·No text on this page.

·No text on this page.

·THE ACADEMY OF SANSKRIT RESEARCH
MELKOTE-3714al.
(KARNATAKA STATE)
Heeno 37
U HR Rama25
تیم
Tvar: 11
RARE BOOK

·No text on this page.

·॥ अथ ऐतरेयब्राह्मणप्राभः ॥
WOWROO
--------
...नाम.in

·No text on this page.

·No text on this page.

·mar P ऋक्संहिता-परिभाषा-सर्वानुक्रम- छैदार्षि-खाहाकारहोमनिर्णयप्रयोगा- विविविधोपयुक्तविषयसहिता मन्त्रकोशयुताच ऐतरेयबामणर-भाष्यपाठस्तत्रतत्रा- नुवादितम् शिक्षादिवेदषडंगानि-नाम MORK ३ छंदः पिंगलनागस्य, ४ निघंटुः, निरुक्तंच यास्कस्य, ५ श्रौतसूत्रं आश्वलायनस्य, ६ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः पाणिनीयः मू. १। ट. शिक्षादिचतुष्टयं-नाम १ शिक्षा, २ मू. ३ रु.ट .. ज्योतिषं, ३ छंदः, ४ निघंटुः इति मू. 62 ट. ॥ म. २८.६॥ मू. १ रु.26 ऐतरेयारण्यक ( उपनिषद ) भाप्यपाठैः संवाद्य शोधितमस्तीदं पुस्तकम् मू. •• ट. गृह्यसूत्र-आश्वलायनीयम्.

·ॐनमःश्रीवेदपुरुषाय ॥ ॥ हरिःॐ ॥ अग्निवेंदेवानामवमोविष्णुःपरमस्तदंतरेणसर्वाअन्यादेवाआग्नावैष्णवपु रोळाशं निर्वपंतिदीक्षणीयमेकादशकपालसर्वाभ्यएवैनंतद्देवताभ्योऽनंतरायंनिर्वपंत्यग्निर्वैसीदेवताविष्णुःसर्वादेवा एतेवैयज्ञस्यांत्येतन्वौयदग्निश्चविष्णुश्चेतद्यदाग्नावैष्णवैपुरोळाशंनिर्वपंत्यंतत ग्वतद्देवानृनुवंतितदाहुर्यदेकादशकपालः पुरोळाशोद्वावग्नाविष्णूकैनयोस्तत्रक्लप्तिःकाविभक्तिरित्यष्टाकपालआग्नेयोऽष्टाक्षरावैगायत्रीगायत्रमग्नेश्छंदस्त्रिकपा लोवैष्णवस्त्रिहीदविष्णुर्व्यक्रमतसैनयोस्तत्रक्लप्तिःसाविभक्तिघृतेचरुंनिर्वपेतयोप्रतिष्ठितोमन्येतास्यांवावसनप्रतितिष्ठ तियोनप्रतितिष्ठतितद्यद्धृतंतत्स्त्रियैपयोयेतंडुलास्तेपुंसस्तन्मिथुनंमिथुनेनैवैनंतत्प्रजयापशुभिःप्रजनयतिप्रजात्यैप्रजा यतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदारब्धयज्ञोवाएषआरब्धदेवतोयोदर्शपूर्णमासाभ्यांयजतआमावास्येनवाहविषेष्टापौर्णमासे नातस्मिन्नेवहविषितस्मिन्बर्हिषिदीक्षेतैषोएकादीक्षासप्तदशसामिधेनीरनुब्रूयात्सप्तदशोवैप्रजापतिर्द्वादशमासाःपंच तोहेमंतशिशिरयोःसमासेनतावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापत्यायतनाभिरेवाभीरानोतियएवंवेद ॥ १ ॥ यज्ञोवैदेवेभ्यऽउदक्रामत्तमिष्टिभिःप्रैषमैच्छन्यदिष्टिभिःप्रैषमैच्छेस्तदिष्टीनामिष्टित्वतमन्वविंदन्ननुवित्तयज्ञोरानोति यएवंवेदाहूतयोवैनामैतायदाहुतयऽएताभिदेवान्यजमानोहयतितदाहुतीनामाहूतित्वमूतयःखलुवैतानामयाभिर्दे वायजमानस्यहवमायतियेवैपंथानोयाः तयस्तावाऊतयस्तऽउएवैतत्स्वर्गयाणायजमानस्यभवंतितदाहुर्यदन्योजुहो

·प्र.पं.
अ.१
ऐ. बा. त्यथयोनुचायजतिचकस्मात्तंहोतेत्याचक्षतइतियद्वावसतत्रयथाभाजनंदेवाअमुमाबहामुमावहत्यावायतितदेव
होतुझेतृत्वंहोताभवतिहोतेत्येनमाचक्षतेयएवंवेद ॥ २ ॥ पुनर्वाएतमृत्विजोगर्भकुर्वतियंदीक्षयंत्यद्भिरभिषिचंतिरे
॥१॥
तोवाआपःसरेतसमेवैनंतत्कृत्वादीक्षयंतिनवनीतेनाभ्यंजत्योज्यवैदेवानांसुरभिघृतंमनुष्याणामायुतंपितॄणांनवनीतंग
र्भाणांतद्यन्नवनीतेनाभ्यंजतिस्वेनैवैनंतद्भागधेयेनसमर्धयत्यांजंत्येनंतेजोवाएतदश्योर्यदांजनंसतेजसमेवैनंतत्कृत्वादी
क्षयत्येकविंशत्यादर्भपिंजूलैःपावयंतिशुद्धमेवैनंतत्पूतंदीक्षयंतिदीक्षितविमितंप्रपादयंतियोनिर्वाऽएषादीक्षितस्ययद्दी
क्षितविमितंयोनिमेवैनंतत्स्वांप्रपादयंतितस्मा वाद्योनेरास्तेचचरतिचंतस्माद्भुवाद्योनेर्गर्भाधीयतेचप्रचजायंतेतस्मा
दीक्षितनान्यत्रदीक्षितविमितादादित्योभ्युदियाद्वाभ्यस्तमियाद्वापिवाभ्याश्रावयेयुर्वाससाप्रोणुत्युल्बवाएतद्दीक्षित
स्ययद्वासउल्लेनैवैनंतप्रोणुवंतिकृष्णाजिनमुत्तरंभवत्युत्तरंवाउल्बाजरायुजरायुणैवैनंतप्रोणुवंतिमुष्टीकुरुतेमुष्टीवैक
त्वागर्भोन्तःशेतैमुष्टीकृत्वाकुमारोजायतैतद्यन्मुष्टीकुरुतेयज्ञंचैवतत्सर्वाश्चदेवतामुष्ट्योःकुरुतेतदाहुर्नपूर्वदीक्षिणःसंस
वोस्तिपरिगृहीतोवाएतस्ययज्ञःपरिगृहीतादेवानैतस्यातिरस्त्यपरदीक्षिणएवयथातथैत्युन्मुच्यकृष्णाजिनमवभृथम
भ्यवैतितस्मान्मुक्तागर्भाजरायोर्जायतेसहैववाससाभ्यवैतितस्मात्सहैवोल्वेनकुमारोजायते ॥ ३ ॥ त्वमग्रेसप्रथा
॥१॥

·स्माताद्वितनोति प्रत्नेनमन्मनासोमगीवियमितियःपूर्वमीजानःस्यात्तस्मैप्रत्नमितिपूर्वकर्माभिवदतितत्तन्नाह त्यमग्निवृत्राणिजंघनत्वंसोमासिसत्पतिरितवाघ्नावेवकुर्याद्वृत्रंवाएषहतिययज्ञउपनमतितस्माद्वानावेवकर्तव्यावं ग्निर्मुखंप्रथमोदेवतानाः ग्निश्चविष्णोतपउत्तममहइत्याग्नावैष्णवस्यहविषयाज्यानुवाक्येभवतआग्नावैष्णव्यौरूपसमृ बैएतद्वैयज्ञस्यसमृद्धगदपसमृदयकमजियमायागभिवदत्यग्निश्चहवैविष्णुश्चदेवानांदीक्षापालौतौदीक्षायाईशातेतद्य दाग्नावैष्णहरिर्भवतियौदीक्षायाईशातेतीप्रीतौदीक्षांप्रयच्छतीयौदीक्षयितारौतौदीक्षयेतामितित्रिष्टुभौभवतःसेंद्रिय त्वाय ॥ ४ ॥ गायत्र्यौस्विष्टकृतःसंयाज्यकुर्वीततेजस्कामोब्रह्मवर्चसकामस्तेजोवैब्रह्मवर्चसंगायत्रीतेजस्वीब्रह्मवर्च सीभवतियएवं विद्वान्गायत्र्यौकुरुतउष्णिहावायुष्कामःकुर्वीतायुर्वाऽउष्णिक्सर्वमायुरेतियएवं विद्वानुष्णिहौकुरुतेऽ नुष्टुभौस्वर्गकामःकुर्वीतद्वयोर्वाअनुष्टुभौश्चतुःषष्टिरक्षराणित्रयइमऊर्ध्वाएकविंशालोकाएकविंशत्यैकविंशत्यैवेमौल्लो कानोहतिस्वर्गएवलोकैचतुःषष्टितमेनप्रतितिष्ठतिप्रतितिष्ठतियएवंविद्वाननुष्टुभौकुरुतैबृहत्यौश्रीकामोयशस्कामःकुर्वी तश्रीर्वैयशश्छंदसांबृहतीश्रियमेवयशआत्मन्धत्तथएवंविदा वृहत्यौकुरुपंक्तीयज्ञकाम कुतिपक्तिोवैयज्ञउपैनंयज्ञो नमतियएवं विद्वान्पंक्तीकुरुतैत्रिष्टुभौवीर्यकामःकुर्वीतीजोवाइंद्रियवीर्यत्रिष्टुंबोजस्वींद्रियवान्वीर्यवान्भवतियएवंवि द्वास्त्रिष्टुभौकुरुतेजगत्यौपशुकामःकुर्वीतजागतावैपशवःपशुमान्भवतिकवितामात्यौकुरुतेविराजावन्नाद्यकामः

·ऐ.बा.
प्र. पं.
॥२॥
अ.२
कुर्वीतानवविराट्तस्माद्यस्यैवेहभूयिष्ठमन्नं भवतिसऽएवभूयिष्ठलोकेविराजतितद्विराजोविराट्त्वं विस्वेपुराजतिश्रेष्ठः
स्वानांभवतियएवंवेद ॥ ५ ॥ अथोपंचवीर्यवाएतच्छंदोयद्विराज्यत्रिपदातेनोष्णिहागायत्र्यौयदस्याएकादशाक्षरा
णिपदानितेनत्रिष्टुव्यत्रयस्त्रिंशदक्षरातेनानुष्टुम्नवाएकनाक्षरेणच्छंदांसिवियंतिनद्वाभ्यांवद्धिरादतत्पंचमैसर्वेषांछंदसा
वीर्यमवरुंधेसर्वेषांछंदसांवीर्यमश्नुतेसर्वेषांछंदसांसायुज्यसरूपतांसलोकतामश्नुतेऽन्नादोन्नपतिर्भवत्यश्नुतेप्रजयान्नाद्यय
एवंविद्वान्विराजौकुरुतेतस्माद्विराजावेवकर्तव्यप्रेद्धोअग्नइमोअग्नइत्येतैऋतंवावदीक्षासत्यंदीक्षातस्माद्दीक्षितेनसत्यमे
ववदितव्यमथोखल्याहुःकोर्हतिमनुष्यःसर्वसत्यवदितुसत्यसंहितावैदेवाअनृतसंहितामनुष्याइतिविचक्षणवतीवाचंव
देचक्षुर्वैविचक्षणविह्येनेनपश्यतीत्येतद्धवैमनुष्येषुसत्यंनिहितंयच्चक्षुस्तस्मादाचक्षाणमाहुरद्रागितिसयद्यदर्शमित्याहाँ
थास्यश्रद्दधतियधुवैस्वयंपश्यतिनबहूनांचनान्येषांश्रद्दधातितस्माद्विचक्षणवतीमेववाचंवदैत्सत्योत्तराहैवास्थवागुदि
ताभवतिभवति ॥ ६ ॥ इतिप्रथमपंचिकायांप्रथमोध्यायः ॥ १॥
स्वर्गवाएतेनलोकमुपप्रयंतियत्मायणीयस्तत्त्रायणीयस्यप्रायणीयत्वप्राणोवैप्रायणीयउदानउदयनीयःसमानोहो
ताभवतिसमानौहिप्राणोदानौप्राणानांकृत्यैप्राणानांप्रतिप्रज्ञात्यैयज्ञोवैदेवेभ्यउदक्रामत्तेदेवानकिंचनाशक्नुवन्कर्तुनप्रा
जानस्तेब्रुवन्नदितित्वयेमंयज्ञंग्रजानामेतिसातथेत्यब्रवीत्सावैवोवरंवृणाऽइतिवृणीष्वेतिसैतमेववरमवृणीतमायणाय
॥
%3D
॥
॥२॥

·PI ज्ञाःसंतुमदुदयनाइतितथेतितस्मादादित्यश्चरुःप्रायणीयोभवत्यादित्यउदयनीयोवर तोह्यस्याअथोएतंवरमवृणीतमय वप्राचींदिशैप्रजानाथाग्निनादक्षिणांसोमेनप्रतीचीसवित्रोदीचीमितिपथ्यांयजतियत्पथ्यांयजतितस्मादसौपुरउदेति पश्चास्तमेतिपथ्यांह्येषोनुसंचरत्यग्निंयजतियदग्निंयजतितस्माद्दक्षिणतोग्रओषधयःपच्यमानाआयंत्यग्नेिय्योह्योषधयः सोमयजतिर त्सोमयजतितस्मात्प्रतीच्योप्यापोवह्वयःस्यदंतेसौम्याह्यापःसवितारंयजतियत्सवितारंयजतितस्मादुत्तर तःपश्चादयंभूयिष्ठंपवमानःपवतेसवितृप्रसूतोह्येषएतत्पवर्तउत्तमामदितियजतियदुत्तमामदितियजतितस्मादसाविमां वृष्ट्याभ्युनत्त्यभिजिघ्रतिपंचदेवतायजतिपांतोयज्ञःसर्वादिशःकल्पतकल्पतेयज्ञोपितस्यैजनतायैकल्पतेयत्रैवविद्वान्हो ताभवति ॥ ७ ॥ यस्तेजोब्रह्मवर्चसमिच्छेत्प्रयाजाहुतिभिःप्राङ्सइयत्तेजोवैब्रह्मवर्चसंप्राचीदिक्तेजस्वीब्रह्मव र्चसीभवतियएवंविद्वान्प्रातियोन्नाद्यमिच्छेत्प्रयाजाहुतिभिर्दक्षिणासइयादन्नादोवाएषोन्नपतियदग्निरन्नादोन्नपति भवत्यश्नुतेप्रजयानाद्यैयएवं विद्वान्दक्षिणैतियःपशूनिच्छेत्प्रयाजाहुतिभिःप्रत्यङ्सइयात्पशवोवाएतेयदापःपशुमान्भव तियएवं विद्वान्प्रत्यड्डेतियःसोमपीथमिच्छेत्प्रयाजाहुतिभिरुदङ्सइयादुत्तराहवंसोमोराजाप्रसोमपीथमाप्नोतियएवंवि द्वानुदलेोतिस्वग्यवोर्खादिक्सर्वासुदिक्षुरानोतिसम्यंचोवाऽइमेलोकाःसम्यंचोस्माऽइमेलोकाःश्रियैदीद्यतियएवंवेदप थ्यांयजतियत्पथ्यांयजतिवाचमेवतद्यज्ञमुखेसंभरतिप्राणापानावग्नीषोमौप्रसवायसविताप्रतिष्ठित्याअदितिःपथ्यामेव ·प्र.पं. अ.२. यजतियत्पथ्यामेवयजतिवाचैवतद्यपंथामपिनयतिचक्षुषीएवाग्नीषोमौप्रसवायसविताप्रतिष्ठित्याअदितिश्चक्षुषावैदे वायज्ञंप्राजानंश्चक्षुषावाएतत्प्रज्ञायतैयदप्रज्ञेयंतस्मादपिमुग्धश्चरित्वायदैवानुष्ठयाचक्षुषाप्रजानात्यथप्रजानातियद्वैत देवायज्ञप्राजानन्नस्यावावतत्याजानन्नस्यांसमभरन्नस्यैवैयज्ञस्तायतेऽस्यैक्रियतेस्यसंधियतइयंह्यदितिस्तदुत्तमामदिति यजतियदुत्तमा दितियजतियज्ञस्यप्रज्ञात्यैस्वर्गस्यलोकस्यानुख्यात्यै ॥ ८ ॥ देवविशःकल्पयितव्याइत्याहुस्ताःकल्प मानाअनुमनुष्यविशःकल्पंतइतिसर्वाविशःकल्पंतैकल्पतेयज्ञोपितस्यैजनतायैकल्पतैयत्रैवंविद्वान्होताभवतिस्वस्तिनः पथ्यासुधन्वस्वित्यन्वाहस्वस्त्यप्सुवृजनेस्वर्वति ॥ स्वस्तिनःपुत्रकृथेषुयोनिषुस्वस्तिरायमरुतोदधातनेतिमरुतोवैदेवा नांविस्ताएवैतद्यज्ञमुखेचीक्नृपत्सर्वैश्छंदोभिर्यजेदित्याहुःसर्वैर्वेछंदोभिरिष्ट्रवादेवाःस्वर्गलोकमजयस्तथैवैतद्यजमानःस वैश्छंदोभिरिष्ट्वास्वर्गलोकंजयतिस्वस्तिनःपथ्यासुधन्वसु ॥ स्वस्तिरिद्धिप्रपथेश्रेष्ठेतिपथ्यायाःस्वस्तेस्त्रिष्टुभावग्नेनयसु पथारायेअस्मानास िथामगन्मत्यग्नेस्त्रिष्टुभौत्वंसोमप्रचिकितोमनी यातेधामानिदिवियापृथिव्यामितिसोम स्यत्रिष्टुभावाविश्वदेवंसत्पतियइमाविश्वाजातानीतिसवितुर्गायत्र्यासुत्रामाणपृथिवींद्यामनेहसैमहीमूषुमातरंसुव्रताना मित्यदितेर्जगत्यवितानिवावसर्वाणिच्छंदांसिंगायत्रत्रैष्टुभंजागतमन्वन्यान्येतानिहियज्ञेप्रतमामिवक्रियतएतैर्हवाअ १ भाष्येत्रावसानाभावः 'धन्वसुस्वस्तिऋद्धि' इतिसंहितापाठस्तत्र ।

·स्थच्छंदोभिर्यजतःसर्वैश्छंदोभिरिष्टंभवतियएवंवेद ॥ ९ ॥ तावाऽएताःप्रवत्यौनेतृमत्य पथिमत्यःस्वस्तिमत्यएतस्यह विषोया नुवाक्याएताभिर्वाइष्ट्वदेिवाःस्वर्गलोकमजयस्तथैवैतद्यजमानएताभिरिष्ट्वास्वर्गलोकंजर तितासुपदमस्ति स्वस्तिरायेमरुतोदधातनेतिमरुतोहदेवारिशोंतरिक्षभाजनास्तेभ्योहयोनिवेद्यस्वर्गलोकमेतीश्वराहैनंनिवारोद्धौर्विवा मंथितोःसयदाहस्वस्तिरायेमरुतोदधातनेतितमरुद्भ्योदेवविङयौयजमानंनिवेदयतिनहवाएनमरुतोदेवविशःस्वर्गलो यरिंधतेनविमनस्वस्तिहैनमत्यर्जतिस्वर्गलोकमभियएवंवेदविराजावेतस्यहविषःस्विष्टकृतःसंयाज्येस्यातायेत्रय स्त्रिंशदक्षरे॥ सेदग्निरग्नाऽरत्यस्त्वन्यान्त्सेदग्निर्योवनुष्यतोनिपातीत्येतैविराड्भ्यांवाइष्टवादेवाःस्वर्गलोकमजयस्तथैवैत द्यजमानौविराड्भ्यामिष्ठास्वर्गलोकंजयतितेत्रयस्त्रिंशदक्षरेभवतस्त्रयस्त्रिंशद्वैदेवाऽअष्टौवसर्वएकादशरुद्राद्वादशादि त्याःप्रजापतिश्चवषट्वारश्चतत्प्रथमेयज्ञमुखेदेवताअक्षरभाजःकरोत्यक्षरेणाक्षरेणैवतद्देवतांप्रीणातिदेवपात्रेणैवतद्देवता स्तर्पयति ॥१०॥ प्रराजवदनाच्याजकर्तव्यपारणीयमिटाहुहीनामिववारतदीखितमिवयत्मायणीयस्यानुयाजाऽइति walaNPालनदेशानुरूवत्कर्तव्यप्राणावैप्रयाजाःप्रजानुयाजायत्प्रयाजानंतरिात्प्राणांस्तद्यजमानस्यांतरियाद्य दनुयाजानंतरियाग्रजांतद्यजमानस्यांतरियत्तिस्मात्प्रयाजवदेवानुयाजवत्कर्तव्यपत्नी संयाजयत्संस्थितयजुर्नजुहुया त्तावतैवयज्ञोसंस्थितःप्रायणीयस्यनिष्कासंनिदध्यात्तमुदयनीयेनाभिनिर्वपैद्यज्ञस्यसंतत्यैयज्ञस्याव्यवच्छेदाथिोखलु

·प्र. पं.
ए.बा.
अ.३
यस्यामेवस्थाल्यौप्रायणीयंनिर्वपेत्तस्यामुदयनीयंनिर्वपेत्तावतेवयज्ञःसंततीव्यवच्छिन्नोभवत्यमुष्मिन्वाएतेनलोकेरान
वंतिनास्मिन्नित्याहुर्यप्रायणीयमितिप्रायणीयमितिनिर्वपंतिप्रायणीयमितिचरंतिप्रयंत्येवास्माल्लोकाद्यजमानाइत्यवि
द्ययैवतदाहुय॑तिषजेद्याज्यानुवाक्यायाःप्रायणीयस्यपुरोनुवाक्यास्ताउदयनीयस्ययाज्याःकुर्याद्याउदयनीयस्यपुरोनु
वाक्यास्ताःप्रायणीयस्ययाज्याःकुर्यात्तद्व्यतिषजत्युभयोर्लोकयोद्ध्याउभयोर्लोकयोःप्रतिष्ठित्याउभयोर्लोकयोध्नो
त्युभयोलोकयोःप्रतितिष्ठतिप्रतितिष्ठतियएवंवेदादित्यश्चरुःप्रायणीयोभवत्यादित्यउदयनीयोयज्ञस्यधृत्यैयज्ञस्यबर्सन
ध्ययज्ञस्याप्रसंसायतद्यथैवादइतिहस्माहतेजन्याउभयतोतयोरप्रसंसायबसौंनह्यत्येवमेवैतद्यज्ञस्योभयतोंतयोरप्रनं
सायबसौनातियदादित्यश्चरुःप्रायणीयोभवत्यादित्यउदयनीयःपथ्ययवेतस्वस्त्याप्रयंतिपथ्यांस्वस्तिमभ्युद्यंतिस्वस्त्ये
वेतःप्रयंतिस्वस्त्युचंतिस्वस्त्युद्यति ॥ ११॥ इतिप्रथमपंचिकायांद्वितीयोध्यायः ॥ २ ॥
प्राच्यांवैदिशिदेवाःसोमराजानमक्रीणस्तस्मात्याच्यांदिशिक्रीयतैतंत्रयोदशान्मासादक्रीणस्तस्मात्रयोदशोमासो
नानुविद्यतेनबसोमविक्रय्यनुविद्यतेपापोहिसोमविक्रयीतस्यक्रीतस्यमनुष्यानभ्युपावर्तमानस्यदिशोवीर्याणींद्रियाणि
व्युदसीदस्तान्येकयर्चावारुरुत्संततानिनाशक्नुवंस्तानिद्वाभ्यातानितिसृभिस्तानिचतसृभिस्तानिपंचभिस्तानिषभिस्ता
॥४॥

·यत्कामयतेयएवंवेदतस्मादेतेषुकर्मस्वष्टावष्टावनूच्यंतइंद्रियाणांवीर्याणामवरुद्ध्यै ॥ १२॥ सोमायक्रीतायप्रोह्यमाणा यानुबृहीत्याहाध्वर्युभद्रादभिश्रेय प्रेहीत्यन्वाहायवावलोकोभद्रस्तस्मादसावेवलोकःश्रेयान्त्स्वर्गमेवतल्लोकयजमानं गमयतिबृहस्पतिःपुरएतातेऽअस्त्वितिब्रह्मवैबृहस्पतिर्ब्रह्मैवास्माएतत्पुरोगमकर्णवैब्रह्मण्वद्रिष्यत्यथेमवस्यवरऽआ पृथिव्याऽइतिदेवयजनंवैवरंपृथिव्यैदेवयजनएवैनंतदवसाययत्यारेशत्रून्कृणुहिसर्ववीरइतिद्विषंतमेवास्मैतत्पाप्मान भ्रातृव्यमपबाधतेऽधरंपादयतिसोमयास्तेमयोभुवइतितृचसौम्यंगायत्रमन्वाहसोमेराजनिमोह्यमाणेस्वयैवैनंतद्देवत यस्वेिनच्छंदसासमर्धयतिसर्वेनंदंतियशसागतेनेत्यन्वाहयशोवैसोमोराजासर्वोहवाएतेनक्रीयमाणेननंदतियश्चयज्ञेल प्स्यमानोभवतियश्चनसभासाहेनसख्यासखायइत्येषवैब्राह्मणानांसभासाहःसखोयत्सोमोराजाकिल्बिषस्पृदित्येषउए वकिल्बिषस्पृद्योवैभवतियःश्रेष्ठतामश्नुतेसकिल्बिर्षभवतितस्मादाहुर्मानुवोचोमामचारी किल्बिर्षनुमायातयन्नितिपि तुषणिरित्यन्नवैपितुदक्षिणावैपितुतामेनेनसनोत्यन्नसनिमेवैनंतत्करोत्यरहितोभवतिवाजिनायेतीद्रियंवैवीर्यवाजिन माजरसंहास्मैवाजिनैनापच्छिद्यतेयएवंवेदोगन्देवइत्यन्वाहांगतोहिसतर्हिमवत्यूतुभिर्वर्धतुक्षयमित्य॒तवोवैसोमस्यरा ज्ञौराजभ्रातरोयथामनुष्यस्यतैरेवैनतत्सहागमयतिदधातुनःसवितासुप्रजामिषमित्याशिषमाशास्तसनःक्षपाभिरहमि श्चजिन्वत्वित्यहानिवाअहानिराकरःक्षपाअहोरात्रैरेवास्माएतामाशिषमाशम्पलावंतरयिमस्मेसमिन्वरित्याशिषमे ·ऐ.बा. प्र. पं. अ.३ वाशास्तेयातेधामानिहविषायजंतीत्यन्वाहतातेविश्वापरिभूरस्तुयज्ञं ॥ गयस्फानःप्रतरणःसुवीरइतिगवानस्फावयि ताप्रतारयितैधीत्येवतदाहावीरहाप्रचरासोमदुर्यानितिगृहावैदुर्याबिभ्यतिवैसोमाद्राज्ञआयतोयजमानस्यगृहाःसयदे तामन्वाहशांत्यैवैनंतच्छमयतिसोस्यशांतोनप्रजांनपशून्हिनस्तीमांधियंशिक्षमाणस्यदेवेतिवारुण्यापरिदधातिवरुणदे वत्योवाएषतावद्यावदुपनद्धोयावत्परिनितानिप्रपद्यतेस्वयैवैनंतद्देवतास्वेनच्छंदसासमर्धयतिशिक्षमाणस्यदेवेतिशि क्षतेवाएषयोयजतेक्रतुंदक्षंवरुणसंशिशाधीतिवीर्यप्रज्ञानवरुणसंशिशाधीत्येवतदाययातिविश्वादुरितातरेमसुतर्मा णमधिनावरुहेमेतियज्ञोवैसुतर्मानौ कृष्णाजिनंवैसुतर्मानीर्वाग्वैसुतर्मानौर्वाचमेवतदारुह्यतयास्वर्गलोकमभिसंतरति ताएताअष्टावन्वाहरूपसमृद्धाएतद्वैयज्ञस्यसमृद्धंयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतितासांत्रिःप्रथमामन्वाहत्रि रुत्तमाताद्वादशसंपद्यतेद्वादशवैमासाःसंवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापत्यायतनाभिरेवाभीरानोतियएवंवेदत्रिःप्रथ मांत्रिरुत्तमामन्वायज्ञस्यैवतद्वसौनह्यतिस्थेन्नेबलायाविनसाय ॥ १३ ॥ अन्यतरोनड्वान्युक्तःस्यादन्यतरोविमुक्तों ऽथराजानमुपावहरेयुर्यदुभयोर्विमुक्तयोरुपावहरेयुःपितृदेवत्यराजानंकुर्युर्यधुक्तयोरयोगक्षेमःप्रजाविदैत्ताःप्रजाःपरि प्लवेरन्योनड्वान्विमुक्तस्तच्छालासदांप्रजानांरूपयोयुक्तस्तच्चक्रियाणौतेयेयुक्तेन्येविमुक्तेऽन्यउपावहरत्युभावेवतेक्षेमयो गौकल्पयंतिदेवासुरावाएषुलोकेषुसमयतंततएतस्यांपाच्यादिश्ययतंततांस्ततोसुराअजयस्तेदक्षिणस्यांदिश्ययतंततां ·स्ततोसुराअजयस्तेप्रतीच्यांदिश्ययतंततांस्ततोसुराऽअजयस्तउदीच्यांदिश्ययतंततांस्ततोसुराअजयस्तउदीच्यांपाच्यां दिश्ययतंततेततोनपराजयंतसैषादिगपराजिततस्मादेतस्यादिशियतेतवायातयेद्वेश्वरोहानृणाकर्लोस्तैदेवाअब्रुवन्नरा जतयावैनोजयंतिराजानंकरवामहाइतितथेतितेसोमराजानमकुर्वस्तेसोमेनराज्ञासर्वादिशोजयन्नेषवैसोमराजायोयज तेप्राचितिष्ठत्यादधतितेनप्राचीदिशंजयतितंदक्षिणापरिवहतितेनदक्षिणांदिशंजयतितंप्रत्यंचमावर्तयंतितेनप्रतीचींदि शंजयतितमुदीचस्तिष्ठतउपावहरंतितेनोदीचींदिशंजयतिसोमेनराज्ञासर्वादिशोजयतियएवंवेद ॥ १४ ॥ हविराति थ्यनियरोसोमेराजन्यागतेसोमोवैराजायजमानस्यगृहानागच्छतितस्माएतद्धविरातिथ्यनिरुप्यतेतदातिथ्यस्याति थ्यत्वैनवकपालोभवतिनववैप्राणाःप्राणानांतृप्त्यैप्राणानांप्रतिप्रज्ञात्यैवैष्णवोभवतिविष्णुर्वैयज्ञःस्वयैवैनंतदेवतयास्वे नच्छंदसासमर्धयतिसर्वाणिवावच्छंदांसिचपृष्ठानिचसोमराजानंक्रीतमन्वायंतियावंतःखलुबैराजानमनुयंतितेभ्यःस र्वेभ्यऽआतिथ्यक्रियतैग्निमथंतिसोमेराजन्यागतैतद्यथैवादोमनुष्यराज आगतेन्यस्मिन्वाहयुक्षाणवावेहतवाक्षदंतऽ एवमेवास्माऽएतत्क्षप्तदन्निमर्थत्याशिहानांपशुः ॥ १५॥ अग्नयेमथ्यमानायानुब्रहीत्याहाध्वर्युरभित्वादेवसवि तरितिसावित्रीमन्वाहतदाहुर्यदग्नयेमथ्यमानायानुवाचाहाथकस्मात्सावित्रीमन्वाहेतिसवितावैप्रसवानामीशैसवितृप सूताएवैनंतन्मयंतितस्मात्सावित्रीमन्वाहमहीद्यौःपृथिवीचनइतिद्यावापृथिवीयामन्वाहतदाहुर्यदग्नयेमथ्यमानायानु A ·ऐ.बा. प्र. पं. वाचाहाथकस्माझ्यावापृथिवीयामन्वाहेतिद्यावापृथिवीभ्यांवाएतंजातंदेवाःपर्यगृहस्ताभ्यामेवाद्यापिपरिगृहीतस्तस्मा यावापृथिवीयामन्वाहत्वामग्नेपुष्करादधीतितृचमाग्नेयंगायत्रमन्वाहाग्नौमथ्यमानेस्वयैवैनंतद्देवतास्वेनच्छंदसासम र्धयत्यथर्वानिरमंथतेतिरूपसमृद्धमेतद्वैयज्ञस्यसमृदयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतिसयदिनजायेतयदिचिरं जायेतराक्षोन्नयोगायत्र्योनूच्याअग्नेहंसिन्यत्रिणमित्येतारक्षसामपहत्यैरक्षांसिवाएनंतालभंतेयर्हिनजायतेयर्हिचिरं जायतेसयद्येकस्थामेवानूक्तायांजायेतयदिद्वयोरथोतब्रुवंतुजंतवइतिजातायजातवतीमभिरूपामनुब्रूयाद्यद्यज्ञेभिरूपंत समृद्धमायंहस्तेनखादिनमितिहस्ताभ्यांह्येनंमथंतिशिशुंजातमितिशिशुरिववाएषप्रथमजातोयदग्निर्न बिभ्रतिविशाम ग्निंस्वध्वरमितियद्वैदेवानांनेतितदेषामो ३ मितिप्रदेवंदेववीतयेभरतावसुवित्तममितिप्रक्रियमाणायाभिरूपायद्यज्ञेभि रूपंतत्समृद्धमास्वेयोनौनिषीदत्वित्यैषहवाऽअस्यस्वोयोनियंदग्निरग्नेराजातंजातवेदसीर्तिजातइतरोजातवेदाइतर:नि यंशिशीतातिथिमित्येषहवाअस्यप्रियोतिथिर्यदग्निरग्नेःस्योनआगृहपतिमितिशांत्यामेवैनंतद्दधात्यग्निनाग्निःसमिध्यते कविर्गृहपतियुवा ॥ हव्यवाइजुह्वास्यइत्यभिरूपायद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धत्वंह्यग्नेअग्निनाविप्रोविप्रेणसन्त्सतेतिविप्रइत रोविप्रइतरःसन्नितरःसन्नितरःसखासख्यासमिध्यसइत्यैषहवाअस्यस्वःसखायदग्निरग्नेस्तमर्जयंतसुक्रतुपुरोयावानमा जिषु ॥ स्वेषुक्षयेषुवाजिनमित्यैषहवाअस्यस्वःक्षयौयदग्निरग्नेयज्ञेनयज्ञमयजंतदेवाइत्युत्तमयापरिदधातियज्ञेनवैतद्दे ·वायज्ञमयजंतयदग्निनाग्निमयजंततेस्वर्गलोकमार्यस्तानिधर्माणिप्रथमान्यासन् ॥ तेहनाकमहिमानःसचंतयत्रपूर्वेसा ध्याःसंतिदेवाइतिच्छंदांसिर्वसाध्यादेवास्तग्रेग्निनाग्निमयजंततेस्वर्गलोकमायन्नादित्याश्चैवेहासन्नंगिरसश्चतेग्रेग्निनाग्नि मयजंततेस्वर्गलोकमायन्सैपास्वाहतिर्यदन्याहुतिर्यदिहवाअप्यब्राह्मणोक्तोयदिदुरुक्तोक्तोयजतेधहषाहुतिर्गच्छत्ये वदेवान्नपाप्मनासंसृज्यतेगच्छत्यस्याहुतिर्देवान्नास्याहुतिःपाप्मनासंसृज्यतेयएवंवेदताएतास्त्रयोदशान्वाहरूपसमृद्धी एतद्वैयज्ञस्यसमृद्धयद्रूषसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगम्विदतितासांत्रिःप्रथमामन्वाहत्रिरुत्तमाताःसप्तदशसंपद्यतेसप्तद शोवैप्रजापतिर्दादशमासाःपंचर्तवस्तावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापत्यायतनाभिरेवाभीरानोतियएवंवेदत्रिः प्रथमांत्रिरुत्तमामन्वाहयज्ञस्यैक्तद्वानहातिभेनेबलायाविषेसाय ॥ १६ ॥ समिधाग्निंदुवस्याप्यायस्वसमेतुतइ त्याज्यभागयोपोनुवाक्येभवतआतिथ्यवत्यौरू समुपद्वैयज्ञस्यसमृद्धयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदति सैषाग्नेय्यतिथिमतीनसौम्यातिथिमत्यस्तियत्सौम्यातिथिमतीस्याच्छश्वत्साशादेतत्त्वेवैषातिथिमतीयदापीनवतीयदा वाअतिथिंपरिवेविषत्यापीनइववैसतल्भिवर्तितयोर्जुषाणेनैवयजतीदंविष्णुर्विचक्रमैतदस्यप्रियमभिपाथोअश्यामिति वैष्णव्यौत्रिपदामनूच्यचतुष्पदयायजतिसप्तपदानिभवंतिशिरोवाएतद्यज्ञस्ययदातिथ्यसप्तवैशीर्षन्प्राणाःशीर्षन्नेवत प्राणान्दधातिहोतारंचित्ररथमध्वरस्यप्रप्रायमग्निर्भरतस्यशृण्वइतिस्विष्टकृतःसंयाज्येभवतआतिथ्यवत्यौरूपसमृद्धए NAGAVAD ·ऐ.बा. प्र.पं. अ.४ - तद्वैयज्ञस्यसमृदयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतित्रिष्टुभौभवतःसेंद्रियत्वायेळांतंभवतीळांतेनवाएतेनदेवाअ राभुवन्यदातिथ्यतस्मादिळांतमेवकर्तव्यप्रयाजानेवात्रयजंतिनानुयाजान्माणावप्रयाजानुयाजास्तैयइमेशीर्षन्प्राणास्ते प्रयाजायेवांचस्तेनुयााःसयोत्रानुयाजान्यजेथेमान्प्राणानालुप्यशीधित्सेत्तादृक्तदतिरिक्ततत्समुवाइमेप्राणाविद्रे येचेमेयेचेमैतद्यदेवात्रप्रयाजान्यजतिनानुयाजांस्तत्रसकामउपाप्तोयोनुयाजेषुयोनुयाजेषु ॥ १७ ॥ ॥ इतिप्रथमपं चिकायांतृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ यज्ञोवैदेवेभ्यउदक्रामन्नवोहमन्नंभविष्यामीतिनेतिदेवाअब्रुवनन्नमेवनोभविष्यसीतितंदेवाविमेथिसहेभ्योविडतो नप्रबभूवतेहोचुर्देवानवैनइत्थंविहृतोलंभविष्यतिहंतेमंयज्ञसंभरामेतितथेतितंसंज स्तंसंभृत्योचुरश्विनाविमंभिषज्य तमित्यश्विनौवैदेवानांभिषावश्विनावध्व!तस्मादध्वधर्मसंभरतस्तंसंभृत्याहतुब्रह्मन्प्रवर्येणप्रचरिष्यामोहोतरभि टुहीति ॥ १८ ॥ ब्रह्मजज्ञानंप्रथमंपुरस्तादितिप्रतिपद्यतेब्रह्मवैबृहस्पतिब्रह्मणैवैनंतद्भिषज्यतीयं पित्रेराष्ट्र येत्यग्रइति वाग्वैराष्ट्रीवाचमेवास्मिंस्तद्दधातिमहान्महीअस्तभायद्विजातइतिब्राह्मणस्यत्याब्रह्मवैबृहस्पतिब्रह्मणैवैनंतद्भिषज्यत्य भित्यंदेवंसवितारमोण्योरितिसावित्रीप्राणोवैसविताप्राणमेवास्मिंस्तदधातिसंसीदस्वमहाँअीत्येवैनंसमसादयन्नति ब्रह्म३न्प्रवर्येण ' इतिप्लुतोच्चारणमिष्टमत्रभाष्ये । १ ·यंप्रथयंतोनविप्राइय॑ज्यमानायाभिरूपायद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धपतंगमक्तमसुरस्यमायायोनःसनुत्योअभिदासदग्नेभ वानोअग्नेसुमनाउपेतावितिद्वेद्वेअभिरूपैयद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धंकृणुष्वपाजःप्रसितिनपृथ्वीमितिपंचराक्षोन्यौरक्षसामप हत्यैपरित्वागिर्वणोगिरोधिद्वयोरदधाउक्थ्यंवचःशुक्रतेअन्यद्यजतंतेअन्यदपश्यंगोपामनिपद्यमानमितिचतस्रएकपा तिन्यस्ताएकविंशतिर्भवत्येकविंशोयंपुरुषोदशहस्त्याअंगुलयोदशपाद्याऽआत्मैकविंशस्तमिममात्मानमेकविंशंसंस्कुरु ते ॥ १९ ॥ स्रक्केद्रप्सस्यधमतःसमस्वरन्नितिनवपावमान्योनववैप्राणाःप्राणानेवास्मिंस्तद्दधात्ययंवेनश्चोदयत्पृश्निग भइत्ययंवैवेनोस्माद्वाऊर्धाअन्येप्राणावेनंत्यवांचोन्येतस्माद्वेनःप्राणोवाअयंसंनाभेरिर्तितस्मान्नाभिस्तन्नाभेर्नाभित्वं प्राणमेवास्मिंस्तद्दधातिपवित्रंतेविततंब्रह्मणस्पतेतपोष्पवित्रंविततंदिवस्पदेवियत्पवित्रंधिषणाअतन्वतेतिपूतवंतःप्रा णास्तइमेवांचौरेतस्योमूत्र्यःपुरीष्यइत्येतानेवास्मिंस्तद्दधाति ॥ २० ॥ गणानांत्वागणपतिंहवामहइतिब्राह्मणस्पत्यैत्र ह्मवैबृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनंतद्भिषज्यतिप्रथश्चयस्यसप्रथश्चनामेतिधर्मतन्वःसतनुमेवैनंतत्सरूपंकरोतिरथंतरमाजभाराव सिष्ठः ॥ भरद्वाजोबृहदाचक्रेअग्नेरितिबृहद्रथंतरवंतमेवैनंतत्करोत्यपश्यत्वामनसाचेकितानमितिप्रजावान्प्राजापत्यः प्रजामेवास्मिंस्तबधार्तिकाराधद्धोत्राश्विनावामितिनवविच्छंदसंस्तदेतद्यज्ञस्यांतस्त्यैविक्षुद्रमिववाअंतस्त्यमणीयइवच १ यद्यप्यत्रभाध्ये पुरीष्या इतिहश्यतेतथापि पुरीषायहितःपुरीध्यइतिव्युत्पत्त्यामूलपाठवएसुवचः ।

·प्र. पं.
ऐ.बा.
अ.४
स्थवीयइवर्चतस्मादेताविच्छंदसोभवत्येताभिर्हाश्विनोःकक्षीवान्प्रियंधामोपागच्छत्सपरमंलोकमजयदुपाश्विनो प्रियं
धामगच्छतिजयतिपरमंलोकंयएवंवेदाभात्यग्निरुषसामनीकमितिसूक्तैपीपिवांसमश्विनाधर्ममच्छेत्यभिरूपैयद्यज्ञेभिरू
पंतत्समृद्धैतदुत्रैष्टुभंवीर्यवैत्रिष्टुब्बीर्यमेवास्मिंस्तद्दधातिग्रावाणेवतदिदर्थजरेथेइतिसूक्तमक्षीइवकर्णाविवनासेवैत्यंगस
माख्यायमेवास्मिंस्तदिद्रियाणिदधातितदुवैष्टुभवीर्यवैत्रिष्टुवीर्यमेवास्मिंस्तद्दधातीळेद्यावापृथिवीपूर्वचित्तयइतिसूक्त
मग्निंघर्मसुरुचयामन्निष्टयइत्यभिरूपैयद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धतदुजागतंजागतावैपशवःपशूनेवास्मिंस्तद्दधातियाभिरमु
मावतंयाभिरममावतमित्येतावतोहात्राश्विनौकामान्ददृशतुस्तानेवास्मिंस्तद्दधातितैरेवनंतत्समर्धयत्यरूरुचदुषसः
निरग्रियइतिरुचितवतीरुचमेवास्मिंस्तद्दधातिधुभिरक्तुभिःपरिपातमस्मानित्युत्तमयापरिदात्यरिष्टेभिरश्विनासौ
भगेभिः ॥ तन्नोमित्रोवरुणोमामहंतामदितिःसिंधुःपृथिवीउतद्यौरित्येतैरेवैनंतत्कामैःसमर्धयतीतिनुपूर्वपटलं ॥२१॥
अथोत्तरमुपह्वयेसुदुघांधेनुमेताहिङ्कण्वतीवसुपत्नीवसूनामभित्वादेवसवितःसमीवत्सनमातृभिःसंवत्सइवमावृभिर्यस्ते
स्तनःशशयोयोमयोभूगौरमीमेदनुवत्संमिषतैनमसेदुपसीदतसंजानानाउपसीदन्नभिश्वादशभिर्विवस्वतोदुहंतिसप्तको
समिद्धोअग्निरश्विनासमिद्धोअग्निवृषणारतिर्दिवस्तदुप्रयक्षतममस्यकर्मात्मन्वन्नभोदुह्यतेघृतंपर्यउत्तिष्ठब्रह्मणस्पतेऽधु
क्षत्पिप्युषीमिपमुपद्रवपयसागोधुगोपमासुतेसिंचतश्रियमानूनमश्विनोक्रपिःसमुत्येमहतीरपऽइत्येकविंशतिरभिरूपा
॥८॥

·॥ यद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धमुदुष्यदेवःसविताहिरण्ययेत्यनूत्तिष्ठतिप्रैतुब्रह्मणस्पतिरित्यनुप्रैतिगंधर्वइत्थापदमस्यरक्षतीतिख रमवेक्षतैनाकेसुपर्णमुपयत्पतंतमित्युपविशतितप्तोवांघर्मोनक्षतिस्वहोतोभापिबतमश्विनेतिपूर्वाह्नेयजत्य॑ग्नेवीहीत्यनुव षट्रोतिस्विष्टकृद्धाजनयदुनियास्वातंघृतंपयोऽस्यपिबतमश्विनेत्यपराह्नेयजत्यग्नेवीहीत्यनुवषटुरोतिस्विष्टकृद्भाज नत्रयाणांहबहविषांस्विष्टकृतेनसमवयंतिसोमस्यधर्मस्यवाजिनस्येतिसयदनुवषट्करोत्य॑ग्नेरेवस्विष्टकृतोनंतरित्यविश्वा आशादक्षिणसादितिब्रह्माजपतिस्वाहाकृतःशुचिर्देवेषुधर्मःसमुनामि दियतिवेनौद्रप्सःसमुद्रमभियजिगाति ॥ सखेसखायमभ्याववृत्स्वोर्ध्वऊषुणऊतयऊर्ध्वानःपाह्यंहसस्तंघेमित्थानमस्विनइत्यभिरूपायद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धपावक शोचेतवहिक्षयंपरीतिभक्षमाकांक्षतेहुतहविर्मधुहविरिंद्रतमेग्नावश्यामतेदेवधर्म ॥ मधुमतःपितुमतौवाजवतोंगिरस्व तौनमस्तेअस्तुमामाहिंसीरितिधर्मस्यभक्षयतिश्येनोनयोनिसदनंधियाकृतमायस्मिन्त्सप्तवासवाइतिसंसाद्यमानाया न्वाहहविर्हविष्मोमहिसद्मदैव्यमितियदहरुत्सादयिष्यंतोभवंतियवसाद्भगवतीहिभूयाइत्युत्तमयापरिदधातितदेतद्दे वमिथुनंयद्धर्मःसयोधर्मस्तच्छिश्नैयौशफौतौशफौयोपयमनीतेश्रोणिकपालेयत्पयस्तद्रेतस्तदिदमग्नौदेवयोन्यांप्रजननेरे तःसिच्यतैग्निदेवयोनिःसोग्नेर्देवयोन्याऽआहुतिभ्यःसंभवत्य॒मयोयजुर्मयःसाममयोवेदमोब्रह्ममयोमृतमयःसंभूय देवताअप्येतियएवंवेदयश्चैवंविद्वानेतेनयज्ञक्रतुनायजते ॥ २२ ॥ देवासुरावाएषुलोकेषुसमयतततेवाअसुराइमाने

·हो.ना.
प्र.पं.
अ.४
वलोकान्पुरोकुर्वतयथौजीयांसोवलीयांसएवैतेवाअयस्मयीमेवेमामकुर्वतरजतामंतरिक्षहरिणीदिवतेतर्थमाँल्लोकान्पुरो
कुर्वततेदेवाअब्रुवन्पुरोवाइमेसुराइमाँल्लोकानक्रतपुरइमाँल्लोकान्यतिकरवामहाइतितथेतितेसदएवास्याःप्रत्यकुर्वताग्नी
ध्रमंतरिक्षाद्धविर्धानेदिवस्तेतथेमाँल्लोकान्पुरःप्रत्यकुर्वततेदेवाअब्रुवन्नुपसदउपायामोपसदावैमहापुरंजयंतीतितथेतिते
यामेवप्रथमामुपसदमुपायंस्तयैवैनानस्मॉल्लोकादनुदंतयांद्वितीयांतयांतरिक्षाद्यांतृतीयांतयादिवस्तांस्तथैभ्योलोकेभ्यो
नुदंततेवाएभ्योलोकेभ्योनुत्ताअसुराऋतूनश्रयंततेदेवाअश्रुचक्षुपसदएवोपायामेतितथेतितइमास्तिस्रःसतीरुपसदोद्वि
द्विरेकैकामुपायस्ताःषट्समपद्यंतषड्डाऋतवस्तान्याऋतुभ्योनुदंततेवाऋतुभ्योनुत्ताअसुरामासानश्रयंततेदेवाअब्रुवनुप
सदएवोपायामेतितथेतितइमाःषट्सतीरुपसदोद्विढेिरेकैकामुपायंस्ताद्वादशसमपद्यंतद्वादशवैमासांस्तान्वैमासेभ्योनु
दंततेवैमासेभ्योनुत्ताअसुराअर्धमासाननयंततेदेवाअब्रुवन्नुपसदएवोपायामेतितथेतितइमाद्वादशसतीरुपसदौद्विद्धिरे
कैकामुपायस्ताश्चतुर्विंशतिःसमपद्यंतचतुर्विंशतिर्वाअर्धमासांस्तान्वाअर्धमासेभ्योनुदंततेवाअर्धमासेभ्योनुत्ताअसुराअ
होरात्रेअश्रयंततेदेवाअब्रुवन्नपसदावेवोपायामेतितथेतितेयामेवपूर्वाह्नउपसदमुपायस्तयैवैनानहोनुदंतयामपराहेतया
रात्रेस्तांस्तथोभाभ्यामहोरात्राभ्यामंतरायस्तस्मात्सुपूर्वाह्नएर्वपूर्वयोपसदाप्रचरितव्यस्वपराह्नेपरयातावंतमेवतद्विषते
॥९॥

·लोकंपरिशिनष्टि ॥ २३ ॥ जितयोवैनामैतायदुपसदोऽसपत्नांवाएताभिर्देवाविजितिव्यजयंतासपत्नांविजितिविजय तेयएवंवेदयान्देवाएषुलोकेषुयामृतुषुयांमासेषयामधमासेषुयामहोरात्रयौर्विजितिव्यजयंततांविजितिविजयतेयएवंवे देतेदेवाअविभयुरस्माकं विप्रेमाणमन्विदमसुराआभविष्यतीतितेव्युत्क्रम्यामंत्रयंताग्निर्वसुभिरुदकामदिंद्रोरुवरुण आदित्यैर्वृहस्पतिर्विश्वैर्देवैस्तेतथाव्युत्क्रम्यामंत्रयंततेब्रुवन्हंतयाएवनइमाःप्रियतमास्तन्वस्ताअस्यवरुणस्यराज्ञोगृहेसं निदधामहैताभिरेवनःसनसंगच्छातैयोनएतदतिकामाद्यआलुलोभयिषादितितथेतितेवरुणस्यराज्ञोगृहेतनूःसंन्यदध ततेयद्वरुणस्यराज्ञोगृहेतनूःसंन्यदधततत्तानूनप्त्रमभवत्तत्तानूननस्यतानूननत्वतस्मादाहुर्नसतानूनविणेद्रोग्धव्य मितितस्माद्विदमसुरानान्वाभवंति ॥ २४ ॥ शिरोवाएतद्यज्ञस्ययदातिथ्यग्रीवाउपसदःसमानबहिषीभवतःसमानंहि शिरोग्रीवमिपुंवाएतादेवाःसमस्कुर्वतयदुपसदस्तस्याअग्निरनीकमासीत्सोमःशल्योविष्णुस्तेजनवरुणःपर्णानितामाज्य धन्वानोव्यसृजस्तयापुरोभिंदन्तआयस्तस्मादेताआज्यहविषोभवंतिचतुरोग्रेस्तनान्त्रतमुपैत्युपसत्सुचतुःसंधिहींपुरनी कंशल्यस्तेजनैपर्णानित्रीन्स्तनान्त्रतमुपैत्युपसत्सुत्रिषधिहींपुरनीकंशल्यस्तेजनं ॥ द्वौस्तनौव्रतमुपैत्युपसत्सुद्विषंधिहीं घुःशल्यश्चोवतेजनचैकस्तनंत्रतमुपैत्युपसत्स्वेकाह्येवेषुरित्याख्यायतएकयावीर्य क्रियतेपरोवरीयांसोवाइमेलोकाअर्वा गंहीयांसःपरस्तादर्वाचीरुपसदउपत्येषामेवलोकानामभिजित्याउपसद्यायमीहषइमामेअग्नेसमिधमिमामुपसदंवनेरि तितिस्रस्तिस्रःसामिधेन्योरूपसमृद्धाएतद्वैयज्ञस्यसमृद्धंयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतिजनिवतीर्याज्यानु ·प्र. पं. ऐ.बा. अ.४ ॥१०॥ वाक्याःकुर्यादग्नितत्राणिजघनद्यउग्रइवशर्यात्वंसोमासिसत्पतिर्गयस्फानोअमीवहेदं विष्णुर्विचक्रमैत्रीणिपदाविचक्र मइत्येताविपर्यस्ताभिरपरालेयजतिनंतोवाएताभिर्देवाःपुरोभिंदंतआयन्यदुपसदःसच्छंदसःकर्तव्यानविच्छंदसौयद्वि च्छंदसःकुर्याद्रीवासुतगडंदादीश्वरोग्लावोजनितोस्तस्मात्सच्छंदसएवकर्तव्यानविच्छंदसस्तदुहस्माहोपाविर्जानश्रु तेर्यउपसदांकिलबैतद्राह्मणेयस्मादप्यश्लीलस्यश्रोत्रियस्यमुखव्यवज्ञायतेतृप्तमिवरेभतीवेत्याज्यहविषोयुपसदोग्रीवासु मुखमध्याहितंतस्माद्धस्मतदाह ॥ २५ ॥ देववर्मवाएतद्यत्प्रयाजाश्चानुयाजाश्चप्रियाजमननुयाजभवतीष्वसंशित्या अप्रतिशरायसकृदतिक्रम्याश्रावयतियज्ञस्याभिक्रांत्याअनपक्रमायतदाहुःक्रूरमिववाएतत्सोमस्यराज्ञोंतेचरंतियदस्य घृतेनांतेचरंतिघृतेनहिवनेणेंद्रोवृत्रमहंस्तद्यदंशुरंशुष्टदेवसोमाप्यायतामिद्रायैकधनविदआतुभ्यमिंद्रःप्यायामात्व मिंद्रायप्यायस्वाप्याययास्मान्त्सखीन् ॥ सन्यामेधयास्वस्तितेदेवसोमसुत्यामुदृचमशीयेतिराजानमाप्याययंतियदेवा स्यतत्क्रूरमिवांतेचरंतितदेवास्यैतेनाप्याययंत्यथोएनंवर्धयंत्येवंद्यावापृथिव्योाएषगर्भोयत्सोमोराजातद्यदेष्टारायए ष्टावामानिप्रेषेभगाय ॥ ऋतमृतवादिभ्योनमोदिवेनमःपृथिव्याइतिप्रस्तरेनिहवतेद्यावापृथिवीभ्यामेवतन्नमस्कुवैत्य ·१ भाष्ये 'तिढुवते संप्रीणयन्ति' इतिव्युत्पादनात्सएवतदीप्सितःपाठः । सोमोवैराजागंधर्वेष्वासीत्तंदेवाश्चऋषयश्चाभ्यध्यायन्कथमयमस्मान्त्सोमोराजागच्छेदितिसावागत्रवीत्स्त्रीकामावै गंधर्वामयैवस्त्रियाभूतयापणध्वमितिनेतिदेवाअब्रुवन्कथंवयंत्वदृतेस्यामेतिसाब्रवीत्क्रीणीतैवयहिवाववोमयार्थोभवि तातडॅववोहंपुनरागंतास्मीतितथेतितयामहाणग्न्याभूतयासोमराजानमक्रीणस्तामनुकृतिमस्कन्नांवत्सतरीमाजंतिसोम ऋयणींतयासोमराजानंक्रीणतितांपुनर्निष्क्रीणीयात्पुनहिंसातानागच्छत्तस्मादुपांशुवाचाचरितव्य॑सोमेराजनिक्रीतेगं धर्वेषुहितहिवाग्भवतिसाग्नावेवप्रणीयमानेपुनरागच्छति ॥ २७ ॥ अग्नयेप्रणीयमानायानुब्रूहीत्याहाध्वर्युःप्रदेवंदे व्याधियाभरताजातवेदसं ॥ हव्यानोवक्षदानुषगितिगायत्रींब्राह्मणस्यानुबाद्गायत्रोवैब्राह्मणस्तेजोवैब्रह्मवर्चसंगाय त्रीतेजसैवैनंतहमा सेतदमर्धयतीममहेविदथ्यायशूपमितित्रिष्टुभंराजन्यस्यानुब्रूयात्रैष्टुभोवैराजन्यओजोवाइंद्रिय वीर्यत्रिष्टुंबोजसैवैनंतदिंद्रियेणवीर्येणसमर्धयतिशश्वत्कृत्वईड्यायप्रजधुरितिस्ानामेवेनंतच्छष्टंगमयतिशृणोतुनोद म्येभिरनीःशृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्रइत्या॑जरसंहास्मिन्नजस्रोदीदएचएवंदायमिहप्रथमोधायिधातृभिरितिजगतींवै श्यस्यानुब्रूयाजागतोवैवैश्योजागताःपशवःपशुभिरेवैनंतत्समर्धयतिवनेषुचित्रंविश्वविशेविशइत्यभिरूपायद्यज्ञेभिरू पंतत्समृद्धमयमुष्यप्रदेवयुरित्यनुष्टुभिवाचविसृजतेवाग्वाअनुष्टुब्वाच्येवतद्वाचं विसृजतेऽयमुष्यइतियदाहायमुस्याग १ 'महानग्न्या' महतीचासौनग्नीच इतिभाष्येपाठः । नग्नी कुमारी ।

