुः॥ द्विधा प्रकरणं तत् तु पाद्धं सौर्णमेव च । कुल्ल स्त्रीचरितं शद्धं सङ्कीर्ण वेश्यघा कृतम् ॥ नानारससमायुक्ता सन्धिद्दयविभूषिता। अर्थप्रकृतिभिः पूर्णा स्यादेकाङ्का तु वीथिका ॥ त्रिभिः पात्रै प्रयोज्येषमुत्तमाधममध्यमैः । कर्तव्या नायिका चाऽत्र टङ्गारव्यसंयुता ॥ As cited in the Sahitya-darpana, p. 200, Bharata says, of the prakarana : वेश्माचेटनपुंसकविटधूता बन्धकी च यत्र स्युः । अविकृत वेशपरिच्छदचेष्टितकरणं तु सङ्कौर्णम् ॥ Bharata's description of the prakarana does not altogether harmorize with that of Dhananjaya. Yet the two writers agree, in allowing the heroine of this sort of play to be either the wife of the hero, or a woman of pleasure. Professor Wilson says she “ may be a maid of family, or a courtezan." This is an error. The same writer alleges, that the vithi “ may be performed by one actor, though the Das' a-rúpaka admits of two." The Das a-rúpa, following Bharata, prescribes three, absolutely. It is asserted in the Das'a-rúpa, he tells us, that the story of the náțaka need not necessarily be historical, but "may be also fictitious, or mixed; or partly resting on tradition, and partly the creation of the author." In the Das'a-rúpa there is no such assertion.

·30 find the nářiká, though no previous mention is made of it. He confines the use of " low Prákrit, or a local dialect,” in the prahasana, to "the inferior persons." From the Das'a-rúpa it is pretty clear, that all the characters here ought to speak vernacular languages. Be this as it may, he mistakes in the statement, that “The greater part of every play is in Sanskrit.” Of the Karpúramanjari every word is in Prákrit; and the same peculiarity distinguishes all compositions of the class to which it belongs. For examples of the vyayoga, the samavakára, and the dima, he says, that the Jamadagnya-jaya, the Samudra-mathana, and the Tripura-dáha are respectively instanced; and he swells, with these words, his “ List of Hindu Plays." I take it, however, that plays are not thereby meant; the intent being simply to indicate fitting subjects. The burning of Tripura is mentioned in the Natya-s'ástra, IV., 9. Compare the commentary on the Das' a-rupa, p. 132. The list just referred to could be considerably augmented by names of plays no longer met with. Even the Avaloka and the Sahitya-darpana were not made to yield up all their indications; and the Hayagriva-vadha, mentioned by the author of the Kávya-prakás'a, was left unnoticed. Elsewhere I have seen quotations from the Amogha-r'ághava, the Karuıná-kandala, the Ananda-kos'a, the Virabhadra-vijrimbhana, and the Mahaviránanda or Viránanda. These are not to be confounded with the Anarghya-rághava, the Vira-charita, &c, Govardhana, author of the Sapta-s'ati, wrote a play whose name I have forgotten. Of the dramas, unknown by inspection to Professor Wilson, which I have seen, are Jayadeva's Prasanna-rághava, Rudra Tripathin's Chandi-charita, Kás'ípati's Aulundánanda, Kshemes/wara's Chanda- Icaus'ika, Bhatta Ráma's Ujjúvita-malálasa, Madhusudana Saraswati's Vishnu-kutúhala, Madhava's Subhadri-harana, Anantadeva's Krishnabhakti-chandrika, Chokkanátha's Jánaki-parinaya, Ravidása's Mithyajnána-khandana, S/ukles' wara's Pramánádars'a, Bhúdeva S'ukla's Dharma-vijaya, Mahes'wara's Dhúrta-vidambana, Trivikrama's Pancháyudha-prapancha, the Atandra-chandraka, the Naishadhánanda, the Nágánanda, the Lalita-mádhava, the Dánakeli-kaumudi, the Chandivilása, the Prahláda-charita, the Trishabhánujá, the Madana-sanjivana, the Hásya-ratnúkara, the Bálarámáyana, and the Karpúra-manjarí.

·31 This and the prakaraniká were recognized as species of the genus niti, by Bharata, according to Dhanika's interpretation of a couplet adduced from him. Specifications of intellectual and bodily affections take up the bulk of the fourth section. Moods are of three species ; corporeal, inconstant, and permanent. Of the first species there are eight sorts; paralysis, coma, horripilation, perspiring, change of colour, tremor, weeping, and faultering of the voice.* The inconstant moods are thirty-three:t Of the permanent there are eight; or erotic .. Out of all these dramas, only the last two, both which are by Rájas'ekhara, had, even as names, fallen under the observation of Professor Wilson. And yet I have made no special search after Sanskrit plays. * IV., 5. And see the Nátya-8'ástra, VI., 21. Ancient definitions of some of these are as follows: हर्षभय रोगविस्मयविषादमददोषसम्भवे स्तम्भः । शीतभयहर्षरोगस्पद्रवसम्भवः कम्पः । बाष्यो नामाऽश्रुणः पूर्वमसौ सञ्जायते त्रिधा । विधा निमित्तसम्बन्धादानन्देष्यातिसम्भवः । यानन्दे विलुवन् भवतीर्थायां स तरङ्गितायासः । ज्यातीवजविकलबद्दवदनबिन्दसन्दर्भः॥ स्वरभेदो भयक्रोधमदहर्षादिभिर्भवेत् । Jagaddhara gives all these extracts; the third, in his scholia on the Vásavadattá, and the rest, in his notes on the Málati-madhava. The first and third he attributes to Bharata. * IV., 7-31. Compare the Natya-s' ástra, VI., 17, etc. Standard definitions of sundry of these moods are subjoined : स्मानौ ननुत्ववैवर्षामन्दतादिनिदर्शनम् । इटं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति सम्मोहात्। तूष्णीकः परवभगः स भवति जडसज्ज्ञकः पुरुषः ॥ प्राप्ये चाऽप्यप्राप्ये लब्बेडर्थे प्रियसमागमे वाऽपि । हृदयमनोरथलाभे हर्षः सञ्जायते पुंसाम् ॥ क्रोधः कृतापराधेषु स्थिराऽमर्ष इति स्थितः । प्रतिकूलेष तैक्षण्यस्य. प्रबोधः क्रोध उच्यते ॥

·82 desire, spirit, aversion, anger, laughter, astonishiment, dread, and grief.* Generated therefrom are the sentiments, which are गा नाम कुलेश्वर्धरूपविद्यादि कर्मभिः । इटार्थविधयावाप्नेजायते नौचगोचरः॥ स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवाऽनुस्मृतिः । दौर्बल्यालस्यचिन्तानिंद्रा स्यात् कपटाऽपि च । मुडमुडनिःश्वसितेरधोमखविः चिन्नने अन्वेषादन्यकार्याणां कथिताऽनुस्मृतिर्थथा ॥ निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं मान्यत्रमेण च । जडता मरणं चैव व्याधी तु करणेऽपि च ॥ बाह प्रसार्य गमनं सङ्कल्पाकल्पिते प्रिये । नित्तिः सहसा चाऽस्मिन्नुन्मादे हि प्रयोजयेत् ॥ The fifth of these passages is from Jagaddhara on the Vásavadattá, and is referred to Bharata. The others are in his notes on the Málati-madhava, and are anonymous. A full account of the “inconstant moods" will be seen in Professor Wilson's Select Specimens, &c., Vol. I., pp. 1.-lvii. I should prefer to render trása by "alarm;" apasmára, by "convulsions ;" mati, by "right knowledge;" unmada, by delirium;" vishida, by “despondency ;" and autsukhya, by "longing." * IV., 33. Its contents are identical with the Nátya-s'astra, VI., 16. “Rati is desire for any object, arising from seeing or hearing it, or having it present to the recollection.' So says Professor Wilson, But the truth is, that rati in no case means anything but venery, " Or more. .. Laughter, as characterizing the sentiment of mirth, is the subject of IV., 70, 71. Bharata is said to speak of it thus : ईषत्प्रफुल्लितगण्डैः कटाः सौरवान्वितैः अदृष्यदन्तकुसुमैरुत्तमानां स्मितं मतम् ।। स्मितं च हसितं चैव उत्तमस्यैव जायते। विकासितकपोलान्तमुत्फलाननलोचनम् । किञ्चिल्लक्षितदन्तायं हसितं तदिदो विदुः ॥

·reckoned to be eight; the amatory, the heroic, the repulsive, the choleric, the mirthful, the amazing, the terrible, and the piteous. The first four, it is laid down, give rise, respectively, to the last four.* In connexion with definitions of the moods, the author catalogues, with indefatigable patience, their causes and consequences.† याकुञ्चितकपोलादं सखनं निखनं तथा । gaiarrei Fiqrasfåzfed q91: Il The first of these extracts is in Jagaddhara's notes on the Málatimúchava; and the second is from his notes on the Vásavadattá. The third is from the annotations on the Chandi-vilása. A ninth permanent mood, " quiescence," is reckoned by some, says Dhananjaya. Dhanika rejects it. See, also, IV., 43. But, according to Bharata, as Jagaddhara quotes him, in annotating the Málatimádhava, there is a ninth sentiment, which presupposes a corresponding mood : 71 991 T. IV., 41, 42, 45-76. On the permanent moods, their causes and consequences, and on the sentiments, Bharata might be quoted profusely, at second hand and directly. See the Nátya-s'ástra, VI., throughout. Many passages that occur there are adduced anonymously by Jagaddhara, among others. These writers, it may hence be concluded, generally intend, that Bharata should be understood, when they bring forward extracts unspecified as to their derivation. I have observed, however, that they take the liberty of versifying his prose, and of crediting him with the result. Quoting from memory, after the ordinary Hindu mode, they, further, not seldom depart more or less from his precise meaning; but always making good Sanskrit, and keeping tolerably close to accepted science. Mátrigupta, as transcribed in the Artha-dyotaniká, writes thus of the sentiments : रसास्तु त्रिविधा वाचिकनेपथ्यखभावजाः । रसानुरूपैरालापैः श्लोकवाक्यैः पदैस्तथा ॥ नानालङ्कारसंयुक्तर्वाचिको रस उच्यते ।

·34 Among relative topics which are treated analytically, but with no valid claim to exhaustiveness, is that of unrequited affection. Prescriptively, it is held to have ten stages. Dhananjaya observes, however, with good sense, that the great poets have practically made out its stages to be innumerable.* On many another occasion he might, with equally just reason, have intimated dissent from established restrictions. कर्मरूपवयोजातिदेशकालानुवर्तिभिः ॥ माल्यभूषणवस्त्रायेर्नेपथ्यरस उच्यते। रूपयौवनलावण्यस्थैर्यधैर्यादिभिर्गणः । रसः खाभाविको ज्ञेयः स नाऽतिप्रशस्यते ।। * IV., 47-51. Bharatal pronounces to the same intended effect, says Jagaddhara on the Malati-madhava : अप्राप्तरतिभागस्य नवस्त्रोरागजन्मनि । दश स्थानानि कामस्य काममन्तर्विसर्पतः ॥ अभिलाषोऽत्र प्रथमे द्वितीय चिन्तनं तथा। अनुस्मृतिस्तृतीये च चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥ उद्वेगः पञ्च मे ज्ञेयो प्रलापः षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे प्रत्तो भवेद व्याधिस्तथाऽटमे नवमे जडता प्रोता दशमे मरणं भवेत् ।। The second couplet is quoted by Jagaddhara, in his notes on the Vásavadattá, in this wise: प्रथमे त्वभिलाषः स्याद द्वितीये चिन्तनं भवेत् । टतोयेऽनुस्मृतिः प्रोक्ता चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥ Narasinha, annotating on the same romance, cites it, but mostly as in the first version. Similar is the case with Ráyamukutamani. Both he and Narasinha ascribe it to Bharata. Jagaddhara, in his notes on the Málati-madhava, quotes three lines more, of like purport, from some undesignated source : चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गःसङ्कल्पोत्पत्तिरेव च। निद्राच्छेदस्नुत्वं च व्यावृत्तिर्विषयान्तरात् । लज्जाप्रणाश उन्मादो मूछी मरणमेव च ॥

·35 From this slight sketch some notion may be formed of the topics reviewed in the Das'a-rúpa, and of the order in which they are there disposed. Of this little work I have long had by me a rough translation; but want of leisure has prevented my revising it for the press. Six manuscripts of the Das' a-rúpa and its commentary, * fire of them complete, have been collated for the present publication. Only three of them deserve any notice. One of these Again we read there, in the verses of some unknown author, of a quadripartite division of love, according to its causes : अभ्यामादभिमानाच च तथा सम्प्रत्ययादपि । विषयेभ्यश्च तत्त्वज्ञा विदुः प्रीतिं चतुर्विधाम् ।। * It should be mentioned, as regards Dhanika's quotations, that some of the manuscripts are much more communicative than others about indications of their sources. These indications I have very rarely rejected. It is impossible to decide how many of them may not have been the work of the commentator himself. Besides, I have succeeded, after much search, in verifying the greater part of them. The last poetical extract in p. 117, referred to the Vikramorvas'i, is not to be found there. The passage in pp. 115, 116, also, is, doubtless, from a Vikramorvas'ı, and the one that is now current. That, before assuming its present form, it was tampered with by some of the many generations of Hindu recensors through whose hands it has come to us, is not at all unlikely. Other stanzas from the Vikramorras'í, found in our present recension, are the second extract in p. 121, the second in p. 137, and the last in p. 158. In connexion with the passage from the Malavikágnimitra, at pp. 111, 112, see Dr. Tullberg's edition of that drama, p. 21. Also compare the Sahitya-darpana, p. 199, where Dhanika’s version is coolly appropriated. The second stanza from the Amaru-s'ataka, in p. 147, is not in Dr. Hæberlin's very indifferent edition of that poem, in the Kavyasangraha. But I have met with it in good old manuscripts. F2 ·36 I myself possess; another I borrowed from a pandit at Almora ; and the third belongs to the Asiatic Society of Bengal. The first two would alone have served my purpose amply. A single one of all the aforesaid manuscripts bears a date. It is my own, which was copied in the year 1532 of Vikramaditya. With the exception of a couple of leaves, supplied somewhat recently, it is, in general, exceedingly correct. To Mr. E. B. Cowell I am indebted for editing the Prákrit passages which are scattered through the commentary, and for rendering them into Sanskrit. In all probability, I should have satisfied myself with printing merely the couplets of the text-work, but for the obliging and valuable help of that versatile and accomplished scholar. Camp Bhelsá, February 20, 1862. Several of the extracts left unindicated are in well-known plays and poems. The second stanza in p. 144 I have seen in the eighth canto of the Kumára-sambhava : for the whole of that poem is in existence; a fact which few scholars are aware of. I have inspected five or six copies of the entire work. Among books and authors all but unknown, save through Dhanika's citations, are the Chhalita-rána, the Priyadarsliká, the Pandavánanda, the Udátta-rúghava, Padmagupta, Rudra, and Vikațanitambá. The last two, or else a poet and a poetess of the same names, are quoted in the S'árngadhara-paddhati. Of Munja, or Vákpati, I have spoken near the beginning of this preface. Several stanzas which only one or two manuscripts exhibit, and which may, therefore, be suspected for interpolations, have been enclosed in brackets. In the same way I have marked a few passages of prose, which, though not Dhanika's, seemed to be useful. At p. 111 a marginal remark has been admitted. At the foot of p. 71 begins a stanza which an intelligent pandit assures me has read in the Prasanna-rághava. If this be so, we may have some clue to the age of the Gita-govinda; it being the native belief, that both those poems are by one and the same Jayadeva.

·37 *** The very day after this preface was finished, a singular chance placed in my hands a complete copy of the Nátyas'ástra of Bharata ; a work which, till then, I knew only from a few of its first chapters, and from detached extracts quoted by commentators. A year ago, if possessed of the “ Institute of Mimetics,” I should never have thought of editing the Das'a-rúpa ; rare as it is, and precious as it was while Bharata was supposed to be lost beyond hope of recovery. With much labour I have prepared a minute account of my manuscripts of the Das'a-rúpa and its commentary, and of all the various readings which they exhibit. But these particulars it seems unnecessary to print in their fulness; as I shall give, in the present fasciculus, by way of appendix, the more important portions of Bharata, from which Dhananjaya drew his materials. The reading of that appendix, in its proof sheets, and, in short, substantially the editing of it--since I am just leaving the country,—will devolve upon my friend, Mr. Cowell, whose valued aid has so often laid me under obligation. My preface would have presented a very different appearance, had there seemed to me, when writing it, any likelihood that I should ever see Bharata in its entirety. It is, however, too late to pare away from it what have now become excrescences. F. E. H. Dhár, March 21, 1862.

·38 VARIOUS READINGS. Readings now esteemed preferable to those in the text are marked with asterisks. It was not till after the text was all printed, that the editor first saw the Nátya-pradipa, which repeats verbatim a large portion of the Das C-rúpa. The copy. consulted is an old one, as has before been mentioned. It has served to show, that the degree of credit placed in the editor's own copy of the work here published was not in all cases perfectly well-advised. SECTION I. 12b. (अभिव्यापि) अतिव्यामि. 15c. (वाभ्यां) नाऽन्तो and त्रेधा. 23a. (-सम्भवा) -संश्रया. 25b. (गुणाख्यानाद्) गुणा- ख्यानं.* 28a. (लच्या लक्ष्य इवो०) लच्यालक्ष्यतयो०.* 29b. (प्रग- यणं) प्रगमनं.* 30a. (रत्यर्थहा) रत्युत्थेहा. 31b. (प्रगयण) प्रगमनं.* 32b. (उपन्यासस्तु सोपायं) प्रसादनमुपन्यासः. 32c. (चातुर्वर्णा०) चातुर्वा०.* 39b. (सोऽवमोऽङ्ग सङ्गहः) सोऽवमर्श इति स्मृतः. 43a. (संरब्धानां) संरम्भाक्तिर. 54b. (अन्तः) चन्ते. bba. (अन्तर्यवनिका.) अन्तर्जवनिका..* b6a. (पातोऽङ्कास्य) पात्राङ्कस्य. SECTION II. 9a. (धैर्य०) स्थैर्य०.* b. (सत्त्वजाः) सात्त्विकाः. 14b. (खीया) खाऽयि. 18b. (मध्या) कान्तं. 19b. (इच्छातः) अन्विच्छन्. 21b. रूपकेय्व नुरक्तव कार्या प्रहसनेतरे. 23b. (विरहोत्कण्ठितोन्मनाः) विरहोत्कण्ठिता मता. 24b. (विधूते) विभूते. 31b. (हेवाकसः) अल्पालापः 33a. (मन्मथावापित.) मन्मथाध्यासित. 35b. (-क्रियादिषु)-क्रियोक्तिघु. 43c. (सपरिच्छदः) सपरिग्रहः. 44c. (-स्फिञ्ज०). स्फ अॅ०. 47a. 47a. (नर्मस्फिञ्जः) नर्मस्फञ्जः 50a. (-रसा मिथः)-रसात्मकः. 58b. (अवगम्य) अधिगम्य, उपगम्य, and अनुगम्य. 60a. (शूरसेनी) सौरसेनी* and शौरसेनी. 65b. (अञ्जुका) अर्जका. 66a. कुट्टिन्यनुगतैः पूज्या अम्बेति युवती जनैः. b. (राजी) राज्ञा.

·39 SECTION III. 9a. वाक्यं वाक्यार्थमथवा प्रस्तुतं यत्र सूत्रिणः. 14a. (असमू- तमिथःस्तोत्र) असतं मिथःस्तोत्रं.* 15a. (छलना) छलनात्. 18a. (यथोत्तरः) यथोत्तरं. 20a. (बभिगम्य०) अभिगामि० and अधिगम्य०. 32a. (अम्बर०) अस्त्रस्य. 33a. (-तैकार्थ०)-तैः कार्य०. 36a. (सापायं) सोपायं. 41b. (-सङ्गमः)-सङ्गमे. 42a. (नायि- का) प्राप्याऽन्या. 48a. (चैव उक्त०) चाऽन्यदुक्त०. b. (-कल्पन) -लक्षणं. 49c. (वेषभावाभिः) वेषभावादि and देशभाषादि. 59, a. and b. (-नालिकः &c.,)-नाडिकः &c., thrice. . ७ SECTION IV. 1b. (खाद्यत्वं) खादुत्वं. 2b. आलम्बनोद्दीपनाभ्यां कान्तोद्याना- दिना विधा. 10b. (-पोषा०)-शोका०. 14a. (-क्रौर्य०)-चौर्य०. 21b. (उत्खनतादयः) उच्छृसनादयः. 26a. (-नागाभियोगो) -मायाभियोगौ. 28b. (-वस्था)-स्थान०. 30b. (-त्वनिः०)-त्वरा०. 49a. (कान्ते) काम्ये. 51b. (-प्रबन्धेषु)-प्रयोगेषु. 51b. (-प्रबन्धेषु)-प्रयोगेषु. 54a. (कोपा. वसित०) कोपावेशित०. 61b. (व्याश्रयत्वात् ) निराश्रयात्. 67c. (-शुद्धो)-युक्तो. 73a. (-वेपथु०)-वमथ०. '74b. (-वैचित्त्य०) वैव- W०. 75a. (प्ती)-प्तेि.. 78b. (लक्ष्यसन्ध्यन्तराङ्गानि) लक्ष्मसन्य- न्तराख्यानि. 80d. (-भाजा).भावाद्.

·No text on this page.

·दशरूपम्। इह सदाचारं प्रमाण यद्भिरविघ्नेन प्रकरणस्य समायर्थ- मिष्टयोः प्रकृताभिमतदेवतयोनमस्कारः क्रियते श्लोकदयेन। नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते। मदाभोगधनध्वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ॥१॥ दशरूयानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः । नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च॥२॥ यस्य कण्टः पुष्करायते मृदङ्गवदाचरति मदाभोगेन घनध्वानो निबिडध्वनि: नीलकण्ठस्य शिवस्य ताण्डवे उद्धते नृत्ते तस्मै गणेशाय नमः। अत्र खण्डस्लेषाक्षिप्यमाणोपमा- छायालङ्कारः। नीलकण्ठस्य मयूरस्थ ताण्डवे यथा मेघ- ध्वनिः पुष्करायत इति प्रतीतेः। दशरूपानुकारेणेति। एकत्र मत्स्य कूर्मादिप्रतिमानामुद्दे- शेनाऽन्यत्राऽनुवतिरूपनाटकादिना यस्य भावकाः ध्यातारो B BAR NE ·२ दशरूपं [परिच्छे०१॥ रसिकाच माद्यन्ति हृष्यन्ति तस्मै विष्णवेऽभिमताय प्रकृताय भरताय च नमः। श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्श्यते । कस्यचिदेव कदाचिद् दयया विषयं सरस्वती विदुषः । घटयति कमपि तमन्यो व्रजति जनो येन वैदग्धीम्॥३॥ तं कञ्चिद् विषयं प्रकरणादिरूपं कदाचिदेव कस्यचिदेव कवेः सरखती योजयति येन प्रकरणादिना विषयेणाऽन्यो जनो विदग्धो भवति। खप्रवृत्तिविषयं दर्शयति । उद्धृत्योड्डत्य सारं यमखिलनिगमान् नाट्यवेदं विरिञ्चिश् चक्रे यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः । शाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म कः कर्तुमीष्टे नाट्यानां किन्तु किञ्चित् प्रगुणरचनया लक्षणं सङ्क्षिपामि॥४॥ यं नाव्यवेदं वेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान् यत्सम्बद्ध- मभिनयं भरतश्चकार करणाङ्गहारानकरोत् हरस्ताण्डवमु- द्भुतं लायं सुकुमारं नृत्तं पार्वतो कृतवतो तस्य सामस्त्वेन लक्षणं कर्तुं कः शक्तः तदेकदेशस्य तु दशरूपस्य सङ्घपः क्रियत इत्यर्थः । विषयेक्यप्रमतं पानरुत्यं परिहरति । व्याकीर्ण मन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः । तस्याऽर्थस्तत्पदैस्तेन सजिप्य क्रियतेऽञ्जसा ॥५॥ ।

·श्लो०७] सावलोकम्। -- व्याकीणे विक्षिप्ते विस्तीर्णे च रसशास्त्र मन्दबुद्धीनां पुंसां मतिमोहो भवति तेन तस्य नायवेद स्याऽर्थस्तत्पदैरेव मङ्क्षिप्य जुवृत्त्या क्रियत इति। इदं प्रकरणं दशरूप ज्ञानफलम्। दशरूपं किम्फल मित्याह। आनन्दनिस्यन्दिषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमाचं फलमल्पबुद्धिः। योऽपोतिहासादिवदाह साधुस् तस्मै नमः खादुपराङ्मुखाय॥६॥ तत्र केचित्। धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ इत्यादिना त्रिवर्गदिव्युत्पत्तिं काव्यफलत्वेनेच्छन्ति तन्निरा- सेन स्वसंवेद्यः परमानन्दरूपो रसाखादो दशरूपाणां फलं न पुनरितिक्षामादिवत् चिवर्गादियुत्पत्तिमाचमिति दर्शितम् । नम इति सोलुण्ठम्। नाच्यानां लक्षणं सङ्क्षिपामीत्युक्तम् । किं पुनस्तन् नाश्य- मित्याह। अवस्थानुकृतिनीयं काव्योपनिबद्धधीरोदात्ताद्यवस्थानुकारश्चतुर्विधाभिनयेन तादाम्यापत्तिाव्यम्। रूपं दृश्यतयोच्यते। तदेव नाव्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते नीलादिरूपवत् । B2 ·दारूपं [परिच्छे०१। रूपकं तत् समारोपादु इति। नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानत्वात् रूपकं मुख- चन्द्रादिवत् इत्ये कस्मिन्नर्थे प्रवर्तमानस्य शब्दत्रयस्य इन्द्रः पुर- न्दरः शक्र इतिवत् प्रवृत्तिनि मित्तभेदो दर्शितः। दशधैव रसाश्रयम् ॥ ७॥ इति। रसानाश्रित्य वर्तमानं दशप्रकारकम्। एवेत्यवधारणं शुद्धाभिप्रायेण नाटिकायाः सङ्कीर्णत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। तानेव दशभेदानुद्दिशति। नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः। व्यायोगसमवकारी वीथ्यकेहामृगा इति॥८॥ ननु। डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रस्थानरामकाः। काव्यं च सप्त नृत्यस्य भेदाः स्युस्तेऽपि भाणवत् ॥ इति रूपकान्तराणामपि भावादवधारणानुपपत्तिरित्याश- कयाऽऽह। अन्यद् भावाश्रयं नृत्यं इति। रसाश्रयान् नाव्याद् भावाश्रयं नृत्य मन्यदेव । तत्र भा- वाश्रयमिति विषयभेदान् नृत्यमिति नृतेत्रविक्षेपार्थत्वेनाss- ङ्गिकबाहुल्यात् तत्कारिषु च नर्तकव्यपदेशाल् लोकेऽपि चाऽत्र प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारान् नाटकादेरन्यन् नृत्यम्। तड्नेद- वात् श्रीगदितादेरवधारोपपत्तिः। नाटकादि च रमवि- षयम्। रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसर्गात्मकवाक्यार्थ- ·श्लो०१०] सावलोकम्। ५ हेतुकत्वाद् वाक्यार्थाभिन यात्मकत्वं रमाश्रयमित्यनेन दर्शि- तम्। नाव्यमिति च नट अवस्पन्दन इति नटेः किञ्चिच चलनार्थत्वात् सात्त्विकबाहुल्यम् । अतएव तत्कारिषु नटव्यप- देशः । यथा च गात्रविक्षेपार्थत्वे समानेऽप्यनुकारात्मकत्वेन नृत्ताद न्यन् नृत्यं तथा वाक्यार्थाभिनयात्मकान् नाल्यात् पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृत्यमिति । प्रसङ्गान् नृत्तं व्युत्पादयति। नृत्तं ताललयाश्रयम्। इति। तालश्चञ्चत्पुटादिः लयो द्रुतादिः तन्मात्रापेक्षोऽङ्ग- विक्षेपोऽभिनयशून्यो नृत्तमिति । अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे । आद्यं पदार्थाभिनयो मार्गों देशो तथा परम् ॥ ८ ॥ नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम् । नृत्तं च देशीति। विविधस्याऽपि वैविध्यं दर्शयति। मधुरोद्धतभेदेन तद् द्दयं दिविधं पुनः । लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १०॥ सुकुमारं दयमपि लास्यमुद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोतस्योपयोगं दर्शयति। तच् च नाटकाद्युपकारकमिति । नृत्यस्य क्वचिदवान्तरपदार्थाभिनयेन नृत्तस्य च शोभाहेतु- खेन नाटकादावुपयोग इति। Sen ·दारूपं [परिच्छे.१। अनुकारात्मकत्वेन रूपाणामभेदात् किङ्घतो भेद इत्या- शयाऽऽह। वस्तु नेता रसस्तेषां भेदका इति। वस्तुभेदान् नायकभेदाद् रसभेदाद् रूपाणामन्योन्यं भेद इति। वस्तुभेदमाह। वस्तु च विधा। कथमित्याह। तत्राऽऽधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिक विदुः ॥११॥ इति। प्रधानभूतमाधिकारिकं यथा रामायणे रामसो- तात्तान्त। तदङ्गभूतं प्रासङ्गिकं यथा तत्रैव विभीषण सु- ग्रीवादिवृत्तान्त इति । निरुतयाऽऽधिकारिक लक्षयति। अधिकारः फलस्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः । तन्निवर्त्यमभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ॥ १२ ॥ इति। फलेन खखामिसम्बन्धोऽधिकारः फल खामी चाऽधि- कारी तेनाऽधिकारणाऽधिकारिणा वा निवृत्तं फलपर्यन्ततां नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् । प्रासङ्गिकं व्याचष्टे। प्रामणिकं परार्थस्य स्वार्थी यस्य प्रसङ्गतः । यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात् खप्रयोजन- सिद्धिस्तत् प्रासङ्गिकमितिवृत्तं प्रसङ्गनिईत्तेः ।

·श्लो०१४] सावलोकम्। ७ प्रासङ्गिकमपि पताकाप्रकरीभेदाद् द्विविधमित्याह। सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक ॥ १३ ॥ दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिकं सा पताका सुग्रीवादिवृत्तान्त- वत् । पताकेवाऽसाधारणनायकचिह्नवत् तदुपकारित्वात्। य- दल्पं सा प्रकरी श्रवणादिवृत्तान्तवत् । पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादयति । प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनाऽन्योक्तिसूचकम्। पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १४ ॥ प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद् भव- तीति पताकास्थानकम्। तच च तुल्येतित्ततया तुल्यविशे- षणतया च दिप्रकारमन्योक्तिसमासोतिभेदात्। यथा रत्ना- वल्याम्। याताऽस्मि पद्मनयने समयो ममेष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्या: सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥ यथा च तुल्यविशेषणतया। उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणाद् अायासं श्वसनोगमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवाऽन्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्याः करिय्याम्यहम् ॥

·दशरूपं [परिच्छे०१। एवमाधिकारिकदिविधप्रामङ्गिकभेदात् त्रिविधस्याऽपि त्रै- विध्यमाह। प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् वेधाऽपि तत विधा। प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम् । मिश्रं च सकरात् ताभ्यां दिव्यमादिभेदतः॥१५॥ इति निगद व्याख्यातम्। तस्येतिवृत्तस्य किं फलमित्याह । कार्य त्रिवर्गस्तत् प्राद्धमेकानेकानुबन्धि च । धर्मार्थकामाः फलम्। तच् च सद्धमेकैकमेकानुबन्ध दित्यनुबन्धं वा। तत्साधनं व्युत्पादयति। स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धेतुर्बोजं विस्तार्यनेकधा। स्तोकोद्दिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवद् बीजम्। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदेवो यौगन्धरायणव्यापारी विष्क- म्भके न्यस्तः । यौगन्धरायणः। कः सन्देहः । दीपादन्यस्मा- दिति पठति इत्यादिना। प्रारम्भेऽस्मिन् स्वामिना वृद्धिहेतो। इत्यन्तेन । यथा च वेणीसंहारे द्रौपदीकेशसंयमनहेतुर्भीम- क्रोधोपचितयुधिष्ठिरोत्साहो बीजमिति। तच् च महाकार्या- वान्तर कार्यहेतुभेदादनेकप्रकारमिति ।

·वो०१८] सावलोकम् । ६ यथा अवान्तर बीजस्य सन्तान्तरमाह। अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १६ ॥ रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्ती कथार्थविच्छेदे सत्यनन्तरकार्यहेतुरुदयनस्येन्दोरिवोद्दीक्षने । सागरिका । श्रुत्वा। *कई एमो सो उदयणणरिन्दो जस्म अहं तादेण दित्यादि। बिन्दुर्जले तैलबिन्दुवत् प्रसारित्वात्। इदानों पताकाद्यं प्रसङ्गाद् व्युत्तमोतं क्रमार्थमुपसंहरनाह। बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरोकार्यलक्षणाः । अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥ १७ ॥ अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः । । - अन्यदवस्थापञ्चकमाह। अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । आरम्भयत्नप्रात्याशानियताप्तिफलागमाः॥१८॥ यथोद्देशं लक्षणमाह। औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे। इदमहं सम्पादयामीत्यध्यवमायमात्रमारम्भ इत्युच्यते । यथा रत्नावल्याम्। प्रारमोऽस्मिन् खामिनो वृद्धि हेतो दैवे चेत्यं दत्तहस्तावलम्ब । * कथं एव स उदयननरेन्द्रः यस्याऽहं तातेन दत्तेत्यादि ।

·१० दशरूपं [परिच्छे०१ । इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धेर्वत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगन्ध- रायणमुखेन दर्शितः। अथ प्रयत्नः। प्रयत्नस्तु तदप्राप्त व्यापाराऽतित्वरान्वितः ॥ १६ ॥ तस्य फलस्थाऽप्राप्तावुपाययोजनादिरू पश्चेष्टाविशेषः प्रयत्नः। यथा रत्नावल्यामालेख्याभिलेखनादिवत्सराजसमागमोपायः । *तहावि णस्थि अणो दंसणुवाओ त्ति जहा तहा श्रालिहिप जधा समीहि करिसमित्यादिना प्रतिपादितः । प्राण्याशामाह। उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसम्भवः । उपायस्थाऽपायशङ्कायाश्च भावादनिर्धारितैकान्ता फल- प्राप्तिः प्राण्याशा। यथा रत्नावल्या हतोयेऽङ्के वेषपरिवताभि- मरणादौ समागमोपाये सति वासवदत्तालक्षणापायशङ्काया एवं जदि अबालवादालो विश्राअच्छि असदो ण णदू- स्मदि वासवदत्ता इत्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारितैकान्ता समागमप्राप्तिरुक्ता। नियताप्तिमाह। अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता। अपायाभावादवधारितैकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति। * विटू० । तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथा तथा आलिख्य यथा समीहितं करिष्यामि । + एवं यदि अकालवातालोव यागत्यान्यतो न नेष्यति वासवदत्ता ।

·श्लो०२२] सावलोकम् । ११ यथा रत्नावल्यां विदूषकः । *सागरिका दुक्करं जीविस्मदि इत्युपक्रम्य किं ण उपायं चिन्तेसि। इत्यनन्तरं राजा । वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नाऽन्यमत्रोपायं पश्यामीत्यनन्तराङ्कार्थवि- न्दुनाऽनेन देवी लक्षणापायस्य प्रसादनेन निवारणान् नियता फल प्राप्तिः सूचिता। फलयोगमाह। समग्रफलसम्पत्तिः फलयोगो यथोदितः ॥२०॥ यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्तिवावाप्तिरिति । सन्धिलक्षण माह। अर्थप्रकृतयः पञ्च पच्चावस्थासमन्विताः । यथासयेन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च सन्धयः ॥२१॥ अर्थप्रकृतीनां पञ्चानां यथासङ्ख्येनाऽवस्थाभिः पञ्चभिर्यागात् यथामङ्ख्येनैव वक्ष्यमाणा मुखाद्याः पञ्च सन्धयो जायन्ते । सन्धिसामान्यलक्षणमाह। अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरकान्वये सति । एकेन प्रयोजनेनाऽन्वितानां कथांशानामवान्तरकप्रयोजन- सम्बन्धः सन्धिः । के पुनस्ते सन्धयः । मुखप्रतिमुखे गर्भ सावमओपसंहतिः ॥२२ ॥ * सागरिका दुष्करं जोविष्यति इत्युपक्रम्य किं न उपायं चि- न्तयसि। 02 ·दारूपं [परिच्छे०१॥ यथाद्देशं लक्षण माह। मुखं बोजसमुत्पत्तिानार्थरससम्भवा । अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ॥ २३ ॥ बीजानामुत्पत्तिरनेक प्रकारप्रयोजनस्य रसस्य च हेतुर्मुख- सन्धिरिति व्याख्येयम्। तेनाऽत्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसो- त्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति। अस्य च बोजारम्भार्थयुक्तानि बादशाऽङ्गानि भवन्ति । तान्याह। उपक्षेपः परिकरः परिन्यासा विलोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥२४॥ एतेषां स्वसञ्ज्ञाव्याख्यातानामपि सुखार्थ लक्षणं क्रियते। बोजन्यास उपक्षेपः यथा रत्नावल्यां नेपथ्ये । दीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । थानीय झटिति घट यति विधिरभिमतमभिमुखीभृतः ॥ इत्यादिना यौगन्धरायण वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतु- भूतमनुकूलदैवं स्वव्यापारं बीजत्वेनोपक्षिप्तवानित्युपक्षेपः । परिकरमाह। तबाहुल्वं परिक्रिया। यथा तत्रैव। अन्यथा क सिद्धादेशप्रत्यय प्रार्थितायाः सिंहलेश्वरदुहितः समुद्रे प्रवहणभङ्गमग्नोत्थितायाः फलका- ·श्लो०२५] सावलोकम्। १३ सादनमित्यादिना सर्वथा स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युदया इत्यन्तेन बीजोत्पत्तेरेव बहकरणात् परिकरः । परिन्यासमाह । तन्निध्पत्तिः परिन्यासो यथा तत्रैव। प्रारम्भेऽस्मिन् खामिनो वृद्धि हेतो दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे । सिद्धेभ्रान्तिोऽस्ति सत्यं तथाऽपि खेच्छाकारी भीत एवाऽस्मि भर्तुः ॥ इत्यनेन यौगन्धरायणः स्वव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यामः। विलोभनमाह। गुणाख्यानाद् विलोभनम्॥३५॥ यथा रत्नावल्याम्। अस्तापास्तममस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वास्थानी समये समं नृपजनः मायन्तने सम्पतन् । सम्प्रत्येष सरोरुहद्युतिमुषः पादांस्तवाऽऽसे वितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दोरिवादीक्षते ॥ इति वैतालिकमुखेन चन्द्र तुल्यवत्सराजगुणवर्णनया सागरि- कायाः समागमहेत्वनुरागबीजानुगुण्येनैव विलोभनाद् विलो- भनमिति। यथा च वेणीसंहारे। मन्थायस्तार्णवाम्भःभुतकुहरवलन्मन्दरध्वान धीरः कोणाघातेषु गर्जप्रलय चनघटान्योन्यमादृचण्डः ।

·१४ दशरूपं [परिच्छे०१॥ कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुल निधनात्यातनिर्धातवातः के नाऽस्मसिंहनाद प्रतिरसितमखो दुन्दुभिस्ताडितोयम् ॥ इत्यादिना यशदुन्दुभिरित्यन्तेन द्रौपद्या विलोभनाद् विलो- भनमिति । अथ युक्तिः । सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिः यथा रत्नावल्यां मयाऽपि चैनां देवीहस्ते सबहुमान निक्षिपता युक्तमेवाऽनुष्ठितं कथितं च मया यथा बाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरामात्येन वसुभूतिना सह कथं कथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोश लोच्छित्तये गतस्य रुमण्वतो घटित इत्य- नेन मागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्श- नादिप्रयोजनावधारणाद् बाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययोः खना- यकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनाऽवधारणाद् युक्तिरिति । अथ प्राप्तिः। प्राप्तिः सुखागमः। इति। यथा वेणीसंहारे। चेटो। *भट्टिणि परिकुविदो वित्र कुमारो लकवीयदीत्युपक्रमे । भीमः । मलामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ । * भत्रि परिकुपित इव कुमारी लक्ष्यते।

·श्लो०२६] सावलोकम् । १५ द्रौपदी श्रुत्वा सहर्षे *नाध अस्मुदपुव्वं खु एदं वत्रणं ता पुणे पुणे भण इत्यनेन भीमक्रोधबीजान्वयेनैव सुख प्राप्या द्रौपद्याः प्राप्तिरिति । यथा च रत्नावल्यां सागरिका श्रुत्वा सहर्ष परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्तो। 'कधं असा रात्रा उद- यण जस्म अहं तादेण दिला ता परप्पेसणदूमिदं मे जोविदं एदस्म दंसणेण वहुमदं संजादमिति। सागरिकायाः सुखा- । गमात् प्राप्तिरिति । अथ समाधानम् । बीजागमः समाधान यथा रत्नावल्यां वासवदत्ता। तेण हि उणेहि मे उव- अरणाई। सागरिका । भट्टिणि एदं सव्वं सज्जम् । वासव- दत्ता। निरूप्याऽऽत्मगतं अहो पमादो परिणस्म जस्स एव्व दंसण पहादो पत्तेण रकबोअदि तस्म ज्ञव कहं दिहि- गोरं आश्रदा भोदु एवं दाव। प्रकाशं । हंजे सागरिए कीस तुम अज्ज पराहीणे परित्रणे मअणूसवे सारिनं मोत्तूण नाथ अश्रुतपूर्वमेतद्दचनं तत्पुनः पुनर्भण । +कथमयं स राजा उदयनो यस्याऽहं तातेन दत्ता तत परप्रेषण- दूषितं मे जीवितं एतस्य दर्शनेन बहुमतं सञ्जातं । + तेन हि मे उपकरणानि उपनय । सागरिका। भर्टदारिके रतत् सर्व सज्जं। वासवदत्ता निरूप्यात्मगतं, यहो प्रमादः परि- जनस्य यौव दर्शनपथात् प्रयत्नेन रक्ष्यते तस्यैव कथं दृष्टिगोचरं सागता भवेत्। एवं तावत् । प्रकाशं। चेटि सागरिक कथं त्वमद्य पराधीने परिजने मदनोत्सवे सारिकां मुहागता, तस्मा- ·दारूपं [परिच्छे०१। - इहागदा ता तहिं ज्नेव गच्छ इत्युपक्रमे सागरिका खगतं मारित्रा दाव मए सुमङ्गदाए हत्थे समप्पिदा पेक्विटुं च मे कुतूहलं ता अलक्विा पेकिन स्ममित्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्सराजयोदर्शनप्रतीकारात् सारिकायाः सुसङ्गता- पणेन अलक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमागमहेताज़जस्योपा- दानात् समाधानमिति । यथा च वेणीसंहारे। भीमः। भवतु पाञ्चालराजतनये श्रूयतामचिरेणैव कालेन । चञ्चगुजभ्रमितचण्ड्गदाभिघात- सञ्चूर्णितोरुयुगलत्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ इत्यनेन वेणीसंहारहेता: क्रोधबीजस्य पुनरुपादानात् समा- धानम्। अथ विधानम। विधानं सुखदुःखकृत्॥२६॥ यथा मालतीमाधवे प्रथमेऽङ्के। माधवः । याच्या मुद्दालतकन्धरमाननं तद् श्रावृत्त हत्तशतपबनिभं वहन्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पत्मालाच्या गाढं निखात दूव मे हृदये कटाक्षः ॥ तत्रैव गच्छ, इत्युपक्रमे सागरिका खगतं सारिका तावन्मया सुस- जताया हस्ते समर्पिता प्रेक्षितुं च मे कुतूहलं वत् काल क्षता प्रेक्षिष्ये।

·०२७] सावलोकम् । यविस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभावम् आनन्दमन्दममतलवनादिवाऽभूत् । तत्सन्निधौ तदधुना हृदयं मदीयम् अङ्गार चुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ॥ इत्यनेन मालत्यवलोकनस्याऽनुरागस्य समागमहेतो/जानु- गुण्येनैव माधवस्य सुखदुःखकारित्वाद् विधानमिति। यथा च वेणीसंहारे। द्रौपदी। *णाध पुणेवि तुम्मेहिं अहं पात्र- च्छिा समासासिदव्वा। भीमः । ननु पाञ्चालराजतनये किमद्याऽप्यलोकाश्वासनया। भूयः परिभवलान्तिलज्जाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥ इति सङ्ग्रामस्य सुखदुःखहेतुत्वाद् विधानमिति । अथ परिभावना। परिभावोद्भुतावेश इति। यथा रत्नावल्याम्। सागरिका। दृष्ट्वा सविस्मयम् । 'कधं पञ्चको ज्जेव अणङ्गो यूनं पडिच्छेदिता अपि इधष्ठिद ज्जेव्व णं पूजइस्मं । इत्यनेन वत्सराजस्य अनङ्गरूपतया अपहवा- दनङ्गस्य च प्रत्यक्षस्य पूजाग्रहणस्य लोकोत्तरत्वादद्भुतरमावेश: । नाथ पुनरपि त्वयाहमागत्य समाश्वासयितव्या + कथं प्रत्यक्ष रवानङ्गः यूयं प्रविच्छेदिवा अहमपि इह स्थितैवैनं पूजयिष्यामीति । D ·१७ दारूपं [परिच्छे०१। MASA परिभावना । यथा च वेणीसंहारे। द्रौपदी। *किं दाणिं एसो पलजलधरत्थणिदमंसलो खणे खणे समरदुन्दुभी ताडोयदि त्ति। इति लोकोत्तरसमरदुन्दुभिध्वनेविस्मय- रसावेशाद् द्रौपद्याः परिभावना । अथोऽदः। उद्देदो गूढभेदनम्। इति। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेशगूढस्य वैतालिकवचमा अस्तापास्तेत्यादिनोदयन स्येत्यन्तेन बीजानुगु- ण्येनैवोझेदनादुछेदः। यथा च वेणीसंहारे। आर्य किमि- दानीमध्यवस्थति गुरुरित्युपक्रमे। नेपथ्ये । यत् सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद् विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्तिं कुलस्वेच्छता । तद् द्यूतारणि सम्भृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत् कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ।। भीमः । सहर्षम्। जृम्भतां जृम्भतां सम्प्रत्य प्रतिहतमार्यस्य क्रो- धज्योतिरित्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेशसंयमनहेतायुधिष्ठिर- क्रोधस्योझेदनादुखेदः। अथ करणम्। करणं प्रकृतारम्भो । * किमिदानीमेष प्रलयजलधरस्तनितमांसलः क्षणे क्षणे समरदु. न्दुभिस्ताद्यते इति ।

