·CONTENTS
Page
1. Preface
2. Introduction...
1-27
100
3. Svärthadamana Patichheda Text
4. Tipparāsu
119
HOO
100
5. Parisistäni
131
6. Kinha Suci
133
110
100
7. Kärikāgata Šabdānam Sūci
142
1.
8. Veittigata Viſesa Sabda Suci
150
1)
9. Veittävudhusta Vikyäni ...
151

·PRETACE The Banaras Hindu University recen ed some ycars ago from the Nepal Rajya a generous donation of Rs 1,00 000/- It was gratefully accepted by the Executive Council of the University and earmarked for the publication of Sanskrit texts, their comm entaries and translations in a properly edited form The Hindu Vishvavidyalaya Sanskrit Publications Board appointed for the purpose, has decided that the series be named 'Hindu Vishvavidyalaya Nepal Rajya Sanshrit Granthmala' The work of preparing critical editions of selected texts is in sevaral stages of progress and it is expected that in a few years time the work of the Series will obtain sufficient momemtum and become an active forum for the publication of important Sanskrit texts which are either so far unpublished, or become out of print, or stand in need of new critical editions on the basis of fresh manuscript material, or which deserve to be reprinted with a new inter pretative approach It is also desired that basic scriptural texts of Hinduism Ithe the Vedas, Brahmanas, Sranta , Dharma , and Grihya sūtras, Puranas and Epics, etc be especially taken up for preparing new editions and commentaries The present volume is devoted to bringing to light for the first time the 'Starthanumana Parichchheda a chapter of the Promana Varttaka of Acharya Dharmahints with his own commentary (Svopajna Vritte) Shu Dalsukhbhai Nalvaniya of the Sanskrit. Mahavidyalaya, Banaras Hindu University, has taken great pains preparing this cdition on the basis of a valuable new manusc cript discovered by Munt Sri Punya Vyayajı in 1953 in the Vimal Gachchha Jam Bhandar at Patan, and also on the basis of the material brought by Mahapandit Rahula Sankratyayan from Tibet of wluch details are given in the Introduction The author Dharmahiri was an intellectual giant who is reckoned as one of "the six ornaments of Jambūduipa", the other five, his predecessors, being Nagājuna, Aryadeva, Asanga, Vasu. in ·bandhu and Dinnāga He is regarded as the father of Indian logic In the words of Dr Stcherbatsky he was the Indian Kant He was born in South India in Trimalaya village in the Chola country and later on shifted his activity to the Nalanda University where he enlisted himself as a pupil of Dharmapăla, the Sangha- Sthavira of Nälanda It is considered that he lived between 550 600 AD in the Golden Age of Indian history He is the author of the following scven original works and two commentaries on his own texts Pramana-vārtuka 2 Pramāna-viniśchaya 3 Nyāya-bindu 4 Hetu-bindu 5 Sambandha pariksha 6 7 Santānāntara-siddhi 8 Commentary on the first chapter of Pramanavärttika called Svarthänumāna-parichchhcda (the volume being printed here) 9 Commentary on Sambandha pariksha 1 Väda nyaya There are three principal stages in the history of Buddhist thought, firstly, there was the Abhidharma school which emphasised the reality of the separate elements It was the Sarıāstu āda or the dogmatic rcalism of the pluralistic clements and was represented by the Theravada and Vaibhāshila schools The Sautrā tika system was a partial modification of this belief The next stage was that of the denial of thes reality of the separate clements and an establishment of the ultimate untcality (Sūnyatā) of all entities This was the Madhyamila system of Nāgārjuna and Aryadesa The third stage Fas tcached in the idealistic philosophy of Asanga and Vasubandhu, hose system is known as the Yogachara Idealism or Vijñānavada Dinnåga and Dharmalirti, belong to a later phase of Vijãănav āda The dialectical criticism which was an essential feature of the doctrine of nuhulism (Sūnata) 1 T. R. V. Murti, The Central Paulstophy of Buddhary, P 4 ·a of the Mädhyamika system, brought about a revolution in the method of logic and disputation of which a scholastic system was first evolved by Dinnāga and later perfected by Dharmakirti, whose concentrated effort was directed to the methodical advocacy of the Pramānas Dharmalifti advocated four kinds of percep tions (1) sense perception (Indriya pratyaksha), (2) mental perception (Mlānasa pratyaksha), (3) self-conscious perception (Stas mutedana pratyaksha) and (4) Yogic intution (Yogu pratyaksha) As a matter of fact there are only two Pramanas, viz , Pratyaksha and Artmana, 1e, Cognitive Perception and Inference The present volume is devoted to a particular aspect of the latter as shown by the Editor (Introduction, p 14) We are glad that this valuable text of the great Buddhist logician with his own commentary is now being offered as the second olunie of this Series V. S Agrawala General Editor Banaras Hindu Unrersity 4th September, 1959 ·INTRODUCTION I 1 Critical Apparatiis The present volume includes the Starthànumana Pariccheda of Pramanataritzea and its commentary (Vriin) Both of them are the works of Acarya Dharmakirti and they are published here for the first time in their complete original Sanskrit form in the Nepal Sanskrit Series of the Banaras Hindu University In the year 1943 AD Maha Pandita Rahula Sänkttyāyana had edited these works with a sub commentary by Karnagomin 1 Śrı Rāhulaji was able to procure almost the complete Ms of the sud sub commentary by Karnagomin in its orginal Sanskrit form But unfortunately he was not able to find till then the complete Ms of the Svārthanumana Pariccheda of the Pramana varttıka and its commentary by Dharmakırt in their Sanskrit form Only a few leaves of the Ms of the said two works were available to him Consequently Śri Rāhulajı had to restore in Sanskrit the whole text of both the works with the help of their Tibetan version In restoring the Karikas of the Pramanavarttıka, however, he was guided by the commentary written by Manorathanandın, and in restoring the commentary his best guide was the sub commentary of Karnagomin So it is clear that K did not supply the complete original Sanskrit text of both the works included in this volume Here they are edited and pub. lished for the first time in their original Sanskrit form Hence this edition may be considered as a valuable contribution to the study of Buddhist philosophy in general and of Dharmakirti's philosophy in particular 1 Pramanararttikam (Svarthanumanaparıckedah) Stopajñauritya Karnagomila tracta;a tattikoa ta sahitam Published by Kitab Mahal, Allahabad. I will refer to this work as K hcrcaftcr * Only two leaves of the ms were missing See Preface to K p 13 Only nos 32, 34, 35-41 and 44-46 were available See, Preface to K, P 13 ·2 INTRODUCTION In preparing the present cdition I havc utilised the following material :- (1) A Sanskrit Ms, containing the Searthánnana Pariccheda of Pramānavārttika and its Vștti, and bearing the title 'Pramāna.. vårttika-Tika' was for the first time discovered by Rev. Agamaprabhākara Muni Sri Punyavijayajı in the year 1953 A.D. It belongs to the Jaina Bhandāra at Patan (Gujrat), belonging to the ascetics of Vimala Gaccha. It is listed as No. 1093 and is kept in a box numbering 25/1. It is written on paper and contains 40 leaves. Each side of the leaf has generally 18 lines, cach line having about 63 to 67 letters. The Ms. is correct and bears here and there the signs ......... indicating the gaps in the original Ms. from which our Ms. was copicd. I have filled the gaps in square brackets, and wherever correction was necessary, it has been done in round brackets. The copyist has left out one whole leaf while copying. Fortunately this portion was available to Sri Rahulaji in its original Sanskrit form and lie has printed it in his edition. This portion forms the matter of leaf No. 35 of the Ms. available to him. I have taken that portion from K to fill up the gap. In this way we are fortunate enough to possess now the complete Sanskrit text of both the works which are published here. The leaf-numbers of this Ms. have been indicated in this volume in square brackets as [lb], [22] etc. Rev. Muni, Sri Punyavijayaji was kind enough to supply the copy of the photographs of this Ms. and a hand-written copy of the same. I have prepared thus edition mainly depending on these copics. (2) #0 I have noted in the footnotes the variants of K designated by ko, I have given only those variants which are real variants and not those which have been possible due to the restoration from Tibetan into Sanskrit. (3) Śti Rāhulayı had edited Pramāra-rörttiku with the commentary by Manorathanandın in the journal of The Bihar 1 Scc the leaves 3a,7a, and 395, corresponding to our printed text PP. 5, 17, and 116-117 respecuvely. See pp. 91-93 of the present work and of K. pp. 491-503.

·INTRODUCTION 3 and Orissa Research Society, Vol 25, AD 1937 llere also he has restored the text of the Karikas of Starthānismana Pari ccheda of the Pramānavarthika with the help of its Tibetan version and the commentary by Manorathanandın I have noted only those variants in footnotes which have the support of the commentary of Manorathanandın with the designation to 2 The Notes and Appendices At the end of the text of this volume I have given notes These notes include mainly the references to the works of non- Buddhist writers who have quoted various Karikās from the present text It is quite clear from these notes that there is hardly any post-Dharmadirti vriter of repute in Indian philosophy, who has not quoted Dharmah itu In a way thus shows how Dharmakırtı gave an impetus to the development of Indian philosophic thought I have also noted the misprints in the text in these notes At the end of the notes thcrc are four appendices, which will be helpful to scholars in vaflous ways 3 Ackrou ledgements It is my duty to acknowledge my gratcfulness to the late Acarya Narendra Deva, e Vice Chanccllor of the Banaras Hindu University who encouraged me to undertake the edition of the present volume I am very much indebted to the kindness and generosity of Muni St Punjatjayajı for readily handing over to me the photo prints of the Nis and a hand ritten copy of the same I have no words to espress my indebtedness to my Guru Pt Subhlalui who has been a source of inspiration to me to edit such difficult works i am also thankful to the members of the Sanskrit Publication Board of Banaras Hindu Unicrsity who entrusted the work to me My thanks are also due to Sa B B Ravanade, MA, for translating this Introduction from Hindi into English, and to Sri Rama Krishna Das, Manager, Banaras Hindu University Press for promptly carrying this volume through the press ·II 1. Chapter on Svārthammāns-first or third? It is an indisputable fact that Acārya Dharmakirti had completed his Pramanavārttika (PV) in four chapters But there is conflict about the order of the chapters The PV is a tarttika on the Pramānasamuccaya (PS) of Dinnāga So it is but natural that Dharmakirt should have adopted the order of the chapters of the PS. The order of the six chapters of the PS is as follows: 1 Pratyak sapariksa, 2 Svarthanumana, 3 Pararthanumana, 4 Drstānta-pariksa, 5 Apoha-pariksā, 6 Jahr-pariksa The PV consists of four chapters as follows Pramana siddh 2 Pratyaksa 3 Svarthänumana 4 Pararthantımāna It is quite obvious, that Dharmakirti has not given an independent status to the last three chapters of the PS But the subject matter of them, ie Drstanta, Apora and Jatı, are discussed occasionally? The first chapter of PV, 12, Pramānasiddhi is nothing but the exposition of the first Kärka, ie Mangala of the PS So we can say that the first three chapters of the PS are converted into four in the PV and these four include the matter of the last three chapters of the PS It can be surmised 1 Rahala Sãokrtyayan Pramämmärtfika, Introduction, Published in J BORS, VOL. XXIV, p III * For the discussion on Drştanta see present volume Kanka 28 On Jat and Apoka see present volume Karikas 42 187, PV. 2 3 173, 4 133, etc 1 ·INTRODUCTION 5 - 1 in the light of this brief analysis that the order of the four chapters of the PV as thus Pramānasıddhi, 2 Pratjaksa, 3 Stärthân mand, 4 Pararthānsimana 3 Though it seems that the abos c-mentioned order is as it should be, Dharmaliti wrote his commentary only on the chapter on Starthairnmana and in it he had referred to some subject matter connected with the chapters on Pramanasıddh and Prataksa with the words taksamahl (p 55), saksjamānantja (p 72) which show that the position of Siarthanumana comes first and that of Pramānasiddh and Pratyaksa after it So it can be said that when Dharmalırtı wrote his commentary on the PV he was of the opinion that Starthanumana should be the first chapter of PT Not only that, he also gare more credit to rInumana than Pratyaksa when he wrote the first sentence of the commentary Whereas in Nazabında he had espounded the theory that Samagñana (1 e Pratyaksa and Inumana) is the cause of all successful human action, here in the Vrite he says that Ant mana is adequate for discriminating artha from anartha As regards the meaning of the word arma, Anittagoma, after come cizing the various vleus about the meaning of this word, crplains that artha is nothing but the realisation of the Four Noble Truths, which depends on meditation and the impulse to meditate depends upon the knowledge of them, which is Paroksa, ie Anumana In this way inference is important The Promanusiddhi chapter of PI ains at establishing Lord Buddha as an embodiment of valid bnonledge (Pramana) It is stated that because of his preaching of the Four Noble Truths * Here the third Lants of Pratyaksa chapter 15 ment, see PV 2 3 and I p 323 . Here the harikas of Pramarasidahs arc rcferred to, scc PV 1 149 and A 39) * 'Arthorthst Atronarys aremaaftaranef etc. Samyataanapariks sari duruşarthasiddhi-Nyasabindu I 1 Rp 7 ·6 INTRODUCTION was He is Pramāna 1 But without the help of Anumāna how are we to know some thing about these four nobic truths? So it seems that it was necessary for Dharmakırt to establish the validity and nature of Anumāna first and then proceed further So it 15 possible that Dharmakitti may have given first preference to Annmāna over others This explains why he commented on the chapter on Srarthannmana first and gave to that chapter the first position while commenting on PV This can be testiſed further by his other statement wherein he says that even the establishment of the validity or non validity of a certain knowledge depends upon AnumanaAccording to Dharmakırtı even the validity of Pratyaksa is cstablished by Annmana 3 This goes to prove that according to Dharmakirt for all practical purposes Inferance more important than Perception With this view in mind it is just possible that Dharmakirti at the time of commen ing on PV might have given the first place to the chapter on Srarthanumana and might have rejected the natural order of the chapters of PV Accordingly the order of the chapters of PV became like this- Svarthänsmanla 2 Pramana sıddhi 3 Pratyaksa 4 Pararthanumana At the end of the commentary we find that this chapter on Srarthanumana is referred to as the first chapter of PVS This goes to prove that whatever be the order of the chapters of Tayo va catuh sayaprakalanan PV 1 148 Parifilatasya Sarfaratus {ga.sya prakasanam ta laza Tachogat lay! pramanam Bhagas anulrah- PV (M) 1 148 ? See the Larsks of Dharmakirti quoted in Pramanamumam sa and other works Taraftar tā? etc "'प्रत्यक्षमपि हि अनुमानवलादेव प्रामाण्यं लभते इत्यादि व्याख्यातम्" this Is by Vibhūticandra sce PV (AL) Appendu This order is attested by Vibhuticandra Even Devendra buddhi also according to Vibhūticandra accepted this order See PV (11) Appendix Pr516-517 * Pramannerhke prethamak panucckedsh This colophon is also attested by the Tibetan translation Sce PV (W) p 618 1 ·INTRODUCTION 7 the PV when the text was written first it is quite clear that while writting the commentary on it Dharmakirti gave the first place to the chapter on Svartlanumana This is the reason why we find in all the Mss of the Tibetan translation of the PV that the first chapter is on Starti antimana Not only that, even the Tibetan translations of the Sanskrit commentaries and the onginal Tibetan commentaries on PV also show that therein the first chapter is on Siarthaniniana ? The commentators other than Manorathanandın have comm ented upon only the three chapters leaving the chapter on Startha numata without cominent Manorathanındın has commented upon the four chapters keeping their natural order, viz giving the first place to Pramanasıdd) Prajñakara's Blasa (PVB) on PV is published by KP Jayaswal Research Institute, Patna Therein we find that ar the end of the chapter on Pramanasıddh it is said that it is the first chapter? There is no variant reading of this in its Tibetan translation But at the end of the chapter on Pratyaksa, which is called the second chapter of PV in original Sanskrit, according to the Tibetan version it is called the third chapter 4 And with regard to the chapter on Pararthanumana, according to Sanskrit Ms A it is third whilc according to Sanskrit Nis B it is the fourth $ Nothing is found in Tibetan about this With the help of these colophuns at the end of various chapters of PVB we can easily conclude that Tibetan tradition is in favour of placing the Starthammana as the first chapter And as the Tibetan tradition is not an independant one but is based on the original Sanskrit Mss it can safely be said that the commentators also accepted the Starthanumang as the first But there is a question as to how it is that in PVB Pramanasıddh! See J.BORS Vol XVV Introduction to PV by Rahula Sankę tyayana P III · Prumanaverthikalankart Pramarasiddhapanischedah prathamah, PVB P 166 * Pramanat artlı kalankare Praljakesapariccheda dut yah, PVB p 463 463 * PVB P 648 the + PVB P ·8 INTRODUCTION is called as first and not as second? The answer may be given that it is with regard to PVB and not to PV that it is the first chapter Otherwise how would it be possible to call even the Patarthannmand as the third chapter as is found in the Ms A of PVB Really speaking there is no controversy about the fact that the Pararthanumana is the fourth chapter of PV So we can casily conclude that according to all the commentators except Manocathanandın Svarthanumand was the first chapter of PV as was accepted by Dharmakırtı himeself by commenting on it This can be proved by the internal evidence of the available commentaries of PV We have already stated the views of Devendrabuddhi and Vibhuticandra Karnagomin, the com mentator of the Vrtli of PV by Dharmakırtı, is also of the opinion that Starthanımana was the first chapter of PV This can be inferred from the following remarks—"Tatra na tarat prathamah paksak itt trtie paricchede 'Alaktamı sarvamit cet Ityatrantme vak syamah'-Kp97 Here the harika-Asaketam sarvamits etc is the fourth Karika of the chapter on Pratyaksa It is quite clear that only on the assumption of the first place for the Svarthu nulmana, that the Pralyakşa can be called the third chapter And when Karnagomin tells us that the concerned Karika is in the third chapter we must conclude that according to Karnagomin Svarthanumana 13 the first, Pramanastddha the second and Pra Iyaksa the third chapter of PV Dharmakitti has used the word vaksamal ( p55, 1 4), Karnagomin, compenting upon this writes—"Arthakryayogyato rastino laksanam, yogyata th evastuino laksanam 'vaksamah 11 sambandhah_Artlakriyaksamamı yat tadatra parmarthasat" sya dia" PV(K), P 323 Here also the hanka-Arthakriyaksamam etc is of the Pratyaksa chapter about which the word raksyamah suggests that it comes after Svarthanumana Kamagomin says—"catrari ca Aryasalgani uttaratra prate padays syate" PV(K), p 393 and 'Yatla caturnam dunkhadinamarja Satyanan dute paricchede sakgamanantya ricarend" PV(K), P 395 It is clear from this that according to Dharmakirti and Kamnagomin the chapter on Pramanasiddh which has the dis ·INTRODUCTION 9 cussion on Four Noble Truths (Kārıkā 1494) follows the chapter on Svarthanuman and to be more precise it is the second chapter of PV according to Karnagomin Further it can be argued that by putting the benedictory verse and the verse which explains the purpose of writting the PV in the beginoing of the Searthanumāra, Dharmalisti definitely suggests that Starthanumana was the first chapter of PIX Though Manorathanandın puts these two verses in the beginning of the chapter on Pramānasıddh, Karnagomın takes them to be part and parcel of Svarthänımana From this long discussion it is quite clear that though the natural order of the four chapters of PV might have been otherwise, Dharmakiti has changed that order while writting his commentary on PV, and accordingly Starthannmand is the first chapter of PV 2. The number of Karikas of Svārthanumana The Pramānavörttika edited by Rahula Sankrtyāyana, with the commentary of Aunorathanandın, makes Starthannmana the third chapter, naturally it does not have the opening two verses in it The chapter contains in all 339 verses Śr: Rahulajı has edited only the text of PV in JBORS, therein the said two Karikas are included whence the number of the Karikas is 341 in all One more edition of the said text with Votte by Dharmalisti himself and that of Karnagomin contains 342 verses The obvious reason for the increase of onc verse can be traced to the fact that the text of PV of the first two editions was reconstructed with the help of the commentary of Manorathanandın 'The verse- Kāryanı sırabhavantzavadblnrarınabharı karyarat , aprarth pramonanam hefubhedanapeksaya is the fourth Karikā in the text edition of PV and second Karika in the edition of PV with the commentary by Manorathanandın Really speaking the commentary of Manorathanandın suggests the cxistence of two Kankas instead of the said one They are — Kārzan svabhätdırjāı dbhtavinābhavi kärane hetuh srabháte bhato'pi bhātamattānurodhin aprawth pramānānamaprarthiphalásal: Asayianapłala kacit hetubledavyapeksaja 1 2 ·10 INTRODUCTION verses Pt Rāhula Sānhrtyāyanı includes these two verses in his cdition of Karnagomin, naturally the number of Kankas increased lay one and so it came to 342 but the present edition includes 342; The reason for the increase of Karika is due to "prāmányamatra visaya' sannsfrayaphalapi sa" 1 The Ms does not contain the numbers to thc Kärkās, only the first Katika has number 1 at its end, nor do we find the numbers in the Mis secured by Pt Rāhulajı, the numbers, It may be noted, are given by the editor 3 The Style of Dharmakırtı The age, life, works and the commentaries on these works, of Dharmakırtı have been critically discussed elsewhere 2 The chief interest of the present section is to dwell on style with special reference to the chapter-Svārthanımāna The PV is the Varttika on PS of Dinnaga The definition of Vastnika 13,5 "sūtranamannpapattıcodanāt tatparıkaro všesabh dhanannt And also "sutranam dosamıdbharya parharo Jatra dıyate, risesacodana caps tarttikam tatprakstitam" The Vartmeas by Kātyayana on Panını fulfill the saididefi nition Katyayana has removed some of the ans papathi (irrclevancy) and has added something now which was not explained in the Satras But these Varttikus arc thcmsclvcs in thc form of Sutras but not in the form of commentary like the Kafrka, so we can say that the real type of Vārttika is exemplificd in the Varirika of Katyayan2 It is also possible that the definition of Värttika was formed on the basis of these Varttikas One thing is clear that the Vartukas which were written after Katyayana do not have the same style, ie, they are not in the Sätra form Though two characteristics of the Varttika wetc followed, one more now clement was added and that is the explanation of the text itself This is the reason why we do not find the Sitra style in later Vartiskas The Njaza! arftaka of Udd, otalara, Slokavārttha i Vide Note No 2, p 67 · Dharmottarapradipa latro pub by K P Jayaswal Research Institute * These are quoted by Vibhūtiçandza, vide PV (21) App p 516 ·INTRODUCTION 11 and Tantrararttika of kumaria, Rajararttıkı of Akalanka, Sanesepasartraka larttika and Vidyananda’s Tattvarti avarthika etc are cramples of the Varttikas of the latter type Only the Varthika of Akalanka adopts the Sutra style and explains them The Sloka Latitika of Kuma112 is in verses while lus Tantratarttika is in mued style Such is the case also with Vidyananda 's Tathartha Lartika In this way we can see that though all thesc are called Vertukas, they differ in style The PV of Dharmakart: also like that of Katyayana tries to remove the irrelevancy of the PS and also adds something nett Just like Katyajana, Dharmahiru does not explain each Lanka of PS But Dharma Lirti follows Kumarila so far as tiie form of his Vartukas is concerned He has written PV in verse form, differing from Kumacıla in that unlihe Kumatıla he expresses his ideas in compact style We can say that Dharmalistis verses are the verses in the sutra style Whilc rcading humarıla we find that we are hearing as it were an eloquent discourse Though it contains subtle arguments, the clarity of thought is marvellous But then we read Dharmakiru the impression is quite opposite His arguments are a hud nut to crach So we have in PV anc ample of the versified sutras It is no wonder if Karnagomun desig nates the harikas of PV as Sutrasi and Dharmaliti as Surakara" The name grien by Dharmahtrt to the Vrtfiy included in this volume is not known At the end of the Vrtti pramanglartnike prathamah paricel edal is o sitten from which it can be concluded that the text and the Vrite both are not inde pendent works but are taken as a whole It is ncier the less true that the prose section 15 written with a view to explain the hankas, at several places a fact which is clarified by harnagomin also Still te may say the style of the Vrifi is quite different from that of other commentaries Generally che words of the Karreas are not repeated But the purport of the harila is explained At 1K Pp 12 48 303 371 * ab d p 8 * But Tibetan Tran milis it Vith, see PV ( p 618 The commentatot Kamagonin also calls it Vith ibid p 371 Vide ib d p 39 40 65 69 75 76 86 115 231 20 etc.