·ऐ.बा. प्र.पं. ॥११॥ . मैयापुरागंधर्वेष्वाक्समित्येवतद्वाक्प्रवतेयमग्निरुरुष्यतीययवाअग्निरुरुष्यत्यमृतादिवजन्मनइत्यमृतत्वमेवास्मिंस्त द्दधातिसहसश्चित्सहीयान्देवोजीवातवेकृतइतिदेवोह्येषएतज्जीवातवेकृतोयदनिरिळायास्त्वापदेवयंनाभापृथिव्याअ धीत्येतद्वाइळायास्पदयदुत्तरवेदीनाभिर्जातवेदोनिधीमहीतिनिधास्यंतोह्येनंभवत्यग्नेहव्यायवोढुवइतिहव्यंहिवक्ष्यन्भ वत्यग्नेविश्वेभिःस्वनीकदेवरूर्णावंतंप्रथमःसीदयोनिमितिविश्वैरेवैनंतद्देवैःसहासादयतिकुलायिनंघृतवंतंसवित्रइतिकु लायमिवह्येतद्यज्ञेक्रियतैयत्पैतुदारवाःपरिधोगुग्गुलूर्णास्तुकाःसुगंधितेजनानीतियज्ञनययजमानायसाध्वितियज्ञमे वतदृजुधाप्रतिष्ठापयतिसीदहोतःस्वउलोकेचिकित्वानित्यनिर्वैदेवानांहोतातस्यैषस्वोलोकोयदुत्तरवेदीनाभिःसादयाय शंसुकृतस्ययोनावितियजमानोवैयज्ञोयजमानायैवैतामाशिषमाशास्तैदेवावीर्देवान्हविषायजास्यग्नेबृहद्यजमानेवयो धाइतप्राणोवैवर्य-प्राणमेवतद्यजमानेदधातिनिहोताहोतृपदनेविदानइत्यग्निदेवानांहोतातस्यैतद्धोतृपदनैयदुत्तरचे दीनाभिस्त्वेषोदीदिवाँअसदत्सुदक्षइत्यासन्नोहिसतर्हिभवत्यदब्धव्रतप्रमतिर्वसिष्ठइत्यग्निदेवानांवसिष्ठःसहस्रंभरःशु चिजिह्वोअग्निरित्येषाहवाअस्यसहस्रंभरायदेनमेकंसंतंबहुधाविहरंतिप्रहवैसाहस्रंपोषमाप्नोतियएवंवेदत्वंदूतस्त्वमुनः ·१ 'अवात्समित्येव' इतिभाष्यपाठः । गंधर्वेषुयाहवागवात्संस्थितास्मिइत्यर्थस्तत्र । वानांगोपाअग्निमेवतत्सर्वतोगोप्तारंपरिदत्तआत्मनेचयजमानायचयत्रैवविद्वानेतयापरिदात्यथोसंवत्सरीणामेवैतां स्वस्तिंकुरुतेताएताअष्टावन्वाहरूपसमृद्धाएतद्वैयज्ञस्यसमृदयद्पसमृद्धैयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतितासांत्रिःप्रथ मामन्वाहत्रिरुत्तमांताद्वादशसंपातेद्वादशवैमासाःसंवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापत्यायतनाभिरेवाभीरानोतियए वंवेदत्रिःप्रथमांत्रिरुत्तमामन्वायज्ञस्यैवतद्वसौनयतिस्थेम्नेबलायाविषेसाय ॥ २८ ॥ हविर्धानाभ्यांप्रोह्यमाणाभ्या मनुब्रूहीत्याहाध्वर्युर्युजेवांब्रह्मपूय॑नमोभिरित्यन्वाहब्रह्मणावाएतेदेवाअयुंजतयद्धविर्धानेब्रह्मणैवैनेएतद्युक्तेनवैब्रह्म प्रवद्रिष्यतिप्रेतायज्ञस्यशंभुवेतितृचद्यावापृथिवीयमन्वाहतदाहुर्यद्धविर्धानाभ्यापोह्यमाणाभ्यामनुवाचाहाथकस्मात्त चंद्यावापृथिवीयमन्वाहेतिद्यावापृथिवीवैदेवानांहविर्धानेआस्तांतेउएवाद्यापिहविर्धानेतेहीदमंतरेणसर्वंहविर्यदिदंकिं चतस्मात्तृचंद्यावापृथिवीयमन्वाहयमेइवयतमानेयदैतमितियमेइवह्येतेयतमानेप्रबाहुगितःप्रवांभरन्मानुषादेवयंतइ तिदेवयंतो नेमानुषाःप्रभरत्यासीदतस्वमुलोकविदाने ॥ स्वासस्थेभवतमिंदवेनइतिसोमोवैराजेंदुःसोमायैवैनेएतद्रा ज्ञआसदेचीक्लपदधिद्वयोरदधाउक्थ्यवचइतिद्वयोर्खेतत्ततीयंछदिरधिनिधीयतउक्थ्यंवचइतियदायज्ञियंवैकर्मो क्थ्यंबचौयज्ञमेवैतेनसमर्धयतियतस्रुचामिथुनायासपर्यतः ॥ असंयत्तोव्रतेतेक्षेतिपुष्यतीतियदेवादःपूर्वयत्तवत्पदमा हतदेवैतेनशांत्याशमयतिभद्राशक्तिर्यजमानायसुन्वतइत्याशिषमाशास्तैविश्वारूपाणिप्रतिमुंचतेकविरिति विश्वरूपाम

·ऐ.ना.
प्र. पं.
॥१२॥
अ.५
न्याहसरराख्वाभीक्षमाणोनुयाद्विश्वमिवहिरूपरराव्या शुक्लामियचकृष्णमिव विश्वरूपमवरुधआत्मनेचयजमानाय
चयत्रवविद्वानेतारराव्यामीक्षमाणोन्वाहपरित्वागिर्वणोगिरइत्युत्तमयापरिदधातिसयदैवहविर्धानेसंपरिश्रितेमन्येता
थपरिदध्यादनग्नंभावुकाहहोतुश्चयजमानस्यचभार्याभवंतियत्रैवंविद्वानेतयाहविर्धानयोःसंपरिश्रितयोःपरिदधातिय
जुषावाएतेसंपरिश्रियेतेयद्धविर्धानेयजुपैवैनेएतत्परिश्रयंतितौयदैवाध्वर्युश्चप्रतिप्रस्थाताचोभयतोमेथ्यौनिहन्याताम
थपरिदध्यादत्रहितेसंपरिनितेभवतस्ताएताअष्टावन्वाहरूपसमृद्धाएतद्वैयज्ञस्यसमृद्धयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृग
भिवदतितासांत्रिःप्रथमामन्वाहत्रिरुत्तमाताद्वादशसंपातेद्वादशवैमासाःसंवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापत्यायत
नाभिरेवाभीरानोतियएवंवेदत्रिःप्रथमांत्रिरुत्तमामन्वाहयज्ञस्यैवतद्वसौनयतिस्थेम्नेबलायाविषेसाय ॥२९॥ अग्नीषो
माभ्यांप्रणीयमानाभ्यामनुव्हीत्याहाध्वर्युःसावीहिंदेवप्रथमायपित्रइतिसावित्रीमन्वाहतदाहुर्यदग्नीषोमाभ्याप्रणीयमा
नाभ्यामनुवाचाथिकस्मात्सावित्रीमन्वाहेतिसवितावैप्रसवानामीशेसवितृप्रसूताएवैनौतत्प्रणयंतितस्मात्सावित्रीम
न्वाहप्रैतुब्रह्मणस्पतिरितिब्राह्मणस्पत्यामन्वाहतदाहुर्यदग्नीषोमाभ्याप्रणीयमानाभ्यामनुवाचाहाथकस्माद्ब्राह्मणस्पत्या
मन्वाहेतिब्रह्मवैबृहस्पतिर्ब्रह्मवाभ्यामेतत्पुरोगमकर्णब्रह्मण्वद्रिष्यतिप्रदेव्येतुसूनृतेतिससूनृतमेवतद्यज्ञंकरोतितस्मा
ब्राह्मणस्पत्यामन्वाहहोतादेवोअमर्त्य इतितचमाग्नेयंगायत्रमन्वाहसोमेराजनिप्रणीयमानेसोमवैराजानप्रणीयमानमंत
॥१२॥

·रेणैवसदोहविर्धानान्यसुरारक्षास्यजिघांसस्तमग्निर्माययात्यनयत्पुरस्तादेतिमाययेतिमाययाहिसतमत्यनयत्तस्माद्वस्या ग्निंपुरस्ताद्धरत्युपत्याग्नेदिवेदिवउपप्रियंपनिम्नतमितितिस्रश्चैकांचान्वाहेश्वरौहवाएतौसंयंतौयजमा हिंसितोर्यश्चासौ पूर्वउद्धृतोभवतियमुचैनमपरंप्रणयंतितद्यत्तिस्रश्चैकांचान्वाहसंजानानावेवैनौतत्संगमयतिप्रतिष्ठायामेवैनौतत्प्रतिष्ठा पर्यत्यात्मनश्चयजमानस्यचाहिंसायोअग्नेजुषस्वप्रतिहर्यतद्वचइत्याहुत्यांहूयमानायामन्वाहाग्नयएवतज्जुष्टिमाहुतिंगम यतिसोमोजिगातिगातुविदितितृचंसौम्यंगायत्रमन्वाहसोमेराजनिप्रणीयमानेस्वयैवैनंतद्देवतास्वेनच्छंदसासमध्य तिसोमःसधस्थमासददित्यासत्स्यन्हिसतहिभवर्तितदतिक्रम्यैवानुब्रूात्पृष्ठतईवाग्नीधंकृत्वातमस्यराजावरुणस्तमश्वि नेतिवैष्णवीमन्वाहक्रतुंसचंतमारुतस्यवेधसः ॥ दाधारदक्षमुत्तममहर्विदैवजंचविष्णुःसखिवाँअपोर्तुतइतिविष्णुवैदे वानांद्वारपःसएवास्साएतद्वार विवृणोत्यंतश्चप्रागाअदितिर्भवासीतिप्रपाद्यमानेन्वाहश्येनोनयोनिसदनंधियाकृतमि त्यासन्नेहिरण्ययमासदैदेवएपतीतिहिरण्मयमिवहवाएपएतद्देवेभ्यच्छदयतियत्कृष्णाजिनंतस्मादेतामन्याहौस्तना झ्यामसुरोविश्ववेदाइतिवारुण्यापरिदधातिवरुणदेवत्योवाएषतावद्यावदुपनद्धोयावत्परिश्रितानिप्रपद्यतेस्वयैवैनंतद्दे बतास्वेनच्छंदसासमर्धयतितंयधुपवाधावेयुरभयंवेच्छेन्नेिवावंदस्ववरुणंबृहतमित्येतयापरिदांद्यावयोहाभयमि १ 'पृष्ठतएवाग्नीधंकृत्वा' इतिभाष्यपाठः । ऐ.बा. ३

·ए.बा.
प्र.पं.
अ.५
च्छतियावन्योहाभयंध्यायतितावद्भ्योहाभयंभवतियत्रैवंविद्वानेतयापरिदधातितस्मादेवं विद्वालेतयैवपरिदध्यात्ताए
ताःसप्तदशान्वाहरूपसमृद्धाएतद्वैयज्ञस्यसमृद्धंयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतितासांत्रिःप्रथमामन्वाहत्रिरु
त्तमाताएकविंशतिःसंपद्यंतएकविंशोवैप्रजापतिर्दादशमासाःपंचर्तवस्त्रयइमेलोकाअसावादित्यएकविंशउत्तमाप्रतिष्ठा
तदैवंक्षत्रसाश्रीस्तदाधिपत्यैतनस्यविष्टपंतत्प्रजापतेरायतनैतत्स्वाराज्यमृश्नोत्येतमेवैताभिरेकविंशत्यैकविंशत्या॥३०
इतिप्रथमपंचिकायांपंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
940
॥ इतिप्रथमपंचिकासमाप्ता ॥
॥१३॥

·IVATION
GAD
॥ अथद्वितीयपंचिकामारंभः॥
FE

·ऐ.प्रा.
द्वि.पं.
अ.२
श्रीगणेशायनमः ॥ हरिः ॐ ॥ यज्ञेनवैदेवाऊर्ध्वाःस्वर्गलोकमायैस्तेविभयुरिमंनोदृष्ट्वामनुष्याश्चऋषयश्चानुप्रज्ञा
स्यंतीतितवेयूपेनवायोपयस्तंयद्यूपेनैवायोपयंस्तचूपस्ययूपत्वतमवाचीनाग्रंनिमित्योर्ध्वाउदायस्ततोवैमनुष्याश्चऋषयश्च
देवानांयज्ञवास्त्वभ्यायन्यज्ञस्यकिंचिदेषिष्यामःप्रज्ञात्याइतितेवैयूपमेवाविंदन्नवाचीनानिमिततेविदुरनेनवैदेवायज्ञ
मयूयुपन्नितितमुत्खायोर्ध्वन्यमिन्यस्ततोवैतेप्रयज्ञमजानन्प्रस्वर्गलोकतद्यद्यूपऊोनिमीयतैयज्ञस्यप्रज्ञात्यैस्वर्गस्यलोक
स्यानुख्यात्यैवज्रोवाएषयधूपःसोष्टाश्रिःकर्तव्योऽष्टाश्रिर्वैवज्रस्तंतंप्रहरतिद्विषतेभ्रातृव्यायवर्धयोस्यस्तुत्यस्तस्मैस्ततवै
वज्रोवैयूपःसएषद्विषतोवधउद्यतस्तिष्ठतितस्माद्धाप्येतहियोद्वेष्टितस्याप्रियंभवत्यमुष्यायंयूपोमुष्यायंयूपइतिदृष्ट्वाखा
दिरंयूपंकुर्वीतस्वर्गकामःखादिरेणवैयूपेनदेवाःस्वर्गलोकमजयस्तथैवैतद्यजमानःखादिरेणयूपेनस्वर्गलोकंजयतिबल्वंयू
पंकुर्वीतान्नाद्यकामःपुष्टिकामःसमांसमावैबिल्वोगृभीतस्तदन्नाद्यस्यरूपमामूलाच्छाखाभिरनुचितस्तत्पुष्टेःपुष्यतिप्रजां
चपशुंश्चयएवं विद्वान्बैल्वंयूपंकुरुतेयदेवबैल्वां ३ ॥ बिल्वंज्योतिरितिवाआचक्षतेज्योतिःस्वेषुभवतिश्रेष्ठःस्वानांभवति
यएवंवेदपालाशंयूपंकुर्वीततेजस्कामोब्रह्मवर्चसकामस्तेजोवैब्रह्मवर्चसैवनस्पतीनांपलाशस्तेजस्वीब्रह्मवर्चसीभवतियए
वंविद्वान्पालाशंयूपंकुरुतेयदेवपालाशां ३ ॥ सर्वेषांवाएषवनस्पतीनांयोनियत्पलाशस्तस्मात्पलाशस्यैवपलाशेनाचक्ष
तेऽमुष्यपलाशममुष्यपलाशमितिसर्वेषांहास्यवनस्पतीनांकामउपाप्तोभवतियएवंवेद ॥ १॥ अमोयूपमनुब्रूहीत्याहा
॥१४॥

·ध्वर्युरंजंतित्वामध्वरेदेवयंतइत्यन्वाहावरेह्येनंदेवयंतोंजंतिवनस्पतेमधुनादैव्येनेत्येतद्वैमधुदैव्यंयदाज्ययदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेहधत्ताद्यद्वाक्षयोमातुरस्याउपस्थइतियदिचतिष्ठासियदिचशयासैद्रविणमेवास्मासुधत्तादित्येवतदाहोच्छ्रयस्वव नस्पतइत्युच्छ्रीयमाणायाभिरूपायद्यज्ञेभिरूपतत्समृद्धैवर्मन्पृथिव्याअ/त्येतद्वैवर्मपृथिव्यैयत्रयूपमुन्मिन्वतिसुमि तीमीयमानौव!धायज्ञवाहसइत्याशिषमाशास्तैसमिद्धस्यश्रयमाणःपुरस्तादितिसमिद्धस्यह्येषएतत्पुरस्ताच्छ्रयतेब्रह्मव न्वानोअजरंसुवीरमित्याशिषमेवाशास्तआरेअस्मदमतिबाधमानइत्यशनायावैपाप्मामतिस्तामेवतदारान्नुदतैयज्ञाच्चय जमानाच्चोच्छ्रयस्वमहतेसौभगायेत्याशिषमेवाशास्तऊर्ध्वऊषुणऊतयेतिष्ठादेवोनसवितेतियद्वैदेवानांनेतितदेषामो ३ मितितिष्ठदेवइवसवितेत्येवतदाहो?वाजस्यसनितेतिवाजसनिमेवैनतद्धनसांसनोतियदंजिभिर्वाद्भिर्विह्वयामहइ तिच्छेदांसिवाअंजयोवाघतस्तैरेतद्देवान्यजमानाविह्वयंतेममयज्ञमागच्छतममयज्ञमितियदिहवाअपिबहवइवयतेऽ थहास्यदेवायज्ञमैवगच्छतियत्रैवविद्वानेतामन्वाहोोनःपाह्यंहसोनिकेतुनाविश्वंसमत्रिणदहेतिरक्षांसिवैपाप्माश्रिणों रक्षांसिपाप्मानंदहेत्येवतदाहकृधीनऊर्ध्वाचरथायजीवसइतियदाहकृधीनऊर्ध्वाचरणायजीवसइत्येवतदाहयदिहवा अपिनीतइवयजमानोभवतिपरिहैवैनंतत्संवत्सरायददातिविदादेवेषुनोदुवईत्याशिपमेवाशास्तेजातोजायतेसुदिनत्वे १ भाष्येनात्रप्लुतोगृहीतः । २ यज्ञमेवइतिभाष्येपाठः ।

·द्वि. पं.
ए.बा.
अ.१
अहामितिजातोह्येषएतज्जायतेसमर्यआविदथेवर्धमानइतिवर्धयंत्येनंतत्पुनंतिधीराअपसोमनीषेतिपुनंत्येवैतद्देव
याविप्रउदियर्तिवाचमितिदेवेभ्यएवैनंतन्निवेदयतियुवासुवासाःपरिवीतआगादित्युत्तमयापरिदधातिप्राणोवैयुवासु
वासाःसोयंशरीरैःपरिवृतःसउश्रेयान्भवतिजायमानइतिश्रेयाच्छ्रेयान्ह्येषएतद्भवतिजायमानस्तंधीरासःकवयउन्नयंति
स्वाध्योमनसादेवयंतइतियेवाअनूचानास्तेकवयस्तएवैनंतदुन्नयंतिताएताःसप्तान्वाहरूपसमृद्धोएतद्वैयज्ञस्यसमृद्धंय
द्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदतितासांत्रिःप्रथमामन्वाहत्रिरुत्तमाताएकादशसंपद्यंतएकादशाक्षरावैत्रिष्टुत्रिष्टु
बिंद्रस्यवज्रइंद्रायतनाभिरेवाभीरानोतियएवंवेदेत्रिःप्रथमांत्रिरुत्तमामन्वायज्ञस्यैवतद्बसौनह्यतिस्थेम्नेबलायावित्रं
साय ॥२॥ तिष्ठेद्यूपा ३ः ॥ अनुप्रहरे ३ त् इत्याहुस्तिष्ठेत्पशुकामस्यदेवेभ्योवैपशवोन्नाद्यायालंभायनातिष्ठंततेप
क्रम्यप्रतिवावदतोतिष्ठन्नास्मानालप्स्यध्वेनास्मानितततोवैदेवाएतंयूपंवज्रमपश्यैस्तमेभ्यउदनयंस्तस्माद्विभ्यतउपाव
तंततमेवाद्याप्युपावृत्तास्ततोवैदेवेभ्यःपशन्नाद्यायालंभायातिष्ठंततिष्ठतेस्मैपशवोन्नाद्यायालंभाययएवंवेदयस्यचैवंवि
दुषोयूपस्तिष्ठत्यनुप्रहरेत्स्वर्गकामस्यतमुहस्मैतपूर्वेन्वेवप्रहरंतियजमानोवैयूपोयजमानःप्रस्तरोग्निवैदेवयोनिःसोग्नेर्देव
योन्याआहुतिभ्यःसंभूयहिरण्यशरीरऊर्ध्वःस्वर्गलोकमेष्यतीत्यथयेतेभ्योवरआसंस्तएतस्वरमपश्यन्यूपशकलंततस्मि
ल्कालेनुप्रहरेत्तत्रसकामउपाप्तोयोनुशहातरमकामउपाप्तोय स्थानेसर्वाभ्योवाएषदेवताभ्यआत्मानमालभतेयोदीक्ष
।
॥१५॥

·तेग्निःसर्वादेवताःसोमःसर्वादेवताःसयदग्नीषोमीयंपशुमालभतेसर्वाभ्यएवतद्देवताभ्योयजमानआत्माननिष्क्रीणीतेत दाहुर्द्विरूपोग्नीषोमीयःकर्तव्योद्विदेवत्योहीतितत्तन्नादृत्यपीवइवकर्तव्यःपीवोरूपावैपशवःकृशितइवखलुवैयजमानोभ वर्तितद्यत्पीवापशुगनियमानमेवातरोनोधेनसमर्धयतितदाहु ग्नीषोमीयस्यपशोरश्नीयात्पुरुषस्यवाएषोश्नातियो ग्नीषोमीयस्यपशोरश्नातियजमानोह्येतेनात्मानंनिष्क्रीणीतइतितत्तन्नादृत्यैवात्रघ्नंवाएतद्धविर्यदग्नीषोमीयोग्नीषोमाभ्यां वाइंद्रोवृत्रमहंस्तावेनमब्रूामावाभ्यांववृत्रमवीवरतेवृणावहाइतिवृणाथामितितावेतमेववरमवृणाताश्वःसुत्यायांप शुसएनयोरेषोच्युतोवरवृतोद्येनयोस्तस्मात्तस्याशितव्यचैवलीप्सितव्यंच ॥ ३ ॥ आप्रीभिराप्रीणार्तितेजोवैब्रह्मवर्च समाप्रियस्तेजसैवैनंतद्ब्रह्माया सेनापर्धयतिसमिधोयजतिप्राणावैसमिधःप्राणाहीदंसर्वसमिंधतेयदिदंकिंचप्राणानेव तत्प्रीणातिप्राणान्यजमानेदधातितनूनपातंयजतिप्राणोवैतनूनत्सिहितन्वःपातिप्राणमेवतत्प्रीणातिप्राणंयजमानेद धातिनराशंसंयजतिप्रजावैनरोवाक्शंसःप्रजांचैवतद्वाचंचप्रीणातिप्रजांचवाचंचयजमानेदधातीळोयजत्यन्नवाइळोन्न मेवतत्प्रीत्यन्नंयजमानेदधातिबहिर्यजतिपशवोवैबर्हिःपशूनेवतत्पीणातिपशून्यजमानेदधातिदुरोयजतिवृष्टिवैदुरो वृष्टिमेवतत्प्रीणातिवृष्टिमन्नाद्यंयजमानेदात्युषासानक्तायजत्यहोरात्रेवाउपासानक्ताहोरात्रेएवतत्प्रीणात्यहोरात्रयो र्यजमानंदधातिदैव्याहोतारायजतिप्राणापानौवैदैव्याहोताराप्राणापानावेवतत्प्रीणातिप्राणापानौयजमानेदधातिति

·द्वि. पं.
ए.बा.
त्रोदेवीर्यजतिप्राणोवाअपानोव्यानस्तिस्रोदेव्यस्ताएवतत्प्रीणातितायजमानेदधातित्वष्टारयजतिवाग्वैत्वष्टावाग्घीदं
सर्वताप्टीववाचमेवतत्प्रीणातिवाचंयजमानेदधातिवनस्पतियजतिप्राणोवैवनस्पतिःप्राणमेवतत्प्रीणातिप्राणंयजमानेद
धातिस्वाहाकृतीर्यजतिप्रतिष्ठावैस्वाहाकृतयःप्रतिष्ठायामेवतद्यज्ञमंततःप्रतिष्ठापयतिताभिर्यथऋष्याप्रीणीयाद्यद्यथऋ
प्याप्रीणातियजमानमेवतद्वैधुतायानोत्सृजति ॥४॥पर्यग्नयेक्रियमाणायानुब्रूहीत्याहाध्वर्युरग्निर्होतानोअध्वरइतितृच
माग्नेयंगायत्रमन्वाहपर्यग्निक्रियमाणेस्वयैवैनंतद्देवतयास्वेनच्छंदसासमर्धयतिवाजीसन्परिणीयतइतिवाजिनमिवह्येनं
संतंपरिणयंतिपरित्रिविष्ट्यध्वरयात्यग्नीरथीरिवेत्येषहिरथीरिवाध्वरंपरियातिपरिवाजपतिःकविरित्येषहिवाजानांपतिर
तउपप्रेष्यहोतहव्यादेवेभ्यइत्याहाध्वर्युरजैदग्निरसनद्वाजमितिमैत्रावरुणउपप्रैषप्रतिपद्यतेतदाहुर्यदध्वर्यु:तारमुपप्रे
प्यत्यथकस्मान्मत्रावरुणउपप्रैषप्रतिपद्यतइतिमनोवैयज्ञस्यमैत्रावरुणौवाग्यज्ञस्यहोतामनसावाइषितावाग्वदतियांह्य
न्यमनावाचंवदत्यसुर्यावसावागदेवजुष्टातयन्मैत्रावरुणउपप्रैषप्रतिपद्यतैमनसैवतद्वाचमीरयतितन्मनसेरितयावाचा
देवेभ्योहव्यंसंपादयति ॥५॥ दैव्याःशमितारआरभध्वमुतमनुष्याइत्याहयेचैवदेवानांशमितारोयेचमनुष्याणांतानेव
तत्संशास्त्युपनयतमेध्यादुरआशासानामेधपतिभ्यांमेधमितिपशुवैमेधौयजमानोमेधपतिर्यजमानमेवतत्स्वेनमेधेनस
मर्धयत्यथोखल्वाहुर्यस्यैवावकस्यैचदेवतायैपशुरालभ्यतेसैवमेधपतिरितिसयोकदेवत्यःपशुःस्यान्मेधपतयइतिब्रूयाद्य
॥१६॥

·दिद्विदेवत्योमेधपतिभ्यामितियदिबहुदेवत्योमेधपतिभ्यइत्येतदेवस्थितैप्रास्माअग्निंभरतेतिपशुवैनीयमानःसमृत्युप्राप श्यत्सदेवान्नान्वकामयतैतुतंदेवाअब्रुवन्नेहिस्वर्गवैत्वालोकंगमयिष्यामइतिसतथेत्यब्रवीत्तस्यवैमेयुष्माकमेकःपुरस्तादै वितितथेतितस्याग्निःपुरस्तादै सोग्निमनुप्राच्यवततस्मादाहुराग्नेयोवावसर्वःपशुरैग्निहिसोनुप्राच्यवतेतितस्माद्वस्याग्निं पुरस्ताद्धरतिस्तृणीतबर्हिरित्योषध्यात्मावैपशुःपशुमेवतत्सर्वात्मानंकरोत्यन्वेनंमातामन्यतामनुपितानुभ्रातासगर्यो नुसखासयूथ्यइतिजनित्रैरेवैनंतत्समनुमतमालभंतउदीचीनाँअस्यपदोनिधत्तात्सूर्यचक्षुर्गमयताद्वातंप्राणमन्ववसृजता दैतरिक्षमसुंदिशःश्रोत्रपृथिवींशरीरमित्येष्वेवैनंतल्लोकेष्वादात्येकधास्यत्वचमाच्छयतात्पुरानाभ्याअपिशसोवपामु खिदादंतरेवोष्माणंवारयध्वादितिपशुष्वेवतत्प्राणान्दधातिश्येनमस्यवक्षःकृणुतात्प्रशसाबाहूशलादोषणीकश्यपेवां साच्छिद्रेश्रोणीकवषोरूस्रकपर्णाष्ठीवंतोषड्विंशतिरस्यवंक्रयस्ताअनुष्ठ्योच्यावयागात्रंगात्रमस्यानूनंकृणुतादित्यंगान्ये वास्यतगात्राणिप्रीत्यूवध्यगोहपार्थिवंखनतादित्याहौषधंवाऊवध्यमियंवाऽओषधीनांप्रतिष्ठातदेनत्स्वायामेवप्रतिष्ठा यामंततःप्रतिष्ठापयति ॥ ६ ॥ अनारक्षःसंसृजतादित्याहतुषैर्वैफलीकरणैर्देवाहविर्यज्ञेभ्योरक्षांसिनिरभजन्नस्नामहाय ज्ञात्सयदनारक्षःसंसृजतादित्याहरक्षांस्येवतत्स्वेनभागधेयेनयज्ञान्निरवदयतैतदाहुर्नयज्ञेरक्षसांकीर्तयेत्कानिरक्षांस्य॒ते रक्षावैयज्ञइतितदुवाआहुःकीर्तयेदेवयोवैभागिनैभागानुदतेचयतेवैनसयदिवैननचयतेऽथपुत्रमथपौत्रंचयतेत्वेवैनमि

·द्वि. पं.
प.प्रा.
अ.१
तिमयदिकीर्तयदुपांशुकीर्तयेत्तिरइववाएतद्वाचोयदुपांशुतिरइवतद्यद्रक्षास्यथयदुच्चैःकीतयेदीश्वरोहास्यवाचोरक्षो
भापोजनितोर्योयंराक्षसींवाचंवदतिसयांवदृप्तोवदतियामुन्मत्तःसावैराक्षसीवानात्मनादृप्यतिनास्यप्रजायांदृप्तआ
जायतेयएवंवेदवनिठुमस्यमाराविष्टौरूकंमन्यमानानेद्वस्तोकेतनयैरवितारवच्छमितारइतियेचैवदेवानांशमितारोयेच
मनुष्याणांतेभ्यएवैनंतत्परिददात्यध्रिगोशमीध्वंसुशमिशमीध्वंशमीध्वमध्रिगा ३ उइतित्रि—यादपापेतिचाध्रिगुर्वै
देवानांशमितापापोनिग्रभीताशमितृभ्यश्चैवैनंतन्निग्रभीतृभ्यश्चसंप्रयच्छतिशमितारोयदत्रसुकृतंकृणवथास्मासुतघडु
प्कृतमन्यत्रतदित्याहाग्निदेवानांहोतासीत्सएनंवाचाव्यशाद्वाचावाएनंहोताविशास्तितद्यदर्वाग्यत्परःकृतंतियदुल्बणं
यद्विथुरंक्रियतेशमितृभ्यश्चैवैनत्तन्निग्रभीतृभ्यश्चसमनुदिशतिस्वस्त्येवहोतोन्मुच्यतेसर्वायुःसर्वायुत्वाय॑सर्वमायुरेतियए
वंवेद ॥ ७ ॥ पुरुषवैदेवाःपशुमालभंततस्मादालब्धान्मेधउदक्रामत्सोश्वप्राविशत्तस्मादश्वोमेध्योभवदथैनमुत्क्रांतमे
धमत्या तपहियोभवत्तेश्वमालभंतसोश्वादालब्धादुदक्रामत्सगांप्राविशत्तस्माद्गीर्मेध्योभवदथैनमुत्क्रांतमेधमत्या
जतसगौरमृगोभवत्तेगामालभंतसगोरालब्धादुदक्रामत्सोविंप्राविशत्तस्मादविर्मेध्योभवदथैनमुत्क्रांतमेधमत्यार्जसिग
वयोभवत्तेऽविमालभंतसोऽवेरालब्धादुदक्रामत्सोजंप्राविशत्तस्मादजोमेध्योभवदथैनमुत्क्रांतमेधमत्यार्जतसउष्ट्रोभव
सोजेज्योक्तमामिवारमततस्मादेषएतेषांपशूनांप्रयुक्ततमोयदजस्तेऽजमालभंतसोजादालब्धादुदक्रामत्सइमांप्राविशत्त
॥१७॥

·स्मादियंमेध्याभवदर्शनमुत्क्रांतमेधमत्यार्जतसशरभोभवत्तएतउत्क्रांतमेधाअमेध्याःपशवस्तस्मादेतेषांनाश्नीयात्तमस्याम न्वगच्छन्त्सोनुगतोत्रीहिरभवत्तद्यत्पशोपुरोळाशमनुनिर्वपंतिसमेधेननःपशुनेष्टमसत्केवलेननःपशुनेष्टमसदितिसमेधेन हास्यपशुनेष्टंभवतिकेवलेनहास्यपशुनेष्टंभवतियएवंवेद ॥ ८ ॥ सवाएषपशुरेवालभ्यतेयत्पुरोळाशस्तस्ययानिकिंशा रूणितानिरोमाणियतुषाःसात्वग्यफलीकरणास्तदसृग्यत्पिष्टंकिक्रसास्तन्मांसैयत्किंचित्कंसारंतदस्थिसर्वेषांवाएषपशूनां मेधेनयजतेयःपुरोळाशेनयजतेतस्मादाहुःपुरोळाशसत्रलोक्यमितियुवमेतानिदिविरोचनान्यग्निश्चसोमसक्रतूअधत्त। यु वंसिंधूरभिशस्तेवादग्नीषोमावमुंचतंयभीतानितिवपायैयजतिसर्वाभिर्वाएषदेवताभिरालब्धोभवतियोदीक्षितोभव तितस्मादाहुर्नदीक्षितस्याश्नीयादितिसयदग्नीषोमावमुंचतंगृभीत्मन्निलिवा विपाययजतिसर्वाभ्यएवतद्देवताभ्योयजमानंप्रमुं चतितस्मादाहुरशितव्यंवपायांहुतायोयजमानोहिसतर्हिभवतीत्यान्यंदिवोमातरिश्वाजभारेतिपुरोळाशस्ययजत्यमश्नाद न्यपरिश्येनोअद्रेरितीतइवचोषइतइवचमेधःसमाहतोभवतिस्वदस्वहव्यासमिषोदिदीहीतिपुरोळाशःस्विष्टकृतोयज तिहविरेवास्माएतत्स्वदयतीषमूर्जमात्मन्धत्तइळामुपह्वयतेपशवोवाइळापशूनेवतदुपह्वयतैपशून्यजमानेदधाति ॥९॥ मनोतायैहविषोवदीयमानस्यानुब्रूहीत्याहाध्वर्युस्त्वंह्यग्नेप्रथमोमनोतेतिसूक्तमन्वाहतदाहुर्यदन्यदेवत्यउतपशुर्भवत्यथ कस्मादाग्नेयीरेवमनोतायैहविषोऽवदीयमानस्यान्वाहेतितिस्रोवेदेवानांमनोतास्तासुहितेषांमनांस्योतानिवाग्वैदेवानांम ८४

·.ब्रा.
द्वि. पं.
अ.२
नोतातस्यांहितेषांमनांस्योतानिगौवंदेवानांमनोतातस्यांहितेषांमनांस्योतान्यग्निवैदेवानांमनोतातस्मिन्हितेषांमनांस्यो
तान्यग्निःसर्वामनोताअनौमनोताःसंगच्छंतेतस्मादाग्नेयीरेवमनोतायैहविषोवदीयमानत्यान्वाहाग्नीषोमाहविषःप्रस्थित
स्वेतिहविषोयजतिहविषइतिरूपसमृद्धामस्थितस्येतिरूपसमृद्धासर्वाभिहास्यसमृद्धिभिःसमृद्धहव्यंदेवानप्येतिय एवं
वेदवनस्पतियजतिप्राणोवैवनस्पतिजीवहास्यहव्यंदेवानप्येतियत्रैवविद्वान्वनस्पतियजतिस्विष्टकृतंयजतिप्रतिष्ठा
स्विष्टकृत्प्रतिष्ठायामेवतद्यज्ञमंततःप्रतिष्ठापयतीळामुपह्वयतेपशवोवाइळापशूनेवतदुपह्वयतेपशून्यजमानेदधातिदधा
ति ॥ १० ॥ इतिद्वितीयपंचिकायांप्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
देवावयज्ञमतन्वततांस्तन्वानानसुराअभ्यायन्यज्ञवेशसमेषांकरिष्यामइतितानाप्रीतेपशोपुरइवपर्यग्नेयूपंप्रतिपुरस्ता
दुपायंस्तेदेवाःप्रतिबुध्याग्निमयीःपुरस्त्रिपुरंपर्यास्यंतयज्ञस्यचात्मनश्चगुप्त्यैताएषामिमाअग्निमय्यःपुरोदीप्यमानाभ्राज
मानाअतिष्ठेस्ताअसुराअनपधृष्यवापाद्रवतेग्निनैवपुरस्तादसुररक्षांस्यपाध्नाग्निनापश्चात्तथैवैतद्यजमानायत्पर्यग्निकुर्व
त्यग्निमयीरेवतत्पुरस्त्रिपुरंपर्यस्यतैयज्ञस्यचात्मनश्चगुप्त्यैतस्मात्पर्यग्निकुर्वतितस्मात्पर्यग्नयेन्वाहतंवाएतंपशुमाप्रीतंसंतप
यग्निकृतमुदंचनयंतितस्योल्मुकंपुरस्ताद्धरतियजमानोवाएषनिदानेनयत्पशुरनेनज्योतिषायजमानःपुरोज्योतिःस्वर्ग
लोकमेष्यतीतितेनज्योतिपायजमानःपुरोज्योतिःस्वर्गलोकमेतितंयत्रनिहनिष्यंतोभवंतितदध्वर्युवहिरधस्तादुपास्यति
॥
॥
॥१८॥

·यदेवैनमदआप्रीतसंतैपर्गशिकतंबहिर्वेदिनयंतिबर्हिषदमेवैनंतत्कुर्वतितस्योवध्यगोहंख त्यौषधंवाऊवध्यमिर्यवाओष धीनांप्रतिष्ठातदेनत्स्वायामेवप्रतिष्ठायामततःप्रतिष्ठापयंतितदाहुर्यदेषहविरेवयत्पशुरथास्यबह्वपैतिलोमानित्वगसृक्कष्ठि काःशफाविषाणेस्कंदतिपिशितकेनास्यतदापूर्यतइतियदेवैतत्पशोपुरोळाशमनुनिर्वपंतितेनैवास्यतदापूर्यतेपशुभ्योवैमे धाउदक्रामस्तोत्रीहिश्चैवयवश्चभूतावजायेतातद्यत्पशोपुरोळाशमनुनिर्वपंतिसमेधेननःपशुनेष्टमसत्केवलेननःपशुनेष्टम सदितिसमेधेनहास्यपशुनेष्टंभवतिकेवलेनहास्यपश्नेष्टंभवतियएवंवेद ॥ ११॥ तस्यवपामुत्खिद्याहरंतितामध्वर्युः वेणाभिघारयन्नाहस्तोकेभ्योनुब्रहीतितद्यत्स्तोकाश्चोतंतिसर्वदेवत्यावस्तोकानेन्मइमेनभिप्रीतादेवान्गच्छानितिजुषस्व सप्रथस्तममित्यन्वाहवचोदेवप्सरस्तम ॥ हव्याजुह्वानआसनीत्यग्नेरेवैनांस्तदास्येजुहोतीमनोयज्ञममृतेषुधेहीतिसूक्तम न्वाहेमाहव्याजातवेदोजुषस्वेतिहव्यजुष्टिमाशास्तैस्तोकानामग्नेमेदसोघृतस्येतिमेदसश्चहिघृतस्यचभवंतिहोतःप्राशान प्रथमोनिषद्येत्यग्निवैदेवानांहोताग्नेप्राशानप्रथमोनिषद्येत्येवतदाहघृतवंतःपावकतैस्तोकाश्चोतंतिमेदसइतिमेदसश्चह्येव हिघृतस्यचभवंतिस्वधर्मदेववीतयेश्रेष्ठंनोधेहिवार्यमित्याशिषमाशास्तैतुभ्यंस्तोकाघृतश्चुतोग्नेविप्रायसंत्येतिघृतश्चतोहि भवेत्यृषिःश्रेष्ठःसमिध्यसैयज्ञस्यप्राविताभवेतियज्ञसमृद्धिमाशास्तैतुभ्यंश्चोतंत्यध्रिगोशचीवःस्तोकासोअग्नेमेदसोघृतस्ये तिमेदसश्च वहिघृतस्यचभवंतिकविशस्तोबृहताभानुनागाहव्याजुषस्वमेधिरेतिहव्यजुष्टिमेवाशास्तओजिष्ठतेमध्यतो ACC No 650 ऐ.बा.४

·द्वि. पं.
अ.२
मेदउन्मृतंप्रतेवयंददामहे॥श्वोतंतितेवसोस्तोकाअधित्वचिप्रतितान्देवशोविहीत्यभ्येवैनांस्तद्वषट्करोतियथासोमस्यागेवी
हीतितद्यत्स्तोकाश्चोतंतिसर्वदेवत्यावस्तोकास्तस्मादियंस्तोकशोवृष्टिर्विभक्तोपाचरति॥१२॥ तदाहुःकास्वाहाकृतीनांपुरो
नुवाक्याःकःप्रैषःकायाज्येतियाएवैताअन्वाहैताःपुरोनुवाक्यायःप्रैषःसप्रैषोयायाज्यासायाज्यातदाहुःकादेवताःस्वाहा
कृतयइतिविश्वेदेवाइतिब्रूयात्तस्मात्स्वाहाकृतंहविरदंतुदेवाइतियजंतीतिदेवावैयज्ञेनश्रमेणतपसाहुतिभिःस्वर्गलोकम
जयस्तेषांवपायामेवहुतायांस्वर्गोलोकःप्राख्यायततेवपामेवहुत्यानादृत्येतराणिकर्माण्यूाःस्वर्गलोकमार्यस्ततोवैमनु
प्याश्चऋषयश्चदेवानांयज्ञवास्त्वभ्यायन्यज्ञस्यकिंचिदेषिष्यामःप्रज्ञात्याइतितेभितःपरिचरंतऐत्पशुमेवनिरांत्रंशयानंते
विदुरियान्वावकिलपर्यावतीवपेतिसएतावानेवपशुर्यावतीवाथयदेनंतृतीयसवनेश्रपयित्वाजुह्वतिभूयसीभिर्नआहु
तिभिरिष्टमसत्केवलेननःपशुनेष्टमसदितिभूयसीभिहस्याहुतिभिरिष्टंभवतिकेवलेनहास्यपशुनेष्टंभवतियएवंवेद॥१३॥
सावाएषामृताहुतिरेवयद्वपाहुतिरमृताहुतिरन्याहुतिरमृताहुतिराज्याहुतिरमृताहुतिःसोमाहुतिरेतावाअशरीराऽआ
हुतोयावैकाश्चाशरीराआहुतयोऽमृतत्वमेवताभिर्यजमानोजयतिसावाऽएषारतएवयद्वपाववैरेतोलीयतेप्रेववपाली
यतेशुक्लंवरेतःशुक्लावाशरीरवैरेतोशरीरावायद्वैलोहितंयन्मांसंतच्छरीरंतस्माद्भूयाद्यावदलोहितैतावत्परिवासयेतिसा
पंचावत्ताभवतियद्यपिचतुरवत्तीयजमानःस्यादथपंचावत्तैववपाज्यस्योपस्तृणातिहिरण्यशल्कोवाहिरण्यशल्कआज्य
॥१९॥

·स्योपरिष्टादभिधारयतितदाहुर्यद्धिरण्यंन विद्येतकथंस्यादितिद्विराज्यस्योपस्तीर्यवपामवदायद्विरुपरिष्टादभिधारयेत्य मृतवाआज्यममृतंहिरण्यंतत्रसकामउपाप्तोयआज्यैतत्रसकामउपाप्तोयोहिरण्यैतत्पंचसंपद्यतेपांतोयंपुरुषःपंचधाविहि तोलोमानित्वङ्मांसमस्थिमजासयावानेवपुरुषस्तावंतयजमानसंस्कृत्यांनौदेवोल्यांजुहोत्यग्निदेवयोनिःसोग्नेर्देवयो न्याआहुतिभ्यःसंभूयहिरण्यशरीरऊर्ध्वःस्वर्गलोकमेति ॥ १४ ॥ देवेभ्यःप्रातर्यावभ्योहोतरनुब्रूहीत्याहाध्वर्युरेतेवा वदेवाःप्रातर्यावाणोयदग्निरुषाअश्विनौतएतेसप्तभिःसप्तभिश्छंदोभिरागच्छंत्यास्यदेवाःपातर्यावाणोहवंगच्छंतियएवं वेदप्रजापतौवैस्वयंहोतरप्रातरनुवाकमनुवश्यत्युभयेदेवासुरायज्ञमुपावसन्नस्मभ्यमनुवक्ष्यत्यस्मभ्यमितिसवैदेवेभ्यए वान्वब्रवीत्ततोवैदेवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदप्रातर्वैसतंदेवेभ्योन्वब्री द्यत्प्रातरन्वब्रवीत्तत्प्रातरनुवाकस्यमातरनुवाकत्वमहतिराव्याअनूच्यःसर्वस्यैवाचःसर्वस्यब्रह्मणःपरिगृहीत्ययोवैभव तिय श्रेष्ठतामश्नुतेतस्यवाचंमोदितामनुप्रवदंतितस्मान्महतिराच्याअनूच्यःपुरावाचःप्रवदितोरनूच्यौयद्वाचिपोदिता यामनुब्रूयादन्यस्यैवैनमुदितानुवादिनकुर्यात्तस्मान्महतिरात्र्याअनूयःपुराशकुनिवादादनुब्रूयान्नितेर्वाएतन्मुख्य द्वयांसियच्छकुनयस्तद्यत्पुराशकुनिवादादनुब्रूयान्मायज्ञियांवाचंपोदितामनुप्रवदिष्मेतितस्मान्महतिराव्याअनूच्योs थोखलुयदैवाध्वर्युरुपाकुर्यादथानुब्रूयाद्यदावाअध्वर्युरुपाकरोतिवाचैवोपाकरोतिवाचाहोतान्याहवाग्विब्रह्मतत्रसका

·बा.
द्वि.पं.
.
मउपाप्तौयोवाचिचब्रह्मणिच ॥ १५ ॥ प्रजापतौवैस्वयंहोतरिप्रातरनुवाकमनुवक्ष्यतिसादेवताआशंसंतमामभिप्र
तिपत्स्यतिमामभीतिसप्रजापतिरेक्षतयोकांदेवतामादिष्टामभिप्रतिपत्स्यामीतरामेकेनदेवताउपाप्ताभविष्यतीतिसए
तामृचमपश्यदापोरेवतीरित्यापोवैसीदेवतारेवत्यःसर्वादेवाःसएतय प्रातरनुवाकंप्रत्यपद्यतताःसर्वादेवताःप्रामो
दंतमामभिप्रत्यपादिमामभीतिसर्वाहास्मिन्देवाःपातरनुवाकमनुब्रुवतिप्रमोदंतेसर्वाभि स्यदेवताभिःप्रातरनुवाकः
प्रतिपन्नोभवतियएवंवेदतेदेवाअविभयुरादातारोवैनइमप्रातर्यज्ञमसुरायथौजीयांसोबलीयांसएवमितितानबीदिंद्रो
माबिभीतत्रिषमृद्धमेभ्योहंप्रातर्वज्रप्रहर्तास्मीत्येतांवावतदृचमब्रवीद्वज्रस्तेनयदपोनप्त्रीयावज्रस्तेनयत्रिष्टुब्वज्रस्तेनय
क्तिमेभ्यःप्राहरत्तेनैनानहैस्ततोवैदेवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदतदा
हुसवैहोतास्याद्यएतस्यामृचिसर्वाणिच्छंदांसिप्रजनयेदित्येषावावत्रिरनूक्तासर्वाणिच्छंदांसिभवत्येषाछंदसांप्रजातिः
॥ १६ ॥ शतमनूच्यमायुष्कामस्यशतायुर्वैपुरुषःशतवीर्यःशतेंद्रिय आयुष्येनंतवीर्यइंद्रियेदधातित्रीणिचशतानिषष्टि
श्वानूच्यानियज्ञकामस्यत्रीणिचवैशतानिषष्टिश्चसंवत्सरस्याहानितावान्त्संवत्सरःसंवत्सर प्रजापतिःप्रजापतिर्यज्ञउपैनं
यज्ञोनमतियैस्यवविद्वांस्त्रीणिचशतानिषष्टिंचान्वाहसप्तचशतानिविंशतिश्चानूच्यानिप्रजापशुकामस्यसप्तचवैशतानि
विंशतिश्चसंवत्सरस्याहोरात्रास्तावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिर्यप्रजायमानं विश्वरूपमिदमनुप्रजायतेप्रजापतिमेवत
॥२०॥

·त्प्रजायमानप्रजयापशुभिरनुप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयांपशुभिर्यएवंवेदाष्टौशतान्यनूच्यान्यब्राह्मणोक्तस्ययोवादुरु तोक्तःशमलगृहीतोयजेताष्टाक्षराबैगायत्रीगायत्र्यावैदेवाःपाप्मानंशमलमपानतंगायत्र्यैवास्यतत्पाप्मानंशमलमपहत्य पपाप्मानंहतेयएवंवेदसहस्रमनूच्यस्वर्गकामस्यसहस्राश्वीनेवाइतःस्वर्गोलोकःस्वर्गस्यलोकस्यसमष्यसंपत्त्यैसंगत्याअप रिमितमनूच्यमपरिमितोवैप्रजापतिःप्रजापतेर्वाएतदुक्थंयत्नातरनुवाकस्तस्मिन्त्सर्वेकामाअवरुध्यतेसयदपरिमितम न्वाहसर्वेषांकामानामवरुध्यैसर्वान्कामानवरुंधेयएवंवेदरममादयानिमितवानूच्यानिच्छनाएन्वाहसप्तवैदेव लोकाःसर्वेषुदेवलोकेषुरानोतियएवंवेदसप्तोषस्यानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तवैग्राम्या पशवोऽवग्राम्यान्पशूचंधेयएवंवेदसप्ता श्विनानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तधावैवागवदत्तावद्वैवागवदत्सर्वस्यैवाचःसर्वस्यब्रह्मणःपरिगृहीत्यैतिस्रोदेवताअन्वाहत्रयो वाइमेत्रिवृतोलोकाएषामेवलोकानामभिजित्यै ॥ १७ ॥ तदाहुःकथमनूच्यःप्रातरनुवाकइतियथाछंदसमनूच्यःप्रात रनुवाकःप्रजापतेर्वाएतान्यंगानियच्छंदौस्येषउएवप्रजापतिर्योयजतेतद्यजमानायहितपच्छोनूच्यःप्रातरनुवाकश्चतुष्पा दावैपशवःपशूनामवरुध्याअर्धर्चशएवानूच्योयथैवैनमेतदन्वाहप्रतिष्ठायाएवंद्विप्रतिष्ठोवैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवायज मानमेवतड्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मादर्धर्चशएवानूच्यस्तदाहुर्यचूहःप्रातरनुवाकःकथमव्यूडोभवती १ अत्रप्रातरनुवाकशब्दोनभाष्यकारेष्टः किंतुतत्रप्रातरनुवाकक्रममाक्षिप्यसमाधत्तेइत्यवतरणदृश्यते ।

·.
द्वि. पं.
मउपाप्तोयोवाचिचब्रह्मणिच ॥ १५ ॥ प्रजापतौवैस्वयंहोतरिप्रातरनुवाकमनुवक्ष्यतिसर्वादेवताआशंसंतमामभिप्र
तिपत्स्यतिमामभीतिसप्रजापतिरेक्षतयोकांदेवतामादिष्टामभिप्रतिपत्स्यामीतरामेकेनदेवताउपाप्ताभविष्यंतीतिसए
तामृचमपश्यदापोरेवतीरित्यापोवैसीदेवतारेवत्यःसर्वादेवाःसएतयर्चाप्रातरनुवाकंप्रत्यपद्यतताःसर्वादेवताःप्रामो
दंतमामभिप्रत्यपादिमामभीतिसर्वाहास्मिन्देवाःप्रातरनुवाकमनुब्रुवर्तिप्रमोदंतेसर्वाभिर्हास्यदेवताभिःप्रातरनुवाकः
प्रतिपन्नोभवतियएवंवेदतेदेवाअबिभयुरादातारोवैनइमप्रातर्यज्ञमसुरायथौजीयांसोबलीयांसएवमितितानब्रवीदिंद्रो
माबिभीतत्रिषमृद्धमेभ्योहंप्रातर्वज्रप्रहर्तास्मीत्येतांवावतदृचमब्रवीद्वज्रस्तेनयदपोनप्त्रीयावज्रस्तेनयत्रिष्टुब्वनस्तेनय
द्वक्तिमेभ्यःप्राहरत्तेनैनानहैस्ततोवैदेवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदतदा
हुःसवैहोतास्याद्यएतस्यामृचिसर्वाणिच्छंदांसिप्रजनयेदित्येषावावत्रिरनूक्तासर्वाणिच्छंदांसिभवत्येषाछंदसांप्रजातिः
॥ १६ ॥ शतमनूच्यमायुष्कामस्यशतायुर्वैपुरुषःशतवीर्यःशतेंद्रियआयुष्येवैनंतद्वीर्यइंद्रियेदधातित्रीणिचशतानिषष्टि
श्वानूच्यानियज्ञकामस्यत्रीणिचवैशतानिषष्टिश्चसंवत्सरस्याहानितावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापतियज्ञउपैन
यज्ञोनमतियैस्यवविद्वांस्त्रीणिचशतानिषष्टिंचान्वाहसप्तचशतानिविंशतिश्चानूच्यानिप्रजापशुकामस्य॑सप्तचवैशतानि
विंशतिश्चसंवत्सरस्याहोरात्रास्तावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिर्यप्रजायमानं विश्वरूपमिदमनुप्रजायतेप्रजापतिमेवत
॥२०॥

·त्प्रजायमानैप्रजयापशुभिरनुप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयांपशुभिर्यएवंवेदष्टिौशतान्यः च्यान्यब्राह्मणोक्तस्ययोवादुरु तोक्तःशमलगृहीतोयजेताष्टाक्षरावैगायत्रीगायत्र्यावैदेवाःपाप्मानंशमलमपान गायत्र्यैवास्यतत्पाप्मानंशमलमपहत्य पपाप्मानंहतेयएवंवेदसहस्रमनूच्यस्वर्गकामस्यसहस्राश्वीनेवाइतःस्वर्गालोकः स्थलोकस्यसमध्यसंपत्त्यैसंगाअप रिमितमनूच्यमपरिमितोवैप्रजापतिःप्रजापतेर्वाएतदुक्थयत्प्रातरतुवावलमिसर्वेकामा अवरुध्यतेसयदपरिमितम न्वाहसर्वेषांकामानामवरुध्यैसर्वान्कामानवरुंधेयएवंवेदतस्मादपरिमितमेवानूच्यसप्ताग्नेयानिच्छंदास्यन्वाहसप्तवैदेव लोकाःसर्वेषुदेवलोकेषुरानोतियएवंवेदसप्तोषस्यानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तवैग्राम्या पशवोऽवग्राम्यान्पशूव॒धेयएवंवेदसप्ता श्विनानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तधावैवागवदत्ताबद्वैवागवदत्सर्वस्यैवाचःसर्वस्यब्रह्मणःपरिगृहीत्यैतिस्रोदेवताअन्वाहत्रयो वाइमेत्रिवृतोलोकाएषामेवलोकानामभिजित्यै ॥ १७ ॥ तदाहुःकथमनूच्यःप्रातरनुवाकइतियथाछंदसमनूच्यःप्रात रनुवाकःप्रजापतेर्वाएतान्यंगानियच्छंदौस्येषउएवप्रजापतिर्योयजतेतद्यजमानायहितपच्छोनूच्यःप्रातरनुवाकश्चतुष्पा दावैपशवःपशूनामवरुध्याअर्धर्चशएवानूच्योयथैवैनमेतदन्वाहप्रतिष्ठायाएवद्विप्रतिष्ठोवैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवायज मानमेवतट्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मादर्धर्चशएवानूच्यस्तदाहुर्यव्यूहःप्रातरनुवाकःकथमव्यूडोभवती १ अत्रप्रातरनुवाकशब्दोनभाष्यकारेष्टः किंतुतत्रप्रातरनुवाकक्रममाक्षिप्यसमाधत्तेइत्यवतरणदृश्यते ।

·ऐ.बा.
द्वि. पं.
अ.३
तियदेवास्यबृहतीमध्यान्नैतीतिब्रूयात्तेनेत्याहुतिभागावाअन्यादेवाअन्याःस्तोमभागाश्छंदोभागास्तायाअग्नावाहुतयो
हूयंतेताभिराहुतिभागाःप्रीणात्यथयत्स्तुवंतिचशंसंतिचतेनस्तोमभागाश्छंदोभागाउभय्योहास्यैतादेवताःप्रीताअभीष्टा
भवंतियएवंवेदत्रयस्त्रिंशद्वैदेवाःसोमपास्त्रयस्त्रिंशदसोमपाअष्टौवसवएकादशरुद्राद्वादशादित्याःप्रजापतिश्चवषट्कार
श्चैतेदेवाःसोमपाएकादशप्रयाजाएकादशानुयाजाएकादशोपयाजाएतेसोमपाःपशुभाजनाःसोमेनसोमपान्प्रीणातिपशु
नासोमानुभय्योहास्यैतादेवताःप्रीताअभीष्टाभवंतियएवंवेदाभूदुषारुशत्पशुरित्युत्तमयापरिदधातितदाहुर्यत्रीन्क्रतू
नन्वाहाग्नेयमुषस्यमाश्विनकथमस्यैकवर्चापरिदधतःसर्वेत्रयःक्रतवःपरिहिताभवतीत्यभूदुषारुशत्पशुरित्युषसोरूपमा
ग्निरधाय्य॒त्वियइत्यग्नेरयोजिवांवृषण्वसूरथोदनावमामाध्वीमम श्रुतंहवमित्यश्विनोरेवमुहास्यैकय परिदधतःसर्वे
त्रयःक्रतवःपरिहिताभवंतिभवंति ॥ १८ ॥ इतिद्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
ऋषयोवैसरस्वत्यांसत्रमासर्ततेकवषमैलूषसोमादनयन्दास्याःपुत्रःकितवोब्राह्मणःकथंनोमध्येदीक्षिष्टेतितंबहिर्धन्वो
दवहन्नत्रैनंपिपासाहतुसरस्वत्याउदकमापादितिसबहिर्धन्वोदूहःपिपासयावितएतदपोनप्त्रीयमपश्यत्प्रदेवत्राब्रह्मणे
गातुरेत्वितितेनापांप्रियंधामोपागच्छत्तमापोनूदायस्तंसरस्वतीसमंतंपर्यधावत्तस्माद्धाप्येतहिंपरिसारकमित्याचक्षतेय
देनंसरस्वतीसमंतपरिससारतेवाऋषयोब्रुवन्विदुर्वाइमंदेवाउपमहयामहाइतितथेतितमुपायंततमुपहूयैतदपोनप्त्री
॥
॥
॥२१॥