·श्लो०२०] सावलोकम् । यथा रत्नावल्याम् । * णमो दे कुसुमाउह ता अमोहदंसणे मे भविस्ममि त्ति दिष्ठं जं पेकिवदव्वं ता जाव ण कोविमं पे- कवद् ता गमिस इत्यनेनाऽनन्तराङ्क प्रकृतनिर्विघ्नदर्शनारम्भणात् करणम् । यथा च वेणीसंहारे। तत् पाञ्चालि गच्छामो वय- मिदानों कुरुकुलक्षयायेति । सहदेवः। आर्य गच्छाम इदानों गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमाचरितुमित्यनेनाऽनन्तरात- प्रस्तूयमानसङ्गामारम्भणात् करणमिति। सर्वत्र चेहोश- प्रतिनिर्देशवैषम्यं क्रियाक्रमस्याऽविवक्षितत्वादिति । अथ भेदः । भेदः प्रोत्साहना मता ॥ २७ ॥ इति । यथा वेणीसंहारे। णाध मा जलसेणीपरिभ- वुद्दीविदकोवा अणवेक्लिदसरीरा परिक्कमिस्मध जदो अप्प- मत्तसञ्चरणीयाई सुणोयन्ति रिउवलाई। भीमः । अयि सुक्षत्रिये। अन्योन्यास्फालभिन्नदिपरुधिरवसासान्द्रमस्तिष्कपड़े मनानां स्यन्दनानामुपरिश्तपद न्यास विक्रान्त पत्तो । स्फीतासृक्पान गोष्ठोरसद शिवशिवार्यनृत्य त्क बन्वे सङ्गामैकार्णवान्तः पयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ।। । * नमस्ते कुसमायुध तदमोघदनो मे भविष्यसीति, दृरं यत् प्रेक्षितव्यं तत् यावन्न कोऽपि मां प्रेक्षते तत् गमिष्यामोति । + नाथ मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकोया अनपेक्षितशरीराः परिक्रमिष्यथ यतोऽप्रमत्तसक्षरणीयानि श्रूयन्ते रिपुबलानि । D 2 ·दशरूपं [परिच्छे०१। इत्यनेन विषमायाः द्रौपद्याः क्रोधोत्साहबीजानु गुण्येनैव प्रो- त्साहनाद् भेद इति। एतानि च द्वादशमुखाङ्गानि वीजारम्भद्योतकानि साक्षात् पारम्पर्येण वा विधेयानि । एतेषामुपक्षेपपरिकरपरिन्यास- युक्त्यु दसमाधानानामवश्यं भावितेति । अथ माङ्गं प्रतिमुखसन्धिमाछ। लक्ष्यालक्ष्य इवा दस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । बिन्दुप्रयत्नानुगमादनान्यस्य त्रयोदश ॥२८॥ । तस्य बोजस्य किञ्चिल लक्ष्यः किञ्चिदलक्ष्य दुवोझेदः प्रकाशनं तत् प्रतिमुखम् । यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽके वत्स- राजसागरिकासमागमहेतोरनुरागबीजस्य प्रथमाकोपक्षिप्तस्य सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किञ्चिल लक्ष्यस्य वा- सवदत्तया च चित्रफल कवृत्तान्तेन किञ्चिदुनीयमानस्य दृश्यादृश्यरूपतयो दः प्रतिमुखसन्धिरिति। वेणीसंहारेऽपि द्वितीयेऽङ्क भीमादिवधेन किञ्चिल लक्ष्यस्य कर्णाद्यवधाच चाऽलक्ष्यस्य क्रोधबीजस्या दः। महमृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं महानुजम् । खबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात् पाण्डुसुतः सुयोधनम् ।। इत्यादिभिः। दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभने ।

·श्ला०३२] सावलोकम्। २१ तेजखिनां समरमूर्द्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥ इत्येवमादिभिश्चोझेदः प्रतिमुखसन्धिरिति। अस्य च पूर्वाङ्कोप- क्षिप्तबिन्दुरूपबीजप्रयत्नार्थानुगतानि त्रयोदशाऽङ्गानि भवन्ति । तान्याहा विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी नर्मद्युतिः प्रगयणं निरोधः पर्युपासनम् ॥ २८ ॥ वज्रं पुष्पमुपन्यासेो वर्णसंहार इत्यपि । यथोद्देशं लक्षणमाह । रत्यर्थेहा विलासः स्याद् दृष्टनष्टानुसर्पणम् । परिसपी विधूतं स्यादरतिस्तच्छमः शमः ॥ ३० ॥ परिहासवचा नर्म धृतिस्तज्जा द्युतिर्मता उत्तरा वाक् प्रगयणं हितरोधो निरोधनम् ॥ ३१ ॥ पर्युपास्तिरनुनयः पुष्यं वाक्यं विशेषवत् । उपन्यासस्तु सोपायं वज्रं प्रत्यक्षनिष्ठुरम् । चातुर्वर्णपगमनं वर्णसंहार इय्यते ॥ ३२ ॥ रत्यर्थ हेति । यथा रत्नावल्याम् । सागरिका । *हित्र प- मीद पसोद किं इमिणा आभासमेत्तफलेण दुल हजण प्पत्थणा- णुबन्धेणेत्युपक्रमे तहावि आलेखगदं तं जणं कदुअ जधा समी- हिदं करिस्मं । तहावि तस्म पत्थि अलो दंसोवाउत्ति इत्येते- * हृदय प्रसीद प्रसीद किमनेन यायासमात्रफलेन दुर्लभजन- प्रार्थनानुबन्धेन। तथापि आलेखगतं तं जनं कृत्वा यथा समीहितं करिष्यामि । तथापि तस्य नास्त्वन्यो दर्शनोपाय इति ।

·२२ दशरूपं [परिच्छे०१॥ वत्सराजसमागमरतिं चित्रादिजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकाया- चेष्टाप्रयोऽनुरागवीजानुगतो विलास इति । अथ परिसर्पः। दृष्टेति । यथा वेणीसंहारे। कञ्चुकी। योऽय- मुद्यतेषु बलवत्सु अथवा किं बलवत्सु वासुदेवसहायेषु अरिषु अद्याऽप्यन्तःपुरसुखमनुभवति। इदमपरमयथायथं स्वामिनः । श्राशस्त्रग्रहणाद कुण्ठ परशोस्तस्थाऽपि जेता मुनेस् तापायाऽस्य न पाण्डुसूनुभिरयं भोग्नः शरैः शायितः । प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्थाऽयमरातिलू नधनुष: प्रोतोऽभिमन्योर्वधात् ॥ इत्यनेन भीमादिवधे दृष्टस्थाऽभिमन्युवधान् नष्टस्य बलवतां पा- ण्डवानां वासुदेवमहायानां सङ्गामलक्षणबिन्दुबीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चुकि मुखेन बीजानुसर्पणं परिसर्प इति। यथा च रत्नावल्यां सा- रिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागबीजस्य दृष्टनष्टस्य क्वाऽसौ क्वाऽसावित्यादिना वत्सराजेनाऽनुसरणात् परिसर्प इति। अथ विधुतम्। विधूतमिति। यथा रत्नावल्याम् । साग- रिका। *महि अहि मे संतावो वाधेदि। सुसङ्गता। दीर्घिकाता नलिनोद लानि मृणालिकाश्चानीयाऽस्या अङ्गे ददाति। सागरिका। तानि क्षिपन्ती। सिहि अवणेहि एदाई किं अपारणे अत्ताणं आयामसि णं भणामि। । । * सखि अधिकं मे सन्तायो बाधते + सखि अपनयैतानि कथमकारणमात्मानमायासयसि, ननु भणामि ।

·श्लो०३२] सावलोकम्। २३ *दुलहजणाणुराओ लज्जा गरुई परब्वसेा अप्पा । पित्रसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवर एक्कं ॥ इत्यनेन सागरिकाया बोजान्वयेन शीतोपचारविधूननाद वि- धूतम्। यथा च वेणीसंहारे भानुमत्या दुःस्वप्नदर्शनेन दुर्यो- धनस्याऽनिशङ्कया पाण्डवविजयशङ्कया वा रतेर्विधूननमिति। अथ शमः। तच्छम इति। तस्या अरतरुपशमः शमः। यथा रत्नावल्याम्। राजा। वयस्याऽनया लिखितोऽहमिति यत् सत्यमात्मन्यपि मे बहुमानस्तत कथं न पश्यामीति प्रक्रमे। सागरिका। आत्मगतम्। हिश्र समस्मस मोरो वि दे एत्तिअं भूमि ण गदो इति किञ्चिदरत्युपशमात् शम इति । अथ नर्म। परिहासवच इति। यथा रत्नावल्याम्। सुसङ्ग- ता। सहि जस्म कए तुमं आअदा सो अयं पुरदो चिदि। मागरिका। सासूयम्। सुसङ्गदे कस्म कए अहं श्राअदा। सुसङ्ग- ता। अद् अप्पसङ्किदे णं चित्तफल अस्म ता गेएह एदमित्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नर्म। यथा च वेणीसंहारे। दुर्यो- धनः। चेटोहस्तादर्घपात्रमादाय देव्याः समर्पयति। पुनर्भानु- । * दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश यात्मा । प्रियसखि विषम प्रेम मरणं पारणं केवलमेकं + हृदय समाश्वसिहि, मनोरथोऽपि ते एतावती भूमिं न गत इति। + सखि यस्य कृते ल् मागता सोऽयं पुरतस्तिष्ठति । सागरिका सासूयं सुसङ्गते कस्य कृतेऽहमागता? अयि आत्मशविते ननु चित्र- फलकस्य तद्गहाणैतदिति ।

·२४ दपारूपं [परिच्छे०१। मती। अर्घ दत्वा। *हला उवणेहि मे कुसुमाइं जाव अवराणं पि देवाणं सवरि णिवत्तेमि हस्तौ प्रसारयति । दुर्योधनः । पुष्पाण्युपनयति। भानुमत्या स्तत्स्पर्शजातकम्पाया हस्तात् पुष्पाणि पतन्तीत्यनेन नर्मणा दुःखप्रदर्शनोपशमार्थं देवतापूजा विघ्न- कारिणा बीजोबाटनात् परिहासस्य प्रतिमुखाङ्गत्वं युक्तमिति । अथ नर्मद्युतिः। तिरिति । यथा रत्नावल्याम्। सुस- ङ्गता। 'सहि अदिणि छुरा दाणिं सि तुमं जा एवं पि भट्टिणा हत्थावलंविदा कोवं ण मुञ्चसि। सागरिका। सभ्रूभङ्गमीष- दिहस्य। सुसङ्गदे दाणं पि ण विरममोत्यनेनाऽनुराग- बीजाबाटनान्वयेन तिर्नर्मजा द्युतिरिति दर्शितमिति । अथ प्रगयणम् । उत्तरेति । यथा रत्नावल्याम् । विदूषकः । भी वअस्म दिष्टिा वड्डसे । राजा। सकौतुकम्। वयस्य किमेतत् । दिदूषकः। भो एदं कवु तं जं मए भणिदं तुम एव्व आलिहिदो को अलो कुसुमाउहव्ववदेसेण णि एहवी- अदीत्यादिना। - । * हला उपनय मे कुसुमानि यावदपरेषामयि देवानां सपयों निवर्तयामि सहि अतिनिहरासीदानों त्वं या एवमपि भत्री हस्तावलम्बिता कोपं न मुञ्चसि । सागरिका । सबूभङ्गमीदिहस्य सुसङ्गते इदानी- मपि न विरमसि । * भा वयस्य दिच्या वर्धसे। ६ भो एतत् खल तत् यन्मया भखितं त्वमेव आलिखितः । कोऽन्यः कुसुमायुधव्ययदेशेन नियते।

·श्लो०३२] सावलोकम्। २५. परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमध्यात् किं शोषमायासि मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तवाऽवकाशो भवतः किमु स्थात् ॥ इत्यनेन राजविदूषकसागरिकासुसङ्गतानामन्योन्यवचनेनोत्त- रोत्तरानुरागबीजोबाटनात् प्रगयणमिति । अथनिरोधः। हितरोध इति। यथा रत्नावल्याम्।राजा। धिमूर्ख। प्राप्ता कथमपि दैवात् कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद् भंशिता भवता । इत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमरूपहितस्य वासवदत्ता- प्रवेश सूचकेन विदूषकवचसा निरोधान् निरोधनमिति । अथ पर्युपासनम्। पर्युपास्तिरिति। यथा रत्नावल्याम्। राजा। प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति लमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन् वतुं क्षममिति न वेझि प्रियतमे ॥ इत्यनेन चित्रगतयो यकयोदर्शनात् कुपिताया वासवदत्ता- या अनुनयनं नायकयोरनुरागोहाटाञ्चयेन पर्युपासममिति । अथ पुष्पम् । पुष्पमिति। यथा रत्नावल्याम्। राजा। सागरिकां इस्ते ग्टहीत्वा स्प0 नाटयति। विदूषकः । *भो एसा अपुवा सिरी तए समासादिदा । राजा। वयस्य सत्यम्। * भो रवा अपनी श्रीः त्वया समासादिता। ।

·दारूपं
[परिच्छे०१।
श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः ।
कुतोऽन्यथा स्त्रवत्येष स्वेदच्छद्मामृतद्रवः ॥
इत्यनेन नायकयो: साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुरा-
गोवाटनात् पुष्यम्।
अथोपन्यासः । उपन्यास इति। यथा रत्नावल्याम् । सु-
सङ्गता। *भट्टा अलं सङ्काए मएवि भट्टिण पसाएण
कीलिदं एव्व ता किं कमाभरणकण अदोवि मे गरी
पसाओ जं कीस तए अहं एत्थ आलिहिअ त्ति कुवित्रा
मे पिसही सारिआ ता पसादीअदु इत्यनेन सुमङ्गता-
वचमा सागरिका मया लिखिता मागरिकया च समिति
सूचयता प्रसादोपन्यामेन बीजोझेदादुपन्यास इति ।
श्रथ वज्रम् । वज्रमिति। यथा रत्नावल्याम्। वासवदत्ता।
फलकं निर्दिश्य । अज्ज उत्त एसावि जा तुह समोवे एदं कि
वसन्तअस्स विमाणं । पुनः अज्ज उत्त ममावि एदं चित्तकम्म पे-
क्वन्तीए सीसवेत्रणा समुप्पणा इत्यनेन वासवदत्तया वत्सराजस्य
सागरिकानुरागाझेदनात् प्रत्यक्षनिठुराभिधानं वज्रमिति ।
अथ वर्णसंहारः। चातुर्वर्णेति। यथा वीरचरिते हतीयेऽङ्क।
* भतरलं शवया मयायि भर्तुः प्रसादेन क्रीडितमेव तत् किं
कर्णाभरणेन। असावपि मे गुरुः प्रसादः यत् कथं त्वयाहमत्रालिखि-
तेति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका तत् प्रसाद्यतां ।
+ आर्य पुत्र एघापि या तव समोये । एतत् किं वसन्तकस्य वि-
ज्ञानं। आर्यपुत्र ममापि एतत् चित्रकर्म पश्यन्त्याः शीर्षवेदना
समुत्पन्ना।

·श्लो०३३] सावलोकम् । २७ परिषदियषीणामेष वृद्धो युधाजित् सइ नृपतिरमात्यैलोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराण: प्रभुरपि जनकानामद्रुहो याचकस्ते ॥ इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामात्यादीनां सङ्गतानां वर्णनां वचसा रामविजयाशंसिनः परशरामदुर्णयस्याऽद्रोहयाञ्चाद्वारेणोने- दनाद् वर्णसंहार इति। एतानि च त्रयोदश प्रतिमुखाङ्गानि मुखसन्ध्युपक्षिप्तबिन्दु- लक्षणावान्तरबीजमहाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि । एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमवजोपन्यासपुयाणां प्राधान्यम्। इतरेषां यथासम्भवं प्रयोग इति । अथ गर्भसन्धिमाह। गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्याऽन्वेषणं मुहुः । बादशाङ्गः पताका स्थान् न वा स्यात् प्राप्तिसम्भवः ॥३३॥ प्रतिमुखसन्धौ लच्या लक्ष्यरूपतया स्तोकोभिन्नस्य बीजस्य सविशेषाभेदपूर्वकः सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्च तस्यैवाऽन्वेषणं वारंवारं सोनिर्धारितैकान्त- फल प्राण्याशात्मको गर्भसन्धिरिति। तत्र चौत्सर्गिकत्वेन प्रा- प्तायाः पताकायाः अनियमं दर्शयति। पताका स्थान् नवे- त्यनेन। प्राप्तिसम्भवस्तु स्यादेवेति दर्शयति । स्यादिति । यथा रत्नावल्या हतीयेऽङ्क वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तहषपरिग्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च विदूषकवचसा सा- ·२८ दारूप [परिच्छे०१। JINNIMAR । गरिकाप्राण्याशा प्रथमं पुनर्वासवदत्तयाविच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनरपायनिवारणपायान्वेषणं नाऽस्ति देवी- प्रसादनं मुक्काऽन्य उपाय इत्यनेन दर्शितमिति । स च द्वाद- शाङ्गो भवति। तान्युद्दिशति। अभूताहरणं मागी रूपोदाहरणे क्रमः। सहचाऽनुमानं च तोटकाधिवले तथा ॥ ३४ ॥ उद्देगसम्भ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते। इति । यथोद्देशं लक्षणमाह। अभूताहरणं छद्म इति । यथा रत्नावल्याम् । माधु रे अमञ्च वसन्त साधु। अदिसइदो तए अमच्चो जोगन्धराणो दूमाए सन्धिविग्गह- चिन्ताए इत्यादिना प्रवेशकेन ग्टहीतवासवदत्तावेषायाः सा- गरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूषकसुसङ्गताक्लृप्तका- चनमालानुवाददारेण दर्शितमित्यभूताहरणम् । अथ मार्गः। मार्गस्तत्त्वार्थकीर्तनम् ॥ ३५॥ इति। यथा रत्नावल्याम्। विदूषकः । दिठिा वड्डसि समीहिद अधिकाए कज्जसिद्धीए। राजा। वयस्य कुशलं प्रि- साधु रे अमात्य वसन्तक साधु । अतिशयितत्वयामात्यो योग- न्धरायणोऽनया सन्धिविग्रहचिन्तया । + दिछ्या वर्धसे समीहिताभ्यधिकया कार्यसिद्ध्या ।

·ला०३६] सावलोकम् । २६ । याथाः । विदूषकः । *श्रदरेण स ज्जेव्व पेखि जाणिहिसि। राजा। दर्शनमपि भविश्यति। विदूषकः । सगर्वम्। किीस ण भविस्मदि जस्म दे उवहसिदविहफदिबुद्धिविहवो अहं अमचो । राजा। तथापि कथमिति श्रोतुमिच्छामि। विदू- षकः । कर्णे कथयत्येवमित्यनेन यथा विदूषकेण सागरिका- समागमः सूचितः तथैव निश्चितरूपो राज्ञे निवेदित इति तत्त्वार्थकथनान् मार्ग इति । अथ रूपम्। रूपं वितर्कवद् वाक्यं इति। यथा रत्नावल्याम्। राजा। अहो किमपि कामिज- नस्य खग्रहिणीसमागमपरिभाविनोऽभिनवं जन प्रतिपक्ष- पातः। तथाहि। प्रणयविशदां दृष्टिं वो ददाति न शङ्किता घटयति धनं कण्ठालेषे रमान न पयोधरी। वदति बहश गच्छामीति प्रयत्नताऽप्यहो रमयतितरां सङ्कतस्था तथापि हि कामिनी ।। कथं चिरयति वसन्तकः । किनु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्या इत्यनेन रत्नावलोसमागमप्राण्याशान गुणेनैव देवीशङ्कायाश्च वितर्काद् रूपमिति । अचिरेण खयमेव प्रेक्ष्य ज्ञास्यसि । कथं न भविष्यति यस्य ते उपहसितवहस्पतिबुद्धिविभवोऽह. ममात्यः ।

·दशरूपं [परिच्छे०१॥ इति। अथोदाहरणम् । सोत्कर्ष स्यादुदाहृतिः। यथा रत्नावल्याम्। विदूषकः । सहर्षम्। ही ही *भो कोसंवीरज लाहेणावि ण तादिसो वप्रसारस परितोसो पासि यादिसो मम सत्रासादो पिवणं सुणि भविस्मदि त्ति तकमीत्यनेन रत्नावलीप्राप्तिवार्ताऽपि कोशाम्बोराज्य- लाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षाभिधानादुदाहृतिरिति । अथ क्रमः। क्रमः सञ्चिन्त्यमानाप्तिर् दूति। यथा रत्नावल्याम। राजा । उपनतप्रियासमाग- मोत्सवस्थाऽपि मे किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः । अथवा । तीव्रः स्मरसन्तापो न तथाऽऽदो बाधते यथाऽऽसन्ने। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥ इति। विदूषकः। आकर्ण्य। भिोदि सागरिए एमो पित्र- वत्रस्मो तुमं ज्जेव उद्दिसित्र उक्कण्ठाणिभरं मन्तेदि ता नि- वेदेमि से तुहागमणमित्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागम- मभिलषत एव भ्रान्तसागरिकाप्राप्तिरिति क्रमः । अथ क्रमान्तरं मतभेदेन । भोः कौशाम्बोराज्यलाभेनापि न तादृशो वयस्यस्य परितोष यासीद्यादृशो मम सकाशात् प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यतीति तर्कयामि । + भवति सागरिके एघ प्रियवयस्यः त्वामेवोद्दिश्य उत्कण्ठानिर्भर मन्लयति तन्निवेदयामि तस्मै तवागमनं । ।

·ना०३७] सावलोकम् । ३१ भावज्ञानमथाऽपरे ॥३६॥ इति। यथा रत्नावल्याम् । राजा। उपमृत्य । प्रिये सागरिके। शीतांशर्मुखमुत्पले तव दृशौ पद्मान कारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाइ मृणालोपमा । इत्याह्लादकराखिलाङ्गि रभसान् नि:शङ्कमालिङ्ग्यमाम् अङ्गानि वमनङ्गतापविधुराण्येये हि निवापय ॥ इत्यादिना इह तदप्य स्त्येव बिम्बाधर इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य ज्ञातवात् क्रमान्तरमिति । अथ सङ्गहः। सङ्गहः सामदानोक्तिर् इति। यथा रत्नावल्याम्। साधु वयस्थ साधु इदं ते पारि- तोषिकं कटकं ददामीत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूषकस्य साग- रिकासमागमकारिणः सङ्ग्रहात् सङ्गइ इति । अथाऽनुमानम्। अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा। यथा रत्नावल्याम् । राजा। धिङ मूर्ख त्वत्कृत एवाऽय- मापतितोऽस्माकमनर्थः । कुतः। समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानात् प्रतिदिन व्यलोकं वीक्ष्येदं कृतमकृतपूर्व खलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहनाजोवितमा प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषह्यं हि भवति ।

·दारूपं [परिच्छे०१। विदूषकः । *भो वअस्म वासवदत्ता किं करइस्मदि ति ण जाणामि। सागरित्रा उण दुक्करं जीविस्मदि त्ति तक्केमी- त्यत्र प्रकृष्टप्रेमस्खलनेन सागरिकानुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणाभ्यूहनमनुमानमिति । अथाऽधिवलम् । अधिवलमभिसन्धिः इति। यथा रत्नावल्याम् । काञ्चनमाला। भिडिणि दूध सा चित्तमालित्रा ता वसन्त अस्म समं करेमि छोटिकां ददाति इत्यादिना वासवदत्ताकाञ्चनमालाभ्यां सागरिकासुसङ्गता- वेषाभ्यां राजविदूषकयोरभिसन्धीयमानत्वादधिवलमिति। अथ तोटकम् । संरब्धं ताटकं वचः ॥३७॥ इति। यथा रत्नावल्याम्। वासवदत्ता। उपमृत्य। अज्ज- उत्त जुत्तमिणं सरिममिणं । पुनः सरोषम् । अजउत्त उद्वेहि किं अज्ज वि आहिजाई ए सेवादुःखमणुभवीअदि कञ्च- णमाले एदेण जेव पासेण वन्धि पाणेहि एणं दुट्ठवम्हणम् । एदं पि दुट्टकल अग्गदो करेहि इत्यनेन वासवदत्ता * भोः वयस्य वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि । सागरिका पुनर्दुष्करं जीविष्यतीति तर्कयामि +हे भर्टदारिके इयं सा चित्रशालिका तत् वसन्तकस्य संज्ञा करोमि। * आर्यपुत्र युक्तमिदं सदृश मिदं। $ धार्य पुत्रोत्तिष्ठ किमद्यापि आभिजात्याः सेवादुःखमनुभूयते । काञ्चनमाले एतेनैव पाशेन बद्धानयैनं दुरब्राह्मणं । एतामपि दुर. कन्यकामग्रतः कुरु।

·श्लो०३०]
सावलोकम्।
संरब्धवचसा सागरिकासमागमान्त रायभूतेनाऽनियत प्राप्तिका-
रणं तोटकमुक्तम् । यथा च वेणीसंहारे।
प्रयत्न परिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेधे निशाम् ।
इत्यादिना।
धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः ।
इत्यन्तेनाऽन्योन्यं कर्णश्वत्थाम्नाः संरब्धवचमा सेनाभेदकारिणा
पाण्डवविजयप्राण्याशान्वितं तोटकमिति । ग्रन्थान्तरे तु ।
तोटकस्याऽन्यथाभावं ब्रुवतेऽधिवलं बुधाः ।
यथा रत्नावल्याम्। राजा। देवि एवमपि प्रत्यक्षदृष्टव्यलोकः
किं विज्ञापयामि।
आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव
लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूधी ।
कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे
इतुं क्षमो यदि परं करुणा भयि स्थात् ॥
संरब्धवचनं
तदुदाहृतम्।
यथा रत्नावल्याम् । राजा । प्रिये वासवदत्ते प्रसीद प्रसीद ।
वासवदत्ता। अश्रूणि धारयन्ती। *अज्नउत्त मा एवं भण
अलमसन्ताई खु एदाई अकबराई त्ति। यथा च वेणीसंहारे।
राजा। अये सुन्दरक कच्चित् कुशल मङ्गराजस्य । पुरुषः ।
कुसलं सरीरमेत्तकण। राजा। किं तस्य किरोटिना हता
यत् तु तोटके
* धार्यपुत्र मैवं भण अन्यसंक्रान्तानि खलु एतान्यक्षराणोति ।
1 कुशलं शरीरमात्रकेण ।

·दारूपं [परिच्छे०१॥ । धौरेयाः । क्षतः सारथिः । भो वा रथः । पुरुषः । *देव ण भग्गो रहो भग्गो से मणेरहो। राजा। समम्भ मम्। कथमित्येवमादिना संरब्धवचसा तोटकमिति । अथोडेगः । उद्देगोऽरिकृता भीतिः यथा रत्नावल्याम्। सागरिका। प्रात्मगतम्। 'कहं अ- किदपुणेहिं अत्तणो इच्छाए मरिउं पि ण पारीअदि । इत्यनेन वासवदत्तातः सागरिकाया भयमित्युद्देगः। यो हि यस्थाऽप- कारी स तस्याऽरिः। यथा च वेणीसंहारे। सूतः। श्रुत्वा सभयम् । कथमासन्न एवाऽसौ कौरवराजपुत्रमहावनोत्पात- मारुतो मारुतिरनुपलब्धसञ्ज्ञश्च महाराजः । भवतु दूरमप- हरामि स्यन्दनम्। कदाचिदयमना- दुःशासन इवाऽस्मि- नप्यनार्यमाचरिष्यतीति अरिकृता भीतिरुद्वेगः । अथ सम्भ्रमः। - शङ्काबासौ च सम्भ्रमः। यथा रत्नावल्याम्। विदूषकः। पश्यन् । *का उण एसा । ससम्धमम् । कधं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावाददि राजा। ससम्भ्रममुपसर्पन् । क्वाऽसौ क्वाऽसावित्यनेन वासव- दत्ताबुद्धिग्टहीतायाः सागरिकाया मरणाशङ्कया सम्भ्रम * देव न भयो रथः, भमोऽस्य मनोरथः। + कथमकृतपुण्यैरात्मन इच्छया मर्तुमपि न शक्यते । * का पुनरेषा। कथं देवी वासवदत्तात्मानं व्यापादयति ।

·०३८] सावलोकम् । इति। यथा च वेणीसंहारे। नेपथ्ये कलकलः । अश्वत्थामा। ससम्भ्रमम्। मातुल मातुल कष्टं एष धातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरव(१-धनराधेयावभिद्रवति। सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेनेत्याशङ्का। तथा प्रविश्य सम्भ्रान्तः समहारः सूतः। त्रायतां त्रायतां कुमार इति चासः । इत्येताभ्यां त्रासशङ्काभ्यां दुःशासनद्रोणवधसूचकाभ्यां पाण्डव- विजयप्राप्याशान्वितः सम्भ्रम इति । अथाऽऽक्षेपः। गर्भबीजसमुझेदादाक्षेपः परिकीर्तितः ॥३८॥ यथा रत्नावल्याम्। राजा। वयस्य देवीप्रसादनं मुक्का नाऽन्यमत्रोपायं पश्यामि। पुनः क्रमान्तरे सर्वथा देवीप्रसा- दनं प्रति निष्प्रत्याशीभूताः स्मः । पुनस्तत् किमिह स्थितेन देवीमेव गत्वा प्रसादयामीत्यनेन देवीप्रसादायत्ता साग- रिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजो दादाक्षेपः। यथा च वेणीसंहारे। सुन्दरकः । *अहवा किमेत्य देवं उबाल हामि तस्म क्खु एदं णिमच्छिद विदुरवणवीश्रम परिभूदपिदा- महहिदोवदेसङ्करस्म सउणिप्पोच्छाहणारूढमूलस्म कूडविस- माहिणो पञ्चालीकेसग्गहणकुसुमस्म फलं परिणमेदि । * व्यथवा किमत्र दैवमुपालभामि तस्य खल्वेतत् निर्मितविदुर- वचनबीजस्य परिभूतपितामहहितोपदेशाङ्करस्य शकुनिप्रोत्साहना- रूष्मूलस्य कूटविषशाखिनो पाञ्चालीकेशग्रहणकुसमस्य फलं परि- समति । F2 ·दशरूयं [परिच्छे०१ । इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाऽऽक्षिष्यत इत्याक्षेपः । एतानि दादश गर्भाङ्गानि प्राण्याशाप्रदर्शकत्वेनोपनिबन्ध- नीयान्येषां च मध्ये अभूताहरणमार्गतोटकाधिवलाक्षेपाणां प्रा- धान्यम् । इतरेषां यथासम्भवं प्रयोग इति माङ्गो गर्भसन्धिरुतः। अथाऽवमर्शः। क्रोधेनाऽवम्शेद यत्र व्यसनाद् वा विलोभनात् । गर्भनिर्भिन्नबीजार्थः सोऽवमर्शोऽङ्गसङ्ग्रहः ॥ ३ ॥ अवमर्थनमवमर्शः पालोचनम्। तच् च क्रोधेन वा व्यस- नाद् वा विलोभनेन वा भवितव्य मनेनाऽर्थनेत्यवधारिका- न्तफलप्राश्यवसायात्मागर्भसन्ध्युनिनबीजार्थसम्बन्धी विमाऽव- मर्थः। यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के । अग्निविद्रवपर्यन्तो वासव- दत्ताप्रसत्या निरपायरत्नावलीप्राप्यवसायात्मा विमो दर्शि- तः। यथा च वेणीसंहारे। दुर्योधनरुधिरातभीमसेनागम- पर्यन्तः। तीर्ण भीममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्येऽपि याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्यावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥ इत्यत्र स्वल्पावशेषे जय इत्यादिभिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीमादि- महारथवधादवधारितैकान्तविजयावमर्शनादवमर्शनं दर्शित- मित्यवमर्शसन्धिः।

·ला०४१] सावलेोकम्। । तस्थाऽङ्गसङ्गहमाह। तत्राऽपवादसम्फेटौ विद्रवद्रवशक्तयः । द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम्। प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश ॥४०॥ यथाद्देशं लक्षणमाह। दोषप्रख्याऽपवादः स्यात् यथा रत्नावल्याम् । सुसङ्गता। *सा खु तवस्मिणी भट्टि- णीए उज्जइणिं णीअदित्ति पवादं करिश्र उवत्थिदे अद्धरत्ते ण पाणी अदि कहिंपि णोदेत्ति । विदूषकः। सोद्वेगम्। अदि- णिग्विणं क्खु कधं देवीए । पुनः। भो वम मा खु अण्णधा सम्भावेहि। मा खु देवीए उज्जणीए पेसिदा। अदो अप्पि त्ति कहिदं। राजा। अहो निरनुरोधा मयि देवीत्यनेन वासवदत्तादोषप्रख्यापनादपवादः । यथा च वेणीसंहारे । युधिष्ठिरः। पाञ्चालक कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः को- रवापसदस्य पदवी। पाञ्चालकः। न केवलं पदवी स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधान हेतरुपलब्ध इति दुर्यो- धनस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति । - * सा खलु तपखिनी भट्टारिकया उज्जयिनी नीयत इति प्रवादं कृत्वा उपस्थितेऽर्धरात्रे नानोयते कुत्रापि नीतेति । + व्यतिनिणं खलु कथं देव्या । भो वयस्य मा खलु अन्यथा सम्भावय। सा खलु देव्या उज्जयिन्यां प्रेषिता। अतोऽप्रियमिति कथितं ।

·३८ दारूपं [परिच्छे०१ । अथ सम्फेटः। सम्फेटो रोषभाषणम्। इति। यथा वेणीसंहारे। भो कौरवराज कृतं बन्धुनाशदर्शन- मन्युना मैवं विषादं कृथाः। पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाह- मसहाय इति । पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ।। इत्थं श्रुत्वाऽसूयात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दिष्टिमुक्तवान धा- तराष्ट्रः। कर्णदुःशासनवधात् तुल्यावेव युवां मम। अप्रियोऽपि प्रियो योद्धं त्वमेव प्रियसाहसः ॥ इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोर- सङ्ग्रामावित्यनेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोषसम्भाषणाद् वि- जयबीजान्वयेन सम्फेट इति । अथ विद्रवः। विद्रवो वधबन्धादिर यथा छलितरामे। येनाऽऽदृत्य मुखानि सामपठतामत्यन्तमायासितं बाले येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणै: क्रीडितम् । युग्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलो। मूछ घोरतमः प्रवेशविवशो बध्वा लवो नीयते ॥ यथा च रत्नावल्याम् ।

·श्लो०४१] सावलोकम् । इयाणां हेमश्टङ्गश्रियमिव शिखरैरर्चिषामादधानः मान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः । कुर्वन् क्रीडामहीधं सजलजलधर श्यामलं धूमपातैर् एष श्लोषातयोषिज्जन दह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः॥ इत्यादि । पुनर्वासवदत्ता । *अजउत्त ण क्खु अहं अत्तणो का- रणादो भणामि। एसा मए णिग्विणहिअाए सञ्जदा साग- रिश्रा विवजदि इत्यनेन सागरिकावधबन्धामिभिर्विद्रव इति। अथ द्रवः। द्रवो गुरुतिरस्कृतिः॥४१॥ इति। यथोत्तरचरिते । वृद्धास्तेन विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हं वर्तते सुन्द स्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हिते। यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यद् वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राऽप्यभिज्ञो जनः ॥ इत्यनेन लवो रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रवः । यथा च वेणीसंहारे। युधिष्ठिरः। भगवन् कृष्णाग्रज सुभद्राभातः । ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मी रूढं सख्यं तदपि गणितं नाऽनुजस्याऽर्जुनेन । तुल्यः कामं भवतु भवतः शिव्ययोः स्नेहबन्धः कोऽयं पन्था यदसि विगुणो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ॥ आर्यपुत्र न खलु अहमात्मनः कारणाद् भणामि । एवा मया निभृणहृदयया संयता सागरिका विपद्यते ।

·दारूपं [परिच्छे । ३१ इत्यादिना वलभद्रं गुरुं युधिष्ठिरस्तिरस्कृतवानिति द्रवः । अथ शक्तिः। विरोधशमनं शक्तिस इति । यथा रत्नावल्याम् । राजा। सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याऽधिकं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैवाक्यैः सखीनां मुहुः । प्रत्यापत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदन्त्या यथा प्रक्षाल्येव तयैव बाष्यसलिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम॥ इत्यनेन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनात् श- क्तिः। यथा चोत्तरचरिते। लवः प्राह । विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रमा नितिघनस् तदौद्धृत्यं क्वाऽपि ब्रजति विनयः प्रवयति माम् । झटित्यस्मिन् दृष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ।। अथ द्युतिः। तर्जनोजने द्युतिः। यथा वेणीसंहारे। एतच् च वचनमुपश्रुत्य रामानुजस्य सकलनिकुञ्जपूरिताशातिरिक्तमुद्दान्तसलिलचरशतसङ्कुलं त्रा- सोहत्तनक्रग्राहमालोय सरः सलिलं भैरवं च गर्जिला कुमार- वृकोदरेणाऽभिहितम्। जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यद्याऽपि धत्मे गदा मां दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीब रिपुं भाषसे ।

·श्लो०४१] सावलोकम् । ४१ दपान्धा मधुकैटभद्विषि हरावयुद्धतं चेष्टमे भत्त्रासान् नृपशो विहाय समरं पकेऽधुना लीयसे ॥ इत्यादिना त्यतात्थितः सरभसमित्यनेन दुर्वचनजलावलोड- नाभ्यां दुर्योधनतर्जनोइजनकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूल- दुर्योधनोत्थापन हेतुभ्यां भीमस्य द्युतिरुक्ता । अथ प्रसङ्गः। गुरुकीर्तनं प्रसङ्गम इति। यथा रत्नावल्याम् । देव याऽसौ सिंहलेश्वरेण खदुहिता रत्नावली नामाऽऽयुग्मतो वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्तेत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभि- जनप्रकाशिना प्रसङ्गाद् गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः । तथा मृच्छकटि- कायाम् । चाण्डालकः। *एस मागलदत्तस्म सुओ अज्जविल दत्तस्म पत्तू चालुदत्तो वावादिटुं वभठाणं णोदि। एदेण किल गणित्रा वसन्तसेणा सुवमलोभेण वावादिदत्ति। चारुदत्तः। मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत् सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैर तदसदृश मनुथैर्युष्यते घोषणायाम् ॥ * एष सागरदत्तस्य सुत अार्यविनयदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्याया- दयितुं बध्यस्थानं नोयते । एतेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्ण. सोमेन व्यापादितेति । ।

·४२ ঘুম [परिच्छे०१। इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद् गुरुकीर्तन मिति अथ छलनम्। छलनं चाऽवमाननम्॥४२॥ यथा रत्नावल्याम् । राजा । अहो निरनुरोधा मथि देवी- व्यनेन वासवदत्तया इष्टासम्पादनाद् वत्सराजस्थाऽवमाननाच् छलनम्। यथा च रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनाऽव- माननाच छलनमिति। अथ व्यवसायः । व्यवसायः स्वशत्युक्तिः यथा रत्नावल्याम्। ऐन्द्रजालिकः । *किं धरणीए मित्रको प्रापासे महिहरो जले जलयो। मज्मएहम्मि पोसो दाविजउ देहि श्राणत्तिं ॥ अहवा किं वहुणा जम्पि एण। मज्भ पहला एसा भणामि हिअएण जं महसि दटुं। तं ते दावेमि फुडं गुरुणणे मन्तप्पहावेण ॥ इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्याग्निसम्भमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृद- यस्थसागरिकादर्शनानुकूला वशक्तिमाविष्कृतवान् । यथा च वेणीसंहारे। * किं धरण्यां म्टगाङ्कः, आकाशे महीधरो, जले चलनः । मध्याहे प्रदोषो दर्यतां देहि याज्ञप्तिं ॥ अथवा किंबहुना जल्पितेन मम प्रतिघा भणामि हृदयेन यद् वाञ्छसि छु। तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोर्मन्त्रप्रभावेण ॥ ।।

·श्लो०४३] सावलोकम् । ३ । नूनं तेनाऽद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा बध्यते केशपाशस्ते स चाऽस्याऽऽकर्षणे क्षमः ॥ इत्यनेन युधिष्ठिरः खदण्डशक्तिमाविष्करोति । अथ विरोधनम्। संरब्धानां विरोधनम्। इति। यथा वेणीसंहारे। राजा। रे रे मरुत्तनय किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितव्यमा त्मकर्म श्लाघसे। अपि च । कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोवी प्रत्यक्ष भूपतीनां मम भुवनपते राज्ञया द्यूतदासो। अस्मिन् वैरानुबन्धे तव किमपकृतं तैईता ये नरेन्द्राः बाहोर्वीर्यातिसारद्रविण गुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ॥ भीमः क्रोधं नाटयति। अर्जुनः। आर्य प्रमोद किमत्र क्रोधेन । अप्रियाणि करोत्येष वाचा शको न कर्मणा। हतभाशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा ॥ भीमः। अरे भरतकुलकलङ्क । अद्यैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन्। विघं गुरू न कुरुतो यदि मत्कराय- निर्भिद्यमानरणितास्थिनि ते शरीरे ।। अन्यच च मढ़। शोक स्त्रीवन नयनसलिलैर्यत् परित्या जितोऽसि भातुर्वक्षस्थलविदलने यच् च साक्षीकृतोऽसि । G2 ·रूपं [परिच्छे०१। आसोदेतत् तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युग्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ राजा । दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो नाऽहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः। किन्तु । द्रच्यन्ति न चिरात् सुप्तं बान्धवास्खां रणाङ्गणे। मगदाभिन्नवक्षोस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ।। इत्यादिना संरब्धयोर्भीमदुर्योधनयोः स्व' खशक्त्युक्तिर्विरोधनमिति। अथ प्ररोचना। सिद्धामन्त्रणतो भाविदर्शिका स्यात प्ररोचना। यथा वेणीसंहारे। पाञ्चालकः । अहं च देवेन चक्रपाणि- नेत्युपक्रम्य कृतं सन्देहेन। पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकायते कृष्णाऽत्यन्तचिरोभिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम् । रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजी कुतः संशयः॥ इत्यादिना मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति। देवो युधिष्ठिर इत्य- म्तेन द्रौपदीकेशसंयमनयुधिष्ठिरराज्याभिषेकयो विनोरपि सिद्धखेन दर्शिका प्ररोचनेति। अथ विचलनम्। विकत्थना विचलनम् यथा वेणीसंहारे। भीमः। तात अम्ब। ।

·श्ला०४३] सावलोकम् । ४५ सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते बणमिव परिभूतो यस्य गर्वण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ।। अपि च। तात। चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीयो दुःशासनासृजा। भता सुयोधनस्यार्भी मोऽयं शिरमाऽञ्चति ॥ इत्यनेन विजयबीजानुगतस्वगुणाविष्करणाद् विचलनमिति । यथा च रत्नावल्याम्। यौगन्धरायणः । देव्या मद्दचनात् यथाऽभ्युपगतः पन्युर्वियोगस्तदा सा देवस्य कलचसङ्घटनया दुःखं मया स्थापिता। तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्वामित्वलाभः प्रभाः सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमिनो लज्जया ॥ इत्यनेनाऽन्यपरेणाऽपि यौगन्धरायणेन मया जगत्वामित्वा- नुबन्धी कन्या लाभो वत्मराजस्य कृत इति स्वगुणानुकीर्तनात् विचलनमिति। अथाऽऽदानम्। आदानं कार्यसङ्ग्रहः ॥ ४३॥ इति। यथा वेणीसंहारे। भीमः। ननु भो समन्त पञ्चक- सञ्चारिणः । रक्षा नाऽहं न भूतं रिपुरुधिरजलालाविताङ्गः प्रकामं निस्तीर्णरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः नचियोऽस्मि । ।

·दारूयं [परिच्छे०१॥ दुःखावसानकायस्थ भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं वस् त्रासेनानेन लीनईतकरितरगान्तहितैरास्यते यत् ॥ इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य सङ्गृहीतत्वादादानम् । यथा च रत्नावल्याम् । सागरिका। दिशोऽवलोक्य । *दिठिा सम- न्तादो पज्जलिदो भवं हुअवहो अज्ज करिस्मादि दुखावसाण- मित्यनेनाऽन्यपरेणाऽपि सङ्गहादादानम्। यथा च जगत्वामित्वलाभः प्रभोरिति दर्शितमेवमित्येतानि त्रयोदशाऽवमङ्गिानि । तत्रैतेषामपवादशक्तिव्यवसायप्ररोच- नादानानि प्रधानानीति। अथ निर्वहणसन्धिः। बीजवन्तो मुखाद्या विप्रकीणी यथायथम् । ऐकार्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥ ४४ ॥ यथा वेणीसंहारे। कञ्चकी। उपसृत्य महर्षम्। महा- राज वर्धसे वर्धमे अयं खलु कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजार- णीकृतसकलशरोरो दुर्लक्षव्यक्तिरित्यादिना द्रौपदीकेशसंय- मनादिमुखसन्ध्यादिबोजानां निजनिजस्थानोपक्षिप्तानामेका- र्थतया योजनम् । यथा च रत्नावल्यां सागरिकारत्ना- वलीवसुभूतिबाभ्रव्यादीनामर्थानां मुखसन्ध्यादिषु प्रकीर्णानां वत्सराजैककार्यार्थत्वम् । वसुभूतिः । सागरिका निर्वाऽय- । * दिछ्या समन्तात् प्रज्वलितो भगवान हुतवहोऽद्य करिव्यति दुखावसानं ।

·लो०१६] सावलोकम् । वार्य । बाभ्रव्य सुसदृशीयं राजपुया इत्यादिना दर्शितमिति निर्वहणमन्धिः। अथ तदङ्गानि। सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्। प्रसादानन्दसमयाः कृतिभाषोपगूहनाः । पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ४५ यथोद्देशं लक्षणमाह। सन्धिर्बोजोपगमनं इति । यथा रत्नावल्याम् । वसुभूतिः । बाभ्रव्य सुसदृशीयं राजपुया। बाभ्रव्यः। ममाऽप्येवमेव प्रतिभातीत्यनेन नायि- काबीजोपगमात् सन्धिरिति । यथा च वेणीसंहारे। भीमः । भवति यज्ञवेदिसम्भवे स्मरति भवती थत् तन् मयोक्तम् । चञ्चमुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सञ्चूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावबद्धघनशोणितशोण पाणिर् उत्तंमयिव्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ इत्यनेन मुखोपक्षिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमात् सन्धिरिति । अथ विबोधः। विबोधः कार्यमार्गणम्। यथा रत्नावल्याम्। वसुभूतिः। निरूष । देव कुत इयं ।

·दारूपं
३.
[परिछे०१॥
।
कन्यका । राजा। देवी जानाति। वासवदत्ता। *प्रज्जउत्त
एसा सागरादो पावित्ति भणि अमञ्चजोगन्धराअणेण
मम हत्थे निहिदा। अदो ब्जेव सागरिअत्ति सद्दावीदि
राजा। आत्मगतम्। यौगन्धरायणेन न्यस्ता । कथमसौ
ममाऽनिवेद्य करिष्यतीत्यनेन रत्नावलीलक्षणकार्यान्वेषणाद्
विबोधः। यथा च वेणीसंहारे। भीमः । मुञ्चतु मुञ्चतु
मामार्यः क्षणमेकम्। युधिष्ठिरः । किमपरमवशिष्टम् । भीमः।
सुमहदवशिष्टम्। संयमयामि तावदनेन दुःशासनशोणितो-
क्षितेन पाणिना पाञ्चाल्याः दुःशासनावकृष्टं केश हस्तम्। यु-
धिष्ठिरः। गच्छतु भवान् । अनुभवत तपखिनी वेणीसंहा-
रमित्यनेन केशसंयमनकार्यस्याऽन्वेषणाद् विबोध इति ।
अथ ग्रथनम्।
ग्रथनं तदुपक्षेपो
यथा रत्नावल्याम्। यौगन्धरायणः। देव क्षम्यतां यद्
देवस्याऽनिवेद्य मयैतत् कृतमित्यनेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्रा-
पण कार्यापक्षेपाद् ग्रथनम्। यथा च वेणीसंहारे। भीमः ।
पाञ्चालि न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता
वेणिरात्मपाणिना। तिष्ठतु तिष्ठतु । स्वयमेवाऽहं संहरामी-
त्यनेन द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्थापक्षेपाद् अथनम् ।
* आर्यपुत्र एषा सागरात् प्राप्तेति भणित्वाऽमात्ययौगन्धरायणेन
मम हस्ते निहिता, अत एव सागरिकति शब्द्यते ।

·श्लो०४७] सावलोकम् । अथ निर्णयः। ऽनुभूताख्या तु निर्णयः ॥ ४६॥ यथा रत्नावल्याम्। यौगन्धरायणः । कृताञ्जलिः । देव श्रूयतामियं सिंहलेश्वरदुहिता मिट्टादेशेनोपदिष्टा योऽस्थाः पाणिं ग्रहीष्यति स मार्वभौमो राजा भविष्यति। तत्प्रत्यया- दस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ मानाऽपि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता तदा लावणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहित इत्यनेन यौगन्धरायणः स्वानुभूतमर्थं ख्यापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसंहारे। भीमः । देव देव अजातशत्रो क्वाऽद्याऽपि दुर्योधनहतकः । मया हि तस्य दुरात्मनः । भूमौ तिवा शरीरं निहितमिदमस क्वन्दनाभं निजाङ्गे लक्ष्मीरार्य निषिता चतुरुदधिपयामीमया सार्धमा । भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नौ नामक यद् ब्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ।। इत्यनेन खानुभूतार्थकथनान् निर्णय इति । अथ परिभाषणम्। परिभाषा मिथो जल्पः यथा रत्नावल्याम् । रत्नावली। आत्मगतम्। *काव- राहा देवीए ए सक्कुणमि मुहं दंसिर्दु । वासवदत्ता। । कृतापराधा देव्या न शक्नोमि मुखं दर्शयितुं।