·12 INTRODUCTION times, tlie Vrttt provides the link to the ideas expressed in two Kānikas Such Karikas connected with the link are called 'misraka' by Karnagomin 1 There are also certain places where the sentences of Vrth are explained Such sentences are called by Karnagomin as 'Grahanavakya'? On reading the Karikas and Vrttı together, our mind goes to the Tantra'arttika of Kumarila who sometimes expresses his ideas bricfly in versified form and again expands them in prose Sometimes the prose section is indcpendent of the verses and sometimes it explains them This is also the case with Dharma kirt In such a style it is but natural to have the sangrahaflokas included in the text And we find at the end of some of the Karikas of PV words like 'rti sangrahah (v 39), sh sangraha šlokah (40, 47, 49 etc ), 'sti sangrahslokal (53), fot: sangrahaßlokah' Sometimes we find 'etyantaraslokah' (34, 157), "rtyantaraflokah? (136) the meaning of which is also like the Sangrahasloka 3 Both the Nyajabında and PV of Dharmakırtı deal with the Pramanas accepted by the Buddhists But there is a difference in exposition The Nyayavındu is a systematic work on Pramanas while the PV has no system Gcncrally the works on Indian cpistemology deal with pramund, prameya, pramits and pramata Though PV, a work on Buddhist epistemology, should have systematic exposition, at times, we find that the main topic of discussion is lost sight of and instead incidental topics are dealt in detail The first benedictory verse of PS depicts Buddha as pramanabfuta In order to explain this very word, the whole chapter on Pramanasıddhi of PV is devoted We do not, howet er, mean to say that it was unnecessary, but out of the four chapters of PV, one chapter is wholly assigned to the discussion of a single word “Pramanabl uta' which shows the author's disregard for proportion It was but proper on the part of Dharmahitti to have devoted the discussion about Buddha and his preaching at one place a p 234 303 ibu P 181, 237 • There is a variant reading as 'th Sangrahajlokat' for 'Ihantarallokah see P 42 ·INTRODUCTION 13 and at 3 stretch But Dharmakirti does not follow the samc method of discussion with regard to other topics throughout PV, cg, it is certan that he has not dealt with Simanja and Stulaksana at one place, but he has discussed these topics at 12010us places So it is difficult to gather the ideas about these topics scattered as they are This shows hus disregard for systematic exposition Thoughit stands to the credit of his gentus not to repeat the same arguments, still one would not like to haic the discussion of a certain tapic in a scattered form as is generally found in PV/ It is the style of Dharmahiru to deal with a particular topic not only in a single work at various places but to deal with the same topic in lns various rocks, as for example, the third Kanika of the present volume, Paesadharmastadan sena etc, serves as the very matrn of his other work called Het band. The discussion on Heto and Vjapu contained in the present volume is similar to tirat of Vadama). and Hetubandu with slight variations This shorts the dynamic quality and incxhaustblc fertility of his mind IC was not his way to gre out everything at ane stretch, novel arguments are adduced whenever he finds occasion to discuss the incidental topics, just as ripples created in a tank gre risc to netcr ripples This explains hus discussion of the same topics in a different way at different places It is noteworthy, howerct, that consistency of the latter with the former is maintaincd throughout his discussions just as ripples in a pool of water haic rhythmic growth It can be remarked that though Dharmaharts has no system of exposition on the whole, still he is quite systematic in his ideas In his elucidation of topics he docs not det ate from his fundamental views, as for instance, according to Dharmahiru, the Universal (Sumary?) is a concept, though he discusses the Universal at various places in a single work or the same in various works, he will never lose sight of the basic ide about the Unuscrsal , and wherei cr occasion arises he supplies non arguments to establish the conceptual characteristic of the Universal The same holds good about other topics also Thc reader will find the discussion of one topic in newer garhs in his rious moths ·III Subject Matter (1) The Law of Excluded Middle (Parasparaparihāra Niyama) The PV is mainly interested in the discussion of Pratyakşa (Perception) and Anumāna (Inference) Inference is divided into two. Startha (inference for one's self) and Parārtha (syllogism) The present volume mainly deals with Svärthamımāna The Buddhist logic, especially the logic of the Yogācāras, depends mainly on the law of excluded middle (Parasparaparıhara) in arguments, for instance, the object of knowledge is of two types : real and unreal or particular and universal, on the strength of this, the Yogācāras say there are two types of Pramanas :- Pratyaksa and Anumana The said law demands that there should not be Pramana samplava, but Pramana-viplava ie, each object will have its own Pramana The particular (Stalaksana) will be known only by Pratyaksa and Pratyaksa will have only particular as its object This is also the case with universal and inference The objects being quite different from one another, the cognitions of the same must differ The knowledge that is not perceptual is inferential and vice versa This explains the acceptance of only two Pramanas by the Buddhists This also applies to the Srartha and Parartha anumāna That which is not sva is para and hence there are two types of Anumāna The sime law of excluded middle is applied while discussing the concommittance (Vyapu) The relations governing the concommittance aretwo Tudatma (identity) and Tadupattı (difference) While other systems of logic believe in various relations, the Yogāca ras believed in two. The other systems did not confine to a fixed number of relations The Vaisesthasūtras3 mention 1 Mainly because by means of these Pramanas Dharmakırtı incidentally wants to establish the Viñana ada · Vide Njāyāt atraarthkaris, notes, p 271, for details a Vafeska rätra, x 2 1 ·INTRODUCTION 15 four types of relations; but Prasastapādat has explained that those types should not be taken as final, but exemplary. Jayanta and Vacaspati are also of the same opinion.” The Jainas and Mimāmsakase do not maintain any fixed number of relations. But the Buddhists, relying on the law of excluded middle, maintain that the relations are two-Tādātmya and Tadutpatti. Heta and Südhya may be either identical or non-identical. If they arc identical, thc relation is Tādātmya and if not, thcy will have the relation of Taduipattı. This is followed by the view that Hetu will be either Swabhāva or Karya. The Buddhists have accepted the Anupalabdhi as Helu but it is included in Svabhāva and they do not accept Kvīruna etc. accepted by others as independent Hetás. In this way the key to understand the Buddhist logic is the law of excluded middle. If the arguments are based on this law there is very little chance of logical inconsistency. (2) The Particular and the Universal Acārya Dirnīga holds that because there are two Pramejas, there arc two Promānas. While interpreting this, Dharmakirti in his P.V has explained the Svalaksana and Samānya. We give below the gist of his arguments : 1. Stalaksana is real, Samanya unreal; the former is ob jective (vast), the latter conceptual ; the one has its own nature, the other is without it; the first one is perceptual, the second is conceptual ; the former is obicctive, the latter is constructive. 2. The real is efficient while the conceptual is not efficient. 3. The Svalaksana is particular while the Samanya is universal. So the former is distinct from all other things while the latter is not so. The one is dissimilar, the other is similar. 4. Sialaksana is perceptible while the Samanya is conceivable. Because of its perceptibility, Sralaksana snay be far ''Sasire käryädigrahanan nidalanarthani krtam, náradharană-tham-Pro Lista, p. 205, Kandali, p. 211. Nyāyamañjari, Pp. 113-117; Tâiparatika, p. 165. Parikamukha, III. 15-16, 61-64. Sastradipika, p. 60; Prakarsaparicik), p 64. PV. II. 1-3, 27, 28, 50, 51 etc.; for details, sec 'Nzāyārstāratāritikapiti, Notes, p. 210.

·near, 16 INTRODUCTION and and its perception may be clear or obscure But the same is not true of Samanya The Samanya is not perceived 5 Svalaksana is inexpressible while Samanya is expressed This is the reason why there is no connection of words with Sualaksana and there is no knowledge of it by memory But Samānya is connected with words and hence it can be remembered So Svalaksana 18 indeterminate and Sămânya Savi Lalpaka or determinate 6 When absent, Svalaksana cannot produce cognition whereas Samanya is of the nature of producing knowledge in its absencc also In this way by applying the law of excluded middle Dharma karti has established the existence of two Prameyas, and on the strength of them the existence of two Pramunas only, there is no possibility of third Prameya or Pramāna Now there arises the question about the relation of these two Prameyas, viz Samanya and Svalaksana We have seen that only Svalaksana is the real and that Sämänya is conceptual It means that only Svalaksana has the independent existence and it follows from it that the conception is dependent on the existent, because the conceptions presuppose the existence upon which they depend So it can be said that those conceptions which are not founded on certain existents cannot become the objects of Pramana! The object of Pramana will be those conceptions which are dependent upon This is why the conception of Kesondnka (net like gossamers seen while the eyes are shut) does not become the object of Pramana wlule the conception of fire becomes the object of Pramana Briefly it can be said that Svalaksana is independent and Samanys dependent Taking this view in mind Dharma kirti propounds, 'Afeyam tvekam svalaksanam (PV, II 53)-seally speaking Prameya is only one and that is Svalaksana , and it is efficient So the cogniser concerns himself with it? · Keladimartho'garthadhumokrafah, PV II 1 • Tasmadarshaknyauddhth sadasaltantraranat, PV II 54, Sa earthostarya ypastilayo' pare Tat kangan karanam reklam faf salaktaamisyale Tattagaprifolah farvah peruşanan prayitayah ---Vo 174-175 p 57 existents ·INTRODUCTION 17 But Dinnāga and even Dharmabirti have established, as seen above, two types of Prameja so it is a question of reconciliation of these conflicong views which is done by Dharmakirti himself, from which we can have an idea of the relation of these two Prameyas Dharmalīru says that Stalak sand is the only existent Prameya but it is known in two forms Svarūpa and Para rupo This is why Pramoja is said to be of two types 1 The Searīpa of Svaluksunu is perceived while Pararāpa is inferred, since the former is of the nature of uncommon (Asadhārana) while the latter is common This common nature is called Pararapa because it is imposed or conceptual. It is for this very reason it is inferred Acarya Dharmalīrti has also said that because the Samanya is a conception it cannot be perceived The perception is concerned with the Visesa hence it is not possible to perceive the Samanya ? Thc immcdiate hnowledge (Pratyaksa) is the means to perceive the perceptible object, while mediate knowledge (Ammāna) us the incans to know the unperceptiblc obicct 3 There is no third alternative to the mediate and immediate object So there is no possibility of the third Pramana other than perception and inference In this way we have seen that where other Indian philo sophers accept the theory of Pramana samplata, Dinnāga and Dharmahitti accept the theory of Pramanariplaa Thuis was the first time when in Indian logic a discrimination had been made between the sensuous (Indruagainya) and the conceptual (Buddhtgama) And accordingly the two distinct Pramānas have becn accepted This is the contribution Buddhist logicians to Indian epistemology, due to which a new turn was given to the discussion about Norrikalpa and Sarakalpa laga saferarupabhram gatermeyadojam nalun-PV 11 54 gamakanugarāmányarupenaua tada gatih, tasmat saniah poroksārtho inteşena na ganyate-PV II 61 sanananan paroksinin etanierana sadhanam--bid, II 62, parotzarthapratipatteramimandfrayanti-Herbind, p 3 na pratyak soparoksabhyām meyasyāyaga sambhavioli, lasmas pramogade itt ma pramer:de in 1991.te-PV II 63 S ·18 on 10 INTRODUCTION The second noteworthy point is that the Buddhist logicians accepted only the particular as a reality and the general as unreal. Accordingly the real is Norvikalpa and is nothing else than the particular, i.c. Vifesa or Bheda. Exactly the contrary is the position of thc Vedantins, who hold that Vifese or particular or Bleda is unreal and the Samanya i.c., Abheda is the only scal. The Buddhist argument that whatever is Vikalpa or a concept is unrcal, was accepted by the Vedantins and they argued that Nirrikalpa is nothing else than Abedha and the Bheda is the Vikalpa itself. The third noteworthy point of the Buddhist logic is the discrimination between the Drfyaparoksa (cognisable) and Adrfyaparoksa (uncognisable). The Driyaparoksa can become the object of inference but the other is not even known by inference. As has been already mentioned the object of Anumāna is a conception based upon the perceptual data and the Adrsyapurokşa has been never perceived, hence the impossibility of the conception based Therefore it is impossible to infer such a thing. By argument we can establish the omniscience in general but it is impossible to do so with reference to a particular person, since we have never seen an omniscient person? Relying on this argument Dharmakīrtı has kept out of the scope of inference the objects such as the existence of God, thc Pradhana ctc. Howcver hc has refuted the ideas about the said objects pointing out the contradictions.3 (3) Sāmānya- Anyāpoha (Negation) We have already discussed about the relation between Sämänya and Svalažşand. Now it will be easy for us to grasp the arguments of Dharmakirti about Samanya. In the present volume after refuting the conception of Sāmānya accepted by the non-Buddhists Dharmakítti has established the Samanya accepted by the Buddhists. The Sämänya is accepted by the Naiyāyika and Vaiśesikas as a real thing quite different from Višesa and is accepted as identical with Visesa by the Sārkhyas. 1 Vide p 68,1 1. Viie Vv 221-226. * Buddhist Loges, Vol. I, pp 74-78 ·INTRODUCTION 19 While the Mimamsalas say that Samana is identical as well different from Visesa, the Jainas believe in non absolutistic nature of it1 Refuting all these views Dharmalisti lias esta blished that Samama is unreal and conceptual, moreover, he firmly establishes the negative character of it? Dharmalıttı argues that Samanya is not an external object The object of the cognition of Samama is nothing else than a conception produced by the intellect 'Though the catconal tlungs are absolutely dissimilar, due to non cognition of a difference we mpute identity, and this is the cognition of Samama The difference is in the very nature of things But identity is Pararapa So it is conceptual and not a real thing Hence we can have mny conceptions about a certain thing, because the Samanya 1s nothing but the negation of one from the other With regard to a particular thing as many negations can be conceived as therç are particular things other than the concerned * Further, we can conceive as many untersals as there are ncgations 6 A particular cow is called so because it is other than non-cow It can be called an animal because it is other than non animal can be called a substance because it is other than non substance Similarly it can be called Sat because it is other than Asat In this way in a particular con we have conccus cd the uniscrsals such as Gotta, Pašuta, Drar jaha, Satha etc It is quite clear that these attributcs of a particular thing are concepts but they are not the external objects Because they are not the real attributes of an external thing but are the products of our intellect, so we should say that the intellect or the word denotes nothing but the negation which is not real Thus sery negation or unus ersal is the object of inference So Dharmalır has dealt with it in detail in the present solume, 1 For a detailed discussion of all these news side My.tyaru darst kr 194 Notes p 230 Vy 16-61 * V 71 72 • Tasmid thi Jy: yu anh putaran buruhan tudunk Juitita Jul 16 4 25 IV 43 • Vy 136-137 IC ·20 INTRODUCTION which deals with Starthānımāna As regards Pratyakşa, Svalaksana 15 apprehended (grlila) and the Sāmana is rcached (prapta) But with regard to inference the oppositc is the case, ie, the Samaina is apprehended and the Svalaksana is reached So the non discrepancy (Arisamada) is accepted as a result of a judgement taking them to be one (Ekatadhalasåja) In this way the validity of both thc Pramànas is practical and not rcal 1 (4) Anumana (Inference)-Hetn After refuting the definition of Anumana as accepted by the Vaisesika, Nyaya, Sankhya, Mimāmsaka and Vasubandhu,a Dinnaga defined it as 'Thirupulingatorthadrk'3 But Dharmakırtı dcfines it as Ya la sambandhino dharmát gatırdhatırıni jajate, sánımunum paroksānam ekantenan a sadhanam --PT 11 62 Both the definitions are not of Anumana but of Anumit The means of Anumits is called Anumāna and it is nothing but a Her4 This is the reason why Dharmakirts, though accepting the Spurthamnmunapariccheda as combating the divergent opinions about Ammana, defines and explains only the Hetro Such is also the case with his other work Hetabındy, wherein the purpose is to discuss Anumana, but actually it deals with Heta and Iletvābhāsa only According to Dharmakirti Pratyña, Drstanta, Upanaya and Nigamana are not necessary components of Ammāna So there remains only Heta which is the only component constituting 118 1 Pramanyam syaraharena Lastram makamtartanam -PV I 7 * Buddhist Logic, Vol 1, p 265, Pramanasamnecaya, II 25 ff 'PV (AI), App p 516 • PV (K) p 8, Herwandstika, p 3 $ Arthanardhavi erana sya anumatefrayatat, p 1 AV 1 · Anunten frayatrades a tadıyalpadanartham sanksepata idamarebhyats-Holu brada, P 52 • Hetuhudu, Pp 55, 56, Vadanyaya, p 3, 61 cts., Nyayabında, III 36 etc, II 57 ·INTRODUCTION 21 The Hety has three characteristics and is of three types: Paksasatha, Sapoésasatta and Vipaksa sathta are the three chatacteristics, and Siabhara, Kárja and Asrpalabdhs are the three types of Herr Hetx is concommittant with Sadhja1 The concomnuttance is established on two types of relauons---Tádatnija (identity) and Tadupatta (causality)? The concommittance is possible only in Siobhála, Kāpa and Anupalabdlı, so only these are the types of Hetu Duc to the transgression of the three characteristics there are three types of Hettabhāsas : Asıddha, Viruddha and Anarkāntika 3 All thc systems accept thc Kanaketa but there is difficulty regarding the Srabhái. There arises a question that there will be no difference between Sadhya and Hetli, if Szabbára is accepted as Hetu; because according to the Buddhists the real is an integrated whole, admitung of no parts as components The answer to this qucstion is given by Dharmaliru resorting to Apoha 4 Here in tlus context he has established and explained in detail the theory of Apoha He says that the Linga or Helu does not denote the real but it denotes the Anapora) In one and the same thing, more than one negations are conceived and they are denoted by different sords Due to this there will be difference in Sadlja and Heta So there is nothing wrong in accepting tlie Siablätaletu In this contest Dharmalifts has explained 10 detail that the meaning of the word is not a real thing, 1 e cather the particular or unrersal But the Sámama hich is nothing more than Apola is the meaning of the word & After finishing the passing descussions the Stabla chetu is dus ided into two Sopadhka and Nerapodlika? In order to establish the momentariness the Hotu, 112, 1 V. 3 1 V. 33 ; V. 17 « V, 421 Y. 49 Y. 948 IV. 188.