·यमकुर्वतप्रदेवत्राब्रह्मणेगातुरेवितितेनापांप्रियंधामोपागच्छन्नुपदेवानामुपापांप्रियंधामगच्छेत्युपदेवानांजयतिपरमं लोकंयएवंवेदयविद्वातदपोनप्यकुरुतेतत्संततमनुयात्संततवर्षीहप्रजाभ्यःपर्जन्योभवतियत्रैवविद्वानेतत्संत तमन्वायदवग्राहम ब्रूयोजीमूतवर्षीहप्रजाभ्यःपर्जन्यःस्रावासंततमेवानी तस्वत्रि प्रथमांसंततमन्वाहतेनै वतत्सर्वसंततमनूक्तंभवति ॥ १९ ॥ ताएतानवानंतरायमन्वाहहिनोतानोऽअध्वरंदेवयज्येतिदशमीमावर्वृततीरधनु द्विधाराइत्यावृत्तास्वेकधनासुप्रतियदापोअदृश्रमायतीरितिप्रतिदृश्यमानास्वाधेनवःपयसातूय॑र्थाइत्युपायतीषुसम न्यायत्युपयंत्यन्याइतिसमायतीष्वापोवाअस्पर्धवयंपूर्वयज्ञंवक्ष्यामोवयमितियाश्चेमाःपूर्वेधुर्वसतीवर्योगृह्यतैयाश्चप्रा तरेकधास्ताभृगुरपश्यदापोवैस्पर्धतइतिताएतय समज्ञपयत्समन्यायंत्युपयंत्यन्याइतिताःसमजानतसंजानानाहा स्यापोयज्ञंवहंतियएवंवेदापोनदेवीरुपयंतिहोत्रियमितिहोतृचमसेसमवनीयमानास्वन्वाहवसतीवरीष्वेकधनासुावे रपोध्वर्या३उइतिहोताध्वर्युपृच्छत्यापोवैयज्ञोविदोयज्ञा३म् इत्येवतदाहोतेमनन्नमुरित्यध्वर्युःप्रत्याहोतेमाःपश्येत्येवत दाहतास्वध्वर्योइंद्रायसोमसोतामधुमंतं ॥ वृष्टिवनिंतीव्रांतंबहुरमध्येवसुमतेरुद्रवतआदित्यवतऋभुमतेविभुमतेवाज वतैदहस्पतिवतेविश्वदेव्यावते ॥ यस्येंद्रःपीत्वाइवाणिजंधनत्प्रसजन्यानितारिषो३मितिप्रत्युत्तिष्ठतिप्रत्युत्थेयावा १ भाष्येत्रनावसानंकृतं ।

·ऐ.ना. द्वि. पं. अ.३ आपःप्रतिवैश्रेयांसमायंतमुत्तिष्ठंतितस्मात्प्रत्युत्थेयाअनुपर्यावृत्याअनुवैश्रेयांसंपर्यावर्ततेतस्मादनुपर्यावृत्याअनुब्रुवतै बानुप्रपत्तव्यमीश्वरोहयद्यप्यन्योयजेताथहोतारंयशो”स्तस्मादनुब्रुवतैवानुप्रपत्तव्यमबयोयंत्यध्वभिरित्येतामनुब्रुवन्न नुप्रपद्येतजामयोअध्वरीयतां ॥ पुंचतीमधुनापयइतियोमधव्योयशो”वुभूषेदमूर्याउपसूर्येयाभिर्वासूर्यःसहेतितेज स्कामोब्रह्मवर्चसकामोपोदेवीरुपह्वयेयत्रगावःपिबंतिनइतिपशुकामस्ताएताःसर्वाएवानुब्रुवन्ननुप्रपद्येतैतेषांकामानाम वाध्यएतान्कामानवरुंधेयएवंवेदेमाअग्मन्त्रेवतीर्जीवधन्याइतिसाद्यमानास्वन्वाहवसतीवरीष्वेकधनासुचाग्मन्नापउ शतीर्हिरेदमितिसन्नासुसएतयापरिदधाति ॥ २० ॥ शिरोवाएतद्यज्ञस्ययत्नातरनुवाकःप्राणापानाऽउपांश्वंतर्यामौ वज्रएववाड़ाहुतयोरुपांश्वंतर्यामयोर्होतावाचं विसृजेतयदहुतयोरुपांश्वंतर्यामयौ)तावाचं विसृजेतवाचावज्रेणयजमा नस्यप्राणान्वीयाद्यएनंतत्राद्वाचावत्रेणयजमानस्यप्राणान्व्यगात्माणएनंहास्यतीतिशश्वत्तथास्यात्तस्मान्नाहुतयोरु पांश्वंतर्यामयोर्होतावाचं विसृजेतप्राणंयच्छस्वाहात्वासुहवसूर्यायेत्युपांशुमनुमंत्रयेततमभिप्राणेप्राणप्राणंमेयच्छेत्यपा नंयच्छस्वाहात्वासुहवसूर्यायेत्यंतर्याममनुमंत्रयेततमभ्यपानेदपानापानंमेयच्छेतिव्यानायत्वेत्युपांशुसवनग्रावाणमभि मृश्यवाचं विसृजतआत्मावाउपांशुसवनआत्मन्येवतद्धोताप्राणान्प्रतिधायवाचविसृजतेसर्वायुःसर्वायुत्वायसर्वमायुरे १ 'यशोर्तोर्बुभूषेत्' इतिभाष्यपाठः । यशोतॊःसोमयागनिमित्तांकीर्तिप्राप्तुंसमर्थइतितत्रार्थः । ॥२२ ·- तियएवंवेद ॥२१॥ तदाहुःसर्पश्त् ॥ नसर्पश्त् इति ॥ सपेंदितिहैकआहुरुभयेषांवाएषदेवमनुष्याणांभौयहि प्पवमानस्तस्मादेनमभिसंगच्छंतइतिवदंतस्तत्तन्नादृत्यैयत्सदृचमेवतत्साम्नोनुवा कुर्याद्यएनंतत्रब्रूयादनुवन्विा अयंहोतासामगस्याभूदुगातरियशोधादच्योष्टायतनाच्चोष्यतआयतनादितिशश्वत्तथास्यात्तस्मात्तत्रैवासीनोनुमंत्रयेत योदेवानामिहसोमपीथौयज्ञेबर्हिषिवेद्यां ३॥ तस्यापिभक्षयामसीत्येवमुहास्यात्मासोमपीधादनंतरितोभवत्यथोब्रूया न्मुखमसिमुखंभूयासमितिमुखंवाएतद्यज्ञस्ययबहिष्पवमानौमुखंस्वेषुभवतिश्रेष्ठःस्वानांभवतियएवंवेदासुरीवैदीर्घजि ह्रीदेवानांप्रातःसवनमवालेटब्यमाद्यत्तेदेवाःप्राजिज्ञासंततेमित्रावरुणावब्रुवन्युवमिदंनिष्कुरुतमितितौतथेत्यतांती वैवोवरंवृणावहाइतिवृणाथामितितावेतमेववरमवृणातांप्रातःसवनेपयस्यांसैनयोरेषाच्युतावरवृताह्येनयोस्तधदस्यैवि मत्तमिवतदस्यैसमृद्धविमत्तमिवहितौतयानिरकुरुतां ॥ २२॥ देवानांवैसवनानिनाध्रियंततएतान्पुरोळाशानपश्य स्ताननुसवनंनिरवपन्त्सवनानांधृत्यैततोवैतानितेषामध्रियततद्यदनुसवनपुरोळाशानिरुप्यतेसवनानामेवधृत्यैतवाहि तानितेषामध्रियतपुरोवाएतान्देवाअक्रतयत्पुरोळाशास्तत्पुरोळाशानांपुरोळाशत्वंतदाहुरनुसवनंपुरोळाशान्निर्वपैदष्टा कपालंप्रातःसवनएकादशकपालंमाध्यंदिनेसवनेद्वादशकपालंतृतीयसवनैतथाहिसवनानांरूपैतथाछंदसामितितत्तन्ना दृत्यमैद्रावाएतेसःनिरुप्यतैयदनुसवनंपुरोळाशास्तस्मात्तानेकादशकपालानेवनिर्वपेत्तदाहुर्यतोघृतेनानक्तस्यात्ततःपु

·ऐ.बा.
द्वि. पं.
अ.३
रोळाशस्यप्राश्नीयात्सोमपीथस्यगुप्त्यैघृतेनहिवज्रणेद्रोवृत्रमहन्नितितत्तन्नादृत्यहविर्वाएतद्यदुत्पूर्तसोमपीथोवाएषयदु
त्पूर्ततस्मात्तस्ययतएवकुतश्चप्राश्नीयात्सर्वतोवाएताःस्वायजमानमुपक्षरंतियदेतानिहवींष्याज्यंधानाःकरंभःपरिवापः
पुरोळाशःपयस्येतिसर्वतएवैनंस्वधाउपक्षरंतियएवंवेद ॥ २३ ॥ योवैयज्ञंहविष्पंक्तिंवेदहविष्पंक्तिनायज्ञेनरानोतिधा
नाःकरंभःपरिवापःपुरोळाशःपयस्यैत्येषवैयज्ञोहविष्पंक्तिर्ह विष्पंक्तिनायज्ञेनरानोतियएवंवेदयोवैयज्ञमक्षरपंक्तिंवेदोक्ष
रपंक्तिनायज्ञेनरानोतिसुमत्पद्वग्दइत्येषवैयज्ञोक्षरपंक्तिरक्षरपंक्तिनायज्ञेनराप्नोतियएवंवेदयोवैयज्ञंनराशंसपंक्तिंवेदन
राशंसपंक्तिनायज्ञेनरानोतिद्विनाराशंसंप्रातःसवनद्विनाराशंसंमाध्यंदिनंसवनंसकृन्नाराशंसंतृतीयसवनमेषवैयज्ञोन
राशंसपंक्तिनराशंसपंक्तिनायज्ञेनरानोतियएवंवेदयोवैयज्ञंसवनपंक्तिवेदसवनपंक्तिनायज्ञेनराध्नोतिपशुरुपवसथेत्रीणि
सवनानिपशुरनूबंध्यइत्येषवैयज्ञःसवनपंक्तिःसवनपंक्तिनायज्ञेनरानोतियएवंवेदहरिवाँइंद्रोधानाअत्तुपूषण्वान्करंभैस
रस्वतीवान्भारतीवान्परिवापइंद्रस्यापूपइतिहविष्पंक्त्यायजत्यूक्सामेवाइंद्रस्यहरीपशवःपूषान्नकरभःसरस्वतीवान्भा
रतीवानितिवागेवसरस्वतीप्राणोभरतःपरिवापइंद्रस्यापूपइत्यन्नमेवपरिवापइंद्रियमपूर्वएतासामेवतद्देवतानांयजमान
सायुज्यंसरूपतांसलोकतांगमयतिगच्छतिश्रेयसःसायुज्यगच्छतिश्रेष्ठतांयएवंवेदहविरग्नेवीहीत्यनुसवनपुरोळाशःस्विष्ट
कृतोयजत्यवत्सारोवाएतेनाग्नेःप्रियंधामोपागच्छत्सपरमंलोकमजयदुपाग्नेःप्रियंधामगच्छतिजयतिपरमलोकंयएवंवेद
॥२३॥

·यश्चैवं विद्वानेतयाहविष्पंक्त्यायजतैयजतीतिचयजतीतिच ॥ २४ ॥ ॥ इतितृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ देवाचसोमस्यराज्ञोग्रपेयेनसमपादयन्नहंप्रथमःपिबेयमहंप्रथमःपिबेयमित्येवाकामयंततेसंपादयंतोब्रुवन्हंताजिम यामसयोनउज्जेष्यतिसप्रथमःसमस्यपास्यतीतितथेतितआजिमयुस्तेषामाजिंयतामभिसृष्टानांवायुर्मुखंप्रथमःप्रत्यपद्य ताथेंद्रोथमित्रावरुणावधाश्विनीसोवेदिंद्रोवायुमुद्वैजयतीतितमनुपरापतत्सहनावथोजयावेर्तिसनेत्यब्रवीदहमेवोज्जे घ्यामीतितृतीयमेथोजयावेतिनेतिहवाब्रवीदहमेवोजेष्यामीतितुरीयमेथोजयावेतितथेतितंतुरीयेत्या ततत्तुरीयभा गिंद्रोभवत्रिभाग्वायुस्तौसहैवेंद्रवायूउदजयतांसहमित्रावरुणौसहाश्विनौतएषामेतेयथोजितंभक्षाइंद्रवाय्वोःप्रथमोथ मित्रावरुणयोरथाश्विनौःसएषइंद्रतुरीयोग्रहोगृह्यतेय₹द्रवायवस्तदेतदृषिःपश्यन्नभ्यनूवाचनियुत्वाँइंद्रसारथिरितित स्माद्धाप्येतर्हिभरताःसत्वनांवित्तिंप्रयंतितुरीयेहैवसंग्रहीतारोवदंतैमुनैवानूकाशेनयददइंद्रःसारथिरिवभूत्वोदजयत् ॥ २५ ॥ तेवाएतेप्राणाएवयविदेवत्यौवाक्चप्राणश्चंद्रवायवश्चक्षुश्चमनश्चमैत्रावरुणःश्रोत्रंचात्माचाश्विनस्तस्यहैतस्यै द्रवायवस्याप्येकनुष्टुभौपुरोनुवाक्येकुर्वतिगायत्र्यौयाज्यवाक्चवाएषप्राणश्चग्रहोयदैवायवस्तदपिच्छंदोभ्यायथायथं क्प्स्येतेइतितत्तन्नादृत्यैव्युद्धवाएतद्यज्ञेक्रियतेयत्रपुरोनुवाक्याज्यायसीयाज्यायैयत्रवैयाज्याज्यायसीतत्समृद्धमधोयत्र १ 'यथायथंकल्प्स्येते' इतिभाष्यपाठः ।

·ऐ.प्रा.
द्वि. पं.
अ.४
सभेयस्योतत्कामायतथाकुर्यामाणस्यचबाचश्चात्रैवतदुपाप्तवायव्यापूर्वापुरोनुवाक्यद्रवायव्युत्तरैवंयाज्ययोःसायावा
यव्यातयाप्राणंकल्पयतिवायुर्हिप्राणोथयद्रवायवीतस्यैयद्रपदंतेनवाचंकल्पयतिवाग्ध्यद्रयुपोतकाममाप्नोतियःप्राणे
चाचिचनयज्ञेविषयंकरोति ॥ २६ ॥ प्राणावैद्विदेवत्याएकपात्रागृह्यतेतस्मात्प्राणाएकनामानोद्विपात्राहूयंतेतस्मा
त्पाणाद्वंद्वयनवाध्वर्युर्यजुषाप्रयच्छतितेनहोताप्रतिगृह्णात्येषवसुःपुरूवसुरिहवसुःपुरूवसुभयिवसुःपुरूवसुर्वाक्पावा
चंमेपाहीत्यद्रवायवंभक्षयत्युपहूतावाक्सहप्राणेनोपमावाक्सहप्राणेनह्वयतामुपहूताऋषयोदैव्यासस्तनूपावानस्तन्वस्त
पोजाउपमामृषयोदैव्यासोह्वयंतांतनूपावानस्तन्वस्तपोजाइतिप्राणावाऋषयोदैव्यासस्तनूपावानस्तन्वस्तपोजास्तानेवत
दुपह्वयतएषवसुर्विदद्वसुरिहवसुर्विदद्वसुमयिवसुर्विदद्वसुश्चक्षुष्पाश्चक्षुर्मेपाहीतिमैत्रावरुणंभक्षयत्युपहूतंचक्षुःसहमन
सोपमांचक्षुःसहमनसाह्वयामुपहूताऋषयोदैव्यासस्तनूपावानस्तन्वस्तपोजाउपमामृषयोदैव्यासोह्वयंतांतनूपावानस्त
न्वस्तपोजाइतिप्राणावाऋषयोदैव्यासस्तनूपावानस्तन्वस्तपोास्तानेवतदुपह्वयतएषवसुःसंयद्वसुरिहवसुःसंयद्वसुमयि
वसुःसंयद्वसुःश्रोत्रपाःश्रोत्रंमेपाहीत्याश्विनंभक्षयत्युपहूतंश्रोत्रंसहात्मनोपमांश्रोत्रंसहात्मनाह्वयतामुपहताऋषयोदैव्या
संस्तनूपावानस्तन्वस्तपोजाउपमामृषयोदैव्यासोह्वयंतांतनूपावानस्तन्वस्तपोजाइतिप्राणावाऋषयोदैव्यासस्तनूपावान
स्तन्वस्तपोजास्तानेवतदुपह्वयतेपुरस्तात्प्रत्यंचमैद्रवायवंभक्षयतितस्मात्पुरस्तात्प्राणापानौपुरस्तात्प्रत्यंचमैत्रावरुणभक्षय
॥२४॥

·तितस्मात्पुरस्ताच्चक्षुषीसर्वतःपरिहारमाश्विनंभक्षयतितस्मान्मनुष्याश्चपशवश्चसर्वतोवाचंवदंतींशृण्वंति ॥ २७ ॥ प्रा णावैद्विदेवत्याअनवानंद्विदेवत्यान्यजेत्प्राणानांसंतत्यप्राणानामव्यवच्छेदायप्राणावैद्विदेवत्यानद्विदेवत्यानामनुवषट् कुर्याद्यविदेवत्यानामनुवषट्कुर्यादसंस्थितान्प्राणान्त्संस्थापयेत्संस्थावाऽएषायदनुवषट्कारोयएनंतत्रब्रूयादसंस्थिता न्प्राणान्त्समतिष्ठिपत्प्राणएनंहास्यतीतिशश्वत्तथास्यात्तस्मान्नद्विदेवत्यानामनुवषट्कुर्यात्तदाहुर्द्विरागूर्यमैत्रावरुणोद्विः प्रेष्यतिसकृदागूर्यहोताद्विर्वषट्करोतिकाहोतुरपूरिनिगाणावैद्विदेवत्याऽआगूर्वज्रस्तद्यदत्रहोतांतरेणागुरेतागुरावजे णयजमानस्यप्राणान्वीयाद्यएनंतत्रबादागुरावजेणयजमानस्यप्राणान्व्यगात्प्राणएनंहास्यतीतिशश्वत्तथास्यात्तस्मा त्तत्रहोतांतरेणनागुरेताथोमनोवैयज्ञस्यमैत्रावरुणौवाग्यज्ञस्यहोतामनसावाइपितावाग्वदतियांह्यन्यमनावाचंवदत्य सुर्यावैसावागदेवजुष्टातद्यदेवात्रमैत्रावरुणोद्विरागुरतेसैवहोतुरागूः २८ ॥ प्राणावाऋतुयाजास्तद्यदृतुयाजैश्चरं तिप्राणानेवतद्यजमानेदधतिषतुनेतियजतिप्राणमेवतद्यजमानेदधतिचत्वारऋतुभिरितियजत्यपानमेवतद्यजमानेद धतिद्विर्ऋतुनेत्युपरिष्टायानमेवतद्यजमानेदधतिसवाअयंप्राणस्त्रेधाविहितःप्राणोपानोव्यानइतितद्यदृतुनऋतुभिर्ऋतु नेतियजतिप्राणानांसंतत्र्यप्राणानामव्यवच्छेदायप्राणावाऋतुयाजानतुयाजानामनुवषट्कुर्यादसंस्थितावाऋतवएकैक एवयदृतुयाजानामनुवषट्कुर्यादसंस्थितानृतून्संस्थापयेत्संस्थावा पायदनुवषट्कारोंयएनंतत्रबादसंस्थितानृतून्स ऐ.बा ५

·द्वि. पं.
॥१२॥
अ.४
।
ऐ, बा.मतिष्ठिपदुप्पमंभविष्यतीतिशश्वत्तथास्यत्तिस्मान्नत्याजानामनुवषट्कुर्यात् ॥ २९ ॥ प्राणावैद्विदेवत्याःपशवइळा
द्विदेवत्यान्भक्षयित्वेळामुपह्वयतेपशवोवाइपिशूनेवतदुपह्वयतेपशून्यजमानेदधातितदाहुरवांतरेळांपूर्वापाश्नीया ३
त् ॥ होतृचमसंभक्षये ३ तइति ॥ अवांतरेळामेवपूर्वाप्राश्नीयादथहोतृचमसंभक्षयद्यद्वावद्विदेवत्यान्पूर्वान्भक्षयति
तेनास्यसोमपीथःपूर्वोभक्षितोभवतितस्मादवांतरेळामेवपूर्वाप्राश्नीयादथहोतृचमसंभक्षयेत्तदुभयतोन्नाद्यपरिगृह्णाति
सोमपीथाभ्यामन्नाद्यस्यपरिगृहीत्यैप्राणावैद्विदेवत्याआत्माहोतृचमसौद्विदेवत्यानांसंत्रवान्होतृचमसेसमवनयत्यात्म
न्येवतद्धोताप्राणान्त्समवनयतेसर्वायुःसर्वायुत्वाय॑सर्वमायुरेतियएवंवेद ॥ ३० ॥ देवावैयदेवयज्ञकुर्वस्तदसुराअकुवै
स्तेसमावद्वीर्याएवासन्नव्यावर्ततततोवैदेवाएतंतूष्णींशंसमपश्य॑स्तमेषामसुरानान्ववाय॑स्तूष्णींसारोवाएषयत्तूष्णींशंसो
देवावैयंयमेववन्नमसुरेभ्यउदयच्छस्तंतमेषामसुराःप्रत्यबुध्यंतततोवैदेवाएतंतूष्णींशंसंवज्रमपश्य॑स्तमेभ्यउदयच्छस्तमे
पामसुरानप्रत्यबुध्यंततमेभ्यःप्राहरैस्तेनैनानप्रतिबुद्धेनाप्नस्ततोवैदेवाअभवन्पराऽसुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्मा
भ्रातृव्योभवतियएवंवेदतेवैदेवाविजितिनोमन्यमानायज्ञमतन्वततमेषामसुराअभ्यायन्यज्ञवेशसमेषांकरिष्यामइति
तान्त्समंतमेवोदारान्परियत्तानुदपश्य॑स्तेब्रुवन्त्संस्थापयामेमय यज्ञंनोसुरामावधिपुरितितथेतितंतूष्णींशंसेसंस्थापय
न्भूरग्निोतियोतिरग्निरित्याज्यप्रउगसंस्थापयन्निंद्रोज्योतिर्भुवोज्योतिरिंद्रइतिनिष्केवल्यमरुत्वतीयेसंस्थापयन्सू
॥२५॥

·यज्योतिज्योतिःस्वःसूर्यइतिवैश्वदेवाग्निमारुतेसंस्थापयस्तमेवंतूष्णींशंसेंसंस्थापर्यस्तमेवंतूष्णींशंसेसंस्थाप्यतेनारिष्टेनो दृचमाश्नुपरसतदानावयज्ञःसंतिष्ठतैयदाहोतातूष्णींशंसंशंसतिसयएनंशस्तेतूष्णींशंसउपवावदेदनुवाव्याहरेत्तंब्रूयादे पएवैतामातिमारिष्यतिप्रातर्वाववयमद्येमंशस्तैतूष्णींशंसेसंस्थापयामस्तंयथागृहानितंकर्मणानुसमियादेवमेवैनमिदम नुसमिम इतिसहवावतामार्तिमृच्छतियएवं विद्वान्त्संशस्तेतूष्णींशंसउपवावदत्यनुवाब्याहरतितस्मादेवंविद्वान्त्संशस्ते तूष्णींशंसैनोपवदेन्नानुव्याहरेत् ॥ ३१ ॥ चशूषिवाएतानिसवनानांयत्तूष्णींशंसौभूरग्निर्ज्योतिर्योतिरग्निरितिप्रातः सवनस्यचक्षुषीइंद्रोज्योतिर्भुवोज्योतिरिंद्रइतिमानितस्यस स्वचक्षुषीसूर्योज्योतिर्योतिःस्वःसूर्यइतितृतीयसवन स्यचक्षुषर्षीचक्षुष्मद्भिःसवनैरानोतिचक्षुष्मद्भिःसवनैःस्वर्गलोकमेतियएवंवेदचक्षुर्वाएतद्यज्ञस्ययत्तुष्णीशंसएकासती व्याहृतिर्द्वधोच्यतैतस्मादेकंसच्चक्षुर्दुधामूलंवाएतद्यज्ञस्ययत्तूष्णींशंसौयंकामयेतानायतनवान्त्स्यादितिनास्ययज्ञेतूष्णीं शंसंशंसैदुन्मूलमेवतद्यज्ञंपराभवंतमनुपराभवतितदुवाआहुःशंसेदेवापिवैतदृत्विजेहितैयद्धोतातूष्णींशंसनशंसत्य॒त्वि जिहिसर्वोयज्ञःप्रतिष्ठितौयज्ञेयजमानस्तस्माच्छंस्तव्यःशंस्तव्यः ॥ ३२ ॥ इतिचतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ ब्रह्मवाआहावःक्षत्रंनिविद्विसूक्तमाह्वयतेथनिविदंदधातिब्रह्मण्येवतत्क्षत्रमनुनियुनक्तिनिविदंशस्त्वासूक्तंशंसतिक्ष वैनिविद्विट्सुक्तक्षत्रएतद्धिशमनुनिथुनक्तियकामयेतक्षत्रेणैनंव्यर्धयानीतिमध्यएतस्यैनिविदःसूक्तंशंसैत्क्ष–वैनिवि

·ऐ.बा.
द्वि. पं.
अ.५
॥१३॥
द्विसूक्तक्षत्रेणवनंतध्यर्धयतियकामयेतविशैनंव्यधयानीतिमध्यएतस्यसूक्तस्यनिविदंशंसैत्क्षत्रवनिविद्विट्सूक्तविशवनं
तब्यर्धयतियमुकामयेतसर्वमेवास्ययथापूर्वमृजुकृप्तस्यादित्याह्वयेताथनिविदंदध्यादधसूक्तंशंसेत्सोऽसर्वस्यक्तृप्तिःप्रजाप
तिर्वाइदमेकएवाग्रआससोकामयतप्रजायेयभूयान्त्स्यामितिसतपोतप्यतसवाचमयच्छत्ससंवत्सरस्यपरस्ताब्याहरवाद
शकृत्वोद्वादशपदावाएषानिविदेतांवावतांनिविदंव्याहरत्तांसर्वाणिभूतान्यन्वसृज्यंततदेतदृषिःपश्यन्नभ्यनूवाचसपूर्व
यानिविदाकव्यतायोरिमाःप्रजाअजनयन्मनूनामितितद्यदेतांपुरस्तात्सूक्तस्यनिविदंदधातिप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशु
भिर्यएवंवेद ॥ ३३ ॥ अग्निर्देवेद्धइतिशंसत्यसौवाअग्निर्देवेद्धएतंहिदेवाइंधतएतमेवतदेतस्मिल्लोकआयातयत्यग्निर्म
न्विद्धइतिशंसत्ययंवाअग्निमन्विद्धइमहिमनुष्याइंधतेऽग्निमेवतदस्मिल्लोकआयातयत्यग्निःसुषमिदितिशंसतिवायुर्वाअ
ग्निःसुपमिद्वायुर्हिस्वयमात्मानंसमिधेस्वयमिदंसर्वयदिदंकिंचवायुमेवतदंतरिक्षलोकआयातयतिहोतादेववृतऽइतिशं
सत्यसौवैहोतादेववृतएषहिसर्वतोदेवैर्वृतएतमेवतदेतस्मिल्लोकआयातयतिहोतामनुवृतइतिशंसत्ययवाअग्निहॊतामनु
वृतौयंहिसर्वतोमनुष्यैर्वृतौग्निमेवतदस्मिल्लोकआयातयतिप्रणीर्यज्ञानामितिशंसतिवायुर्वैप्रणीर्यज्ञानीयदाहिप्राणियथ
यज्ञोथाग्निहोत्रैवायुमेवतदंतरिक्षलोकआयातयतिरथीरध्वराणामितिशंसत्यसौवैरथीरध्वराणामेषहियथैतच्चरतिरथी
रिवैतमेवतदेतमिलोकआयातयत्यतूर्ताहोतेतिसत्ययवाअग्निरतूर्ताहोतेमंहनकश्चनतिर्यंचंतरत्यग्निमेवतदस्मिल्लोक
॥२६॥

·तयतिर्णिहव्यवाळितिशंसतिवायुस्तूर्णिहव्यवांडायुहीदसर्वसधस्तरतियदिदंकिंचवायुदेवेभ्योहव्यवहतिवायु मेवतदंतरिक्षलोकआयातयत्यादेवोदेवान्वक्षदितिशंसत्यसौवैदेवोदेवानावहत्येतमेवतदेतस्मिल्लोकआयातयतियक्षद ग्निर्देवोदेवानितिशंसत्ययंवाअग्निर्देवोदेवान्यजत्यग्निमेवतदस्मिल्लोकआयातयतिसोअध्वराकरतिजातवेदाइतिशंसति वायुर्वैजातवेदोवायुहींदसर्वकरोतियदिदंकिंचवायुमेवतदंतरिक्षलोकआयातयति ॥ ३४ ॥ प्रवोदेवायाग्नयइत्यनुष्टु भःप्रथमेपदेविहरतितस्मात्स्यूरूविहरतिसमस्यत्युत्तरेपदैतस्मात्पुमानूरूसमस्यतितन्मिथुनंमिथुनमेवतदुक्थमुखेकरो तिप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदप्रवोदेवायाग्नयइत्येवानुष्टुभःप्रथमेपदेविहरतिवनमेवतत्परोवरीयांसंकरोति समस्यत्येवोत्तरेपदेआरंभणतोवैवज्रस्याणिमाथोदंडस्याथोपरशौर्वज्रमेवतत्प्रहरतिद्विषतेभ्रातृव्यायवर्धयोस्यस्तुत्यस्त स्मैस्ततवै ॥ ३५ ॥ देवासुरावाएषुलोकेषुसमयतंततेवैदेवाःसदएवायतनमकुर्वततान्त्सदसोजयस्तआग्नीभ्रंसंप्रापयंत तेततोनपराजयंततस्मादाग्नीध्रउपवसंतिनसदस्याग्नीधेह्यधारयंतयदाग्नीधेधारयंततदाग्नीध्रस्याग्नीध्रत्वंतेषांवैदेवानाम सुराःसदस्यानग्नीन्निर्वापयांचक्रुस्तेदेवाआग्नीध्रादेवसदस्यानग्नीन्विहरंततैरसुररक्षास्यपान तथैवैतद्यजमानाआग्नीध्रा देवसदस्यानग्नीन्विहरैत्यसुररक्षास्येवतदपन्नतेतेवैप्रातराज्यैरेवाजयंतआर्यन्यदाज्यैरेवाजयंतआयस्तदाज्यानामाज्य त्वतासांवैहोत्राणामायतीनामाजयंतीनामच्छावाकीयाहीयततस्यामिंद्राग्नीअध्यास्तामिंद्राग्नीवैदेवानामोजिष्ठौबलिष्ठौ

·द्वि. पं.
ऐ.बा.
अ.५
॥१४॥
सहिष्ठीमत्तमापारयिष्णुतमौतस्मादेंद्राग्नमच्छावाकःप्रातःसवनेशंसतीद्राग्नीहितस्यामध्यास्तांतस्मादुपुरस्तादन्येहोत्र
काःमदःप्रमतिपश्चाच्छावाकःपश्चेवहिहीनोनुसंजिगमिपतितस्माद्योब्राह्मणोबतचोवीर्यवान्त्स्यात्सोस्याच्छावाकीयां
कुर्यात्तेनैवसाहीनाभवति ॥ ३६ ॥ देवरथोवाएषयद्यज्ञस्तस्यैतावतरौरश्मीयदाज्यमउगैतद्यदाज्येनपवमानमनुशंस
तिप्रउगेणाज्यदेवरथस्यैवतदंतरौरश्मीविहरत्यलोभायतामनुकृतिमनुष्यरथस्यैवांतरौरश्मीविहरत्यलोभायनास्यदेवर
थोलुभ्यतिनमनुष्यरथोयएवंवेदतदाहुर्यथावावस्तोत्रमेवंशस्त्रपावमानीषुसामगाःस्तुवतआग्नेयंहोताज्यशंसतिकथम
स्यपावमान्योनुशस्ताभवंतीतियोवाअग्निःसपवमानस्तदप्येतदृषिणोक्तमग्निर्ऋषिःपवमानइत्येवमुहास्यायीभिरेवप्रति
पद्यमानस्यपावमान्योनुशस्ताभवंतितदाहुर्यथावावस्तोत्रमेवंशस्त्रंगायत्रीषुसामगाःस्तुवतआनुष्टुभंहोताज्यंशंसतिकथ
मस्यगायत्र्योनुशस्ताभवंतीतिसंपदेतियात्सप्तैताअनुष्टभस्तास्त्रि प्रथमयात्रिरुत्तमयैकादशभवंतिविराज्याज्याद्वाद
शीनवाएकेनाक्षरेणच्छंदाासेवियंतिनद्वाभ्याताःषोळशगायत्र्योभवत्येवमुहास्यानुष्टुभिरेवप्रतिपद्यमानस्यगायत्र्योनु
शस्ताभवत्यग्नइंद्रश्चदाशुषोदुरोणइत्याग्नेयायजतिनवाएताविंद्राग्नीसंतोव्यजयेतामाग्मेंद्रौवाएतौसंतोव्यजयेतांतद्यदा
नेद्यायजतिविजित्याएवंसाविराट्त्रयस्त्रिंशदक्षराभवतित्रयस्त्रिंशद्वैदेवाअष्टौवसवएकादशरुद्राद्वादशादित्याःप्रजाप
तिश्चवषट्कारश्चतत्प्रथमउक्थमुखेदेवाअक्षरभाजःकरोत्यक्षरमक्षरमेवतद्देवताअनुप्रपिबतिदेवपात्रेणैवतद्देवतास्तु
॥२७॥

·प्यंतितदाहुर्यथावावशस्त्रमेवंयाज्याऽग्नेयंहोताज्यशंसत्यथकस्मादाग्नेयायजतीतियावाआग्नेंद्राग्नीवैसासेंद्राग्नमेतदु क्थैग्रहेणचतूष्णींशंसेनचंद्राग्नीआगतंसुतंगीर्भिर्नभोवरेण्यं ॥ अस्यपातंधियेषितेत्यैद्राग्नमध्वर्युर्घहंगृह्णातिभूरग्निर्ज्योति ज्योतिरग्निरिंद्रोज्योतिर्भुवोज्योतिरिंद्रःसूर्योज्योतिज्योतिःस्वःसूर्यऽइतिहोतातूष्णींशसंशंसतितद्यथैवशस्त्रमेवंयाज्या ॥ ३७ ॥ होतृजपंजपतिरेतस्तत्सिंचत्युपांशुजफ्त्युपांश्विववैरेतसःसिक्तिःपुराहावाजपतियद्वैकिंचोर्ध्वमाहावाच्छस्त्र स्यैवतत्परांचचतुष्पद्यासीनमभ्याह्वयतेतस्मात्परांचोभूत्वाचतुष्पादोरेतःसिंचतिसम्यद्विपाद्भवतितस्मात्सम्यंचोभू त्वाद्विपादोरेतःसिंचंतिपितामातरिश्वत्याहप्राणोवैपिताप्राणोमातरिश्वाप्राणोरेतोरेतस्तत्सिंचयच्छिद्रापदाधाइतिरे तोवाअच्छिद्रमतोह्यच्छिद्रःसंभवत्यच्छिद्रोक्थाकवयःशंसन्नितियेवाअनूचानास्तेकवयस्तइदमच्छिद्रेतःप्रजनयन्नि त्येवतदाहसोमोविश्वविन्नीथानिनेषद्धृहसतिरुक्थामदानिशंसिपदितिब्रह्मवैबृहस्पतिःक्षत्रंसोमःस्तुतशस्त्राणिनीथानि चोक्थामदानिदैवेनचैवैतद्ब्रह्मणाप्रसूतोदैवेनचक्षत्रेणोक्थानिशंसत्यैतौहवाअस्यसर्वस्यप्रसवस्येशातेयदिदंकिंचतद्य देताभ्यामप्रसूतःकरौत्यकृतंतदकृतमकरितिवैनिदतिकृतमस्यकृतंभवतिनास्याकृतंकृतंभवतियएवंवेदवागायुर्विश्वायु विश्वमायुरित्याहप्राणोवाआयुःप्राणोरेतोवाग्योनिोनितदुपसंधायरेतःसिंचर्तिकइदंशंसिष्यतिसइदंशंसिष्यतीत्या १ ' पदाधादिति ' भाष्यपाठः । रेतः अधात्गर्भेस्थापितवान् ।

·ऐ.बा.
तृ. पं.
अ.२
सीत्तमृत्युबहिष्पवमानेसीदत्सोनुष्टुभाज्यप्रत्यपद्यतमृत्युमेवतत्पर्यक्रामत्तमाज्येसीदत्सप्रउगेणप्रत्यपद्यतमृत्युमेवतत्पर्य
क्रामत्तैमाध्यंदिनेपवमानेसीदत्सोनुष्टुभामरुत्वतीयंप्रत्यपद्यतमृत्युमेवतत्पर्यक्रामत्तंमाध्यंदिनेबृहतीषुनाशक्नोत्सत्तुप्रा
णावबृहत्यःप्राणानेवतन्नाशक्नोब्बवर्तुतस्मान्मध्यंदिनेहोताबृहतीपुस्तोत्रियेणैवप्रतिपद्यतेप्राणावैबृहत्यःप्राणानेवतद
भिप्रतिपद्यतेतंतृतीयपवमानेसीदत्सोनुष्टुभावैश्वदेवंप्रत्यपद्यतमृत्युमेवतत्पर्यक्रामत्तयज्ञायज्ञीयेसीदत्सबैश्वानरीयेणा
ग्निमारुतंप्रत्यपद्यतमृत्युमेवतत्पर्यक्रामद्वज्रोवैवैश्वानरीयप्रतिष्ठायज्ञायज्ञीयवज्रेणैवतत्प्रतिष्ठायामृत्युंनुदतेससर्वान्पा
शान्त्सर्वान्त्स्थाणून्मृत्योरतिमुच्चस्वस्त्येवोदमुच्यतस्वस्त्येवहोतोन्मुच्यतेसर्वायुःसर्वायुत्वायसर्वमायुरेतियऽएवंवेद
॥ १४ ॥ इंद्रोवैवृत्रहत्वानास्तृषीतिमन्यमानःपराःपरावतोगच्छत्सपरमामेवपरावतमगच्छदनुष्टुब्वैपरमापरावद्वा
वाअनुष्टुप्सवाचंप्रविश्याशयत्तंसर्वाणिभूतानिविभज्यान्वैच्छस्तंपूर्वेद्युःपितरोविंदन्नुत्तरमहर्देवास्तस्मात्पूर्वेद्युःपितृभ्यः
क्रियतउत्तरमहर्देवान्यजंतेतेब्रुवन्नभिषुणवामैवतथावावनआशिष्ठमागमिष्यतीतितथेतितेभ्यषुण्वस्तआत्वारथयथोत
यइत्येवैनमावर्तयन्निदवसोसुतमंधइत्येवैभ्यःसुतकी.माविरभवदिंद्रनेदीयएदिहीत्येवैनमध्यप्रापादयंतागतेंद्रेणयज्ञे
नयजतैसेंद्रेणयज्ञेनरानोतियऽएवंवेद ॥ १५॥ इंद्रववृत्रंजनिवांसंनास्तृतेतिमन्यमानाःसर्वादेवताअजहस्तमरुतए
वस्वापयोनाजःप्राणावैमरुतःस्वापयःप्राणाहैवैनंतनाजस्तस्मादेषोच्युतःस्वापिमान्प्रगाथःशस्यतआस्वापेस्वापिभि
ग्वा
॥३४॥

·रित्यपिहयचेद्रमेवातऊर्ध्वछंदःशस्यतेतद्धसर्वमरुत्वतीयंभवत्येषचेदच्युतःस्वापिमान्प्रगाथःशस्यतआस्वापेस्वापिभि रिति ॥ १६ ॥ ब्राह्मणस्पत्यंप्रगाथंशंसतिबृहस्पतिपुरोहितावैदेवाअजयन्त्स्वर्गलोकव्यस्मिल्लोकेजयंततथैवैतद्यजमा नौबृहस्पतिपुरोहितएवजयतिस्वर्गलोकंव्यस्मिल्लोकेजयतेतौवाएतौप्रगाथावस्तुतीसंतापुनरादायंशस्येतैतदाहुर्यन्नकि चनास्तुतसत्पुनरादायंशस्यतेऽथकस्मादेतीप्रगाथावस्तुतौसतौपुनरादायंशस्येतेइतिपवमानोक्र्थवाएतद्यन्मरुत्वतीयष सुवाअत्रगायत्रीषुस्तुवतैषसुबृहतीपुतिसृषुत्रिष्टुप्सुसवाएषत्रिच्छंदा:पंचदशोमाध्यंदिनःपवमानस्तदाहुःकथंतएषत्रि च्छंदा:पंचदशोमाध्यंदिनःपवमानोनुशस्तोभवतीतियेएवगायत्र्याउत्तरेप्रतिपदोयोगायत्रोनुचरस्ताभिरेवास्यगायत्र्यो नुशस्ताभवत्येताभ्यामेवास्यप्रगाथाभ्योबृहत्योनुशस्ताभवंतितासुवाएतासुबृहतीघुसामगारौरवयौधाजयाभ्यांपुनरादा यस्तुवतेतस्मादेतोप्रगाथावस्तुतीसंतोपुनरादायंशस्येततच्छस्त्रेणस्तोत्रमन्वैतियेएवत्रिष्टुभौधाय्यैयत्रैष्टुभंनिविद्धानंता भिरेवास्यत्रिष्टुभोनुशस्ताभवत्येवमुहास्यैषत्रिच्छंदा:पंचदशोमाध्यंदिनःपवमानोनुशस्तोभवतिएवंवेद ॥ १७ ॥ धा य्याःशंसतिधाय्याभिप्रजापतिरिमाँल्लोकानधयायंकाममकामयततथैवैतद्यजमानोधाय्याभिरेवेमाँल्लोकान्धयतियं यंकामंकामयतैयएवंवेदयदेवधाय्या३ः ॥ यत्रयत्रवैदेवायज्ञस्यच्छिद्रंनिरजानस्तद्धाय्याभिरपिदधुस्तद्धाय्यानांधा य्यात्वमच्छिद्रेणहास्ययज्ञेनेष्टंभवतियएवंवेदयदेवधाय्या३: ॥ स्यूमहैतद्यज्ञस्ययद्धाय्यास्तद्यथासूच्यावासःसंदधदि ·ऐ.बा. अ.२ ॥६॥ यदेिवमेवैताभिर्यज्ञस्यच्छिद्रंसंदधदेतियएवंवेदयद्वेवधाय्या३ः ॥ तान्युवाएतान्युपसदामेवोक्थानियद्धाय्याअग्निनें / त. पं. तेत्याग्नेयीप्रथमोपसत्तस्याएतदुक्थैत्वंसोमक्रतुभिरितिसौम्याद्वितीयोपसत्तस्याएतदुक्थैपिन्वंत्यपइतिवैष्णवीतृतीयोप सत्तस्याएतदुक्थयावंतंहवंसौम्येनाध्वरेणेष्ट्वालोकंजयतितमतएकैकयोपसदाजयतियएवंवेदयश्चैवंविद्वान्धाय्याःशंस तितद्धकआहुस्तान्वोमहइतिशंसैदेतांवाववयंभरतेषुशस्यमानामभिव्यजानीमइतिवदंतस्तत्तन्नादृत्ययदेतांशंसेदीश्वरः पंर्जन्योव्रष्टोःपिन्वंत्यपइत्येवशंसैद्धृष्टिवनिपदंमरुतइतिमारुतमत्यंनमिहेविनयंतीतिविनीतवद्यद्विनीतवत्तद्विक्रांतवैद्य द्विक्रांतवत्तद्वैष्णवैवाजिनमितींद्रोवैवाजीतस्यांवाएतस्यांचत्वारिपदानिवृष्टिवनिमारुतंवैष्णवमैंद्रेसावाएषातृतीयसव नभाजनासतीमध्यंदिनेशस्थतेतस्माद्धेदभरतानांपशवःसायंगोष्ठाःसंतोमध्यंदिनैसंगविनीमायंतिसोजगतीजागताहिप शवआत्मायजमानस्यमध्यंदिनस्तद्यजमानेपशून्दधाति॥१८॥मरुत्वतीयंप्रगाथंशंसतिपशवोवैमरुतःपशवःप्रगार्थःपशू | नामवरुध्यैजनिष्ठाउग्रःसहसेतुरायेतिसूक्तंशंसतितद्वाएतद्यजमानजननमेवसूक्तयजमानंहवाएतेनयज्ञाद्देवयोन्यैप्रजन यतितत्संजयंभवतिसंचजयतिविचजयतएतद्गौरिवीतंगौरिवीतिर्हवैशाक्त्योनेदिष्ठस्वर्गस्यलोकस्यागच्छत्सएतत्सूक्तमप इयत्तेनस्वर्गलोकमजयत्तथैवैतद्यजमानएतेनसूक्तेनस्वर्गलोकंजयतितस्यार्धाःशस्त्वार्धाःपरिशिष्यमध्येनिविदंदधाति ॥३५॥ १ ‘न्योवो: ' इतिभाष्यपाठः । वष्र्णोः वृष्टेः ईश्वरोमेघइतितत्रार्थः । hta ·स्वर्गस्यहैषलोकस्यरोहोयन्निवित्स्वर्गस्यहैतल्लोकस्याक्रमणंयन्निवित्तामाक्रममाणइवशंसैदुपैवयजमानंनिगृह्णीतयोस्यनि यःस्यादितिनुस्वर्गकामस्याथाभिचरतोयःकामयेतक्षत्रेणविहिन्यामितित्रिस्तर्हिनिविदासूक्तविशंसत्क्षत्रवैनिविद्विदसू क्तक्षत्रेणैवतद्विशंहतियःकामयेतविशाक्षत्रंहन्यामितित्रिस्तंर्हिसूक्तेननिविदंविशंसेत्क्षत्रवैनिविद्विदसूक्तविशैवतत्क्षत्रंह तियउकामयेतोभयतएनविशःपर्यवच्छिनदानीत्युभयतस्तहिनिविदव्याह्वयीतोभयतएवैनंतद्विशःपर्यवच्छिनत्तीतिन्व भिचरतइतरथात्वेवस्वर्गकामस्यवयःसुपर्णाउपसेदुरिंद्रमित्युत्तमयापरिदधातिप्रियमेधाऋषयोनाधमानाः ॥ अपध्वां तमूर्णहीतियेनतमसाप्रावृतोमन्येततन्मनसागच्छेदपहैवास्मात्तल्लुप्यतैपूर्धिचक्षुरितिचक्षुषीमरीमृज्येाजरसंहचक्षुष्मा न्भवतियएवंवेदमुमुग्ध्यस्मान्निधयेवबद्धानितिपाशावैनिधामुमुग्ध्यस्मान्पाशादिवबद्धानित्येवतदाह ॥ १९ ॥ इंद्रो वैवृहनिष्यन्सर्वादेवताअब्रवीदनुमोपतिष्ठध्वमुपमाह्वयध्वमितितथेतितहनिष्यंतआगवन्त्सोवेन्मांवहनिष्यंतआवं तिहंतेमान्भीषयाइतितानभिप्राश्वसीत्तस्यश्वसथादीपमाणाविश्वेदेवाअद्रवन्मरुतोहैननाजहु प्रहरभगवोजहिवीरयस्वे त्येवैनमेतांवाचंवदंतउपातिष्ठंततदेतदृषिःपश्यन्नभ्यनूवाचवृत्रस्यत्वाश्वसथादीषमाणाविश्वेदेवाअजहुर्येसखायः ॥ म रुद्भिरिंद्रसख्यंतेअस्त्वथेमाविश्वाःपृतनाजयासीतिसोवेदिमेवैकिलमेसचिवाइमेमाकामयंतहंतेमानस्मिन्नुक्थआभजा इतितानेतस्मिन्नुस्थआभजदथहैतेतहुंभेएवनिष्केवल्येउक्थेआसतुर्मरुत्वतीयंग्रहंगृह्णातिमरुत्वतीयंप्रगाथंशंसतिमरु ·ऐ.ब्रा. तृ. पं. ॥७॥ अ.२ त्वतीयंसूक्शंसतिमरुत्वतीयांनिविदंदधातिमरुतांसाभक्तिर्मरुत्वतीयमुक्थंशस्त्वामरुत्वतीययायजतियथाभागतद्देव ताःप्रीणातियेत्वाहिहत्येमघवन्नवर्धन्येशांबरेहरिवोयेगविष्टौ ॥ येत्वानूनमनुमतिविप्राःपिवेंद्रसोमंसगणोमरुभिरिति यत्रयत्रैवैभिय॑जयतयत्रयत्रवीर्यमकरोत्तदेवतत्समनुवेबेंद्रेणैनान्ससोमपीथान्करोति॥२०॥इंद्रोवैवृत्रहत्वासर्वाविजि तीविजियाब्रवीत्प्रजापतिमहमेतदसानियत्त्वमहमहानसानीतिसप्रजापतिरब्रवीदथकोहमितियदेवैतदवोचइत्यब्रवीत्त तोवैकोनामप्रजापतिरभवकोवैनामप्रजापतिर्यन्महानिंद्रोभर्वत्तन्महेंद्रस्यमहेंद्रत्वसमहान्भूत्वादेवताऽअब्रवीदुद्धारंम उद्धरतेतियथाप्येतहीच्छतियोवैभवतिय श्रेष्ठतामश्नुतेसमहान्भवतितंदेवाअब्रुवन्त्स्वयमेवब्रुष्वयत्तेभविष्यतीतिसएतं माहेंद्रग्रहमवतमाध्यंदिनंसवनानानिष्केवल्यमुक्थानांत्रिष्टुभंछंदांपृष्ठसाम्नांतमस्माउद्धारमुदहरन्नुदस्माउद्धारहरंति यएवंवेदतंदेवाअब्रुवन्त्सर्ववाअवोचथाअपिनोत्रास्त्वितिसनेत्यब्रवीत्कथंबोपिस्यादितितमब्रुवन्नप्येवनोस्तुमघवन्निति तानीक्षतैव ॥ २१ ॥ तेदेवाअब्रुवन्नियंवाइंद्रस्यप्रियाजायावावाताप्रासहानामास्यामेवेच्छामहाइतितथेतितस्यामैच्छं तसैनानब्रवीत्प्रातःप्रतिवक्तास्मीतितस्मास्त्रियःपत्याविच्छंतेतस्मादुख्यनुरात्रंपत्याविच्छतैतांप्रातरुपायन्सैतदेवप्रत्य पद्यतयद्वावानपुरुतमपुरापोळावृत्रहेंद्रोनामान्यप्राः ॥ अचेतिप्रासहस्पतिस्तुविष्मानितींद्रोवैपासहस्पतिस्तुविष्मान्य दीमुश्मसिकर्तवेकरत्तदितियदेवैतदवोचामाकरत्तदित्येवैनांस्तदब्रवीत्तेदेवाअब्रुवन्नप्यस्याइहास्तुयानोस्मिन्नवैकमविद ·दितितथेतितस्याअप्यत्राकुर्वस्तस्मादेषात्रापिशस्यतैयद्वावानपुरुतमपुरापाळितिसेनावाइंद्रस्यप्रियाजाावावाताप्रास हानामकोनामप्रजापतिःश्वशुरस्तद्यास्यकामेसेनाजयेत्तस्याअर्धात्तिष्ठेस्तृणमुभयतःपरिच्छिद्येतरांसेनामभ्यस्यमासहे कस्त्वापश्यतीतितद्यथैवादःस्नुषाश्वशुराल्लज्जमानानिलीयमानैत्येवमेवसासेनाभज्यमानानिलीयमानैतियत्रैवंविद्वांस्तृ णमुभयतःपरिच्छिद्यैतरांसेनामभ्यस्यतिप्रासहेकस्त्वापश्यतीतितानिंद्रउवाचापिवोत्रास्त्विर्तितेदेवाअब्रुवन्विराड्या ज्यास्तुनिष्केवल्यस्ययात्रयस्त्रिंशदक्षरा ॥ त्रयस्त्रिंशद्वैदेवाअष्टौवसर्वएकादशरुद्राद्वादशादित्याःप्रजापतिश्चवषट्कार श्वेदेवताअक्षरभाजःकरोत्यक्षरमक्षरमेवतद्देवताअनुप्रपिबंतिदेवपात्रेणैवतद्देवतास्तृप्यंतियंकामयेतानायतनवान्त्स्या दित्यनिराजायरानोलायध्यावात्रिष्टुभावान्येनवाछंदसावषट्कुर्यादनायतनवंतमेवैनंतत्करोतियंकामयेतायतनवा न्त्स्यादितिविराजास्ययजेत्पिबासोममिंद्रमंदतुत्वेत्येतायतनवंतमेवैनंतत्करोति ॥ २२ ॥ ऋक्चवाइदमग्रेसामचा स्तौसैवनामऋगासीदमोनामसामसावाऋक्सामोपावदन्मिथुनंसंभवावप्रजात्याइतिनेत्यब्रवीत्सामज्यायान्वाअतोमम महिमेततेद्वेभूत्वोपावदतांतेनप्रतिचनसमवदततास्तिस्रोभूत्वोपावदस्तत्तिसृभिःसमभवद्यत्तिसृभिःसमभवत्तस्मात्ति सृभिःस्तुवंतितिसृभिरुगायतितिसृभिहिंसामसंमिततस्मादेकस्यबह्वयोजायाभवंतिनैकस्यैवहवःसहपतयोयद्वैतत्साचा मश्चसमभवतातत्सामाभवत्तत्साम्नःसामत्वंसामन्भवतियएवंवेदयोवैभवतियःश्रेष्ठतामश्नुतैससामन्भवत्यसामन्यइति ऐ.ब्रा. ७ ·तृ.प. अ.२ ऐ. बा. हिनिंदतितेवैपंचान्यद्भूत्वापचान्यद्भूत्वाकल्पेतामाहावश्चहिंकारश्चप्रस्तावश्वप्रथमाचऋगुद्गीथश्चमध्यमाचप्रतिहारश्चो ॥८॥ तमाचनिधनंचवपदारश्चंतेयत्पंचान्यद्भूत्वापंचान्यद्भूत्वाकल्पेतांतस्मादाहुःपांतोयज्ञापांक्ताःपशवइतियदुविराजंद शिनीमभिसमपद्येतांतस्मादाहुविराजियज्ञोदशिन्यांप्रतिष्ठितइत्यात्मावैस्तोत्रियःप्रजानुरूपःपत्नीधाय्यापशवःप्रगाथो गृहाःसूक्तंसवाअस्मिंश्चलोकेमुष्मिश्चप्रजयाचपशुभिश्चगृहेषुवसतियएवंवेद ॥२३॥ स्तोत्रियंशंसत्यात्मावैस्तोत्रियस्तंम ध्यमयावाचाशंसत्यात्मानमेवतत्संस्कुरुतेनुरूपंशंसःतिप्रजावाअनुरूपःसउच्चैस्तरामिवानुरूपःशस्तव्यःप्रजामेवतच्छ्रेय सीमात्मनःकुरुतैधाय्यांशंसतिपत्नीवैधाय्यासानीचैस्तरामिवधाय्याशंस्तव्याऽप्रतिवादिनीहास्यगृहेषुपत्नीभवतियत्रैवं विद्वान्नीचैस्तरांधाय्यांशंसतिप्रगाथंशंसतिसःस्वरवत्यावाचाशंस्तव्यःपशवोवैस्वरःपशवःप्रगार्थःपशूनामवरुध्याइंद्रस्य नुवीर्याणिप्रवोचमितिसूक्तंशंसतितद्वाएतनियमिंद्रस्यसूक्तनिष्केवल्यंहैरण्यस्तूपमेतेनवैसूक्तेनहिरण्यस्तूपआंगिरसई द्रस्यप्रियंधामोपागच्छत्सपरमंलोकमजयदुपेंद्रस्यप्रियंधामगच्छतिजयतिपरमंलोकंयएवंवेदगृहावैप्रतिष्ठासूक्तैतत्प्रति ष्ठिततमयावाचाशंस्तव्यतस्माद्यद्यपिदूरइवपशूलभतेगृहानेवैनानाजिगमिषतिगृहाहिपशूनांप्रतिष्ठाप्रतिष्ठा ॥ २४ ॥ इतिद्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॥३७॥ ॥ ॥ ॥ ॥

·सोमोवैराजामुष्मिल्लोकआसीत्तदेवाश्चऽऋषयश्चाभ्यध्यायन्कथमयमस्मान्त्सोमोराजागच्छेदितितेब्रुवंश्छंदांसियूयं नइमंसोमराजानमाहरतेतितथेतितेसुपर्णाभूत्वोदपतैस्तेयत्सुपर्णाभूत्वोदपतैस्तदेतत्सौपर्णमित्याख्यानविदआचक्षतेर्छ दांसिवैतत्सोमंराजानमच्छाचरैस्तानिहतर्हिचतुरक्षरांणिचतुरक्षराण्येवच्छंदास्यासन्त्साजगतीचतुरक्षराप्रथमोदपत त्सापतित्वार्धमध्वनोगत्वाश्राम्यत्सापरास्यत्रीण्यक्षराण्येकाक्षराभूत्वादीक्षांचतपश्चहरंतीपुनरभ्यवापतत्तस्मात्तस्यवित्ता दीक्षावित्तंतपोयस्यपशवःसंतिजागताहिपशवोजगतीहितानाहरदथत्रिष्टुबुदपतत्सापतित्वाभूयोर्धादध्वनोगत्वाश्राम्य त्सापरास्यैकमक्षरंत्र्यक्षराभूत्वादक्षिणाहरंतीपुनरभ्यवापतत्तस्मान्मध्यंदिनदक्षिणानीयंतैत्रिष्टुभोलोकेत्रिष्टुभिताआ हरत्॥२५॥ तेदेवाअब्रुवन्गायत्रीत्वंनइमंसोमंराजानमाहरेतिसातथेत्यब्रवीत्तांवैमासर्वेणस्वस्त्ययनेनानुमंत्रयध्वमिति तथेतिसोदपतत्तांदेवाःसर्वेणस्वस्त्ययनेनान्वमंत्रयंतप्रेतिचेतिचेत्येतद्वैसर्वस्वस्त्ययनयोतिचेतिचेतितद्योस्यप्रियःस्या त्तमेतेनानुमंत्रयेतप्रेतिचेतिचेतिस्वस्त्येवगच्छतिस्वस्तिपुनरागच्छतिसापतित्वासोमपालान्भीषयित्वापद्भ्यांचमुखेनच सोमराजानंसमगृभ्णांद्यानिचेतरेछंदसीअक्षराण्यजहितीतानिचोपसमगृभ्णात्तस्याअनुविसृज्यकृशानुःसोमपाल सव्य | स्यपदोनखमच्छिदत्तच्छल्यकोभवत्तस्मात्सनखमिवयदशमस्रवत्सावशाभवत्तस्मात्साहविरिवाऽथयःशल्योयदनीकमा सीत्ससोनिर्दश्यभवत्सहसस्वजोयानिपर्णानितेमथावलायानिनावानितेगंडूपदायत्तेजनंसोंधाहिःसोसातथेषुरभवत्

