·हरिदाससंस्कृतमधमालासमाय- काशीसंस्कृतसीरीज़पुस्तकमालायाः ८8 न्यायविभागे (१२) द्वादशं पुष्पम् | KDRARY. श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतं व्यधिकरणप्रकरणम् । काशीस्थराजकीयपाठशालीय न्यायशास्त्रप्रधानाध्यापकमहामहोपाध्याय श्रीमद्गुरुचरण पं० वामाचरणभट्टाचार्यानुगृहीतेन काशीस्थ- राजकीयपाठशालाया न्यायशास्त्राध्यापफेन न्यायाचार्य पं० श्रीशिवदत्त मिश्रगौड़ेन विरचितया "गंगाख्य". व्याख्यया संपलितम् । तस्कृतटिप्पण्यादिभिविभूषितं च । काशीस्य टी. ए.वी. नि. वेदविद्यालय प्राधानाध्यापकेन पं० दुखिराजशाक्षिणा सङ्कलितेन अनुगाप्रकारेण पारतं तेनैव संशोधितः । प्रकाशक:-- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त:- चौखम्या संस्कृत सीरिज़ आफिस, विपाविलास प्रेस, गोपालमन्दिर पे सर पाउक, बनारस सिटी। भस्म सधिवास प्रशासन स्यायतीता।

·KolepokemaDERABHATRAPADARADAADIREDERERAN इस कार्यालय द्वारा "काशासातसीरिज" के अलावा और भी । सीरिज यथा "चौखम्बासमतसीरिज" "अनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससस्तसीरिज" अन्य मालायें निकलती है तथा इन ४ सीरियों के पश्चात् और भी विविध शान की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा अन्य समस्थानों के छपे हुए सस्कृत तथा भाषा--गाय के अन्य विकयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मगवाकर देखें, इसके अलावा हमार यहा सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है। पत्रादि प्रेषणस्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- "चौखम्बा संस्कृतसीरिज" आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। ambandar aavapatanavar ra ·॥ श्रीः ।।. श्रीसद्गुरुः शरणम अथेदं प्रकाश्यते मुद्रापयित्वा जगदीशतर्कालङ्कारकृतं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । अनुमानखण्डे व्यु- त्पत्तिमुपलिप्सून्नां छात्राणां सौकर्याय श्रीमद्गुरुवरगौतम- 'कल्प म०म० श्रीवामाचरणभट्टाचार्याणामनुग्रहतोऽस्य प्रक- रणस्य गङ्गानाम्नी टीका श्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयस्यानु- रोधेन व्यरचि । अस्य मुद्रणविक्रययोः सर्वेऽधिकाराः सततं प्रकाशकाधीनाः कृताः। गूढार्थतयाऽस्य कचिजाताः प्रमा- देनाशुद्धीः स्वयं संशोध्य पाठयिष्यन्ति अध्यापका विद्वांस इति विज्ञाम्यामुं गङ्गोदकनिवापाञ्जलिं गुरुचरणारविन्देषु स- मर्पये, येन सर्वान्तर्यामी श्रीविश्वनाथः प्रसन्नो भवेदिति प्रार्थयते- - अधिकापाढशुद्ध नवम्यां सौम्यवासरे विदुषामनुचरः श्रीशिवदत्तमिश्रः ॥ सं० १९८८

·DISODEDDDDURATDay
इस कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसीरिज" के भलावा और भी ३ सौरिम यथा
"चौखम्बसिहतसीरिज" "बनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतचीरिज" प्रथ.
निकलती तथा इन ४ सीरिजों के पक्षात् और भी विविध शाम को पुरतमें
प्रकाशित की गई है तथा अन्य सग स्थानों के को हुए मत तथा भाषा-भाष्य के
प्रय विक्रया प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे
यही सर्व प्रकार की सात, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुदर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है।
पत्रादि प्रेषणस्थानम्-
जयकृष्णदास हरिदास. गुप्तः
"चौखम्बा संस्कृतसीरिज़" आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।
mpcaprapanapramananvarnarambapradamari

·AVAN श्रीगणेशाय नम । अथ व्यधिकरणप्रकरणस्य चिन्तामणिः। + अथेदं वाच्य शेयत्वादित्यत्र समवायितया वाच्यत्वाभावो घटे न्यायाचार्यशिवदत्तमिश्रकृता गंगाख्या जागदीशीटीका । यकारुण्यकणस्पर्शान्मूको वाचस्पतीयति ॥ ब्रह्मोपेन्द्रशिर्वन्द्या नौमि तो वागोश्वरीम् ॥ १ ॥ द्रव्य यत्पदपमासुपटली यस्यामशेषा गुणा. यन्निना सकला क्रिया अपि पुन सामान्यशून्या च या । यस्यामस्ति विशेषमैटिममवाप्योभावपूर्णा च या तां वन्दे सुपदार्थसार्थवटिता देवी गिरामीश्वरीम् ॥ २॥ वेदार्थो यदुपज्ञतामुपगत प्रीतकियां भारते लुप्ता य समवस्थितामतनुत स्मातकियां सस्कृताम् । अग्न्याधानविधानत प्रतिफलत्कीर्तिश्व साग्निभी त तात प्रभुदत्तशास्त्रणमहो त्यक् वा पर क नुम ॥ ३ ॥ न्यायाम्भोधिघटोद्भव श्रुतिवनीसञ्चारपञ्चानन स्वर्गद्वाप्रतिमप्रसन्नवचन शान्त सदा सस्मितम् । वादीन्द्रद्विपदपदारणहरि वन्दे बुधेन्द्र गुरु थीयामाचरण लघूकृतगुरु विद्यातपोऽभ्यहितम् ॥ ४ ॥ श्रीगजेशकृतो विराजतितरा यस्तत्वचिन्तामणि स्तधाका रघुनाथशर्मविहिता जागर्ति सा दाधिति । व्यारयां तन चार किच जगदीशाख्यो महाताविको विख्याता भुवि पण्डितेष्वनुपमा सा जागदीश्यात्मना ॥ ५॥ तदन्थन्धिनिर्भेदकुशला कोमलाक्षरा । 'गङ्गा' गजेच विमला शिवदत्तेन तन्यत ॥ ६ ॥ जगदीशपदोद्भूता शिवदत्तेन धारिता । अविद्याक्लुपौधनी गङ्गय गीयर्ता युधै ॥७॥॥ केवलान्वयिनि साध्याभावाऽप्रसिद्धिनिबन्धनामुक्ताऽध्याप्ति व्यधिकरणधमांवच्छिन्नप्रति योगितााभावाङ्गीक्तृसौन्दहमतमवलम्म्योद्धत्तुमाशङ्कते मूल अमित समवायितयति। . 4 ·जागदीशीव्यधिकरणं एव प्रसिद्धः, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य केवला. न्वयित्वात् । न चैवं घटे एवं व्यभिचारः, साध्यतावच्छेदकावच्छि नप्रतियोगिताका भावयत्तित्वं हि व्यभिचारः न च वाच्यत्वाभाव स्तादृशो घटे इति चेत् । तर्हि तादृशसाध्यामावसामानाधिकरण्याभावो च्याप्तिस्तथाचा असिद्धिः। स्वतादा- अवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं तृतीयाविमश्यर्थः । तस्य च वाच्यत्वाभावेऽन्वयः । न च तत्र तृतीयानुशासनविरहान्न तृतीयार्थत्वमिति वाच्यम् । वैशिष्ट्यरूपार्थे तृतीयानुशासनसत्वेन तस्य च वैशिष्ट्यरूपत्वेनाऽदोषात् । ननु वाच्यत्वरूपप्रतियोगिमति घदे कयन्तदभाव इत्यत आह याधिकरणधर्माप. छिनामावस्येति । केवलान्वयित्वात् -सर्वध सत्वात् । अन परवृत्तित्वे केवलान्वयित्व हेतुः, तत्र च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व बोध्यम् । तयाय प्रतियोगितायो दकावच्छिन्न प्रतियोगिना राम विरोधो, न तु प्रतियोगिमात्रेण, म्यभिकरणधर्मावशिक्षा तियोगी च'न कुत्रचिदप्यस्ति अप्रसिद्धत्वादतः सर्वत्रैव तदवच्छिन्नाभाव इति भाव । ननु किमिदं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितारामावत्वम् , न तावत् स्वप्रतियों ग्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वम् , तदनुगमश्च अभावविशिष्टत्वम् , पै. म्य-स्वप्रतियोग्यवृत्तिधर्मावछिन्नप्रतियोगिताकत्वोभयसम्यन्न, समनियतीभाव योरक्येन घटत्वेन पटाभावस्य पटरवेन पटामावस्य चैश्यात् घटत्यस्यापि प्रतियोगियत्तित्वेनाम- भयापत्तेः । न च स्वाथयाऽत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितामाभावत्वम् निवेश्यम् , तदनुगम- व प्रतियोगिता विशिष्टप्रतियोगितााभावत्वम् , दै० स्वतादात्म्य-स्वाध्यत्तित्वसम्यन्धाव. छिन्नस्वनिष्ठापच्छेदवताकप्रतियोगिताकभेदवद्धर्मावच्छिन्नत्योमयसम्बन्धेन, तथाच नाय दी. प, समनियताभावयोरेक्येपि प्रतियोगितयोमेंदादिति वाध्यम् । एमीप विशिष्टतया गुणो नास्तीत्यभावस्याऽसहापते , स्वाश्यति वस्यापि स्वावच्छेदक्षतापट सम्मान च्यतया रायोगेन पटत्वेन गुणो नास्तीत्यभावस्याऽमनहारतेय । न च साध्यनिहाधिकार णतानिरूपितनिरूपवतानपच्छदकधर्मावच्छिनावच्छेदक्ताकप्रतियोगिताकत्वं विश्यम् , ताशनिरूकतापच्छेदकत्वाभावश्च स्वादरछेदक्ताघटकराम्बन्धावच्छिनावरहेदकरवीयरूप. सम्याधावच्छिन्नप्रतियोगिताः । अनुगमन प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताम् . स्वतादाम्प-स्वविशिष्टाऽमादवद्धावरियसप्रतियोगिताकोमयसम्मन्न, अभाव एव सिध्यम स्वाधयनिठाधिकरणतानिपतनिपतावरफताराधिनस्थापना মােববিজলিলাবাসযাঙ্কিংযোগকাৰ सम्बन्धेन सपा नोकदीप इति वाध्यम् । एपमपि विपयितया सकात रमतार सबवेन रजतत्वविशिरागादिशान नास्तीसमावस्यागसते । रासनिअDe माया निरपरिजनकात।

·सटिप्पणटीकासहितम् । . अन्न फेचित् । अवच्छेदकताविशिष्टप्रतियोगिताकत्व-प्रतियोगिताविशिष्टनिरवच्छि. मावच्छेदकताप्रतियोगिताकत्य-एतदन्यतरवदनायो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायः । 'न. *तियोगितायां अवच्छेदकतावैशिष्टपं च स्वनिरूपकाव--स्वायच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नस्वा. स्वच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्तित्वोभयसम्बन्धेन । प्रतियोगिता० निरप. हाच्छिन्नावच्छेदकताया स्वनिरूपितव--स्वाश्रयनिष्ठाधिकरणतात्वव्यापकोंदप्रतियोगितावच्छे. दकरवोभयसम्बन्धेन । भेदप्रतियोगितावच्छेदकता च स्यावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वा. श्रयनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्ना प्राया । विशिष्ट सत्तया गुणा- भावादिसद्भहाय प्रथमदलोपादानम् , निरवच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावमनहाय द्वितीयदलप्रवेशः । तत्र चावच्छदकतायो निरवच्छिन्नत्वाऽप्रवेशे रजतत्वत्वेन रजतत्वेन रज- तत्वेन रजतत्वत्वेन रजतत्वविशिष्टावगाहिज्ञानं नास्तीत्यभावेऽतिव्या तज्ज्ञाननिष्ठाधिकरण- तासामान्ये तादशावरछेदकताश्रयनिष्टनिरवच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितत्वाभावसत्त्वात् । एवं सम्बन्धघटकनिरूपक्तायां निरवच्छिन्नत्वाऽप्रवेशे स्वरूपतो रजतत्वेन रजतत्वत्वेन रजतत्व विशिष्टावाहिज्ञानाऽभावाऽमनहापत्तेः । तज्ज्ञाननिष्ठाधिकरणतायां रजतत्वत्वावच्छिन्नर- जतत्वनिष्टनिरूपकतानिरूपितत्वसत्त्वादिति वदन्ति । नव्यास्तु प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकाभावत्वं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिता. काभावत्वम् । वै. स्वतादात्म्य-स्वाश्रयनिष्ठाधिकरणतानिरूपितनिरूकताविशिष्टान्याऽष. च्छेदकताकत्वोभयसम्बन्धन । अवच्छेदकतायां निरूपकतावैशिष्टयं च स्वावच्छेदकसम्ब- न्धावच्छिन्नत्व-स्वसामानाधिकरण्य-स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्व -स्ववृत्तित्व-एतचतुष्टयस. म्बन्धन । स्वत्तित्वं च स्वानवच्छेदकानवाच्छन्नत्वरूपेण, स्वं अवच्छेदकता । रजतत्वनिष्ठसविच्छिन्नावच्छेदकताकस्वरूपतो रजतत्वावगादिज्ञानाभावस्य व्यधिकरण.. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसपादनाय स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्यनिवेशः । एवं विपयित- या स्वरूपतो रजतत्वेन रजतत्वावविशिष्ठरजतत्वावगाहिज्ञानाभावस्य व्यधिकणधर्मावच्छि- नाभावत्वसम्पत्तये स्ववृत्तिवपदम् । उभयत्र स्वानवच्छेदकत्वं च न स्वावच्छेदकभिन्न. त्वं स्वानच्छेदकाऽप्रसिद्ध्या, तद्भिन्नत्वस्याऽप्यप्रसिद्धः, किन्तु अवच्छेदकत्वसम्बन्धावधि- मप्रतियोगिताकस्वाभाववत्त्वमेव तदिति । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याऽभावप्रतियोगितानबच्छेदकत्वं तु स्ववृत्तिभेदप्रतियोगिता चच्छेदकधर्मानवच्छिन्नत्वं बोध्यम् । भेदश्च अवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदताप्रति- योगिताकः । भवच्छिन्नन्वादेः संसर्गस्वानुपगमे तु सत्यभावीयनिरूपकलनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपित अवच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिष्ठन्वसम्बन्धावस्छिन्नावच्छेदकतावदान. वच्छिन्नत्त्वं योध्यम् । पटनिष्टाधिकरणतानिरूपितकालिकसम्बन्धावच्छिन्नंघटत्वनिष्ठनिरूपक तामादाय पटत्वेन पटाभावस्याऽसद्रहवारणाय स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नरवनिवेशः । एवं पटनिष्टाधिकरणतानिरूपितपटत्वनिष्टनिरूपकतामादाय तदोषवारणाय च स्वसामानाधि. करयानवेश इति। न च तथापि बहित्वेन पहिधूमोभयं नास्तत्यिभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावा- ·जागदीशीव्यधिकरणं 1 ३ नुपपत्तिः, वस्य प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकत्वाभावादिति वाच्यम् । इष्टत्वादिति प्राहुः । यत्तु अतिरिकप्रतियोगिताकाभावस्वं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वमिति । तन्मन्दम् । घटत्वेन वन्ह्यभावायप्रतियोगितावान्नास्तीत्यभावस्यापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वापत्तेः । सामान्याभावीयप्रतियोगितायाः प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपत्वेनोक्ताभावीयप्रतियोगितावच्छे. दकप्रतियोगित्वस्याऽतिरिक्तत्वेन तस्याऽप्यतिरिकत्वात् । ननु अथेदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादिमन्यः किं लक्षणाभिप्राय : ? न तावद् साध्याभाव. वदत्तिवलक्षणाभिप्रायकः तत्र माध्याभावपदस्य साध्यतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताक- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकम्पत्तिप्रतियोगिताकाभावार्थकत्वात् । वृत्तित्वं च स्वनिरूपितावच्छेद कतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्व स्वनिरूपकानुयोगितानिरूपितानला. कतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वाभयसम्बन्धेन । एक्ये. तलक्षणे कथं समवायितया वाच्यत्वाभावस्य प्रसिद्धिः । न चात्र लक्षणे साध्यनि प्रतियो- गिताकाभावकूटमेव निविष्टमिति वाच्यम् । विशिष्टाभावादिकमादायैव प्रसिद्धिसम्मने व्यधिः करणधर्माचच्छिन्नाभावपर्यन्तानुधावनवैफल्यापत्ते. 1 नापि कूटघटितलक्षणाभिप्रायकोऽयं मन्या, घरवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावमादायैव प्रसिद्धिसम्भवात् । न चाऽनयैव रीत्याऽव्यातिवा. , रणाय तर लक्षणे स्वन्यून वृत्तिधर्मानवच्छिनप्रतियोगिताकत्वस्य साध्याभायकूटेऽवश्यं नि. वेश्यतया कथं विशिष्टाभावादिकमादाय प्रसिद्धिसम्भव इति वाच्यम् । पहिरवेन प्रमेयाभा. वमादाय प्रमेयसाध्यके प्रसिद्धिकत्तः शिरोमणेरत्र लक्षणे तादृशविशेषणानुमन्धाने तात्पर्या. भावात् इति चेन । यत्समानाधिकरणा इनि पारिभापिसलक्षणाभिप्रायकोऽयं मन्यः, तम च विशिष्टाभावोभयाभावादेर्लक्षणापटकत्वादिति यथाश्रुतप्रन्धानुमारिणः । वस्तुतस्तु , सध्याभाववदवृत्तित्वलक्षणाभिप्रायक एवायं प्रन्यः । तथव सन्दरिद्धेः । साध्याभावय साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकः । द्रव्यं पृथिवी(वादित्यादी विशिष्टा- भावादिवारणाय साध्यतावच्छेदकातिरिकवैशिष्ट्यम्याराज्यत्तिधर्मानच्छिन्न प्रतियोगि. ताया निवेश्यम् । साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वं च स.प्यतावच्छदेकापयांशवृत्तिक साध्यत्तिनिष्टावच्छेदकतामान्यत्यम्, अतः प्रमेयाग प्रमेयाध्यापच्छेदकस्यले साध्यताप. छेदकातिरिकाऽप्रसिद्धावपि न क्षतिः, स्वस्तो घटत्यादिनिष्टावच्छेदकलाया एव तथाविधायाः प्रसिद्धः । न च स्यधिकरणधर्मायच्छिमाभारमादाय साध्याभावप्रसिद्धावपि सोस्तदधिक रणवृत्तित्वेनाऽसम्भव इति वाच्यम् । साध्यागायरानातीयम्यधिकरणमांवधिनप्रतियोगिता ताकतत्तित्वाभावमादाय लक्षणसमन्वयात् , एतनिष्कर्षो पिपलक्षणे स्फुटीमयिष्यनिय त्वनिष्ठाधेयतासम्बन्धेन घटायच्छिन्नाभारवारणाय साम्यतावच्छतापटकसम्माठि. मनावरछेदयताकत्वं प्रतियोगितायां निवेश्यम् । अत ल शिरामगिना यदिपेन प्रगयामागे तः ताशातियामापो या सारश सयरामनिस्तप्रतियोगिताको प्रायः तिन ENT तित्यसामान्यायस्य देतापरास्वपिन क्षनिरिनि बियम् । ना पारयस्लमीसरेरणस्पतिविजययन समितिमा पानुनधि- तिपादने प्रत्ययस्य निरस्ता तपान यायम्यस्यारिपियवान मा.

·सटिप्पणटीकासहितम् । श्रीजगदीशतालङ्कारकृतं व्यधिकरणव्याख्यानम् । नन्वीरेच्छामरावाच्यत्वस्य गुणत्वादिसमवायित्वात समवायित्वं न ऽप्रसरत्या वाच्यत्वं न यथेत्यादि दीपितिकारोक्तिनि प्रयोजनित्यत आह नन्विति । ईश्वरेच्छारूपयाच्यत्वस्यति सावधारणम् । तेनाऽतिरिक्तविषयतारूपतव्यवच्छेदः । प्राचीनमते विषयत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेन ईश्वरेच्छाविषयत्वमीश्वरेच्छारूपमेव । न च विषयस्वरूपमेव तदस्तु तस्याऽननुगमात् आत्माश्रयात् , भामाशादेवृत्तिमत्वापतधेति भव- ति तस्य समनायित्वप्रसक्तिरिति भाव । ननु ईश्वरेच्छैव वाच्यत्वमित्यसक्तं विनिगमनाविरहेण वरज्ञानकृत्योरपि शक्तिह- पतासंभवात् । अथ ईश्वरतानादे सफलविषयकत्वेऽपि सकलप्रकारताशालिस्ये मानामावा- न्न विनिगमनापिरह । न चेश्वरेच्छाया सक्लपकारताशालित्वानुरोधेनेश्वरज्ञानादरणि सालप्रकारताशालित्वमावश्यकम्, इच्छाविषयताया ज्ञानविषयताप्रयुक्त वात् , अत एव क्षि. ति. सकर्तुमा कार्यत्वादित्यनुमानेन तत्तद्विषयिताशालीश्वरकृतिसिद्धौ कृतैर्विपयितानुरोधेन ताशेच्छाविपयितासिद्धि , तादृशेच्छाविषयितानुरोधेन तादृशज्ञानविषयितासिद्धिरित्युकमा चार्यचरणे , तयाच याचितपरमण्डनन्यायेन ज्ञानविषयितैव इच्छादिविषयतेति संभवत्येव विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । ज्ञानविपयितावदिच्छाविपीयताया अपि इतराप्रयुक्तरव- स्याऽन्यन व्यवस्थापितलेन याचितपरमण्डनन्यायेन कापि विषयिताऽनभ्युपगमात, तर्दगी- कर्तृभि प्राचीनैरपि अनित्यज्ञानेच्छाकृतिस्थले एव तदभ्युपगमाच्च । युज्यते चैतत्, तथा हि-इच्छादे सामान्यत एव ज्ञानविषयिताप्रयुक्ताविषयितावत्वमिति न नियम , सकलेच्छानां सकलज्ञानविषयितावत्त्वप्रसगात् , किन्तु स्वजनवज्ञानविषयिताप्रयुक्तविपयितापत्यमिति नि- यम, स चाऽनित्येच्छा देस्यले एव, नित्येच्छादी तु धर्मिप्राहकमानेनैव तत्सिद्विरिति चेन। वथासति ईश्वरेन्छाया अपि सक्लप्रकारिताशालिवमानाभावेन शक्तिरूपत्वाऽसम्भवात् । न च तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोध प्रति कारणत्वेन वदजन्यशाब्दबाधेऽपि त कारणं, तात्पर्य च घटा- दिर्घटादिपदादोद्धव्य इत्याकारकघटत्वादिप्रकारच्छयोच्चरितत्व, तथा च वेदे ईश्वरच्छ- योच्चरितत्वात्मकतापर्यज्ञानस्य हेतुले आगतमश्विरेच्छायास्त प्रकारिताशालिवमिति ना- च्यम् । तादृशज्ञ नेनोच्चरितत्वं ताशेच्छयोच्चरितत्व वा तासमित्यन विनिगमनाविरहेणे- खरज्ञानस्यापि तत्तःप्रकारताशालित्वसभवात, लोके इच्छाघटिततापर्यज्ञानस्यैवाऽनुभव. सिद्धं तुत्व क्लृप्तमित्यस्य च शपथनिर्णेयत्वात् । एतेनाऽधुनिकसकेतितचैनादिपदस्यले त. सदश्रवणोत्तर चैनादिपदाच्चैत्रादिवेंद्धव्य इति ज्ञानप्रहेऽपि न चैत्रादिशाब्दबोध तादृशेच्छा. त एव तरछाब्दवोध इायनुभवेनाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेकनेच्छाया प्रयोजकत्वे क्लेऽन्य प्रापि सैव प्रयोजिमा न ज्ञानादिमिति पिनिगमकसभवेनेश्वरेच्छन शकिन तज्ज्ञानादीत्यपि परास्तम् । तादृशानुभवस्यैव शपथनिर्णय वात् इति चेत् । मैवम् । अस्तु ईश्वरज्ञानादिकमपि शक्ति । "ईश्वरेच्छारूपवाच्यत्वस्य" इत्यनेन इच्छया ज्ञानादिरमुपलक्ष्यते इच्छात्वस्याऽकि वक्षितत्वात् , अवधारणेन चाऽतिरिक्तविषयताहात्यमेव व्यवरियने इति नाऽसति अतएर लीरावायुपाये ईश्वरज्ञानस्य शक्तिरूपत्वमुक्त वर्द्धमानोपाध्यायैः । प्रकाशे च 'य ·जागदीशीव्यधिकरणं । - श्रीरघुनाथशिरोमणिकृता व्यधिकरणदीधितिः। समवायतयेति । वाच्यत्वं न यथा समवाय तथा वक्ष्यते, घटा. दिसमवायितयेत्यर्थ इत्यप्याहुः । तद्यधिकरणधर्म इत्यत आह वाच्यत्वमिति । अस्माच्छब्दादयमों बोद्धव्य यपि शक्तरीश्वरेच्छारूपत्वमन्यत्रोक्तं तथापि ईश्वरज्ञानस्यापि तत्वे न विरोध' इत्युक्तं कनि. दत्तोपाध्यायः। गुणस्वादीति । आदिना इच्छाविपरिप्रहः । अस्माच्छन्दादयमों बोदव्य इती- ति अत्रेयमाशंका । अस्माच्छब्दादयमयों बौद्धव्य इति भगवदिच्छा । अत्र पञ्चम्यों ज्ञा- नजन्यस्व तस्य च बुधधात्वर्थ बोधेऽन्वयः, तथ्यप्रत्ययार्थी विषयत्वं, तथाचैतत्पदन्य. बोधविषयतावानयमर्थ इति भगवदिच्छा तदीया या बोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता सेब वाच्यत्वं शक्तिः । एवं च स्वरूपेण तादृशविशेष्यतावानर्थ इति बोधः । तथाच घटो पटपदवाच्य इत्यत्र बनधातोर्वोधविषयत्वप्रकारकेच्छारूपोर्थ , तदेकदेशे चौधे घटपदस्य ज. न्यतासम्बन्धेनाऽन्वयः । कर्मप्रत्ययारों विषयत्वम् , तथाच ताशाविषयतात्मक्शनिस्वी. कारे कार्यकारणभावगौरवं, तस्माद्विषयतासम्बन्धेन ईश्वरेच्छैव शक्तिरूपं वाच्यतमस्तु कारणत्व च शाब्दबोधे विषयतासम्बन्धेन ताशेच्छाप्रकारवज्ञानत्वेनैव, विषयतायाः संस. विधया प्रवेशे तस्या. सम्वन्धान्तराऽकल्पने लाघवादिति चेन्न । परी घटपदवाच्यत्ववान् इति व्यवहारापत्तेः । घटपदजन्ययोधविषयत्वप्रकारकमगवदिच्छाया एक्त्वेन येवलान्याय. तया विषयतासम्बन्धेन पटेऽपि सत्वात् । घटपदजन्यकोपविषय वप्रकारतनिरूपितभगवदि- छायविशष्यत्वस्यैव घटपदवाच्यत्वरूप तु न दोषा त विशेष्यत्यस्य पटे विरदान विषयताया. विषयभेदेन भिन्नत्वात् । शुद्धविशेष्यतासम्पन्धेन विशिष्टाधिकरणताया विलक्ष नल पटे यटपदयाच्यत्वमिति प्रतीत्सापते, गुणे गुणमान्यत्वविशिष्टसत्तेति प्रतातियत घटमानयेति वाक्या चटपदजन्यबोधविषयसप्रकारकभगवदिच्छात्वावच्छिन्नविपयत्वसम्म. धावारनप्रकारतानलीपतपटाचीवशेप्यक्रमातः पटायुपस्थित्या पटादेः शान्दवोपासना- नयनापत्तथ, तादृशाफिशाने व घटत्यप्रकारकशाब्दयोधत्वावधिभकार्यतानिरूपितपटपद जन्यपाविषयत्वप्रकारताकभगवदिच्छानिधविषयतासम्पन्धानिमारतानिरूपितपटरसाय- सिमविशष्यतालिशकिशाननिष्ठकारणतायाः रास्यात् । सोच्छया ऐश्येन सरलात पयकस्वात् । न च घटपदगन्गपोषविषयत्वप्रचारताभगवादच्छायापन्छिनत्य घटस्वारा छिन्नविशेष्यतेष राम्यन्धः संसर्गता पात पिशेम्पनावेव विषयतासम्मपन पटे एप सारगे- स्चारयावछिन्नाधिारणस्वसपार, ए च सारासम्पन्न पटे साशेरगाइने प्रा. स्मकमैप शकिहान, न प्रमा, इति न प्रभारमशविनाशकादयोष इनि पापा । अपितरणतलावगादिशानस्येप पत्तियागादिनस्यापि विनियमनासिंदेश पादयोधनका पटे विपपतासम्याधेग ताशेच्छातिममारमाधिमनारमादपाय पटादिपिपर. Kापतिसम्मपन् । पटापतिपिपारिविरमाया .

·साटिप्पणटीकासहितम् । - 1 इतीश्वरेच्छाविषयत्वं पदार्थान्तरं वा वाच्यत्वं, न तु ताशेच्छामाप्रम. तिप्रसक्तायात, तश्च न कस्यापि समवायोति भावः।समवायितयेति मूलस्य समवायिकारणतयेत्यर्य इत्यप्याहुः। तगौरवम् , परम्परायाः संसर्गत्वे मानाभावाच्चेति ध्येयम् । । केचित्तु समवायितया वाच्यत्वाभाव इति मूले, समवायिनो घटादेर्भाव समवायिता तया समवायितयेत्यर्थ , घटस्वादिनेति यावत् , तथाच समवायिताशब्दस्य घटस्वादिपरतया न कोऽपि दोष इत्याहुः। विषयतायाः विषयिरूपत्वेऽतिप्रसङ्गः, विषयरूपत्वे घटादीनां समवायित्वमेव इत्यत आह--पदार्थान्तरमिति | विषयतातत्वादिवदिति भाव । अतिप्रसक्तत्वादिति । । लाक्षणिकाऽपभ्रशादिस्थले वाक्ये च वाचकत्वाऽतिप्रसज्ञादित्यर्थ । ईश्वरेच्छाया अबाधित- सर्वविषयक्त्वेन तीरादौ वाक्यार्थे च गङ्गादिपदवाक्यवोध्यत्वप्रकारिकायास्तस्याः स- स्वादिति भावः । केचित्त ईश्वराऽनगीकर्तृमीमांसक्मते एतादृशविषयत्वस्य वाच्यत्वरूपशक्तिस्वीकारा- भावात् , पदार्यान्तरं वेति जगदीश आह । तत्रापि जरनैयायिकानां मते विषयतया ईश्व- रेच्छव वाच्यत्वं तस्य समवायित्वं न व्यधिकरणधर्म इत्यत शिरोमणिस्तदर्थमाह घटादि. समयायितया इत्यर्थ इति । तथाच घटसमवायित्वं घटप्रतियोगिकसमवायानुयोगित्व तस्येच्छाया व्यधिकरणत्वात् । ननु समवायस्यैक्यतया इच्छाया अपि घटादिसमदायित्वम स्त्येव इत्यत समवायिवारणतयेति व्याख्यातमिति प्राहु । अग्रे विचार्यते । तत्तदर्थबोधजनक्त्वप्रकारकेच्छया ईश्वरेण स्वातत्र्येणोच्चरितत्व ततदर्थे शक्ति । आधुनिक्सद्देतितवारणाय ईश्वरेणेति । ईश्वरोच्चरितत्वप्रवेशेऽपभ्रशसामा न्येऽतिप्रसङ्गवारणेऽपि हेलय इत्यपन्नशाऽलिशब्देऽतिप्रसङ्ग , हेरय हेलय इति वदन्तोऽमु. रा. पराबभूवुरिति वेदे श्रवणेनाऽलिशब्दस्येश्वराचारितत्वादत स्वातन्येणेति। तचाऽन्या. 'वस्तृकत्वम्, उक्तस्थले चानुवादत्वेनाऽन्यवक्तृकत्वेन तदुच्चारणाददेष । अथ किं नाम ईश्व. रोचरितत्वम् ? तादृशेश्वरेच्छाजन्योच्चारणविषयत्व चैद्, अपभ्रशेऽपि गतम् अस्मदार्दिकृततदु- च्चारणस्यापि ईश्वरेच्छाजन्यत्वात् । न च तादृशेच्छाप्रयोग्येश्वरीयकण्ठताल्वायाभिषात जन्यज्ञानीयव, तज्जातीयत्व चाऽनुपूर्वविशेषवत्वेन, तेन नाऽस्मदाधुचरितघटादिपदाव्या प्तिरिति वाच्यम् । आधुनिस्संज्ञाशब्दाऽन्याप्ते । न च द्वादशेऽद्धि पिता नाम कुर्यादित्यन नामत्वेनश्वरोच्चारणसत्त्वान्नाम्याप्तिरिति वाच्यम् । तर्हि नापभ्रशित व इत्यादिनाऽभ्रशत्वे नोच्चारणसवादपभ्रशेऽतिव्याप्त । यत्तु अन्याऽवस्तृकत्ववत् निषेधाप्रतियोगित्वेनेत्यस्यापि स्वातन्त्र्येणेत्यस्याऽर्थत्वाल दोष इति । तन्न । तथाप्यस्मदायुच्चरितधादिपदाऽव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्याऽनुपूर्वीविशेषेणेश्वरोच्चरितसाभात्यस्याऽऽधुनिकदित्यादिसज्ञाशन्देऽसत्त्वेनाऽव्या- रुद्धरत्वादिति चेप्न । नामत्वेन द्वादशेऽहीत्यादिना तात्पर्योन्नयनेन तत्र विशिष्योच्चार णमपि क्रुप्यते सर्वज्ञत्वनेश्वरस्य तत्सम्भवात् नाम कुर्यादित्यस्य तत्तत्पिता तत्तत्मत- योधकं तत्तनाम कुर्यादिश्यान्नाम्ना सर्वज्ञस्य... विशिष्योच्चारणम् न स्वपभ्रशादे ।

·जागदीशीध्यधिकरणं 4 तदर्थयोधजनवप्रकारदेश्वरेच्छाविषयीभूतं यदीश्वरोच्चरितपदं वज्जातीयत्वं तदर्थे । कत्यानित्यदोपात । येनशरीरेण येदा उकास्तच्छरिजन्यत्वमेव तदुच्चरितत्व, तेन । गादिशरीरेण भाषोच्चारणेऽप न क्षतिः। भापोच्चारण मात्रादिनियोगपूर्वसमिति न स्वात यमिति फेचित् । तदर्थयोधरव च तदर्यानुभावकत्वम् अनुपपत्तिज्ञानाजन्यतोषजनभने या, तेन लाक्षणिकयुदास । एतेन निरुतोच्चरित वस्य शक्तिरूपत्वे वैदिकलाक्षणिकपदेष्यति च्याप्ति सादिदेवदत्तादिपदेवव्याप्तिरिति यनवानंदूषणमुद्भावित तत्परास्त वेदितव्यम् । यद्वा तत्तदर्यवत्वप्रकारकेश्वोछैन शकि । लाक्षणिकादौ लक्ष्यार्यवत्वाभावान ताशी च्छा, तत्तदर्थयत्त्वनिर्णायक च कोपादि । अर्थवत्त्वं सार्थकत्व, न त्वपभ्रश म्लेरछशन्दे २, इथ चाऽभ्रशादितो च्युसनस्य साधुगवादिशब्दस्मरणात् , अव्युत्पन्नस्य च शक्तिप्रमादी- ध, पाहि केनचिद् गौशन्दे प्रयोक्ता प्रमादाद् गावीशब्ने प्रयुक्त व्युत्पनातेन गोशब्दा मीय, ततो गां प्रतीत्य व्यवहृतवान् पावस्यो व्युत्पनच गावीशब्दादेवायं गा प्रतीतवान इत्यवग य गात्रीशब्दमेव गोशोन प्रतीत्य व्यवहृतवान् ,प्रातिर्विषयबापाद् भ्रमरूपा । न चाऽव्यु-पन्नस्य पामगदेर्गादिशब्दशक्ति वेन गादिशक्तरश ना कथ भ्रम इति वाच्यम् । तर्हि दतिवन न शक्तिशानं हेतुयभिचारात् मीमासकनैयायिकयोरेकस्य शक्तित्वस्याऽसिद्धेश्य। किन्तु अनुभवजनकतावच्छेदकधर्ममत्वेन तजशान हेतु , स च धर्म पदे शक्तिरेव तेन रूपेण च तस्या गाण्यादिपदे यवक्षारादित एवं गाव्यादिपद तादृशधर्मवदिति ज्ञानं तच विषयमा धाद् भ्रमरुप गतानुभवजनस्तावच्छेदकधर्मयत्त्वे वा तत्तु गदादावेव गृहतिमिति भानुपपत्तिः। शक्त समगमर्यादया ज्ञानस्य कारणावे तु नानुपपत्तिलेशापि, तेन सम्बन्धेन गन्यादिपदर- दुपादानि भ्रमसम्भवात् । केचित् तत्पद्वाध्यत्वप्नकारत्मनिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेश्वरेच्छावत्वमेव ततत्पदवा. च्यत्व गङ्गादिपदजन्ययाधीवषयत्वप्रकारतानिलपितपिशेष्यताया मुख्यार्थप्रवाहादावेवेश्वरेच्छा सम्पन्धत्वम्, न तीरादाविति न तीरादेगादिवाच्यत्वापत न च तारादौ न तत्सम्बन्ध तमि त्यस्म न तीराद्यानुयोगिक्तत्संबन्धत्वमित्यर्थ , स च न यगच्छते तादृशविशेष्यताय स्तरा. दावपि सत्वेन तारानुयोगिकत्वस ईश्वरेच्छाप्रतियोगिरत्वस्य च तत्राऽक्षतत्वादिति वाच्यम् । तीरादी न तत्सम्बन्धत्वमित्यस्य न तारानुयौगिकत्वावच्छेदेन तत्प्रतियोगिकत्वमित्ययस्तया। अनुपपत्तिविरहात् । तथाहि-यथा समवायस्पेकतामते एकस्मिन्नेव समवाये रूपादिप्रतियोगिक त्य-वावायनुयोगियरयोगयरात्वेपि तनिष्टसामानाधिकरण्यमान, न त्यवच्छेद्यावच्छेदकभावा । रयसंसर्ग इति न वाय्वादे रूपादिमत्वम्, अत एव वायु रूपवानिति ज्ञानस्य भ्रमत्वमुपपद्यते, तथा गादिपदजन्यबोधविषयत्वन शरतानिरूपितविशेष्यताया विरेच्छाप्रतियोगितावतारानु योगिस्वाभयसत्वेऽपिन तयोरवच्छेगावच्छेदकभाव हात तीरादेहादिपदवाच्यत्वम् । अपना म दिघटितविशेष्यताया ईश्वरेच्छासम्बन्धत्वाभावाच्च नापध्रशादापतिव्याप्ति । वस्तुतस्त पाथु रूपवानिति ज्ञानस्य भ्रमत्व त दशावच्छयावच्छभावानीकारेऽपि सूपपन्नमेव यायो स्पसमवायतत्वेऽपि स्यामरसम्बन्ध्यमत्त्वात् । अपि त दशविशष्यतासत्वेऽपि लाक्षणिकता पदावनमारादेव वाच्यत्वापतिविरह । तथा चलायत विशेष्यतासात दक्षत्वमेव तत्पदान्यत्वगिरमाटु । - ·सदिप्पणटीकासहितम् । ९ नन्विद वाच्यं शेयस्यादित्यादौ समयायितया वाच्यत्वाभावस्य प्रसि- "द्धावपि प्रमेयवान् घाच्यावादित्यादी(१) तदप्रसिद्धरतुद्धारान्मूलस्य न्यू- अन्य तु विशिष्ट वैशिष्टयविषयताशालिीनरुक्तश्वरेच्छव पाच्यत्व गापदयोदव्यत्वादिघ- टकतावत्पदार्थाना समूहालम्बनविधया विषयत्वेनैव सर्वरिपयत्वोपपत्तौ इंसरेच्छायास्ताह- शविपयताशालिस्वे मानाभावेन तीरादौ न गङ्गापदयाच्यत्वापत्ति । यद्वा तारादी गापदज- न्यवोधविषयतासत्वेऽपि तदशे शुद्धविषयत्वत्वादिनव तादृश विषयत्वादिप्रसारस्त्वमीश्वरेच्छाया उपगम्यते, न तु गङ्गादिपदजन्ययोधविषयत्वत्वादिनापि तत्प्रकारकत्वं मानाभावात् तदनभ्यु- पगमेऽपि तस्या सर्व विषयकवाव्याघातात् । न च तथासति बोधाशे गहापदजन्यत्वानवगा. हितया सर्वविषयक्त्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तीरादिविशेष्यतानिरूपिनप्रकारतावच्छेदकघटक- 'तया तदनवगाहित्वेऽपि योधाश स्वातन्मेण तदवगाहित्योपगमात् । तथा च तत्पदजन्ययो- धविषयत्वत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धन ईश्वरेच्छापत्वस्य इच्छानिरूपित. तादृशविशेष्यतावत्त्वस्य वा तपदशक्यतारूपतया नातिप्रसङ्ग इत्याहु । तस्मादुक्तप्रकाराणामन्यतमप्रकाराश्रयणेनाऽनतिप्रमई ‘अतिप्रमात् वाच्यत्वमर्थान्तरम्' इत्यसङ्गतमेवेति चेद् । अत्रोच्यते। अतिप्रमादित्यम्य पूर्वोपदर्शितरीत्या विनिगमनाविरहेण + ईश्वरज्ञानादरवि शक्ति'वप्रसङ्गादित्यर्थ । तयाच विनिगमनाविरहेण नयाणा वाच्यत्वरूपत्वे गौरवण लाघवाद् वाच्यत्व पदार्थान्तरमित्याशय । अथवाऽतिप्रसङ्गादिति । विषयताया स्वरूपसबन्धरूपत्वन वाच्यत्वस्येश्वरेच्छाविषयतारूप वेपीश्वरेच्छामात्ररूप वे ज्ञानविषयताया शानरूपत्वे यो दोपस्त प्रसङ्गादित्यर्थ । तथाच ज्ञानविषयताया ज्ञानरूपत्वे यथा घटपटाविति पमूहालम्बनस्य भ्रमत्वापत्तिस्तथा ईश्वरेच्छाविषयताया ईशरच्छारूपत्वे स्वात्मकघट वायभाव वद्विशष्यतानिरूपितघटत्वादिप्रकारताशालिवेन विसयादित्वापत्तिरित्याशय । पदार्थान्तर. मिति । अतिरिक्तेश्वरेच्छाविषयतारूपमित्यर्थ । न च विनिगमनाविरहेणेश्वरज्ञानादिविप यतारूपत्वमपि स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अतिरिक्तशक्तिाल्पने चिनिगमनाविरहेणेश्व रज्ञानादीना तधजकरवल्पनस्याऽऽवश्यकत्वन तदेपेक्षयैतरकल्पनाया एवाचितत्वात् । वस्- तस्तु आधुनिकसङ्कतस्यैच्छात्वादिच्छाविषयत्वमेव तत्। आधुनि कसङ्केतस्येच्छात्व चानुभव सिद्ध, तमोक्तरीत्या विवादे सर्वत्र विवादसम्भवेन पदाथव्यवस्थानुपपत्तेः । युज्यत चैतत् , त- स्या पदार्थान्तरविवादिनापि निरूक्ताऽनतिप्रसत्तेच्छाया एव तधजश्त्व तन्नियामक्त्व च स्वीकार्यम्, अन्यया गङ्गापदादे किं वाच्यमित्यन नियामकाभावप्रसङ्गात् , भूरिप्रयोगातु न तन्नियामक शैत्यपावनत्वादिप्रत्यर्थ काव्यादावन्यन च तार एव भूरिप्रयोगसत्त्वात् , कु शल्पदस्य कुशादानकर्तृरूपमुख्यार्थीपेक्षया विवेचररूपगोगार्थे एव तत्सत्वात् । भूयस्त्वा. ल्पत्वयोरनादी ससारे ज्ञातुमशस्यत्वाच्च, तथाचावश्यकत्वान्निरुक्तच्छाविषयत्वमेव तदिति । यत्तु शक्यतावच्छेदकरूपव शक्तिरिति । तन्न । भाविपशु धुना पशुपदशक्य इति व्यवहारा- पत्तारति विभावनीयम्। तदप्रसिद्धरिति । साध्याभावाऽप्रसिद्धारेत्यथ । अथ प्रमयसाध्यकस्थले भाववादि (१)दित्यादिकवला यिनीति पठातरम् । ।

·जागदीशीव्यधिकरणं साध्य. 'प्रमेयसाध्य च भावत्वेनाऽभावानामभावत्वेन . मावानां हित्वन नत्वमत बाद प्रमयति । भावनाऽभावानाममावः सुलम इत्यन्वयन भावत्वेनाऽभावो नास्तीति प्रनीतिरभावस्यवाभावत्वेन मावो नास्तीति प्रती तिर्भावस्यैव प्रतियोगित्वमवगाहते,न चैतावता ममेयमात्रप्रतियोगिकामा प्रसिद्धिरत माद यहि वेनेति । वहिरवेन निर्वहौ संपाममा मुलम इति यो जना । ननु जले वाहित्येन प्रमेयं नास्तीति प्रतीतिः प्रमेयवहिमानपनियों गिकाभायमानमवंगाहतेन तु प्रमेयसामान्यप्रतियोगिकं, पतिमति तादृश. नाऽभावाऽभावस्य निखिलप्रमेयप्रतियोगिकरवप्रसिद्धिविफला समवामित्वेत वाच्यत्वाभावमा दाय लक्षणसमन्वयादिति चेन्न। सार्वभौमीयकूटपाट तलक्षणाभिप्रायकोऽयं प्रन्या । वृत्तिमदत यो यावन्तः साध्याभावरागुदायाधिकरणकृत्तिवाभावास्तद्वत्वमिति तल्लक्षणम्। अत्र यदि साध्यभाव इत्यनेन साध्यप्रतियोगिकोभायो विवक्षितस्तदा पृथिवीवाभाव- वान् जलवादित्यादिसद्धेती अव्याप्तिः, घटावृतिलावच्छिनामाव-पटावृत्तित्वावच्छिन्नाभाव- घटित "तत्तद्विपक्षावृत्तित्वावच्छिनाभावरूप" साध्याभावकूयाधिकरणाऽप्रसिद्धः । तावच्छेदकातिरिक्तसमानाधिकरणभमानवछिन्नप्रतियोगिताकाभावो यदि तदर्थस्तदा वश्यमाणरीत्या घ्राणप्राह्यगुणवान् द्रध्यावादित्यादायतिव्यातिप्रसहाव, प्रमेयवान् वाच्यवाद। 'स्यादापव्याप्तिमियो सध्यतावच्छेदकावच्छिन्नतियोगताकत्वस्यापि निवेशयितुमशक्यता: च्च । अतः स्वव्यापकीभूतमाध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकामाव एव तदयः । एवं च मूलोक्ताभावस्य लक्षणाघटकतया तत्तरित्यागः । ननु भावत्वेनाऽभावाभावः कध धृतः, t. व्यापकसाध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगितायास्तत्र निविष्टत्वादिति चेल । समनियताभविक्या मते स्वनिरूपकाभावनिरूपितप्रतियोगितावत्वसम्बन्धेनाऽत्र साध्यतावच्छेद कव्यापकप्रतियो. मित्वं निवेशनीय, तथा भावानाभावाभावस्य अभावपेन भावाभावस्य थैक्यात ताशा. . भावप्रतियोगित्यस्य ताशसम्बन्धेन सर्वत्र सत्यानाशाप्रमावस्य लक्षणघटकत्वात् । न च स. मनियतामावैक्यमतमयलम्ब्य यदि प्रन्थः, तदा समवायित्वेन वाच्यत्वाभाषः कयमुक्षितः समवायित्वेन वास्यवाभावस्य वास्यत्वत्वेन वाच्यविभिन्नाभावस्य चैत्यादिति वाच्यम् । समायित्वस्य वाच्यत्वव्याधारणपर्यवे सर्वसम्मतत्वाभावेन तदुपेक्षणादिति थे यम् । पस्तुतहत भावत्वेनेत्याधभावद्वयन भावत्याभाववाभ्याम मामाको गस्त इत्या. कारकाभावाभिधानात तत्प्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदसम्यापमंदातमिति। शर्सि- हाकाराभावानभ्युपगमे आह वन्दित्वेनेति । अथ प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादी प्रमेयस्य केन संयन्धेन साध्यता ? स्वासम्बन्धेन साध्यावे केवलान्दनितया तासंबन्धेन साध्यामा | वप्रसिद्धः करणीयतया निवन्हावियसंगतं वन्हिमत्यपि वासबन्धन पाहोन प्रमेया- भारसम्भवार, बन्दिलेन प्रमेयामा परित्यज्य संवृत्तिमा तिगगनवादिना प्रमेय भावनुपाचनस्य सन्दर्भविरोधात्तेश्च । संयोगेन साध्यस्वे तस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिः गु। गादी संयोगेन प्रमेय सामान्याभावस्य प्रतिद्विसंभो वान्हवेने यादिप्रयासयात् । न व तादात्म्येन साध्यतास्थले तथानिधानमिति यांच्यम् । तदा पहिमिने इत्यस्य पर | ·सटिप्पणटीकासहितम् । १ वात, . निर्वन्ही इत्यस्याऽसंगतत्वापातात् , "ननु कालिकसंयन्धेन प्रमेयसायकायले का. 'लिकसंबन्धेनैव साध्यभावस्य प्रसिद्धिः कार्या" इत्युत्तरप्रन्यविरोधापत्तश्च तादा. रम्येन साध्यतायामपि तदोषस्य संभवे स्थलान्तरानुधावनवैयर्थ्यात् । संबन्धसामान्येन साध्यतास्थले एव तथाभिधानमिति वाच्यम् । संयन्धरवेन ससर्ग- स्वाऽनभ्युपगमात्, अभ्युपगमेपि कालिकैन संसर्गतास्थलमाशंक्य विरुद्धघटत्वपटत्वेत्यायनु. धावनस्य सन्दर्भविरोधात् , सबन्धसामान्येन प्रमेयसाध्यतास्थलेऽपि गगनत्वेन प्रमेयसा- मान्याभावस्य प्रसिद्धिविरहेण तादृशस्थलपरित्यागानौचित्यादिति चेत् । न । यावन्तः संबन्धा- स्तावदन्यतमसंबन्धेन प्रमेयसाध्यकस्थले प्रसिद्धेः करणीयतया संयोगत्वेन संसर्गतास्थले निर्वहावित्युक्तीमति । ननु कूटघटितलक्षणे हेतुसमानाधिकरणाभावस्य निवीदेशे • संयोगसंवन्धाव च्छिन्न वहित्वायच्छिन्न स्वव्यापकसाध्यतावच्छेदकव्यापक"प्रतियोगितास्य प्रमेयसामान्या- भावस्याऽधिकरणनिरूपितहेतुतावच्छेदकस्वरूपसंवन्धावच्छिन्नतादृशपत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिः ताकामावस्य "हेतुतावच्छेदकरवरूपसंवन्धेन वृत्तितावद्वषधिकरणत्वं तद्वृत्तित्वात्" प्रमेयवान् शेयत्वादित्यत्र हेतावसत्त्वादव्याप्तरिति चेन्न । विशेषरूपेण संसर्ग- ताम्वीकर्तृमताभिप्रायेणाऽव्याप्तिविरहात् । तथाच ज्ञेयत्वप्रतियोगिस्वरूपसंबन्धेन ज्ञेय. त्वस्य हेतुतया तत्संबन्धन वहयाधिकरणत्वस्याऽवृत्तित्वात् निरुक्तऋत्तित्वाभावस्य हेतुतावच्छे. . दकसंबन्धेन वृत्तिमवृत्तित्वविरहेण लक्षणाघटकस्वान्नाव्याप्ति । घटत्वेन तादृशं वृत्तित्वाभाव. मादाय लक्षणसंशतिरिति ध्येयम् । ननु कूटघटितलक्षणे स्वन्यून वृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितायां निवेशात् वहित्व स्य प्रमेयनिष्ठप्रतियोगितान्यून वृत्तित्वात्कथं वहिरवेन प्रमेयाभावस्य लक्षणघटकतेति. चेन्न । यथाश्रुताभिप्रायेण प्रमेयाभावस्य लक्षणघटकत्वात् । वस्तुतस्तु स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रति. 'योगिताकाभाव इत्यस्य व्याप्यवृत्तितानिरूपकाभावपरत्व न दोष इति योध्यम् । अन्ये तु प्रमेयसाध्यक इत्यादिप्रन्यो न वक्ष्यमाणलक्षणपरः तत्तल्लक्षणप्रदर्शनस्थल एव तत्प्रसिद्धिप्रदर्शनसंभवेऽत्र प्रदर्शने सन्दर्भविरोधात् ,किन्तु साध्याभाववदत्तित्वीमत्यतत्पर एव, तथाहि-ननु वाहमान धूमादित्यत्र तत्तद्वइयभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय साध्याभाववदत्ति. स्वमित्यत्र साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकाभावो विवक्षितः । तत्र वाच्यत्वादिसा- ध्यकस्थलेऽव्याप्तिवारणार्थ तथाविधाऽभावप्रसिद्धिः कृता मूलकारण, प्रमेयमाभ्यकस्थले तु ताशाभावप्रसिद्धिर्न कृतेति मूलस्य न्यूनतापरिहाराय स्वयं तत्र तथाविधाभावप्रसिद्धिमाह प्रमेयलाध्यक इत्यादि । समनियताभावैक्यमते भावत्वेनाऽभावाभावाभिन्नतयाऽभाव. खेन भावाभावादिस्तन प्रसिद्ध इत्यर्थः । तादृशलक्षणे साध्यतावच्छेदकसमानयतप्रतियोगिताकाभावाऽप्रासिद्धेः ध्यतावच्छेदकसमानयतकधावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो विवक्षणीयस्तथा : च शाभावस्तु • न भावत्वेनाऽभावाभावादिरिति तथाविधाभावमाह पन्हित्वेनेति । ननु वान्हरवेन प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगिता न वह्यतिरिके फिन्तु वहाव । सा. ननु ता- न च ·१२ जागदीशीव्यधिकर- निर्वही अवृत्तिमात्रवृत्तिगगनस्वादिना विरुद्धघटस्यपटत्वोभयाभ्या च प्रमेय मात्रस्याऽभाव सुलभः। वाधका - प्रतीत्यनुत्पत्या चहिप्रतियोगिकाभावावगाहित्वस्यावश्यकत्वादत आह . वृत्तीति । तथाच गगनत्वेन प्रमेय नास्तीति प्रतीत्येव प्रमेयसामान्यप्रतियो गिकाभावप्रसिद्धिानहि तत्रापि गगनमात्रप्रतियोगिता भासते इति धस् शक्यते, विनिगमकाभावेन प्रमेयमात्रस्यैव प्रतियोगित्वावगाहने * विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । तादशाभावस्य घटादौ प्रतियोमितास्वीकारे घटवति चाहिन किमपि प्रमेय नास्तीति प्रतीत्यापत्ते तथा च ताशाभावमादाय न प्रसि -सभव इत्यत्तस्तथाविधाभावमाह अवृत्तिमाघवृत्तीत्यादि । न च गगनावेन प्रमय सामान्याभावस्थापि प्रतियोगिता गगन एवं स्वीक्रियते इति कथ तादृशाभावस्तथति वाच्यम् । चिनिगमनाविरहेण तथाविधाभावप्रतियागिताया सर्वत्र स्वीकारात् । ननु पहिमान् - धूमा दित्यत्राऽव्यानिवारणाय साध्यतावच्छदकसमनियतप्रतियोगिताकाभायो म निवेश्यते वह साध्यकस्यले ताणातार्णदहनोभयाभावादकगादाय सत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्ता भावादिकमादायाऽनुपपत्ते, किन्तु साध्यतावच्छदकातिरिक्तप्रतियोगितासमानाधिकरण धमावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावी विवक्ष्यते, गगनस्वादिना प्रमेयसामान्याभावश्च न तये ति तादृशाभावमाह विरुद्धत्यादीति प्राहुः । अत्रेद योध्यम् । उत्तरीत्या मूलस्य न्यूनतापरिहारसम्पादकत्वेन प्रमेयसाध्यके चर्ति प्रन्यो व्याख्याता जगदीशेन । तन्न साधु । तथाहि-साध्याभाववत्तित्वमिति लक्षणे साव्यप्रतियोगिकाभाष एव निवेश्य । समानाधिकरणयहिधूमयोरेव व्याप्ति , गुणवान् द्रव्य वादित्यादी च गुणवादिकमेव परपरया साध्यतावच्छेदक विशिष्टाभावस्तु विशषणायभावे एव, उभयाभायोपि यदभादपयुक्तस्तदभावरूप एवेत्यभिमानवता सोन्दडोपाध्यायेनाऽये त्यादिना साध्याभावप्रसिद्धि कृता, अप्रै च तहत्यिादिनाऽभिमाननिराकरणमिति साध्य तावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्यधिकरणधमावच्छिन्नाभावव्यक्तिभिन्नत्वोमयाभाववाना भाव , साध्यतावच्छदकापर्याप्तस्वसमानाधिकरणनिष्ठावच्छेदक्ताकप्रतियोगिताभिन्नप्रतियोगि साकामावा या साध्याभावपदन विवक्षित इत्याशय ।,एव च प्रमेयसाध्य केऽपि समवायिका वाच्यत्वाभावमादायैव प्रसिद्धि सम्भवेन मूलस्य न्यूनरवाभावेन न्यूनतापरिहारसम्पादकने नाऽवतारणाऽसम्भवेनोक्तप्रकारेणैव प्रमेय साध्यक इत्यादिमन्यो ब्याख्येय इत्यसमाति विस्तरेण । विनिगमकामावति । एक्त्र पक्षपातिनी युक्तिर्विनिगमना, तद्विरहेणेत्यर्थ । अध्यायमाशयः। वदित्वेन प्रमेयाभावस्य पहिमत्यसत्त्वेन वही प्रतियोगित्वमावस्या तयाय प्रतियोगिना सह विरोधित्वकल्पनेन कृतकृत्यता । भन्न च गगन वेन प्रमेयाभावस কৰাৰবিৰন বিরাঘৰৰণালিণ নানাবালিংমনমালিনগীশি ·सटिप्पणटीकासहितम् । ननु(१) पारिभाषिकमेवाऽव्यभिचरितत्वम् , तथाहि-यत्समानाधिकर. गाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽमा. ॥ प्रतियोगिसमानाधिकरणास्तत्वम् । वात् । कालिकसंबन्धन गगनत्वादिविशिष्टस्य प्रमेयस्य सर्वत्र नाऽभावः सम्भवतीत्यत उक्तम् अवृत्तिमानपत्तीति । तथाच याशसंवन्धन गगनस्वाद. त्तिमदवृत्तित्वं ताशसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितापच्छेदकताकप्रतियोगि- पाको गगनस्वादिना प्रमेयसामान्याभावो वाच्य इति भावः। ननु कालिकसंबन्धेन प्रमेयसाध्यकस्थले कालिकसंबन्धेनैव साध्या.. गावस्य प्रसिद्धिः कार्या, सा. व कालिकसंबन्धेन गगनत्वेन प्रमेयं ना. स्तीति प्रतीत्या ने संभवति, तत्संबन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वमते तादृशमः जीतेगनप्रतियोगिफत्यावगाहिताधौव्ये, तत एवोपपत्तौ(२) प्रमेयान्तरण तियोगित्व मानाभाषादत आह विरुद्धेति। तथाच घटत्वपटत्वाभ्यां प्रमेयं नास्तीति प्रतीत्या निखिलप्रमेयप्रतियोगिकम्तत्राप्यभावः प्रसिद्ध इति भावः । इदमुपलक्षणम् । संयोगादिसंबन्धन घटत्वादिकमपि प्रमेणवृत्तीति तत्संबन्धेन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयसामान्याभावोऽपि वोध्यः। अप्रसिद्धिदोपस्यैव सस्यान्मूले प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति(३) दोपान्तरकि मुत्तमतस्तदवतारार्थ शङ्कने नन्विति । पारिभाषिकमेवेत्येवकारेण न व्य योरेकतरानिश्चयेन विनिगमनाविरहांदुभयप्रतियोगित्वमिति । सर्वत्र नाभाष: 'सुलम इति । न च जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वात् कुनापि नाभाव . सम्भवतीति सर्वत्रपदस्या ऽलमकतापत्तेरिति वाच्यम् । क्रियैव काल इति मते नित्यगुणादी तत्सौलभ्यात् सर्वति । 'दाधितौ अबृत्तिमात्रवृत्तीति । अवृत्तिमानपत्तितानियामकसम्बन्धेनेति यावत् काल. कसम्बन्धस्तुं न ' तादृश इति भावः । स्वरूासम्बन्धावच्छिनगगनत्वनिष्ठावच्छेदकता कतारुप्रतियोगिताकाभाव इति फलितम् ।। 'विरुद्धेतीति । ननु कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयाभावस्य कालिन हेतुमदृत्तितया एतावत्प्रयासस्य वैयपित्तिरिति चेन्न । कूटघटिनलक्षणे अभावस्य सम्बन्ध. (१) दीधितो पारिभाषिकमेवेति ! पारिभाषिकत्व योगानपेक्ष्यमद्वेतशालित्व, स च सङ्केत शास्त्र कृतामितरेषां च, सिद्धयमावादी पश्चतापदस्याऽऽयं, चैत्रादौ चैत्रादिपदस्य द्वितीय , प्रकृत व स्वाभिम - तबश्यमाण याप्तिस्वरूपेऽव्यभिचरित वपदप्ततस्याऽऽधुनिकवे च पारिभाषिकत्वमुपपत्रम् , इद च पा रिभाविकच योगानपेक्ष्यमद्वेतशालिवदढत्वव्याये. रूढस्य नैमिनिकपारिभाषिकापधिकभेदेन त्रिवि धत्वात् अत एव रूढमेवेति नोकम् । यद्यपे व्यभिचरितत्वपदस्य वक्ष्यमाणयाप्त्यभारे सद्वैतमभ्युपग म्य अव्यभिचरित पदम्य योगिकत्वमाप सम्भवति, तथापि लाघवात् साध्याभादवद्वृतित्वे एक व्यभिच. , स्तित्वपदसवसेनाऽव्यभिचरितत्वपदस्य पारिभाषिकत्वेनैवोपपत्तौ यैगिकवाभावेपि म चतिरित्याशय । (२) माहितयैवोपपत्तो' इति पाठातरम् । (३) प्रतियोग्यवृति त्यदि दोषा तर किमिन्युपान'मिति पाठान्तरम् । M "२ जां० ·- जागदीशीव्यधिकरणं भिवारोऽध्यमिधार इति योगायों ध्यपच्छियते । अव्यभिचरितस्वमिति । असे या शेयरधादिरयादिप्रथामिप्रेतमिति शेषः। तथाच न बै पत्यादिमूलम्य केवलायिनो ध्यमिचारिखनालयताप्रदर्शनपरस्या •न पूर्वमूलासङ्गतिरिति ध्येयम् । यदित्यादि । अत्र यसमानाधिकरणा इत्यस्याऽनुक्ती साध्यव्यापकताव च्छेदकप्रतियोगिताकस्याऽऽरमत्ससामान्यामावस्यापि यावदन्तर्गतत्वात •स्य च व्यापकताघटकसमवायसम्बन्धन प्रतियोग्यधिकरणे केनाऽपिस विशेषण प्रविष्टस्यात् । ननु फालिकेन विदघटरवादिना प्रमयाभावः मर्वन न सम्भवति तत्कथं प्रमेयमात्र प्रतियोगिताकामावप्रसिद्धिरति चेन्न । विरोधितानियामकसम्बन्धेन विरुद्धपटत्वमाऽसे- दकत्वादिति । न पूर्वमूलाऽसतिरितीति । अत्र गुरचरणाः । अस्यायमाशय:तया •चनचेयं घटे एव व्यभिचार इत्यादिमूलस्य च केवलान्वयिनो व्यभिचारिखनाऽलभ्यता दर्शनपरत्वादित्यन तथाओत्यस्य पारिमारियाऽश्यभिचरित वस्य, अयदि बाच्यं शेयवादि त्यादिप्रन्याऽभिप्रतत्वे चैत्यर्थः । तथाच पारिभाषिकाव्यभिचरितत्वस्य अथेदं पाच्यमित्या दिप्रन्याऽभिप्रनत्ये सति नचैवं घंटे एव व्यभिचार इति मूलस्य केवलान्वयिनो व्यभिचा रित्वेनाऽलक्ष्यताप्रदर्शनपरत्वादित्यर्यकसमुदायः पूर्वापरमन्थाऽसंगत्यभावे हेतुः, पारिभापिका व्यभिचरितत्वस्य अथेदं वाच्यमित्यादिप्रन्याऽनभिप्रेतत्वे व्याः साध्य सामान्याभावेघटित त्वेन .रामवायित्वेन बाध्यत्वमादाय प्रसिद्ध्यमिधानस्याऽसङ्गत्यापत्तरिति पूर्वमूलासङ्गति स्तनिरासार्थ सत्यन्तं हेतुविशेषगम् । नचैवं घट इत्यादिमूलस्य केवलान्वायनो व्यभिचारि- स्वेनाइलक्ष्यताप्रदर्शनपरत्वाभावे पारिभाषिकाऽव्यभिचरितत्वस्य व्याप्तित्वे घटान्तविणे हता ताशाभाववत्तिय ग क्षतिकरमिति अपरमूलाऽसतिस्तनिरसने व्यभिचारित्वेना। ऽलक्ष्यताप्रदर्शनपरत्वं हेतुः । तथा चाय मुलाशयः । अय हेतुरलक्ष्यः व्यभिचारित्वादित्य मानात् शेयत्वेऽलक्ष्यत्वं सिद्धं, तथाच तत्साधारणपारिभाषिकाऽन्यमिवरितत्वलक्षणकरणम नयितमवत्पत्पिप्रमहज चैवं घरे. एक भिकार इति साध्यसामान्यामापति, स्वस्यैव व्यभिचाररूपत्वेनाऽलक्ष्यतानुमापकत्वात् , प्रकृते च तादशाभावाऽप्रसिद्धया व्यभि चाराऽप्रसिद्धिरित्यभिप्रेत्याह साध्यतावच्छेदकावन्छिनेत्यादि । व्यभिचारधाविरोधिशा. नविषयत्यैव व्याप्तिस्वेन पारिभाषिकाऽव्यभिचरितत्वानुध वन व्यर्थ तज्ज्ञानस्य व्यभिवारका नाऽविरोधित्वादित्यभिप्रेत्याह : तादृशसाध्याभावसामानाधिकरण्याभावो ध्या प्तिरिति । पारिभाषिकाव्यभिचरितत्वज्ञानस्य व्यभिचरिज्ञान प्रति मणिमन्त्रादिन्यायेन प्रति बन्धकत्वमस्त्येवेति पारिभाषिकाऽव्यभिचारतत्वलक्षणमेव करणीयमतस्तदपि खण्डयति प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनेति प्रवदन्ति । ननु यत्समानाधिकरणा इति लक्षणवाक्यजन्ययोधे अभावत्वसामानाधिकरण्येन सा -यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकावं हेतुसामानाधिकरण्यं च द्वयमपि खले कमातन्यायेन में ।

·। सटिप्पणटीकासहितम् । अन्धेनाऽवृत्तिस्याद् अयमात्मा ज्ञानादित्यादायव्याप्तिरतस्तदुपातमित्य व्यक्तीभविष्यति । न चात्मत्वाभावोऽपि समानकालीनत्वादिसम्यधेिन तियोग्यधिकरणवृत्तिः, तथाविधसम्यन्धानां वृत्त्यनिपामकत्वात् , कचि.- पि तेन सम्बन्धेन वृत्तिमत्वाप्रतीतेः । इत्थं च हेतुसमानाधिकणत्वमपि त्वधिकरणाधेयत्वं प्राह्यम् । तेन आत्मवाद्यभावस्यापि हेत्यधिकरणल. बन्धित्वानोकदोपतादवस्थ्यम् । न च हेतुसमानाधिकरणा इत्यपहाय साध्यसमानाधिकरणा यावन्त स्तादृशामाघाः स्वविशिष्टयद्धमायच्छिन्नत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियो. सते, अभावत्वावच्छेदेन भासमाने तु असम्भव एव स्यात् यत्किञ्चिदंभावे हेतुसामानाधिक. रण्य-साध्यव्यापकतावच्छेदप्रतियोगिताकत्वयोः सत्त्वेऽपि अभावत्वावच्छेदेन तदसत्वात् , ताशत्रितयधर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्येव यावत्त्वं भासते । यद्यपि यावत्पदस्यापेक्षाबुद्धिवि- शंपविषयत्नमेव शक्त्या,तथाच यत्साकाई यावत्पदं तत्कूटस्य बोधकत्वेन सामान्यतोऽभावकूटे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं प्रतीयते, एवं चाऽसम्भवतादवस्थ्यम्, तथाप्यत्र लक्षणे तादृशत्रि तयधर्मव्यापकताबोधनेऽनुपपत्यभावात् । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविशिष्टयावदभावमुद्दिश्य यदि हेतुसामानाधिकरण्यं विधीयते, तदा व्यभिचारिणि व्यभिचारिस्थलान्यवाभावस्य उद्दे. श्यकोटावप्रवेशनाऽतिव्याप्तिः स्यादिति व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वस्यापि विधेयत्वे * तथातिव्याप्तिरिति दिक् । अयमात्मा ज्ञानादित्यादायव्याप्तिरिति । ननु सर्वत्रैव गगनस्वरूपाभावमादा- याऽसम्भव एव कुतो नोक्त इति चेन्न । तादृशाभावस्य वृत्तिमत्वेन विशेषणीयत्वात् , नस्वरूपाभावस्य वृत्तिमत्त्वविरहादिति नासम्भव इति। . ननु बतिमान् धूमादित्यन वह्वयभावमादायाऽव्याप्तिसम्भवे तत्कथं परित्यक्तमिति चैन्न । कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । ननु तथापि महाप्रलयभेदाभावस्य साध्य- व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिका रण्याभावेनोक्तस्थलेऽव्याप्ति संभवे स्थलान्तरानुधावनमसंग नमिति चेन्न । महाप्रलयाऽनही. कारात् , स्वविशिष्टत्यादरप्रवेशे महाकालान्तर्भावण प्रतियोगिसामानाधिकरण्याच्च । मात्मा ज्ञानादित्यत्रोभयथैवाव्याप्तिरित्यतरसूचनायोकं स्कुटीभविष्यतीति । केचित्तु महाकालस्यापि हेतुसम्बन्धितया वन्हिमान धूमादित्यनाव्याप्तिसभावनैव नास्ती. ति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । ननु आत्मसामान्ययोनात्मसमिति प्रतीत्याऽऽत्मसामान्योभयत्वावच्छदेन आत्मत्वसा- मान्याभावस्याऽऽत्मनि वर्तमानतया प्रतियोगितामानाधिकरण्यारकयमनाऽव्याप्तिः, व्यास. ज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकैकदेशभेदस्य सर्वसम्मतत्वात् यत्समानाधिकरणदलं व्यर्थम् । अत्र केचित् । आत्मत्वसामान्याभावपदेन आत्महत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्म विवक्षितत्वात्तदभावमादाय तनाध्याप्तिसभव । न चाऽमसामान्ययोनारमत्वप्रकारककप्र. माविशष्यत्वमिति प्रतीत्या तादृशोभयत्वावच्छेदेनात्मनि तदभावस्य वृतितया नाव्याप्ति-- गगन अय- ·जागदीशीम्याधिकरण रिति वाच्यम् । तारसप्रीतस्ताराप्रमायिशष्यत्वे एव सदुभयनिरूक्तिस्वकासम्बन्धावधि माप्तिस्वाभावावगाहितयेवोपपत्तो लात्मनि ताशविशेष्यत्वाभावानवगाहित्वादित्याहुः ।। शिन्त्यम्। अन्ये तु आत्मभेदमादाय अयमात्मा ज्ञानादित्यादापतिः स्यात् यदि यत्समानधिक रणवदलप्रदेशो न स्यात्, तत्र व्यासज्यत्तिधर्मावरिटन्नानुयोगिताकैकदेशभेदस्यानुपगमात्, अन एवाऽयवप्रन्थे घटपटी न घट इति प्रनीतेरमिद्धरित्युकमित्याहुः । नध्यास्तु साध्वसस्वरूपाभावमादाय तमाऽध्यातिरतस्तद्दलमित्याहुः । ननु तथापि धमाऽनवच्छिन्नस्वस्य ताशप्रतियोगितार्या निषेशनव आमत्वसामान्या 'भावस्य यावदनन्तर्गततयाऽव्याप्तिविरहान व्यर्धमेव य सामानाधिकरण्यदलम् ।म च सामान्य भावस्य लक्षणापटकावं व्यभिचारिण्यतिष्याप्तिरिति पाच्यम् । तत्र गगनेन साध्याभावस्य व्यभिचारिस्यलान्यत्वामावस्य च यावदन्तगतस्य स्वावशिष्टत्वाधिकरणावच्छेदेन प्रति योग्यसामानाधिकरण्यादिति चेल । अत्तिय धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक इत्युक्तावेव सा मअस्ये प्रतियोग्यवृत्तीति मूलस्य निष्प्रयोजनकत्वापातात् । समनियतामाक्यमते गगनेन साध्याभावादेर्घटत्वेन वाच्यत्वाभावरूपतयाऽतिव्याप्त्यापतेश्वोक्तनिवेशाऽयंभवात् । एवं चौकाव्याप्तिवारणाय यत्सागानाधिकरण्यदलमिति । ननु प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमित्यस्य प्रतियोग्याधिकरणसम्बन्धित्वार्थकरवे आत्म- स्वसामान्यामावस्यापि समानकालीनत्वस्वविषयकज्ञानवत्वादिसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणसम्ब- न्धित्वान्नाव्याप्तिरिति कृतं यरसामानाधिकरण्यदलेनेति चेन्न । सर्वत्र गगनस्वरूपाभावमादाय लक्षणसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिश्वस्यनस्थितिप्रताः स्यादिति । अत्र प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमि- त्यस्य धियतासंबन्धन प्रतियोग्यधिकरणविशिष्टस्वामित्यर्थः । एतेन प्रतियोग्यधिकरणतानिरूपितवत्वनिवेशस्यैव सम्यक्त्वे आधेयत्वदल व्यर्थमि. स्यपि प्रत्युक्तम् । न च प्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तो व्यधिकरणधर्मावच्छिना. भावा. स्वावेशिष्टहेत्वधिकरणापच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इत्यस्यैप सम्यक्त्वे ज्यर्थ यत्सामानाधिकरण्यदलामति चेत्र । समनियताभावानामैक्यमते धूमवान् बहे रित्यादी धूमन्वेन वाच्यत्वाद्य भावस्य घटवेन धूमाभावाभिन्नतया प्रतियोगिमामानाधिकरण्या. निध्यातेर ननु यत्समानाधिकरणा इत्यस्याऽनुपादानेऽपि साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितार्या साध्यतावच्छेदकानवच्छिनत्यदानादेव नाऽऽत्मत्त्वसामान्यानावसंमहः । न च द्रष्यत्वाभाव. स्य तथात्वादव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगितायाः साध्यनिष्टचन विशेषणीयत्वात । याद चैवं प्रमेयसाध्यतावच्छेदके व्याप्तिरुच्यते, तदा यत्किञ्चित्वेन साध्यतावच्छेदक विशे. पणीयम् , स्वव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्व च देयम् , तेन जातिसामान्याभावीयप्रतियोगितायाः पूर्वोक्तविशेषणाक्रान्तत्वपि नाव्याप्तिरिति चेन। हेतुमामानाधिकरण्यापक्षया गौरवात् । स विशिष्टत्वानिवेशे लायचमिति चेत् । समनियताभावैश्यपन घटत्वेन धूमाभाव-घट- त्वेन वयभारयोरेक्येनारतिध्याप्ति.। सामानाधिकरणधर्मावच्छिमाभावस्य लक्षणघटकरवेन, ·साटिप्पणटीकासहितम् । १७. पक्ष्यमाणरीत्यापि धारणाऽसंभवात् । उक्तस्थले एधर्मावच्छिनप्रतियोगिताया. ऐक्येन तद्रे. (दमतेऽप्यतिव्याप्तः । तत्रेदं योऽयम् । समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटकरपि धूमभि.. मत्वावच्छिन्नधूममात्रवृत्तिप्रतियोगितामादाय यद्यत्प्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा तत्तदानय. सामानाधिकरण्यमिति विवक्षायामतिव्याप्तिवारणसंभवादुक्तरीति. सुवचैवेति । ननु निरवच्छिन्नसाध्यतास्थले अयमात्मा ज्ञानादित्यादी साध्यतावच्छेदका प्रसिद्ध्या- ऽभ्याप्तिः। साध्यव्यापकत्वनिवेशे च विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी अतिव्याप्तेफ्रन्थकृतव पक्ष्यमाणत्वादिति । न च निरवच्छिन्नसाध्यतास्थले साध्यनिष्ठनिरूपकताकाधिकरणत्वमेव निवेश्यामिति वाच्यम् । व्यभिचारिणः सर्वलक्षणस्याऽलक्ष्यतया प्रन्थकारोकविशिष्टसत्तासा- ध्यकव्यभिचारिण्यतिव्यामितादवस्थादिति । अवार्वाचीनाः। विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नविधे. यताकानुमिति प्रति विशिष्ट सत्तात्वावरिछन्नव्यापक्तावच्छेदकप्रतियोगिताकयावदभावत्यादि. ज्ञानस्यैव कारणत्वान्नानुपपत्तिः। विशिष्टसत्ताव्याप्या जातिरिति व्यवहारं प्रति च विशिष्ट । सत्तात्वावच्छिनव्यापकतावच्छ हकप्रतियोगिताकामावस्वव्यापकप्रतियागिसामानाधिकरण्यस्यैव प्रयोजकतमा न तादृशव्यवहारापत्तिरगीति समादधिरे । परे तु साध्यताविशिष्टनिरूपकतेत्यादिरीत्याऽनुगतव व्याप्ति । वै० स्वसामानाधिकर ण्य-स्वावरछेदकसंवन्यावच्छिन्नाव-स्वानवच्छेदकानवाग्छिन्नत्व-स्वत्ति'व-एतच्चतुष्ट- यसम्बन्धेन । स्ववृत्तित्वं च स्वानवन्छेदकानवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन । अत्र स्वसामानाधिकरण्या नुक्तौ व्यभिचारनिलाकाधिकरणेऽपि निरवन्छिन्नवाच्यत्वनिरूपकतासत्त्वाव्यभिचारिणि अय- ममावे। अभावजात्यन्यतरवादित्यादौ स्वरूपेण स्वरूपतो अभावत्वसाध्य केऽतिव्याप्त्यापत्त. रिति तन्निवेश' । स्वावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नत्वानुपादाने तत्रैव व्यभिचारित्वसबन्धावच्छि- नसाध्यनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकतामादायातिव्याप्तितादवस्ध्यादिति तन्निवेश । महान- सीयवन्हेः प्रतियोगितामम्बन्धेन साध्यत्वे महानसीयवहयभाववहयभावान्यतरत्वहेतौ वह्नि- स्वावच्छिननिरूपक्तामादायाऽतिव्याप्तिवारणाय स्ववृत्तित्वनिवेशः। चई. प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यस्वे निरुतहेतौ महानसीयवाहित्वावच्छिन्ननिरूपकता मादायाऽतिव्यतिवारणाय स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वनिवेश । ननु तार्णवहेर्विषयितासम्ब. धन साध्यत्वे सार्णवहिविषयकवहिताणविषयकज्ञानान्यतरत्वहेतौ अतिव्याप्ते, साध्यतावि. शिष्टनिरूपकताया ज्ञानद्वये सत्त्वाद् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकावादिति चेन्न । म्यानवच्छेदकानवच्छिन्नेस्यनेन स्वावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगि तावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभाववद्यावृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । अभ ताणत्ववन्हित्वगतद्वित्ववन्हि वतार्णवगतद्वित्वे भिन्नेऽन्यथा तार्णवन्हिविषयक ज्ञान विषयित या वहितार्णवदिति प्रतीतेर्वजलपरवापत्ते. । एतेन निरवच्छिन्नसाध्यताथले स्वावच्छेदकाऽप्र. सिद्ध्या स्वानवच्छेदकत्वस्याप्यप्रसिद्ध्या सम्बन्धाऽप्रसिद्धिरित्यपि निरस्तम् । तत्र व्यधिकर- पसम्बन्यावच्छिनाभाववेन तस्य केवलान्वयित्वात् । ननु तादृशपर्याप्तिनिवेशे प्रागुक्तव्यभि. चारिणि प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यतायामतिव्याप्यभावात्कयं सम्बन्धद्वयव्यावृत्तिरेके व सम्बन्धनिवेशेन स्थलद्वये वहित्वावच्छिन्ननिरूपक्ताया महानसीयवहित्वावच्छिन्ननिरूपक.

·- - १८ जागदीशीव्यधिकरणं गिसमानाधिकरणास्तममयस्यामित्येवं कुतो न लक्षणं कृतमिति वाच्यम्। द्रव्यमात्मत्यादित्यादी महाकाले साध्यसमानाधिकरणस्य द्रव्यत्वादिसा मान्यामापस्य स्वविशिष्टइत्याधिकरणाऽप्रसिदा तत्राऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । तायाध वारणसम्मवार इति चेल । विषयितासम्बन्धेन स्वरूपतो पहित्यसायके स्वपतो यहित्यविषयकहियखेन पहिस्वविषयकशानान्यतरत्वहेती व्यभिचारिणि सावच्छिन्ननिरू पकतामादाय दोपवारणाय सापच्छेदकानपरिछावस्य निरुक्तार्थकस्य प्रवेशः । वां -स्वरवन यहित्यसायकनिरूफहती निरवच्छिन्ननिरूपकतामादायाऽतिव्याप्तिवारणाय स्प तित्वस्य निफ्फार्थकस्य प्रवेश इति ध्येयम् । कुतो न लक्षणं शतमिति । ननु यरसामानाधिकरण्यप्रवेशापेक्षया साध्यसामाना धिकरण्यप्रवेशे किं लाययमिति चेत् , अनुगमे लाघवम् । तथाहि-साध्यतावच्छेदक विशिष्टाऽभावत्वव्यापकाऽभाषकालोनहेतुतावच्छेदकवत्वमेतदक्षणत्यानुगमः । वै० स्वाव च्छिरसामानाधिकरण्य-स्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वोभयसम्बन्धन, स्वं सा. ध्यतावच्छेदकम् । अभावव्यापकता चाऽभावे स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टहेत्वधिकरणता.' ध्यापकत्वोभयसम्बन्धेन। स्व-अभावः। अब व्यापकताच स्वाध्यत्व-स्वनिरूपित प्रतियोगि. ताभयवस्वोमयसम्बन्धेन । यत्समानाधिकरणेत्यादिकल्पस्य च हेतुतावच्छेदकविशिष्टाभावत्वव्यापकाभावकालीन हेतुतावच्छेदकवत्वमित्यनुगमः । तत्र चै० स्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्य-स्वकालीनसाध्य व्यापकतावच्छदकप्रतियोगिताकत्वोमयसम्बन्धेन । स्वं हेतुतावच्छेदकम्। अभावत्वव्यापकत्वा दिकं पूर्ववद्, एवं चात्र सम्बन्धारो कालीनत्वस्याऽऽधिक्ये गौरवात् । ननु दलान्तरेपीत्यादिना सम्बन्धैक्यविवक्षायां लक्षणस्यानुगमकरणे साध्यसमानाधिकर णा इति कल्पेऽपि कालीनत्वप्रवेश आवश्यक इति क्क लाघवावकाशः, तथाहि-सम्बन्ध विशिष्टाभावत्वव्यापकामावकालीनहेतुतावच्छेदकवत्त्वमेव । बै० स्वकालीनसाध्यसामाना. धिकरण्य-स्वावरिछन्नसाध्यन्निष्ठाभावीयप्रतियोगिताविशिष्ट प्रतियोगिताकत्वोभयसम्बन्धेन, प्रतियोगितार्या प्रतियोगितावै. स्वावच्छेदकसम्बन्धावरिछन्नत्व-स्वविशिष्टायलोभयसम्ब. न्धेन । वै० स्वावच्छेदकत्व-स्वतादात्म्योभयसम्बन्धेन । अत्र व्यापकता च स्वाश्रयत्व-स्व. निरूपितप्रतियोगिताविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणत्वोमयसम्बन्धेन । प्रतियोगितावैशिष्ट्य च निरूपकतायां स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनेति । त या चाऽत्रापि कालीनत्वप्रक्षेपेण साम्यमिति चेन्न । सम्बन्धैक्यविवक्षायामपि साध्य सामाना• धिकरण्येति कल्पस्याऽन्यथाऽनुगमपि निर्वाहात् , तथाहि-साध्यतावच्छेदकविशिष्टामा बत्वव्यापकाभावकालीनहेतुतावच्छेदकबत्वमेव । वै. स्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्य-वा. चीच्छन्नसाध्यवनिष्ठामावायप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकरवोगयसम्बन्धेन । गिता. स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्वविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन, अन स्ववैस्व. -तादात्म्य-स्वावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । अभावत्वब्यापकता च प्रागुक्तसम्बन्धेनेति । हे. -सामानाधिकरण्यकल्पेऽपि हेतुतावच्छेदकविशिष्टाभावत्वव्यापकाभावकालीनहेतुतावच्छेदकवस्व प्रतियो- ·सटिप्पणटीकासहितम् । १९ नव दैशिकविशेषणताधिशेपेण साध्याधिकरणवृत्तित्यधिवक्षणेनाs यातिधारणम्भध इति वाच्यम् । तथासति गौरवात् (१) । यत्तु यत्समानाधिकरणा यावन्तस्ताहशाभायाः साध्यसमानाधिकर पास्तत्त्वमित्येव लक्षणमस्तु स्वस्थ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यप्रयेशे बीजा व, अत्र वैशिष्ट्यघटकतया कालीनत्वनिवेशस्याऽधिस्यादिति प्रन्थ फत्तराशयः ! कल्पद्वयानुगमे विशिष्टाभावत्वव्यापकत्यत्र व्यापकता च स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टहेत्वधि. करणताव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन समानैव । स्वातादात्म्यनिवेशस्तु धूमसाध्यकआत्मपर्वतान्यतरत्वहेतौ व्यभिचारिस्थलान्यत्वाभाव- स्यापि धारणे तादृशाभावत्वव्यापकपर्वतान्यत्वाभावकालीनहेतुतावच्छेदकवत्वस्य हेतो सत्त्वा. तद्वारणाय । पर्वतान्यत्वाभावे आत्मान्यत्वाभावव्यापकत्वमप्यस्ति, यथाहि स्वविशिष्टहे. त्वधिकरणताया भात्मभिने पर्वतादावेन सत्वात् तध्यापकत्वमात्मान्यत्वाभावेऽप्यस्ति, निरुक्त स्वाश्रयत्व कालिकेन,अतः स्वनिरूपितप्रतियोगिताविशिष्टनिरूपकताधिकरणताया सहजत एवं सत्त्वमिति । न च पर्वतान्यत्वाभावमादायवातिव्याप्तिवारणमिति वाच्यम् । तस्य साध्यप्र. तियोगिताकत्वाभावात् । स्वरूपेण साध्यवनिष्ठत्वल्पे च भावभिन्नत्वस्य पारिभायिकस्या- प्यसत्त्वादिति ध्येयम् । साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभावत्वव्यापकाभावकालीनहेतुतावच्छेदकवस्वम् । साध्यताव. च्छेदक्वशिष्ट्य च पूर्ववत् । अमावस्वव्यापकता चाऽभावे स्वतादात्म्य-स्वविशिष्टत्वधि. करणत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिक्कूटत्वावच्छिनवलेतदुभयसम्बन्धेन । कूटत्वावच्छिन वस्वं च स्वनिरूपिताधेयताविशिष्टाधेयतावत्वसम्बन्धेन । आधेयतावैशिष्ट्य च अधियताया स्वाश्रयाभावनिरूपितप्रतियोगिताविशिष्टनिरूपकतानिरूपिताधिकरणतावनिरूपितत्व-स्वतादा त्म्यैतदुभयसम्बन्धेन । निरूपकतायो प्रतियोगितावै० स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदक्सम्ब. न्धावच्छिन्नत्वैतदुभयसम्बन्धेन । यत्समानाधिकरणेत्यादिलक्षणार्थस्तु हेतुतावच्छेदकविशिष्टा भावत्वध्यापकामावकालीनहेतुतावच्छेदक्वत्त्वम् । अभावे हेतुतावच्छेदक्व०स्वावच्छिन्नसामा• नाधिकरण्य-स्वकालीनसाध्यतावच्छेदकावच्छितव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताक्वैतदुभयस- म्बन्धेन, अभावत्वव्यापकता च पूर्ववत् । एवं च वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धाशे कालीनत्वधिक पतितं साध्यसामानाधिकरण्यकल्पे तु न तस्य प्रवेश इत्यस्मद्गुरुचरणा । तथासति गौरवादिति । तथासति स्वरूपसम्बन्धेन साध्यसामानाधिकरण्योक्ता. वित्यर्थ । अथ स्वरूपेण साध्यसामानाधिकरण्योक्तावपि द्रव्यत्वात्मत्वामयाभावं आत्मत्व. विशिष्टद्रव्यत्वामावं वादायांऽव्याप्तितादवस्थ्येन गौरवाभिधानमनुचितं स्वविशिष्टहेत्वधिक रणाऽप्रसिद्धेरिति चेन्न । वैशिष्ट्यव्यासज्यत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकावेन साध्यव- त्यभावस्य विशेषणीयत्वात् । एवं च तप्राध्याप्तिवारणेऽपि गौरखे एव पर्यवसानमिति ध्येयम् । (१) दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन माध्याधिकरणवृतितोकी च गौरव त् । पस्तुत्तो वन्य सनापदाऽऽ. मादिपादान्य मि. पृयव्ययत्वविशिष्टद्र यत्वाभावस्य गुणान्यत्वविशिष्टताभावस्य वा दैशिकविशेषणत- या माध्यममान धिकरणस्य केनापि सम्बन्धन हेत्वधिकरणे वर्तमानत्वादिति पाठान्तरम् । - -- ·'जागदीशीव्यधिकरणं भाव इति । तत्तुच्छम् । तथासति यत्समानाधिकरणायावन्तोऽभावासा- यसमानाधिकरणास्तत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे साध्यतावच्छेदकावन्धित अत्रेयमाशङ्का । स्वन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नेत्यस्य प्रतियोगितायां निवेशादेव दोषः भावादिति। न च अयमात्मा आत्मगगनान्यतरत्वादित्यनाऽतिव्याप्तिः साध्याभावस्य व्यभिचारि- स्थलान्यस्वभावस्य साध्यसामानाधिकरण्यविरहेण लक्षणाघटकत्वात् , अतो व्यधिकरणधर्मा छिन्नसाध्याभाव एष धर्तव्यः । तस्य च समनियताभविश्यमते वाच्यत्वरूपप्रतियोगिता मामाधिकरण्यादिति वाच्यम् । समनियताभावानामैक्यमनीकृत्यैव गौरवाभिधानात् । यस्त्र तियोगिताकाभावे यादृशप्रतियोगिरवायसामानाधिकरण्यजगवृत्तिभिन्नत्वोभयाभाववत्वममा वे विशेषणीयम् , तेन आत्मत्वाभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावे स्वः रूपेण साध्ये आस्मत्वादों भात्मस्वाभावरूपसाध्याभावस्य गगनाद्यन्तर्भावेन साध्यसमाना धिकरणस्य स्वविशिष्टदेवधिकरणाऽप्रसिद्धावपि नान्याप्तिरिति ध्येयम् । ननु धूमवान् बहेरित्यादावतिव्याप्तिसम्भवे गौरवाभिधानमनुचितमिति, तथाहि-धूमाभा' वस्य देशिकविशेषणतासम्बन्धेन साध्यवद्मृत्तित्वविरहात् । अव्याप्यतित्वेन साध्यववृत्तित्वे तु साध्यव्यापकतावच्छेदवप्रतियोगिताकत्वाभावादेव लक्षणापटकत्वं तदयोगोलकान्यत्वाभाव. स्यापि निरुक्तसम्बन्धेन साध्यवद्वतित्वविरहात् , घटत्वेन तदयोगोलकान्यत्वाभावस्य यावद- तर्गतत्वेऽपि तत्समनियतत्वत्य घटवन वाच्यत्वाभावेऽक्षतत्वेन स्वनिरूपितप्रतियोगिताध्य. सामानाधिकरण्यस्याऽक्षतत्वात् । न च घरकृतित्वविशिष्टो योऽगोलकभेदस्तदभावमादायवाऽति व्यातिवारणं तस्यापि यावदन्तर्गतत्वादिति वाच्यम् । अव्याप्तिवारणाय स्वन्यूनवृत्तिधर्मान वच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयत्वेन निरुक्ताभावस्य यावदन्तर्गतत्वाभावात् । न च स्वन्यूनवृत्ति धर्मानवस्छिनत्वस्य स्वन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वहेत्वधिकरणत्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मा- वरिछन्नप्रतियोगिताकभेदत्वानवच्छिन्नत्वैतदुभयाभाववत्प्रतियोगितेत्यर्थकत्वस्यापि वक्तुं शक्य वेनाऽव्याप्तिवारणसम्भवे निरुकाभावस्य व्यभिचारिणि लक्षणघटकतयाऽतिव्याप्तिवारणस म्भव इति वाच्यम् । घटयत्तित्वविशिष्टतदयोगोलकभेदाभावपटवृत्तित्वावशिष्टवाच्यत्वाभा. वयोः समनियतत्वेन प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यस्याऽक्षतत्वेनाऽतिव्याप्तैर्दुर्वारस्वात् । न च स्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोर्गतायामर्पि निरुतौभयाभाव एव निवं श्यते घटवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिता नोभयाभाववती घटवृत्तित्वविशिष्टपर्वततद योगोलकभेदीनष्ठप्रतियोगितायो उभयाभावसत्त्वेऽपि तदाश्रयसामानाधिकरण्यविरहानातिव्यन्ति हेत्वधिकरणत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदलावच्छिन्नत्वघटितामावन सामजस्ये उभ यावृत्तिवपर्यन्तानुसरण घवृत्तित्वविशिष्टपर्वतभेदाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय घटपतित्व विशिष्टपर्वतभेदाभावस्याऽतिरिकलेऽपि घदत्तित्वविशिष्टपर्वतभेदाभावीयप्रतियोगितामा स्तीत्याकारकाभावस्य पर्वतत्वस्वरूपतया स्वरूपेण साध्यवान्नेष्ठत्वाभावेन ताशाभावस्य ध्य. पकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वमक्षतम् । न चोभयात्तीरत्यस्योपादानेऽपि पटतित्वविशि. तत्पर्वतभेदाभावीयप्रतियोगितायां निरुक्तभेदत्वानवच्छिन्नत्वविरहप्रयुतोमयाभावस्यारतर- - - ·सटिप्पणटीकासहितम् । २१ ध्यातिदुरिय । पत्तियविशिष्टतपर्वतभेदाभावीयप्रतियोगितावाशास्तीत्यभावस्य ताप. स्यरूपत्वेन तरपर्वतस्वस्य पर्वतस्याऽनतिरिक्ततया साध्यध्यापपतापच्छेदकप्रतियोगिताक. मक्षतमिति याच्यम् । स्वरूपसभ्यन्धेन गृत्तियं उभयातिधर्मस्ताशिधर्मावच्छिमप्रतियो. 'ताकभेदत्तानवच्छिनत्वघटितोभयामावनिवेशे तत्तत्वस्य स्वरूपेणापतितया निहलामा स्य लक्षणाऽपटकत्वात् । व्यभिचारिण्यतिध्यातिवारणन्तु घटीत विशिष्टो यस्तदयोगालक 'धिकरणभेदस्तदमावमादायव । न च घटपत्तित्वविशिष्टतदयोगोलकोदवाच्यवेतदुमया विस्य निरुकाभावसमनियततया निरुकोभयाभावायप्रतियोगिताय निरुफोमयाभावात्याऽs. 'तयाऽतिव्याप्तिदुरिनि वाच्यम् । विधिवैशिष्ट्यनिष्टावच्छेदक्ताभिषा सती देवधिकरण समानाधिकरणामयावृत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वनिष्ठाऽवच्छेदकताभिमा सती भेदनि. हावच्छेदक्ताभिन्नावच्छेदक्तानिरूपितत्वस्वन्यूनगृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वैतदुमयाभायस्य या निये सनीयतया निरुतोभयामावीयप्रतियोगितायां भवच्छेदकताश्यभिन्नोभयत्वनिष्ठावच्छेदकना नेरूपितत्वस्यैव सत्त्वेनोमयाभावविरहेणोभयाभाववत्प्रतियोगिताध्यसामानाधिकरण्यविरहेणाऽ तेध्याप्तिशङ्काया एवाऽभावात् । न च घटवृत्तिवविशिष्टतदयोगोलभेदामाषघातिरवावशि भेदाभावयोः समनयत्येन घटतिवविशिष्टभेदाभावीयप्रतियोगितायामुमयामावस्याऽसत वेन तदाश्रयमामानाधिकरण्यस्याऽक्षतत्वेनाऽतिव्याप्तिदुवीरेति वाच्यम् । निरूकावच्छेदकता. यभिमावच्छेदक्तानिलापतत्वाभावविशिष्ट यनिरुक्तावच्छदस्तात्रयनिरूपितत्व तदभाव-स्व. न्यूनप्रतिधर्मावच्छिन्नत्वतदुभयाभावस्यैव निवेशेन निरुतप्रतियोगितायामुमयस्यैव सत्त्वात् । किञ्चिद्वीशष्टयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता सती हेत्यधिकरणवसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्माव. रेसप्रतियोगिताकरवनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिता. कपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्तिप्रतियोगिताकान्यवघाटतोमगमावस्य निवेशनीयतया निरुकप्रतियोगिताय निरुक्तप्रतियोगिताघटितोमयाभावस्यैव सत्त्वेनाऽतिव्याप्तेरभावात् । न च घटवृत्तित्वविशिष्टतदयोगोलकभेदाभावस्य घटवृत्तित्वविशिष्टतदयोगोलकभेदत्वेन भेदसा- मान्याभावस्य च समनियततया घटवृत्तित्वविशिष्टतदयोगोलकभेदत्वेन भेदसामान्याभावीय. प्रतियोगिताया निरुतोभयाभावसरसेन तदाश्रयसामानाधिकरण्यमादायाऽतिष्याप्तिरिति वा. न्यम् । विचिद्वैशिष्ट्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता सती हेत्वधिकरणत्वसमानाधिकरणामया. त्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वनितावच्छेदकतानिरूपिता सती भेदस्वनिनावच्छेदकतानिरूपि तनिरूपकतानिरूपितानुयोगित्वानिरूपितत्वघटितोमयाभावस्यैव निवेश्यतया निरुकप्रतियोगि- तायामुभयामावस्याऽसत्त्वेनाऽतिच्याप्तरभावात् । अदं चिन्यते। निएफविशिष्टाभावमादायाऽतिव्याप्तिधारणसम्भवेपि तुल्ययुक्त्या द्रव्य. मात्मत्वादित्यादी अव्याप्ति आत्मत्तित्वविशिष्टतदात्ममेदाभावीयप्रतियोगितावाप्रास्तीत्यभा. वस्य तदात्मस्वरूपत्वेन साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्तस्य सम्भवात् । न च निह. कान्यतरसम्बन्धस्यैव व्यापकताघटकतया तादृशान्यतरसम्बन्धन निरुतभेदाधिकरण त्वस्य हेत्वधिशावच्छेदेन सत्त्वात् कथमव्याप्तिरिति वाच्यम् । निरुक्ताभावप्रतियोगिनो निरुकाऽन्यतरसम्बन्धेन तदात्मवृत्तितया तादृशभेदाभाववैशिष्ट्यस्याऽऽत्मन्यभावेन स्ववि शिष्टदेवधिकरणाऽप्रसिद्या अव्याप्त सम्भवात् हेत्वधिकरणत्तिउभयावृत्तिधर्मावशिष्टाव.

·२२ जागदीशीव्यधिकरणं व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यस्य व्यर्थतापत्तेः। तन्मात्रीको विनापि ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाई लक्षणसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिपनि प्रन्थावतारानुषपत्तेः। स्वन्यूनवृतिधर्मावच्छिन्नत्वोमयाभावस्य प्रतियोगिसामाधिकरण्यपटकप्रतियोगिताया कि वेशे न कोपि दोषः । वैशिष्ट्य व स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नत्व-स्वाश्रय निकपितत्वस्वानाश्रयानरूपितलउमयवद्वशिष्ट्यपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकानुयोगिताबिर पितत्वोभयसम्बन्धेनेति ध्येयम् । एतेन स्वन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वयत्किञ्चिद्हेत्वधिकरणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकत्वैतदुभ याभाव एव स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वमित्यस्यार्थ । तथाच घरवृत्तित्वविशिष्ठतदयोगोलकर्भ दाभावीयप्रतियोगितावत् तदयोगोलकत्तिरिति व्यवहाराभावात् तस्योतनिहपितवृत्तितावच्छे. दकत्वघटितोभयाभावस्याऽक्षतत्वादिति परास्तम्, महानसत्तित्वविशिष्टपर्वतभेदाभावपर्वता तित्वविशिष्टमहानसभेदाभावीयप्रतियोगितायामपि तदेवधिकरणनिपतवृत्तितावच्छेदकत्व घटितोमयाभावसत्त्वात् । निएकाभावानामपि यावदन्तर्गततया स्वविशिष्टत्वधिकरणाविरो- देन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याविरहात् वहिमान्धमादित्यादिसद्धतावव्याप्त, व्यवसायक आ मत्वहेतौ निरुताभावमादाय अव्याप्तेथ । नयाच कस्यापि उभयाभावस्य निर्वतमशक्यतया विशिष्टाभावस्य लक्षणाघटकतया घटत्वेन तदयोगोलकभेदाभावस्य लक्षणघटकरवेऽपि तत्स. मनियतघटत्वेन वाच्यवाभावीयप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यस्याऽसतत्वेनाऽतिव्यात वरिति चेत् । अबोच्यते । समनियताभावानामनैश्याभिप्रायेण तवल्पप्रणयनात् , त्याच पट- खेन तदयोगोलभेदाभावमादायैवाऽतिव्याप्तिवारणमिति । कस्मिवित्पुस्तके द्रव्यत्वाभावमादायाव्याप्तिवारणाय साध्यवत्तित्वं स्वरूपेण निवस्त्र तदुपरि विशिष्टाभावाभयाभावमादायाव्यप्ति., वैशिष्ट्यप्रासज्ज्यतिधर्मानवच्छिन्नवस्य निवेशे गौरवमिति पाठ.। अत्रेयमाशङ्का। समनियताभावाना मक्येऽतिव्याप्तिवारणाय स्वप्रतियोग्यधिकरणार घटकप्रतियोगिताया खन्यूनपत्तिधर्मानवाच्छिन्नलस्य निर्वशनीयतया घटतित्वावशिष्टवाच्य स्वाभावस्यपि यावदन्तर्गतत्वेन तमिरुपितस्वन्यूनतिधर्मानवच्छिन्नत्वप्रतियोगितामसि याऽसम्भववारणाय साध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितायो सन्यूनवृत्तिपमानपरिक मत्वस्य निवेशनीयतया कथं विशिष्टाभावोभयाभावमादायाच्यातिप्रदानमिति याच्यम् । मनियताभावानामनक्यमत एवैतत्कलस्य सत्वेन तत्र स्वन्यूनतिरित्यस्यानावश्यकबार पूर्वप्रापि निवेशेप्रयोजनामावेन निश्कामाषस्य लक्षणयटकत्वसम्भवात् । व्यर्थतापत्तरिति । ननु अभावयोर्भेदात्कयं वैयध्योफिर्विचारसहा, तथाहि . মানাথিঅয়ামাহনৰষ্টবসাযযিনাকামাহবঃহামবান মাষ दफवस्वं स्वपदेनोपादेयम् । विशिष्टान्तरं हेतुसमानाधिकरणामावरवण्यापामावालोनी লৰ চিলাৰঘৰনাৰাৰ অহসাবষ্টচিলখিবন্ধন*** ·सटिप्पणटीफासहितम् । २३ यम्, A ४ तथाच " यःक. स्वेन तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतानवच्छेदकरूपवैयध्यांमावादिति चेन्न । 'तरवारकन्यूनवारकाभावघाटितरूपमेयोपादेयम् विशिष्टान्तरपदेन प्रथमस्वपदेन हेतुसा. गानाधिकरण्यनिष्ठावच्छेदकताभिन्नासाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिष्ठावच्छेदक्ता. च्छेदकत्वानिरूपितहेतुमामानाधिकरण्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽभावनिष्ठावच्छेदकतानिह. पेतपरम्पराऽवच्छेदकनाकप्रतियोगिताकाऽ भावकालीनहेतुतावच्छेदकवत्वं तादृशं च सपमु. नयसाधारणमेव तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतो असत्त्वात्तद. च्छन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयताऽनवच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन् सत्वेन वैयऱ्यासमतेः। केचित्तु यावच्छब्दस्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वमर्थः । तच साध्यसामानाधिकरण्यस्याप्रे योजनी तथाच हेतुसमानाधिकरणसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाभावत्वं साध्यसामाना- "धिरण्याऽनतिरिक्तत्तिरित्यर्थः । तथाच व्यापकत्वस्याऽनिविष्टतया वैयर्थ्य सहजत एव संगच्छते इत्याहुः। यावत्त्वस्य व्यापकत्वार्यकत्वमशीकृत्य सार्थकयितुं शक्यतया वैयर्य: संघटनाय तथावाक्यार्थाभिधानसन्दर्भविरोधापत्तेः । यावत्वस्य ध्यापकत्वार्थकावे पाश्चेत- दाऽनतिरिक्तवृत्तित्वार्थकत्वं तत्पदस्य कल्प्यं स्यान्न तथा प्रकृते इति रमणीयः पूर्वपक्षः। नन्वत्र कालो गोमान् गोत्वादित्यत्र गवाद्यभावस्यापि सृष्टिकालावच्छेदेन साध्यसमाना- धिकरणतयाऽतिव्याप्तिवारणाय हेत्वधिकरणावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्यं वाच्य, घटाघभावस्याऽयोगोलकावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभावेनाऽतिव्याप्त्यभावात् विदभावो इत्वधिकरणावच्छेदेन साध्यसमानाधिकरण" इत्यस्यैव सम्यक्त्वे यासामानाधिक. रण्यदलस्य यावत्पदस्य स्वगविशिष्टपदस्य च वैयर्थ्य कथं नोक्कमिति चेन । कालो गोमान् गोत्वादित्यादी प्रलयत्वस्वरूपाभावमादायाऽतिव्याप्तिवारणसभवात् , हेत्वधिकरणावच्छेदेने- त्यादरप्रवेशात्, तथाच यथासन्निवेशे वैयर्थ्याभावात् । न चोक्ताभावस्य कालिकेन साध्यसमा- नाधिकरणतयाऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । साध्याधिकरणवृत्तित्वस्य स्वरूपसम्बन्धन वाच्यतया कालो गोमान् गोत्वादित्यादी प्रलयभेदाभावस्य स्वरूपेण साध्याधिकरणवृत्तित्ववि. रहेणाऽतिव्याप्तिविरहेण हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यनुक्तत्वदिति । तथा च यावत्पदानुक्की धूम. बान् वहरित्यत्र घटाद्यभावमादायाऽतिव्याप्स्यापत्ते । एव वह्वयाभावमादायाऽव्याप्तिवारणा- थं यत्सामानाधिकरण्यदल तच्च तेनैव संबन्धेनेति ध्येयम् । ननु तथापि यत्समानाधिकरणा यावन्त. साध्यसमानाधिकरणास्तत्वमित्यस्यैव सम्यक् खे अभावपदस्य वैयर्य क्थ नोक्तमिति चेन्न । तादृशाभाववैयर्थ्यस्यैव व्यधिकरणधर्मावच्छि- भाभावानुरयापकतया प्रकृतोपयोगित्वेन तन्मात्रमेवोक्तमिति । केचित्तु पूर्वगापि व्यापकत्वदल वैयर्थ्यकथनस्य प्रतियोग्यवृत्तीत्यादिमूलासंगल्या प्रकृतोपयोगित्वं यावत्पदस्य वैयर्यकथनन्तु न । प्रकृतोपयोगीति तभोक्तमित्याहुः । केचित्तु अभावाऽपटितस्य लक्षणान्तरत्वेन यथासन्निवेशे न वैयर्थ्यमित्याहु. । विशिष्टामावोभयामावादिकमादाय लक्षणसमन्वयसंभवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिप्रन्थानुत्थिति । प्रसंगस्य एतल्लक्षणपरित्यागजित्वेन वक्ष्यमाणतया तादृशदोषो न क्षतिकर इति चेन्न । विशिष्टाभावप्रतियोगित्वं विशेषणे, एवमुभयाभावप्रतियोगित्वं यदभावप्रयुक्तोभयाभावः सम स्वीक्रियते, एवं च प्रकृतप्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटितलक्षणपरिष्कारसंभवऽपि अथ ·जागदीशीव्यधिकरणं यदपि यस्लमानाधिकरणाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताव. च्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा दैशिकविशेषणतया उभयवृत्तयः स्तस्यमित्येवास्तु लक्षण स्वस्वप्रतियोगितामानाधिकरण्य(१)प्रवेशे गौरवात हेतुसमानाधिकरणस्य तत्तदयोगोलकात्यत्वामावस्यैव दैशिकविशेषणतया उभयवृत्तित्वाभावाद धूमवान् घरियादापतिव्यातिविरहादिति । भस्य साध्यसामानाधिकरण्यघाटतरक्षणस्य कस्यापि मते न निर्दोषत्वमित्यावेदयितु तादृश. प्रस्थानुत्पितिप्रसगोक्ति । यदपीति । अत्र यावखदाऽनुक्तौ धूमवान् वहारत्यादी व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाया- भावमादायाऽतिव्याप्ति स्याहते तु यावदन्तर्गतस्य तदयोगोलकान्यत्वाभावस्य तदीयरूपध्व साभावाभावस्य च विशेषपातयोभयत्तित्वाभावान्नातिव्याप्ति । वह्निमान् धूमादित्यादौ तद् घटीयरूपध्वसामावाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय यरसामानाधिकरण्यदलम् । नव्यास्तु तज्ज्ञा नान्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावमादायाऽव्याप्तितारणाय तत् । एतेन "प्रलयस्य गोध्यसव- त्वेन गवात्यन्ताभावानधिकरणत्वादित्यादिप्रन्थस्वरसेन" काले ध्वसादे सत्वेन तघटीय रूपध्वसात्मकामावस्य देशिकविशेषणतया कालेऽपि वृत्तेस्मयवृत्तित्वेऽपि न क्षतिरिति प्रा हु । न च य सामानाधिकरण्योकावपि तद्घटीयरूपध्वसात्मकाऽभावस्य तज्ज्ञानान्यत्वप्र कारकप्रमाविशध्यत्वाभावस्य च कालिकेन हेतुसमानाधिकरणतयाऽब्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वरूपेण हेत्वधिकरणवृत्तित्वस्योक्तत्वात् । नन्वेव वहिसयोगात्मकाभावमादायऽव्याप्तिदा भावभिन्नत्वेनाऽभावो निविष्ट इत्युत्तरप्रन्थस्य चाऽसगति , तादृशाभावस्य स्वरूण हेत्वधिकरणेऽवृत्तित्वादिति चन्न । भावभिन्न वदल स्वरूपेण हेत्वधिकरणकृतित्व राभार्थम् । केचित्तु गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदरवानगीकारात गुरुरूपेण साध्यताया साध्यताव न्छदकावच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमामान्याभावाऽप्रसिध्या तादृशव्यापकता वच्छेदकप्रतियोगिताकाभावाऽप्रसिद्धरव्याप्तिभिर्यय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवन्निष्ठाभावी या योवत्य प्रतियोगिता तत्त प्रतियोगिताना प्रत्येफेन स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदक. खेोभयसबन्धेन यावन्तोऽभावास्तावस्कूटविशिष्ट प्रतियोगित्वमेव साध्यव्यापकताबच्छेदक तियोगित्व वक्तव्यम् , तर चाऽभावकूटलाघवार्थ माध्यनिष्ठामावोऽपि भावभिनो प्राय । तथासति तथा तपर्वतत्वप्रकारक्यत्किञ्चिज्जन्यज्ञानविषयत्वस्वरूपाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय भावभिनत्वनिवेशस्य समयाननकत्वात् , अत एव वन्हिसयांगाद्यात्मकेत्यत्रादिपदमुपात मित्याहु । तत्पर्वतीयरूपध्वसात्मकस्य तादृशध्वसवदन्यवाभावात्य निरुतोभयत्तित्वविरहादच्या- रित सापव्यापकेत्यादि । अथ तत्पवतवृत्तिरूपध्यसाभावाभावस्य तादृशध्वसामकरस अव्याप्यवृत्तितया स्वरूपस्य तादृशधसवदन्यत्वात प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितम्या परतापच्छेदकप्रतियोगितामय तादृशसवन्धेनोभयवृत्तित्वविरहान पश्चिमान् धूमादित्यादाव (१)तर्भाव इति पाठातरम् । । नस्य, ·सटिप्पणटीकासहितम् । २५. - तन्मन्दम् । हेतुसमानाधिकरणस्य वहिसंयोगाद्यात्मकाभावस्य वि. . रोषणतया उभयत्तित्वविरहेण पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिप्रसमात् । व्याप्तिरिति चेन। सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकत्वघटितन्यापकताया एवान निवेशेनोक्का भाववारणात् । केचित्तु पर्वतीयरूपध्वंसात्मकाभाषस्य पर्वते काले च धृत्तित्वेनोभयत्तित्वेनाऽव्याप्त्यभा. वा, ध्वंसस्य कालादिवृत्तिताया मिश्रादिसंमतत्वात् । किन्तु यत्पर्वतस्य द्वितीयक्षणे एवं यत्पर्व. तान्यत्वप्रकारकभ्रमो वर्तते तरपर्वतान्यत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वाभावस्य यावदन्तर्गततया ज्ञान शून्यकालावच्छेदेन तत्पर्वते सत्वात् , तत्पवंतभिने च सत्पवंतभिनत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्म सर्वदैव सत्वेन तन तादृशाभावस्यासत्त्वाच उभयत्तित्वविरहेण उक्तस्थले एवाऽन्याप्तिवा रणाय साब्यव्यापकतेत्यादि । ध्यापकतावच्छेदकरवं चान प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितमन्य- थोंकाभावमादायाऽव्याप्तितादवस्यादित्याहुः । तदयोगोलकमैदाभावस्य तदयोगोलकान्यत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वाभाशदेव कालिकषि शेषणतयोभयत्तित्वात् धूमवान वहेरित्यपातिव्याप्तिः स्यादतो दैशिकविशेषणतयेति । ननु गम्नाभावतपर्वतभेदान्यतरवेन गगनामावतपर्वतभेदोभयाभावस्य दैशिकविशेषणत. योभयत्तित्वाभावादव्याप्तिरिति चेन्न । सामान्यधर्मेण विशेषाभावानभ्युपगमात् । केचित्त यत्प्रतियोगिताकाभावे स्यानयसामानाधिकरण्यजगद्वृत्तिभिन्नत्वोभयाभावस्तादृशप्रतियोगि- ताकाभावस्य लक्षणघटकतया उसाभावस्याऽतयारवानाव्याप्तिरित्याहुः । तदसत् । साध्यव्या पकतावच्छेदकप्रतियोगिताकनिवेशस्य व्यर्थत्वापतेरिति विभावनायम् । न च तथापि तत्प तान्यत्वविशिष्टवान्यत्वाभावतस्पर्वतान्यत्वयाच्यत्वोभयाभावादिकमादायाऽव्याप्तिरिति या. च्यम् । वैशिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेन तादृशप्रतियोगिताया विशेषणीयतया तद- भावस्य यावदनन्तर्गतत्वादिति । उभयवृत्तय इति । उभयवृत्तित्व च स्वप्रतियोगित्तित्वश्वसामानाधिकरण्योभयस- म्बन्धन भेदविशिष्टत्वं, भेदे च प्रतियोगितावदन्यत्वं विशेषणीयम् , तेनोभयभेदमादाय न दोषः । प्रतियोगितावत्ता च स्वनिरूपकत्व-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । आधेय- तासम्बन्धेनोभयवत्वमेवोभयवृत्तित्वीमरयपि केचित् । तत्तदयोगोलकाम्यत्वामावस्यैवेति । अथात्र अयोगोलकान्यत्वाभावस्याऽयोगो- लकत्वस्वरूपतया तस्य स्वरूपेणोभयत्तिविरहादेव नातिव्याप्तिः सम्भवतीति तत्तदयो. गोलकान्यत्वाभावमादायाऽतिव्याप्तिधारणं कथं कृतमिति चेन्न । अभावाऽमावस्याऽतिरि. कतामते तस्य स्वरूपेणोमयत्तित्वात् , उभयमतसाधारण्यानुरोधिनतत्तदयोगोलकान्यरवा- भावस्य प्रहणादिति । घहिसंयोगाधारमकामावस्येति । नन्वन संयोगाभावाभावमादायापि दोषसम्भ- . वे वहिसंयोगाद्यात्मकामावपर्यन्तानुधावन व्यर्थमिति चेद् । अत्राहुः । संयोगाभाषस्य द- व्येऽनङ्गीकर्तृणां प्राचा मते तत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिता- भावाभावात् । वस्तुतो बहयात्मकं संयोगात्मकं चाभावमादायेति तस्यार्थ इति न काप्यनु- ३जा. . .

·२६ जागदीशीव्यधिकरण 4 एव सति यथा- म च भाषभिन्नस्पैच हेतुसमानारणामावस्य प्रवेशाप दोषः ।। मिनं घटत्यादिस्यादापतिव्याश्यापत्तः । तघटभिन्नस्यामावस्य तघट पतिरिति । अव्याप्तिप्रसङ्गादिति । ममाम रोयोगारमाऽभावमादायाऽमम्भषसम्म पेऽध्यातदान मनुचितमिति के प्रमेयवान् पटभेदत्वादिस्यादी लक्षणसमन्वयात् । न च साध्यमिठाभावस्य व्यापसापास्य लापन भावीभमयेन निवेशे तयाकत्वास्न काभाव. मादायाऽध्यातिरिति पारयम् । स्पतिस्वरूपाभावस्य घटभेदामकाधिकरणस्वरूपमोउभ यत्तिरपेनाऽध्याययोगात् । एव विषयतादेनियामकरवे घटभेद इत्याकारकयत्किधिज्: शानाभावामावस्यापि देवीधकरणवृत्ति विरहेण तमादायाप्यध्यायसम्भवादिति । अतिव्यापयापतेरिति । अयान धूमपान पहेरित्यादिप्रसिदस्थल एवाऽतिय्या. तिसम्भवे स्थलान्तरानुध यनं क्य कृत तदयोगोलकान्यावाभावस्य तदयोगोलकत्वस्वरू परवेन भावत्वात् न च उभयवृत्तय इत्यस्य साध्यवति हेतुमति च वृत्तय इत्यधकरण धू. मामावस्याऽताहशत्वेनाऽतिथ्यात्यभावाताहशस्पलमुपोक्षतमिति वाच्यम् । -देतुमतीत्यस्य योपत्ते हेतुसमानाधिकरणतपर्वतीयरूपध्वंसवदन्यत्वाभावस्य तपर्वतीयरूपध्वंसस्वरूपस्य निरुतोभयवृत्तित्वसम्भवेन साध्यन्यापकतेत्यादिदलय- ध्यापल्या प्रतियोग्यवृत्तिश्चरयादिमन्यसन्दर्भनिरोधःपत्ते, उभयवृत्तय इत्यस्य श्रुतार्थस्य वाच्यत्वादिति चेन्न । तदयोगोलरवृत्तिरूपध्वंसस्वरूपाभावमादायाऽतिव्या. प्तिविरहात् । न च तद्धटाभन्ने घटत्वादित्यमापि तद्वटवृतिकावंसस्वरूपाभावमादाय नतिभ्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्र घटनाशात्पूर्व गुणनाशो न जातस्वद्धटभेदस्यैव साध्यत्वात्, तद्रूपनाशस्य तद्धटावृत्तित्वात् । न च तटीयरूपप्रागभ वात्मकस्य भावभिन्नस्य सम्भवाना- तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रागभावाऽनकारात् । असाकारे तु तद्पभिन्न गुणत्वादित्यवाऽति' च्यामिरित्याशयेनादिपदम् । एतेन तद्धटभिनं घटत्वादियन ज्ञानशस्यकालावच्छेदेन तद्- टात्मकत्वधिकरणवृत्तिगुणत्वादिप्रकारतानिरूपिततद्धदानष्ठयत्किश्चिद्धमविशेष्यत्व-तघटभे- दान्यतराभावमादाय मातिव्याप्तिरिति निरस्तम् । अत्र तद्धटपदेन द्वितीयक्षणस्थायिनि यद्धटे उत्पत्तिक्षणे गुणत्वादिभ्रमः तटस्यैव विवक्षितत्वाच । गुगत्वप्रकारतानिरूपि. ततद्धटनिष्ठयत्किञ्चिद्ममावशेष्यत्वतद्धटान्यत्वतदन्यतराभावाऽप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्तेरवारणात् । न च तद्रूपमिति जन्यज्ञानविषयत्वस्य तद्रूपभिन्नमिति नित्यज्ञानविषयत्वस्य विषयस्वरूपत्वे. -न तदन्यतरामावस्य धत्तमशक्यत्वेऽपि तद्रूपज्ञानतद्रूपभिन्नज्ञानान्यतरावच्छिन्नविषयत्वामा- बस्य धर्तुं शक्यतया तत्रापि नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तद्रूपरूपध्वंसात्मकाभावस्य दैशिक- विशेषणतया उभयवृत्तित्वविरहात् । वहिमान् धुमादित्यादावव्याप्तिवारणाय हेत्वधिकरणभू. त्तितायो निरवच्छिन्नस्वस्य निवेशनीयतया तदभावस्य धत्तुमशक्यत्वात् । न च वहिसयो- गात्मकाभावमादायाऽव्याप्तिवारणायाऽभावे भवभिन्नत्वनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । आदि- ना सत्तास्वरूपाऽभावमादाय तद्दलसायक्यादिति । न च तद्रूपभिन्नं गुणत्वादित्यत्रापि तद्रूपभेदतदूपमित्याकारकयत्किचिजन्यज्ञानीयविष. -यताऽन्यतरामावस्य तद्रूपमात्रेऽव्याप्यवृत्तिनया वर्तमानस्य दैशिकविशेषणतयोभयत्तित्व .

·सटिप्पणटीकासहितम् । २७ स्वादिस्वरूरत्वेन भावत्वात् , पटत्यादिना तद्घटभिन्नत्याभावस्य चाभय विरहास्कथमविव्याप्तिः सजच्छते विषयतायाः विषयस्वरूपनये तदूपोत्पत्तिपटितनिरुपान्यत- राभावस्य पक्षमात्रे एव सत्त्वादिति वाच्यम् । नित्यम्पन्यतिरस्थ एवानिव्याप्तेर्दुरित्वात् । विषयतायाः विषयस्वरूपतया तद्धटितान्यतगभावस्य निहलोत्पत्तिपटतान्यतराभावाभावस्य च पक्षेऽसत्त्वात् । अयं तद्रूपमित्याकारकयविधिज्ज्ञानव्यक्तरन्यतरवेन निरूपितत्वादिस- वन्धावच्छिनावच्छेदकताकप्रतियोगिताक'भावस्याऽव्यायवृत्तित्वेन पक्षमा वर्तमानस्योभय- वृत्तित्वविरहान्नतिध्याप्तिसम्भावना । यद्यपि तदूपान्यमित्याकारकजन्यमान्यताऽज्याप्यसि व्यातद्घटितान्यतरावच्छिन्नाभावस्य केवलान्वयित्वात् । नित्यप्रमाव्यक्तेः सर्वाविषयक तया निरुकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकतद्घटितान्यतरावच्छिन्नाभावस्य चाऽप्रसिद्धरुभयथापि नातिव्याप्तिवारणसम्भवः, तथापि प्रमानिष्ठाऽवच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धो न निरूपितत्वमात्र, किन्तु तद्रूपान्यत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितत्वमतो तदवच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्धिः । अथवा तद्रूपभेदनिष्ठतव्यक्तित्वघटितनिरुतान्यतरावच्छिन्नाभावमादायाऽतिव्याप्तिवारण- सम्भव इति ध्येयम्। यत तद्रूपभिनं गुणत्पादित्यत्र तद्रूपभेदतरक्षणवृत्तित्वेतदन्यतराभावस्य तत्क्षणविगमका- .लावच्छेदेन तद्रूपादौ सत्वेन प्रसिद्धतया ताशयावदन्तर्गतस्य भावभिन्नस्य विशेषणतयोभ- यवृत्तित्वविरहानातिव्याप्तिसम्भावनेति । तन्मन्दम् । तदभावस्य तत्क्षणवृत्तिवाभावविशिष्ट- तद्रूपस्वरूपत्वेन कल्पनीयतया भावभिन्नत्वाभावादिति । एवं वक्ष्यमाणदिशा भावभिन्नत्वस्य साध्यवत्तिभावरूपाभावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिताकत्वेन पारिभाषिकार्य करणादपि न तत्सम्भावना इति चेन्न । अत्र यदि भावभिन्नत्वपदेन विशेषणतया हेत्वधिकरणवृतित्वविक्षने तत्क्षणत्तित्वतद्रूपभेदैतदन्यतरामावस्य तद्रूपनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावा- भावस्य च ताशसम्बन्धेन हेविधिकरणत्तितया न तमादाय प्रागुक्तातिव्याप्तिराित विभा-- व्यने, तदा तत्पर्वतवृत्तिरूपध्वसाभावविशिष्टवाच्यत्वाभावस्य तादृशरूपध्वसाभाववाच्यत्वो भयामावस्य च निरुफयापदन्तर्गतस्य भावभिन्नस्य च दैशिकविशेषणतयोभयत्तत्या भावाद् वन्हिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरेव एतत्कल्पे दोषो मन्तव्यः । यदि च विशिष्टामा प्रतियोगि-शिष्यो, समयाभावमा प्रतियोगान्त च यदभावप्रयुक्तोभयाभावस्ताम्मन्नेव स्वीक्रियते, वैशिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं वा साचव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितावि शेषणं दायते, तदा एतन्मते न कोपि दोष इति विभावनीयम् । श्रीचरणास्तु-तत्पर्वतान्यत्वप्रकारकप्रमाध्यक्तेः तत्पर्वत इत्याकारकयत्किञ्चिजन्य- ज्ञानव्यक्तरन्यतरवेन निरूपितत्वादेसम्पन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावस्य त पर्व तमाने वर्तमानस्याऽस्याप्यत्तितया भारमिन्नस्य विषयताविशेषस्वरूपत्वेन व्याप्यतित ग्रा नियतव्यापक्तावच्छेदकप्रतियोगितारस्य स्वरूपसम्बन्धेनोभयत्तित्वविरहाद् वन्हिमान् धूमादित्यादावव्याप्स्यापत्तेः । विषयताया ज्ञानसमानकालीनत्यनियमरक्षार्थमव्याप्यवृत्तितया उताऽभावमादायाऽव्याप्स्यसम्भवेऽपि तस्यतातिस्वेन तत्पर्वतात्तितपर्वतत्वप्रकारकप्रमा- विशेष्यत्वान्यतराभावाभावस्य सदा तन्मान तित्वेन तव्यक्तित्पस्वास्य निरुक्तभावभिन्न ·% जागदीशीन्यधिकरणं वृत्तित्वादिति) तं पल्लपिन । पत्रच यरपदं यरमांवभिन्नपरम्, अप्रे च तस्वमिस्यस्य हेतुनावच्छ स्य विशेष गतासमन्धेन इवधिकरणे वर्तमानस्य च साशसम्बन्धेनोमयातित्वविरहान पन्हिमान धूमादित्यादाक्प्यारयापत्तेश्च । न च निरकव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितायां त्वन्यू- नतिधानपच्छित्वस्य निवेशादुकाऽभाववारणात् , तत्र समानाधिकरणस्याऽधिकरणनिष्ठ- भेदप्रतियोगितापच्छेदकतपर्वतावृत्तित्वापछिमत्वस्येव सत्वादिति वाच्यम् । तथापि तवं. तान्यत्वगगनाभावान्यतररवेनोमयाभावमादायवाऽव्याप्तेदुवारत्वात् , उकान्यतरस्य स्वन्यूनवृ- सिरवविरहात् । यद्यपि निकम्मापकताबच्छेदकप्रतियोगितानां यत्प्रतियोगिताकामा स्वाव- गच्छेदकावच्छिन्नवत्ति वजगवृत्तिभिन्नत्वोभयाभावस्तरप्रतियोगिताकाभावस्य निवेशादुका. भावधारणं सम्भवति, क्यापि तादृशानुसन्धानेऽस्य लक्षणान्तरत्वादिति प्रवदनि । वस्तुतस्तु अधिकरणभेदेनाऽभावस्य भिन्नत्वमते कस्याप्यभावस्य दैशिकविशेषणतास -म्बन्धेनोभयस्तित्वविरहदितस्कल्पेऽसम्भवो बोध्य इति । कृतं पल्लवितेनति। ननु परिभाषिकमेष भावभिन्नत्य, तच्च साध्यवद्वृतिभावस्व- पाभावप्रतियोगिप्रतियोगिकान्यत्वं प्रकृते च तद्घटमेदाभावो न साध्यवत्तिभावस्वरूपाभावः, किनवन्य एव तत्प्रतियोगिप्रतियोगिकान्यस्वरूपभावभिन्नत्वस्य तद्घटभेदाभावे सत्त्वेन तमा. दायाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवाद् उभयत्तित्वकल्पपरित्यागोऽनुचित इति प्रतियोगिसामानाधिक -रण्यकल्पेपि भावभिनत्वमवश्यमेव निवेश्यम् , अन्यथा घटत्वेन जातिसामान्याभावमादाया. उन्याप्तिरेव स्यात् । नन्वत्र साध्यववृत्तित्वं भावस्वरूपाभावे केन सम्बन्धेनेति समाधाने वहिसंयोगामा. चामानवारणाय साध्यत्तित्वं समवायेन निवेश्यम् , अन्यथा तस्य भावभिन्नत्वेनोभयवृत्ति स्वाभावादसम्भवतादवस्थ्यमेव स्यात् । ववधभावाभावमादायाऽसम्भववारणाय संयोगनाप साध्यवदृस्तित्वं निवेश्यम् , अन्यथा तस्य भावभिनत्वेन देशिकविशेषणतयोभयत्तित्वाभा.. चेनाऽव्याप्त्यापत्तः । विषयिताया वृत्तिनियामकत्वमते तु विषयित्वसंबन्धावच्छिनप्रतियोगि ताकज्ञानाभावाभावमादायाऽसम्भववारणाय विषयितासबन्धेनापि तनिवेश्यम् । समदायसम्ब धावच्छिन्न प्रतियोगिताककिश्चिद्धर्मावच्छिन्नाभाववनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावाच्छ प्रवृत्तित्वरू. पव्यभिचारित्वसम्बन्धन तन्निवेश्यम् , अन्यथा जातित्वसाध्यकघटत्वहेतुके निरुक्तव्यभि. चारित्वसम्बन्धावरिछनप्रतियोगिताकजात्यभावस्य यः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका- जातिस्वरूपत्वेऽपि निरुक्तव्यभिचारित्वसम्बन्धन हेतुसमानाधिकरणवेन साध्यवति स्वरूपसम्बन्धनाऽवर्तमानत्वात् , साध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतया त- -स्य दैशिकविशेषणतया उभयत्तित्वाभावेनाइव्याप्त्यापत्ते । तटीयरूपध्वंसाभावाभावस्यापि कालिकेन हेतुसमानाधिकरणतया भावभिनतया चाऽच्याप्तेारणाय कालिकेनापि साध्यबद तिवस्य भावस्वरूपाभावे निवेश्यतया धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तिः, तदयोगोलकभेदा. (१)भत्र च हेतुप्तमामधिकरणा यावतस्तादशाभावाः प्रतियोगितामहरितापटकमा. नोमयदमयस्तत्वमिति कृते म काप्यनुपपरगारति धिमकुण्डलित पाठः। भावस्तस्य -- ·सटिप्पणटीकासहितम् । दकीभूततधर्मवत्वमित्यर्थः । तेन सकलधूमव्यक्तिनिष्ठाऽनुगताया पहिल्या केनाइलामः, न पा ज्ञानवान मनोन्यस्वे सति आत्ममनासंयोगादित्यादी मावस्यापि कालिकेन साध्यवदृतितया भावभिन्नवाऽभावात् । अतः स्वप्रतियोगिमा तामहविरोधिताघटकसम्बन्धेन साध्यबदृत्तित्वं निवेश्यम् , तयाच तदयोगोलकभेदाभावस्तु न स्वप्रतियोगिमताप्रहविरेधितापटकस्वरूपादिना साध्यवहृत्तिरिति साध्यवत्तित्वाभावे भा. वभिनत्वमक्षतम् । कालिकीवशेषणतातिरिक्तसम्बन्धन हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशपक्षे स्व. प्रतियोगिमताप्रहविरेषितापटकसम्बन्धेन साध्यवत्तित्वनिवेशे प्रयोजनान्तरविरहादनुग• मार्थमेव निवेश्यामति । न च कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितादातदयोगोलकत्वाभावाभाव. स्याऽपि तदयोगोलकत्वस्वरूपतया तादृशाभावप्रतियोगिमत्ताप्रहविरोधिताघटककालिकसम्ब- धेन साध्यवहृसिरेव तदयोगोलकभेदाभाव इत्यतिध्यातिरिति वाच्यम् । साध्यव्यापकता. वच्छेदकप्रतियोगिता यत्सम्बन्धावच्छिन्ना तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वावच्छिन्न प्रकारता. शालिबुद्धिविरोधिताघटकसम्बन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वस्य निवेशेनाऽदोपात् । निवे शस्मात योगिताविशिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाभावा इति । वै. स्वतादात्म्य-स्वावच्छे दकसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक- प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवत्तितावद्मावरूपाभावप्रतियोगिप्रतियोगिकान्यामा वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन । ननु घटत्वेन बसपमावमादायाऽपि न भावभिमाः साध्यवत्तित्वस्य संयोगसम्बन्धा वच्छिन्न प्रतियोगिताकप्रमेयाभावाभावे सत्वेन वत्प्रतियोगिप्रतियोगिकत्वस्य प्रमेयमारे सत्वेन निरुताभावादावप्यक्षतत्वात् । न च साध्यववृत्तिभावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिताक- त्वमेव भावभिन्नत्वं, साध्यववृत्तिभावस्तु जातिसामान्याभावाभावीयप्रतियोगितावानास्तीति प्रतीतिसिद्धः, अवच्छेदकीभूता प्रतियोगिता जातिसामान्याभावनिष्टा अनवच्छेदकीभूता तु घट- वेन वहयभावीयवद्धिनिष्ठा प्रतियोगिता अक्षता इति न दोष इति वाच्यम् । घटत्वावच्छिन्नव हिनिष्ठप्रतियोगित्ववहयभावत्वेतदन्यतरवान्नास्तीत्यभावस्य वहिवरूपत्वेन साध्यववृत्तितया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वात्य घटत्वावच्छिन्नवद्धिनिष्ठप्रतियोगिरवेपि नाऽनवच्छत्वाभावात् । न च घटत्वेन वाच्यत्वाद्यभाव एव भावभिनस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्याऽभावादिति वा- च्यम् । स्वकालीनवहित्ववत्तासम्बन्धेन तप्रतियोगित्ववदयभावत्वैतदन्यतरवानास्तीत्यभाव- स्य वहिस्वरूपत्वेन साध्यवदृत्तितया घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगितायामवच्छेदकाय. सत्वात् , स्वकालीनवहिववत्तास्वरूपैतदन्यतरसम्बन्धच प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्ब. धा, प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्तु स्वरूप एव । अथवा घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्र. तियोगित्ववहयभावत्वैतदन्यतरवान्लास्तीत्येवाऽभावः, प्रतियोगितावच्छेदकताघटक. शर स्वरूप एवं प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धस्तु वहिमद्भिन्नानुयोगकरवरूप एव स्वरूपसम्ब न्धेन वाच्यत्वस्य केवलान्वयित्वेऽपि वहिमगिन्नानुयोगिकस्वरूपेण तस्य केवलान्यायित्वाभा. वात् तरसम्वन्यापच्छिन्नामावस्य प्रसिदिसम्भवात् । तथाच निरुक्कप्रकारेणानवच्छेदकप्र- तियोगित्या प्रसिधाऽसम्भवतादवस्ध्यात् । न च साध्यवदृत्तितावच्छेदकाभूताभाववृत्तिरन- -- ·३० जागदीशीव्यधिकरणं मनसि हेतुसमानाधिकरणस्यमवसामान्याभावस्य स्वविशिष्टतुताय. ট্রানজিম্বাভিমাযাফ{{}। মানিক। নিধিবাসনিমীলিবাঝাশৰ ৰ মাৰমিলানাৰা, খাৰ হিংৰাৰবিলবাননিসায়ীঘিানালামীমেশাখাযানুযায়ি तानिलपितावस्यान्यतरावावच्छिन्न प्रतियोगितामा सस्वेपि तादृशानुयोगितानिलीयतावाभावाय घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताया सत्वेन तादृशामावस्यैव भावमिन्नस्य प्रसिद्धि सम्भर इति षाध्यम् । तुल्ययुक्त्या पटलेन आतिसामान्यामावस्यापि भावभिन्न तयाऽस म्भवायत्तः, पटवानस्छिन्ना या जानिसामान्याभावनिष्ठा प्रतियोगिता तद्वान्नास्तीत्प्रभाव स्वरूपानुयोगिताया. साध्यवर्तित्वाभावस्वरूपाभाववृतित्वेपि तादृशानुयोगितानिरूपितत्वस्य प्रतियोगितावच्छिन्नप्रतियोमिनाया सत्वेऽमि घटावागरिकन्न जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितार्या निरकानुयोगितामलापतत्वाभावस्याऽत वात् । गदि च प्रतियोगिताया अबच्छेदकस्बा पत्वाहीकर्तृनये घटवाहिन्नजातिसामान्यामावनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्न प्रतियोगितामा যন্তজারনিয়ারিংৰ!ণহকীমুনীলগীবিষে নিলুখাসিবানি तस्वसत्त्वेऽपि अपच्छेदा प्रतियोगित्वसमन ययावतत्वेन निरुक्तानुयोगितानि पिनवसत्वेन पटवावस्छिनजात्यभावप्रतियोगतार्या असौ भिन्न होते न तमादायाऽमम्भय इत्यु. व्यति, तदा तुल्ययुक्त्या घटत्वावधानवाच्यावनिष्ठप्रतियोगित्वभावतःमतर. यात्रारतीत्यभावस्वरूपानुयोगितानिरूपितावस्याऽन्यतरत्याच्छिनप्रतियोगिताय सरन घट. स्वाछिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगितायो तथा वस्यास्तत्वेन भावभिन्नाऽभावासिद्धि- तादवस्थ्यमेव । मैवम् । विधिदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगियावच्छिन्न प्रतियोगितात्यायन्ठे- देनेय साध्यवत्तितावच्छेदकभाववृत्तिअनुयोगितानिपतवाभाको निवेश्यते, तथान पर सावरियनजाति सामान्याभावप्रतियोगितामा निहलानुयोरिवानिपितस्यसवान , HENT नुयोगितानिरूपियवाभावस्य तसविच्छे हैन ताशप्रतियोगितायामसत्वान , निरुणपति- যারোটিন- সমমান নিহালনাৰণতোমার ত क्षणे निविश्वात् , प्रतियोगितनभाययोरेगावच्छेदेन पुनाप्यरात्वात् , स्थाच विचिनुयो- गितारदेन पटरवेन जातिसामान्यमावासावत्वरूपानुयोगितॊशदया सदगुपिताभिरूपिता प. टत्यापरिदमा जातिसामान्यामावनिष्ठा प्रतियोगमा तप्रातयोगितावानास्तात्यभावः सा. ज्यवतित्वेन तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताया निरुस्कानुयोगितानिरूपितवस्य मन:- वरदयाभूतप्रतियोगितामामपि तस्याशततमेव । पदवाधिनवाच्यत्यनिष्टप्रतियोगिता निरुकान्यतत्वाचिन्नप्रतियोगिता काभावासहानुयोगितानिपटसप्रतियोगिताबाभयप मावरछेदेन साध्यतिवादम्भ यतिअनुयोगिनानिरूपितरावेऽपि किचिनुयोगि- कानिरूपितप्रतियोगितामा योगिनाय पोन निहालानुयोगितानिहारतास्या उमस्पेन निरफ्तानुगानिस्लीपनामावास्थाने वापसमावास्न म भिसामावस्याप्रालि रिति चेन्न। घरानियमाच्ययानरप्रतियोगितामा निस्तरमादेन निकला. ११) मेदिनियन Refitnes , .

·सटिप्पणटीकासहितम् । यनु द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सत्यादित्यादी हेतुसमानाधिकरण स्य द्रव्यत्वाधभावस्याऽतथात्वादव्याप्तिरतो यत्पदस्य यद्धमांवच्छिन्नपर. सुयोगितानिरूपितत्वस्याऽक्षतत्वात् कथं तद्धर्मावच्छदेन निरुक्तानुयोगितानिरूपितत्वस्या- ऽभावः स्थास्यति, तथाच किंचिदनुयोगितापदेन घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्टप्रतियोगित्ववहय. भावत्वतदन्यतरवान्नास्तीत्यभावस्वरूपानुयोगितानिरूपितत्वस्य सत्वेन घटरवावीच्छन्नवा. च्यत्वनिष्ठ प्रतियोगितायामक्षतम् तत्प्रतियोगितावानास्तीत्यभावस्यापि भावस्वरूपत्वात् । तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकीभूतप्रतियोगितारूपावच्छेदकीभूतप्रतियोगिता च घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वानेष्ठप्रतियोगितास्वरूपा सर्वत्र स्वरूपफ्ल्पनायां प्रतियोगिता प्रतियो. तावरछेदकस्वरूपा इति व्याप्तेरेव नियामकत्वात् । अथवा घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रति योगितायो साध्यववृत्तितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्ववदयभावत्वैतदन्यत- रवानास्तीत्यभावस्वरूपानुयोगितानिरूपतत्वमपि निरुतधर्मावच्छेदेन नास्ति प्रतियोगिनाया प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपत्वेनाऽन्यतरावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरुक्तानुयोगितानिरूपितत्वस्य सत्वेन प्रतियोगितायामपि तदक्षतमेव । न च निरुक्तानुयोगितानिरूपितत्वमन्यतरावच्छिन्नप्र- तियोगितायां न किंचिदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगित्वावच्छिम्मप्रतियोगितात्वावच्छदेनाऽस्तीति कथमयं दोष , अन्यतरावच्छिन्नप्रतियोगिताया किंचिदनुयोगितानिरूपितप्रतियागित्वावच्छिन्न. स्याऽसत्त्वादिति वाच्यम् । निहकानुयागितानिहीपतप्रतियोगित्वावच्छिनप्रतियोगिताया निरु. 'कान्यतरावच्छिन्न प्रतियोगितायाश्च उक्तयुक्त्या ऐक्येन निरुतान्यतरावच्छिन्न प्रतियोगितायामपि तदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगित्वावच्छिन्नत्वस्यासत्त्वेन तद्धविच्छेदेनापि तादृशानुयागि तानिरूपितत्वस्याऽक्षतत्वात् । समनियताभावानामैस्यतया घटत्वेन जानिसामान्याभावाभाव. स्य समनियतघटत्वेन पाच्यत्वाभावतया तत्प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य यावता प्रतियोगिताकत्वस्य दुर्घटत्वात् । धूमवान् वहेरित्यन तदयोगोलीयरूपध्वसाभावा- भावमादायैवाऽतिव्याप्तिवारणामिति । अथान येन सम्बन्धेन हेत्वधिकरणकृतित्व तेन सम्बन्धन साध्यवसिष्ठत्वमभावस्य, तन सम्बन्धनभियवृत्तित्व चेत्येव सम्बन्धक्यविवक्षया वहिसयोगाभावाभावस्य तथ्यक्तित्वात्म- कामावस्य च उकव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वाभावेन, लक्षणाघटकावन भावाभ बत्वदलस्यानावश्यक त्वेन तद्घटभिन्न घटत्वादित्यादावतिव्याप्ति-युदाससम्भवात् उभय- वृत्ति वाल्पपरित्यागे किं बीजम् । व्यभिचारिणि व्यभिचारिस्थलान्यावाभावस्य स्वरूपस म्वन्धेन हेत्वधिकरणत्तितया स्वरूपणाभयवृत्तित्वविरहान्नातिव्याप्ति । सम्बन्धक्यविवक्ष- यानुगमस्तु सम्बन्धविशिष्टोभयनिरूपितत्तिताकालानहेतुतावच्छेदकवत्त्वम् वै० स्वावच्छि नव-स्वविशिष्टाभावस्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन । अभाषे स्ववै० स्वावच्छिन्न हेत्वधिकरणनि पित होत्ततावत्व-स्वावच्छिन्नसाध्यवदृत्तिनावदभावीयप्रतियोगितावदन्यप्रतियोगिताकत्वोभ यसम्बन्धेन, प्रतियोगितावता च स्वावच्छेदकत्व-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । व- हिमान् धूमादित्यादौ स्वरूपसम्बन्धविशिष्टाभावमादाय लक्षणसमन्वय । यदि च तद्घटा धिकरणत्वस्य संयोगसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगताको योऽभावस्तदभावत्य स्वरूपसम्बन्धेन हत्व. सत्वात, .