·INTRODUCTION 1 Karyatva or Krakatra is Sopadhika andSativa is Nirupadhka: The Krtakatva or Karyatva is Sopadhika because it denotes such a thing which is produced depending on other? It means that it is produced by some cause Though according to Dharmakirti the production of cach and cverything is dependent upon the Causes, rcally speaking there is no difference between Satta and Krlakatra But according to Dharmakirti these two words hiave different meanings The word Sattra denotes only the existence of a thing whilc the word Krtaka denotes such cxistence which is dependent upon the causes This is why hc has called onc as Norupadłeka whilc the latter as Sopadhika In this context in order to establish the momentaliness of all things he argues that if the destruction requires the cause it will not necessarily happen So the destruction is causeless and hence is the nature of the thing itself So the real is momentary by naturc IC does not require any cause for its destructions Dharmabırtı maintains that the inference is either affirmation or negation, the Svabhava (identity) and Karya (causation) Hetu affirm wlule Anapalabdha negates As regards Arnpalabd/; it is maintained that the non cognition (Anupalabdht) of a certain thing is the non existence of it It is explained that as long as a person does not know a certain thing for him that thing is nothing more than non cxistent, since it does not serve any purpose As long as a person does not koow a thing he does not decide its existence and without the decision of its cxistence there is no possibility of expressing it as existent and hence the impossibility of action (Pravrit) So it can be said that the Amupalabd/ z is the means to negate the action with regard to a thing wluch inay be Drija (perceptible) or Adrfya (imperceptible) * But a discrimination is necessary here that only the Anupalabels (negation) of Drha 15 valıd to establish thic non existence of it But the Anupalabdha of Adršja creates a doubt about it, though IV 189 Apekulaprajaparo kt mabhusani spatiau bhaiah kertakal p 62 1 2 3 V 1964 • V 200ff ·INTRODUCTION 23 both of them are valid with regard to restricting the activity of the cogniser Dharmakirti has explained many types of Anupalabdhs in the present volume But it is needless to divell on this topic herc. (5) The Alcaning of Fords According to Acarya Dharmahırtı the use of the word (Sabda) consists not in its being subservient to the objectnc world but is espressive of man's desire · The words disregard the external objects, but are expressed according to the will of the person 3 The person using tho language gives to the words the meaning according to his will and the words connote the very meaning This symbolic expression is inapplicable to Stalaksana, 4 and is possible only with regard to Sämana So the meaning of the word is Samanya and not Svalaksana In this context Dharmalırtı has refuted the various theories depicting Samāna as an external object and has established it as having negative character 6 Though the meaning is gren to the words according to the destre of a person, thc desirc itself is not uncontrollablc (Nirankas.:) It is controlled by the purposeful actions of the person, who does not act in a haphazard manner but all lus actions are guided by motivation Similarly the use of language also should serse his purpose? Now it is necessary to bring out the purpose served by the words The sords, expressie of motration of the person, help him to discriminate one obiect from the other, so that he may be directed towards the right thing itycering the wing Well Thus, usingurting the sight from the wrong is the very purpose served by the word or specch; 1 V 201 Vrt V 62 *V 68 IV 94 Vy 98-168 IVV 95 ff * Vith on V 95 'Vrth or 98 ·24 INTRODUCTION hence, the meaning of the word is discrimination (Anyavyavrida or Vyavarcheda) If the purpose is fulfilled only by this much there is no necessity of postulating the Samanya as an external object It should be regarded as a negation (Apoha) only! (6) The Scope of the Vahdity of Scriptures Dharmakirti maintains that the non operation of Pratyaksa, Anumana and Agama does not determine the non existence of the Adriya 2 The objection is raised by the opponents that though Pratyuksa and Annmand may not be compctent to establish the non existence of such a thing the Agama at least is competant since it is the very repository of all knowledge Dharmakirti replies that the Agamas do not contain the description of all the reals simply because they are not concerned with all things So, if anything is not described in the Agama, it cannot be said that it is non existent The second point is that the Aguma consists of words and as has already been established since the words are not connected with the external reals, it can be said that they cannot establish the existence or non existence of external reals So the Agama is concerned with the intention of the speaker and with the external world Now the question arises of the words are not concerned with the existence and non existence of reals, how is it that Dinnaga established the validity of Agamas in the form of Am mana and why did he not establish outright the invalidity of the Agama In reply to this, Dharmahirt states that it is the very nature of human mind to rely on the Agamas It finds that Agama describes the fact that violence results in the misery of hell and by avoiding the violencc one gets the happiness of heaven Human mind craves for the pleasure of heaven The Agamas speak often of such pleasure and pain in heaven and hell respecuvely Hence it has no other guide except the Agamas, further, 1V 99 : Vide p 71 L 18 # 1 Vidc V 216 ·INTRODUCTION 25 the supra-sensuous facts narrated in the Agamas cannot be contradicted by other valid knowledge So the human mind naturally accepts the validity of the Agamas The only way out is to examine the Agamas and then only accept its validity It remains to be seen which Agama is to be examined Here Dharmahirti says that that Agama, in which there is absence of contradictory statements and there is guidance as to the possible aids and which instructs regarding purposeful actions, is to be examined, and if the Agana is contrary to such things the human mind will not attach any importance to it? Agama describes the two types of rcals Drsta and Adrsta The description of Drsta can be valid only if Pratyaksa attests it and does not contradict it With regard to Adrşta we have two types of inference one dcpendent upon the external real (Vastubalapravrtła), that is to say, it does not depend upon Agama, and the other inference is dependent upon thc Agama If there is no contradiction by these types of inference, we can say that the description of such a thing in the Agama is uncontradicted by infcrence In this way, when we sec that there is no contra diction of Agama by either Prataksa or Anumana, the Agama is valid, otherwise not 3 On the strength of the validity of such portions in the Agamas, the validity of the rest, about which there is no possibility of examination because of their supra sensuous nature, 13 inferred since there is no other stay (Agarja) This was the intention of Dinniga while establishing the salidity of Agama in the form of Anumāna. And only such Agama u hose validity is established in such a way, can lead to a purposeful actions 1 lat sali praarfitoi tarantiran prayita purikiud premagyar dra, P 72. 1 3 V 217 IV 218 and its Vri: « V 219 PV (K) 393 ·आचार्यधर्मकीर्तिप्रणीतं प्रमाणावार्तिकम् स्वोपज्ञवृत्तिसहितम। स्वार्थानुमानपरिच्छेदः। ॥ [1b] ॐ नम. सर्वज्ञाय ।। विधूतकल्पनाजालगम्भीरोदारमूर्तये । नमः समन्तभद्राय समन्तस्फुरणत्विषे ॥१॥ प्रायः प्राकृतसक्तिरप्रतिबल प्रज्ञो जनः केवलं नानपेव सुभाषितः परिगतो विद्वेष्टपपीमिलः । तेनायं न परोपकार इति चिन्ताऽपि चेतश्चिरं सूक्ताभ्यासविद्धितव्यसनमित्यत्रानुबद्धस्पृहम् ॥२॥ अर्थानर्थविवेघनस्यानुमानाश्रमत्वातद्विप्रतिपत्तस्तद्वयस्थापनायाह-- पक्षधर्मस्तदर्शन व्याप्तो हेतुस्थिधव सः । अविनाभावनियमाघरवाभासास्ततोऽपरे ॥३॥ पक्षो धर्मी, अवयवे समुदायोपचारात् । प्रयोजनाभावादनुपचार इति चेत् । न्। सर्वधमिधर्मप्रतिपेधार्थत्वात् तदेकदेशत्वात्तदुपचारयोग्यमिधर्मप्रतिपत्त्यर्थम् । तयाच चाशुपत्वादिपरिहारः। धर्मवचनेनापि पप्रियसिद्धी पमिग्रहणसामर्थ्यात् प्रत्यासत्या साध्यमिसिद्धिरिति चेत् । न। दृष्टान्तमिणोऽपि प्रत्यासत्ते । तदेशव्याप्त्या दृष्टान्तामणि सत्त्वसिदे। घमिवचनात् साध्यमिपरिग्रह । सिद्ध पुनर्वचन नियमापमाराडक्येत । सजातीय एप सत्त्वमिति सिद्धेऽपि विजातीयव्यतिरेके साध्याभावे असत्त्ववचनवन् । सामादर्थगती प्रतिपत्तिगौरवपरिहारार्थ च पक्षवचनम् । पक्षस धर्मत्वे तद्विशेषणापेमस्यायनाननुत्ते- रसाधारणतेति चेत् । न। [4]योगव्यवच्छेदन विशेषणाद्-पपात्रो अनुदंर । नान्ययोग- ध्यवच्छेदेन-यया पार्यो धन्दर-दत्याक्षेप्स्यामः । तदशस्तदर्म, वयभिप्रायवशात् न तदेवदेशः। पाराम्देन समुद्रापावचनात् । - सिदि:-क० ·३ प्रमाणवातिय स्वोपसवृत्तिसहितम् । व्याप्तिापकस्य तत्र भाव एव प्याप्यस्य या तव भाय । एतेनान्वयभ्यतिरेको यथास्व प्रमाणेन निदिनतायुक्तो,.पक्षयर्मश्च । त एते कार्यस्वभावानुपलब्धिलक्षणास्पयो हेतव । यथाजगतरत्र धूमात् । वृक्षोन्म शिशपात्वात् । प्रदेशविदोपे क्वचित घट उपलब्धिलक्षणप्राप्तरयानुपलम्चे । पदि स्यादुर पलभ्य सत्व एव स्यात्, नात्यथा । तेनोपविध दक्षणाससत्यस्येत्युक्न भवति । तत्र हो वस्तुसाधनावेव प्रतिषेधहेतु । स्वभावप्रतिवन्ये हि सत्यज्यिं न व्यभिचरति, तदारमत्वात् । तदात्मल्ये साध्यसाधनभेदाभाव इति चेत् । न। धर्मभंदपरि- कल्पनादिति वक्ष्याम । तया चाह-~"सर्व एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो दुद्धपास्टेन धर्मभिः न्यायेन" इति ! भेदो धर्मपमितया बुद्धधावाना नार्थोऽपि, विवल्पभेदाना स्वतन्त्राणामना- प्रयत्वात् । तत् परिपतविपयादर्यप्रतीतावनथप्रनिरम्भ एव स्यात् । फार्पस्यापि स्वभाव प्रतिबन्ध , तत्स्वभावस्य तदुत्पत्तैरिति । एतौ द्वावनुमैयप्रत्ययो साक्षादनुत्पत्तेलप्रतिमाराि- स्वेऽपि तदुत्पत्तैस्तदव्यभिचारिणाविति प्रमाण प्रत्यक्षवन् । प्रत्यक्षस्यापि ह्या[23] व्यभिचार एव प्रामाण्यम्, तदभावे भाविनस्तद्विप्रलम्भात । अव्यभिचाग्दचान्यग्य योऽन्यस्तदुत्पत्त । अनायत्तरूपाणा महभावनियमाभावात् ।। यदि तदुत्पत्ते कार्य गमकम्, सर्वथा गम्यगमकभाव , गर्वथा जन्यजनकभावात् । न । तदभावे भदतस्तदुत्पत्तिनियमाभावात् । तस्मात्- कार्य स्वभार्यावद्भिरवितामाथि पारणे । तेपा . तत्कार्यत्वनियमात् । तरेव धर्ममें तबिना न भवन्ति । अशेत अन्यजनक्त्वप्रसङ्ग' इति चेत् । न । तज्जन्यविशेषग्रहणेऽभिमतत्वात्, लिइविशेषोपाधीना च सामान्यानाम् । अविशिष्टसामान्यविवक्षाया व्यभिचाराग्नेष्यते । स्वभाषे भावोऽपि भावमायानुरोधिनि ॥४॥ हेतुरिति वर्तते । तादात्म्य ह्यर्थस्य तन्मात्रानुरोधिन्येव नान्यायत्ते। तद्भावेऽभूतस्य परेचाद्भावनियमाभावात । कारणाना कार्यव्याभिचारात् ।। अप्रवृत्ति प्रमाणानाम् २ श्रयात्-क० 'हेतु' इत्यनन्तर प्रती-'यदा कार्यगता स्वभावा विवक्ष्यन्ते तदा तेषा कारण हेतुर्जनकम्, यमातु कारणगतास्तदंपो कार्य हेतुर्गमकम्' इति लिखितं वर्तते । तदुपरि इयं टिप्पणी पर्तते 'अवधूरिरिय लेखवेन सूत्रमध्येऽलेखि' । । जन्यजनकभावप्र-क.

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । अनुपलब्धि । अप्रवृत्तिफलऽसति । सज्ज्ञानशब्दव्यवहारप्रतिषेधफलोपलब्धिपूर्वकत्वात्तेपामिति । इद सदा(द) सत्प्रतिषेध- विधिहेतोस्तुल्य रूपम् । तथा हि सत्त्वमुपलब्धिरेव-वस्तुयोग्यतालक्षणा, तदाश्रया का ज्ञानप्रवृत्तिस्तन सजिज्ञानशब्दव्यवहारप्रवृत्ते । बसता चासत्त्वमनुपधि । असतान]फला काचिद्धेतुभेदव्यपेक्षया ॥५॥ हेतुरनुपलब्धिर्भदोस्या विशषणमुपलब्धिलक्षणप्राप्त सत्त्वम् । अत्रानुपलब्धलिङ्गाद सत्तायामुपलब्धेरभावोऽप्यन्यथाऽनुपलब्ध्या साध्य इत्यननस्थानादप्रतिपत्ति स्यात् । अयो- पलब्ध्यभावो विनानुपलब्ध्या स्यात्तथा सत्ताभावाऽपि स्यादाथिकानुपलब्धि ! अथान्यो पलब्या(घ्या)ऽनुपलब्धिसिद्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धि । तथान्यमत्तया असत्ता किन्न सिध्यनि । यदा पुनरेवावधानुपलब्धिरेवासतामसना, ता सिद्धऽपि विषय मोहाद्विपयिणोऽम (स)ज्ञान- शब्दव्यवहारानप्रतिपद्यमान विषयप्रदर्शनन समय प्रवत्यते । यथा गौरय सास्नादिसमू- दाय [ल्मकत्वादिनि । तथा च दृष्टान्नाऽसिद्धिचांदनाऽपि प्रनिव्यूढा । विषयप्रतिपत्तावप्य- प्रतिपनवियिणा दर्शनात् । एवमनयारनुपलब्ध्यो स्वविपर्ययहेत्वभावभावाभ्या सद्यवहार- प्रतिपेपफरत्व तुल्यम । एकत्र सशयादन्यत्र विपर्ययात् । तनाद्या सद्वयवहारनिषधोपयोगात प्रमाणमुक्ता। न तु व्यतिरेकदर्शनादावुपयुज्यन, द्वितीया स्वत्र प्रमाण निश्चयफल वात।। सशयात सा च प्रयोगभेदात्- विरुद्धकार्पयो सिद्धिरसिद्धिहेतुभावयो । दृश्यात्मनोरभावार्यानुपलचिरचतुविधा ॥६॥ यावान् रश्चित् प्रतिषष स सर्वोच्नुपलब्धस्तथापि द्विधा नियत । करयचिद्विधिना निषधेन वा। विधौ विरुद्धो दा विघीयताविरुद्धो वा। अविरुद्धस्य विधौ सहमावविरोधा- भावादप्रतिषेध । विरुद्धस्याप्यनुपलब्धिनिषषस्य अनुपामरसत्वात् तत्राप्यन्तिरनिषेध वार्यकारण[2b]मन्तरेण विरोपाप्रतिपत्ति । तया ह्यपर्यन्तवारणरम भवनोन्यनावैमा- वाद्विरोधगति । स(सा) चानुपलब्धे । अयोन्योपरधिपरिहारस्थिनिरक्षमता वा विरोधों नित्यानित्यत्ववत् । तत्राप्यकोपलब्ध्याऽनुपलब्धिरेवोच्यते । अन्ययाऽनिषिद्धापलव्धेरमावा- सिद्धे । एक्स्य निपेयनान्यामावसापने सिद्धवानुपलब्धिनियस्यानुरारपत्वात्। तत्राप्य- न्तिरनिधे कार्यकारणपोरनुभयस्य वा। तत्रानुभपस्याप्रतिवन्धान । तदभावेऽन्यन भवित- व्यमिति कुन् एतन् । कार्यानुपलब्धावपि नावश्य कारपानि तदन्ति भवन्तीनि कुतस्तद- भाव । तस्मात् कारणानुपलधिरेवाभार गमयति। स्वभावानुपरन्धिस्तु स्वयमसत्तंव तत्र केवल विषयी साध्यते । अस्सामपि यदा व्यापरधर्मानुपाच्या व्यायामावमाह तदाऽभावोप्रीति ।