·ऐ.ब्रा.
तृ.पं.
॥४॥
अ.२
सूक्तंप्रतितस्मान्नतृचनचतुर्कचमतिमन्येतनिविद्धाननिविदाह्येवस्तोत्रमतिशस्तंभवत्येकांपरिशिष्यतृतीयसवनेनिविदंद
ध्याघवपरिशिष्यदध्यात्प्रजननंतदुपहन्यागभैस्तत्मजाव्यर्धयेत्तस्मादेकामेवपरिशिष्यतृतीयसवनेनिविदंदध्यान्नसूक्तेन
निविदमतिपद्येतयेनसूक्तेननिविदमतिपद्येतनतत्पुनरुपनिवर्तेतवास्तुहमेवतदन्यत्तदैवतंतच्छंदसंसूक्तमाहत्येतस्मिन्नि
विदंदध्यान्माप्रगामपथोवयमितिपुरस्तात्सूक्तस्यशंसतिपथोवाएपप्रैतियोयज्ञेमुह्यतिमायज्ञादिंद्रसोमिनइतियज्ञादेवतं
नप्रच्यवतेमांतस्थु!अरातयइत्यरातीयतएवतदपहतियोयज्ञस्यप्रसाधनस्तंतुर्देवेष्वाततः॥ तमाहुतंनशीमहीतिप्रजावै
तंतुःप्रजामेवास्माऽएतत्संतनोतिमनोन्वाहुवामहेनाराशंसेनसोमेनेतिमनसावैयज्ञस्तायतैमनसाक्रियतेसैवतत्रप्रायश्चि
त्तिःप्रायश्चित्तिः ॥ ११॥ इतिप्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
देवविशःकल्पयितव्याऽइत्याहुश्छंदश्छंदसिप्रतिष्ठाप्यमितिशोंसावोमित्याह्वयतेप्रातःसवनेत्र्यक्षरेणशंसामोदैवोमि
त्यध्वर्युःप्रतिगृणातिपंचाक्षरेणतदष्टाक्षरंसंपद्यतेऽष्टाक्षरावैगायत्रीगायत्रीमेवतत्पुरस्तात्प्रातःसवनेचीक्लुपतामुक्थवाची
त्याहशस्त्वाचतुरक्षरमोमुक्थशाइत्यध्वर्युश्चतुरक्षरतदष्टाक्षरसंपद्यतेऽष्टाक्षरावैगायत्रीगायत्रीमेवतदुभयतःप्रातःसवने
चीलपतामध्वर्योशोसावोमित्याह्वयतेमध्यंदिनेषळक्षरेणशंसामोदैवोमित्यध्वयुःप्रतिगृणातिपंचाक्षरेणतदेकादशाक्षर
संपद्यतऽएकादशाक्षरावैत्रिष्टुत्रिष्टुभमेवतत्पुरस्तान्मध्यंदिनेचीक्नुपामुक्थवाचींद्रायेत्याहशस्त्वासप्ताक्षरमोमुक्थशा
॥
-
॥३३॥

·इत्यध्वर्युश्चतुरक्षरतदेकादशाक्षरंसंपद्यतएकादशाक्षरावैत्रिष्टुत्रिष्टुभमेवतदुभयतोमध्यंदिनेचीक्लृपामध्वर्योशोशोंसा वोमित्याह्वयतेतृतीयसवनेसप्ताक्षरेणशंसामोदैवोमित्यध्वर्युःप्रतिगृणातिपंचाक्षरेणतद्वादशाक्षरंसंपद्यतेद्वादशाक्षरावै जगतीजगतीमेवतत्पुरस्तात्तृतीयसवनेचीलपतामुक्थवाचींद्रायदेवेभ्यइत्याहशस्त्वैकादशाक्षरमोमित्यध्वर्युरेकाक्षरत द्वादशाक्षरसंपद्यतेद्वादशाक्षरावैजगतीजगतीमेवतदुभयतस्तृतीयसवनेचीक्लुपतातदेतदृषिःपश्यन्नभ्यनूवाचयद्गायत्रे अधिगायत्रमाहितत्रैष्टुभावात्रैष्टुभंनिरतक्षत ॥ यद्वाजगजगत्याहितंपदयइत्तद्विदुस्तेअमृतत्वमानशुरित्यैतद्वैतच्छंद श्छंदसिप्रतिष्ठापयतिकल्पयतिदेवविशोयएवंवेद ॥ १२ ॥ प्रजापतिर्वैयज्ञंछंदांसिंदेवेभ्योभागधेयानिव्यभजत्सगाय त्रीमेवाग्नयैवसुभ्यःप्रातःसवनेभत्रिष्टुभमिंद्रायरुद्रेभ्योमध्यंदिनेजगतीविश्वेभ्योदेवेभ्य॑आदित्येभ्यस्तृतीयसवनेऽथा स्ययत्स्वछंदआसीदनुष्टुप्तामुदंतमभ्युदौहंदच्छावाकीयामभिसैनमब्रवीदनुष्टुत्वंन्वेवदेवानांपापिष्ठोसियस्यतेहस्वछंदो स्मियांमोदंतमभ्युदौहााकीटामभीतितदजानात्सस्वंसोममाहरत्सस्वेसोमेग्रंमुखमभिपर्याहरदनुष्टुभैतस्माद्वनुष्टु बग्रियामुख्यायुज्यतेसर्वेषांसवनानामग्रियोमुख्योभवतिश्रेष्ठतामश्नुतेयएवंवेदवेवैसतत्सोमेकल्पयत्तस्माद्यत्रक्कचयज मानवशोभवतिकल्पतएवयज्ञोपितस्यैजनतायैकल्पतैयत्रैवंविद्वान्यजमानोवशीयजते ॥ १३ ॥ अग्निवैदेवानांहोता १ 'बग्र्यामुख्या' इतिभाष्यपाठः ।

·तृ.पं. . वाअहिर्बुभ्योयदग्निर्हपत्योऽग्निनैवासुतगार्हपत्येनपरोक्षात्तेजोदधातितस्मादाहुर्जुह्वदेवाजुह्वतोवसीयानिति ॥३६॥ देवानांपत्नीःशसत्यनूचीरनिंगृहपतितस्मादनूचीपलीगार्हपत्यमास्तैतदाहराकांपूर्वाशंसेजाम्यैवैपूर्वपेयमितितत्तन्नाद त्यदेवानामेवपत्नीःपूर्वाःशंसैदेषहवाएतत्पत्नीपुरेतोदधातियदग्निर्गार्हपत्योऽग्निनैवासुतद्गार्हपत्येनपत्नीषुप्रत्यक्षाद्रेतोद धातिप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदतस्मात्समानोदर्यास्वसान्योदर्यायैजायायाअनुजीविनीजीवतिराकांशंस तिराकाहवाएतांपुरुषस्यसेवनींसीव्यतियैषाशिश्येधिपुमांसोस्यपुत्राजायंतेयएवंवेदपावीरवीशंसतिवाग्वैसरस्वतीपा वीरवीवाच्येवतद्वाचंदधातितदाहुर्यामींपूर्वांशंसे३त् ॥ पित्र्याँइति ॥ यामीमेवपूर्वांशंसैदिमंयमप्रस्तरमाहिसीदेति राज्ञोवैपूर्वपेर्यंतस्माद्यामीमेवपूर्वार्शसेन्मातलीकव्यैर्यमोअंगिरोभिरितिकाव्यानामनूचीशंसत्यवरेणैववैदेवान्काव्याः परेणैवपिदृस्तस्मात्काव्यानामनूचींशंसत्युदीरतामवरउत्परासइतिपित्र्याःशंसत्युन्मध्यमाःपितरःसोम्यासइतियेचैवा वमायेचपरमायेचमध्यमास्तान्त्सर्वाननंतरायंप्रीणत्याहंपितॄन्त्सुविदत्राअवित्सीतिद्वितीयांशंसतिबर्हिषदोयेस्वधया सुतस्यैत्येतद्धवाएषांप्रियंधामयबर्हिषदइतिप्रियेणैवैनस्तद्धाम्नासमर्धयतिप्रियेणधाम्नासमृद्ध्यतेयएवंवेदॆदंपितृभ्योन ॥४१॥ १ भाष्ये — शिश्नेधि ' इतिपाठः । शिश्नेऽधि शिश्नस्योपरीतितदर्थः । २ भाष्ये 'पित्र्याश्मिति' इतिपाठः । ३. 'एनास्तद्धा- ना' इतिभाष्यपाठः । एनान्पितृनितितदर्थः । एनानित्यर्थे एनंस्तदितिछांदसं ।

·मोअस्त्वद्येतिनमस्कारवतीमंततःशंसतितस्मादंततःपितृभ्योनमस्क्रियतैतदाहुाहावंपित्र्याःशंसे३त्॥अव्याहावाँ३ इति ॥ व्याहावमेवशंसैदसंस्थितंवैपितृयज्ञस्यसाध्वसंस्थितंवाएषपितृयज्ञसंस्थापयतियोव्याहावंशंसतितस्मान्याहाव मेवशंस्तव्यं ॥ ३७ ॥ स्वादुष्किलायंमधुमाँउतायमितीद्रस्ौंद्रीरनुपानीयाःशंसत्येताभिर्वाइंद्रस्तृतीयसवनमन्वपिब तदनुपानीयानामनुपानीयात्वमाद्यंतीववैतर्हिदेवतायदेताहोताशंसतितस्मादेतासुमद्वत्प्रतिगीर्यययोरोजसास्कभिता रजांसीर्तिवैष्णुवारुणीमृचंशंसतिविष्णुर्वैयज्ञस्यदुरिष्टंपातिवरुणःस्विष्टतयोरुभयोरेवशांत्यविष्णोर्नुकंवीर्याणिप्रवोच मितिवैष्णवींशंसतियथावैमत्यमेवयज्ञस्यविष्णुस्तद्यथादुष्कृष्टंदुर्मतीकृतसुकृष्टंसुमतीकृतंकुर्वन्निादेवमेवैतद्यज्ञस्यदुः ष्टुतंदुःशस्तैसुष्टुतंसुशस्तंकुर्वन्नेतियदेतांहोताशंसतितंतुंतन्वन्त्रजसोभानुमन्विहीतिप्राजापत्यांशंसतिप्रजावैतंतुःप्रजामे वास्माएतत्संतनोतिज्योतिष्मतःपथोरक्षधियाकृतानितिदेवयानावैज्योतिष्मंतःपंथानस्तानेवास्माएतद्वितनौत्यनुल्ब णवयतजोगुवामपोमनुर्भवजनयादैव्यंजनमित्येवैनंतन्मनोःप्रजयासंतनोतिप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदेवा नइंद्रोमघवाविरप्शीत्युत्तमयापरिदधातीयवाइंद्रोमघवाविरप्शीकरत्सत्याचर्षणीधृदनवैतीयवैसत्याचर्षणीधृदनर्वा ॥ खंराजाजनुपांघेह्यस्मेइतीर्यवराजाजनुषामधिश्रोमाहिनयजरित्रहीयवैमाहिनयज्ञश्रवोयजमानोजरितोयजमाना . १ भाष्ये ' अव्याहावा३मिति' इतिपाठः ।

·ऐ.ब्रा. ॥१३॥ ॥ ॥ ॥ यवतामाशिषमाशास्तैतदुपस्पृशन्भूमिपरिदध्यात्तथस्यामेवयज्ञसंभरतितस्यामेवेनंतदंततःप्रतिष्ठापयत्यग्नेमरुद्भिःशुभ यद्भिक्कभिरित्याग्निमारुतमुक्वंशस्त्वाग्निमारुत्यायजतियथाभागंतद्देवताःप्रीणातिप्रीणाति ॥ ३८ ॥ इतितृती योऽध्यायः॥३॥ देवावाअसुरैर्युद्धमुपप्रायन्विजयायैतानग्निर्नान्वकामयतैतुतंदेवाअब्रुवन्नपित्वमेह्यस्माकंवैत्वमेकोसीतिसनास्तुतो न्वेष्यामीत्यत्रवीत्स्तुतनुमेतितथेतिततेसमुत्क्रम्योपनिवृत्त्यास्तुबस्तान्त्स्तुतोनुत्सत्रिःश्रेणिभूत्वान्यनीकोऽसुरान्युद्ध मुपप्रायद्विजयायत्रिःश्रेणिरितिच्छंदांस्येवश्रेणीरकुरुतत्र्यनीकइतिसवनान्येवानीकानितानसंभाव्यपराभावयत्ततोवै देवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदसावाएषागायत्र्येवयदग्निष्टोमश्चतुर्विंशत्य क्षराबैगायत्रींचतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्वस्तुतशखाणितद्वैयदिदमाहुःसुधायांहवैवाजीसुहितोदधातीतिगायत्रीवतन्नहबै गायत्रीक्षमारमतऊर्ध्वाहवाएषायजमानमादायस्वरेतीत्यग्निष्टोमोवैतंनहाऽअग्निष्टोमःक्षमारमतऊर्बोहवाएषयजमा नमादायस्वरेतिसवाएषसंवत्सरएवयदग्निष्टोम॑श्चतुर्विंशत्यर्धमासोबैसंवत्सरश्चतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्यस्तुतशस्त्राणितंय थासमुद्रंस्रोत्याएवंसर्वेयज्ञक्रतवोपियंति ॥ ३९ ॥ दीक्षणीयेष्टिस्तायतैतामेवानुयाःकाश्चेष्टयस्ताःसर्वाअग्निष्टोममपि यंतीळामुपह्वयतइळाविधावैपाकयाइळामेवानुयकेचपाकयज्ञास्तेसर्वेग्निष्टोममपियंतिसायंप्रातरग्निहोत्रंजुह्वतिसायं ·T तितप्रयच्छंतिस्वाहाकारणागिहोवजहतिस्वाहाकारणवतंप्रयच्छंतिस्वाहाकारमेवान्वग्निहोत्रमग्निष्टोममप्येतिपंच मायणीयेसामिधेनीरन्वाहपंचदशदर्शपूर्णमासयोःप्रायणीयमेवानुदर्शपूर्णमासावग्निष्टोममपीतःसोमराजानंक्रीण त्यौषधोवसोमोराजौषधिभिस्तंभिषज्यंतियंभिषज्यंतिसोममेवराजानक्रीयमाणमनुयानिकानिचभेषजानितानिसा ण्यग्निष्टोममपियंत्यग्निमातिथ्येमंयंत्यग्निंचातुर्मास्येष्वातिथ्यमेवानुचातुर्मास्यान्यग्निष्टोममपियंतिपयसाप्रवर्येचरंतप यसादाक्षायणयज्ञेप्रवर्दीमेवानुदाक्षायणयज्ञोग्निष्टोममप्येतिपशुरुपवसथैभवतितमेवानुयकेचपशुबंधास्तेसर्वेग्निष्टोमम पियंतीळादधोनामयज्ञक्रतुस्तंदनाचरंतिदनादधिधर्मेदधिधर्ममेवान्विळादधोग्निष्टोममप्येति ॥ ४० ॥ इतिनुपुरस्ता दथोपरिष्टोत्पंचदशोक्थ्यस्यस्तोत्राणिपंचदशशस्त्राणिसमासोमासधासंवत्सरोविहितःसंवत्सरोग्निर्वैश्वानरोग्निरग्निष्टो मःसंवत्सरमेवानूक्थ्योग्निष्टोममप्यत्युक्थ्यमपियंतमनुवाजपेयोप्येत्यत्युक्थ्योहिसभवतिद्वादशरात्रेःपर्यायाःसर्वेपंचद शास्तेद्वौद्वौसंपद्यत्रिंशदेकविंशंषोळशिसामंत्रिवृत्संधिःसात्रिंशत्समासस्त्रिंशन्मासस्थरात्रयोमासधासंवत्सरोविहितःसं वत्सरोग्निवैश्वानरोग्निरग्निष्टोमःसंवत्सरमेवान्वतिरात्रोग्निष्टोममप्येत्यतिरात्रमपियंतमन्वप्तोर्यामोप्येत्यत्यतिरात्रोहिस भवत्येतद्वैयेचपुरस्ताद्येचोपरिष्टाधज्ञक्रतवस्तेसर्वेग्निष्टोममपियंतितस्यसंस्तुतस्यनवतिशतस्तोत्रियाःसायानवतिस्तेदश त्रिवृतोऽथयानवतिस्तेदशोऽथयादशतासामेकास्तोत्रियोदेतित्रिवृत्परिशिष्यतेसोसावेकविंशोध्याहितस्तपतिविषुवा

·तृ.प.
अ.४
न्वाएपस्तोमानादशवाएतस्मादाचस्त्रिवृतोदशपरांचौमध्यएषएकविंशउभयतोध्याहितस्तपतितद्यासौस्तोत्रियोदेति
सैतस्मिन्नध्यूलासयजमानस्तदेवंक्षत्रसहोबलमश्नुतेहवैदैवंक्षत्रसहोबलमेतस्यहसायुज्यंसरूपतांसलोकतामश्नुतेयएवंवेद
॥४१॥ देवावाअसुरैर्विजिग्यानाऊर्ध्वाःस्वर्गलोकमायन्त्सोग्निर्दिविस्पृगूर्वउदश्रयतसःस्वर्गस्यलोकस्यद्वारमवृणोद
ग्निर्वैस्वर्गस्यलोकस्याधिपतिस्तंवसवःप्रथमाआगच्छस्तएनमब्रुवन्नतिनोर्जस्याकाशनःकुर्वितिसनास्तुतोतिस्रक्ष्यइत्यब
वीत्स्तुतनुमेतितथेतितंतेत्रिवृतास्तोमेनास्तुवैस्तान्त्स्तुतोत्यार्जततेयथालोकमगच्छस्तंरुद्राआगच्छस्तएनमब्रुवन्नतिनो
र्जस्याकाशनःकुर्वितिसनास्तुतोतिस्रक्ष्यइत्यत्रवीत्स्तुतनुमेतितथेतिततेपंचदशेनस्तोमेनास्तुवैस्तान्त्स्तुतोत्यार्जततेय
थालोकमगच्छस्तमादित्याआगच्छेस्तएनमब्रुवन्नतिनोर्जस्याकाशनःकुर्वितिसनास्तुतोतिस्रक्ष्यइत्यत्रवीत्स्तुतनुमेतितथे
तितंतेसप्तदशेनस्तोमेनास्तुवैस्तान्त्स्तुतोत्यार्जततेयथालोकमगच्छस्तविश्वेदेवाआगच्छस्तएनमब्रुवन्नतिनोर्जस्याकाशं
नःकुर्वितिसनास्तुतोतिस्रक्ष्यइत्यत्रवीत्स्तुतनुमेतितथेतितंतएकविंशेनस्तोमेनास्तुवैस्तान्त्स्तुतोत्या ततेयथालोकमग
च्छन्नेकैकेनवैतंदेवाःस्तोमेनास्तुवस्तान्त्स्तुतोत्या ततेयथालोकमगच्छन्नथहैनमेषएतैःसर्वैःस्तोमैःस्तौतियोयजतेयश्चैन
मेवंवेदातीतुतमर्जाताअतिहवाएनमर्जतेस्वर्गलोकमभियएवंवेद ॥ ४२ ॥ सवाएषोग्निरेवयदग्निष्टोमस्तंयदस्तुवंस्त
१ भाष्ये 'मर्जते' इतिपाठः । मर्जतएव प्रापयत्येवेतितदर्थः ।
॥४३॥

·स्मादग्निस्तोमस्तमग्निस्तोमंसंतमग्निष्टोमइत्याचक्षतेपरोक्षणपरोक्षप्रियाइवहिदेवास्तंयच्चतुष्टयादेवाश्चतुर्भिःस्तोमैरस्तुवं स्तस्माच्चतुःस्तोमस्तंचतुःस्तोमंसंतचतुःष्टोमइत्याचक्षतेपरोक्षणपरोक्षप्रियाइवहिदेवाअथयदेनमूर्ध्वंसतंज्योतिर्भूतमस्तु वैस्तस्माज्ज्योतिस्तोमस्तज्योतिस्तोमंसंर्तज्योतिष्टोमइत्याचक्षतेपरोक्षणपरोक्षप्रियाइवहिदेवाःसवाएषोपूर्वोनपरोयज्ञक तुर्यथारथचक्रमनंतमेवंयदग्निष्टोमस्तस्ययथैवप्रायणंतथोदयनंतदेषाभियज्ञगाथागीयते ॥ यदस्यपूर्वमपरंतदस्ययद्व स्यापरंतद्वस्यपूर्व ॥ अहेरिवसर्पणंशाकलस्यनविजानंतियतरत्परस्तादितियथा वास्यप्रायणमेवमुदयनमसदितितदा हुर्यत्रिवृत्मायणमेकविंशमुदयनकेनतेसमेइतियोवाएकविंशस्त्रिवृद्वैसोऽथोयदुभौतृचौतृचिनावितिब्रूयात्तेनेति ॥४३॥ योवाएषतपत्येषोग्निष्टोमएषसाहस्तंसहैवालासंस्थापयेयुःसाह्रोबैनामतेनासत्वरमाणाश्चरेयुर्यथैवप्रातःसवनएवंमाध्यं दिनएवंतृतीयसवनएवमुहयजमानोप्रमायुकोभवतियद्धवाइदंपूर्वयोःसवनयोरसत्वरमाणाश्चरंतितस्माद्धेदंप्राच्योग्रा मताबहुलाविष्टाअथयद्धेदंतृतीयसवनेसंत्वरमाणाश्चरंतितस्माद्धेदंप्रत्यंचिदीर्घारण्यानिभवंतितथाहयजमानःप्रमायु कोभवतितेनासत्वरमाणाश्चरेयुर्यथैवप्रातःसवनएवंमाध्यंदिनएवंतृतीयसवनएवमुहयजमानोप्रमायुकोभवतिसएतमे वशस्त्रेणानुपर्यावर्तेतैयदावाएषपातरुदेत्यथमंद्रतपतितस्मान्मंद्यावाचाप्रातःसवनेशंसैदथयदाभ्येत्यथबलीयस्तपति तस्माद्बलीयस्यावाचामध्यंदिनेशंसैदथयदाभितरामैत्यथबलिष्ठतमंतपतितस्मादलिष्ठतमयावाचातृतीयसवनेशंसैदेवंशं GUS ·॥१५॥ सेद्यदिवाचईशीतवाग्धिशस्त्रययातुवाचोत्तरोत्तरिण्योत्सहेतसमापनायतयाप्रतिपद्यतैतत्सुशस्ततममिवभवतिसवाऽए पनकदाचनास्तमेतिनोदेतितंयदस्तमेतीतिमन्यतेऽह्नएवतदंतमित्वाऽथात्मानं विपर्यस्यतैरात्रीमेवावस्तात्कुरुतेहःपरस्ता दथयदेनंप्रातरुदेतीतिमन्यतेरावेरेवतदंतमिाथात्मानं विपर्यस्यतेहरेवावस्तात्कुरुतेरात्रींपरस्तोत्सवाएषनकदाचननि स्रोचतिनहवैकदाचननिभ्रोचत्येतस्यहसायुज्यंसरूपतांसलोकतामश्नुतैयएवंवेदयएवंवेद॥४४॥ इतिचतुर्थोध्यायः॥४॥ यज्ञोवैदेवेभ्योन्नाद्यमुदक्रामत्तेदेवाअब्रुवन्यज्ञोवैनोन्नाद्यमुदक्रमीदन्विमंयज्ञमन्नमन्विच्छामेतितेब्रुवन्कथमन्विच्छा मेतिब्राह्मणेनचच्छंदोभिश्चेत्यब्रुवस्तेब्राह्मणंछंदोभिरदीक्षयस्तस्यांतंयज्ञमतन्वतापिपत्नीःसमयाजयस्तस्माद्धाप्येतहिंदी क्षणीयायामिष्टावांतमेवयज्ञंतन्वतेऽपिपत्नीःसंयाजयंतितमनन्यायमन्ववायस्तेप्रायणीयमतन्वततंप्रायणीयेननेदीयो न्वागच्छस्तेकर्मभिःसमत्वरंततच्छंय्वंतमकुवैस्तस्माद्धाप्येतहिंप्रायणीयंशय्वंतमेवभवतितमनुन्यायमन्ववायस्तआति थ्यमतन्वततमातिथ्येननेदीयोन्वागच्छस्तेकर्मभिःसमत्वरंततदिळांतमकुवस्तस्माद्धाप्येतातिथ्यमिळांतमेवभवतित मनुन्यायमन्ववायैस्तउपसदोतन्वर्ततमुपसद्भिर्नेदीयोन्वागच्छेस्तेकर्मभिःसमत्वरंततेतिस्रःसामिधेनीरनूच्यतिस्रोदेव ताऽअयजैस्तस्माद्धाप्येतर्युपसत्सुतिस्रऽएवसामिधेनीरनूच्यतिस्रोदेवतायजंतितमनुन्यायमन्ववायस्तउपवसथमतन्व १ 'रात्रिपरस्तात्' इति भाष्ये ।

·ततमुपवसथ्येहन्याप्नुवैस्तमाप्त्वांतंयज्ञमतन्वतापिपत्नीःसमयाजयस्तस्माद्धाप्येत पवसथआंतमेवयज्ञंतन्वतेपिपत्नीःसं याजयंतितस्मादेतेषुपूर्वेषुकर्मसुशनैस्तरांशनैस्तरामिवानुब्रूयादनूत्सारमिवहितेतमायस्तस्मादुपवसथेयावत्यावाचाका मयीततावत्यानुब्रूयादाप्तोहिसतर्हिभवतीतितमाप्त्वाब्रुवस्तिष्ठस्वनोन्नाद्यायेतिसनेत्यब्रवीत्कथंवस्तिष्ठेयेतितानीक्षतैवत मब्रुवन्ब्राह्मणेनचनश्छंदोभिश्चसयुग्भूत्वान्नाद्यायतिष्ठस्वेतितथेतितस्माद्धाप्येतहियज्ञःसयुग्भूत्वादेवेभ्योहव्यवहतिबा ह्मणेनचच्छंदोभिश्च ॥ ४५ ॥ त्रीणिहवैयज्ञेक्रियतेजग्धंगीणवांततद्वैतदेवजग्_यदाशंसमानमाविज्यंकारयतउतवा मेदद्यादुतवामावृणीतेतितद्धतत्पराडेवयथाजग्नहैवतद्यजमानंभुनक्त्यथहैतदेवगीर्णयद्विभ्यदाविज्यंकारयतउत वामानबाधेतोतवामेनयज्ञवेशसंकुर्यादितितद्धतत्पराडेवयथागीर्णनहैवतद्यजमानंभुनक्त्यथहैतदेववांतैयदभिशस्यमा नमाविज्यंकारयतैयथाहवाइदंवांतान्मनुष्याबीभत्संतएवंतस्मादेवास्तद्धतत्पराडेवयथावांतैनहैवतद्यजमानभुनक्ति सएतेषांत्रयाणामाशांनेयात्तयद्येतेषांत्रयाणामेकंचिदकाममभ्याभवेत्तस्यास्तिवामदेव्यस्यस्तोत्रेप्रायश्चित्तिरिदवाइदंवा मदेव्ययजमानलोकोमृतलोकःस्वर्गोलोकस्तत्रिभिरक्षरैन्यूनतस्यस्तोत्र उपसृप्यत्रेधात्मा विगृह्णीयात्पुरुषइतिसएतेषु लोकेष्वात्मानंदात्यस्मिन्यजमानलोकैस्मिन्नमृतलोकैस्मिन्त्स्वर्गेलोकैससर्वादुरिष्टिमत्यैत्यपियदिसमृद्धाइवऋत्विजः १ भाष्ये 'रिदवामदेवां' इत्येवपाठः द्वितीयमिदंवेतिनास्ति ।

·ऐ. ब्रा स्युरितिहस्माहाथहैतज्जपेदेवेति ॥ ४६॥ छंदांसिवैदेवेभ्योहव्यमूढाश्रांतानिजघनार्धेयशस्थतिष्ठंतियथाश्वोवाश्वत रोबोहिवांस्तिष्ठेदेवतेभ्यएतमैत्रावरुणपशुपुरोळाशम देविकाहवींषिनिर्वपैद्धात्रेपुरोळाशंद्वादशकपालयोधातासवषट्का रोनुमत्यैचरैयानुमतिःसागायत्रीराकायैचरुयाराकासात्रिष्टुप्सिनीवाल्यैच:यासिनीवालीसाजगतीकुवैचरुयाकुहूःसा नुष्टुंबेतानिवावसर्वाणिच्छंदांसिंगायत्रत्रैष्टुभंजागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानिहियज्ञेप्रतमामिवक्रियतएतैर्हवाअस्यच्छं दोभिर्यजतःसर्वैश्छंदोभिरिष्टंभवतियएवंवेदतद्वैयदिदमाहुःसुधायांहवैवाजीखुहितोदधातीतिच्छंदांसिवैतत्सुधायांह वाएनछंदांसिदत्यननुध्यायिनलोकंजयतियएवंवेदत कआईर्धातारमेवसर्वासांपुरस्तात्पुरस्तादाज्येनपरियजैत्तदा सुसर्वासुमिथुनंदधातीतितदुवाआहुर्जामिवाएतद्यज्ञेक्रियतैयत्रसमानीभ्यामृग्भ्यांसमानेहन्यजतीतियदिहवाअपिब यइवजायाःपतिर्वावतासांमिथुनंतद्यदासांधातारंपुरस्ताद्यजतितदासुसर्वासुमिथुनंदधातीतिनुदेविकानां ॥४७॥अ थदेवीलांसूर्यायपुरोळाशमेककपालयःसूर्यःसधातासउएवषट्कारोदिवेचरैयाधौःसानुमतिःसोऽएवगायत्र्युषसेचस्यो पाःसाराकासोएवत्रिष्टुब्गवेचरुयागौःसासिनीवालीसोएवजगतीपृथिव्यैच:यापृथिवीसाकुहू सोएवानुष्टुंबेतानिवाव सर्वाणिच्छंदांसिंगायत्रत्रैष्टुभंजागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानिहियज्ञेमतमामिवक्रियतएतैर्हवाअस्यच्छंदोभिर्यजतःसर्वे श्छंदोभिरिष्टंभवतियएवंवेदतद्वैयदिदमाहुःसुधायांहवैवाजीसुहितोदधातीतिच्छंदांसिवैतत्सुधायांहवाएनंछंदांसिदध ·त्यननुध्यायिनलोकंजयतियएवंवेदतद्धैकआहुःसूर्यमेवसर्वासांपुरस्तात्पुरस्तादाज्येनपरियजेत्तदासुसर्वासुमिथुनंदधा तीतितदुवाआहुर्जामिवाएतद्यज्ञेक्रियतैयत्रसमानीभ्यामृग्भ्यासमानहन्यजतीतियदिहवाअपिवबयइवजाया पतिर्वा वतासांमिथु तद्यदासांसूर्यपुरस्ताद्यजतितदासुसर्वासुमिथुनदधातितायाइमास्ताअमूर्याअमूस्ताइमाअन्यतराभिर्वा वतंकाममामोतियएतासूभयीषुताउभयीर्गतःश्रियःप्रजातिकामस्यसंनिर्वपेन्नेत्वेषिष्यमाणस्य॑यदेनाएषिष्यमाणस्यसं निर्वपदीश्वरोहास्यवित्तेदेवाअरंतौर्यद्वाअयमात्मनेलममस्तेतिताहशुचिवृक्षोगौपालायनोवृद्भद्युम्नस्याभिग्रतारिणस्यो भयीर्यज्ञेसनिरुवापतस्यहरथगृत्संगाहमानंदृष्ट्वोवाचैत्यमहमस्यराजन्यस्यदेविकाश्चदेवीश्चोभयीर्यज्ञेसममादययदस्येत्थं रथगृत्सोगाहतइतिचतुःषष्टिंकवचिनःशश्वद्धास्यतेपुत्रनप्तारआसुः ॥ ४८ ॥ अग्निष्टोमवैदेवाअश्रयंतोक्थान्यसुरा स्तेसमावद्वीर्याएवासन्नव्यावर्तततान्भरद्वाजऋषीणामपश्यदिमेवाअसुराउक्थेषुनितास्तानेषांनकश्चनपश्यतीतिसोग्नि मुदह्वर्यदेपुजवाणितैग्नइत्थेतरागिरइत्यसुर्याहवाइतरागिरःसोग्निरुपोत्तिष्ठन्वब्रवीत्किंस्विदेवमयंकृशोदीर्घःपलितोव क्ष्यतीतिभरद्वाजोहवैकृशोदीर्घःपलितआसंसोब्रवीदिमेवाअसुराउक्थेषुश्रितास्तान्वोनकश्चनपश्यतीतितानग्निरश्वोभू त्वाम्यत्यद्रवद्यदग्निरश्वोभूत्वाभ्यत्यद्रवत्तत्साकमश्वंसामाभवत्तत्साकमश्वस्यसाकमश्वत्वंतदाहुःसाकमन्वेनोक्थानित णयेदप्रणीतानिवावतान्युक्थानियान्यन्यत्रसाकमश्वादितिप्रमंहिष्ठीयेनप्रणयेदित्याहुःप्रमंहिष्ठीयेनवैदेवाअसुरानुक्थे ·ए.बा. ॥१७॥ भ्यःप्राणुदततत्याहैवप्रमंहिष्ठीयेननयेत्प्रसाकमश्वेन ॥ ४९ ॥ तेवाअसुरामैत्रावरुणस्योक्थमश्रयंतसोब्रवीदिंद्रः कशाहचेमानितोऽसुरानोत्स्यावहाइत्यहंचेत्यब्रवीद्वरुणस्तस्मादैद्रावरुणमैत्रावरुणस्तृतीयसवनेशंसतीद्रश्चहितान्वरुण श्चततोनुदेतातेवैततोपहताअसुरांब्राह्मणाच्छंसिनउक्थमश्रयंतसोब्रवीदिंद्रकश्चाहंचेमानितोसुरानोत्स्यावहाईत्यहंचे त्यब्रवीद्वारसतितस्मादैद्राबार्हस्पत्यंब्राह्मणाच्छंसीतृतीयसबनेशंसतौद्रश्चहितान्बृहस्पतिश्चततोनुदेतांतेवैततोपहताअ सुराअच्छावाकस्योक्थमश्रयंतसोब्रवीदिंद्रःकश्चाहंचेमानितोसुरान्नोत्स्यावहाइत्यहचेत्यब्रवीद्विष्णुस्तस्मादैद्रावैष्णवम च्छावाकस्तृतीयसवनेशंसतीद्रश्चहितान्विष्णुश्चततोनुदेतीद्वंद्वमिंद्रेणदेवताःशस्यंतेद्वंद्ववैमिधुनतस्माद्वान्मिधुनप्रजा यतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदाथहैतेपोत्रीयाश्चनेष्ट्रीयाचचत्वारऋतुयाजाःपळूचःसाविराड्दशिनीतद्विरा जियशंदशिन्यांप्रणिष्ठापयंतिप्रतिष्ठापयंति ॥ ५० ॥ इतिपंचमोध्यायः॥ ५॥ इतितृतीयपंचिकासमाप्ता ॥३॥ ॥ इतितृतीयपंचिकासमाता ॥

·MOTRAM
M
400000
SE
॥ अथचतुर्थपंचिकाप्रारंभः ॥
HETAN
Hypom
URUXOXOXOXOXOXOKUZUKI

·व. पं.
अ.१
श्रीगणेशायनमः ॥ हरिः ॐ ॥ देवावैप्रथमेनाढ्द्रायवज्रसमभरस्तंद्वितीयेनाह्रासिंचस्तंतृतीयेनालापायच्छस्तंच
तुर्थेहन्माहरेत्तस्माच्चतुर्थेहन्पोळशिनशंसतिवनोवाएषयत्वोळशीतद्यच्चतुर्थेहन्पोळशिनंशंसतिवनमेवतत्प्रहरतिद्विषते
भ्रातृव्यायवधयोस्यस्तुत्यस्तस्मैस्ततवैवज्रोवैषोळशीपशवउक्थानितंपरस्तादुक्थानांपर्यस्यशंसतितंयत्परस्तादुक्थानां
पर्यस्यशंसतिवज्रेणैवतत्षोळशिनापशून्परिगच्छतितस्मात्पशवोवज्रेणैवषोळशिनापरिगतामनुष्यानभ्युपावर्ततेतस्माद
श्वोवापुरुषोवागौर्वाहस्तीवापरिगतएवस्वयमात्मनेतएववाचाभिषिद्ध उपावर्ततेवज्रमेवपोळशिनंपश्यन्वज्रेणैवषोळ
शिनापरिगतोवाग्घिवज्रोवाक्षोळशीतदाहुःकिंषोळशिनःषोळशित्वमितिषोळशःस्तोत्राणांषोळशःशस्त्राणांषोळशभिर
क्षरैरादत्तैषोळशभिःप्रणौतिषोळशपदांनिविदंदधातितत्पोळशिनःषोळशित्वद्वेवाअक्षरेअतिरिच्येतेपोळशिनोनुष्टुभम
भिसंपन्नस्यवाचोवावतौस्तनौसत्यानृतेवावतेअवत्येनंसत्यनैनमनृतंहिनस्तियएवंवेद ॥ १ ॥ गौरिवीतंषोळशिसामकु
वीततेजस्कामोब्रह्मवर्चसकामस्तेजोवैब्रह्मवर्चसंगौरिवीततेजस्वीब्रह्मवर्चसीभवतियएवं विद्वान्गौरिवीतषोळशिसामकु
रुतैनानदंषोळशिसामकर्तव्यमित्याहुरिंद्रोवैवृत्रायवज्रमुदयच्छत्तमस्मैप्राहरत्तमभ्यहनत्सोभिहतोव्यनदद्ययनदत्त
नानदंसामाभवत्तन्नानदस्यनानदत्वमभ्रातृव्यंवाएतद्भातृव्यहासामयन्नानदमभ्रातृव्योभ्रातृव्यहाभवतियएवंविद्वा
नानदंपोळशिसामकुरुतेतद्यदिनानदंकुर्युर विहृतःषोळशीशस्तव्योऽविहृतासुहितासुस्तुवतेयदिगौरिवीतविहृतःषोळशी
॥४७॥

·शस्तव्योविहृतासुहितासुस्तुवते ॥ २॥ अथातश्छंदांस्येवव्यतिषजत्यात्वावहंतुहरयउपोषुशृणुहीगिरइतिगायत्रीश्चर्प क्तीश्चव्यतिषजतिंगायत्रोवैपुरुषःपांक्ताःपशवःपुरुषमेवतत्पशुभिर्व्यतिषजतिपशुषुप्रतिष्ठापयतियदुगायत्रीचपंक्तिश्चते द्वेअनुष्टुभौतेनोवाचोरूपादनुष्टुभोरूपाद्वज्ररूपान्नैतियदिंद्रपृतनाज्येऽयंतेअस्तुहर्यतइत्युष्णिहश्चबृहतीश्चव्यतिषज त्यौष्णिहोवैपुरुषोबार्हताःपशवःपुरुषमेवतत्पशुभिर्व्यतिषजतिपशुषुप्रतिष्ठापयतियदुष्णिक्चबृहतीचतेद्वेअनुष्टुभौते नोवाचोरूपादनुष्टुभोरूपाद्वज्ररूपान्नैत्याधूर्वस्मैब्रह्मन्वीरब्रह्मकृतिजुषाणइतिद्विपदांचत्रिष्टुभंचव्यतिषजतिद्विपादै पुरुषोवीर्यत्रिष्टुप्पुरुषमेवतद्वीर्येणव्यतिषजतिवीर्येप्रतिष्ठापयतितस्मात्पुरुषोवीर्येप्रतिष्ठितःसर्वेषांपशूनांवीर्यवत्तमौयदु द्विपदाचविंशत्यक्षरात्रिष्टुपचतेद्वेअनुष्टुभौतेनोवाचोरूपदिनुष्टुभोरूपाद्वज्ररूपान्नैत्येषब्रह्मांप्रतेमहेविदथेशंसिर्फहरीइ तिद्विपदाश्चजगतीश्चव्यतिषजतिद्विपाद्वैपुरुषोजागताःपशवःपुरुषमेवतत्पशुभिर्व्यतिषजतिपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मा पुरुषःपशुषुप्रतिष्ठितौत्तिचैनानधिचतिष्ठतिवशेचास्ययदुद्विपदाचषोळशाक्षराजगतीचतेद्वेऽअनुष्टुभौतेनोवाचोरूपा दनुष्टुभोरूपाद्वजरूपातित्रिकदुकेषुमहिषोयवाशिरं ॥ प्रोष्वस्मैपुरोरथमित्यतिच्छंदसःशंसतिच्छंदसावयोरसोत्यक्ष रत्सोतिच्छंदसमभ्यत्यक्षरत्तदतिच्छंदसोतिच्छंदस्त्वेसर्वेभ्योवाएषच्छंदोभ्यःसंनिर्मितोयत्षोळशीतद्यदतिच्छंदसःशंस तिसर्वेभ्यएवैनंतच्छंदोभ्यःसंनिर्मिमीतैसर्वेभ्यश्छंदोभ्यःसंनिर्मितेनषोळशिनारानोतियएवंवेद ॥ ३ ॥ महानाम्नीना ·LILAR ऐ. बा.18मुपसर्गानुपसृजत्ययंवैलोकःप्रथमामहानाभ्यंतरिक्षलोकोद्वितीयासौलोकस्तृतीयासर्वेभ्योवाएषलोकेभ्यःसंनिर्मितोय षोळशीतद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजतिसर्वेभ्यएवैनंतल्लोकेभ्यःसंनिर्मिमीतेसर्वेभ्योलोकेभ्यःसंनिर्मितेनपोळशि ॥२॥ नाराष्नोतियएवंवेदप्रप्रवस्त्रिष्टुभमिषमर्चतप्रार्चत ॥ योव्यतीरफाणयदितिप्रज्ञाताअनुष्टुभःशंसतितद्यथेहचेहचापथेन चरित्वापंथानंपर्यवेयात्तादृक्तद्यत्प्रज्ञाताअनुष्टुभःशंसतिसयोव्याप्तोगतश्रीरिवमन्येताविहृतंषोळशिनंशंसयैन्नेच्छंदसां कृच्छादवपद्याइत्यथयःपाप्मानमपजिघांसुःस्याद्विहतंषोळशिनंशंसयेव्यतिषक्तइववैपुरुषःपाप्मनाव्यतिपक्तमेवास्मैत त्पाप्मानंशमलमपहत्यपपाप्मानहतेयएवंवेदोद्यनस्यविष्टपमित्युत्तमयापरिदधातिस्वर्गोवैलोकोब्रध्नस्यविष्टपैस्वर्गमेव तल्लोकंयजमानंगमयत्यपाःपूर्वेषांहरिवःसुतानामितियजतिसर्वेभ्योवाएषसवनेभ्यःसंनिर्मितोयत्षोळशीतद्यदपाःपूर्वे षांहरिवःसुतानामितियजतिपीतवद्वैप्रातःसवनप्रातःसवनादेवनंतत्संनिर्मिमीतेऽथोइदंसवनंकेवलंतइतिमाध्यंदिनंवै सवनंकेवलैमाध्यंदिनादेवनंतत्सवनात्संनिर्मिमीतेममद्धिसोमंमधुमंतमिंद्रेतिमद्वद्वैतृतीयसवनंतृतीयसवनादेवनंतत्सं निर्मिमीतैसत्रावृषंजठरआवृषस्वेतिवृषण्वद्वैषोळशिनोरूपसर्वेभ्योवाएषसवनेभ्यःसंनिर्मितोयत्लोळशीतद्यदपाःपूर्वेषां हरिवःसुतानामितियजतिसर्वेभ्यएवैनंतत्सवनेभ्यःसंनिर्मिमीतैसर्वेभ्यःसवनेभ्यःसंनिर्मितेनषोळशिनारानोतियएवंवे दमहानाम्नीनांपंचाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषुपादेषुसर्वेभ्योवाएषच्छंदोभ्यःसंनिर्मितोयत्पोळशीतद्यन्महाना ·म्नीनांपंचाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषुपादेऽसर्वेभ्यऽएवैनंतच्छंदोभ्यःसंनिर्मिमीतैसर्वेभ्यश्छंदोभ्यःसंनिर्मिते नषोळशिनारानोतियएवंवेद ॥४॥ अहवैदेवाअश्रयंतरात्रीमसुरस्तेिसमावद्वीर्याएवासन्नव्यावर्ततसोब्रवीदिंद्रक चाहंचेमानितोसुरानात्रीमन्ववेष्यावइतिसदेवेषुनप्रत्यविंददबिभयूरात्रेस्तमसोमृत्यौस्तस्माद्धाप्येतर्हिनक्तयावन्मात्र मिवैवापक्रम्यबिभेतितमइवहिरात्रिर्मृत्युरिव ॥ तंवैछंदांस्येवान्ववायस्तंयच्छंदांस्येवान्ववार्यस्तस्मादिंद्रश्चैवच्छंदांसि चरात्रींवहंतिननिविच्छस्यतैनपुरोरुङ्गधा-नान्यादेवतेंद्रश्चह्येवच्छंदांसिचरात्रींवहंतितान्वैपर्यायैरेवपर्यायमनुदंतय त्पर्यायैःपर्यायमनुदंततत्पर्यायाणांपर्यायत्वंतान्वैप्रथमेनैवपर्यायेणपूर्वरात्रादनुदंतमध्यमेनमध्यरात्रादुत्तमेनापररात्रा दपिशवर्याअनुस्मसीत्यब्रुवन्नपिशवराणिखलुवाएतानिच्छंदांसीतिहस्माहैतानिहींद्ररात्रेस्तमसोमृत्यौर्बिभ्यतमत्यपारय स्तदंपिशवराणामपिशवरत्वं ॥ ५ ॥ पांतमावोअंधसईत्यंधस्वत्यानुष्टुभारात्रींप्रतिपद्यतआनुष्टुभीवैरात्रिरेतद्रात्रिरू पमंधस्वत्यःपीतवत्योमद्वत्यस्त्रिष्टुभोयाज्याभवत्यभिरूपायद्यज्ञेभिरूपंतत्समृद्धप्रथमेनपर्यायेणस्तुवतेप्रथमान्येवपदा निपुनराददतैयदेवैषामश्वागावआसैस्तदेवैषांतेनाददतैमध्यमेनपर्यायेणस्तुवतेमध्यमान्येवपदानिपुनराददतैयदेवैषा मनोरथाआसैस्तदेवैषांतेनाददतउत्तमेनपर्यायेणस्तुवर्तउत्तमान्येवपदानिपुनराददतैयदेवैषांवासोहिरण्यमणिरध्यात्म मासीत्तदेवैषांतेनाददतआद्विषतोवसुदत्तेनिरेनमेभ्यःसर्वेभ्योलोकेभ्योनुदतेयएवंवेदपवमानवदहरित्याहुनरात्रिःपव ·ऐ.ना ॥५ सीब्रह्मयशसीभवतियत्रवविद्वानेतयापरिदधातितस्मादेवविद्वानेतयैवपरिदध्याद्राह्मणस्पत्यांतेनसूर्यनातिशंसतियदु त्रिष्टुभंत्रिःशंसतिसासर्वाणिच्छंदांस्यभ्याप्ततिनबृहतींनातिशंसतिगायत्र्याचत्रिष्टुभाचवषट्कुर्याद्ब्रह्मवैगायत्रीवीर्यत्रि ष्टुब्रह्मणैवतद्वीर्यसंदधातिब्रह्मवर्चसीब्रह्मयशसीवीर्यवान्भवतियत्रैवंविद्वान्गायत्र्याचत्रिष्टुभाचवषट्करौत्यश्विनावायु नायुवंसुदोभापिबतमश्विनेतिगायच्याचविराजाचवषट् कुर्या ब्रह्मवैगायत्र्यनंविराइब्रह्मणैवतदन्नाद्यसंदधातिब्रह्मव चसीब्रह्मयशसीभवतिब्रह्माद्यमन्नमत्तियत्रैवंविद्वान्गायत्र्याचविराजाचवषट्करोतितस्मादेवंविद्वान्गायत्र्याचैवविराजा चवषट्कुर्यात्प्रवामंधांसिमद्यान्यस्थुरुभापिबतमश्विनेत्येताभ्यां॥११॥ चतुर्विंशमेतदहरुपयंत्यारंभणीयमेतेनवैसंवत्स रमारभंतएतेनस्तोमांश्चच्छंदांसिचैतेनसादेवाअनारब्धंवैतच्छंदोऽनारब्धासादेवायदेतस्मिन्नहनिनारभंतेत दारं भणीयस्यारंभणीयत्वंचतुर्विंशस्तोमोभवतितच्चतुर्विंशस्यचतुर्विंशत्वचतुर्विंशतिर्वाअर्धमासाअर्धमासशएवतत्संवत्सर मारभंतउक्थ्योभवतिपशवोवाउक्थानिपशूनामवरुद्ध्यैतस्यपंचदशस्तोत्राणिभवंतिपंचदशशस्त्राणिसमासोमासशएवं तत्संवत्सरमारभंतेतस्यषष्टिश्चत्रीणिचशतानिस्तोत्रियोस्तावतिसंवत्सरस्याहान्यहःशएवतत्संवत्सरमारमंतैग्निष्टोमएत दहःस्यादित्याहुरग्निष्टोमोवैसंवत्सरौनवाएतदन्योग्निष्टोमादहर्दाधारनविव्याचेतिसयद्यग्निष्टोमःस्यादष्टाचत्वारिंशास्त्र यःपवमानाःस्युश्चतुर्विंशानीतराणिस्तोत्राणितदुषष्टिश्चैवत्रीणिचशतानिस्तोत्रियोस्तावंतिसंवत्सरस्याहान्यहःशएवतत्सं ·वत्सरमारभंतउक्थ्यएवस्यात्पशुसमृद्धोयज्ञःपशुसमृद्धंसनैसर्वाणिचतुर्विंशानिस्तोत्राणिप्रत्यक्षाध्येतदहश्चतुर्शितस्मा दुक्थ्यएवस्यात् ॥ १२॥ बृहद्रथंतरेसामनीभवतएतेवैयज्ञस्यनावौसंपारिण्यौयद्वृहद्रथंतरैताभ्यामेवतत्संवत्सरंतरंति पादौवैबृहद्रथंतरेशिरएतदहःपादाभ्यामेवतच्छ्रियंशिरोभ्यायंतिपक्षौवैबृहद्रथंतरेशिरएतदर्हःपक्षाभ्यामेवतच्छ्रियंशि रोभ्यायुवतेतेउभेनसमवसृज्येयउभेसमवसृजेयुर्यथैवच्छिन्नानौबंधनात्तीरंतीरमृच्छंतीप्लवेतैवमेवतेसत्रिणस्तीरंतीरम च्छंतःप्लवेरन्यउभेसमवसृजेयुस्तद्यदिरथंतरमवसृजेयुर्वृहतैवोभेअनवसृष्टेअथयदिबृहदवसृजेयूरथंतरेणैवोभेअनवर टैयद्वैरथंतरंतद्वैरूपैयद्वृहत्तद्वैराजयद्रथंतरंतच्छाक्वरैयगृहत्तदैवतमेवमेतेउभेअनवसृष्टेभवतोयेवाएवं विद्वांसएतदहरु पयंत्याप्त्वावैतेहःशःसंवत्सरमाप्त्वार्धमासशआप्त्वामासशआप्त्वास्तोमांश्चच्छंदांसिचाप्त्वासादेवस्तिपएवतप्यमानाः सोमपीथंभक्षयंतःसंवत्सरमभिषुण्वंतआसतेयेवाअतऊर्ध्वसंवत्सरमुपयंतिगुरुंवैतेभारमभिनिदधते संवैगुरुर्भारःशृणा त्यथयएनंपरस्तात्कर्मभिराप्त्वाऽवस्तादुपैतिसवैस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुते ॥ १३ ॥ यद्वैचतुर्विंशंतन्महाव्रतैबृहद्दिवे नात्रहोतारेतःसिंचतितददोमहाव्रतीयेनारामजनयतिसंवत्सरेसंवत्सरेवैरेतःसितंजायतेतस्मात्समा बृहद्दिवोनिष्के वल्यंभवत्येषहवाएनंपरस्तात्कर्मभिराप्त्वाऽवस्त दुपैतियष्ट्र विद्वानेतदहरुपैतिस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुतेयएवंवेदयो १ ' सवैगुरुः' इतिभाष्यपाठः ।

·ऐ.बा. ॥६॥ ॥ वैसंवत्सरस्यावारंचपारंचवेदसवैस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुतेऽतिरात्रोवाअस्यप्रायणीयोऽवारमुदयनीयःपारस्वस्तिसंव त्सरस्यपारमश्नुतेयएवंवेदयोवैसंवत्सरस्यावरोधनंचोद्रोधनंचवेदसवैस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुतेऽतिरात्रोवाअस्यप्राय णीयोवरोधनमुदयनीयउद्रोधनस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुतेयएवंवेदयोवैसंवत्सरस्यप्राणोदानौवेदसवैस्वस्तिसंवत्सरस्य पारमश्नुतेऽतिरात्रोवाअस्यप्रायणीयःप्राणऽउदानउदयनीयःस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमनुतैयएवंवेदयएवंवेद ॥ १४ ॥ इतिद्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ ज्योतिर्गौरायुरितिस्तोमेभिर्यत्ययंवैलोकोज्योतिरंतरिक्षंगौरसौलोकआयुःसएवैषउत्तरस्यहोज्योतिौरायुरितित्री ण्यहानिगौरायुज्योतिरितित्रीण्ययंवैलोकोज्योतिरसौलोकोज्योतिस्तेएतेज्योतिषीउभयतःसंल्लोकेतैतेनैतेनोभयतोज्यो तिषाषळहेनयंतितद्यदेतेनोभयतोज्योतिषापळहेनयत्यनयोरेवतल्लोकयोरुभयतःप्रतितिष्ठंतोयंत्यस्मिंश्चलोकेमुष्मिश्चो भयोःपरियद्वाएतद्देवचक्रयदभिप्लवःपळहस्तस्ययावभितोग्निष्टोमौतौषधीयेचत्वारोमध्यउक्थ्यास्तन्नभ्यगच्छतिवैवर्त मानेनयत्रकामयतेतत्स्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुतेयएवंवेदयोवैतद्वेदयत्प्रथमःपळहःसवैस्वस्तिसंवत्सरस्यपारमश्नुतैयस्त द्वेदयवितीयोयस्तद्वेदयत्तृतीयौयस्तद्वेदयच्चतुर्थोयस्तद्वेदयत्पंचमः ॥ १५ ॥ प्रथमपळहमुपयंतिपळहानिभवंतिषड्डा ऋतवऋतुशएवतत्संवत्सरमामुवंत्यूतुशःसंवत्सरेप्रतितिष्ठंतोयंतिद्वितीयंपळहमुपयंतिद्वादशाहानिभवंतिद्वादशवैमासा ·मासशएवतत्संवत्सरमामुवंतिमासशःसंवत्सरेप्रतितिष्ठतोयंतितृतीयंपळहरपर्यत्यष्टादशाहानिभवंतितानिद्वेधानवा न्यानिनवान्यानिनववैप्राणानवस्वर्गालोकाःप्राणांश्चैवतत्स्वर्गाश्चलोकानामुवंतिप्राणेषुचैवतत्स्वर्गेषुचलोकेषुप्रतितिष्ठं तोयंतिचतुर्थषळहमुपयंतचतुर्विंशतिरहानिभवंतिचतुर्विंशतिर्वाअर्धमासाअर्धमासशएवतत्संवत्सरमामुवैत्यर्धमासशः संवत्सरेप्रतितिष्ठतोयंतिपंचमंषळहमुपयंतित्रिंशदहानिभवंतित्रिंशदक्षरावैविराडिराळन्नाद्यैविराजमेवतन्मासिमास्य भिसंपादयंतोयत्यन्नाद्यकामाःखलुवैसत्रमासततद्यद्विराजमासिमास्यभिसंपादयंतोयत्यन्नाद्यमेवतन्मासिमास्यवरंधा नायत्यस्मैचलोकायामुष्मैचोभाभ्यां ॥ १६ ॥ गवामयनेनयंतिगावोवाआदित्याआदित्यानामेवतदयनेनयंतिगावो वैसत्रमासतशफान् गाणिसिषासत्यस्तासांदशमेमासिशफा:श्रृंगाण्यजायतताअब्रुवन्यस्मैकामायादीक्षामह्यापामतमु त्तिष्ठामेतितायाउदतिष्ठस्ताएताःशृंगिण्योऽथयाःसमापयिष्यामःसंवत्सरमित्यासततासामश्रद्धयाशृंगाणिप्रावर्ततता एतास्तूपराऊर्जत्वमुस्तादुताःसर्वानृतून्प्राप्त्वोत्तरमुत्तिष्ठत्यूर्जह्यसुन्वन्त्सर्वस्यवैगावःप्रेमाणसर्वस्यचारुतांगताः सर्वस्यप्रेमाणसर्वस्यचारुतांगच्छतियएवंवेदादित्याश्चहवाअंगिरसश्चस्वर्गलोकेऽस्पर्धतवयंपूर्वएष्यामोवयमिततेहादि त्या पूर्वेस्वर्गलोकंजग्मुःपश्चेवांगिरसःषष्ट्यांवावर्षेषुयथावाप्रायणीयोतिरात्रश्चतुर्विंशउक्थ्यःसर्वेभिप्लवाःपळहाआक्ष्य त्यन्यान्यहानितदादित्यानामयनप्रायणीयोतिरात्रश्चतुर्विंशउक्थ्यःसर्वेपृष्ठ्याःपळहाआक्ष्यंत्यन्यान्यहानितदंगिरसाम ·ए.बा. ॥ यनसायथानुतिरंजसायन्येवमभिप्लवःषळहःस्वर्गस्यलोकस्यथियथामहापथःपर्याणएवंपृष्ठ्यःषळहःस्वर्गस्यलोकस्यतद्य दुभाभ्यांयत्युभाभ्यांवैयन्नरिष्यत्युभयोःकामयोरुपात्ययश्चाभिप्लवेषळहेयश्चपृष्ठ्ये ॥ १७ ॥ एकविंशमेतदहरुपयंति विषुवंतंमध्येसंवत्सरस्यैतेनवैदेवाएकविंशेनादित्यस्वर्गायलोकायोदयच्छन्त्सएषइतएकविंशस्तस्यदशावस्तादहानिदि वाकीर्त्यस्यभवंतिदशपरस्तान्मध्य एषऽएकविंशउभयतोविराजिप्रतिष्ठितउभयतोहिवाएषविराजिप्रतिष्ठितस्तस्मादे षोंतरेमाँल्लोकान्यन्नव्यथतेतस्यवैदेवाआदित्यस्यस्वर्गाल्लोकादवपातादबिभयुस्तंत्रिभिःस्वगैर्लोकैरवस्तात्प्रत्युत्तभुव न्त्स्तोमात्रयःस्वर्गालोकास्तस्यपराचोतिपातादविभयुस्तंत्रिभिःस्वगैर्लोकै परस्तात्प्रत्यस्तभुवन्त्स्तोमावैत्रयःस्वर्गालो कास्तत्रयोऽवस्तात्सप्तदशाभवंतित्रयःपरस्तान्मध्यएषएकविंशउभयतःस्वरसामभिधृतउभयतोहिवाएषःस्वरसामभि धृतस्तस्मादेषोंतरेमाँलोकान्यन्नव्यथतेतस्यवैदेवाआदित्यस्यस्वर्गालोकादवपातादबिभयुस्तंपरमैःस्वगैर्लोकैरवस्तात्मत्यु त्तभुवन्त्स्तोमावैपरमाःस्वर्गालोकास्तस्यपराचोतिपातादबिभयुस्तंपरमैःस्वगैर्लोकैःपरस्तात्नत्यस्तभ्नुवन्त्स्तोमावैपरमाः स्वर्गालोकास्तत्रयोवस्तात्सप्तदशाभवंतित्रयःपरस्तात्तेद्वौद्वौसंपद्यत्रयश्चतुस्त्रिंशाभवंतिचतुस्त्रिंशोवैस्तोमानामुत्तमस्तेषु वाएषएतदध्याहित तपनिदेषुहिवाएषएतदध्याहितस्तपतिसवाएषउत्तरोस्मात्सर्वस्माद्भूताद्भविष्यतःसर्वमेवेदमतिरो चतैयदिदंकिंचोत्तरोभवतियस्मादुत्तरोबुभूषतितस्मादुत्तरोभवतियएवंवेद ॥१८॥ स्वरसाम्नउपयंतीमेवैलोकाःस्वरसा ·माना लोकान्त्स्वरसामभिरस्पृण्वस्तत्स्वरसाम्नांस्वरसामत्वैतद्यत्स्वरसाम्नउपयत्येष्वेवैनंतल्लोकेष्वाभजतितेषांवदे वाःसप्तदशानांप्रव्लयादबिभयुःसमाइववैस्तोमाअविगृह्वाऽइवेमेहनप्रब्लियेरन्नितितान्त्सर्वैःस्तोमैरवस्तात्पर्यापन्स वैःपृष्ठैःपरस्तात्तद्यदभिजित्सर्वस्तोमोवस्ताद्भवतिविश्वजित्सर्वपृष्ठःपरस्तात्तत्सप्तदशानुभयतःपर्युषंतिधृत्याअप्रव्लयाय तस्यवैदेवाआदित्यस्यस्वर्गाल्लोकादवपातादविभयुस्तपंचभीरश्मिभिरुदयन् ॥ रश्मयोवैदिवाकीानिमहादिवाकी य॑पृष्ठंभवतिविकर्णब्रह्मसामभासमग्निष्टोमसामोभैबृहद्रथंतरेपवमानयोर्भवतस्तदादित्यपंचभीरश्मिभिरुद्वयंतिधृत्या अनवपातायोदितआदित्येप्रातरनुवाकमनुब्रूयात्सर्वह्येवैतदहर्दिवाकीर्त्यभवतिसौर्यपशुमन्यंगश्वेतसवनीयस्योपालं भ्यमालभेरेन्त्सूर्यदेवत्यंह्येतदहरेकविंशतिंसामिधेनीरनुब्रूयात्प्रत्यक्षाद्ध्येतदहरेकविंशमेकपंचाशतंद्विपंचाशतवाशस्त्वा मध्येनिविदंदधातितावतीरुत्तराःशंसतिशतायुर्वैपुरुषःशतवीर्यःशतेंद्रियआयुष्येवैनंतद्वीर्यइंद्रियेदधाति ॥ १९ ॥ दूरोहणंरोहतिवर्गोवेलोकोदूरोहणस्वर्गमेवतल्लोकंरोहतियएवंवेदयदेवदूरोहणां ३ ॥ असौवैदूरोहोयोसौतपतिक श्चिद्वाअनयास्यमियोहारोहत्येतमेवतद्रोहतिहंसवत्यारोहतिहंसःशुचिषदित्येषवैहंसःशुचिषद्धसुरंतरिक्षसदित्ये पवैवसुरंतरिक्षसद्धोतावेदिषदित्येषवैहोतावेदिषदतिथिर्दुरोणसदित्येषवाअतिथिर्दुरोणसन्नृषदित्येषवैनृपद्वरसदित्ये १ अत्र 'रुदवयन॒श्मयो' इत्यत्रावसानाभावोभाष्ये।