·। । जागदीशीव्याधिकरणं त्वमिति । तन्नो दम्यरवायभाषस्थापि कालिकादिसम्बन्धेन स्वविशिष्टं विकरणप्रतिवेऽपि स्वरूपसम्बन्धेनोभयपतित्वविरहाकथं स्वरूपसम्बन्धमादाय लक्षणं सा- मनीयमिति विभाध्यते, सदा कालिकाधमादाय लक्षणं सरमनीयम् । सादृशाभावस्य कालिनोभयतिवादिति चैन । कालिकसम्बन्धविशिष्टकृतितावदभावकालीनहेतुतावरछेदक- पत्तस्य धूमपान बहेरित्यादी सत्वनाऽतिव्यापयापतेः। कालिकसम्बन्धन धूमाभावस्य साध्यव- निष्ठत्वेन साध्यध्यापकतावदकप्रतियोगिताकरवाभावात् , तदतिरिकामावानामुभयवृत्तित्त्वस. त्वात् । अथवा अयोगोलकानुयेगकालिकसयोगान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्ति तया ऽतिम्याटियोप्या । अन्यतरान्तर्गतमयोगस्त साध्यवनिरूपितवृत्तिताप्रसिधः । मक येन येन सम्बन्धेन हेत्वधिकरण तित्वं तेन तेन सम्बन्धन साध्वनिष्ठत्व तेन तेन सम्बन्धनो' भयत्तित्वमित्येवं विवक्षया न दोषः, तदर्यागोलकान्यत्वाभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन हेच धिकरणकृतित्वेऽपि तस्योभयत्तित्वविरहानातिव्यातिः, तस्यानुगमस्तु हेत्वधिकरणनिरू पिततिताविशिष्टसितास्वव्यापकाभावकालीनहेतुतावच्छेदकवत्वम् , थे. स्वावच्छेदकसम्ब भावछिन्नाव-स्वविशिष्टामावत्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन, अभावे स्ववैशिष्टयं च वायरल स्वावच्छेदकसम्बन्धावछिन्नसाध्याधिकरणनिरूपिततितावदभावीयप्रतियोगितावदन्यप्रतियो गिताकत्योभयसम्बन्धेन, प्रतियोगितायत्ता च पूर्वोक्तसम्वन्धन, भैदे वृतितावव्यापकता व स्वप्रतियोगिनिरूपिततितावत्व-स्वानुयोगिनिरूपिततितावत्योभयसम्बन्धेन, कृतिताव ताच स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाव-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनोभयसम्बन्धेनेति वाच्यम्, तत्पर्वतानुयोगिकस्वरूपेणाऽपि परत्वेन वाच्यत्वाभावस्य वृतितया तेन सम्बन्धेनोभयवृत्ति त्वामावादब्याः । न च हेत्वधिकरणनिरूपितयत्तितायामुभयवृत्तितावच्छेदकसतर्गतावच्छेदक मीवीच्छन्नत्वं निवेश्यते,उक्ताभावस्य तस्पर्वतानुयोगिकस्वल्पत्येनोभयवृत्तितावच्छेदकास्वान दोष इति वाच्यम् । तत्पर्वतानुयोगिकस्वरूपसंयोगतदन्यतरसम्बन्धेनापि घटस्वेन वाच्यत्वा- भावस्य देवधिकरणवृत्तितया तादृशसम्बन्धेनोमययात्त वविरहादव्यातिरिवेति । एवं कि घिधिकरणत्वस्य संयोगसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य यः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावस्तस्य स्वरूपेण हेस्वधिकरणवृत्तिवेन संयोगराम्धन्यावच्छिन्नतदधिकरण- वाभावास्य केवलान्वयित्वेऽपि तदभावीयप्रतियोगितावादारतीत्यभावाऽप्रसिद्ध्या साध्यव्यापक तावच्छेदकप्रतियोगिताकतया तादृशस्वरूपेणोभयत्तित्वाभावाव्याप्तिश्च । न च यस्पतियोगि ताकामा स्वाधयत्तिस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तदत्य प्रतियोगितव लक्षणप टिकेति नदोष इति वाच्यम् । समवायन पहिसाध्यकपड्यवयवस्वतु तद स्वरूपसम्वन्याव- चिछमप्रतियोगिताको योऽभावत्तस्य यः स्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रीतयोगिताकोमावस्तस्य सम. वायसम्बन्धेन हेत्वधिकरणकृतित्वेऽपि केवलान्वयित्वेन साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि- ताकतया च समवायेनोमयवृत्तित्वाभावादण्याप्तेः । एवं तत्पर्वतान्यत्वविशिष्टवाच्यवाभाव- मादायाऽव्याप्तिवारणाम स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नलं निवेश्यम् तत्पर्वतभेदतस्पर्वतस्वप्रका- ररुयलिसिंग्जन्यज्ञानविषयलेवदन्यतरवाच्यत्वोमयाभावधारणायोभयत्तित्वकल्प वृतितानियामकरवं देयम् । निरुपान्यतरदाच्यत्वोभयवदाप्रसिधा निस्काम्यतरवाने व्याप्य.

·। सटिप्पणटीकासहितम् । ३३ यशेतुनावच्छेदकावच्छिन्नत्यधिकरणं जन्यद्रव्यादि तदपच्छेदेन प्रति योगिसामानाधिकरण्यातवाव्याप्तिविरहात् । ति भेदाऽप्रसिधा च स्वन्यूनत्तित्वाविशेषणेन वारणात् । स्वमते नैतविशेषणामिति । श्रीगुरुचरणास्तु-ननु स्वमतेऽपि भावभिन्नत्वस्य निवेश्यतया तप्राप्युक्तातिव्याप्ति- रस्त्येव तद्घदभेदाभावस्य भावभिमत्वाभावात , पटत्वेन तद्घदाभेदावस्य च पटत्वेन वाच्यत्वाभावतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् । पारिभाषिकमावभिनस्वस्य निवेश मन्मते. ऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् , तद्धटभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य तटरव. स्वरूपतया पर्नु शक्यत्वाच्चेति पन्त । वमते पटपतित्वविशिष्टतवटभिनत्यन- कारकप्रमाविशेष्यत्वामावमादायाऽतिन्यारवारात् । 'यदपि कल्पन्मते तु तादशा. भावस्योभयस्तित्वात् । न च विशिष्टाभावमात्रस्य वक्ष्यमाणस्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रति योगिताकत्वीवरहेण गृहीतुमशक्यतया कथमतिव्याप्युद्धारः स्वमतेऽसीति वाच्यम् । स्वन्यू नवृत्तिधर्मानवच्छिमत्वपदेन स्वन्यूनवृत्तिधर्मावाच्छन्नत्वसाध्यवत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाय. त्तित्वोभयाभावस्य विवक्षितत्वात् , यथोक्तप्रतियोगिताया च स्वन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वसत्वे- पि साध्यवत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वावृत्तित्वविरहेण उभयाभावसरवादिति केचित् । अर्थतत्कल्पस्य साध्यववृत्तिभावप्रतियोगिप्रतियोगिकान्यत्वरूपभावभिन्नत्वानवेशेनैव परि कारो भवेत । न च अयोगोलकभेदामावस्यापि कालिकेन साध्यवद्गृत्तिभावत्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वप्रतियोगिमत्तायुद्धविरोधितापटकसम्बन्धेन साध्यवद्वीतत्वस्य विषक्षणीयत्वादि. ति चेन्मैवम् । वह्निमान् धूमादित्यादौ पहिसंयोगात्मकाभावमादाय पुनरव्याः, अव्याप्य- वृत्तित्वज्ञानस्याऽनुत्तेजकतामते निरवच्छिन्नसमवायस्यैव स्वप्रतियोगिमताबुद्धर्विरोधिताघटक. सम्बन्धतया तेन सम्बन्धेन वहिसंयोगस्य साध्यवत्तित्वविरहात् । न च कालिकदिक्कृत. विशेषणतायन्यतरसम्बन्धेन साध्यवहातित्वविवक्षणाम्नाय दोष इति वाच्यम् । गगनामावभिन्न- मभावत्वादित्यादी अतिव्याप्तः, हेतुसमानाधिकरणाभावमात्रस्यैवोमयवृत्तित्वात् , सप्तपदा. तिरिकपदार्थाऽनभ्युपगमात् । नन्वेवं त्वन्मतेप्येष दोपः, गगनाभावभेदाभावस्य गगना- भावस्य घटत्वेन वाच्यत्वामावरूपतया तस्य वाच्यत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादिति चेत् । मैवम् । उकरीत्याऽतिव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायां केवलान्वयितानवच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगिताकामावीयत्वसाध्यतावच्छेदकाव- छिन्नत्वोभयाभावस्य निवेश्यत्वात् , तथा च वाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगितायां केवलान्वीयता. नवच्छेदकीभूतगगनामावभेदाभाषत्वरूपानुयोगितानिरूपितगगनाभावभेदनिष्ठप्रतियोगिताका भावायत्त्वसाध्यतावच्छेदकगगनाभावभेदत्वानवच्छिन्नत्वोभयोः सस्वानातिव्याप्तिः, वाध्य ज्ञयत्वादित्यादौ वाच्यत्पत्वेन शेवत्वाभावमादाय लक्षणसमन्वयः । न च प्रमेयवान् वाच्य. खादित्यादी उकरीत्या अव्यातिरिति वाच्यम् । केवलान्वयितांनवच्छेदकीमतानुयोगितानि. सवितप्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य वाच्यत्वात् , तथाच घटत्वेन वाच्य- वाभावमादाय लक्षणसमन्वयः । न च गगनाभावभिन्नमभावत्वांदित्यादौ गगनाभावभेदवा- च्यत्वाभयामावप्रतियोगितायो तादशोभयाभावसस्वादतिध्यातिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छे- ·सटिप्पणटीकासहितम् । . - बच्छदिका यदभावप्रतियोगितातादृशामाषा इत्यर्थः। अत्र च विशिष्टसत्ता. वान जातेरित्यादौ विशिएसत्तात्यावच्छिन्नाऽभावस्येच सत्तारूपसाध्य. व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतया तस्य च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणा- वच्छंदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिरतः साध्यतावच्छेदका. वच्छिन्नेति । तथाच द्रव्यत्वाघमावस्यैव निरुक्कयावदन्तर्गततया सस्यात. धात्यानातिव्याप्तिः । साध्यवत्वं चात्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्य. म्, तेन वस्तुमावस्यैव विषयतासम्बन्धेन ज्ञानवस्यात् घटत्वादिना वाच्यः स्वाद्यभावस्यैव साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतया(१) समका- येन ज्ञानस्य साध्यत्वे द्रव्यत्वादिहेतौ नातिव्याप्तिः | समवायसम्बन्धाव. च्छिन्नशानधनिष्ठाभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकप्रतियोगिताकस्याऽऽत्म. स्वाभावस्यैव प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् । अत्र च साध्यवनिष्ठाभावः प्रतियोगित्यधिकरणत्वेन विशेषणीयः । तेन माध्यवन्मात्रे एव समवायित्वावच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभावप्रतियोगित्वन घटाद्यभावसत्त्वेऽपि न साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियो. गिताकामावस्याऽप्रसिद्धिः । त्यञ्च तत्सम्बन्धेन स्वावच्छिन्नानधिकरणसाध्यनिष्ठाभावप्रतियो- गिनावच्छेदको यो यस्तदन्यत्वे सति तत्सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छेद. विशिष्टसत्तात्वावांच्छन्नामावस्यवेति । एवकारणेदानी द्रव्यत्वाभावव्यवच्छेदः। माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशे विशिष्टशुद्धयोरनतिरिक्तत्तया साध्यवद्गुणादिवृत्त्यभावप्र- तियोगित्वाद्व्यत्वाभावस्येति । अत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्याऽघटितस्यैव कल्पस्य निर्दुष्टतया तत्कल्पे स्पन्दो महाकालवादित्यादावतिच्याप्तिवारणाय व्यापकतापटकसाध्यवानिष्टत्वस्य स्वरू. पेण निविष्टतया यावदन्तर्गतव्यभिचारिस्थलभेदाभाव गुणत्वात्मकगुणभेदाभावमादाय नातिव्या तिरिति चेन्न । तत्रातिव्याप्तिवारणेऽपि आदिपदेन घटाभाववृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्ववान् अभा- चत्वादित्यत्राऽतिव्याप्तः साध्यतावच्छेदकावच्छिनत्वमनिवेश्य वारयितुमशक्यत्वादिति । एव. मप्रे ज्ञानवान् द्रव्यत्वादित्यत्रापि पटभेदाभावमादाय लक्षणसंभवे आदिपदप्राध-ज्ञानवान, आत्मघटाभावान्यतरत्वादित्यनाऽतिव्याप्तिर्षोध्या । अथात्र साध्यवनिष्ठाभावस्य सामान्यतः प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेन निवेशेनैव वनय- भावप्रतियोगित्वेन घटाद्यभावमादायाऽयंभववारणसंभवात् इत्यं चे'त्यादिप्रन्यानुत्थितिप्रसंगा, ताशाभावस्य केवलान्वयितया प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति चेत् । मैवम् । जलमयो. गस्वरूपामावमादाय निस्यगुणाद्यधिकरणकसद्धता व्याप्तिप्रसंगात् , तादृशाऽभावस्य प्रनि. योगिव्यधिकरणवाभावेन घ्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वादिति ध्येयम् ।' स्वावच्छिन्नानाधिकरणेति । स्वं प्रतियोगिता, प्रतियोगित्वावच्छिमानधिकर । (१) माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमापकनारकप्रतियोगिताकस्पीति पाठन्तरम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । अत्र घटवान् महाकालवादित्यादौ महाकालानुयोगिफसलिकन साध्यतायो स्वावरिछ. मानधिकरणसाध्यवतोऽप्रसिद्धिरतस्तरसम्बन्धेनेत्युक्तमिति केचित् । अथान यद्य प्रतियोगित्वावच्छिन्नानधिकरण साध्यवत् तत्प्रतियोगिताभिनवं प्रतियो गितायां साध्यव्यापकतावच्छे इकन्वमित्वस्यैव सम्यक्त्वेऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्यन्ता- नुधावनं व्यर्थम् इति चेन्न। व्यापक्तावच्छेदकत्वपदेनाऽधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगिताऽनव. च्छेदकरयस्यैव प्रतीयमानत्वेन तदनुक्तौ व्यापकतावच्छेदक त्वत्य पारिभाषिक वापत्त्या जग. दोशेन तत्परित्यक्तत्वात , व्यापकत्वस्य पारिभाषिकरव स्वीकृत्य लाघवमानानुरोधेन महाचार्यग तथैवोफत्वाच । अथ स्वावन्छिमाऽनधिकरणसाप्यवरको यो यस्तद्भेदकूटस्य प्रतियोगितायां निवेशे एवं दोषविरहे अभावप्रतियोगितानवन्छेदकत्वपर्यन्ताऽनुधावनमसंगतामेति चेन्न । गुरुधर्मस्य प्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वे प्रकृतपक्षे कंबुप्रीवादिभेदोऽपि भेदकूटानन्तर्गतस्तदपेक्षया उक्तप्रकारानुसरणे च क्युप्रीवादिभेदस्य भेदकूटान्तर्गतत्वेन गौरवात् । न च स्वतादात्म्य-स्थावच्छिनाऽनधिकरणकालीनत्वोभयसंबन्धेन वस्तुविशिष्टत्वावच्छि- नप्रतियोगिताकमेदव-प्रतियोगित्वमेव साध्यव्यापरतावच्छेदक्प्रतियोगित्वपदेन विवक्षणीयम् , तथाच भदंकूटस्यानिवेशाद् गौरवक्थनमसनतामति वाच्यम् । प्रमेयवह्वयादिसाध्यस्थले स्वावछिन्नानाधिकरणवाहितावच्छिनाधिकरणकालीनस्वघाटतोभयसम्बन्धापेक्षया स्वावच्छि मानधिकरण प्रकृतसाध्याधिकरणकालीनत्वघटितनिरूकोभयराम्वन्यस्य गुरुतया तत्सम्बन्धाय छिनाऽवच्छेदकला प्रसिद्ध्या तादृशसामान्यभेदादेनिवेशयितुमशक्यत्वात् । यद्यपि लघुरू पसमनियतगुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छदकत्वाऽस्वीकर्तृनये घटायभावप्रतियोगित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाय प्रतियोगितावच्छेदकत्व घटत्वावच्छिनप्रतियोगित्वापेक्षया लघुपुनि घटत्वे एवं स्वीकरणीयम् , तथाच घटायभावप्रतियोगित्वस्य साध्यवमिष्ठामावप्रतियोगि- तावच्छेदकभिमत्वेन घटाभावस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतया • यावदन्त. गतस्य स्वविशिष्टदेवधिकरणावच्छदैन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादसंभव भिया प्रकृतपक्षेपि प्रतियोगितावच्छेदक मित्यत्राऽवच्छेदकत्व अनतिरिक(१)त्तित्वं वाच्यम् । (तथाच यत्कि- चित्साध्याधिकरणाऽवृत्तिस्वविशिष्टसामान्यिका या या प्रतियोगिता तदन्यत्व साध्यध्याप क्तावच्छेकावमिति समुदितार्थ । इत्यच घटाद्यभावप्रतियोगिताविशिष्टसामान्यस्यैव साध्या धिकरणावृत्तितया तदन्यत्यस्य घटाद्यभावप्रतियोगित्वेऽसत्वेन घटायभावस्य लक्षणाघट. कत्वम् । तथा क्युप्रोवादभेदस्याऽप्युक्तभेदान्तर्गततया गौरवभिधानमसंगत, तथापि घटा. भावीयप्रतियोगित्वस्य घटावस्वरूपेण घटाभावीयप्रतियोगित्वेवक्तावच्छेदकत्वस्वीकारे वाधका भावादनितिरिकवृत्तित्वनिवेशस्याऽनावश्यकतया क्वुप्रीवादेर्भेदस्य प्रकृतानुपयोगित्वेन रा धवगौरवाजुसन्धानस्य ममीचीनत्त्वमिति विभावनीयम् । ननु साध्य ववृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानिरूपितावावच्छिननिरूकतानिरूपितत्व । संबन्धावरिटन्नापच्छेदकतावद् ययत् तदन्यप्रतियोगित्वमेव साध्यव्यापकतावच्छेदकमस्तु (१) अननिरिमत्तिल व सामायिकरण्यघाटतं, सेन यधिकरणधर्मस्याप्यवच्छेदक वोपत्ति । ४जा० ·जागदीशीव्यधिकरणं - न च तत्सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतेत्यादिकं व्यर्थम् । द्रव्यत्वाधमावप्रतिः योगिताया अपि(१) संयोगादिसम्बन्धेन धयादिव्यापकतावच्छेकत्वापरया यापदन्तर्गतस्य तरसम्बन्धेन द्रव्यत्वाद्यमावस्य साध्यध्यापकताचटकी- भूतसंयोगादिसम्यन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याप्रसिधा सधेतुमात्र एवाऽसम्भवस्य धारणार्थ तदुपादानात् । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्व. स्य द्रव्यत्वादावसत्वेन द्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्वस्य तादृशाधेयतानव- च्छेदकत्वात् । तत्सम्बन्धेन स्वावच्छिन्नानधिकरणत्वन्तु तत्सम्बन्धेन स्वावच्छिन्ना- धिकरणसामान्यभेदः, तेन वयादिनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नाधिकरण. किमभावप्रतियोगित्वेत्यादिनेति चेर। उकसंबन्धावच्छिन्न-घटत्वेन वाच्यत्वाभावीयप्रतियो- गित्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणत्वनिष्ठावच्छेदकताकघटनिष्ठप्रतियोगिताकभेदस्य सा. ध्यवदृत्तितया नाच्यत्वाभावीयप्रतियोगिरवस्यापि साध्यव्यापकतावच्छेदकरवाभावेन तादृशाs. भावाऽप्रसिद्धः। प्रकृते स्वावच्छिन्नाधिकरणत्वावच्छिनमेदकूटस्यैव साध्यवति निवेशात् स्वपदेन पाच्यस्वाभावीयप्रतियोगित्वस्य धर्तुमशक्यत्वान क्षतिः। नचेति । अस्य व्यर्थमित्यनेनाऽन्वयः। अथ तसंवन्धनिरूपितप्रतियोगिकृतित्व निवेश्य संयोगादिसम्बन्धन द्रव्यत्वाद्यभाववारणसंभवे तत्संबन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकत्वस्य प्रतियोगितायो निवेशन व्यमिति । तन्मन्दम् । तत्सबन्धनिरूपितप्रतियोगिपदैन तत्सब- न्धनिरूपितप्रतियोगितात्वावच्छिन्ननिरूपक्तानिरूपिताधिकरणतावत्वस्यावश्यं विवक्षणीयतया -सामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वाऽस्वीकारे महागौरवादिति । स्वावच्छिन्नाधिकरणसामान्यभेद इति । तथाच स्वावच्छिन्नाधिकरणत्वमानाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे सति स्वावच्छिन्नाधिकरणत्वमात्रावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगि. तावनेद इत्यर्थः । तेन समवायिस्वेन वाच्यत्वाभावप्रतियोग्यधिकरणत्वेन घटादिभेदस्य -साध्याधिकरणे सत्वेऽपि नाऽप्रसिद्धितादवस्थ्यम् । अथवा साध्याधिकरणकृतितादृशा. भावप्रतियोगितावच्छेदिका या या प्रतियोगिता तदन्यत्वस्य व्यापकतावच्छेद करवपदेन विवक्षितत्वात् । साध्याधिकरणवृत्तित्वं च स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसंबन्धेन, अवच्छेदक्ता च स्वावच्छिन्ननिरूपक्ताकाधिकरणत्वसंबन्धेन । स्वं साध्यवानिष्ठाभावप्रति. योगितावच्छेदत्वेनाऽभिमता प्रतियोगिता । न च तथापि स्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरण. स्वसंबाधेन समवायित्वेन वाच्यत्वाभावप्रतियोगित्ववद् घटादिभेदस्यापि संसर्गतया तादृश- प्रतियोगित्वस्यापि साध्याधिकरणवृत्तिरवेन पुनरप्रसिसितावस्थ्यमिति वाच्यम् । प्रतियोगि. ताया अन्यूनाऽनतिरिक्तवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यैव संसर्गत्वाभ्युपगमादिति । न क्षतिः-जाऽप्रसिद्धिः । न च कंबुप्रीवादेवकरीत्या साध्यव्यापकतावच्छेदकतया कंधु। -प्रावावच्छिनामावमादाय दोष इति वाच्यम् । बुमीवावरिउन्नाभावाऽप्रसिद्धः । अत्र स्वा. (1) प्रतियोगितायाम्पीति पाठान्तरम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । गानोमय मेदस्य घटस्वादिना घढ्यादिनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नाधिक रणभेदस्य च यह्वयादिसाध्यवति सत्वेऽपि न क्षतिः। अनाऽभावा इति स्वरूपकथनम् । वस्तुतः साध्यवनिष्ठाभावस्य तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायाः सा. मानाधिकरप्येनाऽनघच्छेदकत्वमेय तत्संबन्धेन सा व्यापकतावच्छेदे. कत्वं वाच्यम् । तत्र च साध्यवनिष्ठत्वममावस्य स्वरूपसंबन्धेन प्राह्यम् , तेन स्पन्दः कालवादित्यादौ स्पन्दत्वावभावस्यापि कालिकसम्बन्धेन सा. ध्यवति कृत्या यावदनन्तर्गतत्वात्, घटत्वेन(१ वाच्यत्वाद्यमावस्यं च ताई. वच्छिन्नानधिकरणत्वपदेन स्वविशिष्टप्रतियोगित्वावच्छिनानाधिकरणत्वं बोध्यम् । स्ववैशिष्ट्य च स्वनिरूपकाभावीयावस्वसमनियतत्वान्यतरसबन्धेन । समनियत्तस्वाटकव्यापकत्वं च स्व निरूपकाभावीयप्रतियोगितावत्त्वसम्बन्धेन, तेन बहयभावप्रानिय गिरवस्य नानात्वेऽपि ने क्षतिरित्यलम् । स्वरूपकथानमिति । ननु प्रतियोगितानिरूपकत्वमभाव इव सरन्धेऽपि वर्तने, तथाच अयमात्मा ज्ञानादित्यत्रोत्तयावदन्तर्गतवाच्यत्वप्रतियोगिकतादात्म्य सम्बन्धस्य स्ववि- शिष्टहेत्वधिकरणाऽप्रसिध्याऽव्याप्तिवारणायैवाऽभावनिवेशस्याऽवश्यकतया अाऽभावा इति स्वरूपयनमिति प्रन्याऽसगतिरिति चेन्न । तत्सबन्धप्रतियोगिवत सवधावाच्छन्नाधेयत्व. योरक्येपि उक्तव्यापकताघटक्सवधावच्छिताभावीयप्रतियोगिताक न वाच्यत्वनिष्ठ तादात्म्य मित्युक्ताऽव्याप्ते परिहारसमवादिति । सर्व प्रमेयमित्याकारमयत्किंचिजन्यज्ञानाविषयत्वाभावमादाय सवत्र लक्षणगमनसभवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिप्रन्यानुस्थितिप्रसग इत्यत आह वस्तुत इति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसप्राहक सामानाधिकरण्यपदम् । तथा च साध्यवनिष्ठो योऽ भाव घटत्वेन वन्ह्यभावप्रतियागि वेन घटो नास्तीत्या कारक , तादृशामावीयप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनाऽवच्छेदकमप्रसिद्धमनवच्छेदकमपि अप्रसिक्षमत तादृशामावो गृह नैव शस्यते, किन्तु घटाभावीय प्रतियोगितावान्नास्तात्यायभाव तत्प्रतियोगिताऽनवच्छेदक घटपेन वयभावप्रतियोगित्वमिति तय व्यापकतावन्छदकत्वसमवालक्षणसपाते । अथ घटत्वेन वहृयमानप्रतियोगित्वेन महानसीयर है नास्तीत्यभावमादाय घटस्वन वाच्यावाभावप्रतियोगित्वेन वाच्यत्वगगनोभयाभावमादाय चाऽप्रसिद्धि । तादृशाभावस्य सा ध्यानपर्वतादिवृत्तित्वेन तदीय प्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनाऽवच्छेदकत्वस्यैव घटत्वेन वहयभावप्रतियोगिताय| सत्त्वात्, तथाच कधमस्या व्यापकतावच्छेदकत्वम् । सामानाधिकरण्यपदस्य अन्पूनाऽनतिरिक्तवृत्तिवार्थकत्वे न दोष इति वाच्यम् । तादृशप्रति योगिवेन तार्णाता!भयाभावमादाय तद्दोपतावस्य्यात् इति चैन्न । अत्र सामानाधिकर ण्यमभेद , तथाच साध्यवत्रिष्ठाभ वायप्रतियोगित्वाऽभिन प्रतेयोगितावच्छेदक यद्यत्तदन्यस्व मिति फलिता न आप्यनुश्पत्तिरित्यमे स्फुटीभविष्यति । (१) समगणिवेन इति पटा नरम् । न च ·जागदीशीव्याधिकरणं दास्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । इत्थं च जातिसामान्याभावादेरपि वह्नयादिव्यापकतया तत्प्रतियोगिः कस्य जात्यादिस्वरूपस्य हेतुसमानाधिकरणाभावस्य जातिसामान्या. मावाद्यात्मकप्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादसम्मापत्तिरतोऽभाश इत्यु तं, भावभिन्ना इति च तदर्थः । यथा च सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेद कन्वघटितायां व्यापकतायां दोपस्तथाग्रे प्रपञ्चयिष्यते । केचित्तु पटत्वेन वन्ह्यभावस्य लक्षणाघटकरवेपि घट-वेन गगनाभावाभावमादाय लक्षणं सङ्गमनीयमित्याहुः । तचिन्त्यम् । घटत्वेन वाच्यत्वाभावस्य तन्त्र प्रन्यकृता लिसिनावेना- सात्यापत्तः। नातिव्याप्तिरिति । न चात्र महाप्रलयमेदमादायवाऽतिव्याप्तिविरहेण स्वरूपसम्म. धनिवेशो विफल इति वाच्यम् । याशप्रलये ब्रह्माण्डान्तरेऽपि स्पन्दी नास्ति ताशरल. याऽनभ्युपगमात् । प्रलयान्यत्वविशिष्ट कालत्वस्यैव च हेद्वत्वमत उक्ताभावस्य हेतुसामानाधिक- रण्यविरहेण लक्षणघटत्वान्नातिव्याप्तिरिति कचित् ।जन्यमानस्य कालोपाधित्वानुपगमे धूम- वान् बहेरिति प्रसिद्धस्थलपरित्याग इति ध्येयम् । इन्चति । स्वरूपसम्बन्धेन साध्यवमिष्टस्वोस्रो चेत्यर्थः । असंभवापचिरिति । ननु प्रमेयवान् घटभेदत्वादित्यत्र लक्षणसमन्वयस्तत्र गातिरू- पाभामस्य हेतुसामानाधिकरण्यविरहात् , एवं जातिजातिवादित्यत्राति चेन। विषयताया वृत्तिनियामकत्वमते घटभेदानुयोगिकविषयवसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको यो नित्यज्ञाना. भावस्तदभावमादाय, एवं द्वितीयस्थले जात्यागिको कसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताको यो नित्यज्ञानामावस्तदभावमादाय , तनाप लक्षणसमन्वयविरहात् । अत एव जात्यादिस्व. स्पस्येत्यनाऽदिपदमुपातम् । तदर्थ इति । अभावार्थ इति यावत् । तथाच हेतुसमानाधिरणा यायन्तो मायमिना अमावा इति फलितार्थः । वारयात्मकामावरतु नेताहरा इति तस्य साध्यध्यापनाच्छेदक- प्रतियोगिताक्वेऽविन क्षतिः। भयान घटावेन जातिसामान्याभावाभावमाशय पुनरसम्भवः, ताममावस्याते. विजयेन भावभिनरवान हेनुसमानाधिकरणवाय, पटन जात्यभाषामातीय प्रतियोगिता यतोऽभाषाय आतिस्यरूपतया साम्यवासिन्याच । न च साम्यवसिमावस्याहामावप्रतियो. गितामोदकप्रतियोगिताकामावस्यमेव भारमिन्नत्वपदेन विवक्षणीयम् सायबतिभापल. माव(स्य)प्रतियोगी प्रतियोगी यस्येति पिमहेय तदपलामत्, भन एव मनोन्यग्यार. मावस्याऽनयामामानिप्रगर हति दापतिकारोजमपि BRTE इति वाच्यम् । यत्र मात. पामा गायपमित्वं यदि येन केनापि सम्बन्धेनोपन तक्षा मनस्यतहास्य मनोमे. दाभावस्य हानिकादिसमन्धेन साम्यवदृतित्वेन मनोन्पयामायायापारयामातिप्रगान दधिनिकारोगाति । तपटभिनं पटरयादिरयादी तपटभेदाभावस्य तपटम्याम• " स्य मायभिमरामावन समापटकपाद्, पटखन तपटमेदाभाषगादापामगोष । - ·सटिप्पणटीकासहितम् । ४१ नव्यास्तु साध्यतावच्छेदकेत्यादि । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणानि यावन्ति तत्प्रत्येकवृत्तिवृत्तियोगिताका इत्यर्थः। न च एकमात्रवृत्तिसा ध्यफसद्धतावव्याप्तिः । तत्र यावत्यस्याऽनुपादेयत्वात्। शब्दषयस्याउ किंचित्करत्वात । यदि च स्वरूपसम्बन्धेन साप्यवत्तित्व विवक्ष्यते तदा जातिसामान्याभावाभावमादाय पुनरसम्भवतादवस्य॑म् , तस्मात्स्वप्रतियोगिमत्ताप्रविणेधिताघटकसम्बन्धेनावश्यं विवक्षणी- यतया व्यापकताघटकामावे साध्यवनिष्टरवस्य तादृशसम्बन्धेन विवक्षणीयतयैव जातिसामा न्याभावाभाववारणसम्भवे भावभिन्नत्वनिवेशो व्यर्थः। एवमन येव रीत्या देशिकविशेषण तविशषघटितलक्षणस्यापि परिष्कारसम्भवे तदूषणासङ्गतिवेति चैन्न । भावभिन्नदलस्य प्रकृतसाध्यवद्विशिष्टान्यप्रतियोगितानिरूपकाभावपरत्वात् । ३. स्वनिरूपितब्यापकताघ- टकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिलस्वनिष्ठापरछेदकताक्प्रतियोगिताकभेद- वत्वसम्वन्धेन । एवं च वाच्यस्वरूपसाध्यवरपर्वतस्य स्वनिरूपिताधेयतावच्छेदक्त्वसम्बन्धेन जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितायामसत्यादुक्तसम्बन्धावच्छिनस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताभ- देवत्वसम्बन्धेन साध्यवत्पर्वतविशिष्टमेव जात्यभावनिष्ठप्रतियोगित्वमिति न कोपि दोषः । कोत्तु अथान घटत्वेन जातिसामान्याभावाभावमादाय पुनरसम्भवः, तद्घटभिन्न घटत्वादिस्यत्राऽतिव्याप्तिश्च, तथापि साध्यवत्तिभावीय प्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वं साध्य- व्यापक्तावच्छेदकप्रतियोगितायां निवेश्यते, भाषे साध्यवदृत्तित्वं च स्वप्रतियोगिमत्तामहधि- रोधिताधटक्सम्बन्धन । ननु व्यापक्ताघटकीभूतसाध्यवन्निष्टत्वमेव स्वप्रतियोगिमत्ताग्रहवि. रोधितापरक्सम्बन्धेन वाच्यं तावतव जात्यादिस्वरूपाभावस्य लक्षणाघटकतयाऽसम्भववार- सम्भवाद् भावभिन्नत्वदल व्यर्थमिति चैन । यथासनिवेशै वैयाभावात् । अपि च प्रमे. यमित्याकारकयत्किंचिजन्यज्ञानीयविषयत्वाभावाभावमादाय लक्षणगमनसम्भवे प्रतियोग्य वृत्तिवत्याद्यवतारानुपपत्तिः स्यात् , तथाहि निरवच्छिमस्वरूपस्यैव स्वप्रतियोगिमत्तामहवि. रोधिताघटकसम्बन्धतया तेन सम्बन्धेन तदभावत्य साध्यवनिष्ठत्वविरहेण तस्य व्यापरता- वच्छदवप्रीतयोगितावत्वात् स्वरूपेण साध्यवानिष्ठत्वोक्ती तु तस्य स्वरूपेण साध्यवनिष्यत्वेन याक्तावच्छेदकप्रतियोगिताक्वाभावादेव व्युदासादिति प्राहुः । यतु अत्र कल्प दिधयितया गुणत्वाभावस्य साध्यत्वे तज्ज्ञानत्वादिहेती तादृशगुणत्वा- भाववभेदाभावमादायाऽम्यातिदारणाय व्यापक्तापटकसम्बन्धेन साध्यपदृत्तितावच्छेदकत्व स्य प्रतियोगितायो विवक्षणीयतया जातिसामान्याभावाभावस्य वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी, पर्व- तत्वाभावाभावस्य च वद्धिमान् धूमादित्यादी लक्षणघटवत्त्वाद् भावभिन्नत्वानुसरणामिति । तस्विन्यम् । स्वाभावत्व स्वप्रतियोगित्वामिति मते समानाधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगित्वस्य प्रति योगितावरछेदकस्वरूपत्वेन जातिसामान्यामावत्वजातिसामान्याभावागावप्रतियोगिस्वयोरे क्येन जातिसामान्याभावलावच्छिन्न प्रतियोगित्वावच्छिनामावस्य जातिस्वरूपत्वेऽपि घट- वेन जातिसामान्यामावाभावीयप्रतियोगित्वस्याऽतिरिक्ततया सवच्छिन्नाभावस्य जात्यना- मक्तया घटतया आतिसामान्यामावाभावस्य साध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगताकत्वाभा- - ·५२ जागदीशीव्यधिकरणं वेन लक्षणाऽघटकत्वेन तमादाय नाऽसम्भव इति तु न सम्यक् । एवमपि तद्वतीयलक्षणे जात्यभावत्वेन घटाद्यभावमादायाऽसम्भवस्य दुरित्वादिति ध्येयम् । परे तु समनियताभावानामैक्यमते घटस्वादिना जातिसामान्याभाभावावस्यैव घटत्वादिना वाच्यत्वायभावरूपतया तस्य च वाध्यत्वरूपप्रतियोगिसामानधिकरण्यानासम्भवशङ्काप्यस्ति, किंवा साध्यवद्वृत्तिभावान्यत्वं यथाश्रुतमेव भावभिनत्व, मनोन्यत्वाधभाव इत्याद्युत्तरमन्यस्तु समनियताभावानामनैक्यमते घटत्वेन मनोन्यत्वाभावमादाय सगमनीय । न चैवमपि जातित्वादिविशिष्टजातिसामान्याभावाभावमादायाऽसम्भवो दुरि एवेति वाच्यम् । तादृशा भावस्य वक्ष्यमाणस्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिनत्वविशेषणेनैव वारणीयत्वादित्याहुः । ननु साध्यवद्धीत्ततावदभावमध्ये किचिदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावानास्तीत्यभावो. निविष्टस्तथा च तत्प्रतियोगितावानास्तीत्येवमभावमादाय न दोष इति वाच्यम् । किञ्चिदनुयो- गितापदेन तत्प्रतियोगितावाशास्तीत्यभावत्वरूपानुयोगितामुपादाय तनिरूपितप्रतियोगितावा. मास्तीत्यभावमादायाऽसम्भवस्य दुरितापते । तथा च वत्प्रतियोगितावासास्तत्यिभावत्वरूपा. ऽनुयोगिताना भेद किञ्चिदनुयोगितायो विवेश्यते, एव च तादृशानुयोगिताभिनकिश्चिदनुयो- गितानिरूपितप्रतियोगितावानास्तीत्येव साध्यमनिष्ठाभाव । निवेशस्तु प्रतियोगिताबसमाना- থিংশষাবিঘমনিছনিৰাপ্পাবনানিবনসাযলিনিয়াবন্টনারি प्रतियोगितानिरूपितानुयोगितात्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगिताकमेदवदनुयोगितात्वस मानाधिकरणधर्मभिष्टनिरवरिछनावच्छेदकतानिरूपितानुयोगितानिष्टावच्छेदकतानिलंपितप्रति. योगित्वनिष्ठापच्छेइक्ताकप्रतियोगिताकाभाव । ननु गुणत्वाभावस्य विपयितया साध्यतायां तज्ज्ञानत्वस्य हेतुतायो विषयित्वमम्बन्धा- वच्छिन्नावच्छेदकताकसाध्यवद्भेदाभावमादायाऽव्याप्ते साध्यवझेदाभानस्य साध्यस्वरूपत्वेन गुणवाभावस्वरूपतया तस्य स्परूपेण शाने सापेन साध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतवन च व्यापकताघटकस्वरूासम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणतायामभावात् । ननु सयोन घटवद्देशे सयोगमम्वन्धावच्छिन्नघटाभावाभावत्वावच्छिन्नाधिकरणताया सत्वेन साशाभावस्य घटस्व रूपाव वरुप्यते विषयितासम्बन्धेन घटपति ज्ञाने विषयितासम्बन्धावच्छिनघटामावाभावा- पच्छिमाधिरणताया असत्वेन तदभावस्य तत्त्वरूपत्वकल्पने प्रमाणाभाय । न चाऽतिरिकत्ववल्पने गौरवाल्लाघपमेय प्रमाण, पटवद्ज्ञान पटामावाभावदिति प्रत्ययापेत्तवारपतु अधिकरणतयोवलक्षण्येनेति वाच्यम् । विनिगमनाविरहेण सादृशामाप- स्य पदार्थमानस्वरूपरवकलनापत्ते, प्रत्ययापत्तोरणन्तु निरकरीत्येव सम्भवति, तपाच ताशाभावस्याऽतिरिक्वेन साध्यपद्वतितया साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकरवमेय नास्तीति । न च कालिक सम्यन्यायनिछन्नावच्छेदकताकसाच्यवनेदाभावस्य साध्यस्वरूपत्व मेव, तस्य कालियन हेत्वधिकरणकृतितया गुणवाभावस्समावन साध्यम्यापवायच्छक प्रतियोगितारत्वेन च देवधिकरणे प्रतियोग्यधिकरणकृतित्पविरहेगाऽध्याप्ति । राम्पादन हेवीधकरणतित्वविवक्षया तद्वारोऽपि वस्तुत इत्यादिना जगदीशेनोपश्य परपण तिवनिवेशे रक्षणान्तरस्येत्यादिप्रथस्य विरोधापसे, देशिविशेषणतया साध्य वह सत्याचीच गौरवामिनि विवक्षया स्यमते सम्बन्धनियशामायस्य यमुचिरापेन सारा. स्वरूप ·सटिप्पणटीकासहितम् । न्थेन सह विरोधो दुवार इति । एवं वद्धिमान धूमादित्यादापि होयरूपयसबदामावमा. दायाऽव्याप्तियोध्या, तस्याये कालिकेन विधि रणत्तित्वात् । अनोच्यते । साध्यच्या. क्तापच्छदकप्रतियोगितार्या स्वरूपसम्बन्धेन साध्यवदृत्यमावीयस्पस्वप्रति गोगिमताप्राइयि रोधितापटकसम्बन्धेन साध्यवदत्यभावीयत्वोमयाभाव एन निविटः एतादृशागावस्य स्य. रूपेणाऽवृत्तिम्वात् , स्वप्रतियोगिमताप्रहविरोधिताघट सम्बन्धेन वृत्तवानिरुतप्रतियोगि- तायाम नायो नास्ति । ननु प्रातिसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगितायामुभयस्यैव गत्तेन भावमिन- स्वविशेषणस्य वेयर्यप्रसा इति चेल । उभयाभावप्रतियोगिघटकसाम्यवद्गृत्यभावशरीरे स्वरूासम्बन्धेन साध्यवदृत्ममावस्यापि निवेशात् । ननु प्रतियोगिसामानाधिकरण्यकल्पेऽपि गगनाभावभिन्नममावत्वादिस्यमाऽतिव्याशिदु. चारेष, गगनामावभेदाभावस्य गगनाभावस्वरूपत्वेन गगनाभावस्य पटरवेन याच्यावामा- वसमनियततया वाच्यत्वरूपप्रतियोगिसानाधिकरण्यत्याऽक्षतस्यात् । न च स्वप्रतियोगिसामा• नाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायो केपलान्वयितावच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगिता. काभावीयरवसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवतदुमयाभाव एव प्रतियोगितायो निवेश्यते, घा- च्यत्वनिष्ठप्रतियोगितायों केवलान्वयितावच्छेदकगानाभावभेदाभावत्वरूपानुयोगितामादा- योभयस्यैव सत्त्व त् गगनामावभेदनिधप्रतियोगितैवोभयाभावी तदाध्यसामाना- धिकरण्यविरहादेव नातिव्याप्तिः । न चैवं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी पटवन बाच्यत्वा- भावोयप्रतियोगितायो निरुतोभयस्यैव सत्त्वनोमयाभावयत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिध्याऽव्या सिरिति वाच्यम् । समनियतामावानामैक्यतया यावदमावनिरूपितवाच्यत्वत्वेन आधयत्वा- भावप्रतियोगितायामेवामयाभावसत्वेन तदाश्रयसामाधिकरण्यमादाय वहिवन वाच्यत्वा । भावीय प्रतियोगितामादाय दहिमान् धूमादित्यत्र च लक्षणसमन्वयादिति । गगनाभावमदा- भावगगनभावभेदरवेन पाच्यत्वाभावयोः समनियततया गगनाभावभेदत्वेन वाच्यस्वा. भावीयप्रतियोगितायामुभयाभावस्याशतत्वन तदाश्रयसामानाधिकरण्यमादायाऽतिव्याप्त- दुंवारत्वात् , साध्यतावच्छेदकान वच्छिन्नत्वस्थाने साध्यतावच्छेदकविशिष्टान्यत्वनिवेशात् , प्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदकदै० स्वावच्छिन्नवस्वावच्छिन्ननिरूपकतानरूपितानुयोगितानि. रूपितत्वोभयसन्यन्धेन, तयाच गगनाभावभेदत्वेन वाच्यत्वाभावप्रतियोगितार्या स्वावच्छिन. स्पसावंडपि स्वाछिनिकाकलेला दिद्वितीयसम्बन्धमान साध्यतावच्छेदविशिष्टान्यत्व. स्य सत्त्वेनोभयस्यैव सत्वान्न तमादायाऽतिव्याप्तिसम्भावनेति । न च निरुतोभयाभावनिवे. शेनाऽतिव्या शिवारणेऽपि वाच्यत्वत्वेन ज्ञेयत्वाभावीयप्रतियोगितायामुभयत्येव पवनोम यामाववत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिधा इदं वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादाकव्याप्तिरिति वाच्यम् । देवला- न्वयितानवच्छेदवाभूतानुयोगितानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावीयत्वसा- ध्यतावच्छेदकविशिष्टान्यत्वतदुभयामायो न निवेश्यते, तादृशानुयोगितानिरूपितप्रकृतसाध्य. तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धः, किन्तु घटपतित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावरूपानु योगिता एवोपादेया तनिरूपितप्रतियोगिताकाभावीयत्वविरहादेव घटस्वेन वाच्यत्वाभाषी. यप्रतियोगितवोभयाभाववतीति नाव्याप्तिरिति । न च भेदसायकवाच्यत्वहेतुके गगनाभावभे- दाभावत्वरूपानुयोगिताया अपि उपादातु शक्यतया तनिरूपितप्रतियोगिताकाभावीयत्वष.

·जागदीशीच्यधिकरणं टितोभयस्यैव ताबदभावनिरूपितप्रतियोगितामा सत्त्वेनाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । केव- लान्ययितानवच्छेदकानुयोगितानिहपितप्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेदकातिरिकपमानवच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावीयत्वघटितांभयाभावो निवेश्यते-तथाच निकस्थले गगनाभावभेदाभाव- वरूपानुयोगिता नोपादातुं शक्या किन्तु पटानुयोगिकस्वरूण भेदो नास्तीत्यभाववरूग- ऽयोगिता एवोपादेया तनिरूपितप्रतियोगिताकाभावीयत्वविरहप्रयुक एवोभयाभावो घट- स्वेन वाच्यत्वाभावीयप्रतियोगितायामस्तीति वाच्यं ज्ञेयत्वादिस्यादावपि पटानुयोगिक सपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाच्यावाद्यभावमादाय प्रसिद्धिं कुर्यादिति । न च गगनाभावभेदवदनुयोगिकस्वरूपेण भेदाभावस्य गगनाभावभेदामावानतिरिकत- या गगनाभावतुल्यता निएकसम्बन्धारच्छिन्नभेदाभावावरूपानुयोगितामादायोभयस्यैव सत्वेनोमयाभावव प्रतियोगिताऽप्रसिद्धिनिबन्धनाऽव्यासिकारणाय केवलान्वयिताऽनवच्छेद. कानुयोगितानिरूपित प्रतियोगिताया प्रकृतसाध्यतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेद कधर्मान्तराभव. च्छिमसतर्गताकत्वस्य निवेशनीयतया वेपलान्वयिसाध्यक एतादृशप्रतियोगित्वाऽप्रसिसिनि. बन्धनान्यामेरपरिहार्यत्वादिति वाच्यम् । अत्रोच्यते । साध्यतावछेदकासावव प्रतियोगि- ताश्रयसामानाधिकरण्यामित्येव वाक्यार्थ । साध्यतावच्छेदसाभावश्च स्वविशिष्टान्यत्वका- लोन केवलान्वयिवानवच्छेदकानुयोगितानिरूपितषिशिष्टप्रतियोगिताकामावायत्तदुभयसम्म धावच्छिनप्रतियोगिको प्राय । मगनाभाव मेदनिष्टप्रतियोगिता उभयसम्बन्धेन साध्यता- न्छेदकामाववती-गगनामावभेदत्वावच्छिन्नवाच्यत्वनि प्रतियोगितायामुमयसम्बन्धन सा. ध्यतावच्छेदकस्यैव सावन उभयाभावयता वाच्यत्वादिपदार्थानां केवलायित्वादिसम्ब न्धस्य व्यधिकरणतया साभ्यताच्छेद कामायकत्व घटलेन याच्यत्वाभावीयप्रतियोगिता. यामक्षतमेवेति । इदं च गुधर्मावरिछनाभावमभ्युपेत अन्यथा संयोगतरूपोभयसम्बन्धन वास्य. वाभावस्य संयोगन वाच्यत्वाभावपयवसानात् , देवलान्वाय साध्मकस्थले यत्सम्बन्धेन व्य धिकरणव तत्सम्बन्धावच्छिन्नामावे एवं पर्यवसानसम्भवात् । ननु गगनाभावभिनमभाववादित्यादी गानाभावभेदाभाषभेदाभावीयप्रतियोगिताका पास्तीत्यभावस्य गगनाभावरूपतया साध्याधिकरणतितया सायम्यापकतावच्छेदसति योगिताकत्वावरहेण लक्षणापटश्या पटापेन याच्ययामामस्य तयाविनाऽतिभ्यासिरिति- म । साध्याधिकरणकृतितावच्छेदकीमतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिता. कत्वस्यैव साम्यव्यापकतावच्छेदवलपदेन विपक्ष गाल दाप । गगनाभावभेदाभावस्वरूपानु- योगिताया. सायाधिकरणतितावच्छेदकत्वविरहेण तस्य तयारसम्मपात् । अनुयोगि. ताया अतिरिकत्वमतेनयाय समाधि । नवनमपि समनियतामा यमले पनि पारयावागावगगनाभायभेदाभापमोरे. पचन साप्रतियोगिवामयाभावमामानाधिकरण्येनाऽतिम्यातिरिति । न च परापेन पर. ৰামাৰাধ মামলা করে নিন ধূমাহিংখ্যাগাব যায়।' तस्य परिमारिकामाशिमपीवाहेक लक्षणापटपदिते । म एव पठलन मात ·सटिप्पणटीकासहितम् । 'मान्याभावाभावमादाय नाऽसम्भव इति। न च स्वम्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वस्य वैमर्थ्य सम- नियताभ वानामैक्य प्रकृतलक्षणेऽनुयोगितानिवेशेन प्रन्योतदोषाभावादिति घटयत्तित्ववि- शिष्टावतभेदामावस्य ताशाभावभिनव विरहेण लक्षणाघटकरवादिति वाच्यम्। तत्याऽनुयो. गितानिवेशे तात्पर्यप्राहकत्वादिति कश्चित् । परे तु प्रतियोगिताश्रयाधिकरणत्तित्वघटकप्रतियोगिताया केवलान्वयितानवच्छेदका- नुयोगितानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिरूपितत्वकिचिद्रूपवृत्तिनिरूप. कनाविशिष्ट प्रतियोगिताभिन्नत्योभयाभावविवक्षणानोक्तातिव्याप्तिरिति । प्रतियोगितामा वै० स्वा- वच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वसम्बन्धेन, रूपवृत्तित्वं च स्वावच्छेदकतेत्यादिसम्बन्धेन । एवं च गगनाभावभेदाभाव-घटत्वेन वाच्यत्वाभावयोरैक्यपि घटस्वावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठ प्रतियोगितायां केवलान्वयितानवच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपेतगग- नाभावभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिरूपतत्वगगनाभावभेदत्वगतरूपत्तिनिरूपकतावि. शिष्टतादशप्रतियोगिताभिन्नत्वस्य च सत्त्वेनोभयाभावस्याऽमत्त्वेन गगनाभावभेदाभावीयप्रति योगितायां च साशप्रतियोगिताभिन्नत्वस्याऽसत्वनामयाभावस्य सत्यात्तदाश्रयाधिकरणत्व- स्य स्वविशिष्टहेत्वधिकरणत्वव्यापकत्वविरहात् । न च विषयतावान् वाच्यत्वादित्यादी अ. व्याप्तिः, घटत्वेन विपयत्वनिष्ठप्रतियोगितायामपि विषयत्वाभावस्य अत्यन्ताभाभावा ऽप्रतियोगित्वत्वरूपकेवलान्वयित्वविरहेण केवलान्वयितानवच्छेदकविषयवाभावस्वरूपानुयो गितानिरूपिततादृशप्रतियोगिताकाभावीयत्वस्य तादृशप्रतियोगिताभिन्नत्वस्य च सत्त्वेन एतादृशोभयाभाववत्प्रतियोगितत्वाप्रसिद्धरिति वाच्यम् । प्रतियोगिब्यधिकरणस्यापि के वलान्कीयकुक्षी निवेशन विषयत्वाभावस्यापि तथात्वन घट्वृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावस्य च सथात्वेन तनिरूपितत्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितायामसत्त्वेनोभयाभाव. सत्त्वेनाऽव्याप्तेरनवकाशात् । न च प्रतियोगितास्वरूपान्यतरसम्बन्धन गगनाभावभेदसा- भ्यतायां वाच्यत्वादिहेतुकेऽव्याप्तिः, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि तादृशप्रति. योगिताभिन्नत्वेन स्वरूपेण विभेदाभावनिरूपितत्वनीमयाभावस्य चासत्वनाप्रसिद्ध- रिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य पर्याप्तसहितकेवलान्वायतानवच्छेदकानुयोगि तानिरूपतप्रतियोगितायां निवेशादुक्तदोपानवकाशात् अन्यतरसम्बन्धेन गगनाभावभेदा. भावस्य केवलान्वयितानवच्छेदकत्वविरहात् , घटवृत्तित्वविशिष्टगगनाभावभेदाभावस्वस्य तधात्वन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितायामसत्त्वेनोभावस्य सत्त्वात् । न च भेदवान् वाच्यत्वादित्यादी गगनाभावभेदाभावस्यापि त्यात्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावी- यप्रतियोगितायामुभयोः सत्वादव्याप्तिरिति वाच्यम् । केवलान्वयितानवच्छेदकानुयोगिता- निरूपितसाध्यतावच्छेदकमानावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावीयत्वघटितोभयाभावस्य विवक्षणेन दोषाभावात् । नन्येवं वाच्यं शेयत्वादित्यादौ पूर्वोक्तभेदसाध्यकस्येल च केवलान्वयितानवच्छदकानुयो. गितानिरूपितसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकमानावच्छिन्नप्रतियोगिताका भावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः । न च प्रतियोगितास्वरूपान्यतरत्वेन संसर्गस्याऽनभ्युपगमेन पूर्वो. स्थलत्याऽप्रामाणिकतया पर्याप्तिसहितमाध्यतावच्छेदकसम्बन्धप्रवेशे घटानुयोगिकस्वरूपेण ·जागदीशीव्यधिकरणं वाच्यत्याभावस्यैव प्रसिस्तया नौकाव्याप्तिरिति वाच्यम्। भेदवान् वाच्यत्वादित्यादौ गगना भावभिन्नानुयोगिकस्वरूषण भेदामावस्यापि तथात्वेन तस्य च गगनाभावभेदाभावस्वरूपात तनिरूपितत्वस्य तादशप्रतियोगिताभिन्नत्वस्य चोभयोः सत्त्वेनोमयामावस्याऽप्रसिध्याऽव्याप्ति रिति ताग्निवेशनम्, तथाच पूर्वोक्ताव्याप्ति इति चेत् । अत्र केचित् । हेतुममानाधिकरणमाध्यध्या पकतावच्छेदकप्रतियोगिताक्यापदमावस्य ताशप्रतियोगि वाश्रयसामानाधिकरण्यं तद्पद की भूतप्रतियोगितायां केवलान्वयितानवच्छेदकानुयोगित्वाभावस्यैव पूर्वोक्तमपहाय विवक्षणात् । অনুযাফনামাব: বিনিণরাধনামালামাৱাৰাৱল্প प्रतियोगिताकाभावीयत्वस्वकालीनकिविद्रूपवृत्तिनिरूपकताविशिष्टप्रतियोगिताभितत्वोभयसम्म धावच्छित प्रतियोगिताको बोध्य.। एव च केवलान्वयिसाध्यस्थले वादशसम्बन्धस्य भ्यधिकरणतया तेन तादृशानुगोगिवाभावत्य केवलान्वयितया घटत्वेन वाच्यत्वभावायत्र तियोगिताया सत्वेन नाव्यातिरिति । तन्मन्दम् । केवलान्वयिसाध्यकस्थले स्वनिरूपितसाध्य- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकमानावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावीयत्वस्याऽप्रसि- स्वादव्याशारत्वात् । अथाऽस्तु पूर्वोक्त एवं निवेश , केवलान्वयितानवच्छेदकानुयोगिता निरूपितसाध्यतावच्छेदकमात्रापच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाच्यत्व- বন ঘনমিহিঃসৗমশালিধরনাথ ঘিঘাৰিাঞ্জলসানযীহামাম- स्वात्, तपरितोभयाभावस्य सत्वान्न केवलान्वयिसाध्योऽव्याप्तिरिति । तन । तुभ्ययुक्त्या भेदवान् वाच्यवादित्यादौ मेदत्वेन गगनामावभेदाभावस्थापि तथात्वेन तस्य गगनामावभेदा- भावस्वरूपतया तनिरूपितत्वस्य ताशप्रतियोगिताभिनत्वस्य सत्वनाऽभ्यासिरिति प्रेक्ष। केवलान्दयिताऽनवच्छेदकानुयोगितायरिकञ्चित्रिरूपितवृत्तित्वातिरिक्तसाध्यतावच्छेदकातिरि तो यो धर्मस्तदनवच्छिना या साध्यतावच्छदकसम्बन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता तनिरूपका भावीयत्व-ताशप्रतियोगिताभिनत्योभयाभावस्य प्रतियोगिताया निवेशेन वाच्यं शेयत्वादि त्यादौ पटवृत्तिःवविशिष्टवाच्यत्वाभावस्यैव तथात्वेन तनिरूपतत्तस्य व्यधिकरणधर्मावच्छि नाभावीयप्रतियोगितायामसत्त्वेन उभयाभावस्य सत्त्वान्नाव्याप्तिः । न च भेदवान् वाच्यत्वा दित्यादौ गगनामावस्वरूपस्य गगनाभावभिनतित्वविशिष्टभेदत्य ताशकंचिनिरूपितवृत्ति aলৈধনীলালসারমিনাক্কাযা নঘিদিনব্য যথিকমেননসিবিমী गितायां सत्वेन ताशप्रतियोगिताभिन्नत्वस्य सत्वनाभयामावस्य सत्त्वादन्यप्तिीति वाच्यम्। किंविनिमपिततित्वातिरिकपदेनोभयातिधर्मावच्छिन्ननिरूपतवृत्तित्वातिरिकत्वस्य विवक्षणा तू । गगनाभावभिननिरूपितवृत्तित्वस्योभयान तिधर्मावच्छिन्नानापितावेन ताशाभावस्य साध्यतावच्छेदकातिरिकातादशधर्मानवारिछनप्रतियोगिताकत्वविरहेण दोपाभावात् । नन्वेवं स्ववृत्तिवाच्यत्ववत्तासम्बन्धेन प्रमेयसायके ताशसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धान च्छिनताशप्रतियोगिताकाभावाऽमसिद्ध्याऽव्यागिरिति चेन्न। तादृशसम्बन्धस्य ससर्गवारभ्यु. पगमात् , अभ्युपगमे तु केवलान्वयितानवच्छेदकानुयोगितानिरूपितसाध्यतावच्छेदकसम्म भातरिउनोमयावृत्तिधर्मावच्छिन्ननिहापतमृतिस्वातरिकमाध्यताबछेदभिरिधर्मान-- छिनप्रतियोगिताबामावनिरूपितत्वताशप्रतियोगिताभिमसामयप्रकारपशानविश्यवस्य प्र.. मीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरण ताशपतितियोगितायो विशे , । अभावत्वहन - ·४७ । ताशप्र- सटिप्पणटीकासहितम् । यद्वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणा यावन्तस्तस्तमाना. धिकरण(१)त्तिप्रतियोगिताका इत्यर्थः इति प्राहुः । यत्तु साध्यवदवृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यर्थ इति । तन्न । केवलान्यपिसाध्यकसद्धेतो तादृशप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धया. काश्चद्दोपः । च तादृशविषयत्वाभावस्य गुरुधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकतया त. दनक्षीकारात् केवलान्वयिसाध्यकस्थले ताशभिन्नत्वमपहाय ताशनिरूपितत्वाका- रकज्ञानविषयत्वस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वीकारादिति वाच्यम् । अत्र लक्षणे गुरुध- विच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्याऽवश्यं स्वीकार्यत्वात् , अन्यथा साध्यव्यापकतावच्छेदक. प्रतियोगिताकाभावेत्यत्र साध्यवनिष्ठघटाभावावादिरूपानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावाना. स्तीत्यभावस्यैव वक्तव्यतया तस्य गुरुधर्मावच्छिनप्रतियोगितयाऽसम्भवापत्तेरिति दिक् । वस्तुतस्तु गगनाभावभिन्नमभाववादित्यादी पूर्वोक्तहेवधिकरणत्वसमानाधिकरणधर्मा- पच्छिनप्रतियोगिताकभेदत्वानवच्छिन्नत्वस्वन्यूनीतधर्मावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य तियोगितायामावश्यकतया घटवृत्तित्वविशिष्टगगनाभावभेदाभावीयप्रतियोगितायामुभयाभाव- स्य सत्वेन तदाश्रयस्य स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यधिकरणताविरहानातिव्या- प्तिरिति प्राहुः। परे तु गगनाभावनिष्ठविषयताध्वंसवदन्यत्वाभावस्थापि साध्यव्यापकतावन्छेदक्प्रति- "योगिताकतया तस्य च स्वविशिष्ट हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यधिकरणताविरहानातिव्या- प्तिरिति वदन्ति । अथात्र प्रत्येकादं किमर्थ, वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी घटवेन वाच्यत्वाभावीयप्रतियोगि- त्वस्य वाच्यत्वभेदेन भिन्नत्वे घटत्वेन वाच्यत्वाभावस्य लक्षणाघटकत्वेऽपि प्रकृतसाध्याधि- करणयावीत्तगगनाभाववृत्तिप्रतियोगिताक-घटत्वेन गगनाभावाभावमादाय लक्षणगमनस- भगदिति चेन्न । अधिकरणभेदेन गगनाभावस्याऽपि भिन्नत्वे गगनाभावनिष्ठप्रतियोगिताया पावत्साध्यवदत्तिस्वात् तादृशप्रतियोगितानिरूपकाऽभावाऽप्रसिद्ध । तथाच साध्यतावच्छे. दकावच्छिन्नाधिकरणकूटविशिष्टा या प्रतियोगिता सैव साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिता ताशप्रतियोगिताकाभावस्य विवक्षितत्वात् । वै. आधेयतासम्बन्धेन, आधेयता च स्वा- पच्छिमधिकरणत्यसम्बन्धेनेति । साध्यतावच्छेदकावच्छिनसमानाधिकरणधर्मकूटविशिष्टा या प्रतियोगिता । वै० स्वा- प्रयवृत्तिवृत्तित्वसम्बन्धेतिति यद्वति कल्पार्थः । यत्त्विति । अत्र साध्यवदत्तिवघटकमाध्यववृत्तित्वं यदि येन केनचित्सम्बन्धेनो. च्यते तदा घटत्वेन वन्ह्यभावीयप्रतियोगितावतोऽपि कालिकादिना साध्यववृत्तित्वाद् वहि- मान् धूमादित्यादावव्याप्ति. स्यात् । स्त्ररूपसम्बन्धेन तदुक्तौ तु गुणस्वाभावस्य विषयितया साध्यताया तज्ज्ञानत्वहेतौ गुणत्वाभावात्मकं विषयितया गुणत्वाभाववभेदाभावमादायाऽ. ध्याप्रयापत्त , अतः स्वप्रतियोगिमत युद्धपियावधया प्रतिबन्धकतावच्छेदको यः सबन्धस्ते. (१)-णा यावन्तो धर्मालमत्येकसमानाधिकरणति पाठान्तरम् । . .

·४८ जागदीशीच्याधिकरण व्याप्तेर्गगनस्वरूपाभावप्रतियोगित्यस्य तादृशावेऽपि तस्य हेतुसमानाधि करणावाऽसम्भवादिति। अत्र व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यत्र व्यापकताया अबच्छे दो यति बहुवीही कात्यया, तेन प्रतियोगितया सममवच्छेदकपदस्य समास कोषधत्वेऽपि पुवाया, तद्धितधुणोः कोपधस्यैव(१)पुंवगावनिषेधा वित्यमियुक्ताः । सर्वत्रेति । सद्धतावसद्धती चैत्यर्थः, तथाच यावत्वानुक्ता- पतिव्याप्तिरित्याशय(२) । सर्वप्रेति । सर्वत्र, व्यभिचारिणीत्यर्थ इल न्ये । केविनु सर्वत्र सकलहेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यर्थ इति प्राहुः । नैव वकव्यम् । अव्याप्तेरिति । अथान वहिनिष्ठप्रतियेशिवतहिनिष्ठप्रतियोगि वैतदन्यतरवाना स्तीत्याकारकामावमादायाऽसम्भवसम्भवे केवलान्वयिन्यव्यामिकथनमनुचितमिति चेन्न । अप्रसिद्धिनिवन्धनाऽसम्भवाभावादिति केचित् । अपरे तु यदभावप्रतियेगित्वमानावच्छि. भाभावः साध्यवदवृतिस्तदभाव इति विवक्षणेग दोषाभावादित्याहुः । साभ्यध्यापकतावच्छे- दकप्रतियोगितावच्छेदकतायमुभयाक्तित्व विशेषण देयम् इति चित् । ननु साध्यतावच्छेदकश्यापकप्रतियोगिताकयावदभावोक्तौ च वास्यत्वाधभावमादायो तिप्रसगस्य व्युदाससंभवात, साध्यतावच्छेदकापछिमव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका भावानां यावत्वापादानं गौरवप्रस्तमत आह अत एवेति। निरुक्ताभावे यावत्वोपादा नादेवेत्यर्थः । अन्यथा भूतत्वाधभावस्य साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकान्यवाद, भूतत्वमूतत्वोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य च तादृशप्रतियोगिताकस्य स्वविशिष्टदेवधिकरणावच्छे. देन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादतिव्याप्तिः स्यादेवेति भावः । अभियुक्ता-कलापानुसारिणः । 'न कोपधाया' इति सूत्रेण "तद्धितयुग्महणं कर्स ध्य" मिति पातिकवाक्यतयर तद्धितवुणरूपकोषधस्थले पुवद्भावनिषेधेन पुंवदावोपपतिः । औपगदीत्यादाविद ओर्गुण इति गुणे पट्वीत्यादिप्रयोगानुपपल्या तीबादीनामिव कप्रत्यय स्थले पुवावनिषधेऽवगाव इत्यादिप्रयोगानुपपत्या कप्राययस्याऽपि तदितत्वाभावात । न्यधिकरणबहुमोहिरपि कण्ठे काल इत्यादी द्रष्टव्य हात । केचित्तु साध्यतावच्छेदकावन्निस्य व्यापरतावच्छेदकं प्रतियोगितायेषामिति पिमहः । सामान्य नपुंसकम् । साध्यताबरछेदकावच्छिमस्य ध्यापकतापच्छेदिका प्रतियोगिता पर मिति विप्रहे न कोपपाया इत्ति पुंपदावनिषेधेन पुंपदामानुपपरयाऽगति. स्यादित्याहुः । सदर साध्यतावच्छेदकाधिनस्य व्यापकतावच्छदछन प्रतियोगिता मेपामिति विप्रह, धान्येन धनवानियादाविध कृतीमार्योऽभेदः । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्य व्यापस्तावोदिका प्रतियोगिता येयामिति । पिमहेऽपि न दोपः, उमपुंवद्भावनिषस्याऽनित्यत्वेन घुबायोपपतेः । न च तस्याइन (१) कोपरस्पति पाम् । (1) इतियामिरेव साय मानि मा पताम् ।

·सटिप्पणीकासहितम् । वाच्यवाद्यमावस्येति । घटस्वादिना घाच्यत्या वाद्यभावस्येत्यर्थः । तथा. स्वात्-प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । तथाच धूमवान् परित्यादापति. व्याप्तिवारणार्थमेष यावत्पदमिति माघः ननु साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकयावदभाधोत्यैव घाच्या स्वाधभावमादायोक्तातिप्रसङ्गम्य व्युदाससम्भवासाध्यतावच्छेदकाव- त्यस्वे मानाभाव इति वाच्यम् । अनुदात्तं पदमेकवमिति सूत्रेऽनेकमिति विहाय "एक. वर्ज" मित्युक्त्या ननिर्दिष्ट कार्यस्याऽनित्यत्वज्ञापनात् । न च तथापि प्रतियोगिताम इत्य- नुपपन्नं “केण" इति हस्वसंभवादिति वाच्यम् । तस्य न कपीत्यनेन निषेधात् । आपोऽत्य- तरस्यामित्यनेन विहितस्य च हस्वस्य वैकलिकत्वात् । नन्धिति । अस्यायमासयः। साध्यतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नतादृशप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धेन स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगि. समानाधिकरणास्तत्वमिति समुदितार्थः । संबन्धान्तंरावच्छिन्नाभावमादायाऽसंभववारणाय माध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्युक्तम् । कालिकादिसबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याद् धुमवान् वन्हेरित्यत्राऽतिव्याप्तिवारण,य स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धेनेति । न च साध्य. तावच्छेदक संबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्योक्त्यैव नाऽभवसंभावनापीति वाच्यम् । संपन्धान्तरावच्छिन्नताशप्रतियोगिताकाभावमादाय लक्षणगमनसंभवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति मूलानुरियातेप्रसङ्गात् । न च धनी चैत्रत्वादिस्यत्राऽतिव्याप्तिः, स्वामित्वमंबन्धावच्छिन्नप्र- तियोगित्वाऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । वृत्त्यनियामासंबन्धात्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वोपग- मात् । तथाच माध्यतावच्छेदकप्रतियोगिताक्यावदभावनिवेशेनवोपपत्ती साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकयावदभावनिवेशनं व्यर्थ, तादृशविशेषणव्यावत- नीयस्य तत्तइन्ह्यभावस्य वाहत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वाभावेनोक्ताविशेषणेनापि व्यावृत्तिम- वादिति भावः । निरुक्ताभाव--साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितामाड. भावे, एवं च अत एवेत्यस्य यत एव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नब्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि. ताकाभावे यावत्त्वं विशेषणं न तु साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकामावेऽन एवेत्यर्थः । अन्यथा-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाभावे यावत्त्वाऽनुपादाने । साध्यतावच्छेदकम्यापकप्रतियोगिताकान्यत्वात् । साध्यतावच्छेदकीभूतोभयत्वाधिकरणे, मू. विभूतत्वाभावीयप्रतियोगिता नास्तीत्यभावसत्त्वादिति भावः । तादृशप्रतियोगिताकस्य- साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकस्य । यथोक्तविशेषणाक्रान्ताभावानवेशे च भूतत्वा. भावस्य मनोन्यत्वाभावस्य वा यावदन्तर्गतस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावरहान्नातिपाप्तिः। न चाऽत्र साध्यतावच्छेदकस्य प्रतियोगिताव्याप्यवं साध्यतावच्छेदकतापटकसंबन्धेनैव थाच्यम् , तथाच प्रकृते समवायस्य साध्यतावच्छेदकताघटकावे सद्धेतुत्वापत्या पर्याप्तिसंब- न्धस्यैव तद्घटकत्वं वाच्यम् । एवं चोभयत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वेन प्रतियोगितायाचाऽनया. स्वेन भूतत्वमूर्तत्वोभयत्वावच्छिन्नाभावस्यापि कथमुमयत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वामिति वा. ५जा.

·जागदीशीव्यधिकरणं च्यम् । नात्रोभयमिति प्रतीतेदुरवादित्यादिसिद्धान्तलक्षणवक्ष्यमाणत्या सगवायस्य स' ध्यतावच्छेदकतापटकत्वेऽपि व्यभिचारित्वसंभवादिति । ननु साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकयावदभावनिवेशेऽपि नातिव्याप्तिः । हेतुस. मानाधिकरणतादृशयावदभावान्तर्गतस्य मनोभेदामावस्य गृहीतुमशक्यत्वेऽपि मनो-' भिन्नभेदात्म काभावस्य साध्यव्यापकताघटकयद्यासंबधान्तर्गततादात्म्यसबन्धेन प्रतियो. गिसामानाधिकरण्याभावात् । यत्तु साध्यव्यापक्ताया लक्षणाऽघटकत्वेन तद्घटकसबन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशाऽसंभवात् , साध्यतावच्छेदकसंबन्धेनैव प्रतियोगिसामानाधि करण्यं वाच्यं, वहिमान धूमादित्यादौ पर्वतभिन्नभेदमादायाऽव्याप्त्या प्रतियोगितापच्छेदक- , संयन्धेन तन्नियशाऽयंभवात् , तथाचाऽतिव्याशिनिराबाधा, तादृशभेदस्य साध्यतावच्छेदक समवायेन हेत्वधिकरणे मनसि मनोभिन्नमूर्तत्वरूपप्रतियोगिनः सामानाधिकरण्यसत्वे बाध काभावादिति । तम। तथाप्यादिपदप्राह्ये मूर्तमूतत्वोभयवान् मूववादित्यादी, मनोभूतत्व मूर्तपतत्रितयवान् मूर्तत्यादित्यादी चातिव्याप्तेर्दुवारस्वात्, तत्र साध्यतावच्छेदकस्य मनसि सत्त्वेन मनोमिनभेद प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकाऽव्यापकत्वेन मनोभिन्नभेदस्य लक्ष णाघटकत्वात् । किच विशेषणवाघटितसामानाधिकरण्येन घटाभापान्यत्वविशिष्टपटाभावे विशेषणतया साध्ये तरसम्बन्धेन घटाभावहेतावतिव्यप्तिः। तत्र व्याभ वारनिरूपकाधिकरणपटाभावभिन्न भेदात्मकाभावप्रतियोगिताया विशिष्टघटामाचे विशिष्टस्याऽनतिरिक्ततया घटाभाववृत्तिताध्य-. तावरछेदकाऽध्यापकत्वात् । एतेन भने साधनरामानाधिकरणस्यत्यादिना साध्यतावच्छेदके. स्यादिविशेषण गावृत्तवक्ष्यमागतयः तदुत्तरमेव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादिविशेषणस्थाने साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वविशेषणं किं नोपात्तमित्याकांक्षीदयादादादेव ताश. विशेषणनिवेशपरित्यागबीजकथनस्य संदर्भविराधादसंगतिरिति दूषणोद्भावन परास्तम् । उपदर्शितरीत्याऽतएवेत्यादिप्रन्थस्यैव मुख्यतः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादिविशेषणव्या. तिप्रदर्शनवन तादाविशेषणनिवेशवपरित्यागवीजयनस्याऽर्थवस्यात् । न चाहत एवेत्यादि. प्रत्ययव तपासिप्रदर्शनपरत्वेन साधनसमानाधिकरणस्येत्यादिना पुनस्तद्व्यातिप्रदर्शन मसंगतमिति वाच्यम् । अत एवेत्यारभ्य साध्यतावच्छेदकत्यादीत्यन्तै कमन्यात्यैव तव्या तिप्रदर्शनपरत्वत् । न च अत एवेत्यारभ्य नातिप्रसंग इत्यन्तेनैव तवायत्तेप्रदर्शनलागेन साधनसमानाधिकरणस्येत्यादिप्रन्यैकवाक्यतया तव्यावृत्तिप्रदर्शनपरत्व कथमतएवायादेरिति वाच्यम् । नातिप्रसंग इत्यनन्तरं ननु यत्समानाधिकरणा यावन्तोऽभाषा व्याप्यतिता. निरूपकप्रतियोगितात्रयसमानाधिकरणास्तवमित्येवास्तु साध्यतावच्छेदकापचिटन्नत्यादि व्यर्थम, तायतवाऽतिव्याप्ययोगादिश्यत माह साधनेत्यादीत्यवतरणिकया साधनसमानाधि. करणस्यत्यादिप्रन्योत्थापनेनोफदोपाभावात् । पस्तुतस्तु ननु साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकनेवाभायो विशेषणीयः,तपा. प्यत्वं च स्वघ्यापकताकापमतो नाऽनवापा, यद्विमान् धूमादित्यादी सतहमावाना বায়ানােবমানারায়ানা হযেটন বিবসৗমযধারা ·- साटिप्पणटीकासहितम् । छन्नध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावानां यावत्योपादानं गौरवप्रः स्तमत आह-अत एवेति । निरुक्ताभावे यायचोपादानादेवेत्यर्थः। अन्य. था भूतत्वाद्यभाधस्य साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकान्यासद् भूतत्वमूर्तत्वोभयत्वाचवच्छिन्नामावस्य च ताशप्रतियोगिताकस्य स्ववि. शिष्टदेत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्यादतिव्याप्तिः म्या. देवेति भावः। नाधिकरण्यविरहेऽपि पटत्वादिना वयाद्यभावमादायैव लक्षणसंगति । न च हेतुसमाना धिकरणत्यविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । तस्य त्याज्यत्वात् । तथाच धूमवान् बढेरित्यादी घटत्वेन वाच्यत्वाद्यभावम्य स्वव्यापधूमत्वकप्रतियोगिताकत्वाभ वादेव नातिव्यासिरिति किं यावत्त्वोपादानेनेत्यत आह अत एवेति । यावत्वोपादानादेवैत्यर्थ । तथाचैतदतिव्याप्तिवा रणाय यावत्वोपादाने पहिमान् धूमादयमात्मा ज्ञानादित्यादी तत्तदहिवेन तदयभावं आत्मत्वत्वेन आत्मत्वाभावमादायाऽव्यापयापत्या साध्यतावच्छदकेत्यादि हेतुसमानाधि करणत्वविशेषणं च देयमिति भाव । साध्यतावच्छेदकावच्छिनेत्यादि विशेषणसत्वे यावत्त्वो पादाने थाऽतिव्याप्तिं वारयति भूतत्वेत्यादि। न चैवमपि यहिधूमोभयवान् यहरित्यत्र यविधमोभयत्ववदित्वापाच्छन्नप्रीतयेगिताकामावस्योमयत्वव्याप्यप्रतियोगितारुतयाऽतिव्याप्ति- संभवे भूतत्वमूर्त वोभयवान् मूर्त वादित्यायनुधानवैयर्थ्यप्रसंग इति वाच्यम् । वन्निधूपाभया भावस्योकरीत्या धुमाभावरूपतया तमादायाऽतिव्याप्त्यमावन वदित्वावच्छिन्नाभावमादाय त- संभवेऽपि स न माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताक , भूतत्वमृतत्वोभयाभावस्तु साध्य तावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताक इति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावमादाया. ऽप्यतिव्याप्ति संभवतीति विशेषसूचनाय तस्परित्याग इति अत एवेत्यादिदीधितिभावार्थ। एव च पाल्मायामपि साध्यतावच्छेदकव्यापकव्यापकप्रतियोगिताका इत्यस्य माध्यतावच्छदेक व्यापक यस्य तादृशप्रतियोगिताका इत्यर्थ । साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताका इति यावत् । मजुतया साध्यतावच्छेदकश्याप्यप्रतियोगिताका इत्यनुक्तिस्तूक्तव्याप्यत्वनिवेशऽनव- स्थावारणाय स्वव्यापकसाध्यतावच्छेदककत्वरूपेण साध्यतावच्छेदकव्याप्यवं प्राह्यामिति विशेषसूचनाय, शेष पूर्ववदिति सारम् । यक्तूक-ननु यावत्योपादानेऽपि हेतुसमानाधिकरणा यान्त साध्यसमानाधिकरणास्त- स्वमित्येवास्तु किं विशेषणान्तरेण, प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमुपादाय विशेषणान्तरदानं च प्रक्षालनाद्धांति न्यायमनुमति, स्वविशिष्टत्यादिकन्तु धाच्यं, अन्यथा सामानाधिकरण्यद्वय वृत्ती सबन्धविशेषानिवेशेन वक्ष्यमाणाऽतिव्याप्त्यापत्तरित्यत आह अत पवेति । साध्य- समानाधिकरणत्यमपहाय प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमुरादाय यावत्योपादाननेत्यर्थ । द्विस्या- वच्छिन्नामावस्य-भूतत्वमूर्तयोमयत्वावच्छिन्नाभावस्य । प्रतियोगीति। स्वप्रतियो- गीत्यर्थ । साध्येति यावत् । धूमवान् व्हेरित्यादौ हेतुसामान धिकरण्यद्वये विशेषणता- । विशषेण वृत्तित्व निवेश्य यसमानाधिकरणा यावन्त साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधेि. करणास्तत्व मित्येवोच्यताम् । न च ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानराकरणेऽप्येतस्य ·यावत्वस्य जागदीशीव्यधिकरणं यत्त साध्यप्रतियोगिको यस्किश्चिदमायो यद्धर्मावच्छिनवधिकरणा- वच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणस्तरमवस्वमित्येवास्तु कृतं यावत्वगर्म नियत्या, धूमधान् घटेरित्यादी घटस्वेन घूमामावस्यैव ताशस्य विधि करणाघच्छेदन प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादतिध्यातिव्युदासादित्याश• क्ष्याऽत्त एवेत्यादिकमवतारयन्ति । तत्तु च्छम् । तादृशाशङ्कायां धूमवान घहरित्यादिप्रसिद्धस्थले एव घद्विधूममियाघावच्छिन्नाभावमादायाऽतिव्या - प्तिसमये भूतत्वमुत्योभयवानित्याद्यनुधावनस्य सन्दर्भविरोधापत्तेः । लक्षणत्वराभयेन प्रतियोग्यवृत्तिवत्यादरपतारणाऽमगतिरिति वाच्यम् । प्याएकरपरतया तस्य व्यधिकरणधर्मामाभावमादाय दुष्टतया मतद्वारकसम्माना धिकरण्पनेति विशेपस्याऽऽपश्यकतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावखंडने तद्विशेषणपटित- लक्षणस्य दुश्तया प्रतियोग्यरािश्चत्यादेरवतारणसंगतीत तेन । तस्य लक्षणान्तरत्वादिति । तदपि यतिधूमामयवान् बहेरिति विहाय भूतत्वमूतत्वोभयवान् मूर्त वादित्यायनुधावनवयर्य प्रसंगाद्दुरक्षरत्वादिदोषाच्याऽनादरणीयामेति कृतं पल्लवितेन । यविति । यचायच्छिन्नेति । हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्यर्थः । तदनुको द्रव्य विशिष्टसरयादित्ययाऽयप्ति । विशिष्टस्य शुद्धानतिरोकिनया हेत्वधिकरणगुणावच्छेदेन द्रव्यत्यरूप्रतियोगितामानाधिकरण्यविरहात् । न च घटस्पेन द्रव्यत्वसत्तान्यवराभाषमा- दाय तर त्वधिकरणगुणावच्छेदेन सत्तारमकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यानाव्याप्तिरिति था- च्यम् । प्रतियेगिसामानाधिकरण्यमित्या प्रतियोयधिकरणता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्राह्या अन्यथा धूमवान पहेरित्यताऽतिव्याप्तिः स्यात् , तथाच द्रव्यत्वप्रतियोगिकसमबार द्रव्यायाय साध्यत्वे गुणावच्छेदेन तादशसम्बन्धन द्रव्यत्यरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य- विरहात , ताशसम्बन्धेन सत्तारूपप्रतियोग्यधिकरणाऽप्रसिदेश्च विशिष्टसत्तादिदेताव- च्यामि. स्यादिति । राद्धता व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावमादाय लक्षणसमन्वय । तिव्याप्तिस- भय इति । अयान साध्यमानप्रतियोगिताभावानवेशेनव धूमवान् वढारत्यादौ पहिधूमोभया भावमादाय · नातिव्याप्तिसम्भवः । न च साध्यमात्रप्रतियोगिकत्वं साध्येतराऽप्रतियोगि कत्वं तच्च प्रमेयवान् वात्त्यत्वादित्यत्र प्रमेयेतराऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तमिति वाच्यम् । स्वाश्रयसाध्य. तराऽत्तिप्रतियोगितानिरूपकाभायस्य विवक्षितत्वात् । स्व प्रतियोगिता । स्वायत्तनिवेशात, प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यत्र साध्येतराऽप्रसिद्धावपि घटत्वेन वाच्यत्वाभावमादाय लक्षण- रामन्वयः। ने चोमयाभावप्रतियोगित्वं प्रतियोगिमेदेन भिन्नमिति मते स्वाश्रमसाध्येतराsz. तिघूमवृत्तिप्रतियोगितामादायाऽतिव्याप्तितावस्थ्यमिति वाच्यम् । स्वाभयसाध्येतरयत्ति- र्या प्रतियोगिता तदनिरूपकाभावस्यैव निवेशात् इति तेन्न । वयभावस्य पूर्वक्षपत्ति स्वविशिष्टवड्यभावामावरूपतया स्याश्रयसाध्येतरद्वितीयामावनिप्रतियोगितानिरूपकत्वेन व- हयभावस्य लक्षणाऽघटकत्वेनाऽभावाऽसिद्ध्याऽमम्भवापते. । अन्ये तु यद्यपि स्वाश्रय , तित्वस्वाश्रयसाध्येतराऽवृत्तित्वोभयसम्बन्धन यत्किचिसाध्यनिधप्रतियोगिता विशिष्ट प्रति Hy ·सटिप्पणटीकासहितम् । ५३ यदपि यादृशाभावस्य प्रतियोगितायाः व्यापकं साध्यतावच्छेद तारशः कश्चिदभावो यद्धर्मावच्छिन्नत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसमा. नाधिकरणस्तद्धर्मवत्वं व्याप्तिरित्युक्त्यैव वाच्यत्वाद्यभावमादायाप्रतिव्या तिवारणसंभवाद. यावत्यगर्भलक्षणं गौरवग्रस्तमतो(१)sत एवेत्यादीति । तदप्यसकतम् । प्रतियोगितामात्रस्यैष प्रत्येकपर्यवसितत्वेन यहिधूमोमयः 'त्यादेस्तव्यापकत्वाऽभवात् वहिधूमोभयवान् धूमादित्यादायव्याप्तिभयेन ताशनिरुक्तः शंकितुमप्यशक्यत्वादिति । नव्यास्तु ननुसाध्यतावच्छेदकातिरिक्तधमानवच्छिन्नलाध्यनिष्ठयाश. प्रतियोगिताको यत्किचिदभावो यदधिकरणावच्छेदेन साध्यतावच्छेदक. योगिताया एव साध्यनिष्टप्रतियोगितापदेन विवक्षीयतया कुत्रापि न दोषः । तथापि ता. दृशानुसन्धानेऽस्य लक्षणान्तरत्वादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । केचित्तु तादात्म्येन प्रमेयस्य साध्यतायां वाच्यत्वादिहेतावव्याप्तिरिति स्वाश्रयसाध्येतराऽप्रसिध्या गगनेन प्रमयनिष्ठप्रति- योगित्वस्य लक्षणाघटकस्यात् घटत्वेन वाच्यत्वाभावस्य लक्षणघटकत्वेऽपि साध्यताव च्छेदकीभूततादात्म्यसम्बन्धेन स्वविशिष्टहेत्वाधेकरणावच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यविर- हाच्च । यद्यपि स्वतादात्म्य-स्वायसाध्येतरातत्वोभयसम्बन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टा न्यप्रतियोगिताया निवेशे विरुद्धघटत्वपटत्वोभयत्वेन प्रमेयाभावमादाय तत्रापि लक्षणसमन्वय- सम्भवस्तथापि प्रमेयस्य विषयितासम्बन्धेन साध्यतायां प्रमेयत्वरूपेण प्रमेयविषयकतज्ञा. नत्वहेतौ स्वविशिष्टहत्वधिकरणावच्छेदेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगित्वावच्छि. नाऽसामानाधिकरण्यादव्याप्तिधारा । यद्यपि स्वमतेऽन एवेत्यादिप्रन्थसन्दर्भव्याख्यान प्रस्ताव साध्यतावच्छेद च्यापकत्वाद्युक्तावपि यदि उक्ताऽव्याप्तिभिया प्रतियोगित्वाश्रयनिष्ठ- निरूपकतानिरूपिताधिकरणतावद्वृत्ति वमेव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यपदन विवक्षणीयं तदा. त्रापि तादृशमेव प्रतियोगिसामानाधिकरणं वाच्यम् , तथाच सति नोक्ताव्याप्तिस्तथापि समनियताभावानामैक्यमते घटत्वेन धूमाभावस्य गुगत्वेन दव्याभावरूपतया घटत्त्वेन धूमा- भावस्यापि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतिव्याप्ति , स्वमते तु प्रतियोगिताय यावत्त्वनिवेशा. नातिव्याप्तिरिति विशेषतो विभावनीयामिति प्राहु । यदपीति । प्रत्येकपर्यवलितत्वेनेति । प्रतियोगिताया अभ्यासज्यत्तित्वादिति भा- यः । अत्रेयमाशङ्का-नूक्तदिशा भूतत्वमूर्त वोभयवान् मूर्तत्वादित्यनापि अतिव्याप्तिवा. वारणसम्भवादवतरणाऽमगतिरिति चेन्न । शुद्धसमवायनाभयत्वस्य साध्यतावच्छेदकत्वमा- दृत्यैव दीधितिकारेणाऽतिव्याप्तिदत्ता इत्यभिप्रायेण तत्सङ्गतिरिति । शद्धितुमप्यशक्यत्यादिति । अयान उभयत्वस्य पर्याप्तिसम्बन्धनकवावच्छेदे नाऽभावसत्त्वेऽपि प्रतियोगियधिकरण्यघाटतव्य पकत्वसम्भवः, तथाच प्रतियोगिब्यधिक- रणप्रतियोगित्ववद्वत्यभावाऽप्रतियोगित्वपमेव तत् , एवं च वद्विधूमोभयाभावीयप्रतियो गितावद्वृत्तिधूमाभयत्वाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया साध्यतावच्छेदके व्यापक्व. (१) 'मत उक्त प्रत' इति पठान्तरम् । - ·५४.. जागदीशीच्यधिकरणं सम्पन्धेन ताशप्रतियोगित्याशयसमानाधिकरणस्तत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वं यायस्यगर्भलक्षणारम्मो गौरवप्रस्तः, प्रमेयवान घाध्यत्वादित्यादौ गगना धवांच्छन्नप्रतियोगिताक प्रमेयाभावं पहिमान् धूमादित्यादौ च वहिमामा न्यामाघमादायैव लक्षणसङ्गमनाद् (१)गगनादेचिमस्खलक्षणधर्मत्वाभावा. त् । सामान्यामावीयान्यप्रतियोगित्वं च प्रत्याश्रयं विभिन्नम्, अतो गगना चयच्छिन्न(२) प्रमेयमावस्याऽभावमादाय धूमवान्यरित्यादौ नातिप्रस* गः । न चाऽनवच्छिन्नान्तधेयर्थ्यम् । पहिधूमोभयत्यावच्छिन्नाभावमादा- याऽनिव्याधारकत्वात् । साध्यनिष्ठपदमपि तदर्थमेव, अन्यथा गगनाद्य वच्छिन्नप्रतियोगिताकाव्यत्याधभावमादाय व्यभिचारिमात्रेऽतिव्याप्त्या परत माह मन एवेति । इत्थं च भूतत्वविशिष्टमूतत्वाधभायस्य साध्य. तारच्छेदकातिरिक्तधर्मावच्छेद्यप्रतियोगिताकतया तस्य प्रतियोगितामा नाधिकरण्यं नातिव्याप्ति संपादयतीत्याशयेन द्वित्वावच्छिन्नाभावप यन्तस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्याभिधानमपि साधु सङ्गच्छते । प रस्तुप्रकृतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकप्रतियोगिताको यः कश्चिदभावो यदधिक रणापच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणस्तत्वमेवाऽव्यभिचरितत्वं कुतो न स्याऽक्षततयाऽव्याप्तिव्युदाससम्भवादिति चेन्न । रूपरवन्यूनवृत्तिजातिमद्वान् पृथिवीत्यादित्या- दी साध्यतावच्छेदकाभूतरूपत्वव्याप्यजातीतां नानात्वेन प्रत्येक प्रतियोगिव्याधिकरणप्रतियो गित्ववत्तिभभावप्रतियोगित्वादभावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तः। न च यादृशप्रतियोगिताव्यापकता- वच्छेदक साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक तादृशत्वं निवेशनीयमिति वाच्यम् । तथासति वद्धि- मान धूमादित्यत्र साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकाऽप्रसिध्द्याव्याप्तः । नचेति । अस्य वैयर्थ्यमित्यनेनाऽन्वयः। अतिव्यातर्वारकत्वादिति । ननु, धूमवान् वहोरित्यत्राऽतिव्याप्तिपिरहेऽपि द्रव्य सत्यादित्यादौ द्रव्यत्वाभावसमनियतद्रव्यत्व- सत्तोभयाभावस्य साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य द्रव्यत्वाभावस्य सम नियतपेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिरिति चेन । वाशप्रतियोगिताश्रयसा मानाधिकरण्यमित्यत्र प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकातिरितिधर्मानवच्छिन्नसाध्यनिष्ठ- निवेशनीयमतो नातिव्यातिः । अतएव ताइशपदम् । न च साध्यनिष्ठ वदलं व्यर्थमिति पाच्यम् । साध्यतावच्छेदकताघटक्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावलाभार्थ तत्, अन्यथा कालिकसम्बन्धावच्छिन्नधूमत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावस्यापि तथा- खेन तदीय प्रतियोगितयोरैक्येन धूमनिष्ठप्रतियोगित्वाध्यस्य वहः सामानाधिकरण्येन धूमवान् वहेरित्यादावतिध्याप्तिरिति । एतेन साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानपच्छिन्नत्वमपहाय साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव निवेश्यतो, सर्वत्र व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव- (१) "दित्यादौ विरुद्धघटत्वपटत्योभयगगनायवरिश्त्रमातियोगिताकप्रमेयाभावमादाय लक्षणसम्भ, यात्' इति वाठान्तरम्। (२) अतो विरुद्धपटत्वयदत्वाभ्या प्रमेयमात्रस्यति पाठातरम् ।

·साटिप्पणटीकासहितम् । ५५ - मादाय लक्षणगमनसम्भवात्, प्रमेयवान् वाच्यत्वादिस्यादी प्रमेयत्वावच्छिनप्रतियोगिताया व्यधिकरणसम्बन्धाऽप्रतिदया प्रमेयत्व वच्छिन्नाभायमानस्यैव हेवधिकरणायच्छेदेन प्रतियो गिसामानाधिकरण्यामारेपि व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकनारप्रतियोगिताकामावर दाय लक्षणगमनसम्भव इति परास्तम् । उक्तातिम्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतापटक सम्पन्धावच्छित्यस्य निवेश्यन्वादिति । गुरुधधर्मस्य प्रतियोगितावरछदावन लघुरूपसमनिय. तगुरुकोण साध्यतायामध्याति भया साप्यतावच्छदकावच्छिन्नवनिवेशाऽसम्भवाच्च । न च वि रुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां प्रमयाभाव इत्यादिपूर्वप्रन्यघटकं घटत्वपटत्वाभ्यामिति व्यर्थम् ,प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकताघटक स्वरूपसम्बन्धायरिछनघटत्वनिष्ठावच्छेदाताकत्र- मयाभावमादाय लक्षणगमनादिति वाच्यम् । यथाश्रुतप्रन्याभिप्रायेणेप तथात्वोक्त । धूम वान् वहेरित्यादौ धूमाभाषस्य हेत्वधिकरणावच्छेदेन कालिकसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधि करण्यादतिव्याप्तिरत साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनि । एव च प्रतियोगिताय साध्यतावच्छ दकसम्बन्धावच्छिनत्व न नियेशनीय, प्रयोजनाभावात् ,तथा वहिमान् धूमादित्यादी व्यधि करणसम्बन्घावच्छिन्न प्रतियोगिताक्वयभावमादाय लक्षणसम्भवेऽपि प्रमेयपान वाच्यत्वादि- त्यादी गगनादिरूपेण प्रमेयाचभावरूपन्यधिकरणधर्मावच्छिनाभाव विना लक्षणगमनाऽसम्भ चान प्रतियोग्यवृत्तिश्वत्यादिप्र-थास्थितिप्रसङ्ग । न च कालिकेन प्रमेयाभावस्तर गृहीतव्य इति वाच्यम् । सम्बन्धस्यापि वृत्तिमत्वलाधर्मत्वेन साध्यतावच्छदकाऽतिरिक्तकालिकार न्छिनत्वात्प्रतियोगिताया इति तदभावस्य गृहीतुमशक्य वात्, गुरुधर्मावच्छिनप्रतियोगि वा ऽस्वीक्त्तनये विषयत्वाऽक्षया प्रमाविषयत्वस्य गुरुतया तदवच्छिनाभावाऽप्रसिद्ध , गगना दिना प्रमेयभाव विना लक्षणगमनाऽसम्मवाच्च । यद्वा संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाच्यत्वाभावस्यापि तथात्वेन तस्यैव साध्यतावच्छदक सम्बन्धन प्रतियोगित्वाश्रयसामानाधिकरण्यात् , विनापि व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभाव लक्षण समन्वये प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति मन्यावतारानुपपत्तिरत प्रतियोगिताय साध्यतावच्छेदकसम्ब धावच्छिन्नत्व निवेशनीयम् , तेनोकाभावस्य लक्षणघटकत्वाऽम्भवानोकानुपपत्ति । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामित्यत्र साध्यतावच्छेदकसम्बधेने- ति निवेशो व्यर्थः, प्रतियोगतावच्छेदकसम्बन्धेनैव निबाहादिति वाच्यम् । प्रतियोगितायो तत्सम्बन्धनिवेशे प्रतियोगितावच्छेदक साध्यतावच्छदकसम्बन्ध एवेति प्रदर्शनार्थ तत्रागते । ननु सयोगसम्बन्धेन धूमवतस्तत्सयोगेनैव साध्यताया बढेहेतुताया गगनीय नास्ती त्यमावस्यापि तथाविधस्य साध्यनिष्ठप्रतियोगिताकतया तस्य प्रतियोगित्वाथयवहिसामाना धिकरण्यादतिव्याप्तिरिनि चेन । साध्यतावच्छेदकातिरिकप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्ब ग्धावच्छिन्नसबन्धितावद्धर्मानवच्छिन्न साध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावत्य निवेशन गगनीय नास्तीत्यभावस्य तादृशसम्बन्धितावद्गगनव्यक्त्यवच्छिततया लक्षणाघटकतया न तमादा- यतिम्याप्तिरिति। एतेन शुद्धप्रयोगावेन समर्गवाभावेन वृत्त्यनियामकसयोगत्वेन समर्गत्व तथाच पूर्वो. कस्थले वृत्तिनियामकसंयोगस्य साध्यतावच्छेदकत्वेन गगनीय नास्तीत्यभावस्याऽतथात्वेन साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक्ताक्प्रतियोगिताकत्वविरहेण लक्षणाघटक- ·५६ जागदीशीव्यधिकरणं स्वात्तत्रातिव्यातिनिराकरणाय धर्म तथाविनिवेशो नोचित इति परास्तम् । वक्ष्यमाणस्या- ऽवच्छेदकतायामुभयाभावस्य सत्त्वेन वृत्त्यनियामकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नगगननिष्ठावच्छे रक. ताकप्रतियोगिताकाभावस्यापि तथात्वेन तत्रातिध्याप्तिधारणाय तत्सार्थक्यादिति । किंवा वृत्य नियामकसंयोगेन सम्बन्धिधूमसाध्यकवहेहेतुनायामतिव्याप्तिः, गगनीय नास्तीत्यभावस्याऽपि तथात्वादिति ध्येयम् । ननु समनियताभावैक्यमते द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याशिवारणाय प्रतियोगि सामाना- धिकरण्यमित्यत्र प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकातिरिक्तत्यादेकं निवेशितम् , एवं च ग्रन्थ- कारोक्तसाध्यतावच्छेदकातिरिक्तेत्यादिकं व्यर्थम् , यः कश्चिदभावो यदधिकरणावच्छेदेन सा. ध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगित्वाश्रयसमानाधिकरण इत्यस्यैव सम्यः क्वादिति चेन्न । तेन साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नसाध्यनि प्रतियोगिताकाभावत्वं यधर्मावच्छिनाधिकरणावच्छेदेन स्वनिरूपितप्रतियोगित्वाश्रयसमानाधिकरणातीत्यर्थलामा नैयर्यम् । केचित्तु अत्र तादृशप्रतियोगितापदेन साभ्यनिष्ठप्रतियोगित्वमानं परामृश्यते न तु मा. ध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगित्वपर्यन्तम् । न च व्यभिचारिणि गगन वाच्यत्वाभावमादायाऽतिव्याप्तिविरहेण प्रथमसाध्यनिधत्वदलस्य वैयर्य दुर्वामिति वाच्यम् । प्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदकतापटकमम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतात्वलाभार्य तदिति प्राहुः । ननु संयोगेन गगनेन वहिर्नास्तीत्यमावस्यापि साध्यतावच्छेदकातिरिकसंयोगरूपधर्मा. छिन्नत्वेन लक्षणाऽघटक्तयाऽसम्भवापत्तिरिति चेन्न । तत्र संसर्गान्यधर्मनिवेशानी काडम. म्भवः । न च समवायेन संयोगी घटकपालान्यतरत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, संयोगेन समया यिनोऽभावस्यापि तथात्वेन तस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् । संसगांन्यो यः साध्यतावच्छेदकधर्मस्तदतिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वविवक्षणेन दोपाभावात् , तपाच समवाय. स्यापि तथात्वेनेदानी धर्मतया तदनवच्छिन्नत्वविरहेण तस्य लक्षणाघटकत्वादिति ध्येयम् । मनु प्रमेयाश्रयवान् वाच्यत्वादित्यादौ साध्यतावच्छेदकातिरिक्ताऽसिम्याऽव्याप्तिः, एवं महानसीयवहिमाग धूमादित्यादी वहपभावस्याऽपि तथावेनाऽतिव्यतिरिति चेन । साध्य तावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छ कहाभिनं यत्साप्यतापरलंय.म. म्यन्धावच्छिन्नसम्बन्धितावच्छेदकतावावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदहा त प्राऽत्तियां साध्यनिष्ठ प्रतियोगिता तनिरूपकाभावानिवेशेनाऽदोपात् । रूपवृत्ति न रवावच्छे दकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितापच्छेदश्त्वमम्मन्धेन, एवं च संयोगेन राम यायिनोऽभावमादाय नोकस्यलेऽतिध्याप्तिः, साध्यवायच्दकर्मयोगगरूपमिनसमवायगतं. यद्रूपं तदेव ताशसम्पन्धतापच्छेदक्तावावच्छिमप्रतियोगिताकपात्यनुयोगितारच्छेदकता च ताशसम्बन्धेन प्रतियोगिताया वृत्तियात् । यदि च साध्यतानिरूपिताऽपच्छदाता पगं. सर्गसाधारणी तदा संयोगरामायगतरूपं तद्विमरूपातित्वस्य सत्वादस्वातिया सिरिति । मन्वयमपि अन्यत्तमसम्बन्धन प्रमेयस्वस्य साम्यता वरदातायामम्यातिरिति Ari.' सम्यन्धनावच्छेदकतावावरियसप्रतियोगितापपर्यापयनुयोगितावारूप निमित ·. सटिप्पणटीकासहितम् । ण्डगतंगेव तनावृत्तित्वस्याप्रसिद्धिरिति चैत । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसम्यन्धता. वच्छेदकतायो साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धायाच्छिन्नस्वसाध्यतावच्छेदक. निष्ठश्वोमयाभावस्य विवक्षणेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नगगननिष्ठावच्छेदकताफप्रमेयाभावस्यैव लक्षणघटकरवात् । स्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नसम्बन्धलावच्छेदस्त्वस्य गगने प्रसिद्ध्या प्रसिद्धता. दशरूपाऽतित्वस्य तत्प्रतियोगितामा सत्त्वादिति । अयात्र धर्मानवनिसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावोक्त्यैव नियोहे कृतं साध्यतावच्छेद- कातिरिक्तत्वस्य धर्मविशेषणवेन सर्वत्रैव गगगनस्वरूपेण साध्याभावस्य लक्षणघटकत्वाद. व्याप्त्यतिव्याप्तिवारणसम्भवादिति चेन्न । भूतत्वमूर्तत्वोभयत्वावच्छिन्नाभायस्येत्यादिदीधि- तिसंगमनाथक्त्वात् । केचित्तु धर्मानवच्छिन्नत्वमात्रनिवेशने प्रतियोगितामात्रस्येव सम्बन्धा वच्छिनत्वेन वृत्तिमद्रूपधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगित्वाऽप्रसियाऽसंभवः स्यादतोऽतिरिक्तान्तं धर्मः विशेषणम् । न च धर्मविधय! धर्मनिष्ठावरछेदकत्वानिरूप करवनिवेशेनवाऽदोपात्तद्वारकम- तिरिक्तान्तविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । यथासनिवेश चैयाभावात् । व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य प्रतियोग्यंशे प्रभारीभूतधर्मपि केचिदित्यादिना भट्टाचार्यः स्वीकृततया तन्मतेऽसम्भव एव गगनेन प्रमेणाभावस्यापि प्रमेयस्वरूपधर्मावच्छिन्नप्रतियो गिताकत्वात् । न च सिद्धान्तेऽपि गगनेन प्रमेपाभावस्य कयं धारणमिति वाच्यम् । रूप- पर्यन्तनिवेशस्याऽऽवश्यकतया तद्वारणसम्भवात् । न च तादृशसम्बन्धताविशिष्टान्या याs. वच्छेदकता तन्निरूपितसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावेत्युक्त्येव गगनेन प्रमेयनास्तीत्यभावस्य लक्षणघटकरवात् रूपपर्यन्तनिवेशो व्यर्थः । वै० स्वमामानधिकरण्यस्वानवच्छेदकानवच्छिन्न- खेत्यादिप्रसिद्धचतुष्टयसम्बन्धेनेति वाच्यम् । द्वित्त्वावच्छिन्नाभावेत्यादि शिरोमणिप्रन्थविरो. धादिति प्राहुः। नन्वेवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकरवस्य प्रतियोग्यंशे प्रकारीभूत- धर्मपि सत्त्वेन गगनेन प्रमेयाभावीय प्रतियोगिताया. साध्यतावच्छेदकधूमत्वातिरिक्तप्रमेय- स्वावच्छिन्नतया साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिणत्वाभावेन गगनेन प्रमेयाभावमादाय धूमयान् वहेरि त्यादावतिव्याप्तिविरहात् सामान्यामावीयान्यप्रतियोगित्वमिति जगदीशप्रन्या- संगतिरिति चेन । धूमानुयोगिकस्वरूपेण प्रमेयत्वविशिष्टस्य साध्यतायो वह्नयादिहेतावति व्यामिमिया तुद मन्थसंगतिरिति । ननु अधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव निवेश्यताम् । न च गगनीयनास्तीत्यभाव- मादाय पूर्वोक्तस्थलेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्ध- स्वाभाव वद्व्यक्त्यवच्छिन्नाभावस्तदर्थः, तथाच न तादृशाभावमादायाऽतिव्याप्तिरिति । न चाऽन्यतमसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकतापन्नतादृशसम्बन्ध वामावाऽप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । पूर्वोत्तरीय॑वाऽनापि वारणसम्भवादिति । तन्न । द्वित्वावच्छिन्नाभावत्यादिग्रन्थविरोधात् । ननु माध्यतावच्छेदकावच्छिननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपित प्रतियोगितामः कश्चि- दभाव इत्युक्त्यैव सामञ्जस्ये कृतं साध्यतावच्छेदकातिरिक्त-यादिनिवेशेन । अत्र वहिघूमो. 'भयाभाव मादायाऽतिच्यातिवारणाय रूपपर्यन्तं निवेश्यम् । न च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावस्यले प्रतियोगितानिरूपितनिरूपक्तास्वीकारे मानाभावेन तथानिवेशस्य व मशक्य - ·जागदीशीव्यधिकरणं इति वाच्यम् । व हत्वेन पहिधूमोभय नास्तीत्यभावतात्रयेण वहिर्नास्तीति प्रमा स्यात् , उभयस्मिन्नपि वह्नि वावन्छिन्न प्रतियोगिताकत्वावगाहनादिति । यदि च तत्र उभयनिष्ठप्रतियो गिताकत्यमरगाहते तर च नेति विशेष इत्युच्यते, तदा वद्वित्वेन ताणता!भय नास्तात्य- भावतापर्येण वहिनीस्ताति प्रत्ययस्य प्रमावापत्ते , उभयत्रापि पहिलावच्छिन्नप्रति रोगिल्बाव गाहनात् , तरस्वीकारे ताणीताभियत्वावच्छिननिहाकनासम्वन्धनोभयमवगाहते वहिनास्ती स्यन तु न इति उभयत्रापि अनुयोगिताया वैलक्षण्यान्न तथा प्रत्यय , एवं चैतदनुरोधेनैव । व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावस्वलेऽपि निरूपकता स्वीकार्या, तत्र व्यधिकरणाविच्छिन्ना भावस्थले प्रतियोग्य प्रकारीमूतधर्मस्य लाघवेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वीकारेणैव दोषा भावात, भवन्मते निरूपरत्व तदवच्छेदकल चोमय स्वीकार्य स्वमते प्रतियोगितावच्छेद. कत्वमेव लाघवात् , तथा निवेशस्य कमशक्यत्वात् लक्षणान्तरत्वाच्चेति । तदर्थमेवेति । अभिव्याप्तिवारणायवेत्यथ । जातिमान् जातिवारियादी साध्यतावच्छे- दकसमवायन प्रतियोगिसामाना करण्याऽप्रसिध्याऽतिव्याप्तिविरहऽपि स्वरूपेण साध्यतायां व्यभिचारिमाने ऽतिव्याप्त्यापत्तरित्यर्थो बाध इति । ननु प्रकृतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यत्र व्याप्यत्वं यदि साध्याभाववदा त्तित्वरूप तदा केवला वयिन्यव्याप्ति , यदि च प्रतियोगिव्याधिकरणहेतुसमानाधिकरणामा वायप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकत्वघाटता व्याप्तिरुच्यते, तदा एनल्लक्षण स्यार्थान्तरत्वम् । न च स्वाश्रयवनिष्ठाभावप्रतियागितानवच्छेदकपाध्यतावच्छेदकरत्यामिति वाच्यम् ।स्व प्रतियोगिता, वाच्य ज्ञेय वादित्यादी प्रमेयामत्याकारकयत्किचिजन्यज्ञानविषयत्व नास्तीत्यभावीयप्रतियोगित्वावच्छिमाधिकरणकृत्यभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वम्य साध्यताव च्छदेके सत्वेन तत्र तादृशविषयत्वाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्येन, वहिमान् धूमादित्या- दौ तु वधभावमादाय लक्षणगमनेन विना व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव लक्षण ममन्बो प्रति योग्यवृत्तिश्चेत्यादिन्याऽसगते , एव वहि वेन पटाभावमादाय पहिरवेन महानायहधभाव मादाय वा साध्यतावच्छदकस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन व्याप्यतावच्छेदका प्रसिद्धेश्वेति चेन्न । स्वाश्रयवनिष्ठाभावविशिष्टान्यपाध्यतावच्छदायम् , ० व्यापकतासम्बन व्या. प्यता च स्वनिरूपतप्रतियोगितात्वमम्बन्धेन । व्यापकता च स्थाव छिनम्वस्वामिनस्वी । भयरूपा इति। न च धूमतदन्यप्रमेयान्यतरत्वेन धूमतदन्यप्रमेयोभय नास्तीत्यमावीयधूमवरूपप्रतियो गितापच्छिमाधिकरणवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकरवाभावस्य साध्यतावच्छेदके सपन तशि रूपकताहशामावस्याऽयोगोलकावच्छेदेन तदीयप्रतियोगित्वाश्रयसामानाधिकरपात् , धूमवान् बहरित्यादावतिव्याप्तरिति तद्वारणाय व्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वस्य निवेशनीतया नोभयाभाव मादाय लक्षणगमनमिति वाच्यम् । याहशानुयोगितानिरूपितप्रतियोगित्वावच्छिन्नाधिकरणात्य भावप्रतियागितावच्छेदकरवाभावासाध्यतावच्छेदक ताशानुयोगत्वाश्यसामानाधिकरण्य मिति तहक्षणवाक्येन योधात नोकदोष इति । तयाच तादृशोमयाभाव वरूपातयोगिता निरूपितप्रतियोगित्वावरिछाधिकरणत्यस्य द्रव्यमाने सत्वन तत्र धूमामावस्यापि सत्ताराम तियोगिताऽनवच्छेदयत्वस्य धूमावेऽसत्यात् । इद च वयाऽप्यवश्यं वाच्यम् , अन्यया गम .

·1 सटिप्पणटीकासहितम् । कृतं भूतस्यमूर्त्तत्योभयस्यायच्छिन्नप्रतियोगिताध्यक्तेस्तादृशोभयात्मकसा. ध्यव्याप्यतावच्छेदकत्वाभावादेव तादृशोमयाभावमादायाऽतिव्याप्त्यभावा. दिति विभावनीयमिति प्राहुः । तच्चिन्त्यम् । फेचित्तु ननु यत्किञ्चिदभाषो यदधिकरणावच्छेदेन साध्यनिरूपितसा ध्यतांयच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणस्तत्त्वमित्येव लक्षणं. कुतो न कृतमित्यत आह अत एवेतीत्यपि बदन्ति(१)। भूतत्वमात्मभिन्नत्वे सति विशेषगुणवत्वं, तच्च न व्यापकताया। प्रति योगिवैयधिकरण्याघटिनकल्पे भूतत्वमूतत्वोभयस्य व्यापर्फ तादृशोभय. वति घटादी उत्पत्तिक्षणायच्छेदेन विशेषगुणत्वावच्छिन्नाभावसरवादत उक्तम् मनोन्यस्वेति । साध्यस्यामावमादाय नातिव्याप्तिः सुतरां घस्त्वन्तर नेन प्रमेयाभाव स्यापि यत्किशिदभावमध्ये धारणात् तदीयधूमनिष्ठप्रतियोगितायाः साध्यव्याप्यतावच्छेदकतया तनिरूपकाभावस्यापि तथात्वात् , तानवेशेऽप्यतिव्याप्ति रिति मन्तव्यम् । अथ कालो घटवान् महाकालस्वादिल्यादावव्याप्तिः, तप्रतियोगित्वावच्छिन्नाधिकर णवृत्तिप्रेतियोगिव्यधिकरणाभावाऽप्रसिद्धरिति चेन्न । पटत्वेन घटाभावीयप्रतियोगित्वावच्छि. नाधिकरणं यथा महाकालस्तद्वद्भूतलादिकमपि तनाऽममानकालीनस्य ततधपत्यभावस्य वर्तमानतया ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वस्यापि सत्वेन प्रतियोगि- व्यविकरणत्वस्य तद्भूतले एव सत्वेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकावत्य घटत्वरूपसाध्यतावच्छेदके सत्त्वेन तनिरूपकाभावस्य तथात्वेन नोक्तदोषावकाशादिति । न च महाकालानुयोगिककालि कसम्बधेन घटवान् महाकालत्वादित्यादी अव्याप्तिः, संयोगेन घटाभावीयप्रतियोगित्वावच्छि माधिकरणावस्य भूतलेऽपि सत्त्वेन तत्र महाकालानुयोगिक कालिकसम्बधेन साध्याभावस्यापि सत्त्वेन तत्प्रतियोगितानवच्छेदस्त्वत्य साध्यतावच्छदकेऽसत्वेन प्रतियोगित्वावच्छिन्नाधिकरण- महाकाले तत्सम्बन्धावच्छिन्नाऽभावाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । विशेषरूपेण ससर्गवानभ्युपगमा. दिति । तदभ्युपगमे वा स्वावच्छिन्नाधिकरणकृत्यभावीयप्रतियोगित्वे यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वय- धर्मावच्छितत्वोभयाभावस्तदनवच्छेदकत्वमेव वक्तव्यमिति गौरवम् । अत्र यत्किचित्सम्बन्धेन स्वावच्छिनाधिकरणत्वं तेनैव सम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणं तदृ तिरभावश्च साध्यतावच्छेसावच्छिन्नो बोध्य इति । प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं च साध्यतावच्छेद. कसम्बन्धेन बोध्यम् इति । विशेषत्वं च रूपादिपञ्चकान्यतमत्व, सामान्य गुणभिन्नत्वं स्वाश्रयद्रव्यविभाजकोपाध्य वच्छिनेतरभेदव्याप्यतावच्छेदकजातिमत्त्व वा बोध्यम् । उत्पत्तिक्षणावच्छेदेनेति । इदमुपलक्षणम् । विशेषगुणस्य चालनोन्यायेन साध्यवनिष्ठामावप्रतियोगिकन भूतत्वस्य सा (१) 'मनु माध्यतावच्छेदकावच्छित्रपदस्य व्यर्थतया माध्यध्यापकतावच्छेदकपातियोगिताकाभाव ९३ यावस्वपिशेषणमुचितमित्यत आह अत एवेति । उताभावे यावत्वे पादानादेवोयर्थ इति माहुः' इति कुण्डलि तोधिक पाठ ।

·.. जागदीशीव्याधिकरणं स्येति कैमुतिकायायेनोक्तं मनोन्यत्यतात्पपि वदन्ति । अतथास्वादिति । स्व. विशिष्टत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणवादित्यर्थ: । मन. स्येव व्यभिचारादिति भावः । ननु यत्समानाधिकरणा यावन्तोऽभावाः व्याप्यवृत्तिताविकपकपूक्ति योगिताथ्यसमानाधिकरणास्तस्यमित्यस्यैव सम्यक्त्वे ' साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नेत्यादिकं क्षधम् । (१)भावस्प समानाधिकरणधर्मावच्छिन्न. स्वीययत्प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यं तदन्यप्रतियोगितामा एक व्या. प्यवृत्तितानिरूपकराया धूमावभावस्य पूर्वक्षणवृतित्वविशिष्टस्वाभापनि. प्रतियोगिताया अतथात्वेन धूमधान् परित्यादी अतिव्याप्त्ययोगादत आह (२)साधनेत्यादि । गोरवादीत्यादिशब्देन गगनादिसंग्रहः, तथाच तइ. लानुक्तो असम्भव एव स्यादिति भावः । ध्यव्यापकन्वं न संभवतीत्यपि बोध्यम् । धूमवान् वहरित्यादी धूमाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टद्वितीयाभावरूपप्रतियोगितामा. नाधिकरण्यादतिव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायां व्याप्यति- तानिरूपकत्वस्यावश्य निवेशनीयतया साध्यतावच्छेदकावच्छिनेत्यादिकं ध्यमित्याशंकते- नन्विति । अत्र समानाधिकरणान्तं व्यधिकरणपमांवरिछन्नसंमहायति ध्येयम् । प्रतियो- गिताविशिवाय यत्प्रतियोगित्वं सैव व्याप्यत्तितानिरूपकप्रतियोगिता । वै० स्वतादात्म्य. स्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नत्व-स्वनिरूपकामावशिवतान्त्रितय सम्बन्धेन, वृत्तिस्य च स्वा. अयसामानाधिकरण्यसम्बन्धेनेति । भय पश्चिमान् धूमादिस्यत्र महानसीयत्वेन बहधमावोप्युक्तयावदन्तर्गतः तस्य २ च्याप्य. तितानिरूपकमहानसीयवाहत्वावच्छिी यत्प्रातेयोगिरथं तदाश्रयसामानाधिकरण्याविरहाव्या. प्तिरिति चेत् । सत्यम् , स्वीयपदं प्रकृतसाध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितायामुकव्यापप्रवृति- तानिरूपकत्वलाभाय, तयाध व्याप्यतितानिरूपक प्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेदकं यत्प्रतियो. स्वं तदाश्यसामानाधेिरण्यमयः । अतो महानसीयत्वेन वहयभावस्य लक्षणापटकतया भाव्याप्तिशंकापीति हृदयम् । कोचित्तु अमानाधिकरणकाऽमावस्य अधिकरणस्वरूपतामते अयोगोलकमेदस्तु घटभेद- रूपः प्रतियोगिवन्तु प्रतियोगिहो , तथा चाऽयोगोलभेदाभावीयाऽयोगोलकमेदानेछ यात्रा तियोगित्यं तदाभयघटभेदसामानाधिकरण्यादयोगोलफमेदाभावमादायाापे धूमनार बहारे- स्यादावतिन्यासिकारणं न सम्भवति इति स्वीयपदोपादानम् । तथाच विलक्षणाऽयोगोल- (१)म च माधनसमानाधिकरणमोलायमानस्य विधिकरणावदेन मनिषायामानाधिकरण हादसम्भव हात वाच्यम् । तस्यापि 'पूर्व शणवृतित्वनिशिशस्वाभामापतियोगिममानापरणाव ।, या अभिच रियसिम्यातिरिति वाच्यम्' इति आधिका पाठ। (२) चरमोकगायत्त्यस्य दी व्यावृत्रिप्रदर्शनेन चरमोक्रमणे विशेषणानरयोर पे. गावातमाह दाधिती साधनसमानाधिकरणस्यति । - ·सटिप्पणटीकासहितम् । चात. सर्वत्र वाच्यत्वाद्यभावस्य तथात्वाद् यावत्योपादानम् । अत एव भू. तत्वमूर्चत्वोभयवान् मूर्तस्यादित्यादी बिचावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि. सामानाधिकरपयेऽपि भूतत्वमनोऽन्यत्वाद्यभावस्याऽतथात्यानातिप्रसमः। साधनसमानाधिकरणगोत्वाद्यभावस्य तत्तरमाध्यव्यपत्यभावस्य थात्यासाध्यतावच्छेदफेत्यादि(१)। नन्येव यत्समानाधिकरणा यावन्तः साध्यप्रतियोगिकाभावाः साध्यत . च्छदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणास्तत्त्वमित्येवोच्यता, तावतव गोत्यायभावमादायाऽसम्भवस्य व्युदासादित्यत आह-तत्तदिति । तथा चोक्तविषक्षायां द्रव्यत्वाकव्यक्तिसाध्यकसद्धेती लक्षणसमवेऽपि वहि. मान् धूमात् जातिमान् सत्त्वादित्यादौ लापप्रतियोगिफानां तत्तद्वयमा. घानां आत्मत्वाधभावानां च प्रतियोग्य समानाधिकरणत्वाव्याप्तिरिति. भावः । न च साध्यव्यापकप्रतियोगिका इत्यस्यैष सम्यक्त्वे व्यापकता. वच्छेदकप्रतियोगिषपर्यन्तं व्यर्थमिति वाच्यम् । तत्तत्साध्यव्यक्तीनां गग. नादीनां च प्रमेयत्वादिप्रकारेण साध्यन्यापकतया तदभावमादायाऽसंभ. भेदाभावनिरूपितत्वविशिष्टप्रतियोगिताश्रयाधिकरणत्वस्य अयोगोलकेऽसत्त्वात् अयोगोल. कमेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगितायां न निरुकव्याप्यत्तितानिरूपकत्वहानिरित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । संयोगेन साध्यतायामव्याप्तिमुक्त्वा समवायेन साध्यतायामप्याह जातिमानिति । प्र. तियोग्यसमानाधिकरणत्वात् स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेनेति शेषः । तेन संयोगेन द्रव्यस्याऽव्याप्यत्तितया ततद्वयभावस्यापि प्रतियोगिसामानाधिकरण्येन तत्तनात्यभावस्यापि प्रतियोग्यधिकरणे कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्वेनाऽव्याप्तिविरहेऽपि नाऽसङ्गतिः। प्रमेयत्वादिनः कारण साध्यव्यापकतयेति । साघ्यनिष्ठाभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मवत्वस्यैव व्याप. कन्वादिति भावः । तथाच साध्याधिकरणकृत्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवनिष्ठप्रतियो- गिताकाभावः समुदितार्थः । .अत्रेदं जिज्ञास्यते । साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका इति पूर्वकल्पापेक्षयान गौ रवमेव, तथाहि पूर्वकल्पस्य तादृशप्रतियोगिताऽनवच्छेदकपर्यन्तमर्थः । अत्र तु प्रतियो- गितानवच्छेदकधर्मवनिष्ठत्वपर्यन्तमिति चेत् ।न, पूर्वकल्पे साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नेत्या. दिरूपपर्यन्तस्य घटकत्वम् , अत्र तु साध्यमात्रस्यैव, विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ तादृश- । मेयत्ववद्र्व्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावमादायाऽतिव्याप्तिवारणमिति । किच किचिदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावान्नास्तीत्यभावस्य सामान्यहोण विशे- पामाववारणाय चौपायान्तरस्य चाऽऽश्रयणम् , अन तु नेति महालाघवम् । ननु सायाधिकरणनिष्ठमेदप्रतियोगिताऽनवच्छेदकनिष्ठप्रतियोगिताकाभाष इत्युफो ला. धंवसम्भवस्तथाच सायाधिकरणतासम्बन्धेन गगनखयान्नेति भेदस्यापि वृत्तित्वेन पहिमाने- ति भेदत्य चाऽवर्तमानतया तदीयप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वस्य साध्ये एव सत्वत् । न च (१) सर्ववेत्यादि-नवेदमित्यन्तः पाठ वचित्र दायते । , -- ८ta ·जागदीशीन्यधिकरणं येन सम्बन्धेन हेतुस्तेनैव तदधिकरणं योध्यम्, तेन आत्मत्वे साध्ये समवायेन हे तोनिस्य विषयतयाऽधिकरणे घटादौ वर्तमानस्य साध्याभाव. स्याऽतथात्वेऽविन क्षतिः । यापत्ते । न च स्थानधिकरणसाध्यनिष्ठाभाषाऽप्रतियोगित्वेन सा. ध्यव्यापकत्वं निश्च्य तत्प्रतियोगिकाभावा एवं निवेश्यन्तामिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वेऽपि उकलक्षणस्याऽदुष्टत्वादिति भावः । यसमानाधिकरणा इत्यत्र त्यधिकरणत्वं विशिष्टि येनेत्यादिना । तद धिकाणमिति । तत्संबन्धीत्यर्थः । तेन तादात्म्येन हेत्वधिकरणाऽप्रसिद्धा. यपि तासबन्धेन सद्धती नापाप्ति । अतधात्वपीति । प्रतियोग्यधिकरण, महावसीयवहिमान घटवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्ववानेत्यादिभेदानामपि तत्र सत्वात् तदनय रछेदकत्वस्य हित्ववाच्यत्वरूपसाध्येऽसत्त्वेनासम्भव स्वस्थ एवेति वाच्यम् । साध्याधिकर- प्रवृत्तिभेदायसाध्यताविशिष्टान्यप्रतियोगितानपच्छेदयनिष्ठप्रतियोगिताकाभाषस्य विपक्षणे दो. पाभावात् । वै० स्वावच्छेदकधर्मावच्छिनावच्छेदकतानिरूपितत्व-स्वाश्रयवृत्तिधमांवच्छि नावच्छेदकतानिरूपितखोमयसम्बन्धेन, सथाच महानसोयवहिमान्नेति भेदादीनामतथात्वान तानादाय पूर्वोक्तदोष इति चैन । महानसीयवहिमाम चत्वरीयवहिमालेति भेदादीनामपि सा ध्याधिकरणवृत्यभावीयसाध्यताविशिष्टायप्रतियोगिताकनया तदवच्छेदकत्वस्यैव साध्ये सत्वे नासम्भवापत्तरिति विभावनायम्। साध्यध्यापकर निरुच्येति। नन्वत्र साध्मसमानाधि. करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्वमेव व्यापकर, न तु साध्यसमानाधिकरणाभावा प्रतियोगित्वरूप, तथासति उभयाभावस्य तत्तद्व्यरत्यभावस्य च साध्यसमा नाधिकरणतया तत्प्रतियोगित्वमेव साध्येऽस्तीति । न च तथापि प्रमेयपटोभयाभावस्य वा. च्यवघटोभावस्य च साध्यवति सत्त्वात् तादशाभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वमपि प्रमेयत्वे नास्तीति सर्वनाऽसम्भव इति वाच्यम् । तथापि व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकल्पेपि घट स्वावच्छिन्नवाच्यत्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नगगनोमयाभावस्य साध्यवति सत्त्वेन तत्प्रतियोगिता छेदकरयान्न तादृशप्रतियोगिता लक्षणघटिका इत्यप्रसिद्धरत प्रतियोगितासमानाधिकरणों भ यातिधर्मनिष्ठावच्छदकतामिनावच्छेदकत्वानिरूपिता या प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतात द्भिन्नाऽवच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकाभाव साभ्यवनिष्ठाभावपदेन प्राद्य , तथाचोकदो पवारणसम्भवात् । न च तथापि साध्यवति वाच्यत्वत्वेन वाच्यत्वघटोमयाभावस्म बहि. खेन तद्वत्यभावस्य सत्वेन तत्प्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्व बहित्ववाच्यत्वादी नास्तीति व्या- पकत्वाऽप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । भवन्मते घटत्वेन ताणता|मयाभावस्य सा भ्यवति सत्वाद् व्यापकत्वाऽप्रसिद्धरत साध्यवनिष्ठाभावीयप्रतियोगितायो स्वनिरूपितत्व-स्व. निरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्तित्वोभय- “राम्बन्धेनाऽनयोगिताविशिष्टत्व निवेशनीयम् , अस्माकमपि तावद् निवेशनीयमिति न दो ५ । एव सति व्यापश्तावच्छेदकप्रतियोगिताका विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादापतिव्या.

·सटिप्पणटीकासहितम् । वृत्तित्यावरहेपीत्यर्थः । यद्यपि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमवश्यं स्वविशि.. ष्टहेत्वधिकणावच्छेदेनाऽने विपक्षणीयम् , तथाच हेतुतायच्छेदकसंयन्येन हेत्वधिकरणाऽनुक्ती कालिकसम्यन्धेत धूमस्याधिकरणे महाकाले वर्ग. मानस्य प्रलयान्यत्वामावस्यापि यावदन्तर्गतस्यात् , तद्विशिष्टइत्यधिकर. णाप्रसिद्धा घहिमान् धूमादित्यादावपि मव्याप्तिः संभवति, तथापि स्वविशिष्टत्वधिकरणेत्यादरतावनुक्तौ च उभयथापि अयमात्मा भाना दित्यत्राऽव्याप्तिः। घहिमान् धूमादित्यत्र तु स्वविशिष्त्यायुक्तावेव तथा इत्याशयेन प्रसिद्धोदाहरणं परित्यक्तम् । यतु-महाकालस्यैव प्रलयान्यत्वाद्यभावविशिष्टत्यधिकरणत्वसम्म वात् । स्वविशिष्टत्याधुक्तावपि वह्निमान् धूमादित्यत्र नाव्याप्तिः, महाप्रल. यस्य हेतुताघटकसंयोगसम्बन्धेन धूमाधिकरणत्वाभावेऽपि धूमसम्बन्धि स्वाऽनपायात्, तादात्म्येन हेतो. संग्रहार्य हेतुताच्छदकसम्बन्धेन यो हे. तुसम्बन्धी तवृत्तियावदभावानामेव निवेश्यत्वात-इति मतम् । तत्तुच्छम् ,- संयोगमात्रेण धूमहेतोः प्रभामण्डलादौ वहिव्यभिचारितया पर्वतादिनिरू- प्तिवारणाय साध्यव्यापकत्वपदेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताया निवेशनीयतया तरकल्पे गोरवं, अस्मत्कल्पेपि च तन साध्यवति गुणादी गुणान्यत्वाभावस्य सत्त्वेऽपि प्रमेयत्वाव च्छिन्नाऽसस्वादन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रमेयत्ववद्गुणान्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावप्रतियो गित्वाश्रयसामानाधिकरण्यविरहानातिव्यातिः, साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्याऽप्रवेशनीयत्वा. लाधवमिति दिक् । ननु स्वानधिकरणसाध्याधिकरणको यो यस्तदन्यत्वमेव व्यापकत्वमित्युक्ती सामंजस्ये अभावप्रतियोगित्वदलं व्यर्थम् । अत्र कचित् । अस्याओं यदि स्वतादात्म्यस्वानधिकरणप्रक. तसाध्याधिकरणकालीनत्वोभयसम्बन्धेन वस्तुविशिष्टत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदो विव- -क्षितस्तदा गुरुधर्मस्याऽवच्छेदक्त्वाऽस्वीकारे गुरुरूपेण साध्यतायामव्यातिः, अतः स्वान धिकरणसाध्याधिकरणको यो यस्तत्तव्यक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताकंभेदकूटवत्त्वं निवेशनीयं तदपेक्षया स्वाधिकरणसाध्याधिकरणसकलकं यद्यत् तदन्यत्वविशिष्टं यत्साध्यवशिष्ठाभावप्र- तियोगित्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदेवत्व ध्यापकत्वीमति निवेशस्य समीचीनतया एता. शार्यकाऽभावप्रतियोगित्वादिघटितलक्षणमुक्तमित्याहुः । नम्यास्तु तन्मात्रोक्तो व्यापकत्वस्य पारिभाषिकत्वापत्याऽभावप्रतियोगित्वघटितलक्षणं दर्शितमिति प्राहुः । अत्र लक्षणे तादृशाऽप्रतियोगित्वे सति वृत्तिमत्वमिति वाच्यम् । तेन गगनामावमादाय नाऽसम्भव इति ध्येयम् । तद्विशिष्टत्यधिकरणाऽप्रसिद्धयेति । ननु जन्यभावाऽनधिकरणत्वरूपप्रलय- त्वस्य कालिकसम्बन्धेन स्वविशिष्हेत्वाधिकरणत्वस्य प्रसिद्धिसम्भवाद् प्रन्याऽसतिरिति चना प्रलयत्वस्य चरमच्वंसरूपत्वन स्वविशिष्टहेत्वधिकरणाऽसियाध्याप्तिर्बोध्या सङ्कहा- मिति । इदमुपलक्षणम् । तादात्म्येन हेतोः संग्रहार्य अप्रेषि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन स्व- .

·जागदीशीव्यधिकरणं पितसंयोगेनैव तस्य हेतुत्वात्, तादृशसंयोगेन च धूमस्याधिकरणे पर्व तादी प्रलयत्वादिस्वरूपस्य प्रलयान्यावाद्यभावस्य वैशिष्ट्या प्रसिद्धरा. -वश्यकत्वात् , विभिन्न कालीनयोविषयतान्यसम्बन्धेना(१)धाराधेयभाव. विरहादिति दिक् । विशिष्टहेतुसम्बन्ध्यवच्छेदेनैव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयम् , तेन परमाणुमहा- कालादेः संयोगेन धूमाधिकरणस्वाभावेऽपि न क्षतिः संयोगेन धूमादिसम्बन्धित्वेनैवेष्टसि- रिति ध्येयम् । विषयताऽन्यसम्बन्धेनेति। ननु चरमज्ञानस्य धूमदुःखोभयविषयक- स्वसम्भवे विषयितासम्बन्धेन धूमाधिकरणे चरमज्ञाने विपयितया वर्तमाने दुःखात्मकाऽभावे स्वविशिष्टत्यायभावादव्याप्तिसम्भवे किमर्थ प्रसिद्धोदाहरणत्याग इति चेन। चरमज्ञानस्य धूः मदु.खोभयविषयकत्वसन्देहेनाऽव्याप्त्यनिर्णयात् । केवितु हेतुनावच्छेइकसम्बन्धानुपादाने हेतुसम्बन्धित्वपर्यन्तस्याऽनिवेशने विषयितासम्बन्धस्य कृत्यनियामरतमा तेन सम्बन्धन धूमाधिकरणलस्य चरमशानेऽसम्भवादित्याहुः । नन्वत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धघटितहेतुसामानाधिकरण्यस्य सम्पूर्णस्यैव व्यावृतिात. मुचिता, न तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धमानस्य, हेतुतावच्छेदकसम्वन्धाऽविवक्षणे केवलहेतु- सामानाधिकरण्यस्याऽव्यावर्तकत्वात् । न चाऽऽकाशाभावाभाववारणाय तत्सार्थक्यम् । वृ. त्तिमत्वमात्रोपादानादेव तद्वारणसम्भवादिति चेन्न। येन सम्बन्धेनत्यादिदीधितिप्रन्थः केवल हेतुसामानाधिकरण्योपादानानुपपत्तिप्रदर्शनपुरःसर सम्पूर्णस्यैव व्यावृत्तिप्रदर्शकः, न तु के. वलहेतुतावच्छेदकसम्बन्धोपादानस्येत्यदोषात् , एवं च बोध्यमित्यस्याऽभावविशेषणहेतुमामा. -नाधिकरण्यघटकं वाध्यमित्यर्थकतया तेन तदधिकरणत्वघटितं हेतुसामानाधिकरण्यमभाव. विशेषणमिति लाभ। समवायेनेत्यादिना वर्तमानस्येत्यन्तेन केवलहेतुसामानाधिकरण्योपादा. नानुपपत्तिरेव दर्शितेति । वस्तुतस्तु हेतुसमानाधिकरणा इत्यस्य व्यावृत्तिरत्सूिचिता, शब्दात्तु सम्बन्धविशेष. व्यावृत्तिः, एवं च "ननु अत्रोक्तरीत्या रहिमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्त्यभावेन अयमात्मा शा• नादित्यत्रैषाऽऽमित्वत्वेनाऽऽत्मत्वाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय हेतुसामानाधिकरण्यमुपादेयं, तच्च न सम्भवति यथाश्रुतस्य तस्याऽव्यावतंकवादत आह येनेत्यादि" इत्यादिरीत्या व. गन्यावतारण सम्यगिति। ' हेतुतावच्छेदकसम्बन्धाघटितहेतु सामानाधिकरण्यस्य सामानाधिकाण्यसम्बन्धेन मूत. स्वविशिष्टवही साध्य तादृशधूमहतो प्राची मते कियामाग्रस्य कालोपाधितया पहित्वेन पहप भावं म्यत्वत्वेन द्रव्यत्वाभावं चादाय व्यत्तिः सम्भवति, यद्वा गगनाभावाभावमादाय हिमान् धूमादित्यत्रैव तपातिः सम्भवति । न च तदारणाय प्रतिमत्त्वमाप्रमुपादेयमिति पाच्यम् । विनिगमनाविरहेण अनन्ताऽधिकरणनिरूपितवृत्तिलनिवेशे गौरवेण हेतुमामाना- धिकरण्यस्यैव लाघवेन निवेशादिति तत्वमिति गुरुवरणाः। जन्यमानस्य कालोपाधित्वानुपगमे धूमपान् परित्यादापतिव्यापयमावादुफम् (1) RAPARIमान प्रति पाटातरम । 1 ·सटिप्पणटीकासहितम् । एवं दलान्तरेऽपि संम्बन्धभेदनिबन्धनो दोपः सम्बन्धक्यविवक्षया निरसनीयः। ननु पृथिवीत्यवान् महाकालत्वात , महाकालकपालान्यतरत्वादा इत्यादावतिव्याप्तिः, साधनसमानाधिकरणस्थ महाकालान्यत्वाद्यमाघ. स्थापि त्यधिकरणमहाकालाधवच्छेदेन कालिकसम्बन्धेनेय प्रतियोगि- समानाधिकरणत्यादत आह-एवमिति । दलान्तरेपि-प्रतियोगिसामानाधि. करण्यदलपीत्यर्थः। एकसम्बन्धेन व्यापकत्वमन्यसम्बन्धेन प्रतियोगिसा. मानाधिकरण्यमित्येवं सम्बन्धभेदनिवन्धनः प्रोकाऽतिव्याप्तिरूपो दोपा, साध्यव्यापकताघटकसम्बन्धेन सार्द्ध प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटक. सम्बन्धस्य ऐक्यविवक्षया निरसनीय इत्यर्थः। तथाच यत्सम्बन्धेन स्वावच्छिन्नाऽनधिकरणसाध्यनिष्ठाभाषप्रतियो. गितावच्छेदकं यद्यत् तदन्यप्रतियोगिताका साध्यवनिष्ठाभावीययत्स. म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायाः समानाधिकरणावच्छेदकान्यप्रतियोग. ताको वा योऽभावस्तस्य तादृशसम्बन्धेन प्रतियोगिनो यदधिकरणं तदा तिवं विवक्षितमिति फलितार्थः। पृथिवीत्वाद्यभावप्रतियोगिवन्तु न कालिकसम्बन्धेन पृथिवीत्वादिव्यापकतावच्छेदकं नित्यपृथिव्यां व्यमि. चारात् किन्तु समवायेनैव, तेन सम्बन्धेन च पृथिवीत्वाद्यभावस्य हेत्व. पृथिवीरववानिति । विद्धहेतावतिघ्याप्ति दर्शयित्वा व्यभिचारिहेती तामाह-महाका. लकपालान्यतरत्वाद्वेति! केचित्तु अव्यभिचरितत्वस्य ज्याप्तित्वे केवल व्यभिचारिण एवा. ऽलक्ष्यत्वं विरुद्ध महाकालत्वं लक्ष्यमेवेति सपक्षत्तित्वघटित साधारण्योपपादनायैव तत्त्यागः । वस्तुतो हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यनिवेशेनापि विरुद्धवारण सम्भवतीति तत्याग इत्याहुः । कालत्वहेतो पार्थिवरूपाभावमादाय नातिव्याप्तिः, हेवधिकरणे महाप्रलय जन्यरूपा. देरसत्त्वादतो महापदम् । केचित्तु यावदन्तर्गतस्य सयोगाद्यभावस्य हेतुसमानाधिकरणतया स्वविशिष्टहेत्वधिकरणमहाप्रत्वयावच्छेदेन स्वप्रतियोगिसंयोगसमानाधिकरणत्वविरहानाति. व्याप्तिरतो महापदमित्याहुः । अन्ये तु साधनसमानाधिकरणस्य जन्याभावस्य स्वविशिष्टत्व धिकरणमहाप्रलयावच्छेदन स्वप्रतियोगिजन्याधिकरणत्वविरहानातिव्याप्तिरतो महापदमित्या. हुः । तथाचेति । अनुगमस्तु सम्बन्धविशिष्टाऽभावत्वव्यापकाऽभावकालीन हेतुतावच्छेद कवत्त्वम् । सम्बन्धवैशिष्टयं चाऽभावे स्वशलीनहेतुसामानाधिकरण्यस्वावच्छिन्नसाध्यवनिष्ठा. भावीयप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकत्वोमयसम्बन्धेन । प्रतियोगितावै० प्रतियोगितायो स्व- विशिष्ठान्यत्वसम्बन्धन, स्ववै० स्वावच्छेदकत्व-स्वतादात्म्याभयसम्बन्धेन । व्यापकता च स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितप्रतियोगिताविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणलोमयसम्बन्धेन, प्रतियो गिता० निरूपकतायां स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्वसामानाधिकरण्योमयसम्बन्धेनेति । नित्यपृथिव्यां व्यभिचारादिति। यतो न कालिकसम्बन्धमादायातिव्याप्तिसम्भाव- ·जागदीशीव्यधिकरणं." धिकरणमहाकालावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यासावाभोक्तातिः ध्याप्तिरिति भावः। यत्नु येन संवन्धन व्यापकत्वं तेन संबन्धन प्रतियोगितामानाधिकर. ण्योक्तावपि नित्यज्ञानं नित्यसविषयकवा(१)दित्यत्राऽतिच्यातिः । साधन- समानाधिकरणस्य इच्छामिन्नत्वाधभाषस्य साध्यब्यापकताघटकविषाय- तासम्बन्धेन हेत्वधिकरणावच्छेदेन(२)प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति । न च येन येन सम्बन्धेन व्यापकत्वं तेन तेन सम्बन्धन प्रतियोगिसामाना. धिकरण्यविवक्षणान दोपः । तथासति यावत्पदवैयथ्यांपत्तेः । विशेषणता. सम्बन्धलामान्येनेव साध्यादिमनिमपितविशेषणतयापि वाच्यत्वादेः सा. ध्यव्यापकतया घटत्वादिना वाच्यत्वाभावस्यैव तादृशप्सम्बन्धेन हेत्वधिः करणावच्छेद्य(३)प्रतियोगितामानाधिकरण्यावरहाद धूमवान वहरित्यादि। व्यभिचारिणि अतिव्याप्त्यसम्भवादिति । तन्मन्दम् । विपयितासम्बन्धन व्यापकतीया एवाऽसत्त्वात् । विषयितासम्बन्धेन स्वावच्छिन्नानाधिकरण. साध्यवभिष्ठामाव इत्यादिव्यापकतायास्तेन सम्बन्धेनाऽसम्भवात् । न व तेन सम्बन्धेन स्वावच्छिनासम्बन्धित्वमेव व्यापकतायां निवेशनी. यम् । (४)उक्ताऽतिप्रसंगमयेन तस्याऽनिवेश्यत्वात् । न च तत्संबन्धाव. ना। नन्वत्र साध्ये नित्यपद व्यर्थमिति चेन । ज्ञानत्वाधिकरणे इच्छाभेदाविषयकजन्यशाने इच्छाभिनत्वनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्येच्छाभिन्नत्वस्य विषयितासम्बन्धेनाऽसत्येनाऽव्या- पकत्वाद् विषयितायाः व्यापकतापटकसंसर्गत्वानुपपल्या चाऽतिव्याप्तिविरहादतो नित्यप- दम् । तथा घेश्वरज्ञानस्य सर्वविपतकतया न व्यापकत्वहानिः । न च हैत्वंशे नित्यपदं कि- मर्षमिति वाच्यम् । इच्छान्यवाभावस्य विषयितासम्बन्धेन साध्यच्यापकतावच्छेदकप्रति. योगिताकत्वेपि स्वविशिष्टे इच्छाभेदाऽविषयकयविचिजन्यज्ञाने हेस्वधिकरणे इच्छाभेदा. त्मकप्रतियोगिनो विषयितासम्बन्धेनाऽसत्वान्नातिव्याप्तिसम्भावना इत्यतो नित्यपदम् । न चेति । अस्य न दोष इसनेनान्वयः। येनयेनेति । तथासति येन सेन सम्म धेनेत्यादिनिवेशे च । यावत्पदवैयापत्तरिति । नन्वत्र प्रतियोगितामानाधिकरण्यदिशि संसर्गतायाः पर्याप्तिमनिवेश्य तत्संगतावच्छे. दकीभूतधर्मावरिछनावं निवेश्यत्ते, एवं च व्यापकताघटकसंसर्गो यो यस्तत्तभिष्ठापच्छेक- ताकप्रतियोगितात्रयनिष्ठानरूपकता प्रतियोगिसामानाधिकरण्यपटिका वाच्या, तथाच साम्य. वनिरूपित स्वरूपस्य सायव्यापकताघटकसम्बन्धत्वेऽपि स्वरूपनिशावच्छेदकताकप्रति- न्योगि वाभयनिष्ठनिकाकत्वघटितप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वाद् व्यभिचारिणि पटत्वे. न.नाच्यवाभावमादायपातिव्याशिवारणाय यावत्पदधायक्यसम्म भयं फल्पः रूपं परि- त्यक इति चेल । अन्यतमत्वस्याऽखण्डोपाधित्वमते पर्वतमहानसावरापन्यतमानुयोगि. (१) मौसमविश्वक्त्वादिति पादातरम् । (१) यापदेलधिकरणे नि पाठातरम् । (वधिकरणारमोनाति पाठान्तरम् । (.)दुनिशानामा ।

·सटिप्पणटीकोसहितम् । ६७ . J च्छिन्नाया: साध्ययनिष्ठाभाषप्रतियोगिताया: सामानाधिकरण्येनाऽनय. च्छदकधर्मवस्यलक्षणं व्यापकत्वं विपयितासंयन्धेन सुलभ, साध्यधति नित्यशाने घस्तुमात्रस्यैव विपयितासंपन्धेन स्थन्धित्वेऽपि नित्यक्षानान्य. स्यविशिष्टस्य घटादेर्षिपयितासंवन्धेनाऽभावस्य तत्र सत्ये पाधकामाषा. दिति वाच्यम् । विषयिताया वृत्यनियामकतया तत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रति- योगित्वाप्रसिद्धः। यदपि मनस्त्ववान् परमाणुत्वादित्यत्राऽतिव्याप्तिा, परमाणुस्वस. मानाधिकरणस्य मनस्वाद्यभावस्यापि साध्यन्यापकताघटकदिक्कत. विशेषणतया सर्वत्रैव परमाणौ प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति । तदपि तुच्छम् । नित्यानामब्यावर्तकत्याज्जन्यानामेव मूर्तानां दिगुपाधितया परमाणो दिक्कृतविशेषणतया कस्याप्यसत्वात्, तेनाऽपि सम्बन्धन सा. ध्यव्यापकत्यविरहान, अन्यथा वस्तुमात्रस्यैव कालोपाधित्वसम्भवात्तदापि जन्यमानस्य न स्यात् , अतएव प्रलयदशायां दिग्देशविभागो नास्ती. त्यपि सिद्धान्तः संगच्छते, अन्यथा परमाणूनां सत्यात्तदानीमपि विवि भागप्रसंगादिति दिए। यदि च स्पन्दो महाकालत्यादित्यादावतियाप्तिः, साधनसमानाधिक- कान्यतमस्वरूपेण वाच्यत्वस्य व्यापकतया तत्सम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावाना- तिव्याप्तिरिस्यभिप्रायः । यत्तु स्वकालीनायोगोलकभेदात्मकस्वरूपात्मकतव्यक्तिसम्बन्धेन वाच्यत्वस्य साम्यव्यापकतया तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावादतिन्यातिविर- हादिति । स्व-वाच्यत्वादिः । तत्तुच्छम् । एतदभिप्रायणव यावत्पदस्य वैयमिति दिक् । वस्तुतस्तु लक्षणस्याऽस्य "येन येन सम्बन्धेनेत्यायुक्तो" हेतुसमानाधिकरणाभावकूट- विशिष्टकालीनहेतुतावच्छेदकवत्त्वमेव व्याप्तिरित्यनुगमः । वै० स्वतादात्म्य-स्वनिरूपितप्रति- योगिताविशिष्टनिरूपकतानिरूपिताधिकरणताकूटवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । प्रतियोगितावै० स्वा- श्रयनिष्ठत्व-स्ववृत्तिसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन । स्वातित्वन्तु स्वावच्छिन्नसाध्यवान- छामावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकलसम्बन्धेन । उक्ताधिकरणताकूट. तित्वघटकवृत्तित्वन्तु स्वविशिष्टहेत्वधिकरणताव्यापकत्वसम्बन्धेन । तथाच यावत्पदासत्वे ठकसम्बन्धन हेतुसमानाधिकरणाभावावशिष्टकालीनहेतुतावच्छेदकवत्त्वमेव व्याप्तिरित्यवश्य वक्तव्यं तावतापि उक्ताधिकरणताकूटान्तर्गता साध्यवनिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गित्वाश्रयनिष्ठनिरूपकतानिरूपिताधिकरणताऽपि स्वविशिष्टहेत्वधिकरणताव्यापकत्वसम्बन्धेन तदृत्तित्वस्य घटत्वेन वाच्यत्वाभावेऽसत्त्वाव्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यसम्भवेन यावत्पदस्य वैयर्थ्यसम्मवादिति । केचित्तु साध्यबग्निरूपितस्वरूपस्य स्वरूपाऽनतिरिकतया उक्तकल्पे यावत्पदस्य वैय. ध्योक्तिरतो न प्रन्यासजतिरित्याहुः । यदि चेति । अस्य इत्यादिकं विभाम्यते इत्यनेनाऽन्वयः । अत्र कालत्वमात्रस्य हेतु.