·दशरूप ३१ [परिच्छे०१॥ सास्रम्। पुनर्बाहू प्रसार्य। *एहि अयि णिछुरे इदाणी पि वन्धुमिणेहं दंसेहि। अपवार्य। अज्ज उत्त लज्जामि कल अहं इमिणा णिसंमत्तलेण ता लहु अवणेहि से वन्धणं । राजा। यथाऽऽह देवी बन्धनमपनयति। वासवदत्ता। वसुभूतिं नि- र्दिश्य । बिज्ज अमञ्चयोगन्धरायलेण दुज्जणीकदम्हि जेण जाणन्तेण विणाचकिवदमित्य नेनाऽन्योन्यवचनात् परिभाषणम्। यथा च वेणीसंहारे। भीमः। कृष्टा येनाऽसि राज्ञां मदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन। इत्यादिना वाऽसौ भानुमती नोपइसति पाण्डवदारानित्य- न्तेन भाषणात् परिभाषणम् । अथ प्रसादः। स प्रसादः पर्युपासनम्। इति। यथा रत्नावल्याम्। देव क्षम्यतामित्यादि दर्शितम् यथा च वेणीसंहारे। भीमः । द्रौपदीमुपसृत्य । देवि पाञ्चाल- राजतनये दिष्ट्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेनेत्यनेन द्रौपद्या भीम- सेने नाऽऽराधितत्वात् प्रसाद इति । अथाऽऽनन्द:। । आनन्दा वाञ्छि लावाप्तिः इति। यया रत्नावल्याम् । राजा। यथाऽऽह देवी। रत्नावलों * रहि व्ययि निष्ठुरे इदानीमपि बन्धुस्नेहं दर्शय । अार्यपुत्र खज्जे खलु अहमर्नेन दृशंसत्वेन तत् लघु अपनयास्था बन्धन । + बार्य अमात्य योगन्धरायणेन दुर्जनीकृतास्मि येन जानताऽपि माक्षितमिलि।

·357 लो०४८] सावलोकम् । । यहाति। यथा च वेणीसंहारे। द्रौपदी। *णाध विसुमरि- दम्हि एवं वावारं णाधम पमादेण पुणे सिक्तिस्म। केशान् बध्नाति । इत्याभ्यां प्रार्थितरत्नावलीप्राप्तिकेशसंयमनयोर्वत्म- राजद्रौपदीभ्यां प्राप्तवादाचन्दः । अथ समयः। समयो दुःखनिर्गमः ॥४७॥ इति । यथा रत्नावल्याम् । वासवदत्ता। रत्नावलीमालिङ्ग्य। समस्सम २ वहिणि ए इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःख- निर्गमात् समयः । यथा च वेणीसंहारे। भगवन् कुतस्तस्य विजयादन्यद् यस्थ भगवान पुराणपुरुषः वयमेव नारायण मङ्गलान्याशास्ते। कृतगुरुमहदादिक्षोभसम्भूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेलु प्रजानाम् । अजममरमचिन्यं चिन्तयित्वाऽपि न त्वां भवति जगति दुःखी किं पुनर्देव दृष्ट्वा । इत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापगमं दर्शयति । अथ कृतिः। कृतिलब्धार्थशमनं इति । यथा रत्नावल्याम्। राजा। को देव्याः प्रसादं व * नाथ विस्मृतास्मि एतं व्यापारं नाथस्य प्रसादेन पुनः शिक्षि- च्यामि। + समाश्वसिहि२ भगिनिके इति । A2 ·५२ दशरूपं ३. [परिच्छे०१॥ बहुमन्यते। वासवदत्ता। *अज्जउत्त दूरे से मादुउलं ता तधा करेसु जधा वन्धुणं न सुमरेदीत्यन्योन्यवचसा लञ्चायां रत्नावल्यां राज्ञः सुश्लिष्टये उपशमनात् कृतिरिति । यथा च वेणीसंहारे। कृष्णः । एते खलु भगवन्तो व्यासवाल्मीकीत्या- दिनाऽभिषेकमारब्धवन्तस्तिष्ठन्तीत्यनेन प्राप्तराज्य स्थाऽभिषेक- मङ्गलैः स्थिरीकरणं कृतिः । अथ भाषणम्। मानाद्याप्तिश्च भाषणम्। इति । यथा रत्नावख्याम् । राजा । अतः परमपि प्रियमस्ति । यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वोतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्लेक हेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाज् जिताः कोशलाः किं नाऽस्ति त्वयि सत्य मात्य दृषभे यस्मै करोमि स्पृहाम्॥ इत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद् भाषणमिति । अथ पूर्वभावोपगृहने। कार्यदृष्टबद्भुतप्राप्ती पूर्वभावोपगृहने। इति। कार्यदर्शनं पूर्वभावः । यथा रत्नावल्याम् । यौगन्धरा- यणः। एवं विज्ञाय भगिन्याः सम्प्रति करणीये देवी प्रमा- णम् । वासवदत्ता। 'फुडं ज्जेव किं ण भणेसि पडिवाएहि से रणमालं त्ति इत्यनेन वत्सराजाय रत्नावली दीयतामिति आर्यपुत्र दूरे अस्या माटकुलं तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धुजनं न स्मरति। + स्फुटमेव किं न भणसि प्रतिपादयास्यै रत्नमालामिति ।

·श्लो०४८] सावलोकम। ५३ कार्यस्य यौगन्धरायणाभिप्रायानु प्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्श- नात् पूर्वभाव इति। अद्भुतप्राप्तिरुपगूहनम्। यथा वेणीसं- हारे। नेपथ्ये । महासमरानलदग्धशेषाय खस्ति भवते राज- न्यलोकाय। क्रोधान्वैर्यस्य मोक्षात् चतनरपतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि प्रत्याशं मुनकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि । कृष्णायाः केशपाश: कुपितयमसखा धूमकेतुः कुरूणां दिया बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राजन्य केभ्यः॥ युधिष्ठिरः। देवि एष ते मूर्द्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचारिणा सिद्धजने नेत्येतेनाऽपृतार्थप्राप्तिरुपगूहनमिति। लब्धार्थशमनात् कृतिरपि भवति । अथ काव्यसंहारः। वराप्तिः काव्यसंहारः इति। यथा। किं ते भूयः प्रियमुपकरोमीत्यनेन काव्यार्थ- संहरणात् काव्यसंहार इति । अथ प्रशस्तिः। प्रशस्तिः प्राभशंसनम् ॥४८॥ इति । यथा वेणीसंहारे। प्रीततरश्चेद् भवान् तदिद मेवमस्तु । अकृपणमतिः कामं जीव्याज् जनः पुरुषायुषं भवतु भगवन् भक्तितं विना पुरुषोत्तमे । कलितभुवनो विद्यबन्धुर्गुणेषु विशेषवित् सततसुकृती भूयाद् भूपः प्रसाधितमण्डलः ॥

·दशरूपं श [परिच्छे१॥ इति शुभशंमनात् प्रशस्तिः । इत्येतानि चतुर्दश निर्वहणाङ्गानि । एवं चतुःषश्यङ्गसमन्विताः पञ्चसन्धयः प्रतिपादिताः। षट्प्रकारं चाऽङ्गानां प्रयोजनमित्याह । उक्ताङ्गानां चतुःषष्टिः घोढा चैषां प्रयोजनम्। इति । कानि पुनस्तानि षट्प्रयोजनानि । इष्टस्याऽर्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् । रागः प्रयोगस्थाऽऽश्चर्य वृत्तान्तस्याऽनुपक्षयः ॥ ४८ ।। इति । विवक्षितार्थनिबन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाश- नमभिनेयरागवृद्धिश्चमत्कारित्वं च काव्यस्येतिवृत्तस्य विस्तर इत्यङ्गैः षट प्रयोजनानि सम्पाद्यन्त इति । पुनर्वस्तु विभागमाह। देधा विभागः कर्तव्यः सर्वस्याऽपोह वस्तुनः । सूच्यमेव भवेत् किञ्चिद् दृश्यश्रव्यमथाऽपरम् ॥५०॥ इति । कोदृक सूच्चं कीदृक दृश्यश्रव्यमित्याह । नीरसेोऽनुचितस्तत्र संखूच्यो वस्तुविस्तरः। दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ॥५१॥ इति। सूच्यस्य प्रतिपादन प्रकारमाह। अर्थापोपकै रुच्चं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्मचलिकाङ्कास्याङ्कमावतारप्रवेशकः ॥५२॥ ।

·ला०५५] सावलोकम्। ५५ । इति। तत्र विष्कम्भः। वृत्तवतिष्यमाणानां कांशानां निदर्शकः । सङ्घपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपाचप्रयोजितः । इति। अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां प्रयोजितो विष्कम्भक इति । स द्विविधः शुद्धः सङ्कीर्णश्चेत्याह । एकानेककृतः प्रशद्धः सङ्कीण नोचमध्यमैः ॥ ५३॥ इति। एकेन दाभ्यां वा मध्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति । मध्य- माधमपात्रैर्युगपत् प्रयोजितः सङ्कीर्ण इति। अथ प्रवेशकः । तहदेवाऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्र प्रयोजितः । प्रवेशोऽदयस्याऽन्तः शेषार्थस्योपसूचकः ॥ ५४॥ तददेवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वमतिदिश्यते। अनुदा- तोत्या नीचेन नीचैवी पात्रैः प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षणा- पवादः । अङ्क दयस्याऽन्ते इति प्रथमाङ्क प्रतिषेध इति । अथ चूलिका। अन्तर्यवनिकासंस्थैथूलिकाऽर्थस्य सूचना । नेपथ्यपात्रेणाऽर्थसूचनं चूलिका। यथोत्तरचरिते द्विती- याङ्कस्याऽऽदौ । नेपथ्ये । स्वागतं तपोधनायाः। ततः प्रविशति तपोधना इति। नेपथ्य पात्रेण वासन्तिकया आत्रेयीसूच-

·दशरूपं
[परिच्छे०१॥
३०
-
नाच चूलिका । यथा वा वीरचरिते चतुर्थी कस्याऽऽदौ ।
नेपथ्ये। भो भो वैमानिकाः प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि ।
कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान कौशिकमुनिः
सहस्रांशोवंशे जगति विजयि क्षत्रमधुना ।
विनेता क्षत्रारर्जगदभयदानव्रतधरः
शरण्या लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ॥
इत्यत्र नेपथ्य पात्रैर्देवै रामेण परशरामो जित इति सूचनाच्
चूलिका।
अथाऽङ्कास्यम।
।
अशान्तपात्रैरङ्गास्यं छिन्नावस्याऽर्थसूचनात्॥ ५५ ॥
अङ्कान्ते एव पात्रमतान्तपात्रं तेन विलिष्टस्योत्तराङ्क-
मुखस्य सूचनं तदशेनोत्तराङ्कावतारोऽङ्कास्यमिति। यथा
वीरचरिते द्वितीयाकान्ते। प्रविश्य सुमन्त्रः । भगवन्तो
वसिष्ठविश्वामित्रो भवतः सभार्गवानाइयतः । दूतरे। क्व
भगवन्तौ। सुमन्त्रः। महाराजदशरथस्याऽन्तिके। इतरे।
तदनुरोधात् तचैव गच्छाम इत्यङ्कसमाप्तौ। ततः प्रविशन्यु-
पविष्टा वसिष्ठविश्वामित्रपरशुरामा इत्यत्र पूर्वाकान्त एव
प्रविष्टेन सुमन्त्र पात्रेण शतानन्दजनककथार्थविच्छेद उत्तरा-
कमुखसूचनादकास्वमिति ।
अथाऽङ्कावतारः।
अङ्कावतारस्वकान्ते पातोऽस्याऽविभागतः।
रभिः संसूचयेत् सूच्चं दृश्यमझै प्रदर्शयेत् ॥५६ ॥

·श्लो०५८] सावलोकम् । यत्र प्रविष्टपात्रेण सूचितमेव पूर्वाङ्काविच्छिन्नार्थतयैवाऽ- शान्तरमापतति प्रवेशकविष्कम्भकादिशून्यं मेोऽङ्कावतारः । यथा मालविकाग्निमित्रे प्रथमाकान्ते । विदूषकः । *तेण हि दुवेवि देवीए पेक्वागेई गटुत्र सङ्गीदोववरणं करित्र तत्थ- भवदो दूदं विसज्जेध । अधवा मुदङ्गसद्दी ज्वेव णं उत्था- वयिस्मदीत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं साण्येव पात्रा- णि प्रथमाङ्कप्रक्रान्तपात्रसङ्घान्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति। प्रथमाङ्कार्थाविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्थाऽवतरणादकाव- तार इति। पुनस्त्रिधा वस्तु विभागमाह। नाट्यधर्ममपेच्यैतत् पुनर्वस्तु विधेष्यते। केन प्रकारेण वैधं तदाह । सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च ॥५७ ॥ तचा सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं खगतं मतम् । इति। सर्वश्राव्यं यद् वस्तु तत् प्रकाशमित्युच्यते। यत् तु सर्वस्याऽश्राव्यं तत् खगतमितिशब्दाभिधेयम् । नियतश्राव्यमाह । * तेन हि दावपि देव्याः प्रेक्षागेहं गत्वा सङ्गीतकोपकरणं कृत्वा तत्रभवतो दूतं विसर्जयतं । अथवा मदङ्गशब्द एवैनमुत्यापयिष्यति । T ·दारूपं ३. [परिच्छे०१ । Roma विधाऽन्यन् नाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् ॥ १८ ॥ इति। अन्यत् तु नियतश्राव्यं दिप्रकारं जनान्तिकापवारित- भेदेन । तत्र जनान्तिकमाह । विपताकाकरणाऽन्यानपवार्याऽन्तरा कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्याज् जनान्ते तज् जनान्तिकम् । इति। यस्य न श्राव्यं तस्याऽन्तर ऊर्द्धसर्वाङ्गुलं वक्रानामिक त्रिपताकालक्षणं करं कृत्वाऽन्येन सह यन् मन्यते तज जना- न्तिकमिति । अथाऽपवारितम् । रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्याऽपवारितम्॥५८ ॥ परावृत्त्याऽन्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति। नाव्यधर्मप्रसङ्गादाकाशभाषितमाह। किं ब्रवीध्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवाऽनुक्तमप्येकस्तत् स्थादाकाशभाषितम् ॥ ६ ॥ इति । स्पष्टार्थः । अन्यान्यपि नाव्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्चिदुदाह- तानि । तेषामभारतीयत्वान् नाममालाप्रसिद्धानां केषाञ्चिद् देशभाषात्मकत्वान् नाव्यधर्मत्वाभावाल लक्षणं नोक्तमित्युप- संहरति ।

·श्लो०६१] सावलोकम्। ॥ । इत्याद्यशेषाम इ वस्तुविभेदजातं रामायणादि च विभाव्य बृहत्कथां च । आसूचयेत् सदनु नेटरमानुगुण्याच चित्रां कथामुचितचारुवचःप्रपञ्चैः ॥ ६१ ॥ इति। [वस्तुविभेदजातं वस्तु वर्णनीयं तस्य विभेदजातं नाम- भेदाः। रामायणादि वृहत्कथां च गुणान्यनिर्मितां विभाव्य आलोच्य । तदनु एतदुत्तरम्। नेत्रिति । नेता वक्ष्यमाणलक्षण: रसाश्च तेषामानुगुण्याच चित्रां चित्ररूपां कथामाख्यायि- काम्। चारूणि यानि वचांसि तेषां प्रपञ्चैर्विस्तारैः आसू- वयेत् अनुग्रथयेत्। तत्र वृहत्कथामूलं मुद्राराक्षसं चाणक्य- नाना तेनाथशकटाल गृहे रहकृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः। योगानन्दयश: शेषे पूर्वनन्दसुतस्ततः । चन्द्रगुप्तः कृतोराजा चाणक्येन महौजसा ।। इति वृहत्कथायां सूचितं श्रीरामायणातं रामकथादिज्ञेयम्।] इति श्रीविष्णु सुनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके प्रथमप्रकाश: समाना। 1 2 ·६० दशरूपं 7 [परिच्छे०२ रूपकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाद्येदानीं ना- यकभेदः प्रतिपाद्यते। नेता विनीता मधुरत्यागी दक्षः प्रियम्वदः। रक्तलोकः शुचिर्वाङ्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥१॥ बुद्ध्युत्माहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । हरो दृढश्च तेजखी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः । नेता नायको विनयादि गुण सम्पन्नो भवतीति । तत्र विनोतः । यथा वीरचरिते। यद् ब्रह्मवादिभिरूपासितवन्द्यपादे विद्यातपोव्रतनिधौ तपतां वरिष्ठे । दैवात् कृतस्वयि मया विनयापचारम् तत्र प्रसोद भगवनयमञ्जलिस्ते ॥ मधुरः प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव । राम राम नयनाभिरामताम् अाशयस्य सदृशीं ममुदइन् । अप्रतकर्यगुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयङ्गमोऽसि मे ॥ त्यागी सर्वखदायकः। यथा । त्वचं कर्णः शिविमास जीवं जीमूतवाहनः । ददी दधीचिरस्थीनि नाऽस्त्यदेयं महात्मनाम् ॥

·श्लो०२] सावलोकम्। ६१ । दक्षः क्षिप्रकारी। यथा वीरचरिते। स्फूर्जबजसहस्त्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद् दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डारः कलभेन यद्ददचले वत्सेन दोर्दण्डकस् तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥ प्रियंवदः प्रियभाषी। यथा तत्रैव । उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान देवः पिनाकी गुरुर्, वीर्यं यत् तु न तद् गिरां पथि ननु व्यक्तं हि कर्मभिः त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनियाजदानावधिः सत्य ब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किंवा न लोकोत्तरम् ॥ रक्तलोकः । यथा तत्रैव । त्रय्यास्त्राता यस्तवाऽयं तनूजस् तेनाऽद्यैव स्वामिनस्ते प्रसादात् । राजन्वत्यो रामभद्रण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥ एवं शौचादिष्वप्युदाहार्यम् । [तत्र शौचं नाम मनोनैर्म- ल्यादिना कामाद्यनभिभूतत्वम्। यथा रघौ। का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किंवा मदभ्यागमकारणं ते । पाचच्च मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥ वामी। यथा हनुमन्नाटके।

·दशरूपं
[परिच्छे०२।
-
बाहोर्बलं न विदितं न च कार्मुकस्य
त्रयम्बकस्य तनिमा तत एष दोषः ।
तच् चापलं परशराम मम क्षमस्व
डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदें गुरूणाम् ॥
रूढवंशो यथा।
ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसन्तानमल्ली-
मालालानस्तबकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः ।
रामस्तेषामचरमभवस्ताङकाकालरात्रि
प्रत्यूषोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥]
स्थिरो वाङ्मनःक्रियाभिरचञ्चलः । यथा वीरचरिते।
प्रायश्चित्तं चरिय्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात्।
न त्वेवं दूषयिय्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥
यथा वा भर्ट हरिशतके।
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारब्धमुत्तमगुणास्वमिवोदहन्ति ॥
युवा प्रसिद्धः । बुद्धिानम्। सहीतविशेषकरी तु प्रज्ञा ।
यथा मालविकाग्निमित्रे ।
यद् यत् प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्यै ।
तत् तद् विशेषकरणात् प्रत्युपदिशतीव मे बाला ॥
स्पष्टमन्यत्।

·सावलोकम्। नेटविशेषानाह। भेदैश्चतुर्थी ललितशान्तोदात्तोइतरयम् ॥२॥ यथाद्देशं लक्षणमाह। निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः। सचिवादिविहितयोगक्षेमत्वाच् चिन्तारहितः । अतएव गीतादिकलाविष्टो भोगप्रवणश्च श्टङ्गार प्रधानत्वाच् च सुकु- मारसत्त्वाचारो मृदुरिति ललितः। यथा रत्नावल्याम् राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्ता भरः सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशेषोपसा: प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाम्ना धति कामः काममुपेत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥ अथ शान्तः। सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो दिजादिकः ॥३॥ विनयादिनेसामान्यगुणयोगी धीरशान्तो विजादिक इति विप्रवणिक्सचिवादीनां प्रकरणने तृणामुपलक्षणम्। वि. वक्षितं चैतत् । तेन नैश्चि न्यादिगुण सम्भवेऽपि विप्रादीनां शान्त तैव न लालित्यम्। यथा मालतीमाधवमृच्छकटिकादौ माधवचारुदत्तादिः। तत उदयगिरेरिवेक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दरः कलावान् ।

·दशरूपं [परिच्छे०२। ३ इह जगति महोत्सवस्य हेतुर् नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥ इत्यादि । यथा वा। मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत् सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात्। मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस तदसदृशमनुव्यै व्यते घोषणायाम् ॥ अथ धीरोदात्तः। महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्यनः। स्थिरो निगूढाहकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः॥४॥ महासत्त्वः शोकक्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः । अविकस्थनोड- नात्मश्लाघनः। निगूढाहङ्कारो विनयच्छन्नावलेपः दृढव्रतोऽङ्गी- कृतनिर्वाहकः धीरोदात्तः। यथा नागानन्दे। जीमूतवाहनः । शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्कम् अद्याऽपि देहे मम मांसमस्ति । प्तिं न पश्यामि तवैव तावत् किं भक्षणात् त्वं विरतो गरुत्मन् ॥ यथा च रामं प्रति। आइतस्थाऽभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य खल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ यच् च केषाञ्चित् स्थैर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेष- लक्षणे क्वचित् सङ्कीर्तनं तत् तेषां तत्राऽऽधिक्यप्रतिपादनार्थम् ।

·ला०४] सावलोकम्। ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादावुदात्त इत्युच्यते। श्रीदात्त्वं हि नाम सर्वोत्कर्षेण वृत्तिः। तच च विजिगीषुत्व एवोपपद्यते। जीमूतवाहनस्तु निर्जिगीषुतयैव कविना प्रति- पादितः । यथा। तिष्ठन् भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत् संवाहयतः सुखं हि चरणी तातस्य किं राज्यतः । किं भुके भुवनत्रये तिरमा भुक्नोज्झिते या गुरोर आयासः खलु राज्य मुजितगुरोस्तन नाऽस्ति कश्चिद् गुणः॥ इत्यनेन । पित्रार्विधातुं एश्रूषां त्यक्त्वैश्वर्यै क्रमागतम् । वनं याम्यहमप्येष यथा जीमूतवाहनः ॥ इत्यनेन च। अतोऽस्थाऽत्यन्त शमप्रधानत्वात् परमकारुणिक- त्वाच् च वीतरागवत् शान्तता। अन्यच चाऽचाऽयुक्तं यत् तथा- भूतं राज्यसुखादी निरभिलाषं नायकमुपादायाऽन्तरा तथा- भूतमलयवत्यनुरागोपवर्णनम्। यच् चोतं सामान्यगुण योगी दिजादिर्धीरशान्त इति। तदपि पारिभाषिकत्वादवास्तव- मित्यभेदकम् । अतो वस्तुस्थि त्या बुद्धयुधिष्ठिरजीमूतवाहना- दिव्यवहाराः शान्ततामाविर्भावयन्ति। अत्रोच्यते । यत तावदुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरोदात्यमिति। न तज् जीमूत- वाहनादौ परिहीयते। न ह्येकरूपैव विजिगीषुता यः केनाऽपि शौर्यत्यागदयादिनाऽन्यानतिशते म विजिगीषुर्न यः परापकारेणाऽर्थग्रहादिप्रवृत्तः। तथावे च मार्गदूषकादे- । ।

·दशरूपं ३ ९ [परिच्छे०२। । रपि धीरोदात्तत्व प्रसक्तिः। रामादेरपि जगत्यालनीयमिति दुष्टनिग्रहे प्रवृत्तस्य नान्तरोयकत्वेन भूम्यादि लाभः । जीमूत- वाहनादिस्तु प्राणैरपि परार्थसम्पादनाद् विश्वमप्यतिशेत इत्युदात्ततमः। यथोक्तम्। तिष्ठन् भातीत्यादिना विषयसुख- पराङ्मुखतेति। तत् सत्यम्। कार्पण्यहेतुषु खसुखहष्णासु निरभिलाषा एव जिगीषवः । यदुक्तम् । खसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकतो: प्रतिदिनमथवाते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूभी पादपस्तीवमुष्णं शमयति परितापं छाययोपाश्रितानाम् ॥ इत्यादिना मलयवत्यनुरागोपवर्णनं त्वशान्तरसाश्रयं शान्तना- यकतां प्रत्युत निषेधति । शान्तत्वं चाऽनहङ्कृतत्वं तच च विप्रा- देरौचित्यप्राप्तमिति वस्तुस्थित्या विप्रादेः शान्तता न स्वपरि- भाषामात्रेण। बुद्धजीमूतवाहनयोस्तु कारुणिकत्वाविशेषेऽपि सकामनिष्कामकरुणत्वादिधर्मत्वाद् भेदः । अतो जीमूतवाह- नादे/रोदात्तत्वमिति । अथ धीरोद्धतः। दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछद्मपरायणः । धीरोद्धतस्त्वहकारी चलश्चण्डो विकत्यनः ॥ ५॥ दर्पः शौर्यादिमदः। मात्सर्यममइनता । मन्त्रबलेनाऽवि- द्यमानवस्तु प्रकाशनं माया । छद्म वञ्चनामात्रम् । चलोऽनव- ·श्लो०५] सावलोकम्। स्थितः चण्डो रौद्रः स्वगुणशंसी विकत्थनः धीरोद्धतो भवति यथा जामदग्न्यः। कैलासोद्धारसारत्रिभुवनविजय- । इत्यादि । यथा च रावणः । लोकौश्वर्यलक्ष्मीहठहरणसहा बाहवो रावणस्य । धीरललितादिशब्दाश्च यथोक्तगुणसमारोपितावस्थाभिधा- यिनो वत्मवृषभमहाक्षादिवन न जात्या कश्चिदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति। तदा हि महाकविप्रबन्धेषु विरुद्धानेक- रूपाभिधानमसङ्गतमेव स्थाज् जातेरनपायित्वात्। तथा च भवभूतिनक एव जामदग्न्यः । ब्राह्मणातिक्रमत्यागा भवतामेव भूतये। जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।। इत्यादिना रावणं प्रतिधीरोदात्तत्वेन कैलासोद्धारमारेत्यादि- भिश्च रामादीन् प्रति प्रथमं धीरोद्धतत्वेन पुनः पुण्या ब्राह्मण- जातिरित्यादिभिश्च धीरशान्तत्वेनोपवर्णितः। न चाऽवस्था- न्तराभिधानमनुचितमङ्गभूतनायकानां नायकान्तरापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थितत्वादङ्गिनस्तु रामादेरेकप्रबन्धोपात्तान् प्रत्येकरूपत्वादारम्भोपात्तावस्थातोऽवस्थान्तरोपादानमन्याय्यम्। यथोदात्तत्वाभिमतस्य रामस्य छद्मना वालिवधादमहासत्त्वतया खावस्थापरित्याग इति। वक्ष्यमाणानां च दक्षिणाद्यवस्थानां पूर्वी प्रत्यन्ययाहृत इति नित्यसापेक्षत्वेनाऽऽविर्भावादुपात्ता- वस्थातोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्। । K2 ·शरूपं [परिच्छे०२। अथ श्टङ्गारनेत्रवस्थाः । स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वी प्रत्यन्यया हृतः। नायकप्रकरणात् पूर्वी नायिकां प्रत्यन्ययाऽपूर्वनायिकयाऽ- पहृतचित्तत्यवस्था वक्ष्यमाणभेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वी- कानां चतुणी प्रत्येक चतुरवस्थ त्वेन षोडशधा नायकः । तत्र। दक्षिणोऽस्यां सहृदयः योऽस्या ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः । यथा ममैव। प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविश्रम्भः कश्चित् कथयति च किञ्चित् परिजनो न चाऽहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतिम् ॥ यथा वा। उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवा हि दृष्टाः । उपचार विधिर्मनखिनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः । अथशठः। गूढविप्रियकृत् शठः। दक्षिणस्थाऽपि नायिकान्त रापहृतचित्ततया विप्रियकारि- वाविशेषेऽपि सहदयत्वेन पठाद् विशेषः। यथा । - ·श्लो०६] सावलोकम् । ६६ शठाऽन्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाऽऽश्मिय्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत् काऽऽचक्षे घृतमधुमयत्वद्दङवचा- विषेणाऽऽघूर्णन्तो किमपि न सखी मे गणयति । अथ दृष्टः। व्यक्ताङ्गवैकृता धृष्टो यथाऽमरुशतके। लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायिमण्ड नमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥ भेदान्तरमाह। नुकूलस्वेकनायिकः ॥६॥ यथा। अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वाखवस्थासु यद् विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्या रसः । कालेनाऽऽवरणात्ययात् परिणते यत् स्नेहसारे स्थितं । भद्रं तस्य समानुषस्य कथमप्येकं हि तत् प्राप्यते ॥ किमवस्थः पुनरेषां वत्मराजादिर्नाटिकानायकः स्थादित्यु- च्यते। पूर्वमनुपजातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रियकारित्वाद् व्यक्ततरविप्रियत्वात् च शायधार्थोऽपि कस्मान् न भवतः । न तथाविधविप्रियत्वेऽपि ·दशरूपं ३ [परिच्छे०२। । वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्तेज्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयत्वाद् दक्षिणतैव। न चोभयो] ठाकनिष्ठयोनीयकस्य स्नेहेन न भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात् । महाकविप्रबन्धेषु च । स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजखसुर् द्यूते रात्रिरियं जिता कमल या देवी प्रसाद्याऽद्य च । इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाऽप्रतिपत्तिमूढमनसा दित्राः स्थितं नाडिकाः ॥ इत्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकासु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात्। तथा च भरतः। - मधुरस्त्यागी रागं न याति मदनस्य नाऽपि वशमेति । अवमानितश्च नार्या विरज्यते स तु भवेज ज्येष्ठः ।। इत्यत्र न रागं याति न मदनस्य वशमेतीत्यनेनाऽसाधारण एक- स्यां स्नेहो निषिद्धो दक्षिणस्येति। अतो वत्सराजादेराप्रबन्ध- समाप्ति स्थितं दाक्षिण्यमिति। षोडशानामपि प्रत्येक ज्येष्ठम- ध्यमाधमत्वेनाऽया चत्वारिंशन् नायकभेदा भवन्ति । सहायानाह। पताकानायकस्त्वन्यः पीठमी विचक्षणः । तस्यैवाऽनुचरो भक्तः किच्चिदूनश्च तद्गुणैः ॥७॥ प्रागुतप्रासङ्गिकतिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठ- मर्दः प्रधानेतिवृत्तनायकस्य सहायः । यथा मालतोमाधवे मकरन्दः रामायणे सुग्रीवः ।

·श्लो०१०] सावलोकम् । ७१ सहायान्तरमाह। एकविद्या विटश्चाऽन्यो हास्यकच् च विदूषकः । गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकस्था विद्याया वेदिता विटः। हास्यकारी विदूषकः । अस्य विकृताकारवे- पादिवं हास्यकारित्वेनैव लभ्यते। यथा शेखरको नागानन्दे विटः। विदूषकः प्रसिद्ध एव । अथ प्रतिनायकः। लुब्धो धीरोद्धतस्तब्धः पापकृद् व्यसनी रिपुः ॥८॥ तस्य नायकस्येत्थम्भूतः प्रतिपक्षनायको भवति । यथा रा- मयुधिष्ठिरयोः रावणदुर्योधनौ। अथ सात्त्विका नायक गुणाः । शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्य धैर्यतेजसी। ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥ ८ ॥ तत्र। नीचे घुणाऽधिक स्पधी शोभायां शौर्यदक्षते । नीचे घृणा । यथा वीरचरिते। उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्य प्रकम्पितः । नियुक्तस्तत्प्रमाथाय त्रैणेन विचिकित्मति ॥ गुणाधिकैः स्पर्धा य था। एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः ।

·७२ दारूपं [परिच्छे०२। । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रो सुभद्रापतेर् मन्दं मन्द मकारि येन निजयोर्दिण्डयोमण्डलम् ॥ शौर्यशोभा यथा। ममैव अन्त्रैः खैरपि संयताग्रचरणो मू_विरामक्षणे खाधीनब्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमाइमं वर्मयन्। भग्नानुद्दलयन निजान् परभटान सन्तयन् निष्ठुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरण स्तम्भे पताकायते ॥ दक्षशोभा। यथा वीरचरिते। स्फूर्जद्दजसहस्त्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रता रामस्य त्रिपुरान्तकृद् दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । प्रण्डारः कलभेन यददचले वत्सेन दोर्दण्ड कम् तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥ अथ विलासः। गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः ॥१०॥ यथा। दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद् गुरुतां दधानो वोरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥ अथ माधुर्यम् । लक्षणे विकारो माधुर्यं सङ्काभे सुमहत्यपि।

·श्लो०१२] सावलोकम्। ७३ महत्यपि विकारहेता मधुरो विकारो माधुर्यम् । यथा । कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोद्रुमरपुलकं वक्त्रकमलम्। मुजः पश्यन् श्टखन रजनिचरमेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः । अथ गाम्भीर्यम्। गाम्भीर्य यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते॥११॥ मृदुविकारोपलम्भाद् विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्याद- न्यद् गाम्भीर्यम् । यथा। पाहतस्याऽभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य खल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ अथ स्थैर्यम्। व्यवसायादचलनं स्थैर्य विनकुलादपि। यथा वीरचरिते। प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात्। न त्वेवं दूषयिय्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ।। अथ तेजः। अधिक्षपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥१२॥ थथा। ब्रूत नूतनकुमाण्डफलानां के भवन्त्यमी। अङ्गुलीदर्शनाद् येन न जीवन्ति मनस्विनः ॥ I ·दारूपं [परिच्छे०२ । ३ - अथ ललितम्। घटनाराकारचेष्टात्वं सहज ललितं मृदु। खाभाविकः श्टङ्गारो मृदुः। तथाविधा श्टङ्गारचेष्टा च ललितम। यथा ममैव । लावण्यमन्मथविलामविजृम्भितेन खाभाविकेन सुकुमारमनोहरेण । किंवा ममेव मखि योऽपि ममोपदेष्टा तस्यैव किं न विषमं विदधीत तापम् ॥ अथौदार्यम्। प्रियोक्त्याऽऽजीविताद् दानमौदार्य सदुपग्रहः ॥ १३ ॥ प्रियवचनेन सहाऽऽजीवितावधेदर्दान मौदार्य सतामुपग्रह- च। यथा नागानन्द। शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तम् अद्याऽपि देहे मम मांसमस्ति । प्तिं न पश्यामि तवैव तावत् किं भक्षणात् त्वं विरतो गरुत्मन् ॥ सदुपग्रहो यथा । एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् । बत येनाऽत्र व कार्यमनास्था बाह्य वस्तु षु ॥ अथ नायिका। खाऽन्या साधारणस्लीति तद्गुणा नायिका त्रिधा ।

·श्लो०१४] सावलोकम् । ७५ तगुणेति यथोकसम्भवे नायकसामान्य गुणयोगिनी नायि- कति । वस्त्रो परस्त्री साधारण स्त्रीत्यनेन विभागेन विधा। तत्र स्वीयाया विभागगर्भ सामान्यलक्षणमाह । । । मुग्धा मध्या प्रगल्भेति खोया शीलार्जवादियुक्॥ १४ ॥ शीलं सुवृत्तम्। पतिव्रताऽकुटिला लज्जावती पुरुषोप- चारनिपुणा स्वीया नायिका। तत्र शीलवती यथा । *कुलवालि आए पेच्छह जोब्वणलाअणविनमविलासा । पवसन्ति व्व पवमिए एन्ति ब्व पिये घरं एत्ते॥ आर्जवादियोगिनी यथा । हिसिश्रमविश्रारमुद्धं भमि विरहिअविलाससुच्छा। भणि महावसरलं धमाण घरे कलत्ताणं ।। लज्जावती यथा। लज्जापज्जत्तपसाहणाएं परतित्तिणिप्पिवासाडूं। अविणअदुम्मेहाई धमाण घरे कलत्ताई ॥ सा चैवंविधा स्वीया मुग्धामध्याप्रगल्भाभेदात् त्रिविधा । * कुलबालिकायाः प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रवसन्तीव प्रवसिते यागच्छन्तीव प्रिये ग्रहमागते ॥ + हसितमविचारमुग्धं चमितं विरहितविलाससुच्छायं । भणितं खभावसरलं धन्यानां ग्टहे कलत्राणां ॥ + लज्जापर्याप्तप्रसाधनानि परटप्तिनिध्यि पासानि । अविनयदुर्मेधासि धन्यानां रहे कुलवाणि ॥ 12 ·ह दशरूपं ३ [परिच्छे०२। - मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । प्रथमावतीर्णतारुण्यमन्मथा रमणे वामशीला सुखोपाय- प्रसादना मुग्धनायिका तत्र वयोमुग्धा यथा। विस्तारी स्तनभार एष गमितो न खोचितामुन्नति रेखोझासिकृतं वलित्रयमिदं न स्पष्टनिम्नोन्नतम् । मध्येऽस्था ऋजुरायताऽर्धकपिशा रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशैशवव्यतिकरोन्मियं वयो वर्तते ॥ यथा च ममैव । उच्छुमन्मण्डलप्रान्तरेखमाबद्धकुङ्मलम् । अपर्याप्तमुरोवृद्धेः शंसत्यस्याः स्तनदयम् ॥ काममुग्धा यथा। दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितमखीसम्भोगवाताखपि। पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नाऽरोइति प्राग यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकराऽवष्टभ्यमाना शनैः । रतवामा यथा। व्याहृता प्रतिवचो न सन्दधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांका। सेवतेस्म शयनं पराङ्मुखी मा तथापि रतये पिनाकिनः ॥ ।

·०१५] सावलोकम् । मृदुः कोपे यथा। प्रथमजनिते बाला मन्या विकारमजानती कितवचरिते नामज्याङ्क विनम्रभुजैव सा । चिबुकमलिकं चोनम्यार कृत्रिमविभ्रमा नयनसलिल स्थन्दिन्योष्ठेरुदन्त्यपि चुम्बिता ॥ एवमन्येऽपि लज्जासंतानुरागनिबन्धना मुग्धा व्यवहारा निबन्धनीयाः। यथा। न मध्ये संस्कारं कुसुममपि बाला विषहते न निश्वासैः सुभूर्जनयति तरङ्ग व्यतिकरम् । नवोढा पश्यन्ती लिखितमिव भर्तुः प्रतिमुखं प्ररोहद्रोमाञ्चा न पिबति न पात्रं चलयति ॥ । अथ मध्या। मध्योद्यद्यौवनानका मोहान्तसुरतक्षमा ॥१५॥ सम्प्राप्ततारुण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या। तत्र यौवनवती यथा। आलापान् भूविलास विरल यति लमदाहुविक्षिप्तियातं नीवीग्रन्थिं प्रथिन्ना प्रतनयति मनाङ् मध्यनिनो नितम्बः। उत्पुप्यत्पार्श्वमूच्र्छत्कुचशिखरमुरो नूगमन्तः स्मरेण स्पृष्टा कोदण्डकोच्या हरिणशिदृशो दृश्यते यौवनश्रीः ।। कामवती यथा। स्मारनवनदीपूरेणेढाः पुनर्गुरुसेतुभिर् यदपि विस्तास्तिष्ठन्यारादपूर्णमनोरथाः ।

·७०
दारूपं
३
[परिच्छे०२।
।
तदपि लिखित प्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा
नयननलिनीनालाकृष्टं पिबन्ति रसं प्रियाः॥
मध्यासम्भोगो यथा।
*ताव चिरइसमए महिलाएं विश्भमा विरान्ति ।
जाव ण कुवलयदल सच्छहाइ मउलेन्ति णणाई॥
एवं धीरायामधीरायां धीराधीरायामप्युदाहार्यम् ।
अथाऽस्या मानवृत्तिः।
धारा सोत्यासवक्रोक्त्या मध्या साश्रुकृतागसम्।
खेदयेद् दयितं कोपादधोरा परुषाक्षरम् ॥ १६ ।।
मध्याधीरा कृतापराधं प्रियं सोमासवक्रोत्या
यथा माघे।
न खलु वयममुख्य दानयोग्या:
पिबति च पाति च याऽसकौरहवाम् ।
ब्रज विटपममुं ददख तथै
भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥
धीराधीरा साश्रु सोत्यामवक्रोत्या खेदयेत्। यथाऽमरुशतके।
बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुषं रोषान् मया किं कृतं
खेदोऽस्मासुन मेऽपराध्यति भवान सर्वेऽपराधा मयि ।
तत् किं रोदिषि गद्देन वचसा कस्याऽग्रतो रुद्यते
नन्वेतन् मम का तवाऽस्मि दयिता नाऽस्मीत्यतो रुद्यते ॥
खेदयेत्।
।
* तावदेव रतिसमये महिलानां विभमा विराजन्ते
यावन्न कुवलयदलखच्छभानि मुकुलयन्ति नयनानि ॥

·श्ला०१७] सावलोकम् । ७६ अधीरा साश्रु परुषाक्षरम् । यथा । यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुच्च मुञ्च सखिमाऽऽदरं कृथाः । खण्डिताधरकलङ्कितं प्रियं शक्नुमो न नयनैर्निरीक्षितुम् ॥ एवमपरेऽपि ब्रीडानुपहिताः खय मनभियोगकारिणे मध्याव्यवहारा भवन्ति । यथा। खेदाम्भःकणि काञ्चितेऽपि वदने जातेऽपि रोमागमे विश्रम्भेऽपि गुरौ पयोधरभरोत्कम्पेऽपि वृद्धि गते । दुवार स्मरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाऽभियुक्तः प्रियम् तन्वङ्ग्या हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृते लुब्धया ॥ खतोऽनभियोजकत्वं हठकेशकर्षण घनाश्लेषामृते लुब्धयेवेत्यु- प्रेक्षाप्रतीतेः। अथ प्रगल्भा। यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके। विलीयमानेवाऽऽनन्दादु रतारम्भेऽप्यचेतना ॥ १७ ॥ गाढयौवना। यथा ममेव । अभ्युन्नत स्तनमुरो नयने च दीर्घ वक्रे भुवावतितरां वचनं ततोऽपि । मध्योऽधिकं तनुरतीवगुरुनितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाऽड्तयौवनायाः ॥ यथाचा ·दारूपं [परिच्छे०२। ३ स्तनतटमिद मुत्तुङ्गं निम्ना मध्यः समुन्नतं जघनम् । विषमे मृगशावाच्या वपुषि नवे क व न स्खलति ॥ भावप्रगल्क्षा यथा। न जाने सम्मुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्यङ्गानि किं यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ॥ रतप्रगमा यथा। कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धनात् वासः प्रलयमेखलागुणतं किञ्चिन् नितम्बे स्थितम्। एतावत् सखि वेद्मि केवलमई तस्याऽङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ काऽस्मि रतं न किं कथमिति खल्याऽपि मे न स्मृतिः॥ एवमन्येऽपि परित्यक्तहीयन्त्रणावैदग्ध्यप्रायाः प्रगल्भाव्यव- हारा वेदितव्याः । यथा । क्वचित् ताम्बू लाक्त: क्वचिद गरुपकाङ्कमलिनः क्वचिच् चूर्णागारी क्वचिदपि च साल तकपदः । वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ॥ अथाऽस्याः कोपचेटा। सावहित्यादरोदास्ते रतौ धीरेतरा क्रुधा। सन्ता ताडयेन् मध्या मध्याधोरेव तं वदेत् । सहाऽवहित्थेनाऽऽकारसंवरणेनाऽऽदरेण चोपचाराधिक्येन वर्तते सा सावहित्थादरा। रतावुदासीना क्रुधा कोपेन भवति । सावहित्थादरा। यथाऽमरुशतके।

·सावलोकम् ।
एकत्राऽऽसनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युगमाद् दूरतम्
ताम्बूलाहरणच्छ लेन रभसाऽऽलेषोऽपि संविनितः ।
आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्याऽन्तिके
कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थो कृतः ॥
रतावुदासीना यथा।
आयस्ता कलई पुरेव कुरुते न स्रंसने वाससो
भग्नभूगतिखण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे।
अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गने
तन्या शिक्षित एष सम्प्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ॥
इतरावधीर प्रगल्मा कुपिता मती मन्तज़ ताडयति। यथा-
इमरुशतके।
कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं
नीत्वा कलिनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः ।
भूयोऽप्येवमिति स्वलत्कलगिरा संमुच्य दुश्चेष्टितं
धन्या हन्यत एष निहुतिपरः प्रेयान् रुदन्या हसन् ।।
धोराधीरप्रगल्भा मध्याधीरेव तं वदति सोत्प्रामवक्रोत्या।
यथा तत्रैव।
कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं
यत्राऽन्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः ।
तस्थ प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशमं पश्य जातं
त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ।।
पुनश्च।
M

·२ दशरूपं [परिच्छे०२। देधा ज्येष्ठा कनिष्टाचेत्यमुग्धा बादशोदिताः॥१८॥ मध्याप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनिष्ठात्वभेदेन द्वादश भेदा भवन्ति । मुग्धा त्वेकरूपैव । ज्येष्ठाकनिष्ठे। यथाऽमरुशतके । दृष्ट्रकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्याऽऽदराद् एकस्था नयने निमोल्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईषदक्रित कन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसाम् अन्तहास लसत्कपोलफलकां धूर्ताऽपरां चुम्बति ॥ न चाऽनयोर्दाक्षिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहारः। अपितु प्रेम्णा- ऽपि । यथा चैतत् तथा दक्षिण लक्षणावसरे। [एषां च धी- रमध्याधीरमध्याधीराधीरमध्याधीरप्रगल्भाधीरप्रगल्भाधीराधी- रप्रगल्माभेदानां प्रत्येक ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदात् द्वादशानां वास- वदत्तारत्नावलीवत् प्रबन्धनायिकानामुदाहरणानि महाकवि- प्रबन्धेवनुमर्तव्यानि।] अथाऽन्यस्त्री। अन्यस्त्री कन्यकोढा च नाऽन्योढाऽङ्गिरसे क्वचित्। कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् ॥ १९ ॥ नायकान्तरसम्बन्धिनी अन्योढा । यथा। दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाऽप्यस्मिन् ग्टहे दास्यसि प्रायेणाऽस्य शिश: पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद् वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्धास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थयः ॥ इयं बगिनि प्रधाने रसे न क्वचिन निबन्धनीयेति न ·श्लो०२१] सावलोकम्। ८३ प्रपञ्चिता। कन्यका तु पित्राद्यायत्तत्वादपरिणीताऽप्यन्यस्त्रीत्यु- च्यते। तस्यां पित्रादिभ्योलभ्यमानायां सुलभायामपि परो- परोधखकान्ताभयात् प्रच्छन्नं कामित्वं प्रवर्तते । यथा माल- त्यां माधवस्य सागरिकायां च वत्सराजस्येति । तदनुरागश्च खेच्छया प्रधानाप्रधानरससमाश्रयो निबन्धनीयः । यथा र- नावलीनागानन्दयोः सागरिकामलयवत्यनुराग इति । साधारणस्त्रो गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् । तयवहारो विस्तरतः शास्त्रान्तरे निदर्शितः । दिमात्रं तु । छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतन्त्राइंयुपण्डकान् ॥२०॥ रक्तव रञ्जयेदाढ्यान् निःस्वान् मात्रा विवासयेत्। छन्नं ये कामयन्ते ते छन्त्रकामाः श्रोत्रियवणिकलिङ्गिप्रम- तयः। सुखार्थोऽप्रयासावाप्तधनः सुखप्रयोजनो वा। अज्ञो मूर्खः। खतन्त्रा निरङ्कुशः । अहंयुरहङ्क्तः। पण्डको वात- पण्डादिः । एतान् बहुवित्तान् रक्तेव रञ्जयेदर्थार्थम्। तत्प्र- धानत्वात् तदृत्तेः । ग्टहीतार्थान् कुट्टन्यादिना निष्कासयेत् पुनः प्रतिसन्धानाय। इदं तासामौत्सर्गिक रूपम् । रूपकेषु तु। रक्तव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये ॥२१॥ प्रहसनवर्जिते प्रकरणादो रतवैषा विधेया। यथा मृ- च्छकटिकायां वसन्तसेना चारुदत्तस्य । प्रहसने लरक्ताऽपि हास्यहेतुत्वात् । नाटकादौ तु दिव्यनृपनाथके नैव विधेया। - M2 ·दशरूप [परिच्छे०२॥ ३६ अथ भेदान्तराणि । आसामष्टाववस्थाः स्युः खाधीनपतिकादिकाः । स्वाधीनपतिका वासकमज्जा विरहोत्कण्ठिता खण्डिता कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितप्रियाऽभिसारिकेत्यष्टौ स्व- स्त्रीप्रभृतीनामवस्थाः। नायिकाप्रमतीनामप्यवस्थारूपत्वे सत्य- वस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मित्वप्रतिपादनायाऽष्टाविति न्यू- नाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसज्जादेः स्वाधीनपतिकादा- वन्तीवः । अनासन्नप्रियत्वाद् वासकसज्जाया न खाधीनप- तिकात्वम्। यदि चैव्यत्प्रियाऽपि वाधीनपतिका प्रोषितप्रि- याऽपि न पृथग् वाच्या । न चेयता व्यवधानेनाऽऽसत्तिरिति नियन्तुं शक्यम् । न चाऽविदितप्रियव्यलोकायाः खण्डितावं नाऽपि प्रवृत्तरतिभोगेच्छायाः प्रेषितप्रियात्वं खयमगमनान् नायकं प्रत्यप्रयोजकत्वान् नाऽभिसारिकात्वम्। एवमुत्कण्ठि- नाऽप्यन्यैव पूर्वाभ्यः । औचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्ति- विधुरा न वासकसज्जा। तथा विप्रलब्धाऽपि वासकसज्जावदन्यैव पूर्वाभ्यः। उक्त्वा नायात इति प्रतारणाधिक्याच् च वासकसज्जो- त्कण्ठितयोः पृथक् । कलहान्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलोका तथाऽप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापप्रकाशितप्रसादा पृथगेव खण्डितायाः । तत् स्थितमेतदष्टाववस्था इति । तत्र । आसन्नायत्तरमणा हृष्टा खाधीनभलका ॥२२॥ यथा।