·ऐ. बा. पवैवरसद्वरंवाएतत्सद्मनायस्मिन्नेपआसन्नस्तपत्यृतसदित्येषवैसत्यसब्योमसदित्येषवैव्योमसयोमवाएतत्सझनायस्मि नेषआसन्नस्तपत्यब्जाइत्येषवाअब्जाअयोवाएषप्रातरुदेत्यपःसायंप्रविशतिगोजाइत्येषवैगोजाऋतजाइत्येषवैसत्यजा अद्रिजाइत्येषवाअद्रिजाऋतमित्येषवैसत्यमेषएतानिसर्वाण्यैषाहवाअस्यच्छंदःसुप्रत्यक्षतमादिवरूपंतस्माद्यत्रक्वचदूरो हणंरोहेद्धंसवत्यैवरोहेत्ताक्ष्यस्वर्गकामस्यरोहेत्ताोहवाएतंपूर्वोध्वानमैद्यत्रादोगायत्रीसुपर्णो भूत्वासोममाहरत्तद्यथा क्षेत्रज्ञमध्वनःपुरएतारंकुर्वीततादृक्तद्यदेवतायेयंवैताोयोयंपवतएषःस्वर्गस्यलोकस्याभिवोह्वात्यमूषुवाजिनंदेवजू तमित्येषवैवाजीदेवतःसहावानंतरुताररथानामित्येषवैसहावांस्तरुतैषहीमाल्लोकान्त्सद्यस्तरत्यरिष्टनेमिपृतनाजमाशु मित्येषवाअरिष्टनेमिःपृतनाजिदाशुःस्वस्तयइतिस्वस्तितामाशास्तैतार्थ्यमिहाहुवेमेतिह्वयत्येवैनमेतदिंद्रस्येवरातिमा जोहुवाना स्वस्तयइतिस्वस्तितामेवाशास्तैनावमिवारुहेमेतिसमेवैनमेतदधिरोहतिस्वर्गस्यलोकस्यसमध्यसंपत्त्यैसंग त्याउर्वीनपृथ्वीबहुलेगभीरेमावामेतीमापरेतौरिषामेतीमेएवैतदनुमंत्रयतआचपराचमेष्यन्त्सद्यश्चिद्यःशवसापंचकृष्टीः सूर्यइवज्योतिषापस्ततानेतिप्रत्यक्षसूर्यमभिवदतिसहस्रसाःशतसाअस्यरहिर्नस्मावरतेयुवतिनशर्यामित्याशिषमेवैतेना शास्तआत्मनेचयजमानेभ्यश्च ॥ २० ॥ आहूयदूरोहणंरोहर्तिस्वर्गोवैलोकोदूरोहणवागाहावोब्रह्मवैवाक्सयदाह्वयतेत ब्रह्मणाऽऽहावेनस्वर्गलोकंरोहतिसपच्छःप्रथमरोहतीमतंलोकमामोत्यथार्धर्चशोंतरिक्षंतदानोत्यथत्रिपद्यामुंतल्लोकमा ·मौत्यथकेवल्यातदेतस्मिन्प्रतितिष्ठतियएषतपतित्रिपद्याप्रत्यवरोहतियथाशाखांधारयमाणस्तदमुष्मिल्लोकप्रतितिष्ठत्य धर्चशोंतरिक्षेपच्छोस्मिल्लोकआस्वैवतर्गलोकयजमानाअस्मिल्लोकप्रतितिष्ठत्यथयएककामा स्युःस्वर्गकामाःपरांचमे वतेषारोहेत्तेजयेयुहवस्वर्गलोकनेत्वेवास्मिल्लोकेज्योगिववसेयुर्मिथुनानिस्तानिशस्यतेत्रैष्टुभानिचजागतानिचमिथुन वैपशवःपशवश्छंदांसिपशूनामा रुद्ध्यै ॥२१॥ यथावैपुरुषएवंविषुवांस्तस्ययथादक्षिणोधएवंपूर्वो?विषुवतोयथोत्तरोध एवमुत्तरोधोंविषुवतस्तस्मादुत्तरइत्याचक्षतेप्रबाहुक्सतःशिरएवविधुवान्विदलसंहितइववैपुरुषस्तद्धापिस्यूमेवमध्येशी र्णोविज्ञायतैतदाहुर्विषुवत्यैवैतदहःशंसैद्विषुवान्वाएतदुक्थानामुक्थविषुवान्विषुवानितिहविषुवंतोभवंतश्रेष्ठताम भुवतइतितत्तन्नादृत्यसंवत्सरएक्शंसैद्रेतोवाएतत्संवत्सरंदधतोयंतियानिवैपुरासंवत्सराद्रेतांसिजायतैयानिपंचमास्या नियानिषण्मास्यानिनीव्यतिवैतानिनवैतैर्भुजतेऽथयान्येवदशमास्यानिजायंतेयानिसांवत्सरिकाणितैर्भुजतेतस्मात्सं वत्सरएवैतदहाशंसत्संवत्सरोह्येतदहरामोतिसंवत्सरंह्येतदहराप्नुवैत्येषहवैसंवत्सरेणपाप्मानमपहतएषविषुवतांगेभ्योहै वमासैःपाप्मानमपहतेशीर्णोविषुवतापसंवत्सरेणपाप्मानंहतेपविषुवतायएवंवेदवैश्वकर्मणमृषभंसवनीयस्योपालंभ्य मालभेरन्द्धिरूपमुभयतएतमहाबतीयेहनींद्रोवैवृत्रहत्वाविश्वकर्माभवत्प्रजापतिःप्रजाःसृष्ट्वाविश्वकर्माभवत्संवत्सरोवि १ ‘न्विदल' इतिभाष्येपाठः । ऐ.बा.१० ·ए.बा. ॥ श्वकर्मेद्रमेवंतदात्मानंप्रजापतिसंवत्सरंविश्वकर्माणमाप्नुवंतीद्रएवतदात्मनिप्रजापतौसंवत्सरेविश्वकर्मण्यंततःप्रतिति ष्ठंतिप्रतितिष्ठतियएवंवेदयएवंवेद ॥ २२ ॥ इतितृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ प्रजापतिरकामयतप्रजायेयभूयान्त्स्यामितिसतपोतप्यतसतपस्तत्वेमंद्वादशाहमपश्यदात्मनएवांगेषुचप्राणेषुचत मात्मनएवांगेभ्यश्चप्राणेभ्यश्चद्वादशधानिरमिमीततमाहरत्तेनायजतततोवैसोभवदात्मनाप्रप्रजयापशुभिरजायतभव त्यात्मनाप्रप्रजयापशुभिर्जायतेयएवंवेदसोकामयतकथंनुगायत्र्यासर्वतोद्वादशाहपरिभूयसर्वामृद्धिमृनुयामितितंवैते जसैवपुरस्तात्पर्यभवच्छंदोभिर्मध्यतोक्षरैरुपरिष्टोद्गायत्र्यासर्वतोद्वादशाहंपरिभूय॑सर्वामृद्धिमा त्सर्वामृद्धिमृनोतिय एवंवेदयोवैगायत्रींपक्षिणींचक्षुष्मतीज्योतिष्मतीभास्वतींवेदंगायत्र्यापक्षिण्याचक्षुष्मत्याज्योतिष्मत्याभास्वत्यास्वर्ग लोकमत्येषावैगायत्रीपक्षिणीचक्षुष्मतीज्योतिष्मतीभास्वतीयवादशाहस्तस्ययावभितोतिरात्रौतीपक्षीयावंतराग्निष्टोमौ तेचक्षुषीयेष्टौमध्यउक्थ्याःसआत्मागायत्र्यापक्षिण्याचक्षुष्मत्याज्योविष्मत्याभास्वत्यास्वर्गलोकमेतियएवंवेद॥२३ ॥ त्रयश्चवाएतेत्र्यहाआदशममहराद्वावतिरात्रौयवादशाहोद्वादशाहानिदीक्षितोभवतियज्ञियएवतैर्भवतिद्वादशरात्रीरुप सदउपैतिशरीरमेवताभिधूनुतेद्वादशाहप्रसुतोभूत्वाशरीरंधूत्वाशुद्धःपूतोदेवताअप्येतियऽएवंवेदपटुिंशदहोवाएषय द्वादशाहःषष्टुिंशदक्षरावैबृहतीबृहत्यावाएतदयनंयवादशाहोबृहत्यावैदेवाइमाँल्लोकानानुवर्ततेवैदशभिरेवाक्षरैरिमंलो ·कमाश्नुवर्तदशभिरंतरिक्षंदशभिर्दिवैचतुर्भिश्चतसोदियोद्वाभ्यामेवास्मिल्लोकेप्रत्यतिष्ठन्प्रतितिष्ठतियएवंवेदतदाहुर्यद न्यानिच्छंदांसिवर्षीयांसिभूयोक्षरतराण्यथकस्मादेतांबृहतीत्याचक्षतइत्येतयाहिदेवाइमाँल्लोकानानुवर्ततेवैदशभिरेवा क्षरैरिमलोकमानुवतदशभिरंतरिक्षंदशभिर्दिवचतुर्भिश्चतस्रोदिशौद्वाभ्यामेवामिलोकेप्रत्यतिष्ठस्तस्मादेतांबृहतीत्याच क्षतेऽश्नुतेयद्यत्कामयतेयएवंवेद ॥ २४ ॥ प्रजापतियज्ञोवाएषयवादशाहःप्रजापतिर्वाएतेनाग्रेयजतद्वादशाहेनसोब वीहतूंश्चमासांश्चयाजयतमाद्वादशाहेनेतितंदीक्षयित्वानपक्रमंगमयित्वाब्रुवन्देहिनुनोथत्वायाजयिष्यामइतितेभ्यइष मूर्जप्रायच्छत्सैषोतुषुचमासेषुचनिहिताददतंवैतेतमयाजयस्तस्माद्ददद्याज्यःप्रतिगृहंतोवैतेतमयाजयस्तस्मात्प्रतिगृह्ण तायाज्यमुभयेराध्रुवंतियएवं विद्वांसोयजंतेचयाजयंतिचंतेवाइमऋतवश्चमासाचगुरवइवामन्यंतद्वादशाहेप्रतिगृह्यते ब्रुवन्प्रजापतियाजयनोद्वादशाहेनेतिसतथेत्यब्रवीत्तेवैदीक्षध्वमितितेपूर्वपक्षाःपूर्वेदीक्षततेपाप्मानमपाहततस्मात्तेदिवे वदिवेवह्यपहतपाप्मानौपरपक्षाअपरेदीक्षततेनतरांपाप्मानमपाहततस्मात्तेतमइवतमइवानपहतपाप्मानस्तस्मादेवंवि द्वान्दीक्षमाणेषुपूर्वःपूर्वएवदिदीक्षिषेतापपाप्मानंहतेयएवंवेदसवाअयंप्रजापतिःसंवत्सरऋतुषुचमासेषुचप्रत्यतिष्ठत्तेवा इमऋतवश्चमासाश्चप्रजापतावेवसंवत्सरेप्रत्यतिष्ठेस्तएतेन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठिताएवंहवावसऋत्विजिप्रतितिष्ठतियोद्वाद शाहेनयजतैतस्मादाहुर्नपापःपुरुषोयाज्योद्वादशाहेननेदयंमयिप्रतितिष्ठादितिज्येष्ठयज्ञोवाएषयवादशाहःसवैदेवानां

·Jul
OL'
॥ अथपंचमपंचिकाप्रारंभः॥

·ऐ.ब्रा. ॥१॥ श्रीगणेशायनमः॥ हरिःॐ॥ विश्वेवैदेवादेवतास्तृतीयमहर्वहंतिसप्तदशस्तोमोवैरूपंसामजगतीछंदोयथादेवतमेने नयथास्तोमंयथासामयथाछंदसरानोतियएवंवेदयद्वैसमानोदकैतत्तृतीयस्याह्नोरूपैयदश्ववद्यदंतवैद्यत्पुनरावृत्तंयत्पुन निवृत्तयद्रतवद्यत्पर्यस्तवद्यत्रिवद्यदंतरूपैयदुत्तमेपदेदेवतानिरुच्यतैयदसौलोकोभ्युदितोयद्वैरूपंयजागतंयत्कृतमेता निवैतृतीयस्याह्नोरूपाणियुश्वाहिदेवहूतमाँऽअश्वाँऽअग्नेरथीरिवेतितृतीयस्याह्नआज्यं भवतिदेवावैतृतीयेनाह्नास्वर्गलो कमायंस्तानसुरारक्षांस्यन्ववारयंततेविरूपाभवतविरूपाभवतेतिभवंतआयस्तेयद्विरूपाभवतविरूपाभवतेतिभवंतआ यस्तद्वैरूपंसामाभवत्तद्वैरूपस्यवैरूपत्वैविरूपःपाप्मनाभूत्वापाप्मानमपहतेयएवंवेदतान्हस्मान्वेवागच्छंतिसमेवसृज्यंते तानश्वाभूत्वापद्भिरपाघ्नतयदश्वाभूत्वापभिरपाघ्नततदश्वानामश्वत्वमश्नुतेयद्यत्कामयतेयएवंवेदतस्मादश्वःपशूनांज विष्ठस्तस्माद्वश्वःप्रत्यङ्पदाहिनस्त्यपपाप्मानंहतेयएवंवेदतस्मादेतदश्ववदाज्यंभवतितृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपंवाय वायाहिवीतयेवायोयाहिशिवादिवइंद्रश्चवायवेषांसुतानामामित्रेवरुणेवयमश्विनावेहगच्छतमायाह्यद्रिभिःसुतैसर्वि श्वेभिर्देवेभिरुतनःप्रियाप्रियास्वित्यौष्णिहंप्रउगसमानोदर्कतृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपैतंतमिद्राधसेमहेत्रयइंद्रस्यसोमा इतिमरुत्वतीयस्यप्रतिपदनुचरौनिनृत्तवत्रिवत्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपमिंद्रनेदीयएदिहीत्यच्युतःप्रगार्थःप्रनूनंब्रह्मण स्पतिरितिब्राह्मणस्पत्यौनिनृत्तवांस्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपमग्निर्नेतात्वंसोमक्रतुभिःपिन्वंत्यपइतिधाय्याअच्युतान ·किःसुदासोरथंपर्यासनरीरमदितिमरुत्वतीयःप्रगाथःपर्यस्तवास्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपयर्यमामनुषोदेवतातेतिसू तैत्रिवत्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपैयझ्यावइंद्रतेशतैयदिंद्रयावतस्त्वमितिवरूपंपृष्ठभवतिरायंतरेहनितृतीयेहनितृतीय स्याह्नोरूपयद्वावानेतिधाय्याच्युतोऽभित्वाशूरनोनुमइतिरथंतरस्ययोनिमनुनिवर्तयतिराथंतरंह्येतदहरायतनेनेंद्रत्रि धातुशरणमितिसामप्रगाथस्त्रिास्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपैत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमितितायोच्युतः ॥१॥ योजातए वप्रथमोमनस्वानितिसूक्तंसमानोदर्कतृतीयेहनितृतीयस्याहोरूपैतदुसजनीयमेतद्वाइंद्रस्येंद्रिययत्सजनीयमेतस्मिन्वैश स्यमानइंद्रमिंद्रियमाविशतितद्धाप्याहुश्छंदोगास्तृतीयेहनिबहाइंद्रस्येंद्रियशंसंतीतितदुगार्ल्समदमेतेनवैगृत्समदइंद्र स्यप्रियंधामोपागच्छत्सपरमंलोकमजयदुपेंद्रस्यप्रियंधामगच्छतिजयतिपरमंलोकंयएवंवेदतत्सवितुर्वृणीमहेऽद्यानोदेव सवितरितिवैश्वदेवस्यप्रतिपदनुचरौराथंतरेहनितृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपंतद्देवस्यसवितुर्वार्यमहदितिसावित्रमंतोवैम हदंतस्तृतीयमहस्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपधृतेनद्यावापृथिवीअभीवृतेइतिद्यावापृथिवीयघृतश्रियाघृतपृचाघृतावृधे तिपुनरावृत्तंपुनर्निनृत्तंतृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपमनश्वोजातोअनभीशुरुक्थ्यइत्या वरथस्त्रिचक्रइतित्रिवत्तृतीयेह नितृतीयस्याह्नोरूपंपरावतोयेदिधिषतआप्यमितिवैश्वदेवमंतोवैपरावतोंतस्तृतीयमहस्तृतीयेहनितृतीयस्याह्नोरूपंतदु गायमेतेनवगयःलातोविश्वेषांदेवानांप्रियंधामोपागच्छत्सपरमंलोकमजयदुपविश्वेषांदेवानांप्रियंधामगच्छतिजयतिप ·॥२॥ 'मलोकंयएवंवेदवैश्वानरायधिषणामृतावृधईत्याग्निमारुतस्यप्रतिपदंतोवैधिषणांतस्तृतीयमहस्तृतीयेहनितृतीयस्या होरूपधारावरामरुतोष्ण्वोजसइतिमारुतबहभिव्याहृत्यमंतोवैवहतस्तृतीयमहस्तृतीयेहनितृतीयस्याहोरूपंजातवे दसेसुनवामसोममितिजातवेदस्याच्युतात्वमग्नेप्रथमोअंगिराऋपिरितिजातवेदस्यपुरस्तादुदतृतीयेहनितृतीयस्याह्रो रूपत्वंत्वमित्युत्तरंत्र्यहमभिवदतिसंतत्यै संततैस्यहरव्यवच्छिन्नैय॑तियएवं विद्वांसोयंति ॥ २॥ आप्यंतेवैस्तोमाआप्यं तेछंदांसितृतीयेहन्येतदेवततउच्छिष्यतैवागित्येवतदेतदक्षरंत्र्यक्षरवागित्येकमक्षरमक्षरमितित्र्यक्षरसएवैषउत्तरस्यहो वागेकंगारेकधीरेकैततोवैवागेवचतुर्थमहर्वहतितद्यच्चतुर्थमहन्थूखयंत्येतदेवतदक्षरमभ्यायच्छेत्येतद्वर्धयंत्येतत्प्रविभाव यिषतिचतुर्थस्याह्नउद्यत्या अन्नवैन्यूँखोयदेलवाअभिगेष्णाश्चरेत्यथान्नाद्यप्रजायतेतद्यच्चतुर्थमहन्!खयंत्यन्नभेवतत्प्रज नयंत्यन्नाद्यस्यप्रजात्यैतस्माच्चतुर्थमहर्जातवद्भवतिचतुरक्षरेणन्यूखयेदित्याहुश्चतुष्पादावैपशवःपशूनामवरुधैत्र्यक्षरे णन्यूंखयेदित्याहुस्त्रयोवाइमेत्रिवृतोलोकाएषामेवलोकानामभिजित्याएकाक्षरेणन्यूंखयेदितिहस्माहलांगलायनोब्रह्मा मौद्गल्यएकाक्षरावैवागेषवावसंप्रतिन्खन्यूँखयतियएकाक्षरेणन्यूँखयतीतियक्षरेणैवन्यूँखयेत्प्रतिष्ठायाएवंद्विप्रतिष्ठो वैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवोयजमानमेवतद्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मा-चक्षरेणैवन्यूखयेन्मुखतःप्रातरनु १ 'यदेलवा' इतिभाष्यपाठः । इलाशब्दोन्नवाचीतयेषांकर्षकाणामस्तितेइलवाइतितत्रव्याख्या।

·वाकेन्द्रूखयतिमुखतोवैप्रजाअन्नमदंतिमुखतएवतदन्नाद्यस्ययजमानंदधातिमध्यतआज्येन्यूंखयतिमध्यतोवैप्रजाअन्नं धिनोतिमध्यतएवतदन्नाद्यस्ययजमानंदधातिमुखतोमध्यंदिनेन्यूखयतिमुखतोवैप्रजाअन्नमदतिमुखतएवतदन्नाद्यस्य यजमानंदधातितदुभयतोन्यूखंपरिगृह्णातिसवनाभ्यामन्नाद्यस्थपरिगृहीत्यै ॥३॥ वाग्वैदेवताचतुर्थमहर्वहत्येकविंशः स्तोमोवैराजंसामानुष्टुप्छंदोयथादेवतमेनेनयथास्तोमंयथासामयथाछंदसंरानोतियएवंवेदयद्वाएतिचप्रेतिचतच्चतुर्थ स्याह्नोरूपयध्येवप्रथममहस्तदेतत्पुनर्यञ्चतुर्थयधुक्तवद्यद्रथवद्यदाशुमद्यत्पिबवद्यत्प्रथमेपदेदेवतानिरुच्यतैयदयंलोको भ्युदितोयजातवद्यद्धववद्यच्छुक्रवद्यद्वाचोरूपैयद्वैमदंयद्विरिफितैयद्विच्छंदायदूनातिरिक्तैयद्वैराजयदानुष्टुभंयत्करि यद्यत्प्रथमस्याह्नोरूपमेतानिवैचतुर्थस्याह्नोरूपाण्याग्निंनस्ववृक्तिभिरितिचतुर्थस्याह्नआज्यभवतिवैमदंविरिफितंविरि फितस्यऋषेश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपमष्टर्चपक्तिंपांक्तोयज्ञःपांक्ताःपशवःपशूनामवरुद्ध्यैताउदशजगत्योजगत्प्रातःस नएषत्र्यहस्तेनचतुर्थस्थाह्रोरूपैताउपंचदशानुष्टुभआनुष्टुभह्येतदहस्तेनचतुर्थस्याहोरूपैताउविंशतिर्गायत्र्यःपुनःप्रा यंह्येतदहस्तेनचतुर्थस्याह्नोरूपैतदेतदस्तुतमशस्तमयातयामसूतंयज्ञएवसाक्षात्तद्यदेतच्चतुर्थस्याह्नआज्यंभवतिय शंतन्वतैवाचमेवतत्पुनरुपयंतिसंतत्यसंततैरूयहरव्यवच्छिन्नयंतियएवंतिद्वांसोयंतिवायोशुक्रोअयामितेवि वायोशतंहरीणामिंद्रश्चवायवेषांसोमानामाचिकितानसुक्रतूआनोविश्वाभिरूतिभिस्त्यमुवोअप्रहणमप ·पं.पं. अ.१ त्यवृजिनंरिपुमवितमेनदीतमइत्यानुष्टुभंप्रउगमेतिचप्रेतिचशुक्रवचचतुर्थेहनिचतुर्धस्याह्नोरूपतत्वायज्ञेभिरीमहइतिम रुत्वतीयस्यप्रतिपदीमहइत्यभ्यायाम्यमिवैतदहस्तेनचतुर्थस्याह्नोरूपमिदंवसोसुतमंधइंद्रनेदीयएदिहिप्रैतुब्रह्मणस्पतिर ग्निर्नेतात्वंसोमक्रतुभिःपिन्वंत्यपःप्रवइंद्रायबृहतइतिप्रथमेनाह्रासमानआतानश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याहोरूपैश्रुधीहवमिंद्र मारिषण्यइतिसूक्तहववच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपमरुत्वाँइंद्रवृषभोरणायेतिसूक्तमुग्रंसहोदामिहतंहुवेमेतिहववच्चतुर्थे पनिचतुर्थस्याहोरूपैतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतादेवैतेननप्रच्यवतइमनुमायिनहुवइतिपर्यासोहव वाश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैताउगायत्र्योगायत्र्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहंतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविधीय तैतस्मादायत्रीषुनिविदंदधातिपिबासोममिंद्रमंदतुत्वाश्रुधीहवं विपिपानस्याद्रेरितिवैराजपृष्ठभवतिबार्हतेहनिचतुर्थेह निचतुर्थस्याह्नोरूपैयद्वावानेतिधाय्याच्युतात्वामिद्धिहवामहइतिबृहतोयोनिमनुनिवर्तयतिबार्हतंह्येतदहरायतनेनत्व मिंद्रप्रतूर्तिष्वितिसामप्रगाथोशस्तिहाजनितेतिजातवांश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमितितार्योच्यु तः ॥ ४ ॥ कुहश्रुतइंद्रःकस्मिन्नद्येतिसूक्तवैमदंविरिफितविरिफितस्यऋषेश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैयुध्मस्यतेवृषभस्य स्वराजइतिसूक्तमुरुंगभीरंजनुषाभ्युग्रमितिजातबच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैतदुवैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारा यतादेवतेननप्रच्यवतेत्यमुवःसत्रासाहमितिपर्यासोविश्वासुगीर्वायतमित्यभ्यायाम्यमिवैतदहस्तेनचतुर्थस्याह्नोरूप ॥६२।।

·ताउगायत्र्योगायत्र्योाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहतितद्वैतच्छंदोबहतियस्मिन्निविद्धीयतेतस्माद्गायत्रीषुनिविदंदधाति विश्वोदेवस्यनेतुस्तत्सवितुर्वरेण्यमाविश्वदेवंसत्पतिमितिवैश्वदेवस्यप्रतिपदनुचरौबार्हतेहनिचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूप मादेवोयातुसवितासुरत्नइतिसावित्रमेतिचतुर्थेहनिचतुर्थस्याहोरूपैप्रद्यावायज्ञैःपृथिवीनमोभिरितिद्यावापृथिवीयप्रे तिचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपंप्रऋभुभ्योदूतमिववाचमिष्यइत्यार्भवप्रेतिचवाचमिष्यइतिचचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरू पंप्रशुक्रतुदेवीमनीषेतिवैश्वदेवप्रेतिचशुक्रवञ्चचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैताउविच्छंदसःसंतिद्विपदाःसंतिचतुष्पदास्ते नचतुर्थस्याह्नोरूपैवैश्वानरस्यसुमतौस्यामेत्याग्निमारुतस्यप्रतिपदितोजातइतिजातबच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैकईच्य क्तानरःसनीळाइतिमारुतैनकिर्येषांजनूंषिवेदेतिजातवच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैताउविच्छंदसःसंतिद्विपदाःसंतिच तुष्पदास्तेनचतुर्थस्याहोरूपजातवेदसेसुनवामसोममितिजातवेदस्याच्युताग्निंनरोदीधितिभिररण्योरितिजातवेदस्यह स्तच्युतीजनयंतेतिजातवच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैताउविच्छंदसःसंतिविराजःसंतित्रिष्टुभस्तेनचतुर्थस्याह्नोरूपमह्नोरू पं ॥ ५॥ इतिप्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ गाँवैदेवतापंचममहर्वहतित्रिणवःस्तोमःशाकरंसामपंक्तिश्छंदोयथादेवतमेनेनयथास्तोमंयथासामयथाछंदसंरानो तियएवंवेदयकैनेतिनप्रेतियत्स्थिततत्पंचमस्याहोरूपययेवद्वितीयमहस्तदेतत्पुनर्यत्पंचमैयदूर्ध्ववद्यत्प्रतिवद्यदंतवैद्य ॥ ॥ ॥

·१.ब्रा. त्यंवृजिनंरिपुमंवितमेनदीतमइत्यानुष्टुभंप्रउगमेतिचप्रेतिचशुक्रवञ्चचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपतत्वायज्ञेभिरीमहइतिम रुत्वतीयस्यप्रतिपदीमहइत्यभ्यायाम्यमिवैतदहस्तेनचतुर्थस्याह्नोरूपमिदंवसोसुतमंधइंद्रनेदीयएदिहिप्रैतुब्रह्मणस्पतिर ग्निर्नेतात्वंसोमक्रतुभिःपिन्वंत्यपःप्रवइंद्रायवृहतइतिप्रथमेनाहासमानआतानश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैश्रुधीहवमिंद्र मारिषण्यइतिसूक्तहववच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपमरुत्वाँइंद्रवृषभोरणायेतिसूक्तमुग्रंसहोदामिहतंहुवेमेतिहववञ्चतुर्थे हनिचतुर्थस्याहोरूपैतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतन देवतेननप्रच्यवतइमैनुमायिनंहुवइतिपर्यासोहव वांश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपताउगायत्र्योगायत्र्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहंतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविधीय तेतस्मादायत्रीनिविदंदधातिपिबासोममिंद्रमंदतुत्वाश्रुधीहवं विपिपानस्याद्रेरितिवराजपृष्ठभवतिबाहतेहनिचतुर्थेह निचतुर्थस्याह्नोरूपैयद्वावानेतिधाय्याच्युतात्वामिद्धिहवामहइतिबृहतोयोनिमनुनिवर्तयतिवाहतोतदहरायतनेनत्व मिंद्रप्रतूर्तिष्वितिसामप्रगाथोशस्तिहाजनितेतिजातवाश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्थाह्रोरूपैत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमितितायोच्यु तः ॥ ४ ॥ कुहश्रुतइंद्रःकस्मिन्नयेतिसूक्तंवैमदंविरिफितविरिफितस्यऋषेश्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैयुध्मस्यतेवृषभस्य स्वराजइतिसूक्तमुरुंगभीरंजनुषाभ्युग्रमितिजातबच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैतदुवैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारा यतादेवैतेननप्रच्यवतेत्यमुवःसत्रासाहमितिपर्यासोविश्वासुगीर्वायतमित्यभ्यायाम्यमिवैतदहस्तेनचतुर्थस्याह्नोरूपं DI ·ताउगायत्र्योगायत्र्योाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनवहतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविधीयतेतस्मादायत्रीनिविदंदधाति विश्वोदेवस्यनेतुस्तत्सवितुर्वरेण्यमाविश्वदेवंसत्पतिमितिवश्वदेवस्यप्रतिपदनुचरीबाहतेहनिचतुर्थेहनिचतुर्थस्याहोरूप मादेवोयातुसवितासुरत्नइतिसावित्रमेतिचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपंप्रद्यावायज्ञैःपृथिवीनमोभिरितिद्यावापृथिवीयंत्रे तिचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैऋभुभ्योदूतमिववाचमिष्यइत्यार्भवप्रेतिचवाचमिथ्यइतिचचतुर्कोहनिचतुर्थस्थाह्रोरू पंप्रशुक्रतुदेवीमनीषेतिवैश्वदेवप्रेतिचशुक्रवञ्चचतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैताउविच्छंदसःसंतिद्विपदाःसंतिचतुष्पदास्ते नचतुर्थस्याह्नोरूपैवैश्वानरस्यसुमतास्यामेत्याग्निमारुतस्यप्रतिपदितोजातइतिजातवच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याहोरूपैकईव्य क्तानरःसनीळाइतिमारुतैनकिर्वेषांजनूंषिवेदेतिजातवच्चतुर्थेहनिचतुर्थस्याह्नोरूपैताउविच्छेदसःसंतिद्विपदाःसंतिच तुष्पदास्तेनचतुर्थस्याह्नोरूपंजातवेदसेसुनवामसोममितिजातवेदस्याच्युताग्निंनरोदीधितिभिररण्योरितिजातवेदस्यह स्तच्युतीजनयंतेतिजातवचतुर्थेहनिचतुर्थस्याहोरूपैताउविच्छंदसःसंतिविराजःसंतित्रिष्टुभस्तेनचतुर्थस्याहोरूपमहोरू पं ॥५॥ इतिप्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ गौःदेवतापंचममहर्वहतित्रिणवःस्तोमःशाकरंसामपंक्तिश्छंदोयथादेवतमेनेनयथास्तोमंयथासामयथाछंदसरानो तियएवंवेदयद्वैनेतिनप्रेतियस्थितंतत्पंचमस्याह्नोरूपैयद्ध्येवद्वितीयमहस्तदेतत्पुनर्यत्पंचमैयदूर्ववद्यत्प्रतिवद्यदंतवैद्य ॥ ॥ ॥ ॥ ..

·रेना. इपण्यद्यद्धन्वान्मध्यमेपदेदेवतानिरुच्यतैयदंतरिक्षमभ्युदितैयदुग्धवद्यदूधवैद्यद्धेनुमद्यत्पृश्निम॑द्यन्मद्वद्यत्पशुरूपैय दध्यामवद्विक्षुद्राइवहिपशवायजागतंजागताहिपशवोयद्वार्हतंबार्हताहिपशवोयत्पांक्तंपांक्ताहिपशवोयद्वामवामहिप शवोयद्धविष्मद्धविहिपशवोयद्वपुष्मदपुर्हिपशवोयच्छाकरयत्पांक्तयत्कुर्वद्यद्वितीयस्याहोरूपमेतानिवपंचमस्याह्वोरूपा णीममूपुवोअतिथिमुपqधमितिपंचमस्याह्नआज्यंभवतिजागतमध्यासवत्पशुरूपपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमानोयज्ञंदि विस्पृशमानोवायोमहेतनेरथेनपृथुपाजाबहवःसूरचक्षसइमाउवांदिविष्टयःपिवासुतस्यरसिनोदेवंदेवंवोवसेदेवंदेवैवृ हदुगायिपेवचइतिवाहतप्रउगपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपैयत्पांचजन्ययाविशेतिमरुत्वतीयस्यप्रतिपत्पांचजन्ययेतिपंच मेहनिपंचमस्याह्नोरूपमिंद्रइत्सोमपाएकइंद्रनेदीयएदिद्युत्तिष्ठब्रह्मणस्पतेऽग्निर्नेतात्वंसोमक्रतुभिःपिन्वंत्यपोबृहदिंद्राय गायतेतिद्वितीयेनाह्रासमानआतान:पंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमवितासिसुन्वतोवृक्तबर्हिषइतिसूक्तमद्वत्पांक्तंपंचपदपं चमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमित्थाहिसोमइन्मदइतिसूक्तमद्वत्पांक्तंपंचपदपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमिंद्रपिबतुभ्यंसुतोम दायेतिसूक्तमद्वश्रेष्टुमंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतादेवैतेननप्रच्यवतैमरुत्वाइंद्रमीदृइतिपर्यासोनेतिनप्रेतिपंच मेहनिपंचमस्याहोरूपैताउगायच्योगायच्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविद्धीयतेतस्मा गायत्रीषुनिविदंदधाति ॥६॥ महानाम्नीष्वत्रस्तुवतैशाक्करणसाम्नारायंतरेहनिपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमिंद्रोवाएता ·भिर्महानात्मानंनिरमिमीततस्मान्महानाम्योऽथोइमेवैलोकामहानाम्यऽइमेमहांतइमान्वैलोकान्प्रजापतिःसृष्टृदंसर्व मशक्कोद्यदिदंकिंचयदिमाँलोकान्प्रजापतिःसृष्ट्वेदंसर्वमशक्नोद्यदिदंकिंचतच्छक्कोभवस्तच्छक्करीणांशकरीत्वैताऊर्ध्वाः सीनोभ्यसृजतैयदूर्धाःसीम्नोभ्यसृजततत्सिमाअभवंस्तत्सिमानांसिमात्वस्वादोरित्थाविषूवतउपनोहरिभिःसुतमिंद्र विश्वाअवीवृधन्नित्यनुरूपौवृषण्वान्पृश्निमान्मद्वान्वृधन्वान्पंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपयद्वावानेतिधाय्याच्युताऽभित्वा शूरनोनुमइतिरथंतरस्ययोनिमनुनिवर्तयतिराथंतरंह्येतदहरायतनेनमोषुत्वावाघतश्चनेतिसामप्रगाथोऽध्यासवान्पशु रूपंपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमितितायोच्युतः ॥ ७॥ प्रेदंब्रह्मवृत्रतूर्येष्वाविथेतिसूक्तपांतपंच पदपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमिंद्रोमदायवावृधइतिसूक्तमद्वत्पांक्तपंचपदपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपंसत्रामदासस्तववि श्वजन्याइतिसूक्तमत्रष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतनादेवतेननप्रच्यवतेतमिंद्रवाजयामसीतिपर्यासःसवृषा वृपभोभुवदितिपशुरूपपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपताउगायत्र्योगायत्र्योवाएतस्यत्यहस्यमध्यंदिनंवहतितद्वैतच्छंदोवह तियस्मिन्निविधीयतेतस्मागायत्रीषुनिविदंदधातितत्सवितुर्वृणीमहेऽद्यानोदेवसवितरितिवैश्वदेवस्यप्रतिपदनुचरौराथं तरेहनिपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमुदुष्यदेवःसवितादमूनाइतिसावित्रमादाशुषेसुवतिभूरिवाममितिवामपशुरूपपंचमे हनिपंचमस्याह्नोरूपमहीद्यावापृथिवीइहज्येष्ठेइतिद्यावापृथिवीयरुवद्धोक्षेतिपशुरूपंपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपमृभुर्वि ·। OG T ऐ. आ.वावाजइंद्रोनोअच्छेत्या वैवाजोवैपशवःपशुरूपंपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपैस्तुषेजनंसुव्रतनब्यसीभिरितिवैश्वदेवम ध्यासवत्पशुरूपपंचमेहनिपंचमस्याहोरूपैहविष्पांतमजरंस्वर्विदीत्याग्निमारुतस्यप्रतिपद्धविष्मत्पंचमेहनिपंचमस्याह्नो रूपैवपुर्नुतचिकितुषेचिदस्त्वितिमारुतंवपुष्मत्पंचमेहनिपंचमस्याहोरूपैजातवेदसेसुनवामसोममितिजातवेदस्याच्यु ताऽग्निर्होतागृहपतिःसराजेतिजातवेदस्यमध्यासवत्पशुरूपपंचमेहनिपंचमस्याह्नोरूपं ॥८॥ देवक्षेत्रवाएतद्यत्षष्ठमह देवक्षेत्रवाएतआगच्छंतियेषष्ठमहरागच्छंतिनवैदेवाअन्योन्यस्यगृहेयसंतिनतुतोहेबसतीत्याहुस्तद्यथायवमृत्विज ऋतुयाजान्यजंत्यसंप्रदायतद्यथर्वृतून्कल्पयंतियथायथंजनतास्तदाहुनतुप्रैषैःप्रेषितव्यनर्तुप्रैपैर्वषट्टत्यवाग्वाऋतुप्रैोऽ आप्यतेवैवाक्पष्ठेहनीतियदृतुप्रैषैःप्रेष्येयुर्यदृतुप्रैर्वषट्कुथुर्वाचमेवतदाप्तांश्रांतामृक्णवहींवहराविणीमृच्छेयुर्यद्वेभिर्न प्रेष्येयुर्यद्वेभिर्नवषट्कुर्युरच्युताद्यज्ञस्यच्यवेरैन्य न्यज्ञात्माणात्प्रजापतेः पशुभ्योजिह्माईयुस्तस्मादृग्मभ्यएवाधिग्रेषितव्य मृग्मेभ्योधिवपटूत्यतन्नवाचमाप्तांश्रांतामृक्णवहीवहराविणीमृच्छंतिनाच्युताद्यज्ञस्यच्यवंतेनयज्ञात्माणात्प्रजापतेःप शुभ्योजिह्मायति ॥ ९ ॥ पारुच्छेपीरुपदधतिपूर्वयोःसवनयोःपुरस्तात्प्रस्थितयाज्यानौरोहितंवैनामैतच्छंदोयत्पारु च्छेपमेतेनवाइंद्रःसप्तस्वर्गालोकानरोहंद्रोहतिसप्तस्वर्गालोकान्यएवंवेदतदाहुर्यत्पंचपदाएवपंचमस्याहोरूपैषट्दाःष ·ठस्याथकस्मात्सप्तपदाःषष्ठेहन्छस्यंतइतिषडिरेवपदैःषष्ठमहराप्नुवैत्यपच्छिद्येवैतदहर्यत्सप्तमैतदेवसप्तमेनपदेनाभ्यार भ्यवसंतवाचमेवतत्पुनरुपयंतिसंतत्यैसंततैत्यहैरव्यवच्छिन्नैर्यतियएवंविद्वांसोयंति ॥ १० ॥ देवासुरावाएषुलोके पुसमयतंततेवैदेवाःषष्ठेनैवाह्नभ्योलोकेभ्योसुरान्प्राणुदंततेषांयान्यंतर्हस्तीनानिवसून्यासैस्तान्यादायसमुद्रप्रौप्यंततए तेनैवच्छंदसानुहायौतहस्तीनानिवसून्याददततद्यदेतत्पदंपुनःपदसएवांकुशआसंजनायाद्विषतोवसुदत्तेनिरेनमेभ्यःस र्वेभ्योलोकेभ्योनुदतेयएवंवेद ॥ ११॥ द्यौवैदेवताषष्ठमहर्वहतित्रयस्त्रिंशस्तोमोरैवतंसामातिच्छंदाश्छंदोयथादेवतमे नेनयथास्तोमंयथासामयथाछंदसरानोतियएवंवेदयद्वैसमानोदर्कतत्षष्ठस्याह्नोरूपैयद्ध्येवतृतीयमहस्तदेतत्पुनर्यत्षष्ठेय दश्ववद्यदंतवैद्यत्पुनरावृत्तंयत्पुनर्निनृत्यद्रतवद्यत्पर्यस्तवैद्यत्रिवद्यदंतरूपैयदुत्तमेपदेदेवतानिरुच्यतैयदसौलोकोभ्यु दितोयत्पारुच्छेपयत्सप्तपदैयन्नाराशंसंयन्नाभानेदिष्ठेयदैवतंयदतिच्छंदायत्कृतंयत्तृतीयस्याह्नोरूपमेतानिवैषष्ठस्याह्नो रूपाण्ययंजायतमनुषोधरीमणीतिषष्ठस्याह्नआज्यभवतिपारुच्छेपमतिच्छंदाःसप्तपदेषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपस्तीर्णबर्हिरु पनोयाहिवीतयआवारथोनियुत्वान्वक्षदवसेसुषुमायातमद्रिभियुवांस्तोमेभिर्देवयंतोऽअश्विनावमहइंद्रवृषनिंद्रास्तुश्री पळोपूणोअग्नेशृणुहित्वमीळितोयेदेवासोदिव्येकादशस्थयमददाभसमृणच्युतमितिप्रउगंपारुच्छेपमतिच्छंदाःसप्तप 'अपच्छिद्यैव ' इतिभाष्यपाठः । अपच्छिद्यैवपृथक्त्वेनतस्यविच्छेदकृत्वैवइतितदर्थः । .

·ऐ.बा. दैषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपंसपूयॊमहानामितिमरुत्वतीयस्यप्रतिपदैतोवैमहदंतःपष्ठमहःषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपैत्रयइंद्रस्य सोमाइंद्रनेदीयएदिहि नूनंब्रह्मणस्पतिरग्निर्नेतात्वंसोमक्रतुभिःपिन्वंत्यपोनकिःसुदासोरथमितितृतीयेनाह्रासमानआ तानःषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैयंत्वरथमिंद्रमेधसातयइतिसूक्तपारुच्छेपमतिच्छंदाःसप्तपदैषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैसयोवृषावृ ष्ण्येभिःसमोकाइतिसूक्तंसमानोदर्कषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपमिंद्रमरुत्वइहपाहिसोममितिसूक्तैतेभिःसाकंपिबतुवृत्रखादई त्यंतोवैखादोंतःषष्ठमहःषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतनादेवैतेननप्रच्यवतेयंहयेन वाइदमितिपर्यासःस्वर्मरुत्वताजितमित्यंतोवैजितमंतःषष्ठमहःषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपताउगायत्र्योगायत्र्योवाएतस्यत्र्य हस्यमध्यंदिनंवहतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविधीयतेतस्माद्गायत्रीषुनिविदंदधातिरेवतीनःसधमादेरेवाँइद्रेवतःस्तोते तिरैवतंपृष्ठभवतिबाहतेहनिषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैयद्वावानेतिधाय्याच्युतात्वामिद्धिहवामहइतिबृहतोयोनिमनुनिवर्त यतिवाहतंह्येतदहरायतनेनेंद्रमिद्देवतातयइतिसामप्रगाथोनिनृत्तान्षष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमिति ताळेंच्युतः ॥ १२ ॥ एंद्रयायुपनःपरावतइतिसूक्तंपारच्छेपमतिच्छंदाःसप्तपदंषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैप्रघान्वस्यमह तोमहानीतिसूक्तंसमानोदकषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपमभूरेकोरयिपतेरयीणामितिसूक्तैरथमातिष्ठतुविनृम्णभीममित्यंतोवै स्थितमंतःषष्ठमहःषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपैतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतादेवतेननप्रच्यवर्तउपनोहरिभिः ·सुतमितिपर्यासःसमानोदकैःषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपताउगायत्र्योगायत्र्योाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनवहतितद्वैतच्छंदो वहतियस्मिन्निविद्धीयतेतस्माद्गायत्रीषुनिविदंदधात्यभित्यंदेवंसवितारमोण्योरितिवैश्वदेवस्यप्रतिपदतिच्छंदाःषष्ठेहनि षष्ठस्याह्नोरूपतत्सवितुर्वरेण्यंदोषोआगादित्यनुचरोंतोवैगतमंतःषष्ठमहःषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपमुदुष्यदेवःसवितासवाये तिसावित्रंशश्वत्तमंतदपावह्निरस्थादित्यंतोवैस्थितमंतःषष्ठमर्हःषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपकतरापूर्वाकतरापरायोरितिद्यावा पृथिवीयंसमानोदकैषष्ठेहनिषष्ठस्याहोरूपंकिमुश्रेष्ठःकिंयविष्ठोनआजगन्नुपनोवाजाअध्वरमृभुक्षाइत्याभवनाराशंसंत्रि वत्षष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपमिदमित्थारौद्रंगूर्तवायेयज्ञेनदक्षिणयासमक्ताइतिवैश्वदेवं ॥ १३ ॥ नाभानेदिष्ठंशंसतिना भानेदिष्ठंवैमानवंब्रह्मचर्यवसन्तंभ्रातरोनिरभजन्त्सोब्रवीदेत्यकिंमह्यमभाक्तेत्येतमेवनिष्ठावमववदितारमित्यब्रुवस्त स्माद्धाप्येतहिपितरपुत्रानिष्ठावोववदितेत्येवाचक्षतेसपितरमेत्यावीत्त्वांहवावमांततामाक्षुरितितंपिताब्रवीन्मापुत्र कतदादाअंगिरसोवाइमेस्वर्गायलोकायसत्रमासतैतेषष्ठंषष्ठमेवाहरागत्यमुह्यतितानेतेसूक्तेषष्ठेहनिशंसयतेषांयत्सहस्रं सत्रपरिवेषणतत्तेस्वर्यंतोदास्यंतीतितथेतितानुपैत्प्रतिगृभ्णीतमानवंसुमेधसइतितमब्रुवन्किकामोवदसीतीदमेववःषष्ठ महाप्रज्ञापयानीत्यब्रवीदथयद्वएतत्सहस्रंसत्रपरिवेषणतन्मेस्वर्यंतोदत्तेतितथेतितानेतेसूक्तेषष्ठेहन्यशंसयत्ततोवैतेप्रयज्ञ १ ' ताताभानुः' इतिभाष्येदृश्यतेतथापिततशब्दस्यैवतातवाचित्वात्तताभाक्षुरितिवैदिकपाठःसुवचः ।