·जागदीशीव्यधिकरणं रणस्य महाकालान्यत्वाद्यभावस्यापिसाध्यव्यापकताघटककालिकसम्बन्धेन महाकाले प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । न च स्पन्द इत्याकारकर्तिक चिद्बोधव्यक्तेर्विषयतासम्बन्धेनैव स्पन्दत्वन्यापकत्वाद यावदन्तर्गतस्य तः दभावस्यैव व्यापकताघटकविषयतासम्बन्धेन हेत्वधिकरणे महाकाले प्र. तियोगिसमानाधिकरणत्याभावान्नातिन्याप्ति, नहि ताशबोधव्यक्तः का. लिकसम्बन्धेनापि स्पन्दत्वव्यापकत्वं, भाविभूतस्पन्देषु व्यभिचारादिति त्वे प्रलयप्रागभावाभावस्य महाकालादौ हेतुसमानाधिकरणस्य हेत्वधिकरणप्रलयावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावरहानातिव्याप्तिरतो महेति । प्रतियोगितमानाधिकरण त्वादिति । ननु कालिकेन स्पन्दत्वमपि अव्याप्यवृत्ति, एवं च प्रतियोगिवयधिकरण्याघटि- तव्यापकतायां साध्याभूतस्पन्दस्वाधिकरणे स्पन्दात्मककाले सन्दत्वानधिकरणदेशावच्छेदेन स्पन्दत्वाभावप्रतियोगिताश्रयस्पन्दत्वस्य कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावसत्त्वे न साध्यवनिष्ठाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव स्पन्दत्वाभावीयप्रतियोगियाया सत्त्वेन कालिकसम्बन्धस्य साध्यब्यापकताघटकवाभावात् कालिकेन स्पन्दस्वाभावमादाय स्पन्दो महाकालत्वादित्यत्रातिन्याप्तिविरहाद् प्रन्यकृतोऽतिव्याप्त्यभिधानमसंगतम् । न च प्रतियोगि वैयधिकरण्यघटितव्यापकताकल्पेपि कालिकम्य उकव्यापकताघटकससर्गत्वेपि यावदन्तर्गतस्य स्पन्द इत्याकारकजन्यज्ञानाभावस्य व्यापकताघटकविषयतासम्बन्धेन हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामावेनाऽतिव्याप्तिविरहादिति वाच्यम् । “विषयिताया ज्ञानसमान- कालीनतबुद्धिव्यक्त्यमावदशायामेव स्पन्दत्ववति विषयतासम्बन्धेन तबुद्धिव्यक्त्यभावस त्वादिषययतासम्बन्धेन स्पन्द इत्याकारकजन्यबुद्धे साध्यव्यापकत्वाऽसम्म मात्" इत्युत्तर- प्रन्थासाते , सर्व प्रमेयमित्याकारकयत्किश्चिद्शानाभावमादाय सर्वन लक्षणगमनसम्भये प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिप्रन्थानुस्थितिप्रसाच्च इति चेन्न । समनियताभावानाभैक्यमते स्पन्दा- नुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवाच्यत्वाद्यभावस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकस्पदत्वाभावाऽभिन्नतया स्पन्दस्वाभावस्य प्रतियोगी यथा स्पन्दत्व तथा वाच्यत्वमपि, वाच्यत्वन्तु कालिकसम्बन्धेनाऽपि व्याप्यवृत्ति तदनधिकरणदेशाऽप्रसिद्या वाच्यत्वनिष्ठप्रति- गिविशियमावस्य, स्पन्दे विरहात स्प-ससुरलिकालसपसम्यन्याछिसाया सम्पन्न निष्ठप्रतियोगिताया साध्यवनिष्ठ कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगिताऽनक छेदक्तया कालिकस्यापि साध्यव्यापकतावच्छेदक्ससर्गतया स्पन्दानुयोगिवस्वरूपसम्बन्धा वच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वस्य समवायेन सन्दस्वाभावेऽपि सत्वेन सन्दत्वाभाव- स्यापि तादृशव्यापकताघटककालिकसम्बन्धेन स्वविशिष्टहेत्वधिकरणे महाकाले प्रति- योगिसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिसम्भवेन न प्रन्यासङ्गति । प्रमेयमित्याकारकयत्किविरजन्य- शानाभावामादाय व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावव्यातरकगापि लक्षणगमनात् प्रतियोगिय धिकरण्याघटितव्यापकत्वस्यैवाऽनुसरणीयतया स्पन्द इस्याकारकयत्किचिजन्यसानामावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितस्सन्दस्वव्यापक्तावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वराम्भवेऽपि मानुषपति- रिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । वाच्यम् । विषयताया शानसमानफालीनतया तबुद्धिव्यक्तयमावदशाया. मेव स्पन्दत्यवति विषयतासम्बन्धेन तद्बुद्धिव्यक्त्यमाघसत्या विषयता. सम्यन्धेन स्पन्द इत्याकारकजन्ययुद्धेः साध्यव्यापकत्याऽसम्भवात् । किंच व्यधिकरणधर्मापच्छिन्नाभावास्याऽसत्येपि व्यधिकरणप्तम्यन्धा वच्छिन्नाभायमादायुध(१) केवलान्वयिसाध्यकस्थले लक्षणसमन्ययात् , प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति मूलस्य दूषकत्वाऽनुपपत्तिः । न च साध्यवनिष्ठामा वप्रतियोगितायः सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकधर्मवस्यरूपव्यापकतायां व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायाऽसम्भववारकस्य सामानाधिकरण्येने त्यस्य व्यर्थतायामेव तन्मूलनन्यस्य तात्पर्यमिति याच्यम् । सामान्यधर्मेण विशेपामावमादाय व्यापकत्वाप्रसिशिवारणायैव सामानाधिकरण्यदलस्य व्यापकतायामवश्यं निवेशादित्यादिकं विभाव्यते, तदा सम्बन्धेक्यविषक्षा . यतिग्रन्थे साध्यव्यापकत्वस्य तदवच्छेदकप्रतियोगित्वस्य प्रतियोगितामा नाधिकरण्यघटकीभूनप्रतियोग्यधिकरणत्यस्य चैकसंबन्धावच्छिन्नत्वविवक्षः येत्यर्थः । तथाच स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नसाध्यव्यापकता. वच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः स्थप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इत्यर्थलामाद, यावदन्तर्गतस्य समवायादिसं 'बन्धेन नित्यशानत्वमनस्त्वस्पन्दनाभावस्य स्वप्रतियोगिताच्छेदकीभून. समवायादिसम्बन्धेन यावद्धत्वधिकरणे प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्यात, नित्यशानं सविषयकत्वात्, मनस्त्ववान परमाणुत्वात, स्पन्दो महाकाल स्वादित्यादी कुत्रापि नातिव्याप्तिः । नचैवं वाच्यं शेयत्वादित्यादावव्याप्तिः, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभावस्यैव तत्र घटकतया तस्य च प्रतिः योगितावच्छेदकसंबन्धसत्त्वे मानाभावादिति वाच्यम्। स्वरूपसम्बन्धेन घटत्यादिना घाच्यत्वं नास्तीत्यादिप्रतीत्यनुरोधेन ताहशामावस्यापि प्रति वस्तुतस्तु एतदस्वरसेनैव किंचेत्यादिना दोषान्तरस्य सम्बन्धत्रयस्यैक्यविवक्षणे बी- जस्वमुक्तमिति । साध्यव्यापकत्वाऽसम्मवादिति । ननूक्ताभावस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रति- योगितात्वाऽसम्मवेपि स्पन्दत्वप्रकारकतविशेष्यनित्यज्ञानाभावमादायाऽतिव्याप्तिविरहेण सद्ग्रन्याऽमतितादवस्थ्यमिति चेन्न । तादृशाभावस्य नित्यज्ञानरूपप्रतियोगिसामानाधिक रण्यात्तदभावमादायाप्यतिव्याप्तिवारणायोगात् , यथा विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगिनी सत्तापि भवति तथोकाभावस्य प्रतियोगि नित्यज्ञानम् , विशिष्टस्य केवलानतिरेकात् तथाच तदभाव. स्य प्रतियोगिसामानाधिकरपये बाधकामावादिति । प्रतीत्यनुरोधेनेति । तथाच व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया. सम्बन्धावच्छि- मत्वेऽनुभव एव प्रमाणमिति भावः । अन्यया सयोगेन घटो नास्तीत्यायनुभवबलासमाना- (१) पउिन्नाच्यत्रायभावमादायैवेति पाठातरम् ।

·जागदीशीव्यधिकरणं योगितावच्छेदकसम्बन्धस्वीकारात्, अन्यथा भूतलं संयोगेन पटस्वाव च्छिन्नघटवादित्येवं निर्णयसत्त्वेऽपि भूतले संयोगेन पटत्वेन घटो नास्तीति प्रत्ययापत्तेन चैवमपसिद्धान्तः। व्यधिकरणधर्मावच्छिनोपि चेदभावर प्रामाणिकस्तदा सर्वेः सम्बन्धैस्तत्प्रतियोगिता अवच्छिद्यन्तामिति ग्रन्थ कृतव सामान्याभावे पश्यमाणत्वात् । केचिनु सम्बन्धैक्यविषक्षयेत्यस्य साध्यवत्वं साध्यव्यापकत्वं प्रति- योगित्वं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकीभूतप्रतियोग्यधिकरणस्वं चैकेन लाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षणीयमित्यर्थः, तथा च साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतताशसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताका यावन्तोऽभाव साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगित- मानाधिकरणा इत्यर्थलाभान कुत्राप्यतिव्याप्तिः। न च प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविवक्षणं व्यर्थमिति वाच्यम् । तदनुक्तो वाच्यत्वादिभेवमादायैव केवलान्वव्यादौलक्ष. गमनसम्मवेऽपि प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिप्रन्यावतारानुपचेः। (१)न चैव. धिकरणाधर्मावच्छिन्नाभावस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धासिद्धिप्रसङ्गात् । ननु अनुभव- घलान समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धादरः किन्तु बाघ- बुद्धिप्रतिबन्धकतायाः सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुरोधेनैद, अन्यथा एकैकविधाभावज्ञानस्य संयोग समवायादिनिखिलसंसावाहिज्ञानप्रतिबध्यत्वप्रसङ्गादित्याशङ्कते तोहे तुल्य प्रकृते- पॉत्साह अन्यथेति । अन्यथा-व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रातियोगतावच्छेदकसम्बन्धाड- स्वीकारे । तथाचेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकाभाव. कालीनहेतुतावच्छेदकवस्वमित्यनुगमः । चै० स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकसं. बन्धावच्छिन्नसाध्याधिकरणनिष्ठाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकन्धोभयसम्बन्धेन । व्यापकता च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणताव्यापकत्वसम्बन्धेन । अधिकरणताव्यापकत्व व स्वनिष्ठापयतानि. पकत्व-स्वनिरूपितप्रातयेगिताविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणत्वोमयसम्बन्धेन। प्रतियोगिताये. स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेनेति । प्रन्थावतारानुपपत्तरिति । तथान प्रतियोगितायो तदनिवेशे वाच्यत्वादिभेदमा- दाय प्रत्याऽसतिः स्यादतस्तनिवेशितमिति प्रत्यकाराणामाशयः। ननु म्यभिचाराद्यवारक- तया तस्य व्यर्थत्वं ध्रुवमेवेति चेत् । सत्यं । प्रतियोगितायो सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वाऽनु. सौ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्वं तेन व्यापमा व्यापकतापच्छेदकसम्बन्धेन प्रति. योगित्वं प्रतियोगितावच्छेद्कसम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यमित्यत्येव निवेश्यतया ए. मायेन वयभावमादाय तत्प्रतियोगितावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन हेत्वधिकरणावरसोरेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावरहा बहिमान धूमादित्यादावव्यातिप्रसादिति ध्येयम् । (१)त्यादिभूते तनिराकरणस्यगतत्वापरिति पाठान्ताम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । ७१ मपि सर्वत्र वाच्यत्वाधभावस्येत्यादिनन्यविरोधः घाच्यत्वादेः संयोगादि. •सम्बन्धेन धूमाधव्यापकत्वादिति पाच्यम् । वाच्यत्वाद्यभावस्येत्या. दिपदसवायत्र स्यरूपसम्बन्धेन साध्यता तत्र वाच्यत्वाधभावमादाय, संयोगादिसम्बन्धेन सारतायाञ्च द्रव्यत्ययमावमादायातिव्याप्तिपरसयव तत्सङ्गतेरित्याहुः । तन्मन्दम् । मनोन्यत्याधमावस्येत्यादयुत्तरमन्याधिरो. धान् , भूतत्वमूतत्योभयस्य समवायेन साध्यतायां मनोन्यत्वम्य तत्स. म्यान्धेन साध्यस्य व्यापकत्वासम्भवात , वृत्यनियामकसम्बन्धेनाधिकरण. स्वस्य प्रतियोगित्वस्य चाप्रसिद्धा तेन सम्बन्धेन साध्यतायां धनी चैत्रत्या. दित्यादिसद्धेतावव्याप्तः, तद्पान्यरूपं रूपत्वादित्यादावतिव्याप्तेश्च, सा. ध्यताघटकसमवायसम्बन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताफानां ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नरूपत्वाद्यमावानां सर्वेषामेव स्वविशिष्टहेत्वधिकर- गावच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यादिति । वस्तुतस्तु निरुकाऽनुगमे प्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावरिछन्नत्वानुपादाने सं. योगसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकवाच्यत्वाभावस्यापि तथात्वेन तस्य प्रतियोगितामानाधिकर भ्यविरहादसम्भवः स्यात् । नन्वेवमसम्भवदानस्यैवोचितत्वाद् प्रन्यासंगतिदान जगदीशस्य सन्दर्भविरुद्धमिति चेन्न। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यव्यापकत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगित्वमित्याद्यननुगतरूपेण निवेशपक्षे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनात्वस्य प्रतियो. गितायामनिवेशे प्रन्याऽसतिरित्यतोऽनुगतरूपेणैव तनिवेश इति प्रन्यकाराणामाशय इति । संयोगादिसम्बन्धेन साध्यतायां चेति । अत्र "सर्वत्र वाच्यत्वाद्यभावत्यादि- अन्यविरोधं दत्वा संयोगादिसम्बन्धेन साध्यतायो द्रव्याभावमादायाऽतिव्याप्ति सगमनीये". त्युक्तं जगदीशेन । ननु द्रव्यं सत्त्वादित्यादेरपि व्यभिचारित्वेनौद्देश्यतावच्छेदकाकान्ततया तत्र च गगनेन द्रव्याभावमादायातिव्याप्तिविरहेण प्रन्याऽसंगतितादवस्थ्यमिति चेन। हेत्वाधिकर. पताव्यापकतापच्छेदकसंयोगत्वावच्छिनसंसर्गताकसाध्यतायामेव तादृशाभावमादायाऽतिव्या. प्तिः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादी गगनेन सत्ताभावमादायाऽतिव्याप्तिरेवेति तात्पमिति विभावनी. यम् व्यापकत्वाऽसम्भवादिति । अय भूतत्वमूर्तत्वप्रकारकप्रमीयविशेष्यतासाध्यकस्थलाभिता. येणैव मनोन्यत्वाधावत्यीदप्रन्यसगतिः, साध्यतावच्छेदकीमूतस्वरूपसम्बन्धेन मनोन्य- स्वस्य साध्यव्यापकत्वात् । न च प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्यापकतायां साध्याभावमादाये- वाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् अभावान्तरानुसरणं व्यर्थमिति वाच्यम् । तथापि वस्तुतस्तु व्या पकताया लक्षणघदकतया, मनोन्यभेदसाध्यकव्यभिचारिणि वा ताशाभावस्य तात्पयादिति चेतदाप्याह वृत्त्यनियामकेति । केचितु भूतत्वमनोन्यत्वाद्यमावेत्यादिपदेन स्पर्शाभावमा. दायाऽतिव्याप्तिवारणसम्मवादाह वृत्त्यनियामकेतीति प्राहुः । वृत्यनियामकसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगितास्वीकारेप्याह धनी चैत्रत्वादिति । वस्तु तस्तु धृत्यनियामकसम्बन्धेन माध्यतायामन्याति दर्शयित्वाऽतिव्याप्तिमप्याह धनी चैत्र स्वादित्यादिना। .

·जागदीशीव्यधिकरणं यतु विशेषणाषिशेषेण साध्ययापकत्वं तेनैव च प्रतियोगित्वं प्रनि. योगिसामानाधिकरण्यं च संबन्धेश्ययियक्षयेत्यर्थमाहुः । तदपि गव' धमावस्याऽऽत्मत्वाघमावस्येत्यादिनन्यस्याऽलनकतापत्तेपेक्षितमिति सं. क्षेपः। नन्यत्र सम्बन्धक्याऽविवक्षायां रूपसामान्यामाववान् पृथिवीत्वात, जन्यपृधिधीत्वा त्यादिविरुद्धहेतावविव्याप्तिः, साधनसमानाधिकरणस्य पृथिव्यन्यत्वाघमावस्यापि त्वधिकरणजन्यपृयिव्यवच्छेदेन वा दि. क्यतविशेषणतया प्रतियोगिममानाधिकरणत्वात् , मूर्तमानस्य दिगुपाधित्वोपगमात् । न च तस्याऽलक्ष्यत्ये नीरूपमित्याकारकय- किश्चित्तमायक्तः विषयतासम्बन्धेन साध्यव्यापकत्वात् , यावदन्त- गतस्य बदमावस्यैव हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकर- . नव्यास्तु दलान्तोपात्यादिभन्यमन्यथा म्याचक्षते, तथाहि-हेतुसमानाधिकरणा इत्यत्र त्वधिकरणत्यस्य हेतुतापच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षणे अयमात्मा ज्ञानादित्यनाऽव्याप्तिरेव, घट- स्वादिना आत्मत्वामावस्यापि स्वविशिष्टतोषियतयाऽधिकरणे घटादौ व्यापकताघटकस. मवायसम्बन्धन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादित्यत आह दलान्तरपीति । पश्चादुक्तहेत्व- धिकरणावच्छेदेनेत्यन हेत्वधिकरणदले पीत्यर्थः । सम्बन्धभेदीनबन्धनो दोष , एकसम्बन्धेन हत्यधिकरणवृत्यात्मत्वायभावस्याऽन्यसम्पन्धेन हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यसामानाधिकर- ण्यप्रयुकाऽव्याप्तिरूपो दोषः । सम्बन्धेस्यविवक्षयात। हेतुसमानाधिकरणा इत्यत्र हेव- धिकरणत्व येन सम्बन्धन हेत्वधिकरणाबच्छेदेनेत्यत्रापि हेत्वधिकरणत्वं तेन सम्बन्धेनेति विवक्षयेत्यर्थ । इत्थं च दलान्तरपदमपि साधु सङ्गच्छन इति भावः । यद्वा ननु धूमवान् पन्हरिस्यत्राऽतिव्याप्ति , धूमावादना धूमाभावस्याऽपि हेत्वधिकरणीभूतायोगालकावच्छेदेन स्व- प्रतियोगित्वस्य कालिकसम्बन्धेनाऽधिकरणीभूतवन्धादे. समानाधिकरणत्वादित्यत आह दला- स्तरपीति । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमित्यत्र प्रतियोगित्वाश्रयदलेऽप्रीत्यर्थः। सम्बन्धभे- दीनबन्धनो दोपः, प्रकृतसाध्यव्यापकत्वस्य एकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिता करमावस्य बन्यसम्बन्धेन प्रतियोगिताश्रयीमूतवहयादेः सामानाधिकरण्यनिबन्धनो दोप, सम्बन्धक्यविवक्षया,यत्सम्बन्धेन व्यापकताया अवच्छेदकत्वं प्रतियोगित्वस्थ, प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यमित्यत्रापि तेन सम्बन्धेन प्रतियोगित्वाश्रयत्वचिवक्षया प्रतियोगिपदस्य स्वश- क्त्या योधितयेत्यर्थ इति प्राहु (१) । नन्विाज न च मूर्तमानस्य दिगुपाधित्वे धूमवान् बहेरित्यवैवाऽतिव्याप्ति कि स्थलान्तराजधावनेनेति वाच्यम् । धूमाऽसमानकालीनायोगोलके हेवीधकरणे केनापि स म्बन्धेनाऽवर्तमानत्वात् । (१)-वेतावताव्यपमात्मा ज्ञानाव'-इत्यादि इति सक्षेप' इत्यन्तमयमेव पाठो मागदी चामेव धृत पुस्तकान्तरे उपलभ्यते इति द्रष्टव्यम् । ग ·सटिप्पणटीकोसहितम्। रूपादिसामान्याभावे साध्ये पृथिवारवादिकं सद्धेतुरेव, मलये परमाणी उत्पत्तिकाले चाऽवयविनि तत्सत्त्वात् । पयविरहानातिव्याप्तिः, ताहशबुद्धिव्यक्तभिन्नकालीनतया भाविभूतघटादौ केनाऽपि सम्यन्धेनाऽसत्यादिति घाच्यम् । विषयताया ज्ञानसमानकालीन तया ताशयुध्धभादशायामेव शून्ये गगनादौ विषयतासम्बन्धेन बु. यभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्त्वात् , तादशज्ञानव्यक्तघमावस्य सा. ध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्याभावात् , स्वावच्छिन्नानाधिकरणसा. ध्यवनिष्ठेत्यादिव्यापकतायास्तबुद्विव्यक्ती सत्वेऽपि प्रतियोगिवैयधिक रण्याघटितव्यापकत्वगर्भनिरुकेरुतस्थलेऽतिव्या(१रावश्यकत्वादिति भ्र में निराकुरुते । रूपादिसामान्येत्यादिना । पृथिवा वादिकमिति । नित्यपृथिव्या दिगु. पाधित्वे मानाभावात् आदिपदम् , तेन जन्यपृथिधीत्वायुपग्रहः । सद्धेतु. कचित्तु नवीनमतानुसणेप्यवतरणं सम्भवति, तथाहि ननु पृथिव्यां रूपसामान्या भावसत्वपि रूपसामान्याभावे साध्ये पृथिवीत्वं विरुद्धं पृथिवीत्वे रूपारमकसाध्याभावव्याप्य. स्वस्य यत्समानाधिकरणा इत्यादिरूपस्य तत्र सत्वात् साध्यामावस्य च रूपसामान्याभा वात्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादत पाह-रूपादीति । स तुरेवेति। प्रतियोगिव्य धिकरणसाध्याभावव्याप्यत्वमेव विरुद्धत्वम् , अन्यथा कपिसंयोगी एतदक्षत्लादित्यादावति व्यायापत्तरिति भाव इत्याहुः । अन्ये तु पृथिव्यामुत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्याभावसत्वेऽपि तत्कालावच्छेदन प्र. तियोगियोधकरणसाध्याभाववति तत्कालावच्छेदेन वृतित्वरूपकालिकव्यभिचारितयाऽसद्धे तो तरसाध्यस्पृथिवीत्वेऽतिव्याशिरत आह रूपादति । सद्धतुरेवेति । दैशिकव्यभिचा- रित्वादेवेत्यर्थः । दैशिकव्याप्तेदैशिकव्यभिचारिण एवालश्यतया कालिकव्यभिचारिणोऽपि सदेतुत्वेन लक्ष्यतया तत्र लक्षणगमनेन दोषाय, कालिक्व्याप्तस्तु यद्यत्कालावच्छेदेन हेतुसमा- नाधिकरणा यावन्तः साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाऽभावास्तत्तत्कालावच्छेदेन प्र. तियोगिसमानाधिकरणास्तत्त्वमित्यामरक्तया स्थिति कालमन्तर्भाव्य हेतुसमानाधिकरणस्थ साध्याभावस्य लक्षणघटक्तया तत्काले प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावानातिव्यासिरित्याशय इत्याहु.. अपरे तु सम्बन्धैक्याविवक्षणे रूपसामान्याभाववान् पृथिवत्विादित्यादावतिव्याप्ति , सा. ध्यामावपृथिव्यन्यत्वाद्यमावानां स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन कालिक्दैशिकविशेषणता- भयो प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतः सम्बन्धक्य विवक्षणीयमिति कस्यचिन्मतं निराकरो ति रूपादीत्याहुः । वस्तुतस्तु रूपसामान्याभाववान् पृथिवीत्वादित्यस्य विरुद्धत्वमद्वीकृत्य पृथिव्यन्यत्वाभाव (१) व्यापकत्वस्य तद्बुद्धिष्धकारसनानस्थलेऽतिव्यात'--रिति पाठान्तरम् । ७ जाग० ·७४ जागदाशीव्यधिकरणं - न च प्रतियोगिवध्वंसमागभावयोरत्यन्तामावविरोधित्वम् । माना स्वप्रतिकूलं विरोष निरस्यति प्रलये इति । महाप्रलये इत्पर्या। खण्ड- प्रलये तु पार्थिवपरमाणो अपमस्त्येव अन्यथोचरस, पार्थिवद्यणुकस्य रूपोत्पत्यथै पाकान्तरकल्पनापतेरिति प्राश्वः। प्रलये एयस्य पान रूपादेः प्रलयदशायामित्यर्थः, तेन महाप्रलया नभ्युपगमेऽपि न क्षतिः उत्पत्तिकाले त्यत्र चकारण निरुक्तालयस्या. ऽप्यनुकर्षादवयविन्यपि पावशायां तरसत्वान्न अन्यन्यूनतेत्यपरे। ननु विरोधविरहेपि घटाधवच्छेदेन व्यभिचाराकुतः समेतुत्वमत आह उत्पत्ती. ति। यद्यपिपाकेन श्यामादिनाशकालेऽध्यवयविनि तस्य सत्वं तथापि पीलु. पाकवादिमते तदसम्मवात् , अपच्यमानाऽश्यत्यनुरोधाशोत्पत्तिकाल .मात्रानुसरणम् । तत्सत्त्वादिति । कपादिसामान्यामावसरवादित्यर्थः । विरो. धित्वम-एकदा एकदेशावृत्तित्वम् । मानाभावादिति । प्रलयाद्यवच्छेदेन प. -मादायाऽतिष्याप्तिवारणसम्भवेऽपि लक्ष्यतयाऽतिव्याफ्यभावसम्पादनस्याऽकिश्चित्करत्वाद, असखेतुत्वाभ्युपगमेनाऽतिव्याप्सरबारे स्वस्यापि भ्रान्तस्येन निप्रहापाताच्च बादश्यात्मके, शाने वस्तुगतिमनुरुध्य व्यवहर्तव्यमित्याशयेन सर्वतुत्वेनैव समाधानमाह देधितो सपा दीति । एतेन व्यधिकरणधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकस्य घटवादिना रूपसामान्यामावाभा- वस्य यावदन्तर्गतस्य हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावेनाऽतिव्याप्तिवा- गसम्भवात्कथमुक्तरीत्यैव तद्प्रन्यावतार इत्यपि निरस्तम् । जलपरमाणुरूपस्य नित्यत्वाद् , अन्यत्र रूपाभावसाधनस्य प्रकृतानुपयोगाच्चेत्यत उ. कम् पार्थिवपरमाणाविति । अन्यथा-खण्डप्रलये पार्थिवपरमागी रूपाऽस्वीकारे । पाकान्तरकल्पनापत्तेरिति । तथाच सर्गाद्यकाले व्यणुकरूपोत्पत्यर्थ खण्डप्रलये परमा. जो पूर्वसीत्पन्नस्यैव रूपस्य स्वीकार आवश्यकः, अन्यथा तद्पनाशकपान्तरोत्पादयोः क. स्पने गौरवादित्यतो महाप्रलये इत्युकम् । न च तदनभ्युपगमे का गतिः । तदभ्युपगमा- वश्यकत्वस्याऽन्यत्र व्यवस्थापितत्वात् । रूपस्य रूपप्रतिबन्धकले रूपनाशोत्पत्तिकाले रूपोत्पादाऽसम्भवेन रूपसामान्यामाक्स- भने प्रलयपर्यन्तानुधावनस्य वैयर्यमत माह प्रलये इत्यस्येति । इत्यर्थ इति । प्रष्ट उत्पद्यमानो लयो रूपादिध्वसो यत्रेति व्युत्पत्या पाकादूपनाशोत्पत्तिकाले इत्यर्थः । एतेन उत्प- तिकाले चेति चकारः पाकाद्रूपनाशकालसमुच्यायक इति व्याख्यानं परास्तम्। चकारणेति। वस्तुत उत्पत्तिकाले चेत्यत्र चस्त्वर्थे, प्रलयव्यवच्छेदकः । अवयविनि चेत्यत्रापि वस्त्वय, परमाणुव्यवच्छेदक इति ध्येयम् । दीधितो तत्सत्त्वादित्यत्र तच्छब्देन प्राधान्येन पृथिवीत्व स्यैव पूर्वेपस्थिततया परामर्शेऽसातः स्यादत आह रूपादिसामान्यामावति । नचेति । अस्य विरोधित्वमित्यनेनाऽन्वय. । प्रातयोगिवदिति । प्रतियोगिन इवे-- त्यर्थ । एकदा एकदेशाऽवृत्तित्वम् , सामानाधिकरण्यविरह इति यावत् , तथाच पृथियो प ·सटिप्पणटीकासहितम् । - रमावादी रूपादिसामान्याभावे तु योग्यसनिकमावात्प्रत्यक्षाऽसम्भवे. प्यनुमानादिकमेव मानमस्तीत्याशयः। यत्तु घटादी उत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्यामावस्य प्रत्यक्षमेष स. म्भवति तदानी चक्षुःसंयुक्तविषयतापास्तत्राऽसस्वेपि द्रव्यसमवेतवृत्त्यमा. घप्रत्यक्षहेतोश्चक्षुःसंयुक्तसमवेतपिशेषणतायाः सत्येन सन्निकर्षसम्म वादिति । तनुच्छम् । चक्षुःसंयुक्तसमतव्यणुकविशेषणतया रूपाच- भावचाक्षुषापरया चक्षासंयुक्तयोग्यसमवेतविशेषणताया एवाऽभायमा. हकत्वेन द्न्यान्यद्रव्यसमवेतवृत्त्यभावचाक्षुषत्वस्यैव नजन्यतावच्छेदकत्वो. पगमात् , अन्यथा प्रसरेणुवृत्यमावचाक्षुष व्यभिचारापत्तरिति भावः । रूपसामान्याऽभावाऽसिद्ध्या कथं सद्धेतुत्वामेति भावः । मानाभावादिति। तयोरत्यन्तामा- वविरोधित्वे इति शेषः । ननु वन्मते रूपसामान्याभावसत्त्वे एव किं मानमित्याह प्रलया. वच्छेदेनेति। योग्यसनिकर्पाभावादिति । प्रलये प्रत्यक्षसामग्न्यभावेनेत्यादिः । मानमस्तीति । पार्थिवपरमाणुः प्रलये रूपसामान्याभाववान् तदा रूपसामान्याभावया- धाभाववत्वात् , यो यदा यद्बाधामाववान् स तदा तद्वानिति सामान्यमुखव्याप्तमूलक- मनुमानमेव मानमस्तांत्ययः। न चाऽप्रयोजकत्वम् । प्रतिकूलतर्काभावविशिष्टनिधिसः इचारस्यैवाऽनुकूलतर्कस्य सत्त्वानाप्रयोजकत्वम् । केचित्तु घटः उत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपत्वावच्छिन्नाभाववान् स्ववृत्तित्वविशिष्टरूपत्वावच्छि मानधिकरणोत्पत्तिकालनिरूपितवृत्तितावात् । यः स्वतित्वविशिष्टयद्धर्मावच्छिन्नानधि- करणयत्कालनिरूपितवृत्तितावान् स तत्कालावच्छेदन तद्धर्मावच्छिन्नाभावषानिति व्याप्त्या स्ववृत्तित्वविशिष्टयधर्मावच्छिनानधिकरणयकालवृत्तित्वमेव मानम् । स्वात्तित्ववैशिष्टयन्तु सामाधिकरण्यसम्बन्धेनेति प्राहुः । अत्र ध्वंसप्रागमावाधिकरणेऽत्यन्ताभावाऽसत्त्वध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधस्याऽर्थ- सिद्धत्वेन एकस्यैवाऽज्यन्तामावस्य प्रतियोगिध्वंसप्रागभावतात्त्रितयप्रतियोगिकत्वे लाघवं, त. सत्वे तु तस्य त्रितयप्रतियोगिकत्वाऽसम्भवन धंसप्रागभावयोरतिरिक्तात्यन्ताभावकल्पने गौ- वाद प्राचीनमतमेव तम्यक् प्रतिभाति । यत्त्विति । ननु घटादिवृत्यभावप्रत्यक्षं प्रति इन्द्रियसंयुक्तविशेषणताया एव हेतु स्वमस्तु तस्या एवाऽन्यत्र क्लप्तत्वादित्यत आह द्रव्यसमवेतवृत्यभावप्रत्यक्षहेतो रिति । घटीयरूपादिवृत्यभावप्रत्यक्ष प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेतविशेषणताया एव हेतुत्वम् , तथा चोभयोरपि हेतुताया घटादिवृत्त्यभावप्रत्यक्षस्योभयकार्यतावच्छेदकाकान्ततया सत्रि- कर्षसम्भवादिति हृदयम् । तज्जन्यतावच्छेदकत्वोपगमादिति। अथान चक्षुःस- युक्त "परमाणु" समवेतद्व्यणुकाधिशेषणतया रूपाभावचाक्षुषापत्तिवारणाय कारणतावच्छे. दककोटी समवेताशे योग्यत्वं निवेशनीयम् , तयाच व्यसरेणुवृत्त्यभावचाक्षुषत्वस्यापि त- ज्जन्यतावच्छेदकाकान्ततया व्यतिरेकव्यभिचारविरहेण द्रव्यसमवेते भ्यान्यत्वं विशेषणं घ्यर्थम् , एव च घटादी उत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्यामावस्य चाक्षुषवारण जगदीश.

·७६ जागदीशीब्यधिकरणं धस्तुतः स्वोत्पते पूर्व चक्षुःसंयुक्तसमवेतस्य पटादेरसत्वातविशेष णताया अपि तदानीमसायादुक्तक्रमणव प्रत्यक्षा सम्भवादिति ध्येयम्(१)। स्याऽनुचितामात चमा द्रव्यसमवेत प्रत्यमावचाशुपं प्रति चक्षुसंयुससमवेतावशेषणतायाः कारणवम् , मन मयुक्तांश समपेतांश च योग्याचे निवेशनीयम् । परमाणा चक्षु सयोगद- शायाँ व्यत्वादी रूपमामान्यामावस्य चाक्षपस्वापत्तेः चक्षु संयुक्तयोग्यसमवेतविशेषणता. या अपि तदानी रात्वात् , अतः संयुक्ताशे निवेशनीयम् । एव घटनिष्ठगुरु वत्तिरूपामाव- चापापतिवारणाय समवेतांशी निवेशनीयम् , एवं च ध्यसरेणुवृत्यभाव चाक्षुपे व्याभ- चारवारणाय कार्यतावच्छदकोटी ममताशे द्रव्यान्यावनिवेशत्यावश्यकतया घटादी उस- शिकालायच्छेदेन रूपसामान्याभावस्य चाक्षुषत्वं न सम्भवतीति ध्येयम् । सनिकर्ष एव ना- स्तोत्याह वस्तुत इति । अवेदं घोध्यम् । घट. तत्पत्तिकाले रूपसामान्याभाववात् तदुत्तरक्षण रूपवस्वादिस्य- नुमानेनापि तरिसद्धौ धाधकामावः । न चाइनापि अप्रयोजकत्वम् कार्यकारणभावस्यैवाऽनुकूल तकस्य सस्ताद, रूपोत्पत्तिद्वितीयक्षणे सामान्यसामग्रीबलाद् रूपोत्पत्तिवारणाय रूपं प्रति रूपत्वावरिछाप्रतियोगिताकामावस्य हेतुत्वकल्पनस्याऽवश्यकत्वात्, उत्पत्तिकाले रूपत्वाव. छिन्नाभावाऽस्वीकारे तदुत्तरं रूपानुत्पादप्रसंगात् । यत्तु रूप मति रूपत्वावाच्छन्नाभावी न हेतु', पर्योत्पत्यनुरोधेनाऽवश्यकरुपनीयस्पर्श- सामान्यानावस्य रूपदेवतयैव रूपवति रूपोत्त्पत्तः शक्यवारणत्वात् वाया स्पर्शोत्पत्यनन्नर स्पोत्पत्तिः रूपामावहेतुतया धारयितुमशक्या, अतः स्पर्शभावस्य हेतुताया आवश्यक्त्वा. दिति । तदसत् । रूपं प्रति स्पर्शामावस्य हेतुत्वे यत्र पाका रूपसावे एव स्पर्शनाशः, तत्र स्पान्तरोत्पत्तिकाले रूपान्तरोत्पादप्रसंगात् । न च एकजातीयस्यैवाग्निसंयोगस्य रूपरस. गन्धस्पर्शनाशकतया पर्शनाशकाले रूपनाशोऽप्यावश्यक इति वाच्यम् । तथापि रूपं प्रात रूपाभावस्य स्पर्शाभावस्य वा जकनत्यमित्यत्र विनिगमनाविरदेण रूपाभावहेतुताया आवश्य. कत्वात् । किंच प्रागमा मानाभावेन समानदेशानां युगपदुत्पत्तिकानो असात घाधक तस्यक- खेन नानाजातीयाग्निसंयोगानामेव रूपाइहेतुत्व वाच्यम्, अन्यथा कारणाभेदेन हादीनो भेदानुपपत्तिः, तथाच रूपादिजनकाग्नसमागाना क्रयगोत्पत्तिसन्देहेन क्रमिकरूपायुत्पत्तिसन्दे. हा रूपं प्रति स्पर्शाभावहेतुत्वे व्यभिचारसन्देहाद् रूप प्रतिरूपामावहेतुताया आवश्यक्त्वा- .त् । अपि च नाचानेवीहव्यप्रत्यक्षानुरोधेन चित्ररूपोपगमेपि चित्रस्पर्शानभ्युपगमात् सुकुर मारकठिनपालारम्धघडे रूपसत्त्वेऽपि स्पर्शासत्वाद् रूपोत्सत्यापतिरिनि रूपंप्रति रूपाभावस्य इतुत्वमावश्यकमिति। • ध्येयमिति । तथा च ध्वसमागमायारत्यन्ताभावविरोधित्वे अन्तरा श्याम रक्त कप नास्तीति प्रत्ययानुपपत्तिारते तयोर्विरोधे उक्तलाघवस्याऽकिंचित्करत्वेन तमोविरोधेऽतिरिकाs स्यन्तामावकल्पनारूपगौरवक्ष्य प्रामाणकत्वेन प्रतिकूलतकाभावन उत्तप्रत्ययानुषपातपाइनुकूल, (1) क्रमेण हेतुलेर नास्तीति ध्येयमिति पाठान्तरम् । Thou ·संटिप्पणटीकासहितम् । ७७. भावात् । अत एवाऽन्तरा श्यामे रकं रूपं नास्तीति प्रत्ययः, न चैप रक्ति- मध्वंसाद्यवगाही, पूर्वीपररक्तिमद्ध्वंसमागभाववति रक्तेऽपि तथा प्रत्यय. प्रसङ्गात् । अत एवेति।ध्वंसप्रागमायोरत्यन्ताभावविरोधित्वे मानाभायादेवेत्यर्थः। रतिमध्वंसप्रागमघयोः सत्वमादयितुमन्तरापदम् । रक्तं रूपमिति । न च गुणे शुक्लादयः पुंसीत्यनुशासनाद् रको नास्तीत्येव प्रयोगो युक्त इति वा. च्यम् । वस्त्यन्तराऽविशेषणस्यैव शुक्लादिगुणयोधकपदस्य पुंस्त्वानुशासः नाव, अत एव शुक्ल रूपमिति प्रयोगः समासवादे मणिकृतैव वक्ष्यते' इति ध्येयम् । एप:--रकं रूपं नास्तीति प्रत्ययः । पूर्वत्यादि । पूर्वरकस्य ध्यसवति उत्तररकस्य प्रागभाववति इदानी रक्तेपीत्यर्थः। न च रक्ततादशायां वर्त- मानस्यापि रकान्तरध्वंसादेस्तदानी रकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविर- हाम्न ताशप्रत्ययस्तस्याऽव्याप्यवृत्तित्वादिति वाच्यम् । ध्वंसप्रतियोगि तर्कस्यापि सत्त्वेनोक्तरीत्याऽनुमानमेव प्रलये परमाणो, उत्त्पत्तिकाले चावयविनि रूपसा मान्यामावसत्त्वे प्रमाणमिति समुदितार्थः । केचित्तु ननु प्रीतयोगिध्वंसप्रागमावाना त्रयाणा एक एवात्यन्ताभावो लाघबाद, इति ध्वंसप्रागभावबिरोधित्वे तत्प्रतियोगित्वमेव मानमित्यत्र प्रत्यक्ष बाधकमाह दीधितो अत एवेति। तद्ध्वंसतनागभावयोस्तदत्यन्ताभावाऽवि. रोधित्वादेवेत्यर्थः । न च जलपरमाणो रूपप्रागभावादिक नास्तीत्यादि प्रत्ययानुरोधात् जन्यरूपत्वावच्छिन्नाभावे रूपप्रागभावत्वाधवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाभ्युपगमात् कथं रूपप्रा- गभावध्वंसयोः रूपसामान्याभावप्रतियोगित्वेन रूपसामान्याभावविरोधित्वे मानत्वमाशंक्य अत एवेत्यादिप्रन्थावतार इति वाच्यम् । उत्पत्तिकालावच्छेदेनाऽवयविनि महाप्रलयावच्छे. देन परमाणौ च जन्यरूपसामान्याभावात्मकव्यापकाभावेन व्याप्यस्य रूपसामान्याभावस्याऽ भावसाधनानोकदेतो. सद्धेतुत्वमित्यताउत एवेत्यादिप्रन्मावतारणसम्भवात् । न च तथापि जन्यरूपसामान्याभावप्रतियोगित्वस्य ध्वंसप्रागभावयोः सत्वे घाधकामावादत एवेति प्रन्यास्त याप्यनुपपन एवेति वाच्यम् । अत एवेत्यादिमन्यस्य पाकाद्रूपनाशानन्तरममिमपाकजन्य. J रूपानुत्पादशायां जन्यरूपं नास्तीति प्रत्ययस्य व्यवहारस्य चानुपपत्तौ तात्पर्यात् , प्रन्यस्य दियात्रप्रदर्शकत्वादित्याहुः । दीधितो रक्तिमध्वंसेति । रक्तद्रव्यध्वंसप्रागभावविषयकत्वमुरूप्रत्ययस्य न सम्भः वतीत्यतो रफिमेति भावप्रधाननिर्देशः, न हि रकपदं गुणे शुणिनीव रकिमपदं गुणिनि प्रयुज्यते इति भावः । पूर्वापरेति । न च पूर्वापरेति भ्यर्थ ध्वंसप्रागभावयो पूर्वापरपदो' पन्यासात्। तस्य-रकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य । अव्याप्यवृत्तित्वादितीति । । यदा ·७८ লীগ্নীঘাথল । स्वस्य सामान्यधमानवच्छेद्यत्वात्तत्सदनम्तध्वंसमागमायादिषु रतत्वावन्छि प्रतियोगिताकत्वकल्पनामपेक्ष्य रक्तवावच्छिन्नात्यन्तामावलम्बन्धवा. न्तराश्यामादिदशायां कल्पनाया लघुत्वाच्च । न च यावन्ति रक्तरूपाणि तत्तव्यक्तित्वेतरधर्मानवच्छिन्नतमद्यक्ति निष्ठप्रतियोगिताकामावटैरेव रक्तं रूपं नास्तीति प्रत्ययः क्रियते, प्रकृते न विधमानरक्तरूपप्रतियोगिताकस्य तादृशामावस्याऽसवान तथा प्रती. तिरिति वाच्यम् । तथासति अन्तराश्याम रकं रूपं नास्तीत्याकारकनि येऽपि तर रक्तं रूपमस्तीति प्रत्ययापत्तेः, विरोधिनः सामान्यामावस्या ऽनिश्चयाद् विशेपामावकूटनिश्चयस्याप्रतिबन्धकत्वात् , अन्यथा सामा न्याभाव एय न सिधदिति भावः । प्राञ्चस्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन रूपत्वमात्रावच्छिन्नप्रकारताकः संलगी. भावविशेष्यकःप्रत्ययो रूपत्वावच्छिन्नप्रकारताकवुद्धविरोधीति रूपावं प्रति. गोगितावच्छेदकमेव नेति श्यामतादशायां पं नास्तीति प्रतीतेन विषयः किमनुरोधेन रूपध्वंसादिमति तदत्यन्तामाषसिद्धिरिति प्राहुः । तन्मन्दम् । अन्तरा श्यामे समवायेन रक्तं सपं नास्तीति प्रामाण्यानुरोधादेव ध्वंसात्य. न रक्तरूपं तत्कालावच्छेदेनैव ध्वंसे रक्तत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्वीकारादिति भावः । सामान्यधर्मानवच्छेद्यत्वादिति । तच्चाऽन्यत्र साधयिष्यते । तत्तदनन्तध्वंसप्रा. गभावादिग्धिति । आदिना तद्ध्वंसप्रागभावसमनियताऽत्यन्ताभावादिपरिप्रहः । कल्प- नामपेक्ष्यति । विनिगमनाविरहेणेत्यादि । रक्तरवावाच्छन्नात्यन्तामावलम्बन्ध- स्यैवेति। अन्यत्र क्तस्येति शेषः। न च यावन्ति रक्तरूपाणीति । अस्यानुग- मस्तु रतवन्यासककूटत्वावच्छिन्नवत्त्वम् । व्यापकता च स्वाश्रयनिरूपितरकत्वविशिष्टप्रति योगितावावसम्बन्धेन । वै. स्वसमानाधिकरणोमयावृत्तिधर्मवत्त्वसम्बन्धेन । उभयावृत्तिध. मंवत्ता च स्वेतरानवच्छिन्नत्वस्वसामानाधिकरण्यैतदुभयसम्बन्धनेति। केचित्त तत्तद्यक्तित्वे- तरधर्मानवच्छिन्नान्तदलं गुणसामान्याभावनिरासार्थ तेनान्तराश्याम गुणसामान्यामावाऽसत्त्वेपि न ताशप्रातः कविद्वाधकः श्यामध्वसस्यापि प्रतियोगिता तादृशधर्मानवच्छिष तनिरूप. कभ्रसवारणाय तत्तयक्तिनिष्ठति । ननु यस्य रकरूपस्याऽन्तरा श्यामे ध्वंसस्तकरूपत्वावच्छि. मप्रतियोगिताकाभावस्य ध्वंसादिना सह विरोधित्वादन्तरा श्यामेऽसत्त्रात्कथमन्तरा श्यामे रक्त रूपं नास्तीति प्रतीतिरिति चेन्ना यावन्ति रक्तरूपाणि तत्तद्व्यक्तियत्युभयावृत्तिधर्मकुटविशिष्ट धव रक्तं रूपं नास्तीति प्रतीतिविषयः। वै० स्वविशिष्टप्रतियोगितानिरूपकाभाववत्तासम्ब. न्धेन । अन्न वै० स्वसामानाधिकरण्य स्वेतरानवच्छिन्नत्वामयसम्बन्धेन । तथा यद्रक्तस्य व सोऽस्ति तदत्यन्ताभावो न वत्तते तत्रापि तदक्तवृत्त्युभयावृत्तिधमस्योक्तसम्बन्धेन स्वावशि. प्रतियोगितानिरूपकम्यसात्मकाभाववत्वस्य धर्मिणि सत्वात् वाशकूटविशिष्टधार्मिणः उक्त । प्रतीतेविषयत्वं सम्भवतीति ध्येयम् । यदा रक्तत्वव्याप यस्कूटत्वं तदवच्छिभवत्वमेवोक्त. प्रतीतिविषयः, व्यापकता च स्वतमानाधिकरणानुयोगिता विशिष्टप्रतियोगितावत्वसम्बन्धेन ।

·साटप्पणटीकासहितम् । तत्सामानाधिकरण्यं च स्वविशिष्टदेत्यधिकरणावच्छेदेन बोध्यम् । तामाक्योर्न विगेधान्यंश समयायावाच्छन्नप्रतियोकिताकघसायप्रमिः स्या नरप्रतीतंभ्रमवापत्तरिति तु परमार्थः । तत्सापानाधिकरण्यं ननि। प्रतियोगिमामानाधिकरण्यं चत्यर्थः । स्वविशिष्टेति। स्वपदं साध्यव्यापकतावच्छेदकपनियांगिताकतत्तभावव्याक्तिपरम्, तथार तत्तदभाषाश्रयीभूनं यद्धतुवावच्छदकसम्बन्धन हंतुनावच्छेदकायच्छिमा. विकरणं तदवच्छेदेन तत्तदभाधे प्रतियोगितामानाधिकरण्यं प्राहामित्या र्थः । तेन हेतुसामानाधिकरणस्य घट-वन वन्ह्यभावस्य कालिकादिसम्ब. न्धेन धूमाद्यधिकरणम्पन्दादी व्यापकताघटकर्मयोगादिसम्यधेन प्रतियो. गिसामानाधिकरण्याभावेऽपि वहिमान् धूमादित्यादौ नाऽपाप्तिः । न वा द्रव्यं विशिष्टतत्त्वादिल्याही घदन्वादिना द्रव्यत्वाधभावस्य हेत्यधिकरणा धवच्छेदेन प्रतियोग्यममानाधकरणत्वेऽपि क्षतिः। गुणानां विशिष्टसत्ता. स्वावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वात् । यद्यपि व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकत्ये मानाभावात् वाच्यत्वाद्यभावानष्ठं यन्प्रातयोगिसामानाधिकरण्यं तदधम्छेदकत्वं न है। त्वधिकरणस्येत्यसम्मत', कार्यताातव्याप्तिनादवस्थ्यं च । न च स्वविशिष्टः हेत्वधिकरणताव्यापकप्रातयोग्यधिकरणतावत्तित्वं वाच्यम् । स्वविशिष्टप दस्य व्यर्थतापत्तेः । स्वप्रतियोग्यधिकरणीभूतभ्यविशिष्टयावद्धत्वाधिकरण. वृत्तित्वस्योकी च द्रव्यं तद्घट वादित्यादावव्याप्तिर्यावद्धत्वधिकरणाऽम- . अनुयोगितावे. स्वनिरूपितत्व-स्वनिरूपतप्रतियागित्वमम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदक तात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानच्छेदकीभूतरूपावृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । रूपत्ति- स्यपटकवृत्तित्वन्तु स्वावच्छेदकतात्वावांच्छनप्रतियोगिताकपयाप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्ब- धेनेति प्राहुः। स्वशब्देन प्रतियोगिसामानाधिकरण्योपादानेऽसगतिरत आह स्वपदमिति । तेन- हेतुतावच्छेदकसम्बन्धोपादानेन । हेतुतावच्छदकविशिष्टेत्यस्य व्यावृत्तिमाह मधेति । यद्यपीति । अत्रेदं बोध्यम् । अवच्छेदकवं स्वरूपसम्बन्धविशेषस्तथाचाऽभावनिष्ठप्रतियो. गिसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितया स्वविशिष्टहावधिकरणाऽनच्छिन्नतयाऽसम्भवः, व्या. प्यवृत्तेरपि प्रातीतिकावच्छेदकस्वीकारे च गामान् गौत्वादित्यादौ वक्ष्यमाणाऽतिव्याप्तितादव. स्थ्यम् , गवाद्यमावनिष्ठ गवादिसामानाधिकरण्यस्यापि सृष्टिकालरूपहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वात् । एवं हेतुमतीत्यादिदीधितिमन्थाऽसंगतिः प्रलयस्य तत्सामानाधिकरण्याउनवच्छेदक. त्वानपायात् । एवं व्याप्यवत्तेरवच्छेदस्वीकारेऽस्वीकारे च स्वविशिष्टपदवययम् , स्त्री- कारपक्षे संयोगनिष्टपयोगामावसामानाधिकरण्यस्य हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वेनाव्याप्यभावात् । अस्वीकारपक्षे च तस्य संयोगविशिष्टहेरवधिकरणाबाच्छन्नत्वाभावेन स्वविशिष्टपददाने. ऽप्यव्याप्तितादवस्थ्यादिति ध्येयम् ।

·८० जागदीशीन्यधिकरणं सिद्धेः । तथापि यावन्तो हेतुमदृत्तिधर्माः हेत्वधिकरणत्वानि वा यावन्ति तत्मत्येकाश्रयीभूतप्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वस्थ विवक्षितत्वान्न दोषः । एकमात्रवृचिहेतावपि तत्क्षणवृतिस्वविशिष्टस्य बहुतराऽधिकरणत्वस्य सरवादिति ध्येयम् (१) । न च निरुतप्रतियोग्यधिकरणवृत्तिस्वविशिष्या. परिवधिकरणताकत्वमा सम्यक् हेतुसमानाधिकरणा इत्यस्य स्वविशि- पदस्य च व्यर्थत्वापातात(२)। तथापि यावन्तो हेतुमचिधर्मा इति । तथाच भभावे हेत्वधिकरणवृत्तिधर्म- कूटवत्त्वमिति फलितायः । कटवत्ता चाऽभावे स्वाश्रयतित्वसम्बन्धेन । वृत्तिता च स्वप्रति योग्यधिकरणत्व-स्वाश्रयत्वोमयसम्बन्धेनेति । हेत्वधिकरणस्यानि ति । अत्र कल्पे स्वविशिष्टहेत्वधिकरणो य. स न हेत्वधि करणयावदाश्रयः अतः स्वैशिष्ट्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वक्तव्य, तथाच स्वविशि टहेत्वधिकरणत्वानि यावन्ति तदाश्रयीमूतप्रतियोग्यधिकरणकृत्तित्वस्य कपिसयोगावात्मकामावे सस्याकषिसंयोभाभाववान् मेयत्वादित्यादी न क्षतिरिति चिन्त्यम् । दव्यं पूर्वक्षणति तदूपादित्यत्र यावशेषाधिकरणत्वाप्रसिध्या वाकारोऽनास्थायामिति । निवेशस्तु साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावरवव्यापकाऽभावकालानहेतुताव च्छेदकवत्व व्याप्तिः । व्यापकता च स्वतादात्म्य, स्वविशिष्टहेत्वधिकरणकृतिधमत्वाच्छन्ना नुयोगिताकपर्याप्तिककूटत्वावच्छिन्नवत्योभयसम्बन्धेन । कूटवत्ता च स्वाश्रयनिरूपितत्तिता वत्त्व-स्वाश्यनिरूपिततिताविशिष्टप्रतियोगिताकत्वोभयसम्बन्धेन । प्रतियोगितायां वृत्ति तावे. स्वावच्छेदकत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न वोमयसम्बन्धेन । एवंरीखैवाऽधिकरण स्वस्याऽपि निवेश । तत्र धर्मत्वावच्छिन्नानुयोगिताकत्वं परित्यज्य अधिकरणतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकत्वनि- वेशः । ननु प्रथमकल्प परित्यज्य द्वितीयकलानुसरण कथं कृतमिति चेन्न । धर्मपर्यन्तनि केशेऽधिकरणतात्वातिरिक्त अधिकरणत्वात्मक"धर्मप्रहणेन गौरवात् , अधिकरणतावा- निरिक्तपदार्थव्यवच्छेदाय अधिकरणस्वाशे यावत्वनिवेश इति भावः । नन्वत्र वशमा वस्य स्वरूपेण साध्यतायां प्रतियोगितासम्बन्धेन बदिहेतुकस्थलेऽव्याप्ति , तत्र यावदन्तर्ग तस्य हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य घटस्वेन पायावस्य स्वविशिष्टमहानसीयवहिवारच्छिननिरूपकताकाधिकरणतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपातिकमा हानसीयबहिवावच्छिननिरूपक्त्ताकाधिकरणतावत्वस्य प्रतियोग्यधिकरणे विरहादिति च । हेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिनिरू पकताकाधिकरणत्वानि यावन्ति इत्यादिनिवेशः, तथाच नोक्तदोषः । एवसति द्रव्यं तद्ध टवादित्यादौ पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकसम्बन्धाधिकरणतायास्तादृशाभावत्वेन ज- . . (तोपि तत्तलणवृत्तित्वस्य बाहयाधिकरणानि सस्तीति न नाम्यातिरिति पाठान्तरम् । (१) वयापनेरिति भाव-इति पाठा-तरम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । तेन गोत्वजन्यद्रव्यत्वप्रलयाऽवृत्तित्वादिना गवादेरभाषस्य गवाचनधिः करणधर्मावच्छेदैन तद्वति काले महाकाले वाऽवृतावपि यदा गोत्वं तदा गौः, प्रागुक्तमपि स्वविशिष्टपदं त्यधिकरणावच्छदेनेत्यस्य प्रवेशे एपा ऽर्थवद् भविष्यतीत्यतः पश्चादुक्तस्यापि तस्य प्रथम प्रयोजनमाह तेनेति । गोत्वादिनागवाधभावस्य तद्वति कालं वृत्तायपि यदा गोत्वं तदा गौरित्या दो नातिप्रसङ्ग रति योजना। . इदमुपलक्षणम् । तत्तदयोगोलकाऽन्यत्याभावस्यापि काले प्रतियोगि समानाधिकरणत्वाद् धूमवान् चरित्यत्रातिप्रसङ्गो द्रष्टव्यःगवाघमावस्य प्रतियोग्यधिकरणे दैशिकसम्बन्धनाऽपि वृतित्वमुपपादयितुमाह गवादन धिकरणेति । इदानींचत्वरे गौनास्तीति प्रत्ययात् गोमत्यपि काले कालिकस- म्यन्धेन गवाद्यभावस्य(१)गवाद्यमधिकरणचत्वराद्यवच्छेदेन वृत्तौ न विरो. धः । न चैतत्प्रत्ययस्य चत्वरे एवं पतत्कालावच्छेदेन गवात्यन्तामावो वि. पय इति वाच्यम् । देशे वृत्तौ कालस्येव काले वृत्ती देशस्याप्यवच्छेदका त्यानुभवाद् एकशेपस्य कर्तुमशक्यत्वात्, इदानी गगने गौर्नास्तीनि प्रतीतेर्गवाद्यभावस्य एनकालावच्छेदेन गगनवृत्तिवावगाहितायां नमः त्यापत्तश्च गवाधभावस्य गगनादी सार्वकालिकत्वेन व्याप्यवृत्तितया का. लायत्वाऽसम्भवादिति भावः। तद्वतीत । गवादिमतीत्यर्थः । काले- जन्यकाले। गदीशलिखनाऽसंगतेरिति चेन । हेतुतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयो गितावच्छेदकरूपवृत्तिनिरूपकताकाधिकरणतासमानाधिकरणत्वानि यावान्त इत्यादिनिवेशः, नथाच शुद्धतद्धटत्वाधिकरणतामादाय नासंगतिरिति । एवं प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवहि- 'स्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतासामानाधिकरण्यं महानसीयवदित्वावच्छिन्नतादृशसम्ब. ग्धावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरताया विरहान्नोक्तदाघ इति दिक् । प्रमाणामावादिति । अत्रेद वाध्यम् । प्रलये गोत्वादिजातेरस्वीकारे जाते. सदानन· स्वानुपपतिः । यो वृत्तिमत्त्वे सति यत्कालाऽवृत्तिः म तत्कालवृत्तिध्वंसप्रागभावान्यतरप्रति- योगांति व्याप्तिपलेन तस्या अनित्यत्वापत्तिश्चेति । केचित्तु साकुर्याद् गोत्वजातरसत्त्वेनाऽत्र. यविलक्षणसंयोगवश्वरूपाऽचयन संस्थानमेव गोवं, तथा चाऽस्य सद्धेतृत्वमेवेत्यत आह दीधितो जन्यद्रव्यत्वेति । अत एवान गोत्वजातरभावेन हेतुन्वासम्भवाद्धत्वन्तरानु- सरणस्वारस्यमपीत्याहुः । वस्तुतस्तु गौशब्दस्य नानार्थत्वेन सानावन्माप्रबोधकक्तया वि. यकाभावेन दिगिन्द्रियचिन्हादीनामपि गोपदार्थत्वेन तत्साध्यत्वे गोत्वस्य सद्धेतुत्वमवेत्यत आह-जन्यद्रव्येति । (१) कालिकसम्बवायवस्निगवामावस्यति पाठान्तरम् ।

·जागदीशीपाधिकरणं यत्र कालत्वं तत्र जन्यद्रव्यं प्रलयावृत्तिस्यादौ नातिप्रसाः, हेतुमति प्रलये तत्सामानाधिकरण्यामावात् । ननु चरमध्वंसात्मकस्य महाप्रलयात्यन्ताभावामावस्यापि यावदन्त- गतत्वात् तस्य च मृष्टिकाले प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावाभातिव्या- तिरत आह महाकाले येति । तथा च तस्यापि महाकाले प्रतियोगिसामाना- शिकरण्य(१)तस्य कालिकसम्बन्धेन जगदाधारत्वादिति भावः । ननु गोदिजातेः प्रलये कालिकसम्बन्धेन सत्त्वे प्रमाणाभावाद यदा गोत्वं तदा गौरिति स तुरेवेति यदि ब्रूयात् तदाप्याह यत्र कालत्वमिति । उक्तविषक्षानादरे घटादिसाधारणरूपेणापि गोः साध्यतायामतिव्याप्तरि. स्याशयेन साध्यान्तरमाह जन्यद्रव्यमिति । द्रव्यस्य साध्यतायां कालावं सबेतुरेव प्रलये कालिकसम्बन्धन परमायादेः सवादित्यतो व्यभिचा. रित्वसम्पत्तये जन्यपदमू । ननु महाप्रलयानङ्गीकारे प्रागुक्तहेतुद्वयमेव लक्ष्य, खण्डमलयेऽपि प्र. माण्डान्वरं जन्यद्रव्यसवादतः साध्यान्तरमाह प्रलयावृत्तिवेति । खण्डप्र. लयाऽवृचिर्वत्यर्थः। यद्यपि प्रतियोगिनो यदाधिकरणं तदत्तित्वस्य दैशिकविशेषणतास. म्बन्धेन विवक्षायामपि यदा गोत्वं तदा गौरिस्यादावतिव्याप्तिवारण सम्भ. वति प्रलयाऽवृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्य स्वप्रतियोग्यधिकरणमहाकालादौ दैशिकविशेषणतासम्बन्धन वृत्तित्वविरहात् । न च द्रव्यं महाकालवादित्य पाडव्याप्तिः, कालेिकसम्बन्धेन महाकालनिष्ठस्य द्रव्यत्वाद्यभावस्य स्वप्र. तियोग्यधिकरणे दैशिकविशेषणतया वृत्यभावादिति वाच्यम् ।हेतुसमाना- धिकरणस्यापि ताशविशेषणतया निवेशनीयत्वात्, तथापि रूपभिन्न गुणत्वादित्यादौ साधनसमानाधिकरणस्य रूपान्यत्वाधभावस्य रूपभिन्न स्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाद्यभावस्य च रूपत्वादिस्वरूपत्वात्तस्य दैशिक. विशेषणतासम्बन्धेन वृत्तित्वविरहेण यावदनन्तर्गतत्वात् घटत्यादिना- रूपमिन्नत्वाघभावस्य च सघस्येव महाकालादौ स्वप्रतियोगिसमानाधि करणत्वादतिव्याप्तिरता स्वविशिष्टहस्वधिकरणेत्यादिविवक्षानुसरण- मिति वदन्ति। वस्तुतो दैशिकविशेषणताघटितस्य लक्षणान्तरत्वादेकेनाऽपरस्याऽन्य. था कर्तुमशक्यत्वादुक्तलक्षणे न नैयध्यमिति ध्येयम् । यह विशेषणतया हेतुसमानाधिकरणानां निरुक्त(१)यावदभावानां ताशसम्बन्धेन प्रतियोगिवृत्तित्वमेघ वक्तुमुचितं, न तु प्रतियोग्यधिकर. , (१)मामानाधिकरण्यादिति पाठान्तरम् ।

·सटिप्पणटीकाशहितम् । ८३ स्वविशिष्टति विशेषणात् कापसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादी संयो- गाद्यात्मकस्य साध्यामावस्य सकलहेत्वधिकरणाऽवृत्तित्वेऽपि नाव्याप्तिः । णवृत्तित्वप्रवेशो गौरवात, सर्वव्यभिचारिस्थलान्यत्वाभाधस्यैव प्रतियो ग्यवृत्तित्वनातिव्याप्त्यसम्भवादिति । तनुच्छम् । स्ववृत्तित्वविशिष्टानां केवलान्वयिधर्माणामत्यन्तामायम्य यातदन्तर्गतस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वेन सतावसंभवापत्ते,(२) नाहि वाच्यत्वादिवृत्तिस्वविशिष्टानां वाच्यत्यादी नाममावो वाध्यत्वादिरूपप्रतियोगिवृत्तिरित दिक् । प्राचां मते संयोगसामान्याभाषसाध्यकं मेयत्वं द्रव्ये एव व्यभिचारी. त्यतः कपिपदम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितमेव साध्यव्यापकत्वमत्र निवेशितं यथासन्निवेशे वैयर्थ्यविरहात, अतस्तदनवच्छेदकत्वं संयोगा- भावनिष्ठप्रतियोगित्वेऽप्यक्षतमित्याशयेन संयोगात्मकाऽभावाभिधानम् , तघटितसाध्यव्यापकतायाः प्रवेशे तु गगनत्वादिविशिष्टस्य गगनाधमा- वस्यामापो यावदन्तर्गत इति तस्यैव(२) हेत्वधिकरणीभूतगगनावच्छे. देन प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वाव्याप्तिरता म्पविशिष्टपदं वोध्यम् , पतदभिप्रायेणेव संयोगाद्यात्मकामावत्यादिपदम्(३) । वस्तुतः सत्तावान् द्रव्यत्वात गुणत्ववान् रूपत्वादित्यादौ काल जन्य. दीधितो कपिसंयोगाभाववानिति । अयमाशङ्का । ननु वहिमान् धूमादित्या- दावपि महानसीयवस्सियोगात्मकस्य निरुक्कामावस्य भाविभूतहेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रति- योगितामानाधिकरण्यविरहादेवाऽव्याशिसम्भवे कय प्रसिद्धस्थलमुपेक्षितम् । न च संयो. गाभावसाध्यस्थले गगनवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावमादाय प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितक- रूपेऽपि अव्याप्तिसम्मवादेव प्रसिद्धस्थल परित्यक्तमिति वाच्यम् । पर्वतीयपरमाण्वादित्तित्व- विशिष्टवाच्यत्वाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याघाटतनिरुकव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि. ताकस्य हेत्वधिकरणपरमाण्ववच्छेदैन प्रतियोगसामानाधिकरण्यावरहादेव तत्राऽव्याप्तिसम्म वादिति चेत् । अत्र केचित् । मूर्तमात्रस्यैव दिगुराधिस्वमते परमाणुवृत्तित्वविशिष्टवान्यत्वा- भावस्थापि परमाणुवृत्तिवेनाऽत्राप्यव्याप्यसम्भवेन स्थलान्तरानुपावनमित्याहुः । गुणवृत्तित्वविशिष्टरूपध्वंसात्मकामावस्य निरुक्तप्रतियोगिताकस्याऽतीतहेत्वधिकरणे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादेव तत्राऽव्याप्तितादवस्थ्यात् । यदि चाऽभावस्य हेत्वधिकरण (विधिकरण विशेषणतया वर्तमानाना निस्केति पाठान्तरम् । (२) मतिये ग्यधिकरणवृत्तिवप्रवेशे गौरशसत्र व्यभिचारिस्थाज्ञाम्ययभावमादापतिभ्यास. भवादिति पाठान्तरम् । (१) गगनत्वादिविशिष्टवाच्यत्वायभावगगनवाच्यत्योभयत्वावच्छिनामापादेविदमर्गतत्वाचस्प घेति. पाठान्तरम् । (1)त्यात्रपपदमपानमिति पाठान्तरम् ।

·जागदीशीव्यधिकरणं जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाधभावस्याभावस्तु जलवाद्यमावो न तु धूमा. द्यभावः, जलादावपि तदभावप्रत्ययप्रसंगात । रूपे च हेतुसमानाधिकरणस्य सत्ताभावस्य गुणत्वसामान्याभावस्य च केनापि सम्बन्धेनात्मगगनादौ नित्यरूपे चाऽवृत्तित्वाद् हेत्वधिकरणाव. च्छेदेन तस्यैव यावदन्तर्गतस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादव्या. तिः स्याद्यदि स्वविशिष्टपदं न स्यादिति दिक् । ननु धूमाद्यमावनिष्ठो जलादिवृत्तित्वविशिष्टस्य गोत्वाद्यभावस्थामावों धूमाधभाव पर अभावप्रतियोगिकस्य अभावाधिकरणकाभावस्याऽधिक. रणस्वरूपत्वात्। तथाच धूमपान वढेरित्यादावतिव्यातिः, धूमाधभाव. स्यापि हेत्वधिकरणावच्छेदेनैव गोत्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरण. स्वादत आह-जलादिवृत्तीति । न च तादृशाभावस्य धूभामावरूपत्वेऽपि वृत्तित्व विशेषणताविशेषेण विवक्ष्यते तदा तादृशध्वंसमादाय वहिमान् धूमादित्यत्राव्याप्त्य- सम्भवात स्थलान्तरानुसरणमित्युच्यते, तदा केचिन्मतेपि परिष्कारः सम्भवतीति ध्येयम् । मैवम् : सयोगाभावसाध्यस्थले साध्याभावमादायैवाऽव्याप्तिसम्भवेन प्रसिद्धस्थलपरित्याग इति बोध्यमिति सक्षपः। नन्विति । तथाच धूमवान् वन्हे रित्यादावतिव्याप्तिरिति । अथ जलादिवृत्तित्वविशिष्टगो. स्वाभावाभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेऽपि यावदन्तर्गतस्यायोगोलान्यत्वाभावस्य स्वविशि- हेस्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादेवाऽतिच्याशिवारणसम्भवात् भावाधिकरणकस्यैवाऽमावस्याऽधिकरणस्वरूपतयाऽयोगोलकत्वादिवृत्तेजलादितित्वविशिष्टगो. स्वाभावाभावस्याऽयोगोलकत्वाऽनात्मकत्वात् कथं तादृशामावस्य धूमाभावस्वरूपत्वखण्डन- मिति चेन्न । गगनाभावभिन्न प्रमेयस्वादित्यादावतिध्याप्ति., यावदन्तर्गतस्य गगनाभावभेद भावस्यापि तादाल्येन गगनाभावात्मकतथा तद्वत्तेर्जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोवाभावाभावस्य तदात्मकतया तत्प्रतियोगिना गोत्याभावेन समं सामानाधिकरणात् । केचित प्रतियोगिय धिकरण्याघटितकल्पानुसारेणैव एतद्अन्धानुसरणात् , तत्कल्पे जातिसामान्याभावामावमादा यासंभववारणायाऽभावस्य भावभिन्नत्वेन निवेशस्याऽवश्यकतया अयोगोलान्य यामवरय व्युदाससम्भपात् । न चैवं पटत्पेन जातिसामान्याभावाभावमादायाऽसम्भववारणाय भिमवस्य पारिभाषिकार्यकरणावश्यक्तयाऽयोगोलशान्यत्वाभावस्य तादृशभावभिभावगम्भव प्रति वाच्यम् । भावभिनवस्य पारिभाषिकार्थ यिना परिष्कारस्य प्रामुक्तस्वात, ययाशुतांध- भावभिन्माभिप्रायेण एतद्पन्धानुसरणारचत्याहुः । दोधिती जलवाद्यभाय एयेति । जलस्वादिरूपविशेषणाभाव एवेत्यर्थः । न तु धूमाघभाव-न तु विशेषणामानायनारमधुमायभावस्या , तथा च सर्वत्र विशेष्यति विशियामावस्य विशेषणाभावस्वरूपस्वत्यय फ्लप्ततया प्रति लागोयाभावामावस्य अर.. लादिरूपं विशेषणमेय प्रतियोगी न गोसायभावरूपं विशेष्यामि ते भायः । न प ताश- म. भा.

·सटिप्पणटीकासहितम्। जलादेन ताशामावत्वायच्छिन्नाधिकरणत्वमिति न प्रत्ययाऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवं सत्यभावमात्रस्यैव प्रायेणाऽभेदप्रसङ्गात्, उक्तममेणे. वाऽतिप्रसङ्गस्य वारणसंभवादिति भावः। ननु तथापि धूमवान् यतरित्यादावतिन्याप्तिः, समनियतामावानामै क्याळूमामावस्य धूमत्वेन प्रमेयाभावादमिन्नस्य, अयोगोलकन्यत्वाभावा- देवाऽयोगोलकभेदत्यादिना भेदसामान्यामावादभिन्नस्य हेत्वधिकरणाव- च्छेदेन यदादिभेदाद्यात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति चेत् । अत्रा. हुः । यावत्पदस्य फलतः प्रतियोगिताविशेषणत्वेन साध्यध्यापकताय. च्छेदकीभूतयद्यत्प्रतियोगिताकोऽभावस्तस्य स्वविशिष्टहत्यधिकरणाव. विशिष्टाभावस्य 'अधिकरण'धूमाभावस्वरूपत्वेऽपि तत्प्रतियोगी धूमो गोत्वाद्यभाव इति वक्त शक्यनया धूमाभावस्वरूपत्वसण्डनम् यथैवेति वाच्यम् । विशिष्टामावस्य विशेषणाभावस्वरू- पत्ते एव विशेष्याप्रातयोगिकत्वस्वीकारात्, अत एव घटाभ वादीना भूतलावधिकरणम्वरूप तावादिमते घटादिप्रतियोगिकरवाङ्गीकारः । ननूस्ताभावस्य जलवाभावस्वरूपत्व जल गाभि. नद्रव्यत्वादित्यत्र “साध्याभावस्य" जलवाभावस्य गोत्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्या- दतिव्याप्तिरिति चन्न । यावदर्तगतव्यभिचारिस्थलभेदाभावमादायाऽदोषात् समनियता. भावैश्यमादायाऽतिव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितायां यावत्वस्म स्वन्यूनगृत्तिधर्मानच्छिमल. स्य च निवेशस्याऽऽवश्यकतया तत एवोक्ताऽतिव्याप्तिवारणात् । न चैवं तादृशानुसन्धाने तादृशरीत्या सर्वनवाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात्तादृशाभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वखण्डनं कि. ममिति वाच्यम् । जलादिवृत्तित्वविशिष्टत्यादिप्रन्यस्तु वस्तुगतिमनुरुध्यवोक्त इति जगदीशे- नैव वक्ष्यमाणत्वादिति तु गुरुचरणाः । अथ तथापि धूमवान् वहरित्यनाऽतिव्याप्तिवारणाय व्याप्यवृत्तितानिरूपकतं प्रतियो- गिमामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायो निवेशितं तावतैव गोस्वाभावनिष्ठप्रतियोगिताया व्युदाससम्भव इति चेन । अभावस्य स्वसमाधिकरणधर्मावच्छिन्नस्वीयय प्रतियोगिताथ यसामानाधिकरण्यं तत्तत्प्रतियोगिताभेदकूटस्यैव निवेश्यतया जलादिवात्तत्वविशिष्टगोत्वा भावनिष्ठप्रतियोगिताया अपि तथारेवन तद्भेदस्यापि निवेश्यतया महागौरवम् , अतो ला- धवायत्प्रतियोगितानिरूपकाभावत्वे स्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिनस्वीयय प्रतियोगिताश्रयः सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वं तत्प्रतियोगिताभेदकूट एव निवेशनीय.1 इत्य च जलपृत्ति- त्वविशिष्टगोत्वाभावाभावस्वरूपानुयोगिताया तादृशप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यावच्छे. दकावविरहात्तदन्यत्वमक्षतम् । पूर्वक्षणगृत्ति वविशिष्टधूमाभावामाग्त्वरूपानुयोगितायां चा उपरक्षणावच्छेदन ताशप्रतियोगिताश्रयसामानाकरण्यावच्छेदकत्वासत्त्वादतिव्याप्तिविर- हादिति ध्येयम् । यावत्पदस्य फलत. प्रतियोगिताविशेषणत्वेनेति । प्रतियोगितायां याव- स्वनिवेशेऽनुगमस्तु । हेतुतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगितात्वव्यापकप्रतियोगिताकालीनहेतुता. वच्छेदकवत्वम् , वै० स्वावच्छिासमानाधिकरणाभावीयत्व-स्वकालीनसाध्यध्यापकतावच्छेद- - ८ जाग.

·जागदीशीव्यधिकरणं -च्छेदेन तत्ताप्रतियोगिताधयसामानाधिकरशे विवक्षितम् । तथाव धूमा दिसामान्याभावस्य धूमनिष्ठनाशप्रतियोगिताकस्य धूमादिनिष्ठप्रतियोगि- स्वाश्रयेण धूमादिना हत्यधिकणावच्छेदेन सामानाधिकरणयविरहानातिव्या. तिम चवं याममानाधिकरणाइत्यस्य ययमिति वाजपम् । आत्मत्वमा - बत्योभयसम्बन्धेन व्यापकता च स्वतादात्म्य-स्थानरूपकाभाषविशिष्टहेत्वधिकरणत्वव्याप- करवोभयसम्बन्धेन व्यापकता च स्वाश्रयाधिकरणत्वस्वनिरूपकाभाववत्वोभयमम्बन्धेनेति । नातिव्याप्तिरिति । अधात्र वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, तथाहि हेतुसमाना- -धिकरणस्य वहथभावस्य यथा वादनिष्ठा प्रतियोगिता तथा कालिकमम्मन्धावच्छिन्नव- हथगावागावनिछापि प्रतियोगिता सापि प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकतावच्छेदिका ता -शाभावस्य वहिस्वरूपतया स्वरूपेण साध्यबदवृत्तित्वात् । तरकल्पे स्वरूपसम्बन्धेन साध्य वभिधत्वस्याऽभावविशेषगावात् , तथाच स्वविशिष्टहत्वधिकरणावच्छेदेन यावदन्र्तगतता दृशप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरणयविरहादिति चेन्न । व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितायां अभा. याऽतित्वस्य निवेशनीयत्वात् । न च जातिसामान्याभावामावत्य लक्षणाघटकत्वाद् भाव. भिन्नदं व्यर्थमिति वाच्यम् । भावभिन्नपदेनापि ताशविशेषणलाभात् । कचित्तु देवधिकरणवृत्तित्वं स्वरूपेण विवक्षणीयमिति नाऽज्यातिसम्भावना । मन भाषभि. मपद व्ययीभति वाच्यम् । घटस्वादिना जातिसामान्याभावाभावमादायाऽव्याप्तिधारणाय तत्यदस्य परिभाषिकायकस्याऽऽवश्यकत्वात् , मनोन्यत्वाद्यभाव इत्यादिप्रन्धस्तु दिपद- प्राह्याऽन्यविधाभावमादाय सङ्गत इत्याहुः । अपरे तु साध्यवतितावच्छेदकत्वेन प्रति- योगिताया विशेषणीयतया उक्तप्रतियोगिताया यावदनन्तर्गतत्वात् । अत एवोकामावार्थकभाव- मिनदलं प्रतियोगिताया विशेषणं भवतीति चिस्यमिति प्राहुः । अथ माध्यन्यापकतावच्छेदिका यावत्यः प्रतियोगिताः कस्मिंश्चिदभावे प्रत्येकं तत्तत्प्र- तियोगितात्रयसामानाधिकरण्यविवक्षणेनैव सामंजस्ये हेतुसमानाधिकरणपदस्य स्वविशिष्टा दस्य च वैयमिति । न च भट्टाचार्येण एतद्वैययमयेन एतत्कल्पस्य परित्यकतया जग- दौसेनाऽपि तदोषेण साम्प्रदायिका इत्युक्तमिति वाच्यम् । तथासति यासमानाधिकरणा इत्य. स्य ययमित्याद्यभिधानाऽसतेरिति चेत् । मैवम् । प्रतियोगियधिकरण्यघटितव्यापक- वस्य स्वयमेव दूषितत्वेन प्रतियोगिकिरकापटिनम्यापकलस्सासरलोयतमा आतिसा. मान्याभावाभावीयप्रतियोगित्वस्यापि यावदन्तर्गततया हेत्वधिकरणावच्छेदेन तत्मतियोगिः ताश्रयसामानाधिकरण्यविरहादसम्भवः स्यादतस्तदुपात्तम् । न च तथापि भावभिभामा- वायनिकतत्तत्प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यविवक्षणेनैवाऽसम्भववारणादुकदोषतावस्थ्य. . मिति वाच्यम् । भावभिनत्वस्याऽभावान्विततया प्रतियोगित्वाशे तस्याऽनिवेशेन यथा- सनिवेशे याभावादिति ध्येयम् । केचित्तु यत्समानाधिकरणामावयिसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितात्वव्यापको योऽभाव ..तत्कालीन हेतुतावच्छेदकवत्त्वमेव व्याप्तिः ।व्यापकताव स्वविशिष्टदेवधिकरणतात्वव्यापकत्व- -स्वनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन । स्वविशिष्टत्वधिकरणतात्वध्यापकता वस्वाश्रयसामानाधिक - .

·सटिप्पणटीकासहितम् । ८७ . मान्याभावीयप्रतियोगिताया अपि साध्यव्यापकतावच्छेदकतया तत्पनियो गिताकस्य आत्मत्वसामान्याभावस्य तादृशप्रतियोगित्वाथयसामानाधिकर. 'यविरहादअयमात्मा ज्ञानादित्यादायव्यातिधारकत्वात , जलादिवृत्तिय विशेष्त्यादिनन्धस्तु वस्तुगतिमनुरुध्येयोक्तः, तेन जलादिवृत्तित्यवि 'शिष्टगोवाभावाभावस्य(१)धूमाभावस्वरूपरवेऽपि हेत्वधिकरणायच्छेदेन साध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतधूमनिष्ठप्रतियोगिताध्यक्याश्रयसामान करण्यावरहादेवाऽतिव्याप्त्यसम्भवेऽपि नाऽसङ्गतिः । न च धूमत्वेन धूभामावस्य धूमानिष्ठ यत्प्रतियोगित्वं तदेव धूमत्वेन प्रमेयसामान्याभावस्य प्रमेयसामान्यनिष्ठप्रतियोगित्वं लाघवात , न तु तद्भिनं प्रतियोगित्वान्तरं गौरवात् , इत्युक्तविवक्षयाप्यप्रतीकार इति धा. व्यम् । स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतियोगितायाः सामान्याभावस्थलं प्रति योगिभेदेनैव भिन्नत्वादिति साम्प्रदायिकाः । रण्य-स्वनिरूपकाभाववद्वृत्तित्वोमयसम्वन्धेन । एव च यत्समानाधिकरणा इत्यनुक्की आत्म वाभावीयप्रतियोगित्वस्य निरुकोभयमम्वन्धेन स्वविशिष्टदेवधिकरणतात्वाऽव्यापकत्वाद- व्याप्तिरवस्तदुपात्तम् । कपिसंयोगाभाववान मेयत्वादित्यादी कपिसयोगाभावनिष्ठप्रतियागि स्वस्थ प्रागुतोभयसम्बन्धेन हेत्वविकरणतात्वाऽव्यापकत्वादव्याप्तिरतः स्वविशिष्टपदम् । न च स्वविशिष्टहेवधिकरणतात्वदिशि सम्बन्धविधया स्वनिरूपकाभाववदृत्तित्वनिवेशनमनुचित. मिति वाच्यम् । स्वविशिष्टपदसार्थक्याथ तनिवेशात् । अन्यथा यावत्वस्याऽभावविशेषण खेऽपि हेवधिकरणताव्यापकप्रतियोग्यधिकरणतावद्भुत्तित्वनिवेशेनाऽपि सामजस्य स्वविशि- एपदवेयर्थ्यभयेन तदर्थ त्यक्त्वा हेत्वधिकरणत्वानि यावन्तीत्यादिना गुरुतरार्थकरणस्यानौचि त्यादित्याहुः। अपरे तु यत्समानाधिकरणाभावीयसाध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितात्वष्यापकप्रति योगिताकालीनहेतुतावच्छेदक्वत्त्वं व्याप्तिरित्यभिप्रायेण तद्दलपार्थक्यं सम्पादयन्ति, व्याप- करकन्तु स्वतादात्म्य-हेत्वधिकरणलाव्यापकस्वाश्रयाधिकरणतावत्यभावीयत्वोभनसम्बन्धेन । न च संरार्गतापरकाऽभावीयत्वमनिवेश्य अभावकालीनत्वनिवेशे यत्सामानाधिकरण्यदलस्थ न्यता स्यादिति वाच्यम् । एतदस्वरसेनैव वस्तुतस्तु इत्यादिप्रन्यावतारादिति । नन्वेवम- पि धूमवदृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावस्य योऽभावस्तस्य धूमाभाषस्वरूपतायामविवादात गोवा. भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यासात्वाद् धूमवान् वहेरिरयादावतिव्याप्ततादवस्थ्यम् । अतः साध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतप्रतियोगितायो यावत्वानिवेश आवश्यकः, एवं च जलथ. तित्वविशिष्टगोस्वाभावाभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेऽपि यावदन्तर्गतधूमनिष्टप्रतियोगिताश्रय- सामानाधिकरण्यविरहेणाऽतिव्याप्तिविरहात् , जलादिवृत्तित्वविशिष्टेत्युक्तप्रन्यासगतिरित्यत आह-जलादिवृत्तित्वविशिष्ट इत्यादिप्रयस्त्विति । (B)ताशामावस्येति गठान्नरम् ।

·८८ जागदीशीव्यधिकरणं वस्तुतस्तु साध्यव्यापकतावच्छेदकस्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नाश, प्रतियोगितानिरूपकोऽमावः स्वविशिएहेत्वधिकरणावच्छेदेन ताशप्रतियो' गित्वाश्रयसमानाधिकरण इत्येव वक्तव्यम् । तथाच धूमादिलामान्यामा पानतिरोफतया तदीयं प्रमेयसामान्यनिष्ठं प्रतियोगित्व स्वन्यूनवृत्तिधूम त्यादिधर्मेणाऽवच्छिन्नमतोन ताशप्रतियोगित्वाश्रयसामानाधिकरण्यमु. - पादायाऽतिप्रसङ्ग इति युक्तमुत्पश्यामः। यन समनियतामविश्यमते धूमवान् वहरित्यादावतिव्याप्तिवारणार्थ येन येन सम्बन्धेन साध्यव्यापकता तैः प्रत्येक प्रतियोगितामानाधिकरः वस्तुतस्त्यिति । तार्शति । स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवाच्छन्नेत्यर्थः। अथ प्रतियो- गिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायां Fনরিনিৰাগৰালৰহনবার हिवारणसम्भवे साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताया तन्निवेशनमफलमिति चेन्न । बल्कि मान् धूमादित्यादातव्याप्यापत्तेः । यावदभावान्तर्गतस्य व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिता कस्य तद्वित्वेन वन्हिमद्त्यभावात्मकस्य तद्वयमावस्य, एव महानसायवेन वहयमाव एवं महानसीयवहयभावस्तस्य च स्वन्यून गृत्तिधर्मानवच्छिन्न यत्तद्वयादिनिठं प्रतियोगित्वं तदा. श्रयसामानाधिकरण्यावरहाद् , अत उभयदिशि नानवेश इति ध्येयम् । इति युक्तमुत्पश्याम इति। अत्रेयमाशङ्का । स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवाच्छन्नत्वनिवे। शेन धूमाभावादभिन्नस्य धूमत्वे प्रेमयसामान्याभावस्य प्रतियोगितामादायाऽतिव्याप्तिवार. णेऽपि धूमाभावादभिन्नस्य धूमवतित्वविशिष्टगोत्याभावस्य स्वन्यूनवृतिधर्मानवच्छिन्ना या गोत्यायभावनिष्ठप्रतियोगिता तदाश्रयसामानाधिकरण्यमादायाऽतिव्याप्तिदुरिव, स्वन्यू- नवृत्तिधर्मानवाच्छन्नत्वस्य स्वन्यूनगृत्तिधर्मभिन्नधर्मनिष्ठावच्छेदक नाकम्वार्थकतया धूमक. तित्वविशिष्टवाच्यत्वावावच्छिन्न प्रतियोगिताया अपि धारणसम्भवाच्च । न च स्वन्यूनवृत्ति धर्मनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपक-वमेव तदर्थ इति वाच्यम् । तथापि धूमवदृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वा- भावस्य यावदन्तर्गतस्य वाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताया. स्व.यूनतिधर्मानवच्छिन्नावात् । न र स्वन्यूनवृति व न स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवं किन्तु स्वाश्रययनिष्ठभदप्रतियोगितावच्छेदकाधिकरणमानिहाकनाबच्छेदकत्वमेव, तथावो- गोवाभावनिष्ठप्रतियोगितार्या स्वाश्रयवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकं यद् धूमवत्तित्ववि. शिष्टगोत्वाधभावत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं तनिरूक्तावच्छेदकताइशविशिष्टगोवाभावाय. छिन्नत्वस्य सत्त्वेन स्व.यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वविरहान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । गगन- स्वादिविशिष्टवाच्यत्वाद्यभावमादाय व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावविनिमोकण सद्धेतुमारे एर लक्षणगमनसम्भवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिप्रन्यानुत्थितिप्रसङ्ग इत्युत्तरप्रन्यविरोधापत्ते गग: नत्वविशिष्टवाच्यत्वाभाषप्रतियोगिताया उकरीत्या स्वन्यूनत्तधर्मानवच्छिनत्वविरहात , गगनवाच्यत्वोमयाभावमादाय क्योवलक्षणान्तरस्यावतारमम्भवेऽपि धूमायभावादभिनय द्रव्यत्वस्वेन धूमादिमदृत्तित्वावशिष्ट व्यत्वामावस्य अयोगोलकभेदाभावादभित्रस्य अयोगो.. लकमेदगगनाभावान्यतरत्वेन तादृशोमयाभावस्य स्वन्यूनवृतिपमानवच्छिन्न यग्यस्वगा- .

·सटिप्पणटीकासहितम् । ये विवक्षितं, तथाच व्यभिचारिमाने एवं यत्राधिकरणे व्यभिचारस्तद यत्वस्य स्वात्मकस्वरूपसम्बन्धेनापि साध्यव्यापकत्वात , तदमावस्य च इंवधिकरणावच्छेदेन तारशान्यावस्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधि. करण्यस्यामाघानातिव्याप्तिः, अत एव विपयितासम्बन्धस्य व्यापकता चटकत्वेऽपि नित्यज्ञान नित्यसविषयकवादित्यादी नातिव्याप्तिः, नित्यः हानत्वाभावस्य व्यापकताघटकीभूतेन समवायसम्बन्धेन प्रतियोग्यसमा नाधिकरणत्वादिति मतम् । तनुच्छम् । घटत्यादिना वाच्यत्वाधभावस्यैय नाभावनिष्ठप्रतियोगित्व तदाश्रयसामानाधिकरण्यमादायाऽतिव्याप्तेदुर्वारत्वाच्च इति । तन्न । एत कल्पेऽपि यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकावच्छिनवदृत्तित्वजगदृत्तिाभनत्योभयाभा- वस्ताप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्याविवक्षणादेवाऽतिव्याप्त्यभावात् । गगनाभावादिनि- घप्रतियोगिताकामा स्वावच्छेदकान्यतरत्वाचवच्छिनवत्तित्वजगद्वात्तभिन्नत्वोभयस्यैव सरपे न तदाश्रयसामानाधिकरण्यसत्वेपि सत्यभावात् । धुमत्वेन प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगि. ताम्यावर्तनायैव स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिमत्वस्य सार्थक्यामात । केचित्तु यत्प्रतियागिता काभावे स्वाथयसामानाधिकरण्यजगद्दत्तिभिन्नत्वोभयाभावस्त प्रतियोगिताश्रयसामानाधि- करण्यनिवेशनैव तावदोषवारणसम्भवात् अवच्छेदकपर्यन्वानुधावनमनुचितम् , धुमाद्यमा- वादभिन्नधूमीयसंयोगसम्बन्धेन द्रव्यसामान्याभावप्रतियोगिताध्यसामानाधिकरण्यमादाया. अतिव्याप्तिवारणाय स्वन्यूनवृत्तिधर्मानच्छिन्नत्वदलसार्थक्यामति प्राहु । तच्चिन्त्यम् । केचित धूमवदृत्तित्वविशिष्टगोवाभावाभावस्य धूमाभावे एव पर्यवसानात् तत्प्रतियो. गित्वमपि धूमे एव स्वीक्रियते अतो न गोवाभावनिप्रतियोगित्वमादायाऽतिव्याप्तिराित । वस्तुतस्तु स्वन्यूनवृत्तित्य स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वाश्रयवनिष्ठभेदप्रतियोगितात्र च्छेदकतावच्छेदकत्वमतो धुमपत्तित्वविशिष्टगोवाभावत्वावच्छिनाभावस्य धूमाभावस्वरू परवेऽपि तदीयधूमवदृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वमादायैव धूमवान् वहे. रित्यादावतिच्याहि , धुमबत्ति वविशिष्टगोत्वाभावस्य गोत्वाभावनिष्ठप्रतियोगितायाताश. न्यूनपत्ति वात् , अत एव विशिधाभावमपहाय याच्यनगगनोमयाभावमादाय व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावनिनिर्माण लक्षणगमन द्वितयिलक्षणानुसरणे वीजत्वेन दर्शितमिति । न च तथापि गोवामावत्वेन धुमवद्वात्तित्वविशिष्टगोस्वाभावाभावस्य प्रमेय वेन धूमधूमान्यप्रमे- योमयाभावस्य च धूमाभावानतिरेकितया तस्य निरुक्तम्घन्यूनत्तिधर्मानच्छिमप्रमेयत्वा द्यवच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदाश्रययामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिारैवेति वाच्यम् । निक तस्व.यूनततिधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताया अभावात्तित्वेनाऽपि विशेषणीयत्वात् । तात्त स्यं च स्वनिरूपक व स्वाधयत्तिस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाधिकरणप्रतित्वोमयसम्बन्ध न धोध्यम् । घस्तुतस्तु स्वन्यून गृत्तिधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगि-वपदेन प्रतियोगिताविशिष्ट प्रतियोगिता या शिवक्षयान कोपि दोष, । वै० स्वतादाम्य-स्वविशिष्टधर्मावछिनलसम्बन्धावरिटन म्वनिछावरच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त--स्वालानाऽभाववृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्न स्वगि - ·जागंदाशीव्याधिकरणं । घटत्वादिना अयापिण्डान्यत्वाभावस्वरूपतया तस्य च व्यापकताघर केनाऽयापिण्डान्यत्वादिनिरूपिनस्वरूपसम्बन्धेन यावद्धत्वाधिकरणे प्रति योगिसामानाधिकरण्यविरहादेव धूमवान् वन्हेरित्यादावातम्यातिविरहाद, यावन्त इत्यम्य स्वविशिष्ट इत्यस्य यत्मामानाधिकरणा इत्यस्य च व्यर्थ- तापातादिति दिक्। ननु व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावासलेऽपि सर्वत्र सवंती गगन । -वाच्यत्वोभयामावगगनत्वादिविशिष्टवाच्यत्वाद्यमावमादायोकलक्षणस. मन्वयसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिमूलावतारानुपपत्तिः । न च वैशि. पृथव्यासज्य वृश्चिधनिवच्छिन्नत्वेन व्यापकतावच्छेदकीभूतप्रतियोगिता या विशेषणीयत्वान्नैवमिति वाच्यम् । व्यभिचारावारकत्वेन तारशवि- धावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वैतन्त्रितयसम्बन्धेन । धर्म स्ववै० स्वसामानाधिकरण्य- -स्वाश्रयवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन । ससर्गघटकवृतित्वं च स्वनिरूपकत्व स्वाश्रयवृत्तिस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नवदृतित्वोमयसम्बन्धेनोत । केचित्तु स्वन्यूनवृतिधर्मानवच्छिन्नत्वं स्वावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणस्वाश्रयाधिकरण यत्तदन्यस्वं विवक्षणीयम् , तथाच धुमत्वेन प्रमेयाभावीयप्रतियोगित्वाश्रयापकरणं यदयो- गोलकादि तदेव स्वाबीच्छमानधिकरणमपि भवति स्वपदेन धूमत्वेन प्रमेयाभावीयप्रतियोगि. स्वस्य धतुं शक्यत्वात् , तदन्यत्वं केवलधूमाभावप्रतियोगितायामेव तत्प्रतियोगितामादाय नातिव्याप्तिः, एवं स्वपदेन धूमवदृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावीयप्रतियोगिताया धतुं शक्यतया नातिव्याप्तिः । वाहमान धूमादित्यादी तु इन्धनत्वेन वहयभावो लक्षणपरक रूपदेन पटलेन हपभावप्रतियोगिताया धर्तुं शक्यत्वात् । न च तथापि वाच्यत्वत्वेन धूमपदृत्तित्वविशिष्ट याच्यावाभावादे धूमाभावानतिरेकितया तस्य निरुतस्वन्यूनातिधर्मानच्छिमा पाध्यतया -मरिना या प्रतियोगिता तदाश्रयसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वसमानाधि. करणस्वापच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नवत्यभावीया या प्रतियोगिता तदन्यस्वस्योकप्रति. योगिताया विशेषणीयत्वात् , तयाच वाच्यत्वगगन भयाभाषमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवे. उतमन्यविरोध इत्यतो द्वितीयलक्षणावतार इति माहुः । मूलावतारानुपपत्तिरिति । नन्वत्र धूपवान् महारेलाऽतिभ्याशिवारणाम स. न्यूनवृतिधर्मानच्छितत्वं प्रतियोगितायामवश्यं निवेशनीय, तथ सप्तमानाधिकरणावे गति माशयसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवदाधमांच्छिमत्वमेव वारयम् , न। भेदपटितम् , तथाच पारयस्वगगनोभयत्वे स्वसमानाधिकरणावम् , एवं स्वाधयाधिकरमें वाच्यत्वयगनामयं नास्तीस्यमाव प्रारतया सदवरदयत्वस्योगोमयस्वे च सरलेन सदनमा छिनायोफोमयाभावीयप्रतियोगितायो, विरहस्यमय : पारपण हात । दक যিৱিা যা মনিষী যামানামিং ৪। • মুখাটি। দানুযায়িযায় কাহিয়-যাযানানাবিথ-খালিদ্ধানুষী प्तिापरछेदकनापतियोगिताशमावतिरतान्त्रितयणमान इति र । गुस्पल ·सटिप्पणदीकासहितम् । यसमानाधिकरणानां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपा. वच्छिन्न प्रतियोगिताकानां यावदभावानां प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यं तत्वं वा तत् । शेषणस्य व्यर्थत्वात् , अनाथा व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावकालीनत्यने हेतुत्वं विशिष्य प्राथावतारणं कुनो न समर्थयेदनो लक्षणान्तरमाह- यसमानाधिकरणानामिति । प्रतियोगितानवच्छेदकावमते घटत्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगित्वावाच्छन्नाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वं घटत्वे एव स्वीकरणीयम् , तथाच साध्यव्यापकतावच्छेदिका या घटत्वाव. च्छिमपटनिष्ठा प्रतियोगिता तन्निरूपकामावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वाभावात पहिमान् धूमादित्यादी अध्याप्तिमयेनैव तलक्षणं परित्यक्तामति ध्येयम् । दोधिती यसमानाधिकरणानामिति । पछयन्तनयममा व्याहारेणाऽभावत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य यत्सामानाधिकरण्यसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वयोरन्वयः, यत्सामानाधिकरण्यताशप्रतियोगिताकस्वाऽभावत्वैतस्वितयधर्मामा धर्मिता. यच्छेदकीकृत्य यावत्वस्याऽन्वयः । यावत्वं चाऽनुयोगितावच्छेदकव्यापकत्वरूपं तस्य प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यम् । अथार प्रथमरीति परित्यज्य कथं पठन्तित्वेन निवेश इति चैन । प्रतियोगिसमा. नाधिकरणताशाऽभावे किं हेतुसामानाधिकरण्यं विधीयते, हेतुममानाधिकरणताहशामा. वे वा प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिरण्यं विधीयते, इति सन्देहनिरासार्थ षष्ठय. तरवेन निवेश इति । इष्टापत्ती समानवचनस्थले उद्देश्यविधेयभावस्याऽनन्त्रत्वात्प्रतियो. ग्यममानाधिकरणा यावन्तस्तादृशाऽभावा यत्समानाधिकरणा इत्यपि वक्तुं शक्यते "अत्र पश्यन्ततयाऽनुपादाने सर्वेषां यत्समानाधिकरणादीनां प्रथमान्ततया अभावत्वं धर्मिताव. च्छेदकीकृत्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यताहशप्रतियोगिताकवयोरन्वयः, तादशप्रतियोगिताकत्वताशसामानाधिकरण्याऽभावत्वैतन्त्रितयधर्माणां धर्मितावच्छेदकीकृत्य यावत्वस्याऽन्वयः। तच्च व्यापकत्वरूपं तस्य हेतुमामानाधिकरण्परूपप्रथमान्तार्थेऽन्वयः" त. थाच धूमवान् वहेरित्यादौ व्यमिचारिणि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणताह- शरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावेशिष्टाभावत्वव्यापकत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावे सत्त्वाद. तिव्याप्त्यापतेः । षचन्ततया निर्देशे तु तस्य प्रथमान्तत्वाभावात्तन्मुख्यविशेष्यकबोधानुदये- न प्रथमान्तस्यैव विधेयतया नोकापत्तिरिति(१)। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन साध्यव्यापकता तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्य तेन सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यामिति कल्पादो रूपावच्छिन्नत्वा- . (1) केचिन अत्र यसमानाधिकरणानका याचतोऽभाव : प्रतियोगितपच्छेदकावच्छित्रसमानाधिकर- जास्तत्वमित्युको विवधणीयत्वधिकरणारच्छेदेनेयस्य समानाधिरणपदाकदेशे मामानाधिकरण्योन्य. यापानरत पठ्याततयोकिरियाहु.।

·जागदीशीन्यधिकरणं बन्हिमान धूमात्, सत्तावान् द्रव्यात्वावियत्राऽव्याप्तिः, साध्यव्यापक प्रतियोगिकानां जलत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभाव-गुणत्वविशिष्टसत्ताधभावानां स्वविशिष्टदेत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगितावच्छेदकीभूतजलत्वविशि- द्रव्यत्ववादवच्छिशसामानाधिकरण्याभावादत उक्तम् व्यापकतावच्छेदव- . नुपादाने जलवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वामावमादाय वहिमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्तिविरहादाह सत्तावानिति । न च तथापि वहिघटोमयाभावमादाय वहिमान् धूमादित्यत्रैवाऽस्याप्ति- सम्भवे स्थलान्तराऽनुसरण व्यमिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्वस्य व्यापकता, वच्छेदकप्रतियोगितायो निवेशनीयत्वात् , वह्निघटोभयाभावीयप्रतियोगिताया घटादिसाधा रणतया साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्वपिरहात् । न च तार्णाताणोर्मयाभावीयप्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदकरहिव्याप्यत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमत्वयोः सत्त्वात् तादृशप्रतियो गिताकाभावमादाय पुनरपि तत्रैवाऽन्याशितादवस्थ्यादिति वाच्यम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मान वच्छिन्नत्वस्य तादृशप्रतियोगितायो विवक्षणात् , तादृशाभावीयप्रतियोगिताया व्यासज्य तिधर्मावच्छिन्नत्वादतो विशिष्टामावति। केचितु अनद्रव्यश्व द्रव्यतराऽसमवेतमानं, तथाच साध्यतावच्छेदसम्बन्धावच्छिचन तिमोगिताकत्वस्याऽपि सत्त्वात् , तादृशाभावमादायाऽव्यानिवारणाऽसम्भवात् । संयोगेन मा- ध्यतास्थलेऽव्याप्तिमुक्ता समवायसम्बन्धेन साध्यतास्थलेऽव्यामिमाह गुणस्वविशि. प्टेतीत्याहु।। अव्याप्तिरिति । अय रूपावच्छिन्नत्वाऽनुपादाने ह्रदत्वादिविशिष्टवाच्यत्वायभावमा. दायाऽसम्भवस्थव सम्भवादन्याप्त्यभिधानमनुचितमिति चेन । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन साध्यव्यापतत्यादिकल्पादरे कालो घटवान् महाकालवादित्यादौ अभावमानस्य साध्यता- पच्छेदककालिकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्वन लक्षणसम- न्वयात् । यत्तु ईश्वरेच्छाविषयत्वरूपस्य वाच्यत्वस्य विषयभेदेन नानावे घटप्रतिस्पपिदि. टंचाच्यवाभावस्य व्यापरत्वविरहाद व्यधिकरणधर्मावच्छिाभावमादाय याच्यं शेय त्वादित्यत्र लक्षणसमन्वयेनाऽसम्भवाविरहात् । न च घटकृतित्यविशिष्टवायत्याभावस्य ल. क्षणाऽपटक्लेऽपि घटकृत्तित्वविशिष्टगगनाभावाभावस्य यावदन्तर्गततया रामादाययासम्म वसम्भबेऽव्याप्तिदानमनुचितमिति वाच्यम् । अधिकरणभेदेनाऽभावभेदात् घरमृत्तियावे शिष्टगगनाभावाभावस्यापि व्यापकवावरहात् । केचितु यत्प्रयुक्तः उभयाभावो विशिष्टामा वच वर्तते तत्प्रतियोगित्य तस्येति मत पत्तियविशिष्टवाच्यस्यामा प्रतियोगित्यस्य पट तित्वयैशिष्टये गगनव च्यत्वोभयाभावप्रतियोगत्वस्य गगने स्वीकरणीयता पटतियार शिष्टाच्यवाभावात्य गगनवाच्यत्वाभयाभावस्य लक्षणाऽपटकनया वायद न्यन्न व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावमादाय लक्षण समन्वयात् । न च जलसियविशिष्टयम्प सामावप्रतियोगित्वं जलवृत्तिवशिष्ट्यं स्वीकार्य तावता जलपोत वविशिष्टरम्परामायमा- বায়দৰিবে, যুগানবাহ্যিথামাফিয অগাষ স্বীকার্য। गुणपत्तियप्रयुक्तस्वादशाभावो न गुणादो तिट ताशामावस्य लक्षणापटकमया तमा ·सटिप्पणटीकासहितम् । रूपायच्छिनेति । तथाच जलत्ययिशिष्टद्रव्यत्वत्यादेः साध्यव्यापकतानवच्छे. दकत्वाददोपः। याऽव्याप्यभिधानं न युक्तमिति याच्यम् । पर्वतान्यत्वावशिष्टद्रव्यत्वामावमादाय बहिमान् ध्रुमादित्यादौ द्रव्यान्यावविशिष्टसत्ताभावमादाय सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादायव्याने, नहि ता. दृशामावा तेयोगित्वं पर्वतान्यत्ववशिष्ट्ये गुणादौ पर्वतान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वं नास्तीति प्र. तात्यनुपपत्तेः द्रव्यान्यत्वविशिष्टमत्ताभावप्रतियोगित्वं नहि दन्यान्यत्ववैशिष्टये जाती साह. शामावप्रनीत्यनुपपत्तरित्याहुः। अपरे तु अव्याप्तिपदेनाऽसम्भय एव विवक्षित इति प्राहुः । जलस्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वा. वच्छिन्नसामानाधिकरण्यामावादिति । अत्रयमाशङ्का । जलवृत्तिबविशिष्टद्रव्यत्वम्भावप्रति- योगितावच्छेदकीभूतशुद्धद्रव्यत्वावच्छिनसामानाधिकरण्यस्य तादृशाभावे सत्त्वात्कथमव्याप्ति रिति चन । धूमवान् वहरित्यादौ धुमाभावस्य अव्याप्यवृत्तिवप्रयुक्तलक्षणाघटकतया अयो. गोलकान्यत्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकोभूतशुद्धभेदरवावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्त्वेनाऽतिव्या- पया प्रतियोगितावच्छेदकस्य न्यूनबारकपर्याप्तिनिवेशस्याऽऽवश्यकतया जलत्तिवविशिष्टद्रव्य स्वाभावस्य न्यूनवारकपर्याप्तिसहितप्रतियोगितावच्लदकावच्छिन्नसामाधिकरण्यावरहेणाऽव्या. तितादवस्थ्यात् । न च तत्राऽयोगोलकभेदरूपतवक्त्यभावस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वस. म्बन्धनाऽयोगोलकत्ववदभावस्य च यावदन्तर्गततया तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूततव्यक्तित्या. वच्छिन्नसामानाधिकरण्यविरहेणाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशाऽसम्भ. वादिति वाच्यम् । समनियतनानाधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताया ऐक्येन एतदभावत्य स्वनि. रूपितायोगोलकभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकीभूतशुद्धभेदत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस- स्वेनाऽतिव्याप्तितादवस्थ्यात् न्यूनवारकपप्तिनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वात् । तथा च यावदभावीय- प्रतियोगिताविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणतावदृत्तित्वं पर्यवसितार्थः । वै० स्वावच्छेदकतास्वा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । न च समनियतनानाधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताया ऐक्येन ववधभावीयवहिरूपनिष्ठयावत्व इत्यादिसमनियतनानाधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकत्वाऽप्रसिद्धेः वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः वह्नित्वावच्छिन्ननिरूप. कतायास्तादृशानुयोगितावच्छेदकवाहित्ववहीयरूपवद्विनिष्ठयावत्त्वैतत्समुदायत्वाऽवृत्तित्वादिति वा. च्यम् । समनियतत्वत्वावच्छेदकनावावाच्छन्नप्रतियोगताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूप- वृत्तिवान्यतरसम्बन्धेन निरूपकायां प्रतियेगितावैशिष्टयस्य विवक्षणात् । वहित्वावच्छिन्न- निरूपकताया वहशमावीयप्रतियोगितावच्छेदकगतरूपत्तित्वविरहेणापि समनियतत्वसत्त्वात् लक्षणसमन्वयादिति । न च समनियतत्वनिवेशेनंव सामजस्ये ताशरूपत्तिानवेशी निष्प्र- योजनक इति वाच्यम् । पहित्वन घटाभावीयप्रतियोगितावैशिष्टयस्य वहित्वावच्छिन्ननिरू- पकतायामसत्त्वेन वहिमान् धूमादित्यादायव्याप्तः । एवं च जलवृत्तित्वावशिष्टदव्यत्वाभा- यायप्रतियोगितावैशिष्ट्यस्य शुद्धद्रव्यत्वत्वावच्छिन्ननिरूपकतायां सत्वात्तमादायाऽव्याप्तिवि. रहेऽपि वाच्यत्वनिष्ठाधेयतासम्बन्धेन जलावच्छिन्नाभावमादाय पहिमान् धूमादित्यादाव. च्याप्तिवारणाय सावच्छिन्नत्वावशेषणस्य सार्थक्यामात हृदयम् ।

·९४ जागदीशीव्यधिकरणं . यत्तु(१)साध्यव्यापकप्रतियोगिकस्य घटस्वेन वाघमावस्य यावद्धत्वाधि अथ रूमावच्छिन्नत्वदानेऽपि साध्यध्यापकतावच्छेदकीमतदव्यत्वत्वावच्छिनप्रतियोगि- ताकजलपतित्वविशिष्टद्रव्यात्वाभावत्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरम्यविरहा. दव्याप्तितादवाच्यामिति चेन साध्यव्यापकतापच्छेदकरूपावाच्छन्न प्रतियोगिताकाभावपदेन सा ध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावादका त्तिप्रतियोगिताकामावपर्यन्तविपक्षणात् । ताशानुयोगितावच्छेदकलावच्छिनत्वावरहेण निरुकामारस्य लक्षणाघटस्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् । न व साध्यवति पर्वते वहितेन घटाभावस्य वाध्यात्वत्वेन घटाभावस्य च वर्तमानाया वह লৰাৰা গ্ৰযরাবনিঠুণ ভাবনাথষ্টা চা वाऽप्रसिध्या सर्वनाऽसम्भवः स्यादिति वाच्यम् । साभ्यवनिधाभावीयप्रतियोगिताविशिष्ट तियोगिताकाभावनिवेशात् । वै० स्वविशिष्टरूपत्तित्वसम्बन्धेन । स्ववै० स्वावच्छेदका त्वावरिछनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितायच्छदकत्वस्वनिरूपितानुयोगितानिरूपितनिस्परता त्वावरियाप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वैतदुभयसम्बन्धेन । पत्तिवं च प्रति. योगितायां स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपाश्यनुयामितावच्छेदक सम्बन्धेन । तथा च कि लैन घटामावस्य साध्ययनिष्ठत्वेऽपि तशप्रतियोगिता विशिष्टरूपासिया साहशानियां- तावैशिष्ठयविरहेण साध्यवीनवघटाभावीयप्रतियोगिताबशिष्टयस्य वहिवन घाभावीयात योगितायां सत्पात् निलाकाभावमादाय लक्षशसमन्वयात् । अथवा साध्यवलिछो यः प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकाभावस्तत्प्रतियोगितामय বক্ষ্যানিনিফশাকশাৰমায় সমিনাগিনারষ্টাবলিশিনাথিকমে ति निवेशात , पहिरवेन घटाभावस्य प्रतियोगिता विशिष्ट प्रतियोगितात्यविरहेण साम्यवान प्रविरहात् । साध्ययीभष्टाभावप्रीतयेगिता विशिष्टपतियोगिताकपटाभावप्रतियोगिताका छेदकवहिवन पटाभावमादाय लक्षणसमन्वयः । वैवविशिष्ट प्रतित्यसम्पन्धन । . उत्तोमयसम्बन्धेन । यत्तित्वमपि पूर्ववत् । परेतु प्रतियोगिताविशिष्ट प्रतियोगिताकाभाव एवं साRANTतावच्छे शारित भाभावरयनेन विवक्षितः १० स्यतादाम्य-समिशिष्टा या शाम्यनिष्ठामाया द्विशिरूपवदयावीमयसम्पन्धेन । स्व० घारापदनात. योगितावच्छेदहरूपतित्ववादकता घटकानापरवानाधारिरामप्रतियोगिता पर्यास्पयोगितावरछे कातित्वोमयसम्मन्थेन । त्वं यसरियाममोन। प्रतियोगिताले स्वावग्रस्तावावरियमप्रतियोगिताशयाप्सनुयोगितामा सनिरूपकानुयोगितानिपतनिरूपतापरतावारिसप्रतियोगितामा मनयोगिता परस्पतियोगसम्बन्धेन । स! २ सातालाउित्पादिगम्मान । বিবিয়ানাহাগ্নিাশামাযি ন থ যায়। यस्थिति ! घटायन बशमावस्यय यहियेन पापमयेति। मनु ता. (१)म्पप्रति न पाहताय ।

·सटिप्पणटीफाशहितम् । “९५ करणे घटत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यामाघाद् व्यापकतारच्छदेकरूपा. वच्छिन्नेति । तदत्यन्तमसत् । घटत्वेन वन्ह्यभावस्यैव चन्हित्वेन घटामाव. तया तस्यापि यावद्धतुमति म्वप्रतियोगितावच्छेदकोभूनवनिहत्वायच्छि. समानाधिकरणत्वात्। पि समनियताभावानामरो जलत्ति विशिष्ठाव्यत्वाभावस्य बलवघ्यन्वान्यतावेन तदु. भयाभाव स्वरूपतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकाऽन्यतरवावच्छिन्नमामानाधिकरण्यादध्यातिविर- हेग रूपावच्छिन्नत्वनिवेशो व्यर्थ इति चेन्न । एवं सति धूमवाद् यहेरित्यादी वहिधूमान्य. तरत्वेन तदुभयाभावस्य धूमाभावस्वरूपतया तत्प्रतियोगितावच्छदकाऽन्यतरत्वावच्छिन्नसा- मानाधिकरण्यात्तद्वारणाय अभावाऽनवच्छिन्नत्वादिकं वा चरमावशेषणं वा प्रतियोगिता निवेश्य तद्वारणेऽव्याप्तिसतिरिति ध्येयम् । ननु तथापि द्रव्यान्याऽसमवेतत्वेन हदान्यास- मवेताऽभावस्य हदत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वाद्यभावरूपतया निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन. सामानाधिकरण्यात्तादृशाभावमादायाऽपि वहिमान् धूमादित्यादी नाऽध्याप्ति कि त दशरूपात चिमत्वदलेनेति चेन्न । यादृशप्रतियोगिताकाभावे सादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसा. मानाधिकरण्यजगहृतिभिन्नत्योभयामावस्तादृशप्रतियोगिनाया लक्षण पटकन्चन द्रव्यान्यासमवे. तत्वावच्छिन्न प्रतियोगिनाया लक्षणाऽघटकतयाऽव्याप्तितादयस्थ्यादिति । अथैवमपि यत्तुपन्था यदि समनियताभावैश्यमताभिप्रायकः तदा "तत्यन्तममत्" इत्यादिप्रन्थाऽमङ्गतिः, ममनियताभावानामैक्यतया घटत्वेन वन्यभावस्य प्रतियोगिताव- रछेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्येऽपि समानयताभावानामनैक्यमते घटत्वन वन्ह्यभावमादा- याऽव्याप्त्या रूपावच्छितत्वस्य व्यावृत्तिमम्भवे, यत्तुप्रन्यखण्डनाऽयम्भवादिति चेन्न । समनि. यतामावानामैक्यमतेनैव यावत्त्वनिवेशाऽभिप्रायकतया घटसन वन्यभावमादायाऽव्याप्त्या रूपावच्छिन्नवस्य व्यावृत्तिदानं यत्तेऽभिप्रेतं तदत्यन्तमसदित्यादिना जगदशिन खण्डितम् प्रतियोगितायां यावत्वस्य पितत्वेन अभावे यावत्वस्याऽवश्यकतया समनियताभावानामैक्ये घटखेन वन्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकीभूनवन्हित्वावच्छिन्नमामानाधिकरण्यसत्त्वात्तमा. दायाऽव्याप्तिवारणाद् रूपावच्छिन्नत्वव्यावृत्तिदानाऽप्रसतेरिति तु विभावनीयम् । अथ साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताम्यावदभावे स्वनिरूपितप्रनियो- गिताश्रयसामानाधिकरण्यामेत्युक्त्यैव सामंजस्ये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपर्यन्त निष्फ- लम्, न च वन्हिमान धूमादित्यादी तादृशरूपस्य वन्हित्वादेस्तदवच्छिन्न प्रतियोगिनाकामा- पायप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्तिरिति वाच्यम् । समनियताभावानामैक्यत- या यन्हित्वेन घटाभावस्य स्वनिरूपितवन्हिनिष्ठप्रतियोगिन्वाश्रयमामानाधिकरण्यसत्त्वाला- समन्वयादिति चेन्न । धुमाभावस्य स्वनिरूपितप्रतियोगित्वात्रयनिष्ठप्रमयत्यावच्छिन्ननिहाकता. काधिकरणताववृत्तित्वनिवेशस्यावश्यकतया यत्रचन्हेविषायतासम्बन्धेन साध्यता पन्हिविषयक- ज्ञानव इतस्तत्र विशिष्टत्वधिकरणे वियितासम्बन्धेन वहयभावीयप्रनियगित्वार्याच्छ निरूपक. ताधिकरणताविरहादण्याझ्यापतेः । न च समनियनभावानामक्यात् विषयितासबन्धावच्छि ताशसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणत्वामावस्यैक्यन अप्रतियोगिताकवरामावस्य ·जागदीशीव्यधिकरणं स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणावाभावस्यैक्येन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नतदावन तियोगित्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावद्वात्तत्वसत्त्वेन तत्र लक्षणसमन्वयः सम्भवतीति। तथासति धूमाभावस्य समनियतवान्हधमोमयाभावीयप्रतियोगित्वाभयसामानाधिकरण्यसत्लेन धूमवान् वन्हेरित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः । न च यावदन्तर्गततयाऽयोगोलकान्यत्वाभावस्य त. दीयायोगोलकान्यत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगित्वाश्रयसामानाधिकरण्यविरहानातिन्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्यापि अयोगोलभेदवाच्यत्वोमयाभावेन सह समनयत्येन वाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्वाश्रय सामानाधिकरण्यसत्त्वात् । न च प्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिनत्वविरहात्तत्राति- व्याप्तिवारणं सम्भवतीति वाच्यम् । प्रतियोगितायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नववृत्ति- त्वजगन्निभिन्नत्याभयामानवतरूपव्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वस्य अावश्यकतया स्वन्यूनवृत्तिमा मानवच्छिन्नत्वनिवेशस्य प्रयोजनविरहात् तदीयप्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानच्छिक त्वविरहेपे उक्तव्याप्यवृत्तितानिरूपक्त्तसत्त्वेन तदीयप्रातयोगितामादायाऽतिव्याप्तीरत्वास समनियताभावानामनैक्यमते वाहवेन घटाभावस्य सनिरूपितप्रतियोगिताश्रय सामानाधिक रण्यविरहादसम्भवापत्तेरिति दिक् । कचित्तु अथ हेत्वधिकरणाऽवच्छेदेन ताशप्रतियोगित्वावच्छिन्न सामानाधिकरण्यमित्ये. व कथनोकं किमवच्छेदकरवोपादानेन । न च विषयितया परस्य साध्यताया घटत्वेन घट- विषयकतज्ञानस्वस्य हेतुतायो विषयितासम्बन्धेन घटाभावस्य यावदन्तर्गततया तदीयप्रति- योगित्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्य तज्ज्ञानेऽसत्वादन्याप्तिरिति वाच्यम् । विषयितासम्बन्धेन घटाधिकरणत्वाभावात्मकतया प्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोगिसामाना. धिकरण्यादन्याप्तिविरहात् । न च धूमान् वहेरित्यादी धूमाभावस्य धमत्वेन प्रमेयाभाव- तया ताशीतयोगितामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । धूमाभावस्य धूमीयसयोगेन प्रमेयाभावतया प्रकृतपक्षेऽप्यतिब्याप्तिवारणाय यत्प्रतियोगिताकाभावे स्यावच्छेदपावच्छिन्न सामानाधिकरण्यजगतिभिन्नत्वोभयाभावस्तादृशप्रतियोगिता विशेषणीया । तथान पक्षे. त्यवच्छेदकमपहाय तादृशोभयाभावनिवेशे धूमत्वेन प्रमेयाभावीयप्रतियोगितायाः लक्षणा- पटकस्वादतिव्याप्त्यसम्भवात् । नापि परित्वेन तवक्त्यभावमादाय तादृशम्याप्यतितानि- पतावहिरवावच्छिन्न प्रतियोगित्वाश्रयसामानाधिकरण्यस्य देवधिकरणावच्छेदेनाSakal दव्याप्तिः कपितल्पावच्छिन्न प्रतियोगितायामपि तादृशोभयामावटितत्वस्य विपक्षणीयस्यात् । मधम् । प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगितात्वावनिप्रतियोगिताका विशिष्टभेदकालीनदेव तावच्छेदकवत्वमित्येव निकृष्टार्थः । अग्र प्रतियोगिताच. स्वतादाम्यस्वसमानाधिकरण ग्यापच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणवृत्यगावीयत्वोभयराम्यन्धेन । भेदय सतादात्म्य-हस्वधिक रणवृत्तिस्याश्रयसाध्यध्यापयतावच्छेदकरपावरियमप्रतियोगितायानिरूपयाभायफूटपावसम्य. न्धेन । कूटवत्ता च स्वनिरूपित व स्वविशिष्टहत्यधिकरणताभ्यापकाधारणतानिEि पतावच्छेद हापरिछनत्योभयसम्पन्धेन । स्व० प्रतियोगितातिरखसम्बन्धेन । यति सम्बन्धातर्गतलक्षणोकावच्छेदकावाशाऽवच्छेदकत्वानुपादाने धूमायभावस्य धूमनन । प्रमेयाभावात्मकत्वादुकातिव्याप्तवंजूलेपरयात् । भेद. समान हालीनस्याम्मति प्र शित सम्म । - ·१७ साटिप्पणटीकासहितम्। प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदकः । ज्ञेयावत्वादिना वाच्यत्वादीनाभभावः सुलभ एव । शेपं दर्शितादिशा- ऽवसेयमत आह प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति । समवायित्वस्य वाच्यत्वव्यापकतानवच्छेदकत्वादाह-शेयत्वत्वादिनेति । शेषमित्यादि । येन जम्बन्धेन हेतुस्तेन सम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहे. स्वधिकरणवृत्तित्वमभावे ग्राहम, तेनाऽय पात्मा ज्ञानाद् घटान्यत्वे सति आ मघटसंयोगावत्यादी आत्मवसामान्याभावस्याऽतथात्वेऽपि नाऽव्यात, पवं येन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्यन्धाधच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्गमाना धिकरण्यं बोध्यम, अतो न व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्याऽसत्त्वेऽपि व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भ वात्प्रतियोग्यवृत्तिश्चत्यादिग्रन्थावतारानुपपत्तिः.न वा जलवादेः समवा येन महाकालत्वादावतिव्याप्तिः । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामाना. धिकरण्यं च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन बाध्यम् , तेन द्रव्य स. स्पादित्यादौ द्रव्यत्वाभायस्य काले हेतुमति प्रतियोगिसमानाधिकरण स्वपि नातिव्याप्तिः। इदनवधातव्यम् । साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्ये. नाऽनवच्छेदकत्वरूपमेव व्यापकतावच्छेदकत्वमा प्रवेश्यम्, न तु प्रति. योगिवैयधिकरण्यघटितम्, तथा सति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाऽस. स्वेऽपि सर्व प्रमेयमित्याकारकयत्किञ्चिज्जन्यज्ञानविषयतासामान्याभावमा. दायैव सर्वत्र लक्षणसमन्वयसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनन्थावतारानुप. पत्ते, जन्यज्ञानव्यक्तिविषयत्वस्य तादृशज्ञानदशायामेव सत्वेन तादृशशान- विपयवाभावस्य हेतुसमानाधिकरणत्वात्। एव चात्र स्वविशिष्टपदं न कपि संयोगाद्यात्मकं गगनत्वादिविशिष्टस्य बा अभावमुपादाय(१) कपिलंयोगा मावधान् मेयत्वादित्यादावव्याप्तिवारकं कपिसंयोगामावत्यादरुक्तव्यापक- ताऽनवच्छेदकत्वात् . किन्तु हेतुमति काले वर्तमानस्य सत्तासामान्यामा यस्यापि निरुक्तरूपशालित्यात्तस्य चाऽऽरमादायसत्त्वेन यावद्धत्वधिकणे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यविरहात् सत्तावान् द्रव्य त्यादित्यादाव-याप्तिधारकमेव स्वविशिष्टपदम् । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रति योगिताकाभायो यद्धवधिकरणावच्छेदेन स्वावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो. गितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणस्तत्वमित्येय सम्यग् , वाच्यत्व. (1) कपिसयोगमकामा गगनत्यादिविशिष्टवाच्यत्वाभाइ पादायेति पाठान्तरम् । ९ जाग० ·जागदीशीव्यधिकरणं स्वादिना घटाघभावमादायैव वाच्यं शेयत्वादित्यादौ लक्षणसमन्वयादिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नाऽभावाप्रसिद्मा प्रमेयवान शेयत्वादित्यादावव्याप्तः, वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेद कतया गोमांश्चत्रत्वा(१)दित्यादौ स्वामित्वादिसम्बन्धेन गवादेः साध्यता यामव्याप्तेश्चेति दिक। ननु वन्हित्वेन धूमबत्तिसामान्याभावो धूमीयसंयोगेन द्रव्यसामा। न्याभावो चा धूमाभाव एव तथाऽयोगोलकभेदतदभावान्यतरत्वे. नाऽयोगोलकान्यवृत्तेरभावोऽयोगोलकान्यत्वनिरूपितस्वरूपसम्बन्धन भे. दसामान्याभावो वाऽयोगोलकान्यत्वाभाव एव समनियताभावानामै क्यात्, तथाच धूमाघभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं यद्वन्हित्वादिकं त दवच्छिन्नेन समं यावद्धत्वधिकरणे धूमाद्यभावस्य प्रतियोगिसमानाधिक - करणत्याद् धूमवान् बहरित्यादावतिव्याप्तिः, सामान्यधर्मेण विशेषाभा. वाभ्युपगमे तु सुतरां तथा धूमत्वेन धूमाधभावानामेव प्रमेयत्वादिना धूमा भावतया तस्य च प्रतियोगितावच्छेदकीभूतप्रमेयत्वावच्छिन्नसमानाधि. करणत्वादिति चेत् । अत्रापि यावत्वस्य फलतः प्रतियोगिताविशेषणत्वेन साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नयद्यत्प्रतियोगिताको यत्समानाधिक रणोऽभावः स्वविशिष्टत्वधिकरणावच्छेदेन तत्तत्प्रतियोगितावच्छेद.. कावच्छिन्नसमानाधिकरणस्तत्त्वं पर्यवसितार्थः । तथाच धूमादिनिष्ठ. तादृशधूमत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य धूमादिनिष्ठं याप्रतियोगि. -त्वं तदवच्छेदकीभूतधूमत्वाद्यवच्छिन्नेन समं हेत्वधिकरणावच्छेदेन सा. मानाधिकरण्यविरहानातिप्रसङ्ग इति सम्प्रदायः। वस्तुतोऽत्रापि साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नायाः स्वन्यनवृत्ति -धर्मानवच्छिन्नयादृशप्रतियोगिताया निरूपकोऽमावः स्वविशिएहेन्वधिकर. वस्तुत इति । इत्यं च वहिरवेन धूमबत्त्यभावनिरूपितस्वन्यून वृत्तिधर्मानच्छिमप्र. तियोगित्वाऽप्रसिध्या बहिमान् धूमादित्यादावव्याश्या साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगितायामपि तादाधर्मानवच्छिन्नत्वं जगदशितात्पर्यविषयम्, मत एप स्वन्यूनवृत्ति- धर्मानवच्छिमप्रतियोगिताकस्य यावदमावस्य ताशप्रतियोगितायच्छेदकावच्छिन्नमामानाधिक. -रण्यमित्याभयत्र स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं इतिजगदीशलिसनमापेसाधु संगरछते। स्व- न्यूनवृत्तित्वं च स्वसमानाधिकरणत्वे सति साश्रयवनिष्ठभेदप्रातियोगतावच्छेदकत्वम् , धुमी. यसंयोगसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकदव्यसामान्याभावीयप्रतियोगितासामानाधिकरण्यस्य ता. दशप्रतियोगित्वाप्रयवति घटादी धूमीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकदम्यवाति भेर. स्म वर्तमानतया तादृशप्रतियोगितावच्छेदकतापच्छेदकरवस्य द्रव्यवादी सागर तदना छिनत्वस्य सप्रतियोगिताया विरहात् , धूमरयावच्छिमप्रतियोगितामादायाऽतिम्यागर (१)मी क्षेत्रवादिति पाठान्तरम्।

·सटिप्पणटीकासहितम् । Jटेन ताशप्रतियोगितायां यदपच्छेदकं तदयाच्छन्नसामानाधि- - करण्यं वक्तव्यं, धूमत्वादिना धूमायभायस्तु न प्रमेयस्यादिना धूमाघमाघः णम् । एवं वहिरवेन धूमवद्वत्यभावीयप्रतियोगिताया न्यूनगृत्तित्वस्य पाचवे सत्वात् तह. नवच्छिन्नत्वस्य तादृशप्रतियोगितायो विरहात् हित्वेन धूमबदृत्यगावचारणं च । ननु एवं • जलमृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावीयप्रतियोगिताया न्यूनवृत्तित्वस्य जलवृत्तित्ववैशिष्टये सत्यात्त दनवच्छिन्नत्वस्य ताशप्रतियोगितायो विरहात् रूपावच्छिनत्यानुपादाने कथं तमादायाऽव्या. फ्यनुधावनम् । न च स्वन्यूनवृत्तित्वं स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रति. योगितावच्छेदकत्वमेव, तावतच धुमीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यसामान्याभावयिप्रतियो- गितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवरिछन्नत्वविरहः तादृशप्रतियोगिताया स्वन्यूनवृत्तिधूमीयसंयो- गसम्बन्धावच्छिन्नत्वात् । स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकता चात्र यावदभावीयप्रति. योगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्ना प्राह्या, तेन तादृशप्रतियोगित्वाधेकरणे घटपटादी प्रतियोगितावच्छेदकधूमीयसंयोगवान्नेति भेदाऽप्रसिद्धावपि न क्षतिरिति । ननु धूमामावीयप्र. तियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वविरहः, तादृशप्रतियोगित्वाधिकरणे धूमे धुमत्वेन घटो नेति भेदस्य वर्तमानतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य धुमत्वे सत्वन तदवच्छिन्नत्वा- दिति चेन्न । प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकस्वसम नाधिकरणभेदस्य विवक्षणात् , वै० स्व- विशिष्टरूपवृत्तित्वसम्बन्धेग, रूपे स्ववै० स्वावच्छेदकतावावाच्छन्नप्रातयोगिताकपयाप्त्यनुयो. गितावच्छेदकत्वस्वनिरूपकानुयोगितानिरूपितनिरूपकता१च्छेदकतात्वच्छिन्नप्रतियोगतापर्या प्स्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेने, तथाच धूमत्वेन घटे मेति भदीयप्रतियोगितायो प्र. तियोगितावैशिष्ट पविरहात , घटो नेति सामान्यभेदस्य प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताकस्य धूमत्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वाश्रयाधिकरणे वर्तमानत्वेऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य धूमत्थे विरहेण धूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधमानवाच्छिन्नत्वसत्त्वात् । न च तथापि घटोभयभेदस्य प्रतियोगिताविशिष्ट प्रतियोगिताकतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य धूम त्वे सत्वात् , तदवच्छिन्नविन स्वन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वविरह इति वाच्यम् । स्वसमानााध. करणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपावृत्तित्व. मेव प्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिनत्वपदेन विवक्षणीयम् , धूमामायधूमत्वाव- च्छिमप्रतियोगितायामुभयभेदप्रतियोगितावच्छेदकरूपावृतित्वेन स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्व सत्वात् एवं सति जलवृत्तित्ववैशिष्टये निरुतस्वन्यूनवृत्तिावविरहेण स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवाच्छत्व स्य तादृशप्रतियोगितायो सत्वात् न जगदीशप्रन्याऽसंगतिरिति वाच्यम् । सयोगेन द्रव्यवि. शिष्टस्य धूमवदनुयोगिकतयोगेनाऽभावस्य धूमाभावसमानेयततया तदोयप्रतियोगितायां स्वन्यू. नवृत्तिधर्मानवाच्छन्नत्वसत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकतापटक्संयोगसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक. ताकधूमवदनुयोगिकसंयोगवान्नत भेदाऽप्रसिध्या धूमवदनुयोगिकसयोगेन भेदीयप्रतियोगितास- मानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वावरहेण स्वन्यूनवृत्तित्वविरहाद् धूमवान् वछरित्यादा. पतिव्याप्यापत्तेः । न च प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गता. नियामकससान्यतरसम्बन्धेन भेदप्रतियोगितावच्छेदकताविवक्षणात् धूमवदनुयोगिकसंयोगे..

·जागदीशीव्यधिकरणं स्वाध्य. न स्वन्यूनपतित्वसस्वात् प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंसर्गतानियामकसमवायसम्बन्धावाच मावच्छेदकताकधुमवदनुयोगिकसंयोगवाति भेदस्य तादृशप्रतियोगिताश्रये घटे पटादो वर्त मानतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य ताशसंयोगे सत्त्वात् तदवच्छिन्नप्रतियोगिता स्वन्यू नवृत्तिधर्मावच्छिन्नैवेत्ति न तवातिव्याप्तिरिति वाच्यम्। धूमाभावस्य धूमवदनुयोगिकसमवाय सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यत्वाभावस्यैक्येन तदीयप्रतियोगितायां तद्घटभेदाभावस्य तद्घटभेदवदनुयोगिकस्वरूपण भेदसामान्यभावस्यैक्येन तद्घटभेदाभावयितद्बटभेद सामान्यनिष्ठप्रतियोगितायाः स्वन्यूनवृत्तिधानवाच्छन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकावाच्छनसा मानाधिकरण्यसत्त्वादतिव्याप्त्यापत्तेः तादृशप्रतियोगिताश्रयभेदसामान्यरूपेण तद्घटभेदवदनु योगिकस्वरूपसत्वात् स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकतादृशस्वरूपवान्नेति भेदस्याऽवत्त. मानतया स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्घटभेदप्रतियोगिकस्वरूपे विर. हात् स्वन्यूनवृत्तित्वस्य स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वाश्रयवाशिष्ठभेदप्रतियोगितावः च्छेदकतावच्छेदकत्वस्यावश्यं . वाच्यतया जलवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावस्य स्वन्यून- वृत्तिधमानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहादव्यातिरित्याशंका दुर्वारा । न च निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकरवरूपस्वन्यूनवृत्तित्वनिवेशेऽपि तत्र प्रतियोगितावच्छे- दकसबन्धन प्रतियोगित्वाश्रयाधिकरणत्वस्य भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायाश्चाऽवश्यं वाच्यतया “धूमीयसंयोगसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यसामान्याभावीयप्रतियोगितायो स्वन्यून तित्वस्य द्रव्यत्वे विरहः प्रतियोगितावच्छेदकधूमीयसंयोगेन तादृशप्रातयोगित्वाश्रयाधिकरणे पर्वतादी। तादृशप्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धावच्छिभावच्छेदकताकद्रव्यत्ववान्नेति भेदश्वावृत्तिरिति वाच्या म् प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धांश प्रतियोगित्वानयाधिकरणत्वस्य तदंशे न्यूनबारकं इतरवारक च निवेश्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धावच्छिनावच्छेदकत्वस्य भेदप्रतियोगितायो निवेशात् । शुद्धसंयोगसंबन्धेन तादृशप्रतियोगिताश्रयाधिकरणे घटपटादी तादृशावशेषसंय न्धावच्छिन्नावच्छेदकताकद्रव्यत्ववान्नति भेदस्य वर्तमानतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य द्रव्यत्वे सत्वन न्यूनवृत्तिस्वसत्त्वात् । न च यावदभावीय प्रतियोगितावैशिष्टयस्य स्वावच्छेदक धर्मावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकसंबन्धावाच्छन्नत्वोभयसंबन्धेन निरूपकतायां भवन्मतेऽप्याव- श्यकतया सद्घटभिन्नं घटत्वादित्यत्र तद्घटभेदाभावीय प्रतियोगिताविशिष्टायाः शुस्सा पसंबन्धावच्छिन्नतघटभेदत्वावच्छिन्ननिरूपकतायास्तद्घटभेदवदनुयोगिकस्वरूपसन्धान. च्छिन्नभेदत्वावच्छिन्ननिरूपकतायायाधिकरणे तंबंटे विरहेणैव तत्राऽतिव्याप्तिवारणसभवात् । एतादृशस्वन्यूनवृत्तित्वस्याऽत्र निष्प्रयोजनकतया प्रयोजस्वन्यूनवृत्तिधमनियटिमवं जलवृत्तित्वविशिष्टदव्यत्वाभावीयप्रतियोगितायामक्षतम् । अन्यथा प्रतियोगिताविशिष्टनिरूपक स्वविवक्षणे एतद्घटभेदवदनुयोगकस्वरूपतयक्तिमंबन्धावच्छिनप्रतियोगिताकसामान्यामा- वस्य तद्घटभेदाभावसमनियततया स्वन्यूनगृत्तिधर्मानवच्छिन्नभेदसामान्यनिष्ठप्रतियोगि तामादायाऽतिप्याप्तितावस्प्यात् । तद्व्यक्तिसयन्धन ताराप्रतियोगिवाश्रयाधिकरणे एत. घटादी तपटभेदयदनुयोगिकस्वरूपतव्यक्तिसंबन्धेन मामान्यतो भेदस्य यतमानतया तयनिमयन्यावच्छिताचच्छेदकताकमेदवाप्नेति भेवस्याहतिवेन स्वाध्यानेष्टमेनप्रतियोगि.. तावच्छेदकतावच्छेदकस्वरूपस्वन्यूनवृत्तिवस्य भेदखे विरहादिति वाच्यम् । प्रतियोगिता.