·०२४] सावलोकम् । ५ मा गर्वमुदह कपोलतले चकास्ति कान्तख हस्तलिखिता मम मञ्जरोति । अन्याऽपि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद् भवति वेपथुरन्तरायः ॥ अथ वासकमज्जा। मुदा वासकसज्जा वं मण्डयत्येष्यति प्रिये। खमात्मानं वेश्म च हर्षेण भूषयत्येव्यति प्रिये। वासक- सज्जा यथा। निजयाणिपल्लवतटस्खलनाद् অমিষিজামিলনিন। अपरा परीक्ष्य भनकैर्मुमुद्दे मुखवासमास्य कमलश्वसनैः ॥ अथ विरहोत्कण्ठिता। चिरयत्यव्यलोके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः ॥२३॥ यथा। सखि स विजितो वीणावाद्यैः कयाऽप्यपरस्त्रिया पणितमभवत् ताभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् । कथमितरथा सेफालीषु स्खलत्कुसुमावपि प्रमरनि नभोमध्येऽपीन्दी प्रियेण विलम्ब्यते ॥ अथ खण्डिता। ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेाकषायिता। यथा।

·८६ दशरूपं [परिच्छे०२। ३९ नवनखपदमङ्गं गोपयस्य॑एकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदयम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसो विसर्पन् नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥ अथ कलहान्तरिता । कलहान्तरिताऽमर्षाद् विधूतेऽनुशयातियुक्॥२४॥ यथा। निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मयते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तन्दिवं रुद्यते। अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥ अथ विप्रलब्धा। विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता। यथा। उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नाऽऽयातः । याऽतः परमपिजोवेज् जीवितनाथो भवेत् तस्याः ॥ अथ प्रोषितप्रिया। दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया। यथाऽमरुशतके। श्रादृष्टिप्रसरात् प्रियस्य पदवीमुद्दीच्य निर्विषया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतो ध्वान्ते समुत्सर्पति । ।

·सावलेाकम् । श्लो०२६] ८७ दत्त्वैकं साचा म्यहं प्रति पदं पान्थस्त्रियाऽस्मिन् क्षणे माऽभूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वी चितम् ॥ अथाऽभिसारिका। कामाताऽभिसरेत् कान्तं सारयेद वाऽभिसारिका ॥२५॥ यथाऽमरुशतके। । उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनू पुरौ । प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाइतडिण्डिमा यदि किमधिकत्रामोत्कम्पं दिशः समुदीक्षसे ॥ यथाचा न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणं तथैनमुपगम्य वदेर् अभिदूति काचिदिति सन्दिदिशे॥ चिन्तानिःश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः । युक्ताः षडन्त्या हे चाऽऽद्ये क्रोडौज्ज्वल्यप्रदर्षितैः॥२६॥ परस्त्रिया तु कन्यकोढे। सङ्केतात् पूर्व विरहोत्कण्ठिते पश्चाद् विदूषकादिना सहाऽभिसरन्यावभिसारिके। कुतोऽपि सङ्केतस्थान मप्राप्ते नायके विप्रलचे इति व्यवस्थितैवाऽनयो- रिति । अखाधीनप्रिय योरवस्थान्तरायोगात्। यत् तु माल- - ·दशरूप [परिच्छे०२॥ ३ । विकाग्निमित्रादौ योऽप्येवं धोरः सेोऽपि दृष्टो देव्याः पुरत इति मालविकावचनानन्तरम्। राजा। दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि नायकानां कुलव्रतम् । तन मे दीर्घाचि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥ इत्यादि तन न खण्डितानुनयाभिप्रायेणाऽपितु सर्वथा मम देव्यधीनत्वमाशय निराशा माभूदिति कन्याविशम्भणायेति । तथाऽनुपमचातनायकसमागमाया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्क- ण्ठितात्वमेवेति न प्रोषितप्रियालमनायत्तप्रियवादेवेति ॥ अथाऽऽसां सहायिन्यः । दूत्यो दासी सखी कारूधीचेयी प्रतिवेशिका । लिङ्गिनी शिल्पिनी खं च नेल्टमित्रगुणान्चिताः ॥२०॥ दासी परिचारिका। सखी स्नेहनिबद्धवा। कारुः रजकी- प्रभृतिः। धात्रेयी उपमाह सुता। प्रतिवेशिका प्रतिग्टहिणी। लिङ्गिनी भिक्षुक्यादिका। शिल्पिनी चित्रकारादिस्त्रो। स्वयं चेति दूतीविशेषाः । नायकमित्राणां पीठमादीनां निम्- थार्थत्वादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे काम- न्दको प्रति। शास्त्रेषु निष्ठा सहजच बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्त गुणा च वाणी। कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणा: कामदुघाः क्रियासु ॥ तत्र मखी। यथा। मृगशिदृशस्तस्यास्तापं कथं कथयामि ते दहनपत्तिता दृष्टा मूर्तिमया न हि वैधवो।

·मो०२९] सावलोकम् । इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदृशां सुधा। तव शठतया शिल्पोत्कर्षा विधेर्विघटिय्यते ॥ यथा च । *सञ्चं जाणदू दटुं सरिसम्मि जणम्मि जुन ए रात्री। मरउ ण तुमं भणिमं मरणं पि सलाहणिज्नं से ।। खयं दूती। यथा। मह एहि किं णिवाल हरसि णि अं वाउ जद विमे सिच। साहेमि कस्म सुन्दर दूरे गामो अहं एक्का ॥ इत्याधुह्यम्। अथ योषिदलङ्काराः। यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलङ्कारास्तु विंशतिः । यौवने सत्त्वोद्भूता विंशतिरलङ्काराः स्त्रीणां भवन्ति । तत्र । भावा हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः॥२८॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ २९ ॥ तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिर्दीप्तिमाधुर्य प्रागल्भ्यमौदार्य धैर्यमित्ययनजाः सप्त । * सत्यं जानाति द्रई सदृषे जने युज्यते रागः। नियतां न त्वां भणिय्यामि मरणमपि श्लाघनीयमस्याः ॥ + मुहुरेहि किं निवारक हरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयं । साधयामि कस्य सुन्दर दूर ग्रामोऽहमेका।

·दशरूपं [परिच्छे०२। लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिञ्चितम्। मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बाको ललितं तथा। विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः ॥ ३० ॥ तानेव निर्दिशति । निर्विकारात्मकात् सत्त्वाद् भावस्तत्राऽऽद्यविक्रिया। तत्र विकारहेता सत्यपि अविकारकं सत्त्वम् । यथा कुमारसम्भवे। श्रुताप्मरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन् हरः प्रसङ्ख्यानपरो बभूव । अात्मेश्वराणां न हि जात विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति । तस्मादविकाररूपात् सत्त्वाद् यः प्रथमो विकारोऽन्तर्वि- परिवर्ती बीजस्योच्छ छुनतेव स. भावः । यथा। दृष्टिः सालमतां बिभर्ति न शिक्रीडासु बद्धवादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसम्भोगवाती स्वपि । पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नाऽऽरोहति प्राक् यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥ यथा वा कुमारसम्भवे। हरस्तु किञ्चित् परिलुप्त धैर्यश चन्द्रोदयारम्भ इवाऽम्बु राशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥

·श्लो०३२] सावलोकम्। यथा वा ममैव। *तं चित्रवणं ते चेअलोणे जोवणं पितं चेत्र। अमा अणङ्गलच्छी असं चित्र किं पि साहेइ ।। अथ हावः। ॥ वाकसस्तु घटङ्गारो हावोऽक्षिभूविकारकृत् ॥ ३१ ॥ प्रतिनियताङ्गविकार कारी श्टङ्गारः स्वभावविशेषो हावः । यथा ममैव। जिंकि पि पेच्छमाणं भणमाणं रे जहा तह छेत्र। णिमात्रणेहमुद्धं वश्रस्म मुद्धं णिअच्छेहि । अथ हेला। स एव हेला सुव्यक्तश्टङ्गाररससूचिका। हाव एव स्पष्टभूयोविकारत्वात् सुव्यक्तटङ्गाररमसूचको हेला। यथा ममैव। *तह झत्ति से पत्ता सव्वङ्गं विभमा थणुभेए। संसदवालभावा हो चिरं जह सहीणं पि॥ अथाऽयनजा: सप्त। तत्र शोभा। * तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव । अन्यानङ्गलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति । + यत् किमपि प्रेक्षमाणां भणमानां रे यथा तथैव । निाय खेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य ॥ * तथा झटित्यस्याः परत्ताः सर्वाङ्ग विभ्रमाः स्तनोट्टेदे। संशयितबालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि ।

·६२ दारूपं [परिच्छे०२ । ३ । रूपापभोगतारुण्यैः शोभाऽङ्गानां विभूषणम् ॥ ३२॥ यथा कुमारसम्भवे। तां प्राङ्मुखों तत्र निवेश्य बाला क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषमाः । भूतार्थशाभाछियमाणनेत्राः प्रसाधने सन्निहितेऽपि नार्यः ॥ इत्यादि। यथा च शाकुन्तले। अनाघातं पुष्यं किसलयमलूनं कररुहैर् अनाविद्धं रत्नं मधु नवमनाखादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोतारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥ अथ कान्तिः । मन्मथावापितछाया सैव कान्तिरिति स्मृता । शोभैव रागावतारघनीकृता कान्तिः । यथा । उन्मोल ददनेन्दुदीप्तिविसरैर्दूरे समुत्मारितं भिन्नं पीनकुच स्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिईतम् । एतस्याः कलविङ्गकण्ठ कदलीकल्पं मिलत्कौतुकाद् अप्राप्ताङ्गसुखं रुषेव महसा केशेषु लग्नं तमः ॥ यथा हि महाश्वेतावर्णनावसरे भट्टबाणस्य । अथ माधुर्यम्। अनुल्बणत्वं माधुर्य ·ला०३०] सावलोकम् । ८३ यथा शाकुन्त ले। सरसिजमनुविद्धं शैवलेनाऽपि रम्यं मलिनमपि हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनाऽपि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाऽऽकृतीनाम् ॥ अथ दीप्तिः। दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः॥३॥ यथा। *देशा पसिणिअन्तसुमुहममिजोहाविलुत्ततमणिवहे । अहिसारिश्राण विग्वं करेसि प्रमाण विहासे ॥ अथ प्रागल्भ्यम्। निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं S नक्षोभपूर्वकोऽङ्गसादः साध्वसं तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा ममैव। तथा ब्रीडाविधेयाऽपि तथा मुग्धाऽपि सुन्दरी। कलाप्रयोगचातुर्ये सभाखाचार्यकं गता ॥ अथौदार्यम्। औदार्य प्रश्रयः सदा। यथा। * दैवात् दृष्ट्वा नितान्तसुमुखशशिज्योत्साविलुप्ततमोनिवहे । अभिसारिकायां विघ्नं करोषि अन्यासां विहता ॥

·दारूपं [परिच्छे०२। ३ *दिअहं खु दुखिपाए सत्रलं काऊण गेहवावारं। गरु एवि ममुटुकले भरिमो पाअन्तसुत्तम ॥ यथा वा। भभङ्गे सहसाइतेत्यादि। अथ धैर्यम्। चापलाविहता धैर्य चिहुत्तिरविकत्यना ॥ ३४ ॥ चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्म गुणानामनाख्यायिका धेर्य- मिति । यथा मालतीमाधवे। ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी दहतु मदन: किंवा मृत्योः परेण विधास्थति। मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलावया कुलममलिनं न वेवाऽयं जनो न च जीवितम् ॥ अथ खाभाविका दश। तत्र । प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः । प्रियकृतानां वाग्वेषचेष्टानां टङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनु- करणं लीला। यथा ममैव । तह दिढ़ तह भणि ताए णिअदं तहा तहा सोणं । अवलोदूध सङ्कण्हं मविभमं जह सवत्तीहिं ।। i । यथा वा। * दिवसं खलु दुःखितायाः सकलं कृत्वा सहव्यापारं। गुरुण्यपि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सुप्तस्य ॥ + तथा दृएं तथा भणितं तया नियतं तथा त थ पीणं । अवलोकितं सटयां सविनमं यथा सपत्नीभिः ।

·श्लो०३६] सावलोकम्। ६५ तेनोदितं वदति याति तथा यथाऽसौ। इत्यादि। अथ विलासः। तात्कालिको विशेषस्तु विलासोडक्रियादिषु ॥३५॥ दयितावलोकनादि कालेऽङ्गे क्रियायां वचने च सातिशय- विशेषोत्पत्तिर्विलासः । यथा मालतीमाधवे। अत्राऽन्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र्य मुलमितविभ्रममायताच्याः । तद् भूरिसात्त्विकविकारविशेषरम्यम् आचार्य विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥ अथ विच्छित्तिः। आकल्परचनाऽल्पाऽपि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत्। स्तोकोऽपि वेषो बहुतरकमनीयताकारी विच्छित्तिः। यथा कुमारसम्भवे । कर्णार्पितो रोधकषायरूक्षे गोरोचनाभेदनितान्तगौरे। तस्याः कपोले परभागलाभाद् बबन्ध चचूंषि यवप्ररोहः ॥ अथ विधमः। विभ्रमस्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः॥ ३६ ॥ यथा।

·दशरूपं [परिच्छे०२। ३ । अभ्युगते शशिनि पेशलकान्तदूती- संखापसंवलितलोचनमानसाभिः । अग्राहि मण्डन विधिविपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ।। यथा वा ममैव श्रुत्वाऽऽयात बहिः कान्तमसमाप्तविभूषया। भालेऽञ्जनं दृशोलीक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥ अथ किलकिञ्चितम्। क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादः सङ्करः किलकिञ्चितम् । यथा ममेव। रतिक्रीडाछूते कथमपि समासाद्य समयं मया लञ्चे तस्याः वाणितकलकण्ठार्धमधरे। कृतभूभङ्गाऽसौ प्रकटितविलक्षार्धरदित- स्मितक्रोधोग्रान्तं पुनरपि विदध्यान् मथि मुखम् ॥ अथ मोट्टायितम् । मोट्टायितं तु तद्भावभावनेटकथादिषु ॥ ३७॥ इष्टकथादिषु प्रियतमकथानुकरणादिषु प्रियानुरागेण भावितान्तःकरण त्वं मोट्टायितम् । यथा पद्मगुप्तस्य । चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावेशेन चेतसि । ब्रीडार्धवलितं चक्रे मुखेन्दुमवशैव मा ॥ यथा वा।

·मा०३८] सावलोकम् । मात: के हृदये निधाय सुचिरं रोमाञ्चिताङ्गो मुहुर् जृम्भामन्थरतारकां सुललितापाङ्गां दधाना दृशम्। सुप्तेवाऽऽलिखितेव शून्य हृदया लेखावशेषोभव- स्यात्मद्रोहिणि किं हिया कथय मे गूढो निहन्ति स्मरः ॥ यथा वा ममैव । स्मरदवथुनिमित्तं गूढमुन्नेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां मुखीभिः । भवति विततपृष्ठोदस्तपीनस्तनाग्रा ततवलयितबाहुजृम्भितैः माङ्गभङ्गः ॥ अथ कुट्टमितम् । सानन्दाऽन्तः कुट्टमितं कुप्येत् केशाधरग्रहे। यथा। । नान्दीपदानि रतिनाटकविभ्रमाणाम आजाक्षराणि परमाण्य थवा स्मरस्य । दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताग्रपाणे: सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नायर्याः ॥ अथ बिब्बोकः। गर्वाभिमानादिटेऽपि बिब्बोकोऽनादरक्रिया ॥३८॥ यथा ममैव। सव्याज तिलकालकान् विरलयल् लोलाङ्गुलिः संस्पृशन् वारं वारमुदञ्चयन् कुचयुगोदश्चिनीलाञ्चलम् । यद् भूभङ्गतरङ्गिताञ्चितदृशा सावज्ञमालोकितम् O ·दशरूपं [परिच्छे०२। ३१ तगादवधीरितोऽस्मि न पुनः कान्ते कृतार्थीकृतः ॥ अथ ललितम्। सुकुमाराङ्गविन्यासो मरणो ललितं भवेत्। यथा ममैव। सभूभङ्गं करकिसलयावर्तनै रालपन्ती मा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याऽञ्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया खैरयातैर् निःसङ्गीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ॥ अथ विहृतम् । प्राप्तकालं न यद् ब्रूयाद् ब्रीडया विहृतं हि तत्॥३॥ प्राप्तावसरस्थाऽपि वाक्यस्य लज्जया यदवचनं तद् विह- तम् । यथा। पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे। वलं ह्रीनम्रमीषत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भं दधाना यन्मांनोवाच किञ्चित् स्थितमपिहृदये मानसं तद् टुनोति॥ अथ नेतुः कार्यान्तरमहायानाह। मन्त्री खं वोभयं वाऽपि सखा तस्याऽर्थचिन्तने। तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तन्त्रावापादिलक्षणायां मन्त्री वा- ऽऽत्मावोभयं वा सहायः । तत्र विभागमाह।

·श्ला०४३] सावलोकम्। मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्त्रिस्वायत्तसिद्धयः ॥४०॥ उक्तलक्षण ललितो नेता मत्र्यायत्तसिद्धिः। शेषा धीरो- दात्तादयः । अनियमेन मन्त्रिणा खेन वाभयेन वाऽङ्गीकृत- सिद्धय इति। धर्मसहायास्तु। ऋत्विकपुरोहितो धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः। ब्रह्म वेद स्तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः । आत्मज्ञानिनो वा। शेषाः प्रतीताः । दुष्टदमनं दण्डस्तत्महायास्तु । सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः ॥४१॥ स्पष्टम् । एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु महायान्तराणि योज्यानि । यदाह। अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः । म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः॥४२॥ शकारो राज्ञः च्याला हीनजातिः। विशेषान्तरमाह। ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता। तारतम्याद् यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता। एवं प्रागुक्तानां नायकनाथिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादी- नामुत्तममध्यमाधमभावेन त्रिरूपता। उत्तमादिभावश्च न गुणमयोपचयापचयेन किं तर्हि गुणातिशयतारतम्येन । 02 ·episode दारूपं [परिछे०२। एवं नाट्य विधातव्या नायकः सपरिच्छदः ॥ ४३ ।। उको नायकस्तयापारस्तुच्यते। तड्यापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी। गोतनृत्यविलासाद्यैर्मदुः श्टङ्गारचेष्टितैः । प्रवृत्तिरूपो नेहव्यापारखभावो वृत्तिः। मा च कैशिकी- मात्त्वत्यारभटीभारतीभेदाच चतुर्विधा। तासां गीतनृत्य- विलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्यमाणो मृदुः शङ्गारी कामफला- वच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी। सातु। नर्मतत्स्फिञ्जतस्फोटतगर्भश्चतुरङ्गिका ॥४४॥ तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते। तत्र। वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम्। हास्येनैव सफ्टङ्गारभयेन विहितं त्रिधा ॥ ४५ ॥ आत्मोपक्षेपसम्भोगमानैः श्टङ्गार्यपि विधा। राद्धमङ्गं भयं दे॒धा त्रेधा वाग्वेषचेष्टितैः। सर्व सहास्यमित्येवं नाऽष्टादशधोदितम् ॥ ४६ ॥ अग्राम्य दृष्टजनावर्जनरूपः परिहासो नर्म। तच च शुद्ध- हास्येन मश्टङ्गारहास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । श्टङ्गारवदपि खानुरागनिवेदनसम्भोगेच्छाप्रकाशनमापराधप्रि- यप्रतिभेदनैस्त्रिविधमेव। भयनर्माऽपि द्धरमान्तराङ्गभावाद् ·श्लो०४६] सावलोकम् । १०१ । दिविधम्। एवं षड्विधस्य प्रत्येकं वाग्वेषचेष्टाव्यतिकरणाऽष्टा- दशविधत्वम्। तत्र वचोहास्यनर्म यथा । पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सारजयित्वा चरणी कृताशीर माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥ वेषनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकरे। क्रिया- नर्म यथा मालविकाग्निमित्रे उत्खनायमानस्य विदूषकस्यो- परि निपुणिका सर्पधमकारणं दण्डकाष्ठं पातयति। एवं वक्ष्य- माणेबपि वाग्वेषचेष्टापरत्वमुदाहार्यम् । गारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा। मध्यानं गमय त्यज श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुञ्च पान्य विवश: शीतः प्रपामण्डपः । तामेव स्मर घस्मर स्मरशरत्रस्तां निजप्रेयमों त्वच्चित्तं तु न रञ्जयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः॥ सम्भोगनर्म यथा। *मालोए चित्र सूरे घरिणी घरसामिअम घेत्तूण । णेच्छन्तम वि पाए धुइ सन्ती हसन्त स्म । माननर्म यथा । । * सालोके एव सूर्ये पहिणो ग्टहखामिकस्य सहीत्वा । अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसतः ।

·१०२
दशरूपं
[परिच्छे०२।
३
तदवितथमवादीयन् मम त्वं प्रियेति
प्रियजनपरिभुतं यद् दुकूलं दधानः ।
मदधिवसति मागाः कामिनां मण्डनश्रीर्
ब्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन ॥
भयनर्म यथा रत्नावल्यामालेख्यदर्शनावसरे। सुसङ्गता।
*जाणिदो मए एसो सब्वो वुत्तन्तो समं चित्तफलहएण ता
देवीए णिवेदस्ममित्यादि।
श्टङ्गाराङ्गं भयनर्म। यथा ममैव।
अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभवश्
चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् ।
इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सन्त्रास्य सहसा
कृताश्लेषं धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ॥
अथ नर्मस्फिनः।
नर्मस्मिञ्चः सुखारम्भो भयान्तो नवसङ्गमे ।
यथा मालविकाग्निमित्रे सङ्केते नायकमभिस्तायां नायि-
कायां नायकः।
विहज सुन्दरि सङ्गमसाध्वसं
ननु चिरात् प्रभृति प्रणयोन्मुखे ।
परिगृहाण गते सहकारतां
त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥
* ज्ञातो मयैव सा वृत्तान्तः सह चित्रफलकेन तत् देव्यै
निवेदयिष्यामि।
।
।

·लो०४८] सावलाकम्। मालविका। *भट्टा देवीए भयेण अत्तणे वि पिकाउं ण पारेमोत्यादि। अथ नर्मस्फोटः। नमस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽल्परसो लवैः॥४७॥ यथा मालतीमाधवे। मकरन्दः । गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं वेतत् स्थात् किमन्यदतोऽथ वा । भ्रमति भुवने कन्दपज्ञा विकारि च यौवन ललितमधुरास्ते ते भावा: क्षिपन्ति च धीरताम् ॥ दूत्यत्र गमनादिभिर्भावलेशैमाधवस्य मालत्यामनुरागः स्ताकः प्रकाश्यते। अथ नर्मगर्भः। छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगाऽर्थहेतवे। अङ्ग महास्यनिहास्यैरेभिरेषाऽत्र कैशिकी ॥४८॥ यथाऽमरुशतके। दृष्ट्येकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्याऽऽदराद् एकस्या नयने निमोल्य विहितकोडानुबन्धच्छलः । ईषदक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसाम् अन्तहासलसत्कपोलफलकां धूताऽपरां चुम्बति ।। * भर्तः, देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तुं न पारयामि ।

·दारूपं [परिछ०२। ३ यथा प्रियदर्शिकाचां गर्भाङ्क वत्सराजवेषसुमङ्गतास्थाने साक्षाद् वत्स राजप्रवेशः । अथ सात्वती। । विशोका सात्त्वतो सत्त्वगर्यत्यागदयाजवैः । संलापोत्यापकावस्यां साक्षात्यः परिवर्तकः ॥४८॥ शोकहोनः सत्त्वशौर्यत्यागदयाहर्षादिभावोत्तरो नायक- व्यापारः सात्वती। तदङ्गानि च संलापोत्थापकसाङ्घात्यप- रिवर्तकाख्यानि। संलापको गभीरोक्तिनानाभावरसा मिथः । यथा वीरचरिते। रामः । अयं स यः किल सपरिवार- कार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सर- महस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परः । परशरामः। राम राम दाशरथे स एवाऽयमाचार्यपादानां प्रियः परः । शास्त्र प्रयोगखुरलोक लहे गणानां सैन्यस्तो विजित एव मया कुमारः। एतावताऽपि परिरभ्य कृतप्रसादः प्रादाद मुं प्रियगुणे भगवान गुरुर्मे ॥ इत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपरशरामयोरन्योन्यगभी- रवचमा संलाप इति । अथोत्थापकः ।

·१०५ खत्मागत्य सुखस्य नाऽस्मि विषयः किं वा बजव्या सो०५१] सावलोकम् । उत्थापकस्तु यत्राऽऽदौ युद्धायोत्यापयेत् परम् ॥ ५० ॥ यथा वीरचरिते। आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैष्ण्यं नु कुतोऽद्य सम्प्रति मम त्वद्दर्शने चक्षुषः । व्याहृतैर् अस्मिन् विश्रुतजामदग्न्यविजये बाही धनुर्जुम्भताम् ॥ अथ साङ्घात्यः । मन्त्रार्थदेवालयादः साङ्घात्यः सङ्भेदनम् । मन्त्रशक्त्या । यथा मुद्राराक्षसे राक्षसमहायादीनां चाण- क्येन खबुद्ध्या भेदनम् । अर्थशक्त्या तत्रैव। यथा पर्वतकाभ- रणस्य राक्षसहस्तगमनेन मलयकेतुमहोत्थायिभेदनम् । दैव- शक्त्या तु। यथा रामायणे रामस्य दैवश त्या रावणाद् बिभी- षणस्य भेद इत्यादि। अथ परिवर्तकः । प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात् परिवर्तकः ॥५१॥ प्रस्तुतस्त्रोद्योगकार्यस्व परित्यागेन कार्यान्तरकरणं परि- वर्तकः । यथा वीरचरिते। हेरम्बदन्तमुसलोनिखितैकभित्ति- वक्षो विशाखविशिखवणलाञ्छनं मे । रोमाञ्चकञ्चकितममुतवीरलाभाद् यत् सत्यमद्य परिरधुमिवेच्छति त्वाम् ॥ P ·दशरूपं [परिच्छे०२॥ रामः। भगवन् परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतदित्यादि। सात्वतीमुपसंहरनारभटीलक्षण माह । एभिरङ्गेश्चतुर्धेयं सात्त्वत्यारभटो पुनः। मायेन्द्रजालसङ्गामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः । सतिप्तिका स्यात् सम्फेटो वस्तूत्थानावपातने॥५२॥ मायामन्त्रबलेनाऽविद्यमानवस्तुप्रकाशनम्। तन्त्रबलादि- । न्द्रजालमा । सङ्क्षिप्तवस्तुरचना सद्भिप्तिः शिल्पयोगतः। पूर्वनेवनिवृत्त्याऽन्ये नेवन्तरपरिग्रहः ॥ ५३॥ मृदंशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तुत्थापनं सद्भिप्तिः। यथो- दयनचरिते किलिञ्जइस्तिप्रयोगः । पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्या- ऽवस्थान्तरपरिग्रहमन्ये सङ्क्षिप्तिकां मन्यन्ते। यथा वालि- निवृत्त्या सुग्रीवः । यथा च परशरामस्यौद्धृत्य निवृत्त्या शा- न्तत्वापादनं पुण्या ब्राह्मण जातिरित्यादिना। अथ सम्फेटः । सम्फेटस्तु समाधातः क्रुद्वसंरब्धयाईयोः । यथा माधवाघोरघण्टयोमालतीमाधवे। इन्द्रजिलक्ष्मण- योश्च रामायणप्रतिबद्धवस्तु षु । अथ वस्वत्थापनम्। मायाद्युत्यापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते।

·लो०५५] सावलोकम् । यथोदात्तराघवे । जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरबातैर्विथड्यापिभिर् भावन्तः सकला रवेरपि रूचः कस्मादकस्मादमी। एताश्चोग्रकवन्धरधरुधिरैरामायमानोदरा मुञ्चन्याननकन्दरानल मुचस्तीबा रवा: फेरवाः ॥ इत्यादि। अथाऽवपातः। अवपातस्तु निष्कामप्रवेशवासविद्वैः ।। ५४ ॥ बथा रत्नावल्याम्। कण्ठे कृत्वाऽवशेष कनकमयमधः श्टङ्खलादाम कर्षन् कान्वा दाराणि हेलावलचरणवलत्किङ्किणोचक्रवालः । दत्तातो गजानामनुसृतसरणिः सम्भ्रमादश्वपालैः प्रभ्रष्टोऽयं लवङ्गः प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरातः ॥ न; वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावाद कृत्वा नपाम् अन्तः कञ्चुकि कञ्चकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशशिनः । यथा च प्रियदर्शनायां प्रथमेऽङ्क विन्ध्यकत्ववस्कन्दे । उपसंहरति। एभिरङ्गश्चतुर्धेयं नाऽर्थवृत्तिरतः परा। चतुर्थी भारती साऽपि वाच्या नाटकलक्षणे ॥ ५५ ॥ ॥ P2 ·१०० दारूपं [परिच्छे०२१ कैशिकों सात्वतों चाऽर्थवृत्तिमारभटीमिति। पठन्तः पञ्चमों वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥५६॥ सा तु लच्ये क्वचिदपि न दृश्यते न चोपपद्यते रसेषु हास्यादीनां भारत्यात्मकत्वात्। नीरसस्य च काव्यार्थस्य चा- ऽभावात्। तिस्र एवैता अर्थवृत्तयः । भारती तु शब्दत्ति- रामुखसङ्गत्वात् तत्रैव वाच्या। वृत्तिनियममाह। श्रङ्गारे कैशिकी वारे सात्त्वत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती॥५७ ॥ देशभेदभिन्नवेषादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह। देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः । लाकादेवाऽवगम्यता यथोचित्य प्रयोजयेत्॥८॥ तत्र पाव्यं प्रति विशेषः - पाद्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम् । लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः कचित्॥५॥ क्वचिदिति देवीप्रमतीनां सम्बन्धः । स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः षटरसेन्यधमेषु च । प्रकृतेरागतं प्राकृतम् । प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्सम देशोत्यनेकप्रकारम्। शूरसेनी मागधी च स्वशास्त्र नियते।

·सावलोकम् । पिशाचात्यन्तनीचादा पैशाचं मागधं तथा॥६॥ यद्देशं नीचपात्रं यत् तद्देशं तस्य भाषितम् । कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भाषाव्यतिक्रमः ॥६१ ।। स्पष्टार्थमेतत्। आमच्यामन्त्र कौचित्येनाऽऽमन्त्रणमाह। भगवन्तो वाच्या विदद्देवर्षिलिङ्गिनः । विप्रामात्याग्रजाचाऽऽया नटीस्चमृतो मिथः ॥१२॥ आर्याविति सम्बन्धः। रथी सूतेन चाऽऽयुयान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः । वत्मेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः॥ ६३ ।। अपिशब्दात् पूज्येन शिव्यात्मजानुजातातेति वाच्याः। मा- ऽपि तेस्तातेति सुग्टहीतनामा चेति । भावोऽनुगेन सूत्री च मारेत्येतेन सेोऽपि च । सुत्रधारः पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्यः । स च सू- त्रिणा मार्ष इति। देवः स्वामीति नृपतिम॒त्यैर्भटेति चाऽधमैः ॥६४॥ आमन्त्रणीयाः पतिवज् ज्येष्ठमध्याधमः स्त्रियः। विद्वदेवादिस्त्रियो भर्दवदेव देवरादिभिवाच्याः । तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः ।

·दारूपं [परिच्छे०२। । ३१ पूज्या वा जरती जनैः। समा हलेति प्रेध्या च हजे वेश्याऽज्जुका तथा ॥६५॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः विदूषकेण भवती राज्ञी चेटोति शब्द्यते॥६६॥ पूज्या जरती अम्बेति। स्पष्टमन्यत् । चेष्टागुणोदाहतिसत्त्वभावान् अशेषता नेदशाविभिन्नान्।। को वक्तुमोशा भरतो न यो वा यो वा न देवः शशिखण्डमालिः॥६७ ॥ दिङ्मानं दर्शितमित्यर्थः । [चेष्टा लोलाद्याः गुणा विन- याद्याः उदाहृतयः संस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः सत्त्वं निर्विका- रात्मकं मनो भावः सत्त्वस्थ प्रथमोविकारः तेन हावादयोयुप- लक्षिताः।] इति श्रीविष्णुसनार्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके नेत- प्रकाशा नाम दितीयप्रकाशः समाप्तः ।

·ला०३] सावलोकम् । बहुवतव्यतया रसविचारातिलङ्घनेन वस्तुनेबरसानां वि भज्य नाटकादिषूपयोगः प्रतिपाद्यते । प्रकृतिवादथाऽन्येषां भूयोरसपरिग्रहात् । सम्पूर्णलक्षणत्वाच् च पूर्व नाटकमुच्यते ॥१॥ उद्दिष्टधर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेषं प्रतीतम् । पूर्वरङ्गं विधायाऽऽदो सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तवदपरः काव्यमास्थापयेन् नटः॥२॥ पूर्व रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरङ्गो नाट्यशाला । तत्स्थप्रथम- प्रयोगव्युत्थापनादौ पूर्वरङ्गता। तं विधाय विनिर्गते प्रथम सूत्रधारे तददेव वैष्णवस्थानकादिना* प्रविश्याऽन्यो नटः काव्याथै स्थापयेत्। स च काव्यार्थस्थापनात् सूचनात् स्थापकः । दिव्यमय स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । सूचयेद् वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथाऽपि वा ।।३।। स स्थापको दिव्यं वस्तु दियो भूत्वा मत्यं च मर्त्यरूपो भूत्वा मिश्रं च दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत्। वस्तु बीजं मुखं पात्रं वा । वस्तु यथोदात्तराघवे। * दीर्घपादविक्षेपेण परिक्रमा वैष्णवस्थानकम्। यादिशब्दात् ता- ण्डवादिना परिक्रमा रौद्रमिति कस्यचित् टिप्पणो।

·दशरूपं [परिच्छे०३। रामो मूर्धि निधाय काननमगान् मालामिवाऽऽज्ञां गुरोस् तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहवोभितम् । तो सुग्रीवविभोषणावनुगतो नीती परां सम्पदं पोहत्ता दशकन्धर प्रस्तयो ध्वस्ताः समस्ता विषः । बीजं यथा रत्नावल्याम् । द्वीपाद न्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः । मुखं यथा। प्रासादितप्रकट निर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्वमिव सम्भृतबन्धुजीवः ॥ पात्रं यथा शाकुन्त ले। तवाऽस्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणाऽतिरंहसा ॥ र प्रसाद्य मधुरैः श्लोकः काव्यार्थसूचकैः । ऋतुं कच्चिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् ॥४॥ रङ्गस्य प्रशस्तिं काव्यार्थानुगतार्थैः श्लोकैः कृत्वा । औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तेसैर्वववधूजनस्य वचनैर्नीताऽऽभिमुख्य पुनः ।

·०७]
सावलोकम् ।
दृष्ट्वाऽग्रे वरमात्तसाध्वसरमा गौरी नवे सङ्गमे
संरोहत्पुलका हरेण हसता लिष्टा शिवा पातु वः ॥
इत्यादिभिरेव भारतों वृत्तिमाश्रयेत् ।
सा तु।
M
भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः ।
भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वो थोप्रहसनामुखैः ॥५॥
पुरुषविशेषप्रयोज्यः संस्कृतबहुलो वाक् प्रधानो नटाश्रया
व्यापारो भारती। प्ररोचना वीथीप्रहसवामुखानि चाऽस्या-
मङ्गानि ।
यथोद्देशं लक्षणमाह।
उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना।
प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोहणां प्रवृत्त्यन्मुखीकरणं प्ररोचना।
यथा रत्नावल्याम् ।
श्री हाँ निपुण: कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी
लोके हारि च वत्सराजचरितं नाव्ये च दक्षा वयम्।
ववेकै कमपीह वाञ्छितफल प्राप्तेः पदं किं पुनर्
मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वा गुणानां गणः ॥
वोथी प्रहसनं चाऽपि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते।
वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैव तत् पुनः॥६॥
सूत्रधारो नटों ब्रूते मार्षं वाऽथ विदूषकम् ।
स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत् तदामुखम्॥ ७॥

·दशरूपं [परिच्छे०३। ३ Paytale प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथावातः प्रवृत्तकम् । प्रयोगातिशयश्चाऽथ वोथ्यङ्गानि त्रयोदश ॥८॥ तत्र कथाहातः। खेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र हृत्रिणः । गृहोत्वा प्रविशत् पात्रं कथोहातो दिधैव सः ॥ ६ ॥ वाक्यं यथा रत्नावल्याम्। यौगन्धरायणः । द्वीपादन्यस्मा- दपीति। वाक्यार्थं यथा वेणीसंहारे। भीमः । निर्वाणवैरिदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह केशवेन। रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च खस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समत्याः ॥ ततोऽर्थेनाऽऽह । भीमः । लाक्षाग्रहानल विषानसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः खस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ अथ प्रवत्तकम्। कालसाम्यसमाक्षिप्तप्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम् । प्रवृत्तकालसमानगुण वर्णनया सूचितपात्रप्रवेशः प्रवृत्तकं यथा। प्रासादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशद्धकान्तः ।

·श्लो०१२] सावलोकम्। उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्वमिव सम्भृतबन्धुजीवः ॥ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः । अथ प्रयोगातिशयः । एषोऽयमित्युपक्षपात् सूत्रधारप्रयोगतः। पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः ॥१०॥ यथा एष राजेव दुष्यन्त इति । अथ वीथ्य ङ्गानि । उदात्यकावलगिते प्रपञ्चचिगते कलम् । वाकेल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ ११॥ गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा । यत्राऽन्योन्यं समालापो देधोहात्यं तदुच्यते ॥ १२॥ गूढार्थ पदं तत्पर्यायश्चेत्येवं माला। प्रश्नोत्तरं चेत्येवं वा माला। इयोक्तिप्रत्युक्ती तद् द्विविधमुद्द्वात्यकम्। तत्राऽऽद्यं विक्रमोर्वश्यां यथा। विदूषकः । *भो वअस्स को एसो कामा जेण तुमं पि दूमिज्जसे सो किं पुरिसो श्रादु इस्थित्ति । राजा । मखे। * भो वयस्य क एष कामो येन त्वमपि दूयसे स किं पुरुषोऽथवा स्त्रीति। 02 ·दारूपं [परिच्छे०३। मनोजातिरनाधीना सुखेष्वेव प्रवर्तते। स्नेहस्य ललिता मार्गः काम इत्यभिधीयते ॥ विदूषकः । * एवं पि ण जाणे । राजा। वयस्य इच्छाप्रभवः स इति । विदूषकः । किं जो जं इच्छदि सो त कामेदि- त्ति। राजा। अथ किम् । विदूषकः। *ता जाणिदं जह अहं सूअारमालाए भोत्रणं इच्छामि । द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे । का श्लाघ्या गुणिनां क्षमा परिभवः को यः खकुल्यैः कृतः। किं दुःखं परसंश्रयो जगति कः श्लाघ्यो य श्राश्रीयते । को मृत्युर्व्यसनं शचं जहति के यैर्निर्जिताः शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः ॥ अथाऽवलगितम्। यकत्र समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रस्तुतेऽन्यत्र वाऽन्यत् स्यात् तच चाऽवलगितं दिधा ॥१३॥ तत्राऽऽद्यं यथोत्तरचरिते। समुत्पन्नवनविहारगर्भदोह- दायाः सीताया दोहदकार्य अनुप्रविश्य जनापवादादरणे त्यागः। द्वितीयं यथा लितरामे। रामः । लक्ष्मण तात वियुक्तामयोध्या विमानस्थो नाऽहं प्रवेष्टुं शक्नोमि । तद वतीर्य गच्छामि। * एवमपि न जानामि । + किं यो यदिच्छति स तत् कामयतीति । * तज्ज्ञातं यथाहं सूपकारशालायां भोजनमिच्छामि ।

·श्ल०१४] सावलोकम् । -- कोऽपि सिंहासनस्याऽधः स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ॥ दति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः । अथ प्रपञ्चः । असद्भूतमिथःस्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकन् मतः । असद्भूतेनाऽर्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना याऽन्योन्यस्तुतिः स प्रपञ्चः । यथा कर्पूरमञ्जाम्। भैरवानन्दः । *रण्डा चण्डा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं पिज्जए खज्जए । भिक्खा भोज्नं चम्मखण्डं च से ज्जा कोलो धम्मो कस्म हो रम्म।।। अथ त्रिगतमा श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं विगतं त्विह। नटादिचितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥१४॥ यथा विक्रमोर्वश्याम्। मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परमतनाद एष धीरः । कैलासे सुरगणसेविते समन्तात् किन्नर्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥ अथ छलनम्। रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च । भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डच्च शय्या कौलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः ॥

·दशरूयं [परिच्छे०३ । How तच्छ लानां प्रियाभैरप्रियाक्यैर्विलोभ्य छलना छलम्। यथा वेणीसंहारे । भीमार्जुनौ । कती जतमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजश तस्याऽङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः क्वाऽऽस्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागतो वः ॥ अथ वाकली। विनिवृत्त्याऽस्य वाक्कली दिस्त्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ।। १५॥ अस्येति वाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकाङ्क्षस्य विनिवर्तनं वाके ली। द्वित्रिी उक्तिप्रत्युतयः । तत्राऽऽद्या यथोत्तरचरिते। वासन्तो। त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदो नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥ उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम्। विदूषकः । *भोदि मणि ए मं पि एदं चच्चरिं सिकवावेहि। मदनिका। हदा- सण कुलु एसा चच्चरी दुवदिखण्ड कबु एदम् । विदूषकः । भोदि किं एदिणा खण्डेण मोद श्रा करीअन्ति । मदनिका । ण हि पढीअदि कल एदमित्यादि । * भवति मदनिके मामप्येतां चर्चरों शिक्षय |-हताश न खलु एघा चर्चरी विपदोखण्डकं खल्वेतत् । भवति किमेतेन खण्डेन माद- काः क्रियन्ते। न हि, पठ्यते खल्वेतत्।

·श्लो०१६] सावलोकम् । अथाऽधिवलम्। अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाऽधिवलं भवेत्। यथा वेणीसंहारे। अर्जुन: सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तणमिव परिभूतो यस्य गण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतम्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुत्रः ॥ इत्युपक्रमे । राजा। अरे नाऽहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किन्तु। द्रक्ष्यन्ति न चिरात् सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे । मङ्गदाभिन्नवक्षोस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ॥ इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्याऽऽधिक्योक्तिरधिव- । लम। अथ गण्ड: । गण्डः प्रस्तुतसम्बन्धिभिन्नार्थ सहसोदितम्॥ १६ ॥ यथोत्तरचरिते। रामः । इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयोर असावस्था: स्पर्धा वपुषि बहल चन्दनरसः । अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्य स्तु विरहः ॥

·दशरूपं [परिच्छे०३। प्रविश्य प्रतीहारी। *देव उअस्थिदो। रामः। अयि कः। प्रतोहारी। देवस्म श्रामणपरिचारी दुम्मुहो इति। अथाऽवस्यन्दितम्। रसोक्तस्याऽन्यथा व्याख्या यत्राऽवस्यन्दितं हि तत्। यथा छलितरामे। सोता। 'जाद कल्लं कव तुम्हेहिं अजु- भाए गन्तव्वं । तहिं सो रात्रा विण एण णमिदव्वा । लवः । अम्ब किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम्। सोता। जाद सो कल तुम्हाणं पिदा । लवः । किमावयो रघुपतिः पिता। सीता। साशङ्कम्। जाद ण कुल परं तुम्हाणं सअलाए ज्जेव पुहबीए इति। अथ नालिका। सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ १७ ॥ यथा मुद्राराक्षसे । चरः। 'हहो वह्मण मा कुप्प। किं पितु ह उअभाओ जाणादि किं पि अम्हारिसा जणा जाणन्ति। शिष्यः । किमस्मदुपाध्यायस्थ सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि। चरः । यदि दे उवमा सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कमा चन्दो अणभिप्पेदोत्ति। शिय्यः । किमनेन ज्ञातेन भवतीत्युपक्रमे । देव, उपस्थितः । देवस्यासनपरिचारको दुर्मुखः । + जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यं तर्हि स राजा विनयेन नमितव्यः।-जात स खलु युवयोः पिता।-जात न खलु पर युवयोः सकलाया एव पृथिव्याः । * हंहो ब्राह्मण मा कुप्य किमपि तवोपाध्यायो जानाति किम- प्यस्मादृशा जना जानन्ति । यदि त उपाध्यायः सर्व जानाति वज्जा- नातु तावत् कस्य चन्द्रोऽनभिप्रेत इति । - ।