·ऐ.ब्रा. मजानन्यस्वर्गलोकैतद्यदेतेसूक्तेषष्ठेहनिशंसतियज्ञस्यप्रज्ञात्यै स्वर्गस्यलोकस्यानुख्यात्यैतस्वयंतोत्रुवन्नेतत्तेबाह्मणसहस्र मितितदेनंसमाकुर्वाणपुरुषःकृष्णशास्युत्तरतउपोत्थायाब्रवीन्ममवाइदममवैवास्तुहमितिसोब्रवीन्मह्यंवाइदमदुरि तितमब्रवीत्तद्वैनौतवैवपितरिप्रश्नइतिसपितरमैत्तंपिताबवीन्ननुतेपुत्रकादूरित्यदुरेवमइत्यब्रवीत्तत्तुमेपुरुषःकृष्णश वास्युत्तरतउपोदतिष्ठन्ममवाइदममवैवास्तुहमित्यादितेतितंपिताब्रवीत्तस्यैवपुत्रकतत्तत्तुसतुभ्यंदास्यतीतिसपुनरेत्या ब्रवीत्तवहवावकिलभगवइदमितिमेपिताहेतिसोब्रवीत्तदहंतुभ्यमेवददामियएवसत्यमवादीरितितस्मादेवंविदुषासत्यमे ववदितव्यसएषसहस्रसनिमंत्रौयन्नाभानेदिष्ठउपैनंसहस्रनमतिप्रषष्ठेनाह्नास्वर्गलोकंजानातियऽएवंवेद ॥ १४ ॥ तान्येतानिसहचराणीत्याचक्षतेनाभानेदिष्ठंवालखिल्यावृषाकपिमेवयामरुतैतानिसहैवशंसेद्यदेषामंतरियात्तद्यजमान स्यांतरियाद्यदिनाभानेदिष्ठंरेतोस्यांतरियाद्यदिवालखिल्या प्राणानस्यांतरियाद्यदिवृषाकपिमात्मानमस्यांतरियाद्यद्ये वयामरुतप्रतिष्ठायाएनंच्यावयेदैव्यैचमानुष्यैर्चनाभानेदिष्ठेनैवरेतोसिंचत्तद्वालखिल्याभियंकरोत्सुकीर्तिनाकाक्षीव तेनयोनिव्यहापयदुरौयथातवर्मन्मदेमेतितस्माज्यायान्त्सन्गर्भःकनीयांसंसतंयोनिनहिनस्तिब्रह्मणाहिसक्लृप्तएवया मरुततवैकरोतितेनेदंसर्वमेतवैकृतमेतियदिदंकिंचाहश्चकृष्णमहरर्जुनचैत्याग्निमारुतस्यप्रतिपदहश्चाहश्चेतिपुनरावृत्तं पुनर्निनृत्तषष्ठेहनिषष्ठस्याह्नोरूपैमध्वोवोनाममारुतयजत्राइतिमारुतैबलभिव्याहृत्यमंतोवैवहतःषष्ठमहःषष्ठेहनिषष्ठ ·- ॥ ॥ स्याह्नोरूपैजातवेदसेसुनवामसोममितिजातवेदस्याच्युतासमनथासहसाजायमानइतिजातवेदस्यसमानोदर्कषष्ठेहनि षष्ठस्याह्नोरूपधारयन्धारयन्नितिशंसतिप्रासाद्वाअंतस्यबिभायतद्यथापुनराग्रंथपुनर्निग्रंथमंतंबन्नीयान्मयूखंवांततो धारणायनिहन्यात्तादृक्तद्यद्धारयन्धारयन्नितिशंसतिसंतत्यसंततैख्यहैरव्यवच्छिन्नयंतियएवं विद्वांसोयंतियंति ॥१५॥ इतिद्वितीयोऽध्यायः॥२॥ यद्वाएतिचप्रेतिचतत्सप्तमस्याह्नोरूपैयद्ध्येवप्रथममहस्तदेवैतत्पुनर्यत्सप्तमैयद्युक्तवद्यद्रथवद्यदाशुमद्यत्पिबवद्याथ मेपदेदेवतानिरुच्यतैयदयंलोकोभ्युदितोयजातवद्यदनिरुक्तयत्करिष्यद्यत्प्रथमस्याह्नोरूपमेतानिवैसप्तमस्याह्नोरूपाणि समुद्रादूमिर्मधुमाँउदारदितिसप्तमस्याह्नआज्यंभवत्यनिरुक्तंसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैवाग्वैसमुद्रौनवैवाक्क्षीयतेनस मुद्रःक्षीयतैतद्यदेतत्सप्तमस्याह्नआज्यं भवतियज्ञादेवतद्यशंतन्वतेवाचमेवतत्पुनरुपयंतिसंतत्यैसंततैस्यहरव्यवच्छिन्नै यतियएवं विद्वांसोयत्याप्यंतेवैस्तोमाआप्यंतछंदांसिषष्ठेहनितद्यथैवादआज्येनावदानानिपुनःप्रत्यभिधारयंत्ययातया मतायाएवमेवैतत्स्तोमांश्चच्छंदांसिचपुनःप्रत्युपयंत्ययातयामतायैयदेतत्सप्तमस्याह्नआज्यंभवतितदुत्रैष्टुभंत्रिष्टुप्रातः सवनएषत्र्यहआवायोभूपशुचिपाउपनःप्रयाभिासिदाश्वांसमच्छोऽनोनियुद्भिःशतिनीभिरध्वरप्रसोताजीरोअध्वरे वस्थायेवायवइंद्रमादनासायावांशतंनियुतोयाःसहस्रप्रयद्वामित्रावरुणास्पूर्धनागोमतानासत्यारथैनानोदेवशवसा ऐ.बा.१२ ·॥८॥ याहिशुष्मिन्प्रवोयज्ञेषुदेवयंतोअर्चन्प्रक्षोदसाधायसासम्रएपेतिप्रउगमेतिचप्रेतिचसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैतदुत्रैष्टुभं त्रिष्टुप्प्रातःसवनऽएषत्र्यहआत्वारथंयथोतयइदंवसोसुतमंधइंद्रनेदीयएदिहिप्रैतुब्रह्मणस्पतिरग्निर्नेतात्वंसोमक्रतुभिः पिन्वंत्यपःप्रवइंद्रायबृहतइतिप्रथमेनाह्रासमानआतानःसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपंकयाशुभासवयसःसनीळाइतिसूक्त नजायमानोनशतेनजातइतिजातवत्सप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैतदुकयाशुभीयमेतद्वैसंज्ञानसंतनिसूक्तंयत्कयाशुभीयमे तेनहवाइंद्रोगस्त्योमरुतस्तेसमजानततद्यत्कयाशुभीयंशंसतिसंज्ञात्याएवतद्वायुष्य॑तद्योस्यप्रियःस्यात्कुर्यादेवास्यकया शुभीयतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतनादेवैतेननप्रच्यवतेत्यंसुमेषमहयास्वर्विदमितिसूक्तमत्यनवाजहब नस्यदरथमितिरथवत्सप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपंतदुजागतंजगत्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहंतितद्वैतच्छंदोवहतिय स्मिन्निविधीयतेतस्माज्जगतीषुनिविदंदधातिमिथुनानिसूक्तानिशस्यतेत्रैष्टुभानिचजागतानिचमिथुनवपशवःपशवश्छं दोमाःपशूनामवरुद्ध्यैत्वामिद्धिहवामहेत्वं हिचेरवइतिबृहत्पृष्ठभवतिसप्तमेहनियदेवषष्ठस्याह्नस्तद्यद्वैरथंतरंतद्वैरूपैय दुहत्तद्वैराजयद्रथेतरतच्छावरैयगृहत्तत्रैवतैतद्यगृहस्पृष्ठभवतिबृहतैवतगृहत्प्रत्युत्तन्नुवैत्यस्तोमकृतत्रायद्रथंतरस्यात् तत्रस्यात्तस्माद्ब्रहदेवकर्तव्ययद्वावानेतिधाय्याच्युताऽभित्वाशूरनोनुमइतिरथंतरस्ययोनिमनुनिवर्तयतिराथंतरंह्येतद हरायतने पिबासुतस्यरसिनइतिसामप्रगार्थःपिववान्त्सप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमितितायोच्यु ·तः॥ १६ ॥ इंद्रस्यनुवीर्याणिप्रवोचमितिसूक्तप्रेतिसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैतदुष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसक्नंदाधारा यतनादेवतेननप्रच्यवतेऽभित्यमेषंपुरुहूतमृग्मियमितिसूक्तयद्वावप्रेतितदभीतिसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैतदुजागतंज गत्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहंतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविद्धीयतैतस्माजगतीषुनिविदंदधातिमिथुनानिसूक्ता निशस्यतेत्रैष्टुभानिचजागतानिचमिथुनंवैपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्यैतत्सवितुर्वृणीमहेऽद्यानोदेवसवितरिति वैश्वदेवस्यप्रतिपदनुचरौराथंतरेहनिसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपमभित्वादेवसवितरितिसावित्रंयद्वावप्रेतितदभीतिसप्त मेहनिसप्तमस्याहोरूपप्रेतायज्ञस्यशंभुवेतिद्यावापृथिवीयप्रेतिसप्तमेहनिसप्तमस्याहोरूपमयंदेवायजन्मनइत्या जात वत्सप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपमायाहिवनसासहेतिद्विपदाःशंसतिद्विपाद्वैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनाम वरयतद्यद्विपदार्शसतियजमानमेवतद्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयत्यैभिरग्नेदुवोगिरइतिवैश्वदेवमेतिसप्तमेह निसप्तमस्याह्नोरूपैतान्युगायत्राणिगायत्रतृतीयसवनएषत्र्यहोवैश्वानरोअजीजनदित्याग्निमारुतस्यप्रतिपज्जातवत्सप्त मेहनिसप्तमस्याह्नोरूपंप्रयद्वस्त्रिष्टुभमिषमितिमारुतप्रेतिसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैजातवेदसेसुनवामसोममितिजातंवे दस्याच्युतादूतंवोविश्ववेदसमितिजातवेदस्यमनिरुक्तसप्तमेहनिसप्तमस्याह्नोरूपैतान्युगायत्राणिगायत्रतृतीयसवनएष त्र्यहः ॥ १७ ॥ यद्वैनेतिनप्रेतियत्स्थिततदष्टमस्याह्नोरूपैयद्ध्येवद्वितीयमहस्तदेवैतत्पुनर्यदष्टमैयदूर्ध्ववद्यत्प्रतिवद्यदं ·॥९॥ ऐ. बा.|तर्वद्यद्वृषण्वद्यद्धन्वंद्यन्मध्यमेपदेदेवतानिरुच्यतैयदंतरिक्षमभ्युदितैयद्यग्नियन्महद्वद्यविहूतवद्यत्पुनर्वद्यत्कुर्वद्यति तीयस्याहोरूपमेतानिवाअष्टमस्याहोरूपाण्यग्निंवोदेवमग्निभिःसजोषाइत्यष्टमस्याहआज्यभवतिब्यग्यष्टमेहन्यष्टमस्या होरूपैतदुत्रैष्टुभंत्रिष्टुप्प्रातःसवनएषत्र्यहःकुविदंगनमसायेवृधासःपीवोऽअन्नारयिवृधःसुमेध/उच्छन्नुषसःसुदिनाअरि प्राउशंतादुतानदभायगोपायावत्तरस्तन्वोयावदोजःप्रतिवांसूरउदितेसूक्तैर्धेनुःप्रत्नस्यकाम्यंदुहानाब्रह्माणइंद्रोपयाहि विद्वानूोअग्निःसुमतिंवस्वोअग्रदुतस्यानःसरस्वतीजुषाणेतिप्रउगप्रतिवदंतर्वद्विहुतवदूर्ध्ववदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूप तदुत्रैष्टुभंत्रिष्टुप्प्रातःसवनएषत्र्यहोविश्वानरस्यवस्पतिमिंद्रइत्सोमपाएकऽइंद्रनेदीयएदिद्युत्तिष्ठब्रह्मणस्पतेऽग्निर्नेतात्वं सोमक्रतुभिःपिन्वंत्यपोबृहदिंद्रायगायतेतिद्वितीयेनाह्नासमानआतानोऽष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपैशंसामहामिंद्रयस्मिन्वि श्वाइतिसूक्तमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्याहोरूपमहश्चित्त्वमिंद्रयतएतानितिसूकैमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपैपिबासोमम भियमुग्रतर्दइतिसूक्तमूर्वगव्यंमहिगृणानइंद्रेतिमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपमहाँइंद्रोनृवदाचर्षणिप्राइतिसूक्तैमहद्वद ष्टमेहन्यष्टमस्याहोरूपैतदुत्रैष्टुभतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतनादेवतेननप्रच्यवतेतमस्यद्यावापृथिवीसचेतसेति सूक्तयदैत्कृण्वानोमहिमानमिंद्रियमितिमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्थाह्नोरूपंतदुजागतंजगत्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यंदिनंवहं तितद्वतच्छंदोवहतियस्मिन्निविद्धीयतेतस्माजगतीषुनिविदंदधातिमिथुनानिसूक्तानिशस्यंतेत्रष्टुभानिचजागतानिचमि ·थुनंवैपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्यमहद्वंतिसूक्तानिशस्यतेमहद्वाअंतरिक्षमंतरिक्षस्याप्त्यैपंचसूक्तानिशस्यतैपंच पदापंक्तिःपांतोयज्ञःपांक्ताःपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्याअभित्वाशूरनोनुमोऽभित्वापूर्वपीतयइतिरथतरंपृष्ठ भवत्यष्टमेहनियद्वावानेतिधाय्याच्युतात्वामिद्धिहवामहइतिबृहतोयोनिमनुनिवर्तयतिबार्हतंह्येतदहरायतनेनौभयं णवच्चनइतिसामप्रगाथोयच्चेदमद्ययदुचाआसीदितिबार्हतेहन्यष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपैत्यभूषुवाजिनंदेवजूतमितिता श्योच्युतः ॥ १८ ॥ अपूर्व्यापुरुतमान्यस्माइतिसूक्तमहेवीरायतवसेतुरायेतिमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपैतांसुतेकी तिमघवन्महित्वेतिसूक्तमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपत्वंमहाँइंद्रयोहशुष्मैरितिसूक्तमहद्वष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपत्वंमहाँ इंद्रतुभ्यंहक्षाइतिसूक्तमहद्वदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपैतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधारायतादेवैतेननप्रच्यवते दिवश्चिदस्यवरिमाविपप्रथइतिसूक्तमिनमतेतिमहदष्टमेहन्यष्टमस्याह्नोरूपैतदुजागतंजगत्योवाएतस्यत्र्यहस्यमध्यं दिनंवहंतितद्वैतच्छंदोवहतियस्मिन्निविधीयतेतस्माजगतीषुनिविदंदधातिमिथुनानिसूक्तानिशस्यंतत्रैष्टुभानिचजाग तानिचमिथुनंवैपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्यैमहदंतिसूक्तानिशस्यंतैमहद्वाअंतरिक्षमंतरिक्षस्याप्त्यैपंचपंचसूक्ता निशस्यतेपंचपदापंक्तिःपांतोयज्ञःपांक्ताःपशवपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्यैतानिद्वेधापंचान्यानिपंचान्यानिदशसं पद्यतेसादशिनीविराळन्नंविराळन्नंपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्यैविश्वोदेवस्यनेतुस्तत्सवितुर्वरेण्यमाविश्वदेवंसत्स ·वायज्ञमयजंतयदग्निनाग्निमयजंततेस्वर्गलोकमार्यस्तानिधर्माणिप्रथमान्यासन् ॥ तेहनाकमहिमानःसचंतयत्रपूर्वेसा ध्याःसंतिदेवाइतिच्छंदांसिर्वसाध्यादेवास्तग्रेग्निनाग्निमयजंततेस्वर्गलोकमायन्नादित्याश्चैवेहासन्नंगिरसश्चतेग्रेग्निनाग्नि मयजंततेस्वर्गलोकमायन्सैपास्वाहतिर्यदन्याहुतिर्यदिहवाअप्यब्राह्मणोक्तोयदिदुरुक्तोक्तोयजतेधहषाहुतिर्गच्छत्ये वदेवान्नपाप्मनासंसृज्यतेगच्छत्यस्याहुतिर्देवान्नास्याहुतिःपाप्मनासंसृज्यतेयएवंवेदताएतास्त्रयोदशान्वाहरूपसमृद्धी एतद्वैयज्ञस्यसमृद्धयद्रूषसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगम्विदतितासांत्रिःप्रथमामन्वाहत्रिरुत्तमाताःसप्तदशसंपद्यतेसप्तद शोवैप्रजापतिर्दादशमासाःपंचर्तवस्तावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापत्यायतनाभिरेवाभीरानोतियएवंवेदत्रिः प्रथमांत्रिरुत्तमामन्वाहयज्ञस्यैक्तद्वानहातिभेनेबलायाविषेसाय ॥ १६ ॥ समिधाग्निंदुवस्याप्यायस्वसमेतुतइ त्याज्यभागयोपोनुवाक्येभवतआतिथ्यवत्यौरू समुपद्वैयज्ञस्यसमृद्धयद्रूपसमृद्धयत्कर्मक्रियमाणमृगभिवदति सैषाग्नेय्यतिथिमतीनसौम्यातिथिमत्यस्तियत्सौम्यातिथिमतीस्याच्छश्वत्साशादेतत्त्वेवैषातिथिमतीयदापीनवतीयदा वाअतिथिंपरिवेविषत्यापीनइववैसतल्भिवर्तितयोर्जुषाणेनैवयजतीदंविष्णुर्विचक्रमैतदस्यप्रियमभिपाथोअश्यामिति वैष्णव्यौत्रिपदामनूच्यचतुष्पदयायजतिसप्तपदानिभवंतिशिरोवाएतद्यज्ञस्ययदातिथ्यसप्तवैशीर्षन्प्राणाःशीर्षन्नेवत प्राणान्दधातिहोतारंचित्ररथमध्वरस्यप्रप्रायमग्निर्भरतस्यशृण्वइतिस्विष्टकृतःसंयाज्येभवतआतिथ्यवत्यौरूपसमृद्धए NAGAVAD ·ऐ. ब्रा स्युरितिहस्माहाथहैतज्जपेदेवेति ॥ ४६॥ छंदांसिवैदेवेभ्योहव्यमूढाश्रांतानिजघनार्धेयशस्थतिष्ठंतियथाश्वोवाश्वत रोबोहिवांस्तिष्ठेदेवतेभ्यएतमैत्रावरुणपशुपुरोळाशम देविकाहवींषिनिर्वपैद्धात्रेपुरोळाशंद्वादशकपालयोधातासवषट्का रोनुमत्यैचरैयानुमतिःसागायत्रीराकायैचरुयाराकासात्रिष्टुप्सिनीवाल्यैच:यासिनीवालीसाजगतीकुवैचरुयाकुहूःसा नुष्टुंबेतानिवावसर्वाणिच्छंदांसिंगायत्रत्रैष्टुभंजागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानिहियज्ञेप्रतमामिवक्रियतएतैर्हवाअस्यच्छं दोभिर्यजतःसर्वैश्छंदोभिरिष्टंभवतियएवंवेदतद्वैयदिदमाहुःसुधायांहवैवाजीखुहितोदधातीतिच्छंदांसिवैतत्सुधायांह वाएनछंदांसिदत्यननुध्यायिनलोकंजयतियएवंवेदत कआईर्धातारमेवसर्वासांपुरस्तात्पुरस्तादाज्येनपरियजैत्तदा सुसर्वासुमिथुनंदधातीतितदुवाआहुर्जामिवाएतद्यज्ञेक्रियतैयत्रसमानीभ्यामृग्भ्यांसमानेहन्यजतीतियदिहवाअपिब यइवजायाःपतिर्वावतासांमिथुनंतद्यदासांधातारंपुरस्ताद्यजतितदासुसर्वासुमिथुनंदधातीतिनुदेविकानां ॥४७॥अ थदेवीलांसूर्यायपुरोळाशमेककपालयःसूर्यःसधातासउएवषट्कारोदिवेचरैयाधौःसानुमतिःसोऽएवगायत्र्युषसेचस्यो पाःसाराकासोएवत्रिष्टुब्गवेचरुयागौःसासिनीवालीसोएवजगतीपृथिव्यैच:यापृथिवीसाकुहू सोएवानुष्टुंबेतानिवाव सर्वाणिच्छंदांसिंगायत्रत्रैष्टुभंजागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानिहियज्ञेमतमामिवक्रियतएतैर्हवाअस्यच्छंदोभिर्यजतःसर्वे श्छंदोभिरिष्टंभवतियएवंवेदतद्वैयदिदमाहुःसुधायांहवैवाजीसुहितोदधातीतिच्छंदांसिवैतत्सुधायांहवाएनंछंदांसिदध ·ऐ.ब्रा. ॥११॥ तदहरायतनेनेंद्रबिधातुशरणमितिसामप्रगाथस्त्रिवान्नवमेहनिनवमस्याह्नोरूपैत्यमूषुवाजिनंदेवजूतमितितायोच्यु तः ॥ २० ॥ संचत्वेजग्मुगिरइंद्रपूर्वीरितिसूक्तगतवनवमेहनिनवमस्याहोरूपैकदाभुवनथक्षयाणिब्रह्मेतिसूक्तक्षेतिवदं तरूपंक्षेतीववाअंतंगत्वानवमेहनिनवमस्याह्नोरूपमासत्योयातुमघवाँऋजीपीतिसूक्तसत्यवन्नवमेहनिनवमस्याह्नोरूपंत त्तइंद्रियंपरमंपराचैरितिसूक्तमंतोवैपरममंतोनवममहर्नवमेहनिनवमस्याह्नोरूपैतदुत्रैष्टुभंतेनप्रतिष्ठितपदेनसवनंदाधा रायतनादेवतेननप्रच्यवतेऽहंभुवंवसुनःपूर्व्यस्पतिरितिसूक्तमहंधनानिसंजयामिशश्वतइत्यंतोवैजितमंतोनवममहर्नव मेहनिनवमस्याह्नोरूपैतदुजागर्तजगत्योाएतस्यव्यहस्यमध्यंदिनंबहंतितद्वतच्छंदोवहतियस्मिन्निविद्धीयतेतस्माजग तीनिविदंदधातिमिथुनानिसूतानिशस्यंतेत्रष्टुभानिचजागतानिचमिथुनंवैपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध्यैपंच पंचसूक्तानिशस्यंतैपंचपदापंक्तिःपांक्तोयःपांक्ताःपशवःपशवश्छंदोमा पशूनामवरुद्ध्यैतानिद्वेधापंचान्यानिपंचान्या निदशसंपद्यतेसादशिनीविराळन्नंविराळन्नंपशवःपशवच्छंदोमाःपशूनामवरुध्यैतत्सवितुर्वृणीमहेऽद्यानोदेवसवितरिति वैश्वदेवस्यप्रतिपदनुचरीराथंतरेहनिनवमेहनिनवमस्याह्नोरूपंदोषोआगादितिसावित्रमंतोवैगतमंतोनवममहनवमेह निनवमस्याहोरूपप्रवांमहिद्यवीअभीतिद्यावापृथिवीयशुचीउपप्रशस्तयइतिशुचिवन्नवमेहनिनवमस्थाह्नोरूपमिंद्रइषे ददातुनस्तेनोरलानिधत्तनेत्याभवंत्रिरासाप्तानिसुन्वतइतित्रिवन्नवमेहनिनवमस्याह्नोरूपैबधुरेकोविषुणःसूनरोयुवेति न ·द्विपदाःशंसर्तिद्विपाद्वैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवःपशवश्छंदोमाःपशूनामवरुद्ध_तथविपदाःशंसतियजमानमेवतद्विप्रतिष्ठ चतुष्पात्सुपशुपुप्रतिष्ठापयतियेत्रिंशतित्रयस्परइतिवैश्वदेवैत्रिवन्नवमेहनिनवमस्याह्नोरूपैतान्युगायत्राणिगायत्रतृती यसवनएषव्यहोवैश्वानरोनऊतयइत्याग्निमारुतस्यप्रतिपदाप्रयातुपरावतइत्यंतोवैपरावतोतोनवममहर्नवमेहनिनवम स्याह्नोरूपैमरुतोयस्यहिक्षयइतिमारुतक्षेतिवदंतरूपंक्षेतीववाअंतंगत्वानवमेहनिनवमस्याह्नोरूपैजातवेदसेसुनवाम सोममितिजातवेदस्याच्युतामाग्नयेवाचमीरयेतिजातवेदस्यसमानोदकैनवमेहनिनवमस्याहोरूपसनःपर्षदतिद्विषःस नःपर्षदतिद्विषइतिशंसतिवहुवाएतस्मिन्नवरात्रेकिंचकिंचवारणंक्रियतेशांत्याएवतद्यत्सनःपर्षदतिद्विषःसनःपर्षदति द्विषइतिशंसतिसर्वस्मादेवेनांस्तदेनसःप्रमुंचतितान्युगायत्राणिगायत्रतृतीयसवनएषत्र्यहः ॥ २१ ॥ पृष्ठ्यंषळहमुपयं तियथावैमुखमेवपृष्ठयापळहस्तद्यथांतरंमुखस्य जिह्वातालुदंताएवंछंदोमाअथयेनैववाचव्याकरोतियेनस्वादुचास्वादुच विजानातितद्दशममहर्यथावनासिकेएवंपृष्ठ्यःपळहस्तद्यथांतरंनासिकयोरेवंछंदोमाअथयेनैवगंधान्विजानातितदशम महयथावाअक्ष्येवंपृष्ठ्यःपळहस्तद्यथांतरमक्ष्णःकृष्णमेवंछंदोमाअथयैवकनीनिकायेनपश्यतितद्दशममहर्यथावकर्णएवं पृष्ठ्यःपळहस्तद्यथांतरकर्णस्यैवंछंदोमाअथयेनैवशृणोतितद्दशममहःश्रीवैदशममहःश्रियंवाएतआगच्छंतियेदशममह रागच्छंतितस्मादशममहरविवाक्यंभवतिमाश्रियोववादिष्मेतिदुरववदंहिश्रेयसस्तेततःसर्पतितेमार्जयतैतेपत्नीशालांसं ·तितेषांयएतामाहुतिं विद्यात्सब्रूयात्समन्वारभध्वमितिसजुहुयादिहरमेहरमध्वमिहधृतिरिहस्वधृतिरग्नेवादस्वाहा पं. पं. आळितिसयदिहरमत्याहास्मिन्नेवैनांस्तल्लोकेरमयतीहरमध्वमितियदाहप्रजामेवैषुतद्रमयीहधृतिरिहस्वधृतिरितिय दाहप्रजांचैवतद्वाचंचयजमानेषुदात्यग्नेवाळितिरथंतरस्वाहावाळितिबृहद्देवानांवाएतन्मिथुनंयबृहद्रथंतरैदेवानामे वतन्मिथुनेनमिथुनमबरुंधतेदेवानांमिथुनेनमिथुनप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदतेततःसपंतितेमार्ज पंततआग्नी_संप्रपद्यतेतेषांयएतामाहुतिविद्यात्सब्रूयात्समन्वारभध्वमितिसजुहुयादुपसृजंधरुणमातरंधरुणोधयन् ॥ रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासुदीधरत्स्वाहेतिरायस्पोषमिषमूर्जमवलंधआत्मनेचयजमानेभ्यश्चयत्रैवंविद्वानेतामाहुर्तिजुहो ति ॥ २२ ॥ तेततःसर्पतितेसदःसंप्रपद्यंतैयथायथमन्यऋत्विजोव्युत्सर्पतिसंसर्पत्युद्गातारस्तेसर्पराज्ञाऋचस्तुवतइयंवै सर्पराज्ञीयंहिसर्पतोराज्ञीयवाअलोमिकेवाग्रआसीत्सैतमंत्रमपश्यदायंगौःपृश्निरक्रमीदितितामयंपृश्निवर्णआविशन्नाना रूपोयंयकाममकामयतयदिदंकिंचौषधयोवनस्पतयःसर्वाणिरूपाणिपृश्निरेनंवर्णआविशतिनानारूपोयंयंकामंकामय तेयएवंवेदमनसाप्रस्तौतिमनसोद्गायतिमनसाप्रतिहरतिवाचाशंसतिवाक्ववैमनश्चदेवानांमिथुनंदेवानामेवतन्मिथुनेन मिथुनमवरंधर्तदैवानांमिथुनेनमिथुनप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदाथचतुझेतृन्होताज्याचष्टेतदेवत ।।३।७१॥ स्तुतमनुशंसतिदेवानांवाएतद्यज्ञियगुह्यंनामयञ्चतुर्होतारस्तद्यच्चतुझेतन्होताव्याचष्टेदेवानामेवतद्यज्ञियगुह्यनामप्र ·॥ काशंगमयतितदेनंप्रकाशंगतंप्रकाशंगमयतिगच्छतिप्रकाशयएवंवेदयंब्राह्मणमनूचानयशोनच्छेदितिहस्माहारण्यपरे त्यदर्भस्तंबानुग्रयदक्षिणतोब्रह्माणमुपवेश्यचतुर्होतॄन्व्याचक्षीतदेवानांवाएतद्यज्ञियंगुह्यंनामयच्चतुहोतारस्तद्यच्चतुह) तृन्व्याचक्षीतदेवानामेवतद्यज्ञियेगुनामप्रकाशंगमयतितदेनंप्रकाशंगतंप्रकाशंगमयतिगच्छतिप्रकाशंयएवंवेद ॥ २३ ॥ अथौदंबरींसमन्वारभंतइषमूर्जमन्वारभइत्यूर्वाअन्नाद्यमुदुंबरौयद्वैतद्देवाइषमूर्जव्यभजंतततउदुंबरःसम भवत्तस्मात्सनिःसंवत्सरस्यपच्यतेतद्यदौदंबरीसमन्वारभंतइषमेवतदूर्जमन्नाद्यसमन्वारभंतेवाचंयच्छंतिवाग्वैयज्ञोय ज्ञमेवतद्यच्छंत्यहर्नियच्छत्यहवैस्वर्गालोकःस्वर्गमेवतल्लोकंनियच्छंतिनदिवावाचं विसृजेरन्यद्दिवावाचं विसृजेरन्नहर्की तृव्यायपरिशिंप्युननक्तंवाचविसृजेरन्यन्नक्तंवाचं विसृजेरत्रात्रीभ्रातृव्यायपरिशिष्युःसमयाविषितःसूर्यःस्यादथवाचं विसृजेरस्तावंतमेवतद्विषतेलोकंपरिशिंपत्यथोखल्वस्तमितएववाचंविसृजेरंस्तमोभाजमेवतविपंतंभ्रातृव्यंकुवैत्याहव नीयंपरीत्यवाचविसृजेरन्यज्ञोवाआवहनीयःस्वर्गोलोकआहवनीयोयज्ञेनैवतत्स्वर्गेणलोकेनस्वर्गलोकंयंतियदिहोनम कर्मयदत्यरीरिचाम ॥ प्रजापतितत्पितरमप्यत्वितिवाचं विसृजतेप्रजापतिंवैप्रजाअनुप्रजायंतेप्रजापतिरूनातिरिक्तयोः प्रतिष्ठाननानूननातिरिक्तहिनस्तिप्रजापतिमेवोनातिरिक्तान्यभ्यत्यजतियएवं विद्वांसएतेनवाचं विसृजतैतस्मादेवविद्वां ·ऐ. त्रा. ॥१३॥ सएतनयवाचं विसृजेरन् ॥ २४ ॥ अध्ययोइत्याह्वयतचतुर्होतृषुवदिष्यमाणस्तदाहावस्यरूपमोहोतस्तथाहोतरित्यध्व युःप्रतिगृणात्यवसितेवसितेदशसुपदेपुतेपौचित्तिःघुगासी३त् ॥ चित्तमाज्यमासीत् ॥ वाग्वेदिरासी३त् ॥ आधी तंवर्हिरासी३त् ॥ केतोऽअग्निरासी३त् ॥ विज्ञातमग्नीदासी३त् ॥ प्राणोहविरासी३त् ॥ सामाध्वर्युरासी३त् ॥ वा चस्पतिहोतासी३त् ॥ मनउपवक्तासी३त् ॥ तेवाएतंग्रहमगृह्णत ॥ वाचस्पतेविधेनामन् ॥ विधेमतेनाम ॥ विधे स्त्वमस्माकंनाम्नाद्यांगच्छ ॥ यांदेवाःप्रजापतिगृहपतयऋद्धिमराभुवस्तामृद्धिंरात्स्यामोऽथप्रजापतेस्तनूरनुद्रवतिब्रह्मो jचान्नादाचान्नपत्नीचान्नादातदग्निरन्नपत्नीतदादित्यौभद्राचकल्याणीचभद्रातत्सोमःकल्याणीतत्पशवोनिलयाचापभ याचानिलयातद्वायुर्नह्येषकदाचनेलयत्यपभयातन्मृत्युःसर्वोतस्माद्वीभायानाप्ताचानाप्याचानाप्तातत्पृथिव्यनाप्या तयौरनाधृष्याचाप्रतिधृष्याानाधृष्यातदग्निरप्रतिधृष्यातदादित्योपूर्वाचाभ्रातृव्या_पूर्वातन्मनोभ्रातृव्यातत्संव त्सरएतावावद्वादशप्रजापतेस्तन्वएषकृत्स्नःप्रजापतिस्तत्कृत्स्नंप्रजापतिमामोतिदशममहरथब्रह्मोद्यंवदंत्यग्निर्गृहपतिरि तिहेकआहुःसोस्यलोकस्यगृहपतिर्वायुगृहपतिरितिहेकआहुःसोंतरिक्षलोकस्यगृहपतिरसावैगृहपतियोसौतपत्येषपति क्रतवोगृहाः ॥ येषांवैगृहपतिदेवं विद्वान्गृहपतिर्भवतिरानोतिसगृहपतीराभुवंतितेयजमानाः ॥ येषांवाअपहतपाप्मा १ ' अध्वर्यवित्याह्वयते' इतिससंधिपाठोभाष्ये ।

·॥ ॥ 'देवविद्वान्गृहपतिर्भवत्यपसगृहपतिःऽपतेयजमानाःपाप्मानंनतेऽध्वर्योअरात्स्मारात्स्म ॥ २५ ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ उद्धराहनीयमित्यपालआईयदेवाहासाधुकरोतितदेवतत्प्राङद्धृत्यतदभयेनिधत्तउद्धराहवनीयमितिप्रातराहय देवराज्यासाधुकरोतितदेवतत्माकुन्त्यतदभयेनिधत्तैयज्ञोबाआहवनीयःस्वर्गोलोकआहवनीयौयज्ञएवतत्स्वर्गलोकैस्व गंलोकनिधत्तेयएवंवेदयोवाअग्निहोत्रंवैश्वदेवैषोळशकलंपशुषुप्रतिष्ठितंवेदवैश्वदेवेनाग्निहोत्रेणषोळशकलेनपशुषुप्रति ष्ठितेनरानोतिरौद्रंगविसद्वायव्यमुपावसृष्टमाश्विनंदुह्यमानंसौम्यंदुग्धैवारुणमधिश्रितंपौष्णंसमुदयंतैमारुतंविष्यंदमा नैवैश्वदेवंबिंदुमन्मैत्रंशरोगृहीतंद्यावापृथिवीयमुद्वासितैसावित्रप्रक्रांतवैष्णवंह्रियमाणबार्हस्पत्यमुपसन्नमग्नेःपूर्वाहुतिः प्रजापतेरुत्तरेंद्रहुतमेतद्वाअग्निहोत्रंवैश्वदेवैषोळशकलंपशुषुप्रतिष्ठितैवैश्वदेवेनाग्निहोत्रेणषोळशकलेनपशुषुप्रतिष्ठितेन रानोतियएवंवेद ॥ २६ ॥ यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टादुह्यमानोपविशैत्कातत्रप्रायश्चित्तिरितितामभिमंत्रयेतयस्माद्भीषा निषीदसिततोनोअभयंकृधि ॥ पशून्नःसर्वान्गोपायनमोरुद्रायमीढुषइतितामुत्थापयेदुदस्थाद्देव्यदितिरायुर्यज्ञपताव धात् ॥ इंद्रायकृण्वतीभार्गमित्रायवरुणायचेत्यथास्याउदपात्रमूधसिचमुखेचोपगृह्णीयादथैनांब्राह्मणायदद्यात्सातत्र प्रायश्चितिर्यस्याग्निहोन्युपावसृष्टादुधमानावाश्येतकातत्रप्रायश्चित्तिरित्यशनायांहवाएषायजमानस्यप्रतिख्यायवाश्य ऐ.बा.१३ ·॥१४॥ तैतामन्नमप्यादयेच्छांत्यैशांतिर्वाअन्नसूयवसाद्भगवतीहिभूयाइतिसातत्रप्रायश्चितिर्यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टादुह्यमाना स्पंदेतकातत्रप्रायश्चित्तिरितिसायत्तत्रस्कंदयेत्तदभिमृश्यजपैद्यदद्यदुग्धंपृथिवीमसृप्तयदोषधीरत्यसृपद्यदापः॥ पयोग हेषुपयोअन्यायाँपयोवत्सेषुपयोअस्तुतन्मयीतितत्रयत्परिशिष्टंस्यात्तेनजुहुाद्यद्यलंहोमायस्याद्यधुवैसर्वसिक्तस्यादथा न्यामाहूयतांदुग्ध्वातेनजुहुयादात्वेवश्रद्धायैहोतव्यसातत्रप्रायश्चित्तिःसर्ववाअस्यबर्हिष्यंसर्वपरिगृहीतैयएवं विद्वानग्नि होत्रंजुहोति ॥ २७ ॥ असौवाअस्यादित्योयूपःपृथिवीवेदिरोषधयोबर्हिर्वनस्पतयइध्माआपःप्रोक्षण्योदिशःपरिधयो यद्धवाअस्यकिंचनश्यतियन्मियतेयदपाजंतिसर्वहैवैनंतदमुष्मिल्लोकैयथावर्हिषिदत्तमागच्छेदेवमागच्छतियएवं विद्वा नग्निहोत्रंजुहोत्युभयान्वाएषदेवमनुष्यान्विपर्यासंदक्षिणानयतिसर्वचेदयदिदंकिंचमनुष्यान्वाएषसायमाहुत्यादेवे भ्योदक्षिणानयतिसर्वचेदंयदिदंकिंचतएतेप्रलीनान्योकसइवशेरैमनुष्यादेवेभ्योदक्षिणानीतादेवान्वाएषप्रातराहुत्या मनुष्येभ्योदक्षिणानयतिसर्वचेदंयदिदंकिंचतएतेविविदानाइवोत्पतत्यदोहंकरिष्येदोहंगमिष्यामीतिवदंतौयावंतंहवै सर्वमिदंदत्त्वालोकंजयतितावंतंहलोकंजयतियएवं विद्वानग्निहोत्रंजुहोत्यग्नयेवाएषसायमाहुत्याश्विनमुपाकरोतितद्वा क्षतिगृणातिवाग्वागित्यग्निनाहास्यरान्याश्विनंशस्तंभवतियएवंविद्वानग्निहोत्रंजुहोत्यादित्यायवाएषप्रातराहुत्याम हाव्रतमुपाकरोतितत्प्राण प्रतिगृणात्यन्नमन्नमित्यादित्येनहास्याह्नामहाव्रतंशस्तंभवतियएवं विद्वानग्निहोत्रंजुहोतित ·YOU स्यवाएतस्याग्निहोत्रस्य॑सप्तचशतानिविंशतिश्चसंवत्सरेसायमाहुतयःसप्तचोएवशतानिविंशतिश्चसंवत्सरेप्रातराहुतय स्तावत्योग्नेयजुष्मत्यइष्टकाःसंवत्सरेणहास्याग्निनाचित्येनेष्टंभवतियएवंविद्वानग्निहोत्रंजुहोति ॥ २८ ॥ वृषशुष्मोहवा तावतउवाचजातूकोवक्तास्मोवाइदंदेवेभ्योयद्वैतदग्निहोत्रमुभयेयुरहूयताऽन्येधुर्वावतदेतहिहूयतइत्येतदुहैवोवा चकुमारीगंधर्वगृहीतावक्तास्मोवाइदंपितृभ्योयद्वैतदग्निहोत्रमुभयेचुरहूयतान्येधुर्वावतदेतर्हिहूयतइत्येतद्वाअग्निहोत्र मन्येधुहूयतैयदस्तमितेसायंजुहोत्यनुदितेप्रातरथैतदग्निहोत्रमुभयेधुहूयतैयदस्तमितेसायंजुहोत्युदितेप्रातस्तस्मादुदिते होतव्यचतुर्विंशेहवैसंवत्सरेऽनुदितहोमीगायत्रीलोकमामोतिद्वादशउदितहोमीसयदाद्वौसंवत्सरावनुदितेजुहोत्यथहा स्यैकोहुतोभवत्यथयउदितेजुहोतिसंवत्सरेणैवसंवत्सरमामोतियएवं विद्वानुदितेजुहोतितस्मादुदितेहोतव्यमेषहवाअहो रात्रयोस्तेजसिजुहोतियोस्तमितेसायंजुहोत्युदितेपातरग्निनावतेजसारात्रिस्तेजस्वत्यादित्येनतेजसाहस्तेजस्वदहोरात्र योहास्यतेजसिहुतंभवतियएवंविद्वानुदितेजुहोतितस्मादुदितेहोतव्यं ॥ २९ ॥ एतेहवैसंवत्सरस्यचक्रेयदहोरात्रैता भ्यामेवतत्संवत्सरमेतिसयोनुदितेजुहोतियथैकतश्चक्रेणयायात्तादृक्तदथयउदितेजुहोतियथोभयतश्चक्रेणयान्क्षिप्रम ध्वानंसमश्नुवीततादृक्तत्तदेषाभियज्ञगाथागीयते ॥ बृहद्रथंतराभ्यामिदमेतियुक्तयद्भूतंभविष्यच्चापिसर्व ॥ ताभ्या मिनीताधायधीरोदिवैवान्यजुहुयान्नक्तमन्यदितिरार्थतरीवैरात्र्यहनामस्थितरमादित्योहडेनेवारनं ·॥१५॥ देवतेबध्नस्यविष्टपैस्वर्गलोकंगमयतोयएवंविद्वानुदितेजुहोतितस्मादुदितेहोतव्यैतदेषाभियज्ञगाथागीयते ॥ यथाहवा स्थूरि0केनयादिकृत्वान्यदुपयोजनाय ॥ एवंयंतितेबहवोजनासःपुरोदयाजुहतियेग्निहोत्रमितितांवाएतांदेवतांप्र यतीसर्वमिदमनुप्रैतियदिदंकिंचैतस्यैहीदंदेवतायोअनुचरंसर्वयदिदंकिंचसैषानुचरवतीदेवताविंदतेहवाअनुचरंभव त्यस्यानुचरोयएवंवेदसवाएपएकातिथिःसएषजुह्वत्युन्सानिनवादोगाथाभ'त्यनेनसमेनसासोभिशस्तदिनस्वतोवाप हरादेनः।। एकातिथिमपसायरुणद्धिबिसानिस्तेनोअपसोजहारेत्येषहवैसएकातिथिःसएषजुहत्सुवसत्येतांवावसदेवता मपरुणद्धियोलमग्निहोत्रायसन्नाग्निहोत्रंजुहोतितमेषादेवतापरुहोपरुणस्माञ्चलोकादमुष्माच्चोभाभ्यायोलमग्निहो बार सन्नाग्निहोत्रंजुहोतितस्माद्योलमग्निहोत्रायस्याजुहुयात्तस्मादाहुर्नसायमतिथिरपरुद्ध्यइत्येतद्धस्मवैतद्विद्वान्नगरी जानश्रुतेयऽउदितहोमिनमैकादशाक्षमानुतंतव्यमुवाचप्रजायामेनं विज्ञातास्मोयदिविद्वान्नाजुहोत्यविद्वान्वेतितस्यो हैकादशाक्षराष्ट्रमिवप्रजाबभूर्वराष्ट्रमिवहवाअस्यप्रजाभवतियएवंविद्वानुदितेजुहोतितस्मादुदितेहोतव्यं ॥ ३० ॥ उ अनुखमाआदित्य आहवनीयेनरश्मीन्संदधातिसयोनुदितेजुहोतियथाकुमारायवावत्सायाजातायस्तनप्रतिदथ्या तादृक्तदथयउदितेजुहोतियथाकुमारायवावत्सायवाजातायस्तनप्रतिदध्यात्तादृक्तत्तमस्मैप्रतिधीयमानमुभयोर्लोकयो रन्नाधमनुप्रतिधीयतेऽस्माञ्चलोकादमुष्माञ्चोभाभ्यासयोनुदितेजुहोतियथापुरुषायवाहस्तिनेवाप्रयतेहस्तआदध्या ·तारक्तदथयउदितेजुहोतियथापुरुषायवाहस्तिनेोप्रयतेहस्तआदध्यात्तादृक्तत्तमेषएतेनैवहस्तेनोवंहृत्वास्वर्गलोकआ दधातियएवं विद्वानुदितेजुहोतितस्मादुदितेहोतव्यमुद्यन्नुखलुवाआदित्यःसर्वाणिभूतानिप्रणयतितस्मादेनंप्राणइत्याच क्षतेप्राणेहास्यसंप्रतिहुतंभवतियएवंविदानुदितेजुहोतेतस्मादुदितेहोतय॑मेषहवैसत्यंवदन्त्सत्येजुहोतियोस्तमितेसायं जुहोत्युदितेप्रातर्भूर्भुवःस्वरो३मग्निोतिर्योतिरग्निरितिसायंजुहोतिभूर्भुवःस्वरों३सूर्योज्योतिर्योतिःसूर्यइतिप्रातः सत्यंहास्यवदतःसत्येहुतंभवतियएवं विद्वानुदितेजुहोतितस्मादुदितेहोतव्यंतदेषाभियज्ञगाथागीयते ॥ प्रातःप्रातरन तंतेवदंतिपुरोदयाजुह्वतियेग्निहोत्रं ॥ दिवाकीर्त्यमदिवाकीर्तयंतःसूर्योज्योतिर्नतदाज्योतिरेषामिति ॥ ३१॥ प्रजा पतिरकामयतप्रजायेयभूयान्त्स्यामितिसतपोतप्यतसतपस्तत्वैमाँल्लोकानसृजतपृथिवीमंतरिक्षंदिवंताँल्लोकानभ्यतपत्ते भ्योभितप्तेभ्यस्त्रीणिज्योतीष्यजायंताग्निरेवपृथिव्याअजायतवायुरंतरिक्षादादित्योदिवस्तानिज्योतीष्यभ्यतपत्तेभ्यो भितप्तेभ्यस्त्रयोवेदाअजायंतऋग्वेदएवाग्नेरजायतयजुर्वेदोवायोःसामवेदऽआदित्यात्तान्वेदानभ्यतपत्तेभ्योभितप्तेभ्य स्त्रीणिशुक्राण्यजायंतभूरित्येवऋग्वेदादजायतभुवइतियजुर्वेदात्स्वरितिसामवेदात्तानिशुक्राण्यभ्यतपत्तेभ्योभितप्तेभ्य स्त्रयोवर्णाअजायताकारउकारोमकारइतितानेकधासमभरत्तदेतदो३मितितस्मादोमोमितिप्रणौत्योमितिवैस्वर्गोलोक ओमित्यसौयोसौतपतिसप्रजापतिर्यज्ञमतनुततमाहरत्तेनायजतसऋचैवहौत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवंसाम्नोद्गीथैयदेतत्रय्यै

·पं.पं.
।
विलायकीननामकरी मापनियर्दिवयःसंप्राय देवायज्ञमतन्वततमाहरंततेनायजंतताचवहाँत्रमकुर्व
न्य नुपावसानोड़ीथयदेवतायविद्यायशुक्रतेननमत्वमकुर्वस्तदेवाअब्रुवन्प्रजापतियदिनोयज्ञातआतिःस्याद्य
दियजुष्टोयदिसामतौयद्यविज्ञातासर्वव्यापाकाप्रायश्चित्तिरितिसप्रजापतिरब्रवीद्देवान्यदिवोयज्ञऋक्तआतिर्भवतिभू
रितिगार्हपत्येजुहवार्थयदियजुष्टोभुवइत्याग्नीधीयेऽन्वाहार्यपचनेवाहविर्यज्ञेषुयदिसामतःस्वरित्याहवनीयैयद्यविज्ञाता
सर्वव्यापाभूर्भुवःस्वरितिसर्वाअनु[त्याहवनीयएवजुहवाथैत्येतानिहवैवेदानामंतःश्लेषणानियदेताव्याहृतयस्तद्यथा
त्मनात्मानंसंदध्याद्यथापर्वणापर्वयथाश्लेष्मणाचर्मण्यवान्याविश्लिष्टंसंश्लेपयेदेवमेवैताभिर्यज्ञस्यविश्लिष्टंसंदधाति
सैषासर्वप्रायश्चित्तिर्यदेताव्याहृतयस्तस्मादेषेवयज्ञेप्रायश्चित्तिःकर्तव्या ॥ ३२ ॥ तदाहुमहावदा३ः ॥ यदृचैवहौत्रं
क्रियतैयजुषाध्वर्यवंसाम्नोद्गीथव्यारब्धात्रयीविद्याभवत्यथकेनब्रह्मत्वंक्रियतइतित्रय्याविद्ययेतिब्रूयादयंवैयज्ञोयोयंप
वतेतस्यवाकमनश्चवर्तन्यौवाचाचहिमनसाचयज्ञोवर्ततइयंवैवागदोमनस्तद्वाचात्रय्याविद्ययैकंपक्षसंस्कुर्वतिमनसैवन
मासंस्करोतितेहैकेब्रह्माणउपाकृतप्रातरनुवाकेस्तोमभागान्जपित्वाभाषमाणाउपासतैतद्धतदुवाचब्राह्मणउपाकृतेप्रात
रनुवाकैब्रह्माणंभाषमाणदृष्ट्वार्धमस्ययज्ञस्यांतरगुरितितद्यथैकपात्पुरुषोयन्नेकतश्चक्रोवारथोवर्तमानोभ्रेषन्यत्येवमेवस
यज्ञोभ्रेपन्येतियज्ञस्यभेषमनुयजमानोभ्रेपन्येतितस्माद्ब्रह्मोपाकृतेप्रातरनुवाकैवाचंयमस्यादोपांश्वंतर्यामयौ)मादुपा
॥७५॥

·कृतेषुपवमानेष्वोचोऽथयानिस्तोत्राणिसशस्त्राण्यातेषांवषट्काराद्वाचंयमएवस्यात्तद्यथोभयतःपात्पुरुषोयन्नुभयतश्च क्रोवारथोवर्तमानोनरिष्यत्येवमेवसयज्ञोनरिष्यतियज्ञस्यारिष्टिमनुयजमानोनरिष्यति ॥ ३३ ॥ तदाहुर्यग्रहान्मेग्रही लाचारीन्मआहुतीमहौषीदित्यध्वर्यवेदक्षिणानीयंतउदगासीन्मइत्युद्गात्रेऽन्ववोचन्मेशंसीन्मेयाक्षीन्मइतिहोत्रेकिंस्वि देवचक्रुषेब्रह्मणेदक्षिणानीयंतेकृत्वाहोस्विदेवहरताइतियज्ञस्यहैषभिषग्यद्ब्रह्मायज्ञायैवतद्भेषजंकृत्वाहरत्यथोयद्भूयिष्ठे नैवब्रह्मणाछंदसरसेनात्विज्यंकरोतियद्ब्रह्मांतस्माद्ब्रह्मार्धभाग्यवाएषइतरेषामृत्विजामग्रआसयद्ब्रह्मार्धमेवब्रह्मणआ सार्धमितरेषामृत्विजीतस्माद्यदियज्ञऋक्तआर्तिःस्याद्यदियजुष्टोयदिसामतौयद्यविज्ञातासर्वव्यापाब्रह्मणएवनिवेदयं तेतस्माद्यदियज्ञऋक्तआर्तिर्भवतिभूरितिब्रह्मागार्हपत्येजुहुर्याचदियजुष्टोभुवइत्याग्नीध्रीयेऽन्वाहार्यपचनेवाहविर्यज्ञेषुय दिसामतःस्वरित्याहवनीयैयद्यविज्ञातासर्वव्यापाभूर्भुवःस्वरितिसर्वाअनुद्रुाहवनीयएवजुहुर्यात्सप्रस्तोतोपाकृते स्तोत्रआहब्रह्मन्स्तोष्यामःप्रशास्तरितिसभूरितिब्रह्माप्रातःसवनेब्रूयादिंद्रवंतःस्तुध्वमितिभुवइतिमाध्यंदिनेसवनेत्या दिंद्रवंतःस्तुध्वमितिस्वरितितृतीयसवनेब्रूयादिंद्रवंतःस्तुध्वमितिभूर्भुवःस्वरित्युक्थ्येवातिरात्रेवाबादिंद्रवंतःस्तुध्व मितिसयदाहेंद्रवंतःस्तुध्वमित्यद्रोवैयज्ञइंद्रोयज्ञस्यदेवतासेंद्रमेवतदुद्गीथंकरोतीद्रान्मागादिंद्रवंतःस्तुध्वमित्येवैनाँस्त दाहतदाह ॥ ३४ ॥ इतिपंचमोऽध्यायः ॥ ५॥ इतिपंचमपंचिकासमाप्ता ॥ ५ ॥ ॥ ॥ M

·Hasirmaniruinal
ALMAN
Parikraineestored
randme
kartanaraantarman-danaGarma-Lammar.com
aarthandarentinutsavevendar
PANCHDAIRenatamareasumaamiwwm-NEPALtion
Prem..
Ads
080p
॥ इतिपंचमपंचिकासमाप्ता॥
JABAIDA
HARYATYAPA
mumbaramamaeate
-Far
---ma......--
SANDARADARSTINCREAMME
mema

·Aatin.
CLAR
----------------------
॥ अथषष्ठपंचिकाप्रारंभः॥

·बा.
द्वि.पं.
.
मउपाप्तौयोवाचिचब्रह्मणिच ॥ १५ ॥ प्रजापतौवैस्वयंहोतरिप्रातरनुवाकमनुवक्ष्यतिसादेवताआशंसंतमामभिप्र
तिपत्स्यतिमामभीतिसप्रजापतिरेक्षतयोकांदेवतामादिष्टामभिप्रतिपत्स्यामीतरामेकेनदेवताउपाप्ताभविष्यतीतिसए
तामृचमपश्यदापोरेवतीरित्यापोवैसीदेवतारेवत्यःसर्वादेवाःसएतय प्रातरनुवाकंप्रत्यपद्यतताःसर्वादेवताःप्रामो
दंतमामभिप्रत्यपादिमामभीतिसर्वाहास्मिन्देवाःपातरनुवाकमनुब्रुवतिप्रमोदंतेसर्वाभि स्यदेवताभिःप्रातरनुवाकः
प्रतिपन्नोभवतियएवंवेदतेदेवाअविभयुरादातारोवैनइमप्रातर्यज्ञमसुरायथौजीयांसोबलीयांसएवमितितानबीदिंद्रो
माबिभीतत्रिषमृद्धमेभ्योहंप्रातर्वज्रप्रहर्तास्मीत्येतांवावतदृचमब्रवीद्वज्रस्तेनयदपोनप्त्रीयावज्रस्तेनयत्रिष्टुब्वज्रस्तेनय
क्तिमेभ्यःप्राहरत्तेनैनानहैस्ततोवैदेवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदतदा
हुसवैहोतास्याद्यएतस्यामृचिसर्वाणिच्छंदांसिप्रजनयेदित्येषावावत्रिरनूक्तासर्वाणिच्छंदांसिभवत्येषाछंदसांप्रजातिः
॥ १६ ॥ शतमनूच्यमायुष्कामस्यशतायुर्वैपुरुषःशतवीर्यःशतेंद्रिय आयुष्येनंतवीर्यइंद्रियेदधातित्रीणिचशतानिषष्टि
श्वानूच्यानियज्ञकामस्यत्रीणिचवैशतानिषष्टिश्चसंवत्सरस्याहानितावान्त्संवत्सरःसंवत्सर प्रजापतिःप्रजापतिर्यज्ञउपैनं
यज्ञोनमतियैस्यवविद्वांस्त्रीणिचशतानिषष्टिंचान्वाहसप्तचशतानिविंशतिश्चानूच्यानिप्रजापशुकामस्यसप्तचवैशतानि
विंशतिश्चसंवत्सरस्याहोरात्रास्तावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिर्यप्रजायमानं विश्वरूपमिदमनुप्रजायतेप्रजापतिमेवत
॥२०॥

·त्प्रजायमानप्रजयापशुभिरनुप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयांपशुभिर्यएवंवेदाष्टौशतान्यनूच्यान्यब्राह्मणोक्तस्ययोवादुरु तोक्तःशमलगृहीतोयजेताष्टाक्षराबैगायत्रीगायत्र्यावैदेवाःपाप्मानंशमलमपानतंगायत्र्यैवास्यतत्पाप्मानंशमलमपहत्य पपाप्मानंहतेयएवंवेदसहस्रमनूच्यस्वर्गकामस्यसहस्राश्वीनेवाइतःस्वर्गोलोकःस्वर्गस्यलोकस्यसमष्यसंपत्त्यैसंगत्याअप रिमितमनूच्यमपरिमितोवैप्रजापतिःप्रजापतेर्वाएतदुक्थंयत्नातरनुवाकस्तस्मिन्त्सर्वेकामाअवरुध्यतेसयदपरिमितम न्वाहसर्वेषांकामानामवरुध्यैसर्वान्कामानवरुंधेयएवंवेदरममादयानिमितवानूच्यानिच्छनाएन्वाहसप्तवैदेव लोकाःसर्वेषुदेवलोकेषुरानोतियएवंवेदसप्तोषस्यानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तवैग्राम्या पशवोऽवग्राम्यान्पशूचंधेयएवंवेदसप्ता श्विनानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तधावैवागवदत्तावद्वैवागवदत्सर्वस्यैवाचःसर्वस्यब्रह्मणःपरिगृहीत्यैतिस्रोदेवताअन्वाहत्रयो वाइमेत्रिवृतोलोकाएषामेवलोकानामभिजित्यै ॥ १७ ॥ तदाहुःकथमनूच्यःप्रातरनुवाकइतियथाछंदसमनूच्यःप्रात रनुवाकःप्रजापतेर्वाएतान्यंगानियच्छंदौस्येषउएवप्रजापतिर्योयजतेतद्यजमानायहितपच्छोनूच्यःप्रातरनुवाकश्चतुष्पा दावैपशवःपशूनामवरुध्याअर्धर्चशएवानूच्योयथैवैनमेतदन्वाहप्रतिष्ठायाएवंद्विप्रतिष्ठोवैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवायज मानमेवतड्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मादर्धर्चशएवानूच्यस्तदाहुर्यचूहःप्रातरनुवाकःकथमव्यूडोभवती १ अत्रप्रातरनुवाकशब्दोनभाष्यकारेष्टः किंतुतत्रप्रातरनुवाकक्रममाक्षिप्यसमाधत्तेइत्यवतरणदृश्यते ।