·सटिप्पणटीकासहितम् । विशिष्टीनरूपकताविवक्षणे धूमषदनुगिसंयोगसंवन्धावच्छिन्नद्रव्यसामान्यभावमादायाs. तिव्याप्तिवारणसंभवात् तमादायाऽतिव्याप्तिदाने वक्ष्यमाणजगदीशप्रन्याऽसंगतिप्रसंगात् अतस्तदनुपादेयम् , तप्यक्तित्वरूपेण संसर्गतानभ्युपगमेनैव तपकिसंपन्धावच्छिन्न प्रतियोगि. ताफभेदसामान्याभावीयप्रतियोगितामादायाऽतिव्याप्तिवारणसंभवात् , जलधृत्तित्वव्यत्वाभा- बीयप्रतियोगितायां निरुतस्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिनत्वविरहेणाऽव्याप्तिदानाऽसंगतिर्दार- वेति चेन्न । धूमाभावस्य प्रमेयत्वेन धूमाभावस्यैक्यतया तदीयप्रतियोगितामादायाऽतिव्या. प्तिवारणाय यादृशप्रतियोगिताकामावे स्वावच्छेदकावच्छिन्नवदत्तित्वजगद्वृत्तिभिन्नत्वोभया. भावः साध्यव्यापक्तावच्छेदकरूपावाच्छन्नताशप्रतियोगिताकाभावानां ताशप्रतियोगिता. वच्छेदकावच्छिमसामानाधिकरण्यामिति वक्ष्यमाणाव्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वस्याऽऽवश्यकतया स्वन्यूनगृत्तिधर्मानवाच्छिन्नत्वं निष्प्रयोजनकमित्यभिप्रेत्य जलवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यस्वाभावमादा. याऽव्याप्तिदानादिति । अथवा व्याप्यतितनियामकताघटकस्वावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकसंबन्धेनाऽवश्यं वाच्यतया धूमवदनुयोगिकसयोगसबन्धावच्छिन्नद्रव्यसामान्याभावे प्रतियोगितावच्छेदकधूमवदनयोगिकसयोगसम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणपर्व. तादौ तादृशाभावविरहात् स्वविच्छदकावच्छिन्नववृत्तित्वविरहेणैवोभयाभावसत्त्वात् तादृश. प्रतियोगितामादायाऽतिव्याप्तिीरैवेति चेन्न । न्यूनवारकमानवेश्य प्रतियोगितावच्छेदकसं- बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनाधिकरणत्वम् , न्यूनवारकं निवेश्य स्वप्रतियोगितावच्छ. दकसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकरवावच्छेदकावच्छिन्नवदृत्यभाव इति विवक्षणात् न्यूनवारकवि- शेषितप्रतियोगितावच्छेदकशुद्धसंयोगसंबन्धेन स्वावच्छेदकीभूतदव्यत्वावाच्छमाधिकरणे घटप. टादी न्यूनवारफेतरवारकसहिततादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नद्रग्यसामान्याभावस्य वत्तं. मानत्वेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नवदृत्तिभिन्नत्वोभयोस्तादृशप्रतियोगिताकाभावे सत्वात् ताह- शप्रतियोगितामादायाऽतिव्याप्तिविरहादिति दिक् । अथ धूमवदनुयोगिकसंयोगसंबन्धावच्छिन्नद्रव्यसामान्याभावस्य धूमाभावसमनियततया तमादायाऽतिव्यापया यावदभावीयप्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नं, पन्हित्वेन तदहयभावस्य साध्यब्यापकतावच्छेदकरूपावछिन्नप्रतियोगिताकस्य स्वनिरूपितस्वन्यून• वृत्तिधर्मान वच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिधाऽव्याप्तिभयेन तादृशप्रतियोगितायां च स्वन्यूनवृत्ति- धर्मानवच्छिन्नत्वं प्रतिपादितम् जगदीशेन । अथान स्वन्यूनवृत्तिधभिन्नसाम्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नयावदभावानां स्वन्यून- वृत्तिधर्मानपीच्छन्नप्रतियोगितावच्छेदकावाच्छन्नसामानाधिकरण्यानवेशेनैव सामंजस्ये ताह- शधर्मानवच्छिन्नत्वघटकाऽवच्छिन्नत्वनिवेशनमप्रे गुरुतरतादृशधावच्छिन्नत्वाभावानवेशेन चाऽनतिप्रयोजकम् , तथासति प्रतियोगिताविशिष्टहेतुसामानाधिकरणाभावीयप्रतियोगिता- निरूपक्यावदभावानां स्वनिरूपितप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि. करण्यमिति पर्यवसितार्थः । प्रथमप्रतियोगितावे. स्वतादात्म्यस्वन्यूनवृत्तिधर्मभिन्नसाध्य- व्यापकतावच्छेदकत्यामयसंबन्धेन, द्वितीयवै० स्वतादात्म्यस्वन्यूनवृत्तिधर्माभनघावच्छिन्न ·१०२ जागदीशीन्यधिकरणं खोमयसंवन्धेन इति चेन्न । यावदभावीयप्रतियोगितायामेताह शरत्यिा निवेशे धूमवान् वहीरत्यादवितव्याप्ततावस्थ्यात् । धूमामावस्य धुमायसंयोगेन द्रव्यसामान्याभावस्य । क्येन तदीयंप्रतियोगितायो स्वसमानाधिकरणले सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वरूपतादृशधर्मभिन्नत्वावच्छिलत्वेन तदीय प्रतियोगिताविशिष्टतया तदीय- प्रतियोगित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यात । न च स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्न. स्वाश्रयवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाविवक्षणाद् धूमीयसंयोगेन स्वन्यूनवृत्तित्वसत्त्वेन तद्: भिवादतो नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति धूमाभावस्य धूमवदनुयोगिकसमत्रायेन द. व्यत्वाभावस्य चस्यात्तदीयप्रतियोगितायाः स्वन्यूनवृत्तिधूमवदनुयोगिकसमवायसम्बन्धाव- च्छिन्नत्ये प्रतियोगिताविशिष्टतया सत्रातिव्याप्तितादवस्थात् । न च धूमाभावस्याऽव्याप्यवृत्ति. तया व्यापकत्वविरहेणाऽयोगोलकान्यत्वाभावमादायाऽतिव्याप्तवारणमिति वाच्यम् । अयोगोल. कान्यत्वामावस्याऽयोगोलकभेदवदनुयोगिकस्वरूपेण भेदसामान्याभावस्य चैक्यातदीयप्र. तियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिभिन्नाऽयोगोलकभेदवनुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नरवेन प्रति. योगिताविशिष्टतया तमादायातव्याप्तः । न च स्वन्यूनवृत्तिधर्मभिन्नधर्मनिष्ठावच्छेदकताया किंचित्सम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशेन ताशप्रतियोगिताया वारणसम्भवः, सम्बन्धनिष्ठावच्छे. दकत्तायाः किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादिति वाच्यम् । अयोगोलकान्यत्वाभावसम. नियतअयोगोलकभेदवाच्यत्वान्यतरत्वेनाऽयोगोलकभेदवाच्यत्वोभयाभावस्य तत्प्रतियोगि- तास्वन्यूनरत्तिधर्मभिन्नतादृशान्यतररवावाच्छन्नत्वेन तदीयप्रतियोगितावैशिष्टयसत्त्वात् / अ. तिव्याप्तेः । एवं तद्घटभिन्न घदत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, तपदभेदाभावोसम नियततघटभेदवाच्यत्वान्यतरत्वेन तद्घटभेदवाच्यत्वोभयामावयिप्रतियोगतावच्छेद का. वीच्छन्नसामानाधिकरण्यात् । ननु स्वन्यून वृतिधर्मानयच्छिन्नत्वनिवेशेऽपि तादृशा का तरत्वस्य स्वन्यून वृत्तित्वविरहात्तीयप्रतियोगितायो स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिनत्वपदैन, विवक्षितत्वात् । धर्मवत्ता च स्वावच्छिन्नत्वस्वावाच्छन्नानिहरकतानिलापतानुयोगि.. तानिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धेन, तथाच तादृशप्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तितादृशोभयत्व : वच्छिन्नत्वविरहेऽपि तादृशोभयत्वावच्छिन्ननिरूपकनानिकापतानुयोगितानिरूपितत्वसत्त्वेन स्वा. न्यून वृत्तिधर्मवदन्यावविरहात । न चास्माकमपि स्वन्यूनगृत्तिधर्मवैशिष्ट्यस्य प्रतियोगिता निघेशः, ० स्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्यसम्बन्धेन, तथाच तादृशा न्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायो स्वन्यूनवृत्तिभिन्नतादृशान्यतरत्वावच्छिन्ननिरूपितानुयोगिता- निरूपितत्वावरहेण स्वन्यूनवृत्तिधर्माभन्नवैशिष्ट्याविरहान्न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । धूमा । भावस्य वहिवेन धूमवदूमृत्यभावस्यैश्यतया तदीयप्रतियोगितार्या स्वन्यूनवृत्तिभिन्नधूमव. इत्तिरवावीच्छन्नीनरूपकतानिरूपितत्वन तदवच्छेदकीमतवह्नित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्याद् धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्मवीरवात्, स्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यत्वनिवेशे तु तादृशान्यतर- सम्बन्धन स्वन्यूनवृत्तिवहिवरूपधर्मत्वेन तदीयप्रतियोगितायो तदन्यत्वविरहात् । अथ तथापि स्वन्यूनवृत्तिभिन्नसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावाच्छनप्रतियोगिताकयावद. भायानो स्वनिरूपितधर्मानच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमामानराकरण्यामत्युका ·सटिप्पणटीकासहितम् । बहिरवेन धूमवद्वत्यभावीयप्रतियोगितायां स्वन्यूनतिधर्मभिन्न साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपा. वच्छिन्नप्रीतयोगिकाभावमादायाध्यायभावात् साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वस्वन्यू: नतिधर्मानवाच्छन्नत्ययप्रदेशनं जगदीशकृतो सन्दविरुद्धमिति चेन्न । तत्पर्वतभेदवाच्य- त्वान्यतरत्वेन तत्पर्वतभेदवाच्यत्वोभयाभावस्य स्वन्यूनवृत्तिभिन्नसाध्यध्यापकतावच्छेदक. तादृशान्यतरत्वावच्छिनप्रतियोगिताकतया तदीयस्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यप्रतियोगिरवाऽप्रसिया वहिमान् धूमादिम्यादी अव्याप्तिप्रसङ्गात् । न चात्र तादृशान्यतरत्वेन तादृशोभयाभावस्य समनियततया तादृशान्यतरत्वेन तत्पर्वतभेदवृत्यभावीयप्रतियोगित्वाश्रयीभूतवाच्यत्वाधिक- रणतत्पर्वतवृत्तिभेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वस्य तपर्वतभेदववृत्तित्वसत्त्वेनाऽवश्यन्यूनवृत्ति- तया तदवच्छिन्ननिरूपकतानिरूपित त्वेन तदीयप्रतियोगितायामपि स्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यत्व. विरहादव्याप्तिनादवस्थ्यात् । अथ रूपावच्छिन्नप्रतियोगितायों स्वन्यूनवृत्तिधमानवच्छिन्नत्व- निवेशेऽपि तादृशान्यतरत्वस्य स्वन्यूनत्तित्वविरहात्तदीयप्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानव. च्छिन्नत्वसत्त्यातमादायाऽव्याप्ति तादवाथ्यमेवेति चेन्न । स्वन्यूनत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वमित्यनेन स्चन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यत्त्वस्य रूपावच्छिन्न प्रतियोगितायां विवक्षणात् । धर्मवत्ता चौकान्यतर. सम्बन्धन, तथाच तादृशान्यतरत्वस्य स्वन्यूनवृत्तित्वविर हेऽपि तादृशोभयावादेः स्वन्यून तितया तदवाच्छिनानलपकनानिरूपितानुयोगितानिरूपितस्वसत्वात् न तदायप्रतियोगिता स्व. न्यून वृत्तिधर्मवदन्येति तत्राव्याप्टिविरहात् । न च स्वन्यूनतिमाभ्यव्यापकतावच्छदकरूपा यांच्छन्नत्वमेव स्वातच्छिन्ननिहरकतानिरूपितानुयोगितानिकापेतलसम्बन्धेन निवेश्यता ताव- तंव ताशान्यतरत्वेन तादृशोभयाभावोगप्रतियोगिताया वारण सम्भवतीति स्वन्यूनवृत्तिधर्म- भिन्नतादृशान्यतरत्वावाच्छन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वविरहादिति वाच्यम् । तव्यक्तित्वेन वलयभावस्य स्वन्यून वृत्तिधर्मभिन्नमाध्यव्यापकतावच्छेद कवहिवावच्छिमानेरूप. कतानिरूपितानुयोगितानिरूपितप्रतियोगिताकतया तयस्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यप्रतियोगित्याइ- प्रसिद्ध्याऽव्याप्तितावस्यात् स्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यत्वस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छि- मप्रतियोगितायामावश्यकत्वादिति विभावनीयम् । अथ वहिवेन धूमवदृत्तिम्वाभावस्य यावदन्तर्गतस्य स्वनिरूपितस्वन्यूनवृत्तिधर्मानव- च्छिन्नप्रतियोगित्वाऽपियाऽन्यासिताददस्थ्यमयेन साध्ययापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्र. तियोगितायां स्वन्यूनरात्तिधर्मानवांच्छन्नत्वमिति जगर्दाशस्याभिप्रायवर्तनं सन्दविरुद्धम् , तसमानयतस्य धूमसामान्याभावस्य सनिरूपितस्य स्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यत्वावच्छिमसामा- नाधिकरण्यस्य सम्भवेन लक्षणगमनसम्मवात् । न च वहिवन पर्वतवृत्त्यभावस्य या. वदन्तर्गतस्य तदीयस्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यप्रतियोगिवाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिमयनकादशि स्वन्यू. नातिधर्मानवाच्छनत्वनिवेश इति वाच्यम् । तत्समनियतस्य वाहत्वेन धूमवत्यभावस्य स्वीयस्यन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न सामानाधिकरण्यसम्भवेन लक्षणसम- न्वयसम्भवात् । न च तथापि वहिधदान्यतरत्वेन वहिपटोभयाभावस्य निरुक्तरूपावच्छिन- प्रतियोगताकतया तदीयस्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यप्रतियोगित्वाऽप्रसिधाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशान्यतरत्वेन वड्याधकरणवृत्तिपटैतदुभयाभावत्यैक्यतया तदीयप्रतियोगितायो स्थन्यू:

·१०४ जागदीशीब्यधिकरणं नवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वसत्त्वेन लक्षणगमनसम्भवाद्रूपावच्छिन्न प्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मा नवच्छिन्नत्वं जगदीशस्य सन्दर्भविरुद्ध दुर्वारमिति चेन्न । यनवहेर्विषयितासम्बन्धेन साध्यता वह्निविषयकज्ञानं हेतुस्तत्र वहिरवेन द्रव्याभावस्य विषयितासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य यावदन्तर्गततया तदीयस्वन्यूनवृत्तिधर्मवदन्यप्रतियोगित्वाऽप्रसिध्याऽध्यातिप्रसमात् । . वस्तुतस्तु यावदभावीयप्रतियोगितायो स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्यनिवेशेऽपि धूमवान् वहरित्यादी धूमाभावसमनियतवन्हित्वेन धूमववृत्तिवन्हिपटेतदन्यतराभावीयप्रतियोगि- तामादायाऽतिव्याप्तितादवाथ्यात् , स्वतादात्म्यस्वाधिकरणस्वोभयसम्बन्धेन, स्वाधिकरण- वं च स्वविशिष्टरूपवत्वसम्बन्धेन, स्ववै० स्वाश्रयवभिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवे सति स्वसामानाधिकरण्य-स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रीतयेगितावच्छेदक- स्वान्यतरसम्बन्धेन, रूपवत्ता च स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टान्यत्वस्य यावद- भावीयप्रतियोगितायामावश्यकतया वन्हिमान् धूमादित्यादौ वन्दित्वेन धूमववृत्तिवन्हियटै- तदन्यतरामावस्य साध्यध्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकतया तदीयप्रतियोगिता विशिष्टान्यप्रतियोगित्वाऽप्रसिध्याऽव्याप्तिभयेन रूपावच्छिन्नप्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मा- नवच्छिन्नस्वनिवेशात , तच्च प्रतियोगिताविशिष्टान्यत्वरूपमैव, अन्यथा यदि स्वाश्रयसमा- नाधिकरणभेदप्रतियोगितापच्छेदकतावच्छेदक्त्वे सति स्वसामानाधिकरण्यमेव स्वन्यूनवृत्तित्वं विभाम्यते तदा एतादृशामावस्यवाऽवारणात् , यदि च स्वप्समानाधिकरणले सति स्वसमाना. धिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपम् धूमवदनुयोगिकसमवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि. ताकद्रव्यत्वाभावस्य यथाश्रुतस्यन्यून वृत्तिधर्मानच्छिन्नसाध्यध्यापक्तावच्छेदकरूपावच्छिन. प्रतियोगिताकतया तदीयप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगित्वाप्रसिध्या वन्हिमान् धूमादित्यादा- वव्याप्तितादवस्थ्यात् । न च तथापि तत्पर्वतभेदवाच्यत्वान्यतरत्वेन तत्पर्यतभेदवाच्यत्वोम. याभावमादायाध्याप्तितादवसध्यमतः प्रतियोगिताविशिष्टान्यस्वघटकस्वाधिकरणत्वं स्वविशि. टरूपयत्तासम्बन्धेन वाच्यम् , रूपवत्ता च स्वावच्छिमस्वस्वावच्छिन्ननिरूपक्तानिरूपितानु. योगितानिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धैन, तथाच तादृशोमयाभावीयप्रतियोगिताया न्यूनगृत्तित्व- स्याऽन्यतरत्वे विरहेऽपि तादृशोभयत्वस्य न्यून तितया तदर्मावच्छिन्ननिरूपपतानिरूपिता योगितानिरूपित वस्य प्रतियोगितायो सत्त्वात् विशिष्टान्यत्वविरहादिति विगावनीयम् । भय यावदभावस्य स्वप्रतियोगितिस्वमेव थोक कि प्रतियोगितायच्छेदकायधिश सामानाधिकरण्यनिवेशेन । नपं पन्हिमान धूमादित्यादौ पर्वतान्यस्वाभायमादायाऽच्यामिप्र- संगः तस्य पर्वतत्वात्मकतया पर्वतभेदरूपप्रतियोगिवृत्तित्वविरहादिति वाच्यम् । तस्य भार. मितत्वविरहात् । न च पटीयरूपयसामावामावस्य कालियन हेतुसमानाधिरणस्य याद. दन्तर्गततया प्रतियोगिक्तित्वविरहादण्याप्तिरिति वाच्यम् । तया सति धूमयान पन्हरित्यादी अयोगोलकीरपसाभावाऽभावस्थापि कालियन प्रतियोगितावादतिम्यापमा सापेश :- तियोगितिवनिवेशस्यायरतया सत्राऽध्यातिवादवाध्यादतः स्वरूपेण हत्यामानाधिकर. भ्यस्य विपक्षणात् पटीयापागाभावामावस्य स्वरूपेण हेतु सामानाधिकरण्यपिरहादाया। धारणसंभवारिति प्रेम । पटाभाभिनं अमावावादियादी पटामायभेदाभापाय "अग.

·सटिप्पणटीकासहितम् । १०५ प्रतियोगिकाऽभावानुयोगिकाऽभावस्याधे करणवरूपत्वमिति मते" घटाभावस्वरूपतया स्व. रूपेणैव प्रतियोगिवृत्तित्वादतिव्याप्त्यापत्तः । अय सिद्धान्तकल्पेऽपि गगनामावभिन्नमभाव- स्वादित्यादौ गगनाभावभेदाभावस्य गगनामावस्वरूपतया प्रतियोगितावच्छेदकीभूतबाच्या स्वावच्छिलसामानाधिकरण्यातनातिव्याप्त्या अभावप्रतियोगिकाऽभावाधिकरणकाभावो ना- धिकरणस्वरूप इनि मतेनैव लक्षणात्य वकन्यतया उकातिव्याप्तिवारणसभवादिति चल । तत्रातिव्याप्तिवारणाय यावदभावीयप्रतियोगितायां स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकामावीयत्वष्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वोभयाभावनिवेशात् गगनामावभिन्नमभाव- स्वादित्यादी गगनाभावीयवाच्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगितार्या स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदक- धर्मावच्छिन्न प्रतियोगितागानाभावमेदाभावीयत्वब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वोभयोः सत्वात, गगनाभावभेदनिष्ठप्रतियोगितायामेवोभयाभाव इति तत्रातिव्याप्तिवारणसंभवात् । न चैवं सति वाच्यं ज्ञयत्वादित्यादी वाच्यत्वत्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगितायामपि स्वसमानाधिकर. जम्बावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाच्यत्वाभावी. यत्वव्यधिकरणधर्मावच्छित्रत्वोभयोः सत्त्वात्तवाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । वावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नतितावच्छेदकीभूतस्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकाभूतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा. वीयवाटतामयाभावस्म विवक्षणात् । वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादौ सयोगसम्बन्धावच्छिन. वाच्यत्वाभावीयप्रतियोगितायो स्थावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितावच्छेदकीभूतस्वसमाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नत्वविरहेण वाच्यत्वत्वेन घटाभावीयप्रतियागितायो तादशप्रतियोगिताका. भावीयत्वघटितोभयाभावसत्वातमादाय लक्षणगमनमम्भवादिति । न य तथापि वाच्यत्व. स्वेन ज्ञेयत्वाद्यभावीयप्रतियोगिताया स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितावच्छेदकीभूतस्वसमा- नाधिकरणस्वावच्छेदकगगनामावभेदलावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावीयत्वव्यधिकरणधर्मावच्छिन् नवौभयोः सत्त्याव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । अभावमात्रवृत्तितावच्छेदकीभूतानुयोगि. तानिरूपित्तत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न वनदुभयाभावस्य स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्ति- तावच्छेदकाभूतस्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायां विवक्षणात्, वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी स्वप्तमानाधिकरणस्वावच्छदकधर्मावच्छिन्नगगनाभावमेदाभावीयप्रतियोगि. तायामभावमातिनावच्छेदकीभूतगणनाभावभेदाभावत्वरूपानुयोगितानिरूपितत्वसाध्यताव- च्छेदकावच्छिन्नस्वोभयोः सत्त्वेनोभयाभावविरहात् उमयाभाववद्घटानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धा- परिछनप्रतियोगिताकवाच्यत्वाभावीयस्वयधिकरगधर्मावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य वाच्यत्वत्वेन ज्ञेयत्वामावीयप्रतियोगितायां सस्वाल्लक्षणसमन्वयः । अथवा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाभावस्य यावदभावनिरूपितप्रतियोगिताया विवक्षणात् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाभावश्च स्वावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिताकाभावी. यत्वसकालीनभ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः । चै० स्वावच्छि. नत्वस्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगतानिरूपितत्त्वोभयसम्बन्धेन, तथाच गगनामावभि- समभावत्वादित्यादी वाच्यत्वस्वावच्छिन्शयत्वनिष्ठप्रतियोगितायामुमयसम्बन्धेन साध्यता. वच्छेदकसम्बन्धसत्वात् गगनामावभेदनिछप्रतियोगितायो स्वकालीनव्यधिकरणधर्मावच्छिन्न ·वाच्य १०६ नागदीशीच्यधिकरणं फेधित व्याप्यतुसमानाधिकरणस्य साध्याभावस्य प्रतियोगिताया अनवच्छेद- सामान्यधर्मग विशेषामापाऽनभ्युपगमार, तमभ्युपगमे तु याशमति. योगिताकाभायेतादृशप्रतियोगितापच्छेदकापच्छिन्नपत्तित्यस्य जग तिमिनत्यस्य चारतिरेफः साध्यव्यापकतावच्छेदकम्पावच्छिन्नता. हशप्रतियोगिताकामायानां वाशप्रतियोगितावच्छेदकायच्छित्रसामाना. धिभरण्यं याच्यमतो ग कधिदोप इति ध्येयम् । चमपत्तिलक्षणान्याह केचिरपति । गमवच्छेदकमिति याताध्यतावच्छेद- स्वपिरहणामयसम्मन्पावच्छिनप्रतियोगिताफमाध्यतायदकगम्यन्धामावसत्वात् शेयरवादित्यादी स्वासित सभ्यतावरणयिशिरप्रतियागिरवाऽनिया तपटितोभयरा. म्यन्धापरिछनप्रतियोगिताकाध्यतावच्छेदकसम्पन्धाभाषस्य केवलान्वयितया घाच्यावत्वन शेयत्यानाषीयप्रातमोगितायां रास्वातगादाय लक्षणसमन्वयाम पापि दोपः पदमादधाति । भय यावदभापत्यरूपानुयोगितायो सितावच्छेदकत्वनिषेशादय पटामावभिनमभाव. स्वादित्यादौ पटाभाषभेदाभावस्य घटाभावरूपतया प्रतियोगित्तिोऽपि घटाभावभदाभा यत्वरूपानुयोगितायाँ वृत्तितावच्छेदकरवपिरहात् न चाइनातिव्यातिः । घटीयरूपध्वं. साभायाभावमादायाऽव्याप्तितादवाथ्यात्, न हि तादृशाभावमादायाऽध्याप्तिवारणाय हेतुसामा- नाधिकरण्यं संबन्धविशेषेण वाच्यम् तस्य लक्षणान्तरत्वेनाऽदूषकत्वात्, अत एव पूर्वलक्षणस्य देशिकविशेषणताविशेपेण हेतुसामानाधिकरण्यघटितस्य लक्षणान्तरस्वमुकं जगदीशेन । अनु. योगिताया अनुयोगिस्वरूपत्वे तु घटाभावभेदाभावत्वरूपानुयोगितायो प्रतियोगितावच्छेदकत्व- खत्यादतिध्याप्तितादवस्य्यात् । नन्वेव पटामावभेदाभावस्य ध्यापरतावच्छेदकरूपावच्छिन्न. प्रतियोगिताकावविरहेण भ्यधिकरणधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकाभावमादाय प्रतियोगिता पच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यकल्पेऽपि अतिव्याप्तितादेवस्थ्यामिति चेन्न निष्ठयत्किंचिदधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतारवावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्स्यनुयोगिताव- च्छेदकरूपवृत्तिनिरूपिकतानिरूप्यत्वाभावपत्प्रतियोगितापच्छेदकत्वाभाववद्रूपावाच्छिनप्रतियो. गिताकागाव इत्यादिनिवेशात् घटाभावभेदाभाव निरुक्तसाध्यध्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसम्भवादिति विभावनीयम्। अथ यावदभावस्य केवलान्वयित्वमेवोच्यता कि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्यादिनिवे. शेन इति चेल । गगनाभावभिन्नमभावत्वादित्यादी गगनाभावभेदाभावस्य गगनाभावस्वरू. पतया केवलान्वयित्वेनाऽतिव्याप्त्यापत्तेरिति दिक् । तदभ्युपगमे विति । सामान्यरूपेण विशेषाभावाभ्युपगमे वित्यर्थः । द्वयोव्यंति- रेक इति । अर्थशव्याप्यवृतितानिरूपरवानवेशेऽपि स्वाक्च्छदकावच्छिन्नववृत्तिवमि स्यत्राऽवच्छेदकतायाः पर्याप्तिनिवेशस्य प्रयोजनविरहेण जलवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावस्य स्वावच्छेदकद्रव्यत्वावच्छिन्नवद्वतित्वजगद्वृत्तिभिन्नत्वाभयो. सत्त्वेन व्याम्यवृत्तितानिरूपकत्ववि. साध्यव.

·सटिप्पणटीकाशहितम् । १०७ कमिति परेणान्वितम् । घटत्यादिना वह्नयाद्यभावमादाय घहिमान धूमादि. त्यादौ लक्षणसंगतिः। व्यभिचारिणि तु हेतुलमानाधिकरणस्य साध्यसा. मान्याभावस्येव प्रतियोगितावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमतो नाविव्याप्तिः । फपिसंयोगी तत्त्ादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणकापसंयोगाभावस्य प्रति- अथवा स्व. रहात तत्कल्पेपि तमादायाव्याप्तिविरहेणाऽव्याप्तिदानपरोक्तजगदीशप्रन्याऽसंगतिरिति च । धूमयान् पहेरित्यादी अयोगोलकान्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावे प्रतियोगितावच्छेदकशुद्धभेद. त्वावच्छिनसामानाधिकरण्यजगत्तिभिनत्योभयोः सत्त्वेनोभयाभावाऽसत्वात् , यदधिकरण. धर्मावच्छिन्नाभावमादायाऽतिब्याप्त्या व्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वघटकस्वावच्छेदकावच्छिन्नेत्य. अन्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशत्यावश्यकत्वात् । जलगृत्तिद्रव्यत्वानेष्ठप्रतियोगिताकाभावस्य नाइश. स्वातमादायाऽव्याप्तिन प्रन्याऽमंगतिः । न च धुमवान् वारेत्यादौ अवच्छिन्नप्रतियोगिता. कापसम्बन्धेनाऽयोगोलकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावे निरुक्तव्याप्यत्तितानिहाकलसस्पेन तमादायाऽतिव्याप्तिवारणं सम्मवाति वाच्यम् । समनियतनानाधर्मावच्छिनप्रतियोगिताया ऐक्येन तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यरूपव्याप्यतितानिरूपकत्वस्य तादृशामांव सत्त्वन व्याप्यत्तितानिरूपक्वाऽसत्त्वे तद्दोपतादवस्थ्यात् । न चायोगोलकाऽतिवावच्छिन्ना. भावमादायाऽव्याप्तिवारण समवतीति वाच्यम् । अयोगोलकनिरूपित गृत्तित्वाभावविशिष्टप्रमे. यस्यायोगोलकनिरूपितवृत्तित्याभावसमानियततया अयोगोलकनिरूपितवृत्तित्वाभावावच्छिना तियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिनसामानाधिकरण्यसत्येन तस्यापि च्याप्यवृत्तिता- निस्पकत्वविरहात न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकतया न प्रन्यासंगतिः । निष्ठाधेयतासम्बन्धन जलावाच्छन्नामावमादायाव्याप्त्या रूपावाच्छन्नत्वोपादानादिति हृदयम् । यत्प्रतियोगिताकामाचे तादृशामयाभावरूपव्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वानेवेशे प्रमयखेन गग. नाभावमादाय विना व्यधिकरणधर्मावच्छिश्चामा सर्वत्र लक्षगसमन्वये प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्या- दिप्रन्थानुस्थितिप्रसंग इति चेन्न । यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणस्वावाञ्छनसामाना- धिकरण्यं तदन्यप्रतियोगिताकाभावत्वरूपव्याप्यत्तितानिरूपकवानवेशात् प्रमेयत्वावच्छिन्न: गगननिष्ठप्रतियोगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणप्रमेयत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्वेन तदन्य प्रतियोगिताकत्वरूपव्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वविरहात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्वीकारस्या. वश्यकतया प्रत्यासंगतिविरहात् । एतेन जगद्वत्तिभिन्नत्वसामान्यतदृत्ति वामयापेक्षया वाच्या- स्वत्वेन घटाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवद्वृत्तित्वजगदृत्तिभिन्नत्वोमयत्वस्य गुरुतयः तदवीच्छन्नाभावाऽप्रसिद्धावपि वाच्यं शेयत्वादित्यादौ नाव्याप्तिरिति सुधीभिर्विभावनायम् । अम यत्प्रतियोगिताकामावे तादृशविशिष्टामावनिवेशेनव सामंजस्ये किमुभयाभावनिवे- शेन । न च विशिष्टाभावे उभयाभावापेक्षया किं लाघवम् , फलतः वैशिष्टयात्मकसा- मानाधिकरण्यसंबन्धावाच्छन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावनिवेश गौरवमेव दृष्टिविषय इति वाच्यम् । गगनं द्वाविति प्रतीतेरनुदयेनोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपयाप्तित्वेने द्वित्वप्रतियो. गिकपर्यास्तत्र ससर्गता कल्प्यते, अन्यथा शुद्धपर्याप्तित्वे सम्बन्धले उभयत्वस्य प्रत्ये. कानतिरिक्तघटगगनोमये पर्याप्तिसत्वेन केवलगगने द्विवपर्याप्तिमत्वेन गगनं दाविति ·१०८ जागदशीच्यधिकरणं योगितावच्छेदकं कपिसंयोग्यमावत्वमित्यव्याप्तिरतो व्याप्यवृत्तरिति । तथाच कपिसंयोगाभावस्य च्याप्यवृत्तित्वविरहात्, घटत्वेन कपिसंयोगामा. वमादाय लक्षण समन्वयः घहित्यादिना (२)घटादेरभावमादायाऽध्याप्तिरतः साध्येति ।अप्र प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्या, तेन समवा. यादिसंम्बन्धेन यथाधभावस्य हेतुसमानाधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छे । दकत्वेपि वहिवादेन संभवः । प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशे घाच्यं शेयत्वा. दित्यादाव्याप्तिः । प्रतियोगिव्यधिकरणमाध्यामावाऽप्रसिद्धरतस्तत्परि. प्रतीतिः स्यात् । एवं चोभयाभावनिवेशे उद्देश्यतावच्छेदकम्याप्यत्वस्य संसर्गतावच्छेदकतया भानाद् विशिष्टाभावापेक्षया गौरवादिति चेन्न । स्वावच्छेदकापच्छिन्नवद्वृत्तित्वतदन्यत्वानिवेशात विशिष्टामावनिवेशापेक्षया गौरवानवकाशात् उभयाभावनिवेशस्य जगदीशतात्पर्यविषयत्वात् अन्यथा प्रमेयत्वेन गगनाभावमादाय लक्षणसमन्वयात्प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिमन्थानुपपत्तेः गुरु. धर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे वाच्यं शेयत्वादित्यादौ तादृशाऽभावाऽप्रसिध्याऽव्याप्तिन संगादिति । अभावमादायेति । तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकीभूतव हित्व सत्वात् । अव्यातिरिति । ननु सर्वत्राऽसम्भवसम्भवऽव्याप्तिदानमनुचितमिति चेन । प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यत्र लक्षणसमन्वयात् , सामान्यरूपेण विशेषाभावस्योऽनङ्गीकर्तृमते प्रमेयत्वेन घटाभावस्याऽस्वीकारात् । केचितु कालिकेन प्रमेयस्य साध्यतायो महाकालत्वहैती घटत्वेन पटाभावमादाय लक्षणसमन्वयात् । कालिकने गगन दत्तमत्वनये हेत्वधिकरणे प्रम- यत्वरूपेण कस्याऽप्यमावस्याऽसत्वात् । अत्र प्रतियोगितायो स्वसमानाधिकरणस्यावच्छेदका- वच्छिनवहृत्यभावीयवाभाववस्वं निवेशनीयम् । तेनाशिकव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाय न दोष इति प्राहुः । नासंभव इति । ननु (२)दधित्वविशिष्टप्रमेयवान् स्थूलदधित्वादित्यत्र स्वरूपसमवाय- संयोगादितत्तत्सबन्धन दधित्वविशिष्टप्रमेयस्य हेत्वधिकरणे वर्तमानतया साध्याभावस्य हेतु. सामानाधिकरण्यविरहणाभावान्तरमादाय लक्षणसमन्वयात् । न च विषयित्वप्नमारित्वादितत्त सं. बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावमादायाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्सम्बन्धस्य वृत्यनियामकत्वा. दभावाऽसिझेरिति चेन । विशेषरूपेण संसर्गतास्वीकारे दध्यन्तरानुयोगिकसमवायेन साध्या- भावस्य हेतुसमानाधिकरणतयाऽसभव उक्त इति ध्ययम् । नन्वेवमपि प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नविनिवेशेऽपि धनी चैत्रत्वा. दित्यादावय्याप्ति , तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता काऽभावाऽप्रसिद्धरिति चेन। साभ्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिनत्वपदेन साध्यतावच्छेदसम्बन्धावच्छिन्नत्वहेत्वधिकरणयत्किञ्चिद्यक्तिनिरू- पितसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिनसंवन्धितावच्छदकधर्मावच्छिनत्वोमयाभाववत्वस्य साध्यनि- प्रतियोगिताया निवेशात निरक्तस्थले सयोगसंबन्धावच्छिनप्रतियोगिताक-घटत्वेन धनामाव. । (३)दन्यादाव यानिवारणार्थ याप्यवृत्तरिति । वाह वादिनति पाठातरम् । (३) अत्र दधित्ववैशिष्ट्यं समवायघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन बोध्यम् ।

·ताया सटिप्पणटीकासहितम् । मादायव लक्षणसमन्वयात् । न चैवं धनी द्रव्यत्वादित्यादौ संयोगसंपन्धावच्छिन्नधनाभावप्रति- योगिताया साध्यतापच्छदकसंबन्धातिरिकसंबन्धावच्छिमारव-इत्यधिकरणवैयनिरूपितस्वामि. खसंबन्धावच्छिन्न संवन्धितावरछेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयोः सत्त्वादुमयाभावविरहात , यस्किाच. खेत्यधिकरणघटादिनिरूपितस्वामित्वसमन्धावच्छिन्नरांबन्धित्वाऽप्रसिद्धः, पटावन धनाभावमा. दायाऽतिव्यतिरिति वाच्यम् । हेत्वाधिकरणयत्किंचियक्तिनिरूपितसाध्यतावच्छेदकतादात्म्या. न्यतरसंबन्धावच्छिन्न संबन्धित्वप्रवेशात् , हेत्वधिकरणघटादिनिरूपिततादृशान्यतरान्तर्गतता दाम्यसंबन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्न सबन्धिताप्रसिधा तदवच्छेदकधावच्छिणावस्य संयोगेन धनाभावीयप्रतियोगिताय विरहेणोभयाभावसत्वादतिव्याप्त्यभावादिति । न च तथापि स्वामिः स्वसंबन्धेन धनस्य साध्यत्वे धनत्रान्यतरस्वादिहेतौ संयोगसंबन्धावच्छिन्नधननिष्ठप्रतियोगिः साध्यतावच्छेदकसंबन्धातिरिक्तसयन्धावच्छिन्नस्वहेत्वधिकरणधनचत्रान्यतरनिरूपित. तादृशान्यतरसंबन्धावच्छिन्नसंबन्धितावच्छेदकधनत्वावाच्छन्नत्वोभयोः सत्त्वेनोमयाभावविरहात् अभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकसबन्धावच्छिमप्रतियोगिप्रतियोगि कतादात्म्यसबन्धावच्छिन्नसंबन्धितानिवेशे हत्वधिकरणीभूतधने धनत्वावच्छिन्न प्रतियोगिकतादा- स्म्यसबन्धन धनत्वावच्छिन्न सवन्धिताविरहात्, तयाकवावाच्छन्नप्रातयोगकतादात्म्यसबंन्धा वच्छिन्नत याक्तित्वावच्छिन्नधननिःसंवान्धतावच्छेदकतयक्तिस्वावच्छिन्नत्वाविरहणोमयाभाव. सत्वात् । न च तथापि स्ववृत्तिवाच्यत्ववत्तासंबन्धन पटादेः साध्यत्व वाच्यत्वादिदेती पटत्वेन 'घटामावीयसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धः, तत्संबन्धस्य वृत्यनिया. मकत्वात् ,अन्यरांचधावच्छिन्नताशप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबन्पातिरिक्तगवन्धा- परिछन्नवहेत्वधिकरणनिरूपिततत्सम्बन्धावच्छिन्नसंबन्धितावच्छद कावच्छिन्नस्त्रीभयोः सत्त्व दव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसबन्धपीटता. न्यतरसंवन्ध पछिन्नसबन्धितानिवेशाद, तादृशसंबन्धावाच्छन्नसंवन्धितावच्छेदकीभूतघट- स्वाच्छिन्नत्वावरहेण पटावेन घटाभावीयप्रतियोगितायामुभयाभावसत्वात्तमादाय लक्षण समन्वयादिति । वाच्य शेयत्वादित्यादावव्याप्तिरिति । ननु घटत्वेन वहयभावस्यापि प्रतियोगि- ध्यधिकरणवाभावाद्वाहिमा धूमादित्सादावव्याप्तिमम्भव स्थलान्तरानुधावन व्यमिति बन्न । तत्र घटत्वेन महानसीयवहयभावमादाय लक्षणसमन्वयादिति । तत्परित्याग:-प्रायोगियाधिकरण्यपरित्यागः । अथ यादृशप्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्मोकी केवलान्वायन्यव्याप्तिवारण- । सम्भवे तत्परित्यागोऽनुचित इति चन्न 1 तयासति वहित्वेन घटाभावादेलक्षणयटकतया दीधितिकारोक्तसाम्यपदवैयर्यप्रसमात् । अप स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्या- भावविधिकरणातत्वस्वनिरूपकत्वोभयसम्बन्धेन साध्यनिष्ठप्रतियोगिताविशिष्टो योऽभाव. स्तत्प्रतियोगिताऽनवच्छंद कसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेशाद् वाच्यं शे. यत्वादित्यादी घटत्वेन वाच्यत्वाभावीयप्रतियोगितासमानाधिकरणस्वावच्छेदकधर्माऽप्रसि. स्या तादृशधर्मावच्छिानरूपकताकाधिकरणवस्य तादृशप्रतियोगिताया न्यधिकरणधर्मा. १० जाग.

·. ११० जागदीशीव्यधिकरणं त्यागः च्याप्यवृत्तित्यन्तु निरवच्छिन्नत्वधिकरणवृत्तिकत्वं, हेत्वाधिकरणी भूनयत्किंचियक्तिवृत्यभावप्रतियोगितायाः सामानाधिरकण्येनाऽनधछे प्रच्छिमप्रतियोगिताकताहशप्रतियोगित्वामावस्य केवलान्वयितया ताशाभाववविधिकरण. पृत्तित्वस्य स्वनिरूपक्त्यस्य चोभयोः घटस्पेन पाच्यावाभाव सत्वाल्लक्षणसमन्वयसम्भवे कथं प्रतियोगिव्याधिकरणस्य परित्यागः, महित्वन घटाभावमादायाच्याशियारणाय साध्यनिष्ठ परम् , घटवन पक्षपभावीयप्रतियोगिताविशिष्टयहित्वन घटामावादिकमादायाध्याप्तिवारणाय स्वनिरूपकत्वदलमिति चैन्न । परम्परायाः संसर्गत्वानुपगमाद्, उपगमेपि गुरुत्वेन निवेश यितुमशक्यत्वाच । निरवच्छिन्नत्यधिकरणवृत्तिकावमिति । अथ निरवच्छिन्न हेत्वधिकरण वृत्तिकत्वं अन्याप्यत्तितानियामकाभूताऽवच्छेदका निरूक्तिहेत्वधिकरणनिरूपितत्ति। वस्वम्। तच्च कपिसयोगाभविष्यक्षतं, तादृशावच्छेदकत्वानिरूपित प्रमेयत्वावच्छिन्नवृत्ति- तावत्यादिति चेत् । सत्यम् अध्याप्यतितनियामकीभूतावच्छदकतानिरूपितवृत्तितापदन्यत्व. स्य, तादशावच्छेदश्त्वानिरूपितवृत्तितावच्छेदकीभूतानुयोगितावावस्य वा विवक्षणात् । प्रमेयत्वावाच्छन्न प्रतितायो ताशावच्छेदक्त्वानिरूस्तित्वसत्वपि क्षतिविरहादिति ध्येयम् । अय आत्मत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य कालिकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य म्वरूपेण साध्यतायामारमरवादिहेतो साध्याभावस्याऽऽत्मत्वप्रकारकप्रमाविशष्यत्वरूपतया. हेत्वधिकरणे स्वरूपेण वर्तमानतया व्याप्यवृत्तितया च तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्य. तावच्छेदके सत्त्वादव्याप्तिः । न च ताशाभावस्य तादृशविशेष्यतास्वरूपत्वेऽपि स्वरूपसब- धावच्छिन्नतादृशाभावत्वावच्छिन्ननिरूपकनाकाधिकरणताविरहात, तत्प्रतियोगिनस्तादश. विशेष्यत्वाभावस्य सत्त्वान्न तादृशाभावत्वावच्छिन्नवृत्तिता हेत्वधिकरणानेरूपितेति वाच्यम् । विरोधिताघटकसंबन्धेनैव सर्वत्राभावस्य प्रतियोगिना सम विरोधो, न त्वन्यसबन्धेन, अन्य- था कालिकेन पर्वतादी वहयभावो न स्यात्, तत्प्रतियोगिनो बहेः सत्त्वात् , एवं च स्वरूप- सबन्धावच्छिन्नताशविशेष्यत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नवृत्तितायो भात्मनिरूपकत्वसत्वे वाधका. भावादिति चेन । स्वीयप्रतियोगिता विशिष्टप्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिनप्रतिमध्यतानिरूपित- प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतप्रकारतावच्छेदकसंबन्धेन हेत्वाधिकरणकृत्तित्वनिवेशात्, निरुक्त. स्थले ताशीवशोधितावच्छेदकीभूतकालिकसंबन्धेन हेत्वधिकरणनिरूपितत्तिरवाऽसिया साध्याभावस्य धारणाऽसंभवादभावान्तरमादायाऽव्याप्तिवारणात् । न च तथापि विषयिता सबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायो तादृशघटाभावाभावविषयक- ज्ञानत्वस्य हेतुतायां विषयितासमन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावरूपप्रतियोगिमत्ताबुद्धि- विरोधिताघटक"विषयिता" सयन्धेन हेविधिकरणे वर्तमानतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्म साध्यतावच्छेदके सत्वादध्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति स्वीयप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टः प्रकारता शालिबुद्धिविरेधिताघटकीभूतप्रकारताविशिष्टहेत्वधिकरणनिरूपितत्तितावदभावप्रति- योगितानवच्छेदकेत्यादिनिवेशात, वृत्तितायो तादृशप्रकारताव० स्वावच्छेदकधमांवच्छिन्नत्व- स्वावच्छेदकमबन्धावच्छिन्नरवोमयसबन्धेन, एवं सति विषयित्वसंबन्धावच्छिमप्रतियोगिताक- ·सटिप्पणीकासहितम् । घटाभाववत्तायुद्धि प्रति विषयित्वसंपन्धावच्छिनघटवत्सामुद्धिर्विरोधिनी न तु तादृशघटामावा- भाववत्तायुधिरिति ताशामावस्य विपयितासंबन्धन हेत्वधिकरणकृत्तिवेऽपि तादशाभावावा वच्छिन्नवृत्तितायो ताशप्रकारतावैशिष्टयविरहात् । अथ वाच्यवानुयोगिकस्वरूपेण शेयत्वे साध्ये पाच्यस्वरवदेतो शेयत्वाभावस्ताशसंघ न्धेन ज्ञयत्ववानित्याकारकप्रतियोगिमत्ताबद्धिं प्रति ताशसंवन्धावच्छिन्नधियतासंबन्धन ज्ञेयत्वाभाव ज्ञेयवाभावः एतादृशीनदयस्य प्रतिबन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकतावच्छदकी भूतस्वरूपसंपन्धावच्छिन्नधियत्तासंबन्धावच्छिन्नज्ञयत्वाभाषत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टतादृश संवन्धावच्छिन्नज्ञेयत्वाभावस्वावच्छिन्नवृत्तिताया हेवाधिकरणवाच्यत्वनिरूपिततया तादृशत्ति' तावदभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके विरहादग्याप्तिरिति चेन । यदा. विशेष्यकस्वीय प्रतियोगिताबुद्धिः प्रसिद्धा तत्तधर्मावच्छिन्नविशेष्यकस्वायप्रतियोगिमत्तावीशष्ट. प्रकारताशालिवुद्धित्वावञ्चिनप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छकाभूतप्रकारताविशिश तितानिवेशात्, घटावपटवादितत्तदमावच्छिन्नविशेष्य कस्वीयप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट- प्रकारताशालिवुद्धित्वावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतस्वरूपसंबन्धाव. च्छिन्न ज्ञेयत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतैव न तु स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नाधेयतासंबन्धावच्छिन्न- शेयत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रकारता तादृशप्रकारताविशिष्टसाध्याभावत्वावच्छिन्नमृत्तिताया हेत्वधि. करणवाच्यत्वनिरूपितत्वविरहात् । अस्य परिष्कारस्तु-स्वीयप्रतियोगिताविशिष्टप्रकारतास्व. व्यापकप्रकारताविशिष्ट इत्यादि । व्यापकता च स्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यता. वच्छेदकत्वसंवर्धन, एवं च तादृशाधेयत्वसंबन्धावच्छिन्नज्ञेयत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायो ताशप्रकारतास्वव्यापकत्वीवरहात, स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिमध्यतावच्छेदक- स्वस्य घटत्वपटत्वावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यप्रकारकज्ञानीयप्रकारतायां विरहादिति ध्येयम् । सो अथ निरवच्छिाहेत्वधिकरणवृत्तित्वस्य व्याप्यवृत्तित्वे विशिष्ट पत्ताभाववान् गुणत्वादि- त्यादाक्व्याप्तिः, साध्याभावस्य सत्तास्वरूपतयां निरवच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्तितया तत्प्रतियो- गितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके विरहादिाते नाहेत्वधिकरणवृत्तितावच्छेदकीभूतानु. योगितानिरूपित प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य निवेशात् , साध्याभावस्य सत्तात्मकतया गुण तिवेऽपि साध्यामावस्वरूपानुयोगितायां हेत्वधिकरणीभूतगुणवृत्तितावच्छेदकत्वविरहेण घटा- भावत्वरूपानुयोगितामादाय लक्षणसमन्वयः । न च तथापि धूमाभावत्वाभावस्य साध्यताया वन्यादिहेत्वधिकरणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकीभूतधूमाभावत्वरूपानुयोगितानिरूपित "अधिक रणविधया" धूमाभावत्वामावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादन्या प्तिरिति वाच्यम् । स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन तादृशानुयोगितावैशिष्टयस्य प्रतियोगिताय) विवक्षणेन धूमाभाववाभावनिष्ठप्रतियोगितायां त्वधिकरणनिरूपितवृतित. बच्छेदकीभूतधूमाभावत्वरूपानुयोगितानिरूपित्तत्वसत्त्वेऽपि स्वाश्रयानरूपितत्वविरहेण ताहे- शानुयोगितावैशिष्टपविरहात्, धूमनिष्ठप्रतियोगितायास्तथास्वेन तत्प्रतियोगितानवच्छेदक. त्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् । न च धूमाभावत्वधूमाभावोभयाभावसायकवन्यादिहेतु. काथले हेत्वधिकरणायोगालकनिरूपितवृत्तितावच्छेदकभितधमाभावत्वरूपानुयोगितानिरूपित. स्वस्य ताशानुयोगिताश्रयीभूतधूमामावनिरूपितत्वस्य च तादृशोभयाभावीयप्रतियोगितायो- -- ·। ११२ जागदीशीच्यधिकरणं दकं यदभावभ्यक्तित्व तत्वं वा। एवं चैतल्लाभार्थमेव हेतुसमानाधिक रणस्येत्युक्तं न तु स्वातंत्र्येण तद्विशेषणं वैयर्थात् यत्किचित्त्वनिवेशाच सत्त्वात् , तादृशोभयस्य तादृशोभयाभावाभावस्वरूपतया तादृशानुयोगिताविशिष्टसाध्याभा- पीयप्रतियोगिताऽनवच्छेदयत्वस्य साध्यतावच्छेदके विरहादव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वनिरू. पितरवस्वनिष्ठानुयोगितानिरूपितत्वोभय सम्बन्धेन तादृशानुयोगितावैशिष्टषविवक्षणात् । ताट. शोभयाभावीयप्रतियोगितायां धूमाभावत्वरूपानुयोगितानिरूपितवमत्वेऽपि स्वनिष्ठतादृशो. भयाभावाभावत्वरूपानुयोगितानिरूपितत्वविरहात् धूमनिष्ठप्रतियोगितायास्तथात्वेन तदनव. च्छेदकत्वस्य साध्यतावरछेदके सत्त्वादिति संक्षेपः । संयोगिभिन्नं सत्त्वादित्यादौ व्यभिचारिणि साध्याभावस्य संयोगादेहेत्वधिकरणद्रव्य. निरूपितनिरवच्छिन्नत्तित्वविरहात्, अभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिरतो ज्याप्य तित्वमन्यथा निर्वक्ति हेत्वधिकरणयत्किचिदित्यादिना तर वेत्यन्तेन । अधवा सृत्तिमात्र. स्याऽव्याप्यवृत्तिवनये हेत्वधिकरणनिरूपितनिरवच्छिन्नवृत्तित्वाऽप्रसिधाऽमभवापत्तिरतो व्या- प्यात्तत्वस्यार्थान्तरमुक्त हेन्वधिकरणयत्किंचिदिति । ननु निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वमित्यनेन अव्याप्यत्तितानिरूपकीभूताऽवच्छेदकतानिरूपित त्यहेत्वधिकरणीभूतयत्किधिव्यक्तिवृत्तितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य हेत्वधि- करणनिरूपितत्तितायो विवक्षणात् , सयोगिभिन्नं सत्त्वादित्यादौ सयोगस्वरूपाभावत्वाव.. च्छिन्नद्रव्यनिरूपित्तवृत्तितायामव्याप्यत्तितानिरूपकीभूतावच्छेदकतानिरूपितत्वसत्त्वेऽपि हेत्व धिकरणीभूतयत्किंचिद्व्यक्तिवृत्तितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नस्त्रविरहेण तद्घटितोभयाभावस. स्वात्साध्याभावस्य लक्षणघटकत्वान्नातिव्याप्ति ; कपिसंयोगी एतक्षत्वादित्यादौ साध्याभाव स्वावच्छिन्नवृत्तितायां अव्याप्यवृत्तितानिरूपकीभूतावच्छेदकतानिरूपितत्त्वस्य हेत्वधिकरणी- भूनयत्किंचियक्तिवृत्तितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्य च द्वयोः सत्त्वादभावान्तरनिष्ठवृत्तितामा. दाय लक्षणगमनसंभवात् वृत्तिमात्रस्याऽध्याप्यवृत्तिवेऽपि सर्वसामंजस्यात् कल्पान्तरं नि. युक्तिम् । न च कपिसयोगी सत्त्वादित्यादौ हेत्वधिकरणगुणनिरूपितसाध्याभावत्वावच्छिन्न- वृत्तितायो वृत्तिमात्रस्याऽव्याप्यवृत्तित्वपक्षे अव्याप्यवृत्तितानिरूपकीभूतावच्छेदकतानिरूपित- त्वहेत्वधिकरणयत्किचियक्तिवृत्तितावच्छेदकीभूतसंयोगाभावत्वावच्छिन्नत्वद्वयोः सत्त्वेनोभया. भावविरहादभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशनिरूपितत्वहेत्वधिकरणीभूत यत्किञ्चिद्यक्तिवृत्तितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नत्वविरहेण तद्- घटितोमयाभावसत्त्वात्रातिव्याप्तिरिति चेन्न । घटवनित्यज्ञानत्वादित्यादावभावाऽप्रसिध्याऽव्या.' प्तिप्रसङ्गात् पदार्थमात्रस्यैव हेत्वधिकरणीभूननित्यज्ञाने विषायतासम्बन्धेन वर्तमानतया पट- वन घटाभावनिष्ठत्तितायामपि हेवधिकरणीभूत्यत्किाञ्चधातत्तितावच्छेदकाटत्वावच्छि- नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नत्व-अव्याप्यत्तितानिरूपकीभूतावच्छेदकतानिरूपितत्वोभयोः सत्त्वेन तदभावविरहात् सामानाधिकरण्यमानस्यैवाऽव्याप्यवृत्तित्वात् । न च यात्कभिद्यक्ति वृत्तितावच्छेदकनायां साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिमत्वनिवेश आवश्यकः, था वन्हिमान धमादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन घटस्वविशिष्टस्यापि यत्किञ्चिद्धन्वधिकरण. अन्य- ·सटिप्पणटीकासहितम् । ११३ संयोगामायत्वस्य हेत्वाधिकरर्णाभूतद्रष्यनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक तितया घटत्पेन बन्यभावस्य लक्षणाऽनाकान्ततया अभावाऽप्रसिञ्चाऽव्याप्तिः स्यात् , एव च घटवमित्यज्ञानत्वादित्यादी गगनरूपेण घटामावस्य लक्षणपटवतया तमादायाऽव्याप्ति. वारणसंभवः, गगनस्य समवायेनाऽतितया साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्न. हेवधिकरणनिरूपितत्तितावच्छेदकताकत्वविरहादिति वाच्यम् । तादात्म्यसम्बन्धेन विप. यितासम्बन्धेन या घटविशिष्टस्य वियितासम्बन्धन साध्यतायां नित्यज्ञानत्वस्य हेतुताया. मव्याप्तिप्रसंगात् । तत्र तादात्म्यसम्बन्धेन विषयितासम्बन्धेन वा गगनविशिष्टस्य विषयिता सम्बन्धन हेत्वधिकरणनित्यज्ञाने वर्तमानतया गगनस्य ताशवृत्तितावच्छेदकत्वात् गगनरू पेण घटाभावस्य लक्षणाघटकत्वादव्याप्तितादवस्थ्यमिति ध्येयम् । केचित्तु गगनामावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावे स्वरूपेण साध्ये मा. स्मत्वहेतावव्याप्तिः, गगनाभावात्म कसाध्य सामान्याभावस्यापि हेत्वधिकरणे निरवच्छिन्नवृत्ति त्वादतः कल्पान्तरमित्याहुः । अपरे तु कपिसयोगो एतत्वादित्यादी कपिसयोगाभावस्य तत्वेन हेत्वधिकरणनिरूपि- ताऽवच्छिन्नाऽऽधेयतावत्वेपि प्रमेयवादना वृक्षनिरूपितानरवच्छिनधियतावस्वादव्याप्तिरतो हेवधिकरणयत्किचिदित्यादिना तस्य निष्कृष्टार्थमाह । न च निष्कुटकल्पेऽपि विशिष्टसत्ता- पान् जातेरित्यादावतिव्याप्तिः, विशिष्टसत्ताभावव्यक्तित्वस्य "वशिष्टसत्ताभावाभावस्य सत्ता- रूपस्य" हेत्वधिकरणगुणादियात्ततया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । यत्किञ्चिद्- हेत्वधिकरणवृत्तितावच्छदकीभूतानुयेोगितानिरूपकप्रतियोगितासामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदक यदभावव्यक्तित्व तत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । नव पूर्वकल्पऽपि निरवच्छिन्नत्वाधकरण. तितावच्छेदकामता या साध्याभावनिष्ठानुयोगिता तन्निरूपितप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वस्य विवक्षणादेव सामजस्ये किं गुरुतरकल्पान्तरेणेति वाच्यम् । तथाविवक्षणे व्यधिकरणधमाव छिनाभा विनैव पन्हिघटोभयाभावादिकमादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयसंभषे प्रतियोग्य. तिवेति प्रन्थानवतारप्रसगात् , अत एव जगदीशेन एतादृशदोष विहाय समानयताभावैश्य मतेऽव्याप्तरेव एतल्लक्षणपरित्यागबीजत्वमुक्तम् , प्रकृते तु साध्याभाषव्यक्तित्वेन घटामावा दिकमादाय ताशव्याप्यवृत्तित्वाप्रसिद्ध्याऽसभववारणायोपात्तस्य सामानाधिकरण्यदलस्य वैयर्थ्यपरतयैव तादृशमूलसङ्गतिः । न चाऽनापि कल्पे द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभाववान द्रव्य स्मादित्यादाण्याप्ति , न्यान्यत्वविशिष्टसत्तामावागावरूपसत्ताव्यक्तित्वस्य देवधिकरणवृत्ति तावच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपितप्रातयोगिताऽनवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । हेत्वाधिकरण- वृत्तितावच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपतप्रतियोगितासामानाधिकरण्येनाऽवच्छेदक यद्धर्मावच्छि मप्रतियोगिताकाभावत्वमेव तादृशव्याप्यत्तित्वमित्यस्य विवक्षितत्वात् ,तथाच द्रव्यान्यत्ववि- शिष्टसत्ताभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वस्य हेत्वधिकरणोत्ततावच्छेद भूना या दव्या न्यत्वविशिष्टसत्तामावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वरूपानु- योगिता तनिरूगितप्रतियोगितासामानाधिकरण्यनाऽवच्छेदकत्वासाव्याप्तिरिति प्राहुः । हेत्वधिकरणीभूतद्रव्यनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकावेऽपोति। एव च ·११४ जागदीशीव्यधिकरणं •संयोगामावे व्याप्यवृतित्वविरहादभावान्तरमादायाऽतिध्याप्तिः स्यादतस्तनिवेशः, तथाच व्यनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकरतसत्वेऽपि यत्किविपदेन गुणादिफमादाय तनिष्ठाभाव. प्रतियोगिताऽनवच्छेदकरवस्य सयोगाभावनिष्ठतपक्तित्वे सत्त्वेन संयोगाभावे व्याप्यवृत्तित्व. सत्तादिति । न च यत्किश्चित्पनिवेशेऽपि कथं वारणम् , यत्किश्चिन्मध्ये द्रध्यमपि भवतीति वाच्यम् । हेत्वधिकरणविशिष्टो यो धर्मस्तद्धर्मवत्साध्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकमि त्यादि । वै० स्यवृत्त्यभावीयप्रीतयेगितावत्वसम्बन्धावरिछन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिता- कभेदवत्वसम्बन्धन, प्रतियोगितावत्ता च स्वसामानाधिकरण्यस्वावच्छेदकत्वाभयसम्बन्धेन, एवं च इत्वधिकरणायोगोलकविशिष्टी यो धर्मः स धूमामावनिष्ठतव्यक्तित्वं स्ववृत्त्यभावमध्ये. वह यभावाभावस्तादशाभावप्रतियोगितायत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वमिष्ठावच्छेदकताप्रतियोगि. ताकभेदस्य धूमाभावनिष्टतव्यक्तित्वे सत्त्वात् , स्वसामानाधिकरण्य-स्वावच्छेदकत्वोभयस. म्यन्धन प्रतियोगितावता वह्नयमावनियतव्यक्तित्वे वर्तते न तु धूमाभावनिष्ठतव्यक्ति वे अत- स्तादृशधर्मवद्धमाभावमादावाऽतिव्याप्तिय्युदासात् तादृशस्थले गुणविशिष्टत्वं सयोगाभा- वनिष्ठतब्यक्तित्व वर्तते इति नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । एताशपरम्परायाः ससगवानभ्युपगमे हेत्वधिकरणकृत्युभयावृत्तिधर्मनिष्ठनिरवच्छिन्ना- -वच्छेदक्तानिरूपिता सती निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितात्वावच्छिन्नावच्छदकतानिरू. पकाभावत्वावच्छिन्नावच्छेदक्तानिरूपकप्रतियोगितात्वावच्छिन्ननिरूपितसम्बन्धावच्छिनावच्छे- दकतानिरूपिता सती सामानाधिकरण्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिकावच्छेदकतावावच्छिन्नावच्छे. दकताकालतियोगिताकाभाववान् यो धर्मस्तद्धर्मवत्त्व व्याप्यवृत्तित्वमिति कृत्वा न दोष इत्य- स्मद्गुरुचरणाः । अथान यत्किञ्चित्पदानुपादाने धूमवान् बढेरित्यादावतिव्याप्तिमपहाय स्थलान्तरानुधावन व्यर्थमिति चेन्न । च्याप्यत्तित्वघटकीभूतविशेषणस्याव्याप्यातिसाध्यकस्थले एवाऽतिव्याप्तिवा रणं प्रयोजनं सूचितम् । वस्तुतस्तु हेस्वंशे यत्किञ्चित्त्वनिवेशनेनाऽपि प्रसिद्धस्थलाऽति. व्याप्तिवारणसम्भवात् अधिकरणांशे यत्किचित्वनिवेशार्थ तायपर्यन्तानुधावनमिति मन्तव्यम् । अथ तादृशाभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकं यदभावभ्यक्तित्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे सामा. नाधिकरण्यनिवेशो व्यर्थ इति चेन । घटत्वेन वहयभावनिष्ठत व्यक्तित्वादिना घटामावस्य "हेत्वधिकरणवृत्तितया घटत्वेन वायभावनिष्ठतधक्तित्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन बहिमान् धूमादित्यादावसम्भवः स्यादतस्तनिवेशः। एव तादृशप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनाs. नवच्छेदकं यदभावत्वमित्यतावन्मात्रोक्तो तद्यक्तित्वाऽनिवेशे विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्ताभावत्वावच्छिन्नाभावस्य विशिष्टसत्तास्वरूपत्वेन सत्तानतिरैकितया तस्य हेतुस मानाधिकरणत्वेन विशिष्टसत्ताभावत्वे गुणनिष्टाभावप्रतियोगितायासामानाधिकरण्येनाऽव. च्छेदकत्वेन व्याप्यवृत्तित्वविरहात् अभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिः स्यात् , तदुपादाने तु विशि. -सत्ताभावावावच्छिन्नाभावत्यैव विशिष्ट सत्तास्वरूपलेन विशिष्ट सत्ताभावनिष्ठतव्यक्तित्वावच्छि- भाभावस्य सदस्वरूपतया तस्य तदनवच्छेदकत्वेन व्याप्यवृत्तित्वं सुघटमेवेति । भधात्र हेत्वधिकरणवृत्तिन्वं यदि येन केन सम्बन्धेनोच्यते तदा धूमवान् धरित्यादी - ·सटिप्पणटीकासहितम्। m धूमाभावस्य व्याप्यवृत्तिावानुपपत्तिः, यत्किनिद्हेत्वधिकरणायोगोलके धूभाभावाभावस्य मालि केन सत्वात् अभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिः । यदि च विशेषगताविशेषेण तदा कपिसंयोग: सामान्यामावस्यापि व्याप्यत्तित्वापत्तिः कपिसंयोगाभावाभावस्य "कपिसंयोगस्य" हेत्वधि. फरणे दैशिकविशेषणतया कृतित्वविरहातत्साभ्यकाऽव्यातिरिति चेत । यस्किविविधिकरण- तित्व स्वरूपसम्बन्धेनैव, यतः सर्वत्राऽभावनिधयक्तित्वावरिछनाभावोऽतिरिक्त एव । परन्तु ताकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिता च व्याप्यवृत्तित्वेनाभिमताऽभावीयप्रतियोगिताविशिष्टप्रकार. ताशालिवुद्धिवावछिन्न प्रतिषभ्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकोभूतप्रकारतावच्छेदकसम्ब धावच्छिना माह्या । अन्यथा स्वरूपादिसम्बन्धावच्छिन्नत्यनिवेशे द्रव्यत्वशून्य सहस्त्रादित्यादी स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकद्रव्यस्वाभावनिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य केपलान्पयि- तया ताहशतव्यक्तित्वेऽनवच्छेदकत्वरूपव्याप्यवृत्तित्वविरहादतिव्याप्तिः स्यादिति । नवं विषयितासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकघटाभावस्य साध्यतायां ताशसाध्याभावविषय कपट. विषयकज्ञानान्यतरत्वस्य हेतुतायां व्यभिचारिणि तादृशविरोधितावच्छेदकाभूतविषयायेतास- म्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकसाध्यमावनिष्ठतव्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य साध्याभावविषयकज्ञाने. हेत्वधिकरणे वर्तमानतया च तादृशाभावनिछतव्यक्तिस्वे ऽनवच्छेदकत्वविरहेण साध्यामाय. स्य निरुकव्याप्य वृत्तित्वविरहादिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्न-वस्वावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन तादृशविरोधितावच्छेदकीभूतप्रकारतावैशिष्ट्यस्य प्रतियोगिताया विवक्षणात् विपयितासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतादृशसाध्यामावनिष्ठतव्यक्तित्वावच्छिन्न- प्रातयोगितायो ताशविरोधितावच्छेदकीभूतीवयितासम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकार. वैशिष्ट्यावरहात् स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभावनिष्ठप्रकारतावशिष्टयसत्त्वात् तन्निरूप- कामावस्य हेवाधिकारणीभूतपटविषयकज्ञाने विरहण तादृशसाध्याभावस्य व्याप्यवृतित्वासत्त्वा तिव्याप्तिविरहात् । नन्येवमापे तयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगितायो तादृशविरोधितावच्छेदकीभूतप्रकारता. चच्छेदकधर्मावच्छिन्नावविरहेण प्रकारतावैशिष्टपविरहात साध्याभावनिष्ठतपतित्वे तादृशान- वच्छेदकत्वस्य दुर्निवार्यतया कपिसंयोगी एतद्वृक्षवादित्यादावव्याप्तिारैव । तपतित्वम- पहायाभावत्वेनावच्छेदकत्वदाने विशिष्सत्तावाजातेरित्यादौ विशिष्टसस्वाभावदित्वधिकरणी. भूतगुणवृत्तित्वविशिष्ट सत्तारूपविशिष्टसत्ताभावत्वावच्छिनाभावप्रतियोगतावच्छेदकत्वपरवादन. वच्छेदकत्वविरहेण विशिष्टसत्त्वामावे व्याप्यवृत्तित्वविरहादभावान्तरमादायातिव्याप्तिः स्यादिति चेत् । सत्यम् । तव्यक्तित्वनानवच्छंदकरवसत्त्वमनुपादेयमेव, किन्तु इत्वधिकरणीभूतयाकवि यतिनिरूपितवृत्तित्वावच्छेदकीमतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितानवच्छेदकं यदभावत्वं, त. त्वमेव व्याप्यत्तित्वम् । ततित्वनिवेशनमेतादृशम्याप्यत्तित्वलाभार्थकमेव, तथासांत विशिष्टसत्वाभावत्वे हेत्वाधिकरणगुणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकाभुतानुयोगितानिरूपितप्रतियो. गितानवच्छेदकत्वसत्त्वेन विशिष्टसदाभावे ध्यायत्तित्वसत्वादतिध्याप्तिविरहात । एवं च हे- त्वधिकरणीभूनयत्किंचियक्तिवृत्तित्वमभावे स्व(१)प्रतियोगिमत्तायुद्धविराधिताघटकीभूतप्र. कारतापच्छदेकसम्बन्धेन बाधमन्यथा द्रव्यत्वशन्यं सत्त्वादित्यादी स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न (৫) হাঁ গামূরিবশিদনগনে। .

·११६ जागदीशीब्यधिकरणं प्रतियोगिताकदव्यत्वाभावत्यावच्छिन्नाभावस्य सम्बन्धान्तरेण हेत्वधिकरणे वर्तमानतया त- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विरहादतिव्याप्तिः स्यादिति । विषयितासम्बन्धेन घटादेः सा- भ्यतायो विषयितासम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकघटामावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो. गिताकाभावविषयकज्ञानान्यतरत्वस्य हेतुतायां स्वप्रतियोगिमत्तायुद्धिविरोधितावच्छेदकभित. विषयतासम्बन्धेन साध्याभावत्वावच्छिन्नाभावस्य यत्किचिदेवधिकरणधटाभावाभावविषयक- शाने वर्तमानतया साध्याभावत्वेऽनवच्छेदकावविरहेणातिव्याप्त्या स्वप्रतियोगिमतावृद्धिावरो- धितावच्छेदकीभूता या प्रकारता ताशप्रकारतावैशिष्टयं यत्किञ्चिदेवधिकरणनिरूपितवृत्तितायो पूर्वोक्तोमयसम्बन्धेन विवक्षणीयम् , तथाच ताशीवरोधितावच्छेदकीभूतविषयतासम्बन्धाव. च्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारतावैशिष्ट्यस्य साध्याभावत्वावच्छिन्नवृत्तिताया विरदेणातिव्याप्तिविर. हात , एवं पाच्यस्वानुयोगिकस्वरूासम्बन्धावच्छिन्नज्ञेयत्वसाध्यकवाच्यत्वज्ञेयत्वान्यतरहेतु. कस्थले वाच्यत्वानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकज्ञेयत्वामावस्य स्वरूपसम्बन्धा. वछिनप्रतियोगिताकाभाव वावच्छिन्नवृत्तितायो स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधयतासम्बन्धावरिछ- पहेत्वधिकरणशेयस्वनिरूपितवृत्तितायां ताशीवरोधितावच्छेदकीभूततादशसम्बन्धावच्छिन्न - कारतावशिष्ट्यसनातिव्याप्या यत्किञ्चिद्धविधिकरणत्तितायो स्वीयप्रकारताविशिष्टप्रकार- तात्वव्यापकप्रकारतावैशिष्ट्यं तादृशोभयसम्बन्धेन विशेषणीयम् ,तथाच स्वरूपसम्बन्धावच्छि नाधेयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताया स्वीयप्रकारनाविशिष्टप्रकारतात्वव्यापकत्वविरहात् घटा शेयत्वाभाववानिति ज्ञानीयप्रकारतायो स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धातानिरूपित्तप्रतिबध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन ताराप्रकारतायाः सत्त्वात् , अपि तु स्वरूपसम्बन्धविच्छन्नेज्ञयत्वाभावत्वाभावस्था पच्छिन्न प्रकारतेव तादृशप्रकारताविशिष्टस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिता हेत्वधिकरणातिव्याप्ति- विरहात् । प्रतियोगिता च व्याप्यवृत्तित्वेनापि सत्त्वाभावप्रतियोगिताविशिष्टप्रकारतात्वव्यापक प्रकारताविशिष्टा प्राया। तथा चास्य निवेश:-अनुयोगिताविशिष्यनुयोगितावत्वं व्याप्यवृत्ति त्वमिति यावत् । अनुयोगितावैशिष्ट्य च स्वतादात्म्य-स्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । स्वाभा वश्व स्वविशिष्ठयत्किञ्चिद्धत्वधिकरणवृत्तितावच्छेदकीभूताऽनुयोगितानिरूपितप्रतियोगितायाः सा- मानाधिकरण्यनानवच्छेदकर दकत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः, स्ववैशिष्ट्यं च यत्किञ्चिद्धत्व- धिकरणवृत्तितायो स्वविशिष्ट प्रकारताविशिष्टत्वसम्बन्धेन, प्रकारतायां स्ववैशिष्ट्यं च स्व- विशिष्टप्रकारतात्वव्यापकत्वसम्बन्धेन, स्वविशिष्टप्रकारतायां वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितत्वस्वनि. छानुयोगितानिरूपितत्वसम्बन्धेन, यत्किञ्चिद्धत्वधिकरणवृत्तितायां स्वविशिष्टप्रसारतावैशिष्ट्यं च स्वायच्छेदकराम्बन्धावच्छिमत्व-स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नलोभयसम्बन्धन, प्रकारताया प्रकारतात्वव्यापकत्वञ्च स्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धन, प्रकारताया प्रतियोगितामैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावटिछन्नावस्वावच्छेदकधर्मावाच्छन्न स्वामयसम्बन्धेन, प्रकारतायो स्वविशिष्टप्रकारतावैशिष्ट्य च स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वाचाव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वोभयसम्बन्धेन, अत्र प्रकारतायो प्रकारतात्वव्यापकत्वं च स्वावन्छिन- प्रतिबन्धकतानकापतप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन, प्रकारतायां स्वविशिष्टप्रतियोगितापशि. शिष्ठ्यं च स्वावच्छेदकसम्यग्घावच्छिन्नस्व-स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेनेति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । -हेतुसमानाधिकरणस्य व्याप्यवृत्तेः प्रतियोगित्यधिकरणस्य अमावस्य प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकं यत्साध्यता. वच्छेदकं तदवाच्छन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । स्वेऽपि संयोगि सत्वादित्यादौ नातिव्याप्तिः। ननु समनियताभविश्यमते(१)पि घटत्वेन वह्नयमावस्यैव चहिन्वेन घटामावतया हेतुसमानाधिकरणस्य तादशस्यैव साध्यामावस्य प्रति. योगितावच्छेदक वह्नित्यादिकमित्यव्याप्तिरतः समानियतामाविषयमतेऽपि निरुक्तिमाह हेतुसमानाधिकरणम्यतिा व्याप्यवृत्तेरभावस्य प्रतियोगिताया सामानाधिकरणेनाऽनवच्छदकं यत्साध्यतावच्छेदकामेति योजना। नन्वत्रापि हेतुसमानाधिकरणस्य वह्नित्वेन यहिधूपोमयाभावस्य वद्धि स्वेन पर्वतावृत्तेरभावस्य वा प्रतियोगितायाः समानाधिकरणं सदेव यहि स्वमवच्छेदकामत्यव्याप्तिस्ताशप्रतियोगिताया अन्यूनवृत्तिले सति यद. बच्छेदकं तदन्यत्वाकावपि नथा, पर्वते वह्नित्वेन नातामयं नास्तीति समानयतामावैश्यमनेऽवनि । ननु ममनियताभावेश्यमतेऽपि प्रतियोगितायो सा. ध्यनिष्ठत्वविशेषणेनैवाऽव्याप्तिवारणसभवेऽलं लक्षणान्तरेणेति चेन्न । विवक्षितव्याप्यतित्वस्य तत्तदभाव एव पर्यवमिततया व्याप्यतिनत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूटस्य व्याप्ति- घटकत्वे व्याप्यवृत्तियावदभावान्तर्गतघटाभावनिरूपितसाध्यनिष्ठप्रतियोगतावच्छेदक-वाऽप्र. सिध्या तदभावाऽप्रसिद्धः वान्हमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति ध्येयम् । अपरे तु न च व्याप्यवृत्तिहतुसमानाधिकरणाभावीयमाध्यनिष्ठप्रतियोगिताऽनपच्छेदक- मित्युक्तावपि वन्हित्वेन वान्हधूमोमयाभावमादायाऽव्यासिरािते वाच्यम् । साध्यमात्रनिष्ठ- प्रतियोगिताकामावनिवेशेनैव वारणात् । न च तथापि वन्हित्वन महानसीयवाभावमादा. याऽव्याप्तितादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्य. सुयोगितानवच्छेदकत्वस्य रूपवृत्तिनिरूपकतानिकपितानुयोगितानिकापतप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वस्य माध्यतावच्छेदक निवेशेनव तादृशाभावमादायाऽव्याप्तिवारणसभवादिति चेत् । मैवम् । गुरुधर्मावच्छिन्ननिम्एकतायां मानाभावादिति मते प्रमेयवान्हमान धूमादित्यादी गुरुरूपेण साध्यतायामव्याप्तिः घटवेन प्रमेयवन्यभावस्य गुरुधर्मावाच्छन्ननिकाकतानिहीतानुयोगि. तानिरूपितप्रतिये मंगताक घटत्वेन वन्धभावे ताशरूपहात्तनिरूपकतानिरूपितानुयोगिता- निरूपित प्रतियोगिताकत्वविरहात् । ननु गुस्साध्यताया व्याभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणायामे पारिभाषिकत्वस्य वक्ष्यमाणतया सत्रापि पारिभाषिकत्वादरेणाऽव्याशिवारणं संभवतीति, तथादि साभ्यतावच्छेदकावीशेष्टसन्धिानछाभावप्रतियोगितावच्छेदकतावावाच्छन्नप्रानयो- गिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभूतरूपातनिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितप्रतियोगेि. (१) भावानामेक्या' निपाठारताम् ।

·११८ जागदीशीब्यधिकरणं प्रतीतिसिद्धस्यैव ताहशाभावस्य प्रनियोगितावच्छेदकत्वाद्वह्नित्वस्य, न च तादृशामावप्रतियोगितावच्छेदकत्व न वाहत्वमात्र पर्याप्त किन्तु तार्णा तार्णोभयत्वेऽपि, अन्यथा ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभ्नवाहत्वावच्छि. नवति पर्वतादौतादृशाभावाऽसत्वप्रसंगादिति वाच्यम्(१)।सोन्दड़मते प्र. तियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नवत्तामात्रस्याऽभावाऽविरोधित्वात्, अन्यथ तानवच्छेदकेत्यादिनिवेशात् । प्रमेयवान्हमान् धूमादित्यादौ वन्हित्वगतैकत्वस्यापि तादृशा- चच्छेदस्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितानवच्छेदकतया तवृत्तिनिरूपकतानिरूपि- तानुयोगितानिरूपितघटस्वेन वयभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमादाय लक्षणगमन संभ- तीति । न च तादृशावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकस्य समुदा. यत्वे सत्त्वाद् वन्हि मोभयत्वगताद्वत्वे च तादृशपयाप्यनुयोगितानवच्छेदकत्त्वसत्वाद् वन्छि- स्पेन वन्धूिमाभयाभावस्य वहिरवेन महानसायवनयभावस्य च लक्षणाकान्ततयाऽव्याप्ति-- तादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसंबन्धिनिष्ठतदभावप्रतियोगितावच्छेद. कतात्वावच्छिन्न प्रतियागिताकपयांप्त्यनुयोगितानवच्छेदकरूपवृत्तीत्यादिनिवेशात् । बहित्वधूम. स्वोभयगतद्वित्वे च तादृशाप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसत्त्वेन वन्हिधूमोभयाभावे तादृशानव- च्छेद रूपवृत्तिनिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितप्रतियोगिताकत्वविरहानिति । अत्री. च्यते वन्हित्वेन इन्धनाभावमादायाऽव्याप्तिर्भवत्येव तद्वारणप्रयासाधिक्येन गौरवादिति । वस्तुतस्तु प्रतियोगितायो साध्यनिष्ठत्वाविवक्षणऽव्याप्तिवारणेऽपि ताशप्रतियोगितासा. मानाधिकरण्येवाऽनवच्छेदकत्वविवक्षयापि तादृशदाषवारणसभवात् प्रकारान्तरस्य प्रकारान्त. राऽदूषकत्वात् । न च घटत्वेन वन्यभावस्य पन्हित्वेन घटाभावस्य चैक्यमते तादृशामावी यप्रतियोगितासामानाधिकरण्येनाऽवच्छेदकत्वत्य वन्हित्वादी रात्त्वात्स्थमव्याप्रयुद्धार इति वाच्यम् । तादृशाभावीयप्रतियोगिताविशिष्टान्यस्वस्य साध्यतावच्छेदके विवक्षितत्वात् । वै० स्वसामानाधिकरण्यस्वावच्छदेवत्वोभयसबन्धन प्रायमिति न किंचिदनुपपनामति । केचित्तु प्रतियोगितायां साध्यनिष्ठत्वनिवशेऽपि पन्हित्वधमत्वान्यतरवत. साध्यत्वे धूमादहतो पन्हित्व धूमावभावादिकमादायाऽव्याप्तिरतस्तत्परित्याग इत्याहुः । सामानाधिकरण्यघटितद्वितीयलक्षणपारत्याग बीजमाह नन्यापीति । अय पन्दित्वेन वन्हिधुमोमयाभावमादायाऽव्याप्तिसंभवेऽभावान्तरानुधावनं सन्दर्भावसमिति चन। च्या प्यत्तिहेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगितायो केवलान्वयितावच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपि तत्वस्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकधावच्छिन्नत्वोभयामावविवक्षणेनेष, पन्हिधूमोभयामा. बोयप्रतियोगितामा ताशानुयोगितानिरूपितत्वतादृशधर्मावारएनत्तोगयोः सस्पेन तरप्रतियो गिताकाभावमादायाऽव्याप्तिवारणसभवादतो वन्हित्वन पर्वतावृत्तेराित, तथाच तदभावीयप्राते- योगितार्या ताराधमांवच्छिन्नरवसस्पेऽपि तादृशानुयोगितानिरूपतत्वावरणभियाभावस- (१)मग ति पाप्यम् इति पाटातरम् । - ·व सटिप्पणटीकाशहितम् । .१.१९ घदपति घटत्येन पटाभावस्याऽपलापापः, किन्तु प्रतीतिपलायधिकरण. धर्मस्य प्रतियोगितायछेदकत्वसिद्धी सत्यां प्रतियोग्य प्रकारीभूतधर्म विशप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्ननैघ साईमनायन्याऽभावस्य विरो. स्वात्। सन संयन्धघटकस्वसामानाधिकरण्यदलं लक्षणघटकसामानाधिकरण्याविशेषणस साथस्यसंपादनाय, अन्यथा वन्दिावन घटाभावीय प्रतियोगितायो तादृशानुयोगितानिरूपि- तस्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योभयोः सत्वेन तदभावस्य लक्षणाघटकोन सामानाधिकरण्य. दलस्य व्यर्थतापतेरिति । न चैवं व्याप्यवृत्ति वदल व्यर्थम् , कापसंयोगाभाषीय प्रतियोगिः तायामुभयोः सत्त्वादिति वाच्यम् । संयोगी सत्त्वदित्यादी संयोगाभा तादृशोभयोः सरपेन तनिशानाकान्ततया अभावान्तरमादायाऽतिव्याश्या निरवच्छिन्नविशेषताविशेषगन्धा. वच्छिा केवलान्वयितावच्छेदकीभूतानुयमितानिरूपितवघटित्तोमयाभावस्यावश्यकतया पिगंयोगाभावप्रतियोगितायामुमयाभावसत्त्वाव्याप्यवृत्तिवनिवेशात् । अयवा व्याप्यत्तिहेतुपमानाधिकरणाभावीय प्रतियोगितायो साध्यत्तिव्यासज्यवृत्ति- धर्मावच्छिन्ननिरूरकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वसाध्यतावच्छेदकव्याप्यव्यासज्यतिध मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वोमयाभावस्य विवक्षितत्वात् । निहत्वेन वन्हिधूमाभयाभावीय प्रतियोगितायो साध्यतावच्छेदकव्याप्यवान्हनिष्ठयावत्वावच्छि ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्त्वसाध्यवृत्तिवन्हिधूमोभयत्वरूपन्यासल्यवृत्तिधर्माव. च्छिमनिरूपकतानिरूपितानुयेगितानिरूपतत्वोमयो. सत्यात्तदभामादायाऽव्याप्तिविरहण चन्हित्वेन पर्वतावृत्तेरभावपर्यन्ताऽनुधावनम् । तथाच तदभावीयप्रतियोगितायो साध्यवृत्ति च्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपि स्वावरहणीभयाभावसत्तन त दभावमादायाऽध्याप्तिसंभघात् तार्णाताभियवन्यभावयिप्रतियोगिताया साध्यतावच्छदक व्याप्य व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताऽनुयोगितानिरूपतत्वावरहणाभयाभावस. स्पेन वक्ष्यमाणाऽव्याप्ति. संगच्छते । अथवा पन्हित्वेन पर्वतावृत्यभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय "प्रतियोगिताया अन्यून वृत्तिवे सति यदवच्छेदक तदन्यत्वस्य ' निवेशनीयतया एतादृशानवेशस्य निष्प्रयोजनकरवा- त धन्हित्वेन तार्णातार्णोभयाभावमादायाऽव्याप्तिदानस्य सन्दीसदत्वादिति । अथैवपि य- हिरवेन यहिधूमोभयाभावमाायाव्याप्तिसम्मवे द्वितीयाभावानुसरणे किं मौजमिति चन । त- त्राऽनुगमैनेवाऽव्यामिवारपदो द्वितीयाभावाऽनुसरणं कृतम् । तथाहि धर्मविशिष्टान्यत्व प्रति- योगिताया विशेषणीयम्, वै. स्वावच्छिन्नत्वस्वामिनस्वव्यापको यो धर्मस्तद्धर्मावाच्छमानरूप कतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वामयसम्बन्धेनेति । न च वान्हत्वेन तातागोभयाभावप्रति- योगिरवस्य बहिवरूपधर्मविशिष्टत्वात् , स्वावधिमत्वं वर्तते स्वमिनस्वव्यापकोमयावावच्छि. ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वोभयोः सत्वाताशाभावासंग्रहेण प्रन्यासतिरिति वाच्यम् । दै. स्वावच्छिमत्वस्वव्यापकस्वाभावपत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयो- गितानिरूपितत्वोमयसम्बन्भेन, ईरशसम्बन्मने धर्मविशिष्टान्यत्तस्य प्रतियोगितायां विपक्षणे ताशामावसंग्रहसम्मवात् । यत् पबिधमाभयदान् परित्यत्र पविभूमोमयामापीयप्रतियो.

·१२० जागदशिीव्यधिकरणं पित्वं वाच्यम्, एवं च वह्नित्यादिना ताणाताणोंभयाभावसत्त्वेऽपि पहित्वा- बच्छिन्नवत्वं न क्षतिकरम(१) । - गिता धर्मविशिष्टान्या न जाता, वन्दित्वरूपधर्मविशिष्टत्वात् तत्र स्वावच्छिन्नत्वं वर्तते स्वव्या. पकस्वाभाववति धूमादा वृत्त्युभयस्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वोभयोः सत्त्वाद्, पटायभावमादायाऽतिव्याप्तिरिति । तत्तुच्छम् । तादृशप्रतियोगितायां रूपावशिष्टा• न्यत्व निवेश्यम्, वै० स्ववृत्तित्वस्ववृत्तिनिरूपकताब्यापकनिरूपकत्वाभाववत्तिा निरूपकता ताशनिकपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन, एंव च वह्नित्वगतैकत्वविशिष्टा न्यत्वस्य ताशवहिधूमोभयाभावीयप्रतियोगितायां सत्त्वात् "स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रति. योगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्ववृत्तित्वविरहात् उभयाभावमादायाऽति. व्याप्तिव्युदासात् । ईशनिवेशाऽभिप्रायेण द्वितीयाभावमादायाऽतिव्याप्त्यभिधानमिति । अनायत्या अभावम्य विरोधित्वं वाव्यमिति । अत्रेयमाशंका । एता. शाधिकरणतया सममभावस्य विरोधिताकल्पने ऽपि तावहिमति दहित्येन ताणांतार्णवहर न स्तः इत्यभावस्याऽपलापापत्तिर्दुवारैव, तार्णव हिमति पर्वते स्वप्रतियोग्य प्रकारीभूततार्ण- स्वविशिष्टव हित्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावत्वात् , एवं घटवति घटत्वन पटो नास्ती- त्यपलापापत्तिर्दुवरिष, समनियताभावानाक्यमते घटत्वस्यापि घटत्वेन पटो नास्तीत्यभावप्र. तियोगितावच्छेदकत्वात् , पटवत्यपि प्रतियोग्यशे प्रकारीभूतपट वविशिष्टप्रतियोगितावच्छेदक. पटत्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावत्वादिति । मैवम् । स्वनिरूपकाभावस्य स्वविशिष्टाव. च्छेदकता-वावाच्छन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छंदकरूपवृत्तिनिरूपकताकाधिकरणतया- समं विरोधात् , पै.स्वनिरूपितत्व-स्वनिरूपितानुयोगितानिरूपितनिरूपकतानिरूपितत्वान्यतर. सम्बन्धेन । तथाच पहिरवेन तार्णवश्चिमति ताणताणोभयं नास्तीत्यभावीयप्रतियोगिता- विशिष्टावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदगीभूतं यद् वहिवता. वाताणविगतत्रित्वं तद्वत्तिनिरूपक्ताकाधिकरणताविरहेणापलापापत्तिविरहात् । ननु महानसीयवद्विविषयकज्ञाने वहिरवेन महानसीयो नास्तीति प्रतीत्यनुपपति, तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपयोप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभूतद्वित्वातिनिरूपकताका- धिकरणतावत्वस्य तादृशज्ञाने सत्वादिति । नन ताशरूपवृत्तिनिरूपत्ताधिकरणतायो स्वान- रछेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्तिनिरूपकताकाधिकरणता. व्याप्यत्वस्य निवेशात् तादृशद्वित्वातनिरूपताकाधिकरणतायां ताशप्रतियोगितावच्छेदक. रूपवृत्तिनिरूपकताकाधिकरणताव्याप्यत्वविरहात, तदभावसत्वे बाधकामावादिति वाच्यम् । महानसीयवाहविषयकशाने महानसीयवहवन पहिर्नास्तीति प्रतीत्यपलापापत्तेः प्रतियोगिता. वच्छेदकगतद्विस्वरूपवृत्तिनिरूपकताकाधिकरणताव्याप्यताशरूपत्तिनिरूपताकाधिकरणताया महानसीयवाहविषयक ज्ञाने सत्तादिति बन्न । विषयितासंयन्धस्थल ने यमनुगतविरोषिता, पितु महानसीयवदित्वेन पहिर्नास्तीत्यमावस्य महानसीयत्ववाहित्योभयप्रकारतानिरूपित (१) पाध्यम् तदेतत्वादिमातात.गोमयाभाव दिसापि न अतिक्रम्' इतिपाटावरम् । .

·संटिप्पणंटीकसिंहितम् । १२१ मतएव च द्रव्यत्वेन घहिनास्तीत्यादिप्रतीत्या सामान्यधर्मेणापि वि. शेषाऽमापोभ्युपेयते । नच तनहित्वयैव प्रतियोगितांवच्छेदकाय भासते - - । वहिवावच्छिन्नविशष्यतासंबन्धावच्छिममहानसीयस्ववहिखोमयधावाछभनिसरफनाकाधिः करणतया सममनुगतहोणेव विरोधिस्वमिति ध्येयम् । चित्तु स्वनिरूपकामावस्य स्वविशिष्टावच्छेदकताकनिरूपकताकाधिकरणतया समं विरोधियः म् वै०स्वनिरूपितानुयोगितानिरूपकतावच्छेदकतात्वावोच्छन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिनाव. न्छेदकीभूतरूपावच्छिन्नानुयोगिताकसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिमारच्छेदस्तानेरूपितत्व- स्वावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपात्यनुयोगितारच्छेदशीभूतरूवाचनानुयोगिनाक- पंयाप्तप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन। एवं च तार्णवन्हिमति ताणतामियाभावीयप्रातयोग्ताविशि- सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नताताभियत्वनिष्ठापच्छदकतानिरूपितवन्दित्वनिष्ठाव- च्छेदकतानिरूपस्ताराधिकरणताविरहात इत्याहु । तचिन्त्यम् । पन्हिविषयकज्ञान वन्हि । खेन वन्हिनास्तीति प्रतीत्यापतेः, तर सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्ननिहत्वनिष्ठावच्छेद- कतानिरूपितवन्हित्वनिष्टायच्छदकताकानरूपकताकाधिकरणताविरहात् । केचित ननु वाहत्वेन बहिधूमोमयाभावस्य केवलान्वयितया तस्य विधित्वं न कलयं, किन्तु कथितप्रतिवध्यप्रतिवन्धरभावकल्पने उक्ताभायस्य प्रतिवन्धकाव कल्पनमभवात् कथं न केवलान्वयित्वव्यापात इति चेन्न । प्रतियोगिताविशिष्टधकारतावीशष्टाने मानेलापेता. विकरणतया विरोधिरयमित्यर्थः । प्रतियोगिताव. सावच्छेदकतालावनिप्रतियोगिताका पर्याप्त्यनुयोगतावच्छदारूपोत्ततादाम्यसम्बन्ध मच्छिन्नकारतानिरूपितनिशेष्यवभिन्न स्वस्वनिष्ठ संसर्गतायनिरूपकतावच्छेदकलात्वावच्छिन्न प्रतियोगिता पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक- रूपत्तित्वोभयसम्बन्धन । उसोभयपटककृतिवं च स्वावच्छेदकताप्रतियोगियर्याप्त्यनुयोपि. तावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । प्रकारतावे. स्वानरूपितमकारतावच्छेदनावच्छेदकनाघकस. म्बन्धस्यावच्छेदक्ताघटक्सम्बाधान्यतरावाच्छन्नस्वावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिकिपी प्यनुयोगितानुच्छेदक्पत्तित्वसम्बन्धन, वृत्तित्वन्तु स्वावच्छेदकतावावरिउनप्रतियोगिता- कृपयांपत्यानुयोगितावरदेदकत्वसम्बन्धेन । तथाच वदित्वेन पहिचूमोमयाभावीया या प्रति. योगिता तद्विशिष्टा तु वहिधूमोमयविशिष्टवान् एतद्ज्ञान यतादाम्यसम्बन्धान्छिन हवा. वच्छिन्न प्रकारतनिरूपितविशेष्यावाभिन्नपावधूमोभयत्वावच्छिना प्रकारता, तादशसम्बन्धा. वच्छिन्नतदवच्छेदक्तात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपन्तु विलक्षण. धीविशेषविषयत्वमेव तत्तिनिरूपकरयाऽस्वीशरात् , विरोपित्य कल्पनासम्भरेन केवलान्व. यित्वात् । तेन रूपत्वेन नित्यसमवताभावहातिसत्तया स्पर्शवृतिसत्तावभावस्थले न कोपि दोष इति विमावनीयम् । केचित्तु फेवलान्ययितानवच्छेदकानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकवमुकप्रतियोगि. नावच्छेदके निवेश्यमिति न दोप इत्याहुः। मत प चेति । उकविरोपित्वकल्पनादेव चेत्यर्थः । सामान्यधर्मेश विशेषाभावत्वं १ जाग ·१२२ जागदीशीव्यधिकरणं द्रव्यत्वस्य तु वैशिष्ट्यमात्र विषय इति वाच्यम्। वहिमानयमित्येवंनिश्चयस. स्वेऽपि व्यत्वेन वहिर्नास्तीतिप्रत्ययात् द्रव्यत्वस्यैवाऽवच्छेदकतया भा. नात, अन्यथा वह्नित्वावच्छिन्नवहिनिष्ठप्रतियोगिताकत्वप्रकारण वहषभाव- बुद्धौ हित्वन वहिमचानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वाचाशप्रतीत्यसम्भवा. पत्तेः, अस्माकन्तु द्रव्यत्वावच्छिन्नवाहिनिष्ठप्रतियोगिताकावन वयभाव. बुद्धिं प्रति व्यत्वेन पहिरवविशिष्टनिश्चयस्यैव विरोधित्वात्तदसस्वादेव ताशाभावस्य प्रतीतिसम्मवादित्यतो लक्षणान्तरमह प्रतियोगिव्याधकरण- स्य देति। केचित्तु सामानाधिकरण्यमभेदस्तथाच हेतुसमानाधिकरणाभावीय- स्वाभिन्न प्रतियोगितावच्छेदकं यद्याखं तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षि. तं, प्रतियोगित्वं हि स्वरूपसम्बन्धविशेषः, स च सामान्याभावस्थले प्रति. योगितावच्छेदकस्वरूप एव न तु प्रतियोगिस्वरूपोऽननुगमादाधाराधेयमा. धानुपपत्तश्च, सामान्यधर्मेण विशेषाभावस्थले च प्रतियोग्यंशे प्रकारीभूः तो विशेषधर्म एव न तु सामान्यधर्मः, अतिप्रसक्तस्वात् । चौकं माथुर्याम् । स्वाभिन्नप्रतियोगितावच्छेदकं यद्यत्स्वमिति । नन्वत्र हेतुसमानाधिकरणा- भावीयप्रतियोगित्वाभिमं स्वावच्छेदक यत्तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदके निवेश्यताम् , कि स्वाs. भिन्नत्वनिवेशेनेति चेन्न । धूमवान् वहरित्यादी घटाभाषीयप्रतियोगितामादायाऽतिव्याप्ति- वारणाय तादृशाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक्तात्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिक्कूटरवावच्छि- अविशिष्टं यत् साध्यतावच्छेदकामति निवेश आवश्यकः, वै० स्वतादात्म्यस्वावच्छेदकरवा- भयसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदक्ताकप्रतियोगिताकभेदेवत्वसम्बन्धेन, तथाच प्रतियोगि- ताकूटान्तगर्तव्योधकणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितासाधारणकूटमेव तद्विशिष्टत्वस्याऽप्रसिद्धरतः स्वाभिनेति । तथाच स्वतादात्म्यस्यावच्छिनत्वोभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टा या व्याप्यवृत्तिहे- तुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगिता तादृशप्रतियोगितास्वावच्छिन्नकूटविशिष्टान्यत्वस्य साध्या तावच्छेदके विवक्षितत्वात् । पूर्ववद् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितायां धर्मविशिष्टय. विरहेण कूटान्तर्गत(वाभावात। न च तथापि हेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रातयोगताभिन्न साध्य तापच्छेदकमिति निवेशेनेष सामजस्यादलं स्वाभिन्न प्रतियोगिताषच्छदेकमित्यनेन । न च महिमान धूमादित्यादी अव्याप्तिः, महानसीयवहधमावप्रतियोगितायाः महानसीयत्व वहिरवोभयत्वस्वरूपत्वेन प्रतियोगिताभिनत्वस्य पहिरवे विरहादिति वाच्यम् । व्याप्यत्ति. हेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगिताको यस्तरप्रतियोगिताकपयांपयनुयोगितावच्छेदका रूपमि. मं यत्साध्यतावच्छेदकतावावच्छिमप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकं तवृत्तिनिरू- पक्ताभयसामानाधिकरण्यानवैशेनैव सामञ्जस्यात, तेनैवोऽक्तान्याप्तिवारणसम्मवात् । महा- नसायबापभाषीयप्रतियोगिताको यस्तत्प्रतियोगितापर्याप्यनुयोगितावच्छेदकं द्वित्वमेव, तार. पादित्यस्य व्यासज्यत्तित्वात सामत्वस्य व हित्वगतकर सत्यादिति चेना पटत्यायच्छिषय- ।

·सटिप्पणीकासहितम् । १२३ व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावस्थले च प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपं न प्रतियोगित्वं किन्तु अतिरिक्तम्। अन्यथा प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टप्रति. योगिनैव सादमभायस्य विरोधिवात्तदधन्छिन्नपति तारशामायस्याऽस. स्वासङ्गात् । विधादोऽपि अतिरिक्तायां प्रतियोगितायामेव, अन्यथा समन नियतामायैक्पमते(१) निखिलव्यधिकरणधर्मावच्छिनामावस्यैष गगनामा. वात्मकतया गगनाभायस्वीकर्तृणां तदनहीकारानुपपत्तेः । इत्यं च प. घेते यहिन्वेन तार्णातार्णवही न स्त इति प्रतीतियलाचारशामायप्रतियोगि. तावच्छेदकत्यस्य हित्ये सत्वेऽपि ताशप्रतियोगित्यं न पहिरवामिनं कि- न्तु ताशोभयत्वामिन्नमनिरिक्त घेति स्वामिनायाः साधनयभिष्ठाभाव- प्रतियोगिताथा यदवच्छेदकं तदन्यत्वस्य पहिरये सत्यान्न तस्य धूमव्याप- कतावच्छेदकरवहानिः। किनिष्ठप्रतियोगित्वाश्रयवान् धूमादित्यादौ व्याप्यप्तिहेतुसमानाधिकरणाभावान्तःपातिघटत्वेन वहषमावस्तदायप्रतियोगिताभिमत्वस्य साध्यतावच्छेदके विरहात ,मत स्वामिन्नत्वनिवेशः । तयाच घटत्वेन बदयभावप्रतियोगितायो स्वाऽभिन्नत्वविरहेण लक्षणाऽघटकरवान दोषः । न च महानसीयवहयभावप्रतियोगितायाः पहिरवभिनतया तमादाय पाहिमान् धूमादित्यादाध. च्यातितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । ध्याप्यत्तिहेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकता- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपाभिन्नं यत्ताशप्रतियोगिताकतादात्म्यप्र- तियोगिताकप्रतियोगितावच्छेदक रूपं तद्रूपभिनसाध्यतावच्छेदकतात्वावरिछनप्रतियोगिताक. पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपं तद्रूपवृत्तिनिरूपकताश्रयसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । रूपवृत्तित्वं च स्वावच्छेदकतावावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन, निरूपकता. यामेतादृशनिवेशेऽपि धूमवान् वहरित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक- तावावच्छिनप्रतियोगिताकपयांफ्यनुयोगितावच्छेदकं रूपं धमत्वघटत्वपटत्वसाधारणसमु. दायत्वमेव तद्भिन्नत्वं धूमत्वगतैकत्वे सत्त्वादिति चेल। व्याप्यत्तिहेतुसमानाधिकर- णाभावीयप्रतियोगितावदन्यं यत् साध्यतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनु- योगितावच्छेदकरूप तद्रूपवृत्तिनिरूपकतायसामानाधिकरण्यस्यैव विवक्षणीयत्वात् । प्रति- योगितावत्ता च स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वता- दाम्यानुयोगितावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन, तथाच धूमाभावीयप्रतियोगितावत्त्वस्य धुमत्वग- करवे सत्यात्तादृशप्रतियोगित्वामाववाति भेदस्य तत्र विरहानातिन्याप्तिः । न च वहिवेन महानसीयवह पभावीयप्रतियोगिता वहिन्वमहानपीयत्वरूपा, तगाव पहिवरूपतादाम्यानु. योगितावदकत्वस्य वहित्वगतेकवे सत्वेन तदन्यत्वस्य तादृशैकत्वे विरहाव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वनिरूपितानुयोगितानिपितप्रातयोगितात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकतादात्म्यानुयोगि. तावच्छेदकत्वस्य द्वितीयसम्बन्धपदेन विवक्षणात् । किं वा स्वनिरूपितानुयोगितानिरूपक. सावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपयांप्त्यनुयोगतावच्छेदकत्वस्य द्वितीयसम्बन्धपदेन (१) भावेश्येनेति पाठाताम् ।

·१२४ जागदीशीच्यधिकरणं - नन्वत्र लक्षणे हेत्वधिकरणवृत्तित्वमभावस्य न सम्बन्धमात्रेण धान्यं, वहिसामान्यामावस्यापि कालिकादिसम्बन्धेन धूमवति सत्वाव्याप्त्या. पत्तेः, नापि दैशिकविशेषणतया, धटभिन्न द्रव्यत्वादित्यत्रातिव्याप्तः, घ. टस्वरूपस्य साध्याभावस्य विशेषणतया वृत्तित्वविरहादित्यतो लक्षणा- न्तरमाह प्रतियागिब्यधिकरणस्य वेति प्राहुः । अपरेतु प्रागुक्तव्याप्यवृत्तित्वं यत्किचित्वघोटतवन दुर्वचमतः प्रति. योगिध्यधिकरणस्य घेत्यादिलक्षणान्तरमुकमित्यप्याहुः। अन्ये तु कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियागिकाकाऽऽशाभावादौ साध्ये आत्मत्व हेतावव्याप्तिः आकाशाभावात्मकस्य साध्याभावस्य निरवाच्छ प्रवृत्तिकतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव साध्यतावच्छेदकमतः प्रतियो- गिव्यधिकरणस्य वेति लक्षणान्तरमित्याहुः । हेतुलमानाधिकरणस्य प्रतियोगव्याधिकरणस्याभावस्य प्रतियोगि. तायाः सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकामिति योजना। अथात्र प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणाभन्नावं समनियताभावानामभिन्नतया घटामावादेरापे घटत्वन प्रमेयसामान्याभाव. स्वरूपतया तम्य च प्रमेयात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणतया तदन्यत्वाऽ. विवक्षणान दोपः । तादृशप्रतियोगिता च साध्यतावच्छेदकताघटकससर्गतात्वावच्छिनप्रति- योगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्ति , एवं साध्यतावच्छेदकससर्गतावच्छेदकतात्वावर च्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूप गृत्तिाह्या, प्रथमरूपवृत्तित्वं च स्वनिरूपि- तावच्छदकताघटकसंसर्गतावच्छेदतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप यनुयोगितावच्छेदकत्वस. म्बन्धेन । द्वतीयस्पतिवं च स्वयमूहनीयम् । तेन महानसीयवद्ध धनुयोगिकसमवायस. म्बन्धावच्छिम्नवदित्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावमादाय समवायेन वहिवनिछाव- च्छेदकताकविषयतया बहिनिष्ठप्रतियोगिताकाभावमादाय, एव महानरारानुयोगिकसमवायेन व हयभावमादाय अव्याप्तिविरहादिति ध्येयम् । समवायन शब्दावच्छिन्नामावस्थले प्रतियोगिस्वरूपखेऽपि अनुगमसम्भवादत आधा- राधेयभाव इति । न च कालियन घटस्वरूपप्रतियोगिताया घटेन सह आधाराधेयभावधा- स्त्येति याच्यम् । जातित्वावच्छिन्नाभावीय प्रतियोगिताया जातस्वरूपतया, तया जात्या। सम केनाऽपि सम्बन्धेनाऽऽधाराधेयभावविरहादिति ध्येयम् । विशेषणतया वृत्तित्यधिरहादिति न च स्वप्रतियोगितावच्छेदविशिष्टयाश. प्रतियोगिताध्यप्रकारक्युद्धि प्रति याशसम्बन्धेन स्वप्रकारकहानस्य प्रतिबन्धक व साह सम्बन्धन हेत्वधिकरणे निरवच्छिमवृत्तिको योऽभावस्तस्य ताशप्रतियोगितासामानाधिकर. ण्येनाऽनवच्छेदकरयस्य साध्यतावच्छेदके विवक्षया अनुपपत्यभाय इति वाच्यम् । एताश त्या परिकारसम्मयेऽी गौरवस्यय तृतीयलक्ष मानुगरणे घौजवादि यवधेयम् । ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । संभवात् , अतएव(१)म्यप्रतियोगितावच्छेदकापच्छिमसमानाधिकरणोय. म्तदन्यत्यमपि न तया, घटत्वेन घटाभावादेरेय प्रमेयत्यादिना घटामाया, स्मरत्वादप्रसिधापत्तः(२), व्यधिकरणधर्माचदिउन्नाभावस्थापि तत एवं যামোয়ানিবাজ মানববন্যহ থংঘবানায়। नच साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन याप्रतियोगिताथयानधिकरणं हेच. धिकरणं नाशप्रतियोगित्य प्रतियोगितान्ताः, तथाच बहिन्वेग घटा भावीय घटानिष्ठप्रतियोगित्वमपि तारशमतस्तदवच्छेदकावं वद्वित्वेऽस्य. स्तीत्यतः सामानाधिकरण्यपदम् , तेन ताशपातयोगितायाः समाना- धिकरणावच्छेदका प्रसिध्यातद्भिन्नानियोगेनैव लक्षण टिकेति वाच्यम् । विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तेः गुणादीनां विशिष्टसवानिष्ठमा तियोगिताश्रयाधिकरणत्वात् , घट्वान महाकालवादित्यादावव्याप्तिप्रसं. गाच, हेतुमतो महाकालस्य माध्यतावच्छेदककालिकसम्बन्धन घटाय- केचित्तु सयोगसामान्याभावपान् सत्वादित्यत्रातिव्याप्ति., सयोगामकमाध्याभावस्य निरच्छिन्नसमवायेन वृत्तित्वाऽप्रसिध्या लक्षणाघटकन्यात् ताशसम्बन्धसमवायान्यतरसम्ब- धेन तद्विवक्षायां पटभिन्न कपालवादित्यादी घटात्मकपाध्याभावस्य समवायेन हेत्वधिक- रणत्तिनादव्याप्तरित्याहुः। प्रतियोगितान्तार्थ इति । अस्या. हेत्वधिकरण वव्यापकप्रतियोगिनान्यत्वं हेतु. দাখিসঙ্গবিশিব লিয় , ঘাগরাগমুগ্ধ কৰিথম वच्छिनाधिकरणवरूप स्ववै. स्वसमानाधिकरण्यस्वावच्छ कापभियसम्बन्धनत्यवधयम् । अन्न प्रतियोगिताया यावत्यानुक्तौ पन्हिमान धुमादित्यादी वन्यभावीयप्रतियोगितार्या स्वाध्यत्तित्वापच्छेदकावाच्छ नाधिकरणकधूमाभावीयप्रतियोगिताभिन्नत्वेनाऽध्याप्ति स्याद् हेत्वधिकरणे यावत्वानुतो धूमाभावीयप्रतियोगिताया स्वाश्रयतित्वावच्छेदकधूपत्वाबाच्छ. नाधिकरणयत्किंचिद्धवधिकरणकतया तदन्यत्वपिरहणाव्याप्ति स्यात् । स्वाश्रयत्ति वानुक्ती घटवान्नित्यज्ञानत्वादित्यादी विषयितासम्बन्धेन साध्यताया प्रतियोगितामावस्यैव स्वावाच्छ. माधिकरणतया तदन्यप्रतियोगित्वाऽपामयाऽध्याप्ति. स्यात् । तथाच व्यधिकरण धर्मावाच्छ- नप्रतियोगितायां स्वाश्रयवृत्तिम्वापच्छदकधर्मावच्छिन्नाधिकरणयावद्धेस्त्राधिकरणक-वावरहेण तदन्यत्वसत्त्वातत्र लक्षणसमन्वय समवतीति । न च व्यधिकरणयमापच्छिन्नप्रतियोगि. तायास्तदन्यत्वेऽपि तादृशप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्यनाऽनवच्छेदकाऽप्रासयाऽव्या. तिवारवेति पाचम् । प्रतियोगिताया सामानाभिकरण्येनाऽनवच्छेदकत्वमित्यस्य प्रतियो गिसमानाधिकरणवृत्ति वन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् । ननु नित्यज्ञाना. न्यावविशिष्टपदस्वावच्छिनाधिकरणताया नित्यज्ञाने विरहात्, नित्यज्ञानान्यवघटाभाषीय. (१) एवं स्वेति पाठान्तरमा (२) घटामात्र देरवि प्रयवादिना पाचपावाय इयान घटातेरमावस्य वा ताद मागमातु अपासध्यापनाति पातरम् ।

·१२६ जागदीशीच्यधिकरणं भावप्रतियोगित्वाश्रयाधिकरणतया प्रतियोगिव्याधिकरणाऽभावाऽप्रास हेरिति चेद् । अत्राहुः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाश्रयवृत्तिस्वावः च्छेदकधर्मावच्छिन्नाधिकरणयावद्धत्वधिकरणिका यावत्यः प्रतियोगिता स्तदन्यप्रतियोगित्वं प्रतियोगितान्ताः, तथाच वद्वित्वेन घटाधभावस्था पि घनिष्ठप्रतियोगिता तादशीति तदवच्छेदकावं वह्नित्वेऽप्यस्तीत्यतः सामानाधिकरण्यपदम् , घटवान् महाकालत्वादित्यादौ तु गगनाभावीय गगननिष्टमेव तादृशप्रतियोगित्वं सुलभामिति न कोपि दोषः । प्रतियोगितायो तदन्यत्वसम्भवात् तमादायवाऽव्याप्तिवारणसम्भवात्स्वानयवृत्तित्वनिवेशो व्यर्थः । न च नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटत्वावच्छिन्नानधिकरणत्वे तस्य सर्व विषयकत्वाऽनु. पपतिरिति वाच्यम् । प्रत्येकविषयकवेन सर्वविषयकत्वोपपत्तरिति चेन्न । अत्यन्ताभावघट- कतया तासार्थक्यसम्भवात् । न च निष्प्रयोजनकत्वमिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यदल. सार्थक्यायति । भयषा स्वाश्रयत्तित्वाऽनिवेशे महागौरवम्, तथाहि भवन्मते व्यधिकरणधर्मावच्छि- श्राभावीयप्रतियोगितायाः भेदस्याऽपि भेदकूटान्तर्गतत्वेन भेदकूटाधिक्यात् ,अस्मन्मते तस्याः धारणासंभवेन लाघवमिति । केचित्तु प्रतियोगिताविशिष्टान्या या प्रतियोगिता तादृशप्रतियोगितासामानाधिकरण्येने स्यादि । वै० स्वतादात्म्य-हेत्वधिकरणत्वव्यापिका स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्ना याऽधिकरणता तत्काभियसम्बन्धेन, स्ववै० स्वाश्रयकृतित्वस्वावच्छेदकत्वोमयसम्यन्धेन, स्व. प्रतियोगिता, तथाचाऽखण्डाभावघटकतयैव तत्सार्थक्यादिति प्राहुः । अपरे तु स्वकालीनमहाकालत्ववत्तासम्बन्धेन घटविशिष्टस्य तादात्म्येन साध्यतायो महाकालत्वहेती स्वकालीनमहाकालस्ववत्तासम्बन्धावच्छिन्ननिसिलधर्मनिष्ठावच्छेदकतापनि रूप कताकाधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणे सत्वेन तदन्यप्रतियोगित्वाऽप्रसिघ्याऽव्याप्तिरतस्तभिः पेशः । तनिवेशे च तदन्या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगिता प्रसिदेवेति न दोपः। न च प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकाऽप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । सा. मानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकमित्यस्य स्वावच्छेदकत्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्पन्धावरिछ. मप्रतियोगिताकताशप्रतियोगित्वाभावस्यैव विवक्षितत्वादिस्याहुः । द्विधा यावत्वनिवेशानुगमस्तु हेतुतावच्छेदकरूपतिनिरूपकताकाधिकरणस्वावरिछनानु. नुयोगिताकपर्यानिकूटपत्तिप्रतियोगितात्वसामान्याभाववरप्रतियोगित्यं प्रतियोगितान्तार्थः ।। प्रतियोगितायो यूटपतिवं च स्थनिरूपिताधेयताक्रमांवरिउन्ननिताधिकरणतास्वयता. सम्बन्धेन । माधेयता च स्वावधिमावसामानाधिकरण्योमयसम्मन्पावच्छिना । पत्र स्वनिरूपितत्वेन सस्पेन या न ससर्गता, परम्परासम्बन्धस्यले प्रथमपदार्यस्य स्वनिरूपितवन माननियमात् । तयाच तारकूटप्रति प्रतियोगितायामापतापदमांवरिछानिस्पकताका. पिकरणतात्ययतासम्बन्धेन, भाषेयतायो स्यनिरूपितत्वं परनिरूपितय तारानियमादेष सभ्यते, धर्मावरिकभर धर्मनिष्टावच्छेदकतानिरूपितस्वम् , सच धर्मनिरतायतावरण ।

·सटिप्पणटीकासहिवम्। १२७ वस्तुतो धूमपति घहित्या घटो नास्तीतिघद् धूमवात पहित्येन घट पान्, किन्तु घटत्येनेति प्रतीतियलाद् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकता. कप्रतियोगिकान्योन्याभायोऽप्यस्ति, अत एव समयायितया याच्यरचय दो घटादी पक्षघरामधैः स्वीकृतः, तथाच तादशमतियोगितावच्छेदकापछि. श्रीयत्वेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यारशप्रतियोगित्याश्रयाधिकरणा- न्यस्वं हेतुमतस्तादशप्रतियोगितासमानाधिकरणवृश्चित्वावच्छिन्नमतियो गिताकताशप्रतियोगितावच्छेदकत्याभाववत्वं, तादृशमतियोगितासमा नाधिकरणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकताशप्रतियोगितावच्छेदकान्यायं था साध्यतावच्छेदके विधक्षितं, तथाच घटादिनिष्टस्प वाद्वित्वेन घटाघभावः प्रतियोगित्वस्यापि तारशस्वैन यहित्वादेस्तदयच्छेदकत्यादव्याप्तिरतः सा. दकतानिरूपितत्वं, स्वावरिछनत्वस्वसामानाधिकरण्यमित्यय च सत्त्वेनाऽनिवेशात आधेय- तावरछेदकतानिरूपितत्वं आधेयतावनिरूपकताकाधिकरणतानिरूपितवृत्तितावत्त्वोभयसम्ब. न्धावच्छिमाधेयता वाच्येति वाच्यम्। एवं चाधेयतावच्छेदकत्वानिरूपितत्व-आधेयतावाग्नि. रूपकताकाधिकरणतावनिरूपिताधेयतावत्वोमयसम्बन्धावच्छिमाधेयतावद्धर्मनिरूपितावच्छेद- अत्तानिरूपितनिरूपकताकाधिकरणतात्ववत्वोभयसम्बन्धेन प्रतियोगितायां फूटवृत्तित्वमिति पर्यवसितार्थः । नन्वेवं वन्हिमान् धूमादित्यादौ धुमत्वावच्छिनाधिकरणत्वावचिक्षानुयोगि. ताकपर्याप्तिककूटवृत्तिप्रतियोगितात्यापेक्षया प्रमेयधुमत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वावच्छिन्नानयोगि- ताककूटयूतिप्रतियोगितात्वस्य गुरुतया लवच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धरिति चेन्न । त. थासति ताशयत्तिप्रतियोगितात्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठावच्छेदकताकमेदवावच्छि-- मानुयोगिताकपर्याप्तिकूटवत्वस्य विवक्षणात् गुरुधर्मावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्धावपि तनाs. व्याप्तिविरहात । न च तद्रूपवान् तद्रसादित्या हेत्वधिकरणकूटाऽप्रसिद्ध्याऽम्याप्तिरिति वा- च्यम् । हेतुतावरछेदकगतरूपत्तिनिरूपकताकाधिकरणताव्यापकप्रतियोगित्वान्येत्यादिनिवेशा- दध्याप्तिवारणसंमवात् , व्यापकताघटकसम्बन्धश्च पूर्वोक्त एवेति न काप्यनुपपत्तिरिति । प्रतियोगिव्यधिकरणपदत्य पारिभाषिकत्वापत्तेराह यस्तुन इति । केचित्तु गगनादेय. त्तिमत्वमते कालो घटवान् महाकालवादित्यादौ गगनाभावस्य लक्षणाऽघटकत्वात्तत्राऽव्या. सः स्मादतो मस्तुत इत्यादिकल्पानुसरणमित्याहुः । यादशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नीयत्येनेति । यादशप्रतियोगितावच्छेद- कनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकतानिरूपितत्वेनेत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकलस्व- न्धेन याप्रतियोगित्वाश्रयाधिकरणान्यत्वं हेतुमत इति । साध्यतावच्छे दकसम्बन्धेन यादृशप्रतियोगित्वाश्रयाधिकरणस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वं ना विशिष्टसत्तावान् भातेरित्यादी विशिष्टसत्ताभावीयप्रतियोगितावच्छे. दकनिष्ठावच्छेदकतीनहीगतीनरूपकतानिरूपितस्वेन तादृशप्रतियोगिरवायसातानिष्ठानिरूप- पताकाधारणतायाः गुणे वर्तमानतया ताशप्रतियोगिताया धर्तुमशक्यत्वात् , द्रव्यत्वा. भावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादतिव्याप्त्यापत्तरिति चेन। हेतमत इत्यर्थः। ।

·सटिप्पणटीकासहिनम् । १२९ च्छेदकता तादृशावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदस्य विवक्षणात्, पहिरवेन ताणांत गोमय- स्वाच्छिमाधिकरणनावानेति भेदस्याफनिशानामान्तत्वात् यहिरवेन तातोभयाभाया- यप्रतियोगिताम्रयाकरणतायाति भेदस्योतनियेशाकान्तायऽपि पर्वतादावसत्वाद् हिमान धूमादित्यादी माध्याप्तिरिति याच्यम् । यादृशप्रतियोगितावच्छदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितया. दृशप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताश्रयनिहायच्छदकताकप्रतियोगिताकभेदानवेशात् व डिवेन तागातागोभयवान्नेति भेदवारणात्, पहिरवेन तार्णातोभयाभावीयप्रतियोगिताश्रय- वाति भेदस्य निवेशाकान्तत्वेऽपि पर्वतादौ तद्विरहादिति चेन्न । विशिष्ट सत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्तामावायप्रतियोगितावच्छेदऋरातात्वेन रूपेण ताशप्रतियोगितात्रयवत्वस्य गुणा- दो वर्तमानलया तादृशप्रतियोगितायाः धारणाऽशक्यतयाऽतिव्याप्त्यापत्ते. इमे यहवास्त्रित्या- दित्यादी बहुत्वत्वेन रूपेण बहु-वनिष्ठावच्छेदनाकप्रतियोगिताकभेदस्य हेत्वधिकरणे वत्तमा नतया तत्राऽव्यातिप्रसंगात बहुत्वस्य व्यासज्यत्तित्वादिति । ननु अधिकरणत्वनिष्ठावच्छेदक- ताकप्रतियोगिताकभेदनिवेशऽपि बहुत्वाधिकरणत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदस्य हेरव. धिकरणे वर्तमानतया तत्राऽव्याप्तिदुरिव, बहुत्वाधिकरणताया व्यासज्यगृत्तित्वात , अन्यथा अधिकरणत्वात्यन्ताभावनिवेशं किमिति न रोचयेः इति चेन्न । व्यासज्यवृतिधमावाच्छन्नप्र- तियोगिताकभेदोऽव्याप्यवृत्तिरित्येक मतम् ,व्याप्यत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदो व्या- प्यत्ति , अव्याप्य हाधिमांवउिन्नाधिकरणताऽव्याप्यवृत्तिरित्येकं मतम् , इति मतद्वयनैव लक्षणीमति जगदीशाभिप्रायः । एव च प्रतियोगितावच्छेदकरूपेण प्रतियोगिताधयवदन्य त्वनिवेशपक्षे कपिसंयोगी एतदृक्ष वदित्यादी कपिसयोग-वेन रूपेण प्रतियोगित्वाश्रयवद्भद- स्य अव्याप्यत्तितया शादी सत्त्वेन प्रथममतमनुस-याऽव्याप्तिप्रसगात् । अधिकरणत्वाव. च्छिन्न प्रतियोगिताकमदनिवेशे अव्याप्यत्तिधर्मावच्छिनाधिकरणताया अव्याप्यवृत्तिवात् प्रथममते अव्याप्यवृत्तिधर्मावच्छिनम्नतियोगिताकभेदो व्याप्यतिरित्यव्याप्यत्तिधर्मायांच्छ. अधिकरणताया अच्याप्यत्तित्वेऽपि वृक्षादौ तदवच्छिन्नभेदविरहान्न द्वितीयमतेऽप्यस्माक मव्याप्तिप्रसंगः । अधिकरणत्वात्यन्ताभावनिवेशे अव्याप्यत्तिधावच्छिनाधिकरगताअन्या. प्यवृत्त. तद्वद्गभेदा व्याप्यवृत्तिरेति मते नाऽव्याप्यतिरिति ध्येयम् । यद्वाऽनतिरित्तात्तवं द्वितीयदिशि एव, तदा कि निवेश , याइशप्रतियोगितापच्छेदका- नाछिन्नीमान आध्यतावच्छेदकसंबन्धन यादृशप्रतियागनाथ याधिकरणतावदन्यवं हेतुमतः एतादृशी या या प्रतियोगिता ताशप्रतियोगितासमानाधिकरण यति वेन तादृशप्रतियोगिता. समानाधिकरणत्वे सति तादृशप्रतियोगित्वाभाव-दृत्तिभिन्नत्तवावशिष्टतादृशमातियोगित्वा. भाववसाध्यतावच्छदावच्छिन्नसामानाधिकरण्यम् , तथाच ताशप्रतियोगित्वामावति. मिन्नवृत्तित्वेन तादृशप्रतियोगिवाभाववत् यत् साध्यतावच्छेदकेत्यादिनिवेशे कालो घटवान महाकालवादित्यत्राव्याप्लिन स्यादतो द्वितीयसामानाधिकरण्यरथिमेव, प्रथमोदीश सामा नधिकरण्यदलांमस्याशयः । न च सयवायेन प्रमेयस्य साध्यतायो वाच्यत्वहेतावीतव्याप्ति , यादृशप्रतियोगितापदेन न धार्या, प्रतियोगित्वाभाव स्यैवाविहे, अन्यप्रतियोगितामादाया. प्रमेयाभावीयप्रतियोगिता ·. १३० जागदीशीच्यधिकरणं पहित्यविसामान्यधर्मेण महानजीमवन्ह्याद्यमावसत्वे, तु यादृशावे. तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । धर्मविशिष्टान्या या प्रतियोगिता ताशप्रतियोगितावच्छदकापछि बीयरवेनेस्यादि, वै० स्वावच्छिन्नवस्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वैतदुभयो। न्धेन, तथा च प्रतिस्थले समवायसंपन्धावच्छिन्नप्रमेयाभानीयप्रतियोगितामादाय नातिव्याप्ति न च तथापि महानसीयवहिमान धूमादित्यत्र महानसीयवायभावीयप्रतियोगिता न लक्षणः । घटिका ताशप्रतियोगिताया हित्वविशिष्टरवादतोऽन्याऽभावमादायाऽतिव्याप्तिरिति वाच्य- म् । रूपादिवशिष्टान्यत्वस्य प्रतियोगितायो निवेशात् , वै० स्ववृत्तित्वस्वात्तोनेकपकनासा- मानाधिकरण्यस्वकृत्तिनिरूपकतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वैतान्त्रितयसम्बन्धेन । तथाच महानसीयवहिनिष्ठप्रतियोगितामादायैव नातिव्याप्तिः । यद्वा प्रमेयवान् वाच्यत्वा. दित्यत्राऽव्याप्तिवारणायाऽयमेव निवेशः तादशप्रतियोगितासमानाधिकरणकृतित्वेन तास प्रतियोगितासामानाधिकरण्यताइशप्रतियोगित्वाभाववद्वात्तित्वोमयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियागि. ताकतादृशप्रतियोगित्वाभावववृत्तियोधर्मस्तद्धमानेष्ठावच्छेदकत्वाभाववद् यत्साध्यतावच्छेदक तदवच्छिभेत्यादि, तथाच न कुत्राप्यातिव्यतिरिति । यत्तु इत्यादिकल्पे यत्प्रतियोगिः तावच्छेदकविशिष्टयरप्रतियोगित्वाश्रयतदुभयानधिकरणहेत्वधिकरणेत्यत्र समनियताभावी यैकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया ऐक्यात , तयाच सामानाधिकरण्याविशेषणं व्यर्थमुक्कं भष्टा. चार्येण । अत्रेयमाशङ्का । वस्तुतस्तुकल्पेऽपि एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया ऐक्यात तथाच सामानाधिकरण्यमत्रापि व्यर्थमेवेति । तन । अत्र लक्षणेन को लाभः, यदनुयोगिः तानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नीयत्वेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यदनुयोगितानि. रूपितप्रतियोगित्वाश्रयाधिकरणतावदन्यत्वं हेतुमतः तदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगितासमा- नाधिकरणवृत्तिवेन तदनुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावेत्यादि, तथाचान सा. मानाधिकरण्यं न व्यर्थमित्यभिप्रायः । तथाच निवेशः हेत्वधिकरणत्तिा प्रतियोगिता. तादृशप्रतियोगित्वाभाववत्साध्यतावच्छेदकमित्यादि । हेरवधिकरणकृतित्वं च सावशिष्ठान. च्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धेन।वै० स्वाश्रयनिरूपिताधिकरणतानिरूपितत्व-स्वा. वच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिनिरूपकतानिरूपितत्वानि- रूपितत्वोमयसम्बन्धेन । न चात्र वहिरवेन महानसीयवहयभावमादाय वहिमान् धूमादि. त्यत्राऽव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । प्रतियोगिताभावः स्वविशिष्टावच्छेदकतावत्त्वसम्बन्धा- पच्छिन्नप्रतियोगिताक , स्ववै० स्वनिरूपितत्वस्वाभाववत्तित्वोभयसम्बन्धेन । तत्र स्वा- भावः स्वसामानाधिकरण्य स्वाभाववत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः । तथाच स्वावेशि- धावच्छेदकतावकित्तनिष्ठा न जाता स्वामावबदृत्ति वामावादतः प्रतियोगित्वाभाववत्सायाताव. क्छेदकं जातमितिनाऽव्याप्तिः। महाननीयवहयाधभावसत्वे स्विति । ननु तादृशप्रतियोगितासमानाधिकरण- वृतित्वेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्योकत्वाद् उत्तवृत्तित्वस्य ताशप्रतियोगितावच्छेद कत्वेऽन्यत्र च सत्त्वेन अत्रका सामान्यधर्मेण विशेषामावस्याऽवश्यं स्वीकरणीयतया महा. नसीयवहघायभावसत्त्वे तु इस्मत्र तुशब्दार्थाऽसंगतिश्चेति चेनु । यत्तित्व पतिभेदेन भिनमेव 4 .