·श्लो०१८] सावलोकम् । १२१ चाणक्यः । चन्द्रगुप्तादपरकान् पुरुषान् जानामीत्युक्तं भ- वति। अथाऽसत्प्रलापः। असम्बद्धकथाप्रायोऽसत्यलापो यथोत्तरः । ननु चाऽसम्बद्धार्थत्वेऽसङ्गतिनाम वाक्यदोष उक्तः । तन् न। उत्खप्नायितमदोन्मादशैशवादीनामसम्बद्धप्रलापितैव वि- भावः। यथा। अर्चिमन्ति विदार्य वत्रकुहराण्याक्कतो वासुकेर अङ्गुल्या विषकर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एकं त्रीणि नवाऽष्ट सप्तषडिति प्रध्वस्तसङ्ख्याक्रमा वाचः क्रौञ्चरिपोः शिवविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥ यथा च। हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्खया हता। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ यथा वा। । भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वहिना पिबामि वियत्। हरिहरहिरण्यगी मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥ अथ व्याहारः। अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः। - यथा मालविकाग्निमित्रे लास्य प्रयोगावसाने। मालविका ·१२२ दारूपं [परिच्छे०३। ३१ । निर्गन्तुमिच्छति। विदूषकः। *मा दाव उवएससुद्धा गमि- स्मसीत्युपक्रमे गणदासः । विदूषकं प्रति। आर्य उच्यता यस्खया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषकः । पिढमं पञ्चूसे वन्ह- णस्म पूआ भोदि मा तए लविदा। मालविका स्मयत इत्यादि- ना नायकस्य विश्रश्वनायिकादर्शनप्रयुक्तन हास्थलोभकारिणा वचनेन व्याहारः। अथ मृदवम्। दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मेदवं हि तत् ॥ १८ ॥ यथा शाकुन्तले। मेदश्छेद कृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामुपलक्ष्यते विकृतिमच चित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामोदृग् विनोदः कुतः । इति मृगयादोषस्य गुणीकारः । । यथा च। सततमनिवृतमानसमायामसहस्रसङ्कुल क्लिष्टम् । गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम् ॥ इति राज्यगुणस्य दोषीभावः । उभयं वा। * मा तावदुपदेशशुद्धा गमिष्यसि । + प्रथमं प्रत्यूचे ब्राह्मणस्य पूजा भवति सा नया लविता ।

·ओ०२२] सावलोकम् । १२३ सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः सर्वत्रैव जनापवाद चकिता जीवन्ति दुःखं सदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवाऽसता व्याकुलो युक्तायुकविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ इति प्रस्तावनाङ्गानि। एषामन्यतमेनाऽथ पात्रं चाऽऽक्षिप्य सूत्रम्मत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छत् ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥ १८ ॥ अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् । कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्लाता महीपतिः ॥२०॥ प्रख्यातवंशो राजर्षिर्दिव्यो वा यत्र नायकः। तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राऽऽधिकारिकम्॥२१॥ यतिवृत्ते सत्यवागसंवादकारिनीतिशास्त्र प्रसिद्धाभिगा- मिकादिगुणयुक्तो रामायण महाभारतादिप्रसिद्धो धीरोदा- तो राजर्षिर्दिव्यो वा नायकः तत्प्रख्यातमेवाऽत्र नाटके श्रा- धिकारिकं वस्तु विधेयमिति । यत् तत्राऽनुचितं किञ्चिन् नायकस्य रसस्य वा । विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥ यथा छद्मना वालिवधो मायुराजेनोदात्तराघवे परि- त्यनः। वीर चरिते तु रावणसौदेन वालीरामवधार्थमा- गतो रामेण हत दूत्यन्यथा कृतः । R2 ·१२४ दशरूपं [परिच्छे०३। ३१ आद्यन्तमेवं निश्चित्य पच्चधा तद् विभज्य च। खण्डशः सन्धिसज्ञांश्च विभागानपि खण्डयेत्॥२३॥ अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धीकृतसूचनीयदर्शनीय- वस्तु विभागफलानुसारेणोपत्नप्तबीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यल- क्षणार्थप्रकृतिकं पञ्चावस्थानुगुण्येन पञ्चधा विभजेत्। पुनरपि चैकैकस्य भागस्य द्वादश त्रयोदश चतुर्दशेत्येवमङ्गसज्ञानां सन्धीनां विभागान् कुर्यात्। चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा। पताकाबृत्तमप्यूनमेकारिनुसन्धिभिः । अङ्गान्यत्र यथालाभमसन्धिं प्रकरी न्यसेत् ॥२४॥ अपरमपि प्रासङ्गिकमितिवृत्तमेकाद्यैरनुसन्धिभियनमिति प्रधानेतिवृत्तादेकदित्रिचतुर्भिरनुसन्धिभिनूनं पताकेतिवृत्तं न्यसनीयम्। अङ्गानि च प्रधानाविरोधे यथालाभं न्यसनी- यानि प्रकरीतिवृत्तं वपरिपूर्णसन्धि विधेयम् । तत्रैवं विभके। आदौ विष्कम्भकं कुर्यादकं वा कार्ययुक्तितः। इयमत्र कार्ययुक्तिः। अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् । यदा सन्दर्शयेत् शेषं कुर्याद् विष्कम्भकं तदा ॥ २५ ॥ यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते। आदावेव नदाऽङ्कः स्वादामुखाोपसंश्रयः ॥२६॥ ।

·श्लो०३०] सावलोकम् । १२५ प्रत्यक्षनेटचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः। अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥२७॥ रङ्गप्रवेशे साक्षान् निर्दिश्यमाननायकव्यापारो बिन्दू- पक्षेपार्थपरिमितोऽनेकप्रयोजनसंविधानरसाधिकरण: उत्मज दूवाऽङ्कः तन च। ॥ अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः। गृहीतमुक्तः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणम् ॥२८॥ अङ्गिन एवाऽङ्गिरसस्थायिनः सङ्ग्रहात् स्थायिनेति रसान्त- र स्थायिनो ग्रहणम्। ग्टहीतमुक्तः परस्परव्यतिकीर्णरित्यर्थः । न चाऽतिरसता वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत्। रसंवा न तिरोदध्याद् वस्त्वलङ्कारलक्षणैः ॥ २८ ॥ कथासन्ध्यङ्गोपमादिलक्षणैर्भूषणादिभिः । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यो वीरः ष्टङ्गार एव वा। अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान् निर्वहणेऽद्भुतम् ॥ ३० ॥ ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गत्वमु- कम्। तन् न। यत्र रसान्तरस्थायी खानुभावविभावव्यभि- चारियुक्तो भूय सोपनिबध्यते तत्र रसान्तराणामङ्गत्वम्। केव- ल स्थाय्युपनिबन्धे तु स्थायिनो व्यभिचारितैव ।

·दारूपं
[परिच्छे०३॥
दूराध्वानं वधं युद्ध राज्यदेशादिविप्लवम् ।
संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चाऽनुलेपनम् ॥ ३१ ॥
अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ।
अङ्कुनै वोपनिबध्नीत प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः ।
नाऽधिकारिवधं काऽपि त्याज्यमावश्यकं न च ॥३२॥
अधिकृतनायकवधं प्रवेशकादिनाऽपि न सूचयेत्। श्राव-
श्यकं तु देवपिन कार्याद्य वश्यमेव क्वचित् कुर्यात् ।
एकामाचरितैकार्थमित्यमासन्ननायकम् ।
पास्त्रिचतुरैरङ्गं तेषामन्तेऽस्य निर्गमः ॥३३॥
एकदिवसप्रवृत्तक प्रयोजनसम्बद्धमासन्ननायकमबहुपात्रप्र-
वेशमकं कुर्यात्। तेषां पात्राणामवश्यमङ्कस्याऽन्ते निर्गमः
कार्यः।
पताकास्थानकान्यत्र बिन्दुरन्ते च बीजवत् ।
एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः।
पच्चाङ्कमेतदवरं दशाकं नाटकं परम् ।। ३४ ॥
इत्युक्तं नाटकलक्षणम्।
अथ प्रकरणे वृत्तमुत्याद्यं लोकसंश्रयम् ।
अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच् च नायकम् ॥ ३५ ॥
धीरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम्।
शेषं नाटकवत् सन्धिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ३६ ॥

·लो०३६] सावलोकम् । * इति। कविबुद्धिविरचितमितिवृत्तम्। लोकसंश्रयमनुदात्त ममात्याद्यन्यतमधीर प्रशान्तनायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कु- यात्। प्रकरणे मन्त्री अमात्य एव। सार्थवाहो वणिविशेष एवेति । स्पष्टमन्यत्। नायिका तु विधा नेतुः कुलस्ली गणिका तथा। कचिदेकैव कुलजा वेश्या काऽपि वयं क्वचित् ॥३७॥ कुलजाऽऽभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नाऽतिक्रमोऽनयोः । आभिः प्रकरणं बेधा सङ्घीण धूर्तसङ्कुलम्॥३८॥ वेशो मृतिः सोऽस्था जीवनमिति वेश्या । तद्विषो गणि- का। यदुक्तम् । आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशील गुणान्विता । लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि । एवं च कुलजा वेश्या उभयमिति त्रेधा प्रकरणे ना- यिका। यथा वेश्यैव तरङ्गदत्ते कुल जैव पुष्पदूषितके। ते द्वेऽपि मृच्छकटिकायामिति । कितवद्यूतकारादिधूर्त सङ्कुलं तु मच्छ- कटिकादिवत् सङ्कीर्णप्रकरणमिति। अथ नाटिका। लक्ष्यते नाटिकाऽप्यत्र सङ्कीर्णान्यनिवृत्तये। अत्र केचित। अनयोश्च बन्धयोगादेको भेदः प्रयोतभिर्जयः । प्रख्यातस्वितरो वा नाटीमज्ञाश्रिते काव्ये ॥ । - ।

·१२८ दारूपं [परिच्छे०३ इत्यमुं भरतीयं श्लोकमेको भेदः प्रख्यातो नाटिकाख्य इतर स्वप्रख्यातः प्रकरणिकासज्ञः नाटीसज्ञया वे काव्ये आश्रिते इति व्याचक्षाणा: प्रकरणिकामपि मन्यन्ते । तद- सत्। उद्देश लक्षण योरनभिधानात् समानलक्षणत्वे वा भेदा- भावात् । वस्तु रसनायकानां प्रकरणाभेदात् प्रकरणिकायाः । अतोऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया यन् मुनिना लक्षणं कृतं तत्रा- ऽयमभिप्रायः। शुद्धलक्षणसङ्करादेव तल्लक्षणे सिद्धे लक्षण करणं सङ्कीर्णानां नाटिकैव कर्तव्येति नियमा) विज्ञायते। तमेव सङ्करं दर्शयति। तत्र वस्तु प्रकरणान् नाटकान् नायका नृपः। प्रख्यातो धीरललितः श्टङ्गारोऽङ्गो सलक्षणः ॥३॥ उत्पाद्येतिवृत्तत्वं प्रकरणधर्मः प्रख्यातनृपनायकादित्वं तु नाटकधर्म इति । एवं च नाटक प्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्वादेः प्रकरणिकायामभावादकपात्रभेदाद् यदि भेदः । तत्र। स्त्रोपायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेष्यते । एकदिव्यङ्कपात्रादिभेदेनाऽनन्तरूपता ॥ ४० ॥ तत्र नाटिकति स्त्रीसमाख्ययौचित्यप्राप्तं स्त्रीप्रधानत्वम्। कैशिकीवृत्त्याऽऽश्रयत्वाच् च तदङ्गसङ्ख्ययाऽल्पावमर्शत्वेन चतु- रङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव विशेषस्तु ।

·लो-४६] सावलोकम् । देवी तत्र भवेज् ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा। गम्भीरा मानिनी कृच्छात् तदृशान् नेटसङ्गमः ॥४१॥ प्राप्यातु। नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चाऽतिमनोहरा। तादृशोति नृपवंशजवादिधर्मातिदेशः । अन्तःपुरादिसम्बन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनः ॥ ४॥ अनुरागो नवावस्थो नेतस्तस्यां यथोत्तरम् । नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शङ्कितः। तस्यां मुग्धनायिकायामन्तः :पुरसम्बन्धसङ्गीतकसम्बन्धादिना प्रत्यासन्नायां नायकस्य देवीप्रतिबन्धान्तरितः उत्तरोत्तरो नवावस्थानुरागो निबन्धनोयः । कैशिक्यङ्गेश्चतुर्भिश्च युक्ताऽौरिव नाटिका ॥ ४ ॥ प्रत्यकोपनिबद्धाभिहितलक्षणकैशिक्यङ्गचतुष्टयवती नाटि- *ति। - ऋथ भाणः । । भाणस्तु धूर्तचरितं खानुभूतं परेण वा। यत्रोपवर्णयेदेका निपुणः पण्डितो विटः॥ ४४ ॥ सम्बोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभाषितैः । सूचयेद् वीरटारी शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ४५ ॥ भूयसा भारती वृत्तिरेका वस्तु कल्पितम्। मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशाऽपि च ॥४६ ॥ 8 ·दशरूपं [परिच्छे०३। इति। धूताश्चौर द्यूतकारादयः तेषां चरितं यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं वापवर्णयति स भारतीवृत्तिप्रधानत्वाद् भाणः । एकस्य चोक्तिप्रत्युक्तयः आकाशभाषितैराशङ्कितोत्तरत्वेन भ- वन्ति। अस्पष्टत्वाच् च वीरश्टङ्गारौ सौभाग्यशापवर्णनया सूचनीयो। लास्याङ्गानि। गेयं पदं स्थितं पाद्यमासीनं पुष्यगण्डिका प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं दिगूढकम् ॥४७॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशकल्पनम् ॥४८॥ शेषं स्पष्टमिति। अथ प्रहसनम्। तहत् प्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसङ्करैः। तददिति भाणवद् वस्तुसन्धिसन्ध्यङ्गलास्थादीनामतिदेशः । तत्र शुद्धं तावत्। पाखण्डिविप्रप्रमृतिचेटचेटीविटाकुलम्। चेष्टितं वेषभाषाभिः श्राद्धं हास्यवचोन्वितम् ॥ ४९ ॥ पाखण्डिनः शाक्यनिन्यप्रमतयः । विपाश्चाऽत्यन्त मज- वः। जातिमात्रोपजीविनो वा। प्रहसनाङ्गिहास्थविभावास्तेषां च यथावत् खव्यापारोपनिबन्धनं चेटचेटी व्यवहारयुक्त शुद्धं प्रहसनम्। विकृतं तु।

·श्लो०५३] सावलोकम्। । कामुकादिवचविषैः षण्ढकञ्चकितापसैः । विकृतं सकराद् वीथ्या सङ्कीर्णं धूर्तसङ्कुलम्। कामुकादयो भुजङ्ग चारभटाद्याः । तद्वेषभाषादियोगिनो यत्र घण्ट कञ्चुकितापसद्धादयस्तद्विकृतं। खखरूपप्रच्युतवि- भावत्वात्। वीथ्यङ्गैस्तु सङ्कीर्णत्वात् सङ्कीर्णम् । रसस्तु भूयसा कार्यः षड्विधो हास्य एव तु ॥५०॥ इति स्पष्टम्। अथ डिमः। डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद् वृत्तयः कैशिको विना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षामहोरगाः। भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशाऽत्यन्तमुद्दताः॥५१॥ रसैरहास्यटकारैः षनिर्दीनैः समन्वितः। मायेन्द्रजालसङ्गामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः ।। ५२ ॥ चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि। चतुरङ्गश्चतुःसन्धिनिर्विमी डिमः स्मृतः ॥५३ ॥ डिमसङ्घात इति नायकसातव्यापारात्मकवाड़ डिमः । तत्रेतिहासप्रसिद्धमितिकृत्तम्। वृत्तयश्च कैशिकीवर्जास्तिस्रः । रसाश्च वीररौद्रबीभत्माड्डतकरुणभयानकाः षट् । स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधानो विमर्शरहिता मुखप्रतिमुखगर्भनिर्वह- णाख्याश्चत्वारः सन्धयः साङ्गाः । मायेन्द्रजालाद्यनुभावसमा- श्रयाः। शेषं प्रस्तावादिनाटकवत् । एतच् च । । । 82

·१३२
दारूपं
[परिच्छे०३।
इदं त्रिपुरदाहेतु लक्षणं ब्रह्मणोदितम् ।
ततस्त्रिपुरदाहश्च डिमसञ्ज्ञः प्रयोजितः॥
इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदाहेतिहत्तस्य तुल्यत्वं
दर्शितम्।
अथ व्यायोगः।
ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोइतनराश्रयः ।
होनो गर्भविमाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद् रसाः॥५४॥
अस्त्रीनिमित्तसङ्गामो जामदग्न्यजये यथा।
एकाहाचरितकाही व्यायागो बहुभिर्नरैः॥ ५५ ॥
व्यायुज्यन्तेऽस्मिन् बहवः पुरुषा इति व्यायोगः ।
डिमवद् रसाः षट् हास्य टङ्गाररहिताः। दृत्त्यात्मकत्वाच च
रमानामवचनेऽपि कैशिकीरहितेतरवृत्तित्वं रमवदेव लभ्यते ।
अस्वीनिमित्तश्चाऽत्र मङ्गामः। यथा परशरामेण पित्वध-
कोपात् सहस्रार्जुनवधः कृतः । शेषं स्पष्टम् ।
अथ समवकार।
कार्य समवकारे ऽपि आमुखं नाटकादिवत्।
ख्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमास्तु सन्धयः ॥ ५ ॥
वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः ।
द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक् पृथक् ॥५७ ॥
बहुवीररसाः सर्वे यबदम्भोधिमन्थने।
अस्लिभिस्तिकपटस्लिष्टङ्गारस्लिविद्रवः ॥ ५८॥

·स्लो०६२]
सावलोकम् ।
दिसन्धिरङ्कः प्रथमः कार्यों द्वादशनालिकः ।
चतुर्दिनालिकावन्यो नालिका घटिकाइयम् ॥पूर ।।
वस्तुस्वभावदैवाऽरिकृताः स्युः कपटास्त्रयः ।
नगरोपरोधयुद्धे वाताग्न्यादिकविद्रवाः॥६॥
धर्मार्थकामैः श्टङ्गारो नाऽत्र बिन्दुप्रवेशकौ ।
वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात् प्रहसने यथा॥ ६१॥
समवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः। तत्र नाटका-
दिवदामुखमिति समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम्। विमर्शव-
जिताश्चत्वारः सन्धयः । देवासुरादयो द्वादशनायकाः । तेषां
च फलानि पृथक् पृथग् भवन्ति । यथा समुद्रमन्य ने वासु-
देवादीनां लक्ष्म्यादिलाभाः। वीरश्चाऽङ्गी अङ्गभूताः सर्वे
रसाः। चयोऽङ्काः। तेषां प्रथमो द्वादशनालिकानिवृत्तेति
वृत्त प्रमाणः। यथासङ्ख्यं चतुर्दिनालिकावन्त्यो नालिका च
घटिकाद्वयम। प्रत्यक्षं च यथासङ्ख्यं कपटाः। तथा नगरो-
परोधयुद्धवातान्यादिविद्रवाणां मध्ये एकैको विद्रवः कार्यः ।
धर्मार्थकामश्टङ्गाराणामेकैकः टङ्गारः। प्रत्यङ्कमेव विधा-
तव्यः। वोथ्यङ्गानि च यथालाभं कार्याणि । बिन्दुप्रवेशको
नाटकोतावपि न विधातव्या । इत्ययं समवकारः।
अथ वीथी।
वीथी तु कैशिकीवृत्तौ सन्ध्यङ्गाबैस्तु भाणवत्।
रसः तूच्यस्तु श्टङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम्॥६॥

·दारूपं
[परिच्छे०३।
युक्ता प्रस्तावनाख्यातैरङ्गैरुद्वात्यकादिभिः।
एवं वीथो विधातव्या डोकपात्रप्रयोजिता ॥ ३ ॥
वीथोवद् वीथीमार्गः अङ्गानां पङ्किा भाणवत् कार्या।
विशेषस्तु रसः श्टङ्गारः अपरिपूर्णत्वात् भूयसा सूच्यः। रमा-
न्तराण्यपि स्तोकं स्पर्शनीयानि। कैशिकी वृत्तिः रसौचित्या-
देवेति । शेषं स्पष्टम्।
।
।
अथाऽङ्कः।
उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं बुद्ध्या प्रपञ्चयेत्।
रसस्तु करुणः स्थायी नेतारः प्राकृता नराः॥६४॥
भाणवत् सन्धिवृत्त्यङ्गैर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितः।
वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ ॥६५॥
उत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताकव्यवच्छेदार्थम् । शेष
प्रतीतमिति।
अथेहाम्गः।
मिश्रमोहामगे वृत्तं चतुरकं त्रिसन्धिमत्।
नरदिव्यावनियमान नायकप्रतिनायकौ ॥६६॥
ख्याती धीरोइतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत् ।
दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनेछतः ॥ ६७ ॥
श्टङ्गाराभासमप्यस्य किच्चित् किञ्चित् प्रदर्शयेत् ।
संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजान् निवारयेत् ।
वधप्राप्तस्य कुर्वीत वधं नैव महात्मनः ॥ ६८ ॥

·श्लो०६६] सावलोकम्। १३५ मृगवदलभ्यां नायिका नायकोऽस्मिन्नीहते इतीहामृगः । ख्याताख्यातं वस्तु अन्त्यः प्रतिनायको विपर्यासाद् विपर्ययज्ञा- नादयुक्तकारी विधेयः । स्पष्टमन्यत्। इत्थं विचिन्त्य दशरूपकलक्ष्ममार्गम् आलोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रबन्धान्। कुर्यादयत्नवदलङ्कतिभिः प्रबन्ध वाक्यरुदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तैः ॥ ६ ॥ स्पष्टम्। इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृता दशरूपावलोके रूपक- लक्षण प्रकाशो नाम हतीयप्रकाशः समाप्तः ।

·दारूपं [परिच्छे०४। अथेदानी रसभेदः प्रदर्श्यते। विभावैरनुभावश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वाद्यत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः॥१॥ वक्ष्यमाण स्वभावैर्विभावानुभावव्यभिचारिसात्त्विकः काव्या- पात्तैरभिनयोपदर्शितैर्वा श्रीरप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिर्वच्यमाण लक्षणः स्थायी खाद गोचरतां निर्भरानन्दसं- विदात्मतामानीयमानो रसः । तेन रसिकाः सामाजिकाः । काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलन हेतुभावेन रसवदायुघुत- मित्यादिव्यपदेशवत्। तत्र विभावः। ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् । आलम्बनाहोपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा ॥२॥ एवमयमेवमियमित्यतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापारहितविशि- सरूपतया ज्ञायमानो विभाव्यमानः सन्नालम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन वा यो नायकादिरभिमतदेशकालादिवा स विभावः । यदुक्तं विभाव इति विज्ञातार्थ इति। तांश्च यथाखं यथावसरं च रमेषूपपादयिष्यामः । अमीषां चाऽनपेक्षितबाह्य सत्त्वानां शब्दोपधानादेवाऽऽसादिततभावानां सामान्यात्मनां खखस- म्बन्धित्वेन विभावितानां साक्षाद्भावकचेतसि विपरिवर्तमाना- नामालम्बनादिभाव इति न वस्तु शून्यता। तदुतं भर्दह- रिणा।

·लो०३] सावलोकम् । शब्दोपहितरूपांस्तान् बुद्धेविषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन साधनत्वेन मन्यते ॥ इति । षट्सहस्रीकृताऽयुक्तम् । एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्त इति। तनाऽऽलम्बनविभावो यथा । अस्थाः सर्गविधा प्रजापतिरभूच् चन्द्रोऽनुकान्तिप्रदः श्टङ्गारेकनिधिः खयं नु मदनो मासो नु पुष्याकरः । वेदाभ्यासजडः कथं न विषयव्यावृत्तकौहलो निर्मातुं प्रभवेन् मनोहरमिदं रूपं पुराण मुनिः । उद्दीपनविभावो यथा। अयमुदयति चन्द्रश्चन्द्रिकाधीतविश्वः परिणतविमलिम्नि व्यानि कर्पूरगौरः । जुरजतशलाकास्पर्धिभिर्यस्य पादैर् जगदमल मृणाली पञ्जर स्थं विभाति ॥ । अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । स्थायिभावाननुभावयतः सामाजिकान् सभूविक्षेपकटाक्षा- दयो रस पोषकारिणोऽनुभावाः। एते चाऽभिनयकाव्ययो- रप्यनुभावयतां साक्षाद् भावकानुभवकर्मतयाऽनुभूयन्त इत्य- नुभवनमिति चाऽनुभावाः रसिकेषु व्यपदिश्यन्ते । विकारो भावसंरचनात्मक इति तु लौकिकरमापेक्षया इह तु तेषां कारणत्वमेव । यथा ममेव । T ·दशरूपं [परिच्छे०४। मुग्धे उज्जृम्भाननमुल्लसत्कुचतटं लोलनमलतं खेदाम्भःनपिताङ्गन्यष्टिविगलबोडं सरोमाञ्चया। धन्यः कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिताः सस्पृहं दुग्धमहाब्धिफेनपट लप्रख्याः कटाक्षच्छटाः ॥ इत्यादि यथारसमुदाहरिष्यामः । हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः॥३॥ तयोर्विभावानुभावयोलौकिकरसं प्रतिहेतु कार्यभृतयोः सं- व्यवहारादेव सिद्धत्वान् न पृथग् लक्षणमुपयुज्यते। तदुक्तम्। विभावानुभावी लोकसंसिद्धा लोकथाचानुगामिनी लोकस्व- भावोपगतत्वाच् च न पृथग् लक्षणमुच्यत इति । अथ भावः। सुखदुःखादिकैर्भावभीवस्तद्भावभावनम् । अनुकार्याश्रयत्वेनोपनिबध्यमानः सुखदुःखादिरूपैभावैस्त- भावस्थ भावकचेतसो भावनं वासनं भावः । तदुक्तम्। अहो ह्यनेन रसेन गन्धेन वा सर्वमेतद् भावितं वासितमिति । यत् तु रसान् भावयन् भाव इति। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव इति च तदभिनयकाव्ययोः प्रवर्तमानस्य भावशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तकथनम्। तेच स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणाः। पृथग्भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः । सत्त्वादेव समुन्यत्तेस्तच च तद्भावभावनम् ॥४॥ परगतदुःखहर्षादिभावनायामत्यन्तानुकूलान्तःकरणत्वं स- ·सावलोकम्। । त्वम् । यदाह। सत्त्वं नाम मनः प्रभवं तच च समाहितम- नस्वादुत्पद्यते। एतदेवाऽस्य सत्त्वं यतः खिन्नेन प्रहर्षितेन चाऽश्रुरोमाञ्चादयो निर्वयन्ते तेन सत्त्वेन निर्वृत्ताः सात्त्विकास्त एव भावास्तत उत्पद्यमानत्वादश्रुप्रभृतयोऽपि भावा भावसं- सूचनात्मकविकाररूपत्वाच चाऽनुभावा इति दैरूप्यमेषाम् । ते च। स्तम्भप्रलयरोमाच्चाः खेदो वैवीवेपथू। अवैवर्यमित्यटौ स्तम्भोऽस्मिन् निमियाङ्गता। प्रलयो नष्टस त्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः॥५॥ यथा। *वेव सेदवदनी रोमञ्चित्र गत्तिए ववद । विललु नु त बल लहु वाहोअल्ली ए रणेत्ति ।। मुहऊ सामलि होई खणे विमुच्छद विश्रग्वेण । मुद्धा मुहल्ली तुअ पेन्मेण साविण धिज्ज ॥ अथ व्यभिचारिणः । तत्र सामान्य लक्षणम् । विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्राः कल्लोला इव वारिधौ ॥६॥ * अपभ्रंशिकभाषया चेया उक्तिः सम्भाव्यते। वेपते खेदवदना रोमाञ्चं गात्रे वपति विलोलस्ततो वलयो लघु बाहुवल्या रणति ॥ मुखं श्यामलं भवति क्षणां विमूर्च्छति विदग्धेन । मुग्धा मुखवल्ली तव प्रेम्णा सापि न धैर्य करोति । लोकदयस्थास्थानतिसुगमत्वात् सन्दिग्धत्वाचास्य व्याख्या न समी- चीना जाता। - ·दशरूपं [परिच्छे०४॥ यथा वारिधी सत्येव कल्लोला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तददेव रत्यादौ स्थायिनि सत्येवाऽऽविर्भावतिरोभावाभ्यामाभि- मुख्येन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदादयो व्यभिचारिणे भावाः तेच। निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमधृतिजडताहर्षदैन्यौय्यचिन्तास त्रासामर्षगाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तनिद्राविबोधाः। व्रीडापस्मारमोहाः समतिरलसतावेगतर्कावहित्या व्याध्युन्मादौ विषादोत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्च ॥ ७॥ तत्र निर्वेदः। तत्त्वज्ञानापदीयादेनिर्वेदः स्वावमाननम् । तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवाच्छासदीनताः॥८॥ तत्त्वज्ञानान् निर्वेदो यथा। प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सम्प्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ श्रापदो यथा। राज्ञो विपद् बन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः। श्राखाद्यतेऽस्याः कटुनिष्फलायाः फलं मयैतच चिरजीवितायाः ॥ ई-तो यथा।

·लो०] सावलोकम् । १४१ धिक् धिक् शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णन वा खर्गद्यामटिकाविलुण्ठनपरैः पीनः किमेभिर्भुजैः । न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदर यस्तत्राऽप्यसौ तापस: मोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभटान जीवत्यहो रावणः ॥ वीरश्टङ्गारयोर्यभिचारी निर्वेदी यथा। ये बाहवो न युधि वैरिकठोरकण्ठ- पीठोच्छ लद्रुधिरराजिविराजितांसाः। नाऽपि प्रियापृथुपयोधरपत्रभङ्ग- सङ्कान्तकुङ्कुमरमाः खलु निष्फलास्ते ।। आत्मानुरूपं रिपुं रमणों वाऽलभमानस्य निर्वेदादिय- मुक्तिः। एवं रमान्तराणामप्यङ्गभाव उदाहार्यः । रसानङ्गः खतन्त्रो निर्वेदो यथा । कस्खं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्माद् यतः श्रूयताम्। वामेनाऽत्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायाऽपि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्याऽपि मे ॥ विभावानुभावरमाङ्गानङ्गभेदादने कशाखो निर्वेदो निदर्भ- नीयः। अथ ग्लानिः। रत्याद्यायासबग्लिानिनिष्याणतेच च । वैवर्यकम्पानुत्माइक्षामाङ्गवचनक्रियाः ॥९॥ निधुवनकलाभ्यासादिश्रमबट्क्षुदमनादिभिर्निप्राणतारूपा ·दशरूपं [परिच्छे०। ग्लानिः। अस्यां च वैवर्ण्यकम्पानुत्साहादयोऽनुभावाः । यथा माघे। लुलितनयनतारा: क्षामवतन्दुबिम्बा रजनय इव निद्रालान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशान अवनिपतिगृहेभ्यो यान्यमूर्वारवध्वः ॥ शेषं निर्वेदवदूह्यम्। अथ शङ्का। अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात् खदुर्नयात् । कम्पशोषाभिवोक्षादिरत्र वर्णखरान्यता ॥१०॥ तत्र परक्रौर्याद् यथा रत्नावल्याम् । हिया सर्वस्याऽसौ हरति विदिताऽस्मीति वदनं इयोर्दृष्ट्वाऽऽलापं कलयति कथामात्मविषयाम्। सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्य मधिकम् प्रिया प्रायेणाऽऽस्ते हृदयनिहितातऋविधुरा । खदुर्नयाद् यथा वीरचरिते। दूराद् दवीयो धरणीधराभं यस्ताटकेयं बणवद् व्यधूनोत् । हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥ अनया दिशाऽन्यदनुसतव्यम्।

·लो०११] सावलोकम्। अथ श्रमः। श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः स्खेदोऽस्मिन् मर्दनादयः । अवतो यथोत्तररामचरिते। अलसलुलितमुग्धान्यध्वसञ्जातखेदा- दशिथिलपरिरम्भर्दत्तमंवाहनानि । परिम्सदितमणालीदुर्बलान्यङ्ग कानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥ रतिश्रमो यथा माघे। प्राप्य मन्मथरमादतिभूमि दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य। शश्रमः श्रमजला ललाट- लिष्टकेशमसितायतकेभ्यः । इत्याद्युत्प्रेच्यम्। अथ तिः । सन्तोषो ज्ञानशक्तवादे तिरव्यमभोगकृत् ॥ ११ ॥ ज्ञानाद् यथा भर्ट हरिशतके । वयमिह परितुष्टा वल्लालेस्लं च लढ्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य कृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान को दरिद्रः ॥ शक्तितो यथा रत्नावस्याम् ।

·१४४ दशरूपं [परिच्छे । राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तोभरः सम्यक्पालनपालिताः प्रशमिताशेषोपसा: प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वसन्तममयस्लं चेतिनामा धति कामः काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः इत्याधम् । अथ जडता। अप्रतिपत्तिर्जडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणवृष्णीम्भावादयस्तत्र ॥१२॥ इष्टदर्शनाद् यथा। एवमालि निग्रहीतसाध्वसं शङ्करो रहसि सेव्यतामिति । मा मखीभिरुपदिष्टमाकुला नाऽस्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥ अनिष्टश्रवणाद् यथा । उदात्तराघवे । राक्षसः । तावन्तस्ते महात्मानो निहताः केन राक्षसाः। येषां नायकतां यातास्त्रिशिरःखरदूषणाः ॥ द्वितीयः। गृहीतधनुषा रामहतकेन। प्रथमः । किमेका- किनैव । द्वितीयः। अदृष्टा कः प्रत्येति। पश्य तावतोऽस्मद्ध- सद्यश्छिन्नशिरःश्वभ्रमज्जककुलाकुलाः । कबन्धाः केवलं जातास्तालोत्ताला रणाङ्गणे ॥ प्रथमः । मखे यद्येवं तदाऽहमेवंविधः किं करवाणीति ।

·श्लो०१४] सावलोकम् । १४५ अथ हर्षः। प्रसत्तिरुत्मवादिभ्यो हर्षीऽश्रुस्खेदगगदाः। प्रियागमनपुत्रजननोत्मवादिविभावैश्वेतःप्रसादो हर्षः । तत्र चाऽश्रुखेदगगदादयोऽनुभावाः । यथा । आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्ग्यतां गेहिन्या परितोषबाष्यकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान् खेनाञ्चलेनाऽऽदराद् उन्मृष्टं करभस्य के सरसटाभाराग्रलग्नं रजः ॥ निर्वेदवदितरदुबेयम्। अथ दैन्यम्। दीर्गत्याद्यैरनीजस्य दैन्यं कायामजादिमत् ॥ १३ ॥ दारिद्र्यन्यक्कारादिविभावैरनौजकता चेतसो दैन्यम् । तत्र च कृष्णतामलिनवसनदर्शनादयोऽनुभावाः । यथा। वृद्धाऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वाताऽपि नो। यत्नात मञ्चिततेलबिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसां सुतवधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥ शेषं पूर्ववत्। अयोग्यम्। दुष्टेऽपराधदौमुख्यकार्येश्चण्डत्वमुमता। तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४ ॥ । प ·दशरूपं [परिच्छे०४ । यथा वीरचरिते जामदग्न्यः । उत्कृत्योचत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसन्तानरोषाद् उद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशमतः सर्वतो राजवंश्यान्। पिञ्चं तट्रक्तपूर्णह्रदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधाग्नेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥ अथ चिन्ता। ध्यानं चिन्तेहितानाप्नेः शान्यताश्वासतापकृत् । यथा। पक्ष्मायग्रथिताश्रुबिन्दुनि करैर्मुनाफलस्पर्धिभिः कुर्वन्त्या हरहासहारि हृदये हारावलीभूषणम् । बाले बालमृणालनालवलयालङ्कारकान्ते करे विन्यस्याऽऽननमायताति सुकृती कोऽयं त्वया स्मर्यते ॥ यथावा। अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनयनोत्पला बहुश्वमिता। ध्यायति किमप्यलक्ष्वं बाला योगाभियुक्नेव ॥ अथवामः। गर्जितादेर्मनाक्षोभस्लासोऽत्रोत्कम्पितादयः ॥ १५ ॥ यथा माघे। त्रस्यन्ती चलश फरीविघट्टितोरुर वामोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य । क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनाऽपि हेतोर् लोलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः ॥

·श्लो०१६]
सावलोकम् ।
अथाऽसूया।
परोत्कर्षाक्षमाऽखया गर्वदोर्जन्यमन्युजा ।
दोषोक्त्यवज्ञे धुकुटिमन्युक्रोधेजितानि च॥ १६ ।।
गर्व यथा वीरचरिते।
अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फल प्राप्तिः प्रभा: प्रत्युत
द्रुह्यन् दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया।
उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विस्त्रंसनं चाऽऽत्मनः
स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो दृप्तः कथं मृप्यते ॥
दौर्जन्याद् यथा।
यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतख गुणार्जने
नहि परयशो निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम् ।
विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो
दिनकरकरान् पाणिच्छत्रैर्नु दन् श्रममेष्यसि ॥
मन्युजा यथाऽमरुशतके।
पुरस्तव्या गोत्रस्खलनचकितोऽहं नतमुखः
प्रवृत्तो वैलक्ष्यात किमपि लिखितुं दैवहतकः ।
स्फुटो रेखान्यासः कथमपि स तादृक् परिणतो
गता येन व्यक्तिं पुनरवयवैः सैव तरुणी ॥
ततश्चाऽभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरूचा
मनखिन्या रोषप्रणयरभसाद् मदद गिरा।
अहो चित्रं चित्र स्फुटमिति निगद्याऽश्रुकलुषं
रुषा ब्रह्मास्त्र मे शिरसि निहितो वामचरणः ॥
82

·१४० दारूयं [परिच्छे । अथाऽमर्षः। अधिक्षेपापमानादेरमोऽभिनिविष्टता। तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १७ ॥ यथा वीरचरिते। प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । न त्वेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥ यथा वा वेणीसंहारे। युग्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मनेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगईणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। क्रोधोलासितशोणितारुण गदस्थोच्छिन्दतः कौरवान् अबैकं दिवमं ममाऽसि न गुरुनाऽहं विधेयस्तव ॥ अथ गर्वः। गाऽभिजनलावण्यबस्नेश्वर्यादिभिर्मदः। कर्माण्याधर्षणाऽवज्ञा सविलासाङ्गवीक्षणम् ॥ १८ ॥ यथा वीरचरिते। मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तप्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे क्षत्रियाऽसि । तपसि विततकीर्तेर्दर्पकण्डूलदोषण: परिचरणसमर्थी राघवः क्षत्रियोऽहम् ॥ यथा वा तत्रैव।

·लो०१६]
सावलोकम् ।
१४४
ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये।
जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥
अथ स्मृतिः ।
।
सदृशज्ञानचिन्ताद्यैः संस्कारात् स्मृतिरत्र च ।
ज्ञातत्वेनाऽर्थभासिन्यां भ्रूसमुन्नयनादयः ।
यथा।
मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं
शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाद् भीतो महेन्द्रादपि ।
ता_ः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणम्
श्रा ज्ञातं स जटायुरेष जरमा क्लिष्टो वधं वाञ्छति ॥
यथा वा मालतीमाधवे। माधवः। मम हि प्राक्तनोपल-
म्भसम्भावितात्मजन्मनः संस्कारस्थाऽनवरतप्रबोधात् प्रतीयमा-
नस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्य-
योत्पत्तिसन्तानस्तन्मयमिव करोति वृत्तिमारूप्यतश्चैतन्यम् ।
लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च
प्रत्युप्तेव च वज्रसारघटितेवाऽन्तर्निखातेव च ।
सा नश्चेतसि कीलितेव विशिश्चेतोभुवः पञ्चभिश
चिन्तासन्ततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया ॥
अथ मरणम्।
मरणं सुप्रसिद्धत्वादनर्थत्वाच् च नोच्यते ॥ १९ ॥

·दपारूपं
[परिच्छे०४॥
१५०
यथा।
सम्प्राप्तेऽवधिवासरे क्षण मनु त्वदमवातायनं
वारं वारमुपेत्य निष्क्रियतया निश्चित्य किञ्चिच चिरम्।
सम्प्रत्येव निवेद्य केलिकुररों सास्त्रं सखीभ्यः शिशोर
माधव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ॥
इत्यादिवत् श्टङ्गाराश्रयालम्बनत्वेन मरणे व्यवसायमात्रमुप-
निबन्धनीयम् । अन्यत्र कामचारः। यथा वीरचरिते। पश्यन्तु
भवन्तस्ताडकाम्।
हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटकङ्कपत्र
संवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गभङ्गा।
नामाकुटीरकुहरदयतुल्यनिर्यद्
उडुबुदध्वनदसकप्रसरा मृतैव ॥
।
प्रथमदः ।
हर्षात्कर्षा मदः पानात् स्वलदङ्गवचोगतिः ।
निद्रा हासोऽत्र रुदितं ज्येष्ठमध्याधमादिषु ।
यथा माघे।
हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः।
चक्रिरे भृशम्जोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥
इत्यादि।
अथ सुप्तम्।
सुप्तं निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छासक्रिया परम् ॥ २० ॥

·। श्ला०२१] सावलोकम् । १५१ यथा। लघुनि हणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलाल सस्तरे सोपधाने। परिहरति सुषुप्तं हालि कद्दन्दमारात् कुचकलशमहोभाबद्धरेखस्तुषारः॥ अथ निद्रा। मनासम्मीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्तमादिभिः । तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाशिमीलनोखानतादयः । यथा। निद्रार्धमीलितदृशो मदमन्थ राणि नाऽप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । अद्याऽपि मे मृगदृशो मधुराणि तस्यास् तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥ यथा च माघे। प्रहरकमपनीय खं निदिदासताच्चैः प्रतिपदमुपहतः केनचिज जाग्टहीति। मुहुरविशदवी निद्रया शून्यशून्यां दददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥ अथ विबोधः। विबोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने ॥ २१ ॥ यथा माघे।

·१५२ [परिच्छे०४॥ दशरूयं चिररतपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धवाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणाम् अशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥ अथ ब्रीडा। दुराचारादिभिर्काडा धायीभावस्तमुन्नयेत् । साचोकृताङ्गावरणवैवाधोमुखादिभिः॥२२ ।। यथाऽमरुशतके। पटालग्ने पत्या नमयति मुखं जातविनया हठालेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि नितम् । न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखोदत्तनयना ह्रिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥ अथाऽपरमारः। आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधिः । भूपातकम्पप्रस्खेदलालाफेनोगमादयः ॥ २३ ॥ यथा माघे। अाश्लिष्टभूमि रमितारमुच्चैर् लोलड्मुजाकारहत्तरङ्गम्। फेनायमानं पतिमापगानाम् अमावपस्मारिणमाशशङ्क॥ अथ मोहः।

·श्ला०२५] सावलोकम् । १५३ । मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः । संचाऽज्ञानधमाघातघूर्णनादर्शनादयः ॥ २४ ॥ यथा कुमारसम्भवे। तीव्राभिषङ्गप्रभवेन दृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम्। अज्ञातभर्ट व्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥ यथा चोत्तररामचरिते। विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्श स्पर्थे मम हि परिमूढेन्द्रियगणे विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ अथ मतिः। धान्तिक्लेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः । यथा किराते। सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्। वृणुते हि विस्मृश्य कारिणं गुण लुब्धाः खयमेव सम्पदः ।। यथा च। न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुलाऽपि ते सन्तुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्वं समादाय समाचरन्ति खार्थं प्रकुर्वन्ति परस्य चाऽर्थम् ॥ १४ ·दशरूयं [परिच्छे०४। । अथाऽऽलस्यम्। जोडगं भासिता दिकृत (साहित्य- आलस्यं श्रमगादेजयजृम्भासितादिमत् ॥२५॥ यथा ममैव। चलति कथञ्चित् पृष्टा यच्छति वचनं कथञ्चिदालीनाम्। श्रासितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालमा सुतनुः ॥ अथाऽऽवेगः । आवेगः सम्भोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्तनागाभियोगो वातात् पारूपदिग्धस्वरितपदगतिवर्षजे पिण्डिताङ्गः । उत्पातात् स्रस्तताङ्गेय्वहितहितकृते शेकवर्षानुभावा वढेधूमाकुलास्य करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसाराः॥२६॥ अभिसरी राजविद्रवादिः तद्धेतुरावेगः । यथा ममैव । आगच्छाऽऽगच्छ सज्नं कुरु वरतुरगं संनिधेहि द्रुतं मे खङ्गः क्वाऽसौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रक्टिम् । संरम्भनिद्रितानां क्षितिमृति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छन् वादः खनाभिदृष्टे त्वयि चकित दृशां विद्विषामाविरासीत्॥ इत्यादि। तनुवाणं तनुत्राणं शस्त्र शस्तं रथो रथः । इति शुश्रुविरे विष्वगुनटाः सुभटोक्तयः ।। । यथा वा।

·ला०२६] सावलोकम्। प्रारयां तरुपुत्रकेषु सहमा सन्त्यज्य सेकक्रियाम् एतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोकयन्न्याकुलाः । आरोइन्युटजद्रुमांश्च बटवो वाचंयमा अष्यमी सद्यो मुक्तसमाधयो निजवृषीव्वेवोच्चपादं स्थिताः ॥ वातावेगो यथा। वाताहतं वमनमाकुलमुत्तरीयम्। दूत्यादि। वर्षजो यथा । देवे वर्षत्यशनपवनव्यामृता वहिहेतोर गेहाद् गेहं फलकनिचितैः सेतुभिः पङ्कभीताः । नीधप्रान्तानविरलजलान् पाणि भिस्ताडयित्वा सूर्यच्छत्रस्थगितशिरसो योषितः सञ्चरन्ति ।। उत्पातजो यथा। पोखस्यपीनभुजसम्पदुदस्थमान- कैलाससम्भ्रमविलालदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निहुतकोपचिन्हम् आलिङ्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमालेः ॥ अहितकृतस्खनिष्टदर्शनश्रवणाभ्याम् । तद् यथा। उदात्त- राघवे। चित्रमायः । ससम्भ्रमम्। भगवन् कुलपते रामभद्र परित्रायतां परित्रायतामित्याकुलतां नाटयतीत्यादि । पुन- श्चित्रमायः । मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकट वपुः । x2

·दशरूपं
[परिच्छे०४।
।
नीयते रक्षसाऽनेन लक्ष्मण युधि संशयम् ॥
रामः।
वत्सस्वाऽभयवारिधेः प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसात्
त्रस्तश्चैष मुनिर्विरोति मनसश्चाऽत्येव मे सम्भमः ।
माहासीर्जनकात्मजामिति मुजः स्नेहाद् गुरुयाचते
न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः ॥
इत्यन्तेनाऽनिष्टप्राप्तिकृतसम्भ्रमः ।
इष्टप्राप्तिकतो यथाऽत्रैव । प्रविश्य पटाक्षेपेण सम्भ्रान्तो वानरः।
वानरः। *महारान एदं खुपवणणन्दणागमणेण पहरिसेत्यादि
देवस्म हिआणन्दजणणं विलिदं महुवणमित्यन्तम् ।
यथा वा वीरचरिते।
एह्येहि वत्स रघुनन्दन पूर्णचन्द्र
चुम्बामि मूर्धनि चिरस्य परिष्वजे त्वाम् ।
आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्दहामि
वन्देऽथवा चरणपुष्करकदयं ते॥
वमिजो यथा ऽमरुशतके।
क्षिप्ता हस्ताव लग्नः प्रमभमभिहतोऽप्याददानोऽकान्तं
ग्टहून के शेवपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण ।
आलिङ्गन योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः
कामीवाऽऽपराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः॥
महाराजैतत् खलु पवननन्दनागमनेन प्रहईत्यादि, देवस्य
हृदयानन्दजननं विदलितं मधुवनमित्यन्तं।

·श्लो०२७]
सावलोकम् ।
१५७
यथा वा रनावल्याम् ।
विरम विरम वहे
मुञ्च धूमाकुललं
प्रसरयसि किमुच्चैरर्चिषां चक्रवालम् ।
विरहहुतभुजाऽहं यो न दग्धः प्रियायाः
प्रलयदहनभासा तस्य किं वं करोषि ॥
करिजो यथा रघुवंशे ।
सच्छिन्नबन्धद्रुतबुग्यशून्यं
भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन ।
रामापरित्राणविहस्तयोधं
सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥
करिग्रहणं व्यालोपलक्षणार्थम् । तेन व्याघ्रकरवानरा-
दिप्रभवा आवेगा व्याख्याताः ।
अथ वितर्कः।
तो विचारः सन्देहाद् भूशिराङ्गुलिनर्तकः ।
।
।
यथा।
किं लाभेन विलचितः स भरतो येनैतदेवं कृतं
सद्यः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा।
मिथ्यैतन् मम चिन्तितं दितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरुर्
मातातातकल त्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥
अथवा।
कः समुचिताभिषेकादाय प्रच्यावयेद् गुणज्येष्ठम् ।
मन्ये ममेष पुण्यैः सेवावसरः कृतो विधिना ॥