·धर्चशा३ः॥ ऋक्शा३:इति॥ तद्यदृक्शोनतदवकल्पतेऽथयत्पच्छोनोएवतदवकल्पतेऽथयदक्षरशश्चतुरक्षरशोवितथाळं दांसिलुप्यन्वहुनितथाक्षराणिहीयेरनर्धर्चशएवाभिष्टुयात्प्रतिष्ठायाएवं द्विप्रतिष्ठोवैपुरुषश्चतुष्पादाम्पशवोयजमानमे वतद्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मादर्धर्चशएवाभिष्टुत्तिदाहुर्यन्मध्यंदिनैमध्यंदिनएवग्राव्णोभिष्टौतिक थमस्येतरयोःसवनयोरभिष्टुतंभवतीतियदेवगायत्रीभिरभिष्टौतिगायत्रंवैप्रातःसवनतेनप्रातःसवनेऽथयजगतीभिर भिष्टौतिजागतंवैतृतीयसवनंतेनतृतीयसवनएवमुहास्यमध्यंदिनेमध्यंदिनएवग्राव्णोभिष्टुवतःसर्वेषुसवनेष्वभिष्टुतंभ वतियएवंवेदतदाहुर्यदध्वर्युरेवान्यानृत्विजःसंप्रेष्यत्यथकस्मादेषएतामसंप्रेषितःप्रतिपद्यतइतिमनोवैग्रावःस्तोत्रीयांसं षेप्रितवाइदमनस्तस्मादेषएतामसंप्रेषितःप्रतिपद्यते ॥२॥ वाग्वैसुब्रह्मण्यातस्यैसोमोराजावत्सःसोमेराजनिक्रीतेसुब्रह्म ण्यामाह्वयंतियथाधेनुमुपह्वयेत्तेनवत्सेनयजमानायसर्वान्कामान्दुहेसर्वान्हास्मैकामान्वाग्दुहेयएवंवेदतदाहुःकिंसुब्रह्म ण्यायसुब्रह्मण्यात्वमितिवागेवेतिब्रूयाद्वाग्वैब्रह्मचसुब्रह्मचेतितदाहुरथकस्मादेनंपुमांसंसंतस्त्रीमिवाचक्षतइतिवारिधर ब्रह्मण्येतियात्तेनेतितदाहुर्यदंतर्वेदीतरऋत्विजआविज्यं कुर्वतिबहिर्वेदिसुब्रह्मण्याकथममांगासिंध्यवती तिवेदेउित्करमुत्किरंतियदेवोत्करेतिष्ठन्नाहयतीतिब्रूयात्तेनेतितदाहुरथकस्मादुत्करेतिष्ठन्त्सुब्रह्मण्यामाह्वयतीत्यूष योवैसत्रमासततेषांयोवर्षिष्ठआसीत्तमब्रुवन्त्सुब्रह्मण्यामाह्वयत्वंनोनेदिष्ठाद्देवान्हुयिष्यसीर्तिवार्षिष्ठमेवैनतत्कुर्वत्यथोत्रे SAN ·दिभवतत्सर्वाप्रीणातितदाहुःकस्मादस्माऋषभदक्षिणामभ्याजतीतिवृषावाऋषभोयोपासुब्रह्मण्यातन्मिथुनंतस्यमिथुन स्यप्रजात्याइत्युपाशुपालीवतस्याग्नीधोयजतिरेतोवैपानीवतउपाश्चिवबैरेतसःसिक्ति नुवषट्करोतिसंस्थाषाएषायदनु वषट्कारोनेद्रेतःसंस्थापयानीत्यसंस्थितंबरेतसःसमृद्धैतस्मान्नानुवषट्करोतिनेष्टुरुपस्थआसीनोभक्षयतिपत्नीभाजनंवैने प्टोऽग्निःपत्नीपुरेतोदधातिप्रजात्याअग्निनैवतत्पत्नीपुरेतोदधातिप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेददक्षिणाअनुसुब झण्यासतिष्ठतेवाग्वैसुब्रह्मण्यान्नंदक्षिणान्नाद्यएवतद्वाचियज्ञमंततःप्रतिष्ठापयंतिप्रतिष्ठापयति॥३॥इतिप्रथमोऽध्या०१ देवावैयज्ञमतन्वततांस्तन्वानानसुराअभ्यायन्यज्ञवेशसमेषांकरिष्यामइतितान्दक्षिणतउपायन्यतएषांयज्ञस्यतनि छममन्यततेदेवाःप्रतिबुध्यमित्रावरुणौदक्षिणतःपयौहस्तेमित्रावरुणाभ्यामेवदक्षिणतःप्रातःसवनेऽसुररक्षास्यपानत तथैवैतद्यजमानामित्रावरुणाभ्यामेवदक्षिणतःप्रातःसवनेऽसुररक्षास्यपघ्नतेतस्माम्मैत्रावरुणमैत्रावरुणःप्रातःसवनेशं सतिमित्रावरुणाभ्यांहिदेवादक्षिणतःप्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपानततवैदक्षिणतोपहताअसुरामध्यतोयज्ञप्राविशैस्तेदे वाःप्रतिबुध्येद्रमध्यतोदधुस्तइंद्रेणैवमध्यतःप्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नततथैवैतधजमानाइंद्रेणैवमध्यतःप्रातःसवनेs सुररक्षांस्यपन्नतेतस्मादैनंब्राह्मणाच्छंसीप्रातःसवनेशंसतीद्रेणहिदेवामध्यतःप्रातःसवनेऽसुररक्षास्थपानततेवैमध्यतोप हताअसुराउत्तरतोयशंप्राविशेस्तेदेवाःप्रतिबुध्येंद्रामीउत्तरतःपर्योहस्तइंद्राग्निभ्यामेवोत्तरतःप्रातःसवनेडसररक्षास्थपा ·घ्नततथैवैतद्यजमानाइंद्राग्निभ्यामेवोत्तरतःप्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नतेतस्मादैद्राग्नमच्छावाकःप्रातःसवनेशंसतीद्रा ग्निभ्यांहिदेवाउत्तरतःप्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नततेवाउत्तरतोपहताअसुराःपुरस्तात्पर्यद्रवन्त्समनीकतस्तेदेवाःप्रतिबु ध्यानिंपुरस्तात्त्रातःसवनेपहिस्तेग्निनैवपुरस्तात्प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपानततथैवैतद्यजमानाअग्निनैवपुरस्तात्तातःस वनेऽसुररक्षांस्यपन्नतेतस्मादाग्नेयंप्रातःसवनमपपाप्मानंहतेयएवंवेदतेवैपुरस्तादपहताअसुराःपश्चात्परीत्यप्राविशेस्तेदे वाःप्रतिबुध्यविश्वान्देवानात्मानंपश्चात्तृतीयसवनेपौहस्तेविश्वैरेवदेवैरात्मभिःपश्चात्तृतीयसवनेऽसुरक्षांस्यपाघ्नततथै वैतद्यजमानाविश्वैरेवदेवैरात्मभिःपश्चात्तृतीयसवनेऽसुररक्षांस्यपन्नतेतस्माद्वैश्वदेवंतृतीयसवनमपपाप्मानंहतेयएवंवेद तेवैदेवाअसुरानेवमपानतसर्वस्मादेवयज्ञात्ततोवैदेवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतिय एवंवेदतेदेवाएवंतृप्तेनयज्ञेनाऽपासुरान्पाप्मानमघ्नताजयन्त्स्वर्गलोकमपहवैद्विषंतंपाप्मानंभ्रातृव्यंहतैजयतिस्वर्गलोकं यएवंवेदयश्चैवंविद्वान्त्सवनानिकल्पयति ॥४॥ स्तोत्रियस्तोत्रियस्यानुरूपंकुर्वतिप्रातःसवनेऽहरेवतदह्नोनुरूपंकुवैत्यव रेणैवतदह्नापरमहरभ्यारभंतेऽथतथानमध्यंदिनेश्रीर्वैपृष्ठानितानितस्मैनतत्स्थानानियत्स्तोत्रियस्तोत्रियस्यानुरूपंकुर्यु स्तयैवविभक्त्यातृतीयसवनेनस्तोत्रियंस्तोत्रियस्यानुरूपंकुर्वति ॥ ५॥ अथातआरंभणीयाएवऋजुनीतीनोवरुणइति मैत्रावरुणस्यमित्रोनयतुविद्वानितिप्रणेतावाएपहोत्रकाणांयन्मत्रावरुणस्तस्मादेषाप्रणेतृमतीभवतीद्रवोविश्वतस्परीति ऐ.वा..१४ ·in 4 बार हिन्यइंद्रचूंक्तियत्रविद्वान्ब्राह्मणाच्छंस्येतामहरहः - गरमा- युद्राशीबजओर पुरिलीनाशीपर्वतयाहरहनिह्वयतनहषांविहवेन्यइंद्राग्नीवृक्तयत्रै Fast नागारहाशमतितावाएताःवर्गस्यलोकरखनावःसंपारिण्यःस्वर्गमेवताभिर्लोकमभिसंतरंति ॥ ६ ॥ अथातःपरिधानीयाएवतेस्थामदेववरुणेतिमैत्रावरुणस्येपरवश्वधीमहीत्यर्यवैलोकइपमित्यसौलोकःस्वरित्युभावेवैतया लोकायार तैव्यंतरिक्षमतिरदितिब्राह्मणाच्छंसिनोविवत्तृचस्वर्गमेवैभ्यएतयालोकविवृणोतिमदेसोमस्यरोचना ॥ इंद्रो यदभिनलमितिसिपासवोवाएतेयद्दीक्षिास्तस्मादेपावलवतीभवत्युद्गाआजदंगिरोभ्यआविष्कृण्वन्गुहासतीः ॥ अ वाचंनुनुदेवलमितिसनिमेवैभ्यएतयावरुधइंद्रेणरोचनादिवइतिस्वर्गोवैलोकइंद्रेणरोचनादिवोहलानिहहितानिच ॥ स्थिराणिनपराणुदइतिस्वर्गएर्वतयालोकेऽहरहःप्रतितिष्ठंतोयत्याहसरस्वतीवतोरित्यच्छावाकल्यवाग्वैसरस्वतीवाग्वतो रितिहनदाहंद्राझ्योरयोवृणहत्येतद्धवाइंद्रायोःपियंधामगहागितिप्रियेणैवैनौतद्धाम्नाममर्धयतिप्रियेणधाम्नासमृत्य नियावद ॥ ॥ उगरयःपरिचानीयाभनिहोत्रकाणांपात गवनेचमाध्यदिनाहीनाहिकाननगेकाहिका ·चैवमुसउभौव्यन्वारभमाणएत्यथततऐकाहिकाएवतृतीयसवनेहोत्रकाणांपरिधानीयाभवंतिप्रतिष्ठावाएकाहःप्रतिष्ठा यामेवतद्यज्ञमंततःप्रतिष्ठापयत्यनवानंप्रातःसवनेयजेदेकांटेनस्तोममतिशंसैत्तद्यथाभिहेपतेपिपासतेक्षिप्रप्रयच्छेत्ताह क्तदथोक्षिप्रंदेवेभ्योऽनायंसोमपीथंप्रयच्छानीतिक्षिप्रंहास्मिलोकेप्रतितिष्ठत्यपरिमिताभिरुत्तरयोःसवनयौरपरिमितोवै स्वर्गोलोकःस्वर्गस्यलोकस्याप्त्यकामंतद्धोताशंसैद्यद्धोत्रकाःपूर्वेद्युःशंसेयुर्यद्वाहोतातद्धोत्रका प्राणोवैहोतांगानिहोत्रकाः समानोवाअयंप्राणोंगान्यनुसंचरततस्मात्तत्कामंहोताशंसैद्यद्धोत्रकाःपूर्वेद्युःशंसेयुर्यद्वाहोतातद्धोत्रकाःसूक्तांतैर्होता परिदधदेत्यथसमान्यएवतृतीयसबर्नहोत्रकाणांपरिधानीयाभवत्यात्मावैहोतांगानिहोत्रका:समानावाइमेंगानामंता स्तस्मात्समान्यएवतृतीयसवनेहोत्रकाणांपरिधानीयाभवंतिभवंति ॥ ८ ॥ इतिद्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ आत्वावहंतुहरयइतिप्रातःसवनउन्नीयमानेभ्योन्वाहवृषण्वतीःपीतवतीःसुतवतीर्मद्वतीरूपसमृद्धाऐंद्रीरन्वाहैद्रोवै यज्ञोगायत्रीरन्वाहंगायत्रंवैप्रातःसवननवन्यूनाःप्रातःसवनेन्वाईन्यूनेवैरेतःसिच्यतेदशमध्यंदिनेन्वाहेन्यूनेवैरेतःसि तैमध्यंस्त्रियैप्राप्यस्थविष्ठंभवतिनवन्यूनास्तृतीयसवनेन्वाईन्यूनाद्वैप्रजाःप्रजायंतेतद्यदेतानिकेवलसूक्तान्यन्वायज मानमेवतद्गर्भभूतंभजनयतियज्ञादेवयोन्यैतेहैकेसप्तसप्तान्याहुःसप्तप्रातःसवनेसप्तमाध्यंदिनैसप्ततृतीयसवनेयावत्योवै पुरोनुवाक्यास्तावत्योयायाःसप्तवैपांचोयजतिसप्तवपट्कुर्वतितासामेताःपुरोनुवाक्याइतिवदंतस्तत्तथानकुर्याद्यजमा ·था म्यानमामिला मनमानाहिसूक्तैनवभिवाएतमैत्रावरुणोऽस्माल्लोकादंतरिक्षलोकमभिप्रवहतिदश भिरंतरिक्षलोकादमुलोकर्मभ्यंतरिक्षलोकोहिज्येष्ठौनवभिरमुष्माल्लोकात्स्वर्गलोकमभिनहवतेयजमानस्वर्गलोकमभि बोडुमर्हतियेसप्तसप्तान्बाहुँतस्मात्केवलशऽएवसूक्तान्यनुब्रूयात् ॥ ९ ॥ अथाहयद्रोवैयज्ञोऽथकस्मावावेवप्रातःस वनेगस्थितानांप्रत्यक्षाद्रीभ्यायजतोहोताचैवब्राह्मणाच्छंसीचेदंतेसोम्यंमध्वितिहोतायजतींद्रत्वावृषभंवयमितिब्राह्म णाच्छंसीनानादेवत्याभिरितरैकथंतेषामैयोभवंतीतिमित्रंवयंहवामहइतिमैत्रावरुणोयजतिवरुणंसोमपीतयइतियद्वै किंचपीतवत्पदैतर्दैद्ररूपंतेनेंद्रप्रीणातिमरुतोयस्यहिक्षयइतिपोतायजतिससुगोपातमोजनइतींद्रोवैगोपास्तद्रूपतेनेंद्र प्रीणात्यग्नेपत्नीरिहावहेतिनेष्टायजतित्वष्टारसोमपीतयइतींद्रोवैत्वष्टातर्दै→रूपतेनेंद्रप्रीत्युक्षान्नायवशान्नायेत्याग्नीध्रो यजतिसोमपृष्ठायवेधसइतींद्रोवैवेधास्तद्रूपतेनेद्रप्रीणातिप्रातर्यावभिरागतदेवेभिर्जेन्यावसू ॥ इंद्राग्नीसोमपीतयइ तिस्वयंसमृद्धाच्छावाकस्यैवमुहैताऐंयोभवंतियन्नानादेवत्यास्तेनान्यादेवताःप्रीणातियदुगायत्र्यस्तेनाग्नेय्यएतदुहैता भिस्त्रयमुपाप्नोति ॥ १० ॥ असाविदेवंगोऋजीकमंधइतिमध्यंदिनउन्नीयमानेभ्योन्वाहवृषण्वतीःपीतवतीःसुतवती मद्वतीरूपसमृद्धाऐंद्रीरन्वाहैद्रोवैयज्ञस्त्रिष्टुभोन्वाहत्रैष्टुभंवैमाध्यंदिनसवनंतदाहुर्यत्तृतीयसवनस्यैवरूपंमदथकस्मा न्मध्यंदिनेमद्वतीरनुचाहयजंतिचाभिरितिमाद्यंतीववैमध्यंदिनेदेवाःसमेवतृतीयसवनेमादयंतेतस्मान्मध्यंदिनेमद्ध ·तीरनुचायतिचाभिस्तेवैखलुसर्वएवमाध्यंदिनैप्रस्थितानाप्रत्यक्षार्दैद्रीभिर्यजत्यभितृण्णवतीभिरेकैपिवासोममभि यमुग्रतर्दइतिहोतायजतिसईपाहियऋजीषीतरुत्रइतमैत्रावरुणोयजत्येवापाहिपत्नथामंदतुत्वेतिब्राह्मणाच्छंसीयजत्य डेहिसोमकामंत्वाहुरितिपोतायतितवायंसोमस्त्वमेह्यर्वाडितिनेष्टायजतींद्रायसोमाःप्रदिवोविदानाइत्यच्छावाको यजत्यापूर्णोअस्यकलशःस्वाहेत्याग्नीध्रोयजतितासामेताअभितृण्णवत्योभवंतींद्रोवैप्रातःसवनेनव्यजयतसएताभिरेव माध्यंदिनंसवनमभ्यतृणद्यदभ्यतृणत्तस्मादेताअभितृण्णवत्योभवंति॥११॥इहोपयातशवसोनपातइतितृतीयसवनउ न्नीयमानेभ्योन्वाहवृषण्वतीःपीतवीःसुतवतीर्मद्वतीरूपसमृद्धास्ताऐंद्राव्योभवंतितदाहुर्यन्नार्भवीषुस्तुवतेऽथकस्मा दार्भवःपवमानइत्याचक्षतइतिप्रजापतिपितत्रभून्मान्त्सतोमान्कृत्वातृतीयसवनआभजत्तस्मानार्भवीषुस्तुवतेs थार्भवःपवमानइत्याचक्षतेऽथाहयद्यथाछंदसैपूर्वयोःसवनयोरन्वाहंगायत्री प्रातःसवनेत्रिष्टुभोमाध्यंदिनेऽथकस्माज्जा गतेसतितृतीयसवनेत्रिष्टुभोन्वाहेतिधीतरसंवैतृतीयसवनमथैतदधीतरसंशुक्रियछंदोयत्रिष्टुप्सवनस्यसरसतायाऽइति ब्रूयादथोइंद्रमेवैतत्सवनेन्वाभजीत्यथाहयद्रार्भवंवैतृतीयसवनमथकस्मादेषएवतृतीयसवनेप्रस्थितानांप्रत्यक्षार्दैद्रा भव्यायजतींद्रऋभुभिर्वाजवद्भिःसमुक्षितमितिहोतेवनानादेवत्याभिरितरेकर्थतेषामैंद्राव्योभवंतीतीद्रावरुणासुतपा विमंसुतमितिमैत्रावरुणोयजतियुवोरथोअध्वरंदेववीतयइतबहूनिवाहतदृभूणांरूपमिंद्रश्चसोमंपिबतंबृहस्पतइतिब्राह्म ·गाय यानानिमिदनानुननिशानियाभूणांयमावोबहनुमप्तयोरघुष्यदइतिपोतायजतिरघुपत्या नःप्रजिगातवाहुभिरितिबहूनिवाहतभूणांरूपममेवनःगुवाआहिगंतनेतिनेष्टायजतिगंतनेतिवहनिवाहतभूणांरूप मिंद्राविष्णूपिवतंमध्वोऽअस्यैत्यच्छावाकोयजत्यावामंधांसिमदिराण्यग्मन्नितिबहूनिवाहतभूणांरूपमिमंस्तोममर्हते जातवेदसइत्याग्नीध्रोयजतिरथमिवसंमहेमामनीपयेतिबहूनिवाहतभूणांरूपमेवमुहैताऐंद्राव्योभवंतियन्नानादेव त्यास्तेनान्यादेवताःप्रीणातियदुजगत्मासाहाजागतंवैतृतीयसवनैतृतीयसवनस्यैवसमृद्ध्यै ॥ १२ ॥ अथाहयदुक्थि न्योन्याहोत्राअनुक्थाअन्याःकथमस्यैताउक्थिन्यःसर्वाःसमाःसमृद्धाभवंतीतियदेवनाःसंप्रगीर्यहोत्राइत्याचक्षतेतेन समायदुक्थिन्योन्याहोत्राअनुक्थाअन्यास्तेनोविषमाएवमुहास्यैताउक्थिन्यःसर्वाःसमाःसमृद्धाभवत्यथाहशंसंतिप्रा तःसवनेशंसंतिमाध्यंदिनेहोत्रका:कथमेषांतृतीयसवनेशस्तंभवतीतियदेवमाध्यंदिनेद्वेवसूक्तैशंसंतीतिब्रूयात्तेनैत्यथाह याक्थोहोताकथंहोत्रकाड्युक्थाभवंतीतियदेवद्विदेवत्याभिर्यजंतीतिब्रूयात्तेनेति ॥ १३ ॥ अथाहयदेतास्तिस्रउ क्थिन्योहोत्राःकथमितराउक्थिन्योभवंतीत्याज्यमेवाग्नीध्रीयायाउक्थमरुत्वतीयंपोत्रीयायैवैश्वदेवंनेष्ट्रीयायैतावाए ताहोत्राएवंन्यंगाएवभवत्यथाहयदेकप्रैषाअन्येहोत्रकाअथकस्माद्विप्रैषःपोताद्विप्रैषोनेष्टेतियत्रादोगायत्रीसुपर्णोभूत्वा सोममाहरेत्तदेतासांहोत्राणामिंद्रउक्थानिपरिलुप्यहोत्रेप्रददौयूयमाभ्यह्वयध्वंयूयमस्यावेदिष्टेर्तितेहोचुर्देवावाचेमेहो ·त्रेप्रभावयामेतितस्मात्तेद्विप्रेषेभवतऋचाग्नीध्रीयांप्रभावयांचऊस्तस्मात्तस्यैकय_भूयस्योयाज्याभवत्यथाहयद्धोतायक्ष द्धोतायक्षदितिमैत्रावरुणोहोत्रेप्रेष्यत्यथकस्मादहोतृभ्यःसद्भ्योहोत्राशंसिभ्योहोतायक्षद्धोतायक्षदितिप्रेष्यतीतिप्राणोवै होताप्राणःसर्वऋत्विजःप्राणोयक्षत्प्राणोयक्षदित्येवतदाहाथाहास्त्युद्गातॄणांप्रैषा३॥ नाँ३ इति ॥ अस्तीतिब्रूयाद्यदेवैत प्रशास्तजिपंजपित्वास्तुध्वमित्याहसऽएषांप्रेषोऽथाहास्त्यच्छावाकस्यप्रवरा३॥ नाँ३इति॥ अस्तीतिब्रूयाद्यदेवैनमध्व युराहाच्छावाकवदस्वयत्तेवाद्यमित्येषोस्यप्रवरोऽथाहयद्रावरुणमैत्रावरुणस्तृतीयसवनेशंसत्यथकस्मादस्याग्नेयौस्तो त्रियानुरूपौभवतइत्यग्निनावमुखेनदेवाअसुरानुक्थेभ्योनिर्जनुस्तस्मादस्याग्नेयौस्तोत्रियानुरूपौभवतोऽथाहयर्दैद्राबार्ह स्पत्यब्राह्मणाच्छंसीतृतीयसवनेशंसत्येंद्रावैष्णवमच्छावाकःकथमेनयोरेंद्राःस्तोत्रियानुरूपाभवंतीतींद्रोहस्मवाअसुरानु क्थेभ्यःप्रजिगायसोब्रवीत्कश्चाहंचेत्यहंचाहंचेतिहस्मदेवताऽअन्ववयंतिसयदिंद्रःपूर्वःप्रजिगायतस्मादेनयोरेंद्राःस्तो त्रियानुरूपाभवंतियद्वहंचाहंचेतिहस्मदेवताऽअन्ववयुस्तस्मान्नानादेवत्यानिशंसतः॥१४॥अथाहयद्वैश्वदेवंवैतृतीयसव नमथकस्मादेतान्यद्राणिजागतानिसूक्तानितृतीयसवनआरंभणीयानिशस्यंतइतींद्रमेवैतैरारभ्ययंतीतिब्रूयादथोयज्जा गतंवैतृतीयसवनतज्जगत्काम्यैवतद्यत्किंचातऊर्ध्वछंदःशस्यतैतद्धसर्वजागतंभवत्येतानिचेर्दैद्राणिजागतानिसूक्तानि तृतीयसवनआरंभणीयानिशस्यतेऽथैतत्रैष्टुभमच्छावाकोंततःशंसतिसंवाकर्मणेतियदेवपनायंकमैतदेतदभिवदतिस ·वा. मि.गावापानमा पारिनपथिभिःषारयनिस्वसितायापर्वतदहरहानत्यथाहयज्जागतवतृतीयमव मथकस्मादेषांत्रिष्टुभःपरिधानीमाभयंतीतिवीर्यवेत्रिष्टुंबीयावतदंततःप्रतितिष्ठंतोयंतीयमिवरुणभष्टभेगीरितिम त्रावरुणस्यबृहस्पतिर्नःपरिपातुपश्चादितिब्राह्मणाच्छंसिनउभाजिग्यथुरित्यच्छावाकस्योभौहितौजिग्यतुर्नपराजयेथेनप जिग्यइतिनहितयोःकतरश्चनपराजिग्यइंद्रश्चविष्णोयदपस्पृधेयांत्रेधासहस्रवितदैरयेथामितीद्रश्चहवैविष्णुश्चासुरैर्यु युधातेतान्हस्मजित्वोचतुःकल्पामहाइतितेहतथेत्यसुराऊचुःसोब्रवीदिंद्रोयावदेवायविष्णुस्त्रिविक्रमतेतावदस्माकमथ युष्माकमितरदितिसइमाँल्लोकान्विचक्रमऽथोवेदानथोवाचैतदाहुःकिंतत्सहस्रमितीमेलोकाइमेवेदाअथोवागितिब्रूया दैरयेथामैरयेथामित्यच्छावाकउक्थ्येभ्यस्थतिसहितत्रांत्योभवत्यग्निष्टोमेहोतातिरात्रेचसहितत्रांत्योभवत्यभ्यस्येत्पोळ शिनी ॥नाभ्यस्येश्त्इति ॥अभ्यस्येदित्याहुःकथमन्येष्वहःस्वभ्यस्यतिकथमत्रनाभ्यस्येदितितस्मादभ्यस्येत्॥१५॥ अथाहयनाराशंसंवैतृतीयसवनमथकस्मादच्छावाकोंततःशिल्पैप्वनाराशंसीःशंसतीतिविकृतिनाराशंसकिमिवचवै किमिवचरेतोविक्रियतेतत्तदाविकृतंप्रजातंभवत्यथैतन्मृद्विवच्छंदःशिथिरंयन्नाराशंसमथैषोत्योयदच्छावाकस्तदृढता यैदृढप्रतिष्ठास्यामइतितस्मादच्छावाकौततःशिल्पेष्वनाराशंसीःशंसतिदृढतायैदृढप्रतिष्ठास्यामइतिहह्वप्रतिष्ठास्याम इति ॥ १६ ॥ इतितृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ॥ ॥

·यःश्वःस्तोत्रियस्तमनुरूपंकुर्वतिप्रातःसवनेहीनसंतत्यैयथावाएकाहःसुतएवमहीनस्तद्यथैकाहस्यसुतस्यसवनानिसंति ष्ठमानानियत्येवमेवाहीनस्याहानिसंतिष्ठमानानियंतितद्यच्छःस्तोत्रियमनुरूपंकुर्वतिप्रातःसवनेहीनसंतत्याअहीनमेवत संतन्वंततेवैदेवाश्चऋषयश्चाद्रियंतसमानेनयज्ञंसंतनवामेतितएतत्समानयज्ञस्यापश्यन्त्समानान्प्रगार्थान्त्समानीःप्र तिपदःसमानानिसूक्तान्योकःसारीवाइंद्रोयत्रवाइंद्रःपूर्वगच्छत्यैवतत्रापरंगच्छतियज्ञस्यैवसेंद्रतायै ॥ १७ ॥ तान्वाए तान्त्संपातान्विश्वामित्रःप्रथममपश्यत्तान्विश्वामित्रेणदृष्टान्वामदेवोसृजतैवात्वामिंद्रवज्रिनत्रयन्नइंद्रोजुजुषेयच्चव प्टिकथामहामवृधत्कस्यहोतुरितितान्क्षिप्रंसमपद्यत्क्षिप्रंसमपतत्तत्संपातानांसंपातत्वैसहेक्षांचक्रेविश्वामित्रौयान्वाअ हंसंपातानपश्यन्तावामदेवोसृष्टकानिन्वहंसूक्तानसंपातांस्तप्रतिमान्त्सृजेयेतिसएतानिसूक्तानिसंपातांस्तत्प्रतिमान सृजतसद्योहजातोवृषभःकनीनइंद्रःपूर्भिदातिरदासमरिमामूषुप्रभृतिसातयेोइच्छंतित्वासोम्यासःसखायःशासद्ध हिर्दुहितुर्नत्यंगादभितष्टेवदीधयामनीषामितियएकइद्धव्यश्चर्षणीनामितिभरद्वाजोयस्तिग्मभृगोवृषभोनभीमउदुब्र ह्माण्यैरतश्रवस्येतिवसिष्ठोऽस्माइदुप्रतवसेतुरायेतिनोधास्तएतेप्रातःसवनेषळहःस्तोत्रियान्छस्त्वामाध्यंदिनहीनसूक्ता निशंसंतितान्येतान्यहीनसूक्तान्यासत्योयातुमघवाँऋजीषीतिसत्यवन्मत्रावरुणोऽस्माइदुप्रतवसेतुरायेद्रायब्रह्माणिरा ततमा॥ इंद्रब्रह्माणिगोतमासोअक्रन्नितिब्रह्मण्वब्राह्मणाच्छंसीशासद्वह्निर्जनयंतवह्निमितिवह्निवदच्छावाकस्तदाहुःक ·बा. स्मादच्छावाकोवह्निवदेतत्सूक्तमुभयत्रशंसतिपराचिषुचैवाहस्स्वभ्यावर्तिषुचेतिवीर्यवान्वाएषबहूचौवह्निवदेतत्सूक्तव हतिहबवह्निधुरोयासुयुज्यतेतस्मादच्छावाकोवह्निवदेतत्सूक्तमुभयत्रशंसतिपरांचिपुचैवाहस्स्वभ्यावर्तिषुचतानिपंच स्वहस्सुभवंतिचतुर्विशेभिजितिविषुवतिविश्वजितिमहाव्रतेऽहीनानिहवाएतान्यहानिनह्येषुकिंचनहीयतेपरांचीनिहवा एतान्यहान्यनभ्यावर्तीनितस्मादेनान्येतेष्वहस्सुशंसंतियदेनानिशंसैत्यहीनान्त्स्वर्गाल्लोकान्त्सर्वरूपान्त्सर्वसमृद्धानवा मवामेतियदेवैनानिशंसंतींद्रमेवैतैर्नियंतैयथऽऋषभंवाशितायैयद्वेवैनानिशंसंत्यहीनस्यसंतत्याअहीनमेवतत्संतन्वंति ॥ १८ ॥ ततोवाएतांस्त्रीन्त्संपातान्मत्रावरुणोविपर्यासमेकैकमहरहःशंसत्येवात्वामिंद्रवज्रिन्नोतिप्रथमेहनियन्नइंद्रो जुजुषेयच्चवष्टीतिद्वितीयैकथामहामवृधत्कस्यहोतुरितितृतीयेत्रीनेवसंपातान्ब्राह्मणाच्छंसीविपर्यासमेकैकमहरहःशंस तीद्रःपूर्भिदातिरद्दासमरितिप्रथमेहनियएकइद्धव्यश्चर्षणीनामितिद्वितीयेयस्तिग्मशृंगोवृषभोनभीमइतितृतीयैत्रीने वसंपातानच्छावाकोविपर्यासमेकैकमहरहःशंसतीमामूषुप्रभृतिसातयेधाइतिप्रथमेहनीच्छंतित्वासोम्यासःसखायइति द्वितीयेशासद्वह्निर्दुहितुर्नत्यंगादितितृतीयतानिवाएतानिनवत्रीणिचाहरहःशस्यानितानिद्वादशसंपातेद्वादशवैमासाः संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापतिर्यस्तत्संवत्सरंग्रजापतिंयज्ञमाप्नुवंतितत्संवत्सरेप्रजापतौयज्ञेऽहरहःप्रतितिष्ठंतो यंतितान्यंतरेणावापमावपेरन्नन्यूंख्याविराजोवैमदीश्चचतुर्थेहनिपंक्तीःपंचमेपारुच्छेपीःषष्ठेऽथयान्यहानिमहास्तोमानि ·स्युःकोअद्यनर्योदेवकामइतिमैत्रावरुणावपेतवनेनवायोन्यधायिचाकन्नितिब्राह्मणाच्छेस्यायाह्याङपवंधुरेष्ठाइत्य च्छावाकएतानिवाआवपनान्येतैर्वाआवपनैर्देवाःस्वर्गलोकमजयन्नेतैर्ऋषयस्तथैवैतद्यजमानाएतैरावपनःस्वर्गलोकंज यंति ॥ १९॥ सद्योहजातोवृषभःकनीनइतिमैत्रावरुणःपुरस्तात्सूक्तानामहरहःशंसतितदेतत्सूक्तस्वय॑मेतेनवैसूक्ते नदेवाःस्वर्गलोकमजयनेतेनऋषयस्तथैवैतद्यजमानाएतेनसूक्तेनस्वर्गलोकंजयंतितदुवैश्वामित्रविश्वस्यहवैमित्रंविश्वा मित्रआसविश्वंहास्मैमित्रभवतियएवंवेदयेषांचैवंविद्वानेतन्मैत्रावरुणःपुरस्तात्सूक्तानामहरहःशंसतितदृषभवत्पशुमद्भ वर्तिपशूनामवरुद्ध्यैतत्पंचर्चभवतिपंचपदापंक्तिःपंक्तिर्वाअन्नमन्नाद्यस्यावरुद्ध्याउदुब्रह्माण्यैरतश्रवस्येतिब्राह्मणाच्छंसी ब्रह्मण्वत्समृद्धंसूक्तमहरहःशंसतितदेतत्सूक्तंस्वय॑मेतेनवैसूक्तेनदेवाःस्वर्गलोकमजयन्नेतेनऋषयस्तथैवैतद्यजमानाएते नसूक्तेनस्वर्गलोकंजयंतितदुवासिष्ठमेतेनवैवसिष्ठइंद्रस्यप्रियंधामोपागच्छत्सपरमंलोकमजयदुपेंद्रस्यप्रियंधामगच्छति जयतिपरमंलोकंयएवंवेदतद्वैषळूचंषड्वाऋतवऋतूनामाप्त्यैतदुपरिष्टात्संपातानांशंसत्याप्त्वैवतत्स्वर्गलोकंयजमानाऽअ स्मिल्लोकेप्रतितिष्ठेत्यभितष्टेवदीधयामनीषामित्यच्छावाकोहरहःशंसत्यभिवत्तत्यैरूपमभिप्रियाणिमर्मुशत्पराणीतिया न्येवपराण्यहानितानिप्रियाणितान्येवतदभिमर्मशतोयत्यभ्यारभमाणाःपरोवाअस्माल्लोकात्स्वर्गोलोकस्तमेवतदभिवद तिकवींऽरिच्छामिसंदृशेसुमेधाइतियेवैतेनऋषयःपूर्वेप्रेतास्तेबैकवयंस्तानेवतदभ्यतिवदतितदुवैश्वामित्रविश्वस्यहवैमि ·॥८॥ मानित किमि तिमीलाइनिरागसंगमानिसकोमजापतिपरायगकदिन निगहननंद्राद्रूपानमच्यवतंतवैदशर्चदशाक्षराविरोळनंबिराळन्नाद्यस्यावरुध्ययदेवदशर्चा३ ॥ दशवप्राणा:प्राणानेव तदामुवंतिप्राणानामन्दधोतदुपरिष्टासंपातानाशंसत्यास्वैवतत्स्वर्गलोकंयजमानाअस्मिल्लोकेप्रतितिष्ठति ॥ २० ॥ कस्तमिंद्रत्वावसुकन्नब्योऽअतसीनां ॥ कदून्बस्याकृतमितिकद्वंतःप्रगाथाआरंभणीयाअहरहःशस्यतैकोवैप्रजापतिःप्र जापतेराप्त्यैयदेवकवता३॥ अन्नवैकमन्नावस्थावरुद्ध्यैयदेवकद्धता३: ॥ अहरहर्वाएतेशांतान्यहीनसूक्तान्युपगुंजा नायंतितानिकद्वद्भिःप्रगाथैःशमयंतितान्येभ्यःशांतानिकंभवतितान्येनान्छांतानिस्वर्गलोकमभिवहंतित्रिष्टुभःसूक्तम तिपदःशंसेयुस्ताहैकेपुरस्तात्मगाथानांशंसंतिधाय्याइतिवदंतस्तत्तथानकुर्यात्क्षत्रंबहोताविशोहोत्राशंसिनःक्षत्रायैवतद्वि शंप्रत्युद्यामिनीकुर्युःपापवस्यसंत्रिष्टुभोमइमाःसूक्तप्रतिपदइत्येवविद्योत्तद्यथासमुद्रप्रप्लवेरन्नेवंहवतेप्रप्लवंतैयेसंवत्सरंवा द्वादशाहवासतैतद्यथासैरावतींनापारकामा:समारोहेयुरेवमेवैताखिष्टुभःसमारोहतिनहवाएतच्छंदोगमयित्वस्वर्ग लोकमुपावर्ततेवीर्यवत्तमंहिताभ्योनव्याह्वयीतसमाहिच्छंदोऽथोनेद्धाय्याःकरवाणीतियदेनाःशंसंतिप्रज्ञाताभिःसूक्त प्रतिपद्भिःसूक्तानिसमारोहामेतियदेवैनाःशंसंतीद्रमेवैताभिर्निह्वयंतेयथऽऋषभंवाशितायैयद्वेवैनाःशंसंत्यहीनस्यसंत त्याअहीनमेवतत्संतन्वंति ॥ २१ ॥ अपप्राचइंद्रविश्वाँअमित्रानितिमैत्रावरुणःपुरस्तात्सूक्तानामहरहःशंसत्यपापाचो ·%3D अभिभूतेनुदस्व ॥ अपोदीचोअपशूराधराचउरीयथातवशर्मन्मदेमेत्यभयस्यरूपमभयमिवहियनिच्छतिब्रह्मणातेब्रह्म युजायुनज्मीतिब्राह्मणाच्छंस्यहरहःशंसतियुनज्मीतियुक्तवतीयुक्तइवह्यहीनोहीनस्यरूपमुरुंनोलोकमनुनेषिविद्वानित्य छावाकोहरहःशंसत्यनुनेषीत्येतीवह्यहीनोहीनस्यरूपंनेषीतिसत्रायणरूपंतावाएताअहरहःशस्यतेसमानीभिःपरिदध्यु रोकःसारीहैषामिंद्रोयज्ञंभवती३ ॥ यथऋषभोवाशितायथावागौःप्रज्ञातंगोष्ठमेवंहैषामिंद्रोयज्ञमैवगच्छतिनशुनंहुवीय याहीनस्यपरिदध्यात्क्षत्रियोहराष्ट्राच्यवतैयोहैवपरोभवतितमभिह्वयति ॥ २२ ॥ अथातोऽहीनस्ययुक्तिश्चविमुक्तिश्च व्यंतरिक्षमतिरदित्यहीनंयुक्तएवेदिंद्रमितिविमुंचत्याहंसरस्वतीवतोनूनंसातइत्यहीनंयुक्तैतेस्यामदेववरुणनूष्टुतइतिवि मुंचत्येषहवाअहीनंतंतुमर्हतियएनयोक्तुंचविमोक्तुंचवेदतद्यच्चतुर्विशेहन्युज्यंतेसायुक्तिरथयत्पुरस्तादुदयनीयस्यातिरा त्रस्यविमुच्यतेसाविमुक्तिस्तद्यच्चतुर्विंशेहन्नैकाहिकाभिःपरिदध्युरनाहैवयज्ञसंस्थापयेयुर्नाहीनकर्मकुर्युरथयदहीनपरि धानीयाभिःपरिदध्युर्यथाश्रांतोविमुच्यमानउत्कृत्येतैवंयजमानाउत्कृत्येरन्नुभयीभिःपरिदध्युस्तद्यथादीर्घाध्वउपविमो कंयायात्तादृक्तत्संततोहैषांयज्ञोभवती३ ॥ व्यूमुंचंतएकाद्वैनद्वयोःसवनयोःस्तोममतिशंसैदीर्घारण्यानिहवैभवंतियत्रब हीभिःस्तोमोतिशस्यतेऽपरिमिताभिस्तृतीयसवनेऽपरिमितोवैस्वर्गोलोकःस्वर्गस्यलोकस्यात्यैसंततोहास्याभ्यारब्धौवि वस्तोऽहीनोभवतियएवं विद्वानहीनंतनुते ॥२३॥ देवावैवलेगाःपर्यपश्यस्तायज्ञेनैवेप्संस्ताःषष्ठेनाह्नानुवस्तेप्रातःसवनेन

·ष. पं.
अ.४
भाकेनवलमनभयस्तयदनभयाइन् ॥ अश्रथयन्नेवैनंतत्तउतृतीयसवनैवनेगवालखिल्याभिर्वाचःकूटेनैकपदावलंवि
रुज्यगाउदाजैस्तथैवैतद्यजमानाःप्रातःसवनेनभाकेनवलंनभयंतितंयनभयंती३ ॥ श्रथयंत्येवेनंतत्तस्माद्धोत्रकाःप्रातः
सवनैनाभाकांस्तृचान्छसतियःककुभोनिधारयइतिमैत्रावरुणःपूर्वीष्टइंद्रोपमातयइतिब्राह्मणाच्छंसीताहिमध्यभराणा
मित्यच्छावाकस्तउतृतीयसवनैवज्रेणवालखिल्याभिर्वाचःकूटेनैकपदावलंविरुज्यगाआप्नुवंतिपच्छःप्रथमंषड्डालखि
ल्यानांसूक्तानिविहरत्यर्धर्चशोद्वितीयमृक्शस्तृतीयसपच्छोविहरन्प्रगाथेप्रगाथएवैकपदादध्यात्सवाचःकूटस्ताएताः
चैकपदाश्चतस्रोदशमादह्नएकामहाव्रतादथाष्टाक्षराणिमाहानामनानिपदानितेषांयावद्भिःसंपद्येततावंतिशंसेन्नेतरा
ण्याद्रियेताथार्धर्चशोविहरैस्ताश्चैवैकपदा शंसत्तानिचैवाष्टाक्षराणिमाहानामनानिपदौन्यथऋक्शोविहरस्ताश्चैवैकपदाः
शंसत्तानिचैवाष्टाक्षराणिमाहानामनानिपदानिसयत्प्रथमषड्वालखिल्यानांसूक्तानिविहरतिप्राणंचतद्वाचंचविहरति
यद्वितीयंचक्षुश्चतन्मनश्चविहरतियत्तृतीयंश्रोत्रंचतदात्मानंचविहरतितदुपाप्तोविहारेकामउपाप्तोवळेवालखिल्यासूपा
तोवाचःकूटएकपदायामुपाप्तःप्राणक्लृप्त्यामविहृतानेवचतुर्थप्रगाथान्छंसतिपशवोवैप्रगाःपशूनामवरुध्यैनात्रैकपदां
व्यवदध्याद्यदकपदांव्यवदध्याद्वाचःकूटेनयजमानात्पशून्निर्हण्याद्यएनंतत्राद्वाचःकूटेनयजमानात्पशून्निरवीर
॥८५॥

·पशुमेनमकरितिशश्वत्तथास्यात्तस्मात्तत्रैकपदांनव्यवदध्याव्येवोत्तमेसूक्तेपर्यस्यतिसएवतयोर्विहारस्तदेतत्सौबलायंसर्पि त्सिःशशंससहोवाचभूयिष्ठानहंयजमानेपशून्पर्यग्रहैषमकनिष्ठाउमामागमिष्यतीतितस्मैहयथामहङ्ग्यऋत्विग्भ्यएवं निनायतदेतत्पशव्यंचस्वयंचशस्त्रतस्मादेतच्छंसति ॥ २४ ॥ दूरोहणंरोहतितस्योक्तंब्राह्मणमैंद्रेपशुकामस्यरोहेर्दैद्रा वैपशवस्तजागतस्याजागतावैपशवस्तन्महासूक्तस्याभूयिष्ठेष्वेवतत्पशुधुयजमानप्रतिष्ठापयतिवरौरोहेत्तन्महासूक्तंच जागतंचेंद्रावरुणेप्रतिष्ठाकामस्यरोहैदेतद्देवतावाएषाहोत्रैतत्प्रतिष्ठायदेंद्रावरुणातदेनत्स्वायामेवप्रतिष्ठायामंततःप्रति ष्ठापयतियदेवेंद्रावरुण३ इ॥ एषाहवाअत्रनिर्विनिविदावैकामाआप्यंतैसयथेंद्रावरुणेरोहेत्सौपर्णेरोहेत्तदुपाप्तऐंद्रा वरुणेकामउपाप्तःसौपर्णे ॥ २५ ॥ तदाहुःसंशंसेत्षष्ठेहान् ॥ नसंशंसे३त्इति ॥ संशंसेदित्याहुःकथमन्येष्वहःसु संशंसतिकथमननसंसदित्यथोखल्वाहु वसंशंसेत्स्वर्गोवैलोकःषष्ठमहरसमायीवैस्वर्गोलोकःकश्चिद्वैस्वर्गेलोकेसमेती तिसयत्संशंसेत्समानंतत्कुर्यादथयन्नसंशंसती ॥ तत्स्वर्गस्यलोकस्यरूपैतस्मान्नसंशंसैद्यदेवनसंशंसती ।। आत्मावै स्तोत्रियःप्राणावालखिल्याःसयत्संशंसदेत भ्यांदेवताभ्योयजमानस्यप्राणान्वीयाद्यएनंतत्रयादेताभ्यांदेवताभ्यायज मानस्यप्राणान्यालाणए हास्यातीग्लिशश्वत्तथास्यात्तस्मान्नसंशंसेत्सयदीक्षेताशंसिर्फवालखिल्याहतपुरस्तादूरोहणस्य १ ' द्वेएवोत्तमे ' इतिभाष्यपाठः ।

·प. पं. मंशंमानीतिनोएवतस्याशामियात्तयदिदपएवविदैदुपरिष्टाइरोहणस्यापिवहूनिशतानिशंसैद्यस्योतत्कामायतथाकुर्याद यतदुपाप्तमैयोवालखिल्यांस्लामांद्वादशाक्षराणिपदानितत्रसकामउपाप्तोयऐंद्रजागतेऽथेदमैंद्रावरुणसूक्तमैंद्रावरुणी परिधानीयातस्मान्नसंसैत्तदाहुर्यथावावस्तोत्रमेवंशस्त्रविहृतावालखिल्याःशस्यतैविहृतांस्तोत्रां ३ ॥ अविहृताँ३इति ॥ विहृतमितिब्रूयादष्टाक्षरेणद्वादशाक्षरमिततदाहुर्यथावावशस्त्रमेवयाज्यातिस्रोदेवताःशस्यतेऽग्निरिंद्रोवरुणइत्यर्थैद्राव ण्यायजतिकथमग्निरनंतरितइतियोवाअग्निःसवरुणस्तदप्येतदृषिणोक्तत्वमग्नेवरुणोजायसेयदितितद्यदेवैद्रावरुण्या यजतितेनाग्निरनंतरितोनंतरितः ॥ २६ ॥ इतिचतुर्थोऽध्यायः॥४॥ शिल्पानिशंसंतिदेवशिल्पान्येतेषांवैशिल्पानामनुकृतीहशिल्पमधिगम्यतैहस्तीकंसोवासोहिरण्यमश्वतरीरथःशिल्प शिल्पंहास्मिन्नधिगम्यतैयएवंवेदयदेवशिल्पानी ॥ आत्मसंस्कृतिविशिल्पानिच्छंदोमयंवाएतैर्यजमानआत्मानंसं स्कुरुतेनाभानेदिष्ठंशंसतिरेतोवैनाभानेदिष्ठोरतस्तत्सिंचतितमनिरुक्तंशंसत्यनिरुक्तंवैरेतोगुहायोन्यासिच्यतैसरेतोमि श्रोभवतिक्ष्मयारेतःसंजग्मानोनिषिंचदितिरेतःसमृद्ध्याएवतंसनाराशंसंशंसतिप्रजावैनरोवाक्शंसःप्रजास्वेवतद्वाचंद धातितस्मादिमाःप्रजावदत्योजायंतेतहैकेपुरस्ताच्छंसंतिपुरस्तादायतनावागितिवदंतउपरिष्टादेकउपरिष्टादायतनावा ॥८६॥ १ 'विहृतंस्तोत्रां ३' इतिभाष्यपाठः । विहृतमविहृतंचस्तोत्रभेदः ।

·गितिवदंतोमध्यएवशंसैन्मध्यायतनावाइयंवागुपरिष्टान्नेदीयसीवोपरिष्टन्नेिदीयसीववाइयंवाक्तहोतारेतोभूतंसिक्त्वा मैत्रावरुणायसंप्रयच्छत्येतस्यत्वंप्राणान्कल्पयेति ॥ २७ ॥ वालखिल्या शंसतिप्राणावैवालखिल्या प्राणानेवास्यतत्क ल्पयतिताविहृताःशंसतिविहृतावाइमेप्राणाःप्राणेनापानोपानेनव्यानःसपच्छःप्रथमेसूक्तेविहरत्यर्धशोद्वितीयेऋक्श स्तृतीयसयत्प्रथमेसूक्तेविहरतिप्राणचतद्वाचंचविहरतियद्वितीयेचक्षुश्चतन्मनश्चविहरतियत्तृतीयेश्रोत्रंचतदात्मानंचवि हरतितेहैकेसहबृहत्यौसहसतोबृहत्यौविहरंतितदुपाप्तोविहारेकामोनेत्तुप्रगाथा:कल्पंतैऽतिमर्शमेवविहरेत्तथावैप्रगाथाः कल्पतेप्रगाथावैवालखिल्यास्तस्मादतिमर्शमेवविहरेद्यदेवातिमर्शा३ ॥ आत्मावैबृहतीप्राणाःसतोबृहतीसबृहतीमशंसी त्सआत्माऽथसतोबृहतीतेप्राणाअथबृहतीमथसतोबृहतीतदात्मानंप्राणैःपरिबृहन्नेतितस्मादतिमर्शमेवविहरेद्यद्वेवाति मर्शा३ ॥ आत्मावैबृहतीपशवःसतोबृहतीसबृहतीमशंसीत्सआत्माऽथसतोबृहतीतेपशवोऽथबृहतीमथसतोबृहतीतदा त्मानंपशुभिःपरिबृहन्नेतितस्मादतिमर्शमेवविहरेब्येवोत्तमेसूक्तेपर्यस्यतिसएवतयोर्विहारस्तस्यमैत्रावरुणःप्राणान्कल्प यित्वाब्राह्मणाच्छंसिनेसंप्रयच्छत्येतत्वंप्रजनयेति ॥ २८ ॥ सुकीर्तिशंसतिदेवयोनिसुकीर्तिस्तद्यज्ञाद्देवयोन्यैयजमा नंप्रजनयतिवृषाकपिंशंसत्यात्मावैवृषाकपिरात्मानमेवास्यतत्कल्पयतितच्यूंखयत्यन्नवैन्यूर्खस्तदस्मैजातायानाद्यप्रति १ ' द्वेएवोत्तमे ' इतिभाष्यपाठः।

·ऐ.बा. Moraladkarina ka ॥११॥ दधातियथाकुमारायस्तनंसपांतोभवतिपातोयपुरुषःपंचधावाहतोलोमानित्वङ्मांसमस्थिमजोसयावानेवपुरुषस्ता वंतयजमानसंस्करोतितंब्राह्मणाच्छंसीजनयित्वाऽच्छावाकायसंप्रयच्छत्येतस्यत्वप्रतिष्ठांकल्पयेति ॥ २९ ॥ एव यामरुतशंसतिप्रतिष्ठावाएवयामरुत्प्रतिष्ठामेवास्यतत्कल्पयतितन्यूखयत्यन्नवैन्यूँखोऽन्नाद्यमेवास्मिंस्तद्दधातिसजागतो वातिजागतोवासर्ववाइदंजागतंवातिजागतवासउमारुतआपोवैमरुतआपोन्नमभिपूर्वमेवास्मिंस्तदन्नाद्यदधातितान्ये तानिसहचराणीत्याचक्षतैनाभानेदिष्ठंवालखिल्यावृषाकपिमेवयामरुतैतानिसहवाशंसेत्सहवानशंसैद्यदेनानिनानाशंसे द्यथापुरुषवारेतोवाविच्छिद्यात्तादृक्तत्तस्मादेतानिसहवाशंसेत्सहवानशंसेत्सहबुलिलआश्वतरआश्विवैश्वजितोहोतास नीक्षांचक्रएषांवाएषांशिल्पानौविश्वजितिसांवत्सरिकेद्वैमध्यंदिनमभिप्रत्येतोहताहमित्थमेवयामरुतंशंसयानीतितद्ध तथाशंसयांचकारतद्धतथाशस्यमानेगौश्लआजगामसहोवाचहोतःकथातेशस्त्रविचकंप्लवतइतिकिंधभूदित्येवयामरुद यमुत्तरतःशस्यतइतिसहोवाचेंद्रोवैमध्यंदिनःकथेंद्रमध्यंदिनान्निनीषसीतिनेंद्रमध्यंदिनान्निनीषामीतिहोवाचच्छंदस्त्वि दममध्यंदिनसाच्ययंजागतोवातिजागतोवासर्ववाइदंजागतंवातिजागतंवासउमारुतोमैवशंसिष्टेतिसहोवाचारमाच्छा वाकैत्यथहास्मिन्ननुशासनमीषेसहोवाचैंद्रमेषविष्णुंन्यंगंशंसत्वथत्वमेतंहोतरुपरिष्टाद्रौद्यैधाय्यायैपुरस्तान्मारुतस्या प्यस्याथाइतितद्धतथाशंसयांचकारतदिदमप्येतर्हितथैवशस्यते तदाहुर्यदस्मिन्विश्वजित्यतिरात्रएवं MA ·पेष्ठहनिकल्पतेयज्ञःकल्पतेयजमानस्यप्रजातिःकथमत्राशस्तएवनाभानेदिष्ठोभवत्यथमैत्रावरुणौवालखिल्या शंसतिते प्राणारेतोवाअग्रेथप्राणाएवंब्राह्मणाच्छंस्यशस्तएवनाभानेदिष्ठोभवत्यथवृषाकपिंशंसतिसआत्मारेतोवाअग्रेथात्माकथ मत्रयजमानस्यप्रजातिःकथंप्राणाअविक्लृप्ताभवंतीति यजमानंहवाएतेनसर्वेर्णयज्ञक्रतुनासंस्कुर्वतिसयथागर्भोयोन्यामं तैरेवंसंभवन्छेतेनवैसकृदेवाग्रेसर्वःसंभवत्येकैकंवाअंगसंभवतःसंभवतीतिसर्वाणिचेत्समानहन्क्रियेरन्कल्पतएवयज्ञःक ल्पतेयजमानस्यप्रजातिरथतंहोतैवयामरुतंतृतीयसवनेशंसतितद्यास्यप्रतिष्ठातस्यामेवैनंतदंततःप्रतिष्ठापयति ॥३१॥ छंदसांवैषष्ठेनाह्राप्तानारसोत्यने त्सप्रजापतिरविभैत्पराडयंछंदसारसोलोकानत्येष्यतीतितंपरस्ताच्छंदोभिःपर्यगृह्णा नाराशंस्यागायत्र्यारैभ्यात्रिष्टुभःपारिक्षित्याजगत्याःकारव्ययानुष्टुभस्तत्पुनश्छंदःसुरसमदात्सरसैर्हास्यच्छंदोभिरि ष्टंभवतिसरसैश्छंदोभिर्यशंतनुतेय एवंवेदनाराशंसीःशंसतिप्रजावैनरोवाक्शंसःप्रजास्वेवतद्वाचंदधातितस्मादिमाःप्र जावदत्योजायंतैयएवंवेदयदेवनाराशंसी३ः ॥ शंसंतोवैदेवाश्चऋषयश्चस्वर्गलोकमायैस्तथैवैतद्यजमानाःशंसंतएवस्व गलोकंयंतिताःग्राहंशसतियथावृषाकपिंवार्षाकपहिवृपाकपेस्तच्यायमेतितासुनन्यूखयेन्नीबीवनर्देत्सहितासांन्यूखोरै भीःशंसतिरेभंतोवैदेवाश्चऋषयश्चस्वर्गलोकमायस्तथैवैतद्यजमानारेभंतएवस्वर्गलोकंयंतिताःप्रयाहंशंसतियथावृषाक पिंवार्षाकपहिवृषाकपेस्तन्यायमेततासुनन्यूखयेनीवीवनर्देत्सहितासांन्यूज़:पारिक्षितीःशंसत्यग्निर्वैपरिक्षिदग्निहींमाः ·॥१२॥ प्रजाःपरिक्षैत्यग्निंहीमा:प्रजाःपरिक्षियत्यग्नेरेवसायुज्यंसरूपतौसलोकतामश्नुतेयएवंवेदयदेवपारिक्षिती३ः ॥ संवत्सरो वपरिक्षित्संवत्सरोहीमाःप्रजाःपरिक्षेतिसंवत्सरंहीमाःप्रजाःपरिक्षियंतिसंवत्सरस्यैवसायुज्यसरूपतांसलोकतामश्नुतेथए वंवेदताःप्रयाहंशंसतियथावृषाकपिवार्षाकपहिवृपाकपेस्तन्न्यायमेततासुनन्यूँखयैन्नीवीवनर्देत्सहितासांन्यूर्खःकार व्याःशंसतिदेवावैयकिंचकल्याणकर्माकुर्वस्तत्कारव्याभिरवामुवंस्तथैवैतद्यजमानायत्किंचकल्याणकर्मकुर्वतितत्कार ज्याभिरामुवंतिताःप्रयाहंशंसतियथावृषाकपिवार्षाकपहिवृषाकपेस्तन्न्यायमेततासुनन्यूखयैन्नीवीवनर्देत्सहितासांन्यूं खौदिशांतृप्तीःशंसतिदिशएवतत्कल्पयतिताःपंचशंसतिपंचवाइमादिशश्चतस्रस्तिरश्यएकोीतासुनन्यूँखयेन्नैवैवच निनर्देन्नेदिमादिशोन्यूँखयानीतिताअर्धर्चशःशंसतिप्रतिष्ठायाएवजनकल्पाःशंसतिप्रजावैजनकल्पादिशएवतत्कल्पयि त्वातासुप्रजाःप्रतिष्ठापयतितासुनन्यूखयेन्नैवैवचनिनदैन्नेदिमाःप्रजान्यूँखयानीर्तिताअर्धर्चशःशंसतिप्रतिष्ठायाएवैद्रगा थाः सतीद्रगाथाभिदेवाअसुरानभिगायाथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमानाइंद्रगाथाभिरेवाप्रियंभ्रातृव्यमभिगायाथैन मतियंतिताअर्धर्चशःशंसतिप्रतिष्ठायाएव ॥ ३२ ॥ ऐतशप्रलापंशंसत्यैतशोहवैमुनिरग्नेरायुर्ददर्शयज्ञस्यायातयाममि तिहेकआहुःसोब्रवीत्पुत्रान्पुत्रकोअग्नेरायुरदर्शतदभिलपिष्यामियत्किंचवदामितन्मेमापरिगातेतिसप्रत्यपद्यतैताअ श्वाआप्लवंतेप्रतीपंप्रातिसत्वनमितितस्याभ्यग्निरैतशायनएत्याकालेभिहायमुखमप्यगृहाददृपन्नःपितेतितंहोवाचापेह्य ·लसोभूर्योमेवाचमवधी शतायुंगामकरिष्यंसहस्रायुपुरुषपापिष्ठांतेप्रजांकरोमियोमेत्थमसक्थाइतितस्मादाहुरभ्यग्नयऐ तशायनाऔर्वाणांपापिष्ठाइतितहैकेभूयांसंशंसंतिसननिषेधेद्यावत्कामशंसेत्येवादायुर्वाऐतशप्रलापआयुरेवतद्यज मानस्यप्रतारयतियएवंवेदयदेवैतशप्रलापा३ः ॥ छंदसाहैपरसोयदैतशप्रलापश्छंदस्स्वेवतद्रसंदधातिसरसहास्यच्छंदो भिरिष्टंभवतिसरसैश्छंदोभिर्यशंतनुतैयएवंवेदयद्वेवैतशप्रलापा३॥अयातयामावाअक्षितिरैतशप्रलापौयातयामामेयझे संदक्षितिर्मयज्ञेसदितितंवाएतमैतशप्रलापंशंसतिपदावग्राहयथानिविदैतस्योत्तमेनपदेनप्रणौतियथानिविदःप्रवलिकाः शंसतिप्रवलिकाभिवॆदेवाअसुरान्प्रवढ्याथैनानत्यायैस्तथैवैतद्यजमानाःप्रवलिकाभिरेवाप्रियंभ्रातृव्यप्रवह्नयाथैनम तियंतिताअर्धर्चशःशंसतिप्रतिष्ठायाएवाऽजिज्ञासेन्या शंसत्याजिज्ञासेन्याभिवॆदेवाअसुरानाज्ञायोऽथैनानत्यायंस्तथै वैतद्यजमानाआजिज्ञासेन्याभिरेवाप्रियंभ्रातृव्यमाज्ञायाथैनमतियंतिताअर्धर्चशःशंसतिप्रतिष्ठायाएवप्रतिराधंशंसति प्रतिराधेनवैदेवाऽअसुरान्प्रतिराध्याथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमानाःप्रतिराधेनैवाप्रियंभ्रातृव्यप्रतिराध्याथैनमतियंत्य तिवादशंसत्यतिवादेनवैदेवाअसुरानत्युद्याथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमानाअतिवादेनैवाप्रियंभ्रातृव्यंमत्युद्याथैनमतियं तितमधर्चशःशंसतिप्रतिष्ठायाएव ॥ ३३ ॥ देवनीथंशंसत्यादित्याश्चहवाअंगिरसश्चस्वर्गेलोकेस्पर्धेतवयंपूर्वएष्यामोव यमिततेहांगिरसःपूर्वेश्वःसुत्यांस्वर्गस्यलोकस्यददृशुस्तेग्निप्रजिघ्युरंगिरसांवाएकोऽग्निःपरेह्यादित्येभ्यःश्वःसुत्यांस्वर्ग ·स्थलोकस्यप्रJहीतितहादित्याअग्निमेवदृष्ट्वासद्यःसुत्यास्वर्गस्यलोकस्यददृशुस्तानेत्याब्रवीच्छु:सुत्यांवःस्वर्गस्यलोकस्यप्र ब्रूमइतितेहोचुरथवयंतुभ्यंसद्यःसुत्यांस्वर्गस्यलोकस्यप्रबमस्त्वयैववयंहोत्राःस्वर्गलोकमेष्यामइतिसतथेत्युक्त्वाप्रत्युक्तः पुनराजगामतेहोचुःप्रावोचा३ इति ॥ प्रावोचमितिहोवाचाथोमेप्रतिप्रावोचन्नितिनोहिनप्रत्यज्ञास्था३:इति ॥ प्रति वाअज्ञासमितिहोवाचयशसावाएषोभ्येतियआर्विज्येनतंयःप्रतिरुंधैद्यशःसप्रतिरुंधेत्तस्मान्नप्रत्यरौत्सीर्तियदित्वस्मा दपोजिगांसैद्यज्ञेनास्मादपोदियात् ॥ यदित्वयाज्यःस्वयमपोदितंतस्मात् ॥ ३४॥ तेहादित्यानंगिरसोयाजयस्तेभ्यो याजयङ्ग्यइमापृथिवींपूर्णादक्षिणानामददुस्तानियंप्रतिगृहीतातपत्तान्यजन्त्सासिंहीभूत्वाविजृभंतीजनानचरत्तस्याः शोचत्याइमप्रदराःप्रादीय॑तयेस्याइमेप्रदराःसमेवहैवततःपुरातस्मादाहुर्ननिवृत्तदक्षिणांप्रतिगृह्णीयान्नेन्माशुचाविद्धा शुचाविद्यादितियदित्वेनांप्रतिगृह्णीयादप्रियायैनांभ्रातृव्यायदद्यात्पराहैवभवत्यथयोसौतपती३ ॥ एषोश्वःश्वेतोरू पंकृत्वाऽश्वाभिधान्यपिहितेनात्मनाप्रतिचक्रमइमंवोनयामइतिसएषदेवनीथोनूच्यतआदित्याहजरितरंगिरोभ्यौदक्षि णामनयन् ॥ तांहजरितर्नप्रत्यायन्नितिनहितइमांप्रत्यायस्तामुहजरितःप्रत्यायन्नितिप्रतिहितेमुमायस्तांहजरितर्नप्रत्य गृभ्णन्नितिनहितइमांप्रत्यगृभ्णस्तामुहजरितःप्रत्यगृभ्णन्नितिप्रतिहितेमुमगृभ्णन्नहानेतसंनविचेतनानीत्येषहवाअह्नां १' इतिप्रोवाचमिति ' अत्रावसानंनभाष्यकाराभिमतं ।

·विचेतयिताजज्ञानेतसन्नपुरोगवासइतिदक्षिणावयज्ञानांपुरोगवीयवाहवाइदमनोपुरोगवरिष्यत्येवहेवयज्ञोदक्षिणोरि ध्यतितस्मादाहुर्दातव्यैवयज्ञेदक्षिणाभवत्यप्यल्पिकाप्युतश्वेताशुपत्वा ॥ उतोपद्याभिर्जविष्ठः ॥ उतेमाशुमानंपि पर्ति ॥ आदित्यारुद्रावसवस्त्वेळते ॥ इदंराधःप्रतिगृभ्णीयंगिरइतिप्रतिग्रहमेंवतद्राधसऐच्छन्निदंराधोबृहत्पृथु ॥ देवाददत्वावरं ॥ तद्वोअस्तुसुचेतनं ॥ युष्मेअस्तुदिवेदिवे ॥ प्रत्येवगृभायतेतिप्रत्येवैनमेतदजग्रभैषतंवाएतदेवनी थंशंसतिपदावग्राहयथानिविदैतस्योत्तमेनपदेनप्रणौतियथानिविदः ॥ ३५॥ भूतेच्छदःशंसतिभूतेच्छद्भिवैदेवाअसु रानुपासचंतोतेवयुद्धेनोतेवमाययातेपांवदेवाअसुराणाभूतेच्छद्भिरेवभूतंछादयित्वाथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमानाभूते च्छभिरेवाप्रियस्यभ्रातृव्यस्यभूतंछादयित्वाथैनमतियंतिताअर्धशःशंसतिप्रतिष्ठायाएवाऽहनस्याःशंसत्याहनस्याद्वैरे तःसिच्यतैरेतसःप्रजाःप्रजायंतेप्रजातिमेवतद्दधातितादशशंसतिदशाक्षराविराळन्नंविराळन्नाद्रेतःसिच्यतैरेतसःप्रजाः प्रजायंतेप्रजातिमेवतद्दधातितान्यूँखयत्यन्नंवैन्यूँखोन्नाद्रेतःसिच्यतेरेतसःप्रजाःप्रजायंतैप्रजातिमेवतद्दधातिदधिका व्णोअकारिषमितिदाधिक्रीशंसतिदेवपवित्रवेदधिक्राइदवाइदंब्याहनस्यांवाचमवादीत्तद्देवपवित्रेणवाचंपुनीतेसानुष्टु ब्भवतिवाग्वाअनुष्टुप्तत्स्वेनच्छंदसावाचंपुनीतैसुतासोमधुमत्तमाइतिपावमानीःशंसतिदेवपवित्रंवैपावमान्यइदंवाइदं व्याहनस्यांवाचमवादीत्तद्देवपवित्रेणैववाचंपुनीतैताअनुष्टुभोभवंतिवाग्वाअनुष्टुप्तत्स्वेनैवच्छंदसावाचंपुनीतैऽवद्रप्सो ·KALAN संगीमनिगिविमोवीर याचरंतीबृहस्पतिनायुजेंद्रःससाहइत्यसुरविशंहवंदेवानभ्यु दाचार्यामीत्सइंद्रोवृहस्पतिनवयुजाऽसुर्यवर्णमभिदासतमपाहैस्तथैवतद्यजमानाइंद्राबृहस्पतिभ्यामेवयुजाऽसुर्यवर्ण मभिदासंतमपघ्नतेतदाहुःसंशंसेत्पष्ठेहा ३ न ॥नसंशंसेश्तइति ॥ संशंसेदित्याहुः कथमन्येष्वहःसुसंशंसतिकथमत्रनसं शंसेदित्यथोखल्वाहुर्नवसंशंसेत्स्वर्गविलोकःपष्ठमहरसमायीवैस्वर्गोलोकःकश्चिद्वैस्वर्गलोकेसमेतीतिसयत्संशंसेत्समानं तत्कुर्यादथयन्नसंशंसता॥ तत्स्वर्गस्यलोकस्यरूपैतस्मान्नसंसैद्यदेवनसंशंसती३ ॥ एतानिवाअत्रोक्थानिनाभानेदि ठोवालखिल्यावृषाकपिरेवयामरुत्सयत्संशंसेदपैवर्सएतेषुकामरानुया,द्रोवृषाकपिःसर्वाणिच्छंदांस्यैतशप्रलापस्तत्रस कामउपाप्तोयऐंद्रेजागतेऽथेदमैद्राबार्हस्पत्यंसूक्तमैद्राबार्हस्पत्यापरिधानीयातस्मान्नसंशंसेन्नसंशंसेत् ॥ ३६ ॥ इतिपं चमोऽध्यायः ॥ ५॥ %D ॥ इतिषष्ठपंचिकासमाप्ता ॥ SAMPARD