·सटिप्पणटीकासहितम् । २३१ योगितावच्छेदकेत्यत्राऽवच्छेदकाधमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं प्राहां, तच्च त. दतिरिकात्तिावे सति तत्समानाधिकरणं यत्तदन्यत्वे, नातो व्यधिकरण. धर्मावच्छिन्न प्रतियोगितायास्तत एव घारणसम्भवे सामानाधिकरण्यद. लवैयांमत्यस्मगुरुचरणाः । 'ताशप्रतियोगितामच्छेदकत्ववृत्ति यत्तित्वं तनान्यत्र इति मतेऽत्र सामान्यधर्मेण विशे- पाभाषाऽस्वीकारपक्षस्य संमवाद् मन्यसगतेरिति । केचित्त शब्दस्य एवकारार्थस्वाम प्रन्याऽसंगतिरित्याहुः। तश्चेति । नवं एतादृशाऽनतिरिकत्तित्वविवक्षणे संयोगेन प्रमेयसाध्यकप्रमेयत्वादि. हेतुकेऽतिव्याप्तिः, संयोगेन प्रमेयाभावीया या प्रतियोगितातस्याः केवलान्वयितया तदतिरि- करवाऽप्रसिद्धः प्रमेयाभावस्य लक्षणाऽपटकत्वेन तादृशघटाद्यभावमादायाऽतिव्याप्तिः, एवं गुणकान्यत्वविशिष्टसत्तावतः समवायन साम्यत्वे जातिहेतु केऽतिष्याति ताशसाध्या- भावायप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्त्वस्य सतानतिरेकितया तादृशप्रतियोगितासमानाधि. करणतया तादृशप्रतियोगिताशून्य यद् घणुकादिक तत्तितया तदन्यत्वविरहातादृशघटामा. वदिकमाद याऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्।यादशप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्स्यनुयोगितानवच्छे- दधर्मावीरउभानुयोगिताकावच्छेदक्ताकनिरूपकताकत्वेन यादृशप्रतियोगिताश्रयाधिकर. णान्यत्व हेतुमतो वक्तव्यम् , ताशप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मे प्रतियोगितावृत्तित्वं विशेषणं देयम्, प्रतियोगितावृत्तित्वं च स्वाश्रयवनिष्ठत्वस्वावरिछनानु- योगिताक पर्याप्तिकावरछेदकतानिरूपकत्व-स्वाधिकरणनिष्ठमदप्रतियोगितावच्छेदकत्वतानित- यसंबन्धेन । स्वाधिकरणत्वं च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकापच्छेदकनिरूपकत्वसंय न्धेन । • एवं च प्रयमोफस्थले प्रमेयाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यत्प्रमयत्वगतसमुदायत्वं तस्य प्रतियोगित्वाऽवृत्तित्वमक्षतमेव, ताशसमुदायत्वे प्रथमोक- संबन्धद्वयन प्रतियोगितावृत्तित्वेऽपि स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपक- वसंबन्धेन स्वाधिकरणनिष्ठभेदप्रतियेगितावच्छेदकत्वविरहेण तृतीयसंबन्धेन प्रतियोगित्वा वृत्तित्वसत्वेन तादृशसाध्यामावस्य लक्षणघटकत्वात् , एवं समवायेन गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट- सत्तावत्सायकस्थले तादृशसाध्याभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक यद्विशेषणविशेष्यपर्याप्तसमुदायत्त्व तस्याऽपि चरमसबन्धेन प्रतियोगिताद्वृत्तिवविरहास्त्रितय - संबन्धन प्रतियोगित्वाऽत्तित्वमक्षतमेव, प्रतियोगितात्तित्वसामान्यरूपेण विशेषामावीय. प्रतियोगितावच्छेदक्तापयाफ्यनुयोगितावच्छेदकधर्म एवेति न किंचिदनुपपन्नामिति । अथवा धर्मविशिष्टान्ययादृशप्रतियोगितापच्छदकावाच्छनीयत्वेन यादृशप्रतियोगिताथ याधिकरणान्यत्वं हेतुमतरताशप्रतियागितावच्छेदकर्व विवक्षणीयम्, धर्मवै० प्रतियोगितायां स्वाश्रयवनिष्ठत्व स्वावच्छिन्नानुयोगिताक्पर्याप्तिकावच्छेदकताकत्व स्वाधिकरणनिष्ठभेदप्रति. योगितावच्छेदकत्वैतत्रितयसबन्धेन, स्वाधिकरणत्वं च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यप्तिकादच्छे. दकतानिरूपकत्वसंवन्धेन । पन्हित्वेन तहयभावस्थले तादृशमातियोगतावच्छेदकतापर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकं यहन्हित्वगतमेवं नितगसंबन्धेन तद्विशिष्टत्वात् तादृशप्रतियोगिताया ·वा ११३२ जागदेशिीव्यधिकरणं । यतु यत्प्रतियोगितायच्छेदकविशिष्टस्य यत्प्रतियोगित्वाश्रयस्य प्रयोः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनाऽनधिकरणं हेत्वधिकरण ताशपति- योगत्वं प्रतियोगितान्तार्थः। तथान पन्दित्वेन घटायभावस्य घनिष्ठ प्रतियोगिताया अपि तादृशावाद् घहित्वादेस्तदवच्छेदकत्वमादायाऽध्या प्तिरतः सामानाधिकरण्येने युक्तार्यकम् । एतन्मते च सामान्यरूपेण वि., शेपामावानभ्युपगम, नातो बद्वित्वेन तद्वहथभावमादायाऽव्याप्ति । न व स्वरूपमम्यन्धात्मकप्रतियोगितायाः प्रतियागिमेदेन भिन्नत्वाद् वाहमार धूमादित्यत्राऽव्याप्तिः, वहिमामान्याभावीयं यन्महानसीयवान्हनिष्ठं प्र. तियोगित्वं तदवच्छेदकीभूनवतित्वविशिष्टस्य तत्प्रतियागिताश्रयीभूतर हानसीयचढेश्च द्वारनधिकरणत्यस्य हेतुमति पीने सत्गदिति वाच्यम् । प्रतियोगिध्यक्तीनां भेदेऽपि एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया लाघवनैक्य. स्वीकारादिति । न च कालो यट्यान् महाफालत्वादित्यादौ नाशप्रति योगित्याप्रसिध्याऽव्याप्तिः, गगनाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्य नदाश्रयीभूतगगनस्याऽधिकरणाऽप्रसिधा निरुक्तरूपाभावादिति च्यम(१) । महाकालान्यावविशिष्टघटाद्यभावीयताहशविशिष्टघटत्वाव विमाप्रतियोगिताध्यकेरेव तथात्वात् । रक्षण घटत्वम् , धर्मविशिष्टप्रतियोगिता सर्वत्र सामान्यरूपेण विशेषाभावप्रतियोगितय । वस्तुतो यादृशप्रतियोगिताया किंचिद्धर्माऽवृत्तित्व विशेषण देयम् , तित्व च स्वसमानाधिकरण तित्व-स्वावच्छेदक्तात्वावच्छिनप्रतियोगितात्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छे, दकत्व स्वाधिकरणवृत्तित्वएतनितयसम्बन्धेन, स्वाधिकरणत्व च आश्रयत्वसम्बन्धावच्छि. शास्वनिष्ठावच्छेदकनाकप्रतियोगिताकभदेवत्त्वसम्बन्धेन । ततित्व च सावच्छिन्ना-. नुयोगिताकपर्याप्तिकारच्छे वक्तानिरूपकत्वसम्बन्धेन । सामान्यकोण विशेष भावीयप्रति- योगिताया एतादृशसम्बन्धेन स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्ग रत्तिनया न तस्या लक्षणघटकत्वम् । एतेन वन्हित्वेन घटाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतापर्यापय. नुयोगितावच्छेदकं यद्वन्हित्वगतमेकत्व तदेव वन्हित्वेन तद्वन्ह्यभावप्रतियोगितावच्छेदकताया- पयाप्यनुयोगितावच्छेदकामिति तादृशैकत्वस्य प्रतियोगित्वात्तितया व्यधिकरणधर्मावच्छि- न भावस्य लक्षणाऽघटकत्वान्नासगतिर्न वा पूर्वोकप्रमयादिसाध्यकस्थले व्यभिचारिण्यतिन्या- प्तिरिति ध्येयम् । यत्त इत्यादिकल्पस्य किनिवेश , यदि यत्प्रतियोगित्वावच्छिननिरूपकताधिकरणता-य. प्रतियोगितावच्छेदकीभूधर्मावच्छिन्नाधिकरणतेतदुभयाभाववत् यदेवधिकरण तादृशप्र. तियोगितानवच्छेदकेत्यादिनिवेश , तदा महाकालानुयोगिककालिकसम्बन्धेन घटसाध्यता. स्थले महाकालस्वादावच्यामिः, तद्वारणाय यदनुयोगितानिरूपितप्रतियोग-वाभाववत् यद्धव धिकरण, ताशप्रतियोगितेत्यादि । प्रतियोगित्वाभावश्च, स्वनिरूपितप्रतियोगित्वावच्छिन्न. (१)गा- दृशमातियागिताया लगाघटक वादात शव्यम् इति पाठा तरम् । . --- ·सटिप्पणटीकासहितम् । १३३ यत्प्रतियोगितावच्छेदफविशिष्यत्प्रतियोगिताश्रयोभयत्वं धा त्यधि. करणयत्किञ्चिनिष्ठाधिकरणताऽनवच्छेदकं ताशप्रतियोगिताया एवं प्रवेश्यतया घटत्येन गगनाभावमादाय तत्र लक्षणसम्भवाच्चति । निरूपकताकाधिकरणत्व-स्वनिरूपितप्रतियोगित्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाधिकरणबोभयरा म्वन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः तथाच न कुत्रापि दोष इति ध्येयम् । यत्प्रतियोगित्वोमयत्वं हेत्वधिकरणयत्किञ्चिमिष्ठाधिकरणतानवच्छे. दकेत्यादि जगदीशः । अस्य किनिवेशः ? यत्प्रतियोगितावच्छेदकयरप्रतियोगिताधिकरण. यत्किचिनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदक, तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्व साध्यतावच्छेदके विवक्षितमिति नोकदोषः। न च घ्राणप्राह्यगुणवान्द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिवारणार्थ हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता. वच्छेदकाभाववृत्तियों धर्मः, स एव पारिभाषिकावच्छेदकः तदन्यव साध्यतावच्छेदके विवक्षितम् । तथाच पुनरपि सत्तावान्जातोरस्यनाव्याप्तिवारणार्थ हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगि. तावच्छेदकयद्धर्मविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदक स. एव धर्मः पारिमाषिकावच्छेदकः,तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षितं तथाच न कुत्रापि दोषः। न चानेयमाशंका-प्रथमलक्षणे वहिमान्धूमादित्यत्र व्याप्यवृत्तिः हेतुसमानाधिकरणों यः साध्याभावः स इन्धनत्वेन वहयभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदक वहिवविशिष्टसम्बन्धिनि- छाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं भवत्येव तदन्यत्व साध्यतावच्छेदके नास्त्यतोऽव्याप्तिरिति वा. स्यम् । न च हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनावच्छेदकं यद्धर्मवि- शिटसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदक स एव धर्मः पारिमा- "पिकावच्छेदकधर्म इति न दोष इति वाच्यम् । तथासति साध्यामावपदपैयपित्तः । न च द्वितीयलक्षणाभिप्रायेण पारिभाषिकावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् । व्याप्यवृत्तिवाटतलक्षणयोर. व्यायविरोधादिति-तन्न । हेतुसमानाधिकरणपाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मसमाना. धिकरणले सति यद्धर्मविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेद. कं सत्पारिभाषिकावच्छेदकमिति । तयाचेन्धनत्व न वहित्वसमानाधिकरणमिति, न पारिभावि. कावच्छदकीमीत तर साध्यामावपदानुपायाने पहिले परिमापिकावच्छेदकत्वातिरिति तरुद. मुपात्तमिति भावः । यद्यपि तनिवेशेऽपि वहिमन्धूमावियत्रेन्धनतद्वहयन्यतरत्वेन वयभाव. प्रतियोगितावच्छेदकं वदित्वसमानाधिकरणत्वे सति तद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितान. वच्छेदकं स्यादतोऽव्याप्तिरिति, तथापि व्याप्यवृत्तिहेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगितात्र- च्छेदक यद्धर्मव्यापकत्वे सति यदर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकेत्यादिनिवे. शः तथाच नाव्याप्तिरिति दिक् । न च वावमान्धमादीयत्र प्रमेयत्वेन वहिधूमोमयाभावी. थप्रतियोगितावच्छेदक पहिरवव्यापकत्वे सति वहिवविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगिताया: सामानाविकरण्येनानवच्छेदकं भवति तदन्यत्व माध्यतावच्छेदके न स्यादतोऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकं यदर्मसमनियतत्वे सति यदीवशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभा. । १२ जाग० ·१३४ जागदीशीव्यधिकरणं तमा प्रतियोगिभेदेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकाऽभेदेन प्रतियोगिताया यद्य दस्तदा वह्नित्वेन घटाभावस्य या पहिल्यावच्छिन्ना घटनिष्ठा प्रतियोगित सैव बहिस्वेन धूमाभावस्यापि धद्वित्वावच्छिन्नधूमनिष्ठोऽपि प्रतियोगित वप्रीतयेगितानवच्छेदकत्यादिनिवेशः । तथा च प्रमेयत्वे वहित्यसमनियतत्वाभावा भाग्याप्तिः । परन्तु वहिरवेन वहिविषयकधूमजनकतेजस्त्वेन धुमजनकते जोविषयकं यज्ज्ञान तादृशज्ञानानुयोगिकविषयितासम्बन्धेन धूमजनकतेजसः साध्यत्वे तज्ज्ञानत्वादित्यादावव्याप्ति वहिरवेन धूमजनकतेजोऽभावप्रीतयोगितावच्छेदक यदाहित्वं, तादृशवह्नित्वे धूमजनकोजस्तक समनियतत्वे सति, धूमजनकतेजस्वीवशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रीतयोगतानवच्छेदकत्वं वर्तते इति । तन्न । व्याप्यवृत्तिहतुसमानाधिकरणामावीया या यद्धर्मविशिष्टान्या प्रतियोगिता तादृश प्रतियोगितावच्छेदक यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धितेत्यादिनिवेशः । वैशिष्ट्य च स्वावच्छिन्नत्वस्व भिन्नसमनियती यौ धौतद्धमावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वोभयसम्बन्धे. न, तथाच तादृशप्रतियोगितायाः वहिवधर्मविशिष्टत्वात् स्वाच्छिशस्व-स्वभिन्नसममियतय. विच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वेभयोस्सत्त्वादतो लक्षणसमन्वयः । न चैतालक्षणे वदिमान्धूमादित्यन हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्घटत्वं तत्तु घट ' त्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकन भवति घटत्वविशिष्टासम्बन्धिानेष्ठाभावमा ध्ये घटत्वेन तदूघटाभावः प्राप्तः, तादृशामावप्रतियोगितावच्छेदकं न भवति अतोऽन्यासिरिति वाच्यम् । व्याप्यवृत्तिहेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनि- साभावीया या निरूपकताविशिष्टा प्रतियोगिता, तादृशप्रतियोगितावच्छेदकं भपनि एतादृशो- भयधर्मः स एव पारिभाषिकावच्छेदकः इत्यादि । वैशिष्टयं च स्वनिरूपकानुयोगितानिरूपतत्व- स्वावच्छेदकतारवावच्छिन्नपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकीभूतरूपवृत्तित्वोमयसम्बन्धेन, तित्वश स्वायच्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन , तथाच घटत्वेन तटाभा- वायनिरूकताविशिष्टा प्रतियोगिता न जाता अतो लक्षणसमन्वय. । तृतीयलक्षणम् । हेतुमग्निष्टामावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकं यधर्मनि. शिष्टसंवीधनिष्ठाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकं भवति तदन्यत्वं साय. तावच्छेदके विवक्षितीमत्यत्र नम्द्वयप्रवेशः विमीमत्येव कुतो नोकम् , तुमभिष्टागावप्रतियो. गितावच्छेदक यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं भवति तदर्मावरिछनसा- सामानाधिकरण्यमिति । तन्मन्दम् । धूमवान्यरित्यत्र हेतुमभिष्ठामावप्रतियोगितापरछेद, धूमावविशिष्ठसन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं भवति तदपछि सामानाधिकरण्याद. तिव्याप्तिरिति मायः । न च हेनुमतिधाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम्यापकतावच्छेदक यदर्मविशिष्ट सम्बन्धित निधाभाषप्रतियोगितावच्छेदक्तात्वं भवति तदर्मावच्छिलसामानाधिकरण्यम् , धूमावेन धूम. स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीति नातिव्याप्तिरिति पाध्यम् । प्राग्नावगुणवान्दथ्यस्यादित्यम हेतुमभिधाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद् गन्धलं सम्र तार- शाभावप्रतियोगितावच्छेदकरवं घर्तते, तर भागप्रावगुणवविशिष्टसम्पन्धिनिष्ठामावप्रतियो- , ·सटिप्पणीकासहितम् । १३५ विधात्, तथाच सामानाधिकरण्येनेत्यस्प वैयर्थ दुर्वारम्, घहित्येन 'हामावीयं यद् घटनिष्ठप्रतियोगित्वं तदवच्छेदकीभूतवाहित्यविशिष्टस्य दाश्रयीभूतधूमादेश्य द्वयोरधिकरणत्वस्य सर्वत्रैव हेतुमति सत्वेन घहित्य- रूपव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणाऽघटकत्वादिति दिक् । गतावच्छेदकस्वाभायो प्राह्य इत्युच्यते । तन । गन्धवविशिष्टमम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतावापेक्षया तादशावच्छेदकतात्वस्य गुरुतया, तदवच्छिन्नाभावाप्रसिध्या द्रव्या भावमादायाध्याप्तिरिति भावः। मन्मते हेतुमानिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदके यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिानेठाभावप्रतियोगिता- निरूपिता या तत्तदवच्छेदकता तादृशावच्छेदकत्वाभावकूटनिवेशात् । सामानाधिकरण्येनेत्यस्य धैयर्थ दुर्वारमिति । अथ प्रतियोगितावच्छेदकाऽगे. देन प्रतियोगिताया ऐक्यमते सामानाधिकरण्यदलवैयर्य्यरूदूषणाऽभिधानं न संगच्छते, तथा. हि--जगदीशमते प्रतियोगिभेदेन प्रतियोगिताया भिन्नत्वे वहिसामान्याभावीयमहानसीय. वद्विनिष्ठं यत प्रतियोगित्वं तदाश्रयनिरूपिताऽधिकरणान्यत्वस्य तदच्छेदकीभूतवहित्यावच्छि. अनिरूपितत्वेन हेतुमति सत्वाद् वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, प्रतियोगिभेदेऽपि प्रतियो. गितावरछेदकाऽभेदेन प्रतियोगिताया एकत्वे पहिरवेन घटाभावीया या प्रतियोगिता सेव वहिषोभयाऽभावस्यापीति ताशप्रतियोगिताश्रयवहथधिकरणान्यत्वस्य ताशप्रतियोगिताव. वच्छेदकीभूतवहित्वावच्छिन्ननिरूपितत्वेन हेतुमति पर्वतादावसत्त्वात् सामानाधेिकरण्यदलदै. व्यर्थ्य तन्मवेऽपि दुर्वारम् , यदि सामान्याभावीयप्रतियोगिता प्रायोगिभेदेप्येका व्यधिकर. धर्मावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगिताऽभावप्रतियोगितावच्छेदकयोरभेदेऽपि वलित्वेन वहिपटो. भयाभावप्रतियोगितातो भिन्नति जगदीशांभिप्रायः, तदा तन्मते वाहत्वेन घटाभावीयप्रतियो. गिताया वहिपेन धूमाभावीयप्रतियोगिताभिन्नत्वेऽपि तादृशमतियोगिताश्रयनिरूपिताधिकर. तावदन्यत्वस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतवहित्वावच्छिन्ननिरूपितत्वेन हेत्वधिकरणे सत्त्वात्त'दृशाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय सामानाधिकरण्यदलसार्थक्यम् , तन्मते तादृशप्रति. योगितावच्छेदकविशिष्टवहिताशप्रतियोगितात्रयधूमेभियाधिकरणत्वस्य हेतुमति सत्त्वाद् व्य. धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटकतया सामानाधिकरण्यदलवैयर्थ दुर्वारमित्युच्यते,नदा नन्मपि न सामानाधिकरण्यलदस्य वैयध्य वहिभिन्नवान् घटादित्यादौ वहिमिनायेन वद्य भावप्रीतयेगिताया वहिभिनेऽसम्मावितणया तादृशप्रतियोगिताया लक्षणघटकतयाऽव्याप्ति- वारणाय सार्थस्यसंभवादिति महदसममम्।अत्रोच्यते विहिमान् धुमादित्यादौ वहथमा -यमादायाऽध्याप्तिवारणाय सामान्यत एकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताया ऐक्याभिधानात् ताद शाभिधानस्वरसादापानतस्तादृश दोषो जगदीशेन दत्तः, यथोक्तरीत्या तादृशदोषवारणेऽपि कालो घटवान् महाकालवादित्यादावव्याप्तिरेव तन्मते दोषः महाकाले महाकालान्यत्ववि शिष्टघटत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः रात्वे युक्तः स्वय दर्शनीयतया महाकालान्यत्वविशिष्टय. टाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टतादृशप्रतियोगितायोमयामावाधिकरणत्वस्यापि मह- ·जागदीशीव्यधिकरण एवं च व्याप्तरव्यभिचारिसंबन्धरूपताऽपि संगच्छते, हेतौ साध्यतार- च्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वस्येव साध्यतावच्छेदके हेतुमन्निष्ठाभाव- एवञ्चेति । तथाचाऽव्यभिचारस्य पारिभाषिकत्वाऽनादरे पिन क्षतिरि- ति भावः । वह्नित्वावच्छिन्नघटाद्यभावयति धूमावर्तमानत्वादुक्तं साध्या- भावेति। अत्र साध्याभावो व्याप्यवृत्तिर्योध्या, एवं परत्रापि । विशिष्टेति । महानसीयत्वादिविशिष्टवाहित्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्येत्यर्थः। ननु वि. काले सत्त्वात्तादृशाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाऽसंभवात् । न च यादृशप्रतियोगितावच्छे- दकयादृशप्रतियोगित्वोभयं यत्किंचिद्हेत्वधिकरणवृत्तिनानवच्छेदकं तादृशप्रतियोगिताऽनव- च्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं, तथाच गगनाभाव एव प्रतियोगिव्यधिकरण इति वाच्यम् । का- लिवेन गगनादेवृत्तिमत्वमते तत्राऽव्याप्तवज्रलेपत्वात् , स्वमते घटत्वेन पटायभावमादाय तत्र लक्षणगमनादिति ध्येयम् । दाधितौ अव्यभिचारिसम्बन्धरूपताऽपीति । अयमाशयः । मन व्यभिचार- स्याभावोऽज्यभिचार, अन्यभिचारं विद्यते यस्मिन् तदव्यभिचारि अव्यभिचारिणः सम्ब. न्धोऽव्यभिचारिसम्बन्ध इति विहः । व्यभिचारपदायों निरुताऽवच्छेदकरवं, नमर्थोs- भावः, इन्प्रत्ययार्थ आश्रयत्वम्, सम्बन्धपदार्थः सामानाधिकरण्यम् , तपुरुषे पूर्वपदस्य सम्बन्धिनि लक्षणा, तथाच तत्पदात् तादृशानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकवरप्रतियोगिकसामाना. शिकरण्यावयबोधेन तल्लाभ इति । संगच्छर इति । एतन्मते योगार्यस्याज्यागादिति भावः । ननु साध्याभाववत्तित्वरूपव्यभिचारल्योऊव्याप्तावप्रवेशादपंगतिरक्त्यत आहे हताविति । हेतुसमानाधिकरणलाध्याभावेति । इदं च प्रथमलक्षणाभिप्रायेण । अत्र सायाभावे व्याप्यवृत्तित्वं देयम् । द्वितीयलक्षणेऽपि साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिक रणव्याप्यवृत्यभावप्रतियोगिताया. सामानाधिकरण्यनाऽवच्छेदकरवं, हेतुसमानाधिकरणप्रति योगियधिकरणाभावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्यनाऽवच्छेदकावं कर्मण व्यभिचारपदा. भी बोध्यः। व्यभिचारस्वात्-व्यभिचारपदार्थत्वात् । विनिगमनाविरहेणोभयोरपि व्यभिचा पदार्थत्वादिति । न च लाघवरूपविनिगमकसत्वात्प्रयमस्यैव तत्वमिति वायम् । शेयावं पाच्यावाऽव्यभिचारीति प्रामाणिकव्यवहारानुरोधेन द्वितीयत्या तत्वाऽवश्यकत्वात् । तर च शक्त्या लक्षणया घेत्यत्राऽनामहात् । अत्रे याध्यम् । प्रयमस्य व्यभिचार यदिधूम स्य व्यभिचारीत्यत्र अमावपत्तिख व्यभिचारपदशक्योऽयः न तु सायान्तभावेण शक्ति, भानन्त्यात् साध्यपदार्थाऽनन्वय प्रसंगाच्च । पठशः प्रतियोगितानिरूपितवं, सायसायटो. कसम्बन्धविच्छन्नप्रीतयोगिताकानुयोगित्वं चायः । इन्प्रत्ययार्थयाऽप्रयत्वासम्यन्धः, धूम स्याऽऽधेयतया, धूमविशेषणतापमधुमत्सस्य चामच्छिन्नवसम्बन्धेन प्रतियोगितायामन्यम, सनिरूपितत्वस्याऽनुयोगितायामन्वयः एकादायोरपन्योधस्य इतिपर्तमानस्यादी म्यु. स्पतिसिसवात् । सत्याच व्यभिचारपदापरदेशेऽभाषेऽन्ययः । व्यभिचारपदास प्रायः যাই গাধহংভযমন: বর যাব, এখাৰ গৰিমাখাবাগো ·तथाच सटिप्पणटीकासहितम् । १३७ प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि व्यभिचार त्वात् । अवच्छेदकत्वं च तत्पर्याप्त्य- धिकरणस्वम् , तेन विशिष्टवन्यभावस्य हृदत्ववहित्वोभयावच्छिन्नाभावस्य च शिष्टस्याऽतिरिक्तत्यान्महानसीयत्ववद्वित्वयोवैशिष्टयस्य वा परंपरया तद. घच्छेदकत्वानप दोष इत्यत आह हदत्वघहित्व इति। ननु व्याप्यवृत्तिवघटित. लक्षणयोः संयोगी सवादित्यत्राऽतिव्याप्तिः, स्वसमानाधिकरणाऽभावाs. प्रतियोगित्वरूपस्य अवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वस्य वा व्याप्यवृचित्यस्य संयो. गितानिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकानुयोगिताकाभाववद्धतित्वाश्रयो पहिरि. त्यन्वययोधः । द्वितीयस्य व्यभिचारत्वे वहिसमानाधिकरणधुमाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं व्यभिचारपदार्थः । षष्ठयाश्च वृत्तिधुमत्ववृत्तित्वमर्थः । एककालीनत्वादिस्वाययावच्छिन्नसा. मानाधिकरण्यं वा सम्बन्ध इन्प्रत्ययार्थः । धूमस्य निरूपितत्वेन वृतित्वेऽन्वयः । षष्ठयर्थस्य व्यभिचारपदार्थकदेशेऽवच्छेदकावेऽन्वयः तस्य इन्प्रत्ययार्थे तस्य च वहावन्वयः, धूमवृत्तिधूमवत्तिवद्विसमानाधिकरणधुमाभावप्रतियोगितावच्छेदकनाकालीनो, निरुकप्रतियो. गितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणो वा वहिरित्यन्वयबोधः । धूमो वढेरव्यभिचारी. स्यत्र प्रथमै बहघभाववदवृत्ति वसम्बन्धी धूम इति, द्वितीये बहित्तिाहत्व वृत्तिधूमसमा• नधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकरवसम्बन्धी धूम इति बोधः । एवं शेयत्वं वाच्यत्वस्या. ऽव्यभिचारीत्यादावपि द्वितीयव्यभिचाराभावमन्तभाव्य बोधे उत्तरीतिरनुसरणीया । केचित्त पहिधूमस्य व्यभिचारीत्यत्राऽभाववत्तित्वकाव्यभिचारपदाथैकदेशे पठचसाध्यतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरूपकत्वसम्बन्धेनाऽन्वयः । प्रतियोगितार्या च धूम. देरन्वयः पूर्ववत् , सेन धूमत्वायांच्छन्नधूमपतिप्रतियोगिताकाभावाद्वाततिारेत्यन्वयबोधः । द्वितीयस्य व्यभिनाररवे समानाधिकरणामावप्रतियोगतावच्छेदकत्वं व्याभचारपदशक्यम् । सामानाधिकरण्ये व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् प्रथमानपदोपस्याप्यस्यापि वनिहाकतास बन्धेनाऽन्य यः। वहयाद्यन्तर्भविनैव वा शकिः धूमपदं लक्षणया धमत्वपरम् , ओघयत्वं षष्ट्यर्थः, अन्वयश्चास्गऽवच्छेदकत्व निरूपकत्वमिन्प्रत्ययार्थः । तमाच धमत्वात्तिवाहिसमानाधिकरणा. भावप्रतियोगितावच्छेदक्तानिरूपको वीरित्यन्वयबोधः । शेयत्व वाच्यावस्याऽव्यभिचारीत्यादी च वाच्यस्वत्वनिष्ठज्ञयत्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकतानिरूपकं शेयस्वमित्यन्त. ययोध इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । पर्धिमस्य व्यभिचारी न वाच्यत्वस्येत्यादिव्यवहारानुपपत्तेः, स्वरूपसयन्धावीच्छन्नवाच्यत्वखावच्छिन्न प्रतियोगित्वस्याऽप्रसिद्धः,निकाकत्वसबन्धस्य सत्यनि यामकतया प्रतियोगिताऽनवच्छेदकवन तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगताकप्रतियोगत्वाभावाऽसि. देव । मन्मते तु षष्ठयतामाऽनुयोगित्वे वाच्यत्वप्रतियोगितानिरूपितत्वावभावाऽन्वयेनाऽ. दीपात् । एवं बहयादी सादृशाऽवच्छेदकतानिरूपकवे मानाभावः । किं च सर्व व्यत्वष्यभिः घारीत्यस्येप सत्व सत्ताया व्यभिचारोति व्यवहारापत्तिः, न च व्यभिचारपदसमभिव्याहत. साध्ययोधपदस्य धर्मपरतायामेव साधुत्वमिति नियमानकापत्तिरिति वाच्यम् । तादशनियमे मानाभावात् । अपि च दितायव्याभिचारे व्यभिवारपदशक्तिशल्पने प्रमागाभावः, लाघवेन ·नागदीशील्यधिकरणं प्रतियोगितावच्छेकत्वेऽपि वशित्वस्य न क्षतिः । सत्यवति च गुणादी संयो. गामायेऽसस्थादत बाद सत्यवतीति। तथाच हेतुसमानाधिकरणस्य व्याय तेरित्यन्तन निरपच्छिन्नत्यधिकरणपतित्वं, इत्यधिकरणीभूतपरिकधि पक्तिनिष्ठाभाया प्रतियोगित्यं पा च्याप्यत्तित्वं विपक्षितमिति भावः। गुराधर्मेण साध्यतायां ध्यभिचारिण्यतिव्याप्तिधारणाय पारिमापिकापच्छेद करयाऽनुसरणस्याऽययकाये व्याप्यवृत्तित्यस्य प्रकृतनिरुकाधमवेशेऽपि न प्रयमन्यभिचारस्य वारयन द्वितीयव्यभिचारस्य लक्षणयेव योधसमयात् । युज्यते च पोरंजय रीतिः, सभाति सम्पावरम्यगिचरितसबन्धपदेन स्वरसत एव योधेन पारिभाषि- परयस्याबारात्, एतन्मते पोरसम्यामिरव्याभिचारसंयन्धादादलाभेन परिभाषिम्य दुवार स्यात्। न प्रत्ययस्यायवाकतया संबधस्य तदाश्यसामानाधिकरण्यरूपतयाऽव्य- भिचारिमयन्धपदादुकव्यापिलाम इति वान्यम् । पहिवं धूमाऽव्यभिचारीत प्रयोगाभावेन इन्प्रत्ययस्याऽऽभयत्वार्यवासभवात् । न चाऽव्यभिचारिसंयन्ध इत्यस्याव्यभिचारि- हेतुनिष्ठ साम्यसामानाधिकरण्यमित्यर्य, एवं च साप्यतावच्छेदकनिष्ठत्वममानाधिारणा- भायप्रतियोगिता नवच्छटकतानिरूपय हेतुनिष्ठसाध्यसमानाधिकरण्यमिति पर्यवसितम्, उत्त. लक्षणस्याप्ययार्थे तात्पर्य, न तु यथाश्रुतविशेष्यपिशेषणभाव इति अव्यभिचारिसरन्ध- पदेनोफव्याप्तिलक्षणलाभ इति वाच्यम् । तथा सति किटकल्पनापातात, उक्तरीत्यैवावपपत्ती एतालिटरूपनाया अप्रयोजनकत्वादिति दिक्। दीधितो न क्षतिः-नाऽव्याप्ति महानसी यवनयभावादिप्रतियोगितावच्छेदकताया आभयतासबन्धेन वहिरवे सत्त्वेऽपि एकोन द्वी इति प्रतीत्या प्रत्येकमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकभेदस्याऽप्यगी. कोरण वहिरवं पर्याप्तिसंयन्धेनाऽवच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वादिति भाव । नयव महानसाय. पहिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः, तत्र साध्यतावच्छेदकीभूतविशिष्टवाहत्वाऽनातरेकिणि पहिरवे उत्तरत्यिा तादृशाऽवच्छेदकत्वावाच्छन्नभेदसत्त्वादिति वाच्यम् । प्रकृतानुमितिविधे. यतावच्छेदयतापोसियेद्धर्मावच्छेदेन तद्धर्मावच्छेदेन ताशभदेवत्वस्य विवक्षितत्वात , प्रकृते च तादृशमें मिलतमहानसीयवदित्वनिष्ठतर्गवच्छेदेन तादृशभेदासत्वनाऽति- ध्याप्यभावात् । अत्रेद योध्यम्। अनवच्छेदकावदेन पर्याप्तिसंयन्धेनाऽवच्छेदकत्वा यन्ता. भाव एव विवक्षित , एको न द्वावितिप्रतात्या प्रत्येकमानगृत्तिधर्मावच्छेदेन व्यासज्यतिधर्मा त्यन्ताभावस्वीकारेणोक्ताऽध्यातेरभावात् , न तु पर्याप्तिसंबन्धेनाऽवच्छेदकतावदन्योन्यभाव', प्रत्येक व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदानगीकारेणोक्ताऽव्याप्तरिणाऽसमवात् अन्यथा पर्याप्तिसबन्धेन व्यासज्नवृत्तिधर्मवनेदस्य तद्वति स्वीकारे पर्याप्तिसन्धेन द्वित्वादिसाध्य कम- देती प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितलक्षणेऽव्याप्तिप्रसङ्गात् ।युज्यते चैतत् केवलविशेष्यवति विशिल टात्य-ताभावोऽतीकारेशाप, देवलविशेष्ये विशिष्ट भेदानशीसारव प्रत्येकत्तिधर्मावच्छेदेन व्या- सज्यत्तिधर्मात्यन्ताभावांगीकारणे प्रत्येक व्यासज्यवृत्तिधर्मवझेदानंगीकारस्यचित्यात् । एवं - तलक्षणे वक्ष्यते । ननु तथापि पर्याप्तेरनगीकारे अवच्छेदकताया व्यासज्यवृत्ति तमगीन , ·सटिप्पणटीकासहितम् । १३९ गाधभावोऽपि व्याप्यवृत्तिः । वक्ष्यमाणं वा प्रतियोगितावच्छेदकाऽनतिरिक्तर. तित्वमेव, तदवच्छेदकत्वामहापि बोध्यम् । क्षतिरित्याशयेनाह पक्ष्यमाणं घेति । यथाश्रुतस्य प्रतियोगितावच्छेदकान- तिरिक्तवृत्तित्यस्पोक्ती सत्तापान जातेरित्यादावव्याप्तिः, ताइशप्रातयोगि. तावच्छेदकीभूतविशिष्टसत्तात्वाऽनतिरिक्तवृत्तिवात्सत्तात्यस्य इत्यतो च क्ष्यमाणं वेति सिद्धान्तलक्षणे वक्ष्यमाणमित्यर्थः । तथाच हेतुमान्निष्ठामा धीययत्संबन्धान्छिन्नप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनाऽवच्छेदकं यह मविशिष्टसंबन्धिनिधाभाषीययत्संवाधावच्छिन्न प्रतियोगितायाः सामाना. धिकरण्येनाऽनवच्छेदकं तदेव पारिमापिकावच्छेदकं तदन्यत्वं साध्यता वच्छेदके वाच्यमिति भावः । गनूरपचिदशायां गुणसामान्याभावस्य संयोगवति घटादौ सत्यवाद गुणत्वस्य संयोगवविशिष्टसंबन्धिनिष्ठाभावीयसमवायसंवन्धावच्छिन्न. प्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वविरहान्न तमादाय संयोगत्वस्य पारिभाषिका. मृत्योत्तरीत्या न निस्तार रति चेन । पर्याप्तरन्यत्र व्यवस्थापितलात् । अत्र वदन्ति । पर्याप्रिनहीकारऽपि न क्षोलः, अवच्छेदकावं चत्यादिप्रन्यस्य प्रकारान्तरेणैव व्याख्यानात् । तथाहि तत्पर्याप्त्याकरणाव--अवच्छेदातापर्यायाधिकरणत्वम् , अवच्छेदकतायाः पतिः परिपूर्तिः , तदधिकरणत्वं, निरवाच्छन्नत्वे सति स्वनिरूपकप्रतियोगित निरूपितत्वसंबन्धन यत्किंचिनियावच्छेदकताविशिष्टान्या याऽवच्छेदकता तद्वत्वमिति यावत् । कमेण दलक्ष्य- प्रयोजनमाह तेनेति । विशिष्टवदयभावस्य-हदत्वबाहित्वोभयावच्छिन्नाभावस्य, हदत्ववाहि. स्वाभ्यो वहिर्नास्तीति प्रातिविषयाभावस्य । नक्षतिः-नाव्याप्तिः, महानसीयवनयभारप्रति. योगितावच्छेदकनाया अहिले सत्वेऽपि तस्याः सामानाधिकरण्यसबधेन महानमीयत्वावच्छि- त्वान्नाऽव्याप्ति., द्वितीयाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकताया निरवच्छिनाया वहिरवे सत्वेऽपि तस्या निरुतमरन्धेन हृदत्वनिष्ठावच्छेदकतावाशेटरवेन तदन्यवाभावानाऽव्याप्तिरिति भावः। न च महानतीयवहयमावस्यापि विनिगमनाविरहेण वहित्विविशिष्टमहानसीयत्वावच्छिनप्रति- योगिताकत्वेन द्वितीयदलेनैव तमादायाऽव्याप्तिवारणे तद्वयथ्यमिति वाच्यम् । प्रतियोगिता वच्छेदकतमिदेन प्रतियोगितामेदस्याऽऽवश्यम्तया बहित्वविशिष्टमहानसीयत्वावाहिन्नप्रात. योगिताया महानतीयत्वविशिष्टवाहित्वावच्छिन्न प्रतियोगितायाश्च भेदेन सस्यन्तं विनाऽव्या पि. रणाऽसंभवात् । न च तथापि महानतीययवाहित्योभयावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमादाय द्वितीमदलव्यात्तिसंभवे हृदत्ववहित्वोभयावच्छिन्नाभावपर्यन्तानुधावने किं बीजमिति वाच्या म् । प्रतियोगिताऽतिप्रसक्तधर्मस्य समानाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकावावरहेण महानसीय वस्याऽतिप्रसतत्वेनाऽवच्छेदकताया व्यासज्यत्तित्वाभावेन तद्पाटतोमयावच्छिन्न प्रतियोगि ताकाभागनभ्युपगमान् । अन निरवच्छिन्न माध्यतावच्छेदकान्यतिअवच्छेदकत्यानिरू- ·नागदीशीयाधिकरण समपान हानसा द्रापरयाविदिती नातिध्याति न पा कालः प्रमेय रघानियादी मयेंगमेष तायामावानां साययति काले कालिकसम्बन्धेन गृतापप्पलिममा सायामापनि हेतुसामानाधिकरण्यमपि देतापच्छेदकसम्पन्न मनोपशाधिकरणं तत्र विशेषणापा पृत्तिापं थोपा, तेना. यमामा शानाशिवादी विषयाया शानस्य देतोरधिकरण वर्तमानurss तियोगितामाभायस्य मानतमा भूशाsी माध्यमामानाधिकरण्यमत्वादतियाह- संभप मतपरित्यागोऽनित इति मायऽपि संयोगगयान अमान्तरस्य पत्तमानतया सयोगसंपन्यापरिपप्रातियोगित धूमामा मापमानाधिकरण्यावरहात । यथवा हेतुसमा नाधिरणसापामावरयस्य अयोगलसरायत्याभाये सस्पेन तम धूमाकरणस्यावययनिरूपि. समासंपन्यापरियासिविविरहग साम्यसामानाधिकरणे तुममानाधिकरणसाच्याभाव स्वप्यापपत्यविरदादेय सातिध्यातिविरहादिति । न य कालिन धूमाधिकरणाऽयोगोलकादी धूमाभायस्य अयोगीलकन्यवाभावस्य य वर्तमानतया साध्यसामानाधिकरण्ये ताशामा. परपस्यापरस्यसमातिम्यामितादयस्प्यमिति वाच्यम् । जन्यमानस्य कालोपाधिले मानाभावा. देय प्रतिष्याप्तिधारण भवात् । न च स्पधीपाच्यत्ववस्तासमधन धमाधिकरणे घटपटादा योगसंपन्धन धूमागायत्य र वर्तमानतया देतुसमानाधिकरणसाध्यामाये साध्यमामाना. घिरण्यमक्षतमेवेति वाच्यम् । परंपरायाः संवर्गवानभ्युपगमादिति । वस्तुतः साध्यतावच्छेद सतावरोदक्षतापटी यःसंपन्धातायन्धावच्छिनावच्छेदक्ताससंगताकाधिकरणत्व. निशामतिव्यतिरिति ध्येयम् । साध्यसामानाधिारण्यपटक वृत्तिताया स्वरूपसम्बन्ध वच्छिमावनिवेशस्य फलमाह-न- घेति । अथानापि धूपयान् बन्दै रित्यादी साध्यतावच्छेदक्संयोगसम्बन्धेन साध्यवति पर्वते कालिकसम्बन्धनमाभावस्य वर्तमानावेन साध्य सामानाधिकरण्यसत्वादतिव्याप्तिसम्भवेन तत्प रित्यागे कि बीजमिति चैन्न । जन्यमानस्य कालोपाधित्व मानाभावेन साध्यवति पर्वते धूमाभा. वस्य केनाऽपि सम्बन्धेनाऽवर्तमानत्वादिति । यद्यपि कृत्यनियामकसंयोगेन धूमस्याधिक रणे महाकाले धूमाभावस्य वर्तमानतया साध्यसामानापिकरण्यमक्षतम् , तथापि वृत्तिनिया मकसयोगसम्बन्धन धूमसाध्य कव्यभिचारिण एव प्रसिद्धस्थलत्वम्, नतु वृत्यनियामक संयो. गसम्बन्धन धूमसाध्यकव्यभिचारिण , वृत्तिनियामकसंयोगसम्बन्धेन साध्यतास्थले तेन सा. यवत्वस्य महाकाले विरहादिति विभावनीयम् । वस्तुस्तस्तु वृत्यनियामकसम्बन्धेन ध्या- प्यव्यापकभावानभ्युपगमे संयोगसम्बन्धेन धूमाद्यधिकरगत्वस्य महाकालेऽभावाद् धुमवान् वहीत्यत्राऽनिष्यारभावादिति । एतेन स्वरूपेण वृत्तिवोकावपि धुमाधिकरणे महाकाले धमाभावस्य वृत्ति व द् धूमवान वहारेित्यनाऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति निरस्तम् । तेन-हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणत्वप्रवेशैन । आत्मत्वामावस्येति । अस्याऽप्रतनसाध्यसामानाधिकरण्यविरहे । ननु वद्धिमान् धुमादित्यत्र ·" सटिप्पणटीकासहितम् । १.४३ स्मत्वाद्यभावस्य, द्रव्यं विशिष्ट सत्त्वादित्यादौ च सत्तासमानाधिकरणस्य साध्यसामान्याभावस्य साध्यसामानाधिकरण्यपिरहेऽपि नाव्याप्तिः, न वाकाल कालपरिमाणादित्यादी हेत्वधिकरणे कालिकसम्बन्धेन वर्तमा. नस्य कालत्वादिसामान्याभावस्य साध्यवति दैशिकविशेषणतया वृत्ति. • त्वविरहेऽपि क्षतिः। साध्यामावस्तु पूर्वोक्तचितीयरीत्या बोध्यः । तेन व्यधिकरणधर्माव. च्छिन्नाभावाऽसत्त्वेऽपि साध्यस्य विशिष्टामावादिकमादायैव लक्षणसङ्गम नाप्न प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थावताराऽसङ्गतिः। कपिसंयोगी सत्या दित्यादौ कपिसंयोगामावस्य साध्यसमानाधिकरणत्वेऽपि द्रव्यमानसम वेतत्वावच्छिन्नाभावस्य साध्यसामानाधिकरपयविरहानातिव्याप्तिः । का- लिकसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताके गगनाभावस्थाभावे साध्ये यत्र प्रमे यत्वादिकं हेतुस्तत्र हेतुमति दैशिकविशेषणतया वर्तमानस्याऽऽकाशा- कालिक सम्बन्धेन हेत्वधिकरणघटादो वर्तमानस्य वयभावस्य साध्यसामानाधिकरण्यविरहा- दव्याप्तिसम्भवेऽप्रसिद्धसाध्य कानुधावनमयुक्तमिति चेन्न । जन्यपदार्थस्य कालापीधस्वाऽस्वी कत्तुं ये तत्राव्याप्तिविरहादिति । केचित्तु वहयभावस्याऽच्याप्यत्तित्वेन वयभावमादाय नाऽव्याप्तिसम्भावनेति प्राहुः । अन्ये तु साध्य सामानाधिकरण्यस्य स्वरूपेण निवेशे एव वहिमान धूमादित्यत्राऽन्याधिः सम्भवति नान्यथा कालिकादिना साध्यसामानाधिकरण्यस्य वायभावे सत्त्वात् , अयमात्मा ज्ञानादित्यत्र तु उभयथैवाऽव्याप्तिरित्याभप्रायेणाऽयमात्मा ज्ञानादित्यत्राऽव्याप्तिपर्यन्तानुधाव. नमित्याहुः । परम्परायाः संसर्गवानभ्युपगमाच्च, अतः स्ववृत्तिवाच्यत्ववत्तासम्बन्धेन हेत्व- धिकरणघटादी वन्यभावस्य वृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । यादशपदं हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नपरम् , तन्निवेशफलमाह द्रव्यं विशिष्टसत्त्यादी. ति । स्वरूपेण हेत्वधिकरण तित्वप्रवेशफलमाह--नवेति । जन्यपदार्थस्य कालोपराधिले मानाभायादेव साध्यसामान्याभावस्य सम्बन्धसामान्येन हेत्वधिकरणाऽत्तितया अध्याप्ति- विरहेण पछिमान धूमादित्यादिप्रसिद्धोदाहरणं परित्यक्तम् । न च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणमहाकाले कालिकसम्बन्धेन वयमावस्य वर्तमानतया तवाऽध्याप्तितादयस्थ्य- मिति वाच्यम् । उत्तरी या हेतुतावच्छेदकवृत्तिनियामकसयोगसम्बन्धन हेतमत्वस्य महा- काले विरहादिनि । न चात्र तद्घटभिन्न घटवादित्यत्राऽतिव्याप्तिस्तद्घटभेदाभावस्य तद्- घटस्वस्य विशेषणतया यत्तित्वविरहेण लक्षणाघटक्तया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावास्येव साध्यसमानाधिकरणस्य लक्षणघटकत्वादिति वाच्यम् । तद्घटत्वप्रकारकयत्किंचिज्जन्यज्ञान- विशेष्यत्वतद्घटभिन्नत्वप्रकारकममाविशेष्यत्वैतदन्यतराभावस्यैव तादृशजन्यज्ञान शन्यताद- शायां हेतुसमानाधिकरणस्य लक्षणघटकत्वादिति चिन्त्यम् । पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या योध्य इति । साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिमप्रतियो- गिताको बोध्य इत्यर्थः । अथ रूपावच्छिमत्वदानेऽपि तत्पर्वतभेदवाच्यत्वान्यतरत्वेन तर. - ·१४० जागदीशीब्यधिकरण गमति च गुणस्व-गुणाऽवृतित्व द्रव्यमानसगतत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगि. साकव्याप्यवृत्यमावप्रतियोगितावच्छेदकगुणत्वाचननिरिकवृत्त्येव संयोगत्व- मिस्याहुः । साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यावर विच्छेदकस्वसमानाधिः करणसाध्याभावावकरवम् । यच्छेदकरयसभायनालिस्यत आई गुणाऽतिवेति । गुणासमयेतत्वेत्यर्थः । घटादावुत्पत्तिदशायामपि गुणाऽसमवेतस्य दयावादेः सत्वा तदभाव इति भावः। संयोगी गुणान्यस्वे संति सत्याहित्याची गुणात्तित्वमादाप संयोगरयस्य न पारिभाषिकाषच्छेदकत्वं संभवति गुणावृत्ति वावच्छिन्ना भावस्य हेतुसमानाधिकरणत्याधरहादतः संयोगसाध्यकमाने यद्धर्ममादाय संयोगत्वस्य पारिभापिकाऽन्छेदकत्वं तद्धर्ममाह द्रव्यमात्रेति । द्रध्यान्या समतस्येत्यर्थः। उत्ताभावानामन्याप्यवृतित्वे संयोगात्मक प्रतियोग्यधिः फरणवृत्तित्वेन कदाचिद् गुणत्यादिरूपाणां तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकानां संघोगत्वविशिष्टसंवन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं न स्यात्, तदे. व नास्तीति, नेपां संयोगात्मकप्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वादेतावन्मात्रं 'सूचयितुमुकं व्याध्यवृत्तीति । प्रगल्भलक्षणं दुपयितुमुपन्यस्पति साध्यतावच्छेदकति । स्वपद हेतुताव पकत्व वाच्य, तेन महानसीययहिमान् धूमादित्यादी नातिव्याप्तिः, विनिगमनाविरहणे महानसीयत्वादेरपि साध्यतावच्छेदकत्वादिति । प्रतियोगितावच्छेदकताभेदेन प्रतियोगिता. भेदाभाचे निरवच्छिशवमनिवेश्य निहतसंबन्धेन साध्यतावच्छेदकान्यत्तिअवच्छेदकता. विशिष्टारच्छदसतावत्त्वेमय तत्त्वमित्याप कश्चिदिति संक्षेपः। ना पारिभाषिकावच्छेदकलक्षणप्रविष्टयद्धर्मविशिष्ट संबन्धिनिष्ठाऽभावे व्याप्यवृत्तित्वादि। कमवश्यं निवेश्यम् , अन्यथा सयोगी सत्यादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावा छदकसंयोगवादः संयोगत्वविशिष्टसबन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया परिभाषिकाऽ। वच्छेदकत्वानात्तः, तथाच हेतुसमानाधिकरणाभावेऽपि तीनवेशनीयम्, अन्यथा कपिसंयोगी एतद्वृक्षवादित्यत्राऽव्याप्तेरित्याशंकानिराकरणाय पारिभाषिकाऽवच्छेदकत्वनिवेश तदनि- पेशेऽपि संयोगत्वस्य पारेभाषिकावर छदकत्वमुपपादयति भवति चेति । न्यान्याऽसम वेतत्ये सति द्रव्यसमवेतमेव द्रव्यमासमतत्वं तत्र विशेष्यां शस्य वैमर्थ्यमित्याशयेनाइ द्रव्याऽन्यासमवेतवेत्यर्थ इति । नन्वेतवल्पे अभावे व्याप्यत्तित्वाऽनिवेशाद् व्याप्यवृत्यभावत्य संगतं अत आह उक्ताभावानामिति । ननु अवच्छेदस्वामिह न स्वरूपसंबन्धविशेषः, हेतुसमानाधिकरणसाभ्याभावत्वस्य साध्यसमानाधिकरण्यावच्छेदकत्वे मानाभावात् , नाप्यन्यूनवृत्तिवं वद्धिमान धूमादित्यादावा ·सटिप्पणटीकासहितम् । च्छेदकविशिष्टहेतुपरम्, तथाच यधर्मायच्छिन्नसमानाधिकरणसाध्यामा. वत्यावच्छेदेम साध्यतावच्छेदकापच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरण्यं तयर्मय- स्वं पर्यघसितम्। भवच्छेदकत्वं चेहाऽनतिरिक्तवृत्तित्वम्, व्यभिचारिणतु हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यसामान्याभावस्यैव साध्यसामानाधिकरण्य. विरहानातिप्रसङ्गः। विशिष्टसत्तापान जातेरित्यादौ यावत एव हेतुसमा. नाधिकरणस्य साध्याभावस्य सत्तारूपसाध्यसामानाधिकरण्यादतिव्या- तिरतः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नति, तथाच विशिएसत्ताभावस्य ताडश. स्य विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नासमानाधिकरणत्वा(१)नातिप्रसनः । अत्र च साध्यसामानाधिकरण्यं येन सम्बन्धेन माध्यता तेन सम्य. न्धेन साध्याधिकरणे दैशिकविशेषणनया वृत्तित्वरूपं ग्राह्यम , तेन द्रव्यत्वा. दिसमानाधिकरणस्य शानाधभावस्य विषयतया ज्ञानाधिकरणे वृत्तावपि , व्याप्तिप्रसंगादित्यत आह अवच्छेदकत्वं चेति । अथाऽनतिरिक्तवृत्तित्वं तदभाववदति- वं, तथाच विशेष्यस्य विशिष्टाऽनतिरिक्ततया हेतुसमानाधिकरणसाध्याभावस्वघटकाऽभावस्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यामाववति साध्यामावे वर्तमानतया निरुजसाध्याभावत्वस्यापि साध्यसा. मानाधिकरण्याऽनतिरिकवृत्तित्वं दुर्घटमिति चेन । साध्यसामानीधकरण्याभाववत्यधिकरण. तानिरूपकतावच्छेदकतादृशसाध्यामावत्वकत्वस्यैव तत्वात् । वस्तुतस्तु स्वव्यापकतत्कत्वमेव तद, तथाच यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणसाध्याभावत्वव्यापकं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसा. मानाधिकरण्यं तद्धर्मवत्त्वमिति फलितार्थः । तेन न धूमावेन धूमाभावस्वरूपयद्धविच्छिन्न. समानाधिकरणसाध्याभावत्वं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवदृत्तितावच्छेदकरपेऽपि हेतुसमाना- धिकरणसाध्यसामान्याभावे साध्यसामानाधिकरण्यविरहेणैव साध्यसामानाधिकरण्ये हेतुममा. नाधिकरणसाध्याभावस्वव्यापकत्वावरहाद् धूमव'न् वहरित्यादिव्यभिचारिण्यतिप्रसंगः । नवीनास्तु यथावताऽनतिरिक्तवृत्तित्वस्योपदर्शितल्या दुर्घटवेन यावन्तः स्वसमानाधि. करणमाभ्याभावाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणास्तत्वमिति लक्षणं कर्तव्यम्, विशिधापो शिवपिशेषण: भावातु प्रांपायधनोभमन्वाभाव इति मतेन चंद लक्षणम् , अन्यथा तमादायैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासत्त्वेपि लक्षण- समन्वयेन प्रतियोग्यत्तिश्चत्यवतारणाऽसंगतेरिति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । उक्रेत्याऽनतिरि- कवृत्तित्वनिवेशेन विशिष्टाभावानंगाकारेप्युकरहियाऽवतारणसंगतः, भवन्मतऽपि अपेक्षाबुद्धि- विशेषविषयत्वरूपयावत्वस्य दुर्जेयत्वेन व्यापकत्वरूपस्यैव तस्य पाच्यतया व्यधिकरणधर्मा. वच्छिन्नाभावमादाय दोषवारणाय तद्घटकाऽभावे तद्वारकविशेषणस्याऽऽवश्यकत्वेन सदस- खे तद्घटितलक्षणासंभवेन तदंगीकारेऽपि अवतारणसंगतश्चेति । साध्यनिष्ठाघेयतायां साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशस्य फलमाह तेनति। भयान धुमवान् पहरित्यादौ समवान सायाधिकरणस्वावयवादी संयोगसंबन्धातच्छिन्न. (१) विशिष्टसनारूपमाध्यममानाधिकरणवाभावादिति पाठान्तरम् ।

·१४४ जागदशिव्यधिकरणं भावात्मकस्य साध्याभावस्य साध्यवति देशिकविशेषणतया वृत्तापि हेतुसमानाधिकरणस्य नित्यत्यादिसामान्यामावस्याऽपि निरुक्तसाध्या- भावतया तस्यैव सामानाधिकरण्यधिरहामानिध्याप्तिः । . तमेदवाच्यत्वोमयामावादिफमादाय विना व्यधिकरणधमावरिछनामावं लक्षणसमन्वरण. म्भवेन प्रन्याऽगंगतिवारवेति चेन । एताशाभावानंगीकारमतेनैवैतलक्षणकरणादिति भावनीयम्। भयान व्यभिचाराऽवारकस्य रूपावच्छिन्नत्वविशेषणस्य वैयमिति चेल । हेतुसमा- नाधिकरणसाम्यव्यापकतावच्छेदकरूपायच्छिमप्रतियोगिताकाभाववृत्तिभेदस्य प्रतियोगिताव छेदकस्वामावस्य हेतुपमानाधिकरणसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावत्तिमेदप्रति योगितावच्छेदकरवागावस्याsराण्डतया भसाभावपटकतया सार्थक्यसम्भवात् । ननु कपा- परिछनत्वविशेषणस्याऽसण्डाभावघरकतया सार्थक सर्वत्र साध्याभावपदवेयर्यादित्यादिना साध्याभावपदस्य वैयर्थदानं दीधितिकृतोऽसंगतं स्यात् , तत्रापि . वि भाववृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य केवलहेतुसमानाधिकरणाभावप्रति दकत्वाभावस्याऽखण्डतया अखण्डामावघटकतयैव सार्यक्यसम्भवात् । न च साध्य सामानाधि. करण्ये नाऽस्माकं हेतुसमानाधिकरणसाध्यामावश्वव्यापकत्वनिवेशः, अपि तु हेतुसमानाधि. ‘करणसाध्याभायरवे साभ्यसामानाधिकरण्याभावववृत्तिस्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याऽनतिरि. तत्तित्वस्यैव निवेशः, एवं च हेतुसमानाधिकरणसाध्याभाववृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक- स्वाभावरूपसाध्यव्यापकत्वनिवेशनाऽखण्डाभावपटकतया सार्थकत्वाऽसम्भवेन साध्याभा. पस्य वैयर्थं तदवस्थेमवेति वाच्यम् । तयासति हेतुसमानाधिकरणसाध्याभावत्वस्य शुद्धा. भावत्वाऽनतिरिक्ततया शुद्धाभावस्वस्य साध्यसामानाधिकरण्याभाववति साध्यसामान्याभावे वर्तमानतया हेतुसमानाधिकरणसध्यिाभावत्वस्य साध्यसामानाधिकरण्याभाववदतित्वविर • हात्, पहिमान् धूमादित्यादावव्यापया तादृशनिवेशाऽसंभवादिति चन्न । यधर्मावच्छिन्न- सामानाधिकरण्य-साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वोपलाक्षतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व अभाववै. तत्रितयधर्मावच्छिन्ननिरूपकतायो साध्यसामानाभिकरण्याभाववदवृत्तित्वस्य निवेशेन हिमान मादिवसहाव्याशिवएणसम्भवात, साच्यसामानाधिकरण्यासातवति नियनविजिटल निरूपकताया अवृत्तित्वात् । एवं च ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपतादृशाभाव. ध्यापक तात्वनिवेशात् , अखण्डाभावघटकतया साध्याभावपदस्य सार्थकत्वाऽसम्भवाद् वैया ध्यदानाऽसंगतिविरहात् । न च रूपावच्छिन्नत्यविशेषणस्यापि इदानी व्यर्यत्वं दुरिमेव, अत्र व्यापकत्वाऽघटिततया अखण्डाभावघटकतया तत्सार्थक्याऽसम्मवादिति वाच्यम् । सा. .ध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकरवघटिततया त्रितयधर्मावच्छिन्ननिरूपकतायाः साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वघटितत्रितयधर्मावच्छिन्ननिरूपकताया मियो लक्ष. ण्येन साध्यसामानाधिकरण्याभाषपदवृतिरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वघटितत्रितयधनविच्छिन- निरूपकतायो स्वसमानाधिकरणतादृशविशिष्टान्तरपाटेतत्वविरहेण व्यर्थत्वविरहात् । अथवा स्वपमानाधिकरणसाध्याभावत्वव्यापकत्वस्यैव साध्यसामानाधिकरण्ये निवेशः । इयोस्तु वि. . 4 . 1 ·सटिप्पणटीकासहितम् । १४५ . यत्समानाधिकरणसाध्याभावप्रमायां साध्यवचाज्ञानप्रतिषायकत्वं नास्ति तत्त्वं व्याप्तिरिति । तन्न । सर्वत्र साध्याभावपदवैयर्थ्यात् । यतु साध्याभाववति यदृचौ प्रकृतानुमितिविरोधित्वं नास्ति तत्त्वं व्या. प्तिरिति, तन्न अनुमित्यविरोधित्वज्ञानस्याऽनुमितिहेतुले साध्याभावववृत्ति- त्वज्ञानस्यानमित्यविरोधितया व्यभिचारिण्यतिप्रसंगात् । यसमानाधिकरणेति । यत्समानाधिकरणसाध्याभावप्रमासामान्ये इत्यर्थः । तेन धूमवान् वढेरित्यादौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावप्रमाव्यक्त साध्यवत्ताज्ञानाऽविरोधित्वेऽपि साध्यसामान्याभावप्रमाया एव साध्यव. चाज्ञानविरोधितण नातिव्याप्तिः। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामावस्य साध्यसामान्याभावस्वभ्रमशायां पर्वतो न वहिमानित्याकारकतवुद्धः साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वादसम्भवः स्यादतः प्रमात्वोपादानम्। प्रमाव चात्र समसामान्यभिन्नज्ञानत्यम् , नातस्तादशबुद्धरप्यशतः प्रमात्वादुक्तदोष शेष हेतुममानाधिकरणसाध्याभाववृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपहेतुसमानाधिकर साध्याभावत्वव्यापकत्वे साध्याभावत्वस्य न्यूनवारकपर्याप्त निवेश , किन्तु इतरवारकप. यतिरेव, हेतसामानाधिकरण्यत्येतरवारकपर्याप्तिनिवेश । तथाच हेतुसमानाधिकरणसाध्या. भावतिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याविषयकप्रतीतिविषय तावच्छेदक्शुद्धहेतुसमानाधिकरणाभाववृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवाभावविशिष्टसाध्यसामा. नाधिकरण्यत्वावच्छिन्नघटिततया व्यर्थत्वसम्भवान्न काप्यनुपपत्तिरिति ध्येयम् । अथवा वैय- ध्य प्रयोजनशून्यत्वमेवेति नाऽसगति ! पूवलक्षणेऽवच्छेदकत्वस्य प्रकारतया निवेशेन गौरवम् , एतल्लक्षणे चोद्देश्यविधेय भावनाऽन्वयम याऽवच्छेदकत्वलाभन लाघवमित्याशयेन, सामानाधिकरण्यस्या च्याप्यत्तित्वेऽव्याप्यवृत्तिसद्धेतावच्याप्स्यापत्या चतल्लक्षणप्रणयनमिति ध्येयम् । प्रमा सामान्य इत्यर्थ इति । प्रमात्वावच्छेदेनेत्यर्थ । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनैव विधेयाs. स्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन प्रमावस्याऽवच्छेदकत्वलाम , अनाप्युक्युक्त्याऽवच्छेदकत्वमन. तिरिक्तयतित्वमेव, तयाच तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वरूपप्रमात्वस्य विशेष्याभूतज्ञानत्वानतिरेकेण ज्ञानत्वस्त साध्यवत्ताहानप्रतिबन्धकवृत्तित्वेन विशिष्टप्रमात्वस्यापि तथात्वेन तदुर्घटमिति साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकाऽमृत्यधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकय(समानाधिकरणसाध्याभावप्रमा. स्वस्वमित्यर्थो बोध्य । शेष पूर्ववत् । सामान्यपदस्य फलमाह तेनेति ।प्रमात्वोपादानमि. ति। नन्वन प्रथमोपस्थितस्य यत्समानाधिकरणदलस्य प्रयाजनमनुक्त्वा पश्चाटुक्तम्य प्रमापदस्य प्रयोजनकपनमनुचितमिति चेन्न । संसभवरूपगुरुतरदेषमाशक्यैवाने प्रमापदस्य प्रयोजन- कथनमिति ध्येयम् । भ्रमंसामान्यभिन्नज्ञानस्वमिति । तत्व च नित्यशानाऽवृत्ति वेपयित- शून्यज्ञानत्वम् समामाकारक्शानीयविषायताया एक्यन भ्रमीविषयिताया. नित्यज्ञानाऽवृत्ति- । । १३ जाग..

·१४६ जागदीशीच्यधिकरणं ताघस्थ्यम् । इदादी पहिसामान्यामाषप्रमायाः साध्यवसाधीविरोधि. स्याध्याप्तिरतो यसमानाधिकरणेति । तसफलतःप्रमाविशेषणम् , तयार यद्धर्मापच्छिन्नपशिष्यसाध्यामाप्रमासामान्ये इत्यर्थः । तेन एतद्वमा , स्वात् । मन शानपदामुपादाने पटी घटमिमवादित्यादौ वाच्यवस्खेन घटत्वाभावकामिनी. शानं जायतामिसाच्छामादायाऽव्याप्तेः । न च कामिनी घटवाभाववती इति साध्यक्त्तामा विरोधिस्वाभावान्न दोष इति वाच्यम् । यत्र कामिनीविशेष्य कसाध्यवत्ताज्ञानं न जाते। प्राऽज्याप्तेः, स्वरस्यापि संटश एम ज्ञानं भवति, न तु विशिष्टवैशिष्टयावगाहि ज्ञानमिति ध्येयम् । तेन-यरसमानाधिकरणत्यस्य प्रमाविशेषणेन । अयात्र हेतुसामानाधिकरण्यस्य संबन्ध- विशेषण निशे प्रयोजनामावेन यन्हिमान् धूमादित्यवं व्यातिः संभवति साध्यसामान्या- भावस्यापि हेतुमति पर्वते कालिकसंबन्धेन वर्तमानतया हदादिधर्मिकतत्प्रकारकप्रमायाँ साध्यपत्ताशामविरोधित्वात् इति तस्कयं परित्यक्तमिति चेन। जन्यमात्रस्य कालोपाधिले मानाभावात्। अथ यसमावच्छिन्नवद्विशेष्यकसाध्याभावप्रकारकप्रमायामित्यायनुधावनेऽपि का. एतद्राक्षावादित्यत्राऽव्याप्तिस्तदात्यैप, अव्याप्यत्तित्वज्ञानस्योतेजकरवपक्षे स्वरूपेण कपि- संयोगाभावयान वृक्ष इति प्रमायां वृक्षः कपिसंयोगवानिति शानविरोधित्वादिति चेन्न । अव्या प्यपीतवज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायामनुत्तेजकत्वमतेनैतल्लक्षणकरणात्, तथाच स्वमते निरव रिटनस्वरूपरांबन्धघटित एव प्रतिबन्धकाभावः, एवं च शुद्धस्वरूपेण कपिसयोगाभाववान् वृक्ष इति प्रमायो साध्यवत्ताशानविरोधित्वामावात् निरवच्छिन्नस्वरूपेण कपिसंयोगाभाववान् वृक्ष इति ज्ञानस्य साध्यवत्ताज्ञानविरोधत्वेऽपि तस्य प्रमावाभावात् । अथ साध्याभावश्चात्र पूर्वोक्तद्वितीया त्या बोध्यः, अन्यथा घटपत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावादिकमादाय विना व्य. धिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव लक्षणसमन्वयेन प्रतियोग्यवृतिश्चेत्यादिप्रन्यानुत्यितिप्रसंगात् । अत्र ध्यापकत्वं यदि प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितं, तदा सर्व प्रमेयमित्याकारकयत्किंचिजज्ञा. नविषयत्वामावस्य साध्यामावतया तरप्रकारकप्रमायर्या साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वाभावसत्त्वेन लक्षणगमनसम्भवेन प्रतियोग्यवृत्तिक्षेतिप्रन्थानुस्थितिप्रसंगः । यदि च प्रतियोगिवैयधिकर. ण्याघटितं, तदा कपिसंयोगाभावस्य साध्यवभिष्ठतया साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न- तियोगिताकत्वविरहात्, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावप्रकारकप्रमाया तादृशविरोधित्वाभावा- दव्याप्तिविरहेण तादृशममायां यत्समानाधिकरण्यविशेषणं व्यमिति चन प्रतियोगिवैयधिकरण्यघाटेतमेवात्र व्यापकत्व, अथ च प्रमीयप्रकारतायां निरवच्छिन्नस. म्बन्धावच्छिन्नत्वं देयम्, तथाच तादृशज्ञानविषयत्वाभावस्य लक्षणपटकस्वेऽपि निरव. च्छिन्नसम्बन्धेन तत्प्रकारकज्ञानस्य प्रमात्वाऽसम्भवात् , निरवच्छिन्नसम्बन्धेन व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावप्रकारकप्रमायामेव ताशानविरेधित्वाभावालक्षणगमनसम्भवाद् ऽसंगतिविरहात् । अथवाऽस्तु प्रतियोगिवैयधिकरण्याऽघटितमेव व्यापकत्वम् , कपिसंयो गाभावस्य लक्षणाऽधटकत्वेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभोवप्रकारक-वाच्यत्वत्वेन घटाभाष- प्रन्या ·सटिप्पणीकासहितम् । १४७ त्वसमानाधिकरणस्य संयोगसामान्यामावस्यैव गुणे धर्मिणि ममायां वान् कपिसयोगाभाववान् गुण-इत्यादिसमूहालम्बनप्रमामादाय कपिसंयोगी एतत्वादित्यादाय. 'व्याप्तिसम्भवेनाऽध्याप्तिदानाऽसंगतिविरहात्, एव समूहालम्बनमादाय संयोगी सरवादित्या. दावतिव्याप्तिवारणसम्भवात् । अथ वहिरवेन घटामाववान् पर्वतः हृदच वयभाववानिति ज्ञानीयसमूहालम्बनप्रमाया हदो पहिमानिति ज्ञानविरोधित्वसत्वाव्याप्तिः । न च साध्याभावप्रकारकप्रमाया मुख्यावशे. ध्यताद्वयशन्यत्वनिवेशात्ताशसमूहालम्बनप्रमामादायाऽव्याप्तिविरहादिति वाच्यम् । वय. भाववद्हदकालीनपर्वतो वहिवेन घटाभाववानिति प्रमामादायाऽच्याप्तितादवस्थ्यात् । न च यद्धर्मावच्छिन्नवनिष्ठविशष्यताभिन्ना या साध्याभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता तदनिरू. • पकरवनिवेशेनैव वारणसम्भवात् घहित्वेन घटाभाववान् पर्वत इति प्रमाया एव ताहशतया तत्र साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वाभावोऽक्षत इति वाच्यम् । तथापि वहयभाववहदकालीनप- । तत्तिवहिमान धूमादित्यादी व्यभिचारिणि तादृशसाध्याभावप्रकारकप्रमाया हेतुमनिष्ठवि- शिष्यताभिनवयभावात्मकमाध्याभावप्रकारतानिरूपितहदनिष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वविरहात् यविकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावप्रकारकप्रमायां साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकरवाभावसत्त्वादति व्याप्त्यापतेः । न च हेतुमनिष्ठविशष्यतामिन्नसाध्यतावच्छेदकगतरूपावच्छिन्नानुयोगिताक- पर्याप्तिकावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्वस्य प्रमायां वि. वक्षणात् ववषभावस्य एतादृशसाच्याभावत्वावरहात्, पन्ह्यभाववढ्दकालीनपर्वतवृत्तिवन्य. भाववान् पर्वत इति प्रमाया हेतुमानिष्ठावशेष्यताभिन्नतादृशसाध्याभावप्रकारवानिरूपितविशे- ज्यत्वानिरूपकरवस्य सत्त्वात्, तत्र साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकवाभावविरहानातिव्याप्तिरिति चाच्यम् । तथासति महानसीयवाहमान् महानसीयधूमादित्यादी वहयभावाहदकालीनवाहि- वेन घटाभाववन्महानसमित्यादिप्रमायां हेतुमनिष्ठावशेष्यताभिन्नतादृशसाध्याभावप्रकारतानि. रूपितविशेष्यत्वानिरूपकतया तन साध्यवत्ताज्ञानविराधित्वसत्वादव्याप्त्यापतेः, विशेषवत्ता- बुदि प्रति सामान्याभाववत्तानिश्चयस्य विरोधित्वात् । न च वह्नयभाववान् हद इति निश्चय प्रति महानायवहिमान् अरुणवहिमान् पीतवहिमान् इति नानाविशेषवत्ताज्ञानस्य साध्य. सामान्यवत्ताशानस्य चैकरूपेण प्रतिबध्यत्वं, तथाच लक्षणे साध्यवत्ताशानविरोधित्वमित्यत्र साध्यवत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिवध्यतायां साध्यतावच्छेदकगतरूपवृत्तिप्रकारनानिष्ठावच्छेदकतानिरू. पितत्वनिवेश. । एवं च महानसीयवह्निमान् हद इति ज्ञाननिष्ठवहयभाववान् हद इति शा. ननिरूपितप्रतिवध्यतायां साध्यतावच्छेदकगतरूपत्तिमहानसायखवाहित्वोमयधर्मावाच्छमप्रका रतीनष्टावच्छेदकताकप्रीतबध्यतानिसीपतप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वसत्त्वात्तवाव्याप्तेदुवार स्वादि ति वैन । साध्यतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्तिप्रति बध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकत्वाभावस्तादृशसाध्याभावप्रकारकप्रमायां, रूपवृत्तित्वं च स्वनिरू. पितविशेभ्यरवनिछावच्छेदकतानिरूपितप्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकतानिमपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे- दकतानिरूपितनिष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगिता- बच्छेदकत्वसम्बन्धेन, तपार निरुकस्थले वहषभाववान हद इति निश्यनिष्ठप्रतिबन्धकतानि- ·१४८ जागदीशीव्यधिकरणं साध्यवत्तामानविरोधित्वेऽपि मंयोगी एतहामवादित्यादौ नाव्याप्तिः । रूपितप्रतिपायतायां पाध्यतावच्छेदकगतरूपतित्वावरहात् , ताशरूपतिप्रतिमभ्यतानि पितप्रतिबन्धकत्वाभावस्य वन्यमावद्हदकालीन हित्वेन घटाभाववन्महानसं-इत्यादि मायो सस्वाम काप्यनुपपत्तिः । अथवा यदीपरिछमवद्विशेष्यतानिरूपितमाभ्यामावनिष्ठप्रमीयप्रकारतायां साध्यामा वनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रमीययविच्छिमवद्विशेष्यताया वा साध्यवत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिवष्य- सानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावनिवेशात् सर्वदोषवारणसम्भवादिति दिक् । भय हेतुमभिष्टविशेष्यतानिरूपितसाध्यामावनिष्ठप्रकारताशालिप्रमायां सध्यवत्ताज्ञानप्र- तिबन्धकरपामावनिवेशेनैव सामंजस्ये यशर्मावच्छिलस्वनिवेशो व्यर्थः, वहिमान् धुमादि- त्यादी धूमवान् वन्धभाववानित्यस्य प्रमात्वविरहाव , परित्वेन घटाभाववान् धुमवानिति प्रमायां साध्यवत्ताशानविधिरवाभावसत्वालक्षणसमन्वयः । न च धूमवान् पझेरित्यादी धन्यवच्छेदेन धुमाभावावगाहिज्ञानस्य प्रमात्वविरहाद , पन्हिसामानाधिकरण्येन धूमाभावा- वगादिशानस्य प्रमात्वेऽपि पन्हिसामानाधिकरण्येन धूमावगाहिज्ञानविरोधित्वाभावसत्वाद- व्याप्तिः स्यादिति वाच्यम् । अयोगोलकीयवह्नि व्यक्तित्वेनोपादाय तथतिमान् धूमाभाव- वानिति तम्यक्त्यवच्छेदेन धूमामावावगाहिज्ञानस्य प्रमावात् , तत्र तपकिमान् धूमवानिति रामानाधिकरण्यावगाहिज्ञानप्रतिमन्यकत्वसत्वेनाऽतिव्याप्तिविरहादिति चेन । द्रव्यं विशि. टवादित्यादौ गुणवृत्तित्वविशिष्टसत्त्वावच्छेदेन द्रव्यत्वाभावावगाहिज्ञानस्य प्रमात्वेन तत्र सामानाधिकरण्यावाहिशानप्रतिबन्धकवाभावविरहादव्याप्त्या हेतुतावच्छेदकगतरूपवृत्तिभ- वच्छेदकताफविशेष्यताशालिसाध्याभावप्रकारकप्रमायां तादृशप्रतिबन्धकवाभावनिवेशस्याss. वश्यकतया व्यभिचारिणि तब्यक्त्यवच्छेदेन साध्याभावप्रकारकज्ञानस्य प्रमात्वेऽपि हेतुताव- च्छेदकगतरूपत्तिअवच्छेदकताकविशेष्यताशालित्वविरहात् , शुद्धहेतुनिष्ठावच्छेदकताकवि. शेष्यताशालिहेत्ववच्छेदेन साध्याभावागाहिज्ञानस्य प्रमात्वावरहात्, हेतुसामानाधिकरण्ये साध्यामावावगाहिज्ञानस्यैव प्रमावेन हेतुवामानाधिकरण्येन साध्यावगाहिशानविरोधि. वाभावादतिव्याप्तर्दुरित्वात् । यद्यपि हेतुसामानाधिकरण्येन साध्याभावावगाहिप्रमायां हेत्व. पच्छेदेन साध्यवत्ताज्ञानविरेधित्वसत्त्वम् , तथापि वन्हिमान् 'धूमादित्यादौ महानसी- यसंयोगसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकवन्धमाववान् पर्वत इति प्रमायां महानसीय. संयोगेन वहिमानिति ज्ञानप्रतिवन्धकलामावविरहात् अव्याप्स्या साध्यतावच्छेदकसंसर्ग- स्येतरवारकपयाप्तिनिवेशस्यावश्यकतया अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यवत्ताज्ञानस्य तादृशसाध्य. तावच्छेदकससंगताकत्वाविरहादवच्छेदकावच्छेदेन बुद्धौ , तद्धर्मव्यापकविधेयप्रतियोगिकत्वस्य ससर्गतया भानात् , हेतुसामानाधिकरण्येन साध्यवत्ताशानस्यैव तादृशसंसर्गताकतयाहेतुसामा- नाधिकरण्येन साध्याभावावगाप्रिमायां तद्विराधित्वाभावसत्वादतिव्याप्तितादवस्थ्यात्। न व हेतुब्यापकसाध्यप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसैसर्गतावच्छेदकगतरूपत्तिसंसर्गताकसाध्यवत्ता. ज्ञाननिवेशात महानसानुयोगिकसंयोगेन वहिमान् पर्वत इति ज्ञानवारणसम्भवात् व्यभिचा-" रिणि हेत्ववच्छेदेन साध्यवत्ताज्ञानधारणसम्भवेनैवाऽतिप्रसंगवारणं सुलभमिति वाच्यम् ।व्य-' ·-- सटिप्पणटीकासहितम् । यतु-साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्यं हेतुमन्माप्रतिधर्मावच्छिन्न विशेष्यक यत्साध्यघताज्ञानं तद्विरोधित्वं वारूपम् , तथाच गुणो न संयोगीति प्रमा. 'याः गुणः संयोगीत्याकारकवुद्धिविरोधित्वेऽपि ताशी सायवत्ताधीन हेतुमन्मात्रवृत्तिधर्मायच्छिन्नविशेष्यिका गुणत्वादेतुमदम्यवृत्तियादतो नोक्तदोप-इति । तत्तुच्छम् । यत्समानाधिकरणा इत्यस्य व्यतिापत्तः, साध्याभावप्रमासामान्ये यन्मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यफसाध्यपत्ताझा- नस्य विरोधित्वं नास्ति तत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वात्, जलादिधर्मिकवाह- 'सामान्यामावप्रमायाः साध्यवत्ताधीविरोधित्वेऽपि धूमधन्माप्रवृत्तिधर्माव. छिन्नविशेष्यर्फ यद्वद्धिमत्ताशानं तदविरोधित्वादेव यहिमान् धूमादित्या. दावल्याप्त्यमावादिति दिक् । अथ च साध्यतायच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकरूपेण च सा- स्वाऽव्यापकधूमप्रतियोगिकसंयोगेन धूमस्य साध्यतायां धूमादिहती द्रव्यस्वावच्छेदेन तादृश- सम्बधेन धूमावगाहिंज्ञानस्य संसर्गाशे स्वविधिधर्मधर्मितावच्छेदककतयाऽऽहार्यतया हेतु- सामानाधिकरण्येन साध्याभावावगाहप्रमात्मकज्ञानप्रतिवध्यावादतिव्याप्तेंदु रित्वात् , सिद्धा. न्तकल्पापेक्षया लाघवानवकाशाचेति सक्षेपः। यत्विति । ननु हेतुमदृत्तिधर्मावच्छिन्न विशेष्यकसाध्यवत्ताशानविरोधित्वनियेशेऽपि सर्व- दोपवारणसम्भवेन मात्रपदं व्यर्थम् ।न च पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादी प्रमेयत्वस्य हेतुमद्- तितया तदवच्छिन्नविशेष्यकहिमताज्ञानविरोधिस्वत्य प्रमेयं वन्यभाववदिति प्रमायां सत्वा- दिति वाच्यम् । प्रमेयत्वावच्छेदेन वहयभाव वगाहिज्ञानस्य प्रमात्वावरहात , प्रमेयत्वसामाना- धि करण्येन वायभावावगाहिज्ञानस्य प्रमेयत्वसामानाधिकरण्येन वायवगाहिज्ञानविरोधि. स्वाभावात् , तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्येन सदभावनिश्चयदशायामपि तद्धर्मावच्छिन्न- सामानाधिकरण्येन तदवगाहिज्ञानसम्मवादिति चेन्न । धर्मिविशेषानयन्त्रितप्रतिबन्धकत्वमते 'सद्धर्मसामानाधिकरण्येन तदभाववत्तानिश्चये तद्धर्मसामानधिकरण्येन तदवगाहिज्ञान प्रति. मन्धकम् , एवं च प्रमेयत्वसामानाधिकरण्येन पहयभावावगाहि प्रमेयं वहषभाववदिति प्रमाया प्रेमयत्वसामानाधिकरण्येन ववधवाहिज्ञानविरोधित्वाद् चकिमान् धूमादित्यादाव. व्याप्तितादवपत् हेतुमन्मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वनिवेशे प्रमयत्वस्य केवलान्वीय. स्वेन हेतुमन्मात्रवृत्तित्वाभावात् । अथवा द्रव्यान्यत्वावशिष्टसत्त्वसामानाधिकरण्येनाऽपि कपि. संयोगवत्ताज्ञानविरोधित्वात् कपिसयोगी एतदृक्षवादित्यादावव्यासारत्वात् । यद्यपि हेतुमा' मानवृत्तित्वस्य हेत्वधिकरणे एव वृत्तिवार्थकतया केवलान्वयिनि हेतो हेतुमदितराऽप्रसि. याऽव्याप्तिः सम्भवति, तथापि हेत्वभाववधर्मस्यैव हेतुमन्मात्रवृत्तिपदेन विवक्षणात् , हेत्व- भावश्च स्वनिरूपिताधिकरणतावत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवद्वातित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो. गिताको बोध्यः, केवलान्वयिनि ताशसम्बन्धोध्यधिकरण इति । केचितु स्वव्यापकहेतुकत्व- । स्य हेतुमन्मात्रवृत्तित्वपदेन विवक्षणाल कोपि दोष इति पाहुः । अन चेति । ननु महानसीयवहयभावस्य समवायसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकय- ।

·जागदीशीन्यधिकरणं ध्यवचाशानं बोध्यम् , तेन पर्वतः समवायसम्बन्धेन न वन्हिमानिति प्रमा याः समयायेन बहिमलावुद्धि प्रति, पर्वतो महानसीयवहिमान्नेति प्रमा याच संयोगेन महानसीयवहिमसायोधं प्रति प्रतिबन्धकत्वेऽपि वहिमान धूमादित्यादौ नाव्याप्तिः । प्रतिबन्धकत्वं चाऽघच्छेदकधर्मवत्ताग्रहादिया वृत्तं प्राह्यम्, तेन वहिसामान्यामावावच्छेदकतया गृहीतस्य महानसीयय- हृयमावादेः पर्वतादो प्रमायाः संयोगसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतधर्मिकवहिम इयभाषस्य च साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वावरहात्कथमध्याप्तिरिति चेन। महानसीयवहयभाववान् पहिखेन घटाभाववान् पर्वत इति सम्हालम्बनप्रमामादाय समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवहयभाववान् वशित्वेन घटाभाववान् पर्वत इति समूहालम्मनप्रमामादाय चाव्याप्तिः । तथाहि महानसीयवहयभाववान् वहिरवेन घटाभाव. वान् पर्वत इति प्रमात्मकैकत्र द्वयमिति रीत्या ज्ञान वाहत्वेन घटाभावनिष्ठप्रारतानिरूपित या तादृशाविशेष्यता सैव महानसीयवहयभावनिष्ठप्रकारतानिरूपिता, तथासति महानसीय- यहपभायवान् वहिरवेने पटाभाववार पर्वत इति प्रमीयमहानसीयवनयभावनिष्ठप्रकारता. निकपितपर्वतनिष्ठविशेष्यताया महानसीयवहिमानिति साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धक्तावच्छेदक- स्वसत्त्वात् , एवं महानसीयवहयभाव-वहि-वेन घटाभावाभयवानिति प्रमायत्रितयधर्मावच्छि- नमहानसीयवहथभावनिष्टप्रकारताया ऐक्येन साध्याभावनिष्ठतया महानसीयवहनिमानिति साध्यवत्ताज्ञानविरोधितावच्छेदकत्वसत्वात् , न्धनत्वेन वन्वाभावस्यापि साध्याभावतया तनिष्ठपर्वतनिष्ठविशष्यतानिरूपितप्रमीयप्रकारताया इन्धनत्वेन वनिमानिति साध्यवताज्ञान- प्रतिबन्धकतावउदकत्वसत्त्वात् , एवं समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवथभावस्य साध्याभावत्वविरहेपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्ह्यभाववान् वन्हित्वेन घटा- भाववान् पर्वत इत्येकत्र द्वयीमीत रीत्या प्रमीयसमवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवन्य- .भावनिष्टप्रकारतनिरूपितहेतुनिष्ठविशेष्यतायां साध्याभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितायां साध्य- वत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकरवसत्वात् , एवं स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्ह्य. भावस्य पन्हिरवेन घटाभावस्य चैक्यतया वन्हित्वेन घटाभावस्य साध्यभावत्वेन तस्यापि साध्यामावतया तत्प्रकारताय हेतुमनिष्ठविशेष्यतानिरूपितयां स्वरूपेण वन्हिमानित्याकारक ज्ञानावरोधितापच्छेदकत्वसत्वादिति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्ताज्ञाननिवेश न काप्यनुपपत्तिरिति परमार्थः। अवच्छेदकधर्मवत्ताग्रहादिव्यावृत्तं ग्रामिति । ज्ञानवैशिष्ठयानवच्छिन्न प्रति- पन्धकत्वं प्राह्यमिति फलितार्थः । अन्यथा महानसीयवहयभाववान् वहयभाववानिति भ्रम. कालीनमहानसीयवहयभाववांश्च पर्वत इति प्रमायाः, पहिखेन घटाभाववान् पहिसामान्या भाववानिति भ्रमकालीनवाहित्वेन घटाभाववान् पर्वत इति प्रमायाश्च साध्यवत्ताज्ञानविरोधि. वादसम्भवः स्यादिति तदेवाऽह तेनेत्यादिना । ननु साध्याभावप्रकारकप्रमासामान्ये । साध्य तावच्छेदक्गतरूपवृत्तिप्रकारताकसाध्यवत्तनिश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यत्वा• ·सटिप्पणटीकासाहितम् । चाबुद्धिविरोधियेऽपि नाऽसम्मयः । सर्वत्रेति । साध्यसामानाधिकरण्याप । च्छेदकस्वसमानाधिकरणत्यफत्वमित्यत एवं प्रथमस्य, द्वितीयस्य च य. रसमानाधिकरणप्रमासामान्ये साध्यवत्ताशानप्रतियन्धकत्वं नास्ति तत्त्य- मित्यत एव सामंजस्यादिति भावः । यत्तु यत्समानाधिकरणसाध्यामावत्यायच्छेदेन साध्यतावच्छेदकाय. - छिनप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं तत्त्वमेव प्रथमलक्षणार्थः, नथाच धूम समानाधिकरणस्य घटादिसामान्याभावस्य पहिल्यावच्छिन्नघटाधप्रास . भावनिवेशादेव ताहशभ्रमकालीनप्रमायाः साध्यवताज्ञानप्रतिबन्धकत्वेऽपि सादृशप्रतियध्यत्या. भावसत्वेनाऽसम्भवविरहात् ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वनिवेशो निष्प्रयोजनक इति चेन्न । वधिमान्, पहिरवेन घटवानिति ज्ञानकालीनवहिमान् , पर्वत इति मुहिं प्रति ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकतया तादृशज्ञानकालीनवाहिमान् पर्वत इति साध्यवत्ताज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रति. बन्धकतानिरूपितप्रतियध्यत्वस्य वहिरवेन घटाभावावगाहिप्रमायां सत्वेनाऽसम्भवताद. वस्थ्यात् । न च किचिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यवत्तानिधयस्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित. प्रतियध्यत्वाभावनिवेशात्, ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायास्तादशज्ञानाऽकालीनज्ञाने विरहेण साध्यवत्तानिश्चयत्वय्यापकत्वविरहात्, ताशनिश्चयत्वस्य तादृशज्ञानाकालीनसाध्य. वत्तानिश्चयेऽपि सत्त्वात् न ताशप्रतिबन्धकतामादायाऽसम्मवः सम्भवतीति वाच्यम् । तथासति निश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकतायां निवेशेऽनाहार्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कदित. निश्चयत्वादिनिवेशस्याऽऽवश्यकतया गौरवात् , अस्माक तु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकता- निवेशनादनाहार्यादिनिवेशनस्य प्रयोजनविरहेण गौरवाभावादिति । सर्वत्रेतीति । प्रयम. लक्षणे द्वितीयलक्षणे चेत्यर्थः । यत्तु अनुमिति प्रति सिद्धेः प्रतियन्धकवेनाऽसम्भववारणाय द्वितीयलक्षणे साध्याभावपदसायंक्यमिति । तत्र । निरुक्कसाध्यवत्ताज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिवण्य- तानिरूपितप्रीतपन्धकताविवक्षणेनैवाऽसंभववारणात् । यदपि अभाववान् मेयत्वादित्याय. भावसाध्य के व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रमायाः स्वाभावरूपसाध्यवत्ताप्रहे विरोधित्वेनाs. व्याप्तिवारणाय शुद्धसाध्यवत्ताग्रहप्रतिबन्धकरवं वाच्यम् , शुद्धत्व च साध्यतावच्छेदकरूपेण “साध्यप्रकारकत्वम् , न तु बाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि प्रकारताविशेषणम्, न वा साध्यतावच्छेदके प्रकारतावच्छेदकतापर्याप्तिर्विवक्षिता । न चैवमप्यभावसाध्य के उत्ताs. भाववत्ताप्रहस्य सिद्धिविधया प्रतिबन्धकत्वादन्याप्तिरस्त्येवेति वाच्यम् । सिद्धिव्याप्तप्रति. बन्कताया एव विवक्षितत्वात् ,तथा च समवायावच्छिवहयाद्यभावस्य तत्तद्वयाचभावस्य च प्रमायास्तथात्वेनाऽसम्भववारणाय साध्यामावपदेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमव्यापकतावच्छे- दकरूपावच्छिन्नव्यापकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावपरतया सार्थकमिति । तद. पि चिन्त्यम् । उक्तविवक्षापेक्षया प्रकारतायो साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य साध्यता- वच्छेदके प्रकारतावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशस्यैव लाघवेनौचित्यात् । .

·.१५२ जागदीशीध्यधिकरणं चा साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगितामानाधिकरण्यामावादसम्म स्थादतः साध्यामाषपदम् । न चैवमपि प्रतियोगिपयर्थ्यमिति वाच्यम् । अनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपापच्छेद करघे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिः सामानाधिकरण्यामावस्थाऽखण्डस्यैघ मिविवाह । एवं द्वितीयलमये साध्यतावच्छेदकापच्छिनप्रतियोगिमत्तायोधविरोपित्वं निषेश्य साध्या- भावपदसार्थषयं घोप्यामिति । सम्मन्दम् । प्रतियोग्यपतिश्चेत्यादिमूलाव तारानुरोधेन साध्यामावस्य पूर्वोक्तरितीयरीत्यैव वक्तव्यतया हेतुलमा नाधिकरणस्य पहिरवन घटाभाषादेः साध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियो- गिसामानाधिकरण्याऽप्रसिधा ताशपदप्रक्षेपेऽपि अव्याप्तितादवस्थ्यात् । न च घटत्वेन पहपभाष पव पहिरवन घटामावः समनियताभावाना. मैक्यात, तथाच तस्यापि साध्यतावच्छेदकाधिशिष्टवहिरूपप्रतियोगिनः सामानाधिकरण्यमझतमेवेति वाच्यम् । तथासति घटसामान्यामावादेर. पिघटस्वादिना प्रमेयसामान्याभावात्मकतया तस्यापि साध्यतावच्छेदकी. भूतहित्यावन्छिनप्रमेयरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया तमादायाs. सम्मषधारकस्य साध्यामावपदार्थस्य व्यर्थताया वज्रलपत्वादिति । प्रगल्भस्यैव लक्षणान्तरमुपन्यस्यति यत्विति । यद्त्ताविति । यनिष्ठसाध्या भाषयवृत्तिरवसामान्ये इत्यर्थः । तेन वहिनिष्ठस्य व्याधिकरणधर्मावच्छिा असाध्याभावपतित्वस्य धूमसाध्यकानुमित्यविरोधित्वेऽपि धूमधान पहे. रित्यादौ नातिच्याप्तिः। धूमादिनिष्ठस्येन्धनत्वावच्छिश्वयभाषवचिव स्यापी धनत्याविश्कारेण वाह्यनुमितेर्विरोधित्वादसम्भवः स्यादतः प्रकृ. असम्भवः स्यादिति । ननु प्रमेयसाध्यकस्थलेऽव्याप्त्यसम्मवात्कथमसम्भवोक्तिरिति चेत्सत्यम् । तादात्म्येन व्याप्यव्यापकभावानभ्युपगमात् अतः साध्याभावपदमिति । मेनु साध्याभावपददानेऽपि स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यस्थले प्रमेयत्वेन गगनाभावमादाय प्र. तियोगिसामाधिकरण्या प्रसिद्धयाऽव्याप्तिरिति चेन्न । सामान्यधर्मेण विशेषाभावाऽनङ्गीकारात् अखण्डम्यैव निविष्टत्वादिति। नन्वत्र प्रतियोगिपदस्य न्यूनवारकपर्याप्यनिवेशेनाऽ- खण्डत्वविरहादखण्डाभावपटकतया सार्थक्त्वाभिधानं सन्दर्भविरुद्धमिति चेन । प्रतियोगि. पदस्य न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशे एव साध्याभावपदसार्थक्यसम्भवादित्यतः प्रतियोगिपदस्य न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशे यत्तुकृतस्तात्पर्यात् तदनिवेशे साध्याभावपदसार्थक्याऽसम्भवादिति दिक् । बज्रलेपत्वादिति । इदमुपलक्षणम् प्रक्षालनादीति न्यायेन प्रतियोगित्वान्त. भविस्यवाऽनौचित्य बोस्यमिति । वृत्तित्वसामान्ये त्यति । वृत्तिना वावच्छेदेनेति निष्कर्षअसंभवत्यादिति) , अथ प्रमयवान् घटत्वादित्यादी स्वरूपसमवायसंयोगादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेगा.

·सटिप्पणटीकासहितम्। १५३ तेति, साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकरूपेण च प्रकृतसाध्य. केत्यर्थः । तथाच ताहशसाध्यामावयवृतित्वस्य पहित्वेन घन्धनुमिति प्रत्यवियोधिवाददोपः। प्रकृतानुमितिपिरोधित्वं न प्रकृतानुमितिविरोधिज्ञानविषयत्वमात्र, धूमनिष्ठवह्नित्वादिना घटाद्यभावववृत्तित्वस्यापि बन्धनुमितिविरोधिनो व्यभिचारभ्रमस्य विषयत्वसम्भवात् , किन्तु विषयतया प्रकृतानुमिति. प्रतिबन्धकताघच्छेदकत्वम, तथाच यह्निनिष्ठ वृत्तित्वमात्रस्य धूमसा- ध्यकानुमितिविरोधित्यामावाद् व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरतः साभ्याभाववती. ति । तथाच यनिष्ठसाध्याभाववत्तित्यसामान्यं प्रकृतानुमितिप्रतियम्ध . . भाववत्तित्वस्य घटत्वादिनिष्ठस्य अप्रसिचा व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभाववद्वातिवादकमादाय लक्षणसमन्वयात्प्रकृतानुमितिपदस्य साध्यतावच्छेदकसम्मन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छि- नविधेयताकानुमितिपरत्वानुको जगदीशस्याऽसम्भवदानं सन्दर्भविरुद्धमिति चेत् । सत्यम् खाध्यतावच्छेदकसम्बन्धव्यावृत्ती असम्भवासम्भवेऽपि साध्यतावच्छेदकधर्मव्यावृत्ती असम्भ. वसम्मवेन प्रन्यलाघवानुरोधन एकदा प्रकृतपदानुको असम्भवदानादिति विभावनीयम् । साध्यतावच्छेदकमम्बन्धेन प्रसाध्यकेत्यर्थ इति । अथात्र साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशो विफलः, प्रतियोग्यवृत्तीत्यादिप्रन्यानुत्थितिभयेन साध्याभावप. देन साध्यव्यापकतावच्छेदक्पावच्छित प्रतियोगिताकाभावस्यैव विवक्षणीयतया तादृशप्रति योगिताया व्यपकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नवानिवेशे व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रातियोगिताका भावमादाय तदनुत्थितेर्दुवारतापत्तेः। तथाच धूमनिष्ठसमवायावच्छिन्नवद्वयभाववद्वृत्तित्वादे- स्ताहशत्वाभावात्तदादायाऽव्याप्यभावादिति चेन्न । पहिरवेन घटाभावस्य स्वरूपसम्ब. न्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकवहयभावस्य वैक्यतया महित्वेन घटाभावत्य साध्याभावलेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाघमावस्यपि साध्याभावतया धूमनिष्टस्वरूपसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकवयभाववद्वृत्तिवे स्वरूपेण वयनुमितिप्रतिबन्धकत्वसत्त्वेनाऽव्याप्त्या साध्य तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नविधेयताशास्यनुमितिपरत्वं व्याख्यातम् । अथवा यत्र संयोगेन प्रमे- यत्वेन दहेः साध्यता तत्र स्वरूपेण प्रमेयत्वस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकतया धूमंनिष्ठस्वरूप. सम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वेन वहयमावववृत्तित्वसामान्ये स्वरूपेण प्रमेयत्वेन वहिमानित्यनुमिति. विरोधित्वसत्त्वाव्याप्त्यापत्तरतस्तनिवेशनम् [हेतुनिष्ठसाध्याभाववत्तित्त्वाविषयकज्ञानस्यैवाड- नुमितिविरोधित्वेन निरुतवृत्ति स्वस्याऽविरोधितयाऽतिप्रसादाह प्रकृतानुमितिविरोधित्वमिति । किन्तु विषयतयेति । सामान्यपदस्य फलमाह तेनेति। व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति. रिति । ननु सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्यकतया हेतुनिष्ठवृत्तितासामान्यान्तर्गतवह्विनिष्ठ- निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावविरहेण कथमध्या- प्तिहका इति चेन्न । लाघवात् स्वरूपरूपावच्छेदकत्वनिवेशेनाऽदोषात् , तथाहि-यनिष्ठ साध्याभावनिरूपितवृत्तितासामान्य प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतानिरूपितस्वरूपापावच्छेदकत्वा- - धुमसामान्याभाववत्तित्वे ·8. . सटिप्पणटीकासहितम् । १५७. ' केचितु यावन्तः साध्यामावाः प्रत्येकं तत्तत्सजातीया ये तत्तदधिकरण- वृश्चित्वाभावस्तद्वत्वम् , तत्वम् । यदि निरुकत्याप्तिज्ञानं तदा ताशवानं प्रति • साध्याभावववृत्तित्वज्ञानं न विरोधि, किन्तु साध्यामाधवचित्यमनुमितिघरोधीत्याकारकं ज्ञानमेव तथेति व्यभिचारिण्यातव्याप्तिः। यदि च साध्यामाधवदवृत्तिहेतुरित्याका- रकं ज्ञानं प्रकृतानुमितिजनक, तदा निरुक्तव्याप्तेरनुमित्यनुपयुक्ततया तद. भिधानमर्थान्तरप्रस्तमिति भावः । एतेन यदिप्रकृतानुमितिपदं प्रकृतहेतुधः र्मिकसाध्यव्याप्त्यनुमितिपरं, न तु प्रकृतसाध्यकानुमितिपरम् , विरोधित्व च तत्र साक्षादेव निवश्यते तदा न व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्ग इत्यः पास्तम् । मिश्रलक्षणं परिष्कर्तुमुपन्यस्यति केचित्विति । केवलान्यायिनि प्रसिद्धाय. पिवलादिसाध्यके व्यतिरेकिणि यावन्तःसाध्याभावास्तत्सजातीयत्वं तहः तिअन्यतररूपात्मकम् अप्रसिद्धम(१) प्रत उक्तम् प्रत्यकमिति । यावन्त. सा. छाभावा तेषां प्रत्येकमपि सजातीयत्वमेकस्मिन्नभावे नास्तीत्यत उकम् दनाहीयत्वस्य अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वस्य निश्चयत्वस्य च निवेशः । व्यभिचारिणि तु साध्यसामान्याभाववीततात्वस्यापि यद्रूपपदेन धतुं शक्यत्वान्न क्षतिः । निरक्तव्याप्तिशानामिति । अनुमित्यविरोधित्वज्ञानमित्यर्थः। तादृशशानं प्रती. ति । अनुमित्यांवरोधित्वज्ञान प्रतीत्यर्थः । म विरोधीति । प्राह्याभावाद्यनवगाहित्वादिति भाव.। एवं च दौधिती साध्यामाववदवृत्तित्वज्ञानस्याऽनुमित्यविशोधतयेत्यनाऽनुमित्यविरोधि. तयेत्यस्याऽनुमितिकारणीभूतज्ञानाऽविरोधितयेत्यर्थः। तदुपपादनायैप चाऽनुमित्यविरोधि. त्वज्ञानस्याऽनुमितिहेतुत्व इत्युक्तमिति ध्येयम् । ननु प्राह्याभावाद्यनवगाहित्वेऽपि मणिम- नादिन्यायनैव साध्याभावववृत्तित्वज्ञानस्य तद्विरोधित्व स्यादिति चेन्न । यज्ज्ञाने सति यज्ज्ञानाऽभावस्तत्रैव तस्य मणिमन्त्रादिन्यायेन विरोधित्व कल्प्यते प्रकृते. तु न तयेति भाषः । केवलान्याय मायके व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाऽमावस्यैव लक्षणघटकतया न यावत्साध्या- भाववृत्तिमन्यंतररूपाऽप्रसिद्धिरत आह प्रसिद्धावपीति । प्रत्येकमितीति । तथाच प्रत्येकपदासाध्याभावस्य प्रातिस्विकरूपेण सानात्यप्रतियोगिता लब्धेति भाव । अथान र ब्य, विशिष्टसत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रकृतहेतुसमानाधिकरणत्वस्य निरुकामा निवेश. स्याऽऽवश्यकतया सर्वत्र सदेतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकतया यावन्तो हेतुसमानाधिकरणा निरुत्तरााध्याभावस्तित्वजातीयतदधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववत्व माप्तिरित्यस्यैव सम्यक्त्वे ,प्रत्येकपदतत्तत्तदघटितलक्षणादरो व्यर्थः, व्यभिचारिणि (तनदविकरणवृत्तित्वाभाये तादृशात्यतररूपात्मकमममिमिति पाशुन्ताम् । GO TO ·-- १५८ जागदीशीच्यधिकरणं तसत्राजातीया इति । तदधिकरणपत्तित्वामावा इत्युको तत्पदेन यावरसाध्या भावपरामर्श घहिमान् धूमा रूपसामान्याभाववान वायुवादित्यादौ सा. ध्याभावात्मकतत्तद्विपक्षाऽवृत्तियावच्छिन्नामावयावपाधिकरणाऽप्रसि छायाप्तिरतस्तत्तदधिकरणेति । तथाच प्रातिस्विकरूपेण साध्याभावानुपा दाय तवत्सजातीयास्तत्तदधिकरणवृत्तित्वाभावा ग्राह्या(१) इति भावः । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमाध्यामावसजातीयं घटत्वादिना तदधिकरणवृषि, स्वाभाषमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्तर्वारणाय यावन्त इति । तथाचई, साध्याभावसजातीयस्य तदधिकरणवृत्तित्वसामान्यामाघस्य तत्राऽसत्वा। न दोपः । साभ्यसामान्यामावववृत्तित्वस्यैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावो, व्यभिचारिण्यप्यस्तीत्यतः सजातीया इत्युक्तम् । तु यावरसाध्य'मावसजातीयतादृशाऽभावाऽप्रसिध्याऽतिव्याप्यभावादिति चेन्न । हेत्व धिकरणत्वप्रवेशे सामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वानशीकारे वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरतो हेतुतावच्छेदकधर्मे यनिष्ठाधिकरणताऽनवच्छेदकत्वअधिकरणतावच्छेदकत्वोभयाभावस्तदेव । हेत्वधिकरणं वाच्यम् , तथाच पाहमान् धूमादित्यादौ तथाविधहेत्वधिकरणं हदादि एवं च प्रत्येकपदाद्यनिवेशे तद्दोषतादवस्थ्यमिति ध्येयम् । गन्यन लक्षणे प्रथमोपात्तयावत्पदस्य प्रयोजनमनुक्त्वा अन्त्योपात्ततत्तत्पदप्रत्येकपद- योरप्रे प्रयोजनकथनमनुचितमिति चेल । यावत्पदस्य धुमवान् वन्हेरित्यादी अतिव्याप्तिवारकत: या व्यावृत्तः प्रसिद्धतया तत्परित्यज्य अप्रे प्रत्येकपदतत्तत्पदयोावृत्तिदानात् । नचैवं पूर्व लक्षणे यावत्सदस्य धुमवान् वहेरिस्यादावतिव्याप्तिवारकतया प्रसिद्धत्वेन अनन्तरमपि याव, -स्पदव्यावृत्तिदानमसलतमिति वाच्यम् । अन्यत्र तप्यावृत्तः प्रसिद्धत्वेऽपि अत्र लक्षणे तद्वि. शेषणस्याऽनतिप्रयोजनकत्वशानिराकरणाय तव्यावृत्तिप्रदर्शनात् । तत्तत्सजातीया इतीति । तथाच तत्तदित्यस्य सजातीयपपाविशेषणतमा सा- जात्यानुयोगिताऽपि प्रातिस्विरूपेण प्राधेत्याशयः। नन्ववपि तत्तदित्यस्य साजात्यविशे. पणतया यावतामभावाना प्रत्येकनिरूपितं यत्तत्तःसाजात्य तद्वान कोप्यभावो व्यतिरेकिसाः, प्यके इत्येप्रसिद्धितादवस्थ्यमिति चेन्न । प्रत्येकपदमनुषंजनीयम् , तच्चचरमाऽभावे विशेष: णमिति दोषविरहादिति । तत्तदधिकरणेतीति । ननु वद्धिमान् धूमादित्यादी अव्याप्तिंसम्भव रूपसा मान्या. भाववान् वायुवादित्यादिस्थलान्तरानुधावनं सन्दर्भविरुद्धमिति चेन्नः साध्यतावच्छेदकसम्ब. म्भावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावनिवेशे संयोगराम्बन्धावच्छिन्नतियोगिताकतत्तद्विपक्षाऽवृ. तिस्वावच्छिन्नाभावादिनिखिलसाध्याभावकूटाधिकरणवस्य गुणादी प्रसिद्याऽव्याप्त्यसम्भवात अथवा साध्यसामान्याभावमादायैव रूपसामान्याभावसाध्यकस्थलेल्याप्त्यभिधानं कैमुतिकन्यायः नेति ध्येयम् । केचित्तु भावसाध्यस्थले यहिधुमादित्यादावव्याप्तिमुक्त्वाऽभावसाध्यकस्थले तामाई (१) यस्तदधिकरणनित्वाभाषो मान इति पाठाताम् ।

·सटिप्पणीकांसहितम् । १५९. साजात्यं च समानाऽसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वान्य- तररूपेण । ननु घटत्वेन निधूमवृत्तित्वस्याऽभावोऽप्यभावत्यादिना धूमसामान्या भावलजातीय पपेत्यतिव्याप्तितावस्थ्यमत आह साजात्यं चेति । यद्यपि साध्याभावनिष्ठं यत् समानाधिकरणधमावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वव्याधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वान्यतररूपं तेनैव साजा- त्यं वाच्यं, तथाच पहिसामान्याभायनिष्ठं यत्तारशान्यतररूपं घहिनिष्ठवद्धि- त्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपं तस्य निर्वह्रिवृत्तित्वामावादी असवाद. सम्भवः, तथापि यावन्तः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावास्तावदन्य- तमत्व-तदभावान्यतर(१)रूपेण साजात्यं वाच्यमित्यदोषः । समनियता. 'माधानामैफ्याद गगनाभाव एव निखिलव्याधिकरणधर्मावच्छिन्नामाघ इति. मते तु गगनाभावत्व-तदन्यत्वाऽन्यतररूपेणैव साजात्यं वाच्यम्, तेन घ. रूपसामान्यामावत्यादि । अपरे तुसंयोगसम्बन्धेन साध्यतास्थलेय्याप्तिमुक्त्वा स्वरूपस. म्बन्धेन साध्यतास्थले तामह रूपसामान्यामाबेत्यादीत्याहुः । यावन्तः साध्यामावास्तद्वत्वमित्युक्तौ वाच्यत्वभि वाच्यत्वादित्यऽतिसः स्यादिति । यथाथुतलक्षणस्याऽनुगमस्तु साध्याभावत्वन्यापकत्वं हेतौ व्याप्तिः । व्यापकत्व चाऽऽधे यतासम्बन्धेन आधेयता च स्वविशिष्टाभावयत्वसम्बन्धावच्छिन्ना । वै० स्वजातीयत्व, स्वा.. धिकरणनिरूपितवृत्तिावप्रतियोगित्वोभय सम्बन्धेनेति । प्रत्येकतत्तत्पदानुपादाने तु साध्या- मावत्वब्यापकामाववत्वं हेतौ व्याप्तिः , व्यापकता च आधेयतासम्बन्धेन । आधेयता च' स्वजातीयत्वस्वाधिकरणनिरूपितवत्तित्वप्रतियोगिकत्वोमयसम्बन्धेन एवं च वद्विमान् भूमा- दित्यादी साध्याभावत्वव्यापकाऽभावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः सगच्छत इति । साजात्यं तदृत्तिधर्मवत्वमेव, इत्यभिप्रायेणाऽशकृते नन्विति । तथापीति । एवं च अत्र समानाधिकरणधमांवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् , व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक ये ये तत्तद्भदकूटवत्वरूपं समानाधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकसाध्यामाव-तथाविधतद्वः इत्तित्वाभावसाधारणं बोध्यम् । एवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमपि समाना. धिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटवत्त्वं बोध्यम् । यथाश्रुते साध्यामावनिष्ठसमानाधि. करणधर्मावच्छिन्नतियोगिताकत्वस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रतियोगिताकत्वरूपस्य तद्वृत्तित्वत्वावीच्छन्नतद्वदृत्तित्वाभावसाधारण्यविरहेण साध्याभावनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छि, अप्रतियोगिताकत्वस्य साच्याऽवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यवृत्तिप्रतियोगिताकत्वरूपस्य च तद्वदृत्ति "त्वाऽवृत्तिधमावच्छिमतद्वगुत्तित्ववृत्तिप्रतियोगिताकाभावसाधारण्यविरहेण तयोस्तेन रूपेण साजात्यानुपपत्तरिति भावः। मते तु इति । समनियताभविश्यमते व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकनिखि-- (1)तदिनलान्यतरेति पाटान्तरम् । .

·तथा, १६० जागदीशीव्यधिकरण ‘टत्वेन निर्धूमवृत्तित्वामावस्यैव गगनत्यादिसमानाधिकरणधर्मावच्छिा तियोगिताकतया धूमसामान्यामावसजातीयत्वेन(१) नातिव्याप्तिः । लाऽभावानामभिन्नतया साध्याभावनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य ताशा ध्याभावाऽभिन्न व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतद्वत्तित्वाभावसाधारणतया व्यधिकरण धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं यथाश्रुतमेव प्राह्यम् , समानाधिकरणधमविच्छिन्नप्रतियोगि ताकत्वमपि नोक्तभेदकूटरूपं परन्तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकयावदभावानामेष व्यक्त्यात्मकतया तब्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदरूपमेवेति बोध्यम् । नातिव्याप्तिरिति । अथात्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य ध्यधिकरणधमविच्छिन्नाभाव स्थाऽभावोऽप्यस्ति तस्याऽभावा व्यधिकरणधर्मवाच्छन्नाभाव एव तस्य च पूर्वक्षणवृत्तित्वणि शिष्टव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्वरूपसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् , न स मानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभिन्नो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव इति, तथाचोक युक्त्या व्यभिचारिणि अतिव्याप्तिरिति चेन्न । भाववृत्तिप्रतियोगितामानाधिकरणधर्मावच्छिन प्रतियोगिताकाऽभावा यावन्तस्तावदन्यतमत्वतदभावान्यतरस्य विवक्षितत्वात् । प्रकृते च: तद्धर्मस्याऽभाववृत्तित्वात् । स्वपदं प्रतियोगितापरम् , तथाष गगनाभावभिनमभाव स्वादिस्यादौ न काप्यनुपपत्तिरिति विमावनीयम् । अथ गगनाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य चैक्यतया ध्यधिकरणधर्मावच्छि. माऽभावस्यापि गगनत्वादिसमानाधिकरणधर्मावच्छिप्रतियोगिताकतया यावन्तः समानाधिक- रणधर्मावच्छिन्नाभावास्तावद्धेदकूटाधिकरणाऽप्रसिद्ध्या तावद्भेदावच्छिन्नभेदवत्त्वरूपाऽन्यतमो त्वाऽप्रसिद्ध्या वहिमान् धूमादित्यादावसम्भवसम्भवेऽतिव्याप्तिदानं सन्दविरुद्धमिति चेन्न । गगनाभावस्य केवलान्वयितया तदभावस्याऽप्रसिध्या गगनादी एव तादृशभेदकूटपस्वप्रसि. द्धिसम्भवेन तादशभेदावच्छिन्नभेदवत्वरूपाऽन्यतमत्वप्रसिद्धिसम्भवात् । न च संयोगसम्ब. धावच्छिनप्रतियोगिताकगगनाभावस्य केवलान्वयित्वविरहात् , तदभावस्य गगनस्वरूप तया गगनादावपि समानाधिकरणधर्मावाच्छनप्रतियोगिताकरत्रसम्भवेन तादृशभेदकूटाधिक रणाऽप्रसिदितादवाप्यमेवेति वाच्यम् । संयोगस्य सुद्धसंयोगत्वेन संसर्गता नास्ति अपितु वृत्तिनियामकसंयोगवेन वृत्यनियामकसंयोगत्वेन च, तथाच वृत्तिनियामकसंयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रीतयेगिताकगगनामावत्य केवलान्दयित्वतादयरध्यात् पृत्यनियामकसंयोगसम्बन्ध पच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्याऽप्रसिद्धत्वात् । अप तादृशान्यतमत्वस्य प्रासदावपि सर्वेषामे, वाऽभावानां तादृशान्यतमत्वसत्वात् तदन्यत्वाऽप्रसिध्याऽभ्याप्तितापरप्यमेवेति चेष । ग. नादविष तदन्यत्वसम्भवनाऽसम्भवाभावात् । केचितु अन्यतमलं तातिपदार्थामावय. तथाच यावन्तः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावास्तापदन्यतमत्वम् , यावन्तो यासमानाधिकरणधर्मावरिछनामावा: प्रत्येकं तत्तदीतधर्मस्तदभाववस्वम् , एवं च गगनादापेव सदातित्वस्थ प्रसिद्धतया तदभाववरूपान्यतरसस्य सर्वत्र प्रसिदिसम्ममा एवम् । (मतपपिनि पाठाकरम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । साध्याभावश्च पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या प्रत्येतव्यः । । साध्याभायश्चेति । साध्यतावच्छेदकायच्छिभव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छि. प्रतियोगिताकाभाघोष साध्याभावपदेनोक्त इत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकाय. छमव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताफत्वरूपप्रथमरीत्याऽभिधाने घटस्व. वैशिष्टयाध्यत्वाधमाघस्याऽपि साध्याभाषपदार्यतया तत्सजातीयस्य त. “धिकरणवृत्तित्वाभावस्य कुत्रापि हेतावसत्वादसम्भवः स्यादतस्तत्प. रित्यागः। अन साध्यव्यापकताघटकसम्बन्धेनैव साध्यव्यापकस्याऽभायो प्रा. या, तेनैकसम्बन्धेन साध्यव्यापकस्य सम्बन्धातरावच्छिनामाधवति हे. तोवृत्तावपि न क्षतिः। यत्तु-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव साध्यव्यापकत्वं तेनैव सम्बन्धन साध्यव्यापकस्याभावो निवेश्यः इति मतम्, तनुन्छम् , यत्र तादात्म्येन प्रमेयमा साध्यं तत्र ताशसम्बन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकं यत्प्रमेय. स्वादिकं तादात्म्येन तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावाऽप्रसिद्धा तन सद्ध. दिति चेन्न । एवंरीत्याऽन्यतमत्वस्य प्रसिद्धिसम्भवेऽपि तदन्यत्वविरहेणाऽसम्भवतादवरुध्यात्। वस्तुतो यावन्तः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावा इत्यत्र अभावा इति भाव भिक्षा इति तदर्थः । तया चाऽभावस्वरूपाभावे तदन्यत्वसत्वेनाऽसम्भवविरहादिति परमार्थः । अन्य पुनः गगनाभावस्याभावानगीकारमते गगने तत्प्रसिद्धिरित्याहुः। तन्मन्दम् । विपयितया गगनवद्भेदाभावस्य गगनस्वरूपत्वात् । यत्तु अभावाऽभावस्याऽतिरिक-वे घटे तत्प्रसिद्धरित्याह, तदपि न सम्यक् । निरुकायास्तदन्यप्रतियोगिताया एव साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छि नत्वमित्यादिमन्ये अभावाऽभावस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वस्वकारेण तद्विरोधापातादिति । साध्यामावपदेन साध्यप्रतियोगिकामावमात्रोको तथाविधयावदन्तर्गतमहानसीयवहयभावस. जातीयतदधिकरणत्तित्वाभावस्य धूमादावसत्वात् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावोको च गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकाथले प्रमेयावाव; च्छिन्नसाध्यकस्थले च तथाविधाऽमावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरत आह साध्याभावश्चतीति । असम्भवः स्यादिति । अयात्र रूपत्वेन नित्यसमवेताऽभावमादायाऽव्याप्तिवारणा• य यरप्रतियोगिताकामावे स्वावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्वसमानाधिकरणस्तावच्छेदकाव. रिछन्नसामानाधिकरण्यं तदन्यप्रतियोगिताकत्वरूपव्याप्यत्तित्वावशेषणस्य विवक्षणीयतया घटयतित्वविशिष्टवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकवाच्यत्वत्वावच्छिन्नसामाना- धिकरण्यसत्वेन तदन्यप्रतियोगिताकत्वविरहान घटात्तित्वविशिष्ठवाच्यत्वाभावो व्याप्यवृत्ति- रिति चन्न । धुमवान् वदरित्यादौ धूमामावस्याऽव्याप्यवृत्तितया लक्षणाऽघटकत्वात् अयोगो. लकान्यत्वीनधप्रतियोगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकावच्छिनसामानाधिकरण्यस- वेन तदन्यप्रतियोगिताकत्वरूपच्याप्यत्तित्वविरहात् ।

·जागदीशीव्यधिकरणं ‘तावव्याप्तेः प्रमेयत्वेन घटपटोभयभेदस्वीकारेण कथंचित्तवाव्याप्तिवार •णसंभवेऽपि वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायामव्याप्तिः, साध्यताक च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धः। किंचैवं धूमवान् बड्डरि त्यादावतिव्याप्तिः, संयोगेन धूमसामान्याभावस्याऽव्याप्यवतितया धूम व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावमादायाऽतिव्याप्तिवारणाय स्वावच्छेदकावाने भसामानाधिकरण्यमित्यत्र पर्याप्तिनिवेशस्याऽऽवश्यकतया घटवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वनिष्ठ प्रति योगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणघटवृत्तित्ववैशिष्ट्यवाच्यत्वत्वामयधर्मापच्छिन्नसामानाधि. करण्यविरहे तदन्यत्वसत्वात् । नच व्यभिचारिणि धूमवान् वहेरित्यादौ तादात्म्यसम्बन्धान च्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनाऽयोगोलकावच्छिन्नाभावमादायवाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् पयो प्तिनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । तथासति समनियतनानाधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताया ऐक्यमा ते एतादृशप्रतियोगिताया अयोगोलकावच्छिन्न प्रतियोगितायावैक्यात् अयोगोलकावच्छिा भावेऽपि तदन्यत्वविरहात् पर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकत्वात् । अथवा तादृशप्रतियोगिताया भिन्नत्वेऽपि वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी आघयतासम्बन्धावच्छि -घटावच्छिन्नाभावमादायाऽव्यामिवारणायैव द्वितीयरीत्या साध्याभावःप्रवेशनीय इति ध्येयम् । अथ यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणस्वावच्छदेकं यत्स्वं तदवच्छिन्नसामानाधि- करण्यं तदन्यत्वमेव प्रतियोगिव्यधिकरणपदेन विवक्षणीयम् , घटत्वविविशिष्टवाच्यत्वनिष्ठ प्रतियोगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकताइशप्रतियोगित्वावच्छिनसामानाधिकर- •ण्यसत्वेन तदन्यत्वविरहाद् व्यर्यमेव द्वितीयरीत्या साध्याभावानुसरणम् । रूपवन नित्यस. मवेतनिधप्रतियोगिताकाभावे स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकनित्यसमवेतनिष्ठप्रतियोगिरवाप. च्छिन्नसत्तासामानीधकरण्यसत्त्वेन तदन्यत्वाऽसत्त्वात् रूपलेन नित्यसमवेताभावमादायाऽध्या. प्तिवारणं चानच नित्यसमवेतानि प्रतियोगितायाः सत्तानिष्ठतया नानावेन रूपत्वेन नित्यस. मवेतसत्तानिष्ठप्रतियोगितायाः स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकाऽप्रसिध्या धारणाऽसम्भवेन - पत्वेन नित्यसमवेताभावे तदन्यसत्तानिष्ठप्रतियोगिताकत्व सम्भवेन रूपवान् प्रथिवीस्वादित्या. दापव्याप्तिदुरिवेति वाच्यम् । सिद्धान्तेऽपि स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकधर्माऽप्रसिया रूपत्वेन नित्य समवेत सत्ताग्निष्ठप्रतियोगितायाः धारणाऽसम्भवेन निस्यानिष्ठप्रतियो. गिताया धारणसम्भवन तदन्यसत्तानिष्ठप्रतियोगिताकरवस्य বাশাধ सस्वादव्याप्तितावाप्यात्, यत्प्रतियोगिताकामाये स्वनिरूपतानुयोगितानिरूपित.. प्रतियोगितासमानाधिकरणस्यावच्छेदकधमांवरिटन्नसामानाधिकरण्यं तदन्यत्वनिषशस्या. ऽऽस्यकावात् । मन्मतेऽपि यप्रतियोगिताकामाचे स्वनिरूपितानुयोगवानिरूपितप्रति. योगितासमानाधिकरणस्वावच्छेदकं यत्स्वं तदवारछन्नसामानाधिकरण्यं सदनयत्या. स्यैव निवेशः, तथाच याप्रतियोगिताकाभारे स्वनिरूपितानुयोगितानिकीरतप्रतियोगिनि. तियोगित्यावरिसमसामानाधिकरण्यं तदन्यत्वं पर्यवसितापः। ६. स्वरामानाधिरणधर्मा- कीयसत्वसम्बन्धेन । एवं र रूपवन निवासमवेतसतानिष्ठप्रतियोगिआया अपि धारणE. म्भवात् स्वनिरूपितानुयोगितानेरूपितनित्यसमरतानस्यानिष्ठप्रतियोगिताविशिरप्रतिपो.

·संटिप्पणटीकासहितम् । वेन घटाघमावस्य ताशयावदन्तर्गतत्वेन तत्सजातीयस्य तदधिकरण- चित्याभाषस्य वही सत्यात्, अस्माकं तु स्वरूपसम्बन्धेनाध्यापिण्डमे. दस्यापि धूमव्यापकतया पद्धस्तदभाययतित्यादेवाऽतिव्याप्तिनिरासा. दिति ध्येयम् 'गितानित्यसमवेतसतानिष्टप्रतियोगित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य रूपत्वेन नित्यसमवे. तसतानिष्ठप्रतियोगिताकाभावे सत्वेन तदन्यप्रतियोगिताकत्वविरहात् । न च धूमनिष्ठप्रति. “योगिताकामारे स्वनिरूपितानुयोगितानिरूपितप्रतियोगिताविशिष्टधमत्वावच्छिन्नप्रमेयनिष्ठ- प्रतियोगित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्वेन तदन्यप्रतियोगिताकरवविरहात् , एवमयोगी. "कान्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावे ताशप्रतियोगिताविशिष्टाऽयोगालकभेदत्वावच्छिन्नभेद- निष्टप्रतियोगित्वावच्छिन्नसामानाधकरण्यसत्वेन तदन्यप्रतियोगिताकत्वविरहेण व्यधिकर. णधर्मावच्छिताभावमादायाऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वविशिष्ट प्रतियोगित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तदन्यप्रतियोगिताकत्वमिति विवक्षणात् । वै० स्वस- मानधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वस्वनिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वोमयसम्वन्धेन, एवं च धुमत्वा- वच्छिन्नधूमनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितानुयोगितानिरूपितत्वात्य धूमत्वावीच्छमप्रमेयनिष्ठप्र- तियोगिताया ऐक्येन अनुयोगिताया अपि ऐक्यात् धमत्वावच्छिमप्रमेयनिष्ठप्रतियोगिता. । यामपि धमत्वावच्छिन्नधूमनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितानुयोगतानिरूपितत्वसत्त्वात् धूमत्वावच्छि. मधुमनिष्टप्रतियोगिताकामावे स्वविशिष्ठधूमत्वावच्छिमप्रमेयनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिवसामा- नाधिकरण्यसत्वेन तदन्यप्रतियोगिताकत्वविरहात , एवमयोगोलकान्यत्वाभावेऽपि व्यधि. करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमादायाऽतिच्याफ्यापतेः । नच सिद्धान्तेऽपि वाच्य. स्वत्वावच्छिन्नघटनिष्टप्रतियोगितायाः वाच्यत्वत्वापच्छिन्नवाच्यत्वघटोभयनिष्ठप्रतियोगिता. काभावे स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसवेन तदन्यप्रतियोगि. ताक्त्वविरहात् अभावाऽप्रसिधा वाच्यं ज्ञेयवादित्यादावव्याप्ति. स्यादिति वाच्यम् । सिद्धान्तेऽस्माकं यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यव्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नत्वोभयामावस्तादशप्रतियोगिताकाभावस्यैव प्रतियोगिव्योधकरणपदेन विवक्ष- णात् , युष्माकमेताशेऽपि अतिव्याप्तितादवस्थ्यात् धूमनिष्ठप्रतियोगिताकाभावे तादृशो. भयोः सत्त्वात् । किच साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाभावनिवेशे घटाभावमादायाऽसम्भवापत्तेः घटत्वापेक्षया पटनिष्ठप्रतियोगित्वस्य गुरुधर्मतया तदवच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्ध्या तस्यापि ल. क्षणघटकत्वात् । यद्यपि वक्ष्यमाणमहाकालभिन्नं घटस्वादित्यादी अध्याप्स्या गुरुधर्मस्य प्र. तियोगितावच्छेदकत्वं स्वीकृत्य लक्षणमिदमिति जगदीशेनोकतया गुरुधर्मप्रयुक्ताव्याप्ति- वारणसम्भवेऽपि घटत्वावच्छिन्नघटानठप्रतियोगितायाः घटत्वावच्छिन्नप्रमेयनिष्ठप्रतियोगि. तायावश्यात् घटत्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगितावानास्तीत्यभावाऽप्रासया घटामावे साध्य- च्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वात्य दुरित्वादिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । 4 ज + ननु रूपंवान् पृथिवीरवादित्यादावव्याप्तिः, रूपत्वेन नियसम- ताऽभावस्थापि निरुकयावरसाव्याभावान्तर्गतत्वात् , तसजातीयस्य तदधिकरणवृत्तित्वसामान्यामाधम्य हेतावसायात, सामान्यरूपेण वि. गाभावस्य केवलान्वयितया समनियताभावानामैक्यमते गगनाभावत्वमस्ति तदधिकरणकृति. +स्वाभावस्य तु तदन्यत्वमिति गगनाभावत्वतदभावान्यतररूपेण साजात्यं न सम्भवतीति क. स्थमव्याप्तिरिति चेल । मूले से न कपिसंयोग इति प्रतीतिबलाद् पक्षे फपिसंयोगाभावो मूलावच्छिनवृत्तिका, गगनाभावस्तु यूक्षे निरवच्छिन्नत्तिकः इति फपिसंयोगाभावो न गग. नाभावस्वरूपः, अवच्छिावृत्तिकाऽनवच्छित्रवृत्तियोरक्यप्त्याऽत्यन्तमसम्भावितरवाव, अतः कपिसंये गाभावे गगनामावान्यत्वमस्ति ताशवृत्तित्वाभावेऽपि तदस्तीत्यव्याप्तिदानस्य संग• तत्वादिति । अव्याप्तिरिति । ननु रूपत्वेन नित्यसमवेताभावाधिकरणनिरूपित तितावेन पृथि- वीवृत्तित्यपृथिव्यत्यत्ति वोभयाभावात्य तत्सजातीयत्वादिविशेषितस्य हतौ सत्याकथमध्या. पिरिति चेन्न । आदिना प्रमेयो वाच्यत्वादित्यादिसंप्रहः । तत्र प्रमेयत्वेन घटामावाधिक- रणतित्वामावस्य तादृशत्तितात्वेन तदत्तित्वतदन्यवृत्तित्वोभयामावस्य हेतावभावादिति चिन्त्यम्। ननु रूपत्वेन नित्यवृत्यभावमादायाऽव्याप्तिसम्भवे रूपत्वेन नित्यसमवेतानुधावन किमर्थमिति चेन्न । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमन्मात्रवृत्तित्वस्य प्रतियोगिता- विशेषणत्वे तादृशाऽभाववारणसम्भवादिति । अथ रूपत्वेन नित्यसमवेताभाषमादाय वहिमान् धुमादित्यादावव्याप्तिसम्मवे रूपवान् पृथिवत्विादित्यनुधावन सन्दर्मविरुद्धमिति चेन्न । साम्यनिष्ठप्रतियोगिताकामावनिवेशादेव वारणसम्भवादिति । केचित्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्बन्धन प्रतियोगिता इति मते वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिविरहात्, एतदुभयमतेऽव्यातिप्रदर्शनपरोक्काव्याप्ति कथनादित्याहुः । यद्वा आधयताया अव्याप्यवृतित्वमते वहिमान्धूमादित्यादावव्याप्तिने सम्भ- बतीत्यपि वदन्ति । अत्र नित्यसमवेतस्य जलीयपरमाणुरूपस्य व्याप्यत्तितया स्वरूपत्वेन नित्यरूपसमवे. तामावोऽवच्छिन्नवृत्तिकान्य एवं इति ताशाभावमादायाऽव्यानिर्दत्ता, मन च नित्यचासो समवतश्चति कर्मधारय एव न तु नित्ये समवेत इति तत्पुरुषस्तथासति तादृशाभावेऽवच्छि । प्रवृत्तिकान्यत्वस्याऽसत्त्वाल्लक्षणघटकस्व न स्याद्, पार्थिदपरमाणी प्रलयावच्छेदेन तत्सत्त्वात् , अपरकालावच्छेदेन तदसत्त्वादिति ध्येयम् । सामान्यरूपेण विशेषाभाषस्वीकारे विति । ननु सामान्यधर्मेण विशेषामा वस्वीकारे प्रमेयत्वेन घटाभावमादायाऽसम्मवसम्भवेऽव्याप्तिदानमसंगतम् । नच साध्यनि- प्रतियोगिताकामावनिवेशे तद्रूपवान् तदसादित्यादी लक्षणगमनानाऽसम्भव इति वाच्यम् । प्रमेयत्वेन घटान्योमयाभावमादाय तनापि लक्षणगमनादिति चेन्न । साभ्यतावच्छेदकता. घटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकवेनाऽभावविशेषणवे तहषनुयोगिकसम.

·१६६ जागदीशीव्याधिकरणं , प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यसमानाधि. व्याप्यवृत्तिश्च करणो वा। - शेषाभावस्वीकारे तु रूपत्वेन तत्तद्रूपामावमादायाऽध्यातिरत आह प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो. वायेन वहित्वस्य साध्यतावच्छेदकतास्थले लक्षणगमनानासम्भव इति । अथवा संयोगसम्ब. न्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवृत्तित्वाभावस्याऽव्याप्यवृत्तितया वहिमान् धुमादित्यादी लक्षणग. मनानासम्भव इति । केचित्तु गगनहेतो लक्षणगमनानाऽसम्भव इत्याहुः । ननु तथापि रूपरवेन तद्रूपाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वेन जलवृत्तित्वजलान्यतादृश. साध्याभाववतित्वोभयाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्लादित्यत्राव्याप्तिविरहान् प्रन्थाऽसंगति- रिति चैन । घटानुयोगिकसमवायेन पृथिवीत्वस्य हेतुत्व बोध्यम् । तथाच गुणिवृत्तित्वगुणा. न्यनिर्धमत्तित्वोभयाभावमादाय धूमवान् बहेरित्यादावतिव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकसम्म धावच्छिन्नत्तितामात्रनिष्ठप्रीतयोगिताकत्वस्य तादृशाभावे निविष्टतया उकाभावस्य लक्ष. गाऽघटकत्वात् । ननु तथापि पूर्वक्षणगृत्तित्वविशिष्टतादृशत्तित्वाभावमादाय नाऽव्याप्तिरिति प्रन्यासंगतिस्तदवस्यैवेति चेत् । अत्र केचित् । तादशाभावीयप्रतियोगितायो धूमवान् वहेरित्यादावतिध्याप्तिवारणार्थ वैशिष्टयानात्मकत्वं निवेशनीयम्, तथाचोकामावस्य लक्षणाघटकतया भव्याशिनिवारणरा- म्भावनाविरहान्न प्रन्यासंगतिरित्याहुः । तन मनोरमम् । एतल्लक्षणपरित्यागबीजप्रस्तावे पूर्वक्षणवृत्तिम्वविशिष्टगुणसमवेतत्वामा. वस्य हेतौ सत्वाद् गुणभिन्नं सत्त्वादित्यादावतिप्रसंगाचेति जगदीशोकेरसंगत्यापत्तेः । नव्यास्तु शब्दस्य साध्यतायां तच्छन्दप्रतियोगिकसमवायेन तम्यविस्वेन एकक्षणमात्र. धृत्तितच्छन्दस्य हेतुतायामव्याप्तिः, तच्छन्दप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धावछिन्नत्ति वस्य भ. परक्षणतित्ववैशिष्टयाप्रसिद्ध्या अपरक्षणवृत्तित्वविशिष्टताशरत्तित्वामावाऽप्रसिद्धः । नच ताशक्तिस्वाभावस्यापि अध्याप्यत्तितया नाव्याप्तिरिति पाच्यम् । अश्याप्यतितकय्य. मिचारिणि अतिव्याप्तिवारणप्रकारस्यानुवरणीयस्वादिल्याहुः । तद्विभावनीयम् । रूपत्वेन तद्पामाधमादायाच्याप्तिरिति । इदमुपलक्षणम् । अभावे ध्यायत्ति त्वनिवेशे कालिकसंयन्धापन्छिपप्रतियोगिताकामाशाभावस्याऽमावे साध्ये भामत्वतावल्या. सिश्च, आकाशाभावारमकस्य तादृशमाध्याभावस्याऽधिकरणे देतोरात्मत्वस्य यतः। प्रतिया गितापच्छदकावच्छिन्नप्रतियोग्यसमानाधिकरणोवेत्ति । ननु तसंच स्वप्रतियोगि- तावच्छेदकावारिधनप्रतियोगिसमानाधिकरणा ये ये तदन्यत्वम् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाया. भावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिप्रतियोग्यप्रसिधा संयोगत्वावच्छिमयोगायमाय एवं तादृशस्वपदार्थः । तदन्यत्वास च प्यधिकरणमापरिक्षसाच्यामापेक्षतवान केवलान्य...' विस्थतेऽभावाऽप्रसिद्धिः । अप याच्यस्वरवादिना घटायगावस्य घटत्वादिना पाप्यत्वापभाषस्ल ·+ सटिप्पणटीकासहितम् । १.६७ तेन तत्तत्साध्यव्यक्तव्याप्यवृत्तेर्वा साध्यस्याऽभाववति वृत्तावपि हेवानी- ऽन्याप्तिः। गिन्यधिकरणत्वं च यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकसंयन्धेन स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तदन्यप्रति- योगिताकत्वम्, तेन नित्यरूपारसकेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- समनियततया तदभिभवन वाच्यत्वादेरपि तादृशामावप्रतियोगितया प्रतियोगितावच्छेदक- विशिष्टप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेवेति तदसमानाधिकरणाभावस्य केवलान्वयिस्थलेड प्रसिद्धिदुवरिवेति चेन्न । सगनियताभावैक्यमते स्वावच्छेदकविशिष्टस्वाश्रयामानाधिकरणाभाव- निरूपिता या प्रतियोगिता तदन्यवं व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताया विशेषणं देयम् , स्वपदेनाऽत्र प्रतियोगिता उपादेयाः । कपिसंयोगत्वावच्छिन्नकपिसंयोगाद्यभावप्रति. योगिता च स्वावच्छदकीभूतकपिसंयोगत्वादिविशिष्टस्वाभयीभूनकपिसंयोगादेः समानाधिकरणों योऽभावस्तनिरूपितैवेति न तादृशामावमादायाऽव्याप्तिः, वाच्यत्वत्वादिना घटाद्यभावस्य घट. त्वादिना वाच्यत्वाद्यभावाभिन्नत्वेऽपि तस्य घटनिष्ठा या वाच्यत्वत्वापच्छिन्ना प्रतियोगिता नदवच्छेदकीभूतवाच्यत्वत्वविशिष्टस्य तदायाभूतघटस्याऽप्रासया संयोगत्वावच्छिन्नसंयोगा. यभावप्रतियोगितव तादृशं स्वं तदन्यत्वं च तादृशप्रतियोगितायामक्षतमेवेति न तथाविधव्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानां लक्षणघटकत्वानुपपत्तिरिति । एतत्कल्पे वाडिमान् धूमादित्यादौ इदान्यत्वाभावस्यैव लक्षणघटकत्वम्, धूमवान् वहरित्यादौ चाऽयोगोलकान्यत्वाभावमादायाs. तिष्याप्तिवारणम् । अथ सर्वेषामेवाऽभावानां पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियो. गिसमानाधिकरणतया प्रतियोग्यसमानाधिकरणाऽभावाऽप्रसिद्धिः, प्रतियोगिपदस्य भाव. हपप्रतियोगिपरत्वे तु कालिकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽऽकाशाभावाभावसाघ्यकाss. स्मत्वादिहेतुकस्थले आकाशाभावात्मकसाध्याभावस्य भावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणान्यतया दैशिकविशेषणतया तद्वति हेतोर्वर्तमानतयाऽव्याप्तिः। नच साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापक. तावच्छेदकीभूतभाववृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव लक्षणे निवेशनीयः, आका- शाभावस्तु न तथा तत्प्रतियोगितावच्छेदकस्य साध्यध्यापकतावच्छेदकीभूतकालिकसंबन्धा- वच्छिन्न प्रतियोगिताकाऽऽकाशाभावामावत्वस्य भाववृत्तित्वविरहात्, परन्तु भावप्रतियोगिक तयाऽतिरिक्तः ताशसाध्यवत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावादिरेव, स च कालमानत्तरतस्त- द्वति हेतोरवर्तमानतया नाम्याप्तिरिति वाच्यम् । एवंसति व्याप्यवृत्तित्वनिवेशकल्पेपि तादृशा- ऽव्याप्यसभवेन तस्कल्पमुपेक्ष्य गुरुतरप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यसमानाधिकरणत्व- निवेशकल्पानुसरणस्य वैयदिति चेत्तत्राह प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपाते. योगिध्यधिकरणत्व चेति । अथात्र सामानाधिकरण्यमनतिप्रयोजकम् , वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी सर्वत्र गगनेन स्वरूपबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताघटनिष्ठप्रतियोगिताकामावमादाय लक्षगगमनसंभवाद, तादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणापासेटेरिति चैन । व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति.

·-- १६८ जागदीशीन्यधिकरणे प्रतियोगिना सामानाधिकरण्यविरहेऽप्युक्कामावस्य न साहा, नवा वा. च्यत्वाधेन प्रमेयत्वाघमावस्यैव शेषत्वत्वेन वाच्यत्वाचमावतया व्यधिकर मच्छिन्नाभावमावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिस. मानाधिकरणत्वेऽपि तदसंग्रहः । अत्र च नियकायास्तदन्यप्रतियोगिताया एच साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावं योध्यम, तेन कपिसंयोगात्मक स्यैव साध्यामावस्य समवेतसामान्यामावनिष्ठतिरकप्रतियोगिताकत्व कपि. योगिताव्यक्तीनां भेदस्यापि फूटान्तर्गततया गौरवापः । केचि तन्मानोको मूलोपात "प्रतियोग्यत्तिश्च धमों न प्रतियोगितावच्छेदक" इत्यत्र प्रतियोगिपद व्यर्थमेव अवृत्तिश्च धर्मों न प्रतियोगितावच्छेदक इत्यात्यैव सम्यवाद, तथाच मूलप्रन्यायव्याल्यारक्षायै सामानाधिकरण्यदलमित्याहुः । भताशप्रतियोगिव्यधिकरणावसाध्यापकतावच्छेदकल्पावछिप्रप्रतियोगिताकत्वापेक्ष या लायन साध्यसामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिनावोमयाभावस्यैव यावद भावे प्रशारर्वसामजये किं गुरुतरनिवेशेन, पाच्य ज्ञेयत्वादित्यादी व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावमादाय लक्षणसमन्वयः, एवं व्यभिचारिणि व्यभिचारिस्थलान्यत्वाभावमादाय नाति- गाप्तिः। मच व्यभिचारित्यलान्यत्वाभावस्थापि कालिकसंवन्धेन साध्यसामानाधिकरण्य. व्यधिकरणधमविच्छिन्नामावभिन्नत्वोभयोः सत्पात् ब्यधिकरणयावच्छिन्नाभावमादायाऽति. च्याति, स्वरूपसबन्धेन तनिवेशे वद्धिमान् धूमादित्यादौ द्रव्यत्वाभावामावमादायाऽव्याप्ति स्यादतः स्वप्रतियोगिमत्तामहविरोधिताघटकसबन्धेन तनिवेशस्याऽऽवश्यकतया कपिसयोगी एतदक्षत्वादित्यत्राऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्योत्तजकरवपक्षे स्वरूपस्यैव तादृशविरोधिताघटकसबन्धत्वम्, अनुत्तेजकत्वपक्षे निरवच्छिमस्वरूपस्यैव विरोधिताघटक त्वम् तन्मते कपिसंयोगी एतदक्षत्वादित्यत्राऽव्याप्तिधारणाय प्रतियोगिमत्ताप्रहावरोधिताया अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावावच्छिन्नत्वं निवेश्यम्, तादाविरोधितावच्छेदकशुद्धस्वरूपसबन्धेन साध्यसामानाधिकरण्यस्य कपिसंयोगाभावे सत्त्वेनोमयामावविरहात, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावमादाय लक्षणसमन्वयसंभवादिति चेन्न । स्वरूपसबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकघटाभावस्य केवलान्वयितया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिनत्वविरहेणोमयाभावसत्त्वात्तमादाय विना व्य- धिकरणधर्मावच्छिनाभावं लक्षणसमन्वयसभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिमन्यावतारानुपपत्ति, अस्माकन्तु तस्य साध्यव्यापकतारच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहात् । नच व्यधिक रणधर्मावच्छिन्नाभावास्वीकारे स्वरूपसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावसजा यतदधेिकर गवृत्तिःवाभावाऽसियाऽव्याप्ति स्यादतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्वीकार , तथाच ताजातायतदधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वेन घटाभावमादाय लक्षणगमनसम्भव इति वाच्यम् । तदस्वीकारे तत्सजातीयतदधिकरणनिरूपितवृत्तितावेन शेयत्ववृत्ति वशेयत्वान्यत्तित्वोभयाभावमादाय लक्षगसमन्ययसंभवात् । नच धूमवान् वहरित्यादी धूमाभावाधिकरणनिरूपितत्तितात्वेन जलत्तित्वजलान्यनि धूमवृत्तित्वों मयाभावमादाय घक्ष्यमाणाऽतिव्याप्तिधारणाय तदधिकरणीनरूपित वृत्तित्वाभावत्वरूपानुयों ·सटिप्पणटीकासहितम् । १६९ संयोगाभाषत्वरूपसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वयोर सत्वेऽपि कपिसंयोगाभाववान् वाच्यत्वादित्यादी, रूपत्वेन नित्यसमवेता. भावस्यैव नित्यरूपसामान्याभातया नित्यरूपत्वावच्छिन्ननिरुकप्रतियो- गिताकरव-साध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतरूपत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक- स्वयोः सत्त्वेऽपि रूपवान् पृधिषीत्यादी नाव्याप्तिः । समवेतसामान्यामा. वत्वाधवच्छिन्न प्रतियोगितायाः साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपानवच्छिन्न. स्वादिति ध्येयम् । द्वितीयरीतेःप्रवेशफलमाह तत्तत्साध्यव्यक्तरिति । अभाववति हेतावृत्तावपि नाऽब्याप्तिरित्यन्वयः । व्याप्यवृत्तित्वादेः फलमाह अव्याप्यवृत्तवा साध्यस्येति । पूर्वपद् योजना । तत्तत्साध्याभावत्यादि। सामान्यतः साध्याभाववद्वृत्तित्वत्व. । गितानिरूपितनिरूपकतायां व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नत्वं निवेश्यते तावता नैतादृशल- क्षणपरित्यागः ज्ञेयत्ववृत्तित्वज्ञेयत्वान्यवृत्तित्वोभयामावस्य धारणाऽसंभवात् व्यधिकरणघमां- वच्छिन्नामावस्यावश्यं स्वीकार इति वाच्यम् । समवायसबन्धावच्छिन्नवृत्तितायाः समवायसंग. न्यरूपतया समवायस्यक्येन धूमाभावाधिकरणघटसमवेतामावस्य साध्याभाववद्वात्ततात्वव्या. पकव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयोगितानिसोपतप्रतियोगिताकतया तमा. दाय धूमसाध्य कसमवायेन पर्वतीयरूपाऽयोगोलकीयरूपान्यतरहेतुकव्यभिचारिणि अतिघ्या. लिभिया लक्षणपरित्यागस्याऽऽवश्यकतया व्यासज्यवृत्तियमावच्छिन्नत्वस्य निरूपकतायां निवे- शस्य निष्प्रयोजनकतया ज्ञेयत्ववृत्तित्वज्ञयत्वान्यवृत्तित्वाभयाभावमादाय लक्षणगमनसंभवात प्रतियोग्यवृत्तिवत्यादिप्रन्यानुत्थितेढुंवारत्वात् । नाव्याप्तिरित्यन्वय इति । नच साध्यतावच्छेदकसबन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकस- भनियतप्रतियोगिताकामाव एव साध्यामावशन्दार्थोऽस्तु इति वाच्यम् । वहिसत्तादियाध्यके ताताभयवहयभावं गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावादिकं चादायाऽव्याप्स्यापत्तेरतो द्वितीयरी- त्यनुसरणमिति भावः । न्याप्यवृत्तित्वं भवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वम् , तच्च स्वाधिकरणीभूनयत्किंचिद्याक्तिवृत्यभाव. प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनाऽनवच्छेदकं यदभावव्यक्तित्वं तत्त्व पूर्वोक्त वेदितव्यम् । अत्र स्वाधिकरणत्वं स्वाधिकरणीभूतयत्किीनद्यक्तिवृत्तिस्व च देशिकविशेषणतया बोध्यम् , तेन धूमपान वहरित्यादौ धूमामावादेः दैशिकविशेषणतया स्वाधिकरणायोगोलकादौ कालि. कादिसंबन्धेन वर्तते योऽमावस्तत्प्रतियोगित्वेऽपि च न लक्षणघटकत्वानुपपत्तिः। यत्तु मत्र अमावस्य स्वाधिकरणयत्किंचियक्तिवृत्तित्वं साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन वाच्यम् , तेन कालिका सबन्धेन वृत्तित्वमादाय नानुपपत्तिः । तन्न । जातिमान् सत्यादित्यादी जात्यभावाधिकरण जात्यादौ साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन सित्वाऽप्रसिधा जात्यभावानिरुक्तव्याप्यवृत्ति वाभावेन * दोधितौ वक्ष्यमाणस्य हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन किंचित्पदार्थाधिकरणवर्तमानस्वरूपविशेषण. स्याऽसंगत्यापत्तेः, जातिमान् मेयत्वादिस्यादावतिव्याप्तेय । अभावमानस्यैव स्वाधिकरणयकि- १५ जागा ·१७० । जागदीशीच्यधिकरणं (१)तत्तदधिकरणवृत्तित्वामावस्तु तत्तत्साध्याभावववृत्तितात्वव्यापक- व्यासज्यवृतिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकः, तत्तत्साध्याभावववृत्तिता- स्वातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको वा बोध्यः । ध्यापक इत्युक्तौ वहिसामान्याभावसजातीयस्य व्यधिकरणधर्मावच्छि', नाभावसाधारणसाध्यामावववृत्तित्वत्वब्यापकप्रतियोगिताकामावस्याप्र. सिध्या व्यतिरेकिमात्रेऽव्याप्तिरतस्तत्तदिति साध्याभावविशेषणम् । तथा च निर्वन्हिवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्तत्र साध्यामावसजातीयोऽ- स्तीत्यदोपः। चियक्तिवृत्यभावप्रतियोगिताया. सबन्धान्तरावच्छिन्नाया. सत्त्वेन व्याप्यवृत्त्यभावाऽप्रसिधा. असंभव इत्यतो दैशिकविशेषणतासबन्धावच्छिमा प्रतियोगिता प्राया । अन तदधिकरणवृत्तित्वाभावा इत्यन सदधिकरणपदेन तनिष्ठ "साध्याभावनिष्ठ" व्या- प्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणस्य विवक्षणीयतया संयोगाभावस्य गुणादी व्याप्यत्तितया लक्ष- णघटकरवेऽपि न क्षति , तायच्याम्यत्तितानिरूपकाधिकरणे गुणादावेतवृक्षवादिरूपहेतो- रवर्तमानत्वात् । न चैवमतादृशविवक्षयव कपिसंयोगी एतदक्षत्वादित्यादावस्याप्तिनिरासे साध्यामावे पृथक् व्याप्यतित्वविशेषण व्यमिति वाच्यम् । कपिसयोगाभाववान् मेयत्वा- दित्यादी यावदन्तर्गतकपिसंयोगात्मकसाध्याभावस्य व्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणाऽप्रसिध्या- भ्याशिवारणाय तदावश्यकावात् । अथैव साध्याभावे च्याप्यत्तित्वनिवेशनप्रयोजनप्रदर्शनपरस्य "अब्याप्यवृत्ती साध्यस्याभावचति वृत्तावपि हेतो व्याप्ति."इति दीधितिमन्यस्याऽसगति । न च तर साध्यपद कपिसंयोगाभावादिपरमेव न तु कपिसयोगादिपरमिति वाच्यम् । तथा- पि कपिसयोगाभावादिसायके कपिसयोगाद्यात्मकाभावस्य लक्षणघटकत्वे तदीयवृत्तितानिरू- पकाधिकरणाऽप्रसिद्धिवाऽव्याप्तिप्रयोजिका, न तु तादशाभावीयव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकर. णे हेतोतिरिति वृत्तावपि हेतरित्यस्याऽसगतिारैवेति चैन । व्याप्यवृत्तित्वनिवेशनप्रयो- जन लिदमेव, ताशप्रन्थस्तु प्रतियोगियधिकरण्यनिवेशप्रयोजनप्रदर्शनपर इत्याशयात् । वस्तुतस्तु व्याप्यत्तित्वस्यापि न वारद्वयं प्रवेश , व्याप्यवृत्तित्वविशिष्टयावासाध्याभाकाधिकर- णत्वस्यैव रक्षणधटक्तया ताशकपिपयोगाभावाधिकरणत्वस्य गुणादाषेव सत्वान्न कपिसं- योगी एतदक्षत्वादिस्यत्राऽव्याप्ति । कपिसंयोग'भाववान् मेयत्वादित्यादौ च कपिसंयोगाद्या- रमकामावस्य व्याप्यत्तित्वाभावेन व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावमादाय लक्षणसमन्वय इति । व्यतिरोकिमात्रेऽव्याप्तिरिति । नन्वत्र बहिमान् धूमादित्यादी साध्याभाववदूर- तितावेन पर्वतवृतित्वपर्वतान्यत्तित्वोभयाभावमादायाऽव्याप्तिवारणसंभवाद् व्यतिरेकिमाने- व्याशिदानमसगतमिति चेमा धुमवान् वहरित्यत्र बलासिवनलान्यीत्योभयाभावमादा- (१) लतनिवाभावेति पाठान्तरम् । .

·। सटिप्पणीकासहितम् । नन्येवमपि निधूमवृतित्वस्धेन निघूमवृत्तित्ववाहमदामयाभावस्य, ज. लवृत्तित्वत्वेन निघूमवृत्तित्वामावस्य च धूमामावसजातीयस्य निरुक्त(१) रूपशालिनो यही सत्त्वादातव्याप्तिः । न च व्यासज्यवृत्तिधर्मानय. च्छिन्नत्यमिव स्वन्यनवृत्तिधर्मानच्छिन्नवृत्तिकत्वमपि प्रतियोगितायां विशेषणं वाच्यम्, अतो नोक्तदोषः, तथापि निधूमवृत्तितात्वेन जलवृत्तित्रजलान्यनिर्धूमवृत्नियोमयाभायमादायाऽतिव्याप्तितादयस्थ्या याऽतिव्याप्तिवारणार्थ अवश्य साध्याभाववत्तित्वमाननिष्ठप्रतियोगिताकन्वेन ताहशत्तत्वा. भावो विवक्षणीयः, तथाच पर्वतत्तिवपर्वतान्यत्तित्वोमयाभावस्य लक्षणाघटकरवात् । न च तथाप्युक्तोमयाभावस्य साध्याभाववीत्ततामात्रनिष्ठप्रतियोगिताकावेन लक्षणघटकत्वसं. भव इति वाच्यम् । तादृशत्तितामाननिष्ठप्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभावपदेन स्वविशिष्टताह- शवृत्तित्वाभावस्य विवक्षितस्वात् । वै० स्वसाजात्यस्याधिकरणत्तितामात्रनिष्ठप्रतियोगिताक- स्वोभयसयन्धेन । स्वपदं साध्याभावपरम् । उपाध्यायास्तु यदभावप्रयुक्त उभयाभावस्तत्रैव प्रतियोगितास्वीकारे उकोमयाभावीयतादृशप्रतियोगिता न ताशवृत्तितात्वव्यापिका, तथा. व साध्याभाववत्तितात्वेन पर्वतवृत्तित्वपर्वतान्यत्तित्वाभयाभावमादाय कुतोऽव्याप्तिनिरा. ससंभावनेत्याहुः । तम मनोरमम् । निधूमवृत्तितास्वेन जलत्तित्वजलान्यनिर्धमत्त वोमया, भावमादाय वक्ष्यमाणातिन्याप्तिदानस्याऽसगत्यापत्तरिति ध्येयम् । दीधिती तत्साध्याभावपत्तित्वत्वव्यापकव्यासज्यवृत्तिधर्मानवाच्छर. सियोगिताक इति । मात्र केचित् । ततसाध्याभाववत्तिवत्वन्यापकेन व्यासण्यति.. धर्मानच्छिमा प्रतियोगिता यस्येति विग्रहः तृतीयायंचाऽवाच्छन्नत्वं, तयाच तत्तत्साध्या; भावयतित्वत्वव्यापकधर्मावरिछन्नव्यासज्यत्तिधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः । भ्यधिकरणधर्मावस्छिन्नामावस्य लक्षणघटकरेव तद्वदत्तित्वत्वव्यापकघमण गृत्ति वत्यादिना प. टाद्यभावमादाय लक्षणसमन्वयः । हदवृत्ति वत्वस्य निर्धूमगृत्तित्वरवाव्यापकरयासदवाच्छ. नहूदत्तिवाभावमादाय नातिव्याप्ति । अत एव हत्तित्ववादिना निधूमवृत्तित्वाभाव. स्थापि निरासे तमादायाऽतिप्रसनवारणाय स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्व स्वातल्येण प्रतियो. गितायां न विशेषणीयामति वदन्ति । तम सम्यक् । निधूमवृत्तिवत्वेन हरवृत्तित्वघटा. न्यतरामातमादायाऽतिप्रसङ्गवारणेन प्रतियोगितायो तादशव्यापकत्वनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वम् । एवं प्रतियोगितावच्छेदकधर्मे तादृशम्यापकत्वनिवेशेऽपि कालिकसम्बन्धेन हृदत्तित्वस्या. पि निधूमसंयुसरयत्वव्यापकरवेन तदच्छिन्नामावमादायाऽतिप्रसावारणाय प्रतियोगि. सावच्छेदकताघटकसम्बन्धन व्यापकत्वस्याऽवश्यं वाच्यतया तत एव च्यासज्यत्तिधर्म. मारणे प्रतियोगिताया व्यासग्यवृत्तिधमानवाच्छन्नावविशेषणवैयय॑म् , बहुत्रीहेरसाधुत्वं चयपि योध्यम्। तथापीति । नन्वत्र जलवृत्तित्वजलान्यत्तित्वोभयामावमादायाऽतिम्याप्तिमम्भवे (१)नम्वरमापे जलनिललेन निवृत्तितामावरम निहलाने पाठपतम्।।

·, १७२ जागदीशीव्यधिकरणं गुणमेदाभाव(१)सजातीयस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टगुणसमवे तत्वाभावस्य हेतौ सत्त्वाद् गुणमिन्नं सत्त्वादित्यादावतिप्रसंगाच त्यत आह तत्तत्साध्याभावववृत्तितास्वातिरिकसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताके घा बोध्य इति । अयं पाठः काचिकः। तत्रातिरिकान्तेन निर्वहिवृत्तित्वसामा न्यामावादेः संग्रहः, अन्यथा वह्निसामान्यामावसजातीयस्थ समानाधिकर णधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्यामसिद्धाऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । न च निधूमत्वादिसजातीयस्य निर्धूमवृत्तित्वत्वादिना वावृत्तेरभा घस्य हेतौ सत्त्वाद् धूमवान् वहरित्यादावतिव्याप्तिः, हेतुताघटकसम्बन्धा. वच्छिन्नवृत्तितामात्रनिष्ठरवेन प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वेऽपि निर्धूमः चित्वत्वेन जलवृत्तित्वजलान्यनिघूमवृत्तित्वोभयामाधमादायाऽतिव्याप्तिता दवस्थ्यमिति वाच्यम् । एतदस्वरसेनैव यद्वेत्यादिलक्षणान्तरस्य वक्ष्य माणत्वात्। निधूमपद ध्यर्थमिति चेन्न । तत्तदधिकरणवृत्तित्वमात्रनिष्ठत्वविशेषणादेव तादृशाभाववा- रणानातिव्याप्तिरतो निघूमत्वोपादानमिति । ननु तथापि तादृशाभावमादाय धूमवान् बड़े- रित्यत्राऽतिव्याप्तिसम्भवे स्थलान्तरानुधावनमसातमिति चेन्न । व्याप्यत्तित्वविशेषणादेव तत्रातिव्याप्तिवारणसम्भवात् । न चाऽत्रापि वारणसम्भव इति वाच्यम् । एतदस्वरसेनैव काचित्क इत्युकमिति ध्येयम् । एतेन अत्र दोषाऽसम्भवे क्वाचिकेत्यभिधानं युकिसिद्धम् , गुणभिन्न सत्त्वादित्यमाऽतिम्याप्तिवारणाय तादृशविशेषणस्याऽऽवश्यकत्वात्काचित्केत्यभिधा- नस्याऽसतिरिति निरस्तम् । संयोगसम्बन्धावीच्छन्नप्रतियोगिताकधूमाभावाधिकरणनिरूपि- तवृत्तित्वामावस्याऽव्याप्यवृत्तितया वन्हयादौ सत्त्वाद् धमवान् पहेरित्यादायतिव्याप्तिवारणाय निरवच्छिन्नविशेषणतया तदधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावनिवेशस्यावश्यकतया पूर्वक्षणत्ति- स्वविशिगुणभेदाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावस्याऽपरक्षणावच्छेदेन रातादी सत्तेऽपि नि. रवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धेन सद्विरहादतिध्यापयभावाच्च काचित्केत्यभिधानादिति ध्येयम् । विशेषणीयत्वेपीति । अयान पृत्तिनामावनिष्ठप्रतियोगिताकामावनिवेशे वायं शेयत्वादित्यादी तादात्म्यसम्बन्धेन हेतुतायो साध्यामाषाधिकरणनिरूपितहेतवावरउद- कसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वस्य जगत्तादात्म्यस्वरूपतया तदीतरिका प्रसिद्याऽध्यातिप्रसादि- तिम। सायाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तितास्वव्याप्यप्रतियोगिताकामावनिवेशात , अगत्ता. दारम्पस्वरूपन्याप्यप्रतियोगिताकामावमादाय लक्षणसमन्वयात् । न च जगतादाम्यावाभावा. प्रसिया जगालादारम्यत्वव्याप्यप्रतियोगित्वाऽप्रसिधाऽव्याप्तितावस्थ्यमति खप्यापकत्वमेव स्वथ्याप्यत्तम् , न तु वदभावपतित्वम् , तथा प्रतियोगिताम्यापकनग. विश्वपटत्वपटस्वाभ्यो जगतादाम्यामापीयप्रतियोगितायामक्षत- स्वादिति। पाध्यम्। सादाम्यत्वकत्वस्य (१)नापि गुजदामपत्यारिपाठातरम्।

·सटिप्पणटीकासहितम् । १७३ यद्यपि तत्तत्साध्यामावत्तित्वत्वावच्छिन्नाऽमाया इत्यस्यैव सम्य. क्त्वे समानाधिकरणधर्मादिकं प्रक्षिप्यं निषेधयप्रवेशो व्यर्थः, सर्वत्र 'यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वत्वेन घटाद्यभावस्यैव ताश. साध्याभावसजातीयस्य सम्भवात, तथापि यथासनिवेशान्न चैयर्यम् । यत्र तादात्म्यसम्बन्धेन हेतुता तत्र सद्धतौ व्यधिकरणधीपच्छिन्नामा. ववत्तादात्म्यस्य जगत्स्वरूपतया तादृशतादात्म्यत्वस्य केवलान्ययित्वेन त. दवच्छिन्नामायाप्रलिखाऽव्याप्तिः स्यादतो वा निषेधयगर्भता । यत्त तत्तत्साध्याभाववत्तित्वत्वावच्छिन्नाऽमावा इत्युक्तौ असम्भवः स्यात् , व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववद्वत्तित्वत्वावच्छिन्नाऽभावा- निषेधद्वयप्रवेशो व्यर्थ इति । अथान समानाधिकरणधर्मादिकं प्रक्षिप्य निषेध. द्वयाऽप्रवेशे साध्याभाववीतत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभापनिवेशे विशेषाभावोमयाभाव. मादाय धूमवान् वहेरित्यादावीत याप्तिरिति समानाधिकरणधर्मादिकं प्रक्षिप्य निषेधद्वयप्रवे. शो व्यर्थ इत्यनेन समानाधिकरणधर्मादिकं प्रक्षिप्य न निषेघद्वयप्रवेशः, अपितु समानाधि- करणधर्मादिकमप्रवेश्य न निषेधद्वयप्रवेशः क्रियते, तथाच समानाधिकरणधर्मादिकमप्रवेश्य साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावनिवेशात् उभयाभावविशे. पाभावादिकमादायाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् , साध्याभाववद्वृत्तित्ववेन घटाभावमादाय ल. क्षणगमनसम्भवाच्चेति भावः । तदवच्छिन्नामावाप्रसिचाऽध्याप्तिः स्यादिति । सामान्यधर्मेण विशेषाभा- बानीकर्तृमतेने दम् , अन्यथा तादृशतादात्म्यान घटाभावमादाय लक्षणसमन्वयाद् प्र. न्याऽसतिः, निषेधद्वयप्रवेशे तु गगनादिरूपेण तादृशतादात्म्याभावमादाय लक्षणसमन्वयः इति भावः । एवं समनियताभावानामनैक्यानकारमतेन च, अन्यथा तन्मते गगनाभाव. त्वतदभावान्यतररूपेण साजात्यविवक्षणात् गगनाभावात्मकतादात्म्येन यावान्नेत्याकारकामा. चामादायाऽव्याप्त्यसम्मवाद् प्रन्थाऽलकग्नत्वापत्तिः, प्रकृते तु समानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावा यावन्तस्तावदन्यतमत्वतदभावान्यतररूपण साजात्यधिवक्षणाल तादात्म्येन यावाने. साकारकामावमादाय प्रसिद्धिस्तत्र व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसाजात्यविरहादिति ध्येयम् । असंमवः स्यादिति । अय साध्याभाववद्वृतित्वत्वाछिन्नेत्यत्र न्यूनवारकपर्याप्य- निवेशात् शुद्धयत्तितात्वेन घटाभावमादाय लक्षणसमन्वयसंभवाद् असंभवाभिधानमसंगत- मिति चेन । तयोः स्वरूपतो भानमते तयाक्तिनिरूपितवृत्तिस्वाभावमादाय धुमवान् बढे- रित्यादावीतव्याप्तिवारणाय न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशस्याऽऽवश्यकतया शुद्धवृत्तितावेन घटा- भावस्य धारणाऽसमवात् । न च साध्याभावनिष्ठावच्छेदकतायाः अधिकरणनिष्ठावच्छेदक. न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशेऽपि धूमाभावरूपतव्यक्तिमत्तयक्तिनिरूपितवृत्तित्वाभावस्य निवेशाकान्ततयाऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् ।साध्यामावरवसमानाधिकरणोमयाति. धर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिततयफिनिष्ठावच्छेदकतामिन्ना सती अधिकरणत्वनिष्ठावच्छेद- तायाः ·- १७४ जागदीशीव्यधिकरणं प्रसिद्धे, तादशामायवृचियत्यमपेक्ष्य लघोवृतित्वस्वमात्रस्यैष उकामा यप्रतियोगितापच्छेदकत्वादिति । तनुच्छम् । गुरोः प्रतियोगितावच्छेदक खमहीकायैव लक्षणकरणाव, अन्यथा महाकालभेदे साम्ये जन्यत्ववि- शिष्टघटादेः कालिकसम्बन्धेन हेतुतायामन्यातिप्रसङ्गात् । महाकालमेवा भावपत्तियत्यमपेक्ष्य लघुना वृत्तित्वमाणेष महाकालमेदामाधवत्ति त्वाभावप्रतियोगिताया अपच्छेदाद, महाकालभेदाभावसजातीयस्य त दृस्तित्यत्वाऽतिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽभावस्था प्रसिद्धीरति ध्येयम् । कताभिनावच्छेदकरवानिरूपिततकिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नावच्छेद-- कतेत्यादिनिवेशात् , तपक्तिनिरूपितत्तित्वाभावस्य अधिकरणत्वावरिछनावच्छेदकता निरूपितप्रतियोगिताकत्यावरहाव 1न चाऽधिकरणत्वावच्छिन्नावच्छेदकताया इतरपारक पर्यातिनिवेशेनेय तव्यक्तिमत्तयक्तिनिरूपितवृत्तित्वाभावस्याऽधिकरणत्वावच्छिन्नावच्छेदकता भिमा तव्यक्तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितरवेन तस्य धारणाऽसम्भवेनाऽतिव्याप्तिवारणसभवात. न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशनप्रयोजनविरहात् शुद्धवृत्तितात्वेन घटाभावमादाय लक्षणसमन्वय- संमवात् यचित्यादिलिसनस्याऽसगतितादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । इतरवारकपर्याप्ते कुप्रापि निवेशाऽसम्भवात् पत्राभापीयप्रतियोगितायामुभयभेदमादायावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकता- निरूपितत्वसत्त्वात् । तस्मात्ततसजातीयतदधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वगतसमुदायत्ववृत्तिप्रतियो- गिताकामावनिवेशात् तपकिनिस्पतयत्ति:वाभावस्य निवेशानाकान्ततया अतिव्याप्तिविरहाद् एव शुद्धगृत्तितावेन घटाभावमादाय लक्षणसमन्वयसमवाच्चेति यत्वित्यादिप्रन्यसंगतिरिति दिक् । नच तथापि प्रतियोगितायो तदधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वगतसमुदायत्ववृत्तित्व स्वा पच्छदपतात्यावीच्छमप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितापच्छेदकत्वसबन्धेन, स्वावच्छेदकता. स्वावच्छिन्नेत्यत्र न्यूनवारके इतरवारकनिवेशस्यापेक्षिततया तन्निवेशस्याऽकिंचित्करत्वादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन तदधिकरणनिरूपितवृत्तिताविशिष्टाभावानवेशात तदधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वेनैव घटाभावस्य लक्षणघटकरवम् , नहि शुद्धवृत्तितात्वेन घटाभावस्य लक्षणपदकरवमिति यत्तुमन्याऽसगतिविरहादिति दिक् । गुरोः प्रातयोगितावच्छेदकत्वमंगीकृत्येति । अत्रेयमाशंका।वीशष्टस्य शुद्धाऽनतिरिक्तरवपक्षे गुरुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्वीकारेऽपि वारणाऽसम्भवात् , महाकालभेदाभावाधिकरणवृत्तित्वाभावस्य निरुक्तहेतौ विरहादिति । न चाऽतिरिकत्वपक्षे एवं तद्भन्थतापर्यमिति वाच्यम् । तथासति बनातरिफरवपक्षे यत्तुप्रन्योस्थिती तत्खडनाऽप्रसक्के रिति चेन्न । तद्घटऋत्तित्वत्वापेक्षया तद्घटभेदाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वस्य गुरुतया तदवच्छिनामावाऽप्रसिध्या तद्घटभिन्नं पटवादित्यादावच्याप्रयाऽनतिरिक्तत्वपक्षेऽपि गुरु धर्मावच्छिन्नामावस्वीकारस्यावश्यक वात्, न चाऽनतिरिक्तत्वमते दयं विशिष्टपत्वादित्या दावव्याप्तिवारणाय हेतुसामानाधिकरण्यस्यावश्यकतया तपटभेदाभावस्य लक्षणाऽघटकतयाऽ- च्याप्तिवारणसम्भवात् अनीतरिकत्वमते गुरुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्वीकारे मीनाभावाद ·सटिप्पणटीकासहितम् । १७५ तेन साध्याभाववष्यक्तिविशेषवृतित्वस्य पार्थिवत्वादिविशेषितस्य द्वि- स्वाधवच्छिन्नस्य वा साध्याभावववृत्तित्वस्याऽभावमादाय नातिप्रसन्नः । अत्र च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववद्वचित्वं बोध्यम् , तेन वाभाववति स्वावयवे वृत्तावपि घूमस्य न दोषः । इत्थं च साध्यामावोs. पि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कस्यचिदधिकरणे वर्चमानो ग्राह्यः । तेन जा- तिमान् सत्त्वादित्यादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववद्वतित्वस्यामसि- द्धावपि न क्षतिरिति । ताशवृत्तित्वव्यापफेत्यस्य प्रयोजनमाह साध्यामाववक्तिविशेपत्तित्व. स्येति । अभावमादाय नातिप्रसन्न इत्यन्वयः । ननु व्यभिचारनिरूपकाधि- करणम्यक्त्यन्यत्वाभावस्थापि साध्याभावतया तद्वद्वृत्तित्वसामान्याभाव. स्य व्यभिचारिण्यसत्त्वात् , कुतोऽतिव्याप्तिरित्यत आह पार्थिववादौति । पार्थिवत्वादिषिशिष्टं यनिधूमवृत्तित्वं तद्वहौ नास्ति पहरपार्थिवत्वादित्य तिप्रसह इति भावः। आदिना जलस्वादिसंग्रहः । व्यासज्यवृतिधर्मा. नवच्छिन्नेत्यस्य प्रयोजनमाह द्विरवावच्छिन्नस्येति । निधूमवृत्तित्ववाहिभेदोभ- यत्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः । न दोष इति । अन्यथा निर्वहिसंयुक्तत्याभावस्य र तन्मतेन प्रन्योत्थितौ खंडनाप्रसकेर्दुरित्वादिति वाच्यम् । तथासति हेतुसामानाधिकरण्यस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेशस्याऽऽवश्यकतया सामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरण. खे मानाभावेन वहिमान् धूमादित्यादी धूमत्वावच्छिन्नाधिकरणाऽप्रसिध्याऽव्याप्त्या पारिभाषि- कहेत्वधिकरणनिवेशस्यावश्यकतया तद्घटादेरपि पटरवाधिकरणतया तद्घटमेदाभावस्य सत्र वृत्त । पारिभाषिकहेत्वधिकरणत्वं च हेतुतावच्छेदकीभूतधर्म यभिष्ठाधिकरणतानवच्छेदकत्व- सामान्यतोऽधिकरणतावच्छेदकत्वोभयाभावः तथाविषयदेव, एवं चैतादृशहेत्वधिकरणतद् घटादा तद्घटभेदाभाववृत्तित्वात्, द्रव्य विशिष्टसत्वादित्यादौ तु तथाविधहेत्वधिकरण द्रव्यमेव नतु गुणादिः सनिष्ठाधिकरणतानवच्छेदकत्वसामान्यतोधिकरणतावच्छेदकत्वोभयो हेतुतावच्छेदके सत्त्वात् । न च गुणवृत्तित्वविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणताया एवं विषय इति वाच्यम् । अवश्यक्लप्तरपपिरहाद् गौरवापरचेति दिकू। कुतोऽतिव्याप्तिरिति । केचित्तु अन यद्यपि याशिजलव्यक्ती अयोगोलकावृत्ति- पदार्थ संयोगेन सर्वथैव न वर्तते तन तत्तदयोगोलकावृत्यमावसमुदायस्य सत्त्वेन तस्य या. वत्साध्याभावाधिकरणतया तवृत्ति वाभायस्य वही सत्वेन तत्तदयोगोलकात्यभावमादायाऽप्य. तिव्याप्ति समवति तयापि ईशव्यक्ती मानाभावाभिप्रायेणैव पार्थिवत्यादीत्युतमिति पदन्ति । दीधितौ हेतुतावच्छेदकसयन्धन साध्याभाववत्तित्वमिति । नवं वृत्त्यनियाम- कसम्बन्धन हेतावव्याप्तिरिति वाच्यम् । साघ्याभावयनिष्टसम्बन्धप्रतियोगित्वत्येव साध्यामा- ·१७६ जागदीशीब्यधिकरण साध्याभाषषवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वाभावानिद्विवृत्तित्वसा मान्याभावस्य च धूमे सत्वादच्यातिरेव स्यादिति भावः । इत्यंचति । तित्वस्य(१)हेतुतावच्छेदकसम्यन्धेन उक्तौ चेत्यर्थः । ताशसम्बन्धेन हे स्वधिकरणत्यप्रवेश गौरवमतः कस्यचिदित्युक्तम् , तथाच हेतुतापच्छेदक सम्पन्धाधच्छिन्नाधिकरणताववृत्तित्वं साध्यामा विशेषणमित्यर्थः । स. चादीत्यादिपदेन द्धिमान् धूमादित्यादिपरिग्रहः । तत्रापि जातिसामान्या. भाचादेः साध्याभावतया तकृति संयोगेन वृत्तरप्रसिद्धरव्यातिसम्भवात् । ननु द्रव्यं विशिष्टसावादित्यनाऽव्याप्तिः, विशिष्टसत्त्वस्य सत्ताऽन. तिरिक्तत्वेन द्रव्यत्वाभाषपति वृत्या द्रव्यत्वामावसजातीयस्य तदृत्ति स्वाभावस्य हेतापसावात् । नचैवं विशिष्टहावधिकरणे वर्तमान एव सा. यवत्तित्वशब्दार्थत्वात् , एवं च तदेकदेशे सम्बन्धान्वयि अभेद एव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धे- नेति तृतीयार्थ इति ध्येयम् । वृत्तावपीति । सम्बद्धत्वपात्यर्थः । अन्यथा हेतुतावच्छेदक. सम्बन्धन वृत्तित्वानुक्की, तथाच यायभाववति स्वावयवे संयोगेन धूमस्याऽत्तित्वानाध्याति. रिति भावः । दधितो हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कस्यचिदधिकरणे इति । अन्नाऽधिकरणे इत्यस्याऽनुयोगितासम्बन्धेन सम्बन्धवतीत्यर्थः । हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धेनेति तृतीयार्थः सम्बन्धान्वयी अभेदः, तथाचाऽनुयोगितासम्बन्धेन हेतुता. पच्छेदकसम्बन्धषति, हेतुतावच्छेदकसम्बन्धानुयोगिनि इति फलितार्थः । न च हेतुला. वच्छेदकसम्बन्धाधिकरण इत्येव कुतो नोक्तमिति वाच्यम् । तथासति जातिमान सत्वा- दित्यादी हेतुतावच्छेदकसम्बन्धस्य समवायस्य निरूपकतासम्बधेनाधिकरणे ज्यादौ जातिसामान्याभावस्यापि धर्तमानतयाऽव्याप्त्यवारणात् ताशसम्बन्धेन हेत्वधिकर. णत्वप्रवेशे गौरवामिति । नन्वन हेतोरधिकरणत्वनिवेशे एव लाघवात् तस्यैवाचित्यम् , तथा. हिमभावे हेतुसामानाधिकरण्याविशेषणे सद्धता व्यधिकरणधर्मावाच्छन्नामावस्यैव लक्षणघटक- तया केवलन्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपेणव साजात्य विवक्षणीयम्, न वन्य- तररूपेण, एवं र श्येकपदमपि न देयम् , साध्याभाववानि वामस्यपि न देयम् , ताशयाव- त्याध्याभावसजातीयत्वस्यैव लक्षणत्वसम्भवाद्, व्यभिचारिणि समानाधिकरणधर्मावच्छि. नामावस्यापि लक्षणघटकतया तद्घटकयावदभावसजातीयाऽप्रतियवाऽतिध्याप्तिविरहात , सद्धेतौ ताशयापदभावसजातीयध्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकयाचिदमावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवात् इति चेन्न । निरुक्तहेत्वधिकरणत्वघटितलघुलक्षणान्तरसम्भवेऽपि अ. धिकरणतानिरूपकसम्बन्धघटितप्रकृतलक्षणे यथासनिवेशे वैयात् । विशिष्टत्वधिक रणे इति । हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेत्वधिकरणे इत्यर्थः । भय द्रव्य विशिष्टसत्त्वादित्यादा. वव्याप्तिवारणाय हेतुसामानाधिकरण्यदाने प्रत्येकतत्तत्पदयोनिष्प्रयोजनकत्वमिति चेन्न । सामा• न्यधर्मावच्छिन्नाधिकरणतायां मानाभावेन पारिमापिकहत्वधिकरणात्तत्वानवेशस्याऽऽवश्यक- • () साप्याभाश्यानत्वस्यति पाठान्तरम् । सामा.