·४ । प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । इय प्रतिषेधविपयानुपलब्धि. प्रयोगभेदेन चतुविधा भवति । विरुद्धसिधा यया न शीतस्पशेऽवाग्ने.। एतेन व्यापकविरुद्धसिदिक्ता वैदितव्या । यथा न तुपारस्पर्शोऽत्राग्नेः । विरुद्धकार्यसिद्धया यथा न शीतस्पर्शोऽत्र धूमात्। हत्यसिद्धया यथा नात्र घूमोऽनग्नेः। स्वभा. वाऽसिद्धया यया नात्र घूमोऽनुपलब्धे. । एतेन घ्यापकस्यमावासिद्धिरता यथा नात्र शिंगपा वृक्षाभावात्। सर्वत्र चास्यामभावसापन्यामनुपलब्धो दृश्यात्मनामेव तेषा तद्विरुद्धागा च सिद्धिरसिद्धिश्च वेदितव्या। अन्येषामभाव-विरोधासिद्धे. ।। यदि विरुद्धकार्योंपलब्ध्याप्यभावसिद्धि , तत्कारणोपलब्ध्या किन सिद्धपति ? तद्विरुद्धनिमित्तस्य योपलब्धि प्रयुज्यते । निमित्तयोविक्रवाभावे साध्यभिचारिणी ॥७॥ यथा न शीतस्पर्शोऽत्र काप्ठादिति। निमित्तयो पुनविरोधे गमिकंध। यथा नास्य रोम- हर्षादिविशेषाः समिहितदहनविशेषत्वात् । एतेन तत्वार्यादपि तद्विरुद्धकार्याभावगतिरुक्ता वेदितव्या। यथा न रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषवानप प्रदेशो धूमात् । इय च हेत्वसिदयंव तद्विरद्धसिद्धि प्रागेव निर्दिष्टा। इतीय प्रयोगभेदादष्टधानुपलब्धि ।। तत्र येय विरुद्धकार्योपलब्धिरुक्ता तत्र- इष्टं विरुद्धकाऽपि देशकालाधपेक्षणम् । अन्यथा प्यभिचारि स्पास्मेवाऽशीतसाधने ॥८ य तहि समग्रेण हेतुना कार्योत्पादोऽनुमीयते, स क्य त्रिविधी(धे) हेतावन्तर्भवति ? हेतुना यः समप्रेण कार्योत्पादोऽनमीयते । अर्थान्तरानपेक्षस्यात् स स्वभावोऽनवर्णित ॥९॥ असावपि यथा सनिहिनामान्यमपेक्षत इति तन्मात्रानुबन्धी स्वभावो भावस्प । हि केवल समन्तात कारणात् कार्योत्पत्तिसभवोऽनुमोयते । समग्राणा फार्योत्पादनयोग्यता नमानात् । योग्यता च सामग्रीमात्रानुबन्पिनी स्वभावभूतंपानुमीयते ।। पुनः कारणसामग्रघा कार्यमेव नानुमीयते । सामग्रीफलशक्तोमा परिणामानुबन्धिनि । अनेकान्तिकता कार्य प्रतिबन्धस्य [3] सभयात् ॥१०॥ न हि समनाणीत्येव कारणद्रव्याणि स्ववायं जनयन्ति । सामग्रीजन्मना शक्तीना परिणामापेक्षत्वात् कार्योत्पादस्य ! अत्रान्तरे च प्रतिबन्धसभवात् न कार्यानुमानम् । योग्यतापास्तु द्रव्यावरानपेक्षत्वात् न विरुध्यतेऽनुमानम्-उत्तरोत्तरशक्तिपरिणामेन कार्योत्पाद- ·स्वार्यानुमानपरिच्छेदः । ५ नसमय कारणसामग्रो शक्तिपरिणामप्रत्ययस्यान्यस्यापेक्षणीयस्याभावादिति । पूर्वसजातिमात्र हेतुत्वात् रावितप्रसूते.। सामग्रया योग्यता[नान्यापेक्ष (क्षि)णीत्युच्यते ॥ पा तईकार्यकारणभूतेनान्येन रसादिना रूपादिगति , सा कथ? नेप दोप.। सारि-- एकसामनपीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन घुमेन्धनविकारयत् ॥१२॥ तत्र हेतुरेव तथाभूतोऽनुमीयते । प्रवृत्तशक्तिरूपोपादानवारणसहकारिप्रत्ययो हि रसहेतू रम जनयति । इन्धनविकारविशेषोपादानहेतुसहकारिपत्यपाग्निधूमजननवत् ॥ तथा हि- शक्तिप्रवृत्त्या स्वकारणस्य फलोत्पादन प्रत्याभिमुत्येन । न विना रसः संवा न्य] कारणम् । रूपोपादानहेतूना प्रवृत्तिकारणम् । सापि रसोपादानकारणप्रवृत्ती रूपोपादानकारण- प्रवृत्ति सहकारिणी। तस्माद्ययाभूताद्धेतो रस उत्पन्नस्तथाभतमनुमापयति । इति বঙ্গবি अतीतककालानां गतिः नानामताना व्यभिचारात्। तस्मादिय कार्य लिङ्गजा ॥१२॥ सेन नान्यो हेतुर्गमकोऽस्ति । अप्रतिवद्धस्वभावस्याऽविनाभावनियमाऽभावात् । एतेन पिपीलिवोत्सरणमत्स्यविकारादेवपद्यनुमानगुक्तम् । तत्रापि भूतपरिणाग एव वर्षहेतु. पिपीलिकादिसक्षोभादिहेतुरिति ।। हेतुना स्वसमण यस्कार्यमनमोयते । शेपवत्तदसामर्यावहाद्रागानुमानषत् ॥१३॥ समग्राण्येव हि कारणानि योग्यतामप्यनुमापयन्त्यसमग्नस्यैकान्ताऽसामर्थ्यात् । यथा देहेन्द्रियबुद्धिभ्यो रागाद्यनुमानम् । आत्मात्मीयाभिनिवेशपूर्वका हि रागादय , अयोनिशो- मनस्कारपूर्वकत्वात् सर्वदोपोत्पत्तं.। देहादीना हेतुत्वेऽपि न केवलाना सामर्थ्यमरनीति विपक्ष- वृत्तरदृष्टावपि शेषवदनुमानात् सशय ।

·६ प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । तथा विपक्षेष्टिमाण कार्यसामान्यदर्शनात् । हेतुज्ञानं प्रमाणाभ वचनाद्रो (द्रा)गितादिवत् ॥१४॥ न हि रागादीनामेव कार्य स्पन्दनवचनादय । दातुकामनासामान्यहेतुत्वात् । सैव राग इति चेत् इष्टत्वान्न किंचिद्वाधिनं स्यात् । नित्यसुखात्मात्मीयदर्शनाक्षिप्त साश्रय- (सव) धर्मविषय चेतसोऽभिप्वन रागमाहु । नैव वएणादयोऽन्ययापि सभवादिति निवेद- यिष्याम । अत्र यथा रक्तो बवीति तया दिखतोयोति वचनमात्रादप्रनिपत्तिः । नापि विशेषात् । अभिप्रागस्य दुर्बोधत्वाद्। व्यवहारसहकरेण सपा व्यभिचारात् । प्रयोजना- भावादव्याहार इति चेत् । न । परार्थत्वात् । न युक्नो वीतरागत्वादिति चेत् । न । वरुण- यापि [3b] [प्रवृत्त । संघ राग इति चेत् । इष्टम्, अविपर्याससमुद्भवाग्न दोप. । असत्यप्यात्मग्रहे दुखविशेपदर्शनमात्रेणाभ्यासबलोत्पादिनी' भयत्येव करणा। तया हि सत्त्व- धर्मालम्बनादयो मैश्यादय इप्यन्ते । एताश्च सजातीयाभ्यासवृत्तयो न रागाक्षिण्य । नैव रागादयो विपर्यासाभावभावात् । भारणिकस्यापि निष्फल आरभोऽविपर्यासादिति चेन् । न। परार्थस्यैव फलत्वेनेप्टत्वात् । इच्छालक्षणत्वात् फलस्म । सत्रयाशूनारामारोपानिर्दोष । तदन्येन दोपवत्त्वसाधने न किंचिदनिष्टम् । वक्तर्यात्मनि रागादिदर्शनेनान्यत्र तदनुमानेऽतिप्रसङ्ग । घ्यभिचारादनन्यानुमाने इहाव्यभिचार इति को निश्चयः । करणगुणवक्तुपामते हि वचनमनुमापयेत् । रागो- त्पादनयोग्यतारहित वचनादर्शनात् तदनुमानेऽतिप्रसद्धग उक्त । रागस्यानुपयोगे कप नच्छक्ति- रुपयुज्यते' शक्त्पुपयोगे हि म एवोपयुक्त स्यात् । हच्च नास्तीत्युक्तम् । तस्मानान्तरी[य]कमेव कार्य कारणमनुमापयति, तत्प्रतिबन्धात्, नान्यद्विपक्षेऽदर्शनेऽपि । सर्वदर्श (शिं)नो हि दर्शनव्यावृत्ति सर्वत्राभाव गमपेत् । क्वचित्तथादृष्टानामपि देशकाल. सस्कारभेदेनान्यथा दर्शनाद्, ययाऽऽमलवय क्षीराबसेकेन मधुरफला भवन्ति । न चैव बहुल दृश्यन्ते। तेनैव' स्पायुक्त वक्तुम्-मादृशो वक्ता रागीति, रागोत्पतिप्रत्ययविशेषेणात्म- दर्शनायोनिशोमनस्कारेण योगात् । तदाप्यपार्यको वचनोदाहार । तस्माद्विपक्षाऽदृष्टिरहेतु ।। न चादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता । सभाष्यो(पोटपभिचारित्वात् स्थालौतन्दुलपाकवत् ॥१५॥ न हि बहुलपक्वदर्शनेऽपि स्थाल्यन्तर्गमनमात्रण पाक सिध्यति । व्यभिचारदर्शनात् । एव तु स्यात्--एवस्वभावा एतत्समानहेतव पक्वा इति । अन्यथा तु शेषवदेतदनुमान व्यभिचारि॥ ग्रहणे-क० पादिता-क. ३ ते तद् युक्त- ·७ स्वार्यानुमानपरिच्छेद । किं पुनरेतच्छेपवत् । यस्माऽदर्शनमात्रेण व्यतिरेक प्रश्श्यते । तस्य सशपहेतुत्वाच्छेयवत्तदुदाहृतम् ॥१६॥ स तस्य व्यतिरेको न निश्चित इति विपक्षे वृत्तिसगडक्येत । व्यतिरेकसाधनस्या- दर्शनमात्रस्य सशयहेतुत्वात हि सर्वातुपलब्धिर्गमिका । तस्मादेवानिवृत्याऽन्यनिवृत्तिमिच्छता तपो कश्चित् स्वभावप्रतिबन्धोऽप्येष्टव्य । अन्यथागमको हेतु स्यात् ।। हेतॉस्विष्वपि रूपेष निश्चयस्तेन वर्णितः । असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारित्रिपक्षत. ॥१७॥ न हसति प्रतिबन्धेऽन्वयव्यतिरेकनिश्चयोऽस्ति । तेन तमेव दर्शयन्निश्चयमाह । तत्रान्वयनिश्चयेन-विरुद्धतत्पक्षाणा निरास, व्यतिरेवास्य-अनकान्तिकस्य तसक्षस्य च शेपवदादे। द्वयोरित्येकसिद्धप्रतिषेध । प्रसिद्धवचनेन सदिग्धपो शेषवदसाधारणपो सपक्षविपक्षयोरपि। अन्यथा हसति प्रतिबन्धेऽदर्शनमात्रेण व्यतिरेके व्यभिचारिविपक्षण वैधय॑वचनं च यद् । यदाह-"एष तावन्यायो यदुभय वक्तव्य विरुद्धानकात्तिकप्रतिपक्षण" इति । साधर्म्यवधन विरुद्धप्रतिपक्षण धर्मावचनमनैकान्तिकप्रतिपक्षण । यद्यष्टिफल सच्च पदि तेन विपक्षेऽदर्शन ख्याप्यते तदनुक्तेऽपि गम्यते ॥१८॥ नहि तस्य प्राग्दर्शनधान्तिर्या वचनेन निवत्यैत । स्मृतिर्वाचादर्शने नियत इति चेत् । दर्शन खल्वपतीयमानमनङ्गमिति युक्त तत्र स्मरणाधानम् । अदर्शन तु दर्शनाऽभाव । स दर्शनेन बाध्यत। तदभावे तु सिद्ध एवेत्यपार्थक तत्सिद्धये वचनम् ।। न चै अनुपलभमानस्य तावता नास्तीति भवति । तदर्य वचनमिति नेत् । न च नास्तीति पचनात्तनास्त्येष यथा यदि । नास्ति स स्याप्यते न्यायस्ता नास्तीति[4] गम्यते ॥१९॥ यद्यनुपलभमानो नास्तीति न प्रत्येति वचनादपि नव प्रत्येप्यति । तद्रूप ह(तदप्य). गुपलम्भमेय स्थापयति । न चंकानुपलम्भोळ्याभाव साधपति, अतिप्रसङ्गात् । न प निवर्यते १ बाध्यते क.