·॥ अथसप्तमपंचिकाप्रारंभः॥
LuntedERNET
FOccoo
AR-S
20000
%

·श्रीगणेशायनमः ॥ हरिः ॐ ॥ अथातःपशोभिनितरयविभागंवल्यामोहनूसजिह्वेप्रस्तोतुःश्येनंवक्षऽउद्गातुःकं उःकाकुद्रःप्रतिहतुदक्षिणाश्रोणिहातुःसव्याब्रह्मणोदक्षिणंसक्थिमैत्रावरुणस्य॑सव्यंब्राह्मणाच्छंसिनोदक्षिणंपार्श्वसांस मध्वोःसव्यमुपगातॄणांसव्योंसःपतिप्रस्थातुर्दक्षिणंदोर्नेष्टुःसव्यंपोतुर्दक्षिणऊरुरच्छावाकस्यसव्यआग्नीध्रस्यदक्षिणो वाहुरात्रेयस्य॑सव्यःसदस्यस्यसदंचानूकंचगृहपतेर्दक्षिणौपादौगृहपतेतप्रदस्य॑सव्यौपादौगृहपतेर्भार्यायव्रतपदस्यौष्ठ एनयोःसाधारणोभवतिगृहपतिरेवाशिष्याजाघनीपत्नीभ्योहरंतितांब्राह्मणायदद्युःस्कंध्याश्चमणिकास्तिस्रश्चकीक सांगावस्तुतस्तिस्रश्चैवकीकाअर्धचवैकर्तस्योन्नेतुरर्धचैववैकर्तस्यक्लोमाचशमितुस्तद्वाह्मणायदद्याद्यद्यब्राह्मणःस्याच्छि र:सुब्रह्मण्यायैयःश्वःसुत्यांपाहतस्याजिनमिळासर्वेषांहोतुर्वातावाएताःषटिंशतमेकपदायज्ञंवहंतिपटिशदक्षरावैबृह तीबाहताःस्वर्गालोकाःप्राणांश्चैवतत्स्वर्गाश्चलोकानानुवंतिप्राणेषुचैवतत्स्वर्गेषुचलोकेषुप्रतितिष्ठतोयंतिसएषःस्वयः पशुर्यएनमेवंविभजत्यथयेतोन्यथातद्यासलगावापापकृतोर्वापशुविमनीरस्तादृक्तत्तांवाएतांपशोर्विभक्तिश्रौतऋषिर्दे वभागोविदांचकारतामुहाप्रोच्यैवास्माल्लोकादुच्चक्रामत्तामुहगिरिजायबाभ्रव्यायामनुष्यःप्रोवाचततोहैनामेतदर्वाङ्म नुष्याऽअधीयतेधीयते ॥१॥ इतिप्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ १ 'सेलगावा ' इतिभाष्ये । इलाशब्देनान्नं सेलमत्रबहुलोदेशस्तंगच्छतीतिसेलगाइतितत्रार्थः । ॥ ॥

·तदाहुर्यआहिताग्निरुपवसथेम्रियेतकथमस्ययज्ञःस्यादितिनैनंयाजयेदित्याहुरनभिप्राप्तोहियज्ञंभवतीतितदाहुर्यआ हिताग्निरधिश्रितेग्निहोत्रेसान्नाय्येवाहविःषुवाम्रियेतकातत्रप्रायश्चित्तिरित्यत्रैवैनान्यनुपर्यादध्याद्यथासर्वाणिसंदोर न्त्सातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यआहिताग्निरासन्नेषुहविःषुम्रियेतकातत्रप्रायश्चित्तिरितियाभ्यएवतानिदेवताभ्योहवींषिगृ हीतानिभवंतिताभ्यःस्वाहेत्येवैनान्याहवनीयैसर्वहुंतिजुहुयात्सातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यआहिताग्निःप्रवसन्नियेतकथ मस्याग्निहोत्रस्यादित्यभिवान्यवत्सायाःपयसाजुहुयादन्यदिवैतत्पौयदभिवान्यवत्सायोअन्यदिवैतदग्निहोत्रयत्प्रेत स्यापिवायतएवकुतश्चपयसाजुहुयुरथाप्याहुरेवमेवैनानजस्रानजुह्वतइंधीरन्नाशरीराणामाहर्तोरितियदिशरीराणिनवि धेरैन्पर्णशरःषष्टिस्त्रीणिचशतान्याहृत्यतेषांपुरुषरूपकमिवकृत्वातस्मिंस्तामावृतंकुर्युरथैनान्छरीरैराहतैःसंस्पर्योद्वास येयुरध्यर्धशतंकायैसक्थिनीद्विपंचाशेचविंशेचोरूद्विपंचविंशैशेषतुशिरस्युपरिदध्यात्सातत्रप्रायश्चित्तिः ॥ तदाहुर्यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टादुह्यमानोपविशैत्कातत्रप्रायश्चित्तिरितितामभिमंत्रयेतयस्माद्भीषानिषीदर्सिततोनोअभयं कृधि ॥ पशून्नःसर्वान्गोपायनमोरुद्रायमीढुषइतितामुत्थापयेदुदस्थाद्देव्यदितिरायुर्यज्ञपतावधात् ॥ इंद्रायकृण्वती भागैमित्रायवरुणायचैत्यथास्याउदपात्रमूधसिचमुखेचोपगृह्णीयादथैनांब्राह्मणायदद्यात्सातत्रप्रायश्चितिस्तदाहुर्यस्या ग्निहोत्र्युपावसृष्टादुह्यमानावाश्यतकातत्रप्रायश्चित्तिरित्यशनायांहवाएपायजमानस्यप्रतिख्यायवाश्यतैतामन्नमप्याद २ ॥

·ऐ.वा. ॥२॥ यायशांतिअनसूययमाद्भगवतीहिभूयाइतिसातत्रप्रायश्चित्तस्तदाहुर्यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टादुद्यमानास्पंदेत कातत्रप्रायश्चित्तिरितिसायत्तत्रस्कंदयेत्तदभिमृश्यजपैद्यदद्यदुग्धंपृथिवीमसप्तयदोषधीरत्यसृपद्यदापः ॥ पयोगृहेषुप योअन्यायौपयोवत्सेषुपयोअस्तुतन्मयीतितत्रयत्परिशिष्टंस्यात्तेनजुहुयाद्यद्यलंहोमायस्याद्यधुवैसर्वसिक्तस्यादथान्या माहूयतांदुग्ध्वातेनजुहुयादात्वेवश्रद्धायैहोतव्यसातत्रप्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥ तदाहुर्यस्यसायंदुग्धसान्नाय्यंदुष्येद्वापहरे द्वाकातत्रप्रायश्चित्तिरितिप्रातर्दुग्धंद्वैधंकृत्वातस्यान्यतरांभक्तिमातच्यतेनयजेसातत्रप्रायश्चित्तस्तदाहुर्यस्यप्रातर्दु ग्धेसान्नाय्यंदुष्येद्वापहरेद्वाकातत्रप्रायश्चित्तिरित्यद्रवामाहेंद्रंवापुरोळाशैतस्यस्थानेनिरुप्यतेनयजेतसातत्रप्रायश्चित्ति स्तदाहुर्यस्यसर्वमेवसान्नाय्यंदुष्येद्वापहरेद्वाकातत्रप्रायश्चित्तिरित्यद्रवामाहेंद्रवेतिसमा सातत्रप्रायश्चितिस्तदाहुर्यस्यस hण्येवहवींषिदुष्येयुर्वापहरेयुवीकातत्रप्रायश्चित्तिरित्याज्यस्यैनानियथादेवतंपरिकल्प्यतयाज्यहविषेट्यायजेतातोन्या मिष्टिमनुल्बणांतन्वीतयज्ञोयज्ञस्यप्रायश्चित्तिः ॥ ४ ॥ तदाहुर्यस्याग्निहोत्रमधिश्रितममेध्यमापोतकातत्रप्रायश्चि त्तिरितसर्वमेवैनत्स्रुच्यभिपर्यासिच्यप्राङदेत्याहवनीयैहैतांसमिधमभ्यादात्यथोत्तरतआहवनीयस्योष्णंभस्मनिरूह्य जुहुन्मिनसावाप्राजापत्ययाव तद्भुतंचाहुतंचसयोकस्मिन्नुन्नीतेयदिद्वयोरेपएवकल्पस्तच्चेव्यपनयितुशक्नुान्निष्षि च्यैतदुष्टमदुष्टमभिपर्यासियतस्ययथोन्नीतीस्यात्तथाजुहुर्यात्सातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्याग्निहोत्रमधिश्रितस्कंदतिवा

·.
द्वि. पं.
मउपाप्तोयोवाचिचब्रह्मणिच ॥ १५ ॥ प्रजापतौवैस्वयंहोतरिप्रातरनुवाकमनुवक्ष्यतिसर्वादेवताआशंसंतमामभिप्र
तिपत्स्यतिमामभीतिसप्रजापतिरेक्षतयोकांदेवतामादिष्टामभिप्रतिपत्स्यामीतरामेकेनदेवताउपाप्ताभविष्यंतीतिसए
तामृचमपश्यदापोरेवतीरित्यापोवैसीदेवतारेवत्यःसर्वादेवाःसएतयर्चाप्रातरनुवाकंप्रत्यपद्यतताःसर्वादेवताःप्रामो
दंतमामभिप्रत्यपादिमामभीतिसर्वाहास्मिन्देवाःप्रातरनुवाकमनुब्रुवर्तिप्रमोदंतेसर्वाभिर्हास्यदेवताभिःप्रातरनुवाकः
प्रतिपन्नोभवतियएवंवेदतेदेवाअबिभयुरादातारोवैनइमप्रातर्यज्ञमसुरायथौजीयांसोबलीयांसएवमितितानब्रवीदिंद्रो
माबिभीतत्रिषमृद्धमेभ्योहंप्रातर्वज्रप्रहर्तास्मीत्येतांवावतदृचमब्रवीद्वज्रस्तेनयदपोनप्त्रीयावज्रस्तेनयत्रिष्टुब्वनस्तेनय
द्वक्तिमेभ्यःप्राहरत्तेनैनानहैस्ततोवैदेवाअभवन्परासुराभवत्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदतदा
हुःसवैहोतास्याद्यएतस्यामृचिसर्वाणिच्छंदांसिप्रजनयेदित्येषावावत्रिरनूक्तासर्वाणिच्छंदांसिभवत्येषाछंदसांप्रजातिः
॥ १६ ॥ शतमनूच्यमायुष्कामस्यशतायुर्वैपुरुषःशतवीर्यःशतेंद्रियआयुष्येवैनंतद्वीर्यइंद्रियेदधातित्रीणिचशतानिषष्टि
श्वानूच्यानियज्ञकामस्यत्रीणिचवैशतानिषष्टिश्चसंवत्सरस्याहानितावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिःप्रजापतियज्ञउपैन
यज्ञोनमतियैस्यवविद्वांस्त्रीणिचशतानिषष्टिंचान्वाहसप्तचशतानिविंशतिश्चानूच्यानिप्रजापशुकामस्य॑सप्तचवैशतानि
विंशतिश्चसंवत्सरस्याहोरात्रास्तावान्त्संवत्सरःसंवत्सरःप्रजापतिर्यप्रजायमानं विश्वरूपमिदमनुप्रजायतेप्रजापतिमेवत
॥२०॥

·त्प्रजायमानैप्रजयापशुभिरनुप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयांपशुभिर्यएवंवेदष्टिौशतान्यः च्यान्यब्राह्मणोक्तस्ययोवादुरु तोक्तःशमलगृहीतोयजेताष्टाक्षरावैगायत्रीगायत्र्यावैदेवाःपाप्मानंशमलमपान गायत्र्यैवास्यतत्पाप्मानंशमलमपहत्य पपाप्मानंहतेयएवंवेदसहस्रमनूच्यस्वर्गकामस्यसहस्राश्वीनेवाइतःस्वर्गालोकः स्थलोकस्यसमध्यसंपत्त्यैसंगाअप रिमितमनूच्यमपरिमितोवैप्रजापतिःप्रजापतेर्वाएतदुक्थयत्प्रातरतुवावलमिसर्वेकामा अवरुध्यतेसयदपरिमितम न्वाहसर्वेषांकामानामवरुध्यैसर्वान्कामानवरुंधेयएवंवेदतस्मादपरिमितमेवानूच्यसप्ताग्नेयानिच्छंदास्यन्वाहसप्तवैदेव लोकाःसर्वेषुदेवलोकेषुरानोतियएवंवेदसप्तोषस्यानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तवैग्राम्या पशवोऽवग्राम्यान्पशूव॒धेयएवंवेदसप्ता श्विनानिच्छंदांस्यन्वाहसप्तधावैवागवदत्ताबद्वैवागवदत्सर्वस्यैवाचःसर्वस्यब्रह्मणःपरिगृहीत्यैतिस्रोदेवताअन्वाहत्रयो वाइमेत्रिवृतोलोकाएषामेवलोकानामभिजित्यै ॥ १७ ॥ तदाहुःकथमनूच्यःप्रातरनुवाकइतियथाछंदसमनूच्यःप्रात रनुवाकःप्रजापतेर्वाएतान्यंगानियच्छंदौस्येषउएवप्रजापतिर्योयजतेतद्यजमानायहितपच्छोनूच्यःप्रातरनुवाकश्चतुष्पा दावैपशवःपशूनामवरुध्याअर्धर्चशएवानूच्योयथैवैनमेतदन्वाहप्रतिष्ठायाएवद्विप्रतिष्ठोवैपुरुषश्चतुष्पादाःपशवायज मानमेवतट्विप्रतिष्ठेचतुष्पात्सुपशुषुप्रतिष्ठापयतितस्मादर्धर्चशएवानूच्यस्तदाहुर्यव्यूहःप्रातरनुवाकःकथमव्यूडोभवती १ अत्रप्रातरनुवाकशब्दोनभाष्यकारेष्टः किंतुतत्रप्रातरनुवाकक्रममाक्षिप्यसमाधत्तेइत्यवतरणदृश्यते ।

·ऐ.बा. ॥४॥ श्चित्तिस्तदाहुर्यआहिताग्निर्यदिकपालंनश्यैत्कातत्रप्रायश्चित्तिरितिसोश्विभ्यांद्विकपालंपुरोळाशंनिर्वपेत्तस्ययाज्यानुवा क्यैअश्विनावर्तिरस्मागोमतानासत्यारथेनैत्याहुतिवाहवनीयेजुहुयादश्विभ्यांस्वाहेतिसातत्रप्रायश्चित्तस्तदाहुर्यआ हिताग्निर्यदिपवित्रनश्यत्कातत्रप्रायश्चित्तरितिसोग्नयेपवित्रेवतष्टाकपालंपुरोळाशनिवपेत्तस्ययाज्यानुवाक्यैपवित्रतेवि ततंब्रह्मणस्पतेतपोष्पवित्रविततंदिवस्पदइत्याहुतिवाहवनीयेजुहुादग्नयेपवित्रवतेस्वाहेतिसातत्रप्रायश्चितिस्तदाहुर्य आहिताग्निर्यदिहिरण्यंनश्यत्कातत्रप्रायश्चित्तिरितिसोग्नयेहिरण्यवतेष्टाकपालंपुरोळाशंनिर्वपेत्तस्ययाज्यानुवाक्यहिर ण्यकेशोरजसोविसारआतेसुपर्णाअमिनंतएवैरित्याहुतिंवाहवनीयेजुहुयादग्नयेहिरण्यवतेस्वाहेतिसातत्रप्रायश्चित्तिस्त दाहुर्यआहिताग्निर्यदिप्रातरस्नातोग्निहोत्रंजुहुर्यात्कातत्रप्रायश्चित्तिरितिसोग्नयेवरुणायाष्टाकपालंपुरोळाशंनिर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्यैत्वंनोअग्नेवरुणस्यविद्वान्त्सत्वंनोअग्नेवमोभवोतीत्याहुतिंवाहवनीयेजुहुयादग्नयेवरुणायस्वाहेतिसातत्र प्रायश्चितिस्तदाहुर्यआहिताग्निर्यदिसूतकान्नप्राश्नीयात्कातत्रप्रायश्चित्तिरितिसोग्नयेतंतुमतेष्टाकपालंपुरोळाशंनिर्वपेत्त स्ययाज्यानुवाक्यतंतुंतवत्रजसोभानुमन्विह्यक्षानहोनह्यतनोतसोम्याइत्याहुतिंवाहवनीयेजुहुादग्नयेतंतुमतेस्वाहेति सातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यआहिताग्निर्जीवेमृतशब्दश्रुत्वाकातत्रप्रायश्चित्तिरितिसोग्नयेसुरभिमतेष्टाकपालंपुरोळाशंनि वपेत्तस्ययाज्यानुवाक्ये अग्निहॊतान्यसीदद्यजीयोन्त्साध्वीमकर्देववीतिनोअद्येत्याहुतिवाहवनीयेजुहुयादग्नयेसुरभिम ·तेस्वाहेतिसातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यआहिताग्निर्यस्यभार्यागौर्वायमौजनयेत्कातत्रप्रायश्चित्तिरितिसोग्नयेमरुत्वतंत्रयो दशकपालंपुरोळाशनिर्वपेत्तस्ययाज्यानुवाक्यमरुतोयस्यहिक्षयेऽराइवेदचरमाअहेवेत्याहुर्तिवाहवनीयेजुहुादग्नयेमरु त्वतेस्वाहेतिसातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुरपत्नीकोप्यग्निहोत्रमाहरे३त् ॥ नाहरे३त्इति ॥ आहरेदित्याहुर्यदिनाहरेदनद्धा पुरुषःकोनद्धापुरुषइतिनदेवान्नपिनमनुष्याइतितस्मादपत्नीकोप्यग्निहोत्रमाहरेत्तदेषाभियज्ञगाथागीयते ॥ यजे त्सौत्रामण्यामपत्नीकोप्यसोमपः ॥ मातापितृभ्यामनृणार्थीद्यजेतिवचनाच्छुतिरितितस्मात्सौम्यंयाजयेत् ॥ ९॥ तदाहुर्वाचापत्नीकोग्निहोत्रंकथमेवजुहोतिनिविष्टेमृतापत्नीनष्टावाग्निहोत्रेकथमग्निहोत्रंजुहोतिपुत्रान्पौत्रान्नप्तनित्याहुर स्मिंश्चलोकेमुष्मिश्चास्मिल्लोकेयस्वर्गोस्वर्गेणस्वर्गलोकमारुरोहैत्यमुष्यैवलोकस्यसंततिधारयतियस्यैषांपत्नीनच्छेत्तस्माद पत्नीकस्याधा कुवैत्यपत्नीकोग्निहोत्रैकथमग्निहोत्रंजुहोतिश्रद्धापत्नीसत्ययजमानःश्रद्धासत्यंतदित्युत्तमंमिथुनश्रद्धया सत्येनमिथुनेनस्वर्गाल्लोकान्जयतीति ॥ १० ॥ तदाहुर्यदर्शपूर्णमासयोरुपवसतिनहवाअव्रतस्यदेवाहविरश्नंतितस्मा दुपवसत्युतमेदेवाहविरश्नीयुरितिपूर्वांपौर्णमासीमुपवसेदितिपैंग्यमुत्तरामितिकौषीतकैयापूर्वापौर्णमासीसानुमतियों त्तरासाराकायापूर्वामावास्यासासिनीवालीयोत्तरासाकुहूर्यापर्यस्तमियादभ्युदियादितिसातिथिःपूर्वापौर्णमासीमुपव १'नमनुष्यानिति ' इतिभाष्ये । मनुष्यान्अतिथीनपीतितदर्थः । I ·ए.बा. सेदनियिपुरस्तादमावास्यायांचंद्रमसंयदुपैतियद्यजतेतेनसोमंक्रीणंतितेनोत्तरामुत्तरारमुपवसैदुत्तराणिहवैसोमोय जतेसोममनुदैवतमेतद्वैदेवसोमंयच्चंद्रमास्तस्मादुत्तरामुपवसेत् ॥ ११ ॥ तदाहुर्यस्याग्निमनुवृतमादित्योभ्युदियाद्वा भ्यस्तमियाद्वाप्रणीतोवाप्राग्योमादुपशाम्यत्कातत्रप्रायश्चित्तिरितिहिरण्यपुरस्कृत्यसायमुद्धरैज्योतिर्वैशुक्रहिरण्यज्यो तिःशुक्रमसौतदेवतज्योतिःशुक्रपश्यन्नुद्धरतिरजतमंतर्धायप्रातरुद्धरैदेतद्रात्रिरूपैपुरासंभेदाच्छायानामाहवनीयमुद्ध रैन्मृत्युर्वैतमश्छायांतेनैवतज्योतिषामृत्युंतमश्छायांतरतिसातत्रप्रायश्चित्तस्तदाहुर्यस्यगार्हपत्याहवनीयावंतरेणाऽनो वारथोवाश्चावाप्रतिपद्यतकातत्रप्रायश्चित्तिरितिनैनन्मनसिकुर्यादित्याहुरात्मन्यस्यहिताभवंतीतितच्चेन्मनसिकुर्वीत गार्हपत्यादविच्छिन्नामुदकधारांहरैत्तंतुंतन्वत्रजसोभानुमन्विहीत्याहवनीयात्सातत्रप्रायश्चित्तिस्तदाहुःकथमग्नीनन्वाद धानोन्वाहार्यपचनमाहारयेत् ॥ नाहारयेश्तइति ॥ आहारयेदित्याहुःप्राणान्वाएषोभ्यात्मन्धत्तैयोग्नीनाधत्तैतेषामे पोन्नादतमोभवतियदन्वाहार्यपचनस्तस्मिन्नेतामाहुतिंजुहोत्यग्नयेन्नादायानपतयेस्वाहेत्यन्नादोहान्नपतिर्भवत्यश्नुतेप्रज यान्नाद्ययएवंवेदौतरेणगार्हपत्याहवनीयौहोष्यन्त्संचरेतैतेनहवाएनसंचरमाणमग्नयोविदुरयमस्मासुहोष्यतीत्येतेनह वाअस्यसंचरमाणस्यगार्हपत्याहवनीयौपाप्मानमपहतःसोपहतपाप्मोर्ध्वःस्वर्गलोकमेतीतिवैब्राह्मणमुदाहरंतितदाहुःक थमग्नीन्प्रवत्स्यन्नुपतिष्ठेतप्रोष्यवाप्रत्येत्याहरहर्वेतितूष्णीमित्याहुस्तूष्णींवैश्रेयसआकांक्षतेऽथाप्याहुरहरहर्वाएतेयजमा ·॥ ॥ ॥ ॥ नस्याश्रद्धयोद्वासनात्मप्लावनाद्विभ्यतितानुपतिष्ठेतैवाऽभयंवोभयंमेस्त्वित्यभयंहैवास्मैभवत्यभयंहैवास्मैभवति ॥१२॥ इतिद्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ हरिश्चंद्रोहवैधसऐश्वाकोराजापुत्रआसतस्यहशतंजायाबभूवुस्तासुपुत्रनलेभेतस्यहपर्वतनारदौगृहऊपतुःसहनारदं पप्रच्छयन्विमपुत्रमिच्छतियेविजानंतियेचन ॥ किंस्वित्पुत्रेणविंदतेतन्मआचश्वनारदेतिसएकापृष्टोदशभिःप्रत्यु वाच ॥ ऋणमस्मिन्त्संनयत्यमृतत्वंचगच्छति ॥ पितापुत्रस्यजातस्यपश्यच्चेज्जीवतोमुखं ॥ यावंतःपृथिव्यांभोगायावं तोजातवेदसि ॥ यावंतोअप्सुप्राणिनोभूयान्पुत्रेपितुस्ततः ॥ शश्वत्पुत्रेणपितरोऽत्यायन्बहुलंतमः ॥ आत्माहिजज्ञ आत्मनःसइरावत्यतितारिणी ॥ किंनुमलंकिमजिनकिमुश्मश्रूणिकिंतपः ॥ पुत्रंब्रह्माणइच्छध्वंसवैलोकोवदावदः ।। अन्नंहप्राणःशरणंहवाझरूपहिरण्यपशवोविवाहाः ॥ सखाहजायाकृपणंहदुहिताज्योतिर्हपुत्रःपरमेव्योमन् ॥ पति र्जायाप्रविशतिगर्भोभूत्वासमातरं ॥ तस्यांपुनर्नवोभूत्वादशमेमासिजायते ॥ तज्जायाजायाभवतियदस्यांजायतेपु नः ॥ आभूतिरेषाभूति/जमेतन्निधीयते ॥ देवाश्चैतामृषयश्चतेजःसमभरन्महत् ॥ देवामनुष्यानब्रुवन्नेषावोजननी पुनः॥ नापुत्रस्यलोकोस्तीतितत्सर्वेपशवोविदुः ॥ तस्मात्तुपुत्रोमातरैस्वसारंचाधिरोहति ॥ एषपंधाउरुगायःसुशेवों ·यंपुत्रिणआक्रमतेविशोकाः ॥ तंपश्यंतिपशवोवयांसिर्चतस्मात्तेमात्रापिमिथुनीभवंतीतिहस्माआख्याय ॥ १३ ॥ अथैनमुवाचवरुणराजानमुपधावपुत्रोमेजायतांतेनत्वायजाइतितथेतिसवरुणराजानमुपससारपुत्रोमेजायतांतेनत्वाय जाइतितथेतितस्यहपुत्रोजज्ञेरोहितोनामतंहोवाचाऽजनिवैतेपुत्रौयजस्वमानेनेतिसहोवाचयदावैपशुर्निर्दशोभवत्यथस मेध्योभवतिनिर्दशोन्वस्त्वथत्वायजाइतितथेतिसहनिर्दशआसतंहोवाचनिर्दशोन्वभूद्यजस्वमानेनेतिसहोवाचयदावैप शोर्दताजायतेथसमेध्योभवतिदंतान्वस्यजायंतामथत्वायजाइतितथेतितस्यहदंताजज्ञिरेतंहोवाचाऽज्ञतवाअस्यदंताय जस्वमानेनेतिसहोवाचयदावैपशोर्दताःपर्वतेथसमेध्योभवतिदंतान्वस्यपद्यतामथत्वायजाइतितथेतितस्यहदंताःपेदि रेतहोवाापत्सतवाअस्यदंतायजस्वमानेनेतिसहोवाचयदावैपशोर्दताःपुनर्जायतेथसमेध्योभवतिदंतान्वस्यपुनर्जायं तामथत्वायजाइतितथेतितस्यहदताःपुनर्जज्ञिरेतंहोवार्चाऽज्ञतवाअस्यपुनर्दतायजस्वमानेनेतिसहोवाचयदावैक्षत्रियः सान्नाहुकोभवत्यथसमेध्योभवतिसन्नाहनुप्राप्नोत्वथत्वायजाइतितथेतिसहसन्नाहंसापत्तंहोवाचसन्नाहंनुप्रामोद्यजस्वमा नेनेतिसतथेत्युक्त्वापुत्रमामंत्रयामासततायंवैमात्वामददाद्धंतत्वयाहमिमंयजाइतिसहनेत्युक्त्वाधनुरादायारण्यम पातस्थौससंवत्सरमरण्येचचार ॥ १४ ॥ अथहैश्वाकंवरुणोजग्राहतस्यहोदरंजज्ञेतदुहरोहितःशुश्रावसोरण्याग्राममे १ 'तीतिहास्मा' इतिभाष्यपाठः । २ 'रण्यमुपातस्थौ ' इतिभाष्यपाठः।

·यायतमिंद्रःपुरुषरूपेणपर्येत्योवाच ॥ नानाश्रांतायश्रीरस्तीतिरोहितशुश्रुम ॥ पापोनृषद्वरोजनइंद्रइच्चरतःसखाचरै वेतिचरैवेतिवैमाब्राह्मणोवोचदितिह ॥ द्वितीयंसंवत्सरमरण्येचचारसोरण्याद्राममेयायतमिंद्रःपुरुषरूपेणपर्येत्योवा च ॥ पुष्पिण्यौचरतोजंघेभूष्णुरात्माफलग्रहिः ॥ शेरेससर्वेपाश्रमेणप्रपथेहताश्चरैवेतिचरैवेतिवैमाब्राह्मणोवो चदितिह ॥ तृतीयंसंवत्सरमरण्येचचारसोरण्याद्राममेयायतमिंद्रःपुरुषरूपेणपर्येत्योवाच ॥ आस्तेभगआसीनस्यो यस्तिष्ठतितिष्ठतः॥ शेतेनिपद्यमानस्यचरातिचरतोभर्गश्चरैवेतिचरैवेतिवैमाब्राह्मणोवोचदितिह ॥ चतुर्थसंवत्सरम रण्येचचारसोरण्याब्राममेयायतमिंद्रःपुरुषरूपेणपर्येत्योवाच ॥ कलिःशयानोभवतिसंजिहानस्तुद्वापरः ॥ उत्तिष्ठस्ने ताभवतिकृतंसंपद्यतेचरैश्चरैवेतिचरैवेतिवैमाब्राह्मणोवोचदितिह"॥ पंचमसंवत्सरमरण्येचचारसोरण्याब्राममेयायत मिंद्रःपुरुषरूपेणपर्येत्योवाच ॥ चरन्वैमधुविंदतिचरन्त्स्वादुमुदुंबरं ॥ सूर्यस्यपश्यश्रेमाणयोनतंद्रयतेचरंश्चरैवेतिचरै वेतिवैमाब्राह्मणोवोचदितिह ॥ षष्ठंसंवत्सरमरण्येचचारसोजीगर्तसौयवसिमृषिमशनयापरीतमरण्यउपेयायतस्यहत्र यःपुत्राआसुःशुनःपुच्छःशुनःशेपःशुनोलांगूलइतितंहोवाचऋषेहंतेशतंददाम्यहमेषामेकेनात्मानं निष्क्रीणाइतिसज्येष्ठ ॥ ॥ पुत्रंनिगृहानउवाचनन्विममितिनोएवेममितिकनिष्ठमातातौहमध्यमेसंपादयांचक्रतुःशुनःशेपैतस्यहशतंदत्त्वासतमा दायसोरण्याद्राममेयायसपितरमेत्योवाचततहताहमनेनात्माननिष्क्रीणाइतिसवरुणराजानमुपससारांनेनत्वायजाइ ऐ.बा.१७ ·.बा. ॥७॥ तितंथेतिभूयान्वैब्राह्मणःक्षत्रियादितिवरुणउवाचतस्माएतराजसूर्ययज्ञक्रतुंप्रोवाचतमेतमभिषेचनीयैपुरुषपशुमालेभे ॥१५॥ तस्यहविश्वामित्रोहोतासीजमदग्निरध्वर्युर्वसिष्ठोब्रह्मायास्यउद्गातातस्माउपाकृतायनियोक्तारंनविविदुःसहोवा चाजीगतःसौयवसिमह्यमपरंशतंदत्ताहऽमेनंनियोश्यामीतितस्माअपरंशतंददुस्तंसनिनियोजतस्माउपाकृतायनियुक्ता याप्रीतायपर्यग्निकृतायविशसितारंनविविदुःसहोवाचाजीगतःसौयवसिमह्यमपरंशतंदत्तोऽहमेनंविशसिष्यामीतितस्मा अपरंशतंददुःसोसिंनिःशानएयायोऽथहशुनःशेपईक्षांचक्रमानुषमिववैमाविशसिष्यतिहंताहंदेवताउपधावामीतिसप्र जापतिमेवप्रथमदेवतानामुपससारकस्यनूनंकतमस्यामृतानामित्येतय तंप्रजापतिरुवाचाग्निदेवानांनेदिष्ठस्तमेवोप धावेतिसोग्निमुपससाराग्नेर्वयंप्रथमस्यामृतानामित्येतयातमग्निरुवाचसवितावैप्रसवानामीशैतमेवोपधावेतिससविता रमुपससाराभित्वादेवसवितरित्येतेनतृचेनतंसवितोवाचवरुणायवैराज्ञेनियुक्तोसितमेवोपधावेतिसवरुणराजानमुपस सारातउत्तराभिरेकत्रिंशातंवरुणउवाचाग्निदेवानांमुखंसुहृदयतमस्तंनुस्तुह्यथत्वोत्स्रक्ष्यामइतिसोग्निंतुष्टावातउत्त राभिर्द्वाविंशत्या॑तमग्निरुवाचविश्वान्नुदेवान्स्तुह्यथत्वोत्स्रक्ष्यामइतिसविश्वान्देवांस्तुष्टावनमोमहद्भ्योनमोअर्भकेभ्यइ त्येतयातविश्वेदेवाऊचुरिंद्रोवैदेवानामोजिष्ठोबलिष्ठःसहिष्ठःसत्तमःपारयिष्णुतमस्तंनुस्तुह्यथत्वोत्स्रक्ष्यामइतिसइंद्र तुष्टावयच्चिद्धिसत्यसोमपाइतिचैतेनसूक्तेनोत्तरस्यचपंचदशर्मिस्तस्माइंद्रःस्तूयमानःप्रीतोमनसाहिरण्यरथंददौतमेत ·याप्रतीयायशश्वदिंद्रइतितमिंद्रउवाचाश्विनौनुस्तुह्यथत्वोत्स्रक्ष्यामइतिसोश्विनौतुष्टावातउत्तरेणतृचेनतमश्विनाऊच तुरुषसंनुस्तुयथत्वोत्स्रक्ष्यामइतिसउषसंतुष्टावातउत्तरेणतृचेनतस्यहस्मर्म्युच्युक्तायांविपाशोमुमुचैकनीयऐक्ष्वाकस्यो दरंभवत्युत्तमस्यामेवर्युक्तायांविपाशोमुमुचेऽगदऐक्ष्वाकआस ॥ १६ ॥ तमृत्विजऊचुस्त्वमेवनोस्याह्नःसंस्थामधि गच्छेत्यथहैतंशुनःशेपोंजःसवंददर्शतमेताभिश्चतसृभिरभिसुषावयच्चिद्धित्वंगृहेगृहइत्यथैनंद्रोणकलशमभ्यवनिनायो च्छिष्टंचम्बोर्भरेत्येतय थहास्मिन्नन्वारब्धेपूर्वाभिश्चतसृभिःसस्वाहाकाराभिर्जुहवांचकारार्थनमवभृथमभ्यवनिनाय त्वंनोअग्नेवरुणस्यविद्वानित्येताभ्यामथैनमतऊर्ध्वमग्निमाहवनीयमुपस्थापयांचकारशुनश्चिच्छेपंनिदितसहस्रादित्यवह शुनःशेषोविश्वामित्रस्यांकमाससादसहोवाचाजीगतःसौयवसिषेपुनर्मपुत्रंदेहीतिनेतिहोवाचविश्वामित्रौदेवावाइमं मह्यमरासतेतिसहदेवरातोवैश्वामित्रआसतस्यैतेकापिलेयबाभ्रवाःसहोवाचाजीगतःसौयवसिस्त्वंवेहिविह्वयावहाइति सहोवाचाजीगतःसौयवसिरांगिरसौजन्मनास्याजीगर्तिःश्रुतःकविः ॥ ऋषेपैतामहात्तोर्मापगाःपुनरेहिमामितिसहो वाचशुनःशेपोऽदर्युस्त्वाशासहस्तैनयच्छूद्रेष्वलप्सत ॥ गवांत्रीणिशतानित्वमवृणीथामदंगिरइतिसहोवाचाजीगतः सौयवर्सिस्तद्वैमाताततपतिपापकर्ममयाकृतं ॥ तदहंनिह्नवेतुभ्यप्रतियतुशतागवामितसहोवाचशुन शेपोयःसकृत्पा पकंकुर्यात्कुर्यादेनत्ततोपर ॥ नापागा शोद्रान्यायादसंधेयत्वयाकृतमित्यसंधेयमितिहविश्वामित्रउपपपादसहोवाच ·निवामित्रोभीगणवागनागिःशासननिशिवासिपुः ॥ अस्थान्मतस्यपुत्रोभूममैवोपेहिपुत्रतामितिसहोवाचशुनःशेषः मथयथानोज्ञपयागजपुत्रनथायद ॥ यथवांगिरसःसन्नुपेयांतवपुत्रतामितिसहोवाचविश्वामित्रीज्येष्ठोमेत्वंपुत्राणांस्या स्तवश्रेष्ठाप्रजास्यात् ॥ उपेयादवमेदायतेनवैत्वोपमंत्रयइतिसहोवाचशुनःशेपःसंज्ञानानेषुवैब्रूयात्सौहायमेश्रियै ॥ यथाहभरतऋषभोपेयांतवपुत्रतामित्यथहविश्वामित्रःपुत्रानामंत्रयामासमधुच्छंदाःशृणोतनऋपभोरेणुरष्टकः ॥ येके चभ्रातरस्थनास्मैज्यैष्ठ्यायकल्पध्वमिति ॥ १७ ॥ तस्यहविश्वामित्रस्यैकशतंपुत्राआसुःपंचाशदेवज्यायांसौमधुच्छंद सःपंचाशत्कनीयांसस्तोज्यायांसोनतेकुशलमेनिरेताननुव्याजहारान्तान्वःप्रजाभक्षीष्टेतितएतेंधाःपुंड्राःशवराःपुलिं दामूतिबाइत्युदंत्याबहवोभवतिवैश्वामित्रादस्यूनांभूयिष्ठाःसहोवाचमधुच्छंदाःपंचाशतासार्धयन्नःपितासंजानीतैत स्मिंस्तिष्ठामहेवयं ॥ पुरस्त्वासर्वेकुर्महेत्वामन्वंचोवयंस्मीत्यथहविश्वामित्रःप्रतीतःपुत्रांस्तुष्टावतेवैपुत्राःपशुमंतौवीर वतोभविष्यथ ॥ येमा मेनुगृह्णतोवीरवंतमकर्तमा ॥ पुरएत्रावीरवंतौदेवरातेनगाथिनाः ॥ सर्वेराध्यास्थपुत्राएषवः सद्विवाचनं ॥ एषवःकुशिकावीरोदेवरातस्तमन्वित ॥ युष्मांश्चदायमउपेाविद्यांयामुचविद्मसि ॥ तेसम्यंचोवैश्वा मित्राःसर्वेसाकंसरातयः॥ देवरातायतस्थिरैधृत्यैश्रैष्ठ्यायगाथिनाः ॥ अधीयतदेवरातोरिक्थयोरुभयोर्कषिः ॥ ज हूनांचाधिपत्यैदैववेदेचगाथिनां ॥ तदेतत्परऋक्शतगाथैशौनःशेपमाख्यानैतद्धोताराज्ञेभिषिक्तायाचष्टे हिरण्यकशि ·पावासीनआचष्टेहिरण्यकशिपावासीनःप्रतिगृणातियशोवैहिरण्ययशसैवैनंतत्समर्धयत्योमित्यूचःप्रतिगरएवंतथेतिगा थायाओमितिवैदैवंतथेतिमानुषदैवेनचैवैनंतन्मानुषेणचपापादेनसःप्रमुंचतितस्माद्योराजाविजितीस्यादप्ययजमान आख्यापयेतैवैतच्छौनःशेपमाख्याननहास्मिन्नल्पंचनैनःपरिशिष्यतेसहस्रमाख्यात्रेदद्याच्छतंप्रतिगरित्रएतेचैवासनेश्वे तश्चाश्वतरीरथोहोर्तुःपुत्रकामाहाप्याख्यापयेरेन्लभंतेहपुत्रान्लभंतेहपुत्रान् ॥ १८॥ इतितृतीयोऽध्यायः॥ ३ ॥ प्रजापतिर्यज्ञमसृजतयज्ञंसृष्टमनुब्रह्मक्षत्रेअसृज्येतांब्रह्मक्षत्रेअनुद्वय्यःप्रजाअसृज्यंतहुतादश्चाहुतादचब्रह्मैवानुहुता दःक्षत्रमन्वहुतादएतावैप्रजातादोयद्राह्मणाअर्थताअहुतादोयद्राजन्योवैश्यःशूद्रस्ताभ्योयज्ञउदक्रामत्तंब्रह्मक्षत्रेअन्वै तौयान्येवब्रह्मणआयुधानितैर्ब्रह्मान्वैद्यानिक्षत्रस्यतैःक्षत्रमेतानिवैब्रह्मणआयुधानियद्यज्ञायुधान्यथैतानिक्षत्रस्यायुधा नियदश्वरथःकवचइषुधन्वतंक्षत्रमनन्वाप्यन्यवर्तायुधेभ्योहस्मास्यविजमानःपराडेवैत्यथैनंब्रह्मान्वैत्तमाप्नोत्तमावा परस्तान्निरुद्ध्यातिष्ठत्सआप्तःपरस्तान्निरुद्धस्तिष्टज्ञात्वास्वान्यायुधानिब्रह्मोपावर्तततस्माद्धाप्येतहियज्ञोब्रह्मण्येवब्राह्म णेषुप्रतिष्ठितोऽथैनक्षत्रमन्वागच्छत्तदब्रवीदुपमास्मिन्यज्ञेह्वयस्वेर्तितत्तथेत्यब्रवीत्तद्वै निधायस्वान्यायुधानिब्रह्मणएवा युधैर्ब्रह्मणोरूपेणब्रह्मभूत्वायज्ञमुपावर्तस्वेतितथेतितत्क्षत्रंनिधायस्वान्यायुधानिब्रह्मणएवायुधैर्ब्रह्मणोरूपेणब्रह्मभूत्वा यज्ञमुपावर्तततस्माद्धाप्येतर्हिक्षत्रियोयजमानोनिधायैवस्वान्यायुधानिब्रह्मणएवायुधैर्ब्रह्मणोरूपेणब्रह्मभूत्वायज्ञमुपा .

·स. पं. वर्तते ॥ १९ ॥ अथातोदेवयजनस्यैवयांच्यस्तदाहुर्यब्राह्मणोराजन्योवैश्यौदीक्षिष्यमाणःक्षत्रियदेवयजनंयाचतिक क्षत्रियोयाचेदितिदैवंक्षत्रयाचेदित्याहुरादित्योवैदैवंक्षत्रमादित्यएषांभूतानामधिपतिःसयदहीक्षिष्यमाणोभवतितद हःपूर्वाह्नएवोद्यतमादित्यमुपतिष्ठेतैदंश्रेष्ठंज्योतिषांज्योतिरुत्तमं ॥ देवसवितर्देवयजनमेदेहिंदेवयज्यायाइतिदेवयजनं याचतिसयत्तत्रयाचितउत्तरांसप॑त्योतथाददामीतिहेवतदाहतस्यहनकाचनरिष्टिर्भवतिदेवेनसवित्राप्रसूतस्यौत्तरोत्तरि णीहश्रियमश्नुतेश्नुतेऽहप्रजानामैश्वर्यमाधिपत्यैयएवमुपस्थाययाचित्वादेवयजनमध्यवसायदीक्षतेक्षत्रियःसन् ॥२०॥ अथातइष्टापूर्तस्यापरिज्यानिःक्षत्रियस्ययजमानस्य॑सपुरस्ताद्दीक्षायाआहुतिंजुहुयाच्चतुर्गृहीतमाज्यमाहवनीयइष्टापूर्त स्यापरिज्यान्यैपुनर्नइंद्रोमघवाददातु ॥ ब्रह्मपुनरिष्टंपूर्तदात्स्वाहेत्यथानूबध्यायसमिष्टयजुषामुपरिष्टात्पुन!अग्निर्जा तवेदाददातु ॥ क्षत्रपुनरिष्टंपूर्तदात्स्वाहेतिसैषेष्टापूर्तस्यापरिज्यानिःक्षत्रियस्ययजमानस्ययदेतेआहुतीतस्मादेतेहोत व्ये ॥ २१ ॥ तदुहस्माहसौजातआराहिरजीतपुनर्वण्यवाएतद्यदेतेऽआहुतीइतियथाहकामयेततथैतेकुर्याद्यइतोनु शासनंकुर्यादितीमत्वेवजुहुयाद्ब्रह्मप्रपद्येब्रह्ममाक्षत्राद्गोपायतुब्रह्मणेस्वाहेतितत्तदितीं३ ॥ ब्रह्मवाएषप्रपद्यतेयोयज्ञंप्रप द्यतेब्रह्मवैयज्ञोयज्ञादुहाएषपुनर्जायतेयोदीक्षतेतंब्रह्मप्रपन्नक्षत्रंनपरिजिनातिब्रह्ममाक्षत्राद्गोपायत्वित्याहयथैनंब्रह्मक्ष ॥९९॥ १ याञ्चस्तदाहुः ' इतिभाष्यपाठः।

·त्राद्गोपायब्रह्मणेस्वाहेतितदेनलीणातितदेनप्रीतक्षत्राद्गोपायत्यथानुबंध्यायसमिष्टयजुषामुपरिष्टोत्क्षत्रं प्रपद्येक्षत्रंमाब ह्मणोगोपायतुक्षत्रायस्वाहेतितत्तदितीं३ ॥ क्षत्रंवाएषप्रपद्यतेयोराष्ट्रप्रपद्यतेक्षत्रंहिराष्ट्रतक्षत्रप्रपन्नब्रह्मनपरिजिनातिक्ष त्रमाब्रह्मणोगोपायत्वित्याहयथैनंक्षत्रंब्रह्मणोगोपायैत्क्षत्रायस्वाहेतितदेनत्प्रीणातितदेनत्प्रीतंब्रह्मणोगोपायतिसैषेष्टापू तस्यैवापरिज्यानिःक्षत्रियस्ययजमानस्ययदेतेआहुतीतस्मादेतेएवहोतव्ये ॥२२॥ अथेंद्रोवैदेवतयाक्षत्रियोभवतित्रैष्टु भश्छंदसापंचदशस्तोमेनसोमोराज्येनराजन्योबंधुनासहदीक्षमाणएवब्राह्मणतामभ्युपैतियत्कृष्णाजिनमध्यूहतियदी क्षितव्रतंचरतियदेनंब्राह्मणाअभिसंगच्छंतेतस्यहदीक्षमाणस्यद्रएवेंद्रियमादत्तैत्रिष्टुब्बीर्यपंचदशःस्तोमआयुःसोमोरा ज्यं पितरोयशस्कीर्तिमन्योवाअयमस्मद्भवतिब्रह्मवाअयंभवतिब्रह्मवाअयमुपावर्ततइतिवदंतःसपुरस्ताद्दीक्षायाआहुतिं हुत्वाऽहवनीयमुपतिष्ठेतनेंद्राद्देवतायाएमिनत्रिष्टुभश्छंदसौनपंचदशात्स्तोमान्नसोमाद्राज्ञोनपित्र्याद्वंधौर्मामइंद्रइंद्रिय मादितमात्रिष्टुब्वीर्यमापंचदशस्तोमआयुर्मासोमोराज्यमापितरोयशस्कीर्तिसहेंद्रियेणवीर्येणायुषाराज्येनयशसाबंधु नाग्निदेवतामुपैमिगायत्रींछंदस्त्रिवृतंस्तोमंसोमंराजानब्रह्मप्रपद्येब्राह्मणोभवामीतितस्यहनेंद्रइंद्रियमादत्तैनत्रिष्टुब्वीर्य नपंचदशःस्तोमआयुर्नसोमोराज्यंनपितरोयशस्कीतियएवमेतामाहुतिंहुत्वाहवनीयमुपस्थायदीक्षतेक्षत्रियःसन् ॥२३॥ अथाग्नेयोदेवतयाक्षत्रियोदीक्षितोभवतिगायत्रश्छंदमात्रिवृत्स्तोमेनब्राह्मणोबंधुनासहोदवस्यन्नेवक्षत्रियतामभ्युपैति

·स.पं.
अ.४
तस्यहोदवस्थतोऽग्निरेवतेजआदत्तैगायत्रीवीर्यत्रिवृत्स्तोमआयुर्ब्राह्मणाब्रह्मयशस्कीर्तिमन्योवाअयमस्मद्भवतिक्षत्रवाअ
यंभवतिक्षत्रंवाअयमुपावर्ततइतिवदंतःसोनूबंध्यायैसमिष्टयजुषामुपरिष्टाछुत्वाहुतिमाहवनीयमुपतिष्ठेतनाग्नेर्देवताया
एमिनगायत्र्याश्छंदसोनत्रिवृतःस्तोमान्नब्रह्मणोबंधौर्मामेग्निस्तेजआदितमागायत्रीवीर्यमात्रिवृत्स्तोमआयुर्माब्राह्मणाब
ह्मयशस्कीर्तिसहतेजसावीर्येणायुषाब्रह्मणायशसाकीत्यद्रदेवतामुपैमित्रिष्टुभंछंदःपंचदशंस्तोमंसोमराजानक्षत्रप्रपद्येक्ष
त्रियोभवामि ॥ देवाःपितरःपितरौदेवायोस्मिससन्यजे ॥ स्वंमइदमिष्टंस्वंपूर्तस्वश्रांतस्वहुतं ॥ तस्यमेयमग्निरुपद्रष्टा
यंवायुरुपश्रोतासावादित्योनुख्यातेदमहंयएवास्मिसोस्मीतितस्यहनाग्निस्तेजआदत्तनगायत्रीवीर्यनत्रिवृत्स्तोमआयुर्न
ब्राह्मणाब्रह्मयशस्कीर्तियऽएवमेतामाहुतिंहुत्वाऽऽहवनीयमुपस्थायोदवस्यतिक्षत्रियःसन् ॥ २४ ॥ अथातोदीक्षाया
आवेदनस्यैवतदाहुब्राह्मणस्यदीक्षितस्यब्राह्मणोदीक्षिष्टेतिदीक्षामावेदयंतिकथंक्षत्रियस्यावेदयेदितियथैवैतब्राह्मण
स्यदीक्षितस्यब्राह्मणोदीक्षिष्टेतिदीक्षामावेदयत्येवमेवैतत्क्षत्रियस्यावेदयेत्पुरोहितस्यायेणेतितत्तदितीं३ ॥ निधायवा
एषस्वान्यायुधानिब्रह्मणएवायुधैर्ब्रह्मणोरूपेणब्रह्मभूत्वायज्ञमुपावर्तततस्मात्तस्यपुरोहितस्यायेणदीक्षामावेदयेयुःपुरो
हितस्यायेणप्रवरप्रवृणीरन् ॥ २५ ॥ अथातोयजमानभागस्यैवतदाहुःप्राश्नीयात्क्षत्रियोयजमानभागां३ ॥ नमा
श्रीया३त् इति ॥ यत्प्राश्नीयादहुताद्भुतप्राश्यपापीयान्त्स्याद्यन्नप्राश्नीयाद्यज्ञादात्मानमंतरियाद्यज्ञोवैयजमानभार्ग:स
॥१०॥

·.. ॥ ब्रह्मणेपरिहृत्यःपुरोहितायतनंवाएतत्क्षत्रियस्ययद्ब्रह्मार्धात्मोहवाएषक्षत्रियस्ययत्पुरोहितउपाहपरोक्षेणैवप्राशितरूपमा मोतिनास्यप्रत्यक्षंभक्षितोभवतियज्ञउहवाएषप्रत्यक्षयद्ब्रह्माब्रह्मणिहिसर्वोयज्ञःप्रतिष्ठितोयज्ञेयजमानोयज्ञएवतद्यज्ञम प्यत्यज॑तियथाप्स्वापोयथाग्नावग्नितद्वैनातिरिच्यतेतदनंनहिनस्तितस्मात्सब्रह्मणेपरिहृत्योग्नौहैकेजुह्वतिप्रजापतेर्विभा नामलोकस्तस्मिंस्त्वादधामिसहयजमानेनस्वाहेतितत्तथानकुर्याद्यजमानोवैयजमानभागोयजमानंहसोग्नौप्रवृणक्तिय एनंतत्रब्रूयाद्यजमानमग्नौप्रावाीःप्रास्याग्निःप्राणान्धक्ष्यतिमरिष्यतियजमानइतिशश्वत्तथास्यात्तस्मात्तस्याशांनेयादा शांनेयात् ॥ २६ ॥ इतिचतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ विश्वंतरोहसौषद्मनःश्यापर्णान्परिचक्षाणोविश्यापर्णयज्ञमाजहतद्धानुबुध्यश्यापोस्तंयज्ञमाजग्मुस्तेहतदंतर्वेद्या सांचक्रिरैतान्हदृष्ट्वोवाचपापस्यवाइमेकर्मणःकर्तारआसतेपूतायैवाचोवदितारॊयच्छयापर्णाइमानुत्थापयतेमेमेंतर्वेदि मासिषतेतितथेतितानुत्थापयांचास्तेहोत्थाप्यमानारुरुविरैयेतेभ्योभूतवीरेभ्यौसितमृगाःकश्यपानांसोमपीथमभिजि ग्युःपारिक्षितस्यजनमेजयस्यविकश्यपेयज्ञेतैस्तेतत्रवीरवंतआसुःकःस्वित्सोस्माकास्तिवीरोयइमंसोमपीथमभिजेष्यती त्ययमहमस्मिवोवीरइतिहोवाचरामोमार्गवेयोरामोहासमार्गवेयोनूचानःश्यापर्णीयस्तेषांहोत्तिष्ठतामुवाचापिनुराजन्नि १ ' त्सोस्माकमस्ति' इतिभाष्येपाठः । अस्माकंराज्ञातिरस्कृतानांमध्येइतितत्रार्थः । ॥ ॥ ॥

·ऐ. बा. ॥ त्थंविदंवेदेरुत्थापयंतीतियस्त्वंकथंवेत्थब्रह्मवंधविति ॥ २७ ॥ यत्रंद्रदेवताःपर्यवृंजन्विश्वरूपत्वाष्ट्रमभ्यमंस्तवृत्रमस्त तयतीन्सालावृकेभ्यःप्रादादरुर्मघानवीगृहस्पतेःप्रत्यवधीदितितत्रेद्रःसोमपीथेनव्यायतेंद्रस्यानुव्वृद्धिक्ष–सोमपी थेनव्याय॑तापींद्रःसोमपीभवत्त्वष्टुरामुष्यसोम॑तयुद्धमेवाद्यापिक्षत्रंसोमपीथे सयस्तंभक्षंविद्याद्यःक्षत्रस्यसोमपीथेन व्युद्धस्ययेनक्षत्रंसमृध्यतैकथंतवेदेरुत्थापयंतीतिवेत्थब्राह्मणत्वंतंभक्षां३ ॥ वेदहीतितंवैनोब्राह्मणबहीतितस्मैवैतेराज नितिहोवाच ॥२८॥ त्रयाणांभक्षाणामेकमाहरिष्यतिसोमंवादधिवापोवासयदिसोमंब्राह्मणानांसभक्षौब्राह्मणांस्तेनभ शेणजिन्विष्यसिब्राह्मणकल्पस्तेप्रजायामाजनिष्यतआदाय्यापाय्यावसायीयथाकामप्रयाप्योर दावैक्षत्रियायपापंभव तिब्राह्मणकल्पोस्यप्रजायामाजायतईश्वरोहास्माद्वितीयोवातृतीयोवाब्राह्मणतामभ्युपैतोःसब्रह्मबंधवेनजिज्यूषितोऽथ यदिदधिवैश्यानांसभक्षौवैश्यास्तेनभक्षेणजिन्विष्यसिवैश्यकल्पस्तेप्रजायामाजनिष्यतैन्यस्यबलिकृदन्यस्यांद्योर थाका मज्येयौयदावैक्षत्रियायपापंभवतिवैश्यकल्पोस्यप्रजायामाजायतईश्वरोहास्माद्वितीयोवातृतीयोवावैश्रामभ्युपतोः सवैश्यतयाज़िज्यूषितौथयद्यपःशूद्राणांसभक्षुःशूद्रांस्तेनभक्षेणजिन्विष्यसिदलत्परतेप्रजायामाजनिष्यतैन्यस्यप्रेष्यः कामोत्थाप्यौयथाकामवध्योयदावैक्षत्रियायपापंभवतिशूद्रकल्पोस्यप्रजायामाजायतईश्वरोहास्माद्वितीयोवातृतीयोवा शूद्रतामभ्युपैतोःसशूद्रतयाजिज्यूषितः॥२९॥ एतेवैतेत्रयोभक्षाराजनितिहोवाचयेषामाशांनेयात्क्षत्रियोयजमानोथा :

·स्यैषस्वोभक्षोन्यग्रोधस्यावरोधाचफलानिचौदुंबराण्याश्वत्थानिप्लाक्षाण्यभिषुणुयात्तानिभक्षयेत्सोस्यस्वोभक्षोयतोवाअ धिदेवायज्ञेनेष्ट्वास्वर्गलोकमायस्तत्रैतांश्चमसान्युजस्तेन्यग्रोधाअभवन्न्युब्जाइतिहाप्येनानेताचक्षतेकुरुक्षेत्रेतेह प्रथम जांन्यग्रोधानांतेभ्योहान्येधिजातास्तेयन्यं चोरोहस्तस्मान्न्यड्रोहतिन्न्यग्रोहोन्यग्रोहोवैनामतंन्यग्रोहंसतंन्यग्रोधइत्याच क्षतैपरोक्षणपरोक्षप्रियाइवहिदेवाः ॥३०॥ तेषांयश्चमसानांरसोवाडैत्तेवरोधाअभवन्नथयऊर्ध्वस्तानिफलान्येषहवाव क्षत्रियःस्वाद्भक्षान्नैतियोन्यग्रोधस्यावरोधांश्चफलानिचभक्षयत्युपाहपरोक्षेणैवसोमपीथमाप्नोतिनास्यप्रत्यक्षंभक्षितोभव तिपरोक्षमिवहवाएषसोमोराजायन्यग्रोधःपरोक्षमिवैषब्रह्मणोरूपमुपनिगच्छतियत्क्षत्रियःपुरोधयैवदीक्षयैवप्रवरेणैव क्षत्रंवाएतद्वनस्पतीनांयन्न्यग्रोधःक्षत्रंराजन्यौनिततइवहीहक्षत्रियोराष्ट्रवसन्भवतिप्रतिष्ठितइवनिततइवन्यग्रोधोवरो धैर्भूम्यांप्रतिष्ठितइवतद्यत्क्षत्रियोयजमानोन्यग्रोधस्यावरोधांश्चफलानिचभक्षयत्यात्मन्येवतत्क्षत्रवनस्पतीनांप्रतिष्ठाप यतिक्षत्रआत्मानक्षत्रेहवैसआत्मनिक्षत्रवनस्पतीनांप्रतिष्ठापयतिन्यग्रेधइवावरोधैर्भूम्यांप्रतिराष्ट्रेतिष्ठत्युग्रंहास्यराष्ट्रम व्यथ्यंभवतियएवमेतंभशंभक्षयतिक्षत्रियोयजमानः ॥ ३१ ॥ अथयदौदुंबराण्यू|वाएषोन्नाद्याद्वनस्पतिरजायतय दुदुंबरोभौज्यवाएतद्वनस्पतीनामेवामितपन्नाचभौज्यंचवनस्पतीनाक्षत्रेदात्यथयदाश्वत्थानितेजसोवाएपवन