·सटिप्पणटीकासहितम्। १७७ -- - - - यद्वा यावन्तस्तादृशाः साध्याभावाः प्रत्येकं तेषां सजातीयस्य व्याप- 'कीभूतस्य व्याप्यवृत्तेरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन धर्मेण यदपायच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यते तद्रूपवत्त्वं तत्त्वम् । ध्याभावो गृघतां, तावतैवोक्तदोपव्युदासादिति वाच्यम् । तथापि धूम- घान् वरिस्यत्राऽतिव्याप्तिः, निधूमवृचित्वसामान्यामावस्यापि महानसी. । यवहौ सत्यात् । न च हेतुतावच्छेदकधर्मावच्छेदेन ताशवृत्तित्वाभाव. सया हदादिकमपि हेत्वधिकरण वाच्यं, तथाच वदयभावस्य हेतुसमानाधिकरणतया वलिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रत्येकपदस्स सार्थक्यमिति भावः । तावतवोक्तदोषेति। नन्वत्र द्रव्यत्वाभाववद्वृत्तितात्वेन तद्रूपनिरूपिततद्रूपत्वनिष्ठवृत्तित्वतद्रूपान्यद्रव्यत्वाभाव. वत्तित्वएतदुभयाभावमादाय लक्षणगमनसम्भवे विशिष्टत्वधिकरणवृत्तित्वविशेषणं व्यर्थमिति चेन । सत्ताप्रतियोगिकसमवायन हेतुत्वात् , तथाच हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तित्वमात्र. निष्ठप्रतियोगिताकत्वावरहादुक्कामावस्य लक्षणाऽघटकत्यादिति । नचेति । अस्य विवक्षिवमि. त्यनेनाऽन्वयः । केचित्तु ननु हेतुतावच्छेदके तादृशवृतितावच्छेदकत्वाभावस्य साध्याभावव. निष्ठाधारतानिरूपकतावच्छेदकत्वाभावस्य वा विवक्षया नोकाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा. सति गुरुधौ प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य आधेयतावच्छेदकत्वादेरप्यभावोपगमस्यावश्यकत्वेन धुमवान प्रयेयवहोरत्यादावतिव्याप्तिः। एतेन तत्तत्साध्याभाववत्तितासामान्य तत्तत्साध्या- भावसजातीयहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावो, हेतुता. पच्छदकावच्छिन्ननिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतासामान्ये तत्तत्साघ्याभाव- सजातीयतत्तदधिकरणानुयोगिकत्वाभावो विवक्षणीय इति न द्रव्य विशिष्टसत्त्वादित्यादाव. व्याप्तिः, एवं च जातिमान् सत्त्वादित्यादौ उपदर्शिताऽप्रसिद्धिनिवन्धनाऽव्याप्तेरमावः इति प्रत्युक्तम् । वस्तुतस्तु साध्याभाववद्वृत्तित्वामावरूपाऽन्वयव्याप्तेरिव सकलसाध्याभावामिष्ठा. भावप्रतियोगत्वव्यातरकव्याप्तज्ञानादपि अनुमित्युदयेन ताशव्याप्तेरपि यद्वेत्यादिना परि- इकारः क्रियते, अत एव गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि आधेयतावच्छेदकत्व प्रतीतिक. लारस्वीक्रियते इति पूर्वलक्षणस्याऽदुष्टत्वेऽपि न क्षतिरिति ध्येयमिति प्राहुः । अथ यावन्तः तादृशाः साध्याभावाः हेतुत्तयः तत्त्वमेवीच्यतां कि गुरुतरयत्तत्सजातीय. तत्तदधिकरणत्तित्वामावनिवेशनेन, धूमपान वहेरित्यादौ अयोगोलकान्यत्वामावस्य यावद- न्तर्गततया हेतुवृत्तित्वविरहानातिव्याप्तिः। न च तस्यापि कालिकेन हेतुत्तित्वमिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धेन तनिवेशेऽतिव्याप्तिविरहात् । न च धूमवान् तदयोगोलकादित्यादौ तदयोगो- लकान्यत्वाभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन हेतुवृत्तित्वमिति वाच्यम् । तस्य विरुद्धत्वाद् हेतौ साध्य. सामानाधिकरण्योनेवशादेवाऽतिव्याप्तिविरहात् । न च तथापि धूमसाध्यकपर्वततदयोगोलका. न्यतरस्य तादात्म्येन हेतुतायो तदयोगोलकान्यत्वाभावस्य हेतो सत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति ताशयावदमावस्य हेतुतावच्छेदकव्यापकत्वाविवक्षणात् , तस्य हेतुतावच्छेदकच्या.

·१७८ जागदशीव्यधिकरणं पकत्वविरहेणाऽतिव्याप्तिविरहात् । न च सयोगी सत्त्वादित्यादावातव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्याभावे व्याप्यवृत्तित्वनिवेशेनैव अतिव्याप्तिवारणसम्भवात् , तस्य त्वयापि वाच्यत्वात् । न च वहिमान् धूमादित्यादी घटान्यत्वाभावस्यापि यावदन्तर्गतस्य हती विरहादव्याप्तिरािते वाच्यम् । जातिसामान्याभावाभावमादायाऽसम्भववारणाय भावभिन्नत्वस्यावश्यकतया तत एवं •वारणसम्भवात् । न च भावभिन्नत्वस्याऽवश्यकत्वेऽयोगोलकान्यत्वाभावस्य भावभिन्नत्वाव रहात् अभावान्तरमादायाऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । । तत्राऽयोगोलकीयरूपध्वसाभावाभावमादा याऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् । नचैवमपि घटीयरूपध्वंसाभावाभावमादायाव्याप्ततादवस्थ्यमिति वाच्यम् । हेतुसामानाधिकरण्यस्य यावदभावे निवेशादण्याप्तिविरहाद न च सामान्यधर्मावान प्राधिकरणत्वे मानाभावात् , हेतुसामानाधिकरण्यत्यपारिभाषिकस्यावश्यकतया पदादेरपि हेत्व. धिकरणतया तत्र घटीयरूपध्वसाभावाभावस्य वर्तमानतया हेतावभावान वहिमान् धूमादित्यादा. वव्याप्तिरिति वाच्यम् । हेतुतावच्छेदके स्वाधयाधिकरणयनिष्ठाधिकरणतानवच्छेदकत्वसामान्य. तोऽधिकरणतावच्छेदकत्वोमयाभावनिवेशे घटादेरतथात्वानाव्याप्तिः। न च गगनाभावाभिन्नम- भाववादित्यादी गगनाभावभेदाभावस्य गगनाभावस्वरूपतया हेती सत्वादविव्याप्तिरिति वा च्यम् । सिद्धान्तेऽपि तत्राऽतिव्याप्तेर्दुवारत्वात् , गगनाभावस जातीयत्य गणनामावाधिकरण निरूपितवृत्तितास्वन घटाभावस्य हेतौ सत्त्वादिति । ननु सिद्धान्तेऽपि वृत्तित्वाभावप्रतियोगिता यांव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्वसाध्याभावनिरूपितत्वोभयाभावनिवेशाद् गगनाभावभेदाभावाधि. करणनिरूपितवृत्तितात्वेन घटाभावप्रतियोगितामा ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्वसाध्याभावनिरू. पितत्वोभयोः सत्त्वादुमयाभाववत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिद्ध्या न तत्रातिव्याप्तिः। न च वाच्य शेय. स्वादित्यादौ वाच्यत्वत्वेन घटामावधिकरणनिरूपितत्तितावेन घटाभावप्रतियोगितायामपि तादृशोभयोः सत्त्वादुमयाभाववत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिधाऽव्याप्तिप्रसग इति वाच्यम् । साध्या. भावत्यत्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव साध्याभावो न तु साध्यव्याप. कतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावः, तथा चात्र वाच्यत्वस्वेन घटाभावाधिकरणनिरू. पितवृत्तितावेन घटाभावीयप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकावच्छिमाभावनिरूपितत्त्वावरहे. णोभयाभावसत्त्वान्नाव्याप्तिः। न चान साध्यतावच्छेदकावच्छिमप्रतियोगिताकाभावाऽसिया साध्याभावनिरूपितत्वाऽप्रसिद्धः, उभयाभाववत्प्रीतयोगिरवाऽप्रसिद्धिीनबन्धनाऽग्यातिसाद. स्थ्यमिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकगतरूपत्तिप्रतियोगिताकामावानरूपतत्वसम्बन्धावरिछना प्रतियोगिताक्साघ्यामावभ्यधिकरणधर्मापच्छिनत्वोमयाभाववत्वस्यैव तदधिकरण तिवामा. पीयप्रतियोगितार्या विवक्षणात, पायं ज्ञेयत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकगतरूपातिप्रायो। गिताकामावाऽसिया सरसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकसायाभावस्य रेपलान्वयितया तमि रुपितस्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वस्य द्वयोः सरवादिति चेन । गगनामापभिनं पटामा. वत्यादित्यादी गगनामायभेदाभावस्य सायाभावस्य गगनाभावस्वरूपतया तरसभातीयतर धिकरणानेरूपितवृत्तितात्वेन घटाभावीयप्रतियोगितायां ताशसम्पन्धापछि प्रतियोगिता साध्यामावावविरहेणोमयरवविरहेणाऽध्याप्तिप्रसंगात् । ननु सिदान्ते तामसायामावस्या বায়ালখানাঘৰে ঘৰে নিৰ বৰনামাম সাধাৰাধবােধ ·सटिप्पणटीकासहितम् । १७९ बत्त्वं विवक्षितम् , तथापि निर्धूमवृत्तितात्येन जलवृत्तित्यजलान्यनिधूमः हअतिव्याप्तिवारण सम्भवति, व्यापकता च स्वाधिकरणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकीभूतानुयोगि. * तावत्वसम्बन्धेन, अनुयोगितायत्ता च आधेयतासम्बन्धेन, आधेयता च स्वसाजास्यस्वाव. -च्छिमाधिकरणनिरूपिततितात्वव्यापकप्रतियोगिताकामाववृत्तित्वोमयसम्बन्धेन, साजात्यं च जगत्तितापच्छेदकत्वजगत्तितानच्छेदकरखान्यतरहोणेति चेन । अस्मन्मतेऽपि ताशसा. घ्याभावत्वरूपानुयोगितात्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिककूटत्वावच्छिन्नत्वस्य हेतुतावच्छेदके निवेशात् , निरुक्तस्थलेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् । हेतुतावच्छेदके फूटत्वावच्छिन्नवत्ता च - स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नीनरूपकताकाधिकरणत्ववतासम्बन्धेन, अधिकरणतावत्ता च स्व. • यत्तित्वसम्बन्धेन, वृत्तिता च व्यापकतासम्बन्धेन, व्यापकता च स्वरूपसम्बन्धेन, । एवं च निरुकस्थले हेत्वधिकरणघटाभावादी गगनाभावभेदाभावत्वरूपानुयोगितावच्छिशस्व. । रूपसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणताविरहेण हेतुतावच्छेदके ताशकूटत्वावच्छिन्नव. । स्वविरहादिति । न चैवं गगनाभावभिन्न अभाववादित्यादी अव्याप्तिः, तर घटाभावे गा- नामावभेदाभावस्वरूपानुयोगित्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावत्त्वीवरहादिति वाच्यम् । तादृशसाध्याभावत्वरूपानुयोगिताया हेतुमदृत्तितावच्छेदकत्वनिवेशस्य सिद्धान्तेप्यावश्य. कतया तनिवेशेनैव गगनाभावभेदाभावस्वरूपानुयोगितायां हेतुमद्वृत्तितावच्छेदकत्वविरहात्, “व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावत्वरूपानुयोगितामादायाऽव्याप्तिवारणसम्भवादिति चन्मवम् । गग. नाभावभिनं गगनाभावात् वाच्यत्वभिनं वाच्यत्वादिस्यादौ च समानाधिकरणव्यभिचारिणि अतिप्रसंगापातात् गगनाभावरूपे वाच्यत्वरूपे च हेती गगनाभावमेदाभावत्व वाच्यत्वभेदा. भावरवरूपानुयोगित्वावच्छिन्नाधिकरणतावत्वसत्वात् , मम मते तु तादशसाध्याभावस्वरूपा- नुयोगितावात्वव्यापकत्वस्य हेतुतावच्छेदके विरहादतिव्याप्तिविरहादिति विभावनीयम् । ननु जलत्तित्वनिर्धूमवृतित्वोमयाभावमादायाऽतिव्याप्तिसम्भवे जलान्यनिधूमवृत्तित्व. पर्यन्तानुसरण व्यमिति चेन्न । परस्परविरुद्धधर्मद्वयस्यैव धर्मितावच्छेदकीकृत्य द्वित्वस्य भानमनुभवसिद्धम् , न परस्परसामानाधिकरण्यस्यानुभवविरोधात् , एवं च जलगृत्तिव. स्वनिधूमवृत्तित्वत्वयोः परस्परसामानाधिकरण्याद् द्वित्वादेर्भानाऽसम्भवादिति । ननु तथापि जलवृत्तित्वजलान्यत्तित्वोमयाभावमादायाऽतिब्यातिसम्भावे निधूमतिस्वघटितोभया भावमादायातिव्याप्तिदानमसगतमिति चेन्न । प्रतियोगितायां स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वस्य निषेशेनैव तादृशोभयाभावमादायाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवादिति विभावनीयम् । अत्र उक्तव्याप्यत्तित्वनिवेशपक्षेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवेऽपि वक्ष्यमाणलक्षणाऽपेक्षया गौरवमत उक्तम् , महागौरवापत्तयेतीति दिक् । दीधिता नेपामिति । निरूपितत्वं पष्ठयर्थः । अन्न तेपामित्यस्य व्यापकीभूतस्येत्य प्रापि अनुपंगेणाऽन्वयः, अत एवान पूर्वलक्षणवत् तत्तासजातीया इति नोक्तम् , तथासति व्यापकीभूतस्येत्यत्राऽमावान्वयलामानुपपत्तेः, तेषां व्यापकीभूतस्येत्युक्तौ च प्रन्थगौरव स्यात् । तथापीति । इदमुपलक्षणम् तत्तदभावव्यापकत्वलाम इत्यपि द्रष्टव्यम् ; तेन यावद.

·। १८० : जागदीशीव्यधिकरणं, नित्योमयाभावसत्यापूमवान् परित्यादावतिग्यासः, महागौरखापत्तश्चेत्य त आह यद्वति(१)। वहित्वावच्छिन्नधूमामावसजातीयस्य तापकीभूतस्य तस्यैवाऽमा. यस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन धहित्यादिना पाहत्वावच्छिन्नं प्रति व्यापक सावच्छेदाराभिचारिणि अतिव्यातिरतो यावन्त इति, तथाच धूमादिः सामान्याभावस्यापि. साध्याभावत्वात्तद्वयापकीभूतस्य तस्यैवाऽमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन धूमवादिना वन्ह्यादिकं प्रति व्यापकत्वाभावान्ना' 'तिप्रसंगः । तत्तद्वन्धभावसजातीयस्य तद्यापकीमूनामावस्य प्रतियोगि. तावच्छेदेकेन तत्तवाहित्यादिना धूमादिकं प्रति व्यापकत्वाभावादसम्भव इत्यतस्तारशा साध्याभावा इति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता. घच्छेदकरूपावच्छिन्नामावा इति तदर्थः । ततद्वहित्वादिकन्तु न साध्या ध्यापकतावच्छेदक, अतस्तदवच्छिन्नाभावमादाय नोकदोषः। ताशया. वत्साध्याभावसाजात्यं ताशयावरताध्याभाववृत्तिप्रागुवाऽन्यतररुपव. स्वम् , तच्च व्यतिरेकिीण अप्रसिद्धम्, अतः प्रत्येकमिति । यद्यपि ताह. शयावरसाध्याभावानां प्रत्येकनिरूपितमपि साजात्यं न कुत्राप्यभावेऽस्ती. ति व्यतिरेकिणि अव्याप्तितादवस्थ्यम् , तथापि तेषामित्यत्र तस्य तस्य- श्यकशेषकरणाद् यावन्तः साध्यामावाः प्रत्येक तत्तत्सजातीयस्य तव्या- पकीभूताभावस्य लाभाददोषः। धूमादिसामान्याभावव्यापकस्य वह्नित्वादिना घटाभावस्य प्रतियोगिः तावच्छेदकेन वह्नित्वादिना वाहित्वाद्यवच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वादू व्यभिः चारिणि अतिव्याप्तिरतः सजातीयस्येति । साजात्यन्तु प्रागुक्तचरमदिशा ग्राह्यम्, तेन संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नगगनाभावारमकद्रव्यत्वाभावप्रति. भावनिरूपितव्यापकत्वाऽप्रसिद्धिनिबन्धना नाऽव्याप्तिः । एवं प्रत्येकमित्यस्याऽनुषंगेण व्याप. कत्वे तदाश्रयाभावे वाऽन्वयः, तेन प्रथमलक्षणोकरीत्या न कोपि दोष इति ध्येयम् । प्रागुकवरमदिशेति । गगनाभावस्वतदन्यत्वान्यतररूपेणेत्यर्थः । समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वन्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाऽन्यतर- रूपेण साजात्योकावपि व्यभिचारिणि व्यभिचारिस्यलान्यत्वाधभावस्य साहशयावदन्तर्गत स्वानातिव्याप्तिसम्भावना, न वा वडिमान् घूमादिलादौ वहयभावसजातीयवहपभावप्रति. योगितावच्छेदकवहिरवादिना धूमादिव्यापकत्वात् प्रागुकलक्षण इवाऽसम्भवसम्भावना, तथा. च चामदिशेत्यनन गगनाभावत्वतदन्यत्वान्यतररूपेण साजात्यविवक्षणमनुचितमिति चेन। तथासति व्यापकीभूतत्य इत्यस्य ध्याप्यवृत्तरित्यस्य च मेयापत्तेः, धूमवान् नहेरित्यादी (1) तथासत्यपि निर्धमत्वादिसजातीय निर्धमनियन्तेन रूपेण परमार ताइयेन जलपान. बजता यनिमवृत्तित्वोमयाभावं धादायानिन्यासितादास्थादन भाइ मोतीति पाठारताम् । नन्वन लक्षणे ·सटिप्पणटीकासहितम् । १८१: योगिताबच्छेदकेन द्रव्यत्वस्वादिना धन्यादिव्यापकत्वेऽपि धूमवान् घटेरि. त्यादी नातिव्याधिः, तादृशामावस्यापि धूमादिसामान्याभाषसाजात्यवि. - धूमायभायनिष्ठं यद् धूमत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् , तस्य च वहयभावादावसत्वेन धू- मायभावसजातीयवहयभावमादायाऽतिध्यापयसम्भवादिति । यद्यपि कालिकसम्बन्धेन धू: मत्वादेर्वन्हिव्यापकतावच्छेदकत्वात् धूमवान् वन्हेरित्यादावतिष्याप्तिमिया अवश्य स्वप्र- तियोगिताछेदकसम्बन्धेन व्यापकत्यं वाच्यम् , तथाच संयोगेन द्रव्यत्वाभावमादाय न. दोषः, संयोगेन द्रव्यत्वावन धूमव्यापकत्वाभावात् , तथापि समनियताभावानामैक्यात स. मवायन द्रध्यत्वत्वेन घटाद्यभावस्यापि संयोगेन द्रव्यत्वाभावस्वरूपतया स्वप्रतियोगितावच्छे. दकसम्यन्धः समायोपीति ध्येयम् । ननु पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणार्थ यदूपाव- छिन्ने प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यः इत्यत्र व्यापकत्वं प्रतियोगियधिकरण्यघाटेतमवश्यं वाच्यम् , अत एव पहिसंयोगाभावमादायाऽतिव्याप्तिवारणाय व्याप्यवृत्तित्यदलस्य सार्थक्या सम्पादनमपि साधु सनच्छते, तथासति द्रव्यस्वरवस्य संयोगसम्बन्धावच्छिनाधेयतावच्छेदक. त्वामावाद् वहांदिव्यापकतावच्छेदकत्वविरहेणैव नातिव्याप्तिरिति चेन्न । गौरवेणात्र व्यापक तायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकत्वस्यानिवेशादिति ध्येयम् । अयान संयोगेन द्रव्यत्वाभावस्य धूमाभावसजातीयत्वेऽपि यत्प्रतियोगिताकाभावः स्वा. वच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यजगदृत्तिभिमत्वोमयाभावस्तत्प्रतियो. गित्वार्यकव्याप्यात्तित्वविरहादेव संयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यस्वाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक- संयोगसम्बन्धेन स्वावच्छेदकद्रव्यत्वावच्छिन्नाधिकरणाप्रसिध्या तादृशप्रतियोगिताया धारण- सम्भवन निरुकव्याप्यत्तित्वविरहादेव तादृशाभावस्य धतुमशक्यत्वेन तमादायातिव्याप्त्य. मिधानमनुचितम् । न च पहिरवावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगिताकाभावे तादृशोभयाभाववत्वेन ताशप्रतियोगितानिरूपकत्वस्य प्रयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वाभावे सत्त्वादिति वाच्यम् । यत्प्रतियोगिताकाभावे तादृशोभयामावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकेन यद्रूपावच्छिन्नं प्रति व्यापक. त्वमवच्छिद्यते तद्रूपावच्छिन्नमित्येवाऽभावाघटितव्याप्यत्तित्वनिवेशात् , अन्यथा धूमवान् * वहेरित्यादावतिव्याप्तेर्दुवारस्वात् , धूमामावस्य चैक्यादिति चेन । पाच्य शेयत्वादित्यादी वाच्यत्वावेन घटनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यजगढत्तिभिन्नस्वयोः तादृश. प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यवृत्तिभिन्नत्वोमयत्वापेक्षया गुरुतया तदवाच्छना. भावाऽप्रसिध्याऽव्याप्तिभयेन यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वसमानाधिकरण- स्वावच्छेदकावच्छिमसामानाधिकरण्यं तदन्यप्रतियोगित्वार्थकतया संयोगसम्बन्धावच्छिन. द्रव्यस्थामावीय प्रतियोगितावच्छेदकसंयोगसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणाs. प्रसिया तस्य धारणाऽसम्भवेन संयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वाभाव तदन्यप्रतियोगिताकत्व- सौलभ्येनाऽतिव्याप्त्यभिधानात् । अत्र वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादीवव्याप्तिभयेन यत्प्रतियोगिता- काभावे स्वाच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनगढत्तिभिन्नत्वोभयमस्ति तदन्यप्रतियोगिताकत्वस्य वाव्याप्यत्तित्वस्याऽऽवश्यकतया संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. १६ जाग० ·जागदाशीव्यधिकरणं , रहादिति ध्येयम् । धूमादिसामान्यामावसजातीयस्य तद्वमिष्ठान्योन्या- भावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकतया तद्यापीभूतस्य वहिसंयोगाद्यमावस्य - प्रतियोगिताक्छेदकेन वहिसंयोगत्वादिना वन्ह्यादिकं प्रति व्यापक -स्वादतिव्याप्तिः, अतो व्याप्यवृचरिति । वस्तुतो पन्दित्वेन धूमबहत्तरमावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकेन पति वेन बहि प्रति व्यापकत्वादतिव्याप्तिरतो व्याप्यवृत्तितानिरूपकप्रतियोगि तालाभाय व्याप्यवृत्तिपदम् , तेन यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदका वच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्योभयाभाव स्ताशप्रतियोगिताया पव लक्षणघटकत्वानोक्तदोषः। धूमाद्यभावसजातीयस्य वन्ह्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन वाहत्वा दिना वन्ह्यादिकं प्रति व्यापकत्वाद् धूमवान् बहेरित्यादापतिव्याप्तिरतो -व्यापकीभूतस्येति । यद्यपि व्यभिचारिस्थलान्यत्वामावस्याऽपि निरुक्तसा. ध्याभावतया तत्समानाधिकरणस्य तत्वत्सजातीयाभावस्य प्रतियोगिता ताकद्रव्यस्वाभावीयप्रतियोगितायां तत्सीलभ्यात् । एतेन गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेद कत्वे केवलान्यायनि स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यव्याधिकरणधर्मावच्छिनाभावभिन्न स्वोभयाभावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्ति, सामानाधिकरण्यमात्रघटितोमयत्वस्यैव ताशाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वादित्यपि प्रत्युक्तम् । अथवा सयोगसमवायोमयसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्य. स्वाभावमादायाऽतिव्याप्ती जगदीशतात्पर्यात् । प्रयोजनविरहेण स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामाना. धिकरण्येत्यत्र स्पावच्छेदकसम्बन्धस्य न्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशात् । पहिस्वावच्छिन्नाधिकरणे सयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वत्वाभावस्य धर्तमानतया द्रव्यावत्वस्य पहित्वावच्छिन्न व्यापकतावच्छेदकत्वपिरहेणाऽतिध्यातिविरहादिति चेन। योय. च्छिमसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानपच्छेदकत्वमेध व्यापकतावच्छेदकरवम् , संयोगेन दव्यत्ववानेति भेदस्त्याऽलोकतया द्रव्यत्वत्वे पहित्वावच्छिन्नध्यापकतापच्छदकत्वसत्वात् । केचित्तु समनियताभावानामैक्यमते संयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वामावस्यैव पित्वेन घटायभावतया तस्य धूमाघभाषसजातीयस्य वक्ष्यमाणातितानिरूपकीभूतपटनिष्ठप्र. तियोगितावच्छदकेन द्रध्यत्वत्यादिना यहधादिकं प्रति व्यापकस्यादतिम्याप्ति. स्यात् , अत. -स्तद्वारणाय प्रागुफदिशव साजात्य प्राथमित्याहुः । घड्यादिकं प्रति व्यापकत्वादतिव्याप्तिरिति । अथ पहियोगामावस्याऽध्या. म्यतितया यहिसंयोगत्वे पदिसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकरवसत्वाद् वाहिरवा- प्रच्छिमं प्रति व्यापरवाभावादीतध्याप्तिविरहादिति चेल । यद्पावच्छिनसमानाधिकरणभेद. प्रतियोगितानवच्छेदयमेव यदपावच्छिनण्यापनत्यमित्यांमप्रायेणाऽतिष्याप्तिदानादिति । एवं च पदिसंयोगवालेति भेदाय वहिस्सावरियताधिकरणाऽातिया पहियोगले स्वाचिराभाधिकरण मृत्तिभेदप्रतियोगितानपरछेदरवरूपम्यापरवसातम्यादिति । . ननु तथापि ·सटिप्पणटीकासहितम् । । बच्छेदकेन धर्मेण तत्तदयोगोलकमेवत्वादिना घहित्यावच्छिन्नं प्रति व्या. पकत्वाभावात् सामानांधिकरण्यमानोक्तावपि नातिव्याप्तिः, तथापि सा- । ध्याभावव्यापकत्वघटितनिरुकोसाध्याभाघसजातीयाऽभाषे सामानाधिक रण्यस्याऽप्रविष्टतया न व्यापकीभूतपर्यन्तस्य व्यर्थतेति ध्येयम्। यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यव्यापकताया यदवच्छेदकं ते. नैव सम्यन्धेन तद्रूपाधच्छिन्नाभावोऽत्र साध्याभावपदार्थः, तथाचाऽयोगो- लकमेदत्वस्य न संयोगात्मकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन धूमव्यापकता. च्छेदकत्वमिति तदच्छिन्नामावो न साध्यामावा, किन्तु धूमाद्यमाव एक- तत्समानाधिकरणस्य च ययाद्यमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन धहित्वा. दिना घहित्वावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वादतिव्याप्तिरतः समानाधिकरणस्ये त्यपहाय व्यापकीमृतस्येत्युक्तम् । नचैवं वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, संयोगेन वह यमावस्यापि साध्याभावतया तस्य केवलान्वयित्वेन तत्स. जातीयतव्यापकीभूतव्याप्यवृत्यभावाऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । यावन्तो च्याप्यवृत्तयः साध्यामावास्तेपामेव प्रवेश्यतया वह्निसामान्यामावस्य च निरवच्छिन्नत्यधिकरणवृत्तिकत्वरूपव्याप्यवृत्तित्वविरहेण यावदनन्तर्ग: । 1 . ननु अव्याप्यत्तित्वस्य व्यावृत्तिमुक्त्वा व्यापकीभूतस्य पश्चाद् व्यावृत्तिदानमसनतम् , प्रथमोपात्तस्य व्यापकीभूतस्य प्रथमतो ध्यावृत्तिदानौचित्यात् । न च व्याप्यवृत्तित्वविशेष. सत्त्वे व्यापकीमतत्वविशेषणम्पावृत्तिः सम्भवति, अन्यथा व्याप्यत्तित्वविशेपणदानेऽपि वयमावमादायाऽतिव्याप्तितादवस्थ्यादिति चेन । स्थलविशेषेषु समानव्यावृत्तिसम्भवे. ऽपि धूमवान् वरित्यादौ वाच्यत्वत्वेन धूमवत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावमादाय व्याप्यवृत्ति- स्वविशेषणस्यैव व्यावृत्तिः सम्भवति, न तु व्यापकीभूतस्येत्यस्येति सूचनाय व्यापकीभूतस्य व्यात्तिः प्रथमतोऽभिहिता । नचैवमपि धूमनिष्ठप्रतियोगिताकाभावे तादृशोभयामावसत्वेन तादृशप्रतियोगितानिरूपकत्वस्य वाच्यत्वत्वेन धूमवदृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावेऽपि धूमा- भावसमनियततया सत्त्वात् , व्याप्यत्तित्वस्य पारिभाषिकत्वापकरणेऽपि तत्रातिव्याप्तिवा- रणोंऽसम्भवादिति वाच्यम् । तथासति यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावभिन्नत्वोभयाभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदकेन यद्रूपा- वच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यते तद्रूपवत्त्वमित्येवाऽभावाऽघटितव्याप्यवृत्तित्वावशेषणस्य- विवक्षणात् , अन्यथा धूमवान् वहेरित्यत्रापि धूमाभावस्य वशित्वेन धूमववृत्तेरभावसमनि. तादृशोभयाभाववधूमनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकत्वस्य वहिरवेन धुमबद्सेरभावे . सत्त्वात्तमादायाऽतिव्याप्तेर्दुवारत्व स्यादिति ध्येयम् । केचित्तु तद्घटभिन्नं घटत्वादित्यादिस्थलविशेषे ब्यापकत्वाऽनिवेशेऽपि व्याप्यत्तित्व- निवेशादतिव्याप्तिविरह इत्यावेदयितुं व्यतिक्रमेण व्यावीत्तरित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । निरवच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्तिकत्वरूपन्याप्यवृत्तित्वविरहेणेति । नन्व. यततया ·जागर्दाशीव्यधिकरणं । साधनस्य तादृशव्यापकामावप्रतियोगित्वं, तदवच्छेदकत्वं वा साधन- - तावच्छेदकस्य इति तु न वाच्यम् , द्रव्यं सत्त्वादित्यादी सत्त्वादेस्ताहशा- भावव्यापकगुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्तावाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियो. तत्त्वात् , धूमामावस्तु वहिमति अयोगोलके एव ताशव्याप्यवृत्ति रेति । - तन्न । तादात्म्येन प्रमेयमात्रस्य साध्यतायामन्या, तत्र प्रमेयत्वादेरेव तादात्म्येन साध्यव्यापकतावच्छेदकतया तादात्म्येन तवच्छिमाऽमा. वाऽप्रसिद्धः। अन्ये तु यावन्तः साध्याभावाः प्रत्येकं तत्सजातीयनिष्ठं यद्ययाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्वं तत्तत्साध्याभावव्यापकतावच्छेदकं ततः "पेण यदूपावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यते तद्रूपवरसमर्थः । तत्र च सा ध्यव्यापकतावच्छेदकत्वमपहाय साध्यामावसमानाधिकरणवृत्तियोको त्र वहपमावस्य लक्षणाऽघटकत्वेऽपि पहित्वेन पर्वतत्यभावस्य ताशध्याप्य. वृत्तिसाध्याभावान्तर्गततया तस्य केवलान्वयित्वात् सत्सजातीयतयापकीभूतव्याप्यतितानि. रूपकप्रतियोगिताकतादृशाऽभावाऽप्रसिदेरिति चेन्न । ताइशव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिा. प्रतियोगितायो धर्मविशिष्टान्यत्वानेवेशार , तदभावो न ताशसान्याभावान्तर्गतः, कु. तो पहिरवेन पर्वतत्यमावमादायाप्रसिद्धिनिबन्धनाऽव्याप्तिः, प्रतियोगितायां धर्म स्वाव- छिभलस्वसामानाधिकरण्यस्वभिमत्व तस्त्रितयसम्बन्धनति ध्येयम् । अथवा याशप्रतियो. गितार्या साध्यवत्तितावच्छेदकाभूतानुयोगितानिरूपितत्वविधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगिताब- च्छेदकधमत्वोमयाभावस्तादृशप्रतियोगितानिरूपकत्वस्य सायाभाव व्याप्यत्तित्वस्य वि. क्षणात । धर्मवता चोकोभयसम्बन्धेन । स्वामित्वनिपेशाद् पहिरन पटाभावीय प्रति. योगिताय साहशानुयोगितानिरूपितत्वस्य ताशावच्छेदपटरपवस्वस्य सस्पेऽपि बडिमान् धूमादित्यादौ नाग्याप्तिः। सामानाधिकरण्यनिवेशादहिरवन घटाभावीयप्रतियोगिनायो ता. रशानुयोगितानिरूपितस्पताशावच्छेदकवाहरवावरियावशी नक्ष तिः। एतेन निरपर: भवधिकरणत्तिस्वनिवेशेऽपि यहिरवेन महानसीयहरमावस्य निरनिदोवशिकरणात तया सरसजातीयध्याप्यत्यभाषाऽप्रसिम्याऽप्याप्तिप्रसादोत निरस्तम् । पहिन महान सीयवापभावीयप्रतियोगितायो साशानुयोगितानिरूपतत्वस्य ताशापच्छेदपहिसारकोमा यो मनोमयाविरहेणाऽव्याशिविरहादिति विभावनायम् । ‘ধ নিবেদিবাগসূৰৰবন বৈধিতে সহায়দাবী यो प्राय:, तेन सत्तावान जातरित्यादी यताभावोपि पर, तपार सहामा যিকাঘালামালমারীযাশাল্লামঘােষাত্তম कं भवति, मन्यया संस्नुस्यले थपिकरणपायरिमामावस्ये मागपत आयाऽशियाऽभ्यातिविरदान म्यमेश प्रम्पेकामादिमिति पम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । १८५ गि(१)वावविव्याप्तः । शेयं प्रमेयादित्यादौ प्रमेयत्वादेस्तादशप्रतियोगिताऽन. वच्छेदकस्वादव्याप्तेश्च प्रमेयत्वन्यधिकरणमतियोगित्वस्याऽमसिद्धः । गुणाम्यत्वविशिष्टसत्ताऽभाववान् द्रव्यान्यत्वविशिएसत्तामावादित्यत्रा- ऽतिव्याप्ति,गुणान्यत्वविशिएसत्तामाधाभावरूपस्य द्रव्यान्यत्वाधभावरूप- स्य या निरुक्कसाध्याभावस्य सजातीये समानाधिकरणे च सप्तास्वरूपेऽ. भाव बरते यद् द्रन्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्वरूपधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताकामावत्वं तेन द्रव्यान्यस्यविशिष्टसत्ताभावत्वरूपधर्मेण हेतुताय च्छेदकावच्छिन्नं प्रति व्यापकतावच्छेदात् । साध्याभावव्यापकतावच्छे. दकत्वोक्तौ तु द्रव्यान्यस्वविशिष्टसत्तामावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव-- स्वादिकं न गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावामावात्मकस्य द्रव्यान्यस्वाभावरू- पस्य वा साध्यामावस्य व्यापकतावच्छेदक, द्रव्ये एव व्यभिचारादतो नो. कदोप इति प्राहुः। द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादौ व्यापकीभूनताशाभावप्रतियोगिताव- केदकेन गुणत्वादिना(२) साप्तादिकं प्रति व्यापकतानवच्छंदादल्याप्राह गुणान्यत्वविशिष्टससामावधानिति । अत्र गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्य साध्य. तायो हेतुतायो वोमयथैवाऽतिम्याप्तिसूचनाय गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्य साध्यतोपैयते, अन्यया गुणान्यन्वविशिष्टानुक्ती सत्तामावसाध्यकद्रव्यान्यस्वविशिष्टसत्तामायहेतुके व्यभिचारि. स्वविरहेणाऽतिव्याप्तिविरहात । सत्ताभावहतो व्यभिचारित्वाभावाव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्य हेतुतयोपन्यास इति । अथ धुमवान् बढेरित्यादी धूमाभावस्य अयोगोलकान्यत्वाभावस्य वा साध्यामावस्य सजातीये समानाधिकरणे च सत्तास्वरूपेऽभावे वर्तते यद्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावत्वावच्छि. अप्रतियोगिताकाभावत्वं तत्प्रतियोगिताबच्छेदकाभूतद्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्वादिना यहि- ध्यापकताया अवच्छेदादुक्तरीत्याऽतिध्याप्तिसंभवे स्थलान्तरानुधावनमनुचितमिति चेन साध्य- तावच्छेदकसमयावच्छिन्नप्रतियोगिताकसजातीयाभावनिवेशे तदभाववारणसंभवात् संयोगस. बघावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्य धुमाभावसजातीयत्वविरहादिति दिक् । केचित्तु गुणान्यत्वविशिष्ट सत्ताभाववान् द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभावादित्यस्योपलक्षणत्वाद् धूमवान् वहेरित्यत्राऽतिव्याप्तिभवत्येपेत्याहुः । परेतु साध्याभावसजातीयाभावस्य साध्यताय. च्छेदकतावच्छेदकसबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वं किं वा हेतुतावच्छेदकसंग- न्धावरिछसप्रतियोगिताकत्वं वा विशेषणीयम् , धूमवान् वहेरित्यादी द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्ता• भावत्वावच्छिन्नाभावस्याऽतथात्वेन तमादायाऽतिव्याप्त्यसभवात् स्थलान्तरानुधावनमित्याहुः । (१)गुणकर्माग्यपविशिटसत्तात्यायच्छित्रपतियोगिताकतादशाभावप्रतियोगित्वादिति पाठान्तरम् । (२)म्यत्वत्यादिनति पाठातरम् ।

·जागदीशीन्याधिकरणं यद्पावच्छिन्नं प्रतीति ।नवेदंगमनं स्पन्दयादित्यादौ ताशगतिवाभाव. स्य प्रतियोगितावच्छेदकीभूतगतित्वत्वादिनापि कालिंकसम्बन्धेन स्प. न्दत्वाव्यापकत्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । ताशाभावस्य यत्प्रतियोगि. ताया अक्छेदको धर्मस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुन्यापकत्व स्योकत्वादिति भावः । . नन्वत्र व्यापकतावच्छेदकत्वानिवेशेऽपि धूमवान, बद्धरित्यादी धूमाभावसजातीयो यो पहिरवेन धुमवदुत्त्यभावस्तन्निछ यद् वहिस्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावावं . तस्य साध्याभाव- व्यापकतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकहनावान प्राप्त व्यापकतामा अवच्छेदादः । तिव्याप्तिः, तद्वारणाय यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वावच्छेदकसंबन्धन स्वावच्छेदकावच्छिन्नव- লিংয় মঘিৰুৰবিচ্ছিন্ন্যাসিন্দায় থ কুষালিংক:—কামারলিনাঙ্কলঙ্কল व्याप्यवृत्तित्वं साध्याभावे निवेशनीयम् । तथाच सत्तात्मकाभाने वर्तते यद् द्रव्यान्यत्वविशिध- सत्ताभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावलं वस्य निरकप्रतियोगिताकत्वविरहेणाऽतिव्याप्य संभवात्साध्याभावामानाधिकरण्यमात्रोफावपि सामंजस्ये व्यापकतावच्छेदकत्वप्रवेशो व्यर्थः । ন দালাই মদসহায় যমরমাণিবাণিবিনা বাদটাৰতিজা- সিঙ্কলঘুবিনৰষ্টকাধিকবলগণৰাৱষণবানিষবন্ধনীশদাবাংহাসন- योगिताकत्वमेव व्याप्यवृत्तिवं वक्तव्यम्, तव द्रव्यान्यत्वनिशिष्टसत्ताभावाभावेऽपि अक्षत- मिति वाच्यम् । अतिव्याप्तिदानार्थ तादशव्याप्यत्तित्वनिवेशस्याऽनौचित्यादिति चेन्न । अभावाऽधिकरणकाभावस्याऽभिकरणस्वरूपत्वे घटाभावभिन्न अभावकादित्यादा यतिन्याप्तिः, घटामावभेदाभावत्य वाच्यत्वत्वेन घटामावरूपतया तत्प्रतियोगिता वच्छेदकेन वाच्यावत्वेन अभावत्व प्रति व्यापकत्वात् अभाषाधिकरणकाभावस्याधिकरणस्व- कपखानकारे वृत्तिताया- गृत्तितावन्छेदकस्वरूपत्वे प्रमेयत्वावच्छिन्नत्तितामादाम धूमवान् यरित्यादी धूमामावस्य धत्तुंमशक्यस्येनाऽतिव्याप्तिरतोऽनुयोगितापर्यन्तनिवेशस्याऽवश्यकता या प्रन्यसपति.। यदि च स्वावच्छेदकावच्छिन्नपत्तित्वमित्या स्वावच्छेदकावच्छिनवाधिक पितउभयावृत्तिधर्मावरिषवृत्तित्वं निवेश्यते तदा न कोपि दोपः पदमादधातीति ध्येयम्(6) केचित्तु अभावाधिकरणकामावस्याऽधिकरणस्वाद घटामावभिक्षमभावत्वादित्यादापति. व्याप्ति, घटाभावभेदाभावस्य पटामावस्वरूपत्वात् अतस्तदारणाय निरुपण्याप्यतितात्य अयमाभावे निवेश्यतया घटामावभिन्नं पटाभाववादित्पादादध्यातिपारणाय द्वितीमाभापि निकच्याप्पत्तिलस्य निवेश्यतया व अन्यसंगतेरिस्याहुः । হায় যান। অামামাঃ স নংসনীযান অনুযায়গায়ণিরামায় ৪ রানাঝাবিক্ষতচিরবিষ্টশিমুলাবি গাম্মিাহমুমধামান্য गरछेदयत्व निवेशनमनुवितम् । नवाऽयोगोलभेदाभावयभिष्टाधिकरणतानिलकतापरछेद. करवस्य अमावस्ये सत्वात् , अभावत्वस्य वापभावस्थानतिरिकतया तदादाय धुमवान् मो. (RUARवनिवेशापा उभपातिक परिणाम गुरुवादि।

·सटिप्पणटीकासहितम् । १८७ परैः परिष्कृतं निरसितुमाह साधनस्येत्यादिना । तादृशेति । यावन्तः साध्या. भावाः मायकं तत्तत्सजातीयतापकीभूताऽभावेत्यर्थः । तदवच्छेदकर वेति । तत्तत्साध्याभावसजातीयतघ्यापकीभूतामायप्रतियोगितावच्छेदकरवं घेत्य- थैः । प्रथमे दूषणमाह द्रव्यमित्यादि । तादृशामावति । साध्याभायसजातीय. 1 रित्यादावतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वअभावत्वोमयावच्छिमनिरू- पकताया एव प्रवेश्यत्वात् , तथाच बहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वअभावत्वैतद्धर्मद्वयावच्छि. अनिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वस्य अयोगोलकेऽसस्वात्तमादाय नातिव्याप्तिः। न च प्रमेयावच्छिन्ननिरूपकतामादाय निरुतस्यले तथाप्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । किंचिद्धर्मनिष्ठ- - निष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिताऽवच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या निरू- पकता तस्या एवं निवेश्यत्वात् , तथाच प्रमेययद्वानितिप्रीतिविषयनिरूपकतायास्तयावा. भावात् । न च घटवृत्तित्वविशिष्टवाच्यवाभाववानिति प्रतीतिविषयनिरूपकताया निरुक्तरूपा. कान्ततया तद्रूपपदेन शुद्धवाच्यत्वत्वमादाय व्यभिचारिमानेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । किं- चिद्रूपनिष्ठनिष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्ना सती स्वरूपसम्बन्धावाच्छन्नावच्छेदक- ताभिषा याऽवच्छेदकता तदनिरूपितेत्यादिरीत्या निवेशेनैवाऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात् । नचैवं धूमामानवान् वयभावादित्यादावव्याप्तिः, साध्यसामान्याभावस्यापि यावदन्तर्गततया । तत्सजातीयनिष्ठवड्यभावाभावत्वं तदवच्छिन्ननिरूपकताया निरुक्तरूपानाकान्तत्वात् वय. भावत्वनिष्ठावच्छेदकताया वहित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वअभावत्वोभयावच्छिन्नत्वादिति वाच्यम् । यद्पत्तिप्रतियोगिताकाभाववानिति प्रतीतिविषयनिरूपकता निवेश्य सद्रूपे हेतु- व्यापकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य निवेश्यत्वात् । रूपवृत्तित्व च प्रतियोगितायां स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताव. च्छेदकत्वसम्बन्धेन, एवं रीत्या भवतापि निवेशः कार्य इति चेत् । अत्र केचित् । सामान्य. धर्मावच्छिनाधिकरणवानगीकारे यादृशरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वे स्वाश्रयाधिकरणय. निष्ठाधिकरणतानवच्छेदकत्वेत्यादिनिवेशे लाघवानवकाशादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । ननु पूर्वकल्पेपि गुणान्यत्वविशिष्टसताभावसाध्यकस्थलेऽतिव्याप्रया व्यापकीभूतत्वव्या- वृत्तिः सम्भवति कल्पान्तरानुसरणमनुचितमिति चेन्न । पूर्वकल्पे यदूपावच्छिन्नप्रतियोगिता. काभावत्वेन ब्यापकताया वाच्यतया पूर्वकल्पस्यैवायं निकृष्टार्थः इति सूचनायैव सजातीयनि- ठयद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावरवं तत्तत्साध्याभावव्यापकतावच्छेदकमित्यनुधावनात , नहि तस्य कल्पान्तरत्वमिति नासंगतिरिति । ननु तस्य कल्पान्तरत्वाभावे अन्येतु इति | लिखनमसंगतमिति चैन । तत्तत्साध्यामावनिष्टयद्रूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वं तत्तत्सा- । ध्याभावाधिकरणनिरूपकतावच्छेदकमित्यादिनिवेशेनैव सामंजस्ये व्यापकतावच्छेदकत्वपर्यन्त. । निवेशे प्रयोजनविरद इत्यस्वरससूचनायैव अन्ये तु इति लिखनादिति । ननु यदर्मावच्छि. । मप्रतियोगिताकवविशिष्टामावत्वस्य शुद्धाभावत्वानतिरिक्ततया शुद्धाभावत्वेऽधिकरणतावच्छे. दकत्वसत्वे यदर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टामावत्वेऽधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकस्व- ·- ve १८८ नागदीशोन्यधिकरण तयापकांभूतामावेत्यर्थः । द्वितीये दूषणमाह शेयं प्रमेयादित्यादि । प्रमेय- खादेरिति । नच सामान्यधर्मण विशेषाभावस्यापि व्यवस्थापितवान प्रमेयत्वेन गगनामावस्यैव, प्रागुक्तकर्मण साध्याभावसजातीपस्य प्रतियो. गतावच्छेदक प्रमयत्वमादाय नाव्यामिरिति वाच्यम् । बहित्वन महान मबाधितमती निरुतातिव्यतिरिवेति चेन्न । तत्त-साध्याभावसजातीयनिष्यद्रूपावच्छिन्नम- तियोगिताकत्वनिष्ठावच्छेदक्तानिरूपिताऽभावत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकतात्वावच्छि. प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकं तत्तसाभ्याभावाधिकरणनिष्टाधिकरणतानिरूपकता. वच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकं तद्रूपं यद्रूपाधि प्रति व्या. पकत्वं तद्रूपवत्वमिति विवक्षणात् । यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्पपिशिष्टामावत्वस्य शुदा भाववाऽनतिरिकत्वेऽपि तादृशानुयोगितावच्छेदकरूपलक्षण्यादातव्याप्तिविरहात । न च धूमवान् बीरत्यादी धूमवत्तित्वविशिष्टघटवाच्यत्वोमयधावच्छिमप्रतियोगिताकत्वनिष्टान- च्छेदकतानिरूपिताऽभावत्वनिगावच्छेदकताया निरूपकताया वाच्यत्वत्वावच्छिमप्रतियोगिता फत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽमावत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिततया तपपदेन वाच्यत्वत्व मादाय वाच्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताऽभावत्वनिछावच्छेदक तानिरूपितताशनिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिमप्रतियोगिताकपर्याश्यनुयोगितावच्छेदई त. পাঞ্জামাঘিনঘিনানিবাকেন বাবম্বিসার শিক্ষাৎ योगितावच्छेदकं भवत्येव तादृशं यद्रूप वाच्यत्वत्वं वहिवावच्छिन्न प्रति व्यापकताय. च्छेदकीमत्यतिध्याप्ति. । यद्यपि यद्रूपावच्छिमप्रतियोगिताकस्वनिष्ठावच्छेदकताया इतर. भारकपर्याप्ति निवेश्याऽतिव्यामिषारयितुं शक्यते, तथापि सामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपता- धिकरणाऽप्रसिया वद्धिमान् धूमादिस्यादापव्याप्तिः, अवश्यक्तमपटतित्वविशिष्टधूमलाव. च्छिमप्रतियोगिताकत्वविशिष्धाभावत्वाधिमाधिकरणतयेोपपत्तो धमत्वावच्छि प्रतियोगि. ताकत्वविशिष्टाऽभावत्वावरिटमाधिकरणले मानाभावादिति वाच्यम् । तथा सति यदूपति. प्रतियोगिताकत्वनिष्ठावच्छदक्तानिरूपिताऽभावत्वनिपावच्छेदकतानिपतनिकतावद. कतात्वायच्छिन्न प्रतियोगिताकार्याप्यनुमोगितावच्छेदकमिरयादिकमेणेक्षरयारकपर्याप्स्यस्ति- निवेशात, धूमत्वगतकत्ववृत्तिप्रतियोगिताकत्वनिष्ठावर छैदकतानिरूपिताऽभावस्यनिष्टावच्छेद- কানাবাষির্মহনঙ্গিবাদবিধিন্যিায়বাতিলবিশি कपर्याप्त्यनुयेगितावच्छेदक ततःसायाभावाधिकरणतानिरूपकतावदकतापछिमप्र. तियोगिताफर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदक भवत्येव तारामत्वगतेक धूमावचिर प्रति যাকাষ্টগুখােৰায়রিযাযাবহষনুযালিনাবকমিটি গবন্যই। धूमधान परित्यादी यायावत्यात कात्तिप्रतियोगितामयविशिधाभायावारिशनिस्पक वासिया वाच्यत्वरवगतकतस्य तदूपपदेन धारणाऽमम्मगद । मतिरशिपर. पाय्यस्वोभयगतीदवातिप्रतियोगितापरमविनिशाभावावासिननिकातासियामा हर- হাবিব ববিধাবঞ্চিম সরি মায়াঙ্গলকােহিনুমাৰলিয়াপথ योगिवारछेद विराणामति म्यातिनिरहादिवि विमाननीयम् ।

·. - - सटिप्पणटीकासहितम् । सीयवहपभावमादाय धूमसाध्यकवहावतिम्वासिमिया स्वाधिकदेशवः त्तिधर्मानपच्छिन्नाया एवं प्रतियोगितायाः प्रवेश्यायात, प्रमेयत्वेन ग. गनाधभावप्रतियोगिताश्चाऽतथात्वात् ,विषयत्वाऽपेक्षया गुरोः प्रमापि. पयत्वस्य प्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वेन नोक्ताऽव्याप्तितादयस्थ्यादिति भावः। नव्यास्तु यावन्तः साध्यामावाः प्रत्येकं सतलजातीयो यस्तत्वत्समा. धिकरणो व्याप्यवृत्त्यमाघस्तत्प्रतियोगित्वमेव व्याप्तिः । व्याप्यवृश्चित्यन्तु प्रातहेतुसामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिमामाघभिन्नत्वोमयाभाव. वत्वम् , तेन धूमसामान्यामावसमानाधिकरणस्य तत्सजातीयस्य च वहि. धूमोमयत्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगित्वेऽपि धूमसाधकवद्वपादौ नाति- व्याप्तिा, ताशोमयामावस्य निरुकव्याप्यवृत्तित्वाभावात, एवं च यत्राऽ. 'भावे प्रकृतसाध्यसामानाधिकरण्यव्याकरणधमावच्छिन्नामावभिनवो. भयाभायः स एव साध्याभावपदार्थः, तेनामाववान् प्रमेयत्वादिस्यादी दोधिती अव्याप्तेश्चेति । भनाऽव्याप्तरित्येव पाठः सम्यक् नतु अव्याप्तेश्चेति दूष्यभेदेन दूपणभेदे एकविषयत्वाभावेन समुचयानुपपत्तेः । केचित्तु पूर्वोक्तनिष्कृष्टलक्षणभिन्नत्वेन दूष्य- द्वयस्यानुगमेन समुचयोपपत्याऽव्याप्तेश्चेति पाठोनाऽसंगत इत्याहुः । स्वाधिकदेशवृत्तिधर्मानवच्छिन्नाया इति। ननु धुमवान् बहेरिस्यादी परित्वे स्वनिरूपकाभावीयप्रतियोगितातिरिकवृत्तिस्वरूपवाधिकदेशवृत्तिधर्मत्वाभावेन वहिवन पहि- महानसीयवहयुभयामावमादायाऽतिव्याप्तिः। न चोमयाभावीयप्रतियोगिता प्रत्येकपर्यवसना उत्तरीतिवादरणीया, तथासति उकामावस्यैव महानतीयवहिनिष्ठं अपर च महानसीयवसी- तरवद्धिनिष्ठ प्रत्येकप्रतियोगिताया एवं अधिकदेशवृत्तिधर्मस्वस्य वहिरवे सत्त्वादुक्कामावस्य लक्षणाऽघटकत्वमिति वाच्यम् । यहिमान् वाह्नधूमोमयस्मादित्यन प्रतियोगितायाः प्रत्येकप- यवसितत्वे उत्तरीत्या हेत्वभावस्य लक्षणाऽपटकतयाऽव्याप्तः । अत्र समाधानम् । स्वा- घिकदेशवृत्तिधर्मावच्छिमत्वपदने प्रागुतन्याप्ययात्ततानिरूपकत्वमेव वक्तव्यम् , तथाच प्रमे- यत्वेन गगनाभावीयप्रतियोगिताया अप्यतयात्वान दोष इत्यतो दोषान्तरमाह विषयत्वा- অধযাবনা।গলকন্তু যুগ সখিলষ্ট ব্যালান্সবিলি- तावच्छेदकीमतविषयत्वादिनैव ज्ञेयत्वादिव्यापकत्वात् केवलान्वयिनि लक्षणसगतिः । स एव साध्याभावपदार्थ इति । ननु यत्राभावे तादृशोमयाभावस्तादृशसाध्या- मावोक्ती याच्यं शेयत्वादित्यादी वाच्यत्वत्वेन पटाभाये तादृशोमयाभावसम्भवात् अव्याप्तिः, वृत्तिवृत्तिभिन्नत्वापेक्षया तादृशोभयत्वस्य गुरुतया तदवच्छिन्नाभावाऽप्रासोरेति चेन्न । यत्प्र- तियोगिताकाभावे भ्यधिकरणधर्मावच्छिनामावमिनत्वप्रकृतसाध्यसामानीयकरण्याभयाभावः तदन्यप्रतियोगिताकाभावः साध्याभावपदार्यः, एवं परत्रापि यत्प्रतियोगिताकामा प्रकृतहेतु. सामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावाच्छनाभावभिन्नरवोमयामावस्तदन्यप्रतियोगिताकत्वं ब्या- ग्यवृत्तित्वम् , वाच्यं शेयत्वादित्यादी तु तादृशोभयत्वावच्छिनामावाऽप्रसिद्धावपि क्षतिविरहा . दिति दिक् । - ·जागदीशीव्यधिकरणं यद्वा यावन्तस्तादृशाः साध्यामावाः प्रत्येकं तत्प्रतियोगितावच्छेदकेन यद्पावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यते तद्रूपवत्त्वं वा तत्त्वमित्याहुः । साध्यप्रतियोगिफस्य घटाऽवृत्तित्वावच्छिन्नामावस्यापि घटादौ वर्तमान स्य तरसजातीयत्वभावस्य निरुक्तव्याप्यवृत्चित्वाऽप्रसिद्धावपि नाव्या प्ति. । इत्थं च द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ गुणान्यत्वाद्यमावस्यापि निरुक्कसाध्या भावत्वात्तदधिकरणे गुणादौ वर्तमानस्य तत्सजातीयाभावस्य निरुक्त व्याप्यवृत्तित्वाऽप्रसिद्ध्यैव नातिव्याप्तिः, वाच्यं प्रमेयादित्यादी तु व्यधि अयात्र धूमवान् बहेरित्यन अयोगोलकान्यत्वाभावाधिकरणे अयोगोलके याचिदशः वच्छेदेन वड्यभावस्य सत्त्वाद् पयोगालकान्यत्वामावमादायापि नातिव्याप्तिवारणसम्भव , म तस्तत्तत्समानाधिकरणपदेन तत्तदधिकरणनिरूपितनिरवच्छिन्नतिमत्वं वाच्य, तथाचाऽवश्य तत्तदयोगोलकान्यत्वाभावस्य धर्तव्यतया साध्याभावश्च पूर्वोत्तद्वितीयरीत्या प्रत्येतव्यः । एवं च घटात्तित्वस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वाभावाद् घटावृत्त्यभावस्य लक्षणाघटकतया अभा ववान् प्रमेयरवादित्यादी साध्यप्रतियोगिकस्य घटावृत्त्यभावस्यस्यादिमन्थाऽसंगतिरिति न देश्यम् । जगदीशोक्तघटाभावपदेन अभावत्वेन वाच्यत्वत्वेन घटावृत्यभावस्य विवक्षितत्वात् । निरुकच्याप्यवृत्तित्वाऽप्रसिद्धावपि नान्याप्तिरिति । अयान वदिमान धूमा- दित्यादौ पर्वतावृत्तित्वावच्छिन्नाभावं अभावत्वेन वाच्यत्वेन पर्वतारत्तित्वावच्छिन्नाभाव चा. दायाऽव्याप्तिसम्भवे अभाववान् प्रमेयत्वादित्यादिअभावसाध्य कस्थलान्तरानुसरणं व्यर्थः मिति चेन। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिक प्रतियोगिताकाभावानवेशे संयोगसम्बन्धावच्छि. मप्रतियोगिताकपर्वतावृत्तित्वावच्छिनामावस्याऽतिरिकतया तदधिकरणगुणादी. वर्तमानस्य तत्सजातीयस्य धूमामावस्य प्रतियोगित्वं हेतोरस्तीति लक्षणसमन्वयात् । न च वृत्यनियाम कसम्बन्धेन साध्यतायो साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वाऽप्रसिघ्याव्याप्रिसंग इति पाच्यम् । तथासति साध्यतावच्छेदकताघटकासम्बन्धावच्छिन्नावस्छेदवताकप्रतियोगि. ताकामावनिवेशात् पर्वताद्यतत्वावच्छिशामावत्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिमावच्छेदकताका तियोगिताकतया साध्यतावच्छेदकताघटकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिता कत्वविरहेण बडिमान् धूमादित्यत्राऽव्यातिविरहादिति विभावनीयम् । कोचतु साध्यतावरछे दकसम्बन्धावच्छिन्नस्वस्य प्रतियोगितायां निवेशे धूमपान पहरित्यादावतिव्याप्तिरतः साथ्यला- पच्छेदकराम्बन्धातिरिकसम्बन्धापच्छिमस्वसाध्यवदत्यमावीमरवोमयाभाषस्य प्रतियोगिता निवेशाद् पहिमान् धूमादित्यादापल्याप्यमावादिति प्राहुः । यति । साध्यायापकतायच्छेदकापावचिनप्रतियोगिताकयापदमावस्य प्रायेक पापावरिभव्यापकतावच्छेदक तदूरवस्वं पर्यवसितार्यः । अपात्र साध्यम्यापकतावरसे. दक या तत्तत् यत्पावच्छिाध्यापकतावच्छेदक द्रूपवरवमित्यस्येव सम्यक् अभाषन तियोगितावच्छेदकं निष्प्रयोजनकम् । न च न सम्बन्धेन साप्यम्यापकता देनैव सम्पन्न -- ·सटिप्पणटीकासहितम् । परेतु वृत्तिमवृचयो यावन्तः साध्यामावषद्वृत्तित्वामावास्तद्वत्त्वं व्याप्तिः। पेन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव सम्बन्धेन वृत्तिमद्वृत्तय इत्यत्रापि वृत्तिमत्वं मो- ध्यम् । तेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवद्वयभाववति संयोगेन या वृतिस्तदभा- वस्य जात्यादौ वर्तमानस्य धूमादावसत्त्वेऽपि न क्षतिः । करणधर्मावच्छिन्नवाच्यत्वाभावसमानाधिकरणस्य विरुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां ग्मेयाऽमावस्य घटत्वादिना वाच्यत्वाद्यमावस्य वा निरुक्तव्याप्यवृत्तिता. शालिनः प्रतियोगितामादाय लक्षणसम्भव इति यथाश्रुतमेव मिश्रलक्षणं सम्यगिति प्रतीमः। বন্যা तस्य सजातीयस्येत्यादिपरित्यागेन लघुलक्षणमाह यद्वेत्यादि । पहा इति । प्रशतसाध्यव्यापकतावच्छेदकळपावच्छिन्नमतियोगिताका स. मावा इत्यर्थः। अत्रापि यत्सम्यन्धेन साध्यव्यापकता तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नाऽभावानां प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्तत्सम्बन्धेन यदपावच्छिन प्रति व्यापकस्यमवच्छिद्यते इति पर्यवसितार्थः, तेन गमनं स्पन्दत्वादि- त्यादौ गमनत्वत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकैर्गमनत्वत्वादिमिः कालिकसम्बन्धेन स्पन्दत्वादिहेतुव्यापकतावच्छेदकत्वेऽपि नातिव्याप्तिः, नवा वाच्यत्वादिभेदप्रतियोगितावच्छेदकमादायैव केवलान्वयिस्थले ल. क्षणसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थावताराऽनुपपत्तिः। नच धूम- स्वेन धूमाभावस्यैव वद्वित्वेन धूमववृत्तेरमावत्वाद् , अयःपिण्डान्यत्वा- यद्रूपावच्छिन्नव्यापकताया वाच्यतया धूमवान् वहरित्यादी धूमस्य कालिकसम्बन्धेन साध्य- व्यापकतावच्छेदकन्वेन तेन कालिकसम्बन्धेन हेतुव्यापकतावच्छेदकत्वसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । येन येन सम्वन्येन साध्यव्यापकता तेन तेन सम्बन्धेन हेतुव्यापकत्वानिवेशेनैव तत्राऽतिव्याप्तिवारणसम्भवादिति चैध । साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वस्य हेतुव्यापकतावच्छे. दकत्वसभवात् विना व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामा वाच्यं ज्ञयवादित्यादी लक्षणसमन्वयस- म्मवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्वत्यादिप्रन्थानुपपत्तिः। यदि च सामानाधिकरण्यदलरक्षगायैव व्यधिक- रणधर्मावच्छिनाभाव इति विमाष्यते तदा उक्तलक्षणस्य लक्षणान्तरवेनाऽदूषकवा- दिति ध्येयम् । लक्षणसम्भव इति । अय येन सम्बन्धन साम्यव्यापकता तत्सम्बन्धविच्छिनप्रति. योगिताकाभावामुक्ती पाय्यत्वभेदस्य स्वरूपेण साध्ययापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतया स्वप्रतियोगितावाच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकेन वाच्यत्ववादिना हेतुम्याप- कवविरहेणाऽसम्भवसम्भवे प्रन्यासगतिदानमसंगतम् । न हि यत्किधित्सम्बन्धावच्छिन्ना- भावप्रतियोगितावच्छेदकेन साध्यव्यापकतापटकसम्बन्धेन यद्रूपावच्छिनं प्रति व्यापकत्वमयः छिद्यते तद्रूपवत्वमित्युकावपि न निम्ता:. धमाद्यभावस्य कालिकसम्बघेन प्राज्यव्यापक ·जागदीशीव्यधिकरणं । भावस्य चाऽयापिण्डभेदलक्षणस्वरूपसम्बन्धेन भेदत्वावच्छिन्नाभावत्वा त्तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतबहित्वभेदत्वादिमिर्वहित्वावच्छिन्नं मति व्यापकतावच्छेदाद धूमवान् वहरित्यादावतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्प्रतियोगिताकाभावे म्वावच्छेदकावच्छिन्नववृत्तित्वव्यधिकरणधर्मा অম্বিমানদােষামোদরাইমারখানাযা নামগবন্ধ लक्षणघटत्वादिति संक्षेप समुदायपदाऽप्रवशेन सावमौमीयलक्षणं परिष्कर्नुमाह परेविति । सा याभाववत्तित्वस्य घटत्वादिनामावमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरतो तया तत्प्रतियोगतावच्छेदक धुमस्वं कालिकसम्बन्धेन हेतुव्यापकतावच्छेदकामित्यतिम्या १ारत्वादिति चेन्न । येन येन सम्बन्धेन साध्यव्यापकावं तेन तेन सम्बन्धन हेतुध्यापक त्वोक्ती व्यभिचारिणि अतिव्याप्तीवरहात् । वाच्यं ज्ञयत्वादित्यादी फेवलान्वयिनि वाच्यत्व मैदमादाय लक्षणगमनसम्मवात् प्रतियोग्यवृतिश्वेत्यादिप्रन्धाऽगतितादवाथ्यात, असगति- दानामगतिविरहात् । नचैवं साध्याभावे यावत्वानवेशो दधतिकृतामसगत इति वाच्यम् । मूलप्रन्यासगतिसम्भवे शिरोमणिप्रन्यासगतिदानानचित्यात् । अथवा यत्किञ्चित्सम्बन्धा वच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्य स्वरूपसम्बन्धेन साध्यव्यापक स्वरूपसम्बन्धेनैध ताप्रतियो- गितावच्छदक हेतव्यापकतावच्छेदकं वाच्यम् । व्यभियारिणि व्यभिचारिस्थलान्यत्वाभाय. मादायाऽतिव्याप्तिवारगात् , केवकान्वयिनि वाच्यत्रभेदमादायव लक्षणसमन्वयात प्रतियोग्य वृतिवत्यादिप्रन्यामतेरिलादेति निपुणतरं विभ वनीयम् । 'अथ बहिरवेन धूमवदरभावमादाय धूमवात् वहरिलादातिव्याप्त्या यत्प्रतियोगिताका- भावे स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदकावरिछनसामानाधिकरण्यध्यधिकरणधर्मामच्छिमामा- वभिन्नरामयाभावस्तरप्रतियोगितावरछेदकवरूपव्याप्यत्तिस्वस्य विशेषणीयतया सत एष त. घटकतया ब्यधिकरणधावच्छिन्नाभावस्योपयोगमभवन प्रतियोग्यवृतिथेत्यादिनन्यसाति विरहादिति चेल । व्यापकत्वप्रतियोमिस्वयोः सम्पन्क्यरिपक्षायो सादशोभरामावनिवेश स्य प्रयोजनविरह यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वारच्छेदसम्बन्धेन स्थायररोदकासिम এমীলঙ্কা এসেকিংফি এক ল শা दिसादो वारयादमदमादाय लक्षणगमनसम्भवादिति सक्षेप.। शोधितोपरेस्विति । तथाच महिमान् धूमादित्यादौ तपाविषयावसायमापयति वाभावान्त पाति वहिरवारियापनि प्रतियोगिताकामावपतित्यनिष्टपटवावरिश अप्रतियोगिताकामावहिरयापरिधनवाईनिष्ठप्रतियोगिताकामापलियावारिधनामावादीनां हेतो धूमे प्रत्याभक्षण समन्वय । घूमयान् परियादौ त तपाविधयापदभाषान्त पातिने মুমধাবঞ্চিাষাবরিষাষাধাগা বা যোগার। ব্যৰ साक्त्वनियोषणमप्येतदमेष, संदेवाह सायामावसिाम्येति । अपात्र तिम तित्वदलस्य च्याति प्रथममनालाग्य कपं यावत्पदम्पाततितति पर । सारसदरम | पतिसम्मा एक प्रतिमदातर यस्य पार्थक्यमतो म्युरकमेग ग्यातिति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । १९३ः पावन्त इत्युक्तम्। ताशवृत्तित्वाभावयत्त्वमपि दैशिकविशेषणतया प्रा. प्रम् , तेन निघूमवृत्तित्वादिसामान्यामावस्यापि कालिकादिसम्बन्धेन न्यादिवृत्तित्वात यायत्त्वोपादानेऽपि नातिव्याप्तितादषस्थ्यम् । पहिमान धूमाद , वाच्यं शेयस्वादित्यादापच्याप्तिः, व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्या- मायवत्संयुक्तत्यादिसमनियतप्रतियोगिताकस्य संयुक्तत्वादिसामान्पामाव. स्य हेतावसत्त्वादतो वृत्तिमदृत्तय इति । तदनुकावसम्भवस्तु नास्ति ता. दात्म्यसम्यन्धेन सद्धतावेव निरुकलक्षणगमनात्, व्यधिकरणधर्मा- स्वच्छिन्नसाध्याभाववचादात्म्यप्रतियोगिकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावस्यैव वस्तुगत्या ताशवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकतया तथाषि. घयावदमावस्य हेतो सत्त्वादिति ध्येयम् । येन सम्बन्धेन हेतुता धृत्तिमवृत्तय इत्यत्रापि वृत्तिमत्वं तेनैव यो. ध्यमिति पाठः। तदभावस्येति । तत्सामान्यामावस्येत्यर्थः । जात्यादाविति । स. मवेतत्वघटितजातित्वोक्त्या सम्यन्धान्तरेण यो वृत्तिमांस्तवृत्तित्वमुपद र्शितम् । नक्षतिः-नाव्याप्तिः । हेतुताघटकसंयन्धेन यो वृत्तिमांस्तवृत्तित्वेन तादृशामावस्य यावदनन्तर्गतत्वादिति भाषः। अत्र वृत्तिमति वृधिदैशिकविशेषणतया ग्राह्या, तेन धाव्यं दव्यत्वादि. त्यादौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवाव्यस्वाभाववत्समवेतत्वसमनियतप्रति. योगिताकस्य समतत्वसामान्यामावस्य हेतुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धन वृत्तिमति स्पन्दादौ कालिकसम्बन्धेन वर्तमानस्य दैशिकविशेषणतया द्रव्यत्वादिहेतावसत्त्वेऽपि नाव्याप्तिः । इत्यत्रापीत्यपिकारण साध्याभाववति वृत्तिरपि हेतुतावच्छेदकसम्ब- न्धेनैव ग्राह्येति व्यक्षितम् । तेन तत्तधूमावयवान्यत्वामावस्यापि पूर्वोक्त. द्वितीयरीत्या साध्यामापत्वेन तद्वति सम्यन्धसामान्येन या वृत्तिस्तद. भावस्य तत्तधूमाययवाऽसमानकालिकद्रव्यवृत्ते महेतावसत्वेऽपि पहि मान'धूमादित्यादी नाव्याप्तिः। (घस्तुतो यथाश्रुतलक्षणस्य द्रव्यस्वादिसाध्यसायामवृत्तिगगनादिहेता. सद्धतावेव-इदं वाच्य प्रमेयादित्यत्रैव ।व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव-विरुद्धघटत्वपट स्वोभयरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव । तादात्म्यसम्बन्धस्य वृत्यनियामकत्वात्तत्सम्ब- न्धावच्छिन्नत्तित्वाप्रसिद्ध्या तत्र कथं लक्षणसमन्वय इति नाशंकनीयम् । वृत्तित्वस्य सम्ब धित्वरूपस्यैव विवक्षणादिति । हेतुतावच्छेदकसम्यन्धेन साध्याभावववृत्तिवस्य एतलक्षणे पूर्वमनुकत्वाद् वन्यमावति संयोगेन या पृत्तिरिति दीधतिमन्यस्याऽभुक्तवान्तत्वापत्तिरित्यत आह इत्यत्रापीत्यपि. कारणेति । वस्तुत इति । नेदं सम्यक् । तथासति येन सम्बन्धन हेतुता तेनैव सम्बन्धन वृत्तिम- १७ जाग० ·जागदीशीव्यधिकरणं -- चतिव्याप्तिःविशिष्टसत्तादावव्याप्तिश्च द्रव्यान्यस्मिन् गुणादौ विशिष्टसत्ता या अपिवृत्तेः, अतो वृतिमवृत्चयो यावन्तस्तत्तत्साध्याभावघवृत्तित्वामा वास्तद्वत्स्वावच्छिन्नाधिकरणताकत्वमेघ व्याप्तिर्वक्तव्येति । अत्र साध्या भावववृत्तित्वं स्वरूपेणैव निवेश्य, नतु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन, तथा सति अधिकरणतामात्रस्यैव संयोगादिसम्बन्धेनाऽवर्तमानत्वाधूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः, अतएव महाकालान्यो घटादित्यादी का लिकसम्बन्धेन हेतावपि नातिव्याप्तिः, स्वरूपसम्बन्धेन महाकालवृत्तित्व सामान्याभावस्यैव महाकालभेदादिनिष्ठस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्ना धिकरणतायामसत्त्वात, अन्यथा साध्याभाववति महाकाले कालि सम्बन्धेन वृत्तित्वाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव ताशसम्ब न्धेन यो वृत्तिमांस्तवृत्तित्वनाऽतिव्याप्तेर्दुारतापत्तरिति युक्तमुत्प श्यामः) (१)। इत्तय इत्या वृत्तिमत्वमपि बोध्यम्, वन्यभाववति संयोगेन या वृत्तिरिति तदभावस्य जात्यादौ वर्तमानस्येति च दीधितिप्रन्थाऽसगतेः । गगनादौ पक्षधर्मताज्ञानविरहादेव नानु. मितिरिति तन व्याप्तिसत्त्वेऽपि न क्षतिः । सार्वभौममते विशिष्टस्याऽतिरिक्ततया विशेषण. विशेष्यसम्बन्धस्यैव वा व्याप्यावाभ्युपगमान कोपि दोष इति दिक् । नच बन्यभाववति कालादी वृत्तिमन्मात्रस्यैव वृत्तित्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियो. गिताकत्तित्वाभावस्यैव लक्षणपटकतयाऽव्याप्तेरभावन वृत्तितायो हेतुतावच्छेदकसम्पन्धावरिछ. नवनिवेशो व्यर्थः, तथा च तदनिवेशे वृत्तिमवृत्तय इत्यत्र धृत्तिमत्वेऽपि तग्निवेशो व्यर्थः, प्रयोजनाभावादिति वाच्यम् । वृत्तितायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्याऽनिवेशे धूमवान् वरित्यादावतिव्याप्तः, जन्यमात्रस्यप कालोपाधितया धूमाभाववत्ययागोलकादौ कालिकसम्ब. धेन पृत्तिमामात्रस्यैव वृत्तेः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतयाविषवृत्तित्वामावस्या- ऽसिया व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकतादशाभावस्य लक्षणपटकस्य वनादिदेती सत्त्वात् । तदुपादाने तु नाय दोपः पृत्तिमति धूमादौ प्रसिदस्य घूमत्वावच्छिन्नाभाववरसयु. भरवत्वावच्छिन्नामावस्य यावदन्तर्गतस्य हैतावसत्त्वात् ,एवं च गृत्तिमत्वेऽपि तप्रिवेश आवश्य. क इति ध्येयम् । यदपि सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यत्तित्वपक्षे धूमावयवसमवतस्वाभावस्य धूमाधि. करणपर्वतायवच्छेदेन हैती सत्वाद् पहिमान् धुमादिश्यादावव्याप्तिविरहेण नाऽध्याप्तियार. नार्थ तत् , किन्तु तदनिवेशे धूमपान रहेरिरयादौ धूमरपावच्छिनामावधिकरणमहाकाल. वृतित्वत्यावच्छिनामावस्य पृत्तिमहत्तरप्रसिच्या व्यधिकरणधर्मावचिउमामायस्य देती सत्यादतिप्रसाः। যৰি যামানুস্কাল পায়াতবিবেচিঙ্গামাখি घटादी प्रसिदत्वमेवेति विमाम्यते, तदा गुतरामतिप्रसाः, यावदेवधिकरणापादेन ता. दशत्तिरयामावस्य हेती सत्वात् । न च वृत्यनिकामक्यापारणेन संयोगन पापभिरणमा (पिगडातर्गत टेन श्यने । .

·सटिप्पणीकासहितम् । १९५- । साध्याभावश्च पूर्ववरोध्यः ननु साध्यप्रतियोगिकामाघमात्रस्य निषेशे धूमस्य तत्तद्वन्द्वभाववद् 'चित्वेन वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, साध्यतापच्छेदकधर्मायच्छि. समावस्य प्रवेशे तु गगनादेः साध्यत्वे द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिः, साध्या- गवस्य केवलान्वयित्वात्। एवं घ्राणग्राह्यगुणवान् प्रमेयवान् वा पृथिवी. वादित्यादावव्याप्तिः, ताशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धरत आह- र्ववदिति । प्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेरकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताको व्या. यत्तिश्चामावोऽत्र साध्याभावपदार्थ इत्यर्थः। यथाश्रुत(१)साध्याभाषप्रवे. नाऽसङ्गत्यापत्तेः । अत्रापि येन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्बन्धेन तार- हाकालायवच्छेदेनेव महाकालगृत्तित्वाभावस्याऽसत्वानातिप्रक्षन इति वाच्यम् । तथापि इत्तिनियामकसयोगस्य हेतुतावच्छेदकत्वेऽतिप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । तथा च वृत्तिमत्त्वमपी- ते शिरोमणीयफक्किकाऽपि साध्वी एव, धूमावयवसमवेतत्वाभावमादायाव्याप्त्यनवकाशे. पि धूमवान् योरित्यादायुक्तरीत्याऽतिप्रसङ्गवारणायैव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभा- विवृत्तित्वं वाच्यम् । तदपि न सम्यक् । इदानीमेव सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यवृत्तित्वा- कारे महाकालान्यस्वादिसाध्य के कालिकसम्बन्धेन घटादिहेतौ वक्ष्यमाणाऽतिव्याप्त्यसर- । तत्रापि खण्डकालाधवच्छेदेन महाकालादिवृत्तित्वाभावस्य पटादी प्रसिद्धस्य हेत्वधिक णयापदन्तर्गतमहाकालाद्यवच्छेदेन हेतावसत्वादतिप्रसझानवकाशादिति विभावीयम् । अधिकरणतनिरूपकतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्य निवेशे नातिव्या. तेरत आह एवमिति । अथ घ्राणप्राह्यगुणस्य पार्थिवपरमाणावभावात् कथं न पृथिवी- वहेतुयभिचारीति चेन । भन्न पृथिवीत्वपदेन जन्यपृथिवीत्वस्य विवक्षितत्वात् । के. चित्तु घ्राणप्रामगुणत्व घ्राणग्राह्यत्वे सति गुणत्वव्यापकजातिमत्वमतो न कश्चिद्दोष इत्याहुः । नच संयोगी सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिः गुणादी व्याप्यवृत्तेः संयोगाद्यभावस्य क. वलान्वयित्वे तदभिकरणजगद्वीतत्वाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव वृत्तिमद्वृत्ते. हेती सत्वात् , साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नवघटितलक्षणे च दन्यत्वाभावमादाय ना. तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्याप्यत्तित्वविशिष्टसाध्याभावाधिकरणवनिवेशेनैवोकातिव्यातेर- भावात् । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वीकारे घ्राणप्राह्यगुणवान् पृथिवीत्वादित्यादा- वव्यायभावारसाध्यान्तरमाह प्रमेयवानिति । तथाच साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि- असाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्य साध्याभावशब्दार्थत्वे प्रमेयादिसायकस्या ले स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाऽभावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरिति भावः । ननु विषयितादिसम्बन्धेन प्रमेयत्वादिविशिष्टस्य ज्ञालादेः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभाय एव तथा, पद्धिमान् धूमादित्यादी विषयितादिसम्बन्धेन वदित्वादिविशिष्टज्ञानाद्यमावस्य सा. ध्यतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्य एतलक्षणपटक्त्वेऽपि तदधिकरणज. (१) यथाश्रुते प्राध्याभारत्वेनेति पाठान्तरम् ।

·जागदीशीव्यधिकरणं शरूपावच्छिन्नामावो ग्राह्यः, तेन हानयान् आत्मस्वादित्यादौ स्वरूपसं. -बन्धेन साध्यव्यापकस्य प्रमेयत्वादेः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावाधिक रणात्मसमवेतत्वाभावभ्य स्पन्दादिनिष्ठस्य हेतावसत्त्वेऽपि न क्षतिः । गद्वृत्तित्वाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावस्यैव लक्षणघटकतयाऽसम्मवाऽभावेन प्रति. योगितावच्छेदकतायो साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वानवेशे प्रयोजनाभावा' दिति । नच वहिमान् वहयफ्यवरूपादित्यत्र समवायेन साध्यतायां समवायावच्छिन्न. प्रतियोगिताकविपयितया बहित्ववद्शानाभाववद्वृत्तित्वाभावस्याऽऽत्मत्वे प्रसिद्धस्य हेताव. सत्वाव्याफ्यापत्या यत्र लौहित्यादेः स्वाश्रयसंयोगत्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेन सा- ध्यतावच्छेदकता तदाश्रयस्य स्फटिकादेः संयोगादिना साध्यता समवायादिना साक्षात्सम्ब- धेन साध्यतावच्छेदकाश्रयश्च पद्मरागादिहेतुमति संयोगादिनाऽस्ति तत्र लोहितस्फ. टिकवान् तद्भुतलरूपादित्यादौ समवायादिसाक्षासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकता- कसाध्यतावच्छेदकसंयोगाद्यवच्छिन्नलोहित्याचवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववद्वृत्तित्वाभावस्य हे. तुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमति पनरागादी प्रसिद्धस्य हेतावसत्त्वेनाऽव्याफ्याप- त्या च तद्वारणायाऽवश्यं प्रतियोगितावच्छेदकतायों साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धाव- च्छिन्नत्वनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वादिति वाच्यम् । एवमपि साध्यप्रतियोगिकत्वनिवेशेनैवोपद. र्शिताऽव्याप्तिवारणे तन्निवेशस्याऽनावश्यकत्वात् । इदं वाच्यं ज्ञयत्वादित्यादी च सयोगा- दिना वाच्यत्वत्वादिना वाच्यत्वाद्यभावमादायैव लक्षणसमन्वयः। वाच्यतत्वादीनां संयो- गादिना वाच्यत्वाद्यवृत्तितया व्यधिकरणधर्मत्वनोक्ताभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावत. या प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यवतारणस्यापि सङ्गतः। नचैवमपि दण्डिमान् दण्डिसंयोगादित्यादी तत्तद्दण्ज्याचभावमादायाऽध्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपेण साध्यता. वच्छेदकस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया विवक्षणात् , उक्ताऽन्याप्तिवारणायैव व्यापकतावच्छे । दकरूपावच्छिन्नत्वघटितलक्षणेपि तेन रूपेण साध्यतावच्छेदकस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वविव. क्षणस्याऽऽवश्यकत्वात् । इति चेद् । अत्र ब्रूमः । गुणवान् द्रव्यावादित्यत्र समवायावच्छिन्न. प्रतियोगिताकविषयितया गुणत्ववद्ज्ञानाभाववद्वृत्तित्वाभावस्याऽऽत्मत्वे प्रसिद्धस्य द्रव्यत्वे. ऽभावादव्याप्त्यापत्या समवायेन दधिरवविशिष्टस्य दनः समवायेन साध्यतायां दधिप्रका- रकप्रमाविशेष्यत्वादिहेतौ एकार्थसमवायेन दधित्वविशिष्टं यत्व्यणुकादिरूपदीधसमवायाव- "च्छिनप्रतियोगिताकतदभावधिकरणदध्यारम्भकपरमाणुत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावस्य तत्तव्यणु- कादिदधिमद्यक्तिनिष्ठतत्तदूपप्रकारकप्रमाविशेष्यावादी प्रसिदस्य हेतावभावनाऽव्याप्स्याप- स्या च तद्वारणाय प्रतियोगितावच्छेदकतायो साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्न- स्वनिवेशस्यापश्यकतया स्वरूपसम्बन्धन प्रमेयादिसाध्यकेऽव्याप्तेदुरुद्धरत्वेन साध्यव्यापक. - तावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वघटितलक्षणस्याऽऽवश्यकत्वादिति सङ्केपः । न क्षतिः-नाध्याप्तिः । नन्वत्र स्वरूपसम्बन्धेन साध्यव्यापकस्य वाच्यत्वस्य भेदमादाय वहिमान् धूमादिस्यादावच्याप्तिसम्भवेत्राऽव्याप्तिदानमसंगतमिति चेष । उक्साभावाधिकर. • णवृत्तित्वाभावस्य संयोगेन वृत्तिमदवृत्तित्वात् ब्यधिकरणधर्मापच्छिन्नाभावमादाय तत्र लक्ष.

·सटिप्पणटीकासहितम् । यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्यन्धेन तारशरूपावच्छिन्नामावानां विवक्षः णान्न ज्ञानवान् आत्मवादित्यादावव्याप्तिः, कालिकसम्बन्धेन प्रमेयस्थामा. घस्य साध्यताघटकसमवायसम्बन्धानपच्छिन्दत्वात् , इत्थं च व्यापकतापि तेनैव च संबन्धेन प्राह्या, तेन विपयतया साध्यव्यापकस्य ज्ञानादेः साध्य. वाघटकसमवायसम्बन्धेनाऽभावषति हेतोर्वर्तमानत्वेऽपि द्रव्यं पृथिवीत्वा. दित्यादौ नाव्याप्तिरिति । तनुच्छम् । वृत्यनियामकसंबन्धन साध्यतायां तदवच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिधा सद्धेतावन्याः, धूमवान् बरित्यादाव. तिव्याप्तच व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्यैव संयोगसम्बन्धाव- च्छिन्नाभावस्य व्याप्यवृतितया तववृत्तित्वाभावस्यापि व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नस्यैव वृत्तिमदृत्तित्वात् , प्रमेयं द्रव्यस्वादित्यादौ तादात्म्येन साध्य. तायामव्यातेश्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रमेयत्वादरव साध्यव्यापक- तावच्छेदकतया तत्सम्बन्धेन तदवच्छिन्नाऽभावाऽप्रसिद्धरिति दिक् । वहिमान धूमादित्यादावव्याप्तिः, वहिसंयोगाभावस्यापि साध्यव्याप. कतया तदभावात्मकयहिसंयोगवचित्वसामान्यामावस्यापि घटादिनि ठस्य हेतावभावादतो व्याप्यवृत्तित्वेनाऽभावो विशेपितः। वस्तुतस्तु नि. रुक्तसाध्यामावाधिकरणमवश्यं विशेषणताविशेषेण प्रवेश्यम् , अन्यथा द्रव्यं गुणादित्यादौ द्रव्यत्वाभावस्य कालिकसम्बन्धेनाऽधिकरणे काले गुणस्य वृत्ते व्यत्वाभाववत्समेवतत्वसामान्यामावस्य शानादिनिष्ठस्य हे तापसत्त्वादव्याप्त्यापत्तेः, तथा च वहिसंयोगाद्यरमकामावस्य ताशसम्ब. न्धेनाऽधिकरणाऽप्रसिद्ध्या तमादायाऽच्याप्तेवारणार्थ न व्याप्यवृत्तिपदम् , परन्तु रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादौ नित्यत्वादिना रूपाद्यभावस्यापि ता. शधर्मावच्छिन्नामावतया तद्वत्समवतत्वामावस्य नित्यरूपादिनिष्ठस्य हेता- गसमन्वयात् । ननु तथापि स्वरूपेण साध्यव्यापकस्य वाच्यत्वमहानसीयवहिमदन्यतरस्य भेदमादाय वहिमान् धूमादित्यत्राऽव्यासिः । अत्र केचिद्-यनिष्ठं साध्यव्यापकतावच्छेदकप्र- तियोगित्वं तन्मानानष्टप्रतियोगिताकत्व याद ताशाभाषे निघश्यते तज्ञतभावस्था लक्षणाम घटकतया न वद्विमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्तिरतः स्थलान्तरानुसरणमित्याहुः । यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । तथाच पूर्वकल्पे नानासम्बन्धावच्छिन्नप्र. तियोगितानिवेशेन गौरव बोध्यम् । तववच्छिन्नामावाऽप्रसिद्धरितीति । नच मिश्रलक्षणवदत्रापि चक्रवर्तिलक्षणोत्तरीत्या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकसमवायि. स्वादिना प्रमेयत्वादिम दमादाय लक्षणसमन्वयानाध्यातिरिति वाच्यम् । अथेदं वाच्यं शेय. स्वादित्यत्र समवायितया वाच्यत्ववद्भेदोपि द्रष्टव्य इति मिधेरेवोक्तत्वात्तेषां तादृशव्यधिकर- णधर्मावच्छिन्नान्योन्याभावस्य संमतत्वेऽपि सार्वभौमस्याऽसम्मतत्त्वात् । अत एव पूर्ववदिः त्यस्य व्याख्याने व्याप्यवृत्तिरित्येव व्याख्यानं न तु प्रतियोगिव्यधिकरण इति, अन्यथा भि. अलक्षणवत्प्रतियोगिव्यधिकरणो वेत्यपि व्याख्यायेत, तस्मात्तादृशम्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्र.

·१९८ जागदीशीव्यधिकरणं तद्वृत्तित्वाभावोपि स्वव्यापकतवत्साध्याभाववद्वृत्तितात्वव्यापकप्रतियो. घसरवादच्यातिरतो व्याप्यवृत्तिपदम् । न च तस्यापि व्याप्यवृत्तित्वादुक्त दोषतादयस्थ्यम् । यत्मतियोगिताकामाय स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाव: च्छेदकधर्मावच्छिन्नवत्तित्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्वस्य च योयतिरेकः साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नताठशेप्रतियोगि ताकामावस्योक्तत्वात् , नित्यवादिना रूपाधभावस्य च व्यधिकरणधर्मा पच्छिन्नाभावभिन्नस्य स्थावच्छेदकीभूतनित्यत्वावच्छिन्नवद्वतित्वादेव ब्युः दासः । एतेन संयोगाभावस्वादेः साध्यवानिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तया प्रतियोगित्रैयधिकरण्याघटित साध्यब्यापकतानवच्छेदकत्वेऽपि न व्याप्यवृत्तिपदवैयर्थ्यमिति ध्येयम् । ननु घहिमान् धूमादित्यादावालोकाद्यवृत्तित्वादिनालोकावृत्तिसामा न्याभायोपि साध्याभाववत्तित्वामावो यावदन्तर्गतः संयोगादिसम्बन्धेन घद्विसामान्यामावववृत्तित्वस्यालोकावृत्तिमध्ये निवेशात्, पयमिन्धनत्या. वच्छिन्नबन्लभाषाधिकरणीभूतमहानसवृत्तित्वादेमहानसवृत्तित्वत्वादिना योऽभाषः सोपि साध्याभाववचित्वामावो यावदन्तर्गतस्तयो—मादावस. स्वादसम्भव हत्यत आह-तवृत्तित्वाभावोपीति । मिथलक्षण वाऽत्रापि तत्त. साध्याभावववृत्तितात्वव्यापकव्यासज्यवृत्तिधर्मानन्छिनप्रतियोगिताका त्वप्रवेशे लोकाऽवृतिवाद्यवच्छिन्नामावस्य हेतावसावाद घहिमान् धू. तियोगिताकभेदानंगीकारेण ध्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावसाधारणप्रतियोगितावच्छेदकावरिछ. भन्यधिकरणत्वस्य मिश्रलक्षणवनिर्वस्तुमशस्यत्वेन तत्याग इत्युनीयते इति । व्यापकता. घटकसम्बन्धेन तदरिछनाभायोलो तु तादात्म्येन प्रमेयसाध्यकस्यलेऽपि वाच्यत्वादिना घटाद्यमावमादायैव लक्षणसमन्वयः । नानासम्बन्धावरियमप्रतियोगिसानिवेशप्रयुक्तगौरव. स्याऽनापत्या प्रामाणिकत्याल कोपि दोषः । न चैतत्यल्पे व्यापकतायां प्रतियोगियधिकरण्य निषेशस्याऽनावश्यकतया फपिठयोगाधरमकामावस्य लक्षणापटकतया व्याप्यप्तिरित्यस्य व्यर्थत्वमिति वाच्यम् । एतत्कल्पेपि व्यधिकरणधर्मावरिक्षामावमादायाऽगम्भववारकरयेन अभाव तदशिष्ठत्वस्य सम्बन्धविशेषानियन्त्रितवन २ व्यापकतायो प्रतियोगिवैयधिकरण्यनि- वेशत्यावश्यक्त्तत्यारापार । तातिवाभावस्य मिथलक्षणोकविवक्षण विहाय प्रकारान्तरेण विवाने योजमाद मिधलक्षण येति । बालोकाऽप्रतिस्यावच्छिमामावस्य पृत्तिमदालोमाननिष्ठत्यति रोपः। मिथलक्षणे च यत्तिरवामा यावस्वस्पानिवेशासाऽम्यातिरिति माः । तथार श्य. ग्यापरततरसाध्यामावयत्तित्वय करव-तत्तत्याध्याभाववक्तिस्वस्वध्यापश्वोमयकोण प्रतियो. गिता विपक्षीयत्ति फलितम् । एवं चाशले कास्यभावप्रतियोगितामाः यायागावपति- स्पतलाभापति पादौ पवन याच्यामावतिरसस्वास्याप्यतया तदमावस्य क्षणाऽपट।

·परमति मतेन तदुक्तः, प्रतियोगिभेदैनव तद्भद, हात मते तु तदभावत्वरूपानुयोगिताविशेष.. P । ३.वाच्यम् । प्रतियोगिभेदेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकस्याऽनुयोगितायाश्चैक्येन प्रतियोगितक्य. सटिप्पणटीकासहितम् । मादित्यत्राध्याप्तिरतोऽन्यथा व्याचरी स्वव्यापति । स्पं प्रतियोगिता, त. द्यापीभूतं यत्तत्तत्साध्याभावववृत्तियत्वं तद्यापकप्रतियोगिताकत्वमिः । स्यर्थः। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाधारणसाध्याभाववत्तितास्वव्यापफ- 'कत्वान्न दोषः । अत्र तत्तत्साध्याभावगृत्तित्वत्वान्तर्गतवदित्वावच्छिन्नाभाववद्वृतित्वत्वव्यापक. । प्रतियोगिताकस्याऽलोकाऽस्यभावस्य यावदन्तःपातिनो धुमेऽसस्वादन्याप्तिधारणाय स्व. ; व्यापकत्वं तत्तत्साध्याभाववदृत्तित्वत्वे विशेषणम् । प्रतियोगितायां तत्तत्साध्याभावववृत्तित्व. ! स्वव्यापकत्वाऽनिवेशे पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, महानसवृत्तित्वविशिष्टप्रतियोगिताया । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृतित्वत्वष्याप्यतया तपाविधयावदन्तःपातिनो महान. सतित्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य धूमेऽसत्वात् , अमुमेवार्य यन्धनरवाद्यपच्छिन. वन्यभावाधिकरणीभूतमहानरावृत्तित्वादेरभाव" इत्यादिना वक्ष्यति दीधितिकारः ।न च स्वव्यापकवृत्तित्वावकत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे तत्तत्साध्याभाववदित्यस्य व्यर्थतापत्तिरिति वाच्यम् । आलोकावृत्तिवृत्तिवाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय तदावश्यकत्वात् । ननु व्याप्यत्वदले (द्वितीयदले) साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेनाऽभावं निवेश्यैव तथाविधाभावववृत्तित्वत्वव्यापकत्वं प्रतियो- गितायां निवेश्यतो कि तत्तद्यक्तिरवेन तथाविघाभावानां तत्र निवेशेनेति चेत्तत्राह व्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नसाधारणेति । व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति । तयाच धूमवान् वरित्यादी धुमत्वावच्छिन्नामाववत्तित्वनिष्ठप्रतियोगितायाः पर्वतादित्तित्वसाधा. रणधुमत्वावच्छिनघटादिनिष्टप्रतियोगिताकाभाववत्तित्वत्वाऽव्यापकत्वेन तथाविधसमनिय. तप्रतियोगिताकामावो घटरवेन जगवृत्तित्वाभाव एव तस्य च वही सत्त्वादतिव्याप्तिर्दुद्धरैवे. ति भावः । तत्तयक्तित्वेन तथाविधसाध्याभावानां निवेशे तु नापत्तिः, धूमत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावमादाय तथाविधसमनियतप्रतियोगिताकस्य निधूमवृतित्वत्यावोच्छन्नप्रतियो. 'गिताकामावस्य यावदन्तःपातित्वेन यावत्तयाविधाभावस्य वन्ह्यादावभावात् । न चोपदार्श. ताऽतिव्याप्तिभिया व्यापकतादले एव तत्तव्यक्तित्वादिनाऽभावाः निवेशनीयाः, व्यापकता- (प्रथम) दले तु तथा निवेशे प्रयोजनं न पश्याम इति वाच्यम् । तदनिवेशे आलोकाद्यवृत्ति. वृत्तित्वाभावमादाय वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणस्य ब्रह्मणोऽप्यशक्यत्वात् , तथाच साध्यामा प्रत्येकमुपादाय यत्साघ्याभावषवृत्तित्ववे स्वव्यापकत्वं तत्साध्याभावववृतित्वत्व. व्यापकत्वं प्रतियोगितायां निवेशनीयमिति भावः । इदन्तु बोध्यम् । निरुकात्तिस्वाभावनिरूपितयत्किञ्चित्प्रतियोगिताव्यक्तित्वेनैव सम- नैयत्य वाप्यम् , अन्यथा वहयभायपत्तित्वामावायप्रतियोगितायास्तदायविशिधाभावादिनि ठायास्तदभाववद्वृत्तित्वत्वाव्याप्यस्वेनाऽसंमघापत्तेः । नचैवं प्रतियोगिभेदेन प्रतियोगिता भेदै कस्याश्चिदपि प्रतियोगिनायास्तत्तत्वाप्याभाववतित्वत्वाऽसमनयत्यादसंभव इति ·जागदीशीब्यधिकरणं प्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यैव वृत्तिमत्तित्वाय निरूपितयत्किचिदवच्छेदकावच्छिनप्रतियोगितात्वेनैव समयत्यस्य वाच्यत्वात् । एतादृशार्य | लाभायवान्यविशेषणोपादानादिति । तेन दृत्तिमवृत्तय इत्यादिविशेषणानां वैयपि न क्षति । यद्वा दीधितो तत्तदिति तत्तचित्वं तच्च साध्याभाववत्तित्वस्य विशेषणम्, न साध्याभावस्य । एतेनाऽनाऽननुगतसाध्याभावानां प्रातिस्विक रूपेण निवेशे तद्घटितसकल तद्वृत्तित्वाभावसाधारणमक यावत्व न संभवति इत्यतः तत्साध्याभाववत्तित्वत्वसमनियत प्रतियोगिताका यावन्तोऽमावाः, एव तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताका भाव न्तोऽभावास्तद्वत्वमित्येव वक्तव्यम् । तथाच साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकरूपा वच्छिन्न प्रतियोगिताका यावन्तोऽभावास्तद्घटितवृत्तित्वाभावाना लक्षणवाक्यतो यावत्या प्रतीतौ व्यभिचारिण्यतिल्याप्तिः, तत्रापि यत्किंचिरसाध्याभावववृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोमि ताकयावदगावसत्त्वात् । न च साध्याभावेऽपि यावत्वं निवेशनीयम् , एवं च साध्यतावच्छेद कावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावनवृत्तित्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाऽभावाऽसत्त्वादेव नाति व्याप्तिरिति वाच्यम् । जातिमान् सत्त्वादित्यादौ यावदन्तर्गतजातित्वावच्छिन्नाभाववत्समवेत स्वाद्यप्रसिध्याऽव्याप्तेः, लक्षणवाक्यतः साध्याभावे यावत्वाऽभावाच्चेति दीधिता दूषणं परा. स्तम्। साध्याभावानां प्रातिस्विकरूपेणाइनिवेशात् , साध्याभावे यावत्वाऽनिवेशेऽपि यावता तद्ववृत्तित्वाभायानां प्रातिस्विरूपेणोपादानेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकसाध्या- भाववद्वृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावानामपि तदन्तर्गतत्वादुपादातु शक्यतया तानादा. चवातिव्याप्तिविरहात् । अत एवप्रिमलक्षणे तत्तदित्यस्याऽनिवेशनाऽतिव्याप्तिवारणाय समु. दायपदोपादानम् । एवं चैतलक्षणे साध्याभावसमुदायो न समुदायत्वेन निविष्टः अपितु प्राति. स्विकरूपेणीत कूटघटिताद्विशेष. इत्यादिकं नवीनरुक्तमपि चिन्तनीयमेव । केचित्तु एतेनेत्यागुपदार्शतदूषणभयादेव दीधितिकता स्वव्यापकत्यादिकल्प विहाय तत. स्साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिक्तेत्यादिना करपान्तरमनुसतम् । * समुदायपोटतलक्षणे च तत्तदित्यनुपादानात्स्वाग्यापेकत्यायेव निर्दोषतया पक्ष्यते । न व स्त्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिकेत्यादावपि कय दूषणोद्वार इति वाच्यम् । सप्नाऽभावेषु प्रतियोगिari नाशपर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य नाइधर्मावच्छिमप्रतियोगितामा वा भेदकूटनिवेशेन वृत्तित्वाभावे यावत्पनेव घ्यभिचारिण्यतिव्यापयुद्धारादित्याहुः । तत्र। उपदर्शितदूषणस्यैनोकरीत्या सरवात् । परेत लक्षणवाक्यतः यायामाने यावस्वाऽलाभेऽपि तत्तयकिरवस्य माध्यामावनिष्ठस्य विवक्षणेऽपि च न क्षतिः । तत्तदित्यत्रैकदेशस्य दुष्करतया साध्यामावरान्दोपस्थिताना संभवतत्तदत्तित्वाभावप्रतियोगिकोटिनिविष्टानां सर्वेषामेव साध्याभावाना उपादानसंमोन चावत्वस्य वृत्तित्वाभावविशेषणतया व्यभिचारिणि समानाधिकरणधर्मापच्छिम साम्यागापव दातरवस्वावच्छिन्नाभावस्यापि यावदन्तर्गततयाऽतिप्रमगामापात् । अत एव जातिगाद पलादिस्यादावपि नाऽव्याप्तिः, आतित्वावच्छिमाभावात्समपेतत्वावप्रसिधा जातिवाद साभावानामुपादानाऽसंभवात् । एवं च नीनोकमप्येतदमित्रायकमेव नतु साप्यार था. .

·सटिप्पणीकासहितम् । . m तंव्येण धावस्वविशेषणाभिप्रायकमिति प्राहुः । वस्तुतस्तु स्वव्यापकत्वविशेष्यतापन्नस्यैष ततसाध्याभाववत्तित्वत्वस्य ध्यापकरवं विशेषणतया, वारद्वयं निवेशाऽभावेन तत्तदित्यस्यापि सकदेव निवेशः, तथाच धूमवान् वहेरित्यादी उपदर्शितरीत्याऽतिप्रसगवारणाय तत्तव्यक्तित्वेनामावस्य व्याप्यतावच्छेदक द्वि. तीय कोटिनिवेशलामायैव तत्तदिति । अधिकम स्फुटीभविष्यति । ननु साध्यव्योपकतावच्छेदकताधिकरणधर्मनिष्ठनिष्ठस्वसंपन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानि- पितावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताभावनिष्टावच्छे कतानिरूपिताधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितरत्तितात्व निष्टापच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाव एव निवेश्यः, इतरवारकपर्याप्तिानवेशे प्रयोजनामावेन धूमत्वावच्छिन्नधूमनिष्ठप्रतियोगिकाभावाधिकरणनिरूपितगृत्तित्वाभावस्य यावदन्तर्गतस्य हेता- वसत्वादतिव्याप्तिवारणसंभवे किं तत्तदित्यनन। न च साध्याभावाधिकरणयरिकंचिद्वृत्तितावृत्ति- भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीत्यमावस्याऽऽलोकाऽवृत्तित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामपि सत्त्वात् , एवमुभयाभावावैशिष्टाभावादिकमादाय तथात्वसत्त्वेनाऽव्याप्तिभिया व्यापकत्वरूपा. भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्येतरवारकपयाप्तिीनवेशस्यावश्यकत्वेन प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेद- कतायां साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मनिष्ठावच्छेदकताभिन्ननिष्ठत्वसम्बन्धावच्छेिन- धूमनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वेन धूमस्वावच्छिन्नधूमनिष्ठप्रतियोगिताकामाववदृत्तित्वनास्ती. त्यभावस्य लक्षणाघटकस्वादिति वाच्यम् । तावताप्यधिकरणमारभ्येतरवारकपर्याप्तिनिवेशेऽपि साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावघटकपदार्थानामितरवारकपर्याप्तिनिवेश प्रयोजनाभावेन निरुकामावस्याप्येनाइशनिवेशाकान्ततया तत्तत्पदप्रवेशस्याऽनावश्यकत्वात् । न च गुरुधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावानगोकतमते धुमत्वावच्छिन्नधूमनिष्ठप्रतियोगिताका- भाववनिरूपितवृत्तितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं नास्तीत्यमावस्य तवक्त्याधिकरणनिरूपित वृत्तितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदत्वन्नास्तीत्यभावे एव पर्यवसानसमवात तयक्तिपदेन धूमा. भावस्य प्रणम् , अतस्तत्तत्पदस्यावश्यकतया तथा विशेषाभावकूटलाम इति पाच्यम् । महाकालभिनं घटादित्यनातिव्याप्रया गुरुधर्मावच्छिन्नाभावस्य स्वयमौकारात् । अत्रोच्यते। व्यापकत्वरूपाभावस्य प्रकारान्तरेण निवेशयितुमशक्यतया तारशसाध्याभावनिरूपितवृत्ति तावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टाभावत्वेनैव निवेशनीयतया धूमरवावाच्छनधूमनिष्ठप्रति. योगिताकाभाववनिरूपितत्ववृत्तितात्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वामावस्य विलक्षणप्रतियोगिता- मवन्धेन तादृशावच्छेदकत्वावशिष्टत्वस्याऽसंगतस्वात् , अन्यधर्मावच्छिन्नसंबन्धस्य मान्यध- विच्छिन्नस्येति नियमात् , निरुकावच्छेदकत्ववशिष्ठयमभावे विलक्षणप्रतियोगितासंबन्धेनेति तु विभावनीयम् । नन्वत्र लक्षणे ज्यासज्यातेधानवाच्छन्नत्वविशेषणस्यानुपादाने प्रागुक्तरीत्याऽतिव्या- सिन सम्भवति अत्र धृत्तित्वामाचे यावत्वविशेषणस्य सत्वाताशवृत्तित्वाभावान्तर्गतधूमामा. वववृत्तित्वसामान्यामावस्य हेतावसत्त्वादिति च । मिश्रलक्षणेऽतिव्याप्तिवारणायेदात्र लक्षणे वहिमान् धुमादित्यादौ वहिवन घटामाववदृत्तित्वहेतुतावच्छेदकोमयामावस्यापि यावदन्त.

·२०४ जागदीशीन्यधिकरणं गायत्तदित्त्युक्तम् । नचैधमपि न्यधिकरणधर्मावविदन्यत्वामावर तत्तत्साध्यामावतित्वत्वस्याऽनवच्छेदकतया तमिष्ठावच्छेदकत्वाऽप्रसिधा केवलान्वयिन्य व्याप्ति । नापि घटभिन्न मेयत्वादिल्यादावष्यतिध्याप्ति , तत्र घटभेदामाववत्तित्वत्वाव च्छिन्नाभावस्यापि यावदन्तर्गतत्वेन तमादायैव लक्षणगमनादित्साहु । तदपि विन्स्यम् । उक्त शल्यैव सामजस्य सिद्धान्तसिद्धस्य गुरोरनवच्छेदकत्वस्य त्यागानौचित्यादित्या विस्तरेण । तत्तदित्युक्तमितीति । इदन्तु बोध्यम् । अत्रापि तादृशाभाव तथ्यक्तित्वेनोपा- दाय तद्ववृत्तित्वस्य प्रतियोगित्व वाच्यम्, तेन यत्साध्यामाश्वत्वीयत्व यत्प्रतियोगितायो तसा. ध्याभावपत्तित्वत्पत्तिरितधर्मानवच्छिन्नत्व तत्प्रतियोगितामा निविष्टमिति पर्यवासतम् तेन यथाश्रुते तत्तदित्युपादानेन एतत्साध्याभाववदृतित्वत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वे सात तत्याध्यामावत्तित्वत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्नत्वमित्यादिरीत्या प्रतियागितानिवेशे निधुमति त्वायभावप्रतियोगिताया व्यधिकरणधर्मावच्छिमसाध्यामावलित्वातिरिकसमानाधिकरणा- मावच्छिन्नस्वेपि नातिन्यासितादवस्थ्यम् । अत्राऽलोकाऽस्तित्वादे समानाधिकरणधमावच्छि प्रसाध्यामानववृत्तित्वन्वातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मत्वेन, महानवृत्तित्वादेव - सावभौममवे विशिष्टस्याऽतिरिक्तया व्यधिकरणधौवींच्छन्नसाध्याभाववद्वत्तत्वातिरिकसमानाधिकरण । स्वेन तदवच्छिन्नाभावमादाय च नाऽव्याप्ति । ननु तत्तत्साध्याभावपतित्वल स्वनिरूपित (पत्तित्व ) त्वसम्बन्धेन ततत्वाध्यामा वद्विशिष्टवृत्तित्वत्वमेय, तथाच विशिष्टस्याऽतिरिकत्वमते शुद्धवृत्तित्वावस्य सदतिरिकता, तदवच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य लक्षणाऽघटकतया तमादायाऽन्याप्स्यभावन लक्षणे प्रति महत्तित्वविशेषण व्यर्थमेव । न च विशिष्टस्याऽनतिरिकत्वमनीकत्येद लेक्षणमिति माध्यम विशिष्टस्य विशेष्यस्वरूपत्वेन घटस्य नलिघटाऽनतिरिकरववन्महानसतिस्तत्वस्म ताश वृत्तित्ववानतिरित्तखेम तदवच्छिन्नाभावमादाय वहिमान् धुमादित्यादायव्यतितादम्यादि ति चेस । स्वाविषयकप्रतातिविषयतत्तत्वाप्याभाववत्तित्वस्वक ययत्तित्वरवं तदेवात्र तत साध्याभाषवदृशिवरातिरिकधर्मान्तेन विक्षणीयम् , तथाच वृत्तिमा तत्वविशेषणोपादानमा वश्यकमेव, अन्यथा तसायामावतित्वत्वाऽतिरिकरवस्य पतिववेऽप्यभावेन तमा याऽध्यातिवारणस्य ब्रह्मणोऽयशक्यत्वात् । तत्तत्साप्यामावश्यकयधात्र तलपतियनपोपाद दया न तु साध्यतावच्छेदकारियप्रव्यापकतावदकरूपावरियमप्रतियोगित कामावलेन अ यया साध्यव्यापकतापरछेदक यदालोकाक्तित्वलं तच्छिनामावतित्यावस्यालो कात्तित्वत्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वामानाऽऽलोकात्तिवरवस्य याविश्स्वानात्मकतया কমলগৱেষাভৗঝায়ুieংখামাযাদিআষায়মাবধি । বয়া वासमत्तिादसायकयेऽपि समानाधेिरणेनेत्यस्य यमेव पतिपदेन पटभिमादा बलात्वयिनि क्षणसमनयादिति । हन । तादात्म्येन वियतया व हेतुतायो पटादेखि र सिवात्मकतया सामा यरूपेण पिथेपामावानभ्युपगमैन तास्वाभावमादाय एभगमनः सभवेन विस्पटवाटावाभयावरियाभावमादाय सणगमन य मानाभिरार विरोपाभाषाभ्युपगतमतेऽपि प्रतिपदे भूमासिक - ·. , . सटिप्पणटीकासहितम् । २०५ तित्वत्वेन घटयत्तित्वजातित्यान्यवरस्य घटावृत्तेर्षाऽभावमादाय द्रव्य विधीत्यादित्यादाक्याप्तिः हेतुतावच्छेदकसंबन्धावछिन्नवृत्तित्वमिन्ना वृतित्वेनाऽपि प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वात् । अत एव तत्तत्साध्या. “माक्यवृत्तित्वस्वाच्छिनामावा 'इत्युक्ती पायं शेयस्वादिस्यादायव्याप्तिः साध्याभाववद्वृत्तित्वत्वाधच्छिन्नं यतुताघटकसम्यन्धावच्छिन्नवृतिस्वामि- नावृत्तिप्रतियोगित्वं तादृशप्रतियोगिताकस्य 'वृत्तिममृत्यमायस्यामासि. द्धवादती निषेधतयगर्भता तेन घटत्यादिनी तारवृत्तित्वाभायमाद्राय तत्संगतिः। यभावमादाय पत्तित्वत्वेन पवंतवृत्तित्वाद्यभावमादाय चाऽव्याशिवारणाय तरासाध्यागाववद्- त्तित्वसामान्यनिष्टप्रतियोगिताकत्वस्याऽभावे पृथग्निवेशनीयतया, घटस्वादिना जगत्तित्वाः भावमादायैव केवलान्वमिनि लक्षणसामनाय ,समानाधिकरणेनेत्यस्याऽऽवश्यकत्वात् । यते । एवोकरीत्याऽतिरिकत्व निवेश्य लक्षणकरणं न सम्यक् । तया सति घटभिन्न मेयत्वादित्या- दावतिव्याप्ते, तर व्यधिकरणयमावच्छिनामावस्यैव, तथात्वात . नहि पटभेदाभाववद्वात्ति- स्वलायवसिमाभावो परीवृत्तित्वत्वावच्छिचाभावो पा लक्षणघटको रोनाऽतिव्याशिवार्यत, गुरोरनवच्छेदकत्वेनाऽऽद्यस्याऽप्रसिद्धिः, द्वितीयस्य तु, 'घटमेदाद्यभावव्यक्तिमत्तित्ववादी घट्यत्तित्ववाद्यविषयकप्रतीतिविषयत्वसत्वेन : घटवृत्तित्वादेस्तयाविधस्वात्मकत्वेन तदव. छिनाभावस्य लक्षणाऽघटकरवादिति यन्मान्यरुक्तम् ! तश्चिन्त्यम् । सत्र लक्षणे वस्तुग. त्या ताशसाध्याभावस्य स्वरूपतो ,निवेशेनाऽतिव्याप्त शहानास्पदत्वात् ।। यपि उक्तरीत्याऽतिरिकत्वनिर्वचनै भोलीकाऽवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावमादायाऽव्यातिवा. रणेऽपिवद्विव्यापकतावच्छेदकर्वतकृतित्वत्वामावरवाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावात्मकं यत्पर्व. सवृत्तित्वत्वादि तपत्तित्वत्वे पर्वतवृत्तित्वत्वाविषयकप्रतीतिविधयत्वाभावेन पर्वतवृत्तित्वत्वा- दौ तादृशयत्तित्वत्वातिरिकत्वाऽसम्भवात् तदयच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्वतवृत्तित्वावभाव- स्य धूमादावसत्त्वेनाऽव्याप्तितादवाथ्यम् । न च स्वाविशेष्यकप्रतीतिविशेष्यतत्तत्साध्यामा- वववृत्तित्वत्वकं तद्वाच्यं, तत्त्वं च पर्वतवृतित्वत्वादावपि तस्य विशेषणतया भानात् , चरम- विशेष्यत्वोपादानेन यत्तित्वलाविशेष्यकसाध्यागाववत्तित्वत्वप्रकारकप्रतीतिप्रकारस्वस्य सा च्याभाववत्तित्वत्वेपि वृत्तित्वत्वावच्छिनामावस्य नाऽसमह इति वाच्यम् । तथासति अत्र येत्यादिनाऽव्याप्तिरित्यन्तप्रन्याऽसमतेः, : मालाकावृत्त्यमावववृत्तित्वरखे आलोकाऽवृत्तिव. स विशेषणतया मानेना लोकाऽवृत्यभावमादायाऽव्यातेरसम्भवात् । किच तदित्तित्वत्वा- तिरिकत्वं तद्वतित्वृत्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वमित्येवास्तु - लाघवात् तथा. च .पर्वतवृत्तित्व स्खादिवर वृत्तित्वत्वमपि तदतिरिकमिति धृत्तिमहत्तीति व्ययमेष । न च तत्सार्थक्यार्थ. मेव तथा निर्वचनामेति वाच्यम् । प्रशालनादीति न्यायेन तदनुपादानस्यैवौचित्यादिति के श्चिद्रूपणमुकम् । तत्र घूमः । तत्तत्साध्यामाव तप्तयक्तित्वेनोपादायेत्यस्याऽधिकरण- परिचायकृतयोपादयित्यर्थः । तयाँ चा वास्तवतादृशसाध्याभावस्य वास्तवाधिकरणं निविष्टं मंतु वास्तवताहशसांध्याभावीवीशष्टत्वेनैवाऽधिकरणनिवेशः । अधिकरणस्य च चित्सा- - - १८जाग० ·जागदीशीव्यधिकरणं केचित्तु यद्यपि ततसायाभावववद्वात्तवत्वावविन्ना याषन्तोऽभा घा इत्येष लायवाद् धक्तुमुचितम, तथापि पाव्यं प्रमेयावित्यादी तादा म्येन हेती जगत एव साध्यामाधवचादारभ्यतया तारशतादात्म्यत्वाव छिनामावाऽप्रसिद्याऽव्याप्तेरतो निषेधदयगर्मता, इत्थ व विरुवघद त्यपटस्वाभ्यामेव तारशक्तिस्वामावः सुलम इत्याहुः । ध्याभोवन कांचन ऐनचिदनुगतरूपेण कचिरचाननुगततप्तपकिरवेन ताशवृत्ति:वाभा पपीतयोगितावच्छेदककोटी भानमित्यन्यदेतत् । अन्यथा हास्य मेयत्वादित्यादी जल यीतत्वावायच्छिन्नामावमादायपाऽतिघ्यायरिणीयतयाऽत्यन्ताभाव प्रतियोग्यवेति शिक्षा न्तिनये महशून्यत्यायभावस्य प्रहादिरूपतया तटिततवासनावे स्वरूपतो अलत्वादिष टितजरीत वत्वाविषयकप्रतातिविषयावसस्पेन तदवच्छिन्नाभावस्याऽसङ्ग्रहेणाऽतिव्याप्त्याप ति. । वास्तवाधिकरणनिवेशे तु जलस्यैव वास्तवमेहाधिकरणत्वेन तद्वदृत्तित्वाचे जलवृत्तिवपाविषयकप्रतीत्यविषयावेन जलपतित्वाधवच्छिन्नाभावसनहानातिव्याप्ति , घरभेदादियाध्यके तू कैव रीति. च वास्तवपर्वतरित्ववाद्यात्मकसाध्याभावस्य यद् वास्तवमधिकरण पतत्तित्वादि तद्वदत्तित्ववे पर्वतत्तिावावाविषयकप्रती तिविषयत्वसत्त्वेन पर्वतयत्तित्वत्वादे तदतिरिक्तत्वेनोकाभावमादाय नाऽव्याप्तिरिति । सदपि मन्दम् । तथाहि तनापि साध्याभावाधिकरणस्य वास्तवस्यैव निवेशान तु साध्याभावप्रकारेण, अन्यथा स्नेशन्य मेयत्वादित्यादायुक्तरीत्याऽतिव्याप्रयापत्ते । तथाच महानसतित्ववायच्छिमाभावमादायाऽसम्भवो दुरुधर एव, महानसतित्वत्वादे साध्या भावपीटताधिकरणीतवत्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वेऽपि स्वात्मकवास्तवाधिकरणदृत्तित्वा- त्मकतया तदविषयकप्रतिविषयावाभावन तदतिरिफरवाऽसम्भवात् । स्वाविषयकप्रता- तिविषयेत्याधतिरिक्तपनिर्वचने तु महानसतित्वत्वादे। स्वानात्मकवास्तवाधिकरणवृत्तित्व- त्वस्वाविषयकप्रतिविषयत्वसत्वेन त्तदातारकत्वसम्भवेन न वदवीच्छन्नाभावमादायाऽसभ. व इति तदेवाऽतिरिकत्व नियूंढ मिति । यद्वा तकित्वेनोपादायेत्यस्य तव्यक्तित्वेनैव साध्याभावो निवेशनीय इत्येवार्थ । स्वा. विषयकत्व च स्वरूपत. स्वविषयकत्वामाव , स्वरूपतः . स्वविषयकत्वं च स्वाशे स्वरूपस. म्वन्धेनेतराऽप्रकारकावे सति स्वविषयकस्वम् , एव च पर्वतवृत्तित्वत्वस्यापि स्वाविषयका- वतवृत्तिववारमसाध्याभावव्यक्तिमवृत्तित्वरवक्तया तदवच्छिन्नाभावमादाय नात्याक्षि. एव तद्वदत्तित्वत्वातिस्तित्व न तद्रवृत्तित्वत्वाविषयकप्रतीतिविषयावं तद्वदृतित्वानो नाना- खेन तद्विषयकत्वावच्छिन्नभेदकूटनिवेशे गौरवादिति स्वाविषयकेत्यादिरूपमेव तदिति । बह-यत्वामावश्ध लाघवाज्जलस्वस्वरूप एवेति सहशून्य मेयत्वादित्यादी नातिव्या- प्तिरिति ध्ययम् । नवमपीति । अथान जातित्वपर्य-तानुधावन व्यर्थमिति चेन्न । , तायावृत्तिताखेन तद्घटवृत्तित्वाभावमादायाऽव्याप्तिदाने वृतित्वस्याऽननुगततयाऽन्यसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्व.., निष्ठप्रतियोगिताकामावस्य व्यधिकरणधर्मावछिप्तामावत्वेन समवायसम्बन्धावच्छिनाभावस्य ·- सटिप्पणटीकासहितम् । २०७ : यत्तु-वृत्तित्वस्वमपेक्ष्य गुरोर्याध्यत्वाभावयत्तित्वत्वस्य प्रतियोगतानव- च्छेदकतया केवलान्वयिनि अव्याप्तिभिया तत्तसाध्यामाधवचित्वस्वाय. च्छिन्नाऽभाषा नोका-इति, तनुच्छम् , गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व- मारत्यैव लक्षणकरणात अन्यथा एतत्कल्पे वृत्तिमद्वृत्तिपवयीपत्ता, वृतित्वस्वमात्रस्य तत्तत्साध्यामाववद्धृत्तित्वत्वातिरिक्तसमानाधिकरणध. मतयैव तदवच्छिन्नसामान्यामावमादायाऽज्याप्त्यसम्मवात् , किंच गुरुधर्म- स्थानवच्छेदकत्ये तद्घटमिन्नं घटत्वादित्यादावतिव्याप्तिरापेस्यात्, तद्- घवृत्तित्वत्वापक्षया गुरुत्वेन तद्घटमेदामाववत्तित्वत्वावच्छिन्नामावाs. प्रसिद्धः, तद्घवृत्तित्वत्वस्य च साध्यामावववृत्तित्वत्वानिरिकसमा. 'सामान्यरूपेण विशेषामावतया तस्याऽनङ्गीकारमते तरसार्थक्यात् । तदङ्गोकारे तु सर्वत्र व्यधि. करणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववद्वृत्तितारवेन हेतुनिष्ठवृत्तित्वाभावमादाय एतल्लक्षणस्याऽसंभवा- पत्तेः । स्वावच्छिन्नत्वस्वन्यूनवृत्तित्वस्वव्याप्यत्वंतत्रितयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टान्यप्रतियोगित- विवक्षणे नायं दोष इति ध्येयम् । न चैवमपि जातित्वस्य जातीतरावृत्तित्वे सति सकलजा तिवृत्तिस्वरूपताशवृतितावेनामावस्यापि सामान्यरूपेण विशेषाभावत्वमस्त्येवेति वाच्यम् । सकलजातिवृत्तिवेत्यत्र इत्तित्वस्य स्वरूपसंवन्धावच्छिन्नस्य वक्तव्यतया हेतुतावच्छेदकसम. वायसबन्धावच्छिन्नवृत्तितात्वेन ताशवृत्तित्वरूपजातिवघटितान्यतरामावस्याशिकन्यधिकरण- पर्मा मच्छिन्नाभावतया प्रन्पसालभ्यात् । अपका अनेकसमवेतरपे सात नित्यत्वरूपस्य जाते. स्वस्यान विवक्षितत्वान्नासङ्गतिरिति ध्येयम् । अय तथापि व्यधिकरणधमांवाच्छन्नसाध्याभाववदृत्तित्वात्वेन पर्वतवृत्तितत्वजातिवंत- दन्यतराभाषमादाय वहिमान् धूमादित्यनाव्याप्तिसम्भवे स्थलान्तरानुसरणं व्यमिति चेन। संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्याऽव्याप्यवृत्तितया तादृशाभावस्य धूमादी सत्त्वेन त. त्राऽव्याप्तिविरहात् । नचैवं धूमवान् वहरित्यत्राऽतिव्याप्तिः, तद्वारणाय तादृशति वामा वस्य निरवच्छिन्नस्वरूपेण निवेशे तु वहिमान् धूमादित्यत्राध्याप्तितादवस्टयमिति वाच्यम् । एवमपि वद्धिमान् धूमादित्यत्र यथाश्रुते नाव्याप्तिरिति विशेषादिति ध्येयम् । केचित्तु तस्य महाकालान्यो घटादित्यादेस्तुल्यत्वेन यथाश्रुताभिप्रायेण वा तनातिव्याप्तविरहादिति प्रा. हुः । अपरे तु वन्हिमान् धूमादित्यादिवत्समवायेन द्रव्यत्वादिसाध्यकीयवोत्वादिहतुकोऽीपे प्रसिद्धस्थल एव, अतएव कूटघटितलक्षणे पहिमान् धूमादित्यत्र साध्यतावच्छेदकीभूतसंयोग.. सम्बन्धन विपक्षीभूततज्जलात्तित्वावाच्छनामावकूटस्य जात्यादी अधिकरणतास स्वात्तन- सिद्धिनिवन्धनाऽन्यातेरुक्कस्थले विरहातदुभय नोदाहृतमिति प्रन्यकृतवोजामति प्राहुः । नच तथापि ग्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामावववृत्तितावन स्वनिवृत्तित्वगगनान्यतराभावमा दायवाऽसम्भवसम्भवेऽव्याप्तिदानं न युक्तिसहमिति वाच्यम् । धुमप्रतियोगिकसंयोगेन धूम- स्य तुतायां पृथिवीत्वप्रतियोगिकसमवायेन रायवीरवस्य हेतुतायां च लक्षणगमनसम्भवात् , तत्र तेन सम्बन्धेन हेतोरेव वृत्तिपत्तया तदात्तगवदमावस्येव तत्र सत्वात् । नच स्वनिष्ठ- यत्तिताखेन वृत्तित्वसामान्याभावमादायाऽसम्भव इति पाच्यम् । विशेषरूपेण संसगानभ्यु. .