·दशरूम [परिच्छे०४। अथाऽवहित्यम् । लज्जाद्यविक्रियागुप्ताववहित्थाऽङ्गविक्रिया। यथा कुमारसम्भवे। एवं वादिनि देवर्षी पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥ अथ व्याधिः। व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः ॥२७॥ दिमात्रं तु यथा। अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽपिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सखीव्वाहितः । अद्य श्वः परिनिर्वतिं ब्रजति मा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ।। अथोन्मादः। अप्रेक्षाकारितान्मादः सन्निपातग्रहादिभिः । अस्मिन्नवस्था रुदितगीतहासासितादयः॥२८॥ यथा । आः क्षुद्रराक्षस तिष्ठ तिष्ठ क्व मे प्रियतमा- मादाय गच्छसीत्युपक्रमे । कथम् । नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम् । अयमपि पटुीरासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी ॥

·श्लो०३०] सावलाकम्। - इत्यादि। अथ विषादः। प्रारब्धकार्यासियादेविषादः सत्त्वसङ्ग्यः । निःश्वासोच्छ्रासहत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ २६ ॥ यथा वीरचरिते। हा आर्य ताडके किं हि नामैतत्। अम्बुनि मज्ज न्यलाबूनि ग्रावाण: प्लवन्ते । नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तोऽङ्गुतः परिभवो हि मनुष्यपोतात् । दृष्टः स्थितेन च मया खजनप्रमाथा दैन्यं जरा च निरुणद्धि कथं करोमि ॥ अधोमुक्यम्। कालाशमत्वमौत्मुक्यं रम्येच्छारतिसम्ममैः । तत्रोच्चासत्वनिःश्वासहत्तापखेदविभ्रमाः ॥३०॥ यथा कुमारसम्भवे। आत्मानमालोक्य च शोभमानम् आदर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी। हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफला हि वेषः ॥ यथा वा तत्रैव। पहपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्राद् अनिनयद द्रिसुतासमागमोत्कः ।

·दारूपं
[परिच्छे० ।
।
कमपरमवशं न विप्रकुर्युर्
विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥
अथ चापला ।
मात्सर्यद्वेषरागादेश्चापलं वनवस्थितिः।
तत्र भर्सनपारुष्यखच्छन्दाचरणादयः ॥ ३१ ॥
यथा विकटनितम्बायाः।
अन्यासु तावदुपमर्दमहासु मङ्ग
लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु ।
बालामजातरजसं कलिकामकाले.
व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥
यथावा।
विनिकषणरणत्कठोरदंष्ट्रा
क्रकचविशङ्कटकन्दरोदराणि ।
अहमहमिकया पतन्तु कोपात्
सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि॥
अथवा। प्रस्तुतमेव तावत् सुविहितं करिष्य इति।
अन्ये च चित्तवृत्तिविशेषा एतेषामेव विभावानुभाव-
खरूपानुप्रवेशान् न पृथग् वाच्याः ।
अथ स्थायी।
विरुद्धैरविरुद्धैा भावैर्विच्छिद्यते न यः ।
आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥३२॥

·श्लो०३२] सावलोकम्। सजातीयविजातीयभावान्तरैरतिरस्कृतत्वेनोपनिबध्यमानो रत्यादिः स्थायी। यथा इत्कथायां नरवाहनदत्तस्य मद- नमञ्जूषायामनुरागः । तत्तदवान्तरानेकनायिकानुरागैरतिर- कृतः स्थायी। यथा च मालतीमाधवे। श्मशाना बोभ- सेन मालत्यनुरागस्याऽतिरस्कारो मम हि प्राक्तनोपलम्भस- भावितात्मजन्मनः संस्कारस्थाऽनवरतप्रबोधात् प्रतीयमान- स्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृति प्रत्य- योत्पत्तिसन्तान स्तन्मयमिव करोत्यन्त ईत्तिसारूप्यतश्चैतन्यमि- त्यादिनोपनिबद्धः। तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनां च समावेशी न विरोधी। तथाहि। विरोधः सहानवस्थानं बाध्यबाधकभावो वा। उभयरूपेणाऽपि न तावत तादात्म्यम- स्थैकरूपत्वेनैवाऽऽविर्भावात्। स्थायिनां च विभावादीनां यदि विरोधस्तत्राऽपि न तावत् सहानवस्थानं रत्याधुपरने चे- तसि सक्सूचन्यायेनाऽविरोधिनां व्यभिचारिणां चोपनिबन्धः समस्तभावकखसंवेदनसिद्धः। यथैव स्वसंवेदनसिद्धस्तथैव काव्य- व्यापारसंरम्भेणाऽनुकार्येप्यावेश्यमान: खचेतःसम्भेदेन तथावि- धानन्दसंविदुन्मोल नहेतुः सम्पद्यते । तस्मान् न तावद् भावानां सहानवस्थानम्। बाध्यबाधकभावस्तु भावान्तरै वान्तरतिर- स्कारः । स च व्यभिचारिणां स्थायिनामविरुद्धव्यभिचारिभिः स्थायिनोऽविरुद्धास्तेषामङ्गत्वात् प्रधानविरुद्धस्य चाऽङ्गत्वायोगा- दानन्तर्यविरोधित्वमप्यनेन प्रकारेणाऽपास्तं भवति। तथा च मालतीमाधवे टङ्गारानन्तरं बीभत्सोपनिबन्धेऽपि न किञ्चिद् । X

·दशरूपं
[परिच्छे०४।
वैरस्यं तदेवमेव स्थिते विरुद्धरसैकावलम्बनत्वमेव विरोधे हेतुः ।
सत्वविरुद्धरमान्तरव्यवधानेनोपनिबध्यमानो न विरोधी। यथा।
*अषणाजमहेलिबजुड़परिमलुमुसुबन्धु ।
मुहुकन्तइ अगत्थण इअङ्ग ण फिट्ट गन्धु ॥
इत्यत्र बीभत्सरमस्याऽङ्गभूतरसान्तरव्यवधानेन श्टङ्गारसमा-
वेशो न विरुद्धः प्रकारान्तरेणैकाश्रयविरोधी परिहर्तव्यः ।
यत्रैकतात्पर्येणेतरेषां विरुद्धवानामविरुद्धवानां च न्यग्भूतत्वे-
नोपादानं तत्र भवत्वङ्गत्वेनाऽविरोधः। यत्र तु समप्रधानत्वेना-
निकस्य भावस्योपनिबन्धनं तत्र कथम् । यथा।
एकत्तो रुप पित्रा अपत्तो समरवरणिग्घोसो।
पेन्मेण रणरसेण अभडस्म डोला हि ॥
इत्यादी रत्युत्माहयोः। यथा वा ।
मात्सर्यमुत्सार्यविचार्यकार्यम्
आर्याः समर्यादमिदं वदन्तु ।
मेव्या नितम्वाः किमु भूधराणाम्
उत स्मरस्मेर विलासिनीनाम् ॥
इत्यादी रतिशमयोः। यथा च ।
इयं सा खोलाक्षी त्रिभुवनललामैकवसतिः
स चाऽयं दुष्टात्मा खसुरपकृतं येन मम तत्।
* नितान्तास्फुटत्वादस्य लोकस्य व्याख्या न लिखिता।
+ एकतो रोदिति प्रियाऽन्यतः समरतूर्यनिर्घोषः।
प्रेम्णा रणरसेन च भटस्य दोलायितं हृदयं ॥

·स्ला०३२] सावलोकम् । - दूतस्तीवः कामो गुरुरयमितः क्रोधदहनः कृतो वेषश्चाऽयं कथमिदमिति भाम्यति मनः।। इत्यादौ तु रतिक्रोधयोः। अन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरकोत्पल- व्यकोत्तं समृतः पिनद्धशिरमा हृत्पुण्डरीकस्रजः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुषः सम्भूय कान्तैः पिबन्- त्यस्थिस्नेहसुरां कपालचषकः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥ इत्यादावेकाश्रयत्वेन रतिजुगुप्मयोः । एकं ध्याननिमीलनान मुकुलितं चक्षुईितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनतटे टङ्गारभारालसम् । अन्य दूरविरुष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्मोनिरस समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ।। इत्यादौ शमरतिक्रोधानाम् । एकेनाऽक्षणा प्रविततरुषा वीक्षते व्योमसंस्थं भानोर्बिम्बं सजललुलितेनाऽपरेणाऽऽत्मकान्तम् । अहछेदे दयितविरहाशकिनी चक्रवाकी दो सङ्कीणी रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ॥ इत्यादी रतिशोकक्रोधानां समप्राधान्येनोपनिबन्धस्तत् कथं न विरोधः । अत्रोच्यते। अत्राऽप्येक एव स्थायी। तथाहि एक्कत्तो रुद् पित्रा इत्यादौ स्थायिभूतोत्साहव्यभिचारि- लक्षणवितर्कभावहेतुसन्देहकारणतया करुणसङ्गामवर्ययोरु- पादानं वीरमेव पुष्णातीति भटस्येत्यनेन पदेन प्रतिपादि- । 12 ·दरूपं [परिच्छे०४॥ । तम्। न च दयाः समप्रधानयोरन्योन्यमुपकार्थोपकारकभाव- रहितयोरेकवाक्यभावो युज्यते। किञ्चोपक्रान्ते सङ्गामे सुभ- टानां कार्यान्तरकरणेन प्रस्तुतमामौदासीन्येन महदनाचि- त्यम्। अतो भर्तुः सङ्गामैकरसिकतया शार्यमेव प्रकाशयन् प्रियतमाकरुणा वीरमेव पुष्णाति । एवं मात्सर्यमित्या- दावपि चिरप्रवृत्तरतिवासनाया हेयतयोपादानात् शमैक- परत्वमार्याः समर्यादमित्यनेन प्रकाशितिम् । एवमियं सा लोलाचीत्यादावपि रावणस्य प्रतिपक्षनायकतया निशाचरखेन मायाप्रधानतया च रौद्रव्यभिचारिविषाद विभाववितर्क हेतु- तया रतिक्रोधयोरुपादानं रौद्रपरमेव । अन्त्रैः कल्पितमङ्ग- लप्रतिसरा इत्यादी हास्यरसैकपरत्वमेव । एक ध्याननिमी- लनादित्यादौ शम्भोभावान्तरैरनाक्षिप्ततया शमस्थस्थाऽपि योग्य न्तरशमाद् वैलक्षण्यप्रतिपादनेन शमैकपरतैव समाधिस- मय इत्यनेन स्फुटीकृता। एकेनाऽक्षणेत्यादौ तु समस्तमपि वाक्यं भविष्यदिप्रलम्भविषयमिति न क्वचिदनेकतात्पर्यम् । यत्र तु श्लेषादिवाक्येब्वनेकतात्पर्यमपि तत्र वाक्यार्थभेदेन स्वतन्त्र- तया चाऽर्थदयपरतेत्यदोषः। यथा। श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शन करः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाऽऽक्रान्तलोको हरिः। विधाणां मुखमिन्दुसुन्दररुचं चन्द्रात्मचक्षुर्दधन् स्थाने यां खतनारपश्यदधिकां मा रुक्मिणी वोऽवतात् ॥ इत्यादौ। तदेवमुक्तप्रकारेण रत्याद्युपनिबन्धे सर्वत्राऽविरोधः । ।

·०३३] सावलोकम् । यथा वा श्रूयमाणरत्यादिपदेष्वपि वाक्येषु तत्रैव तात्पर्य तथाऽग्रे दर्शयिय्यामः । रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित् प्राङः पुष्टिनाव्येषु नैतस्य ॥ ३३ ॥ इह शान्त रसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः । तत्र केचिदाहुः। नाऽस्त्येव शान्तो रसः। तस्याऽऽचार्येण विभावाद्यप्रतिपादनाल लक्षणाकरणात्। अन्ये तु वस्तुतस्त- स्थाऽभावं वर्णयन्ति । अनादिकाल प्रवाहायातरागद्वेषयोरुच्छे- तुमशक्यत्वात्। अन्ये तु वीरबोभत्मादावन्तीवं वर्णयन्ति। एवं वदन्तः शममपि नेच्छन्ति । यथातथाऽस्तु । सर्वथा नाटकादावभिनयात्मनि स्थायित्वमस्माभिः शमस्य निषिध्य- ते। तस्य समस्त व्यापार प्रविलयरूपस्याऽभिनयायोगात्। यत् तु कैश्चिन् नागानन्दादौ शमस्य स्थायित्वमुपवर्णितं तत् तु मलयवत्यनुरागेणाऽप्रबन्धप्रवृत्तेन विद्याधर चक्रवर्तित्वप्राण्याऽ- विरुद्धम् । न ह्येकानुकार्यविभावालम्बनौ विषयानुरागापरा- गावुपलब्धी । अतो दयावीरोत्साहस्यैव तत्र स्थायित्वम्। तत्रैक श्टङ्गारस्थाऽङ्गत्वेन चक्रवर्तित्वावाप्तेश्च फलवेनाऽविरोधादीप्सि- तमेव च सर्वत्र कर्तव्यमिति परोपकारप्रवृत्तस्य विजिगीषोनी- न्तरीयकत्वेन फलं सम्पद्यत इत्यावेदितमेव प्राक। अतो- ऽष्टावेव स्थायिनः । ननु च रमनाद् रसत्वमेतेषां मधुरादी- ·दशरूपं [परिच्छे०४। : नामिवोक्तमाचार्यैः। निर्वेदादिवपि तत् प्रकाममस्तीति ते- ऽपि रमा इत्यादिना रमान्तराणामप्यन्यैरभ्युपगतत्वात् स्थायि- नोऽप्यन्ये कल्पिता इति अवधारणानुपपत्तिः । अत्रोच्यते। निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी खदते कथम्। वैरस्यायैव तत्योषस्तेनाइटौ स्थायिनो मताः ॥ ३४ ॥ विरुद्धवाविरुद्धाविच्छेदित्वस्य निर्वेदादीनामभावाद स्थायि- त्वम् । अतएव ते चिन्तादिख खव्यभिचार्यन्तरिता अपि परि- पोषं नीयमाना वैरस्थमावहन्ति। न च निष्फलावसानत्वमेते- पामस्थायित्वनिबन्धनं हास्यादीनामप्यस्थायित्वप्रसङ्गात्। पा- रम्पर्येण तु निर्वेदादीनामपि फलवत्त्वात्। अतो निष्फल त्व- मस्थायित्वे प्रयोजकं न भवति । किन्तु विरुद्धैरविरुद्धीवर- तिरस्कृतत्वम्। न च निर्वेदादीनामिति न ते स्थायिनः । ततो रसत्वमपि न तेषामुच्यते। अतोऽस्थायित्वादेवैतेषामर- सता । कः पुनरेतेषां काव्येनाऽपि सम्बन्धः । न तावद् वाच्य- वाचकभावः स्वशब्दैरनावेदितत्वात्। न हि टङ्गारादिरसेषु काव्येषु श्टङ्गारादिशब्दा रत्यादिशब्दा वा श्रूयन्ते। येन तेषां तत्परिपोषस्य वाऽभिधेयत्वं स्यात्। यत्राऽपि च श्रूय- न्ते तत्रापि विभावादिद्वारकमेव रसत्वमेतेषां न खशब्दा- भिधेयत्वमात्रेण । नाऽपि लक्ष्यलक्षकभावस्तत्सामान्याभिधायि- नस्तु लक्षकस्य पदस्थाऽप्रयोगात्। नाऽपि लक्षितलक्षणया ·लो०३४] सावलोकम् । - । तत्प्रतिपत्तिः। यथा गङ्गायां घोष इत्यादौ । तत्र हि स्वार्थ स्रोतोलक्षणे घोषस्याऽवस्थानासम्भवात् स्वार्थ स्खलगतिर्गङ्गा- शब्दः खार्थे विना भूतार्थोपलक्षितं तटमुपलक्षयति । अत्र तु नायकादिशब्दाः खार्थेऽस्खल इतयः कथमिवाऽर्थान्तर- मुपलक्षयेयुः । को वा निमित्तप्रयोजनाभ्यां विना मुख्ये सत्युपचरितं प्रयुञ्जीत। सिंहो माणवक इत्यादिवत्। अतएव गुण वृत्त्याऽपि नेयं प्रतीतिः । यदि वाच्यत्वेन रसप्रतिपत्तिः स्थात् तदा केवलवाच्यवाचकभावमात्रव्युत्पन्नचेतसामप्यरसिकानां रमाखादो भवेत्। न च काल्पनिकत्वमविगानेन सर्वसहृदयानां रसाखादोद्भूतेः । अतः केचिदभिधाल क्षणागौणीभ्यो वाच्या- न्तरपरिकल्पितशक्तिभ्यो व्यतिरिक्तं व्यञ्जकत्व लक्षणं शब्दव्यापारं रमालङ्कारवस्तुविषयमिच्छन्ति । तथाहि । विभावानुभाव- व्यभिचारिमुखेन रसादिप्रतिपत्तिरुपजायमाना कथमिव वाच्या स्यात् यथा कुमारसम्भवे। विवृखती शैलसुताऽपि भावम् अङ्गैः : स्फुटबाल कदम्बकल्पैः। साचीकृता चारुतरेण तस्था मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ॥ इत्यादावनुरागजन्यावस्थाविशेषानुभाववद् गिरिजालक्षणवि- भावोपवर्णनादेवाऽशब्दाऽपि टङ्गारप्रतीतिरुदेति। रमान्तरे- स्वप्ययमेव न्यायः। न केवलं रमेष्वेव यावद् वस्तुमात्रेऽपि ।' यथा।

·दशरूपं [परिच्छे०४। *भम धन्मित्र वीसद्धो सो सुणहो अज्ज मारिओ तेण । गोलाण दूकच्छ कुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ इत्यादौ निषेधप्रतिपत्तिर शब्दाऽपि व्यञ्जकशक्तिमूलैव। तथा- ऽलङ्कारेवपि। लावण्यकान्तिपरिपूरितदि मुखेऽस्मिन् मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि। क्षाभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यकमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥ इत्यादिषु चन्द्र तुल्यं तन्वीवदनारविन्दमित्याद्युपमाद्यलङ्कार- प्रतिपत्तिर्यञ्जकत्वनिबन्धनीति। न चाऽसावर्थापत्तिजन्या। अ- नुपपद्यमानार्थापेक्षाभावात्। नाऽपि वाक्यार्थत्वं व्यङ्ग्यस्य हतो- यकक्षाविषयत्वात् । तथाहि। भ्रम धार्मिके त्यादौ पदार्थविष- याभिधालक्षणप्रथमकक्षातिक्रान्त क्रियाकारकसंसर्गात्मकविधि- विषयवाक्यार्थकक्षातिक्रान्ततीयकक्षाक्रान्तो निषेधात्मा व्यङ्ग्य- लक्षणार्थी व्यञ्जकशक्त्यधीनः स्पुटमेवाऽवभासते। अतो नाऽसा वाक्यार्थः । ननु च हतीयकक्षाविषयत्वमश्रूयमाणपदाथतात्य- र्येषु विषं भुझेत्यादिवाक्येषु निषेधार्थविषयेषु प्रतीयत एव वाक्यार्थः। न चाऽत्र व्यञ्जकत्ववादिनाऽपि वाक्यार्थत्वं नेष्यते तात्पर्यादन्यत्वाद् ध्वनः। तत्र खार्थस्य द्वितीयकक्षायामवि- । * भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स श्वाऽद्य मारितस्तेन गोदावरीनदीकच्छ कुटङ्गवासिना दरीसिंहेन ॥

·लो०३४ साबलोकम। श्रान्तस्य तृतीयकक्षाभावात् । सैव निषेधकक्षा तत्र दितीय- कक्षाविधी क्रियाकारकसंसर्गानुपपत्तेः । प्रकरणात् पितरि वतरि पुत्रस्य विषभक्षणनियोगाभावात्। रसवद् वाक्येषु च वि- भावप्रतिपत्तिलक्षणद्वितीयकक्षायां रसानवगमात् । तदुक्तम्। अप्रतिष्ठमविश्रान्तं स्वार्थे यत्परतामिदम्। वाक्यं विगाहते तत्र न्याय्या तत्परताऽस्य सा॥ यत्र तु खार्थविश्रान्तं प्रतिष्ठां तावदागतम् । तत् प्रसर्पति तत्र स्थात् सर्वत्र ध्वनिना स्थितिः ॥ इत्येवं सर्वत्र रसानां व्यङ्ग्यत्वमेव । वस्व लङ्कारयोस्तु क्वचिद् वाच्यत्वं क्वचिद् व्यङ्ग्यत्वम्। तत्राऽपि यत्र व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येन प्रतिपत्तिस्तत्रैव ध्वनिरन्यत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वम् । तदुक्तम् । यत्राऽर्थः शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीकृतखार्थो । व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथै यत्राऽङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ यथा। उपोढरागेणेत्यादि। तस्य च ध्वनर्विवक्षितवाच्या- विवक्षितवाच्यत्वेन दैविध्यम्। अविवक्षितवाच्योऽप्यत्य न्ततिरस्कृत- खार्थोऽर्थान्तरसङ्घमितवाच्यश्चेति द्विधा । विवक्षितवाच्यश्च असं- लक्षिक्रमः क्रमद्योत्यश्चेति द्विविधः। तत्र रमादीनामसंख- क्ष्यक्रमे ध्वनित्वं प्राधान्यप्रतीतो सत्यामङ्गत्वेन प्रतीतो रसवद- लङ्कार इति। अनोच्यते। - ·दशरूपं [परिच्छे । वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया। वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः ॥ ३५ ॥ यथा लौकिकवाक्येषु श्रूयमाण क्रियेषु गामभ्याजेत्यादिव्व- श्रूयमाणक्रियेषु च द्वारं द्वारमित्यादिषु स्वशब्दोपादानात् प्रकरणादिवशाद् बुद्धिसंनिवेशिनी क्रियैव कारकोपचिता वा- क्यार्थस्तथा काव्येवपि खशब्दोपादानात् क्वचित् प्रीत्यै नवो- ढा प्रियेत्येवमादो क्वचिच च प्रकरणादिवशान् नियतावि- हितविभावाद्यविनाभावाद् वा साक्षाद् भावकचेतसि विपरिव- तमानो रत्यादिः स्थायो खखविभावानुभावव्यभिचारिभि- स्तत्तच्छब्दोपनीतैः संस्कारपरम्परया परं प्रौढिमानीयमानो रत्यादिवाक्यार्थः । न चाऽपदार्थस्य वाक्यार्थत्वं नास्तीतिवाच्यम्। कार्यपर्यवसायित्वात् तात्पर्यशतः। तथाहि पौरुषेयमपोरु- धेयं वाक्यं सर्व कार्यपरम् । अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तादि- वाक्यवत् काव्यशब्दानां चाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरतिशयसुखा- खाद व्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयो: प्रवृत्तिविषययो: प्रयो- जनान्तरानुपलब्धेः स्वानन्दोद्भूतिरेव कार्यत्वेनाऽवधार्यते। तदु- द्भूतिनिमित्तत्वं च विभावादिसंसृष्टस्य स्थायिन एवावगम्यते । अता वाक्यस्याऽभिधानशक्तिस्तेन तेन रसेनाऽऽवय्यमाणा तत्त- ल्वार्थापेक्षितावान्तरविभावादिप्रतिपादनद्वारा स्वपर्यवसाथि- तामानीयते । तत्र विभावाद यः पदार्थस्थानीयास्तत्मसृष्टा- रत्यादिवाक्यार्थः । तदेतत् काव्यवाक्यम् । यदोयं ताविमा पदार्थवाक्याथै। न चैवं सति गीतादिवत् सुखजनकत्वेऽपि ·श्लो०३५] सावलोकम् । १०१ वाच्यवाचकभावानुपयोगः। विशिष्टविभावादिसामग्रीविदुषा- मेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव वादोद्भूतेस्तदनेनाऽति- प्रमङ्गोऽपि निरस्तः । ईदृशि च वाक्यार्थनिरूपणे परिकल्पि- ताभिधादिशक्तिवशेनैव समस्तवाक्यार्थावगतेः शक्त्यन्तरपरिक- ल्पनं प्रयासः यथाऽवाचाम काव्यनिर्णये। तात्पर्यानतिरेकाच् च व्यञ्जकत्वस्य न ध्वनिः किमुक्तं स्याद श्रुतार्थतात्पर्येऽन्योक्तिरूपिणि । विषं भक्षय पूर्वी यश्चैवं परसुतादिषु । प्रसह्यते प्रधानत्वाद् ध्वनित्वं केन वार्यते ॥ ध्वनिश्चेत् स्वार्थविश्रान्तं वाक्यमर्थान्तराश्रयम् । तत्परत्वं बविश्रान्तो तन न विश्रान्त्यसम्भवात् ॥ एतावत्येव विश्रान्तिस्तात्पर्यस्येति किं कृतम् । यावत्कार्यप्रसारित्वात तात्पर्य न तुलाधतम् ॥ भ्रमधार्मिकविश्रब्धमिति भमिक्तास्पदे निद्यावृत्ति कथं वाक्यं निषेधमुपसर्पति ॥ प्रतिपाद्यस्य विश्रान्तिरपेक्षापूरणाद् यदि वनुर्विवक्षितप्राप्तेरविश्रान्तिर्न वा कथम् ॥ पौरुषेयस्य वाक्यस्य विवक्षा परतन्त्रता । वत्राभिप्रेततात्पर्यमतः काव्यस्य युज्यते ॥ इति। अतो न रमादीनां काव्येन सह व्यङ्ग्यव्यञ्ज कभावः । किं तर्हि भाव्यभावकसम्बन्धः काव्यं हि भावकम । भाव्या रसादयः । ते हि खतो भवन्त एव भावकेषु विशिष्टविभा- । 22 ·१७२ दशरूपं [परिच्छे०४॥ वादिमता काव्येन भाव्यन्ते न चाऽन्यत्र शब्दान्तरेषु भाव्य- भावकलक्षण सम्बन्धाभावात् काव्यशब्देवपि तथा भाव्यमिति वाच्यम् । भावनाक्रियावादिभिस्तथाऽङ्गीकृतत्वात् । किञ्च मा चाऽन्यत्र तथास्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिह तथाऽवगमात्। तदुक्तम् । भावाभिनयसम्बन्धान भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात् तस्मादमो भावा विज्ञेया नाययोतभिः ॥ इति । कथं पुनरग्टहीतसम्बन्धेभ्यः पदेभ्यः स्थाय्यादिप्रतिपत्ति- रिति चेल लोके तथाविधचेष्टायुक्तस्त्रीपुंसादिषु रत्याद्यवि- नाभावदर्शनादिहाऽपि तथोपनिबन्धे सति रत्याद्यविनाभूत- चेष्टादि प्रतिपादकशब्दश्रवणादभिधेया विनाभावेन लाक्षणिकी रत्यादिप्रतीतिः। यथा च काव्यार्थस्य रसभावकत्वं तथाऽग्रे वच्यामः। रसः स एव खाद्यत्वाद् रसिकस्यैव वर्तनात् । नाऽनुकार्यस्य वृत्तत्वात् काव्यस्याऽतत्परत्वतः ॥ ३६ ।। द्रष्टुः प्रतोनि डारागहेषप्रसङ्गतः । लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात् ॥३७॥ काव्यार्थीपप्लावितो रमिकवर्ती रत्यादिः स्थायीभावः स इति प्रतिनिर्दिशते। स च खाद्यतां निर्भरानन्दसंविदात्मता- मापाद्यमानो रसो रसिकवर्तीति वर्तमानत्वान् नाऽनु कार्यरा- मादिवर्ती वृत्तवात् तस्य। अथ शब्दोपहितरूपत्वेनाऽवर्तमा- ·ला०३८] सावलोकम् । नस्थाऽपि वर्तमानवदवभासनमियत एव । तथाऽपि तदवभा- सस्थाऽस्मदादिभिरनुभूयमानत्वादसत्समतैकाखादं प्रति विभा- वत्वेन तु रामादेर्वर्तमानवदवभासनमिव्यत एव । किञ्च न काव्यं रामादीनां रसोपजननाय कविभिः प्रवर्त्यते। अपित सहृदयानानन्दयितुम् । स च समस्तभावकस्वसंवेद्य एव । यदि चाऽनु कार्यस्य रामादेः श्टङ्गारः स्यात् ततो नाटकादौ तदर्शने लौकिक व नायके श्टङ्गारिणि खकान्तासंयुक्त दृ- श्यमाने 'टङ्गारवानयमिति प्रेक्षकाणां प्रतीतिमात्रं भवेन् न रसानां खादः सत्पुरुषाणां च लज्जेतरेषां त्वस्यानुरा- गापहारेच्छादयः प्रसज्येरन् । एवं च सति रमादीनां व्यङ्ग्य- त्वमपास्तम्। अन्यतो लब्धसत्ताकं वस्वन्येनाऽपि व्यज्यते। प्रदी- पेनेव घटादि। न तु तदानीमेवाऽभिव्यञ्जकत्वाभिमतैरापाद्य खभावम्। भाव्यन्ते च विभावादिभिः प्रेक्षकेषु रमा इत्यावे- दितमेव । ननु च सामाजिकाश्रयेषु रसेषु को विभावः। कथं च मोतादीनां च देवीनां विभावत्वेनाऽविरोधः उच्यते। । धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः । विभावयति रत्यादीन् वदन्ते रसिकस्य ते ॥३८॥ न हि कवयो योगिन इव ध्यानचक्षुषा यात्वा प्राति- खिकों रामादीनामवस्थां इतिहासवदुपनिबधन्ति। किं तईि

·१७४
दशरूपं
[परिच्छे०४।
सर्वलोकमाधारणाः खोत्प्रेक्षाकृतसन्निधयो धीरोदात्ताद्यवस्थाः
कचिदाश्रयमात्रदायिन्यो दधति ।
ता एव च परित्यक्तविशेषा रसहेतवः ।
तत्र सीतादिशब्दाः परित्यक्तजनकतनयादि विशेषाः स्त्री-
मात्रवाचिनः किमिवाऽनिष्ठं कुर्युः । किमर्थं त पादीयन्त
इति चेदुच्यते।
क्रीडतां मृन्मयैर्यदद् बालानां दिरदादिभिः ।
खोत्साहः स्वदते तहछोरणामर्जुनादिभिः॥ ३८ ॥
एतदुक्तं भवति। नाऽत्र लौकिक श्टङ्गारादिवत् त्यादि-
विभावादीनामुपयोगः । किं तईि प्रतिपादितप्रकारेण लो-
किकरसविलक्षणत्वं नाव्यरसानाम् । यदाह। अष्टौ नाव्य-
रमाः स्मृता इति।
काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते।
नर्तकोऽपि न लौकिकरसेन रसवान् भवति। तदानी
भोग्यत्वेन खमहिलादेरग्रहणात् काव्यार्थभावनया त्वस्मदा-
दिवत् काव्यरमाखादोऽस्याऽपि न वार्यते।
कथं च काव्यात् खादोद्भूतिः किमात्मा चाऽसाविति व्यु-
त्पाद्यते।
खादः काव्यार्थसम्मेदादात्मानन्दसमुद्भवः॥ ४० ॥
विकाशविस्तरक्षाभविक्षेपैः स चतुर्विधः ।
श्टङ्गारवोरबीभत्सरोद्रेषु मनसः क्रमात् ॥ ४१ ॥

·श्लो०४२] सावलोकम्। - हास्याङतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि । अतस्तज्जन्यता तेषामत एवाऽवधारणम्। ॥ ४२ ॥ काव्यार्थेन विभावादि संसृष्ट स्थाय्यात्मकेन भावक चेतसः सम्भेदेऽन्योन्यसंचलने प्रत्यस्तमितख परविभागे सति प्रबलतर- खानन्दोद्भूतिः खादः। तस्य च सामान्यात्मकत्वेऽपि प्रति- नियतविभावादिकारणजन्यत्वेन सम्भेदेन चतुधी चित्तभूमयो भवन्ति । तद् यथा। श्टङ्गारे विकासो वीरे विस्तरो बीभत्से क्षोभो रौटे विक्षेप इति तदन्येषां चतुणी हास्यागुतभयान- ककरुणानां खसामग्रीलब्धपरिपोषाणां त एव चत्वारो वि- कामाद्याश्चेतसः सम्भेदाः । अतएव । श्टङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच् च करुणो रसः । वीराच् चैवाऽमृतात्पत्ति/भत्माच् च भयानकः ॥ इति। हेतुहेतुमद्भाव एव सम्भेदापेक्षया दर्शितो न कार्यका- रणभावाभिप्रायेण तेषां कारणान्तरजन्यत्वात्। श्टङ्गारानुकृतियां तु स हास्य इति कीर्तितः । इत्यादिना विकासादिसम्भेदैकत्वस्यैव स्फुटोकरणादवधारण- मप्यतएवाऽष्टाविति सम्भेदानां भावात् । ननु च युक्तं श्टङ्गार- वीर हास्यादिषु प्रमादात्मकेषु वाक्यार्थसम्भेदादानन्दोद्भव इति। करुणादौ तु दुःखात्मकत्वे कथमिवाऽसौ प्रादुव्यात् । तथाहि। तत्र करुणात्मककाव्यश्रवणाद् दुःखाविर्भावोऽश्रुपाता- दयश्च रसिकानामपि प्रादुर्भवन्ति । न चैतदानन्दात्मकत्वे मति युज्यते । सत्यमेतत्। किन्तु तादृश एवाऽसावानन्दः सुखदुःखा- - ·दारूयं परिच्छे० ।। त्मको यथा प्रहरणादिषु सम्भोगावस्थायां कुट्टमिते स्त्रीणाम- न्यश्च लौकिकात् करुणात् काव्यकरुणः । तथाह्यत्रोत्तरो- त्तरा रसिकानां प्रवृत्तयः। यदि वा लौकिककरुणवद् दुःखात्मकत्वमेवेइ स्यात् तदा न कश्चित् तत्र प्रवर्तेत । ततः कारुकरमानां रामायणादिमहाप्रबन्धानामुच्छेद एव भवे- दश्रुपातादयश्चेति वृत्तवर्णनाकर्णनेन विनिपातितेषु लौकिक- वैक्लव्यदर्शनादिवत् प्रेक्षकाणां प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते । त- स्माद् रसान्तरवत् करुणस्याऽप्यानन्दात्मक त्वमेव । ननु शान्तरमस्याऽनभिधेयत्वाद् यद्यपि नाव्येऽनुप्रवेश नाऽस्ति तथाऽपि सूक्ष्मातीतादिवस्तूनां सर्वेषामपि शब्दप्रति- पाद्यताया विद्यमानत्वात् काव्यविषयत्वं न निवार्यते। अत- स्तदुच्यते। शमप्रकर्षां निवर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता। शान्तो हि यदि तावत्। न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसस्तु शान्तः कथितो मुनीन्द्रः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः॥ इत्येवंलक्षणस्तदा तस्य . मोक्षावस्थायामेवाऽऽत्मखरूपापत्ति- लक्षणायां प्रादुर्भावात् तस्य च खरूपेणाऽनिर्वचनीयता । तथाहि श्रुतिरपि स एष नेति नेत्यन्यापाहरूपेणाऽऽह न ·मो०४४] सावलोकम् । वि- - च तथाभूतस्य शान्तरसस्य सहृदयाः खादथितारः सन्त्यथ तदुपायभूतो मुदितामैत्रीकरुणाषेचादिलक्षणस्तस्य च काशविस्तारक्षाभविक्षेपरूपतैवेति । तदुक्त्यैव शान्तरसाखादो निरूपितः। इदानी विभावादिविषयावान्तर काव्यव्यापार प्रदर्शनपूर्वकः प्रकरणेनोपसंहारः प्रतिपाद्यते । पदार्थरिन्दुनिदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः । काव्याद् विभावसञ्चार्यनुभावप्रख्यतां गतैः ॥ ४३ ॥ भावितः खदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः । अतिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशेषेश्चन्द्राद्यैरुद्दीपनवि- भावैः प्रमदाप्रभृतिभिरालम्बनविभावैर्निर्वेदादिभिर्व्यभिचारि- भावै रोमाञ्चाश्रुभ्रक्षेपकटाक्षाद्यैरनुभावैरवान्तरव्यापारतथा पदार्थीभूतैवाक्यार्थः स्थायोभावो विभावितो भावरूपतामा- नीतः स्वदते स रस इति प्राक्प्रकरणे तात्पर्यम् । विशेष लक्षणान्युच्यन्ते । तत्राऽऽचार्येण स्थायिनां रत्यादीनां श्टङ्गारादीनां च पृथग् लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनो- दितानि । अत्र तु। लक्षणेक्यं विभावैक्यादभेदाद् रसभावयोः ॥ १४ ॥ क्रियत इति वाक्यशेषः । लत्र तावत् गारः । 2A

·१७७
दशरूपं
[परिच्छे ।
रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः ।
प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः ।
प्रहृष्यमाणा टङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥ ४५ ।।
इस्थमुपनिबध्यमानं काव्यं श्टङ्गाराखादाय प्रभवतीति ।
कव्युपदेशपरमेतत् ।
तत्र देशविभावो यथोत्तररामचरिते।
स्मरसि सुतनु तस्मिन् पर्वते लक्ष्मणेन
प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि ।
स्मरसि सरसतीरां तत्र गोदावरी वा
स्मरसि च तदुपान्तेवावयोर्वर्तनानि ॥
कलाविभावो यथा।
इस्तैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः
पादच्यामलथमुपगतस्तन्मयत्वं रसेषु ।
शाखायोनिर्मदुरभिनयः षड्विकल्पोऽनुवृत्तर
भावे भावे नुदति विषयान् रागबन्धः स एव ॥
यथा च ।
व्यक्तिय॑ञ्जनधातुना दशविधेनाऽप्यत्र लब्धाऽमुना
विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधाऽयं लयः ।
गोपुच्छप्रमुखाः
क्रमेण गत यस्तिस्रोऽपि सम्पादिताम्
तत्त्वाघानुगताश्च
वाद्यविधयः सम्यक त्रयो दर्शिताः ॥
कालविभावो यथा कुमारसम्भवे ।

·०४५]
सावलोकम् ।
प्रसूत सद्यः कुसुमान्यशोकः
स्कन्धात् प्रमत्येव सपल्लवानि ।
पादेन चाऽपेक्षत सुन्दरीणां
सम्पर्कमामिश्चितन पुरेण ॥
इत्युपक्रमे।
मधु दिरेफः कुसुमैकपात्रे
पपी प्रियां खामनुवर्तमानः।
घटङ्गण संस्पर्शनिमीलिताक्षों
मृगोमकण्डूयत कृष्ण सारः ।।
वेषविभावो यथा तत्रैव।
अशोकनिर्मितपद्मरागम्
आकृष्ट हेमद्युतिकर्णिकारम्।
नाकलापीकृतमिन्दुवारं
वसन्तपुष्याभरणं वहन्ति ॥
उपभोगविभावो यथा ।
चक्षुर्लुप्तमषीकणं कवलित साम्बू लरागोऽधरे
विश्रान्ता कबरी कपोलफलके लुप्लेव गारद्युतिः ।
जाने सम्प्रति मानिनि प्रणयिना कैरप्युपायक्रमैर्
भनो मानमहातरुस्तरुणिते चेतःस्थलीवर्धितः ॥
प्रमोदात्मा रतिर्यथा मालतीमाधवे।
जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः
प्रकृतिमधुराः सन्त्येवाऽन्ये मनो मदयन्ति थे।
2 A2

·१८०
दशरूपं
[परिच्छे०४।
।
मम तु यदियं याता लोके विलोचन चन्द्रिका
नयन विषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥
युवतिविभावो यथा मालविकाग्निमित्रे ।
दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्तिवदनं बाह नतावंसयोः
सक्षिप्तं निबिडोनोन्नतस्तनमुरः पार्श्व प्रसृष्टे दुव ।
मध्यः पाणिमितो नितम्ब जघनं पादावरालाङ्गुली
छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनमः स्पष्टं तथाऽस्या वपुः ॥
यूनार्विभावो यथा मालतीमाधवे।
भूयो भूयः मविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं
दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था।
साक्षात् कामं नवमिव रतिमालतीमाधवं यद्
गाढोत्कण्ठालुलितललितैरङ्गकैस्ताम्यतोति ।।
अन्योन्यानुरागो यथा तत्रैव।
यान्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तद्
श्रावृत्तवृत्त शतपत्रनिभं वहन्या।
दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाच्या
गाढं निखात दूव मे हृदये कटाक्षः ॥
मधुराङ्गविचेष्टितं यथा तत्रैव।
स्तिमितविकसितानामुलमडूलतानां
मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् ।
प्रतिनयननिपाते किञ्चिदाकुञ्चितानां
विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥

·०४७] सावलोकम्। १८१ ये सत्त्वजाः स्थायिन एव चाऽटा त्रिंशत् त्रयो ये व्यभिचारिणश्च । एकानपञ्चाशदमी हि भावाः युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ति। आलस्यमौय्यं मरणं जुगुप्मा तस्याऽऽश्रयादैतविरुद्धमिष्टम् ॥ ४६॥ त्रयस्त्रिंशयभिचारिणश्चाऽष्टा स्थायिन अष्टा सात्त्विकाश्चे- त्येकोनपञ्चाशत् । युक्त्याऽङ्गत्वेनापनिबध्यमानाः श्टङ्गारं सम्पा- दयन्याल स्त्राय्यजु गुप्मामरणादीन्येकालम्बनविभावाश्रयत्वेन सा- क्षादङ्गत्वेन चोपनिबध्यमानानि विरुध्यन्ते । प्रकारान्तरेण चा- विरोधः प्राक प्रतिपादित एव । विभागस्तु । अयोगो विप्रयोगश्च सम्भोगश्चेति स विधा। अयोगविप्रयोगविशेषत्वाद् विप्रलम्भस्यैतत् सामान्याभिधा- यित्वेन विप्रलम्भशब्द उपचरितवृत्तिर्माभूदिति न प्रयुक्तः । तथाहि । दत्त्वा सङ्केतमप्राप्तेऽवध्यतिक्रमे माध्येन नायिकान्त- रानुसरणाच् च विप्रलम्भशब्दस्य मुख्य प्रयोगो वञ्चनार्थत्वात् । तत्राऽयोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । पारतन्व्येण दैवाद् वा विप्रकर्षादसङ्गमः॥४७॥ योगोऽन्योन्यखीकारस्तदभावस्खयोगः । पारतन्त्र्येण वि- प्रकर्षाद् दैवपित्राद्यायत्तत्वात् सागरिकामाल त्योर्वत्सराज- ·दशरूपं [परिच्छे०४। माधवाभ्यामिव दैवाद् गौरीशिवयोरिवाऽसमागमोऽयोगः । दशावस्थः स तत्राऽऽदावभिलाषोऽथ चिन्तनम्। स्मृतिर्गुणकथोहेगप्रलापोन्मादसञ्जराः । जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥ ४८ ॥ अभिलाषः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे। दृष्टे श्रुते वा तत्राऽपि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥ ४ ॥ साक्षात् प्रतिकृतिखानच्छायामायासु दर्शनम् । श्रुतिाजात सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः ॥ ५० ॥ अभिलाषा यथा शाकुन्तले । असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः॥ । विस्मयो यथा। स्तनावालोक्य तन्वयाः शिरः कम्पयते युवा । तयोरन्तरनिर्मनां दृष्टिमुत्पाटयन्निव ॥ आनन्दो यथा विद्धशालभञ्जिकायाम्। सुधाबद्धग्रासैरुपवनचकोरैः कवलितां किरन् ज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम्। उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मनाग अनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः॥

·ला०५३] सावलोकम् । १३' साध्वसं यथा कुमारसम्भवे । तं वीच्य वेपथुमती सरसाङ्ग यष्टिर निक्षेपणाय पद मुद्धतमुद्दहन्ती। मार्गाचल व्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्यैा । यथा वा। व्याहृता प्रतिवचो न सन्दधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशका। सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथाऽपि रतये पिनाकिनः ॥ सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः। गुणकीर्तनं तु स्पष्टवान् न व्याख्यातम् । दशावस्थत्वमाचार्यः प्रायो वृत्त्या निदर्शितम् । महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता ॥५१॥ दिमात्रं तु। दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच् च किं नौत्सुक्यं प्रजायते। अप्राप्ता किं न निर्वदो ग्लानिः किं नाऽतिचिन्तनात्॥५२।। घोषं प्रच्छन्नकामितादि कामसूत्रादवगन्तव्यम् । अथ विप्रयोगः ।

·१८४ दशरूपं [परिच्छे०३ - विप्रयोगस्तु विश्लेषो रूढवित्रम्भयादिधा। मानप्रवासभेदेन मानोऽपि प्रणयेययोः ॥ ५३॥ प्राप्तयार प्राप्तिर्विप्रयोगः । तस्य दो भेदो मानः प्रवासश्च । मानविप्रयोगोऽपि विविधः प्रणयमान ईामानश्चेति । तत्र प्रणयमानः स्यात् कोपावसितयोईयोः । प्रेमपूर्वको वीकारः प्रणयस्तगङ्गा मानः प्रणयमानः । स च वयानीयकयोर्भवति । तत्र नायकस्य यथोत्तररामचरिते। अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षण: सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद् गोदावरीसैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वोच्च बद्धस्तथा कातर्यादरविन्द कुङ्मल निभा मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥ नायिकाया यथा श्रीवाक्पतिराजदेवस्य । प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवों ससम्भ्रमविस्मितम् त्रिभुवनगुरु त्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता ववतु भवतत्यक्षस्यैतद् विलक्षमवस्थितम् ॥ उभयोः प्रणयमानो यथा। * पण अकुवित्राण दोएहवि अलि अपसुत्ताण माणदून्ताणं। णिचलणिरुद्धणीसामदिमश्रणाण को मल्ला । प्रणयकुपितयोई योरप्यलीकप्रसुप्तयोमानवताः । निश्चलनिरुद्धनिश्वासदत्तकर्णयोः को मल्लः ॥

·लो०५५] सावलोकम् । १८५ स्त्रीणामीयाकृतो मानः कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये। श्रुते वाऽनुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात् ॥५४ ॥ उस्वप्नायितभोगाकगोत्रस्खलनकल्पितः। त्रिधाऽऽनुमानिका दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः॥५५॥ ईामानः पुनः स्त्रीणामेव नायिकान्तरसङ्गिनि खकान्ते उपलब्धे सत्यन्यासङ्गः श्रुतो वाऽनुमितो दृष्टो वा स्यात् । तत्र श्रवणं सखीवचनात् तस्या विश्वास्यत्वात्। यथा ममैव । सुश्रु त्वं नवनीतकल्पहृदया केनाऽपि दुर्मन्त्रिणा मिथ्यैव प्रियकारिणा मधुमुखेनाऽस्मासु चण्डीकृता । किं वेतद् विम्मश क्षणं प्रणयिनामेणाक्षि कस्ते हितः किं धात्रीतनया वयं किमु सखी किंवा किमम्मत्सुहृत् ॥ उत्वमायितो यथा रुद्रस्य । निर्मग्नेन मयाऽम्भसि स्मरभरादालोसमालिङ्गिता केनाऽलीकमिदं तवाऽद्य कथितं राधे मुधा ताम्यसि । इत्युत्खनपरम्परासु शयने श्रुत्वा वचः शाङ्गिणः सव्याजं शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥ भोगाङ्कानुमितो यथा। नवनखपदमङ्ग गोपयस्यंकन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्त दष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्ग-शंसी विसर्पन नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतम् ।। गोत्रस्वलन कल्पितो यथा । । 28 ·१८६ दशरूपं [परिच्छे०४। *केलीगोत्तक्व लणे विकुप्पए के अवं अप्राणन्ती। दुट्ट उपसु परिहास जात्रा सञ्चं वित्र परुणा ॥ दृष्टा यथा श्रीमुञ्जस्य । प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवी ससम्ममविस्मितस् त्रिभुवनगुरुर्भीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतत्यक्षस्यैतद् विलक्षमवस्थितम् ।। एषाम्। यथोत्तरं गुरुः षभिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साम्ना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः ॥५६ ।। तत्र प्रियवचः साम भेदस्तत्मख्युपार्जनम् । दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः ॥५७॥ सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेशाऽवधारणम् । रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम्। कापचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः॥८॥ तत्र प्रियवचः साम यथा ममैव । स्मितज्योत्स्नाभिस्ते धवलयति विश्वं मुखशशी दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुरं दिक्षु तदिदं कुतस्ते पारुय्यं सुतनु हृदयेनाऽद्य गुणितम् ॥ *केलीगोत्रस्खलने विकुप्यति कैतवमजानन्ती। दुष्ट पश्य परिहासं जाया सत्यमिव प्ररुदिता ॥