·८ प्रमाण वार्तिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । तेन नास्तीति वचनात्तथा भवति, अतिप्रसङ्गात् । तत्कय वैषम्यंवदनानगान्तिपरिहार। तस्माद्यावृत्तिमिच्छता ता न्यायो वक्तव्यो यतोऽस्य व्यावृतमिति [निश्चयो भवति ।। ननु तदभावे पलम्भात् सिद्धा व्यावृत्ति । यद्यदृष्टया निवृत्ति. स्थाच्छेपबपभिचारि किम् ? यथा पक्वान्येतानि फलानि, एवरसानि वा, रूपाऽविशेषात्, एक्शाखाप्रभवत्वा- द्वा उपयुक्नवत् । अमापि विवक्षिताऽशेषपक्षीकरणे हेतो साध्यामावेऽनुपलम्भोऽस्तीति पर्व व्यभिचार ? प्रत्यक्षवापाशङ्का व्यभिचार इत्येके । ग। पक्षीकृतविषयेऽभावात् । क्दाचिन्द्र- वेदिति चेत् । तथाराष्ट्ङ्कायामतिप्रसङगोऽन्यत्राप्यभावनियमाभावात् । वृत्त प्रमाण वापकम् । अवृत्तयापने सर्वत्रानाश्वास । व्यतिरेकस्तु सिद्ध एव साधनपिति तथाभावनिश्नगमपेक्षते । अनुपलम्मात्तु क्वचिद- भावसिद्धावप्यप्रतिबद्धस्य तदभावे सर्वयाभावासिद्धे । सशयादव्यतिरेको व्यभिचार शेषवत । विच प्यतिरेक्यपि हेतु स्यात् मेद निरात्मक जीवच्छरीरम्, अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति । निरात्मकेषु घटादिषु दृष्टादृष्टेषु प्राणाद्यदर्शनात्तग्निवृत्त्यास्मगति स्यात् । अदृश्यातुपलम्भादमायाऽसिद्धौ घटादीना मेराम्यासिने प्राणादेरनिवृति । अभ्युपगमात् सिम्]ि इति चेत् । फयमिदानीमात्मसिद्धि । परस्याप्यप्रमाणिका कथ नरात्म्यसिद्धि ? अभ्युपगमेन प सात्मपानात्मको विभज्य तत्राभावेन गममत्व कथयता आगम (मि)कत्व चात्मनि प्रतिपन्न स्यात्, नानुमेयत्वग । तस्माददनेऽप्यात्मनो निवृत्त (त्य) सिद्धे [नास्ति कुत्तश्चित् निवृत्ति । । तग्निवृतो क्वचिनि- वृतावपि प्राणादीनामप्रतिबन्धात् सर्वत्र निवृत्त्यसिद्धरगमकत्वम् । पाप्यसिद्धियोजना-"तया सपक्षे सनसनित्येवमादिप्वपि यथायोगमुदाहायम्' इत्येवमादिसापि- नपाच्या सिद्धियोजना ॥२०॥ अनुपलाभ एव सशयाद्, उपलम्भे तदभावात्। अनुपलम्भाच्च व्यतिरेक दति राशपितो- निचार्य स्यात् । ययायोगवचनादनिवारित एवेति चेत् । न । "य एव तूमयनिश्चितदाबी" इत्यादिवचनात् । तेनानुपलम्भेऽपि सशपादनिवृत्ति (त्ति) मन्यमानस्तत्प्रतिषेपमाह ।। किंच विशेषस्य ध्यवच्छेद हेतुता स्यावदर्शनात् । ..निश्चयवाची-20 ·१ स्वार्यानुमानपरिच्छेद । धावणत्वस्यापि नित्यानित्ययोरदर्शनाद्वयावृत्तिरिति तद्वयवच्छेदहेतुता स्यात् । न हि तयावृत्तेरन्यद्वयवच्छेदनम् । अव्यवच्छेदस्तु कुतश्चियावृत्तेरेदानिश्चयात् । यो हि यत्र नास्तीति निश्चित , स भवस्तदभाव कथ न गमयेत् ? प्रमाणान्तरबाधा चेत् अथाऽपि स्यादुभयव्यवच्छेदे प्रमाणान्तर वाधकमस्ति । अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणामेक- व्यवच्छेदेनाऽन्यविधानादप्रतिष , विधिप्रतिषेधयोविधानात् (विरोधात्) । नंदानी नास्ति तादृशः ॥२१॥ नवमदर्शन प्रमाणम्, वाधाराभवात् ॥ न । तमाश्यत्रापि राभाब्य प्रमाणान्तरणाधनम् । लक्षणयुक्ते हि बाधासभवे तल्लक्षणमैव दूषित स्यादिति सर्वत्रानाश्वास । अनुमान- विषयेऽपि प्रत्यक्षानुमानविरोधदर्शनादनाश्वासप्रसङ्ग इति चेत् । यथोक्त (स्ते)- ऽभावात्। सभविनश्चातल्लक्षणत्वात् । विरुद्धो (दाइ)व्यभिचार्य वचनमिति चेत् । अनुमान- विषयेऽवधनादिष्टम् । विषय चास्य निवेदयिष्याम । विच दृष्टाध्यक्तिरदृष्टेश्न स्पात् स्पस्याविरोधिनी ॥२२॥ यदि हानुपलम्भेनाभाव सिध्यत् । यदाह-"यद्यदर्शनमात्रेण दृष्टेभ्य प्रतिषेध क्रियते। न च सोऽपि युक्त" इति। कथमयुक्तोऽत्राप्यनुपलभादभावसिद्ध । मनूपल- विधलक्षणप्राप्ते स्पर्शस्य युक्त एवं प्रतिपेथ । [Ab] ग युक्त , दृश्यतत्स्वभावविषयमामा- प्रतिषेधात् । पृथिव्यादि सामान्येन गृहीत्वा अय निघमाह। ता च तूलोपलपल्लवादिप तद्भावेऽपि स्पर्मभेददर्शनादस्यापि क्वनिहिशेपे समवाशडक्या मवितव्यमिति सर्वत्रादर्शन- मात्रणायुक्त प्रतिपेध इत्येवमाचार्योय कश्चिदनुपलम्मादभाव वृवाण उपालब्ध । अपि । देशादिभेदाद् दृश्यन्ते भिन्ना द्रव्येषु शपतयः । तत्रकदृष्टया नान्यत्र युक्तरतावनिश्चयः ॥२३॥ यदि क्वचिद्विपक्षेऽदर्शनमात्रेणाप्रतिवद्धस्यापि तदव्यभिचार; पवधिद्देने कानिचिद दव्याणि पथचिद् दृष्टानि पुनरल्ययाऽन्यत्र दृश्यन्ते। यथा काश्चिदोपपय क्षेत्रविशेपे विशिष्ट- रसवीर्यविपाका भवन्ति, नान्यम् । तथा बालसस्कारभेदात् । न च तद्देदोस्नथा दृष्टा इति सर्वास्तत्त्वेन तयाभूता सिध्यन्ति । गुणान्तराणा कारणान्तरापैसत्वात् । विशेपहेत्वभावे तु स्यादनुमानम्। यथादृष्टकर्तृकमपि वाक्य पुष्पसस्कारपूर्वपमिति। वाक्ये तु विशेपामावात् । सर्वप्रकाराणा पुरुपं 'परणदर्शनात् । १ कारण--क. २ ·प्रमाणपातिक स्वोपनवृत्तिसहितम् । नवममभवद्विशेषहेतव पुरुषा.। येन यवनादे रिचिन्मानसायान् सर्वासारसाम्य- गनुमोयेत । सर्वगुणेषु विशेषदर्शनात् । सस्कारभेदेन विशेषप्रतिपते तद्वदन्यस्यापि सभवात्। असभवानुमाने च वाधाहेत्वभावात्, वैराग्यादृष्टेः । अदृष्टेन च वायकमादासिद्धे । रागाद्यव्यभिचारिकार्याभावात् । सभषेऽपि विशेषाणा द्रप्टुमशक्यत्व त् । तागा च(चा)- प्रतिक्षेपार्हत्वात् । नैव वाक्यानि, दृश्यविशेषत्वात् । अदृश्यत्वेऽप्यदृष्टविशेषाणा विजातीयत्वोपगम- विरोधात् । तद्विशेषाणामन्यत्रापि शवयक्रियत्वात् । प्रत्यक्षाणा शब्दानामप्रत्यक्षस्वभावा- भावात् । भ्रान्तिनिमित्ताभावादाधकामावाद् भ्रान्त्यसिद्धे । पुरपेषु विशेपदर्शनस्य बाघक- स्वादसमानम् । परभावभूतस्य च वाक्यविशेपस्यानविशेषत्वात् । तदभिग्नस्वभावानां सर्वपा पुरुषत्रिया, न वा वस्यचित् ॥ भारममन्चेतनादीना योऽभावस्याप्रसाधकः । स एवानुपलम्भ कि हेत्वभावस्य साधकः ॥२४॥ अनुपलम्भ चास्य प्रमाणयत आत्मवादो निरालम्ब स्यात् , अप्रत्यक्षत्यादात्मनस्तत्वा- ऽिसिद्धे । इन्द्रियादीना तु विज्ञानकापरय वादाचित्लत्वात् सापेक्षरिद्धया प्रसिद्धिच्यते-- निमप्यस्य कारणमस्तीति । न त्वेवभूतमिति । नैव सुसादि कार्य प्रसाधित कश्चिदर्थं पुष्णाति, येन केननित् कारणवत्त्वाभ्युपग- मात् । तदा(था) चानुपलम्भ एव आत्मन स्यात् । ततेन प्रत्याचक्षाण विमिति प्रति- न्यूढोऽनुपरलम्भस्यासाघनत्वादिति कथगसाधन व्यतिरेक साधयेत् । मुद सत्वपि कश्चि- चैतन्यमनुपलभ्यमानमपीच्छन्नदर्शनाद्वचनादे व्यावृत्तिमाह । दध्यादिर चापरः क्षीरादि- प्वपरार्थेषु समातवाऽदर्शनापतिरेयम् । को ह्या नियमः महतरवश्य परार्मवितव्यमिति' अस्त्पेोपलम्भो दक्ष्यादीना क्षीरादिप्यनुमानम्, अशक्तादनुत्पत्ते । अथ देयं शाक्ति । स एव भाव , उतान्यदेव किंचित् ? स एव चेत् । तवोप- लभ्येत, विशंपाभावात् । अन्यच्चेतू । अधमन्यभावे तदस्ति ? उपधारमात्र तु स्पादित्ययमेषा परस्परव्यापान॥ तस्मात्तन्मात्रसबद्ध स्वभावो भावमेय या। निवत्तयेत् यथा वृक्ष निगपाम्, शाखादिमटिदोपस्यैव स्पचित्तथा प्रगिद्धे । स तस्य स्वभाव' । स्व च स्वभाव परित्यज्य क्य भावो भवेत्, स्वमावस्यद भावत्वादिति तस्य स्वभावप्रतिबन्धा- दव्यभिचार । प्रितीतेक. सापेक्ष्यमिदमा-क० ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । कारण चा(वा) कार्यमव्यभिचारत ॥२५।। कारण निवर्तमान कार्यं निवर्तयति । अन्यथा तत् तस्य कार्यमेव न स्यात् । सिद्धस्तु कार्यकारणभाव स्वभाव नियमयतीत्युभयया स्वभावप्रतिवन्धादेव निवृत्ति ॥ अ[5aन्यथैकनिवृत्त्याऽन्यविनिवृत्ति. कय भवेत् । नाश्ववानिति मन न भाव्य गोमताऽपि किं ॥२६॥ सग्निधानात्तथैकस्य कथमन्यस्य सनिधि । गोमानित्येव मत्येन भाध्यमश्ववताऽपि किम् ॥२७॥ तस्मात स्वभावप्रतिबन्धादेव हेतु साध्य गमयति । स च तद्भावलक्षणस्तदुत्पत्ति लक्षणो वा । स एवाऽपिनाभावो दृष्टान्ताभ्या प्रदर्श्यते ।। तस्माद्वैषम्यदृष्टान्ते नेष्टोऽवश्यमिहाधय । तदभावे च तहति घचनादपि तद्गते ॥२८॥ यत तद्भावहेतुमावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिन । स्याप्यते दृष्टान्ते हि साध्यधर्मस्य तद्रावस्तन्मात्रानुवन्धन तत्स्वभावतया ख्याप्यते । कृतका स्वभाव' जनयति, सोऽनित्यस्वभाव रान्त अनयतीति प्रमाण दृष्टान्तेनोपदय॑ते । अन्यथकधर्मराद्भावात् तदन्येनापि भवितव्यमिति नियमाभावात् साधनस्य साध्यव्यभिपारा- गदा स्यात् । तेन च प्रमाणेन साध्यधर्मस्य तन्मात्रानुबन्ध स्याप्यते । स्वकारणादेव कृतस तयाभूतो जातो यो नश्वर क्षपस्थितिधर्मा, अन्यतस्तस्य तद्धायनिपधात् । हेतुभायो वा, तरिमन् सत्यव भावादिति दृष्टान्तेन प्रदर्यते अर्थान्तरस्य । सभा प्रसिद्ध तद्भावे हेतुभावे वाऽनित्यत्वाभावे कृतकत्व न भवति, दहनाभावे च धूम । तथा हि स तस्य स्वभावो हेतुर्वा कथ स्व स्वभाव(य) हेतु वा अन्तरेण भदित्याश्रयमन्तरेणापि वैधम्यदृष्टान्ते प्रसिध्यति व्यतिरेक ॥ यपा पुन प्रसिद्धादेव तद्भावहेतुभावो तेषा- विदुषा धान्यो हेतुरेव हि केवल ॥२९॥ यदय दृष्टान्त उच्यते सोऽयं सिद्ध इति वि तद्वचनन? सदा सत्यदर्शने पकि वैधयंदृष्टान्तात्रयेणनि मन्यमान आश्रय प्रतिक्षिपति स्म । स्वभावे-क० तद्भावहेतुभावेऽनि. यदर्थ- ·१२ प्रमाणवातिय स्योपशवृत्तिसहितम् । सेनयं (ब) ज्ञातसबन्ध योरन्यतरोवितत । भर्यापत्या द्वितीयेऽपि स्मृति समुपजायते ॥३०॥ यदाह-"अर्थापत्या या अन्यतरेणोभयप्रदर्शनात्" इति । तत्रापि इप्टान्तेन तद्भाव- हेतुभाष[प्रदर्शन मन्यमानोऽापत्त्यषवचनेन द्वितीयसिदिमाह। तथा हि परवृतां तदनि- त्यमित्युक्ने-अनन्तरमावे व्यक्तमयमस्य स्वभावस्तन्माषानुबन्धी प्रमाणदृष्टस्नहाय- निपमादिति शाततद्भायस्याऽर्यापत्त्याऽनित्यत्वामा कृतवत्व न भवतीनि भवति । न हि २स्वभावस्या भावे] भावो भवत्यभेदात् । अन्यथा तद्भा भवतीत्येव न स्यात् । तथा, तदभावे न भवतीत्युक्ते-तत एव तद्भावतारेदिन । तथा यमस्य स्वभावो येन तदभावे न भवत्यन्यथाऽयोगादिति तत्तत्स्वभावताप्रतिपत्त्या अन्वयस्मनिर्भवति । "तत्र यथा-यत्र घूमस्तपाग्निरित्युक्ने कार्य धूमो दहनस्य, येन धूमेऽवश्यमग्निर्भवति । अन्ययाऽर्थान्तरस्य तदनुबन्धनियमामावात स्वातन्त्र्य भावस्प स्यात् । अतस्तदभावेऽपि स्वभावा'ऽवैकल्यानाभाव । कार्ये त्ववश्य कारण भपनि । इदमेव हि वारणस्य वारणत्यम्- यदर्थान्तरभावे स्वभावोपधानम् । कार्यस्यापि-तद्भाव एव भाव । तच्चास्ति घूमे। तस्मात् कार्य धूम इत्यन्ययेन विदिततत्वार्यत्वस्य दहनाभावे न भवतीत्यर्षाद्वयतिरेकप्रतिपत्तिर्भवति । तथाश्मणग्नी धूमो नास्तीत्युक्तेऽग्निघूम भवत्पवश्यमित्यर्यादन्वयप्रतिपति । अयथा हि तदभावे किन्न भवेदिनि । ननु च नित्यानित्यार्थकार्यवाभावेऽपि थवज्ञान न भवति तदभावे। न वै न भवति तयोरेव तत सशयात् । अन्यथाऽभावेन निदिधतात् क्थ तद्भावपरामरॉन सगय स्यात् केवल तु भावनिश्चयाभावात् नास्तीत्युच्यते । पदा पुनर्दृष्टान्तेन नाग्नि धूमयो कायकारणभाव प्रदर्श्यते, तदा 'यत्र पुमस्तवाग्नि' इत्येव न स्यात्, प्रतिबाधामावात् । कुत 'अग्न्यभावे धू[5b]मो नास्ति' इत्याद्वयतिरेव सिद्धि तथा, वैधागाभावासिद्धरन्वयसिद्धि । तस्माद् दृष्टान्तेनायमैव यथोक्त स्वभावप्रतिबन्ध प्रदश्यते एक सद्भावेऽज्यस्य सिद्धयर्थ तदभावेऽसम्भवात ॥ हेतुस्वभावाभावोऽत प्रतिषेधे च कस्यचिद । तादेव हि निवर्तमानौ स्वप्रतिवद्ध निवर्तयत इति क्स्यचिदर्थस्म प्रतिपथमपि साधयि- तुकामेन हेतोयापकस्य वा स्वभावस्य निवृत्तिहेतुत्वेनास्यया । सप्रतिबन्धे हि कथमेक्स्य निवृत्तिान्यस्य निवृत्ति साधयेत् । युक्तोपलम्भस्य तस्य चानुपलम्भनम् ॥३१॥ 'तदनित्यमेवेत्यु-क. तथा यत्र-क० २ रबरयाभावे भायो-क० स्वभावस्य वैक उतत्स्व०-० 'रन्वयस्मृति- -क० ·. । स्वार्थानुमानपरिच्छेद । प्रहिपेयहेलु । प्रतिषेधविषयव्यवहारहेतुस्त तुरित्युक्तम्,' स्वय तथाभूतानुपलम्भस्य प्रतिघरूपत्वात् हेतु-व्यापकानुपलब्धिभयस्यापि हेतुरिति ।। इतीयं त्रिविधात्राप्युक्तानृपलब्धिरनेकपा । तत्तद्विरद्धाधातिगतिभेदप्रयोगत. ॥३२॥ त्रिविप एव हि प्रतिषेधहेतु । उपलभ्यसत्वस्य हेतोस्तथानिश्चयो ब्यापरस्य स्वा- स्मनश्चानुपलब्धिरिति। २रा प्रयोगबौन तत्तद्विरुद्वाद्यगतितिभेदप्रयोगतोऽनेकप्रयोग उक्त । तस्याऽगत्या तद्विरुद्धगत्या विरुद्धकार्यगत्यैत्यादिभेदप्रयोग । यथोक्त प्राक् ।। कार्यकारणभावाडा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान न दर्शनात् ।।३३॥ अवश्यभावनियम कः परस्थाऽन्यथा परं । अन्तरनिमित्त वा धर्मे पाससि रागवत् ॥३४॥ इत्यन्तश्लोको। अगिचा अन्तिरनिमित्तो हि धर्म(मं.) स्यादन्य एव स । न हि तस्मिन्निप्पन्नेऽनिष्पनो भिन्नहेतुको या तत्स्वभायो युक्त । अयमेव खल भेदी भेदहेतुर्वा भावाना विरुद्धधर्माध्यास कारणभेदश्च । तौ चेन्न भेदको, न कम्पचिन् कुतश्चि- द्वेद इत्येक द्रव्य विश्व स्यात् । ततश्च सहोत्पतिविनाशी, सर्वस्य च सर्वत्रोपयोग स्यात् । अन्यथैकमेव न स्यात् । नामान्तर वा, अर्थमभ्युपगम्य नथाऽभिधानात् । नन्वनन्तरहेतुत्वेऽपि भावकालेऽनित्यताऽनिप्पतम्तुल्यानत्स्वभावता । नवाधि- दन्यानित्यता नाम या पश्चानियेत। म एव हि भाव क्षणस्थितिधर्माऽनित्यता । वचन- भेदेऽपि धमि (म) मितया निमिरा यक्ष्याम । ता पुनरस्य क्षणस्थितिधर्मता स्वभाव स्वहेनोरेव तथोत्रात्तै पश्यामपि मन्दबुद्धि सत्तोपलम्भेन सर्वदा तथाभावशद्वाविप्रलपो म व्यवस्पति । सदृशपरोत्पत्ति विप्रलमा वा, अन्त्यक्षणदशिना निश्चयान्, पश्चादस्यानुपलब्ध्याऽस्थिति. प्रतिपते निश्चयवारा इति तदाऽनित्यता व्यवस्थाप्यते । कार्योत्पादनशक्ते वारणब. भावत्वेऽप्यदृष्टतत्तापस्य कारणदर्शनेश्यप्रतिपालतद्धावस्य वार्यदर्शनात् तत्प्रतिपत्तिवत् । अन्यथार्यान्तरमेवाऽनित्यता स्याद् अन्यनिमित्तत्वेऽनिमित्तत्वे वा। तथा च भावस्तद्वाप्न म्यात्तदनुपयोगात् । उपयोगे वा स एवास्प स्वात्मभूतोऽनित्यनेति विमन्यया ? स्वे(स्व)- भावेन वाञ्चलस्यार्यान्तरयोगेऽपि तद्रावानुपपत्ते ॥ स धार्यान्सरावग्ननित्यतास्योऽन्यो वा धर्म हेतु फल वा स्यात् । अहेतुपलम्या:- गबन्धात् । तत्र भावानुमानस्यामभवात् । पश्चाद्भावान हेतुत्व फलेऽप्येकान्ततः कुतः ॥३५॥ - •त्युक्तः 'सदृशापरो-4 मान्तना-मा मोध्य प्र.--क ४ ·प्रमाणवातिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । स हि निप्पग्ने भावेऽन्तरतः पश्चाद्भवासप तस्य हेतुः स्यात् । फलरयापि नावश्य हेतो[] भाव इति तद्भावहेतोरन [6aJ कान्तिकत्वम् । तपार्थान्तरनिमित्तो धर्मो भावेऽवश्य भावीरयननुगानम् ॥ यदि तहि दर्शनादर्शने नान्वयव्यतिरेकगतेराभपः कथ धूमोऽग्नि न व्यभिचरतीति गम्यते ? यस्मात् कार्य धूमे (मो) हुतभुज: कार्यधर्मानुत्तितः। येषामुपलम्भे तल्लक्षणमनुपलब्ध यदुपलभ्यते । तत्रवाभावेऽपि नोपलभ्यते, तत् तस्य कार्यम् । तच्च धूमऽस्ति । स भयंस्तदभावेऽपि हेतुमत्ता विलययेत् ।।३६।। सकृदपि तथादर्शनात् कार्य सिद्ध., अकार्यत्वेऽकारणात् सादप्यभावात् । कार्यस्य च स्वकारणमन्तरेण भाषेऽहेनुमत्तव स्यात् । न हि यस्य यमन्तरे[ग] भाव. रा तस्य हेतुर्भवति । भवति च धूमोग्निमन्तरेण । तन्न तदेतु स्यात् । अन्यहेतुक्त्वान्नाऽहेतुकत्वमिति चेत् । न। तत्रापि तुल्यत्वात्, तदभावेऽप्यग्नो भवतीति । कय वा ततोऽन्यतो वास्तजनन- स्वभावाद्भवेत् स्वयमतत्स्वभावस्याउननात् तस्या हेतुता स्यात् । न म एव भवति तादृशस्य भावात् । अन्यादृशाद्भवत्वथ तादृश. तादृशा- द्भावादि स तादृश स्यात् । अन्यादृशादपि तादृशो भावे तच्छक्तिनिपमाभावात् न हेतुभेदो भेदक इत्यकारण विश्वस्य वैश्वरूप्य म्यात् । सर्व वा सर्वस्माज्जायेत । तस्मात् कारणभेदाभेदाभ्या कार्यभेदाभेदो। तन्न धूमोर्याद् दृष्टाकारविजातीयाद्भवति अहेतुत्वप्रसगात् ।। ? तथाच- नित्यं तत्त्वममत्त्व वाहेतोरल्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भाषानां कादाचित्करवसंभवः ॥३७॥ म हि धूमो हेतुर्भवनिरपेक्षत्वान्न कदाचिन्न भवेत् । तद्भावे चकत्या भागदिष्ट- कालवन् । तदापि वा न भवेत, अभावकालाविशेषात् । अपेक्षया हि भावा कादाचित्ला भवन्ति । भावाभाववालयोस्तद्भावयोग्यताऽयोग्यता- योगात् । तुल्ययोग्यताऽयोग्यतयोहिं देशकालयोस्तद्वत्तेतरयोनियमायोगात् । सा च योग्यता हेतुभावात् किमन्यत् । तस्मादेकदेशकालपरिहारेणान्यदेशकाल. योवर्तमानो भावस्तत्सापेक्षो नाम भवति । तथाहि तथावृत्तिरेवापेक्षा । तत्तोपकारा- कदाचित्तस्य स-म० ।