·१०८ जागदीशीव्यधिकरण नाधिकरणधर्मतया तदक्षच्छिन्नाभावस्य लक्षणाऽघटकत्वात् । एवं स्नेहश न्यं द्रव्यत्वादित्यादौ स्नेहशून्यत्वामावबदृतित्वत्वादेर्जलवृत्तित्वत्वापेक्षया गुरुत्वेन तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्तिद्रष्टव्येति दिक् । यस्य कस्यचित्सामानाधिकरण्यमव्यावकम्, अतस्तत्तत्प्रतियोगि तासमानाधिकरणत्वनिवेशापेक्षया लाघवमनुस्मृत्याऽऽह वृत्तित्ववृत्तिा थे- ति । साध्याभाववद्धृत्तित्ववृत्तिनावेति पाठे साध्याभाव(१)वत्वं सम्पाताया: तम् । यद्यपि ताशवृत्तित्ववृत्तिधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य धूमत्यादि सामान्याभावस्य घटाधन्यत्वामावस्य च यावदन्तर्गतस्य हेतावसत्वाद् हिमान् धूमादित्यादौ सर्वत्राऽसंभवा, ताशधर्मानवच्छिन्नवृत्तित्वनिष्ठ तियोगिताकामावविवक्षणेऽपि घटभेदत्वेन घदभेदनिर्वनित्तित्वान्यतरा पगमात् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नतिताया जगत्म रूपत्वेन तादात्म्येन प्रमेयहेतौ लक्षणगमनानासम्भव इत्यपि वदन्ति । अथ प्रतियोगिताया है तुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताभिन्नावृत्तित्वेन विशेषणत्वेऽपि साध्याभावपत्तिमात्वेन घटवृत्तित्वतदन्यत्तित्वोभयाभावस्य वृत्तिमद्धेवादिवृत्तेः पृथिवीस्वादावसत्त्वाद् दव्यं पृथिवी. स्वादित्यादावव्याप्तिस्वैिति चेन्न । सार्वभौममते उभयत्वात्य एकविशिष्टापरत्वरूपत्वेन वि. शिष्टस्य चातिरिक्ततया उक्ताभावस्य धत्तुंमशक्यत्वात् । अथवा तादृशवृत्तिताभिन्नावृत्तिनेनेव व्यासज्यवृत्तिधर्मानात्मकत्वेनाऽपि प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वाप्न दोषः। तत्काभावीय प्रतियो. गिलस्य प्रतियोग्यशे प्रकारीभूतद्विस्वस्वरूपत्वादिति । एतेन प्रमेयहेतुकस्थले साध्यामाववद्- त्तितापेन यावानास्तीयभावमादायैव लक्षणसमन्वयेन तत्राग्याप्तिपारणाय केचित्वित्यादिना वक्ष्यमाणनिषेधद्वयप्रवेशव्यावृत्तिदानमसातमित्याप परास्तम् । उताभाववारकविशेषणस्या- अवश्यकत्वादिति ध्येयम् । अन्न सामान्यधर्मेण विशेषाभावस्वीकारे बाध्याभाववद्वतितारवव्यापकत्वमपि प्रतियोगि. ताया विशेषणीयम् , अन्यथा प्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववातितात्येन घटप्रतिवाभा. धमादाय तोषतावस्थ्यम् । सामान्यतः समानाधिकरणत्वमध्यावर्तरम् , स्वसमानाधिकरणस्वं च स्वरवाननुगमाद. ननुगतम् , अतः समानाधिकरणपदं साध्याभाषपातिवाभावप्रतियोगितासमानाधिकरणपर: मेवेसाशयेनाह तत्तरप्रतियोगितासमानाधिकरणस्वेति । ननु सत्तरप्रतियोगिता. सामानाधिकरण्यानपेशेऽपि कालिकसम्बन्धमादायाम्यावतंस्वारस्वादच्छेदकतापटकसम्बन्धेन तन तिवं निवेश्यम् , त्याच वत्तदनिवेशेऽपि विपद्धपटस्वादिना व्यधिकरणमापरिउन्न. साभ्यांमावतात याभावंसप्राहकतया सार्थक्यसंभवाद् अध्यावत सवरूपनमनुचितमिति चैत्र । जन्यमानस्य कालोपाधियाऽरकिारात्, स्वावच्छेदकतापटकसंबन्धेन तपटकाति. रवस्याऽनिपेशादिति ध्येयम् । पृत्तिरषनिष्ठप्रतियोगिताकाऽमाववियनोऽपीति । 'यतु मात्र पत्तित्वीयावरूपसम्पन्धावरियमस्वेन प्रतियोगिता विशेषणीया, ठेन धूपानाभा (१)मायाम,पत्पदापित पाउारम् । 1 - ·सटिप्पणटीकासहितम् । पावस्य तादृशंदेतायसायास् । तथापि पूर्वपदापि कल्पे हेतुताघटक. म्यन्धावच्छिन्नतित्वमिन्नाऽतित्वेन प्रतियोगित्वं च विशेषणी. मित्यदोषः । अतएष पूर्वपद् वाच्यं शेयत्वादित्यादिसंग्रहार्थमेव निषेध. दयगर्भता। स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवाच्छिन्नचित्यनिष्ठप्रतियोगिताया पर्व ता. शत्तित्याऽतिरिक्तवृत्तित्वनिष्ठधर्मानयच्छिन्नाव विवक्षितमित्यपि कश्चित् । त्तित्ववृत्तिना धर्मेण वेति पाठे तु धूमत्वाधमाधमादायाऽसंभवतया ध. ण घेति कल्पान्तरोल्लेखः । (तत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिक्तन: पूर्वेणान्याय, तथाच 'तत्तत्साध्यामायवत्तित्वत्वातिरिक्तधर्मानच्छित. प्रतियोगिताक इत्यर्थः (१) ( तथाच धूमत्वावघटमेदत्वादेस्ताशवृत्ति त्वत्वातिरिकधर्मत्वादेव तदवच्छिन्नसामान्याभावमादाय नाऽसंभवो, वा. व्यं प्रमेयादित्यादौ तु तादात्म्पेन हेतौ विरुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां, अवृतिग. गनादिना या वृत्तित्वाभावमादाय लक्षणसमन्वय इति ध्येयम् । स्वव्या. पकतत्तत्साध्याभावववृत्तितात्येत्यस्य व्यावृत्तिमाह-आलोकायत्तित्वेनेति । निदिवृत्तित्वस्येति प्रतियोगितायां तत्तसाध्याभावयवृत्तितात्यव्यापक त्वप्रदर्शनार्थम् । नच स्वव्यापकवृत्तितावकत्युक्त्वाऽपि आलोकाऽ. चित्वावच्छिन्नामाघस्य वारणसंभवात् , प्रतियोगिताव्यापकत्वादिशि तत्त. त्साध्याभाववदन्तर्भावो व्यर्थ इति वाच्यम् । आलोकाऽवृत्तिवृत्तित्वाभाव. मादायाऽव्याप्तिवारणार्थ तस्याऽऽवश्यकत्वात्, स्वसमानाधिकरणाऽत्य. म्ताभावाऽप्रतियोगितत्तत्साध्याभाववद्वत्तित्वत्वाश्रयनिष्ठाऽत्यन्तामावाऽप्र. तियोगिप्रतियोगिताकत्यापपर्यचसितार्थे तत्तत्साध्यामायवतः सकदेव निविष्टतया वैयशिंकानवकाशाधेति भावः । तत्तत्साध्याभत्वयत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगितेत्यस्य फलमाह-यश्चेत्यादि ना । घटस्वादेः साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वामावात् तदवच्छिनामाव. स्य लक्षणाऽधटकत्वादाह इन्धनत्वादीति । इन्घनत्यावच्छिन्नसामान्यामा- वस्य महानसादौ असरवात्तमादाय क्षतिविरहादाह-वनयभावीत । ताहश. वृतितास्वव्यापकप्रतियोगितेत्यस्याग्नुको असंभव एव स्यात् , नतु घहिमा. - धूमादित्यादावव्याप्तिमात्रम्, प्रमेयमात्रस्य हेतुतास्थलेऽपि तत्तत्प्रमेय. निष्ठतिस्वाभावस्य प्रमेयान्तरवृत्तेस्तत्तत्प्रमेये विरहादित्यावदयितुं सर्व वस्य धमादानसत्त्वेऽपि न क्षतिः । अभाव तदृत्तित्वप्रतियोगिताकत्वं निवेश्य धूमवाद्यमाव. धारणन्तु न सम्यक् , तहत्तित्वाभावस्य पार्यक्येनाऽप्रवेशात् । नहि स्वव्यापकत्यादावपि तनिवेशप्रयोजनम् । नच स्वव्यापकत्यत्र तनिवेशे प्रयोजनाभावेऽपि प्रकृते धुमत्वायभाव- वारणाय तभिवेश इति वाच्यम् । तनिवेशेऽपि धूमत्वादिविशिष्टयत्तित्वामावात् धूमत्वत्वा- ()(चिहान्तर्गतः पाठो कधित येत ·२१० जागदीशीव्यधिकरणं - मन्ये तु वृत्तिमवृत्तयो ..यावन्तः साध्यामावसमुदायाधिकरणचित्य भावास्तत्वम् । साधनसाधारण्येनाह-स्वनिष्ठति । स्वनिष्ठं यत् साध्याभाववक्षिक सामान्याभावस्येत्ययः । अत्र घटत्वादी साध्ये स्वीयविशेषणतया बटा न्यत्वादिहेतावतिव्याप्तिः, साधनस्यैव हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन वृत्तिमतः या तनिष्ठस्य यावदमावस्येव हेतौ सत्वात् । नचैतस्य विरुद्धवाद सा. भ्यसमानाधिकरणत्वेन हेतुविशेपणादेव नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा पि द्रव्यत्वादी साध्ये स्वीयसमवायादिना सत्चादिहेतावतिव्याप्तिः, ता. इशसम्बन्धेन देतोरेव वृत्तिमत्तया तनिष्ठयाबदभावस्य साध्यसामाना- धिकरण्यस्य च हेतौ सत्वात, एवं महाकालान्यो घटादित्यत्र कालिक संबन्धेन हेतावतिव्याप्तिः, हेतुताघटककालिकसंबन्धेन महाकालवृधः तेन सम्बन्धेन तदवृत्तिवासंभवा सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वात अन्यथा घटादिहेतावपि खण्डकालावच्छेदेन महाकालवृत्तित्वाभावस. स्वादुकातिव्याप्तितावस्थ्यात्, एवं द्रव्यत्वादेः साभ्यतायां अवृति गगनादिहेतापतिव्याप्तिः विशिष्ट चायामव्याप्तिश्च द्रव्यान्यस्मिन् गुणा दो विशिष्टसत्ताया वृत्तिमत्त्वादिति वदन्ति । यदि च पृत्तिमवृत्तयो याव. न्तः साध्याभावववत्तित्वाभावास्तवत्स्वावच्छिमाधिकरणतासामान्यकध मवत्वं व्याप्तिः इति वक्ष्यते, तदा नैतेषामेकोपि दोषः पदमादधाति । वृ तिमवृत्तय इत्यादौ सर्वत्र दैशिकविशेषणतासम्बन्धेनैव वृत्तनिवेशीय त्वात् , अन्यथा अधिकरणत्वमात्रस्यैव संयोगादिसंघन्धेनाऽवर्तमान स्वाद घूमवान् परित्यादापतिव्याप्तेरपि प्रसंगादिति ध्येयम् । कुटपदप्रवेशे सामायिं लक्षणं परिपुर्वन्नाह अन्येपित्यादि । मन्त्र साभ्याभावकटाधिकरणवृत्तित्वस्य घटत्यादिनाऽभावमादाय व्यभिचा. रिणि अतिव्याप्तिरतो यावन्त इत्युक्तम्, तथाच तारशीत्तत्वसामान्या. दिना मेयसामान्याभावाच्चाऽनतिरिकस्याऽवारणादिति । तम । धूमस्यामापादेरुकरीत्या- ऽभावविषक्षणेनैव धारणात् , वृत्तित्वीयस्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नाऽनन्तपटपटायमावनिपेशे गौरवाच्च। साध्यामावपत्तिवं व्याप्तिः, तंत्र महानसीयवनप्रभावमादायाऽध्याप्तिः समाये साध्य. तापच्छेदकावच्छिमप्रतियोगिताकत्यविवक्षया स्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वसम्बन्धेन साप्य. तावरछेदकवस्वविवक्षया वा न पारणीया, केवलान्वयिनि गुरुधर्मापरिछनमायके चा. ऽव्याप्तेः, किन्तु साध्यामावे यावत्यावशेषणेनैव, यावासाप्यामावाधिकरणात्तित्वामागोम्पषि करणधर्मावच्छिमप्रतियोगिताशेऽसद्धतावपीति द्वितीयामाये इत्तिरवामावे यावर विशे. पणीयम्, देवाह मतो यावन्त इति ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । २११ विस्यैव तत्र तापसत्वानातिप्रसः । न च ताशवृत्तिवत्यावच्छिन्ना. वयवोक्रयापि तादृशामाषव्युदासः संभवतीति वाच्यम्।तथापिताह त्तित्वत्वेन घटादेरभाषमादायाऽतिव्याप्तितादघस्थ्यात् , इदं वाच्यं छेय. जादित्यादौ ताशवृत्तित्वत्वस्य गुरुतया तदवच्छिन्नाभाषाऽप्रसिद्धश्च । त पप ताशवृत्तित्वसामान्यभाषयत्वमपि न विवक्षितम् , केवलान्य. तदवच्छिनामाचाऽप्रसिद्धेश्चेति ।मनु साध्याभावकूटाधिकरणनिरूपितवृत्तिता. चावच्छिमाभावनिवेशे साध्यामावकुंटाधिकरणहदनिरूपितयत्तितावावाच्छनाभावमादाया. व्याप्तिवारणाय इतरवारकनिवेशस्याऽवश्यकत्वेऽपि न्यूनवारकनिवेशे प्रयोजनविरहेण शिवृत्तित्वस्य गुरुतया इत्यादिनाऽप्रसिध्यमिधानं न संगच्छते धृत्तिवत्वेन घटो नास्ती. पभावस्यापि प्राप्तत्वात् इति चेन । तप्यतः स्वरूपतो मानानीकत्तुंमते साध्याभावकूटाधि. रणतयफिनिरूपितवृत्तित्वं नास्तीत्यभावमादायाऽतिव्याप्तिवारणाय न्यूनवारकनिवेशस्या- 'श्यकतया इतरवारकनिवेशेन वारणाऽसंभवाद् ग्रंन्यसंगतेः सौलभ्यात् । अन्ये तु साभ्या. सावटाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वीमत्याकारकधौविशेषविषयतात्मकसमुदायत्वावच्छिमानुयोगि. कपर्याप्तिकावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाव एव निवेश्यः, इतरवारकपर्याप्तिनिवेशस्य कर्तु- 'शक्यत्वात् , साध्याभावकूटाधिकरणहदनिरूपितात्तित्वाभावध न तादृशः, अत एव ताह- निवेशाभिप्रायेणव अन्यसंगतिः । ननु ताशज्ञानीयवृतितात्वस्य तनिष्ठविषयत्वावच्छिन्ना. योगिताकेत्यादिरीत्या निवेशः, इतरवारकस्याऽनावश्यकत्वात् उक्तवृत्तितात्वेन घटाभाव. याऽतयात्वादतो न प्रन्याऽसंगतिरापादनीया स्यात् , परन्तु तत्तत्समुदायत्वावच्छिमानुयो. ताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकेत्यादिरीत्यैवोक्त्या न प्रन्थाऽसंगतिशंकेत्याहुः । परेतु प्रतियोगिताया विलक्षणत्वसभवादितरवारकनिवेशस्य कर्तुमशक्यत्वेन प्रक्षालना. इत्यादिन्यायेन साध्याभावकूटाधिकरणनिरूपितवृत्तितात्वविशिष्टत्वमेवाऽभावे निवेश्यम्, अवच्छिन्नप्रतियोगित्वसंवन्धावच्छिन्नसाध्याभावकूटाधिकरण हृद'निरूपितवृत्तित्वशास्ती. एमावस्तु न तादृशवृत्तितास्वविशिष्टः अतोऽतिव्याप्तिवारणायाऽयं निवेशः, तथा च हृद- तितात्वेन घटामावस्याप्रातत्वेनाऽप्रसिध्यमिधानमपि संगच्छत इत्याहुः। ननु अतएव तादृशवृत्तित्वसामान्याभाववस्वमपि न विवक्षितमित्यत्र यथाश्रुतशब्दतोऽत व शब्दार्थो गुरुधर्मस्याऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाऽनंगीकारादेवेत्यर्थः प्रतीयते, तम गच्छते, इत्यमाप घटरवेन वाच्यत्वाभावकूटाधिकरणवृत्तित्वसामान्याभावस्य शेयत्वहेताव- पावादिति जगदीशमन्थाऽसंगतिः, गुरुधर्मस्यामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानंगीकारे स्वरूप म्बन्धावच्छिन्नत्तित्वं नास्तीत्यभाव एव पर्यवसानसम्भवेन तादृशाभावस्यैवाऽप्रसिध्या यत्वादिहेतावभावादित्युकायसंगतेस्तादवस्थ्यात् । ननु भतएक्शन्दार्थो वक्ष्यमाणाऽध्याप्ति. प्रयादेवेत्यर्थः, तथापि तादृशमन्याऽसंगतेस्तादवस्थ्यात् , गुरुधर्मावच्छिन्नाभावानंगीकारात् ! पत्र तत्वविदः । अतएवशब्दार्थस्तु वक्ष्यमाणाऽव्याप्तिमयादेवेत्यर्थः। सामान्याभावनिवेशात स्थाऽतिव्याप्तिवारणं तथा गुरुधर्मावच्छिन्नाभावागाकारेऽप्रसिद्धारणमिति दोषद्वयं पूर्वोक्त- ति दूषणान्तरमाह अतएवेत्यादिना । गुरुधर्मावच्छिन्नामावगीकृत्याऽतऐवत्यादि: .

·अत्र वृत्तिम २१२ जागदीशीब्यधिकरण यिनि भव्याते, वाव्यावाभावकूटाधिकरणवृतित्वसामान्याभावस्य शेय. स्वतावभावादिति भाथमपि बाध्यत्वामावकूटाधिकरणवृतित्व सामान्याभावस्य यावदन्तर्गतस्य शेयत्वादिहेतावसत्वाद् वाच्यं शेयत्वा दित्यादावव्याप्तिरतो वृत्तिमद्धृत्तय इत्युक्तम् । तथाच तस्य वृतिमा वृत्तिस्वान्न निरुक्तयावदन्तर्गतत्वम् , किन्तु घटत्वादिना ताशवृत्तित्वा. भावस्यैव, स च शेयत्वादिहेतौ वर्तते पवेति नाव्याप्तिः। स्वादिकं पूर्वोक्तलक्षणदिशाऽवसेयम् , तेन न प्रागुतदोषः । ननुप्रलयभिन्नं गोवादित्यादौ कालिकसबन्धेन हेतावतिव्याप्ति, महाका लस्यापि कालिकसंबन्धन प्रलयान्यत्वाभावकूटवत्त्वेन तत्र या हेतु ताघटक कालिकसंबन्धेन वृत्तिः, तस्याः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाबस्यैव वृत्तिम इत्तित्वाता नव दैशिकविशेषणतया साध्यामावकूटवषं विवक्षितम, अत. स्ताशकूटाधिकरणप्रलयवृत्तित्वसामान्यामावस्याऽऽधुनिकघटादिवृत्ते गोत्यादिहेतावसरवानातिच्यातिरिति वाच्यम । प्रत्याभाववान् पटरवा दोषप्रणयनाप्रमगतिरपि । नन्विति । अथात्र द्रव्यं महाकालस्वादित्यादी भात्मत्याधिकरणत्वात्तिमस्ते कालिकसम्बन्धेन साध्यामारकूटाधिकरणकृत्तित्वाभावक्टस्य हेतावसत्वादव्याप्तिसम्भवेऽति. व्याप्तिकथन न युक्त अनुपपत्तिसंभवे आपतेरन्याय्यत्वादिति चेन । याकिंचसम्बन्धन तादृशकूराधिकरणत्वनिवेशेऽध्याप्रमावादिति ध्येयम् । ननु तथापि धूमवान् बहेरित्यादावतिष्यामिसम्भवे स्थलान्तरानुधावनमनुचितम् , तथाहि साभ्याभावकूटाधिकरणमहाकालोऽपि तषिकपितयत्तित्वाभायो व्यधिकरणधर्मावच्छि. मामाच एष वृत्तिमदत्तिस्तस्यैव हेता सत्त्वादिति चेल । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नपतिताया. संयोगस्वरूपाबेन स्वरूपसम्बन्धेन साध्यामादकूटाधिकरणरपनिवेशेऽप्यतिष्याप्रषारणात् । निरच्छन्नस्वरूपेण पतिवाभाववत्वविवक्षणे तत्र नातिव्याप्तिरिति विशेषत्रिपक्षयैव तत्र ध्यावृत्ति , अत्र तुभययापीति तत्परित्याग । केचित सयोगस्वस्य जातिस्पेऽपि न संयोग खेत संसर्गत्वम्, अपितु यत्तिनियामागवेन वृत्यनियामकसंयोगवेन घेति । तथाच वृत्यनियामकसयोगेन च पोतुतायो धुमस्य साध्यस्वे सस्तुरेप, तेन सम्पन्नाऽयोगालके बोरसस्वात् । प्रतिनियामकसंयोगेन हेतुले तु महाशालनिरूपिततादशातिरवस्याऽप्रसिद पटादीनां प्रयोगस महाकाले अत्मनियामकारवाद्, पत. याभाषकूटाधिकरणमहाकाल. निरूपितताशसम्धावस्छिनसम्बन्धित्वस्याऽप्रासिया न धुमवान् परियादापतिम्पाप्ति- सम्भषः । ननु सत्तावान् जातेरिस्यादौ साध्यामायकूदाधिरणनिरूपितधमयसम्मम्मारिस. অনিবাসবি ইনুৱাষ্টকাটিঙ্গাযীযাবল ব্যাধি निरूपिततिस्वाभावस्य निवेशनीयतया धूमवान् बोरियादापतिम्याप्तिममय इति । हेतुसामानाधिकरण्यासामे निवेशनीयतमा सत्तावान पातयित्र दोभान तारजनिय. शानावश्यमेन पलान्तरानुधारनाय सम्पमाद।

·. सटिप्पणटीकासहितम् । २१३ 'त्यादी अमावसायकेऽव्याप्तिप्रसंगार साध्यामायकूटान्तर्गतस्य घटः रूपसाध्याभावस्य विशेषणतयाऽधिकरणाऽप्रसिद्धः । विशेषणतया पृ. मतामेव साध्यामावानां प्रवेशे तु घटत्वामाषयान द्रव्यत्पादित्यादायति. प्तिः, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्यैव तत्र दैशिकपिशेषणतया चिमवृत्तित्वात् । एवं कालिकसंपन्धावच्छिनप्रतियोगिताके गगनवा. परे तु शुद्धसयोगत्वेन संसर्गतायामपि नातिव्याप्तिसंभवः साध्याभावकूटाधिकरणमहा. लिनिरूपितताशसम्बन्धावच्छिमकृतिस्वाभाषस्य गगनादी प्रसिद्धस्य हेतापमावेनाऽति. गाप्तिविरहात् । विभुद्वयसंयोगानभ्युपगमेन महाकालनिरूपितसम्बन्धित्वस्य गगनादावमा. त् , नित्ये क्रियाविरहेण संयोगस्याऽस्वीकारादित्याहु. । ननु स्वरूपेण प्रलयत्वसाध्यके तादारम्येन प्रलयसाध्यके था कालिकेन गोत्वहेतुकेऽ. व्याप्तिसम्मवे प्रलयभेदसाध्यकानुपावनं व्यर्थमिति चेन्न । सम्बन्धविशेषनिवेशेऽपि दो. वारणम् , एवं स्वरूपेण प्रलयत्वसाध्य केऽपि स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रलयात्यन्ताभावकूटा. प्रकरणता स्वरूपेण महाकालेऽस्ति, एव तादात्म्येन प्रलयसाध्यके प्रलयभेदस्य स्वरूपेण हाकाले सत्त्वमक्षतमिति भेदसाध्यकानुसरणम् । अभावत्वप्रतीतेः प्रमात्वरक्षार्थमभावाऽभावस्याऽतिरिकत्वेऽप्याह-पवमिति । नु कालिकसम्बन्धावच्छिन्नगगनस्वाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां शब्दहेतुकेऽव्याप्तिसम्भवे देतीयाभावसाध्यकानुसरण किमयं, तयाहि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नगगनात्वामावस्य स्वरूपेण प्राध्यतायामपि साध्याभावस्य शब्दाश्रयत्वरूपगगनत्वस्वरूपतया स्वरूपेण वृत्तिमत्वेन तद्- पीटतकूटाधिकरणत्वस्य गगने एव सत्वेन तनिरूपितवृतित्वसामान्याभावस्य ज्ञानादी वृत्ति. मति प्रसिद्धस्य हेतावभावात् । न च तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य योऽभावस्तेन सम्बन्धेन इत्तिमान् , तथाच निरुकसाध्याभावस्य कालिकेन वृत्तिमत्त्वमतः कालिकेन तद् घटितकूटाधिकरणत्वस्य गगनेऽभावात्तस्थले दोषाभावेन स्थलान्तरानुसरणमिति वाच्यम् । निरुकमतानुसरणे प्रन्यदुक्तस्थलेऽपि दोषानौचिस्यापत्तेरिति चेन । यथा शब्दाश्रयत्वरूपं तथा शब्दवास्वरूपमिति, शब्दवत्वं च शब्द एवेति मते साध्यामावस्य शब्दस्वरूपत्वेन तस्य स्वरूपेण पत्तिमत्वामावात् । अथ शब्दाश्रयत्वाभावसाध्यतायामेव दोषसम्मवे द्वितीयमाव- साध्यकानुसरणं विफलम् इति चेन्न । एतादृशसाध्यस्य प्रन्यकृदुक्तस्यलाऽघटकत्वेन वैय- ाभावात् , प्रन्यकारेण स्वम्पसम्बन्धावच्छिन्नमगनवामावस्य कालिकसम्बन्धावच्छि. माभाष एव साध्यीकृतः, भवद्भिस्तु कालिकसम्बन्घावच्छिन्नाभाव इति पदार्यान्तरमेव न त. घटकमिति शम्दाश्रयत्वस्याभाव एव त्वया साध्यते प्रन्थकारेण शब्दाभावाऽभाव इत्यपि परेतु प्रन्यदुतस्यलाघटकत्वेन पूर्वपक्षस्थलस्येति प्रन्यदुरवैयर्येपि लाघवशका. .या निराकृतत्वात् , उत्तरान्तरम् । तथाहि विशेषणतावत्वस्याननुगतत्वेन भावीयविशेषणता अभावीयविशेषणतासाधारणक विशेषणतात्वं, अतः पूर्वममावीयविशेषणतात्वेनैव वृत्ति. मत्वं विशिष्टम् , अत उकरपले साध्यामावस्य शब्दाध्यस्वरूपत्वेन न तेन सम्बन्धेन . नलाणघटकः। - ·११४ 'जागदीशीव्यधिकरणं ... धमावस्याभावे साध्ये शानादिहेतावव्याप्तिः स्य देशिकविशेषणतासंबन्धेन यदधिकरणं तदृत्तित्वामावस्य शब्दादौ प्रसिद्धस्य नानादिहेतावभावादिति चेन । बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्वबुद्धः तिमत्वमिति न तत्र दोषोऽभिहित इत्याहुः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टेति । . प्याभाववत्ताग्रहेऽपि सम्बन्धान्तरेण साध्यवत्ताग्रहोदयेन सामान्यतः साध्यक्ताप्रहावरा त्वमप्रसिद्धमत उक्तम् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । साध्याभाववत्तापानी प्रमेयस्वादिना साध्यदत्ताग्रहोदयादाह-स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिऐति ।। चोक्तदोषवारणाय साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताप्रह एव कथं नोक इति वाच्यम तक सति केवलान्वयिन्यव्याप्त्यापत्तेः। भत्र स्वप्रतियोगिसाध्यवत्वोपादाने जगदीशोकज्ञानादिहेतुकेऽध्यातिः, घटत्वेन का कसम्बन्मावच्छिन्नगगनस्वाभावाभावप्रकारकबुझे स्वरूपस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकसंसर्गतः। तेन सम्बन्धेन साध्याभाषक्टाधिकरणे हेतोते, संयोगाभाववान प्रमेयादित्यत्राप्यम्यान बोध्या, समवायस्यापि संयोगारमकाभावप्रतियोगिसमवेताभाव साध्यवरपबुदः प्रतिबन्ध तावच्छेदकत्वात् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टमात्रप्रवेशे वाच्यं शेयत्वादित्यादावग्यासि, घटानुयोगिकपटानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धेन पांच्यत्वाभावस्वन वाच्यत्वस्याऽभावस्य प्राप्त योगितावच्छेदकीभूतं यत्तादृशाभावत्वं तावशिष्टपातायुः प्रतिबन्धकताबरछेदकघटानुयो. गिकस्वरूपसम्बन्धन तादृशकूटाधिकरणाऽप्रसिद्धरिति ध्येयम् । नन्वेवमपि घटत्वाभाववान् पटरवादित्यादाषव्यानेदुवारा, वधाई प्रतियोगतावरण दकविशिष्टसाध्यवत्ताबुदेरित्यत्र स्वपदेन सायसामान्याभावधारणे तु विधितावच्छेदक समपायसम्बन्धः, स्वपदन मधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावधारणे तु विरोधितावच्छेदका रस पसम्बन्धः, सेन सम्बन्धेन व्यधिकरणधर्मावच्छिमाभावानां सर्वेषामपि वृतिमात्यम्, तो च ताशसम्बन्धेन कदाचिरस्वरूपं कदाचिरसमवाय मादाय सर्वेका तातिमरवेन सायसामा. न्याभावघटितम्यधिकरणधर्मावच्छिमाभावकूटाधिकरणसं न निएकान्त:पातिना केनापि स. माधनाप्रिारसिमीतीसायिोगतापच्छदेशावाशिवायसोपER. मन्धन तिमासाप्पामावकूटाधिकरणनिरूपितातिसाभाववस्वमेव म्याप्तिः, सपाच ए. सटितविशेषाभाव एव निर्षियः, निरुकसदेतो स्वपदेन पापयामान्यामाषस्य पारणे दि. रोधितापटकसम्पन्न प्रतिमासाभ्यामापकूटापिकरणत्वस्याऽमसिस्सऽपे स्वपदेन ग्यपि रणधर्मावार नामावमुपादार विरोपितापट सम्मापन पत्तिमरणाप्पामावष्टापिटरमानिक पितम्पभिकरणपारिसमारोवाभावस्य देतो सपन समन्वयः सम्भरताति ध्यम् । तुम्यपुरया घटस्वाभावान् इम्यवादस्यादानिध्यात , सपन पपिालका बसिनामामुपादाय तथा विरोधेनापरायण मनापामारवटारिस पेन विसरतम्यधिकरणमांगरियाभारत्येक स्तमदारिन स तो.

·सटिप्पणटीकासहितम्। २१५ धिकतावच्छेदको यः संयन्धस्तेन वृत्तिमतः साध्यामाषफूटस्य ताश. बन्धेनवाधिकरणत्वस्यक्तित्वात , संयोगाभावधान् प्रमेयादिस्यादौ च योगादिरूपः साध्यांमावो न ताशसम्बन्धेन वृत्तिमान निरयच्छिन्नस- घायसंबन्धेनैव संयोगादिनिश्चयस्य तदमायविरोधित्वादतो न तत्रा. कस्वत्वघटितवृत्तित्वामावस्यैव भवद्भिः प्रतिपादनादिति चेन। वस्तुविशिष्टो यः साध्याभाव- मादशामावस्यव्यापकाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावा-यावन्तो वृत्तिमद्त्तयस्तत्वमेव व्याप्तिरि. दोषात् । सायाभावे यस्तुवै० स्वतादात्म्यस्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताधीविरोधि- पिटकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वोभयसम्बन्धेन । व्यापकता चाऽऽधेयतासम्बन्धेन। आधेयता स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताधविशीधताघटकसम्पन्धावच्छिकं तेन सम्बन्धेन त्तमत्त्वं यत्साघ्यामावे निवेशितम् सदेवानुगमे वस्तुविशिष्टत्वेन निवेशितम्, अतोन संयोगा- विवान मेयत्वादित्यादावव्याप्तिः । पटवाभाववान् पटवादित्यादी माध्याभावस्वव्यापकाधिक- ण घट एव साम्यसामान्यमावस्य तथा विरोधिताघटकसमवायेन घटे सस्वाद, योधकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावानो स्वरूपेणाऽधिकरणतायाच घटे सत्वात् , अत. तत्सम्बन्धावीरछनाध्यतासम्बन्धेनाधिकरणस्यापि तादृशनिखिलसाध्याभावे सत्वेन भव- ते घटारमकाधिकरणस्य व्यापकत्वामिति नाऽव्याप्तिः। घटत्वाभाववान् द्रव्यत्वादिस्यत्रापि थाविधसाध्याभावत्वव्यापकाधिकरणं घट एव तभिरूपितवृत्तित्वसामान्यामावस्यापि वृत्ति- मद्दत्तित्वेनं हेतावसरवानातिव्याप्तिः। नन्वेवमपि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाss. 'मत्वाधमावस्यामावे साध्ये शब्दादिहेतावव्याप्तिः, अत्र च साध्यामावत्वव्यापकाधिकरणं गगन एव तनिरूपितवृत्तित्वसामान्याभावस्य वृत्तिमति ज्ञानादी प्रसिद्धस्य हेतावभावात् । न च साध्याभावत्वव्यापकाधिकरणं कथं गगनं साध्यसामान्याभावप्रतियोगिमत्ताग्रहविरो. धेताघटकसम्बन्धः कालिक एवेति तेन सम्बन्धेनाधिकरणं न गगनं, किन्तु तादशसाध्यसा- मान्याभावघटित्तकूटाधिकरणं जन्य एव तन्निरूपितत्तित्वसामान्यभावस्य हेतौ सस्वात, स्व- रूपसम्बन्धेन साध्याभावस्य गगने सत्वे एवाधिकरणस्य गगनस्य साध्याभावत्वव्यापकत्वं, स्वरूपसम्बन्धः प्रकृतेऽप्राप्त इति वाच्यम् । स्वपदेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावधार. मेन स्वरूपसम्बन्धस्यापि प्राप्ततया तेन सम्बन्धेन साध्यसामान्याभावस्य गगने सत्त्वेन साध्याभावत्वब्यापकाधिकरणं गगने एव तन्निरूपितवृत्तिवसामान्याभावस्य हेतावसत्त्वात् । याशाभावोपरि गगने ताशाभाव एव स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ता इत्यत्र. स्वपदेन धार्यः इत्येवं निवेशेऽपतनात तथा पतने तु न दोपसम्भावनापीति चेन । अधय. यताविशिष्टाऽऽधेयतासम्बन्धस्यैव व्यापकताघटकत्वेन दोषाभावात् ,वै० स्वसामानाधिकरण्य. स्वाश्रयाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताधविरोधिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभय.. सम्बन्धन । साध्यसामान्यामावनिष्ठा स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयताविशिष्टा साध्यसामान्या- भावनिष्ठा स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयता न स्यात् । स्वसामानाधिकरण्यसस्पेऽपि स्वाभ. याभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवसाधीविरोधिताघटकत्वस्य स्वरूपेऽसस्वात् , भव। ति साध्यसामान्यागावनिष्टा कालिकसम्बन्धावच्छिताधेयताविशिष्ट! कालिकसम्बन्धावविध ·२१६ • जागदीशीन्यधिकरण माधेयरोष वा तु जन्यनिरूपिता व्यधिकरणपविच्छिनामावनिष्ठापयता तारशावता शिष्टताशायते इति न दोषः । ननु साभ्यसामान्याभावमिष्ठाधेयताविशिष्ट मान्यसाय न्याभावनिष्ठा स्वरसम्पन्धापसिनाधेयतापि तृतीयामावस्यास्मत्वाभावस्वरूपत्वेन सा यीभूतामायप्रतियोगितापच्छेदकीभूतं यदारमत्वं तद्विशिष्टसाध्यवसाधारात्मत्वालेन साध्यवानि ताशयुद्धिविरोधितापटकः सम्मन्यस्वरूप एवेति तदवाच्छनत्वस्यापि ताशावताका सत्वादिति चेन । साप्यामारपध्यापकाधिकरणेत्यादिरीत्या निवेशात, व्यापकतापरकम प्रबन्धन मनयोगिताविशिष्टायता, . स्वावरिछनारपस्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकार शिष्टसाध्यपत्ताधीविरोधितापटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभयम्बन्धेन । साध्याभावावरूपानुयोति तानिरूपिता तु नारमत्वनिष्ठा प्रतियोगितेति न दोषः । मनु च सामान्यतोऽनुयोगित्वस्य । स्वरूपसम्पन्धावच्छिमाभावस्तस्य य. स्वरूपसम्पन्धावच्छिनामावस्तस्यानुयोगितामात्र स्वरूपत्वेनाऽभावविधया साध्याभावत्वरूपानुयोगितानिरूपितरवस्याऽनुयोगित्वाभावनिष्ठप्रति- योगिताया सस्पेन तरप्रतियोगितावच्छेदकानुयोगित्वामावत्वं न स्वरूपसम्बन्धेन प्रातमा ध्यकानिति हदि प्रति तादृशानुयोगीवाभावत्वावच्छिमस्वरूपसबन्धावच्छिभप्रकृतसाध्यनि! प्रतियोगिताकाभावपान स्वरूपेणेति निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वात् , साध्याभावस्वरूपानुयो मे गिताविशिष्टसाध्याभावत्वावरिछनापयतेति निवारपले दोषोऽनिर्वाच्य इति वाच्यम् । भनुयोगितावैशिष्टपेत्यस्य स्वविशिष्टप्रतियोगितापच्छेदकविशिष्ट साध्यवतेत्यादिरीत्या निवेशेन दोषाभावात् । स्व( अनुयोगिता )वैशिष्टय च स्वानरूपितत्वस्वनिष्ठानुयोगित्वानिरूपित स्वोभयसम्बन्धेन । नचैव धूमाभावस्वरूपानुयोगिताविशिष्टा धूमत्वावच्छिमाप्रतियोगितापिन भवितुमर्हताति स्वनिष्ठानुयोगिताधमनिष्ठप्रतियोगित्वधमाभावत्वाभावत्वएतदन्यतरवानास्ती. स्वभावत्वरूपानुयोगितानिरूपितत्वस्य सत्त्वात् , प्रतियोगितायाः प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूप- स्वमतेऽन्यतरावच्छिनप्रतियोगितायो निरूपितत्वसत्त्वे धूमनिष्ठप्रतियोगितायां तदक्षतमेवेति वाच्यम् । एतत्समाधानस्य पूर्वमेवोकस्वात् ( अनुयोगतावैशिष्टयं च प्रतियोगितायो र निरूपितत्व स्वनिरूपतत्वावशिष्टानुयोोगरवानिकापतत्वोभरसम्बन्धेन । अत्र वै० स्वभिन्नत्व स्ववत्तित्वामयसम्बन्धेनेस्येवोकम् ) माध्यतावच्छेदकसम्बन्धोपादान व गगनवाभावाभाववान् आत्मत्वादित्यादावल्याशि- भयेन, अन्यया कालिकेन साध्यवत्ताधुद्धिपिरोधिताघटकत्वस्य स्वरूपे सस्वात् , साध्याभाव. नवव्यापकमात्मैव स्यादिति । ननु स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छितवतामहविरेषितायटकसम्बन्धेनेत्युक्तावपि निवा. हसम्भवे साध्यपद व्यमिति चेत्र । गगनस्वाभावस्य कालिकसम्बन्धावरियाप्रतियोगिता कामाववान् आत्मत्वादित्यादावव्याप्तिः साध्यसामान्याभावप्रतियोगितापच्छेदकै यासाध्य तावच्छेदकं तद्रूपेण स्वरूपेण घटवानिति धुदि प्रति स्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छेद कावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववत्तानिश्चयस्य स्वरूपेणैव प्रतिबन्धकत्सात् न तु कालिकेनाऽपी. ति, साध्यपदोपादाने तु स्वप्रतियोगितावच्छेदकरूपेण साम्यवानितिदिविरोधितेत्यादिनि मेशे पटप्रकारकबुद्धिमादाय दोपामावात् ।

·सदिप्पणटीकासहितम् । २१७ साइशवृत्तित्वामावः स्वव्यापकताशचित्यत्वव्यापकप्रतियोगिताको ध्यः, प्रयोजनं चोक्तप्रायम् । "प्ति', केवलान्यायनि च ताशप्रतियोगितायछेदकविशिष्टसाध्यय. बुद्धिभ्रमरूपैव सुलभा, सत्यां हि घटत्वेन वाच्यत्वं नास्तीति बुद्धा त्वपि घटायेन वाच्यत्यमस्तीति ज्ञानानुदयात , घटत्वाद्यभावपचावुद्धि- ते च समायादिना घटत्वादिमत्तानिश्चयस्थ प्रतिबन्धकायादेवोक्ताः याप्तयुदासः तादृशत्तित्वत्यव्यापकप्रतियोगिताकतवे प्रवेशिने पप समुदायपर्द र्थिक भवति अतः प्रागेय वृत्तियामा व्याच तादृशेति । स्वति । स्यं प्र. योगिता तध्यापक यसाध्याभावसमुदायधिकरणत्तित्यस्य तद्यापक. - नन्वन्तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रकारताशालि इत्यादिरीत्या निवेशेड सांध्यसामान्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकरूपेण मेय( ख)मानितियुद्धिमा. यापि पुन स्वरूपस्य प्राप्ततया दोषोऽवार्य एवेति सप्रतियागितावच्छेदकमात्रावाच्छन्नल कारतायो निवेश्यम् , साध्यतावच्छेदकहरेण प्रमेयवद् भूतलमिति युद्धौ साध्यतावच्छेदकस्य यत्व धर्मितावच्छेदकीकृत्य मानेऽपि स्वस्य धर्मिनिरूपितरकारताया आरे साध्यतावच्छे. कप्रमयत्वोभयावच्छिन्नत्वात् साध्यमात्रनिष्ठत्वमेव या प्रकारवायां निवेश्यम् किं साध्य. देनेति, स्वप्रतियोगितावच्छेदकमानावच्छिन्नप्रकारतायाः इत्यु कब निर्वाहात , इति व । आत्मभिन्न घटत्वादित्यत्राऽज्याप्त , साध्यसामान्याभावस्यापि फूटान्त पातिवन ध्यामावकूाधिकरणमामय भवति, तदेव न सम्भवति अब लागे साध्यामारस्य साध्य. विच्छेद समनियतप्रतियोगिताकत्वेन निविष्टतया साध्यसामान्याभाववत् कालिकसम्बन्धी छिन्नप्रतियोगिताफघटाभावत्वेनाऽऽमभेदाभावत्यापि लक्षगघटकनया तादृशामावाधिकर. मात्मैव भवति तचाधिकरण स्वरूपेणैत्र सम्भवति स्वरूपन्तु न प्राप्नोतीति निरुकाभावप्रति ।गितावच्छेदक कालिकसम्बन्ध पच्छिनघटत्वावच्छिन्नाभावत्व तन्मानावच्छिन्न प्रकारताशा. लेबुद्धि प्रति कालिकेन पटवत्तानिश्चयस्यैव प्रतियन्धक वात् । न च तादृशाभावावेन स्वरूपेण कृन साध्यवानिति बुद्धिमादाय स्वरूप प्राप्नोतीति वाच्यम् । पर्याप्तिनिवेशे तादृशप्रकारताशा. युद्धेरप्राप्तत्वात, साध्यपदोपादाने तु स्वप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठप्रकारतानिरूपितसाध्यता. पच्छेदकमानावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्ना या साध्यतावच्छ दरुस्वप्रतियोगितावच्छदकोमयध- विच्छिन्नप्रहारता इत्यादिरीत्या निवेशेन दोषाभावात, तथाच तादृशघटाभावत्वेन स्वरूपेण प्रकृतसाध्यवानितिबुद्धे प्राप्ततया ताद्वरोधिताघटकरवस्य स्वरूपे सत्वेन न दोष । ननु व्यविकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्य केवलान्य यतया तद्वत्ताज्ञानस्य व्यधिकरण धनविशिष्टस्य साध्यवताज्ञानप्रतिबन्धक वे मानामावेन निहकविरोधिसम्बन्धाऽप्रसिधा केवल्मन्दायन्यव्याप्तिरत आह केवलान्चयिनि चेति । तथाचाऽनुभवानुराधेनोक्तप्रति- बन्धरत्वमावश्यकमिति भाव । १९ जागा ·.. जागदीशीव्यधिकरणं प्रतियोगिताका इत्यर्थः । प्रयोजनं चेति । बडिमान् वृत्तिसामान्यामावस्य ताकस्प यावदन्तगर्तस्य हेतापसवादव्याप्तिरतः स्वव्यापकैति । तथा चाऽऽलोकावृत्तिवावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वस्य व्यापकं न निर्वहिवाति स्वत्वं धूमस्वादी व्यभिचारादित्ययममायो न लक्षणघटक इति नाऽया. तिः। प्रतियोगितायां ताशवृत्तित्वस्वव्यापकत्वानुक्ती वाण शेयत्वादि स्यावाव्याति घटवृतिस्वसामान्याभावस्य यावदन्तर्गतस्य हेनावसत्त्वाचदुपादाने साहशामाषप्रतियोगिस्वं न वाव्यत्वाभावववृत्तित्वत्वव्यापकं घटवृत्ति त्वे व्यभिचारादित्येतस्य लक्षणाऽघटकरवानाध्याप्तिरिति भावः । अत्र प्रतियोगिता स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्ना ग्राह्या, तेनेदं वाच्यं शेयत्वादि त्यादौ घटवृत्तितात्वेन वृत्तित्वसामान्यामावस्य दिवायसवेपि नाव्याप्तिः । सार्वभौममते च एकविशिष्टापरत्वमेवोमय स्वम्, तेन घटवृत्तित्वघटान्यवृत्तित्वोभयाभाषमादायापि नासम्भवः, त. प्रतियोगितायास्तारशवृत्तित्वत्वाऽश्यापकत्वादिति ध्येयम् । स्वव्यापक त्वदलस्य पूर्वलक्षणोक्तव न्यावृत्तिा, ताशवृत्तित्वत्वव्यापकत्वदलस्य तु, नाऽसम्भव इति।ननुचहिमानधुमादित्यत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् धमे घटकृतित्व विरहणोभयामावसत्वात्। न च पर्वतवृत्तित्वपर्वतान्यवृत्तियोमयाभावमादायाऽसम्भव इति था. च्यम् । सायाभावकूटनदुत्तित्ववव्यापकत्वस्य प्रतियोगितायां सत्त्वेऽपि प्रायोगिताव्याप. कत्वस्य साध्याभावकूटवद्वतितात्वे विरहादिति चेन । हेतुसामानाधिकरण्याविशेषणोपादानेन साध्यसामान्याभावस्य हेतुसामानाधिकरण्यावरहेण साध्याभावकूटाधिकरणवस्य पर्वतेऽ पि सत्वेन निरुतोभयाभावस्यापि लक्षणघटकतया तस्य धूमेऽसत्वादिति । एव तद्रूपवान तद्रसादित्यत्रापि रसस्वावच्छिनचत्तिस्वतदनवच्छिन्नत्तित्वोभयाभावमा दायाऽध्याप्तिः सगमनीया । कचिदव्याप्तिरित्यवे पाठ । ननु उभयाभावस्प सन्यूनवृत्तिधर्मानवरिछमप्रतियोगिताकवावरहेणैव वारणसम्भ वतू "सावभौममते" इत्यादिना मतामयण निष्फलमिति चेन्न । स्वसमानाधिकरणखे सति समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवमेव न्यूात्तित्वम् । स्वसामानाधिकरण्यं च निरवीलस्वरूपेण निवेश्यम् । अत उभयपदार्थे उभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदी न निरवरियनस्वरूपेणाऽस्तोति न तस्य "उभयावस्य" न्यून तित्वम् , अन्यथाऽध्याप्यवृत्ति धावीसनप्रतियोगिताकभेदस्याऽव्याप्यत्तित्वमते धूमाभावाधिकरणनिरूपिततित्वप्नास्त । त्यभावप्रतियोगितायाः वायूनत्तधर्मानवरिछमावत्याऽसत्वनाभावमादायाऽतिव्यातिः, सं योगसम्बन्धविच्छ मतिताया अव्याप्य वृत्तित्वेन तदवच्छिनभेदस्य केवलान्यायवाद । अथवा विशेषरूपेण सामान्यामावमादाय व्यावृत्य नुसरणं ताइराशहा निराकरोति "सार्थ. भीममते चेत्यादिना प्रकारान्तरेणैव लक्षणाघटकरवान तमादाय दोषसम्भव इति । ..

·. सटिप्पणीकासहितम् । . २१९ साध्यामावाधिकरणवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य च व्यधिकरणघ- विच्छिन्नस्यैवाऽभावस्य वृत्तिमद्वृत्तित्वाद् व्यभिचारिणि अतिव्याप्नरतः समुदायेति। गिव न घहिमान् धूमादित्यादौ व्यावृत्तिः, तादृशमहानसादेः साध्या- गावकूटाऽधिकरणत्वात्किन्तु केवलान्वयिस्थले एव इत्याशयेनाह उक यमिति । न च स्वव्यापकत्याद्यपेक्षया लाघवात् साध्यामावकूटाधिकर- वृत्तितात्वावच्छिन्नाऽभावा एव यावन्तो निवेश्यन्तां ताशवृत्तित्वत्वेन स्टादेरमाचमादाय केपलान्वयिनि लक्षणसम्भवादिति वाच्यम्। वहिमान दूमाद् वाच्य शेयत्वादित्यादौ सयंत्राऽसम्भवापत्तेः, निर्वहिवृत्तित्वत्वस्य त्तिस्यत्वापेक्षया गुरुत्धेन वह्नयभावकूटयवृत्तित्यत्वघटवेन पाच्या वाभावकूटरवृत्तित्वत्वादेः प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नाऽ. भावस्याऽप्रसिद्धरिति भावः। ननु वृत्तिमवृत्तयो यावन्तः साध्याभावववृत्तिवत्वव्यापकप्रतियो.. गिताकामावाः तद्वत्वमेवोच्यतां कृतं कूटनिवेशेनेत्यत आह साध्याभावेति । साध्यप्रतियोगिकाभावत्यर्थः। व्यधिकरणेति । साध्यप्रतियोगिकामाववठ्ठ- त्तित्वसामान्यामावस्याऽवृत्तिमात्रवृत्तित्वादिति भावः । अत इति । तथा च धूमामायफूटाधिकरणवृत्तित्वत्यव्यापकप्रतियोगिताकस्य निधूमवृत्तित्व. सामान्यामावस्यैव वयदिहतावसस्यान्न व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः। नचैवं उक्तप्रायमितीति । तथा चोकप्रायमित्यस्य यत्किञ्चिदुक्तं यत्किञ्चिनोकमित्यर्थः । तथाच प्रथमदलप्रयोजन पूर्वोक्तमेव, द्वितीयदलप्रयोजन पूर्वाऽनुक्तमन्यदेवत्यत उक्तपायत्व प्रयोजनस्येवेति भावः । धृत्तित्वरवाद्यपेक्षयेति । अवच्छिन्नत्वस्य स्वरूपसम्बन्धात्मका. ऽवच्छेदकतागर्भवे लघुत्तित्वत्वसमनियतसाध्याभावकूटाधिकरणकृत्तित्वत्वस्य प्रतियोगिः साऽनवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्तेः, अन्यूनाऽनतिरिक्तवृत्तित्वात्मकाऽवच्छेदकतागर्भवे बोकस. मनयत्ये एव पर्यवसानादिति ।। न व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति । अथ कथं धूमवान् पहेरित्यादावर्तिव्याप्यु. द्भावनम् । तम साध्याभावसमुदायाधिकरणयत्तित्वत्वव्याप्यत्वे सति साध्यामाववद्दतित्वत्व- च्यापिका या प्रतियोगिता तत्कस्याऽप्रसिद्ध. । नव घटत्वेन जगत्तित्वामावस्तथा, तदीय. प्रतियोगितायो सत्यन्ताऽभावात् , निधूमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावस्तु सुदूरपराहत एव, त. दीयप्रतियोगितायो विशेध्यदलाऽभावात् । किन्तु तददाने वहिमान् . धूमादिस्यादौ तथावि. धाऽभावाऽप्रसिध्याऽव्याप्तिः सम्भवति साध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वव्यापक इत्यादिदीधि- तिकारोग्न्यस्ताऽतिव्याप्तिवारणरूपतत्प्रयोजनस्याऽसहत्या नोदावयितुं शक्येति चैन । यतो द्वितीयसमुदायपदाऽदाने प्रथमसमुदायस्यापि यर्य मेव, आलोहावृत्तिवृत्तित्वाभावमादाया- ·२२० जागदीशीध्यधिकरणं साध्याभावश्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यः । तेन समवायेन वहेः साध्यत्वे मे संयोगेन च तथावे वन्यवयवत्वे पर्वतवाश्यवसयोग , गगनामावधान पाध्यवादित्यत्राऽन्याप्तिः, गगनस्यापि साध्शभावतया ताधिकरणाऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । वृत्तिमत्वेनाऽपि साध्याभावस्थ विव क्षणीयत्वात् , नव्यमते गगनस्य स्वाभावविरहत्व मानामावाञ्चेति भावः । अत्र साध्यामावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वस्यध्यापकप्रतियोगितेत्यत्र समु. दायपदस्य(१) फलं प्रन्ययोक्तम, प्रतियोगिताव्यापकसाध्याभावसमुहा याधिकरणवृत्तित्वत्वमित्यत्र समुदायपदस्य फलन्तु नाडालोकाऽवृत्तेर भाषमादाय धहिमान् धूमादित्यावायव्याप्तिवारणम्, ताशाभावस्य स्व. ब्यापकसाध्यामाधवत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकेत्युक्तायपि वारणसम्म बाद धूमधादायपि तदभावप्रतियोगितासत्वात्, परन्तु आलोकाऽवृत्ति वृत्तित्वस्याऽभायमादायाऽव्यानिवारणमेव तत्फलमिति प्राञ्चः । तत्तुच्छम्।। स्वाश्रयनिष्ठात्यन्तामावाऽप्रतियोगिनः साध्याभावकूटाधिकरणवृत्तित्वत्व स्थाश्रये वर्तमानस्याऽत्यन्ताभावस्याऽप्रतियोगिप्रतियोगिताकाभावेन ऽव्याप्तरिदानीमनवकाशात् , भालोकात्तिवृत्तित्वाभाषीयप्रतियोगितायाः व्यधिकरणधर्मा- परिसन्नसाध्यामाववदृतित्वावास्यापक स्वेन भालोकाऽवृत्तितिवाभावस्य लक्षणाऽघटकत्वात्। एवं च धूमपान वहेरित्यादावेषोपदर्शितरीत्या समुदायपदण्यावृत्तिः सम्भवति, वहिमान प्रमादित्यादी, तत्र थ्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावमादाय लक्षणगमनसम्भवात । वस्तुतः समुदायपदस्य सकृदेव निवेशः, अतएव दीधितिकारेण साध्याभाववद्वात्तित्ववेत्यादिना तया तिस्तत्रैवोद्भावितति नानुपपत्तिलेशोपोति ध्येयम् । गगनस्याऽपि साध्याभावतयेति । नचाऽत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्व. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्तायुद्धेः संसर्गविधया प्रतिबन्धकतावच्छेदको यः साप न्धः तेन वृत्तिमतः साध्याभावकूटस्य तादृशसम्बन्धेनैवाऽधिकरणत्वस्योकत्वादिति प्रायः नैव गगनस्वरूपाभावस्य लक्षणाऽघटकतया तमादायाऽव्याप्तिदानं, पत्तिमत्वेनाऽपीत्यायप्रि. मप्राथेन तद्वारणं वाऽसंगतमिति वाच्यम् । पूर्वप्रन्थमनालोच्यवाऽव्यामिदानम् , विवक्षणी यत्वादित्यनन्तरं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यादिमन्नत्यूह्यम् , तेन न समाधानान्तरमिति ध्येयम् । एवंच विवक्षणीयस्खादित्यस्य विवक्षितस्वादिस्यर्थ इति परमार्थः । स्वव्यापकतारशतित्वस्वव्यापकप्रतियोगिताक इत्यत्र स्वव्यापकताविशेभ्यतापनमेक साच्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्व व्यापकत्वविशेषणतया भासते नतु स्वातन्त्र्येणेति त- दलस्य द्विधा निवेशामावेन समुदायपदस्यापि सकदेव निवेश इत्यभिप्रायेणाह तनुच्छ- मिति । निवेशप्रकारमाह स्वाश्रयनिष्ठेत्यादि । तथाच स्वाभयनिष्टभेदप्रतियोगिताक नत " - (१) कूटापरस्येति पाठान्तरम् । एमपि ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । २२१ च पर्वतस्य वयवयवस्य च सम्बन्धद्वयावच्छिन्नवयमावद्वयानाधिकरणले. ऽपि नातिव्याप्तिः। व ताशत्तियाभाघानां निवेशाचच सकदेव समुदायपदस्यान्तर्भाये। गोमयधातन्निधेशफलानुसन्धानस्य वायसदशनानुसन्धानसमानस्यात, अन्यथा साध्यामाववत्तिस्यत्यव्यापकप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मा. वविन्नामावस्यापि प्रतियोगिताध्यापकसायाभावकूटाधिकरणवृधित्व स्यकन्याभावादेव ब्युदासात्तमादाय उपभिचारिणि अतिप्रसंगवारणार्य अन्यकता समुदायपदोफ्न्यासा(१) नौचित्यापतेरति ध्येयम् । धूमे इति । नातिव्याप्तिरित्यप्रेऽन्वयः । एवमपि।इदमापाततः साध्यता- - छेदकताशतिस्वस्वाश्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदप्रतियोगिकामाचा इति फलितम् । नय केवलसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्तित्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम्य गुरुत. যা ব্যায়ান গিফানিয়ামাসকালয় - दश्यक इति वाच्यम् । तादृशत्तित्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वकालधुधर्मस मनियत - स्थाऽव्यातकव्यधिकरणधमावच्छिन्नाभावघटितवन्धभावसमुदायाधिकरणात्तित्वनिष्टभेदन- तियोगितानपच्छेदकत्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छेदकोन स्नेहशून्यावादिसायकसदेतो लघुधर्मजलतित्वनिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गुरुतमा प्रतियोगितानवरछेदकत्वेन, केवलान्वयिनि वृत्तित्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लघुधर्मसमनियतस्य व्यधिकरण धर्मावाटेछनसायाभावसमुदायाधिकरणघाटेतवृत्तित्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गुरु- तया प्रतियोगिताऽनवच्छेदकलेन च तदवच्छिमभेदात्मकव्यापकत्वाऽप्रासया भेदकूटनिवे- शम्याऽऽवश्यकत्वात् । नच साध्यभाषसमुदायाधिकरणस्य वृत्तिस्वविशेष्यपरिचायकतयैव निवेशेन वास्तवस्य साध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वस्य लाभेनोक्ताऽप्रसिध्यभावातद्दलस्य द्वधानिवेशपक्षे न भेदकूटनिवेशस्याऽऽवश्यकत्वम् , तनिवेशे दुईयतापातादिति वाच्यम् । तर्हि ममापि स्वव्या- पकत्वस्य ताशवृत्तित्वविशेषपरिचायकतयैव निवेशेन भेदकूटमनिवेश्यैव तद्दलस्य सकृग्नि- विशसम्भवादिति । परन्तु एष सति स्वव्यापकताशवृत्तियत्वव्यापकत्वान्तस्यैव प्रतियोगि ताविशपपरिचायकतया निवेशसम्भवेन सकृदपि तद्दलस्य विशेषणतया निवेशस्याऽनौचि. स्यात् । कियाऽसम्मवाद्विशेषणताकस्य परिचाययतया निवेशस्यासोप्रदायिकत्वेन तद्दलं द्वेधा निवेश्य व्यापकत्वदयस्यापि विशेषणतयैष निवेश उचितः । योधस्येवोत्साकादमिति सिद्धान्त इत्यस्मद्गुचरणाः । वस्तुतस्तु ध्यापकरवस्य व्याप्यतावच्छेदकगर्भववत् व्यापकस्यापि केनचिद्रूपेण व्यापकत्वं, केनचिद्रूपेणाऽव्यापक स्यापि रूपान्तरेण भ्यापकत्वमित्यादियुक्तिभिः व्यापक व्यापकतावच्छेदका मेवेश्यस्य (१) कूटपोपण्यासाहिति पाठातरम् । अत एवं विशि ·। . महाकाल २२२ जागदीशीव्यधिकरणं मिवान्तसिदतया ग्याप्यतावच्छेदक्तयेव व्यापकतावच्छेदकतयापि तहलनिवेशस्यावश्यक्त- या द्वधा तद्दलनिवेशस्य ब्रह्मणोप्यशक्यवारणतया वारद्वयं समुदायनिवेशस्याऽऽश्यकत्वमित ननु सहलस्य द्वेधा निवेशपक्षोपि न सम्यक् । तपाहि साधनसमानाधिकरणत्वेन सा ध्यानावस्य विशेषणीयत्वे. स्वव्यापकवृत्तित्वत्वका साधनसमानाधिकरणसाध्यामावसमुदाय विवरणतित्वत्वय्यापिका या प्रतियोगिता तत्का प्रतिमवृत्तयो यावन्तोऽभावास्तद्वत्वमित्ये वास्तु त प्रथमदलेऽधिकरणान्तनिवेशेन धूमरवत्वादिना प्रमेयसामान्याभावस्याऽऽलोकर तेहेतापमावादध्याप्तिवारणाय स्वव्यापतितवति । न चाऽत्राऽऽलोकाऽमृत्यभावादिक मादायाऽव्याप्तिशका, तस्य द्वितीयदलेनेव धारणात् । नाप्यतिव्याप्तिः, निर्धमवृत्ति वाभा. वत्यैतादशस्य देसावभावात् । किंच व्यापककोटावेव समुदायपदं निवेश्य स्वव्यापकसाधन समानाधिकरणसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्तित्वत्वका वृत्तित्वावव्यापिका या प्रतियोगिता तत्का इस्येवास्तु, रथंच यावन्त इति वृत्तिमवृत्तय इति च व्यर्थम् नास्ति च घटादित्यादौ वश्यमाणाऽतिव्याप्तिः, व्यभिचारिमाने एवेदशाभावाऽप्रसिद्धः । अपि चाऽति लाघवाद् वृत्तित्वश्वव्यापकसमानाधिकरणसाध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वत्वकरवमित्येव लक्षणमस्तु । सकृनिपेशपक्षे तु नैते दोषाः, समुदायपाटतदलद्वयस्येहाऽप्रवशेन वृत्तित्वत्वस्य वारद्वयमप्रवेशादिति चेन ताहावृत्तित्वविशेपेतराऽनन्तपात त्वाऽनिवेशप्रयुक्तलाघवेन द्वेधानिवेशापेक्षया उपदर्शितप्रकाराणां गुरुत्वात् च सकृत्रिवेशपक्षेऽपि लाघवेन द्वितीयतृतीयरीत्या लक्षणकरणापत्तिदुर्वारा नच तस्य लक्षणान्तरत्वेन यथासन्निवेश न वैयमिति वाच्यम् । वैधानिवेशपतार तुल्यत्वात् । अत्रेदं चिम्यते । साधनसमानाधिकरणसाध्याभावविशेषणे स्वव्यापकत्वदल वैयय॑म् । आलोकाऽस्यभावादिप्रतियोगिताया आलोकनिष्ठ वृत्तित्वादिसाधारणसाधनसमा नाधिकरणसाध्याभावकूदाधिकरणवृत्तित्वत्वाऽव्यापकत्वादेव तमादायाऽव्याप्यभावात् । अथ पर्वतीयवहितदितरवहाभयाभावस्य महानीयवाहितादित रयहथुभयाभावस्य च साधनसमा- नाधिकरणतया तद्घटितसाध्याभावकूटाधिकरणत्वस्य जलादावेन सत्त्वेन तदृत्तित्वत्वव्याप- क्त्वस्याऽऽलोकाऽवृत्यभावादिप्रतियोगितायां सस्वेन तमादायाऽव्याप्तिरत्त्येवेति चष साध्यतानवरछेदकीमतवैशिष्ट्यन्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताया अवश्यं विशे षणीयतया निरुतोभयामावस्य लक्षणाघटकरवात् । नच प्रतियोगितायां तादृशविशेषणान पेशे प्रयोजनाभाव इति वाच्यम् । तथासति इद वाच्यं ज्ञयत्खादित्यादी घटत्वविशिष्टया- च्यत्वाभावघटा-यत्वविशिष्टवाच्यत्वाभावघटितसाध्याभावकूटाधिकरणाऽप्रसिध्याइव्याप्तेः अभाववान् मेयत्वादित्यादी घटत्वाभावतदितराभावपटवाभावतदितराभावोमयाभावादिघ. टित कूटाधिकरणाऽप्रसिधाऽव्याः, घहिधूमान्यतरवान् वहेरित्यादौ पहिधूमोमयाभावादि. मादायाऽव्यापयापत्तेश्च । नच धर्मे भूतान्तनिवेशस्य प्रयोजनमिति वाच्यम् । विसे सत्तावान् जातेभूतत्वतत्वोभयवान् मुर्तत्वादिसादावतिव्याशिवारकसाध्यतावच्छेदकाद च्छिन्नामावसंप्रहस्यैव प्रयोजनत्वात् । न च प्रमेयवत्साध्यके साध्यतावच्छेदकभेदाऽप्रसिदि- वैशिष्टयच्यासयतिधर्मयोरपि यथास्यचित् साध्यतावच्छेदकभिनखेन साध्यतावरछेदक . . - ५ ·- सटिप्पणटीकासहितम् । २२३ तावच्छेदकरूपण भेदस्यैव निवेशनीयत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकताभिन्नत्व- स्यैव निरुफधर्मानवच्छिन्नत्वघटकावच्छेदकतार्या निवेशेन दोषाऽसंस्पात् । नच विशि- एस्याऽतिरिकतया अतएव एकविशिष्टापरत्वरूपोभयत्वावच्छिन्नस्याऽप्यतिरिफनया विशि मावादेविशेषणाद्यभावरूपतया वोकाऽव्याप्त्यमावेन प्रतियोगितायां ताशविशेषणवैयर्य: मेवेति वाच्यम् । एवमपि पर्वतीयवहितदितरवहघुभयामावादैरपि तुल्ययुक्त्या लक्षणाऽ. घटकतयाऽऽलोकात्यभावादिकमादायाऽव्याप्त्यभावेन व्यापकत्वदलवैयर्थ्यानपायात् । यत्तु स्वव्यापकलस्य यथाश्रुत एव निवेशः, साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभाववि. शेषणे तु ता देयमेव । अथैवं दीधितिकारस्य साध्याभावश्च 'साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वी ध्यः, तेन समवायेन वहः साध्यत्वे इलादिमन्थेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाव- विवक्षणमसातम् । सम्बन्धद्वयावच्छिन्नवन्धमावद्वयघाटतसाधनसमानाधिकरणसाध्यामा. कूदाधिकरणवृत्तित्ववष्यापरुप्रतियोगिताकस्य पर्वतान्यवृत्तित्वाद्यभावस्य यावदन्तर्गतस्य १. वंतवायवयवसंयोगरूपहेतावसत्वेनाऽतिव्याप्तेरभावात् , स्वव्यापकत्वस्य निविष्टस्वे च ताह शामावस्य लक्षणाऽघटकतयाऽतिव्याप्तिसम्भवेन तरसगतेरिति चेन्न । तादृशविवक्षणस्य य । याश्रुतदीधितिकाराऽभिप्रेतत्वात् । साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्यागावविशेषणे उक्ताति. व्याप्तिवारणाय तादविवक्षाभावेऽपि क्षतिविरहादिति । तम-तथासति भूतस्वमूर्त. खान्यतरामाववान् स्पर्शवदन्यत्वादित्यादी दीधितिकारण दास्यमानाया अतिव्याप्टेरसङ्ग स्यापतेदुरुद्धरत्वात् । स्वव्यापक्रवाऽनिवेश तन द्रव्यवृत्तिवाद्यभावस्य यावदन्तर्गतस्य हैंता- वसत्वेनाऽतिव्याप्तेरसम्भवात् । तनिवेशे तु तादृशाभावस्य यावदन्तर्गतत्वमेव न ताशा भावप्रतियोगितायाः आकाशगृत्तित्वादिसाधारण्याध्यापकत्वस्य भूतत्वमूर्तत्वोभयघटितसा ध्याभाव कूटाधिकरणपृथिव्यादिचतुष्कपत्तित्वेऽसत्वादतिव्याप्तिसंगतेः । ननु सयोगेन द्रव्य स्याऽध्याप्यत्तितया वहिमान् धूमादित्यादौ धुमादिसमानाधिकरणस्य वहिवाद्यवच्छिना भावस्य क्याप्यतितानिरूपकाधिकरणं यजलादि तत्तवृत्तित्वावश्यापकप्रतियोगिताकत्वस्या ऽऽलोकावृत्त्यभावादी सत्वन यावदन्तर्गतस्य धूमादावसत्त्वादव्याप्तिः, एवं संयोगी द्रव्यत्वा. दियादौ साधनसमानाधिकरणसंयोगत्वावच्छिन्नाभावघटितसाध्याभावसमुदायस्य च्याप्यत्ति तानिरूपाधिकरणगणाद्रियत्तित्ववव्यापकप्रतियोगिताकस्य पृथिवीभिन्नवृत्तित्वाभावादाव. दन्तर्गतस्य द्रव्यत्वादिहेतावसत्त्वादव्याप्तिरिति स्वव्यापकस्वनिवेशः। नच वदित्वावच्छिन्ना. मायादेाप्यवृत्तित्वाभावाल तमादायोक्तरीत्याऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तनस्वादौ तस्याऽपि ध्याप्यवृत्तित्वाऽनपायादिति चेन्न । व्याप्यत्तित्वविशिष्टस्य साधनसामानाधिकरण्यविवक्षणेन साधनाधिकरणे व्याप्यत्तिस्वलाभेन पहिरवावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाऽघटकतयोतस्थलेऽ. . -- व्याप्त्यभावात्। अत्र केचित् । स्वव्यापकत्वस्याऽनिवेशपक्षे भूतत्वमूतत्वान्यतराभाववान् स्पर्श- वदन्यत्वादित्यादी द्रव्यत्तित्वामावादेर्यावदन्तर्गतस्य हेतावसत्यानातिव्याप्तिस्तथैव भूतत्व. मूतत्वोभयाभाववान् स्पर्शवदन्मत्वादित्यादी साधनसमानाधिकरणभूतत्वमूतत्वोभयाद्यात्म कसाध्यामावघटितटाधिकरणवृत्तित्वत्वम्यापकप्रतियोगिताकस्य द्रष्यत्तिलामावादेः स्पर्शव.

·.२२४ जागदीशीयधिकरण दन्यत्वादावसत्त्वेनाऽव्याप्तिरिति तद्वारणाय साधनसमानाधिकरणवेन साध्याभावाविशेषणे ऽपि तादृशत्तित्वस्ये स्वव्यापकत्वमवश्यं निवेशनीयम् । अत एवं एतरसुचनायैव दीधिति . कृता भूतत्वमूतवाद्योरन्यतरत्वेनाऽभावे साध्ये इत्युक्तम्, अन्यथा भूतत्वमूर्तरवायोरभाने साध्ये इत्येव ब्रूयात् । नचैवगपि भूतत्वमूतत्वोभयाभाववान् मनस्त्वात् गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्ताभाश्वान् द्रध्यभिमत्वादित्यादी मूर्तत्तित्वामावस्य मनस्त्वे, सत्तावद्वतित्वाभावस्य द्रम भिन्नत्वेऽभावादव्याप्तिारैवेति वाच्यम् । साध्याभावत्वपर्याप्त्यधिकरणस्य साधनाधिकरण वृत्तिस्वविवक्षणेन भूतत्वमूतत्वोभयात्मकस्य साध्याभावत्वपर्याप्त्यधिकरणस्य मनोरूपसाधना धिकरणाऽत्तित्वेनाऽऽये सार्वभौमनये विशिष्टस्याऽतिरिकत्वेन विशेषणविशेष्योभयस्य दम्म त्वस्यैव वा विशिष्ठसत्ताभावाभावत्वांगीकारेण च द्वितीयेऽव्याप्त्यभावात् । न चैवमुभयामा वसाध्यकस्पर्शवदन्यत्वेपि नाऽध्यातिः, भूतत्वमूतत्वोभयस्य हेत्वधिकरणे मनसि आकाले वाऽसत्त्वादिति वाच्यम् । घटस्वपटत्वोभयत्वविशिष्टे द्रव्यवृत्तित्ववद्भुतत्वमूवोभयत्वविशिष्ट स्पर्शवदन्यवृत्तित्वस्याऽनपायात् । न गोत्वाश्वत्वोमयाभाववान् द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्ति: घटत्वपटत्योभय त्वविशिष्टे द्रव्यवर्तित्ववत् गोवाश्वतोभयत्वविशिष्ट व्यवृत्तित्वसत्वेन गो. स्वाश्वत्वोमयारमकसाध्यामावस्यापि लक्षणघटकतया तपटितरूपाधिकरणाऽप्रसिदेरिति का च्यम् । विरुद्धयो!त्वाश्वत्वयोर्गोत्वाश्वतोभयाभावाभावत्वे मानाभावेन साध्याभावस्य गोत्या. स्वोभयात्मकत्वाभावात् । नच भूतत्वमूतत्वोभयस्य साध्यामावत्वे कि मानमिति वाच्यम् । घटादिमति घटाद्यभावाऽप्रतीत्या घटाधभावाभावव्यवहाराच्च घटाघटायभावाभावत्वात “भूतत्वमूर्तत्वीभयवति भूतत्वमूर्तपोभयाभावाऽप्रतीत्या भूतत्वमूर्तीषोभयाभावाभावभ्यबहाः राच्च भूतत्वमूर्तत्वोमयस्य तदभावरूपसाध्याभावत्वसिद्धः, विरुद्धगोस्वावस्वामयस्थले । नैवं संभवतीति बदन्ति । तन्न सम्यक् । यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकः साध्याभावः तदमावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकाभावत्वेन तस्य साधनाधिकरणवृत्तित्वविवक्षणेनैव भूतत्वमूतत्वोमयाभावादिसाध्यकत. शंवदन्यत्वादावस्याफ्यभावात् । प्रत्येकाधिकरणे उभयाभायो मारतात्यप्रतीत्या उभयामा बामावत्वेनोमयस्याऽवृत्तः । एतेन स्वव्यापकरवस्य ताशत्तिावापेऽनिवेशे पटफुयायशष्य. ज्ञानपटकावन्दविशेष्यशानाभयाभाववान् पटपटान्यतरत्वादिस्यादावव्यामिः, तत्र सायामाग. स्य घटकुदयविशेष्यकशानपटकुविन्दविरोध्यकशानोभयात्मकस्य घंटे पटे च तमानत या साधनसमानाधिकरणस्य लक्षणपटकतया तद्घटितसाध्याभावकूटस्याऽधिकरणं याचम्म तहतियायव्यापकप्रतियोगिताकस्य दम्पत्तिस्वादमावस्य तारसवादतः धाम्पसमानाधि. हरणपेन साप्यामावविशेषणेऽपि स्पध्यापक तारातिरसे देयमिति परास्तम् । उफरी. स्थाविपक्षणेऽध्यापयमावात् । अन्ये तु कृतित्वमालोकान्यरवोमयामावस्यैव समानाधिकरणसाभ्यामापस्टाधिकरण प्रतिस्वावभ्याएकप्रतियोगिताकस्य धूमहेताबसस्पेन तमादायाऽध्यामिवारकरनेव सायम् । नच पतित्वतान्यत्तियोमयावरिछपामामादायाऽभ्याप्तिवारणार्थ म्यासमा धानपरित्यनेद प्रतियोगिताऽयं विवक्षणीयेति तत एपोकामावस्य निराध इति बा. - 1 - ·सटिप्पणटीकासहितम् । २२५ च्यम् । पर्वतत्तित्वपर्वतान्यत्तिस्वोभयावावछिन्नाभावधारणाय वृत्तिवपर्याप्त्यव्यासज्य तेधर्मानवछिलावेनैव प्रतियोगिताया वक्तव्यत्वात् । तादृशप्रतियोगिताकत्वस्य च वृत्तित्वा- लोकान्यत्वोभयामापेऽपि सरवादित्याहुः । तदपि न चारु । व्यासज्यवृत्तिधौ यत्तित्वपर्याप्तत्वं निवेश्य पात्तत्वाऽऽलोकाययो. भयाभावस्यापि लक्षणघटकता सपाय स्वव्यापकतादृशवृत्तित्वकरवनिवेशस्य मन्दप्रयोजन: वात् । प्रक्षालनाद्वीति न्यायेनोभयानुपादानस्यैवोचितत्वात् । अत्रोच्यते । उक्तरीत्या साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभावे विशेषितेऽपि स्वव्या पकताशवृत्तित्वत्वकत्वात्मकपूर्वदलादाने भूतत्वाभावमूतत्वाभावान्यतरवान् स्पर्शवदन्यत्वा- दित्यादावव्यामिः, तत्र भूतस्वाभावविशिष्टमूर्तस्वाभावमूतत्वाभावविशिष्टभूतत्वाभावान्यतरा- भावस्य भूतत्वमूतत्वस्वरूपस्य मनसि आकाशे च तादृशान्यतरनास्तीति प्रत्ययेनोत्तरीत्या साधनसमानाधिकरणस्य लक्षणघटकतया तयाटतसाध्याभावकूटस्याधिकरणं यत्पृथिव्या- दि स्पर्शवत् तदृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य द्रव्यवृत्ति-वाद्यभावस्य यावदर्तगतस्य स्प. शवदन्यत्वादिहेतावसत्त्वात् , पूर्वदलदाने तु द्रव्यदृत्तित्वाभावेन प्रतियोगिताग मनोवृत्ति. स्वादिसाधारण्याव्यापकत्वस्य ताशवृत्तिवत्वात्मस्पर्शवकृतित्वेऽसत्त्वेन द्रव्यवृत्तित्वाधभाव: स्य लक्षणाघटकतया नाव्याप्तिरिति साधनसमानाधिकरणस्वेन साध्याभावे विशेपितेऽपि पूर्व दलस्यावश्यकत्वं सूपपादनमिति समुदायघटितदलद्वयनिवेशस्यावश्यकतया द्वेधानिवेशपक्षः सर्वथा अवाधित एव । अपरे तु साधनसमानाधिकरणत्वेन स्वव्यापकत्वस्याऽनिवेशे इष्टापत्तिरेव भूतखमूर्त- स्वान्यतराभाववान स्पर्शवदन्यत्वादित्यादी दीधितिकारस्याऽतिव्याप्तिदानं च साशत्तित्वत्वा- तिरिकसमानाधिकरणधर्मानच्छिन्नेत्यादि द्वितीयकल्पमभिप्रत्येवेति न तदसंगतिरपीत्याहुः । तदपि न हृद्यम् । उकरीत्या कल्पद्वयेपि तत्संगमनात् , इष्टापत्तेः कत्तमशक्यत्वाच्च । अत एव साधनसामानाधिकरण्यनिवेशे पूर्वदलं न देयमेव द्रव्यत्तित्वाथभावमादाय निरु. कातिव्याप्तिनं भवतीत्यस्वरसादेव किंचेत्यादिना दीधितिकारस्य दूषणान्तरदानमिति न पूर्वो. काऽतिव्याप्तिरित्याधुनिकोक्कमप्युक्तरीत्या पूर्वदलस्याऽऽवश्यकतयोपेक्षणीयमेव मुधीभिः रियलम् । दीधितीसाध्यामावश्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बाध्य इति। अत्र साध्याभावश. ब्दार्थः साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकाभावः, तस्यैवाऽनुपदं विवक्षणीयत्वात् । एवं चाऽत्र तृतीयार्थोऽवच्छिन्नव तस्य च साध्यामावशब्दार्थंकदेशे साध्यतावच्छेदकसमानियतप्रतियो. गिसायामन्ययः । तेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना या साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियो गिता तनिरूपकामावो बोध्य इति फलितम् । यथाश्रुते साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्या भावविवक्षणेऽपि समवायेन वः साध्यत्वे संयोगादिना बाथमावस्य संयोगसमवायोभय. घटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वविविशिष्टद्रव्यत्वादेः समवायादिनाऽभावाऽभिन्नतया समवायाधीच्छमप्रतियोगितामावतया धारणाऽसम्मवेन तेनेत्यादिना धारणाऽसंगतेः । यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति; मात्र अवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य तृतीयार्थतया साध्या तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावो वोभ्यः। तेन नोकराया तदेण. - -- ·जागदीशीव्यधिकरणं R वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभाघस्याऽप्रवेशेऽपि अतिव्याप्तदुरुद्धरत्वात्, सा. ध्याभाववामंयुक्तरवसामान्यामावस्य कुत्रापि संयोगेन वृत्तिमति अस. स्वात्, घयवयवमात्रसंयुक्तस्य वस्तुनोऽसत्वादिति ध्येयम् । ननु सम्बन्धविशपायिवक्षायां प्रलयोत्पन्नकर्मतसनित्यपादिकमेव ययभावकूटाधिकरणं वाच्यम्, विभुमूर्तयोर्यथायोगं कालिकसयोगदि. परतविशेषणताभिर्वनिमत्वेन द्रव्यस्य साध्यामावकूटवत्यधिरहात्, पहपः समानकालीनस्य धूमासयोगिद्रव्यस्याऽमत्त्वात, तथा च तम साध्यामा तादवस्यामिति । तन । तथापि संयोगादिना पन्ह्यभावस्य संयोगघटितसामानाधिकरण्येन वन्ह्यादिविशिष्ट यत्प्रमेयसामान्य समवायादिना तदभावात्मकतया तादशधिवक्षणेऽपि तदोप. ताइवस्थ्यानुदारात् । साध्यतावच्छेदकसमानयतत्वस्य प्रतियोगितायामवश्यं निवेशेन साध्य. 'निष्टत्वस्य निवेशे प्रयोजनाभावाच्च । वाहवयवमात्रसंयुक्तस्य वस्तुनाऽसत्वादतीति । तथाच वयवयवसंयुक्त 'बावादरपि समवायेन वन्यभाववति भूतलादी संयुकत्वात् । न च तस्य दिगादिसंयुकत्वे. ऽपि दिगादिनिरूपितसंयोगस्य वृत्यानयामकतया दिगादिसंयुक्त तत्र संयोगेन ताशवृत्तित्व स्वावच्छिन्नाभावः प्रसिद्ध एवेति वाच्यम् । तादार यादिवृत्यनियामकसम्बन्धेन हेतुतायो तेन सम्बन्धेन पृत्तित्वाऽप्रसिम्याऽव्याप्त्यापरया वृत्तित्वस्थाने राबद्धत्वस्यैव निवेशनीयत्वात् । तथा- च तत्र वृत्तिमद्वृत्तिस्तादृशाभावो व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभाव एव तस्य च हेती सत्वा- दतिव्यतिरिति भावः । वक्ष्यमाणविशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नताशात्तीवामाव- वत्स्यावच्छिनाधिकरणतासामान्यकत्वविवक्षणेऽतिव्याप्त्यादिदोपवारणसंभवादिरयाशयेन ये- यमित्युतम् । बासमानकालीनस्य धूमाऽसंयोगिद्रव्यस्याऽसत्वादिति। नन्वत्र समवायन बहिसाध्यकधुमेहतुकस्थले सम्बन्धसामान्येन साध्याभावस्य विवक्षायामीप साध्याभाववत्वस्य चरमध्यणुके एव सत्वात्तनिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिभवृत्तित्वस्य च प्रसिद्ध्या प्रन्याऽसंगतिः । न च तेजस्वेन वद्धिसाध्यकस्थलाभिप्रायेण प्रन्थ उक्तस्तयाच चरमधणुककालेऽपि तेजसः सत्त्वाच तेजस्त्वावच्छिन्नाभावः सम्बन्धसामान्येन घणुके वर्तत इति घाच्यम् । वन्यसमानकालीनधूमाऽसंयोगिद्रव्यस्याऽसत्तादित्यत्र संयोगिदव्यस्या- उसत्यादित्युकावेव सामंजस्ये धूमपदस्य वयात् । वस्तुतस्तु धूमप्रतियोगिकधुमहेतुकस्थ. लाभिप्रायेणातिव्याफ्युपन्यासान प्रन्याऽसंगतिः। ननु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन विवक्षा- यामपि ताशतित्वसामान्याभावस्य हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमद्वृत्तित्वाभावादति- व्याप्तिः स्यादेवेति चेन्न । इदमापाततः इति प्रन्धेन स्वयमेवोक्तस्वादिति ध्येयम् । अथ तादृशद्रव्यत्वस्याऽप्रसिद्धत्वेऽपि वन्द्वसमानकालीनद्रव्यस्य प्रसिध्या तस्य साध्या. भावकूरचत्वसभत्रे तनिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावरिछन्नवृत्तित्वप्रसिधा तदभावस्य धूमे एव वृत्तिमद्वृत्तितया तमादायाऽतिच्याप्तिः सभवति । न च धूमाऽसंयुक्तद्रव्यस्याऽप्रसिद्धत्वा दित्येव पाठ इति वाच्यम् । तयासति धुमसंयुक्तकतिपय व्यस्य बन्दासमानकालीनरवसम्भ- साध्याभावकूटपनिहापसेहतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वप्रसिद्धिसम्मवेऽग्रे वात ·-- सटिप्पणटीकासहितम् । २२७ बकूटाधिकरणे हेतुतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धेन घृत्यप्रसिद्धष धूमे नाति- पाप्तिः, समवायेनधूमस्य हेतुत्वे च विरुद्धत्वात् साध्यसामानाधिकरण्यवि तादृशतित्वाऽप्रसिध्यैव धूमे नातिव्याप्तिरिति लिखनाऽसंगतेरिति चेन। धूमाऽसंयुक्तद्रव्य- स्याऽप्रसिद्धवादित्युक्त सुतरा धूमसयुक्तद्रव्यमप्रसिद्धमित्यस्य तात्पर्यतो लाभादिति समा. धीयते । वन्ासमानकालीन व्यस्याऽसत्त्वादित्यप्रे लिखनवी चिन्यम् , धुमाऽसंयुफमाग- स्य वैयादिति । अपरे तु द्रव्यस्य वन्ताभावकूटरवे विरहेण हेतुः वन्ह्यसमानकालीनधूमा ऽसयोगिद्रव्यस्याऽसत्त्वात् इत्युक्ती निर्वाहसम्भवे अन्यत्सर्वमनुपयुक्तं स्यात् । न च वन्यसमानकालीनधूममसंयोगिद्रव्यस्याऽसत्त्वादिति अतिव्याप्तिसाधको हेतुरिति वाच्यम् । यस्याऽस्वं तदभावप्रयोजकं तस्य सत्वं तत्प्रतियोगिप्रयोजकमिति व्या. प्त्या पासमानकालीनधूमसंयोगिद्रव्यस्य सत्त्वे तु अतिव्याप्तिः स्यादिति प्रतीयते, तान संभवति साध्याभावकूटाधिकरणनिकापतहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिस्वस्यैव धुमे 'सत्वात् , तथा नियमाऽस्वीकारेऽपि तथाचेत्यादिप्रन्थस्य हेतुतायास्तत्र प्रदर्शनीयत्वेन त- देतुताया एषाऽसम्भवात् , वन्ह्यसमानकालीनधूमाऽसयोगिद्रव्यस्याऽसत्त्वादिति पाठे वन्य- समानकालीनधूमाऽसयोगिद्रव्यसत्त्वस्याऽतिव्याप्तिसंपादकत्वेऽपि उक्तयुक्त्याऽतिव्याप्त्यभावसं पादने हेतुत्वस्यैवाऽसंभवात् , द्रव्यस्य कूटवत्त्वीवरहे हेतुत्वाभिधाने तु सयोगेल्यस्य वैयय॑म् , तथापि तथाचेत्यादिप्रन्थस्य प्रलयोत्पन्न कर्मादीनामेव साध्याभावकूटवत्वे चेत्यर्थकत्वात् तथा चेत्यस्याऽप्रसिद्धो हेतुत्वमुक्तम् , अप्रसिद्धेश्वातिव्याफ्यभावसंपादने हेतुत्वम् । ननु वन्यसमा नकालीनधुमाऽसयोगिद्रव्यस्य सत्त्वे शृत्तिमत्त्वाऽप्रसिद्धिनिबन्धनाऽव्याप्तिः कथं स्यादिति शंकायामुक्त वन्धसमानकालीनधुमाऽसंयोगिद्रव्यस्याऽसत्वादिति, तथा चाऽतिव्याप्त्यमाव- संपादने एव तस्यापि हेतुत्व परन्तु द्रव्यावावच्छेदेन पन्ह्यभावकूटवस्वाभावस्य निश्चयात् व. नासमानकालीनधूमाऽसंयोगिद्रव्यसत्त्वे कय तेन प्रकारणाऽतिव्याप्त्यमाव इत्याशंकाया एवाs. नुदयेन तदाशंकाया हेतुत्वाभिधानमसंगतम्, ताशवाक्यजन्यशाब्दस्य नाशेन तादृशश- कायाः संमवेऽपि तुल्ययुक्तथा वन्धसमानकालीनघूमाऽमंयोगिद्रव्यस्यासत्त्वादियुक्तः वन्य. समानकालीनधूमसंयोगिद्रव्यमस्तीति शंका स्यात् , तत्सभेवन साध्याभावकूटयनिरूपितहेतु. तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नावृत्तित्वप्रसिद्धिसम्भवे तदप्रसिध्या नातिव्याप्तिरिति लिखना। उसगतेरिति विभावनीयम् । समवायन धूमस्य हेतुत्ये चेति। साध्यसामानाधिकरण्यविवक्षणादेवेति। एतेन समवायेन घमस्य हेतुतायामेवोक्तव्यावृत्तिदानम् वन्द्यवयवमानसंयुक्तयदार्थाभावेपि वन्य- वयवमानसमवेतपदार्थसत्वेनोक्तविवक्षायामतिव्याप्त्यसंभवाद् वन्यधिकरणे धूमावय- वविशेषे वर्तते यो धूमविशेषः स एव यत्र हेतुस्तन तदधिकरणे संयोगेन वन्धभावविरहा दुपियक्षाया अमावेऽतिव्याप्तिसम्भवादिति केचिदुक्ति परास्ता । समवायेन धूमस्य हेतु. खे सम्बन्धद्वयावच्छिन्नवन्धमाषद्वयाधिकरणधुमावयववृतिवेनोक्तविवक्षणामावण्यातव्याप्ते र. भावाच्चेति ।।

·4 A १२८ जागदीशीच्यधिकरण वक्षणादेव तयुदासस(१)म्भवादत माह-संयोगेनेनि । तथास्ये पावः सा. ध्यये । तथाचा घलयमावफूटाधिकरणं यनियरूपादिक तत्र हेतुनायच्छे. दफसमवायसम्याधन तवृत्तित्वस्य सपत्यादी प्रसिद्धस्याऽभावो पत्तने, एव वयवयवत्व इत्यतिच्याप्तिः स्यात्, यदि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन- साध्यामायस्य प्रवेशो न ख्यादिति भावः । ननु समयायेन यहपमावस्य वयवयवत्वाऽसमानाधिकरणत्यादयः श्यमाणेन साध्यांमावानां हेतुसमानाधिकरणत्याशणेनेच न तादशा- भावमन्त व्यक्तिरतायतिम्यातिएतो इत्यन्तरमा पर्वतेति । अत्र समायेन चंदघमावस्य पर्वते. संयोगन पद्यमायस्य च यद्वय श्यये हेतुसमानाधिकर. पात्वात्तदुभयघोरे तसाध्याभावकूदस्याधिकरण यन्नित्यपादिक तत्सम वेतत्वाधभावस्य ताशसंयोगे हेतो सत्त्वाद् भवत्यतिव्याप्तिः । कैचित्तु प्राचीनमत तादात्म्यातिरिक्तवृत्त्यानयामकसम्बन्धस्य हेतुतायटर वाभावेन सर्वत्र सयोगेन हेतुतायो वृत्तिनियामकसयोगस्येव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धता दिगादिसंयुक्ताप वयवयवोपर्यवात्पन्नविनष्टगुणादी पत्तिमति घृते समदायेन वलयभावाधिकरणपर्वतादिनिक- पितत्तिनियामकसयोगरूपहेतुतावच्छेदकसम्बन्घावच्छिनीतनावावच्छिताभावस्यापि याव- दन्तगतस्य तस्य धूमेऽमत्वनोकाववक्षायामतिव्याश्यमावेन संयोगेन धूमस्य हेतुनामामेय तधापत्ति , तादात्म्यातिरिकत्यनियामकसम्बन्धस्यापि हेतुतापट स्वयादिनवीनमतेपि यत्र ऋतिनियामकसयागेनैव भूभस्य हेतुना तनवोतम्यातिदानसगतिरित्याहु: । ताधिस्यम् । यदि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यामायस्य प्रवेशो न स्यादिती. ति । अथ समवायेन महत्तायामेवाऽतिव्याप्तिसम्भषे वयवयवत्वानुसरण विफलामेति धेन । जन्यानोमव मूतना दिगुमाधिस्वमते साध्याभावकटाधिकरणधूमयमवायिपरमायादि- वृत्तित्वस्य हेतो सत्त्वान्नातिव्याप्तिसम्भव बत उभयमतसाधारण्यानुराधेन तदुपक्षणाव, त. थाच सबन्धधामान्यान्तर्गतसमवायेन बहुधवयेव वयभावविरहेण अन्योक्तरीत्याऽतिमाप्तिः स्यादिति भाष । केचित्तु वयवयवावं वद्धिमत्त्व तच्च समवायन बहिरेवेति प्राहु । अथ समवायन केवलवाहतस्य केवलाऽवयवत्वस्य च हेतुतायामप्यातव्यातसम्भार वयवयवत्व- हे यनुपरणमयुक्तमिति चेन्न । साध्यामावकूटाधिकरणवथ समवायिवहधसयुक्तीह, च हयसमायिबद्वयसयुक्तजलीयपरमाण्वादिक चादाय नातिव्याप्तिसम्भव , अत उभयमतसा- भारण्यार्थ वधयवत्वहेवनुसरणम् । अतो हेत्वन्तरमाहति । अदमवधेयम् । के. व अतिसयोगस्य केवलाऽवयवसयोगस्य च हेतु तत्तत्सयोगाश्रयजलीयपरमायादिकमा- द्राय दोषाभावात् , उभयमतसाधारण्या) तादृशहेत्वनुसरणम् । केचित्तु जन्यमात्रस्य कालो- पाधि वागीकारेऽनमौकारे वा उमयथैवाऽनिव्याप्ति , पर्वतसयोगस्य हेतु जन्यमानस्य का ले पायित्वांगीकारे न सम्भवति साध्याभावकूताधिकरण घट एव तन्निरूपलवतिया पर्वत. सयोगे सत्वात् पर्वतवयवयवसयोगे तु न घटनिरूपिततिता इति प्राहु । (1) विकादेव तामेति पाठ ताम् । . - ·- HAR " सटिप्पणटीकासहितम् । २२९ यतु संयोगेन बढेःसाध्यत्वे वयवयवत्वस्य विरुद्धस्वाद हेतो साध्यसा. मानाधिकरण्यविशेषणादेव तद्धारायितुं शक्यते इत्यतः पर्वतत्यादिहत्वन्त रमिति तिनुच्छम् । वयवयवेपि वहयन्तरस्य संयोगेन वृत्तेपिरोधविरहात्, तादात्म्येन साध्यत्वानुरोधात् साध्यसम्बन्धितामात्रस्यैव सामानाधिकर- ण्ये प्रवेश्यत्वाति भावः । सम्बन्धद्वयेति । पर्वतस्य सयोगावच्छिन्नवहय. भावानधिकरणत्वात वयवयवस्य समघायावाच्छन्नवहयभावानधिकर. नत्वादिति भावः । नातिव्याप्तरिति । प्रागुक्तरीत्या साध्यामावकूटाधिकरण. नित्य(२)रूपादौ हेतुताघटकसंयोगसम्बन्धेन वृत्त्यप्रसिद्ध्या वाहिमान् धूमादि- अन पर्वतवयवयवसंयोगस्य हेतुत्वे वहेः समवायेन सयोगेन वा साध्यत्वमित्यन विनिगमकाभावेनोभयोरपि प्रत्येकं साध्यताघटकत्वम्, विनिगमनाविरहेण एकशेषस्य क. तुमशक्यत्वात् फलती विशेषाऽभावाच्चेति ध्येयम् । अय पर्वतस्य वयवयवसयोगस्य च सम्बन्धद्वयावच्छिन्नेति प्रन्थपर्यलोचनया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावाऽविवक्षणे सम्बन्धसामान्येन साध्यामावस्य निवेशेन पतो वह्वयवयवध न सम्बन्धसामान्येन साध्याभावकूटाधिकरणं किन्तु सम्बन्धसामान्येन निर्वहिरेव तदृत्तित्वाभावस्य लक्षणघटकस्य पर्वतवयवयवसंयोगे सत्त्वादतिव्याप्ति., साध्या तावच्छेदकसम्बन्धेन माघ्याभावोको यथासम्भव समवायेन संयोगेन च निर्ववित्तित्वामान वस्य यावदन्तर्गतस्य तत्र हेतावसत्वानातिव्याप्तिरिति लभ्यते । तत्र सम्बन्धसामान्येन सा. ध्याभावविवक्षणे कालभित्रमात्मस्वादित्यादावव्याप्तिरेव वक्तुमुचिता, अनुपपतिसम्मवे आ। पत्तेरन्याय्यत्वादिति चेन्न । भतिव्याप्तेरुपलक्षणत्वादिति ध्येयम् । इदन्तु बोध्यम् । सा ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यामावषद्गृत्तित्व-सम्वन्धसामान्यावच्छिन्नसाध्यामाववद- तिपयोमेंदेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य व्याप्यत्वव्यापकत्वदलयोरेकत्रैव निवेशे प्रतियोगितायो साध्याभावकूटवत्तिरवत्वसमनैयत्य सम्भवतीति दलद्वयेऽपि साध्यतावच्छेद- फसम्बन्धावच्छिन्नाव प्रतियोगितायां निवेश्यम् । दीधितिकृता च द्वितीयदले साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धन साध्यामावविवक्षायाः प्रयोजनमुपदार्शतम् , प्रथमदले तद्विवक्षाया प्रयोजन. च नेतत् , द्वितीयदले तद्विवक्षयेव तमिरासात् , किन्तु पहिमान् धूमादित्यादापव्याप्तिवारणम्। प्रथमदले तदविवक्षणे "कालाभिषमात्मवादित्यादावव्याप्तिीमया यत्किचि सम्बन्धेनैव साध्या. भावस्य वाच्यतया" भालोकाऽवृत्तिसयुक्तत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य स्वम्यापक विषयतादि'य. स्किचित्सम्बन्धावच्छिन्नवदयमावक्टाधिकरणवृत्तित्वत्वकस्य संयोगावच्छिन्नवापभावकूटाधि करणवत्ति वरवव्यापकप्रतियोगिताकस्य यावदन्तर्गतस्य धुमादावसत्वेनाऽव्याप्ति• स्यादिति। ननु पर्वतवयवयवृत्त्येकवहधमावस्य सम्बन्धद्वयावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाभावेन तदस. गतमित्यत आह पर्वतस्येति । संयोगावच्छिन्नति । सयोगावरिछत्रप्रतियोगिता केत्यर्थ । एवमपि । तथाचेकैकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकैकाभाव एवाऽभिमत इति भाव । (१) कुटाभावयति नित्यति पाटा तर २० जागा ·२३ जागदीशीच्यधिकरणं, यादाचव्याप्तित्यपिद्रष्टव्यम् । अत्र च वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोः गितावच्छेदकत्वमते पवेदमुक्तम् , तेन धनी चैत्रत्वादित्यादी स्वत्वादि. सम्बन्धेन साध्यतायां नान्याप्तिः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसमा: नाधिकरणसम्बन्धानच्छिन्नप्रतियोगिताफसाध्यामावो प्राय इति तु - युक्तम् , धनी द्रव्यत्यादित्यादौ व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नसाध्यामाव. स्यैव ताहशत्धेनाऽतिव्यातिप्रसंगात् । ननु साध्याभाषो.यदि साध्यतावच्छेदफरूपेण विधक्षितः तदा प्रमेय यत्तु-पर्वतादेरुत्पत्तिकालावच्छेदेन सम्बन्धद्वयावच्छिन्नवहषभावद्वयाऽनधिकरणत्वेऽपि -न प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशिष्टामावाधिकरणत्वमिति न दोपः 1 साध्याभावे प्रतियोगिवेय! धिकरण्यमवश्यं निवेश्यम् । तच्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यम् , तथाच कालिक • सम्बन्धावच्छिन्न कालभेदाभावस्य, कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वामावस्य च साध्यताव. छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणत्तित्वाभावात् संयोगसमवायावच्छिन्नवस्यमाषस्य च जलादावेव साध्यतावरेछदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वविशिष्टतया पर्वतवयव. यवसंयोगस्य च तदवृत्तितया दधित्युकाऽतिव्याप्तेरपि सगतिरिति-तम। एवमपि वहया -वयवादेनिहकप्रतियोगियधिकरण्यविशिष्टसम्बन्धद्वयावच्छिन्नवदयमावद्वयानधिकरणत्वासंगते. -दुष्परिहारत्वात् । एतलक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशे केवलान्वयिसाध्य के तादृशभावाऽप्रसि याऽव्याप्त्यापत्तश्च । चक्रवर्तिलक्षणोक्तव्यांधकरणघमावच्छिन्नभेदस्य मिश्रसम्मतत्वेऽपि -सर्वपामसम्मतता तद्रीत्या प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य निर्वतमशक्यत्वात् । एव च देधितो अभावद्वयाऽनधिकरणत्वपीत्यस्य अभावद्वयव्याप्यवृत्तिनिरूप कानधिकरणत्वेपीत्यर्थ इति ध्येयम् । वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमते एवेति । तस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे आपकाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यत्तु सर्व वाक्यं सावधारणमिति -न्योयन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव साध्याभावो बोध्य इति लाभेन साध्यतावच्छेदकस. -अन्धातिरिकसमानाधिकरणसम्बन्धानवच्छिसप्रतियोगिताकसाध्याभावो प्राह्य इत्यक्षरतात्प. याभ्यां पर्यवस्यति, तादृशसाच्याभावश्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको ध्यापकरणसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकच, तथा च वृत्यनियामकसम्बन्धस्याऽभावप्रति. योगिताऽनवच्छेदकरवेऽपि न क्षतिः, घनी चैत्रत्वादित्यादी ब्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्ना- भाषमादायव लक्षणसमन्वयसम्भवादिति । तदसत् । तथासति भ्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावनिराकरणेऽपि व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभावकूटाधिकरणकृत्तित्वस्य व्यधिकरण• -सम्बन्धावरिछशाभावमादायैव सर्वत्र लक्षणसमन्वयसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिति प्रन्यानु. -रिपतिप्रसंगातू । धनी द्रध्यत्वादित्यादी व्यभिचारिणि स्वामित्वादिसम्बन्धन साध्यताया प्यधिकरणसम्बन्धावच्छिमसाध्यामावस्यैव तादृशत्वादतिप्रसगाच्चेति सर्वमालोच्याह इति तु न युक्तमिति । क्षषिती यति । पतिकस्थले इत्यर्थः । तेन तत्र सद्धतावित्यप्रिमप्रन्ययातिः। साध्ये इति । राप्तम्यर्य बाधेयरवम् , तस्य च प्रतियोगितायामन्वयः । एतेन प्रतियो। ।

·सटिप्पणीकासहितम् । तथा स्वव्यापकीभूतसाध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकोऽपि । तेन यत्र पृथिवीत्वाभावादी साध्ये तत्तद्विपक्षाऽवृत्तित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताका- बान् बाच्यावादित्यादावव्याप्तिः प्रमेयत्यावच्छिन्न प्रतियोगिश्वाऽप्रसिद्धः। न च साध्यतावच्छेदकातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभाव एवाभावो वक्तव्यः,तथाचाऽवृत्तिगगनादिना प्रमेयादेरमावासुलभ इति वाच्यम् । घ्राणग्राहगुणधान् द्रव्यत्यादित्यादावतिव्याप्तिप्रसंगात , ताशगुणत्वस्य ग्राह्यगन्धावापेक्षया गुरुत्वेन प्रतियोगितानवच्छेदकनया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावामामेव तादृशामावत्वादत आह-तथेति । स्व-प्रतियोगिता, प्रतियोगिताव्यापकसाध्यतावच्छेदक इत्यस्य फलमाह पृथिवीस्वामावादाविति । तत्तद्विपक्षो घटादिः, तथाच घटावृत्तित्वावच्छिन्नामाव. पटावृत्तित्वावच्छिन्नाभावादिघटितसाध्यामावकूटाधिकरणाऽप्रसिया : थिवीत्वाभाषवान् जलत्वादित्यादिसद्धती नाऽव्याप्तिः, घटावृत्तित्वाव- च्छिन्नामावप्रतियोगिताया पटत्वादावपि सत्येन साध्यतावच्छेदकस्य त- दव्यापकतया ताशामावानां लक्षणाऽघटकत्वात् । प्रतियोगिभेदेऽपि ए. कधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया एकत्वादिति भावः । सद्धताविति । नाव्याप्ति. रित्यन्धयः। वह्निमान् धूमादित्यत्र साध्यतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धन विप गिताया साध्यतावच्छेदकव्यापकरवं दर्शितम् । प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वान सिद्धरिति। न च प्रमेयत्वेन घटस्वपटत्वोभयाभावसत्त्वादुक्ताऽप्रसिद्धिप्रदर्शनमनुचित. मिति वाच्यम् । विषयत्वाऽपेक्षया प्रमेयत्वस्य गुरुतया गुरुधर्मस्य प्रतियोगिताऽनवच्छेदक- त्वेन तदप्रसिद्धितादवरुध्यादिति ध्येयम् । धर्मविधया साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मनिष्ठा- वच्छेदकरवानिरूपकत्वनिवेशे गुरुधर्मसाध्यतावच्छेदकस्यले ताशनिरूपकत्वव्यक्तीना वि. शिष्य निवेशस्याऽऽवश्यकतया व्यधिकरणधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकरवव्यक्तित्वावच्छिन्ना- भावस्यापि ताशकूटान्तर्गततया गौरवमतः समानाधिकरणेति। ननु समवायेन घटद्रव्यत्वोभयस्य साध्यवे द्रव्यत्वस्य हेतुतायामतिव्याप्तिः, समवायेन घटव्यत्वोमयस्य कपाल एव सत्वेन ताशयाध्याभावस्य समवायेन घटो नास्तीत्यभाव एव पर्यवसानात् तादृशघटाभावस्तु साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताक । नचै. तालमणात्य सार्वभौमीयत्वेन सार्वभौमानां च उभयत्वस्य एकविशिष्टापरत्वेन पटद्रव्यत्वों- भयरवस्य द्रव्यत्वविशिष्टपटत्वे एव पर्यवसानम् , उभयवति घटामावप्रतियोगिता साध्यता. वच्छेदकसमनियतेति वाच्यम् । विनिगमनाविरहेणोमयत्वस्य ध्यत्वत्वस्वरूपत्वेन ताश. साध्यतावच्छेदकस्थले एवाऽतिव्याप्तेरनिवार्यत्वात् , तादृशमाध्यतावच्छेदकस्य घटेऽसत्त्वात् । न च घटव्यत्वोमयसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन पटविशिष्ट नास्तीत्यभावमादायैव नातिव्याप्तिः उभयनिष्टसामानाधिरण्यसम्बन्धेन घटविशिष्ट घटदव्यत्वोभयमेव, तथा च साम्य- ·जागदीशीव्यधिकरण भावकूटाधिकरणमप्रासैद्धं तत्र सद्धतौ पृथिवीरवादौ साध्ये जातित्वाचवच्छि- नामावति सामान्यादौ अवर्चमाने द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादी च नाऽन्या. . क्षीभूतत्तजलाद्यवृत्तित्वावच्छिन्नाभावकूटस्य गुणादी, द्रव्यं पृथिवीत्वा- दित्यत्र च विपक्षीभूतरूपरसादिप्रत्येकासमवेतसामान्यामावकटस्य जा. त्यादौ अधिकरणतासस्वात्तदासिञ्चिनियन्धनाऽव्यातरक्तस्थले विरहा. चवुभय नोदाहतम् । मनु यावतामैकाधिकरण्यं तावत्समुदायस्य विवक्षायां नोक्ताऽव्याप्ति रत आह-पृथिवीत्वादाविति । साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्यामावस्य च विशेषणीयत्वे जातित्वावच्छिन्नामावमादाय नातिव्याप्तिसंभव इत्यादि पदमुपात्तम्, तथाच जलाऽसमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्य तेजोऽसमवेत त्वावच्छिन्नाभावस्य च साधनसमानाधिकरणत्वाचवुमयघटिनसाशमा. थकूटाधिकरणजात्यादौ प्रकृतहतोरसस्वादातव्याप्तिरिति भावः। द्रव्य स्वस्य समवायेन हेतुत्वे ताशलाध्याभावकूटवति जात्यादी हेतुताव चच्छेदकीभूतसमवायसंबन्धेन वृत्यप्रसिधैव नातिव्याप्तिः स्यादत उ. कम द्रव्यस्वप्रकारकोते । सामान्यादौ च स्वरूपसबन्धेन वृत्तिर्वाच्यत्वादावेव सुलभा । प्रमाविशेष्यस्वादाविति । नातिव्याप्तिरित्यन्वयः। भ्रमात्मकतारशप्रती तिविषयत्व जायादापपीत्यतः प्रमेति । अथ प्रतियोगिता प्रति व्यापकत्वं तावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताको भवति गुरुसबन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकावत अवच्छेदकतावच्छेदकत्वस्वीकारादिति वाच्यम् । घटघटत्वयोरवच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य समवायेन घटो नास्तीत्यभाव एव पर्यवसानभवादिति चेन । तथापि प्रतियोगितान्यून वृत्तिधमस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वास्वीकारात् , उभयनिष्ठसामानाधिकरण्यसनन्धेन घट विशिधाभाषीय प्रतियोगिताया घटदव्यत्वोमयधर्मावच्छिन्ने सत्वेन घटस्वस्य न्यूनत्तित्वात् । याघतामैकाधिकरपयामिति । एकधिकरण्यापनसाध्याभावयाधिकरणपत्तित्वामा. या यावन्तस्तद्वत्वमित्यर्थः । अनुगमस्तु साधेयतासुबन्धेन यस्विचिदपिकरणविशिष्टताया. भाषव्यापकाधिकरणवृत्तित्वामावा यावन्त इति, अधिकरणे सायाभावव्यापकता च सामा- नाधिकरण्यसबन्धेन । यत्किंचिदधिकरणमादाय एकत्तित्वाभाव , एवमपरयत्किचिदधिकरण- मादाय वाशत्तिसामाव एवरीत्या यावन्तो वृत्तित्वाभावास्तत्वमिति ध्येयम् । यपाश्रुत चाक्यार्थस्तु एकाधिकरण्यापनत्वसहितस्य यत्किञ्चिदेकव्यफिनिरूपिताश्यतापत्साध्याभाव- खावच्छिमपर्याप्तिस्कूटवावच्छिनापिकरणतिसामावा यावत इत्यर्थ । भन्न प्रतियोगितां प्रतीति । इदमुपलक्षणम् । प्रतियोगिताया व्याप्यस ". यमभावप्रतियोगीति म्यवहारनियामक"स्वपसम्बन्धेन योध्यम् । अन्यथा वडिमान् भूमादित्यादौ सस्ता एव प्रतियोगिताया कालिकादिसम्बन्धेन कासादिवातितया कस्या भ• ·सटिप्पणटीकासहितम् । २३३ साध्यतावच्छेदकताघटकसबन्धेनैव प्राहम, तेन नित्यमानवतः तादात्म्येन साभ्यतायां ईश्वरत्वादिहेतौ घटान्यभेदस्य पटान्यभेदस्य च द्वयोर्षिपयता संबन्धेन प्रतियोगिताध्यापकीभूतनित्यशानात्मकसाध्यतावच्छेदकव्यापक प्रतियोगिताकयोरेकाधिकरणाऽप्रसिद्धावपि नाऽध्याप्ति, नया तारशे एवं साध्ये द्रव्यत्वादिप्रकारकप्रमाविषयत्वादित्यत्र पृथिव्यादौ साधनसमाना. धिकरणस्य पृथिव्यादिनवद्रव्याणां प्रत्येकमिन्नद्रव्यभेदकूटस्याधिकरणे गुणादी हेतोरसत्वेऽन्यतिव्याप्तिः । नचैवं घनिधूमोभयवान धूमादित्यत्राऽ व्याप्तिः, प्रतियोगितामात्रस्यैव प्रत्येकपर्यवसिततया वां प्रति पर्याप्त्या. पि प्रतियोगितामा न पहित्त्वादिक व्यापकमिति ताशाऽभावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्त्यापत्ते । नन्वन नित्यपद व्यमिति चेन्न । ज्ञानत्वावच्छिन्न प्रति कार्यकारणभावविरहेण जन्य. ज्ञाननित्यज्ञानसाधारणशानत्वस्याऽनुगतस्याऽभावात् नित्यपदोपादानेन नित्यज्ञानव्यक्तस्त- पतित्वेन साध्यतावच्छेदकतेति । केचित्तु प्रतियोगिताव्यापकसाध्यतावच्छेदक यदि स्वत्र त्तियत्किचिरसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावववृत्तित्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकाभावव. प्रतियोगित्वमुच्यते, तदा विषयतासम्बन्धेन स्ववृत्तिप्रतियोगिताकाभाववत्तित्वसम्बन्धेन ज्ञानस्य घटान्यभेदीयप्रतियोगितायां सत्वाद् घटान्यभेदे तादृशसाध्यतावच्छेदकाभाववरप्र. तियोगिताकत्वविरहेण लक्षणाऽघटकतया नाव्याप्तिरतो नित्यपदम् । नित्यपदोपादाने च वि. पयतासम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तिप्रतियोगिताकामाववत्तित्वसम्बन्धस्य नित्यज्ञानस्य व्यधिकर णसम्बन्धवेन घटान्यभेदादेरुक्कसम्बन्धन नित्यज्ञानात्मकसाध्यतावच्छेदकाभाववत्प्रतियोगि- ताकतया लक्षणघटकत्वेनाऽव्याप्तिरिति प्राहु । अन स्वव्यापकसाध्यतावच्छेदकव्यापकप्र. तियोगितासाध्यामावस्य निवेशेऽपि वविधमोभयवान् वहेरित्यादौ पहिधमोमयाभावीयप्र तियोगिताया धूमे स्वीकाराद्, अन्यथा तादृशप्रतियोगितावच्छेदक धुमत्वमिति यदवच्छे. दकत्वनिरुको जगदीशेनाऽभिहित अतिप्रसकधर्मे अवच्छेदकत्वासम्भवात् तदसगत्यापत्तेस्त याचोकामावस्य साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वामावाद् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावस्यैव लक्षणघटकवादतिव्याप्तिरिति तद्वारणप्रकारश्चिन्तनीय । गन्वेषामाष्टमेदानां साम्यतापच्छेदकधापकातियोगिताकोऽपि सामभिन्नभेदस्य मा "यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वाभावेन लक्षणाऽघटकस्वमिति वाच्यम् । जीवात्ममि मभेदीयप्रतियोगितायाश्चोभयत्र सत्वात् । ननु घटवस्वरूपघटभिन्नभेदस्य पटलात्मकपट- भिमभेदस्यापि यावदन्तर्गततया साध्याभावकूटाधिकरणत्वस्याऽप्रसिद्धिसमवे गुणे प्रसिद्धिक थनमसगतम् । नच यावतामैकाधिकरण्य तावतो समुदायस्य विवक्षया ऐकाधिकरण्यापन- साभ्याभावकूटाधिकरण गुण एव भवतीति वाच्यम् । तस्याऽग्रे निवेशनीयत्वेऽपि तस्येदा नीमनुसन्धाने रूपाभाववान् वायुवादित्यवाऽव्याप्तिदानस्याऽसंगतत्वापत्तेरिति पेश । ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्तायुद्धविरोधितापटकसम्बन्धेन -पत्तिमन्तो येऽमावास्तेषां कूटाधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । घटभिषभेदस्य स्वपदेन धारणे स्वप्रतियोगितावच्छेदकपटभेदलेन नित्यज्ञानविशिष्टवान् तादात्म्येनेति मुदि प्रति घटभेद सा ·जागदीश्रीव्यधिकरणं "प्तिरतिव्याप्तिा, नापि अभावत्वादिना अमावादी साध्ये तत्तत्साध्याभावकू. ख्यसाध्यतावच्छेदकताघटकसंबन्धेन कस्याप्यव्यापकतया निरुक्तसा. ध्याभावाऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । एकविशिष्टापरत्वानतिरिकस्य उभयत्व स्य सार्वमौममते पर्याप्तिभिन्नसंवन्धेनैव साध्यतावच्छेदकरवात(१) साध्य. तावच्छेदकपदेन साध्यनिष्ठमतियोगित्वस्योपलक्षणत्वात् , साध्यनिष्ठप्र. तियोगित्यसंबधेनैव या साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिताव्यापकरवस्यक्तिस्वा' दिति भावः। स्वेन नित्यज्ञानविशिष्टभेदवान् स्वरूपेणेति निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वात् तथाविधसम्बन्धः स्व. 'कस एवेति तेन सम्बन्धेन तादृशाभावा वृत्तिमन्त , मे च पूर्वोक्तनवमेका कृतिमन्तस्तेषी फूटाधिकरणं गुण एवेति, अतएव पूर्वोक्कामव्याक्षिमपहायातिध्याप्तिदानमपि सगच्छते । नव पृथिवीजलतेजोन्यतममिनभेदस्य गगनभिन्नभेदस्य च मावदन्तर्गततया तेन सम्बन्धन वृत्ति ‘मत्तया च तद्घटितकूटाधिकरणमप्रसिक्षमिति वाच्यम् । निरुकान्य तमभिमभेदस्य पृथिवी- स्वादिजातिस्वरूपत्वात् , गगनभित्रभेदस्यापि लाधवनाऽष्टद्रव्यातिरिकद्रव्यावस्वरूपत्वात् , अभावीयविशेषणतया मृत्तिमत्वविरहात् । न च पृथिवाभिमध्यगुणान्यतरभेदजलमिनद्रव्य कर्मान्यतरभेदतेजेभिप्रद्रव्यजात्यन्यतरभेदादीनामपि यावदन्तर्गतत्वेन निरुक्तसम्बन्धेन ५ तिमत्तया च तद्घटितकूटाधिकरणमप्रासेद्धमेति वाच्यम् । व्यानुयोगिकतादात्म्येन नि त्यज्ञानवत साध्यतायो द्रव्यानुयोगिकतादात्म्येन गुणस्याऽसत्वात् , पृथिवीमिनद्रव्यगुणा- ‘न्यतरभेदस्य गुणे एव सत्त्वात् , एव जलभिभद्रव्यकर्मान्यतरभेदोऽपि गुणे एव, एवं साह- पान्यतरभेदोऽपि गुणे एवेति क्ट्राधिकरण गुण एव । नच घटादिरूपतत्तय्यत पन्पतरभिम भेदस्य तसद्यक्तित्वादिस्वरूपत्वेन स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तिमत्तया च तद्घटितकूटाधिकरणमा प्रसिद्धमिति वाच्यम् । घटादिनिष्ठतव्यक्तित्वस्य तत्तपटानयोगिकसमवायेन घटस्वादिस्वरू पत्येन तेन सम्बन्धेन वृत्तिमत्वस्यवाऽभावात् । नब 'तपटीयरूपध्वंसादिस्वरूप" वद्य टीयरूपवसादिमद्भिक्षभेदमादाय नातिव्याप्तिरिति वाच्यम्। सयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादी संघमालदमादायास्यतिवारणाय साध्यामावस्य निरवच्छित्तिकान्यत्वस्याऽवश्य नि शनीयत्वात् । निरपच्छिमसम्बन्धात्य विरोधितावच्छेदकत्वाद्वा । एव तादात्म्येन नित्यज्ञा. नवत समवायेन साप्यतायो द्रव्यत्यादिहेती पृषिभ्यसमवेतामा जलासमवेताभावादिघटित यूटाधिकरणमात्यादी हतौरपत्तित्वेनाऽतिम्याप्तिारत्मपि योध्यम् । इति माप इति । फेचि तत्तत्सम्बन्पावरियक्षपर्याप्तरेख सम्बन्धत्वेन भ्यासज्य तिभण साम्पतायां यासम्बन्धावच्छिन्न पर्याप्त साध्यतावच्छेदकताघटकत्वं तत्सम्बन्भेनेव खाध्याय के प्रतियोगिताम्यापकस्वास्य विवक्षणाद, साध्यतावच्छेदकभेदेन भ्याशिलक्ष • गभेदाय परवादिया । (परस्पदिनमा पनि पटातरम् । + ·सटिप्पणटीकासंहितम् । साध्यतावच्छेदकव्यापिका प्रतियोगितेत्यस्य . फलमाह-नापीति । घटत्वाभावत्वेन साध्यत्वे साध्यभावकूटवत्त्वं घटस्यैव सुलभमत उक्तम् भभावत्यादिनति । भादिना प्रमेयत्वादेरुपमहः। तथाचाऽभाषयान् प्रमेयघान् या घटस्वादित्यत्र साधनसमानाधिकरणस्य तत्तद्घटान्यधाभावकूटस्या. धिकरणाऽप्रसियाऽव्याप्तिः स्यात्, अतःसाध्यतावच्छेदकेति । साध्यताय. च्छेदकीभूताऽभावत्वाव्यापकप्रतियोगिताकत्याभावादेव तत्तद्घटान्यत्वामा. प्रतियोगिताया व्यासज्यत्तित्वमतेनेदमित्यन्ये । गुरुचरणास्तु साध्यतावच्छेदकनिष्ठसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नव्याप. कातनिरूपितव्याप्यस्वाभावपर्याप्तिसम्बन्धनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकस्वनिरूपितावच्छेदकताभः यत्वसम्बन्घावच्छिन्नयत्साध्यतावच्छेदकात्तित्वं तत्प्रतियोगिताकत्वोभयप्रतियोगिताकामाव. विशिष्टा या साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिता तत्कामाव एव साध्याभावपदेन विवक्षणीयो न तु यथाश्रुतसाध्यतावच्छेदकसमध्याप्तप्रतियोगिताकामावोऽपि येनोक्ताऽनुपपत्तिः स्या- दिति प्राहुः। यस्तुतस्तु तादात्म्येन संयोगिनः साम्यतायो संयोगिभेदसंग्रहाय प्रतिव्यापकत्वमिह प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितामिति नोकदोषः, प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छेदेनोभयत्वाभावस्येवोमय- प्रतिधर्मावच्छेदेनोमयत्वस्यापि प्रत्येक पर्याप्तिसम्बन्धेन सत्वेनोभयवाभावस्य प्रतियोगि समानाधिकरणत्वात् , अन्ययोभयस्य प्रत्येकाऽनतिरिकतया पर्याप्तिसम्बन्धेन प्रत्येकमसत्त्वे उमयत्राऽप्यसत्त्वप्रसंगादिति ध्येयम् । अव्याप्तिः स्यादिति । नचात्र यावत्साध्याभावानामेकाधिकरण्यं सम्भवति तावरसा- ध्याभावकूटनिवेशस्याऽऽवश्यकतया घटत्वपटत्वादिघटितकूटस्याऽतथात्वान्न तदधिकरणाs. प्रसिद्धिनियन्धनाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथापि व्यधिकरणधमावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्या भावसहस्रेण सह घटत्यरूपतयाविधाभावस्यकाधिकरण्यसम्भवालक्षणघटकघटत्वादिरूप- तथाविषयाच्याभावसमुदायाधिकरणे घटादौ प्रमेयस्वादिहेतोः सत्त्वेनाऽव्याप्तेर्वरित्वात् । अनापि साध्यतावच्छेदकस्य प्रतियोगिताव्याप्यत्वं साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम्, अन्यथा वहिरवादेः कालादिवृत्तितया स्वप्रतियोगिताव्यापकसाध्यतावच्छेदकका. नामभावानां प्रतियोगिताया न साध्यतावच्छेदकव्यापकरवमिति तादृशाऽभावाऽप्रसिध्या- ऽव्याप्तः,एवं प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वमपि प्रागुक्तस्वरूपसम्बन्धविशेषणैनैव योध्यम् । साध्यतावच्छेदकव्याप्यतापटकत्वेन प्रागुतस्वरूपसम्बन्धस्योपस्थित्या तेनैव सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकव्यापकरवस्य वकव्यत्वात् । अन्ये तु समानकालीन क्रियाणां मन्यतमतेन साध्यताया सादशक्रियाप्रमाविशेष्यत्वा. दिहेतो तताक्षणात्मकतत्तत्कियावंसान यानिष्टप्रतियोगिताम्यापकतदन्यतमत्वकाना प्रतियोगितायाः कालिकसम्बन्धेन तदन्यतमत्वम्मापकतया लक्षणघटकलेन तद्घटितसा- याभावकूटाधिकरणाप्रसिध्याऽध्यातिः स्यादतः प्रागुजस्वल्पसम्बन्धन प्रतियोगिता, वक्त. भ्येति प्राहुः ·, . जागदीशीन्यधिकरणं घाना लक्षणाऽघटकत्वादिति भावः। अत्र स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नाया एक प्रतियोगितायाःसाध्यतावच्छेदकसमनयत्यं वाच्यम, तेन घटस्वाभावत्वेन पटत्वाभावत्वेन च अभावप्रमेयसामान्यभावयोरेकाधिकरणाऽप्रसिद्धावपि नोक्ताऽव्याप्तितादवस्थ्यम् , घटस्वाभावत्वादेः प्रमेयसामान्यनिष्ठप्रतियोगि तान्यूनवृत्तित्वेन ताशप्रतियोगिताकामावानां लक्षणाऽघटकत्वात् । एवं साध्यसामानाधिकरण्यमपि हेतौ वक्तव्यम्, तेन सत्तावत्समधेतत्यत्वसमनि यतप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमावस्यैव वृत्तिमवृत्तित्वाता- इशस्य च यावत एव हेतौ सत्वेऽपिजात्यभाववान् द्रव्यत्वादित्यादिविरुद्ध हेतो नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । स्वन्यूनेति । यत्तु न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावेनोकाऽव्याप्त्यभावात्स्व. न्यूनत्यादि न विवक्षणीयमिति । तम । ताशाऽभावस्याऽनुभवसिद्धस्य बाघकाभावेनाऽप लापाऽसम्भात् । वहिरवे निर्वदाविति पूर्वप्रन्थावरोधाच्च । लक्षणाऽघटकत्वादिति । तथाच प्रमेयसाध्य केऽवृत्तिगगनादिना विरुदघटरवपटत्वोभयादिना च प्रमेयाभावो लक्षण- घटक इति भावः। अन च तदभावनिरूपिताया. तत्प्रतियोगिताव्यतित्वेन यत्किचित्प्रतियोगिताम्यके. समनयत्यं वाच्यम् , तेन बडिमान् धुमादित्यादौ पहिलावच्छिन्न प्रतियोगिताको यो वन्य भावस्त प्रतियोगिताया प्राचीनमतेन पहिध्वंसवदिप्रागभावनिष्ठायाः घटत्वेन वन्यभावस्या पि वहिवन घटाभावाऽभिन्नतया घटनिष्ठायाश्च व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावप्रतियोगिताया अव्यापकत्वेऽपि वदित्वस्य न क्षतिः । अथैव एकस्वप्वंसवान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, एकत्वात्यन्तामावस्याऽपि एकत्वा दिवंसप्रतियोगिकतया तस्य च ध्वसनिष्ठप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसमनियततया स. मुदायान्तर्गततया तादशसमुदायाधिकरणे गुणादौ द्रव्यत्वस्याऽत्रत्तेरिति चेन । जन्यैकत्वा. स्यन्ताभावत्यैव एकत्वादिध्वंसप्रतियोगिकत्व प्रतियोगिनो समनयत्यात्, न स्वेकलात्यन्ताभा- यस्य अन्यथाऽऽकाशादी एकत्वादिष्वसो नास्तीति प्रत्ययानुपपत्ते । नचाऽतिरिक्त करवादि. प्वसामावस्याभ्युपगमानोकप्रत्ययानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोग्यत्यन्तामानवोपपत्तौ अ तिरिकामावकल्पने गौरवात् । न चैकरवायत्यन्ताभावेनोपपत्तिः, तस्याऽऽकारोऽसत्वात् । घस्तुतस्तु साधनसामानाधिकरणलेन साध्याभावे विशेषिते स्वाश्रयाभाववत्वसम्बन्धेन सा. म्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वकूटाधिकरणत्वमेव निवेश्य एकस्वास्यन्ताभावाऽन. पिकरणस्याप्याकाशादेशकस्थले तस्कूटाधिकरणत्वेनाऽतिम्याप्तरनवकाश इति तत्त्वम् । नव तयारि पहिमान् धूमादित्यादावव्यालिः, प्रतियोगिभेदेन प्रतियोगिताया मिनतया हत्या अपि यहिनिष्ठप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकीभूतहित्वसमव्याप्तरवाभावेन तथाविधा. ऽभावाऽप्रसिदेरिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकभेदेनैव प्रतियोगिता मिना नहु प्रतियो. गिमेदन प्रमाणामावादिति मतमवलम्न्य माणकरणात् । प्रतियोगिमेदेन प्रतियोगितामेदे । यदर्मावरिछनामाषापरवविशिष्टनिफिप्रतिमोगितात्वेन साप्यताबरछेदकसमनयत्यं ।

·- . सटिप्पणीकासहितम् । २३७ • यद्यपि - प्रवृत्तित्वविशिष्टयाच्यत्यामायस्य घटान्यवृत्तित्वविशिष्ट वाच्यवाघमावस्प व द्वयोरेकाधिकरणाऽप्रसिद्ध्याघाच्यं शेयत्यादित्यादा. वव्याप्तिः । न चे घटादिवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्यत्वं न प्रतियोगितावच्छेदक तदपक्षया लघोटवृत्तित्वविशिष्टत्वस्यैष तथास्यात , तादृशविशिष्टत्वाच. वाच्यम् ।नय तथापि इदं प्रमेयं ज्ञेयत्वादित्यादावव्याप्तिः, तत्र घरस्वेन प्रमेयत्वाभावस्य घ. टरवेन वाच्यवाभावाऽमित्रतया तदभावीयघटत्वावच्छिनप्रतियोगितायाः वाच्यत्वादि. निष्ठायाः साध्यतावच्छेदकव्याप्यवाभावेन तथाविधाऽभावाऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । प्रमेयस्व. भिनत्वेन प्रमेयत्वं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभावीयप्रमेयत्वमिन्नत्वावच्छिन्नप्रमेयत्वनिष्ट- प्रतियोगितायाः भेदनिष्ठानुयोगिताविशेषसम्बन्धन प्रमेयत्यनिष्टप्रतियोगिताकत्वाश्रयो य. स्तदपच्छिमप्रतियोगितायाच प्रमेयत्वमायनिष्ठतया प्रमेयत्वत्वसमनियतत्वेन तत्काभावप. दितसमुदायस्य तत्र प्रसिद्धथाऽव्याप्रमावात् । न चाऽत्रापि उपदर्शिताऽनुपपत्तिः प्रमेय. वमिन्नत्वेन वाच्यत्वस्य सर्वत्र वर्तमानतया तथाविधाऽभावाऽप्रसिया तथा वकुमशक्य- त्वात् । न च चहिमान् धूमादित्यादावपि घटरवेन वश्यमावस्य घटलेन पटाघमावाभिन्न- तया घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगितात्वेन न बदित्वादिसमनयत्यमिति वाच्यम् । पहिरवेन वहिर्ना- स्तोति प्रतीतिबलात्ताशावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताया वद्वित्त्वसमनियतत्वात् । नन्वेवं स. ति धूमवान्वोरत्यादावतिव्याप्तिः धूमत्वादिना धमाद्यभावस्य धूमत्वादिना प्रमेयसामान्या. भावामिन्नतया धुमस्वावरिछनप्रतियोगितात्वेन घूमत्वादिसमानियतप्रतियोगिताकरवाभावेन धूमभिन्नत्वादिना धूमाद्यमावस्यैव लक्षणघटकस्वादिति चेन। यत्किंचिदवच्छेदकतानिरूपक. प्रतियोगितात्वनेत्यस्य विवक्षितत्वात् । भवति चैव धूमन्वाद्यवच्छिन्नाभावोपि लक्षणघटकः, तथाहि धुमत्वे प्रतियोगितावच्छेदकत्व हि त्रेधा, एकं शुद्धसामानाधिकरण्येन, यया धूमावा. दिना धुमाद्यमावप्रतियोगितावच्छेदकरवं, द्वितीयं हि किचिदशे सामानाधिकरण्येन किञ्चि दंशे वैयधिकरण्येन, यया धूमत्वादिना प्रमेयसामान्याभावादिप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, वृती. य व शुद्धवैयधिकरण्येन यथा धृमत्वादिना घटारामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, एवं चाद्याव- च्छेदकतानिरूपकीभता या धुमत्वारापच्छिन्ना धुमादिमाननिष्ठप्रतियोगिता, तश्वेन धूम. स्वादिसमनियतप्रतियोगिताकत्वं धुमत्वादिना धूमाद्यमावस्याप्यक्षतमेव । अत एव परिमा- न धमादित्यादी वाहत्वादिना वहधारामावस्य वद्वित्वादिना प्रमेयसामान्यामावाद्यमिन्नतया परिवारावच्छिन्नप्रतियोगितारमेन न वशित्वादिसमनियतप्रतियोगिताकरवामिति शंकाया भयनवधायः । वस्तुतस्तु पूर्व प्रतियोगितायो स्वन्यूनवृत्तिसमानाधिकरणधीनवच्छिाव- विवक्षणेन स्वन्यूनवृत्तिसमानाधिकरणघानवाच्छानियकप्रतियोगितात्वेन साध्यतावच्छेद. कसमनयम विवक्षणीयम् । प्रतियोगितायाय तत्तपतित्वेन प्रवेशान्न कोपि दोष इति ध्येयम्। ननु पृथिवीसमवेतवान् मेयत्वादिस्यादी पृथिवीसमवेत स्वादिकं गुणतया न पृथिवीसम. देताघमावप्रतियोगितावच्छेदक समवायेन जात्यभावप्रतियोगितायामिव पृथिवीसमवेताद्य. | भाषप्रतियोगितायामपि केवलसमवेतत्वस्यैवाऽवच्छेदकत्वसंभवात् , समवेतत्वावच्छिना च - - ·२३८ जागदीशीव्यधिकरण टाधिकरणाऽप्रसिद्धपाऽज्याप्तिरित्याहुः । वन्न । पृयिवात्वद्रव्यत्वोमयवा- (१) द्रव्यत्वादित्यादौ तदुमयावच्छिनामावति द्रव्यत्वादरवृतेरविल्याप्तेः । - धच्छिन्नामावानां च साध्यतावच्छेदकसमव्याप्तमतियोगिताकवामावादेव न्युदासा, घटवृत्तिस्यविशिष्टे घस्तुमाने तत्प्रतियोगितासत्यादिति धाव्य- माघारपश्यनिष्ठाधेयताविशेषेण घटावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्यता शसम्पन्धेन घटान्यावजिन्नाभायस्य च वयोस्तथाप्याधिकरणाप्रति चाऽच्यामितादयश्याम , न चाऽऽधेयताविशेषण घटादे प्रतियोगिताप. प्रतियोगिता न साध्यतावस्रोदकीमतपृथिवासमवेतत्वादिसमनियता जलवादी व्यभिचारा- दिति व्यधिकरणधर्मावरिछसमाध्यामावस्येव लक्षणघटकतमाऽतिध्यातिरिति चेल । पृधि- वीसमवेमितिविशेष्यत्वावरिछसप्रतियोगितामाभाष साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियो योगिताक इति न नाऽव्याप्तिः । अत्र धीः प्रमारूपा प्राधा, तेन भ्रमरूपताश विशेष्य त्वाचरिछन्न प्रतियोगिताया जलवादिसाधारणतया न तस्य पृथिवीसमवेतावात्मकधमनियतप्र. तियोगिताकरवक्षति न च लाघवात् समवेतमितिधीविशेष्यस्वमेवावच्छेदकं न तु पृथिवीसमवेतमितिधीविशेष्यावं गौरवादिति वाच्यम् । तादृशधियस्तपकिरवेनैव निवेशात् । पस्तुतस्त पृथिवीसमवेतवान् मेयत्वादिलनोकरीत्याऽतिव्याप्तिवारणेऽपि गुणकर्मा- न्यस्वविशिष्टयतावान् जातिमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादित्यनाऽतिम्याप्तिारा, पुणकर्मान्य- स्वविशिवमपेक्ष्य गुणकमान्यत्वविशिष्ट सत्तास्वस्य गुरुतगा प्रतियोगिताइनवच्छेदकरवेन तवच्छिनामावस्याऽप्रसिद्धः, गुणकर्मान्यस्वविशिष्टत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावश्च न सा. ध्यतावच्छेदकरामनिमतप्रतियोगिताकः तातियोगितायाः पृथिवीत्वादिसायारण्यात , गुण- कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तेति प्रमाविशेष्यत्वावच्छिनामावस्य लक्षणघटकस्वेऽपि न तमादा- यातिव्यानिवारणं संभवति, तस्य सत्तात्वावच्छिन्नामावसमनियतत्तया तपटितकूटाधि- करणे सामान्यादी हेतोरवृत्ते , तस्मात्तत्र साध्यतावच्छेदकसयनियतप्रतियोगिताकं सत्तानि सापितसमवायसम्बन्धघटितसमानाधिकरण्यसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्वावरिछन्नाभावमादायका ऽतिव्याप्तिरिणीया, एवं चावापि पृथिम्पवच्छिन्नाभावमादायवाऽतिभ्यासिवारण सुकरम् , अवच्छेदकता चाऽत्र "पृथिधीनिष्ठा" समतत्वसम्बन्धावच्छिन्ना प्रात्यति न कम्बिदोष । केचित पृथिवीसमवेतवादेः समवेतत्वापेक्षया गुरुन्वेऽपि तत्समनियतत्वामावेनाऽभावप्रति योगितावच्छेदकल्पमस्त्येवेति तदछिन्नाभावमादायैव नातिव्याप्तिरित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । वाच्यत्वनिष्ठाऽऽधेयताविशेषणेति । मनु शुद्धाधेयतासम्बन्धेन पटापच्छिना- भावस्य वाच्यत्वनिBाऽऽधेयताविशेषेण घटापरिछनामावस्य च समनियततयाऽतिप्रसगा- नापादकत्वेन शुदाऽऽधेयतासम्बन्धेन घटावाच्छन्नाभाव एव पर्यवसान संभवतीति वेष । ऽधेयतायास्तयक्तित्वेन संसर्गतास्वीकारान्न मुझसम्बन्धावच्छिशाभाव इति । (१) रम्य .

·सटिप्पणटीकासहितम् । २३९ च्छेदककत्वे मानाभावः, तस्य स्वयायपश्यं साव्यस्यात , अन्यथा घट. तित्यविशिष्टवाच्यत्ववान् द्रव्यत्वादित्यादाचतिव्याप्यापत्ते, गुरुतरता. रशविशिष्टवाध्यत्वत्वावच्छिन्नाभावस्याऽप्रसिद्ध्या घटतित्यविशिष्ट स्वावच्छिन्नामावस्य च साध्यतावच्छेदकसमानयतप्रतियोगिताकत्यामा. वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यय घटवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाद्यभा. घस्य लक्षणधटकत्वात् , तथापि दूषणमिदं स्फुटनयोपेक्ष्य दूषणान्तर माह-पृथिवीत्वेति। केचित्तु भाषेयत्वाऽनंगीकर्तृमते तादृशान्यतमाधेयत्वसम्बन्धैर्घटादेवच्छेदकावाऽपेक्षया वाच्यत्वानुयोगिकत्वविशिष्टाधेयतयाऽवच्छेदकत्वकल्पने लापरस्यानकाशादिति प्राहुः । अन्य. था तत्सम्बन्धेन घटादेः प्रतियोगितावच्छेदकरवानगीकारे । ननु न चेत्यादिना विशेषसम्बन्धा- । बच्छिमावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावो नांगीकर्तव्य इत्याशक्य, अतिव्याप्रया तत्स्वीकार. भावश्यक इति कथनमसगतम् , न ह्यतिव्याप्तिप्रमाणेन पदार्थव्यवस्थापनं युकामति चेन । "अथा कबुप्रोवादिमानास्तीति प्रतीतिबलात् गुरुधर्मावच्छिन्नाभावो नव्यरगाक्रियते, तन्मता. भिप्रायक एवायं मन्यः । अन्ययाशब्दार्थस्तु गुरुसम्बन्धावाच्छन्नाभावांगीकर्तृमताभिप्रायेण लक्षणाऽनंगीकारे इत्यर्थः। नन्वन निरुफसाध्यतावच्छेदकस्य द्रष्यत्वमाप्रवृत्तितया द्रव्यत्वाभावमादायाऽतिव्याप्ति. सभवे स्थलान्तरानुसरणं किंगर्थमिति चेन्न । पृथिवीद्रव्यत्वोभयवानित्यादी द्रव्यावपद सक- लद्रव्यसमवेतत्वपरम्, न तु द्रव्येतरावृत्तिस्यसहितं सकलद्रव्यत्तित्वम् , प्रयोजनविरहात तथाच सकलद्रव्य समवेतवस्य सत्तायामपि सत्वेन साध्यतावच्छेदकस्य तदात्मकतया द्रव्य. स्वाभावस्य लक्षणपटकलासंभवात् । न च सकलद्रव्यनिरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्नति. ताविशिष्टामाव एव लक्षणघटकोऽस्तु स च गुणे एवास्तीत्यतिव्याप्तिसंभवे तत्परित्यागोऽनु. चित इति वाच्यम् । अव्याप्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नामावस्य व्याप्यत्तित्वे व्यमित्याकारकशा• नीयप्रकारवावच्छिन्नाभावे एव पर्यवमानसंभवेन तादृशामावस्याऽलोकत्वात् । ईश्वरज्ञान- रूपतव्यक्तिनिरूपितततित्तित्वविशिष्टप्रकारस्वावच्छिन्नामा वा पर्यवसानसभवाच । न च सकलाव्यनिरूपितत्वोपलाक्षतसमवायसम्बन्धावाच्छन्नशतनावीशष्टं नास्तीत्यभाव एवं लक्षणपटकोस्तु तमादायैवाऽतिम्याप्ति. संभवतीति वाच्यम् । निरुक्ताभावस्य सकलद्रव्यसम- वेतवानित्याकारकज्ञानीयप्रकार करवावाच्छिन्नाभावे एवं पर्यवसानसंभवात् , , अमावस्तु तव्य. किमानास्तीत्याकारकः । न च सकलद्रव्यानित्याकारकज्ञानीयप्रकारवावंच्छिन्नाभावमादा- पैदाऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशामावघटितकूटाधिकरणत्वस्य ज्ञातावेव सत्वेन तनिरूपितहेतुतावच्छेदकामवाय संबन्धावच्छिमवृत्तित्वाऽप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्तिवारगसंमवाच, तयाच कमप्यभावमादायाऽपि नातिध्याति , किन्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावघटितकू. टाधिकरणं जलादि तनिरूपितवृत्तित्वस्य हेती सत्त्वेन नातिव्याप्तिरत. स्थलान्तरानुसरणम् । ननु निरुकसाध्यतावरछेदकावच्छिन्नाभावोऽप्रशिद्ध , पृथिवीवाभाव एव तत्पर्यवसानसभा निरुफपाण्यामाषस्य पृथिवीत्वाभाव एवं 'रानुसरणं नियुक्तिकामति चेल ।

·जागदीशीव्यधिकरणं अपि च इदं.भिन्मन्यत्वविशिष्टद्रव्यववद् द्रव्यत्वादित्यादौ पर त्वाचवच्छिन्नामावकटाधिकरणगुणायपत्तिस्वस्य द्रव्यत्वे सत्त्वादतिव्याधि, द्रव्यत्वत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताया पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वसमन्यातत्वात्। ननु सापभीमाना मते विरुद्धयोरमययस्याऽतिरिक्तरवेऽपि समाना- धिकरणयोरेकविशिष्टापरत्वमेषोभयत्वम् , तथाच पृधित्वद्रव्यत्वोभयत्व मपि पृषियीत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्व, द्रव्पत्यविशिष्टपृथिवीत्वत्यमेव साय(१) तापच्छेदकीभूतं पर्यवसितम् , इति तत्समनियतप्रतियोगिताकत्वाभावा, देव तदुभयान्यतरत्वावच्छिन्नाभावमादाय नातिव्याप्तिः, तत्प्रतियोगिता याः पृथिवीयेऽपि सत्त्वेन निरुक्तसाध्यतावच्छेदकस्य तदव्यापकत्वादत माह भपि चेति । उद्देश्यविधेयमावस्यले समानलिंगकत्वस्याऽतन्त्रत्वात पृथिव्यां अन्यत्यपिशिष्टद्रव्यत्वस्य साध्यताममं निराकर्नु पक्षमुल्लिखति इदमिति । पृथियोति। पृथिव्यन्यत्वे सति द्रव्यन्यासमवेतसकलद्रव्यसमवेत तवदित्यर्थः । नच सकलद्रव्य वृत्तिवान्त घेण द्रव्यत्वस्य, साध्य पर्यवसानसम्मवात, प्रतियोगितासमानाधिकरणस्यैवायच्छेदकत्वात् पृथिवीत्वस्वस्य चाऽतथा स्वात् । न च साध्याभावस्तु पृथिवीत्वविशिष्टसकलव्यसमवेताभाव एव तस्य च सकल- इन्यवानियाकारकज्ञानीयप्रकारवावच्छिन्नाभाव एव पर्यवसानमिति तु नाशंक्यम् , तयोः समनियतत्वाभावात , परन्तु पृथिवीत्वविशिष्टसकलनध्यसमवेतवानित्याकारकेश्वरमानीयप्रकार. खावच्छिन्नामाव एवेति वाच्यम् । पृथिवीत्वविशिष्टताशप्रकारत्वावच्छिमाभावस्यापि जले एव सत्त्वेन तन्निरूपितवृत्तित्वमादायाऽतिव्याप्तिवारणसभवात् । म चैवमप्यन्यतराभाममा. दायाऽतिव्याप्तेरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन वारणसम्भवात् एकविशिष्टापरत्वमेवो. भयत्वमित्यादिरीत्या निराकरणाऽसतिरिति वाच्यम् । अन्यतरस्याऽखण्डोपाधित्वेन गुरुत्वा. भावात्, अथवाऽतिव्याप्तिवारणस्यैवोदेश्यतया केनापि प्रकारेण तादृशाभावस्य लक्षणाऽघटक. त्वसंपादने तात्पर्येण तथाविधानसंगतेः युक्तत्वात् । केचित्तु ननु स्वव्यापकसाध्यतावच्छेदकत्यस्य स्वावच्छेदकसमानवृत्तिकरवव्यापकी- भूतसाध्यतावच्छेदकेत्यर्थः । तथाच पृथिवीत्वद्रव्यावोभयवान् द्रव्यत्वादित्यादौ नातिव्याप्तिः, साध्यतावच्छेदकीभूतोभयत्वस्य व्यासज्यवृत्तितया प्रत्येकपर्यवसितपत्तिकताशप्रतियो. गितावच्छेदकाभूताऽन्यतरत्वाऽसमानवृत्तिकत्वादत माह अपि चेतीति। यत्वेवविवक्षणे तः घटसमवेततघटसमवेतोभयवान् तव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः, उक्कोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य समवेतत्वावच्छिन्नामावसमयत्येनोभयत्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन समवेतरव. मेव तत्प्रतियोगितावच्छेदकं तत्समानवृत्तिक व नोभयत्वमिति तादशसाध्याभावाऽप्रसिद्ध रिति । ता । लघुगुरूसाधारणाऽवच्छेदकत्वस्यैव निवेशेनाऽदोषात् । (पृथियीत्वाविशिष्टयम्पावत इयत्वविशि पृथिवावमेव मातरम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । २४१: त्वे द्रव्यान्यासमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्य ताशसाप्यतावच्छेदकसमनि: यतप्रतियोगिताकरवामाबाद् गुरुतरसकलद्रव्यवृतित्वटितव्यत्वत्वाव- च्छिन्नात्यन्तामावस्था प्रसिद्धत्वाद् अप्रे द्रव्यत्यत्वापच्छिन्नाभावमादायाs तिध्याप्रसंगत्यापत्तिारीत वाच्यम् । द्रव्यत्ववादीत्यत्र द्रव्यत्यत्वपदेन द्र. नन्वत्र स्वावच्छेदकसमानवृत्तिकवं यदि स्वावच्छेदकाधिकरणवृत्तित्वमानं तोभयत्व.. तस्य तादृशान्यतरत्वाधिकरणप्रत्येकवृतित्यादतिव्याप्सितादवस्थ्येन अपि चेत्यादिना दूषणान्तरं दीधितिकतामसंगतम् । नच स्वावच्छेदकपर्याप्स्यधिकरणपर्याप्तवृत्तिकत्वमेव तदिति वाच्यम् । तयापीदं वाच्य ज्ञेयावादित्यादौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यैव लक्षणघटकताया वाच्या तया तदसंग्रहेणाऽव्याप्त्यापत्तेः । नच व्यासज्यवृत्तित्वतदन्यत्वान्यतररूपेण स्वावच्छेदक. तुल्यवृत्तिकत्वमेव तत्त्वम्, उकस्थले प्रतियोगितावच्छेदकव्यधिकरणधर्मसाध्यतावच्छेदकयो.. रख्यासज्यत्तितया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसंग्रह इति वाच्यम् । तथापि वाच्यत्व. ज्ञेयत्वोमयवान् अभिधेयावादित्यादावव्याप्ते१रुद्धरस्वाद , साध्यतावच्छेदकस्य ब्यासज्यवृत्ति स्वात् प्रतियोगितावच्छेदकीभूतष्यधिकरणधर्मस्य चाऽव्यासज्यवृत्तित्वात् । नच सत्र घटत्य. पटवाभयत्वादिरूपयोधकरणधर्मावच्छिनामावमादाय लक्षणसमन्वय इति वाच्यम् । तथा. पि तत्र घरपाचपदवाच्यत्वतदन्यपदवाच्यत्वज्ञेयत्वैतनिस्वावच्छिन्नाभावस्थापि लक्षणपट. कतया तद्वति कूटाधिकरणे घटे हेतोवृत्तित्वेनाऽव्याप्तितादवस्थ्यात् । नच पूर्वोपदर्शितरीत्या । साम्यतावच्छेदकीभूतवैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविवक्षणस्यावश्यक तयोकत्रित्वावच्छिन्नाभावो न लक्षणघटक इति वाच्यम् । तथासयुक्तस्थले माशाभावा- प्रसियाऽध्यार्दुवारस्वात् । नच व्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छिश्नत्यत्र व्यासज्यवृत्तिधमें प्रतियो. गितासमानाधिकरणत्वं निवेशनीयम् , उकधर्भ प्रतियोगित्वासमानाधिकरणत्वादिति वा. च्यम् । तथापि वाच्यत्वतद्भिन्नोभयवान् मेयत्वादित्यादावव्याः, घटस्वपटत्वोमयत्वस्य याच्यावतद्भिभाभयाभावप्रतियोगितासमानाधिकरणत्वेन तदवछिनामावस्य लक्षणाऽघटक. स्वात् । न च व्यासज्यातिधर्मे प्रतियोगितासमनियतत्वनिवेशात्तदुभयत्वावच्छिन्नाभावस्य लक्षणघटकत्वमिति वाच्यम् । स्वन्यूनवृत्तिसमानाधिकरणधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वा. भावेन घटत्वपटरवोभयत्वावच्छिन्नाभावमादायाऽपि तन्त्र लक्षणसमन्वयाऽसंभवादिति चेन। स्वावच्छेदकपयाप्त्यधिकरणपर्याप्तवृत्तिकसाध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वाभावस्वस. मानाधिकरणधमांवच्छिनप्रतियोगिताकतोभयामावत्वस्यैव अमावान्तसमुदायार्थत्वात् । भ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य स्वसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाभानोभ- याभाववत्तया लक्षणघटकतयोक्ताव्याप्त्यभावात् । यद्वा स्वावच्छेदकपर्याप्स्यधिकरणपर्याप्त वृत्तिकत्वमेव तत् , भवच्छेदकता च यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽमाः प्रतियोग्यशे प्रका. रतापनप यो धर्मः तदुभयसाधारण्येव प्राया, उकस्यले च साध्यतावच्छेदकस्य व्यधिकर- णधर्मावच्छिनामावप्रतियोगितावच्छेदकव्यधिकरणधर्मसमानवृत्तिकस्वामावेपि तादृशामाव. प्रतियोग्यशे प्रकारतापमधर्मसमानवृत्तिकतेन ताशाभावसङ्ग्रहानाऽव्याप्तिः । वस्तुतस्तु. उत्तस्थले व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिमसाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताकसाध्याभावमादायव . . - ·- सटिप्पणटीकासहितम् । २४३ किंच रूपाभावसाध्यफसद्धती साध्याभावसमुदायनिविष्टप्तकलरूपन्य धिकरणाऽप्रसिद्धिः । मनु साध्यतावच्छेदकान्यसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिता-- घ एव साध्याभावपदार्थो घाच्यः, तथाच विशिष्टद्रव्यत्वस्य सा- गयां द्रव्यत्वसामान्याभावस्याऽतथात्वान्नातिप्रसन, गुराधर्मस्प प्रति. तावच्छेदत्वोपगमाच्च ताटूप्येण साध्यतायामपि नातिव्याप्तिः । स्तुतस्तु प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकस्य च स्यावच्छिन्नबत्तासं. निव परस्परब्यापकत्वं वाच्यम्, अतः कथितस्थले द्रव्यत्वाधभाव. हाय नातिव्याप्तिः, तत्प्रतियोगित्यावच्छिन्नं प्रति विशिष्टद्रव्यत्ववेना. पिकत्वात् । प्रतियोगितायाः स्वावच्छिन्नवस्वन्तु स्वावच्छेदकसंव. व वाच्यम्, न तु साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन, तेनायं तद्रूपान्यत्वधिः रूपत्ववान रूपत्वादित्यादौ तद्रूपान्यतमत्याभावस्यापि निरुतसा. तदवच्छेदकरवात, किंच निरुक्तप्रकारत्वावच्छिन्नस्य समवायेनाभावो जातावेव तनि- तसमवायसंबन्धावच्छिन्नत्तित्वाप्रसिध्यैव नातिव्याप्तिारेति वाच्यम् । तद्यक्तिनिरूपित. क्तिवृत्तित्वविशिष्टप्रकारस्वावच्छिनाभावे एव तात्पर्यात् , प्रथमतव्यक्तिपदेनेश्वरज्ञानम् , तयक्तिपदेन द्रव्यत्वमिति, उभयत्र तक्षक स्वरूपतो भानमभ्युपेत्य, अन्यथा तद्यक्ति- माऽखण्डोपाधित्वाभावेन तम्यक्तीतराऽत्तित्वघटितत्वेन द्रव्यान्याऽसमवेतत्वापेक्षया लघु. दानाऽसतिः स्यादिति प्राहुः । वस्तुतस्त्यिति क्वाचित्कः पाठः। अत्रेयमनुपपत्ति । ननु तद्रूपपदस्य नीलपीता- तरपरत्वेऽप्युक्तस्थले पातत्वश्वेतत्वाद्यन्यतरस्य लक्षणघटकतया नातव्याप्तिरतो नीलान्त. यरिकचिनीलपरत्वं वाच्यं, तथा चोक्तस्थले तद्रूपान्यरूपत्वाद्यभावप्रतियोगिताया उक्त- न्धेन तद्रूपेऽपि सत्वेन तत्रोक्तसंबन्धेन साध्यतावच्छेदकस्याऽसत्वेनाऽव्यापकत्वात्ताशा. प्रसिधाऽतिव्याप्तिवारणसंभवे कथमतिव्याप्तिमाशय प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धानुसर- ति चेद् । अत्र केचित् । तद्रूपान्यत्वविशिष्टरूपत्ववान् तद्रूपत्वादित्यादिसद्धेती उक्त. ण ताशाभावाऽप्रसिघ्याऽव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिता प्रति साध्यतावच्छेदकन्यापकल श्रयाधिकरणत्वसवन्धेन निवेशनीयम् , तथा चौक्तस्थले तद्रूपेऽपि उक्तसंबन्धेन साध्यता- छेदकस्य सत्त्वाद्रूपत्वाद्यभावटितकूटमादाय नाव्याप्ति , पुनः पूर्वोक्तस्थले रूपत्वाधभाव. रेतकूटमादायाऽतिव्यातिरतः प्रतियोगितासम्बन्धस्य निवेशनीयत्वादिति । ननु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन निवेशेऽपि जगदीशैन अन्यतमत्वाद्यभावप्रतियो. शायाः साध्यतावच्छेदकवति तद्रूपे स्वाश्रयवतासम्बन्धेनाऽसवेनाऽव्यापकतयाऽभावा- रपीटतकूटमादायाऽतिव्याप्तस्तादवास्थ्यमिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन नियवत्त्वनिवेशेऽभ्याप्तिविरहेणाऽतिव्याप्तियारणार्थ साध्यतावच्छेदकावच्छिमाधिकरणव- बन्धेन साध्यतावच्छेदकवत्त्वस्य निवेश्यावादिति । नच तथापि इदं पृथिव्यन्यत्वविशि.