·श्ला०५८]
सावलोकम् ।
१८७
।
[यथा वा।
इन्दीवरेण नयन
मुखमम्बुजेन
कुन्देन दन्त मधरं नवपल्लवेन ।
अङ्गानि चम्पकदलैः स विधाय वेधाः
कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः ॥]
नायिकासखीसमावर्जनभेदो यथा ममैव ।
कृतेऽप्याज्ञाभले कथमिव मया ते प्रणतयो
धृताः स्मित्वा हस्ते विसृजसि रुषं सुभु बहुशः ।
प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसोमाऽद्य गुणि तो
वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः॥
दानं व्याजेन भूषादेर्यथा माघे।
मुहुरुपहसितामिवाऽलिनादैर्
वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् ।
अधिरजनि गतेन धानि तस्याः
शठ कलिरव महास्वयाऽद्य दत्तः॥
पादयोः पतनं नतिर्यथा।
*णेउरकोडिविलग्गं चिरं दम पापडिअस्म ।
हिअ माणपउत्थं उम्मोत्ति चित्र कहे ॥
उपेक्षा तदवधीरणं यथा ।
किं गतेन न हि युक्तमुपैतुं
नेश्वरे परुषता सखि साध्वी।
* नूपुरकोटिविलग्नं चिकुरं दयितस्य पादपति तस्य ।
हृदयं मानपदोत्यमुन्मुक्तमित्येव कथयति ॥
282

·दारूपं [परिच्छे०४ पानयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुने यः॥ रभमत्रासहर्षादे रमान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव ॥ अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभवश् चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सन्त्रास सहसा कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् अथ प्रवामविप्रयोगः । कार्यतः सम्भ्रमाच्छापात् प्रवासी भिन्नदेशता । दयोस्तत्राऽश्रुनिःश्वासकार्यलम्बालकादिता ॥५८ ॥ स च भावी भवन् भूतस्त्रिधाऽऽद्यो बुद्धिपूर्वकः । आद्यः कार्यजः समुद्रगमनसेवादिकार्यवशप्रवृत्ती बुद्धि- पूर्वकत्वात् भूतभविय्यदर्तमानतया त्रिविधः । तत्र चास्यत्प्रवासा यथा। *होन्तपहिअस्म जात्रा आउच्छणजीअधारण रहा। पुच्छन्ती भमद घरं घरेसु पिअविरहसहिरीत्रा ॥ गच्छत्प्रवासो यथाऽमरुशतके । [प्रहरविरतो मध्ये वाऽहस्ततोऽपि परेऽथवा दिनकृति गते वाऽस्तं नाथ त्वमद्य समेव्यसि । इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्थ चियासतो हरति गमनं बालाऽऽलापैः सबाष्पगलज्जलैः ॥ *भविष्यत्यथिकस्य जाया यायुःक्षणजीवधारणरहस्यं । एच्छन्ती ममति यहादृहेषु प्रियविर इसकोका ॥

·श्ला०६१]
सावलोकम्।
।
यथा वा तत्रैव।]
देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननैर्
यत्नेनाऽपि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि ।
उग्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाऽश्रुपूर्णे दृश
तामाशां पथिकस्तथाऽपि किमपि ध्यात्वा चिरं तिष्ठति ॥
गतप्रवासो यथा मेघदूते।
उत्सङ्ग वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां
महोत्राझं विरचितपदं गेयमुद्रातुकामा।
तन्त्रीमाद्री नयनसलिलैः सारयित्वा कथञ्चिद्
भूयो भूयः वयमपि कृतां मूर्छनां विस्मरन्ती ॥
श्रागच्छदागतयोस्तु प्रवासाभावादेव्यत्प्रवासस्य च गतप्र-
वासाविशेषात् त्रैविध्यमेव युक्तम् ।
द्वितीयः सहसात्पन्नो दिव्यमानुषविप्लवात् ।
उत्पातनिर्घातवातादिजन्यविप्लवात् परचक्रादिजन्यविप्ल-
वाद् वाऽबुद्धिपूर्वकत्वादेकरूप एव सम्भमजः प्रवासः । यथो-
वंशीपुरूरवसार्विक्रमोर्वश्याम् । यथा च कपालकुण्डलापहतायां
मालत्यां मालतीमाधवयोः ।
खरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि॥६० ॥
यथा कादम्बया वैशम्पायनस्येति ।
मृते वेकत्र यत्राऽन्यः प्रलपेछोक एव सः ।
व्याश्रयत्वान् न स्टङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः ॥ ६१ ॥

·दशरूपं [परिच्छे०४ यथेन्दुमतीमरणादजस्य करुण एव रघुवंशे। कादम्बयों तु प्रथमं करूण आकाशस रखतीवचनादूर्व प्रवासष्टङ्गार एवेति। - तत्र नायिका प्रति नियमः। प्रणयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया। कलहान्तरितेायां विप्रलब्धा च खण्डिता ॥ ६॥ अथ सम्भोगः। अनुकूलौ निषेवेते यत्राऽन्योन्यं विलासिनी। दर्शनस्पर्शनादीनि स सम्भोगो मुदाऽन्वितः ॥ ६३ ॥ यथोत्तररामचरिते। किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगाद् अविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । मपुलकपरिरम्भव्याप्तैकैकदोष्णोर अविदितगतयामा राचिरेव व्यरंसीत् ॥ अथवा। प्रिये किमेतत् । विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोदो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्प” स्पर्भ मम हि परिमूढेन्द्रियगणे विकारः कोप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ यथा च ममैव। लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणमिव ते पयोधरभरे तन्वङ्गि दूरोन्नते।

·श्लो०६६] सावलोकम् । नासावंशमनोज्ञकेतकतनु पत्रगो लसत्- पुष्यश्रीस्लिलकः सहेलमलकैङ्गेरिवाऽऽपीयते ॥ चेष्टास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योषिताम्। दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपाः प्रियं प्रति ।। ६४ ॥ ताच सोदाहृतयो नायक प्रकाश दर्शिताः । रमयेच् चाटुकृत् कान्तः कलाक्रीडादिभिश्च ताम् । न ग्राम्यमाचरेत् किञ्चिन् नर्मभ्रंशकरं न च ॥६५॥ ग्राम्यः सम्बोगः रङ्गे निषिद्धोऽपि काव्येऽपि न कर्तव्य इति पुनर्निषिध्यते। यथा रत्नावल्याम्। स्पृष्टस्वयैष दयिते स्मरपूजाव्याहतेन हस्तेन । उभिन्नापरमृदुतरकिसलय व लक्ष्य तेऽशोकः ॥ इत्यादि । नायकनायिकाकैशिकीवृत्तिनाटकनाटिकालन- णाद् युक्त कविपरम्परावगतं खयमौचित्य सम्भावनानु गुण्येनो- त्प्रेक्षितं चाऽनुसन्दधानः सुकविः श्टङ्गारमुपनिबध्नीयात् । अथ वीरः। वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मोहाविषादनयविस्मयविक्रमाद्यैः । उत्साहः स च दयारणदानयोगात् बेधा किलाऽत्र मतिगर्वधृतिप्रहर्षाः ॥६६॥ प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्ध दानाद्यैरनुभा. वितो गर्वधतिहर्षामर्षस्टतिमतिवितर्कप्रतिभिर्भावित उत्साहः ·दशरूपं [परिच्छे०४॥ स्थायी खदते भावकमनोविस्तारानन्दाय प्रभवतीत्येष वीरः । तत्र दयावीरो यथा नागानन्दे जीमूतवाहनस्य । युद्धवीरो वीरचरिते रामस्य । दानवीरः परशुरामबलिप्रमतीनाम् । त्यागः सप्तसमुद्र मुद्रितमहीनिाजदानावधिः । दूति। खर्वग्रन्थिविमुक्तसन्धिविकसदक्षः स्फुरत्कौस्तुभं निर्यन्नाभिसरोजकुमलकुटोगम्भीरसामध्वनि । पात्रावाप्तिस मुत्सुकेन बलिना मानन्दमालोकितं पायाद् वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ॥ यथा च ममैव। लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्ग कुङ्कुमारुणितो हरेः । बलिरेष स येनाऽस्य भिक्षापात्रीकृत: करः॥ विनयादिषु पूर्वमुदाहृतमनुसन्धेयम्। प्रतापगुणावर्जना- दिना वीराणामपि भावात् त्रैधं प्रायोवादः । प्रखेदरक्त- वदननयनादिक्रोधानुभावरहितो युद्धवीरोऽन्यथा रौद्रः । श्रथ बीभत्सः। बीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमथुप्रायैर्जुगुप्सकभूर् उद्देगो रुधिरान्त्रकीकसवसामांसादिभिः क्षोभणः । वैराग्याज् जघनस्तनादिषु घणाशवोऽनुभावैवतो नासावत्राविकूणनादिभिरिहाऽऽवेगार्तिशङ्कादयः॥६७ ॥ अत्यन्ताहृद्यैः कृमिपूतिगन्धिप्रायविभावरुद्भूतो जुगुप्सास्था- यिभावपरिपोषण लक्षण उद्देगी बीभत्मः। यथा मालतीमाधवे।

·लो०६८ सावलोकम् । उत्कृत्यो सत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोपभयांसि मांसा- न्यमस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आर्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरः करकाद् अङ्कस्थादस्थि संस्थं स्थपुट गतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ रुधिरान्चवमाकीकसमांसादिविभावः क्षोभको बीभत्सः। यथा वीर चरिते। अन्लोतहहत्कपालनलक रक्कणकङ्कण- प्रायप्रेसितभूरिभूषण रवैराघोषयन्त्यम्वरम्। पीतच्छर्दितरक्तकर्दमधनप्राम्भारपोरोल्लसद्- व्यासोलस्तनभारभैरववपुर्वन्धोद्धतं धावति ॥ रम्बेष्वपि रमणीयजघनस्तनादिषुवैराग्याद् घणाशङ्का बी- भत्सः। यथा। लालां वलासवं वेत्ति मांसपिण्डो पयोधरी। मांसास्थि कूटं जघनं जनः कामग्रहातुरः ॥ न चाऽयं शान्त एव विरको यतो बीभत्समानो विरज्यते। अथ रौद्रः। क्रोधो ममरवैरिवैकृतमयैः पोषोऽस्थ रौद्रोऽनुजः क्षोभः स्वाधरदंशकम्पभुकुटिखेदास्थरागद्युतः । शस्लोल्लासविकत्यनांसधरणाघातप्रतिज्ञाग्रहैर अचाऽमर्षमदौ स्मृतिश्चपलताहृयाय्यवेगादयः ॥६८ ॥ मात्सर्यविभावो रोद्रो यथा वीर चरिते। 20 ·१६४ दशरूपं [परिच्छे०४॥ त्वं ब्रह्मवर्चमधरो यदि वर्तमानो यहा खजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः । उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा दहामि पक्षान्तरस्थ सदृशं परशः करोति ॥ वैरिवैकृतादिर्यथा वेणीसंहारे । लाक्षाग्रहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशा: खस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ इत्येवमादिविभावैः प्रखेदरक्तवदननयनाद्यनुभावैः अमर्षा- दिव्यभिचारिभिः क्रोधपरिपोषो रौद्रः। परशरामभीमसे- नदुर्योधनादिव्यवहारेषु वीरचरितवेणीसंहारादेरनु गन्तव्यः । अथ हास्यः। विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनोऽथ परस्य वा । हासः स्यात् परिपोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः॥६॥ अात्मस्थान् विकृतवेषभाषादीन् परस्थान् वा विभावानव- लम्बमानो हामस्तत्परिपोषात्मा हास्यो रसो यधिष्ठानो भवति। स चोत्तममध्यमाधमप्रकृतिभेदात् षड्विधः । आत्मस्थो यथा रावणः । जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच् चन्दनोडूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लिष्टा जटाः कुन्तलाः ।

·श्ला०७३] सावलोकम् । 4. रुद्राक्षः सकलैः सरत्नवलयं चित्रांक वल्कलं सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिनः ॥ परस्थो यथा। भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना किं ते मद्यमपि प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो दासस्य काऽन्या गतिः ॥ स्मितमिह विकासिनयनं किञ्चिलक्ष्यदिजंतु हसितं स्यात्। मधुरवरं विहसितं सशिरःकम्पमिदमुपहसितम् ॥ ७० ॥ अपहसितं साम्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम्। दे दे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ॥ ७१ ॥ व्यभि: उत्तमस्य खपरस्थविकारदर्शनात् स्मितहमिते मध्यमस्य विहसितोपहमितेऽधमस्याऽपहसितातिहसिते। उदाहृतयः स्वय- मुत्प्रेच्याः । व्यभिचारिणश्चाऽस्य । निद्रालस्यश्रमग्लानिमाश्च सहचारिणः । अतिलोकः पदाथैः स्याद् विस्मयात्मा रसेोऽअतः॥७२॥ कमाऽस्य साधुवादाश्रुवेपथुखेदगगदाः । हर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥ ७३ ।। लोकसीमातिवृत्त पदार्थवर्णनादिविभावितः साधुवादाद्य- 202 ·१६६ दशरूयं [परिच्छे०४॥ नुभावपरिपुष्टो विस्मयः स्थाधिभावो इर्षावेगादिभावितो रसोऽद्भुतः । यथा । दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्धतष टङ्कारध्वनिरार्यबाल चरित प्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक् पर्याप्तकपालमन्युट मिल गृह्माण्डमाण्डोदर- भ्राम्यत्यिण्डितचण्डिमा कथमसौ नाऽद्याऽपि विश्राम्यति ॥ इत्यादि। अथ भयानका। विकृतवरसत्त्वादेर्भयभावो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुस्खेदंशोषवैचित्त्यलक्षणः । दैन्यसम्भमसम्मोहबासादिस्तत्महोदरः॥ ७४ ॥ रौद्र शब्दश्रवणाद् रौद्रसत्त्वदर्शनाच् च भयस्थायिभाव- प्रभवो भयानको रसः। तत्र सर्वाङ्गवेपथुप्रभृतयोऽनुभावाः । दैन्यादयस्तु व्यभिचारिणः । भयानको यथा प्रागुदाहृतः । शस्त्रमेतत् समुत्सृज्य कुजीभूय शनैः शनैः। यथायथागतेनैव यदि शक्नोषि गम्यताम् ॥ यथा च रत्नावल्याम् । नटं वर्षवरैरित्यादि। यथा च । वगेहात् पन्यानं तत उपचितं काननमथो गिरिं तस्मात् सान्द्रद्रुमगहनमस्मादपि गुहाम् । तदन्वङ्गान्यङ्गरभिनिविशमानो न गणय- त्यरातिः कालीये तव विजययात्रा चकितधीः ।। अथ करुणः।

·सो०७८] सावलोकम् । इटनाशादनिष्टाप्ता शोकात्मा करुणेऽनु तम् । निःश्वासोच्छ्रासरुदितस्तम्भप्रलपितादयः ॥ ७५ ॥ स्वापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसम्ममाः । विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ ७६ ।। इष्टस्य बन्धुप्रभृतेविनाशाद नियस्य तु बन्धनादेः प्राप्या शोकप्रकर्षजः करुणः । तमन्विति तदनुभावनिश्वासादि- कथनम्। व्यभिचारिणश्च खापापस्मारादयः । इष्टनाशात् करुणो यथा कुमारसम्भवे । अयि जीवितनाथ जीवमी- त्यभिधायोत्थितया तया पुरः । ददृशे पुरुषाकृतिः क्षिता हरकोपानलभस्या केवलम् ॥ इत्यादि रतिप्रलापे। अनिष्टावाप्तेः सागरिकाया बन्धनाद् यथा रत्नावल्याम्। प्रीतिभत्यादयो भावा म्गयाक्षादयो रसाः । हर्षात्माहादिषु स्पष्टमन्तभीवान् न कीर्तिताः ॥ ७७॥ स्पष्टम्। षत्रिंशद्भूषणादोनि सामादीन्येकविंशतिः । लक्ष्यसन्ध्यन्तराङ्गानि सालङ्कारेषु तेषु च ॥ ७८ ॥ विभूषणं चाऽक्षरसं इतिश्च शोभाभिमानौ गुण कीर्तनं च।

·दररूपं [परिच्छे०॥ इत्येवमादीनि षट्त्रिंशत्काव्यलक्षणानि । साम भेदः प्रदान चेत्येवमादीनि सन्ध्य न्तराण्येकविंशतिरुपमादिविवाऽलङ्कारेषु हर्षात्माहादिस्वन्तभावान् न पृथगुक्तानि । रम्य जुगुमितमुदारमथाऽपि नौचम् उग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यद्दाऽप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन् नाऽस्ति यन् न रसभावमुपैति लोके ॥ ७ ॥ विष्णोः सुतेनाऽपि धनञ्जयेन विवन्मनोरागनिबन्धचेतुः आविष्कुल मुजमहीशगोष्ठी- वैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥८०॥ इति श्रीविष्णुसनोर्धनिकस्य कृती दशरूपावलोके रमविचारो नाम चतुर्थः प्रकाशः समाप्तः ॥

·अथ भारतीयनायशास्त्रे । -- अष्टादशोऽध्यायः । कथयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् । नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः ॥ १ ॥ नाटकं सप्रकरणमको व्यायोग एव च। भाण: समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः ॥२॥ ईहामृगश्च विज्ञेयो दशमे नाव्यलक्षणे एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्था याम्यनुपूर्वशः ॥ ३ ॥ सर्वेषामेव काम्यानां माटका वृत्तयः स्मृताः । आभ्या विनिःसृतं ह्येतद् दशरूपं प्रयोगतः ॥ ४ ॥ जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः । यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यभेदा भवन्ति हि ॥ ५ ॥ ग्रामौ पूर्णखरौ द्वौ तु यथा वै षड्जमध्यमा । सर्ववृत्तिविनिष्यन्ना काव्यबन्धी तथा विमौ ॥ ६ ॥ ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानावस्थान्तराश्रयम् ॥ ७ ॥ भाण: समवकारश्च तथेहामृग एव च । उत्सृष्टकाको व्यायोगो वीथी प्रहसनं डिमः ॥ ८ ॥ कैशिकीत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् । श्रत अर्ध्वं प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम् ॥ ८ ॥ . । 2P ·नाथशास्त्रे प्रख्यातवस्तु विषये प्रख्यातोदात्तनायकम्। राजर्षिवंश चरितं तथा दिव्याश्रयोपेतम् ॥ १० ॥ नानाविभूतियुक्तं वृद्धिविलासादिभिश्चैव । अङ्क प्रवेशकाव्यं भवति हि तत् तोटकं नाम ॥ ११ ॥ नृपतीनां यच् चरितं नानारसभावसंश्रितं बहुधा। सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन् नाटकं नाम ॥ १२ ॥ अस्थाऽवस्थोपेतं कार्य प्रसमीच्य बिम्ब प्रस्तारात् । कर्तव्योहस्तज्ज्ञैः स तु सम्यङ् नाटके विधिवत् ॥ १३ ॥ अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात् तस्माद् भवेदकः ॥ १४ ॥ यत्राऽर्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः । किञ्चिदवलनबिन्दुः सेोऽङ्क इति सदाऽवगन्तव्यः ॥ १५ ॥ ये नायका निगदिताम् तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः । नानावस्थान्तरितः कार्य स्खो यथार्थरसः ॥ १६ ॥ नायकदेवीपरिजनपुरोहितामात्य सार्थवाहानाम्। नैकरमाम्बरविहितो हाऽ इति स विदितव्यस्तु ॥१७॥ क्रोधप्रसाद शोकाः शापोत्माऽध्वविद्रवोदाहा। अद्भुतसंश्रयदर्शनमके प्रत्यक्षजानि स्युः ॥ १८ ॥ युद्धं राज्यस्य भ्रंशो मरणं समरस्व रोधनं चैव । प्रत्यक्षराणि तु नवा प्रवेशकैः संविधेयानि ॥ १८ ॥ अङ्क प्रवेशके वा प्रकरण माश्रित्य नाटकं वाऽपि । भवतः कर्तव्यः स्याद् यस्तत्र स नायकः ख्यातः ॥ २० ॥ ..

·अछादशोऽध्यायः। २०१ अवसरणमेव कार्य सद्भिवी ग्रहणमेव वा नित्यम्। बहुभिः कार्यविशेषैः प्रवेशकैः सूचयेद् वाऽपि ॥ २९ ॥ एकदिवस प्रवृत्तः कार्यस्खोऽथ बीजमाश्रित्य । आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥ २२ ॥ एकाङ्कन कदाचिद् बहूनि कार्याणि योजयेद् धीमान् । आवश्यकावरोधेन तत्र कार्याणि कार्याणि ॥ २३ ॥ रङ्गे तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्कामः । बीजार्थयुक्तिमुक्तं कृत्वा कायं यथार्थरसम् ॥ २४ ॥ ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणेपेतम् । विभजेत् सर्वमशेष पृथक पृथक् कार्यमङ्केषु ॥ २५ ॥ दिवसावसानकाय यद्यङ्के नोत्पद्यते सर्वम् । अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद् विधेयं हि ॥ २६ ॥ सविरहितनायकैकं कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा। परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ २० ॥ अङ्कच्छेदं कृत्वा नामकृतं वर्षसञ्चितं वाऽपि । तत् सर्वे कर्तव्यं वर्षादूद्धं च न तु क्वचित् ॥ २८॥ यः कश्चित् कार्यवशाद् गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् । तत्राऽप्यपच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत् तज्ज्ञैः ॥ २८ ॥ अशान्तरानुसारी सङ्घपार्थमधिकृत्य विहितोऽयम् । प्रकरणनाटकविषयोपदेशको नाम विज्ञेयः ॥ ३० ॥ नोत्तममध्यमपुरुषेराचरितो ना प्युदात्तवचन कृतः । प्राकृतभाषाचारः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ ३१ ॥ : 22

·नाव्यशास्त्रे
:
कालोत्थानगतिरसवत्यासारसकामविषयाणाम् ।
आर्याभिधानसूतः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः ॥ ३२ ॥
बहाश्रयमप्यर्थं सङ्क्षिप्तेऽर्थे तु सन्धिषु च ।
बहुचूर्णपाद वृत्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य ॥ ३३ ॥
यत्राऽर्थस्य समाप्तिनं भवत्य के प्रयोगबाहुल्यात्।
विष्कम्भः स्वल्यकथः प्रवेशकः सोऽभिधातव्यः ॥ ३४ ॥
शुद्धः सङ्कीर्ण वा विविध विष्कम्भकोऽपि विज्ञेयः ।
मध्यमपात्रः शुद्धः सङ्कीर्ण नीच मध्यक्तः ॥ ३५ ॥
न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा ।
यत् तत्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्चधा ते स्युः ॥ ३६ ॥
व्यायोगेहामृगसमवकारडिमसञ्चितानि कार्याणि ।
दशभिट्टादशभिवा षोडशभिवाऽपि पुरुषैः स्युः ॥ १७ ॥
गोपुच्छाग्रं काव्यं कर्तव्यं बन्धमासाद्य ।
ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः ॥ ३८ ॥
सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम्।
निवईणं कर्तव्यं नित्यं हि रमोऽङ्गुतस्तज्ज्ञैः ॥ ३८ ॥
नाटक लक्षणमेतन् मया समासेन प्रकीर्तितम् ।
विविधं प्रकरणमतःपरमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि॥ ४ ॥
यत्र कविरात्मबुद्ध्या वस्तु शरीरं नायकं चैव ।
औत्यात्तिकं प्रकुरुते तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥ ४१ ॥
यदनायकहार्यकार्य प्रकरोत्यमुतगुणयुक्तम् ।
प्रकरणमिति तद् विद्याद् बीजं बीजार्थसंयुक्तम् ॥ ४२ ॥

·अष्टादशेऽध्यायः यन् नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं समाश्रयोपेतम् । तत् प्रकरणेऽपि कार्य केवलमुत्पाद्यवस्तु स्यात् ॥ ४३ ॥ विप्रवणिकमचिवानां पुरोहितामात्यमार्थवाहानाम् । चरितं यन नै कविधं ज्ञेयं तत् प्रकरणं नाम ॥ ४४ ॥ नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगः । बाह्य जनसंयुक्त ज्ञेयं तत् प्रकरणं नाम ॥ ४५ ॥ दासविट श्रेष्ठियुतं वेश ख्युप चारकरणेपेतम् । मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्य प्रयोगे तु ॥ ४६ ॥ सचिवश्रेष्टिब्राह्मणपुरोहितामात्यसर्ववाहानाम् । ग्टहवाती यत्र भवेन् न तत्र वेश्याङ्गना कार्या ॥ ४७ ॥ यदि वेशयुवतियुक्तं न कुल स्त्रीसङ्गमर्हति । तत्राऽप्यकुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत् तत्र ॥ ४८ ॥ यदि काकरणयुक्त्या* वेशकुलस्त्रीकृतोपचारं स्यात्। अविकृतभाषाचारं तत्र तु पायं प्रयोक्तव्यम् ॥ ४ ॥ प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दश परास्तथा चैव अङ्काः कर्तव्याः स्युनीनारमभावसंयुक्ताः ॥ ५० ॥ मध्यमपुरुषैर्नित्यं योज्या विष्कम्भकोऽपि तत्त्वज्ञैः । संस्कृतवचनानुगतः सङ्गितार्थः प्रवेशकवत् ॥ ५१ ॥ शुद्धः सङ्कीर्णे वा विविधो विष्कम्भकोऽपि कर्तव्यः । मध्यमपात्रैः शुद्धः सङ्कीर्णे नीचमध्यकृतः॥५२॥ । * प्राकरणयुक्त्येति सम्भवपाठः ।

·२०४
नाद्यशास्त्रे
अङ्कान्तरालविहितः प्रवेश कोऽर्थक्रियामभिवीक्ष्य ।
स पात् सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः ।। ५३ ।।
अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोतृभिः कार्यः
प्रख्यातस्वितरो वा नाटोमज्ञाश्रिते काव्ये ॥ ५४॥
स्त्रीप्रयोगचतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी।
बहुगीतनृत्यवाद्यरतिसम्मोगात्मिका चैव ॥ ५५ ॥
राजोपचारयुक्त्या श्टङ्गाराभिनयभावनाटिका ज्ञेया।
प्रकरण नाटकनाटीलक्षणमुक्तं मया समासेन ।। ५६ ॥
वच्याम्यतःपरं लक्षण युक्त्या समवकारम् ।
देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ।। ५७ ॥
अङ्कस्तथा त्रिकपट: त्रिविद्रवः स्यात् विश्टङ्गारः ।
छाद शनायकबहलो ह्यष्टादश नायिकासमाप्यश्च ।। ५८ ॥
वच्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाटिका यत्र ।
अङ्कस्तु सप्रमहनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः ॥ ५८ ।।
दादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यकृतोपेतः ।
कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाटिकाश्चतस्त्रश्च ॥ ६ ॥
वस्तुसमापनविहितो दिनाडिकः स्यात् हत्तीयस्तु ।
नाडीसञ्ज्ञा ज्ञेया मानं कालस्य यन मुहार्धम् ।। ६१ ।।
तन् नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमकेषु संयोज्यम् ।
अङ्गान्ते सम्बन्धः कर्तव्ये काव्यबन्धमासाद्य ।। ६२ ॥
अर्थ हि समवकारे ह्य प्रतिबन्धमिच्छन्ति ।
युद्ध जलसम्भवो बा ह्यग्निगजेन्द्रसम्भवो वाऽपि ॥ ६३ ॥

·अशादोऽध्यायः । २०५ । नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः । वस्तु गतिक्रमविहितो दैववशाद् वा पर प्रयुक्तो वा ॥ ६४ ॥ सुखदुःखोत्यत्तिकृतस्त्रि विधः कपटाश्रयो ज्ञेयः त्रिविधश्चाऽत्रविधिज्ञैःपृथक् पृथक काव्ययोगविहितार्थः॥६५॥ त्रिविधकृतश्ट गारो ज्ञेयो धर्मार्थकामेषु । यत्र तु धर्मसमापकमात्महितं भवति साधनं बहुधा॥६६॥ व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयोऽसौ धर्मश्टङ्गारः ।। ६७ ॥ अर्थस्वेच्छायोगाद् बहुधा चैवाऽर्थतोऽर्थश्टङ्गारः । सम्यक प्रयोगविषयेवार्थिकान्यानि च चारयति यत्र।।६।। कन्याविलोभनं वै प्राप्य स्त्रीपुंसयोस्तु रहः । रम्यं वा निम्तं वा विजेयः कामश्टङ्गारः ॥ ६८ ॥ उष्णिग वाऽनुष्टुब् वा छन्दःसु च यानि बन्धकुटिलानि। वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि ॥ ७० ॥ एवं कार्यस्तज्ज्ञेनीनारससंश्रयः समवकारे। अत ऊर्ध्व व्याख्यास्ये लक्षणमीहास्गस्याऽपि ।। ७१ ॥ दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुक्तः ॥ सुविहितवस्तु प्रहितो विप्रत्ययकारकश्चैव ।। ७२ ।। उद्धृतपुरुष प्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च । सोभविद्रवकृतः सम्फेट ककृतस्तथैव ।। ७३ ॥ . स्त्रीभेदनापहरणे प्रमदेनाऽप्राप्तस्तु टङ्गारः । ई हामृगस्तु कार्यश्चतुरङ्कविभूषितश्चैव ।। ७४ ।। यद् व्यायोगे कायें ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव ।

·२०६ नायशास्त्रे । - ईहागेऽपि ते स्युः केवलने त्रस्त्रयोगः ॥ ७५ ॥ यत्र तु बधेप्सितानां बन्धो ह्युदयो भवेद्धि पुरुषाणाम् । किञ्चिद् व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं समयितव्यम् ॥ ७६ ॥ ईहामृगस्य लक्षणमित्युक्तं चतुरस्त्रमिदं समासयोगेन। डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ७७॥ प्रख्यातवस्तु विषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । षट्त्रिंशलक्षणयुक्तश् चतुरङ्को वै डिमः कार्यः ।। ७८ ।। श्टङ्गारहास्यवर्जितः शेषैरन्यैः समायुक्तः । दीप्तरसकाव्ययोनिर् नानाचित्रो डिमः कार्यः ॥ ७८ ।। निर्घातचन्द्रसूर्योपरागसोल्कावपातसंयुक्तः । युद्धनियुद्धनिबद्धसम्फेट स्तत्र कर्तव्यः ॥ ७० ॥ मायेन्द्रजालबहुलबपुरुषोत्थानभेदमंयुक्तः । देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ॥ ८॥ षोडशनायकबहुलः सात्वत्यारभटिसंयुक्तः । कार्यो डिमः प्रयत्नात् त नानाश्रयविशेषः ॥ ८२ ॥ व्यायोगः सुविधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । स्त्रीजनयुक्तस्तु डिमस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव ॥ ८३ ॥ बहवस्तत्र तु पुरुषा न्याय कृतो यथा समवकारे। न च तत्प्रवणस्खेकाङ्कः संविधातव्यः ॥८४ ॥ नरदिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्धम् । युद्धनियुद्धाधर्षणसम्फेट कृतश्च कर्तव्यः ॥ ८५ ॥ एवंविधस्तु कार्यों व्यायोगो दीप्तकाव्यरमयोनिः ।

·अकादशोऽध्यायः। २०७ : वक्ष्याम्यतःपरमहं लक्षणमुत्लाष्टिकाङ्कस्य । प्रख्यातवस्तुविषयोऽप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् ॥ ८६ ॥ दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेषैरन्यैर्भवेत् पुम्भिः । करुणरसप्रायकृतो निवृत्तबद्धोद्धतप्रहारस्तु ॥ ८७ ॥ स्त्रीपरिदेवनबहुलो निर्वेदितवाक्यभाषश्च । नातिव्यायतवेभस सात्वत्यारभटिकैशिकीहीनः ॥ ८८ ।। कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं चोत्कृष्टिकाङ्कस्तु । यद् दिव्यनायकक्षमं कार्य सङ्ग्रामयुद्धवधयुक्तम् ।। ८८ ॥ तद् भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्येषु । कस्माद् भारतमिष्टं वर्षेवन्येषु नित्यकष्टं हि॥६० ॥ हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी चैव । उपवनगमनक्रीडाविहारनारीरतिप्रमोदाः स्यु ॥ ८१ ॥ तेषु हि सर्वेषु सदा नो दुःखं नाऽपि वा शोकः । यत् तेषामधिवासाः पुराणवादेषु सर्वतः कथिताः ॥२॥ सम्भोगस्तेषु भवेत् कारम्भास्तथा ह्यस्मिन् । प्रहसनमिति विज्ञेयं दिविधं शुद्धं तथा च सङ्कीर्णम् ॥३॥ तस्य व्याख्यास्याम्यहं पृथक् पृथग लक्षणविशेषान् । भगवत्तापमविगैरन्यैरपि हास्यवादसम्पन्नम् ॥ ६४ ॥ नोचजनसंयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम् । अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपहासरचितपदम् ।। ६५ ।। नियतगतिवस्तु विषयं प्राद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु। वेश्यानपुंसकविटेवा निकदामोजनेन वा कीर्णम् ॥ ८६ ॥ 20 ·नायशास्त्रे अनिवृत्तवेषपरिच्छेदचेष्टितकरणैश्च सम्पन्नम् । लोकोपचारयुक्ता या वाती यश्च दम्भसंयोगः ॥ १७ ॥ स प्रहसने न योज्यो धूर्तजनविवादसंयुक्तः । उदात्यकादिभिरिदं वीथ्यङ्गैमिश्रितं भवति मिश्रम् ॥६॥ भाणस्य विधानमतो लक्षणयुक्त्या प्रवच्यामि । आत्मानुभूतशंसी परसंस्तववर्णनाविशेषश्च ।। ६६ ॥ विविधाप्रियो हि भाणे विज्ञेयस्वेकपात्रश्च । परवचनमात्ममंस्यं प्रतिवचनैः सेोत्तरैर्ग्रथितवाक्यम् ॥१०॥ धूर्तविट सम्प्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । वस्तुसमाङ्कः कार्यः सततं काव्ये बुधैर्भाणः ॥ १०१ ।। वीथी स्यादेकाङ्का दिपात्रहार्थी तथैक हार्या वा। अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्थात् प्रकृतिभिस्तिमृभिः ॥१०२॥ सर्वरसभावयुक्ता विज्ञेया वीथिका ह्यथैतस्याः । अङ्गानां वक्ष्येऽहं लक्षण मधुना यथोद्देशम् ।। १०३ ॥ उद्दात्यकावलगिते अवस्यन्दितकं तथा। असत्यलापश्च तथा प्रपञ्चो नालिकाऽपि या ॥ १०४॥ *वाक केल्यधिबलं चैव छलं व्याहार एव च। मृदवं त्रिगतं चैव ज्ञेयं गण्डमथाऽपि वा ॥ १०५ ॥ पदानि च गतार्थानि तदर्थगतये नराः । योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्दात्यकमुच्यते॥१०६ ॥ * वागि त्यत्र पुस्तके पतितं ·अयादशोऽध्यायः। यत्राऽन्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। परानुरोधात् तज् ज्ञेयं नानाऽवलगितं बुधैः ॥ १०७ ।। आक्षिप्य कञ्चिदेवाऽर्थं शुभाशुभसमुत्थितम् । यद् वादबुद्धिनैपुण्यात् तदवस्यन्दितं भवेत् ॥ १०८ ।। असम्बद्धं तु यद् वाक्यमसम्बद्धं यदुत्तरम् । असत्प्रलापस्तं चैव वीथ्यां सम्यक् प्रयोजयेत् ॥ १०८ ॥ यदसस्तम्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परतः । एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चस्तु ॥ ११० ॥ हास्येनोपगतार्था प्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया। एकदिप्रतिवचनां तां केली नाम जानीयुः ।। ११९ ।। परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं दयार्यत्र । अन्यार्थविशेषकमधिवलमिति बहुविधैज्ञेयम् ॥ ११२ ॥ अन्यार्थमेव वाक्यं छलमिति सन्धानहास्यरोषकरम् । प्रत्यक्षवृत्तिकथितो व्याहारो हास्यलेशार्थः ॥ ११३ ॥ यद्गुणदोषीकरणं दोषगुणीकरणमेव च । येई तुभिरुपपन्नाथुस्तन् मृदवं नामविज्ञेयम् ।। ११४ ।। यथाऽनुदात्तवचनं त्रिधा विभक्तं भवेत् प्रयोगे तु। हास्थरससम्प्रयुक्तं तत् त्रिगतं नाम विज्ञेयम् ॥११५ ।। संरम्भसम्भमयुतं विवाद युक्तं तदापवादकृतम्। बहुवचनापेक्षकृतं गण्डमिति वदन्ति तत्त्वज्ञाः ।। ११६ ।। अन्यान्यपि लास्थविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगानि । अस्माद् विनिःसूतानि तु भाण इवैकप्रयोज्यानि ॥ ११७॥ 202 ·२१० नायशास्ले गेयपदं स्थितपाद्यमासीनं पुष्यगण्डि का। प्रच्छेदकत्रिमूढाख्यं सैन्धवं चेद् विमूढकम् ।। ११८ ॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्त प्रत्युक्तमेव च । लास्ये दश विधं ह्येतदङ्गनिर्देश लक्षणम् ॥ ११८ ॥ श्रासनेषूपविष्टैर्यत् तन्त्रीभाण्डोपटंहितम्। गायनैर्गायते शुष्कं तद् गेयपदमुच्यते ॥ १२ ॥ बहुचारीसमायुक्तं पञ्चपाणिकलानुगम् । वत्सपुच्छेन वा युक्तं स्थितपाद्यं विधीयते ॥ १२९ ।। श्रासोनमासनस्थस्य सर्वतोद्यविवर्जितम् । अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकान्वितं च यत् ।। १२२ ।। नृत्तं तु विविधं यत्र गीतमातोद्यमेव च। स्त्रियः पुंवच च चेष्टन्ते सा ज्ञेया पुष्यगण्डिका ॥ १२३ ।। प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहता । *स्त्रियः स्त्रियेषु न सचन्ते ह्यपि विक्रियकारिषु ॥ १२४ ॥ अनिष्ठुरलक्षण पदं समवृत्तैरवं कृतम् । नाव्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमुदाहृतम् ॥ १२५ ।। रूपवाद्यादिसंयुक्तमव्यक्तकरणाश्रयम् । पायहीनं स्वभावोत्या विदुः सैन्धवकं बुधाः ॥ १२६ ॥ मुख प्रतिमुखोपेतं चतुरस्त्रपदक्रमम् । स्पष्टभावर सोपेतं नानार्थं च विमूढकम् ।। १२७॥ उत्तमोत्तमकं विद्यादनेककरणान्वितम् । * स्त्रियः प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रिय० इति समीचीनः पाठः ।

·अष्टादशोऽध्यायः।
२११
.
विचित्रैः श्लोकबन्धैश्च लीलाभावविभूषितम् ॥ १२८॥
कोपप्रसादजननमधिक्षेपजनाश्रयम् ।
उक्त प्रत्युक्त मेवं स्थाच चित्रगीतार्थयोजितम् ।। १२६ ।।
भाणामुक्ततिलास्यं विज्ञेयं त्वेकपाति ह्यर्थत्वात् ।
प्रकरवटुप्तकाव्यं संस्तवयुक्तं द्विविधभावात् ॥ १३० ।।
एतेषां लास्थविधी लक्षण मुक्तं मया तु विस्तरतः ।
तदिहैव तु यन्नोक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तिहेतोस्तु ॥ १३९ ।।
इति दशरूपविधानं सर्व प्रोतं मया हि लक्षणतः ।
पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधी लक्षणं वक्ष्ये ॥ १३२ ॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे दशरूपक लक्षणं नामाऽध्यायो
ऽष्टादशः॥
॥
।
अथैकानविंशतितमोऽध्यायः ।
इतिवृत्तं हि नाव्यस्य शरीरं परिकोर्तितम् ।
पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः सम्पलक्षितः ॥ १ ॥
इतिवृत्तं दिधा चैव बुधस्तु परिकल्पयेत् ।
आधिकारिकमेकं स्थात् प्रासङ्गिकमथाऽपरम् ॥ २ ॥
यत्कार्य हि फलप्राप्या समर्थं परिकल्प्यते ।
तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत् प्रासङ्गिक विदुः ॥ ३ ॥
कवेः प्रयत्नान् नेतृणां युक्तानां विध्यपाश्रयात् ।
कल्यते हि फल प्राप्तिः समुत्कर्षात् फलस्य तु ॥ ४ ॥

·२१२
नाथशास्त्रे
।
कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्थादाधिकारिकम् ।
तस्योपकरणार्थं तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ ५ ॥
संसाध्ये फलसाध्ये तु व्यापारः कारकस्य यः ।
तस्याऽऽनुपू-द् विजेयाः पञ्चावस्थाः प्रयोतृभिः ॥ ६ ॥
प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च सम्भवः ।
नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः ॥ ७॥
औत्सुक्यं बन्धभात्रस्य यो बीजस्य निबध्यते ।
महतः फलयोगस्य स खल्वारम्भ दुय्यते ॥ ८॥
अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारः फलं प्रति।
परं चौत्सुक्यगमनं प्रयत्नः सम्प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥
ईषत् प्राप्तिर्यदौचित्यं फलस्य परिकल्यते ।
भावमात्रेण तां प्राविधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम् ॥ १० ॥
रूपक्रियाफल प्राप्तिर्यदा भावेन पश्यति ।
नियतां तां फलप्राप्तिं सगणां परिचक्षते ॥ ११ ॥
अभिप्रेतं ममग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् ।
इति योगे भवेद् यत्र फलयोगः प्रकीर्तितः ॥ १२ ॥
इतिवृत्तादिकार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः ।
यथाऽनुक्रमते तास्तु पञ्चावस्था भवन्ति हि ॥ १३ ॥
तासां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात् ।
विन्द्यात् म एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः ॥ १४ ॥
यद् वृत्तं हि समारब्धं पुरस्तादाविकारिकम् ।
तदारम्भादिकर्तव्यं कलान्तं च यदा भवेत् ॥ १५ ॥

·एकोनविंतितमोऽध्यायः । २१३ . - पूर्णसन्धि तु तत् कार्य होनसन्ध्यपि वा पुनः नियमात् पञ्चसन्धिः स्थाद्धीनसन्ध्यथ कारणात् ॥ १६ ॥ चतुर्थस्यैकलापेन दिलोपे त्रिचतुर्थयोः । द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप व्यते ॥१७॥ प्रासङ्गिके परार्थत्वान् न ह्येष नियमो भवेत्। यद् वृत्तं सम्भवेत् किञ्चित् तद् योज्यमविरोधतः॥ १८ ॥ इतिवृत्ते यथाऽधस्थात् पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः । अर्थप्रकृतयः पञ्च तदा बीजादिका अपि ॥ १८ ॥ अर्थप्रकृतयः पञ्च ससन्धिषु प्रकीर्तिताः। बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च ॥ २० ॥ खल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद् विसर्पति। फलावसानं यच् चैवं बीजं तदिह कीर्तितम् ॥ २१ ॥ प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । यावत् समाप्तिं कार्यस्य स बिन्दुरिति कीर्तितः ॥ २२ ॥ यद् वृत्तं हि फलार्थं स्थात् प्रधानस्याऽपकारकम् । प्रधानवच् च कल्येत सा पताकेति कीर्तिता ॥ २३ ॥ फलं ब्रूहि फलाथै स्यात् प्रधानस्याऽपकारकम्। प्रधानवच् च कल्येत पारार्थं केवलं बुधैः ॥ २४ ॥ अनुबन्धविहीनानां यथावदिति निर्दिशेत् । यदाधिकारिक कार्य पूर्वमेव प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥ यदों यः समारम्भस्तत् कार्य परिकीर्तितम् । एतेषां यस्य येनाऽर्थो यतश्च गुण दुय्यते ॥ २६ ॥ ॥ ।

·नायशास्त्रे तत्प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम् । एकोऽनेकोऽपि वा सन्धिः पताकायां तु यो भवेत् ॥ २७ ॥ प्रधानार्थानुयायित्वादनुसन्धिः प्रकीर्त्यते । भागीदाविमर्शाद् वा पताका विनिवर्तते ॥ २८ ॥ कस्माद् यस्माद् निबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते। यत्राऽन्यस्मिंश्चिन्य माने तल्लीनोऽन्यः प्रयुज्यते ॥ २८ ॥ आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् । सहसैवाऽर्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपकारतः ॥ ३० ॥ पताका स्थानमित्याद्यमलङ्कारार्थसंयुतम्। वचः सातिशयश्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् ॥ ३१ ॥ पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकल्पितम् । अर्थापक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत् ॥ ३२ ।। श्लिष्टं प्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिव्यते । यी वचनविन्यासः संश्लिष्टः काव्ययोजितः ।। ३३ ।। उपपत्त्या युतं यत् तच चतुर्थ समुदाहृतम्। चतुःपताकापरमं नाटके काव्यमिष्यते ॥ ३४ ॥ पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं तत् प्रवक्ष्याम्यतः परम् । मुखं प्रतिमुखं चैव गी विमर्श एव च ॥ ३५ ।। तथा निबईणं चैव नाटके पञ्च सन्धयः । पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्त प्रधानमनुकीर्त्यते ॥ ३६ ॥ शेषाप्रधानसन्धीनामनुग्रा ह्यास्तु सन्धयः । यत्र बीजसमुत्पत्ति नार्थरससम्भवा ॥ ३७॥ ।

·ऊनविंशोऽध्यायः। २१५ काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम् । बीजस्योद्घाटनं यत्तु दृष्यं नष्टमिव क्वचित् ॥ ३८ ॥ मुखन्यस्तस्य सर्वस्य तद् वै प्रतिमुखं स्मृतम्। उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव च ॥ ३८ ॥ पुनश्चाऽन्वेषणं यत्र स गर्भ इति सज्ञितः । गीन् निर्मिनबीजार्थो विकल्पनकृतोऽपि वा ॥ ४० ॥ क्रोधव्यसनजो वाऽपि स विमर्श इति स्मृतः । समानयनमर्थानां व्याख्यानां तु सबोजिनाम् ॥ ४१ ॥ नानाभावोत्तराणां च भवेन् निबईणं च तत्। एते तु सन्धयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोतृभिः ॥ ४२ ॥ तथा प्रकरणस्याऽपि शेषाणां च निबोधत। डिमः समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ ॥ ४३ ॥ न तयोविमर्शस्तु स्थान् न च वृत्तिस्तु कैशिकी। व्यायोगेहामृगौ वाऽपि सदाका त्रिसन्धिको ॥ ४४ ॥ गर्भाविमर्श न स्यातां तयोवृत्तिश्च कैशिकी। विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यका भाण एव च ॥ ४५ ॥ मुखनिबर्हणे तेषां कर्तव्ये केशिकों विना। एवं तु सन्धयः कार्या दशरूपप्रयोकृभिः ॥ १६ ॥ पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पान निबोधत । सन्धीनां यानि वृत्तानि प्रवेशमनुपूर्वशः ॥ ४७ ॥ सम्पगुण प्रयुक्तानि तान्यङ्गान्यवबोधयेत् । इष्टस्याऽर्थस्य रचना वृत्तान्त स्थाऽनुपक्षयः ॥ ४८ ॥ 2R ·भारतीयनाथशास्त्रे रागप्राप्तिः प्रयोगश्च गुप्तानां चैव गृहनम्। आश्चर्यवद विख्यातं प्रकाश्यानां प्रकाशनम् ॥ ४८ ॥ अङ्गदीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत्। काव्यं यदपि हीनार्थं सम्यगङ्गैः समन्वितम् ॥ ५० ॥ दीप्तत्वात् तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः । उदात्तमपि यत् काव्यं स्यादङ्गः परिवर्जितम् ॥ ५१ ॥ हीनत्वाद् विप्रयोगस्य नैव तद् रञ्जयेन् मनः । तस्मात् सन्धिप्रदेशेषु यथायोगं यथारसम् ॥ ५२ ॥ कविताङ्गानि कार्याणि प्रदेशांस्तु निबोधत । सामभेदप्रदानं च दण्ड श्च बध एव च ॥ ५३ ॥ प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च । साहसं च भयं चैव छीमाया क्रोध एव च ॥ ५४ ॥ ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम्। दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मन्द इति विधा* ॥ ५५ ॥ सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां प्रदेशास्वेकविंशतिः । एते विशेषाः सन्धिजाः स्युः सन्धेर्यस्वर्थयोगतः ॥ ५६ ॥ पायाङ्गान्य थ योगेन सन्ति तानि निबोधत। इतिपाद्य उपक्षेपः परिन्यासो विलोभनम् ॥ ५७ ।। युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उनेदः करणं भेदो द्वादशाङ्गानि वै मुखे ॥ ५८ ॥ * मद इति विजा इति श्लो० १०८ पश्यते ।