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । १५ नपेक्षस्य तनियमायोगात् तग्नियतदेशकालत्वात् धूमो यत्र दृष्ट सकृद्, वैकल्ये न पुनर्न दृष्टस्तज्जन्योऽस्य स्वभाव , अन्यथा सकृदप्यभावात् । स तत्प्रतिनियतोऽन्यत्र कथ भवेत् ? भवन्वा न [५]म स्यात्। तजनितो हि स्वभावविशेषो धूम इति । तथा, हेतुरपि तथाभूतकार्यजननस्वभाव । तस्याऽन्यतोऽपि भावे न स तस्य इति सकृदपि तन्न जनयत् । न वा स धूम , अधमजनन स्वभावाभावात् । तत्स्वभावत्वे च स एवाग्निरित्यव्यभिचार ।। अग्निस्वभावः शक्रस्य मूर्धा यद्यग्निरेव सः । अथानग्निस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कथ भवेत् ॥३८॥ पमहेतुस्वभावो हि वह्निस्तन्छक्तिभदयान् । अधूमहेनोधूमस्य भावे स स्यादहेतुक ॥३९॥ इति संग्रह । कय तहीदानी भिषात् सहकारिण क्योत्पत्ति. यथा चक्षुरूपादेविज्ञानस्य । न वै किंचिदेक जनक तत्स्वभावम् । वि तु सामग्री जनिका तज्जननस्वभावा । संवानुमीयते । सव च सामग्री स्वभावस्थित्याऽऽधय कार्यस्य । अत एव सहकारिणाम प्यपर्यायेण जननम् । यदपि विपिद्विजातीयाद्भवद् दृष्ट गोमयादे सा(शा) लूकादि , तत्रापि तपाभिधाने. ऽप्यस्त्येव स्वबीजप्रभवात् स्वभावभेद, हेतुस्वभावभेदात् । यथा कदली वीज-कन्दोद्भवा स्फुटमेव तादृश लोको विवेचयति, आकारभेदात् । तस्मान्न सुविवेचिताकार कार्य कारण व्यभिचरति ॥ अन्वयव्यतिरेकायो यस्य दृष्टोऽनुयत्तक । स्वभावरतस्य तद्धतुरतो भिन्मान समय ॥४०॥ इति सग्रहलोक । तस्मात् स[6b]कृदमि दर्शनादर्शनाच्या कार्यकारणभावसिद्धर्भवति ततस्तत्प्रतिपत्ति । गान्यथा, अन्वयव्यतिरेक्योनि शेषदर्शनादर्शनायतत्वात्, वचिदमूतत्वे नित्यावदांनेऽप्यन्य- पाऽन्यथा दृष्ट, क्वनिनित्यत्वाभापि अदृष्टस्य पुनर्दष्टेरिति । भवतु कार्यस्य कारण नाविनामावस्तदुत्पत्ते । स्वभाव इदानी क्यमविनाभाव ? स्वभाषेप्याधिनाभावो भावमायानुरोधिनि । यो हि भावमात्रानुरोधी स्वभावस्तवाऽविनामायो भावस्येप्यते । तदभाये स्वयं भावल्याभार स्यावर्भरतः ॥४॥ न उसका २चामप००० ·प्रमाणपातिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । प एव भावो भावमात्रानुरोधी स्वभाव इत्युच्यते, स एव स्वय वस्तुनो (त) भाव, । म चात्मान परित्यज्य क्य भवेत् ? य एव तर्हि वृतव' स एवानित्य , भेदाभावात् प्रतिज्ञावदेशो हेतु स्यात् । नंप - दोष । यस्मात्- सर्वे भावा. स्वभावेन स्वस्वभावव्यवरियते । स्वभावपरभावाभ्या यस्माद्धावृतिभागिन. ॥४२॥ तस्माद्यतो यतोऽाना पावृत्तिस्तनिवन्धनाः । जातिभेदा. प्रकल्प्यन्ते तहिशेषावगाहित ॥४३॥ तस्मायो येन धर्मेण विशेष सप्रतीयते। न सशक्यस्ततोऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः॥४४॥ तस्यैव भावात्, सर्व एव हि भावा म्वरूपव्यवस्थितय । ते नात्मान परेण मिश्रयन्ति, 'तस्मादपरत्व- प्राडगात्। यद्यपामभिन्नमात्मभूत रूपम्, न तत्तेपाम्, तदानी तेषामभावात् । तदेव हि स्यात्, तयतिरिक्तस्याऽन्यस्याभावात् । तस्यैव च पुनर्भेदविरोधात् । तच्चात्मनि व्यवस्थितममिथमेव । अर्थान्तरमप्पनैक्सवन्धेऽपि न तत्तेषा सामान्यम्, मतदू- पत्वात् । द्वित्वादि-सयोग-मार्य द्रव्येष्वपि [प्रसङ्गात् । न हि मवन्धै [न्धि]नाप्यन्येनाऽन्ये समाना नाम तद्वन्तो नाम रयु । भूत वत् कण्ठ गणेन । नाभिग्नप्रत्ययविपया भूतवत् । तदात्मा- नमेव हि बुद्धि समृजन्ती सामान्यविपया प्रतिभासते नैवम्बन्धिनाविति । भूतवत् । तद्- दशिन्या सा आन्तिरिति चेत् । तदर्शनीति कुन ? निर्वीजभ्रान्त्ययोगादिति चेत् । ते एवं तदेवदार्या योजम्, सस्या सयोग कार्यद्रव्यादिमत्सु भूतादिप्यमावात् च। तन तथा सामान्यबुद्धौ निवेशाभावात् सामान्यभन्यत् । सति वा तस्यापि स्वात्मनि व्यवस्थानाद- मिश्रणमेवान्येन । तरगादिमे भाषा स्वजातीयाभिमतादन्यस्माच्च न्यतिरिखता, स्वभावे- नेकरूपत्वात् । यतो यतो भितास्तद्भेदप्रत्यायनाय कुतमधिवे शब्द , ततस्ततो भेदमुपादाय स्वभावाभेदेऽप्यनेकधर्माण सर्वभेदानाक्षेपेऽप्येवभेदचोदनात् तत्स्वलक्षणनिष्ठा एव भवन्ति । तदेवस्मादपि तस्य भेदोऽस्तीति । प्रतीयन्ते। तेऽपि शब्दा तस्मादेकरय भावस्य यावन्ति पररूपाणि तावत्यस्तदपेक्षया व्यावृत्तय , तदसभधि- वार्यकारणस्य तद्भेदात् । यावत्यश्च [त] द्व्यावृत्तय तावत्यश्च श्रुतयोप्नत्कार्यकारणपरिहारेण व्यवहारा । पया प्रयत्नानन्तरीयक शब्द प्रावण इत्यतत्कारणकार्यपरिहारार्थम् । तस्मात् स्वभावाभेवेऽपि येन धर्मण नाम्ना पो विशेषो भेद प्रतीयते न सशस्योन्पेन प्रत्याय- यितुमिति नैवायाँ सर्वशब्दा । तन्न प्रतिज्ञार्येक्देशोहेतुरिति ।। तस्माद् विशेषो यो मेन धर्मेण-० तस्यापर०-क. सजाती-क० हारार्थ-क.

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद। स्थ पुनरेतद् गम्यते--व्यवच्छेद. शब्द[7a]लिंडगाम्या प्रतिप (पाद्यते विधिना न वस्तुरूपमेवेति? प्रमाणान्तरस्य शब्दान्तरस्य च प्रवृत्तः। तथाहि--- एकत्यार्थ स्वभावत्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोज्यो न दृष्टो भाग: स्याधः प्रमाणः परोक्ष्यते ।।४।। एको हात्मा। 'स प्रत्यक्ष । असिद्ध मिणि साधनाऽसंभवात् । यथाऽनित्यत्वे साध्ये शब्द । सस्य प्रत्यक्षेणैव [सर्वाका रसिद्धि, तदन्यस्या सिद्धस्याऽभावात् । भावे वाऽनत्स्वमावत्वम् । न हि यो यदेकयोगक्षेमो' न भवति, स तत्स्वमावो युक्तः । तन्गायनिबन्धनत्वाद्भेदव्यवहारस्य । अन्ययाऽभावप्रसद्धगादित्युक्तम् । तरमात् प्रत्यक्षे धमिणि तत्स्वभावसाकल्मपरिच्छेदात् तत्रानयकामा प्रमाणान्तरवृत्तिः स्यात् ।। नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संपोज्यत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारी रूपसापम्यदर्शनात् ॥४६॥ यदि दृष्टसर्वत[व] स्पापि भावस्य तपानिश्चयप्रतिरोधिना भ्रान्तिनिमित्तेन गुणान्तर न सयोज्येत । यथा शुक्तौ रजताकार । न हि शुक्ती द्वे रूपे-समान विशिष्ट च, तपा प्रतिपतिप्रसगात् । अप्रतिपत्तो वा विवेकेन द्वित्वविकल्पायोगात्, अतिप्रसद्धगाच्च । तस्मात् परयन् शुक्तिरूप विशिष्टमेव पश्यति । निश्चयप्रत्यपर्वकल्यात्त्वनिश्चिन्दन् तत्सामान्य पश्यामीनि मन्यते । ततोऽस्य रजतसमारोप । तथा सदृशापरापरोत्पत्त्या अलक्षितना. नात्वस्य तद्भावसमारोपात् स्थितिभ्रान्ति । यावन्तोऽस्य परभावास्तावन्त एवं पथास्व निमित्तभाविन समारोपा इति तद्व्यवच्छेदकानि भवन्ति प्रमाणानि सफलानि स्पः । तेपा तु व्यवच्छेदफलाना नाप्रतीतवस्त्वशप्रत्यायने प्रवृत्ति तस्य दृष्टत्वाद् । अनशस्य चकदेशेन दर्शनाऽयोगात् ।। सामाद् इष्टस्य मावस्य इष्ट एवाहिलो गुण' । भ्रान्तनिश्चीयते नेति साधन संप्रवर्तते ॥७॥ इति संग्रहालोपः। तस्मातादृष्टरहणास दृष्टे प्रमाणान्तरवृत्ति." वस्तुमहेनमानाच्च धर्मस्यकस्य निश्चये । सर्वधर्मपहोऽपोहे ना बोपः प्रसग्यते man न केवल प्रपाटे प्रमाणान्तराति नरचित् यदानुमानमपि वस्तु विपिना प्रन्यायपति, न व्यवच्छेदन, तदेवधर्मनिश्चये तदन्यतिरेषात् सर्वपमनिश्चम इति प्रमाणा- सतावत-क. भी-क० ३ ·१८ प्रमाणवास्तिक स्वोपशयत्तिमहिनम् । स्तरावृत्तिः। न हि तरिमनिश्चिते तदात्माऽनिश्चितो युवन । यक्ष पुनरनुमानेन ममारोप- घ्यवच्छेद: त्रियते, तदा नकरामागेपथ्ययवादन्यत्ययात. भवतीति तदर्थंगन्यत् प्रयतत। ननु नावइयं विपर्यासपूर्वप एवाप्रतीतनिश्चयो भवति । यथा अपरमाद् घुमादग्नि- प्रतिपत्तिः। न हि तभानग्निसमारोप: सभाध्यते । सप्तमर्वत्र व्यवच्छेदः क्रियते । उक्तमत्र- धमिप्रतिपतापभेदात् सर्वप्रतिपत्तिः। भेदे था, अमबदम्य तत्राप्रनितिरिति । तस्मात्तत्रापि तद्दर्शिनः तत्स्वभायानिश्चयः । कुन.? विपर्यासात् । म च तं प्रदेश तद्विविवतेन स्पेश निश्चिन्याग्निसत्ताभावनाविमुसया युद्धया पथमविपर्यस्तो नाम। तदावारगमारोपा(प) साय- रहितश्च तत्प्रतिपत्तो न लिङ्गमनुसरेत् । न तस्यान्वयव्यतिरेषयोराद्रियेत । तस्मारपीहमिय[]मिति लिनं प्रकोतितं । अन्यथा पर्मिण: सिद्धावसिद किमतः परम् ॥४९॥ इति मंग्रहश्लोक । पवचिद् दृष्टेऽपि परमानं सामान्यायं विकल्पकम । असमारोपिताशे तन्मात्रापोहगोचरम् ।।५०॥ यदूपादिदर्शनानन्तरमलिङ्ग निश्चयज्ञान भवति, सास्थमसति समारोपे भयपवच्छेद- विषयं भवति? समारोपविषयेऽभावात । यत्र झस्य समारोपो यथा स्थिरःमात्मर इति वा, न तत्र भेदो (दे) निश्चयो भवति ॥ निश्वधारोपमनसोध्यबा[7b]पकभावतः । न हि सर्वतो मिग्नो दृष्टोऽपि भावस्तथैव प्रत्यभिज्ञापते। क्वचिद्भदे व्यवधानप्तभपात् । यथा शुक्ते' शुक्तित्वे । यत्र तु प्रतिपतु न्तिनिमित्त नास्ति नयवास्य तदानाविशेषेऽपि स्मात्तों निश्चयो भवति । समारोपनिश्चययोर्वाध्यवाधवभावाव (भावान्) निश्चयस्य- समारोपविवेकस्य प्रवृत्तिरिति सज्यते (गम्यते) ॥५१॥ तद्विवेक एव चान्यापोह । तस्मातदपि तन्मात्रापोहगोचरम् । न दस्तुरवभाव निश्चयात्मकम् । तयां हि कास्यचिनिश्चयेऽप्यन्यस्याप्रतिपत्तिदर्शनात् । तत्स्वभावनिश्चये च तस्यायोगात् ।। पावन्तोसमारोपारतनिराते दिनिश्चयाः । तावन्त एंव शब्दाश्च तेन ते भिगोधराः ॥५२॥ अर्थ(अन्य) केन शब्देन ध्यास्त एकत्र वस्तुनि । पुरपा वा नाग्यविषय इति पर्यापता भवेत् ॥५३॥ इत्यन्तश्लोको।