·२४४ जागर्दाशीव्यधिकरणं यावताममावोनामैकाधिकरण्यं संभवति तावत्रा समुदाये विवक्षितऽपि याभावत्वात्तमादायैव नातिव्याप्तिः, अन्यथा तद्रूपान्यत्वविशिष्टरूपमा धभावस्य प्रतियोगिनस्नाद्रूपेऽपि समवायन सत्यात ताशस्य लक्षणा' घटकतया तत्राऽनिम्याप्त्यापत्तेः । एवं च वृत्पनियामकसंवन्धेन गुरुक- पेण वा साध्यतास्थले तयो प्रतियोगितावच्छदकत्वाऽमावेऽपि न क्षतिः, नवा घटस्येन वाच्यत्वाभावीयं वाच्यत्वनिष्ठं यत्प्रतियोगित्वं तस्यैव घ. टत्वेन पटाभावात्मकतादृशाभावीयघनिष्ठप्रतियोगितया समममेदेऽपि केवलान्वय्यादायव्याप्ति(१) रत आह किंचेति । ननु विशिष्टस्याऽतिरिकत्वमते दव्यत्वादिसामान्याभावस्य विशिष्ट- साध्यतावच्छेदकलमनियतप्रतियोगिताकस्वाभावादेव तमादाय नातिव्या. तिरत आह किचेतीति प्रांचः । सद्धतौ-वायुत्वादौ । अप्रसिद्धिरिति । कालस्य सकलरूपवत्वेऽपि साध्य तानविरोधिताघटकेन समवायसंवन्धेन तदनधिकरणस्वादिति भावः । शंकते यावतामिति । तथाच व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावैरेकाधिकर. 'टद्रव्यावषद् द्रव्यत्वादित्यादिदीधितिकृदुक्तस्थलेऽतिव्याप्तिसम्मवे एतरस्थलानुधावनं व्य यमिति वाच्यम् । एतत्स्थलस्य स्फुटतयोपेक्षितत्वात् । एतत्स्थलस्य दृष्टान्तविधयोक्तवा दिति ध्येयम् । परेतु तद्रूपान्यत्वविशिष्टरूपत्ववान् तद्यक्तित्वादित्यन्न तादशाऽभावाऽप्रसिद्ध्याऽध्या- तिवारणाय स्वव्यापकसाध्यतावच्छेदमित्यस्य स्वावृत्तित्व-व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावी. यान्यवोमयाभाववत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगित्वमेवार्थः । स्वातित्वध टकवृत्तित्वन्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन, भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वन्तु स्वावच्छिन्नवसासाथ- न्धेन, भत्र स्वपदं साध्यतावच्छेदकपरम् , तथाच तद्रूपान्यत्वविशिष्टरूपत्ववान् तव्यक्ति त्वादिस्यादी घटस्वेन तद्रूपान्यत्वविशिष्टरूपत्वाभावमादाय लक्षणसमन्वयः । उक्तस्थले च ध्यधिकरणधर्मावरिछनामावस्यैव लक्षणघटकतयाऽतिव्याप्तस्तादवाथ्यादिति प्राहुः । अतिरिक्तत्वमते इति । इदमुपलक्षणम् । अनतिरिकत्वमतेऽपि परमरया धि ध्यन्यावसम्बन्धस्यैव तत्र साध्यत्वे नौक्कदोष इति ध्येयम् । ग विनियाऽतिरिचत्वे ययावतेऽपि अतिव्याप्तिपदोपविरहात साध्यतावरछेद काऽन्यस्यादिजगदीशौक्तिर्षिफला, एवं दण्टी पुगपो न पुरूष इति प्रतीतिविरहेण विशिष्टस्य विशप्यानन्यरपम् , अंतएलोक दधितिकृता ध्यत्वाखावच्छिनप्रतियोगितायाः पृथिव्यन्य स्वाशिमयरवावसमध्याप्तत्वादिति, तथाव तदुकावपि.अतिभ्यातिस्तदयस्वेति बैन । पावरवन्तु विशिरम्यवादतिरिकमेव, विशेष्ये विशिष्टान्यवाभ्युपगमात् , साध्यतात्र ऐनकान्यपदस्य साध्यतावदनापर्यापयपिकरणाऽन्यपरवाति ध्येयम् । विमर्गत शाटो मु.पु.मामा ·N , सटिप्पणटीकासहितम् । २४५ णतापनस्य तत्तद्रूपस्याऽधिकरणे वृत्तित्वप्रसिद्धथैव नाव्याप्तिरिति भावः । विवक्षितेऽसीति । अपिना तदविवक्षायामपि यक्ष्यमाणातिव्याप्तिः सूचिता । ननु यावतां मिथः सामानाधिकरण्यं वायसमुदायो विवक्षितः, किंवा यावतां साध्याभावानाममावान्तरेण सामानाधिकरण्यं तायत्समुदायोऽभि- प्रता, प्रथमे इदमित्यादि । अदमिति पृथिव्या विशेषणम्, नतु पक्षनिई- शः, तथासति घटतद्वायुवृत्तिद्वित्वकुड्यतद्वायुवृत्तिद्वित्त्वानामेघ तद्वायौ मिथः सामानाधिकरण्यापनसाध्याभावानामधिकरणे ततायो वृत्तिमः स्वादेव चायुत्वादिहेतावतिव्याप्स्यनुपपत्तेः। एतत्पृथिवीसमवेतप्रतियो- तथाचेति । अयमाशयः । ताशसाध्याभावसमानाधिकरणताहशसाध्याभावानां दायो वाच्यः । एवंच तादृशयाध्याभावस्तज्जलपरमाणुवृत्तिरूपव्यक्तिः, तरयमानाधिक रणाः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावाथ, न तु रूपम्यक्त्यन्तरमिति ताशसमुदायाधिकरण- तज्जलपरमाणुष्यकिः, एवं क्रमेण परमाण्वन्तरादिकमपीति न रूपसामान्याभावसाध्यके , उक्तरीत्या कटाधिकरणाऽप्रासद्धिः । नच तादृशसाध्याभावो यथा तद्रूपात्मकस्तथा व्यधि. करणधर्मावच्छिन्नाभावात्मकोऽपि तत्समानाधिकरणाः सर्वा एव रूपव्यक्तयः तेषां कूटा. धिकरणाऽप्रसिद्धिर्न वारितेवेति वाच्यम् । एतदाशयेनैव वस्तुतो निखिलानामेवेत्यादेवक्ष्य- माणत्वात् । न चैवमुक्काव्याप्त्युद्धाराभावेन तामनुद्धृत्य इदं पृथिवीवृत्तिगुणशून्यमित्यादिना- ऽतिव्याप्त्यभिधानाऽसंगतिरिति वाच्यम् । अत्र यत्किचित्साध्याभावसमानाधिकरणसाच्या. भावसमुदायोक्तावव्यापयुद्धारः संभवतीत्याशयात् । वस्तुतइत्यादिप्रन्यस्य च गौरवेण य. किचित्त्वं न निवेशनीयमित्यभिप्रायकतया संगतः। अन प्रथमकल्प स्ववृत्तिमाध्यामावत्वव्यापकं यद्यदधिकरण वृत्तिवं तत्तदधिकरणत्ति. साध्याभावस्वव्यापकाधेयताकं यद्यत्तावदन्यतमवृत्तिवाभावः, यत्किंचियक्तिवृत्तिसाध्याभा- ववव्यापकसमुदायस्वावच्छिन्नसमानाधिकरणसाध्याभावसमुदायत्वावच्छिन्नाधिकरणतावत्ति स्वाभावो वा समुदायलक्षणवाक्यस्य तात्पर्यार्थः । अन्यतमत्वं च तत्तदधिकरणाऽत्तिधर्म- शून्यत्वमतो न केवलान्वयिन्यप्रसिद्धिः । दीधितो पृथिवीवृत्तिगुणशून्यमिति । गुणशून्यत्वस्य साध्यत्वे वायुस्पर्शादिघटि- तकूटवति वायो हेतोवृत्तित्वेन नातिव्याप्तिरतस्तदुपादानमावश्यसमिति । नतु पक्षनिर्देश इति । एवं चाऽन पृथिवील व्यक्तिविशेष परिचायकतयैव निविष्टं एतदृत्तिगुणशून्यत्वस्यैव साध्यत्वात् , तेन एतदृत्तिगुणत्वमपेक्ष्यतत्पृथिवीवृत्तिगुणत्वस्य गुरुतया प्रतियोगिताऽनपच्छे. दकत्वेऽपि न साध्याप्रसिद्धिः । अतिव्याप्त्यनुपपत्तेरिति । नच कपिसंयोगी सत्त्वादि. स्यादावतिव्याप्तिवारणाय साध्याभावाधिकरणतायां निरवच्छिन्नावस्य निवेशनीयतया कपि. संयोगाभावधान मेयवादित्यादावव्याप्तिवारणायाऽवश्यं साध्याभावोऽपि व्याप्यवृत्तित्वेन वि. शेषणीयः, तथाचोक्तद्वित्वादिव्यक्तीनां व्याप्यत्तित्वाभावेन न लक्षणघटकावमिति वा. च्यम् । प्राचीनमते द्वित्वादिमति तपागभावकालावच्छेदेनाऽत्यन्ताभावाऽसत्त्वात् स्वाधि- करणयत्किञ्चि पक्तिनिष्ठात्यन्तामावाऽप्रतियोगित्वरूपच्याप्यगृतित्वस्य द्वित्वादेरपि सत्त्वात् ।

·२४६ जागदीशीच्यधिकरणं केचित इद पद चाऽनित्यतापियाम्पषितपर तेन पापिपरमाणतिपक्ष्यायाः स. प्रय मध्ये राम्भवेतधिवासिगुणस्खापरिटमामारणायापछिमामायो एमनेयायेन एक स्पृथिवीपत्तिगुणापत्य गरियेण प्रतियोगिताऽनपरछेदकलया गयाऽप्रनितिरिति शकाया से नयकामा इति प्राहु । पतिर रागवायेन योया, रोन वायुपशाद. कालिनतत्तिवसमवेऽपि नोकरीस्या तिघ्याप्तिवारणम् । লন্ত ঘনখিয়ালিযুলাযয যযাদি লঘিষাবাশ্বালমিনথিৰীক্ষিণ घटादितिरूपाऽन्यसमाधारमकसायामापस्टाधिकरणाऽपियाऽतिम्याशिविरहस्तदवस्य ए येति चेन । यावत मिय सामानाधिकरण्यामरपत्य परतविशिरकूटरवारिक माधिकरण साध्याभावपूटाधिकरणपदयाच्यम् इति लापर्यम् । यूटावे वस्तुवे. स्वविशिष्टसाध्याभाष स्पध्यापकाधिकरणत्तिसाध्याभायस्वावरिष्मानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वसम्बन्धेन । एवं चताररूपायन्यतमातिकूटस्य न पत्तव्यमिात प्रगुरतर विगायनीयम् । ननु यायता मिय सामानाधिकरण्यामिस्यस्य परस्परसामानाधिकरण्यापरवाया भारत्वेतदुभयधर्मावटिस्नानुयोगिताकपतिकरस्वावरिखमाधिकरण निकापतातखामाव इत्यथं करवा पसामान्याभाववान् वायुस्वादित्यत्राऽध्यातिधारणेऽपि घटतद्वायुदिरयादिकूटा. धिकरण यस्य यायोपादानमसातम्, पृथिवीसमवेताभावस्य साभ्यस्वे तदायुमिनपदार्थ- मात्रगतसमुदायत्वस्यापि साध्याभावतया निरूद्विस्वादिभिः सह सामानाधिकरण्यापन- तया फूटाधिकरणाऽप्रसिद्धिरेष निरुफसमुदायत्वटितकूटस्यैव निवेशाकान्तस्वात् तायकू टस्य पायावसत्त्वात् । नच परस्परसामानाधिकरण्यामित्यस्य यत्किंविधकितिन्वसाध्यामा. वत्वतदुभयधावीरउमानुयोगिताकपर्याप्तिकफ्टत्वावच्छिताधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाव इत्यर्थ एव तात्पर्यात , तत एव रूपसामान्याभाववान् वायुवादित्यनाऽव्याप्तिधारण, तद्ध स्कृति तद्रूप क्यिन्तो व्यधिकरणधर्मापच्छिनाभावास्तषो कूटाधिकरण तट एव, तथाच पृथिवीसमवेताभावस्य साध्यत्वे यत्किचिरपदेन वायुष्यक्तिमुपादाय तत्तिसाध्याभावकूटाधेि करणवस्य तद्वायौ सत्वेन तनिरूपितवृत्तित्वस्यैव सत्वादिति वाच्यम् । यत्किचिरपदेन घट. पटादीनुपादाय तपकिसाभ्याभावकूटाधिकरणवृत्तित्वाभावस्य हेतौ सत्त्वादतिव्याप्तेढुंवार- वात् । अयोध्यत । यत्किंचियक्तिवृत्तित्वसाध्याभाववैतदुभयधर्मायच्छिमानुयोगिताकप यातिक यदलं तवच्छिन्नाधिकरणानेरूपितवृतितापत्वसाध्याभाववैतदुभयधर्मावच्छिन्ना- नयेोगिताकार्यप्तिककूटत्वावच्छिन्चाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावा यावन्तस्तद्वत्त्वमेव व्याप्ति तयक्तियत्तिसाध्यामावफूटाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वनास्तीति प्रसिद्ध , एवमपरतद्यक्तिमादा. ताशवृत्तित्वाभावा, एवमपरतर्यक्तिमुपादायाऽन्यौपीति । तथाच यावन्ति साध्याभावाधि करणानि तत्प्रत्येक तत्तद्यक्तिमुपादाय यावन्त एष वृत्तित्वामाषा इत्यर्थ । तयाच एतत्पदा- सुपादाने पृथिवीसमवेताभावत्यैव साध्यत्वेक्टाधिकरणात्ये चायाँ प्रसिद्धम् , तथाहि यस्किंचित्प दैन वायुष्यक्तिमुपादाय तव्याक्तिवृत्तिसाध्याभावाप्रन्थकृदुतद्वित्वादिरूपा एव तत्कूटापिकरण वायुरेव तनिरूपित्तवृत्तिायन्तस्तावन्त एव साध्याभावास्तेषां कटाधिकरणमपि वायुरेव त.

·सटिप्पणटीकासहितम् । २४७ निरूपिततित्वस्यैव सखात् पृथिवीसमताभावसायके नाऽतिव्याप्तिः । ननु एतत्पृथिवीस. मवेताभावस्य साम्यत्वे कथमतिव्याप्तिः सजता तदापि यत्किंचित्पदेन यायुव्यक्तिमुपादाय तभिरूपितपत्तित्वस्यैव सत्वादिति चेन्न । यत्किंचित्पदेन तद्वायुव्यक्तरुपादानेऽपि तक्ति. तिसाध्याभावाःप्रन्धकदुक्तरूपाः सर्वे पटतद्वायुद्विरवादीनो मायामावस्वाभावात् । भपि तु तद्- घटतद्वायुद्वित्वाोन कियन्तो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावास्तेषां कूटाधिकरणं तद्वायुवद् तद्- घटोऽपि ताशकूटाधिकरणनिरूपितवृत्तितावरसाध्याभावत्वस्य तद्घटीयरूपरसादावपि सत्वेन तादृशसाण्यामावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिककूटस्य तद्घटीयरूपादियटितत्वेन तत्कूटा- धिकरणं तद्घट एव तनिरूपितवृत्तित्वाभावस्यापि हेती सत्वात् , यत्किञ्चित्पदेन तद्घटस्यो. पादाने यथा वृतिस्वाभावः हेता स्थास्यति तथा तद्वायोरुपादानेऽपि द्वितीयकूटत्यप्रति. योगिताकपर्याप्स्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य यत्किविद्यक्तिवृत्तित्वसाध्याभावत्वैतदुभयधर्माव. च्छिन्नानुयोगितापर्यप्तिककूटत्वावच्छिन्नाधिकरणीनसीपतीततावत्वसाध्याभाववतदुभयधर्मे स्वीकारात् तादृशोभयधमानुयोगिताकपयप्तिककूटवत्त्वं तद्घटीयरूपाघटितं केवलतर टतद्वायुनिस्वं कियधधिकरगधर्मावच्छिन्नामावघटित येन तस्कूटाधिकरणताया वायावपि सत्वेन एतत्पदघटितसाध्यकस्यलेऽप्यतिव्याफ्यभावः स्यात् , तादृशाभयधर्मस्य तद्घटीय. कपादावपि सत्वेन निरुतालघुतरकूटत्वप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य तादृशधर्म- योरसम्मवः । ननु यत्किचियक्तिवृत्तिसाध्याभावाधिकरणावमित्येव निवेश्यताम् , प्रयमकू- टनिवेशो व्यर्थ इति चेन्न । पृथिवासमवेताभावस्य साध्यतायां फूटाधिकरणताया वायो. प्रसिध्यभिधानं प्रन्यकतामसङ्गत स्यात् , तथाहि तद्वायुत्तिसाध्यामायादेप्रन्थकदुक्तद्वि. स्वादिरूपास्तेषां साध्ये प्रत्येकसाध्याभावाधिकरणत्व धटपटादावपि घटतद्वायुद्वित्वस्य घटे पटतद्वायुगतद्वित्वस्य पटे सत्वात् तभिरूपितवृत्तितावत्साध्याभावत्वस्य घटीयरूपादावपि सखेन तद्घटितकूटाधिकरणं न किमपि अतः प्रथमकूटनिवेशः, कूटाधिकरणन्तु तद्वायुरेवे. ति । ननु निरुक्तफूटाधिकरणनिरूपितवृत्तितावत्साध्याभावकूटाधिकरणमित्युक्त्येव निर्वाह द्वितीयकूटनिवेशो व्यर्थ इति चेन। एतत्पृपिचीसमताभावस्य साध्यतायामप्यतिव्याप्त्यनुप. पत्तिः, यत्किंचित्पदेन वायोरुपादानेऽपि तद्वायुन्यक्तिवृत्तिसाध्याभावकूटाधिकरणनिरूपित. तिस्वात्साध्यामावस्य तद्घटतद्वाद्वित्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावरूपस्य पा वायाँ सत्येन तन्निरूपितवृत्तित्वस्य सत्वात् , द्वितीयकूटोपादाने तु द्वितीयकूटाधिकरणं न वायुः, अपितु तद्घट एव तनिरूपितवृत्तित्वाभावस्यापि सत्वात् । ननु कूटाधिकरणनिरूपितवृत्ति तावदभावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपयाप्तिककूटवत्वमिति रीत्यैव नि दे द्वितीयकूटस्य साध्या- भावघटितत्वं किमर्थमिति चेन्न । एतरपृथिवासमेवताभावस्य साध्यतायामंपि कटाधिकरणा. प्रसिध्यवाऽतिव्यातेरमावापत्तेः, तथाहि प्रथमकूटाधिकरणत्वस्य तद्धटे तदायो सत्वेन तदुभयनिरूपिततितावभावत्वस्य . तद्वायवीयस्पशात्मकेऽभावे तघटीयरूपाद्यात्मके च सत्येन निरुफस्पर्शादिघटितटाधिकरणाऽप्रसिदिः, साध्याभावपदोपादाने तु स्पर्श- न साध्याभावत्वमिति नाऽप्रसिद्धिः। ननु प्रथमकूटान्तर्गतसाच्यामावपदं किमर्थम् , अमावस्येने कूटनिवेशोस्तु इति चेन । ..

·साध्यामा । .२४८ जागदीशीन्यधिकरणं हितीपटाधिकरणावस्य वायुमात्रवृत्तिापत्या सामरूपितत्तियस्यर यायुरवे सत्येन एना थोरामरतामायस्य सायसायामप्यतिध्यायमायापरीः, तद्वायुष्यजित्यमावरवस्य का वीयरूपस्पशादायपि सत्वेन सघटितटाधिकरण सद्वायुरेव सतितावन्तः न तटीयरूपाचाः किन्तु तदन्या एव, सद्पटितकूटाधिकरणारयस्य तदायावपि सत्ये शानिहरितगृत्तित्वस्येव देतो सत्वात् । ननु पस्किचि फिरतिस्पधायाभावस्वेतदुभयघमावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिककूट स्वावच्छिन्नाधिकरणनिरूपितयत्तित्वाभावा: यापन्त इत्येव पकश्यम् , कटाधिकरणनिरूपित. तितावरसाध्याभावकूटाधिकरणं किमर्थम् , तथाच तद्वायुय्यक्तिमुपादायतत्पृथिवीसमवेता भावस्य साध्यतायामतिव्याप्तिवारणसम्मघ इति कथमतिव्याप्तिप्रदानमिति चेन । तादृश दयं निघश्य शिरोमगिनाऽतिव्यातिप्रदानात् , गतु तादशगुस्वरनिवेशस्याऽतिम्याशिवा. रकरनाऽपि साफल्यम् , किन्तु शिरोमणिकदुकातिध्याप्तिसगमनमेवैतस्य प्रयोजनमित्यय धेयम्, अतएव यावतामेकम्योपत्तिाव तावासमुदायस्याधिकरणत्वोक्या नाऽप्रसिद्धिरित्या दिना जगाशेन कृतं निरुस्थलदयेऽतिध्याप्तिवारणमपि सरच्छते, जगदीशप्रन्य एव ५. पनिवेशान्तरस्य प्राप्तत्वादिति ध्येयम् । ननु साध्यतावच्छेदकराम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिधसास्यवसाधीविरोधिता. घटकसम्बन्धेन वृत्तिम साध्याभाषाधिकरणकाया निवेशतत्वेन, एतापीयवात्तिगुणाभा. वस्य साध्यतायो तादृशसम्बन्धी निरवच्छिन्नसमवाय एव तेम सम्बन्धेन पटतद्वायुद्विन्वाय त्तित्वेन तेन सम्बन्धन कूटाधिकरणताया पाया प्रसिध्यभिधानमसङ्गतम् , द्वित्त्वादीनां का. लिकाऽव्याप्यत्तित्वात् । न च प्राचीनमते निरवरिछन्नसमवायेनापि द्वित्वादोनो वृत्तिमत्त्वमकियते भात्मत्या. दिवत् पतियोगिन इव ध्वसप्रागभावानां सदापि अत्यन्तामावस्य विरोधित्वात् , द्वित्वोत्पत्ति- कालावरछेदेन द्वित्ववीत द्वित्वाध्यन्ताभावानभ्युपगमेन द्वित्वादीनां व्याप्यत्तित्वादिति वा., च्यम् । अप्रेऽव्याप्यवृत्तित्यसङ्गीकरय सहेतुत्वकथनस्याऽसन्नतत्वापतेः । अत्रेदं समाधानम् प्राचीनमते द्वित्वादीनो व्याप्यत्तित्वेऽपि नपीनमतेऽव्याप्यवृत्तिषेन न तस्य व्यभिः चारित्वम्, किन्तु सद्धेतुत्वमेव तेनोभयमते व्यभिचारित्वाभावादुभयमतसिद्धमाह सत्तान्यपतत्पृथिवीसमवेतशून्यं वेति । पृथिवीसमवेतान्तर्गतद्रध्यत्वस्यापि सत्वात् , सत्तान्यैतत्पृथिवोसमवेताभावो न क स्यापि मते व्याप्यवृत्तिः । ननुभयमतनतत्स्थलाऽभिधानेऽप्रापि कूटपपवाधादिति कथनमः सङ्गतम् , उक्तयुक्त्या प्राचीनमतेन सम्भवेऽपि नवीनमते द्वित्यादीनामव्याप्यवत्तिवन निर बस्छिन्नसमवायेन कुत्राप्यसत्वादिति चेन्न । उभयमतेन तस्य व्यभिचारित्वं पूर्वस्यलस्य तु नायव विशेषः, कूटवस्वामिपानन्तु प्राचीनमताभिप्रायेणानापि । परेतु पूर्वोक्त एव प्रकारः स्थले तुं उभयमताभिप्रायेण पायौ फूटवत्त्वसिद्धिस्तु नोभयमते सम्भवतीति पूर्वपक्षे स. तान्येतत्पृथिवासमेवताभावस्वेन द्वित्वादीनां व्याप्यत्तित्वेन लक्षणेऽपि तादृशसम्बन्धावच्छि. भत्तितावच्छेदकसाध्याभावत्वावृच्छिमानुयेगिताकत्यादिरीत्या निदेशात् द्वित्वत्वेऽव्याप्य 1- ·- सटिप्पणटीकासहितम् । २४९ गिकामावस्य साध्यत्वे घायुत्वादेः सद्धेतुत्यात् समयेतत्वापेक्षया गुरु त्वेन एतत्पृधिषीसमवेतावावच्छिनामावस्य चाऽप्रसिद्धस्यैव साध्यत्वाऽयो. गाद् गुणपदम्। ननु एतत्पृथिवीवृत्तिगुणत्वावच्छिन्नामापसाध्यकमपिवायु: स्वादिकं सद्धतुरेव प्रलये परमाणो उत्पत्तिकाले चावयविनि पायो तत्स- स्वात् अतः साध्यान्तरमाह-सतान्यति । अत्र पृथिवीपदं तत्पृथिवीपरम्, वृत्तित्वेपि नाऽसतिरिति ध्येयम् । गुणपदमिति । तथाच एतत्पृथिवीवृत्तिप्रतियोगिकाभावत्वेन साध्यत्वे विशिष्टोमया. भावादिकमादाय वायुरयादेः सतुत्वापतिः, समवायनैतत्पृथिवीकृतित्वावच्छिनप्रतियोगि. ताकाभावश्चाऽप्रसिद्धः, तस्य समवेताभावसमनयस्येन समवेतवस्यैव लघुतया तत्प्रतियो. गिताऽनवच्छेदकत्वादतो गुणेति । एवं च समवायेन एतत्पृथिवीवृत्तिगुणत्वावच्छिन्नाभाव. स्य साध्यतया न समवेतत्वावच्छिन्नाभावसमनयत्यामेति नाऽप्रसिद्धिारति भारः । नच त. थापि समवायनैतत्पृथिवीवृत्तिगुणत्वाऽपेक्षया लाघवेन समवेतत्वसम्बन्धेनैतार्थिवावशिष्ट- गुणत्वस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकतयाऽप्रसिद्धितादवस्थ्यामाते वाच्यम् । समवेतत्वसम्बन्धे. नैतत्पृथिवीविशिष्टगुणशून्यत्तस्यैव साध्यत्वात् । नचैवं वाय्वादेरपि पृथिवाविशिष्टगुणशून्य स्वासद्धेतुत्वापत्तिरिति वाच्यम् । समवेतत्वसम्बन्धेन पृथिव्युपलक्षितगुणात्यन्ताभावस्यैव साध्यतया तदुपलक्षित द्वित्वादिरूपगुणशून्यत्वस्य वाय्वादावसत्त्वेन सद्धेतुत्वासम्भवात् । तएवाऽपे प्रलये उत्पत्तिकाले चेत्युक्तम् । वायो तत्सत्यादिति । वसनागभावयौरत्य न्तामावविरोधस्य नवीन रनभ्युपगमात् । अत्र पृथिवीपदामेति । तथाच पूर्ववद् पृथिवी- वं व्यक्तिविशेषपरिचायकतयैव निविष्टं सत्तान्यतत्समवेतशुन्यत्वस्यैव साध्यत्वात् । एतेना- न सत्तान्यैतत्पृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्नामावस्याऽप्रसिद्धिः, संत्तान्यपृथिवीसमवेनत्वस्यैव तत्प्रतियोगितावच्छेदकावादिति केषोचिदुक्तिनिरस्ता। ननु तद्पादिघटितमिथःसामाना• "धिकरण्यापन्नताशसाध्याभावसमुदायाधिकरणं पृथिवी भवति, तथाच तादृशसमुदायाधि. करणप्रसिध्या तदवृत्तित्वेन अतिव्याप्तिसम्भवादेतत्पृथिवापरतया व्याख्यानमफलमिति चैन्न । साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्यामावस्य निवेशात् । तद्पादिघटित साध्याभावसमुदायोऽत्र वारणीय इति नाऽप्रसिद्यभिधानाऽसंगतिः । न चैवसति पृथिवीवघटितसमुपयामिधानम- युफमिति पाच्यम् । पृथिवीत्वपदस्य पृथिवीसमवेतदर्शितद्वित्वत्रिवाश्रयतदनालयवा. प्यन्तरसाधारणचतुष्ट्वादिपरत्वेन विवक्षणादिति । केचित्तु पूर्वोचरीत्या घटवायुकृतिद्वित्वपटवायुवृत्तित्वादिकमादाय बायोरपि ताशा. भावकूटाधिकरणतेति अतिव्याप्यनुपपत्तेस्तस्पृथिवीपरामिति ।.नच तथापि घटवायुसंयोग. विभाग-पटवायुसंयोगविभागादीनामपि पृथिवीपर्याप्ततया तघटितकूटाधिकरणत्वं पायोर. स्त्येवेति वाच्यम् । साध्याभावे व्याप्यवृत्तित्वविशेषणेनैव वारणात् । नचैवं द्वित्यादीनामपि तेनैव वारणात्पूर्वाऽसंगतिरिति वाच्यम् । एतत्साध्यस्य प्राचीन नवीनोभयमतताधारण्येन प्राचीनमते तेषां व्याप्यवृत्तिखेन तन्मतमादाय संगतेः अन्येतु सत्तान्यपृथिवांसमवेतशून्यमित्यत्र पृथिदासमवेतपदं संयोगविभागान्यपृथिवी. ।

·२५० जागदीशीव्यधिकरणं इर्द पृधियोचिगुणशून्यं, सत्ताभ्यपृथिवीसमवेतशून्य वा वायुत्वात् , रूपव. दन्यत्वाद्वा इत्यादापतिव्यातिः, ताहासाध्याभावस्तोमस्य नियमतो रू. 'पादिघटितत्वेन तदति देतोरवृतेः । वस्तुतो निखिलानामेव रूपाणां ताशाभावसहससमानाधिकरणत्वास', मानाधिकरणयावदभावाऽधिकरणाऽप्रसिद्धिदुवाश्व इति । अन्यथा प्रागुकव्यक्तीना धिधीत्यस्य च मिधः सामानाधिकरण्यापन साम्पामायतया . ताकटाधिकरणाऽप्रसिदपैवाऽतिव्याप्स्यसंगवापर ति ध्येयम्। यत्रापि सत्पृथियासमघेतप्रतियोगिकामाघस्य केपलान्वयितया तत्र साध्ये वायुत्वादेः सहेतुत्वात् समधेतत्यापेक्षया गुरुत्वादेव तापृथिवीस मधेसत्यावच्छिनामावस्य चाऽप्रसिदया साध्यत्वायोगात् सत्तान्यपदम् । न च सत्तान्यतत्पृथि समवेतत्वावच्छिनाभाषोऽप्यप्रसिद्धः द्रव्यत्वस्यैः प्रयासमवायावच्छिन्नतिपरम्, वायुटीथवा संयोगविभागयोः पृथिवीपर्याप्तरन्यान्तम् । वायुवधायुस्पर्शादेः पृथियोपर्याप्तकादिसम्बन्धावच्छिमवृत्तिकत्वारसमयायावच्छिन्नतिकेति । नवं सत्तान्यपृयिवासमवेतत्वस्यैव लघुतया तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनोरुधर्मावनिक । भाभावाऽप्रसिद्या साध्याप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । एवं सति संयोगविभागान्यपृथिवीपर्याप्त त्तिकसमवेतमात्रविषयकज्ञानविशेषादिना एतापृधिवासमवेतमात्रविषयकज्ञानविशेषादिना वा. अरिछस प्रतियोगिताकाभावत्यैष प्रापत्वात् । तत्र वाऽवच्छेदकगौरषस्यानवकाशात, गुः रुधर्मस्याऽनवच्छेदकत्ववादिनापि तत्समनियतलघुधर्मस्यावच्छेदकत्वाऽखण्डनात् , सता. न्यपदस्य तत्परिचायकतया न वैयय॑म् , शेषं पूर्ववदिति प्राहुः । सत्तान्यपदमिति । तथान सत्तान्यत्वस्य तत्र निवेशे तु नानुपपतिः, सत्तान्यपृथि बौसमवेताभविस्यैव तत्र साध्यत्वात् , सत्तान्यपृथवीसमवेतरवाभावश्च न समवेतत्वावाच्छ. भाभावसमनियतः गुणादौ व्यभिचारादिति भोक्ताऽप्रसिद्धिरिति भावः। ननेति । ननु सत्तायैतत्पृथिवीसमवेतनास्तीत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं सत्तान्य तापृथिवीसमवेतवे न कल्पयितुं शक्यते सत्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदघाटतत्वानित समवेतस्वस्य सतात्वस्य च सदितराऽवृत्तिवे सति सकलसात्तिरवरूपत्वात् । न च सत्यभो नसत्त्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वेन निवेश्यते प्रतियोगितावच्छेदककोटी, अपि तु भेदस्य, तव्यक्तित्वनैवेति न गौरवमिति वाच्यम् । तथासति द्रव्यावं नास्तीत्यमाव एव पर्यवमाना. पतः, सकलद्रव्यसमवेतत्वं च इव्यत्वव्यापकवेत्तित्वं द्रव्यान्याऽसमवेताभावस्य इव्यवथ्या- पतारूपाऽभावस्य तत्तयक्तित्वेन प्रवेशः । तद्यक्तिविशिष्ठा या तव्यक्तिविशिष्टा वृत्तिता तस्या एवाभावप्रतियोगितावच्छेदकावसंभवात् प्रथमवयक्तिपदेन मिरुतसमवेतामावः, अपरतमति पदेन निरुतम्यापकतामाभाव इति । न च प्रतियोगिविनाकृतस्याऽभावस्यामानाद् व्यापकत्वा- .

·सटिप्पणटीकासहितम् । मतदवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । सकलद्रव्यदृत्तिस्वादिघटितस्थ इम्यस्य. वस्यैव ताहशसमवेतत्यापेक्षपाऽनघच्छेदकत्याससान्यसमपेतत्वाधच्छि. नामावस्याऽप्रसिद्धस्यात् । समषेतत्वापच्छिमाभावस्य च साध्यस्वे सम. वेतमात्रस्यैव तदभावतया मिथ: सामानाधिकरण्यापनसमवेतकूटपति वायौ हेतोः सत्त्वादेव नातिव्याप्तिः, अतः पृथिवीपदम् । ननु घायुस्यस्यो. कसाध्यसामानाधिकरण्यामायादेव न तत्रायाप्तिरतो त्वन्तरमाह- रूपवदिति । अयन्तु हेतुर्गुणादौ साध्यसमानाधिकरण रूपात्यन्ताभावस्य पृथिव्यामुत्पत्तिकालावच्छेदेन सत्त्वात्ताऽतिव्याप्त्यसंमवाद रूपवदन्य. स्वानुधावनम् । रूपदनेदस्यापि तदानीं पृथिव्यामुपगमे स्याह-इत्यादाविति । आदिना धायुरूपान्यतरत्वादेः परिग्रहः । तारशेति। मिथः सामानाधिकर- करण्यापन इत्यर्थः। पाभाव प्रतियोगितावच्छेदकस्यापि द्रव्यावं नास्तीत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यावश्यकतया अन्यसातिरिति वाच्यम् । सत्ताभेदस्यापि तुल्ययुक्त्या तथक्तित्वेन भानाऽसंभवात, सत्ता. त्वावच्छिमप्रतियोगिताकत्वेन वत्तव्यतया द्रव्यत्वापेक्षया सतान्यतत्पृथिवीसमवेतत्वस्य गुरु. स्वेनाऽसतितादवाच्यात् । नच सत्त्वभेदो न सत्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वन निवेश्यते अपि तु तांकाचावछिन्नप्रतियोगिताकभेदावेनेति वाच्यम् । तथापि तपक्तित्वावच्छिनाते. योगिताकदीवशिष्टएतत्पृथिवीसमवेतनास्तीत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वापेक्षया द्रव्यत्वरू. पततिनास्तीत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकता शुद्धतव्यासवे एव कल्प्यते परमलाघवात् , तुल्ययुक्त्या द्रव्यत्वनिष्टतयक्तित्वस्याखंडोपाधितायाः स्वीकाराऽसंभवात् । किं च सकलद्रव्य- समवेतत्वं विहाय शुदव्याऽन्यासमवेतनास्तीत्यभाव एव पर्यवसानसंभवादिति चेन्न । यत्तान्यतस्पृथिवीसमवेततावद्गतान्यतमत्वं तदवचिंटनामावस्यैव साध्यत्वात् , अन्यतरत्व. स्याऽखंडोपाधिताया अवच्छेदकत्वनिरुकावेव प्रतिपादनात् । अन्ये तु व्यमित्याकारकज्ञानीयप्रकारत्वावच्छिन्नाभाव एव स्वसत्तान्यतत्पृथिवीसमवेतामा. वस्य पर्यवसानसंभवादिति पूर्वपक्षयन्ति । नच प्रकारत्वावच्छिनामावस्याऽव्याप्यत्तित्वेन ध्ये एच नाशप्रकारतावच्छिन्नामाव इति न ,सत्तान्यैतत्पृथिवीसमवेताभावोऽप्रसिद्ध इनि वाच्यम् । ईश्वरज्ञानीयदन्यस्वरूपतयतिवृत्ति विशिष्ट प्रकारवाच्छिन्नाभावे तथापि पर्यव. झानसंभवादिति परास्वम् । अन्ये तु सत्तात्वावच्छिनामावस्य साध्यताया उक्तत्वात् अत एक सत्तात्यैतत्पृथिवीसमवेतं नास्तीत्यभावोऽप्रसिद्धः, सत्तान्यैतत्पृथिवीसमवेतस्यैव प्रतियोगिता वच्छेदकत्वसंभवात् । सत्तान्यतापृथिवीसमवेताभावस्य साध्यत्वे च साम्याभावस्य पृथिवीस- मवेतरूपतया घटतद्वायुगतद्वित्वाटतद्वायुगतद्वित्वादीनां मिथः सामानाधिकरण्यापमानां फटा-- धिकरणकायो कृतित्वेनाऽतिव्याप्तेरभावापत्तरित्यपास्तम् । नितान्यतमत्वावच्छिमामावस्य साध्यताया युतखेन शङ्काया एवाऽसंमवादिति ध्येयम्। ननु समनियताभावानामैक्यात् सकलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानामैक्येन सहमत्वा- - . .

·- तक्षणात भागदीशीव्यतिकरणं द्वितीयेस्वाद पस्तुत इति IIEIमावेति । यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाया मायेत्यर्थः । सहमति । अवच्छेरकमैदेनाऽभावभेदमन्युपत्योक्तम् । दुवरियेति । मनु पाषतामफेव्यक्तित्तिय तावरसमुदाययाधिकरणोती नाऽप्रसि- भावाद् धितो ताशाभावराहनियमातम् । न प समनियतामावाऽनेक्रपक्षानलंबनाच, दोष इति पाध्यम् । तपा सायुकायतरणिकाया भसारिति चत्तवाह-अवच्छेदको देनेति । अधिकरण देनेत्यर्थः । तथाच व्यापकरणधर्मावरियतामायः स्पादिविशिष्टाचामान्यामाववायरिएक्षामायः व्यावादिविशिष्टरूपसामान्याभावत्वारिक भाभाववाभिमतः, एवं चैताशससस्यस्य नाऽसतिः । केयितु तस्य सविशेषणे होति न्यायेन यहसम्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपररावात, म्यधिकरणधर्मेषु सहसयोपादानमपि यहछया पाककधर्ममादाय दोषस्फोरणायेत्याहुः । अन्ये तु साप्याभावानो मेन केनाऽप्यभावान्तरणकाधिकरण्य विकक्षितम् , सायामा वान्तरेण वा । आधे निखिलानामेव रूपाणामभावसहलसमानाधिकरणतया यावदन्तर्गता. नामधिकरणाऽप्रसिध्याऽध्यातिः, द्वितीय तु "ताशाभासमानाधिकरणतयेत्यायेव योज्यम्" स्वव्यापकत्यादिना विवक्षितेन व्यधिकरणधर्मावविभप्रतियोगिताकन साध्याभावेन सहका. पिकरण्यं साध्याभावात्मकनिपिलानामेव रूपाणामिति तदधिकरणाऽप्रसिध्या रूपसामान्या. भाववान वायुवादित्यत्रैवाऽव्यातिरित्यर्थः । एवं च तादशाभावसहोत्यस्य नाऽसति- रित्याहुः। पस्तुतस्तु तादृशाभावसहससमानाधिकरणावादित्यस्य ताहशामावेन व्याधिकरणधर्माव- स्निाभावेन सहसं समानानि आपकरणानि येपा तत्वादित्यर्थकतया, अधिकरणेष्वेव सह. सत्वमभिमतं तचकाधिकरणप्रसिमावुपयुक्तवया विवक्षितमेवेति न कीपि दोषः । यावतामेकव्यक्तिवृत्तित्वमिति । तथाच स्वघटित साध्याभावसमुदायसमानाधिक रणमाध्याभावसमुदायाधिकरण यवस्व तावदन्यतमवृत्ति वाभाववस्व हेती विवक्षितमिति भावः यत्तु केवलान्वयि साध्य के साभ्याभावस्म व्यभिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्यैव लक्षणपटकलगा सृस्य च समनियताभावानामभिन्नतया एकत्वेन यावत्वपसमुदायवाड प्रसिद्या साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिता घव्यापक यदधिकरणवत्यभानप्रतियो. गितारयं तदेव निरक्तसमुदायाधिवरण वाच्यम् प्रकृते च रूपसामान्याभावनिष्ठाया यावद्रूप. निरूपितायाः प्रतियोगितायाः "प्रतियोगितावच्छेदकेश्येन" एकत्वात्ततद्पाधिकरणनिमः भावप्रतियोगितास्त्र ताशप्रतियोगितात्यव्यापकमेवेति तद्पाधिकरणमेव सादृशकूग- धिकरण प्रसिद्धमतः किंवैति । तत्र इदानीमेव तथापिक्षणे भूतत्वमूतत्वान्यतराभावधान स्पर्शवदन्यत्वादित्या वक्ष्यमाणातिव्याप्तरलग्नकतापतेः तत्रापि वाईशान्यतराभावनि- प्रायाः प्रतियोगिता याः एकरवात् मनोनिष्टामावप्रतियोगितात्वस्य ताशप्रतियोगिता यापकत्वान्मनसोऽपि निरुतकूटाधिकरणलेनाऽतिव्याप्त्यमावात् । केवलान्वमिसाध्य यादवाप्रसिद्धिवारणाय सायाभावत्वभ्यामकस्वप्तिस्वकत्वस्येय साप्यामावधमुदायाधि- करणरवरूपवया विवक्षणेन तथाविवक्षणस्याऽनावश्यकत्वात् । -- मच कपाभावबाध्य ·. सटिप्पणटीकासहितम् । २५३. किश्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन या साध्याभाववति पूचिस्तदभावो वक- व्यः, अन्यथा धूमादावव्यातिः, साध्यवावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववति द्धर्न वा प्रागुक्ताऽतिव्याप्तिः, किञ्च सत्तान्यपृथिवीसमवेतशून्यत्वस्याभा- यो द्रव्यायमेव लाघवात् , नतु सत्तान्यपृथिवीसमयतमा बहूनां तथा. वे गौरवाद् अतः परस्परसामानाधिकरण्यापन्नतादृशदव्यत्वादिस्वरूप. साध्याभाषस्तोमवति हेतोः सस्वादेव नौकातिव्याप्तिरिति यदि घूयात्तदा दोषान्तरमाह मिति । यत्तु सत्तान्यपृथिवीसमवेतन्यत्वस्य रूपसामान्याभावस्य चामायोs तुगतप्रतीतिघलादतिरिक्त एवेति तद्वति हेतोःसरवासस्वाभ्यांनोक्ताव्याप्त्य- तिव्याप्त्योः सम्भय इति किंचेति। तन्मन्दम्। इदानीमेतदमावा(१)भावस्थाs. तिरिकत्वमङ्गीकृत्य दोषनिरासे भूतत्यमूर्तत्वान्यतरत्वावच्छिन्नामावाभाव. केऽप्रसिदिवारणायव प्रथमतस्तथा विवक्षणम् , अमे साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्या- भावविवक्षणे तु रूपाभावसायके तेनैवाऽप्रसिद्धिधारणे तयाविवक्षणं न कार्यम् निष्प्रयोजन- स्वाद् अतः स्पर्शयदन्यत्वेऽतिव्याप्तिः सुलग्नैवेति वाच्यम् । स्पर्शवदन्यत्वेऽतिव्यानिवारणस्यै व प्रयोजनावात् , पूर्व कथंचिदपि सिद्धया विवक्षयाऽतिन्याप्तिवारणे तामुपेक्ष्यातिव्याप्तिदान- त्याऽसांप्रदायिकत्वाच्च । नपानास्तु-ननु व्यासज्यवृत्तिसाप्याभावमात्रवृत्तिधर्मावच्छिनाधिकरणत्वमेव साध्या. भावकूटाधिकरणावं, जगत एव साध्याभावस्वावच्छिन्नाधिकरणतया व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- वारणाय व्यासज्यतित्वं धर्मविशेषणम् । नच तथापि जगत एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न साध्याभावमात्रयत्तितथाविधधर्मावचिनाधिकरणतया ऐव दाष इति वाच्यम् । आधेयता. वच्छेदकतादृशधर्मन्यूनवृत्ति (तयाप्यं) यद्यतदन्यत्वेन धर्मस्य विशेषणात् । हेत्वभाव. साधारणसाभ्याभावीतधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वस्य हेतुशून्ये एव सत्त्वेन तवृत्तित्वाभावस्य हेतो सत्त्वादतिव्यतिरतो मात्रेति । रूपाभावसाध्यके च तद्पश्यधिकरणधमावीरउनसाध्या भावे उभयत्वादिरेव तादृशो धर्मः तस्य रूपान्तरसाधारणीनत्वादिन्यूनवृत्तित्वेऽपि तादृश. नित्वावच्छिन्नस्य कचिदप्यवृत्तेस्तस्याऽऽधेयताऽनवच्छेदकतयाऽऽधेयतावच्छेदकीभूतप्तादृश. धमन्यूनवृतिताविरहादिति नौकाऽप्रसिद्धिरतो किंचवीत्याहु । तचिन्त्यम् । समवायादि- सम्यन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकप्रेमयाभावस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन साध्यतायां सत्तावद. न्यत्वादिसद्धेतो अव्याप्तिः । तन साध्याभावस्य प्रमेयात्मकतया तदितराऽप्रासच्या साध्याभाव- मात्रवृत्तितादृशधर्माप्रसिद्धरिति दिक् । प्रकारान्तरेणाप्यातव्याप्तिमुद्धरति किंच सत्तान्येति । ननु हेतुतावच्छेदसम्बन्धेन पाच्याभाववदृत्तित्वानुक्तो यत्किंचिरसम्पन्धेन वहृत्तित्वयकव्यं, सम्बन्धसामान्येन वा ? भाये वक्ष्यमाणयोरष्याप्त्यातव्यात्योरसंगतिः, सयोगाद्यवच्छिन्नतहतिवाभावस्य धूमादी (1) इदानीमेशभाव ते पाठातरम । २२ जाग ·- तन्न । पूर्वोपदशितरीत्या २५६ जागदीशीच्यधिकरणं स्वतावसत्वाद् भने भूतावमूर्तरवेत्यादिनाऽतिव्याप्रसंगत्यापचे, त थापि वृश्चित्वमालोकान्यत्वोभयत्वावच्छिन्नस्यापि हेतुसमानधिकरणसा ध्याभावक्टाधिकरणवृत्तित्ववव्यापकप्रतियोगिताकस्य धुमहेतावसत्वेन त. मादायाध्याप्तिवारकत्वेन तस्य सायकवम् । नच पर्वतवृत्तित्वपर्वतान्य साध्यामावकूटाधिकरणवृत्तिस्वाभावत्वाभावेन तमादायाऽध्याप्रयभावेन प्रतियोगितायां सार ध्याभावकूटाधिकरणकृतित्वस्वव्याप्यत्वस्यैवानिवेशादिति । प्रतियोगिताया साध्याभावकूशाधिकरणइतित्वस्वव्याप्यत्वनिवेशस्याऽऽनश्यक वन पृथिवीमि घात्तित्वाभावस्य यावदन्तर्गतत्वादिति दिक् । तस्य सार्थकत्वमिति । ननु साध्याभावकूटवत्तितात्वेन व्यापकत्वस्य प्रतियोगितायाम भावादेव वारणसम्भवे प्रतियोगिताब्यापकसाध्याभाववद्वृत्तितास्वदलपार्थक्याभिधानमसंगतम् , सार्यभीमाना मते समानाधिकरणोभयत्वस्य एकविशिष्टापरत्वरूपत्वेन पृत्तित्वाऽऽलोकान्यत्वोभ यत्वस्य वृत्तित्वविशिष्टालोकान्यस्वस्वस्वरूपत्वेन धृत्तित्वमाने एवन प्रतियोगित्वम्, आलोकान्यन्य विशिष्टकृतितास्वरूपरवे तु आलेोक्त्वावच्छिन्नवृत्तिताया आलोकान्यत्वविशिष्टत्वाभावान तादृश- वृत्तिताले प्रतियोगित्वमिति सा प्रतियोगिता कथं साध्यामावकूटवात्ततात्वव्यापिका येनाऽपरद लव्यावृत्तिः। नच समवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितायाः समवायस्वरूपत्वेन समवायेन हेतुके आलो कान्यवित्तिवोभयाभावमादाय तत्सार्थक्यामिति वाच्यम्। समवायस्य करवं स्वीकृत्या ऽऽलोका न्यत्वविशिष्टत्तितात्वावच्छिवाभावमादाय व्यावृत्तिः सम्भावनीया, प्रतियोगिताव्यापकसाध्या भाववत्तित्वदलदानेनाऽपिवारणाऽसम्भवे तत्तत्सम्पन्धावच्छिन्नवृत्तिनायास्तत्सम्बन्धस्वरूर. स्वमगीकृत्यैव लक्षणस्य वक्तव्यत्वात् , परन्तभयत्वस्य सहपाविशेषरूपत्वादिति मताभिप्रायेणेव तपाऽध्याप्तिबोध्या । नचैतल्लक्षण सार्वभौमानामेवेति तन्मत एव व्यावृत्तियेति वाच्यम् । तदानीमप्रिमशिरोमणिसगत्येव व्यावृत्तेरालोच्यतया स्वमतेन तदालोचनस्याऽऽवश्यकस्वात लक्षणखंडनावसरे ध्यात्युपयोगात् । अत एवाने पर्वतशृत्तिवपर्वतान्यत्तित्वोभयाभावमा दायाऽपि पूषणप्रदानं सगच्छते, स्वमताननुसन्धाने माध्याभावकूटववृत्तितावव्यापकदला. भानादेव लक्षणाऽपटकतया तमादाय दोषाऽसम्भवात् तदभिधानाऽसगतिः स्पष्टैव, भत एष स्वमतविचारप्रस्ताव सावंगीममते चैवविशिष्टापरत्वमेवोमयत्व, तेन पर्वतवृत्तिवपर्व. तान्यतिलोभयाभावमादाम नान्यासिरिस्युकम् । पूर्व तादृशामावमादाय दोषमभिधाय विशेषणान्तरप्रक्षेप इति न सार्वभौममताभिप्रायकोयं मन्यः । कौचित्तु भालोकान्यत्वप्रकारका ज्ञानविषयत्वविशिष्टकृसितास्वरूपामयामावमादाय तप्यात्तिं संगमयन्ति भ्रमात्मकज्ञान मादापालोकान्यस्व प्रकारकज्ञानविषपताया भाल कत्वमात्रावच्छिन्नवृत्तितायामपि सत्वादिति । मनु पूर्व वन्यूनवृत्तिवस्य विवक्षितावात् वृत्तित्वालोकान्यस्वोभयामावो न घटक इति कप वलयार्पश्यमाहितमिति पेश पासण्यत्तिधर्मावरिया। भानुयोगिताकाभावारीमते. सामान्याभारस्यापि स्वन्यूनतिघमावच्छिन्न प्रतियोगि. ताकत्वात् स्वसमानाधिकरणभेदेप्रतियोगतावच्छेदकाचे सति समानाधिकरणमित्यत्र पतितामा निरनिरवरपेण प्रमेश्यतया उभयत्वस्यापि न्यूनातिवाविरदानासगतिक । लक्षण 1 ·. . सटिप्पणटीकासहितम् । २५७ किंच महाकालान्यस्वादिसाध्यके व्यभिचारिणि कालिकाविशेषणवावि. शेषेण हेतावतिव्याप्तिः, तादृशसाध्यामावसमुदायवति महाकाले तेन सम्ब. इचिवोभयत्याच्छिन्नामावमायाऽध्यामिवारणार्य यासज्यवृत्तिधर्मानव छिन्नत्वेन प्रतियोगिताऽवश्यं विवक्षणीया तत पयोक्ताऽमायस्य ज्युदास इति वाच्यम् । पर्वतवृत्तित्यपर्वतान्यवृतित्वोभयत्वावच्छिन्नाभाषवारणाय वृत्ति वपर्याप्तव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेनैव प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वात् , ताशप्रतियोगिताकत्वस्य च वृत्तित्वाऽऽलोकान्यस्वोभयाभावेऽपि सत्त्वा. विति ध्येयम् । भूतत्वमूत्वान्यतरप्रतियोगिकामावस्य केवलान्यायित्यासत्र साध्ये स्पर्श यदन्यस्वादिकं सद्धतुरेवेन्यत उक्तम् अन्यतरत्वेनेति । सादशेति । हेतुसमानाधिकरणो यो भूतत्वमूर्तश्योभयघटितसाध्यामावस्तोमस्तद्वत्यि. थः। पृथिव्यादाविति, आदिना जलतेजोऽनिलानां परिग्रहः । अत्र भूतत्वं विशेषगुणवत्वे सति आत्मभिरवं, न तु वहिरिन्द्रियग्राहाजातीयविशेष. गुणवत्यम् , मूर्तत्वमपि स्पर्शवन्मनोन्यतात्वम, जातिविशेषो वा, न त्वच्छिन्नपरिमाणवर तथासति मनःपरिमाणशब्दयोरेध साधनसमा नाधिकरणताशसाध्याभावयोरेकाधिकरणाऽप्रसिद्ध्यातिव्याप्त्यसंभवा. दिति द्रष्टव्यम् । 1 नचेति । अव्याप्तियारणार्थमिति । तद्धमीयसयोगेन धूमहेतुस्पले तादृश. सम्बन्धेन यो वृत्तिमान तदृत्तियावदभावस्य हेतौ सत्त्वेनाऽसम्भवाऽसम्भवादव्याप्तिरित्युक्तम्। वृत्तित्वपर्याप्तव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेनैव प्रतियोगिताया विशे- पणीयत्वादिति । अथ प्रतियोगिताव्यापकत्वदलसार्थक्यसभवे वृत्तित्वपयोप्तव्यासज्य- वृत्तिधर्मानवच्छिनेत्यादिक विफलम् । तथाहि वहिमान् धूमादित्यादी हेतुसमानाधिकरणमहा- नसीयवद्विवन्धभावघटितकूटाधिकरणं यहृदादि तवृत्तितावव्यापकप्रतियोगिताकस्य पर्वत वृत्तित्वनिर्वहित्तित्वान्यतराऽभावस्य एवमपरस्य वृत्तिमद्वृत्तियावद्हेतावसत्त्वादेतदोषवारणार्थ मेव प्रतियोगिताव्यापकस्वस्य तादशवृत्तितात्वे सार्थक्यम् । न चौमयत्वमेकविशिष्टापरल विशिष्ट च केवलादन्यदिति, तयाच महानसीयवहिवन्यभावादे. साध्यतावच्छेदक- समनियतप्रतियोगिताकरवाभावान्न लक्षणपटकस्वमिति वाच्यम् । इदानीमेकविशिष्टपरत्व नोभयत्व, तयासति पर्वतवृत्तित्वपर्वतान्यवृत्तिवोमयाभावमादाय दोपदानाऽसगतिः, साध्या भाववतितास्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वाभावादिति चेत् । अनोच्यते। द्रव्यत्ववान् प्रमेयात जा. तिमान् द्रव्याचादित्यादौ तदव्यद्रव्योमयाभावजातिघटत्वोभयाभावघटितफूटाधिकरणजात्यादी देखतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्य प्रसिघ्याव्याप्ति हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशेरि धारयितुमश क्याऽतः साध्यामावे माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणवण्याधिकरणावच्छिनामाव- भिखामयामाववत्व निवेशनीयम्, एवंच महानसीयवहिवनाभयाभावटितस्तोमस्य - ·१ २५८ जागदीशीव्यधिकरणं ननु साधनाधिकरणयत्किंचिद्यक्तिवृत्तिसाध्याभावकूटस्य : क्वचिदपि स्पर्शवद्भिन्ने भूतत्यपूर्तत्वोभययोरसत्त्वात् , वस्तुतः समनिष ताभावानामफ्यमते भृतत्वमुर्तत्वान्यतरत्वावच्छिन्नाभावो भूतत्वमनस्ता न्यतरत्वावच्छिन्नस्य चाभाव, याच मनत्वयोरपि भूतत्वमूर्व रवान्यतरवावच्छिन्नाभावस्य साध्यस्याऽभावत्वात् हेतुसमानाधिकरण तदुभयघटितकूटाधिकरणाऽप्रासेयैव नोक्तस्थलेऽतिव्याप्तिः। अस्तुवा यावन्ति निरुक्तसाध्याभावत्वानि तावता प्रत्येकावच्छिमस्या यदधिकरणं तवृत्तित्वाभावा यावन्तो वृत्तिमवृत्तयस्तद्वत्त्वमेध व्याति, तथाच भूतत्वमूर्तत्वान्यतरामावाभावत्वावच्छिन्नस्याधिकरणे मनस्येव हेतोः सत्त्वान्नातिच्यातिरत आह किंचति । धर्तुमशक्यतया वृत्तित्वपर्याप्तन्यासज्यवृतिधर्मानवच्छिन्नत्वपर्यन्तानुधावनं सफलं, जगदी "शेनापि वाच्यत्वनिष्ठाधेयतासम्बन्धेन घटावच्छिन्नाभावस्य द्वयोरेकाधिकरणाऽप्रसिद रित्यभिप्रायमुपेक्ष्य दूषणान्तरमाह, इत्युक्तम् । तथाच तद्दोषस्य किंचिद्विशेषणदानेन वारण सम्भवादित्याशयस्तत्रैवंरीत्या सुधोभिर्विभावनीयः । फेचित्तु तद्वहितविभिनयाभयामाषादिकमादायाव्याप्तिवारणाय तद्दलोपादानेऽपि विशिष्टस्यानतिरिक्तत्वमते पृथिव्यन्यत्वविशिष्टव्यत्ववान् द्रव्यखादित्यादी अलान्यस्ववि. शिष्टद्रव्यस्वाभावपृथिव्यन्यस्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावाधिकरणगुणतिवाभावस्य दम्यत्वे सखा दतिव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकापशिष्टसाप्यपदातित्वसाध्यतावच्छेदकव्यापकस्वस. मानाधिकरणधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकस्योभयाभावरूपप्रीतयेगिवयोधकरण्यनिवेशस्याऽऽ श्यकत्वे तदहितहिभिषवनामयाभावादरतयात्यातमादायाऽन्यायसम्मयेन स्वध्यापकते. स्यादिदलवयात् । न च तादृशोभयवादः पर्याप्तिसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकीमतपहित्वाऽव्यापकतया तदा वच्छिनाभावो निरुकप्रतियोगिव्यधिकरण इति वाच्यम् । पर्यापयतिरिकाध्यतावच्छेदकता- घटकसम्बन्धन व्यापकरवस्य विवक्षितस्यात् । नच तथापि पृयिष्यन्यस्वविशिष्टरभ्यरक्वत पृथिवी स्वादिायादो जलायतविशिम्परवामावादिवारणेऽपि पटान्यस्वविशिष्टव्यावाभावप. टायमिशिव्यापामापादिपदितयूटाधिकरणतिवाभावस्य हेतापसत्यादतियासिरिति पाट्यम् । साम्यवत्तिवपदस्य शान्यतापच्छेदकातिरिकधर्मावरियममातियोगिता. हितोभयाभार परवेनाऽतिरितप्रतियोगियधिकरण्यानवेरोनाऽतिमारमावार पृथिम्पन्य परिशिष्यवादियादी प्रतियोगिषयधिकरण्यरक्षणाय पाध्यतावच्छेदकासिरिसर धर्मविशेषणमिरमाहुः । मन हेतु सामानापिरमारोपन दा गावातावान्यतराभावशाय कानिrs. রাধা বললে, ঘষধিগুনাযথংয নথিগণশৰহয় বাবা पासपोरपारण व रमाउनुगर किमर्थम् । मप समनिमति: Marat ·सटिप्पणटीकासहितम् । २५९ ननु भूतत्वमुर्तत्वावच्छिनामावस्यामायोऽनुगतव्यपहारादतिरिक स्व नतु भूतत्वमूर्तत्वोमयस्वरूपः, तथाच साधनसमानाधिकरणताया. नावपति गगने मनसि वा हेतोः सस्वान्नातिव्याप्तिरत माह कियतीत्यपि दन्ति । गुरुवरणास्तु मनु यावन्तो हेतुसमानाधिकरणाः पदार्थाः साध्यय- प्रवृत्तित्व-व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावमिन्नत्वोमयाभावयन्तस्तावत्पदा- पक्टाधिकरणवृत्तित्वाभाया वृत्तिमहत्तयो यावन्तस्तद्वत्वं विधक्षितम, त पाच हेतुसमानाधिकरणयोर्गगनत्वमनस्त्वयोरेव तारशपदार्पयोरेका- धिकरणाऽप्रसिद्ध्या नातिव्यातिः, निरुक्तोमयाभाववता घटत्वपरत्वादीना. मैकाधिकरणाऽप्रसिद्धा वन्हिमान धूमादित्यादायव्यानेहेतुसामानाधि. करण्योपादानमित्यतः किंचेतीति प्राहुः। चायूनां भेदं कृत्वा तद्घटगततद्वायुद्वित्व स एव घट-अपरवायुगतद्वित्वं तद्घटापरवायुग. तद्वित्व चतुचिन्तभाषण हेतुसमानाधिकरणतावतां कूटाधिकरण तद्घद एव तनिरूपित. त्तित्वामावस्य हेतो सत्त्वात् । एवं तावद्वित्वमादायाऽप्रिमस्थलेऽपि यत्किंचिद्हेत्वधिकरणतित्वस्याऽभावविशेषण. स्वेऽपि सप्रेऽतिव्याप्तिदानाऽसतिरिति चेन । प्रथमस्थलस्य सद्धेततामादायोकत्व त । द्वितीयस्थले न साध्यामावस्य किंवत्यादिना जगदीशन द्रव्यत्वस्वरूपतया लापवात्प्रतिपाद- नेन द्रव्यत्वघटितष्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावकूटाधिकरणताया वायावपि सत्त्वेन तत एवाs तिव्याप्तिवारणसम्भवात् । गुरुचरणास्त्विति । अथाऽसम्भवसम्भवेऽव्याप्तिदानमसरतमिति चेन्न । स्वरूपस. म्वन्धेन साध्यवहात्तित्वोक्तो तु अभावे स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वविशेषणदानाद्धाच्य ज्ञेय. स्वादिस्यत्राऽव्याफ्यभावाद , पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिस्तु घटाधिकरणत्वपटाधिकरण. श्वमादायैवेति भावः। সবার ভালবাসবাগুনগুনিয়াযিনাকাণায়াময় पदार्थकूटवस्वमेव लक्षणं कुतो न कृतम् । कूटवत्त्वं हेतौ स्वरूपसम्बन्धेन । सद्धेतस्थले ताहा शाभाववन्तो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाऽभावा एव तेषां फूटवत्त्व हेतावस्तीति लक्षणसमन्वय इति । तदुगयाभावनपदार्थे हेतुसामानाधिकरण्यमपि स्वरूपेण देयम, तेन घटत्वादिकमादाय नातिव्याप्तिः । साध्यवत्तित्वमपि स्वरूपेण बोध्यम् गगनामावभिन्नमभाववादित्यादी च गुरुलक्षणकरणे समानम् । तद्वारणायाऽनुयोगिताया दलतस्तस्कूटावच्छिन्नाधिकरणवृत्तित्वा. भावा इत्यादि कमेण निवेश्याः । तथाचतस्कल्पेऽपि साध्य यत्तितावच्छेदकत्वष्यधिकरणध. मीवधिमाभावस्वरूपानुयोगिताभितत्वोमयाभाववत्यो यावत्योऽनुयोगितास्तत्कूटावच्छिन्नत्व निवेशेनैव सामजस्यादिति चेल । गगनामावभिन्नं गगनाभावात् , वाच्यत्वभिन्नं वाच्यावा. दित्यादावतिव्याफ्यापतेरिति दिक ! - ·२६.. जागदीशीन्यधिकरणं न्धेन धृतिमन्मात्रस्यैव वृतेः। कालान्यत्वसाध्यकस्य कालिकसम्बन्धन तोविरुदत्वादेव तब ना तिव्यातिरत उक्तम् महेति । तथाच महाकालान्यो घटादित्यादावित्यर्थः । वृत्तिमन्मात्रस्यैवेति । तथाचमहाकालवृत्तित्वसामान्यामावस्य वृत्तिमति स्वाभावात्तव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य च यावत पव हेती सत्ता दतिव्यासिरिति भावः। अत्र केचित् । सार्वभौममते सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यवृत्तित्वात् ख. ण्डकालाद्यवच्छेदेन घटादावेव वृत्तिमति वर्तमानस्य महाकालचित्य सामान्याभावस्य यावद्धत्वधिकरणावच्छेदेन हेतावसत्वान्नातिव्याप्ति, वृत्तिमवृत्तयो यावन्तस्ताशवृत्तिवाभावा यावद्धत्वधिकरणावच्छेदेन तद्वत्त्वस्य विवक्षितत्वात् , अत एव तद्पं गुणत्वादित्यादौ तपभिन्नस मवेतवरवसमनियतप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्थेव वृत्तिमवृतित्वेऽपि नातिव्याप्तिः, तपावच्छेदेन गुणत्यादावेध वर्तमा विरुद्धत्वादेव तत्र नातिव्याप्तिरिति । तो साध्यसामानाधिकरण्यनिवेशादिति श्रेषः । एवं च खण्डकालमादायव हैतो साप्यसामानाधिकरण्यमस्तीति भावः । ननु महाकाले इदमिदानामिति प्रतीतिनियामकविशेषणविशेषरूपहेतुतावच्छेदकका- लिकसम्बन्धेन कस्यापि वृत्ती मानाभावः, इदानामित्यादिप्रतीतेः सूर्यकियादिविषयकवेभयो. पपरोः, जगदाधारस्वनियामकमहाकालीयविशेषणतायाः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धत्वे च कि. सदत्वमेव, खण्डकालमहाकालसाधारणकालिकादेशेपणतायां मानाभावा, त्याच महाकाला. न्यस्वे साध्ये इदमितिप्रतीतिनियामककालिविशेषणतया घटादेः यतत्वमेवेति चेत्र । इदमेतद्रूपभिन्न गुणन्वात् ज्ञानद्वित्यादौ समवायेन विषयतया च देतावतिव्याक्षिः, तादृशकूधिकरगतद्रूप भिन्नमवेतवत्वसमनियतप्रतियोगिताकस्य एतपभिनविषयित्वस्व. समनियतप्रतियोगिताकस्य या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्येव पत्तिमा सित्वादिति । यापत्यधिकरणावच्छेदेनेति । इदं च व्याप्यतेरपि प्रतीतियलादपच्छेदकर स्वीक्रियते इस्याशयेन, तेन सदेतुमाग्रे व्यधिकरणयमावच्छिलताशतिवाभावस्य ध्याप्य. वृतितया इवधिकरणाानवरिटमोनासम्मय इत्याशवाया बनवकाशाएवमपि योप्यम्। अन्ये तु अवच्छितस्वयाधिकरणानाच्छन्नत्वामयामावस्य विवक्षितत्वेन व्याप्याते रवठकानाीचरेपि न तिः । यावत्योपादानाद् द्रम्प सत्वादिस्यत्र दम्यावच्छेदन ध्यान्यतित्वामावस्म सत्तेऽपि न पतिः तस्य मापद्धत्यधिकरणाऽनवच्छिमत्वादिस्याहुः । विषक्षिसावादिति । अपात्र का परिमान भूमादिरयाताम्याति: धूमावमवाव देर बाप्पामावलूटवायुवामान्यामारस्य तिमति धुमादी प्रसिद्धरय माक्टेसभिल रणापादन देवावया ! म र हेनुतापरछेदकसमाभेन परिकवि त्वपिरणादरले.

·सटिप्पणटीकासहितम् । नस्य तद्पभिन्नसमयेतत्वसामान्याभायस्प हेत्वाधिकरणगुणान्तरायच्छे- देन हेतावसत्वादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । यत्नु वृत्तिमवृत्तय इत्यस्य वृत्तिमदत्तित्वसाध्यववृत्तित्वप्रतियोगि. कत्वोभयानधिकरणत्वमर्थः तथाच महाकालवृतित्वसामान्यामावस्यापि साध्यवत्तित्वप्रतियोगिकत्वविरहेण निरुक्तोमयानधिकरणस्य हेताय. सस्वान्महाकालान्यो घटादित्यादौ नातिव्याप्तिः। न च महाकालवृत्ति. वित्वापक्षया लघोः कालिकासम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्यत्वस्यैव महाकाल. तिवाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया महाकालवृत्तित्वसामान्यामावस्य न निरुक्तवृत्तिमवृत्तिवं वृत्तिमदवृत्तस्तस्य साध्यपदवृत्तित्वप्रतियोगि. कत्यादिति वाच्यम् । पावन्ति कालिकसम्बन्धेन महाकालवृत्तित्यानि ता. वदन्यतमत्वावच्छिन्नामावस्य तावद्धर्मिकयत्किचिबुद्धिविशेष्यन्वाय. च्छिन्नाभावस्थ वा निरुतोभयानधिकरणस्य हेतावसत्वेन तथाप्यतिघ्या. प्त्यसम्मवात् , कालिकसम्यन्धावच्छिन्नवृत्तित्वत्वमपेक्ष्य तावदन्यतमत्व लक्षणाऽखण्डभेदस्यैव लाघवेन प्रतियोगितावच्छेदकावौचिरयादिति । त. मन्दम् । तथापि नित्यशानभिन्न घटत्वादित्यादौ विषयितासम्बन्धेन हेता. प्रतिव्याप्तवजलेपत्वात् ,नित्यशानाविषयत्वसामान्याभावस्थाऽप्रसिदत्वात् न्यधिकरणधर्मावच्छिन्ननाशविषयत्वामावस्य च यायत एव हेतोसत्त्वात् । नव्यास्तु साधनसमानाधिकरणा व्याप्यवृत्तयो यावन्तः साध्याभावा: साध्यसामानाधिकरण्यापन्नतायस्कूटाधिकरणत्तिरवाभावी विवक्षितः, तथाच व्यभिचारिमात्र एव साध्यसामान्याभावादिघटितटस्य साध्य. सामानाधिकरण्याऽप्रसिध्या नातिमसः, यायन्तस्तादृशाः साध्याभा- बास्तत्कूटाधिकरणस्य वा साध्यत्वं विवक्षितम् , लाघवात् , तादृश तित्यामाघस्य तु यावत्वं वृत्तिमवृत्तित्वं वाऽनपेक्षितम्, धैयर्यात, इत्थंच साधनप्तमानाधिकरणा यावन्तस्तादृशाः साध्यामाधाः साध्याथ. यीभूततावरकूटाधिकरणवृत्तित्वमपि लक्षणं साधीय इति माहुः । वस्तुतः पूर्वलक्षण शास्त्रापि वृत्तिमवृत्तयो यावन्तः साध्याभावक मृत्तित्वामावास्तवत्स्वावच्छिन्नाधिकरणतासामान्यकतद्धर्मवत्वमेव व्या सिर्याच्या, तत्र च वृत्तिमत्तिा साध्याभावववृत्तित्वं च दैशिकवि. पणतयैव वक्तव्यम् , अतो न कोपि दोषः पदमादधातीत्यवधातव्यमिति वन साध्याभावटवत्तित्वाभावस्य विशेषणीयतया तादृशतिरवामावो न लक्षणघट क इति वाच्यम् । धूमान्तरसंयुकवावयवावच्छेदेन वृत्तिमति यत्किविद्धमे प्रसिदस्य ता. दृशत्तित्वसामान्यामावस्य यावदेत्वधिकरणावच्छेदेन हेतावसत्त्वातथाप्यम्यानेरिति चेत् । भ. अनध्याः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन यत्स्वाधिकरणं तदवच्छेदेन स्वस्मिन् वर्तमाना हेतुसमा.

·२६२ जागदीशीपधिकरणं एतेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नपति. योगिताकव्याप्यवृत्तिस्वसमानाधिकरणयावदभावाधिकरणवृत्तित्वाभावा धृत्तिम. द्वृत्तयो यावन्तस्तद्वत्त्वं व्याप्तिः। एतेनेति । महाकालान्यो घटादित्यादावतिव्याप्तिप्रसङ्गेनेत्यर्थः । परा. स्तमिति परेणाऽन्वयः । अत्र वाच्यं शेयत्वाद सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादी नानान्यक्तिसाध्यकसद्धेतौ तद्वयाक्तिवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावस्य तदन्य. व्यक्तिवृतित्वविशिष्टसाध्याभावस्य च द्वयोः साधनसमानाधिकरणयोरे. रेकाधिकरणाऽप्रसिद्ध्या यत्किचियक्तिवृत्तिकूटाधिकरणवृत्तित्वसामान्या. भावानां तावसत्त्वेन पाडव्याप्तिरतः प्रतियोगिताकान्तं पावदभावविशे. नाधिकरणसाध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तितात्वसमनियतप्रतियोगिताका यावन्तोऽभाषा या. वदत्वधिकरणावच्छेदेन हेतौ तद्वत्वस्य विवक्षितत्वान कोपि दोषः । स्वपदं वृत्तिमत्त्वेनाभि- मतपरमिति प्राहुः । महाकालान्यो घटादित्यादाविति । आदिपदमाह्या ईश्वरज्ञानभिन्नं घटादित्यत्र विषयितया हेतावतिग्यातिर्बोच्या । एतएपभिन्नं गुणत्वाद् शानावत्यादौ तु साध्यध्यापकता. बच्छेदकतत्तद्विपक्षाऽवृत्तिस्तावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावटाधिकरणस्याऽप्रसिद्धः । यादशसा. ध्याभावस्तीमाधिकरणं साधनाधिकरणं तादृशस्तोमवद्वृत्तित्वाभावस्योकी च तादृशस्तोमव- दृत्तित्वस्य गुणत्वे सत्वान्नातिव्याप्तिः । यादृशेत्यादिविवक्षणादेव पृथिव्यन्यद्रव्यत्ववद् द्रव्य. स्वादित्यादी घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावपटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावादीनां साधनसमाना. धिकरणतादृशसाध्याभावतया तत्कूटाधिकरणगुणादिवृत्तित्वाभावस्य द्रव्यत्वे सत्वेऽपि ना. तिव्याप्तिः। तत्र घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावघटितस्तोमाधिकरणसाधनाधिकरणं पट एव तदृत्तित्वाभावस्य द्रव्यत्वेऽसत्त्वात् । सत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताभावादीनां हेतुसमा. नाधिकरणानां साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावाच्छन्नत्वाभावादेव नाऽव्याप्तिरिति । अत्र वाच्यं शेयत्वादिति । नन्विदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी घटवृत्तित्ववाच्यत्वाभावं घटान्यत्तित्वविशिष्टवाच्यावाभावं चादाय कूटाधिकरणाऽप्रसिद्धिसम्मवेऽपि सत्तासाध्यकेत प्रसिद्धरसम्भवः, घवृत्तित्वविशिष्टसत्ताभावघटान्यवृत्तित्वविशिष्टमत्ताभावयोरेव जात्यादी सत्वात् , सत्तायां समदायेन सत्ताया असत्त्वादिति चेन्न । सत्ताभावस्य पूर्व साध्यतावच्छे, दकव्यापकप्रतियोगिताकार्थकतया घटवृत्तित्वविशिष्टघटान्यवृत्तित्वविशिष्टामावानामपि ता. शत्वेन घटान्यनिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिवाविशिष्टभावस्याऽपि तादृशत्वेन तस्य च सत्तायामभावात कूटाधिकरणाऽप्रसिध्यभिधानस्याऽसंगतस्वात् । न च ताशाभावमादाय कूटाधिकरणाऽप्रसिद्धिसम्भवेऽपि घटवृत्तित्वविशिष्टसप्ताभावमादाय प्रसिद्ध्यभिधानं संगतमे. वेति चेला घरत्तित्वविशिष्टसाध्यन्नास्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धाभावो नाभिप्रेतः। घटवृत्तित्वविशिष्ट साम्यनिष्ठप्रतियोगिताघटान्यवृत्तिवविशिष्टसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावयोरेव तात्पर्यात् 1 प. - ·. . सटिप्पणटीकासहितम् । २६३ केवलान्वयिनः संयोगाद्यभावस्याऽभावाः संयोगादयो न व्याप्यवृत्तयः, एवं साध्यस्य गुणसामान्यस्याऽभावो द्रव्यत्वाधिकरणे उत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानोऽपि न व्याप्यवृत्तिः । पणम् । विशिष्टसत्तायान् जातरित्यादी जातिसमानाधिकरणस्य साध्यो. भूतसचाव्यापकसावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावस्य व्यधिकरणधर्मापच्छि. नामावत्वनियमाद् दृष्ठिमवृत्तेस्तत्कूटाधिकरणाशिवाभावस्य यावत एव तत्र हेतौ सत्यादतिव्याप्तिरतः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नति, तथाच गुणान्यस्वाभावकर्मान्यत्वाभावयोरप्युक्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यातदु. मयघटितकूटाधिकरणाऽप्रसिद्ध्यैव नातिव्याप्तिः । अत्रापि येन सम्बन्धेन व्यापकता तेन सम्बन्धेनाऽभावो निवेश्यः । तेन समवायावच्छिन्नवन्धमावघटितकूटाधिकणवृत्तित्वाभावस्य वन्ह्यवय- वत्वादिमिष्ठस्य हेतावसत्येऽपि वन्हिमान तत्पर्वतस्यादित्यादौ नाऽध्याप्तिः, नतु विशेषणताविशेषेणैव साध्यव्यापकावं तादृशरूपावच्छिन्नामावश्व ग्राह्यः, साध्यस्य गुणसामान्यस्याऽभाव इत्युत्तरप्रन्याविरोधात् , गुणस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन गुणाऽव्यापकत्वात् । यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव व्यापकत्यम्, ताशरूपावच्छिन्ना- भावश्च निवेश्य इति । तत्तुच्छम् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां तदवच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिप्रसहात् धूमवान् वन्होरित्यादा. टादिनिरूपितवृत्तिता च स्वरूपसमवायान्यतरसम्बन्धन प्राह्या । नच स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न वृत्तिताविशिष्टाभावमादाय कूटाऽधिकरणाऽप्रसिद्धिसम्भवे अन्यतरसम्बन्धावच्छिन्नतिता. विशिष्टाभावमादायाऽप्रसिध्यमिधाने किं तात्पर्यमिति वाच्यम् । साध्यव्यापकतावच्छेदिका या साध्यनिष्टप्रतियोगितेत्युक्त्यैव शुद्धस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नघटगृत्तित्वविशिष्टाभावमादाया- प्रसिद्धारणसम्भवात् , अन्यतरसम्बन्धेन घटवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावमादाय प्रसिद्य. भिधानादिति ॥ विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादाविति भन साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपाव- छन्नाप्रीतयेगिताकस्य गुणान्यत्वाभावस्याऽधिकरणाऽप्रमियाऽतिव्याप्तिनिरासादादिपदमु. पात्तम् । आदिना घटाभावत्तित्वावशिष्टवाच्यत्ववान् अभाववादित्यादिसंग्रहः । साध्यव्या पकतावच्छेदकरूपावच्छिाव्याधिकरणधर्मावच्छिनामावववृत्तित्वविशिष्टस्य व्यधिकरणधर्मा. वोच्छन्नाभावस्यैव वृतिमवृत्तित्वात्तस्य हेतौ सत्वादिति भाव । अत्रापाति । पहिमान् तत्पर्वतत्वादित्यादाविति । ननु पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिसम्भवे कथ तत्परित्यक्तमिति वैन । साध्याभाव. फूटाधिकरणनिरूपितत्त्विाभावस्य तादृशस्य हेतुतावरछेदकसम्बन्धेन वृत्तिमद्वृत्तित्वाभा.

·जागदीशीव्यधिकरणं वतिव्याप्तेश्च, संयोगेन द्रव्यस्याऽन्याप्यवृत्तितया व्यधिकरणधर्मावच्छि. नप्रतियोगिताकानामेव सयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्याभाघानां व्याप्यति स्वात्तत्कटाधिकरणवृत्तित्वसामान्याभावस्य वृत्तिमद्वृत्तेय॑धिकरणधर्मा- वच्छिन्नामावस्यैव तथात्वात् , तादात्म्येन प्रमेयव्यापकतावच्छेदकं यत्म मेपत्यवाच्यत्यादिकं तेन सम्बन्धेन तद्वच्छिन्नाभाषाप्रसिया तादाम्येन प्रमेयसायके सद्धेतावव्याप्तेरसझदावदितत्वाच्च । नव द्रव्यं घटादित्यत्र कालिकसम्बन्धेन हेताचतिव्याप्तिः साधनस- मानाधिकरणद्रव्यत्वाभावफूटस्य कालिकसम्बन्धेनाधिकरणे महाकाले हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृचिमन्मात्रस्येष, वृत्तेयधिकरणधर्मावन्छि. साभावस्यैव तपास्वादिति वाच्यम् । देशिकविशेषणतया तारशयावद. भायाधिकरणस्वादिति भावः । तघटमिन्नं घटत्वादित्यादौ साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न. प्रतियोगिताकयावदभावाधिकरणीमूततद्घटवृतित्वस्य व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावो घंटत्वेऽपीत्यतिव्याप्तिरत उक्तम् यावन्त इति । धूमवान् वहेरित्यादौ नातिव्याप्तिः, तत्र तत्तदयोगोलकाऽवृतित्वाव. छिनाभावकूटाधिकरणाऽप्रसिद्धः, पहिमान् संयोगसामान्याभाववान् वा धूमादित्यादावव्याप्तिः, साधनसमानाधिकरणस्य साध्यव्यापकताव- च्छेदकीभूतसयोगसामान्याभायचायच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य वहिसंयो गफूटस्थाऽधिकरणाऽप्रसिद्धरतो व्याप्यवृत्तिपदमित्याह- फेवलेत्यादिना । केवलान्वयिन इत्यनेन साध्यव्यापकत्वमाविष्कृतम्, संयोगादीत्यादिना बहिसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नामावसग्रहः । तेन प्राचां मते द्रव्ये संयोगसामा. न्यामावस्याऽसत्वेऽपि न क्षतिः । दैशिकाऽव्याप्यवृत्तिसाध्यके प्रपोजन मुक्त्वा कालिकाऽव्याप्यवृत्तिसाध्यके तदाह-एवमिति । ननु ताशरूपा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकानां वास्तवाभावानामेव लक्षणघरकत्वात्संयोगा। स्मकाभावमादाय नाऽव्याप्तिरत उकम् एवमितीत्यपि केचित् । न ब्या प्यवृत्तिरिति । तथाच गुणसामान्याभावस्य साधनसमानाधिकरणत्वेऽपि व्याप्यत्तित्वाभावादेव गुणवान् द्रव्यत्यादित्यादौ नाव्याप्तिः, अन्यथा गुणसामान्याभायस्यापि साधनसमानाधिकरणसाभ्याभायतया तटि तकुटाधिकरणसमवेतत्त्वसामान्यामावस्य वृत्तिमति नित्यैकत्वादी प्रसि. अस्य दव्यत्वहेतावसयादव्याप्तिरेय स्यादिति मावः । वाद, व्यधिकरणधावच्छिन्नाभावस्य ताशत्वेन लक्षणगमनाय प्रयोगसम्बन्धावच्छिन्न- पतिवामावस्याऽव्याप्मवृत्ति वात् मात्र विशेषणदानेऽप्यवारणायेति ।

·सटिप्पणटीकासहितम्। २६५ उक्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाः कचिदप्रसिधादिसम्पादकाः पुनरभा. वान साधनसमानाधिकरणाः, उक्तसमुदायाधिकरणकृतित्वतदभाववृत्तिमत्त्वानि पूर्वोक्तरीत्या प्रत्येतव्यानीत्यादिकमपास्तम् । - स्वसमानाधिकरणेत्यस्य व्यावृत्तिमाह-उफरूपेति । साध्यध्यापकता. चच्छेदकरूपायच्छिन्नेत्यर्थः । वाचदिति । घहिमान् धूमादित्यादी घटपटाधा. स्मकतत्तद्विपक्षावृत्चित्वावच्छिन्नाभावकूटस्यापि निरुताभावतया तदधिः करणाऽप्रसिद्धिनिबन्धनाऽव्याप्तिवारणार्थमेघ. स्वसमानाधिकरणेत्युक्त- मिति भावः। तद्घटमिन्नं पटत्वादित्यादी वाच्यं शेयत्वादित्यादौ च सा. ध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटवत्वं तद्घट एव प्रसिद्धमतस्तत्राऽव्याप्त्यसम्भवात् कचिदित्युक्तम् । अत्र च हेत्वधिकरण- कचिदितीति । ननु घटाऽवृत्तित्वावच्छिन्नामावस्य मठावृत्तिवावच्छिन्नामावादीना प. टखमठत्यस्वरूपादीनामपि यावदन्तर्गतत्वेन कथं फूटाधिकरणव तद्घट एव प्रसिद्धम् , साप्यवनिष्ठस्य स्वप्रतियोगिमसाबुद्धिविरोधिताघटकसम्बन्धेन निवेशे तेषां यावदनन्तर्गत त्वेऽपि स्वरूपसम्बन्धेन निवेशेनैवोपपत्ती ताशसम्बन्धेन निवेशे प्रयोजनाभावादिति चेन्न । यावदभार स्वातन्त्र्येण स्वरूपेण वृत्तिमत्त्वनिवेशेनापि तेषां वारणसम्मवादिति। तेन-यत्किञ्चित्पदोपादानेन । ननु यत्किञ्चित्त्वानुपादाने जलभिन्नभेदतेजोभिन्नभेदादीनां यावदन्तर्गतत्वेन कूटाधिकरणाऽप्रसिद्धरेव सम्भवे जातौ तरपसिध्यभिधानमसगतम्। न च जल भिन भेदानामपि जलत्वस्वरूपत्वेन हेतुसागानाधिकरण्यस्य स्वरूपेण निविष्टत्वान्न हेतुसमानाधि करणास्तादशाभावा , जलरूपतव्यक्तिभिन्नभेदादीनामपि जलस्वरूपत्वेन तानादायाऽपि न पूर्व पक्षसम्भव इति वाच्यम् । जलनिष्ठयत्किश्चिदधिकरणत्वाभावाभाव तनिष्ठप्रतियोगित्वाभावामाव चादाय पूर्वपक्षसम्भवात् । अथवा जलादिनिष्ठयधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावाभाव- फूटघटितोकपीवामिषद्रव्यगुणान्यतरभेदतेजभिन्नद्रव्यजलान्यतरभेदादीनामभावमादायापि तत्सम्भवात् । नच नानाविधसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकाभावकूटानेवेशे गौरवात् साध्य ध्यापकताघटकयत्किचित्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकामावकूट एव निवेश्य , तथाच प्रकृते समवायसम्बन्धावच्छिन्नामावकूटाधिकरणजाति प्रसिध्यतीति वाच्यम् । हेतुसामानाधिकर. ण्यानुपादाने तद्घटावृत्तित्वावच्छिन्नाभाव पटावृत्तित्वावच्छिन्नाभाव चादाय ढाधिकरणा ऽप्रसिद्ध्यभिधानस्याऽसगतत्वापत्ते । साध्यव्यापकताघटकयत्किञ्चित्सयोगसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावकूटाधिकरणत्वस्य गुणे एव प्रसिद्धिसम्भवात् । न च तनिरूपितहेतता- मच्छेदसम्बन्धावरिछन्नत्तित्वाऽप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । वृत्तित्वत्याप्रासेद्धवेऽपि कूटाधि. करणस्याऽप्रसिदेरिति जगदीशस्याऽसते वृत्तित्वाऽप्रसिद्धेरेव वक्तव्यत्वात् । तस्मायेन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्बन्धावच्छिनामावकूटनिवेशस्यैव प्रन्यकृदभिप्रतत्वेन वक्तव्यतया प्रकृते कूटाधिकरणाऽप्रसिदेनिवार्यत्वात् । नच बडिमान् धूमादित्यादी यत्किंचित्सयोगसम्ब २३ जाग० ·२६६ जागदीशीपधिकरणं यरिकश्चिमाती वैशिकाविशेषणतया वर्तमानत्यमेय तुसामानाधिकरण्यं । पोध्यम् । तेन धियी दम्पत्यप्रकारफप्रमापिपरयादिस्याौजले तेजसि च साधनसमानाधिकरणस्य जलाइयभायस्य तेजोवृत्यमावस्य पनि रुक्तरूपायच्छिन्नप्रतियोगिताकया दुभपघटित फूटबजारयादी इतो. रवृत्तिस्वपि नातिव्याप्तिः, त्यधिकरणजलादिप्रत्येकनिष्ठं यचारशक्टं तद, धिकरणलादौ देतो सत्याविति भावः । उफण्मुदायेति । तादृशामावक स्वदृतित्वं तुतायछेदकसम्यन्धेन प्राधम् । तेन व्यामिश्र सत्यादिस्या- म्घावरिउसाभावफूटाधिकरणत्वस्य गुणादी प्रसिमस्येऽपि आदिपदमाश तद्पटामिन पटरवादि. त्यादविष फूटाधिकरणाप्रसिदिभिहता, तर ध्यापकतापरफाः सम्यन्याः न गंयोगफालि. समवायाः अपि तु स्वरूपतादात्म्यमेय, सयाच स्वरूपसम्बन्धेन पटायरीः स्वरूपम्यन्या. परिकामावस्य पटरवस्वरूपस्यय स्वरूपण पयातः स्वकपसम्यन्यायाचेछनामावस्य घटत्वस्वरूपस्य एकाधिकरणाऽप्रसिदिस्तदपस्यैवति पाच्यम् । परिकवरसम्बन्यापारमा भावस्म सिमान्तभिप्रायकर एनमन्यसामनेऽपि गुणवान् द्रष्यत्वादिरयादी व्यायपति- स्वदलण्यात्तिपरस्म प्रन्यस्याऽसङ्गतिः । तत्र साध्यव्यापकताघटकयाकिचिरस्मरूपम्वन्धा- परिछनप्रतियोगिताकाभावकूटाधिकरणनिरूपितत्तिवाभावस्य हेतो सत्याद् गुणात्य स्वरू- घेण व्यापकतया स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितारगुणाभावस्मन यस्किचिरसम्बन्धपटित. कूटान्तर्गतत्वं, अपि तु ध्यत्वाधिकरणस्वेन यटाद्यमाव एव तेषामधिकरणताया सर्वत्रैव स. वेन समिपितव्यधिकरणधर्मावच्छिमामावस्यैव दृसिमात्तित्वेन देतावपि सत्यादिति चेला तत्रापि गुणाभावस्य गुणवस्वप्रकारकयास्किंचिद्ज्ञान विषयस्य स्वरूपेण व्यापकत्वात् । ननु सर्वभन्यसामनेऽपि गरिचितसम्बन्धादच्छिनामावघटितफूलाधिकरणवस्य सिद्धान्त धूमवान् वदित्यादी सर्वत्र व्यभिचारमानेऽतिन्याप्तिसम्भवे महाकालान्यो घा.. दित्यत्रातिल्याप्स्यभिधानमसनवम् , साध्यव्यापकत्ताघटकवाच्यत्वप्रतियोगिकस्त्ररूपेया पाध्यत्वस्यैव व्यापकतया तत्सम्ब-यावच्छिन्नव्याधिकरणपर्मावच्छिन्नाभावस्यैव प्रासे. तया ताकूटाधिकरणीनहीपतवृत्तित्वाभायव हेतो सत्वात् । साध्यव्यापकतापट य. रिकीच सम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकभावकूधिकरणनिरूपितत्तिवासावस्येल व्यानिया सत्यपि यत्किचित्सम्बन्धावरिटनप्रतियोगितायो संसर्गवायच्छेदकविशिष्टान्यावं निवेश्याड- तिध्यातिदारण सम्भवतीति, वै० स्वावच्छिच्चसंसर्गतानिरूपितत्वस्वभिन्न धर्मावच्छिन्नसंवर्ग. तनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन, तथाच तादृशयत्किचित्सम्बन्धायरिछनससर्गतावच्छेदक' विशिष्टान्यप्रतियोगिताकामावकूटाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावात्यैव व्याप्तिस्वात् , तस्य च व्यभिचारिणि धूमसाध्यकेऽभावात्, तथापि ताशयत्किंचित्सम्बन्धावच्छिन्नाभावकूटमिवेश. स्यैव सिद्धान्ताभिप्रेतत्वेन गमनं स्पन्दवादित्यादावमाप्तेढुंवारत्वात् , साध्यव्यापकताध एकालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभावकूटाधिकरणनिरूपितत्तित्वाभावस्य- हेसो सत्वात् , तथाहि अलिकसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकामावस्तु न हेतृममानाधिकरणः किन्तु व्यापकरणावीच्छन्नाभाव एव तद्वनिरूपितव्यधिकरणधर्मावच्छिन्न कृतित्वाभावस्य ·- सटिप्पणटीकासहितम् । २६७ दौ साधनसमानाधिकरणसाशामायकूटाधिकरणे महाकाले पृत्तिमम्मा. त्रस्यैव फालिकसम्यन्धेन वृत्तावपि नातिव्याप्तिः । ताशवृत्तित्वामाव. स्ताहशवृत्तित्वत्यसमनियतप्रतियोगिताको ग्राह्यः, तेन पर्वतवृत्तिवादि. सामान्याभावस्य पृत्तित्वाऽऽलोकान्यायोमयत्यावच्छिन्नाभावस्य च हे. तावसत्वेऽपि धद्विमान् धूमादित्यादौ घाच्यं शेपत्यादित्यादौ नासम्मयः । अधिकमभिहितं प्राक् । वृत्तिमवृत्तय इत्यत्रापि वृत्तिमत्वं हेतुतापच्छेद हेतो सत्यादिति यत्किचित्सम्बन्यो न रमणीय इति । इयं समाधिः । तथाहि पूर्व कूटाधि. करणाऽप्रसिध्या हेतुसमानाधिकरणदलं दत्तम् । अत्रेयमाशङ्का । यत्किचिवृत्ति प्राध्याभाव. स्टाधिकरणत्वनिविशनव फूटाधिकरणाऽप्रसिद्धिवारणसम्भवात् हेतुघामानाधिकरण्यं कि मीमीत । तत्रोतरम् । पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादिस्यत्राऽतिव्याप्तिरेव धणं जातिस्वरूपरिकनितिमादाय न तु यत्किचित्त्वस्य दलदर्शकोयं प्रन्थः। नवाऽ. तिव्याप्तिवारणाय हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशे पुनर्यत्किचित्त्वप्रवेशो व्यर्थ इति ध्येयम् । मूले प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति । अत्र वाच्यत्वादिमात्रप्रतियोगिकोऽमावः प्रतियोगिता. तावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यवाद्यवृत्तिधमांवच्छिन्नप्रतियोगिताको न वेति व्यघि करणधर्मावच्छिन्नमा विप्रतिपतिः । अत्र विधिकोटियधिकरणघावच्छिन्नाभावाभ्युपगन्तु • सोन्दड़मतेन निषेधकोटिस्तु तदनभ्युपगन्तृमतेन। अन वाच्यत्वघटोभयाभावादिकमादाय विधी सिद्धसाधनम्, निषेधकौटौ चाधश्वस्यतस्तादृशाभाववारणाय पक्षतावच्छेदककोरी मात्रपदम् । परंपरासम्बन्धेन कालिकसम्बन्धेन या समवायित्वादरपि वाच्यत्वादिवृत्तित्वा. द्विघी घाघवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । नच समानाधिकरणधर्मा. दरिद्वन्नामावमादाय विघौ बाधों निषेधे सिद्धसाधनं चेति वाच्यम् ।पक्षतावच्छेदकसामाना धिकरण्येन विघी निषेधे च तदवच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वात् । मचाऽत्र विधिकोटेः कमपि प्रसिद्धाभावमादाय पक्षे न सम्भव इति वाच्यम् । पाक. पक्षककृतिसाध्यत्वानुमितो मप्रसिद्धपाकमादाय वोऽत्राप्यप्रसिद्धाभावरूप पक्षमादायेव साध्य. स्य पर्यवसानसम्भवात् । अन वाच्यत्वादिमात्रप्रतियोपिकाभावो निरुक्तमम्बन्धेन वाच्यत्वा- यत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकः वाच्यत्वाद्यवातिधमावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्पेन विषयत्वात् , यो यदवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन प्रत्यक्षविषय. स तातिधर्मावछिन्न- प्रतियोगिताकः यथा पटाऽवृत्तिधापच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन प्रत्यक्षविषयो घटत्वावच्छि. नाऽभाव इति विधावनुमानप्रकारः । पाच्यरवादिमात्रप्रतियोगिकोऽभावो न वाच्यत्वाद्यवृत्ति. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकः वाच्यत्याद्यवृत्तिधर्मप्रकारकवाच्यत्वादिनिश्चयं विना प्रत्यक्ष विष. यत्याद यो यप्रकारकयद्विशेष्यकानधयं विना प्रत्यक्षविषयः स न तद्धर्मावच्छिन्नत. दुत्तिप्रतियोगिताकः यथा घटत्वावच्छिन्नाभाव एवेति निषेधानुमानाकारः । समनियताभाव. नानात्वपक्षावलंबनाच्च न परिमाणामागदिसमनियतसंख्यामावादी सामान्यमुखव्याप्तेयं. भिवारः । तत्र प्रयमानुमानेऽनुकूलनर्वाभावादप्रयोजकत्व हेत्वापिदिश्च । स्वसंमतद्वितीयानुः माने चाऽभावाने प्रतियोगितावच्छेदप्रकारकप्रतियोमानत्य हेतु-बमेवाऽनुकूल इति प्रम्यक्ष- ·૨૬૮ जागदीवीच्यधिकरणं कसम्पन्धेनैव प्राहम् । तेन संयुकत्यसामान्यामावस्थापि नाशस्य समया. येन तिमति जात्यादौ प्रसिद्धस्य तापसायेऽपि पहिमान् धूमादित्यादी नाव्याप्तिरित्यर्थः । सायपाधीविरोधिताघटकसम्बन्धेन कटाधिकरण. तायाः पूर्वमुक्तायाः प्रहातलक्षणाऽघटकस्यासोक्तम् । स्यादिकमिति । आ. दिपदेन गुरोः प्रतियोगितायछेफरथमते तारशतिरवायापन्निामा. या तिमपनयो यावन्तस्तस्यमित्यादेः सूचनम् । नाऽप्रयोजकत्वमित्याशयेनाऽद तद्विशिऐति । प्रतियोगितावच्छेदप्रकारकप्रतियोगि- ज्ञानस्य प्रतियोगिविशेषिताऽभावलौकिकप्रत्यक्षस्यायरिए प्रति हवस्वादियः । ननु ताश. हेतत्व मानामाव इत्यत आह अन्ययेति । ताराहेतरवानगीकारे इत्यर्थः । आपत्ते. रिति । तपाच तादशहेतपस्याऽऽवश्यकतया प्रकृते वाच्यत्वं समवायीत्यादिशानामावन समवायतया पायावं नास्तीति प्रत्यक्षाऽसम्भवेन प्रथमानुमाने हेत्वाद्विदुषारा, द्वितीया• नुमाने च ताशत्वमेवाऽशुकूलतम इरयाशयः । नय पाश्यत्वं समवायोरयादिधमारमक- ज्ञानसम्भवेन तत्काले समवायितया वाच्य नास्तीत्यादिप्रत्यक्षं रामवत्येवेति वाच्यम् । वाच्यत्वं न समवायीति विशपदर्शनदशाया घाच्यस्वं समवायोति भ्रमासंभषेन तदानीमनु. भूयमानाया समवायितया वाच्यत्वं नास्तीतिप्रतीताच्यते समवायिरवाभावादिविषयकत्व- स्याऽऽवश्यक ताशिभ्रमकालेऽपि जायमानामातल्यात्य एव विषयोरत कि प्रतियोग्यति. धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वकल्पनेनेत्याशयात् । न च साशविशेषदर्शनकाले वाच्यत्वं प. भवायोत्यादिज्ञानाऽसम्भवेऽपि समवायीत्यादिनिधर्मितावच्छेदककप्रतियोगितावच्छेदकप्रकार- कशानं सम्भवत्येवेति पाच्यम्। पटो रफश्चयादिमहे रको पटो नास्तीति बुधनुदयेन प्रति. योगितापटितसम्बन्धेन यत्र नानाभर्माणां प्रकारता तत्रैकधर्मितावच्छेदककााधर्मप्रकारक- प्रतियोगिज्ञानस्य हेतत्वकल्पनात्याऽऽवश्यकतया समवायितया वाच्यत्वं नास्तीत्यादिप्रत्यक्ष माध्यापरवायच्छिनधीभकसमवीयवादिप्रकारकशानाऽपेक्षाया आवश्यकत्वात् । यत्तु तसर्म. बमितत्प्रतियोगिकामावलौकिकप्रत्यक्षे तद्धर्मप्रकारकतद्ज्ञानत्वेन हेतुत्वं न सम्भवति घरावेन यस्किचिघटज्ञानेऽपि घटसामान्यामादप्रत्यक्षोदयेन तत्र व्यभिनारादिति । त। प्रतियोगितापतिसम्बन्धेन तत्प्रकारकाभावलौकिकप्रत्यक्षे तत्प्रतियोगिज्ञानस्य हेतावेन घट. सामान्याभावप्रत्यक्षेऽनुपस्थितघटानामप्रकारतया व्यभिचाराभावात् । अधैवमपि रको घटो नास्तांत्यादी रकत्वघटत्वयोः स्वावच्छिन्नप्रीतयोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावाशे प्रकारतयोफ. रीत्या तत्र घटावादिरूपेकधर्मर्मितावच्छेदकवरक्तत्वाद्यपरधर्मप्रकारकास्य पो रक इत्यादि। ज्ञानस्याऽपेक्षाया आवश्यकत्वेऽपि सभवामितया वाच्यत्वं नास्तीलादौ वाच्यत्वत्वादेः प्रति- योगितावच्छेदकोटावनिवेशेन समवायित्वादेरेव स्वामच्छिमप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाs. भावाशे प्रकारतया सत्र पाच्यापावायवच्छिक्षयर्मिकसमवायित्वादिप्रकारकज्ञानस्यापेक्षा मानाभाव इति चेन्न । समवायितया वाघ्यावं नास्तीत्यादी समवायित्वादेः स्वावच्छिमप्रति. येगिताकत्वसम्बन्धेन वाच्यत्वाचादेश्व स्वासयत्तिप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनामावाशे प्रकार ·सटिप्पणटीकासहितम् । २६९ तविशिष्ठज्ञानस्याऽभावधहितुत्वात, अन्यथा निर्षि- कल्पादपि घटो नास्तीति प्रतत्यिापत्तेः। गवि शशशुग- भावप्रतीते(१)रसिद्धः, शशशृङ्गं नास्तीति च शशे शृङ्गा. भाव इत्यर्थः। इति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमूलम् । LDROO . तद्विशिष्टेति । विशेषणतावच्छेदकविशिष्टज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्य. अभावबुद्धौ प्रतियोगितावच्छेदकविशिएप्रतियोगिशानस्य हेतुतायाः स्वयमनगीकाराद् भावमाह विशेषणेति । ननु घटत्वेन पटो नास्तीति बुद्धोध- तयाऽत्रापि वाच्यत्ववाद्यवच्छिनर्धामकसमवायित्वादिप्रकारकज्ञानापेक्षाया आवश्यकत्वात् । यत्तु समवायितया वाच्यत्वं नास्तीत्यादी समवायित्वादोरव वाच्यत्वादरपि प्रतियोगिता वच्छेदकतया व्यधिकरणसमानाधिकरणयोः समवायित्ववाच्यत्वत्वाद्योरुभयोरेव प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वपर्याप्तिरवश्यमंगीकार्या, अन्यथा वाच्यत्वस्याऽवच्छेकतयाऽभानेऽत्र सम. वायित्वेन पाच्यस्पं नास्तीत्यादिबुद्धेः समवायिवाच्यत्ववदित्यादिभ्रमविरोषित्वानुरपत्तिः । तं प्रति समवायित्वेन वाच्यत्वप्रमेयत्वोभय नास्तीत्यादिनिश्चयव्यावृत्तषमवायित्ववाच्यत्व. खोमयादिपर्याप्तावच्छेदकत्वावगाहिनिश्चयत्वेनव विरोधित्वस्याऽवश्यं वक्तव्यत्वादिति । ताचे. न्त्यम् । समवायित्वविशिष्टवाच्यत्ववत्तावुयादिकं प्रति समवायित्वपर्याप्तावच्छेदकत्वावगाहि. वाच्यत्वविशिष्टप्रकारकामावनिश्चयत्वादिना विरोधित्वोपगमात् । समवायित्वेन वाच्यत्वप्रमे. यत्वोभयं नास्तीत्यादिप्रतीत्या तु वाच्यत्वप्रमेयखोमपत्वादेरप्यवच्छेदकत्वं विषयोकिते, अन्यथा वदित्वेन पहिधूमोभयाभावस्याऽयोगोलकादावसत्यप्रसगात् प्रतियोगितावच्छेदका• वच्छिन्नस्य तत्र सत्त्वात् । स्वयमनंगीकारादिति । प्रतियोगितावच्छेदकावशिष्टज्ञानं नाऽभावप्रत्यक्षमाने हेतुः हदत्वादिना अभावप्रत्यक्षे व्यभिचारात् । नाप्यभावत्वप्रकारकाभावप्रत्यक्ष मानाभावा- दित्यर्थः । अनुमितिलक्षणे निरूपिततत्त्वमेतत् । एतेन प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टज्ञानस्याऽ. भावप्रत्यक्षहेतुत्वेऽपि ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाऽमावाऽप्रसिध्या प्रकृते क्षतिविरहेण तत्खइनस्या. उनचित्यामेति परास्तम् । वस्तुगतिमनुरुध्य तखंडनात् । दीधितो विशेषणतावच्छेदक. विशिष्टेति । यथा समवायिवाच्यवादित्यादिविशिष्टवैशिष्ठयबोधे वाच्यत्वं रामवायीत्यादि. ज्ञानं हेतुः तथा समवायिलेन वाच्यत्व नास्तीत्यादिबोधेऽपि तदेतुस्तस्य विशिष्टवैशिष्ट्य. बोधस्वादिति भावः । ननु समवायित्वेन वाच्यत्व नास्तीते बोधस्य विशेष्ये विशेषगामति । (१)शशश नास्तीतिप्रतीते रिति पाठाताम् ।

·जागदीशीब्यधिकरणं प्रत्ययहेतुत्वात् , अमावप्रत्ययो हि घटस्वादिविशिस्य घटादेः प्रतियो. गित्यमवगाहमानो विशेषणस्यापि घटत्वादेस्तदषच्छेदफत्वमवगाहते, न स्वा. तन्ध्यण, घटो नास्तीत्येव प्रतीतेः । तदिहाऽभावप्रत्यया यदि व्यधिकरणन धर्मेण विशिष्ट प्रतियोगिनं नावगाइते, नावगाह एवं वदा तस्याऽपि प्रति. योगितावच्छेदकत्वम् , अथावगाहते तहिं प्रम एव नहि ततोऽसिद्धि - रिति भावः। टत्वविशिष्टवैशिष्ट्यावणाहित्यमेवाऽसिद्धमत आइ भभाषेत्यादिना । स्वातम्या ऐति । न घटस्वादेः प्रतियोगिवृत्तित्वमविषयीरयेत्यर्थः । तद्धर्मापछि नप्रतियागिरवसंसगांभायप्रत्ययस्य तारसम्यान सद्धर्मविशिष्टयशि. ट्यावगाहित्यनियमादिति भावः । ननु तव्यटस्पेन घटो नास्तीत्याकारके समानाधिकरणधर्मावच्छिनामा प्रत्यक्ष व्यभिचारानोतनियम इत्यत मा ६ घटो नास्तीत्येवेति । तथाच विशेषधर्मेण सामान्याभायोऽपसिद्ध पवे. ति तद्यक्तित्वेन घटी नास्तीति प्रतीतेघंटे तयक्तित्थामायमाशायमाहि. स्वादेवन व्यभिचारोऽभ्यधा सामान्यरूपेण विशेषामायस्यापि स्वीकारा. न्यायेन विषयताशक्तित्वमभ्युयेयते न तु विशिष्टवैशिष्टययोधत्वमिति वाच्यावं समवायीत्या दिज्ञानं विनापि तदुत्पत्तो बाधकामाव दाते चेन । विशेष्ये विशेषणमिति न्यायन व नाs. मावः प्रत्यक्षः, अननुभवात् । न चाऽनुभयो विवादमस्त इति वाच्यम् । प्रतियोगिशानाs भावदशायौ तरसत्वेऽभावत्वावरदेन घटीयत्वादिचारकाले था इन्द्रियसम्बद्धाविशेषणता. रूपसाममोवलात् नेत्याकारकप्रतियोग्यमिश्रिताऽभावप्रत्यक्षवारणायेन्द्रियराम्य विशेषणताया एवं घटत्वादिविशिष्टवैशिष्टयावगाभादौकिकप्रत्यक्षत्वमेव कार्यतावच्छेदकं वाच्यम् , एव च विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन नाभावधीः सामायभावादित्याशयात । ननु समवायितया वाच्या नास्तीत्यादौ श्रमरूपमेव वाच्यत्वं समवायीत्यादिज्ञाने संभ वति, एवं च तादृशामावधोविषयतया व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावसिद्धिदुधीरेन । नच वाच्यत्व न समवायीत्यादिविशेषदर्शन दशायां न भ्रमात्मक ज्ञान सम्भवतीत्यतस्तरकाली. नायारामवायितया वाच्यत्व नास्तीतिबुदेवाच्यवादी समायित्वाभावविषयकत्वस्याऽऽवश्य. कत्वे भ्रमकालीनाया अपि ताशधियः स एव विपयोस्तु कृतं व्यधिकरणधर्मादच्छिनाभावे. नेति वाच्यम् । तामदशा समयायितया वाच्यत्व नास्तीत्याद्यमावधीरप्रीसदेवत्याह घटायविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वमेवाऽसिद्धमिति । इति श्रीन्यापाचार्य एशिवदत्तकृता व्यधिकरणधमोवच्छिताभावजागदीश्या गानाम्नी व्याख्या समासा) ·सटिप्पणटीकासहितम् । यदि पुनरानुभावको लोकानां स्वरसवाही घटत्वेन पटो नास्तीत्यादि. रनुभवः, तदा तादृशाऽभावनिवारणं गीर्वाणगुरूणामप्यशक्यमिति मन्तव्यम् । इति व्यधिकरणधर्मावन्छिनामावस्य दीधितिः । , . पत्ते, याच्यत्वेन घटो नास्तीत्पपि प्रत्ययप्रसङ्गादिति भावः । प्रकृते यो. जयति तदिहति । इह-घटत्वेन पटो नास्तीत्यभिलापस्थले, तस्य-व्याधिक रणधर्मस्य। अथावगाहत इति । न्यधिकरणधर्मेण विशिष्ठ प्रतियोगिनम इत्युक्ते. नाऽन्वयः। नहि तत इति । प्रमाया एवार्थसाधकत्वादिति भावः। ननु उक्तव्याप्तावप्रयोजकत्वाद् घटत्यादेः प्रतियोगिवृत्तित्वम नवगाह्यापि तद्वच्छेदकत्वावगाहिप्रत्ययसम्भवाद् याधिकरण विच्छिन्नाभावः सेत्स्यतीत्यत आह यादे पुनरिति । स्वरसवाही यथार्थः, सच पटे घटत्वानधगाहन एव सम्भवतीति भावः । घटस्पेन पटो नास्तीत्यादिपदेन घटत्वेन द्रव्यं नास्ति द्रव्यत्वेन घटो नास्तत्यिाद्य- नुभवस्योपग्रहः। तुल्ययुक्त्या तदवृत्तिधर्मेण तस्येव विशेषरूपेण सा. मान्यस्य सामान्यरूपेण च विशेषस्याऽभावे वाधकाभावादिति ध्येयम् । घटत्वेन घटो नास्तीति पाठे घटत्येनेत्यस्य घटत्वत्वविशिष्टनेत्यर्थः । तेन तद्रूपेण प्रतियोग्यंशे घटत्वचामनघगाध जातेः समानाधिकरणध- विच्छिन्नाभावप्रत्यक्ष एवोक्तनियमस्य व्यभिचारो दर्शितः। तादृशामावति। स्वसमनियतान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावधारणमित्यर्थः । तेन सा मान्यरूपेण विशेषस्य विशेषरूपेण च मान्यस्याऽभावः संगृहीतः। य. क्षु-द्रव्यत्वेन घटो नास्तीति प्रतीर्घटस्वाद्यवाच्छन्नामावनयापेपत्ती सा. मान्यरूपेण च विशेषाभावादी मानाभाव-इति, तत् प्रागेव दूपितमिति । यदपि-संयोगसंसर्गकघटत्याचवच्छिन्नाभावत्वावच्छेदेन लाघवात्ताशसं पन्धेन घटत्वावच्छिन्नस्य विरोधित्वकल्पनात् संयोगेन घटादिमति घटत्या. दिना पटाद्यभावस्याऽसम्भव-इति कैश्चिदुक्तम्, तदपि मन्दम् , तावतापि गगनत्यादिना घटादेर्वाच्यत्वत्वादिना शेयत्वादेश्च व्यधिकरणधर्मावच्छि नामाषस्य दुर्वारत्वादिति । गगनादेराधिकरणस्य स्वरूपसंसर्गकवाच्य त्यत्याद्यवच्छिन्नामावस्य चाप्रसिध्या तत्र विरोधस्य कल्पयितुमशक्य. स्वादिति दिए। इति व्यधिकरणस्य जागदीशी ।

·पE
DRDCORRECONDDOODDEOurmus
इस कार्यालय द्वारा “काशीसस्कृतसारिज" के मलावा और भी घीरिक यया
"चौलम्बासस्कृतसीरिज" "वनारससस्कृतसीरिज" "हरिदायसंस्कृत सीरिज" प्र.प.
मालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिजों के पक्षात् और भी विविध शाख की पुस्तके
प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए सतत तथा भाषा-भाष्य के
अन्य विक्रया प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मगवाकर देखें, इसके अलावा हमार
यही सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुदर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है।
पत्रादि प्रेषणस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चौखम्बा संस्कृतसीरिज" आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी।
Janwrwares
annamropresarrorasomeonandan

·। जागदीशीव्यधिकरणधर्मानुगमपत्रिका । (१) अथ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यानुगमप्रकाः। (पृ. प. १) (क) अथ व्यधिकरणधर्मत्वं स्थाधिकरणवृत्तिभदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व स्वाधिकरण. वृत्तित्वोभयाभाववधर्म एव व्यधिकरणधर्मः, तदपच्छिमाभावो व्याधिकरणधर्मावच्छिमा. भावः । स्व-प्रतियोगिता। अत्र प्रथमविशेषण विशिष्टयत्वेन गुणाभावसंग्रहाय । द्वितीयन्तु गगनरूपेण घटायभावस्य सप्रदाय, यतो गानपढ़ेदाप्रसिद्धया तस्यानवच्छेदकत्वात् । अन्न दलद्वयेऽपि अवच्छेदकत्व वृत्तित्वं च प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्राह्यम् । तेन सयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकवाहित्वन वध्यमावादिसंग्रह, तत्सम्बन्धेन तस्य व्यधिकरणत्वात् । नचैवं समवायन घटत्वेन जात्यभावासंग्रहः, तत्र च प्रतियोगिताधिकरण जातिसमवेतत्वाप्रसिद्धरिति वाच्यम् । तादृशसम्बन्धावच्छिन्नत्तित्वीयस्वरूपसंबन्धेन ताश- पत्तित्वाभावत्योकत्वादिति ॥१॥ (ख) केचित्तु यत्किचित्तिता विशिष्टान्यावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावो व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावः । वृत्तिता तु तत्ताप्रतियोगिताश्रयनिरूपिता ययाकधित्सम्बन्धावच्छिन्ना प्राया । वृत्तितावैशिष्ठ्यश्च स्वानवच्छेदकामवरिछन्नत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्व. सामानाधिकरण्य-एतन्त्रितयसम्बन्धेन प्राद्यम् । विशिष्टसत्त्वेन गुणामावसंप्रहाय प्रथमसम्ब न्ध । संयोगसम्बन्धावच्छिनावाहित्यनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावस्य संग्रहाय द्वितीय- सम्बन्धः । घटत्वेन वहयभावस्य संग्रहाय तृतीयसम्बन्धनिवेशवेति ध्येयम् ॥२॥ (ग)अथवा व्यधिकरणधर्मावच्छिनामावत्वम्-अवच्छेदकतावदनुयोगितावत्वम् । अनु. योगितायो अवच्छेदकत्ववत्वं च स्वनिष्ठावच्छेदकमेदवत्वसम्बन्धन । स्वनिष्ठावच्छेदकत्वं च स्वनिरूपकप्रतियोगितानिरूपकत्व-स्वाश्रयवदृत्तिप्रतियोगितानिरूपकत्वोमयसम्बन्धेन । स्वान. यवत्वं च स्वावच्छेदकसम्बन्धेनेति बोध्यम् ॥ ३॥ (२) अथ शिरोमण्युक्तलक्षणानामनुगमप्रकारः (पृ. १३ पं. १) [1] (अ) हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावेशिष्टाभावत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वमेव यसमानाधिकरणा' इत्यादिप्रथमलक्षणसमुदितार्थः । तनाभावे प्रतियोगितावैशिष्टय स्वावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्ययापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्व स्वनिरूपकवोमयसम्बन्धेन। स्वं प्रतियोगिता । ताशाभावत्वव्यापकताघटकसम्बन्धश्च स्वनिरूपकत्व-स्वनिरूपकाभावविशिष्ट- हेत्वधिकरणस्वव्यापकरवोभयम् । स्व-प्रतियोगिता । तादृशहेत्वधिकरणत्वव्यापकत्वन्तु स्वाधि. करणव-स्वप्रतियोगिताधयाधिकरणत्वोभयसम्बन्धेन । स्व-अभावः । स्वप्रतियोगिताश्रयाधि- करणत्व च स्वप्रतियोगिताविशिष्टाधिकरणत्वम् । वैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- त्व-स्वाश्रयनिरूपितत्वोभयसम्बन्धन । इत्यं च नाननुगमसम्भावनापीति हृदयम् ॥ ४॥ (आ) केचित्तु हेतुसमानाधिकरणसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावत्वव्यापकाम वकरवमेव समुदितलक्षणार्य । व्यापकतापटकसम्बन्धश्च स्वविशिष्टाधिकरणतावत्तित्वतादा. • अत्र व्यापकताघटकसम्बन्ध स्थानरूपकाभावविशिष्ट इत्यस्य, हेन्वाधिकरण वयापकताघटकासम्बन्धे स्पनिरूपक्व इत्यस्य च वैयमिनि सुधीभिर्विभावनीयम् ।

·क जागदीशीव्यधिकरणानुगमपत्रिका । रम्योभयमेव । अधिकरणताया स्वयंशिष्ट्यं च स्पनिरूपित प्रतियोगिता-परिसिह ग्या. • क्त्वोमयसम्बन्धरूपम्। रपममावः । स्वनिषितप्रतियोगितापवं वस्यावच्छेदकसमन्धापछि. पाय-यायनिरूपितायोभययम्बन्धेन १६६-प्रतियोगिता। हेतो स्वपशिल्पं च समानाधिकरण्य सम्पन्न न च तथापि व्यापरतायरछेदकप्रतियोगितायो व्यापकताघटकसम्मारिएका. लाम इति याच्यम् । स्वापच्छेदकसम्मन्धावच्छिन्नाव-सापच्छेदमय-ससामानापिरण्येत- वितयसम्पन्न साध्यनिष्ठाभावीयप्रतियोगितापशिष्टायप्रतियोगिताया स्थापनाछेदः । सप्रतियोगितापदेन विवक्षितस्यादिति। तपाच हेतुसमानाधिकरणसाम्यवसिष्ठामायप्रतियोगिता. विशिष्टान्यप्रतियोगिताकाभावत्वसमानाधिकरणाभावीयस्वविशिष्टाधिकरणलायतिव-सादारभ्यो. भयांसगावीच्छनप्रतियोगितानवच्छेदकामावत्वकस्वमिति निष्कृष्टार्यः । भय धूमवान्दोहरि. त्यादी अतिध्यातिः, धूपाभाव ताशोमयसम्बन्धन धूपत्वन प्रमेयामावस्य सत्यात , अयो- गोलभेदामाचे ताशोमयसम्यन्धेनायोगोलभेदपेन भेदसामान्यामावसहमति । हेतुसमानाधिकरणसाध्यवषिधामावीयप्रतियोगिताविशिष्टायप्रतियोगिताकामावत्यध्यापकामा• वत्वरत्वार्थकस्यात् । व्याप्यताघटकसम्बन्धस्तादात्म्यम् । व्यापकताबछेरकसम्बन्धस्तादशी. • भयमेव । तादृशोभयसम्यन्यपटकाधिकरणलाया स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिरूपित प्रतियोगितावास्य. स्वावच्छिन्नविशिष्टतृष्यापकत्वोमयसम्बन्धमा । स्व-अमावलम् । प्रतियोगितावन पूर्वोक्तोमयसम्बन्धेन । इती स्ववैशिष्ट्यमपि पूर्वोकसम्बन्धेनोन न कुत्रापि दोष हात पाहु॥ (इ)(१) अन्य तु हेतुसमानाधिकरणामावविशिष्टानुयोगिताव्याप्यनुतावच्छेदकप मवत्त्वमित्येव समुदितलक्षणार्थः । अभाववैशिट्यं च स्वकृतित्व-स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियो. गितानवच्छेदकातत्वविशिष्टत्वोमयसम्बन्धेन । स्व-भभावः । भवच्छेदकरवं च निरूपकना. सम्बन्धेन । वृत्तित्ववैशिष्ट्यं च स्वनिरूपकात्याधेकरमताविशिष्ट प्रतियोगितानिहाकाय-स्वा. वच्छेदस्वोभयसम्बन्धेन । स्व-वृत्तिता । अधिकरणतावादीष्ट्य च स्वावच्छेदकस्य-स्वावच्छे. दवसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धन । स्व-अधिकरणता ॥६॥ .(२) भयवाऽभावविशिष्टानुयोगिताव्याप्यधर्मवत्त्वम् । अमाववैशिष्ट्यं च समृतित्व- स्वापिकरणहेत्वधिकरणावृत्तिमेदप्रतियोगितानवच्छेदकात्तित्ववात्योभयसम्बन्धेन । शेष पूर्व दिति । उभयत्र व्याप्यत्वं तदभाववदत्तिवम् । वृत्तित्वं च सावरिछनाधिकरणस्यभावी- यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितात्वसम्बन्घावच्छिन्नं प्राह्यम् ॥ ७॥ (३) अथवा साम्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताहेत्वधितरणतियास्किंचिदभावप्रति. योगितावच्छेदकान्यहेतुतावच्छेदकवायमेव न्याप्ति । वृत्तिनाच स्वावच्छिन्नाधिकरणवृत्य. भावविशिधानुयोगितावत्य सम्बन्धन । अनुयोगितायामभाववैशिष्ट्य च सतिस्व-वाधि. करणवृत्तिभेदप्रतियोगितानपच्छेदकवृतित्वक्त्वोभयसम्बन्धेन । अवच्छदकत्वं च निरूपक तासम्बन्धेन । सिस्वपशिष्ट्यं च स्वनिरूपकवृत्यधिकरणताविशिष्टप्रतियोगितानिरूपकत्व- स्वावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धन । अधिकरणतावैशिष्टय च स्वावच्छेदकत्व वावच्छेदकसम्ब. धावच्छिनत्वोमयसम्बन्धन इसप्याहुः ॥८॥ (३) अथ शिरोमण्युक्तद्वितीयलक्षणानुगमप्रकारः ! (पृ.१५.१] (१) हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता विशिष्टाभाववव्यापकप्रतियोगिताकत्वमेव स.

·-
-
जागदीशीव्यधिकरणानुगमपत्रिका।
मुदितद्वितीयलक्षणार्थः । अभावे प्रतियोगितावैशिष्टयं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसा.
ध्यध्यापकतावच्छेदकरूपावीच्छमप्रतियोगिताकत्व-स्वनिरूपकत्वोभयसम्बधेन । अत्र स्वं
प्रतियोगिता । ताशाभावावव्यापकताघटकसम्बन्धश्च स्वनिरूपकरव-स्वनिरूपकामावविशि-
टहेत्वधिकरणत्वव्यापकत्वोभयमेव । वं-प्रतियोगिता । तादशहेस्वधिकरणावण्यापक.
स्वतु स्पाधिकरणत्व-रवप्रतियोगितावच्छेदकांवच्छिन्नाधिकरणत्वोभयसम्बन्धेन
। स्वं-
শমু
स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वं च स्वप्रतियोगिताविशेः
याधिकरणत्वम् । वैशिष्टय च स्वावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपि.
तत्वोमयसम्बन्धेन । हाथं च नाननुगमवासपीति हृदयम् ॥ ९॥
(२) यद्वा हेतुसमानाधिकरणसाध्यवन्निष्ठाभावीयप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताका.
भावत्वसमानाधिकरणामावीयस्वविशिष्टाधिकरणतावद्वृत्तित्व-तादात्म्योमयसंसर्गापच्छिमप्रति
प्रतियोगितानवच्छेदकामावत्वकत्वमिति निर्गलितार्थः । ताशाभावीयप्रतियोगितावशिष्टय च
स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्घावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन । रूसे स्ववैशिष्टय च
स्वावच्छेदकरवस्वसामानाधिकरण्योभयसम्पन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वसम्बन्धन ।
ताशप्रतियोगिताकामावस्वाधिकरणत्वं च तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नं प्राह्यम् । तादृशोभयम.
म्बन्धघटकाधिकरणतायों स्ववैशिष्टयं च स्वनिरूपित प्रतियोगितावत्व-स्वावच्छिन्नविशिष्टहेतु.
व्यापकत्वोमयसम्बन्धेन । स्व-अनुयोगितारूपमभावत्वम् । प्रतियोगितावत्वं च स्वावच्छे.
दकसम्बन्धावच्छिन्नत्व--स्वावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन हेतौ स्ववैशिष्टय
च स्वसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन इति न फघिदोपः पदमादधाति ॥ १०॥ ,
(३) अन्ये तु हेतुसमानाधिकरणामावविशिष्ठानुयोगिताव्याप्यधर्मवत्वमिति फाल
ताः । अनुयोगितायाममायशिष्टयं च वृत्तित्व-स्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितानवच्छे.
दकात्तित्वविशिष्टत्वोभयसम्बन्धेन । भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं च निरूपकतासम्बन्धेन ।
धृत्तित्ववैशिष्टयं च स्वनिरूपकवृत्तिअधिकरणताविशिष्टप्रतियोगितानिरूपकत्व-स्वावच्छेदकत्वो.
भयसम्बन्धन । अधिकरणतावशिष्टयं च स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्व--स्वावच्छेदकसम्बन्धाव
छिनोमयसम्पन्धेन । व्याप्यत्वं तदभाववदवृत्तित्वम् । वृत्तित्वं च स्वावच्छिन्नाधिकरण.
वृत्यभाषीयसाध्यतावच्छेदकावीच्छन्नध्यापकतावच्छेदकरूपावोच्छन्नप्रतियोगिताकरवसम्बन्धा.
वच्छिन प्राह्यम् ॥ ११ ॥
(४) अथवा अभावविशिष्टानुयोगिताव्याप्यधर्मवत्वम् । अभाववशिष्टयं च स्ववृत्ति
स्व-स्वाधिकरणहेत्वोधकरणवृत्तिभदप्रतियोगितानवच्छेदकवृतित्वविशिष्टत्वोभयसम्बन्धेन शेष
पूर्ववदिति । वहिमान् धूमादित्यादौ धूमसमानाधिकरणवदित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकघटामा.
धेन विशिष्टं यतीमत्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगतानिरूपितानुयोगित्वमुक्तसम्बन्धेन तव्याप्य.
त्वं हेतुतावच्छेदकधर्मेऽक्षतमिति तत्र लक्षणसमन्वयः धूमवान् यहारत्यादी वद्धिसमाना.
धिकरणामावविशिष्टानुयोगिता व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावनिष्ठेव न तु धुमाभावव्याभिचारि.
स्थलभेदाभावादिनिष्ठा इति तादृशानुयोगिरवाभाववति धूमाभावादी तादृशसम्यन्धेन वह्नि
खस्य व्यभिधारितया नतिय्याप्तिरित्याहुः ॥ १२॥

·जागदीशीच्यधिकरणानुगमपत्रिका । (४) अथचक्रवर्तिलक्षणानामनुगमप्रकारः । (पृ. १०६-६. १) [91(क) अत्र व्याप्यचतिवं निरवच्छिन्नहोवधिहरणायम् । देवधिकरणीभूतमारहावे. पीकात्यभावप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकं यदमावव्यकिरय तस्वमिति जागदीशी (४. "प.१) । अस्यानगमः । हेरवाधिकरणविशिष्ट साप्याभावरवमिति ।। शिष्टप व स्वात्यभावप्रतियोगितावत्वसम्बन्धेने । प्रतियोगितावत्वं च स्वावरछेरकरव- स्वसामानाधिकरण्योमयसम्यन्यापारडलस्यनिष्ठापरछेदकताभदवरयसम्बन्धेन । तथाच . योगत्वस्य गुणरूपहेत्वधिकरणविशिष्टयोगामावस्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतया संयोगी सरवादित्यादी नातिव्याप्तिरिति प्येयम् ॥ १३ ॥ [२] (क) हेत्वधिकरणस्वघ्यापकप्रतियोगिताभिमप्रतियोगिम्वाभाषपरसाप्यतापरछेदका- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यमिति चकतद्वितीयलक्षणसमुदितार्थः । हेस्वधिकरणत्वम्यापकता. पटकसम्बन्धश्च स्वविशिष्टधर्मावच्छिमाधिकरणवम् । स्ववैशिष्टप च यायच्छेदकस्त-स्वथा- मानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । प्रतियोगित्वाभाषच स्वावच्छेदकत्व-स्वसामानाधिकरणकोम यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः ॥१४॥ (ख) वृत्यनियामकसम्यन्यस्य प्रतियोगितानपच्छेदकत्ये ताशप्रतियोगिता विशिष्ट साध्यतावच्छेदकावाच्छन्नसामानाधिकरण्यमित्यर्षो माधः । ताशप्रतियोगितांवशिष्टपं च सा. वच्छेदकत्वस्वसामानाधिकरण्योमयसंसगोवाच्छन्नस्यनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन, म. तोनाननुगमः ॥१५॥ [३(च) प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगितामयाभाववरसाम्प्रतापच्छेदकावच्छिन्न सामाना. करण्यम् इति चक्रवर्तितृतीयलक्षणसमुदितार्थः । प्रतियोगितावैशिष्टयं च स्वविशिष्टप्रतियो- गिताकमेदवद्वत्वाधिकरणकत्व-स्वतादाम्योभयसम्बन्धेन । स्ववीशष्टय च स्वावच्छेदकाय. छिन्नाधिकरणत्वावच्छिन्नत्व-स्वाश्रयाधिकरणनिष्ठलाभयसम्बन्धेन । पाश्रयत्वं च स्वविशि प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन । वैशिष्टयं च स्वसामानाधिकण्याधिकरणयातीवावाच्छन्नाव-स्वा. वच्छेदकतापतित्वोमयसम्बन्धेन इति नानुगमवातापीति । पहिमान धमादित्यादी तु पटवेन पटामावप्रतियोगित्वमादाय लक्षणसगतिरिति सुधीमिरवधेयम् ॥१६॥ (छ) चक्रवर्तितृतीयलक्षणे यादशप्रतियोगित्वमनतिरिकभर्मावच्छिन्नं, तच स्वप्तमा• नाधिकरणत्वे सति स्वाभाववदत्तित्वम् । अत्र समवायेन प्रमयसाध्यकम्यभिचारिण्यतिव्या- प्तिः, प्रमेयामावीयप्रतियोगिताया अभावाप्रसिध्या तादृशाभावस्य लक्षणाघटकरवात् । तस्याः थ:--स्वसामानाधिकरण्य-स्वाभावववृत्तित्वोमयसम्बन्धावच्छिन्नताशप्रतियोगित्वाभाववद्धर्मा. वच्छिन्नत्वामत्यर्थः ॥१७॥ (ज) अथवा यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टान्यत्वम् । वैशिष्टयं न स्वसामानाधिकरण्य-स्वसमानाधि. करणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व-स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्व-एतस्तितयसम्बन्धेन ।। १८॥ (ख) चक्रवर्तिप्रथम लक्षणानुगमन्तु हेतुसमानाधिकरणसाध्याभावपदेन धर्मविशि- धान्यप्रतियागिताकामाव एव निवेशितः । धर्मपदं हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकपरम् । प्रतियोगितायां धर्मवैशिष्ट्यं न स्ववच्छिन्नपदृत्यंभावीयत्व-स्वावच्छिनस्व-स्वसामानाधि. करण्य-एताभितयसम्बन्धेन । यद्धविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगित्वमपि एतात्रेतयस.

·स्ववृत्तिरपे च. जागदीशीव्यधिकरणानुगमपत्रिका | -मन्धन । धर्मविशिष्टान्यावं यद्धर्मसमानाधिकरणप्रतियोगित्वं तदनयच्छदकं यदेतुनिष्टामा वप्रतियोगितावच्छेदकं तदेव परिभाषिकापच्छेदकमिति निष्कृष्टार्थः । यदर्मपदं परिभाषिका. वच्छेदकत्वेनाभिमतपरम् ॥ १९॥ [४] ( क ) चक्रवर्तिलक्षणस्य वस्तुत (पृ० १२७ पं० १ जाग.) स्यादिकल्पे न । 'च निरकप्रतियोगित्वातिरिक वृत्तिययत्तदन्यताशप्रतियोगितापच्छेदकाप्रसिद्ध्या घटवान् महा. कालवादित्यनाम्यातिसम्म सामानाधिकरण्यदलपैयर्थ्यदागमनुचितमिति पाय्यम्। स्वगृत्तिल.. स्वायत्छेदकत्वस्वसामानाधिकरण्यएतस्मितयसम्बन्धेन · ताशप्रतियोगित्वामावस्य साध्या तावच्छेदके विवक्षणात् । घटरवैन पराभावमादायवेतलक्षणगगनात् स्व-प्रतियोगिता । । स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यस्वसामानाधिकरण्यएतदुभयसम्बन्धाव. च्छिन्नस्वनिष्ठावरछेदकताकमेदवत्वसम्बन्भेन । तेग सम्बन्धपटकमामानाधिकरण्यपदादाने । लक्षणस्थसामानाधिकरण्यदलवैयर्यम्, न तनाव्याप्तिः प्रेमयसाध्यकटमीभनारण्येतिव्याशि.. बात विभावनीयम् ॥ २० ॥ (५)मय साजात्यवाटतलक्षणानामनुगमप्रकारा(पृ..१५७ पं. १) [१] (अ) साजात्यघटितप्रथमलक्षणानुगमः प्रत्येकपदादापि सम्भवति, तशाहि . हेतुसमानाधिकरणसाध्याभावत्वघ्यापकहेतुतावच्छेदकत्वं व्याप्तिरित्यर्थः। अत्र तु व्यापकत्वं स्वसमानाधिकरणहेनुसमानाधिकरणसाध्याभाववत्तितात्वव्यापकप्रतियोगिताकामावसजातीय. स्वसम्बन्धेन नातोऽव्यात्यतिव्याप्ती । अत्र च स्वं देतुतावच्छेदकधर्मपरम् । तयाच प्रत्येक पदं निवेश्य उकरूपेणानुगमोऽसत इति चेन्न । तस्य लक्षणान्तरत्वेनोक्तलक्षणस्यादुपस्यादि- ति सुधीगिर्भाव्यम् ॥ २१ ॥ (भा) प्रकारान्तरम् । साध्याभावत्वव्यापकहेतुत्वम् । व्यापकत्वं च, आधेयतास. म्बन्धेन । आधेयतं च स्वविशिष्टनिरूपिताधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नं प्रायम् । वैशिष्ट्यं च स्वसजातीयत्वस्याधिकरणीततात्वव्यापफव्यासज्यात्तिघमानवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वोभयस. म्बन्धेनेति ॥ यथाश्रुतप्रन्याननुरोधिनस्तु साध्यामावविशिष्टाभाववव्यापकत्वम् । व्यापकत्वं च । आधेयतासम्बन्धेन । वैशिष्टयं च स्वसजातीयत्व-स्वाधिकरणत्तितात्वावच्छिसप्रतियोगिता. करतोभयसम्बन्धेनेति ।। २२।। [२] (क) (पृ. १७७५:१) साजात्यघटितद्वितीयलक्षगानुगमस्तु साध्याभावत्वव्यापक यविच्छिन्न व्यापकतावच्छेदकवृत्तित्वं तद्धर्मवत्त्वं व्याप्तिः। वृतित्वं च साध्याभावविशि.। टाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वम् । वैशिष्टयं च सव्यापकत्व स्ववृत्तित्वा. न्यतरधर्मवत्त्वोमयसम्बन्धेनेति चोप्यम् ॥ २३ ॥ (६) सार्वभौमीयलक्षणानुगमप्रकारः। ५. १९१६.१) (क-1) वृत्तिमद्त्तयो यावन्तः साध्याभावाधिकरणेत्यादिकाघटितलक्षणस्यानुगमस्तु हेतुतावच्छेदकसंसर्गविशिष्टप्रतियोगितावत्प्रतियोगिताविशिष्टामावत्वव्यापकहेतुतावच्छेदकधर्मः वत्त्वम् । अभावे हेतुतावच्छेदकसंसर्गवैशिष्टयं च स्वावच्छिन्नत्तिमभिष्ठत्वसम्बन्धेन । प्रति. योगितायां प्रतियोगितावत्त्वं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकर. णतावनिष्ठामावप्रतिगोगितासमानाधिकरणत्वविशिष्ट वच्छेदयत्वसम्बन्धावन्छिास्वनिष्टावच्छे. + ·DAVOODOODA DOORG [.] ... १० मा a माधुरीपञ्चलक्षणी सिंहव्यानलक्षण सहिता । श्रीउमानाथकृत व्याख्या सहिता। -६ जागदीशीयपशलक्षण्यासिंहव्यावलक्षणयोश्च मोडपत्रमाधीकालिरादुरप्रणीतम् ।०-३ १९ व्यापिका सिंहव्याघ्ररक्षण च । (श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम्) न्याया- चार्य पं० श्रीशिवदत्तमिश्रविरचितगङ्गानिर्झरिणी व्याख्यया संवलितम् । तत्कृतटिप्पण्यादिमिविभूषितं च। । सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीरघुनाशिरोमणि, श्रीजगदीशमट्टाचार्य, श्रीमथुरानाय तवागीशविरचितेन टीकाप्रयेण जागदीश्याः कोपनेण च समन्वितम् । या जागदीशीसिदान्तलक्षणस्यकाइपनम् । श्राफालीशङ्करप्रणातम् । ०-१० TE लागदाशासामान्यनिरुक्तिविशेपव्याति: मूलदीधिति सहित । श्रीयुत म० मा ये पं० वामाचरणमट्टाचार्य कृत कोडपप्रयुतः च । व न्यायसिद्धान्तमञ्जरी । भट्टाचार्यचूडामणिजानकीनाथ विरचिता। पं० श्री निलकण्दीक्षितप्रणीतवृहसकप्रकाशाभिधया व्याख्या ममेता। उमयाभावादिवारकपरिष्कार । श्रीलोकनाथशर्मप्रणीत । पं. श्रीपालमपण. मिश्रविरचितप्रकाशाख्यविवरणसमेत. । ३१ तर्कसंग्रहः । अनभट्टप्रणात । पुधिप्रवरगारर्धनाचार्यविरचितया 'पाययोति न्यामनिपिप्रकाण्डचन्द्रजसिंहकृतन "पदकृत्येन" न्यायापाध्याप दुण्डिराजशास्त्रिविरचितया "विरलया" च सहित । सटीप्पण। ३२ न्यायमञ्जरी । श्रीजयन्तमकृता । ३३ न्यायमञ्जरी। शास्निपरीक्षोपयोगि प्रमेयप्रकरण '३४ न्यायकुसुमाञ्जलिः । न्यायाचार्य श्रामदुदयना मटाचाय्येकृत व्याख्योपेत । म० मा टिप्पण्या समलकृत । ३५ न्यायकुसुमाञ्जलिः । न्यायान वर रुचिद सकृतमकरन्दोमानि * तर्कभाषा । श्रीके 7 The T. ing. కలకాలం నారాయణదాతారా . .. सपूर्ण। ॥ तिः zá Nath Rs 1-4 स्तुती दामा तस्थानम् हरिदास गुमः- वर संस्कृत सीरिज़ आफिसर विद्याविठामप्रेम, गोपाठमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। Fammanoosamraparrorapar ఆలయం ·. A ७ ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमविकलहामगिभारविविरचितम् । मार सूरिया घण्टापयामाख्या तथा ५० श्रीकनकलासशर्मणा तयार र्थदीपिनोवयाख्यया समरहतम् । ग्गांप्रयमाग्रम् ] [काव्य वि० ११ ७७ शक्तिवादः, श्रीगदाधरमहाचार्यप्रणीता, समाचार्यविरचितरितिसहित । [न्यायविमागे १० ७८ माधुरीपशलक्षणी। पं० धीउमानाथाज्योलतय्याख्या सहिता माधुरीसिंहव्याघलतणम् । पं० श्रीहरिरामात विरचितया संदित तथा ६० श्रीहरिहरशाखि सदस्ति माधुरीपयलक्षणी [ न्याय पि०११ ७६ रसाध्यायः । टीकया मंगस्ति । (मायुपरभास वि०३ ० पाणिनिव्याकरणे पादरतम् न्यायच्याकरणाचार्य मीमांसक पं० सूर्यनारायणशुलेन विरचितम् । (तम न्यास पनि परि प्रकरण अयम् यत्र परन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन विधारित प्रपने प्रकरण मुदित द्वितीय प्रकरणमपि मुदित प्राय मेव मवन्तं दृष्टि पथभधिगमिष्यतीति।) प्रथमो भाग.। (ध्या. वि. ८२ गणितकीमुदी । (हिन्दीमापाटीकासहिता) रितगणितसंग्रहपुस्तकम् । [गणितविभागे ॥ ८२ छन्दाकोमुदी। (हिन्दीमापाटीकासहिता ) "रितचन्द संप्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभाग ३ ८३ योगदर्शनम् । महरिप्रवरपतमलिप्रणीतम् । तत्र (1) (२) भागवत्ति, (३) नागोजीभत्ति , (४) मणिप्रभा, (५ पन्द्रिका, (६) योगधाकराख्य टीका पटकसमेतम् । [योग० २५ रघुघशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म. ० साविनीगेका तथा ५० प्राशगुरमितरीक्षोपयोगि सहित ! १से ४ सर्ग, मू०१-४-०।१से ५सर्ग र० १-८-० तथा ६ से ८५ योगदर्शनम् । पण्डित बलदेवमिहतया विदुच्या समन्वितम् । (योग विभागे २ ८६ काव्यमीमांसा । राजशेखरविचिता । साहित्याचार्य पण्डित “शास्त्रीसिम्तेकृत काव्यमीमाला-चन्द्रिका रीका सहिंता । मारय पत्रमा पापपर्यन्ता प्रथमो माग । (काव्य विमा १३ ८. नागानन्दना । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । भावार्थापिकारुपवा विभूषितेन पण्डित श्री बलदेव उंगध्याय नगादिमि सनाय घाख्या समलङ्कृत्य बृहत् भूमिका १८ मेघातकाव्यम् । म हत्य सम्पादितम् । (नाटकी चारित्रावईनाच कवि कालीदासविरचितम् । मल्लिनाथकृत ग 3 h . कार्य विरक्ति चारित्रावदिन्था तथा साहित्याचार्य १० शानि विरतिहत भावप्रबोधिना व्याख्या टिप्पण्या च महितम् । । (पाव्य वि