·ऊनविंशोऽध्यायः। तथा प्रतिमुखे चैव वक्ष्याम्यङ्गानि नामतः । विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनं तथा ॥ ५८ ॥ नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा च प्रगणं पुनः । निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च ॥ ६ ॥ पुष्यं वज्रमपन्यासो वर्ण संहार एव च । एवमङ्गानि बीजस्य सम्प्रसिद्धिकराणि च ॥ ६१ ॥ एतानि वै प्रतिमुखे गर्भ चैव निबोधत । अभूताहरणं मार्गी रूपोदाहरणे क्रमः ॥ ६२ ॥ सङ्गहश्चाऽनुमानं च प्रार्थना क्षिप्रमेव च । तोटकाधिवले चैव युद्धगो विद्रवस्तथा ॥ ६३ ॥ एतान्यङ्गानि वै गर्भेऽथ विमणे निबोधत । अपवादश्च सम्फेटो हि द्रवः शक्तिरेव च ॥ ६४ ॥ प्रसङ्गो व्यवसायश्च विरोधश्च प्रकीर्तितः । प्ररोचना विचलनमादानं छलनं तथा ॥ ६५ ॥ व्याहारश्चाऽपि द्युतिश्च विमर्गेऽङ्गान्यमूनि च । सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥ ६६ ॥ कृतिः प्रसादानन्दौ च समयश्चपिगृहनम् । श्राभाषणं पूर्वभावः काव्यसंहार एव च ॥ ६७ ॥ प्रशस्तिरिति संहारे सन्ध्यङ्गानि चतुर्दश । मन्धी निबर्हणाख्येतु कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः ॥ ६॥ एतेषां त्वर्थसम्बद्धं पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम् । काव्यस्याऽर्थसमुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः ॥ ६८ ॥ 282 ·२१९ भारतीयनाध्यशास्त्रे यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः । भविष्यद्वस्तुकथनं परिन्यासं प्रचक्षते ॥ ७० ॥ गुणनिवर्णनं तर्विलोभनमिति स्मृतम्। सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते ॥ ७१ ॥ सुखार्थस्योपगमनं प्राप्तिरित्यभिधीयते। बोजार्थ स्वोपगमनं तत् समाधानमुच्यते ॥ ७२ ॥ सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद् विधानमिति स्मृतम्। कुतहलोत्तरावेशो विज्ञेया परिभावना ॥ ७३ ॥ बीजार्थस्य प्ररोहो यः स उफ़ेद इति रहतः । प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद् भवेत् ॥ ७४ ॥ सङ्घार्थभेदनार्थी यः स भेद इति कीर्तितः । सम्भोगो रतिसम्पन्नो विलास इति कीर्तितः ॥ ७५ ॥ दृष्टन यानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः । कृतस्याऽनुन यस्याऽऽदौ विधूतं ह्यपरिग्रहः ॥ ७६ ॥ तस्योपशमनं यत् तु शमनं नाम तद् भवेत् । क्रीडाविलोभनार्थं तु हास्यं नर्म इति स्मृतम् ॥ ७७॥ उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत् प्रगणनं पुनः । या तु व्यसनसम्प्राप्तिनिरोधः स च कीर्तितः ॥ ७८ ॥ क्रुद्धस्थाऽनुनयो यस्तु भवेत् तत्पर्युपासनम् । विशेषवचनं यत् तु तत् पुध्यमिति सज्ञितम् ॥ ७८ ॥ विरूक्षवचनप्रायं वज्रमित्यभिधीयते। उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यास स्तु स स्मृतः ॥ ८० ॥ ।

·ऊनविंशोऽध्यायः। २१६ चातुर्वाभिगमनं वर्णसंहार दूष्यते । एतत्प्रतिमुखेऽङ्गानि अथ गर्भस्तु लक्षणम् ॥ ८१ ॥ कपटाश्रयं यद् वाक्यमभूताहरणं विदुः । तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते ।। ८२ ।। चित्रार्थसमवायो यः तद् रूपमिति कीर्तितम् । यत् तु सातिशयं वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम् ॥८३ ।। तत्त्वोपलब्धिर्वाक्यस्य क्रम इत्यभिधीयते। सामदानार्थसंयुक्तः सङ्ग्रहः परिकीर्तितः ।। ८४ ॥ रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम्। कार्यानुनयपूर्वस्तु नियोगः प्रार्थना भवेत् ॥ ८५ ।। गर्भस्योझेदनं यत् तु तदुपस्थितमुच्यते । संरम्भवचनप्राय तोटकं विह मज्ञितम् ॥ ६ ॥ कपटेनाऽभिसन्धानं ज्ञेयं चाऽधिबलं बुधैः । भयं नृपारिद स्यूत्थमुद्देगः परिकीर्तितः ॥ ८७॥ शङ्काभयत्रासकृतो द्रव एव हि विद्रवः । गर्भाङ्गलक्षणं प्रोक्तं विमर्गेऽथ निबोधत ॥ ८८॥ दोषप्रख्यापनं यत् स्थादपवाद स्तु स स्मृतः । रोषग्रथितवाक्यं तु सम्फेटः परिकीर्तितः ॥ ८ ॥ गुरु व्यतिक्रमो यस्तु विज्ञेयो हि द्रवस्तु सः । विरोधप्रशमो यस्तु मा शक्तिः परिकीर्तिता ।। ८० ॥ प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो वाक्यैराधर्षयोजितैः। व्यवसायस्तु कर्तव्यः प्रतिज्ञा हेतुसंश्रयः ।। ८१॥

·२२०
भारतोयनाथशास्त्रे
उत्तरोत्तरवाक्यं तु विरोध इति सज्ञितः।
प्ररोचना च विज्ञया संहारार्थप्रदर्शिनी ॥ २ ॥
अनुमानार्थसंयुक्तं विन्द्याद् विचलनं तथा ।
बीजकार्योपगमनमादानमिति कीर्तितम् ।। ८३ ॥
अवमानादिजनितसम्मोहश्छलनं भवेत् ।
प्रत्यक्षकथनं यत् तु स व्याहार इति स्मृतः ॥ ४ ॥
साधिक्षेपं वचो यत्र तद् द्युतिरिति सज्ञितम् ।
लक्षणं विमर्शाङ्गानां संहारे तु निबोधत ।। ६५ ।।
मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते ।
कार्यस्थाऽन्वेषणं यत् तु विबोध इति स स्मृतः ।। ८६ ॥
उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं नाम तद् भवेत् ।
अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः ॥ ८७ ।।
परिवादकृतं यत् स्यात् तदाहुः परिभाषणम्।
लब्धस्याऽर्थस्य शमनं कृतिरित्यभिधीयते ॥६॥
शुश्रूषाद्युपसम्पन्ना प्रसादः प्रीतिरुच्यते ।
समागमस्तु योऽर्थानाम् अानन्दः स तु कीर्तितः ।। ६६ ||
दुःखापनयनं चैव समयः स निगद्यते ।
अन्वगभूतस्य सम्प्राप्तिर्भवेत् तदुपगृहनम् ॥ १० ॥
दानमानविनिष्यन्नमाभाषणमुदाहृतम्।
पूर्वभावस्तु विज्ञेयः सद्भिः कार्योपदेशकः ॥ १०१ ॥
वरप्रसादसम्प्राप्तिः काव्यसंहार व्यते ।
देवदिजनृपादीनां प्रशस्तिः स्यात् प्रसाधनम् ॥१०२ ॥

·ऊनविंशोऽध्यायः। २२१ यथा सन्धिस्तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि रूपके। कविभिः काव्यकुशलैरसभावमपेक्ष्य तु ॥ १०३ ।। समिश्राणि कदाचित् तु द्वित्रियोगेन वा पुनः । काय कालमवस्थां च ज्ञात्वा कार्याणि सन्धिषु ॥ १०४ ।। एतेषामेव चाऽङ्गानां सम्बद्धवान्यर्थयोगतः । सन्ध्यन्तराणि वक्ष्यामि त्वर्थापक्षेपकाणि च ॥ १०५ ॥ सामभेदप्रदानं च दण्डश्च वध एव च । प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्वलितमेव च ॥ १०६ ।। साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च । *ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम् ॥ १०७ ॥ दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मद इति द्विजाः । सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः ॥१०८॥ विष्कम्भचूलिका चैव तथा चैव प्रवेशकः । अङ्कावताराङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम् ।। १०६ ॥ मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिमात्रसञ्चार । विष्कम्भ कस्तु संस्कृतपुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः ॥ ११० ॥ शाद्धः सङ्कोणी वा विविध विष्कम्भक स्तु विज्ञेयः। मध्यमपात्रैः शुद्धः सङ्कीर्णे नीचमध्यकृतः ।। १११ ॥ अन्तर्जवनिकासंस्थैः सन्यादिभिरनेकधा । अर्थापक्षेपणं यन्तु क्रियते सा हि चूलिका ॥ ११२ ॥ * सृज इत्यादस्थितं।

·२२२
भारतीयनायशास्त्रे
अवान्तरानुसारी स पार्थमधिकृत्य बिन्टूनाम् ।
प्रकरणनाटकविषये प्रवेशका नाम विज्ञेयः ॥ ११३ ।।
नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाऽप्युदात्तवचनकृतः ।
प्राकृतभाषाचारः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ ११ ॥
अङ्कान्तरेऽथवाऽङ्के निपतति यस्मिन प्रयोगमासाद्य ।
बीजार्थयुक्ति युक्तो ज्ञेयो रङ्कावतारोऽसौ ॥ ११५ ।।
विश्लिष्टमुख मकस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा ।
यदुपक्षिय्यते पूर्वं तदशमुखमुच्यते ॥ ११६ ॥
वृत्तिवृत्त्यङ्गसम्पन्नपदार्थप्रकृतिक्षयम् ।
पञ्चावस्थाभिनिष्पन्नः पञ्चभिः सन्धिभिर्युतम् ॥ ११७ ॥
सन्ध्यन्त रेकविंशत्या चतुःषष्ठ्यङ्ग संयुतम्।
पत्रिंश लक्षणेपेतं गुणालङ्कारभूषितम् ॥ ११ ।।
महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम् ।
महापुरुषसञ्चारं साध्याचारं जनप्रियम् ।। ११८ ॥
सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोग सुखाश्रयम्।
मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात् तु नाटकम् ।। १२० ॥
अवस्था या हि लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा
नाना पुरुषसञ्चारा नाटके सा भवेदिह ॥ १२॥
न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला।
न तत् कर्म समायोगो नाटके यन् न दृश्यते ॥ १२२ ॥
योऽयं खभावा लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः ।
साङ्गाभिनयसंयुक्तो नाटके संविधीयते॥ १२३ ॥

·१॥ ऊनविंशोऽध्यायः । २२३ देवतानामृषीणां च राज्ञां लोकस्य चैव हि। पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद् भवेत् ॥ १२४ ॥ यस्मात् खभावं संहृत्य साङ्गोपाङ्गमतिक्रमैः । प्रयुज्यते जायते च यस्मात् तन् नाटकं स्मृतम् ॥ १२५ ॥ सर्वभावैः सर्वरः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः । नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते ॥ १२६ ॥ यान्येकशिल्पजातानि एकरूपकृतानि च। तानि शेषाणि रूपाणि प्रयोज्यानि प्रयोतृभिः ॥ १२७ ॥ लोकस्थ भावं सम्प्रेच्य नराणां च बलाबलम्। श्लोके प्रणश्यति प्रायो भवन्यविबुधा नराः । ये चाऽपि हि भविष्यन्ति येऽप्यल्पश्रुतबुद्धयः ॥ १२८ ॥ बुद्धयः कर्मशल्यानि वैचक्षण्यं बलानि च । सर्वाण्येतानि यदा लोकः विना नाद्यं प्रणश्यति ॥ १३० ॥ तदेवं लोकभावानां प्रसमोच्य यथा क्रमम् । मृदुशब्दं यथार्थं च तज्ज्ञैः कार्य तु लक्षणम् ॥ १३१ ॥ चेक्रीडिताद्यैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये। वेश्या इव न भान्ति व कमण्ड लुधरैर्दिजैः ।। १३२ ॥ दशरूपविधानं हि मया प्रोतं द्विजोत्तमाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम्॥ १३३ ॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे अङ्गविकल्पो नाम एकोनविंशति- तमोऽध्यायः ॥ ० ॥ 2 ·२२४ भारतीयनाथशास्त्रे अथ विंशतितमोऽध्यायः। समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । तथा वस्तूनवं चैव काम्यानां च विकल्पनम् ॥ १ ॥ एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा। शेते स्म नागपर्यङ्के लोकान् सङ्क्षिप्य मायया ॥ २ ॥ अथ वीर्यबलोन्मत्तावसुरी मधुकैटभी। तर्जयामास तुर्दैवं तरमा युद्धकापिणी ॥ ३ ॥ निजबाहुविसृष्ठा तो भूतभावन मक्षयम् । जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम् ॥ ४ ॥ बहुभिः परुषैर्वाक्थैरन्यान्यस्पर्धयान्विता। नानाविक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवादधिम ॥ ५ ॥ तयोरनेकरूपाणि वचांसि वदतास्तदा। श्रुत्वा आकम्पितमना द्रुहिणो वाक्य मब्रवीत् ॥ ६ ॥ किमियं भारती वृत्तिवारिभरेव प्रवर्तिता। उत्तरोत्तरसम्बन्धान नन्विमा निधनं नय ॥ ७ ॥ पितामहबचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिमिती ॥ ॥ वदतां वर भूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति। अहमेतो निहन्यद्य इत्युक्त्वा वचनं हरिः॥ ८ ॥ शुद्धैरविकृतैरङ्गैः माङ्गहारैस्तदा भृशम् । योधयामास तो दिव्या बाहुयुद्धविशारदौ ।। १० ।। ॥ ।

·विशोऽध्यायः। । । भूमिसंस्थानसंयोगः पदन्यासैईरेस्तदा । अतिभारोऽभवद् भूमेभीरती तेन निर्मिता ॥ ११ ॥ वल्गितः शाङ्गधनुषा तीब्रदीप्ततरैरथ । सत्त्वाधिकैरसम्भ्रान्तैः सात्त्वती च विनिर्मिता ।। १२ ।। विविधैरङ्गहारैश्च देवो लोलासमुद्भवैः । बबन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता ॥ १३ ॥ संरम्भावेगबहुलैनीनाचारीसमन्वितैः । नियुद्धकरणैरङ्गैरुत्पन्नाऽऽरभटी ततः ॥ १४ ॥ यां यां देवः समाचष्टे क्रियां वृत्तिसमुद्भवाम् । तास्तदर्थानुगैर्जल्पै हिणः प्रत्यपूजयत् ॥ १५ ।। 'यदा हतौ तावसुरौ हरिणा मधुकैटभी। ततोऽब्रवीत् पद्मयोनिनारायणमरिन्दमम् ॥ १६ ।। अहो विचित्रैर्ललितैः स्फुटः सुविधदैरपि। अङ्गहारैः कृतं देव त्वया दानवनाशनम् ॥ १७ ॥ तस्मादयं सर्वलोके नियुद्धः समय: शुभः । सर्वशस्त्रविमोक्षेषु न्यायसञ्ज्ञेो भविष्यति ॥१८॥ न्याससमुत्थितैश्चिरङ्गहारैर्विभूषितम् । यस्माद् युद्धं कृतं ह्येतत् तस्मान् न्यायाः प्रकीर्तिताः ।। १८ ।। ततो वेदेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना । पुनरिष्टसुजातेन नानाचारीसमाकुले ॥ २० ॥ पुनर्नाट्यप्रयोगेन नानाभावसमन्विताः । वृत्तिसञ्ज्ञा वृता ह्येताः काव्यबन्धसमाश्रिताः।। २९ ॥ 252 ·२२६ भारतीय नायशास्त्रे वलिगतस्तस्य देवस्य यप्यं यद्यादृशं कृतम् । ऋषिभिस्तादृशी वृत्तिः कृता याऽप्यङ्गसम्भवा ॥ २२ ॥ नाट्यवेदसमुत्पन्ना वाचा याऽभिनयान्विताः । मया काव्यकृतं हेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाज्ञया ॥ २३ ॥ ऋग्वेदे भारती क्षिप्ता यजुर्वेदे च सात्त्वती। कैशिकी सामवेदे च शेषा चाऽथर्वणी तथा ॥ २४ ॥ या वाक्प्रधाना नृवर प्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता। खनामधेयैर्भवनैः प्रयुक्तां तां भारती कृत्तिमुदाहरन्ति ।। २५ ।। भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो द्रवमागता। प्ररोचना मुखं चैव वीथी प्रहसनस्तथा ॥ २६ ॥ बजादयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा । सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गारोचिनी ।। २७ ।। नटी विदूषको वाऽपि पारिपार्श्वक एव वा। सूत्रधारेण सहिताः संल्लापं यत्र कुर्वते ॥ २८॥ चिवैवी क्यैः सकार्यात्यैर्वी थ्यङ्गैरनपाथि वा । उदात्यकं कथाहातः प्रयोगातिशयस्तथा ॥ २८ ॥ प्रवृत्तकावलगिते प्रामुखाङ्गानि पञ्च वै। उद्दात्यकावल गिते वीथ्यङ्गे तु मयोदिते ॥ ३० ॥ शेषाणां लक्षणमहं व्याख्यास्थाम्यनुपूर्वशः । सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव च ॥ ३१ ।।

·विपशोऽध्यायः । ২২ ग्रहीत्वा प्रविशेत पात्रं कथाहातः प्रकीर्तितः । प्रयोगेऽत्र प्रयोगं तु सूत्रमद् यत्र योजयेत् ॥ ३२ ॥ ततश्च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः । कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रमद् यत्र वर्णयेत् ॥ ३३ ॥ तदाश्रयस्य पारस्य प्रवेश स्तत् प्रवृत्तकम्। एषामन्यतमं निटं योजयित्वाऽर्थयुक्तिभिः ॥ ३४ ॥ पात्रग्रन्थैरसम्बाधं प्रकुर्यादामुखं ततः । एवमेतद् बुधै यमामुखं विविधाश्रयम् । लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वोथ्याः प्रहसनस्य च ॥ ३५ ॥ इत्यष्टार्थविकल्या वृत्तिरियं भारती मया प्रोका। मात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ३६ ॥ या सात्वतेनेह गुणेन युक्त्या न्यायेन वृत्तेन समन्विता च । हत्कटा संहृतशोकभावा सा सावतो नाम भवेत् तु वृत्तिः ॥ ३७॥ वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थानवचनप्रकरणेषु । सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्त्वती वृत्तिः ॥ ३८ ॥ वीराङ्गुतरौद्ररसा विज्ञेया ह्यल्पकरुणष्टङ्गारा। उद्धृतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणा चैव ॥ ३९ ॥ उत्थापक उपरिवर्तकश्च संलापकच सङ्घात्यः । चत्वारश्चैव भेदा विज्ञेया नाय्यतत्त्वजैः ॥ ४० ॥ अहमुत्थस्थाऽप्येवं वं तावद् दर्शयात्मनः शक्तिम्। Ana

·भारतीय नायशास्त्र
इति संघर्षसमाश्रयमुत्थितमुत्थापको ज्ञेयः ॥ ४१ ॥
उत्यानसमारोबानयानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् ।
अन्यानर्थान् भजते स चाऽपि परिवर्तको ज्ञेयः ॥ ४२ ॥
सामबीजानिरामऽपि लायो सल्लापको नाम ।
मन्त्रार्थकार्यशक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद् वा ॥ ४३ ॥
सवातभेदजननं तज्ज्ञैः सङ्घातको ज्ञेयः।
इत्यष्टार्धविकल्या वृत्तिरियं सात्वती मया प्रेता ॥ ४.४ ॥
कैशिक्यास्वथ लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि।
या लक्षानेपथ्यविशेषचित्रा
स्त्रीपुंसयुक्ता बहुनृत्यगोता।
कामोपभोगप्रभवोपचारा
तां कैशिकी वृत्तिमुदाहरन्ति ॥ ४५ ॥
नर्म सनर्मस्फञ्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च ।
कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते समाख्याताः ॥ ४६ ॥
आस्थापितश्टणारं विशुद्ध करणं निवृत्तवीररसम् ।
हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात् ॥ ४७॥
ईर्थो कोद्भुतप्रायं सोपालम्भवचनानुविद्धं च ।
आक्षेपापक्षेपकृतं सविडालम्भं स्तं नर्म ॥ ४८॥
नवसङ्गमसम्भोगो रतिसमुदायवेषवाक्यसंयुक्तः ।
ज्ञेयो नर्मस्को हवसानभयानकश्चैव ॥ ४६ ॥
विविधानां भावानां लवैलवैषितो बहुविशेषैः ।
असमग्राक्षितरमा नर्मस्फोटोऽथ विज्ञेयः ॥ ५० ॥

·विंशोऽध्यायः । २२६ विज्ञानगुणवभावादिभिनीयको गुणैर्यत्र । प्रच्छन्नैर्व्यवहरते कार्यवशान् नर्मगीऽसौ ॥ ५१ ॥ इत्यष्टार्धविकल्या वृत्तिरियं कैशिकी मया प्रोता। अत ऊर्ध्वमुद्धतरमामारभटों सम्प्रवक्ष्यामि ॥ ५२ ॥ प्रारभटप्राय गुणा तथैव बहुकपट बञ्चनोपेता। दभानृतवचनवती वारभटी नाम विज्ञेया ।। ५३ ॥ प्रस्तावपातसुतलचितानि छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटों वदन्ति ॥ ५४ ॥ सङ्क्षिन्तकावपातौ च वस्तूत्थापनमथाऽपि सम्फेटः । एते ह्यस्था भेदा लक्षणमेषां तु सम्प्रवक्ष्यामि ॥ ५५ ॥ अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थापनचित्रनेपथ्यः । सङ्क्षिप्तवस्तु विज्ञो ज्ञेयः सङ्क्षिप्तको नाम ।। ५६ ॥ भयहर्षसमुत्थानं विद्रवविनिपातसंभ्रमावरणम्।। क्षिप्रप्रवेशनिर्गममवपातमिमं विजानीयात् ।। ५७ ॥ सर्वरससमासकृतं सक्ट्रिमविट्रवाश्रयं चाऽपि । पश्चाद् विभाषते यत् तद् वस्खत्थापनं नाम ॥ ५८ ॥ संरम्भसम्प्रयुक्तो बहुयुद्धनियुद्धकपटनिर्भेदः । शस्त्र प्रहारबहुलः सम्फेटो नाम विज्ञेयः ॥५८ ॥ एवमेता बुधे या वृत्तयो नाव्यमातरः । रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निबोधत ॥ ६ ॥ ।

·२३०
भारतीयनाथशास्त्रे
हास्यश्टङ्गार करुणैः वृत्ति: स्यात् कैशिकी रमैः।
सात्वती चाऽपि विज्ञेया वोररोट्राड्डताश्रया ॥ ६१ ॥
भयानके सबीभत्से रौद्रे चाऽऽरभटी भवेत् ।
भारती चाऽपि विज्ञेया वीररौद्राड्ताश्रया ॥ ६२ ॥
वृत्त्यन्त एषोऽभिनयो मयोतो वागङ्गसत्त्व प्रभवो यथावत्।
आहार्यमेवाऽभिनयप्रयोगं वक्ष्यामि नेपथ्यकृतंचभूयः॥६३॥
दूति भारतीये नाव्यशास्त्रे वागभिनये वृत्तिविकल्पो नाम
विंशतितमोऽध्यायः।
अथ चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः।
अत ऊई प्रवक्ष्यामि प्रकृतीनां च लक्षणम् ।
नायकानां च सर्वेषां चतुर्णामपि तत्त्वतः ॥ १॥
समासतस्तु विविधा प्रकृतिः परिकीर्तिता।
स्त्रीणां च पुरुषाणां च उत्तमा मध्यमाधमाः॥२॥
नाव्ये चत्वार एवैते नायकाः परिकीर्तिताः ।
मध्यात्तमायां प्रकृती नानालक्षणलक्षिताः ॥ ३ ॥
धीरोद्धता धीरललितो धीरोदात्तस्तथैव च ।
धीरप्रशान्तश्चैवेति नायका नाटकाश्रिताः ॥ ४ ॥
देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्यु/रललिता नृपाः।
सेनापतिरमात्याश्च धीरोदात्ताः प्रकीर्तिताः ॥ ५ ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। २३१ ब्राह्मणा वणिजश्चैव प्रोता धीर प्रशान्तकाः । एते तु नायका ज्ञेयाः काव्यबन्धेषु सर्वदा ॥ ६ ॥ नायिकाश्चैव वक्ष्यामि चतस्रः पुनरेव हि । दिव्या च नृपपत्नी च कुख स्त्री गणिका तथा ॥ ७ ॥ एतास्तु नायिका ज्ञेया नानाप्रकृतिलक्षणाः ।, धीराच ललिताश्चैव उदात्ता नितास्तथा ॥ ८ ॥ दिव्या राजाङ्गना ह्येता गुणैर्युक्ता भवन्ति हि। उदात्ता निता चैव भवेत् तु कुलजाङ्गना ॥ ८ ॥ गणिका शिल्पकारी च उदात्तललिते स्मते। प्रेथ्या चैव हि विज्ञेया सङ्कीर्ण प्रकृतावपि ॥ १० ॥ नपुंसकश्च विज्ञेयः सङ्कीर्णोऽधम एव च । शकारश्चैव चेटश्च ये चाऽन्येऽप्यधमा नराः ॥ ११ ॥ सङ्कीर्णास्ते च विज्ञेया नाटके हि द्विजोत्तमाः । एते ज्ञेयाः प्रकृत्या तु पुरुषस्त्रीनपुंसकाः ॥ ११ ॥ एतेषां चैव वक्ष्यामि विभागं शोललक्षणैः । सर्वासां प्रकृतीनां तु प्रकारो दिविधः स्मृतः ॥ १३ ॥ तत्र राजोपचारो यो भवेदाभ्यन्तरस्तु सः । तस्माद् राजोपचारेषु पुनरभ्यन्त राश्रयम् ॥ १४ ॥ स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि उपचारं तथैव च । महादेवी तथा देवी स्वामिनी स्थायिनी तथा ॥ १५ ॥ भोगिनी शिल्पकारीच नाटकीयाऽथ नर्तकी। अनुचारी तथाऽऽयुक्ता तथा च परिचारिका ॥ १६ ॥ 21 ·२३२ भारतोयनायशास्त्रे । तथा सञ्चारिणी चैव तथा प्रेङ्खण कारिका। महत्तरा प्रतीहारी कुमारी स्थविरा तथा ॥ १७॥ अयुक्तिकास्तु भूपानामेष श्राभ्यन्तरो गणः । तत्र मर्द्धावसिक्का च कुलशीलविभूषिता ॥ १८ ॥ समतुल्यवयस्था च मध्यस्था क्रोधवर्जिता। अभीष्टा नृपशील ज्ञा समदुःख सुखास्पदा ॥ १८ ॥ शान्ति खस्त्वयनैनित्यं भर्ख मङ्गलकाङ्गिणी। पतिव्रता क्षमायुक्ता अन्तःपुरहिते रता ॥ २० ॥ एभिर्गुणैश्च संयुक्ता महादेवी प्रकीर्तिता। एभिरेव गुणैर्युका बहुमानविवर्जिता ॥ २१ ॥ गर्विता राजपुत्री स्याद् रतिसम्भोगतत्परा । बाला नित्योज्ज्वलगुणा प्रतिपक्षेव्वसूथिनी ॥ २२ ॥ यौवनादिगुणोन्मत्ता मा देवीत्यभिधीयते । रूपिणी पद्मिनीजातिः सावधाना नृपाङ्गना ॥ २३ ॥ सेनापतिरमा त्यानी दण्डिनी तत्पराश्रये। नतया नामतश्चैव स्वामिनीत्यभिसज्ञिता ॥ २४ ॥ शीलरूपगुणैर्या तु संयुक्ता नृपवल्लभा । स्वामिसत्कारसम्पन्ना स्वामिनीत्यभिसज्ञिता ॥ २५ ॥ रूपयौवनसम्पन्ना कर्कशा ललिता तथा । रतिसम्भोगकुशला प्रतियज्ञेय्वसूयिनाम् ।। २६ ॥ प्रतिपक्षेष्वसूयिनीति समुचितः पाठः ।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। २३३ दत्ताऽस्फुटा ह्युदात्ता च गन्धमाल्योज्ज्वला तथा। नृपतिच्छन्दवृत्ता च सर्वाविवर्जिता ॥ २७॥ उपस्थिता प्रमत्ता च त्यक्तालस्या ह्यनिष्ठुरा। मान्यामान्यविशेषज्ञा स्थायिनी कथिता तथा ॥२८॥ सुशीला लघुसम्माना मृदु ऽत्युद्धता तथा। मध्यस्था निमृता क्षान्ता भोगिनीति हि सा स्मृता ॥ २८ ॥ नानाकलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षणा। गन्धशिल्प विभागज्ञा लेख्यालेख्यविशारदा ॥ ३० ॥ शयनाशनयानज्ञा चतुरा मधुरा तथा। दक्षा चित्रा स्फुटाऽतीव्रा निम्ता शिल्पकारिका ॥ ३१ ॥ ग्रहमोक्षल यज्ञा च रसभावविभाविका। परभावेगितज्ञा च श्राचार्यानुगता तथा ॥ ३२ ॥ चतुराऽभिनयज्ञा च ऊहापोहविशारदा । निपुणा भाण्डवाद्येषु नाटकीया प्रकीर्तिता ॥ ३३ ॥ नानावाद्य प्रयोगज्ञा नृत्यगोतविचक्षणा । सदा प्रगल्भा च तथा त्यतालस्था जितश्रमा ।। ४ ।। समानता च नारीषु रूपयौवनकान्तिषु । न दृश्यते गुणैर्युका नर्तकी सा प्रकीर्तिता ॥ ३५ ॥ सर्वावस्थाप्रचारेषु अनुगच्छति या नृपम् । विज्ञेया नामतः मा तु नृपतेरनु चारिका ॥ ३६ ॥ भाण्डागारे नियुक्ता च श्रायुधागार एव च । ओषधीफलमूलेषु वाजेषु खाता तथा ॥ ३० ॥ 212 ·९२६ भारतीयनाश्यशास्त्रे छत्रशय्यासने । गन्धाभरणवस्त्रेषु आख्यानकथनेषु च । बर्थेषु नियुक्ता या श्रायुक्ता इति मा समता ॥ ३८ ॥ युक्ता तथा व्यञ्जनकर्मणि। संवाहने च गर्व च तथा चैव प्रसाधने ॥ ३८ ॥ तथाऽऽभरणसंयोगे माल्यसङ्गाहणे तथा । विज्ञेया नामतः सा तु नृपतेः परिचारिका ॥ ४० ॥ नानाकक्षादिचारिण्यस्तथोपवनमञ्चराः । देवतायतनक्रीडाप्रासादपरिसञ्चराः ॥ ४१ ॥ धनेषु च नियुका यास्तथा च विविधाश्रये। सञ्चारिकास्तु विज्ञेया नाय रूपचारतः ॥ ४२ ॥ प्रेङ्खणैः कामसंयुक्तैर्मु ह्यागुह्यसमुत्थितैः । थाऽतियुक्ता बुधैः सा तु ज्ञेया प्रेयणकारिका ॥ ४३ ॥ सर्वान्तःपुररक्षायामाशीः खस्ययनादिभिः । या नित्यमभिनन्दन्ति ज्ञेयास्तास्तु महत्तराः ॥ ४४ ॥ सन्धिविग्रहसम्बन्धं नानाकार्यसमुत्थितम्। निवेदयन्ति याः कार्य प्रतिहार्यस्तु ताः स्मृताः ॥ ४५ ॥ अप्राप्तरतिसम्भोगा असम्भ्रान्ता अनुभटाः । निभृता याः मलज्जाश्च ताः कुमार्य इति स्मताः ॥ ४६ ।। पूर्वराजनयाभिज्ञाः सर्वराजसु पूजिताः । पूर्वराजोपचारज्ञा वृद्धवास्ता इति कीर्तिताः ॥ १७ ॥ समासा लक्षणं तासां प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः । या नियोज्या नियोगेषु प्रयोगेषु तथैव हि ॥ ४८ ।।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। २३५ अनुभूटा ह्यसम्भ्रान्ताः खवेषाचारनिष्ठुराः । क्षान्ता दान्ताः सुशीलाच जितक्रोधा जितेन्द्रियाः॥ ४६॥ आकाशा निभृताश्चैव स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः । तानियोगे नियोकव्या वनिता मदवर्जिताः ॥ ५० ॥ यत् स्थान नपुंसकं नाम ढतीया प्रकृतिस्तु मा। मा ह्यन्तःपुरसञ्चारे योज्या पार्थिववेश्मनि ॥ ५१ ।। स्नातकाः कञ्चुका ये च तथा वर्षधराश्च ये। ये स्थाथिकाश्च निर्मुण्डाः कक्षास्थानेषु योजयेत्॥ ५२ ॥ अपुमांसस्तु पुरुषा ये च स्त्रीभोगवर्जिताः । एते त्वन्तःपुर चराः कार्या नित्यं हि नाटके ॥ ५३ ॥ वस्त्वन्ते स्नातकं कुर्यादार्यमाचार संयुतम् । प्रेरणे चार्थसंयुक्त कञ्चुकीयान् नियोजयेत् ।। ५४ ॥ तथा वर्षधरांश्चैव कामचारेषु योजयेत्। उपस्थायिकनिर्मुण्डाः स्त्रीणां प्रेषणकारणे ॥ ५५ ॥ मानकार्येषु नारीणां नियुञ्जीतानुचारिकाः । सर्ववृत्तान्तयोगज्ञं नाव्यागारे नियोजयेत्॥ ५६ ॥ ये त्वल्पमत्त्वाः कुशलाः क्लीबाश्च स्त्रीखभाविनः । जात्या न दुष्टाः कार्यं तु ते वै वर्षधराः स्मताः ॥ ५७॥ नपुंसका ये पुरुषाः स्त्रीखभावेन वर्जिताः । निर्मुण्डा नामतो ज्ञेयाः कामविज्ञानवर्जिताः ॥ ५८ ॥ विद्यासत्यसम्पन्नाः कामदोषविवर्जिताः । ज्ञानविज्ञानकुशलाः कञ्चुकीयास्तु ते स्मताः ।। ५८ ॥ । ।

·२३६
भारतीयनाथशास्त्रे
एतदेव दशविधं प्रोतमन्तःपुरं मया ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि वाह्यं पुरुषमञ्चरम् ॥ ६ ॥
राजा सेनापतिश्चैव कुमारो मन्त्रि णस्तथा ।
सचिवाः प्राविवाकाश्च प्रयोगाधिकृतास्तथा ॥ ६१ ।।
एते चाऽन्ये च बहवः सभास्तारा नृपस्य तु ।
विभागमेषां वच्यामि लक्षणं च पृथक् पृथक ।। ६२॥
शीलवान् बुद्धिसम्पन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
दक्षः प्रगल्भः श्रुतिमान् विक्रान्तो तिमान् शुचिः ॥ ६३॥
दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवानपि ।
लोकपालव्रतधरः रो धीरः क्षमान्वितः ॥ ६४ ॥
उत्थितश्चाऽप्रमत्तश्च वृद्धस्मृत्यर्थशास्त्र वित् ।
नानानयप्रचारज्ञ ऊहापोहविचक्षणः ॥ ६५ ॥
परभावेङ्गितज्ञश्च षाड्गुण्येनाऽप्यलङ्कृतः ।
नानाशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नानाशिल्पप्रयोजकः ॥ ६६ ॥
स्थानदृद्धिक्षयज्ञश्च पररन्ने विचक्षणः ।
कृतज्ञोऽव्यसनो चैव गुणैरेतैर्भवेन् नृपः ॥ ६७ ॥
शीलवान सत्यसम्पन्न स्त्यतालस्यः प्रियंवदः ।
पररन्ध्रविधिज्ञो यो यात्राकालविशेषवान् ॥ ६८ ॥
अर्थशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो ह्यनुरक्तः कुले वृतः ।
देशवित् कालविच चैव भवेत् सेनापतिगुणैः ॥ ६ ॥
कुलीनो बुद्धिसम्पन्नः श्रुतिनीतिविशारदः ।
खदेण्याश्चानुरक्ताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा ॥ ७० ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
२३७
।
अमात्या मन्त्रिणश्चैव गुणैरेतैर्भवन्ति हि।
व्यवहारार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः ॥ ७१ ॥
मध्यस्था धार्मिका रक्ताः कार्याकार्यविचक्षणाः ।
क्षान्ता दान्ता जितक्रोधा नोद्धताः समदर्शिनः ॥ ७२ ॥
ईदृशाः प्राविवाकाश्च स्थाप्या धर्मायने व्वपि ।
उत्थिताश्चाप्रमत्ताश्च त्यतालस्या जितलमा: ॥ ७३ ॥
स्निग्धाः क्षान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा ।
नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोहविचक्षणाः ॥ ७॥
नानारूपैः समायुक्ता गुणैरेतैर्भवन्ति हि।
वृहस्पतिमतादेषां गुणानां प्रविभावकम् ॥ ७५ ॥
विज्ञेयञ्चाऽपि कर्मज्ञैः सभास्तारादिकल्पनम् ।
अत्रोच्यते यया नाव्यमाहार्यगुण संश्रयम् ॥ ७६ ॥
कथं राजगुणा: कार्या नटैरल्पपरिच्छदैः ।
अत्रोच्यते यदा लोके नाट्यधर्माः प्रवर्तिताः ॥ ७७॥
तदैव सर्व सम्पन्नं नाव्यमेतन् मया कृतम् ।
वर्णकेश्छादितस्तत्र भूषणैश्चाऽप्य लङ्कृतः ॥ ७८ ॥
गाम्भीर्यादार्यसम्पन्नो राजवत् तु भवेन् नटः।
सप्तद्वीपाग्रा श्चैव मध्यमेको नटेो भवेत् ॥ ७८ ॥
वर्णकैश्छादितेनेह कार्य त्वथ विचेष्टितम् ।
आचार्यबुड्या शास्ता च सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतः ॥ ८० ॥
राजवद् भरतस्तस्माद् राजाऽपि नटवद् भवेत्।
।
यथा नटस्तथा राजा यथा राजा तथा नटः॥ ८१ ॥

·२३८ भारतीयनाच्यशास्ले उभाभ्यां भावसम्पत्तिः समलीलाङ्गसौष्ठवा यथाऽऽचार्योपदेशेन रङ्गशोभी भवेन् नटः ॥ ८२ ॥ एवं स्वभावतो राजा नित्यमेवो तो भवेत्। दिव्यानां यः परीवारः पार्थिवानां भवेदिह ॥ ३ ॥ नाटके सम्प्रयोक्तव्यो वेषभाषाक्रियान्वितः । यादृशं यस्य यद् रूपं प्रकृत्या तस्य तादृशम् ॥ ८ ॥ वेषे वेषविधानेन कर्तव्यं च प्रभुं पुनः । एवं राजोपचारेषु कार्यः पुरुषसङ्ग्रहः ॥ ५ ॥ अत ऊर्दू प्रवक्ष्यामि नानापुरुषलक्षणम् । नानाशीलगुणे लोके उत्तमाधममध्यमे ॥ ८६ ।। प्रयोक्तव्याः पृथग्भावैर्विज्ञेया प्रकृतिर्बुधैः । नानाशिल्पादिसम्पन्ना ज्ञानवन्तो जितेन्द्रियाः ॥ ८७ ॥ लोके तु ये विशेषज्ञा धर्माधर्मविचक्षणाः । शास्त्रेतिहासकुशलाः शीलवृत्तव्यवस्थिताः ॥ ८८ ॥ अहिंसासत्त्वसम्पन्नाः प्रकृत्या वृत्तमाः साताः। लोकोपचारतत्त्वज्ञाः शिल्पशास्त्र विचक्षणाः ॥ ८८ ॥ मध्यप्रायगुणोपेताः प्रकृत्या मध्यमाः स्मृताः । रूक्षवाक्या दुराचारा निःसत्त्वाः खल्पबुद्धयः ॥ ८ ॥ क्रोधना घातकाश्चैव *कृतज्ञाः सर्वदर्शिनः । वृथारम्भप्रसन्नाश्च यत्किञ्चिद् वादनाल्पकाः ॥८१ ।। - कृतघ्ना इति कृत्वज्ञा इति वा पाठो युक्तः। BE H ARMINAI ·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ३६२ पिनाः पापनिरताः स्त्रीलोल्याः कलहप्रियाः। मान्यामान्यविशेषाणामनभिज्ञाश्च तस्कराः ॥१२॥ एभिषैिश्च संयुक्ताः प्रकृत्यैवाऽधमाः स्मृताः । एवं तु शीलतो ज्ञेया प्रकृतिस्त्रिविधा बुधैः ।। ६३ ।। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रयोक्तणां तु तहुणान् । तत्र सूत्रधारगुणान् वक्ष्यामः । अस्याऽऽदित एव तावलक्षण- ज्ञता अहीनो वाक्संस्कारस्तथा गीतकालविधानज्ञता वर- वादित्रतत्त्ववेदनं च। चतुरातोद्यकुशलः शस्त्रकर्मप्रतिष्ठितः । नाना च खण्डकार्यज्ञो नीतिशास्त्रार्थवित् तथा ॥ ८४ ॥ वेश्योपचारनिपुणः काव्यशास्त्रविचक्षणः । नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविशारदः ॥६५॥ नाव्यप्रयोगकुशलो नानाशिल्पसमन्वितः । छन्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥ ८६ ।। ग्रहनक्षत्रतत्त्वज्ञो देशव्याहारतत्त्ववित् । पृथिवीदीपवर्षाणां पर्वतानां जनस्य च ॥ ८७ ।। प्रमाणचरितज्ञश्च राजवंशप्रसूतिवित् । श्रोता शास्त्रार्थकार्याणां श्रुत्वा चैवाऽवधारकः ॥ ८८ ॥ अवधार्योपदेष्टा च श्रेयोक्तावोपदेशने । एवङ्गुणस्तथाऽऽचार्यः सूत्रधारो विधीयते ॥ ८८ ॥ खाभाविकान् गुणांश्चैव गदतो मे निबोधत । * श्रेयावतोपदेशने इति भवितुमर्हति । 02 ·भारतीयनाथशास्त्रे । स्मृतिमान् मतिमान् धीर उदारः स्थिरवाक् शुचिः॥१०॥ अरोगो मधुरः क्षान्तो दान्तश्चैव प्रियंवदः । मध्यदोषविनिर्मुक्तः सत्यवाग् दक्षिणस्तथा ॥१०१ ॥ अलुच्चः प्रतिमन्ता च खाभाविकगुणा अमी। सूत्रधारगुणैरेव किञ्चिदूनैः समन्वितः ॥१०२ ॥ मध्यम प्रकृतिस्तज्जैविज्ञेयः पारिपार्श्वकः । उज्ज्चलो रूपवांश्चैव दृष्ट्वोपकरणक्रियः ॥ १०३ ॥ मेधावी च विधानज्ञः खकर्मकुशलो दृढः । सूचधारगुणैर्युक्ताः सर्व एव प्रयोगिणः ॥ १०४ ।। वेश्योपचारकुशलो मधुरो दक्षिणः कविः । ऊहापोहक्षमा वाग्मी चतुरश्च विटो भवेत् ॥१०५ ।। शास्त्रार्थतत्त्ववेदी च निपुणो दैशिकेषु च । उज्वलवस्त्राभरणः क्रुद्ध्यत्यनिमित्ततः प्रसीदति च ॥१६॥ अधमो मागधभाषी भवति शकारो बहुविकारः। वामनो दन्तुरः कुजो दिजन्मा विकृताननः ॥ १०७ ।। स्वलइतिः पिङ्गलाक्षः संविधेयो विदूषकः । कलाप्रियो बहुकथा विरूपो गन्धसेवकः ॥ १०८॥ मान्यामान्यविशेषज्ञः खेटो ह्येवंविधः स्मृतः । एवं गुणैश्च संयुक्तो यत्नजैश्चेतरैस्तथा ॥१०८ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां च प्रकृतिं पुनः । मितभाषा विदग्धा च सलज्जा चाऽप्यनिष्ठुरा ॥ ११० ।। कुलशीलगुणोपेता गुरूणां शासने रता।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।
२४१
गाम्भीर्यधैर्यसम्पन्ना उत्तमा प्रकृतिः स्मृता ॥ ११९ ।।
नानाशिल्पप्रयोगज्ञा नाययोगविचक्षणा।
कलोपयोगे चाऽऽया तु शुश्रूषाऽभिरता सदा ॥ ११२ ॥
लीलया भावहावाभ्यां सत्त्वेन विनयेन च।
माधुर्येण च संयुक्ता चतुःषष्टिकलान्विता ॥ १९३ ।।
तत्रोपचारकुश ला स्त्रोदोषैः परिवर्जिता।
प्रियवादी प्रियकथा स्फुटा दक्षा जितश्रमा ॥ ११४ ॥
एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता गणिका परिकीर्तिता।
रूपगुण शीलयौवन सुवर्णमाल्याभरणसम्पन्ना ॥ ११५ ।।
विशदा स्निग्धा मधुरा पेशलशभरक्तकण्ठा च ।
भाण्डाद्यैश्च क्षुभिता लयतालज्ञा रसैश्च सम्पन्ना ।। ११६ ॥
एवंविधगुण युक्ता कर्तव्या नायिका तज्जैः ।
समागतासु नारीषु वयोरूपवतीषु च ।। ११७ ।।
नट विश्वासमायुक्ता सहस्रेष्वपि नर्तकी ।
अस्थानहासिनी रुक्षा अविद्धगतिचेष्टिता ॥ ११८ ॥
दीर्घरोषा च दीना च तथा चाऽनिभृतोद्भटा।
सर्वदोषाभिसंयुक्ता गन्धमाल्योपशोभिता ॥ ११८ ॥
एवंविधा प्रकर्तव्या प्रकृष्टा प्रकृतिर्बुधैः ।
एवमेताः प्रकृतयो विज्ञेया नाव्यसंश्रयाः ॥ १२० ॥
कृतवेषाभिजात्याच सवा एव प्रयोक्तृभिः ।
श्रतज प्रवक्ष्यामि लक्षणं भूमिकास्वपि ॥ १२१ ।।
इति श्रीभारतीये महानाव्यशास्ते प्रकृत्यध्यायो नाम चतु-
स्त्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ॥