·स्वार्थानुमानपरिच्छंद । यस्यापि मानोपायः धौर्गाहिंकारय भैदिनः । योऽपि मन्यते भिन्ना एवोपाधय परस्परमाश्रयान्च। तनिबन्धना[] श्रुतय तदाधारेषु प्रवर्तन्ते, तत्रव वा। तदयमप्रसङग इति । तस्यापि---- नानोपाध्यपकाराङ्गशत्यभिधात्मनो ग्रहे ॥५४॥ सर्यात्मनोपकायस्य को भेद, स्यानिश्चितः । यद्यप्युपाधयो भिन्ना एव शब्दशानान्तराणा निमित्तमर्थे, स तु तस्तद्वानेक एवोपलीयते । तस्य नानोपाधीनामुपकाराश्रयशक्तिस्वभावस्य स्वात्मन्यभेदात् । सर्वात्मना ग्रहणे क एवोपाधिभेदोऽनिश्चित स्यात्, सर्वोपाध्युपकारक्वेन ग्रहणात् न युपकारकत्वमन्यदेव तम्य स्वरूपेण गृह्यगाणस्यागृहीत नाम। अतो यदेवास्य स्वभावेन ग्रहण तदेवोपकार[क]. त्वेनापीति ।। तयोरात्मनि संबन्धादेकज्ञाने द्वयग्रहः ॥५५॥ आत्मभूतस्योपाघितद्वतोरुपकायोंपकारकभावस्य ग्रहणादेकज्ञाने द्वयोरपि प्रमिति । एकोपाधिविशिष्टेऽपि तस्मिन् गृह्यमाणे सर्वोपाधीना ग्रहणम्, तद्ग्रहणनान्तरीयकरवादुपाधिम- द्ग्रहणस्य । अन्यथा तथापि न गृह्येत ! न झन्य एवान्योपकारको यो न गृहीत स्यात् । न चाप्युपकारके तथागृहीते उपकार्याग्रहण तस्याप्यग्रहणप्रसङ्गात् । स्वत्वामित्वरत् । तस्मादर्थान्तरोपाधिवादेऽपि समान प्रसङ्ग।। अथापि स्माद्भिमा एव शवतय शक्तिमतो याभिरपापीनुपकरोति । ततो नाप प्रसङ्ग इति । धर्मोपकारशक्तीना भेदे वास्तव्य कि यदि । नोपकारस्ततस्तासा तदा स्यादनपस्थिति ॥५६॥ यदि प्रत्युपाध्युपकारकत्वानि तस्य न स्वात्मभूतान्येव, नापि तत उपवारमनुभवन्ति, कि तस्येति ता उच्यन्ते ? उपकारे वा स्वात्मभूताभिरयमेव शक्तिमि भनीएपकुर्वकोपा- घिनापि गृह्यमाण सर्वात्मना गृह्यत एघ। तथा पाधिग्रहणे तदुपकारिण्या शम्नेग्रहणम् । तद्ग्रहणे तदुपकारी भाव स्वात्मभूतसकलशक्त्युपकारी गृहति सर्वा साहियात, तारवार पाधीनिति तदवस्थ प्रसग । अप ता अपि शक्युपरारिण्य शक्तयो भिन्ना एव भावात् । एवमुपाधीना तन्वनीनां चापरापरास्वेव दशक्तिप्वपर्यवसानेन घटनात् स एकरताभि कदाचिदप्यगृहीत तदुपकारात्मा तहत्ते ()न न गृति। यदि पुन केवलरानेवोपाधीन शदनानान्युपलीयेरन् तदा तस्याऽममा- वेशात न भवति सत्प्रतिपत्तिमु(म)खन प्रतिपत्ति , तदापि तस्य शब्दरलाक्षपान स्यात् तन प्रवृत्तिरिति व्यर्थ शब्दप्रयोग स्यात् । अपेश्यिाश्रयो हि सर्यो पिपिप्रतिपेषाम्या मवहार । उपाययस्य (श्च) त्रासमर्या । समर्थस्य(च) नवोन्यत इति किं शब्दप्रयोग ? ततश्चौपाधयो नौपाधय स्त्र । क्वचित् प्रवृतौ हि कस्यचित् प्रधानस्याङ्गमावात् तदपेदाया - ·प्रमाणयातिकं स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । [Sa] तयोच्यन्ते । तस्य शब्दरनाक्षेपाप्न फस्यचिदङ्गभूता इति किमुपाययः ? लक्षितलक्षणा- ददोष इति चेत् । समान. प्रसङ्गः। स तावत्तपाधिभिर्नान्तरोयकतयोपलक्ष्यमाण एकेना- प्युपलक्षणेन सर्वात्मनोपलक्षित इति तदवस्थ: प्रसङ्ग.। को पत्र विशेषः शब्दा बैनमुपलक्षयेयु., तल्लक्षिता वोपाय.? स तावत्तदानी निश्चीयते सर्वोपकारकः इति न किंचिदेतत् ।। तस्मात्-- एकोपकारके प्रार्थी नोपकरास्ततोऽपरे । दृष्टे तस्मिन्नदृष्टा ये तद्गहे सकलप्रहः ।।५७॥ इति सग्रहश्लोक। यवि भ्रान्तिनिवृत्त्यथं गृहीतेप्यन्यदिश्यते । स्यादेतत्-निर्भागस्प वस्तुनो ग्रहणे कोऽन्यरतदा न गृहीतो नाम ? रातु भान्स्या नादधारयत(पापंत) इति प्रमाणान्तरं प्रवर्तते । यद्येवम्- तपयल्छेदयिषयं सिद्धं तद्वत्ततोपरम् ॥५॥ असमारोपविषये वृत्तः ततहि भ्रान्तिनिवृत्त्यपं प्रवृत्तं प्रमाणमन्यव्यवच्छेदफलमिति सिद्धमन्यापोहविषयम् । तद्वदन्यदपि, असमारोपविषये वृत्ते । यत्रास्य समारोपो न तत्र निश्चय इति समारोपाभावे च वर्तमानोऽन्यापोहविषय सिद्ध. ।। अपि च निश्चपैः । यात निश्चीयते रूपं तत्तेषां विषय कयम् ॥५९॥ इयमेव खलु निश्चयाना स्वार्थप्रतिपत्ति यतग्निश्चयनम् । तच्चेदाकारान्तरवद- निश्चितं वयं तैर्गहीतम् ? कपमिदानीगनिश्चीयमानं प्रत्यक्षेणापि गृहीत नाम' न प्रत्यक्ष कस्यचिनिश्चायकम् । तद् यमपि गृहाति तान निश्चयेन । किं तहि ? तत्प्रतिभासेन । तन निश्चयानिश्चयवशात् प्रत्यक्षस्य ग्रहणाग्रहणे। नैवं निश्चयानाम्, किंनिग्निश्चिन्वतोऽप्यन्यत्रानिश्चयेन प्रवृत्तिभेदाद् प्रणाप्रणम् । तस्मात्तदेवास्य ग्रहण यो निश्चय , अन्यर्थकासारेऽपि तन स्यात् । किं पुनः कारणम्-सर्वतो भिग्ने दस्तुनि रूपो(पे}ऽनुभवोत्पत्तावपि तर्पद न स्मात्तों निश्चयो भवति? सहकारिवकल्यात् । प्रत्यक्षेप गृहीतेऽपि विशेाविजिते । यदिशेषावसायऽस्ति प्रत्ययः स प्रतीयते ॥६॥ यद्यप्यंशरहिनः सर्वतो भितस्वभावोऽनुभूत , तथापि न सर्वभेदेषु तावता निश्चयो भदति, कारणान्तरापेशत्वात् । अनुभवो हि यथा दिकल्पाभ्यासं निश्चयप्रत्ययान् जनयति । यषा रूपदर्श[8b] नाविशेषेऽपि कुणप-सामिगी-भक्ष्यविक्लाः। तत्र वृदिपाटवम्, तद्वासनाभ्यास, ततरच ·स्वार्यानुमानपरिच्छेद । प्रकरणमित्यादयोऽनुभवात् त(भदनिश्चयोत्पत्तिसहकारिण । तेषामेव च प्रत्यासत्तितार- तम्यादिभेदात् पौर्वापर्यम् । यया जनकत्वाऽध्यापकत्वाऽविशेपेऽपि पितरमायान्त दृष्ट्वा-पिता मे आमच्छति' इति न 'उपाध्याय' इति। सोऽपि भवनिश्चयोऽसति भ्रान्तिकारणे भवति । तस्मानानुभूत इत्येव सर्वाकारनिश्चय ।। शब्द तथा च तत्रापि चास्यव्यावृत्तिरन्ययावृत्त इत्यपि । शब्दादच निश्चयाचंव सडकेतमनुरुन्धते ॥६॥ तत्राप्यन्यापोहेन व्यावृत्तिरन्या । अन्य एवं व्यावृत्त । तद्वपावृत्तेनिवर्तमानस्य तद्भावप्रसङगात्। तथा च व्यावृत्तरभाव । तरमाद्यैव व्यावृत्ति स एव व्यावृत्त । प्रतिपत्तिभेदस्तु सडकेतभेदात् । न वाच्यभेदोऽस्ति ।। ननु च वाच्यविशेषाभावात सकेतभेदोऽप्ययुक्त , द्वयोरेकाभिधानात् । व्यतिरेकिण्या विभक्तेरयोग , तस्या भेदाश्रयत्वात् । द्वयोरेकाभिधानेऽपि बिभवितव्यतिरेकिणी। भिन्नमय मिवान्वेति 'वान्यलेशविशेषत ॥६॥ नवे शब्दाना काचिद्विपयस्वभावायत्ता वृत्ति , इच्छालो वृत्त्यभावप्रसहमात । ते यपा व्यतिरिक्तेऽव्यतिरिक्ते का प्रयोक्तुमिष्यन्ते, तथा नियुक्तास्तमप्रतिबन्धेन प्रकाशयन्ति । तेन गोर्गोत्वमित्यकाभिधानेऽपि कस्यचिद्विशपस्य प्रत्यायनाथं कृते सकेतभेदे व्यतिरिक्तार्या विभक्तिरर्थान्तरमिवादर्शयन्ती प्रतिभात्यनान्तरेऽपि, तथाप्रयोगदर्शनाभ्यासात् । न तावता सर्वत्र भेद, अन्यत्रापि पुरुषेच्छायशात् प्रवृत्तस्य प्रतिबन्धाभावात् । यक क्वचिदेकवचनेग स्याप्यते । तदविशपेपि गौरवादिस्यापनार्थ बहुवचनेन ।। प्रयोजनाभावात्त सकेतभेदो न स्यात् । तदप्यस्त्यद। तथाहि । भेदान्तिर]प्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपो तयोईयो । सकेतभेदस्य पद ज्ञातवाञ्छाऽनुरोधिन ॥६३।। यदाऽय प्रतिपत्ता तद यव्यवच्छेदभावानपेक्ष पिण्डविशेषेऽश्वव्यवच्छेदमात्र जिज्ञासते, तथाभूतभापनार्थ तथाकुतसकेतेन शब्देन प्रबोध्यते--अनश्वत्वमस्यास्तीति । यदा पुनय- वच्छेदान्तराऽनिराकादन त ज्ञातुमिच्छति, तदा परित्यक्तव्यवच्छेदान्तरे तत्रवाश्वव्यवच्छेदे तयाप्राशनाय प्रयुजते-अनश्वोऽयमिति । अत एव पूर्वर प्रतिक्षिप्तभेदान्तरत्वाच्छन्दवृत्त न सामानाधिकरण्यम्, विशेषणविशेष्यभावो वा-गोत्वमस्स शुक्ल मिति। तन्मानविरुपेण बुद्धेस्तदाश्रयभूताया एत्त्वेनाप्रतिभामनात्, निराकारसत्वाच्च । द्वितीथै तु भवति । सकेतानुसारेण सहृतसवलव्यवच्छेदधर्मविभागवत एकस्यैव सदर्शनेन प्रतिपत्तिमासनात, व्यवच्छेदान्तरसापेक्षत्वाच्च ॥ तथा वाच्ये-क० ·२२ प्रमाणवातिया स्वोपशवृत्तिसहितम् । भेवोऽयमेव सर्वत्र द्रव्यभावाभिधापितो । साम्दयोनं तमोर्वाच्य वियिस्तेन पचन ॥१४॥ तस्मान्न सयंत्र धर्ममिवाचिनो शब्दयोर्वाच्येऽय निश्चयप्रत्ययविषयत्वेन रश्चिद्विशेष । एकस्तमेव प्रत्याययन् प्रतिक्षिप्तभेदान्तर प्रत्याययति । अन्योऽप्रतिक्षेपेणेत्यय विशेष । जिज्ञापयिपुरयं त तद्धितेन पृतापि पा । अन्येन या यदि घूपादेदो नास्ति ततोऽपरः ॥६५॥ एतावन्तमेव च भेद सदर्शयन् तद्धितेन वा दर्शयेत् पाचयत्वमिति । मृताऽपि वा पाक इति । अन्येन वा तथाभुतज्ञापनाय स्वयहतेन समयेन । न पुनस्तयाभियानमा णार्यान्तरमेव तद्भवति । तथाभूतस्यैव ज्ञापनाय शब्दस्य मृतमवेतत्वात् । ननु च पाचक्त्वमिति मवग्ध उच्यते, न पाक एव। न ये पानाम्य एव कश्चित् पाचको नामाभिधीयते यादृशो वर्ण्यते। यत् पुनरस्याभिधेय तत् वथितम् । तदेव पाचक. त्वेनापोति अलमप्रतिष्ठितैमिथ्याविकल्प । यथा च नार्यान्तरभूता क्रियास्ति तत्समबापो वा तात्याययिष्याम ॥ तेनान्यापोहदिषये तद्धत पक्षोपवर्णनम् । प्रत्यास्यात पृथक्त्वे हि स्यादोषो जातितद्वतो ॥६६॥ पदाह "अन्यापोहऽपि शब्दार्य[9a]द्विशिष्टाभिधानात् तद्वताक्षोदित सर्व प्रसङग समान ' इति । तदप्यतेन प्रतिव्यूढम् । तत्र ह्यर्यान्तरमुपादायान्यत्र प्रवर्तमानो ध्वनिरस्वा- तन्त्र्यादिदोपैरुपद्यते । न चार्थान्तरमन्यव्यावृत्ति[] व्यावृत्त[त], द्वयोरकाभिधानादित्युक्तम् । कथमिदानीमेक्स्य व्यावृत्तस्यान्याननुगमाद् अन्यव्यावृत्ति सामान्य' तबुद्धो तथाप्रतिभा- न वे किंचित् सामान्य नास्ति। शब्दाथया बुद्धिरनादिवासनासामर्थ्यादससृष्टानपि धर्मान् मसृजन्ती जायते । तस्या प्रतिभासदर्शन सामान्य सामानाधिकरण्य च व्यवस्थाप्यते अमदर्याप्य (थव्यापि अर्थाना ससगं भेदाभावात । तस्य सर्वस्य तत्वार्यकारणतयाऽन्येभ्यो भिद्यमाना अर्था समाथयों ध्वनिश्नानिष्टपरिहारेण प्रवयितीत्यन्यापोहविषय उक्त । तवानपेक्षितवाह्यतत्वो बुद्धिप्रतिभासवशादेकोऽनेव व्यावृत्त शविषयीक्रियते तदनुः भवाहिनवासनाप्रबोधजन्मभिर्विकल्परध्यवमिनतद्भावार्थे । तव चाप धर्ममिव्यवहार' परगर तत्स्वान्यत्वाभ्यामवाच्य प्रतत्यते। न ह्यन्यो धर्मो धर्मिणोऽर्थातरानभिधानात् । नापि स एव । तहाचिनामिव धर्मवाचिनामपि व्यवच्छेदान्तराक्षेपप्रसगात् । तथा चेष्टा प्रत्यायनात् सकेतभेदाकरणमित्येतच्छन्दाऽवाच्यरव धर्ममिणो । वस्तुनि तु स्वरक्षणे सामान्यरक्षणमवाच्यमभावात् ॥ ननु च धर्मपमिणोरभेद भेद वा दृष्टा पप्ठ्यादिविभवतय , धर्मबहुत्वात् तत्र दृष्टो वचनभेदश्च मिणि न स्यात् । उकामा दाना स्वातन्त्र्याभावादिति । अपि च- सनात। .

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । २३ येपा वस्तुवता वाचो न विवक्षापराधयाः । पाठीवचनभेदादिवोद्यं तान् प्रति युक्तिमत् ॥६॥ यदि नामते शन्दा पुरुष स्वचित् प्रणिनीपिता अपि न शवयन्ते प्रणेत वस्तुप्रतिबन्धाद् धूमादिवत्, तदाय उपालम्भ स्यात्-क्य पश्चादय इति ? यदा पुन ? यद्यथा वाचरत्वेन वक्तृभिविनियम्यते । अनपेक्षितवासायं तथा वाचक वचः ॥६८।। न हि 'व्यतिरेके पष्ठी' बाहुल्ये जसादय' इत्येतदपि पुरषाभिप्रायनिरपेक्ष वस्तु- रानिधिमात्रेण स्वय प्रवृत्तम् । ते तु तत्र तथा प्रपुजा इति ततस्तथाप्रतीतिभवति । एव. मन्यत्रापि कचित्तं प्रयुक्ता महत)यव प्रतीतिहेतवो भवन्तीति किमुपालम्भ ? तत्र वाच्येषु पुरुषायतवृत्तीना शब्दानामवस्तुसदशिना यथाभ्यास पिपल्पप्रबोधहेतूना प्रवृत्तिचिन्ता, तद्वशाद्वस्तुव्यवस्थापन च केवल जाइमस्यापनम् । तथास्तव्यवस्थाः शब्दा धर्मधादिपु, न पुनर्व्यतिरेकवस्तुभेदादिति कुत एतत् तथाव्यवहाराऽयोगात् । न हि धर्मधर्गिणो दे तत्वरूपत्वे वा सामान्यतत्सबन्धसामाना- धिकरण्दविशेषविशेष्यभावा युज्यन्ते । शब्दाना दा, पया वस्तुवृत्ताविति पक्ष्याम ।। पश्चाय सर्वत्र वस्तुकृतमेव शन्दप्रवृत्तिभेदमिन्छति, नस्य दारा पण्णगरीत्यादी भेदाभेदध्यवस्थिते । खस्य स्वभाव सत्व वे 'त्यत्र वा कि निबन्धनम् ॥६९॥ पदकापि स्त्री वारा, एकमपि सिकताद्रव्य सिक्ता इनि व्यवहार , तर किं बाहुल्य येनंच भवति ? भक्तिभेद इति चेत् । सर्वोत्मन्नमिदानीमेश्वचनम्, एकरानेरभावात् । यत्नश्च व्यर्थ । वस्त्वभेदादन्यत्रकवननमिति चेत् । दहाप्यस्तु । तदय निवस्तुको नियम रियमाण स्वातन्थ्यमिच्छाया शब्दप्रयोगे ख्यापयति । पण्णगरीलि च क्य बहुम्वेक्वचनम् ' न हि मगराण्येव [b] किचित् । कुतस्तेपा समा- हार प्रासादपुरुषादीना विजातीयानामनारम्भात् कुतस्तत्समुदायो द्रव्य[म् ? असयोगाच्च । न सयोग । प्रासादस्य च स्वय सयोगात्मकस्य परेणासयोगाच्च । तत एव सत्याभाव । तत्सयोगपुरुषविशिष्टा सता नगरमिति चेत् । रिमस्या निरतिशयाचा विशेषणम् ? सतायाचिकत्वात् नगरबत्वेऽपि नगराणोति बहुवचन न स्यात् । दरस्य परस्परसहि[ नेति पेत् । अनुपकार्योपकारक्यो क सहायीभाव ? पुरुषमयोगसत्ताना च बहुम्यानगरमिनि क्यमेकवचनम् ' तथाभूताना स्वचिदभिमा भक्तिरस्ति । सा निमित्तमिति पेत् । न। शक्तर्वस्तुरूपान्यतिरेकात् । व्यतिरेवे यानुपकार्यस्य पारतल्यायोगादिति। उपकारे 'च-20 १चैत्व-क.

·२४ प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृतिसहितम् । वा शक्त्युपकारिण्या अपि शोव्यंतिरेक इत्यनवस्थितेरप्रतिपत्ति । तदय्यतिरेके वा, आद्यायामपि प्रसद्धग इति यत्किचिदेतत् । सस्य स्वभाव खत्वमिति व्यतिरेकाथया पष्ठी न स्यात् । न हि तत्र सामान्यभस्ति। नापि विभुत्पादयो गुणास्तथोच्यन्ते, अर्थान्तरस्य तत्स्वभावत्वाऽयोगात्, तेपा च नि स्वभाव स्वप्रसङगात् । तस्याप्यर्थान्तरस्वभावत्वेऽतिप्रसङ्ग । तथा चाप्रतिपत्ति । एप षट्पदार्थवर्गादयोऽपि याच्या । न हि तत्र सामान्य मख्या सयोगो वा मभवति । कथमिदानीमसत्यतिशय 'सस्य स्वभाव' इति न खमित्येव । खस्मार्थान्तरसाधारणरूपाउपरा- मथुन खशब्दप्रवृत्तिनिबन्धन रूप तयाजिशासायामेवमुच्यते । ननु सर्वतो व्यावृत्तस्य रूपस्याभिधान न सभपति। न घेतदेव रूप बुद्धी समप्यते, अनतीन्द्रियत्वप्रङ्गात् । केवलमय तथाभूत प्रयाययिष्यामीति शब्देन धोतर्यस सृष्टतत्स्वभाव विकल्पप्रतिबिम्बमयति । पदाह "अदृष्टार्थेऽर्थ विकल्पमात्रम्' इति। नैव प्रतिपाद्य- प्रतिपादकाभ्या स्वलक्षण प्रतिपत प्रतिपादित वा भवति । स्वर्गादिश्रवणेऽपि तदनुभा(म)- विनामिव प्रतिभासाऽभदप्रसगात् । तरमादयमप्रतिपद्यगानोऽपि भावस्वभाव तथान्त एव विकल्पप्रतिबिम्ब तदध्यवसायी मतुष्यति । तयाभूतत्वादेव शब्दार्थप्रतिपते । तेनंतदेवमुच्यते स्वरूपमाहेति । न पुन स्वरूपाप्रतिभासस्यैव विज्ञानस्य जननात् । कथ तींदानीमेकान्तच्यावृत्तरूपेषु भावेषु सामान्य नाम तेपामसमर्गात्, अयस्याच्चा- (स्य पा)भावात् ? उक्त पादृश सामान्यम्-अससृष्टानामेकाऽससर्गस्तद्वपतिरेविणा समान तति । अपि च- पररूप स्वरूपेण पया सवियते धिया। एकार्थप्रतिभागिन्या भावानाधिस्यभेदिन ॥७॥ सपा रावृतनानार (K) सवृत्या भेदिन स्वयम् । अभेदिन इवाभान्ति भावा हपेण केनचित ।।७१॥ तस्या अभिप्रायवशात् सामान्य सत् प्रकीतितम् । सद सत् परमार्थन पपा सकल्पित तया' ७२॥ बुद्धि खल तदन्यव्यतिरेकिण पदार्थानाश्रित्योत्पद्यमाना विकल्पिका स्ववासनाप्रकृति- मनविदघती भिनमेषा रूप तिरोधाय प्रतिभासमभिन्नमात्मीयमध्यस्प तान् ससृजन्ती सदर्शयति । सा चैकसाध्यसाधनतया अन्यविवेकिनो भावानां तद्विकल्सवासनायाच प्रकृति यदेवमेपा प्रतिभाति । तदुद्भवा सा चेय संवृद्धि सवियत्तेऽनया स्वरूपेण पररूपमिति । ते च तया सवृतभेदा स्वप भदिनोप्यभदिन इस केनचिद्रूपेण प्रतिभान्ति । तदेया बुद्धिप्रतिभासमनुरुपाने [104] वृद्धिपरियत्तिनामेव भावानामावारविशपपरिप्रहादहिरिव स्फुरता सामा यमित्युच्यते । परिस्फुरता-का ·स्वार्यानुमानपरिच्छेद । २५ कथामिदानीमन्यापोह सामान्यम् । स एव खल्वन्यापोह । तमेव गृह्मती सा प्रकृतिविभ्रमात् विकल्पाना वस्तुमाहिणीव च प्रतिमाति । सा हि तदन्यविवेकिष्वेव भावेषु भवन्ती विवेकाविषयेति गम्यते । ननु वाह्या विवेकिन । न च तेषु विकल्पवृत्तिरिति कय तेयु भवति । व्याख्यातार एव विवेचयन्ति । न तु व्यवहार । ते तु स्वालम्वनमेवार्थत्रियायोग्य मन्यमाना दृश्य- विकल्प्यावर्षावकोवृत्य प्रयतन्ते । तदभिप्रायवशादेवमुच्यते। तथा तत्कारितयाात्कारिभ्यो भिन्नान् शब्देन प्रतिपादयन्ति वक्तार । तत्त्वचिन्तकास्तु प्रतिभासभेदादिभ्यो नाभेदमनु- सन्धत्ते । पदि प्रतिपलभिप्रायोऽनुविधीयते तदा अन्यापोहोऽपि सामान्य मा भूत् । न हीच प्रति- पत्तिरिति । न में केवलमेवमप्रतिपति व्यक्तिव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तनित्यव्यापिताधाका- रंरपि न प्रतिपत्ति । केवलमभिन्नाकारा बुद्धिरुत्पद्यते । तस्या क आश्रय इत्पन्यापोह उच्यते । तस्य वस्तुपु भावादविरोधात् । व्यवहारस्य च शब्दाभयस्य तथादर्शनात् । न पुनर्वस्तुभूत किंचित् सामान्य नामास्ति यथेय बुद्धि प्रतिभाति । यस्माद्-- व्यक्तमो नानुपन्त्यन्यदनुयापि न भासते । न हीमा व्यक्तय परस्परमन्वाविशन्ति, भेदाभावेन सामान्यस्यैवाभावप्रसहगात् । अन्यच्च न ताभ्यो व्यतिरिक्त किंचितथा बुद्धी प्रतिभाति । अप्रतिभासमान च कथमात्म. नाऽन्य ग्राहयेत्, व्यपदेशयेद्वा। न च तस्सबद्धमेकमित्येव सामान्य भवत्यतिप्रसङ्गादित्युक्तम् । अभिनाभिधानप्रत्ययनिमित्तमेक सामान्यम्, न सर्वमिति चेत् । कथमन्यतोऽन्यत्र प्रत्ययवृत्ति ? तत्सबन्धात् [इति चेत्] । सस्याकार्यद्रव्यादिष्वपि प्रसङग । असामान्यात्मकत्वान्नेति चेत् । नतु स एवाय विचार्यते कोऽय सामान्यात्मेति । तत्र सति सबन्धे प्रत्ययवृति । तत सामान्य- मिति। अत्रोच्यते । अकसबन्धेभ्य कार्यद्रव्यादिभ्यो निमित्तसभवात् प्रत्ययवृत्ति । ततश्च अन्ययाऽन्यत्रापि मा भूद्विशपाभावात् । तथा च द्रव्यगुणसामान्याना स्पसकर इति ॥ एव तहि बुढेरेव प्रतिभासो ज्ञानरूपत्वात्सन्नेव सामान्यम् । तन्न। यस्मात्- ज्ञानादयतिरिक्त च कथमन्तिर ब्रजेत् ॥७३॥ ज्ञानस्य रूप कथमर्याना सामान्यम्, तस्य तेष्वभावात् । तद्भावाध्यवसायात् तथा भ्रान्त्या व्यवहार इति चेत् । तत्र तथाज्ञानोत्पत्ते. किं निबन्धनम् ? अनाश्रयस्य चोत्पत्ती अथवा जानाव्यतिरिक्तमेकस्मात् कथमन्मस्प पुननिस्य रूप स्यात् ध्यक्त्यन्तरभावित । ततश्च ज्ञानान्तर व्यक्त्यन्तर वा अध्याप्नुवत् कथ सामान्य स्यात् तस्मामिप्याविकल्पोऽयमयवेकात्मताग्रह। न ह्या व्यतिरिक्तेनाऽव्यतिरिक्तेन वा केनचिदात्मना समाना । तथैषा ग्रहणं मिष्याविकल्प एव ।। सामात्यात्मता। सर्वत्र स्यात् । ? ४ ·प्रमाणपातिर खोपशवृत्तिसहितम् । इतरेतरभेदोऽस्म बीज सज्ञा पर्दापका ॥४॥ यस्य प्रत्यायनाथं सकेत रियते-अभिनसाध्यान् भावानतत्साध्येभ्यो भेदेन शात्वा तत्परिहारेण प्रवर्ततेति । सोऽयमितरेतरभेदस्तस्ययत्वप्रतिभासिनो मिथ्याविकरपस्य बीजम् । तमेव गृहग्नेप विकल्प स्ववासनाप्रकृतेरेवं प्रतिभाति ।। षय पुनभिग्नानामभिन्न कार्यम्, येन तदन्येभ्यो भेदा[]भद इत्युच्यते ? प्रकृतिरेषा भावाना यद्- एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाघेकार्थसाधने । भेदेऽपि नियता केचित स्वभावेनेन्द्रियादिवत् ॥७५।। यथेन्द्रियविषयालोकमनस्कारा, आत्मेन्द्रियमनोर्यतत्सनिक वा असत्यपि तद्भावनियते सामान्य रूपविज्ञानमेक जनयति । एव शिशपादयोऽपि भेदा परस्पराऽनन्दयेऽपि प्रकृत्य- वैकमेकाकार प्रत्यभिज्ञान जनयति, अन्या वा यथाप्रत्य[10b]य दहनगृहादिका काठसाध्या मर्थश्रियाम् । न तु भेदाविशेपेऽपि जलादय , श्रोत्रादिवपादिज्ञाने ।। ज्वरादिशमने काश्चित् सह प्रत्येकमेव था। दृष्टा पया दौषधयो नानात्वेऽपि न चापरा ॥७॥ पथा गुडूचीप्यपत्यादय ' सह प्रत्यक या ज्वरादिशमनलक्षणमेक कार्य वुर्वन्ति । न तत्र सामान्यमपेक्षन्ते मदेऽपि, तत्प्रकुतित्वात । न तदविशपेऽपि दपित्रपुसादय ।। स्यादेतर-सामान्यमेव किंचित्तासु तथाभूतासु विद्यते । तत एव तदेक कार्यमिति । तदयुक्तम् । भविशेषात् सामान्यस्य। नसामाप तरफार्पकृत् । तस्यापि भविशेषप्रसयात् (गत)। तासो क्षेत्रादिभेदेऽपि पदि हि सामा पान् ज्वरादिशमन कार्य स्यात्, तस्मादि(तस्याविशेषाद्रपतीना पात्रादिभदेपि चिरशीघ्रप्ररामनादयो विशपा गुणतारतम्य च न स्यात् । विदोषे वा सामान्यस्य स्वभापभेदात् स्परूपहानम् । गहूचीमुस्तादय'-म० ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । २७ धौम्याच्च सामान्यस्य। अनुपकारत ॥७७॥ चात यदि झुपकुर्यादनायविशेषस्थाऽनन्यापेक्षणात्' सकृत् सर्व स्वकार्य जनयेत् । तज्जननस्वभावम् । व्यक्तयस्तु कालदेशसरकारवशेन विशिष्टोत्पत्तयो विशेषवत् कार्य कुयुरित्यविरोध । तदर्थोऽपि पि) केचित् रवगावभेदेऽप्येकप्रत्यभिज्ञानादिकार्यत्रिया कुर्वन्तस्तदकारिभ्यो भेदादभिन्ना उच्यन्ते । एकेन वाऽनेको जनितोऽतज्जन्येभ्यो भेदात् । किं पुनरनेन भेदलक्षणेन सामान्येन स्वलक्षण ममानमिति प्रत्येयम् अथान्यदेव? कि १ यदि स्वलक्षण कय विकल्पस्य विषय ? अन्यतो वा कयमर्यक्रिया स्वलक्षणे चानिरयावाद्यप्रतीतेरताद्रूप्यम् । तेषा पावस्तुधर्मता । नप दोष, ज्ञानप्रतिभासिन्य सामान्यसामानाधिकरण्यधर्मपमिव्यवहारात् । यदेतत् शान वस्तुस्वभावनाहिणानुभवेनाहिता बासनामाश्रित्य विकल्पकमुत्पद्यते, अतद्विषयमपि तद्विषयमिव, तदनुभवाहितवासनाप्रभवप्रकृतेरध्यदसिनतद्भावस्वरूपम्, अभिन्नकार्यपदार्थप्रसूते अभिनाकारार्थप्राहीद तदन्यभेदपरमार्थसमानाकारम् । तत्र मोऽर्थाकार प्रतिभाति बाह्याइव एक इवानर्थक्रियाकार्यपि तत्कारोव, व्यवहारोणा तथाध्यवसायप्रवृते , अन्यथा प्रवृत्त्ययोगात् । तदर्थक्रियाकारितया प्रतिभासनात् तदकारिभ्यो भिन्नमिव । न च तत् तत्त्वम्, परीक्षानङ्गत्वादिति प्रतिपादयिष्याम । तेऽर्था बुद्धिनिवेशिन । तेन समाना इति गृह्यन्ते, कुतश्चिद्यावृत्ता [इति प्रतिभासनात् । न स्वलक्षणन्नेत्राण तेन, तत्रा)प्रतिभासनात् । त एव कुतश्चिद्वधावृत्ता पुनरन्यतोऽपि व्यावृत्तिमन्तोऽभिन्नाश्च प्रतिभान्तीति । स्वयम- सतामपि तथा बुद्धधा उपदर्शनात् मिथ्यार्थ एव सामान्यसामानाधिकरण्यग्यवहार क्रियते । सर्वश्चाय स्वलक्षणानामेव दर्शनाहितबारानाकृतो विप्लब इति । तत्प्रतिवद्धजन्मना विकल्पा- नामतत्प्रतिभासित्वेऽपि वस्तुन्यविसवादो मणिप्रभायामिव मणिधान्ते । नान्येपा तद्भदप्रभवे सत्यपि ययादृष्टविसपातुसरण परित्यज्य किचित्मामान्यग्रहणेन विरोषान्तरसमारोपात् । दीपप्रभायामिव मणिबुद्धे । तेन न विकल्पविषयप्वर्येष्वर्य क्रियाकारित्वम् । नापि स्वलक्षणस्यानिस्यत्वाधमाव । यस्मानानित्यत्व नाम किंचिदन्यच्चलाद्वस्तुन । क्षणप्रत्युपस्थानधर्मतया तस्य हि तथाभूतस्य ग्रहणादेतदेव भवति–'अनित्योयम्' 'अनित्यत्वमस्य' इति च । तद्धर्मतामेवावतरन्तो विकल्पा नानकधर्मव्यतिरेकान् सदर्शयन्ति । म च ते निराश्रयास्तद्भेददर्शगाश्रयत्वात् । गावस्तुपर्मता, तत्स्वभावस्यैव तयाख्याते। वस्तुनस्तु नानकव्यतिरेकग्रहो विभ्रम स्यात् । तस्यैकानेक- । स्यान्यानपे०क.

·२८ प्रमाणयातिक स्वोपज्ञवृत्तिराहितम् । कार्यकारिणस्तज्जिज्ञासासु तपाभावख्यापनाय तथाकृतस्थितित्वाप्न यस्तुभेदात् । तस्यैवस्या- नेक्त्यायोगात् । अनेकस्य पकत्वायोगाद् व्यतिरिक्तस्य च निषेधात् । तैपा प्रतिभेदात् मथा[11] वस्तुशब्दार्थाभ्युपगमे सामानाधिकरण्यायोगात् । तथा तदुपाधेरेफ्स्याभिधानाददोप इति पेद् । अनुपवारिणि पारतन्त्र्यायोगाद् अनुपाधि । पारतन्त्र्ये' च जन्यजनकभावात् सहानवस्थितेद्वंयोरनमिधानम् । एषस्य बुद्धपाध्याहारे न पस्तुविषयः शठ(ब्द.) स्यात् । बुद्धिप्रतिभाति (स) विषयत्वे च सर्व तथैवास्तु । भिनोपाधिमत एकग्रहणेऽप्रतिभासनात् । उपकार्योपकारिणोरप्युपाधितद्वतो सहावस्थानाददोप इति चेत् । न । निप्पन्नस्य पारतन्त्र्याभावादनुपाघित्वम्, नानिष्पन्नस्य, स्वरूपासिद्धे । सर्वयाऽसत् पारतन्ध्यमिति कल्पनारोपित कृत्वा व्यवहारे सर्वथा। सैव किं न बुद्धिरनुविधीयते। एक्शनप्रमाणेन विषयीकरणे वस्तुबलाव(द)दोषारक्षे (पाक्षे) पात्तदन्यवैयर्थ्य च न स्यात् । बुद्धिप्रतिभासस्य निर्वस्तुकत्वात् वस्तुसामर्थ्य भाविनामप्रसङ्ग । तदभिन्नमेकाकारविषयीकरणेऽप्यनिश्चितान्यापारमाकारान्तरसाकारक्षबुद्धिग्राह्य भिन्न- शब्दार्थोपस हारेप्पभिन्न बुद्धौ प्रतिभातीति सामान्यविशेषणविशेष्यभावसामानाधिकरण्यानि यथा- प्रतीति न विरुध्यन्ते । धर्ममिभेदोऽप्यस्यानेकार्थभेदसभवे तदेकार्यभेदविधिप्रतिपंधजिज्ञा- साया तदेय वस्तु प्रतिक्षिप्तभेदान्तरेण धर्मशब्देन 'सबोध्य बुद्धस्तथाप्रतिभासनात् व्यतिरिक्त धर्ममिदाऽविशेषेणापरमस्य स्वभाव धर्मितया व्यवस्थाप्य प्रदर्यते। तावता चाशेत धर्मधाम- गोर्भेदात् भेदवती बुद्धि प्रतिभाति । न वस्तुभेदाद्यथोक्तदोपात्तपाभूतभेदबाहुल्यचोदनया वचन- भेद साध्यसाधनभेदरच तत्स्वभावसमाश्रय धर्मप्रतिभासभेदरतत्यभावप्रतिपत्त कियत इति । तत्स्वभावग्रहाया घीस्तदर्थे धाप्यनापिका । विकल्पिकाश्तकार्यायभेदनिष्ठा प्रजायते ॥७८॥ तस्यां यद्रूपमाभाति बाह्यमेकमिवान्यतः । प्यावृतमिव मिस्तत्व परीक्षानगभावतः ॥७९॥ अर्या ज्ञाननिविष्टास्ते पया व्यावृत्तिरूपिण. । तेनाभिन्न इवाभान्ति घ्यावृताः पुनरन्यतः ॥८॥ त एवं तेषां सामान्यसमानापारगोचरैः । शानाभिधानमिप्यार्थी व्यवहारः प्रतन्यते ॥८॥ सच सर्व पदार्थानामन्योन्याभावसंधय । तेनान्यापोहविषयो वस्तुलाभस्य संश्रयः ॥८॥ येपि जन्य-- . शब्दार्थ-क० ४ सचोद्य-क० ·स्वार्थानुमानपरिन्छ । पत्रास्ति वस्तुसर पो यथोक्तानुमितो यथा । नान्यत्र भ्रातिसाम्येऽपि दोपतेजो मणौ यथा ॥८॥ तककार्योऽनेकोऽपि तदकार्यान्यतामय । एकत्वेनाभिधाज्ञान व्यवहार प्रतापते ॥८४) तपाऽनेकाकृदेकोऽपि तझावपरिदीपने । मतत्काविभेदेन नानाधर्मा प्रतीयते ॥८५।। यथाप्रतीतिकथित दावार्योऽसावसप्तपि । सामानाधिकरण्य च वस्तु यस्य न सभव ॥८६॥ पमिधर्मव्ययस्थान भेदोऽभेदश्च पादृश । असमीक्षिततत्वार्यों ययालोके प्रतीयते 11८७॥ त तथैव समानित्य साध्यसापनसस्थिति । परमार्थावताराय विद्भिरबकल्प्यते ॥८॥ ससृज्यते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्था पारमापिका । रूपमेकमनेक च तेषु बुद्धरुपप्लव ८९॥ भेदस्ततोऽय बौद्धार्थे सामाय भेद इत्यपि । तस्यंष चायथ्यावृत्त्या धर्मभद प्रकल्प्यते ॥९॥ साध्यसाधनसकपे वस्तुदशनहानित । भद सामायससृष्टो पाहो नान स्वलक्षणम ||९१॥ समानभिनायाकारंन तद प्राा कपचन । भेदाना बहुभदाना तौकस्मिन्नयोगत ॥१२॥ तबूप सर्वतो भिन्न तथा तत्प्रतिपादिका । नश्रुति फल्पना 'चास्ति सामायेनैव पतित ॥१३॥ इति संग्रहालोका । किं पुन कारण स्वलक्षण शब्दा म प्र[11b]युज्यन्ते । यस्मात- शम्दा सकेतित प्राहुय्यवहाराय तस्मत । सदा स्वलक्षण नास्ति सकेतस्तेन तत्र ॥९॥ न हि दाम्दा असकेनितमर्थ प्रकाशयन्ति । सकेतश्च व्यवहारार्थ कियतेऽपि मामेत शब्दात कृतसकेतादुत्तरकालमिममर्थ प्रतिपद्यतेति । ने च प्राक्कृतसवपस्वकत्र स्वलपणे धान्दस्य पश्चात प्रयोगो युक्त, तस्य देशकालव्यक्तिमदाऽनास्कन्दनात् । तस्मान स्वलक्षण समय" . दास्तिक ·३. प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । सामान्य तहि व्यतिरिवतमव्यतिरिक्त वाच्यापि (क्त व्यापि) शब्दरभिधीयते । व्यवहारखालामावा(घ)दोषः। नैतदस्ति । यस्माद्- अपि प्रवत्तेत पुमान् विज्ञायाक्रियाशमान् । तत्साधनापेत्यर्यप सयोग्यतेऽभियायकाः ॥१५॥ न खलु वै व्यसनमेवंतल्लोक्स्य पदयमसमेतयनप्रयुजानो वा शब्दान् दुखमासीत् । कि तहि सर्व एवास्यावघेय आरम्भ फ्लार्थ , निष्फलारम्भस्योपेक्षणीयत्वात् ।। तदय वचिनियुञान. किञ्चित्फ्लमेवेहितु युक्त । तच सर्वमिष्टानिष्टप्राप्ति- परिहारलक्षणम् । तेनायमिष्टानिष्टसाधनासायन शास्वा तत्र प्रवृत्ति निवृत्ति च पुर्या कारयेय वेति शब्दान् नियुञ्जीत नीयोगे वाद्रियेत, अत्यथोपेक्षणीयत्वात् ।। तत्रान क्रियायोग्या जातिः नहि जाति क्वचिद्वाहादाबुपतिष्ठते। न च तादृश प्रकरणमन्तरेण लोके शब्द. प्रयोगो व्यवहारेषु । व्यक्तेरशक्यचोदनत्वात् लक्षितलक्षणायं जातिचोदनेति चेद् । अशब्दचोदिते सत्यपि सबन्धे क्थ प्रवर्तते । न हि कश्चिद्दण्ड छिन्धीत्युक्ते दण्डिन छिनत्ति । नाप्यसभवाद्वयक्ती प्रवृत्ति । एव ह्यसबद्धप्रलापी स्यात् । न ततोऽन्यत्र प्रवृत्तिलीवर्ददोहचोदनायत्। न चार्थान्तरचोदनेनार्यान्तरस्य लक्षणम् । न हि सबन्धे सत्यपि दण्डसम्दादण्डिनि प्रतिपत्ति । अनियतमम्बन्यत्वात्तम नेति चेत्। तत्तुल्य जातावपि, व्यक्तीनामपाये वेयलाया' जातेरवस्थानात् । भात्रादिशब्दास्तु सवन्धिशब्दस्वादाक्षिपेत् परम् । न तया गोत्यादि- श्रुतप सबन्धिवाचिन्य , अपेतब्यक्तीनामपि जातीना तातिभ्यो नित्यमनुगमनप्रसङ्गात् । सर्वदा तत्सबन्धयोग्यताप्रतीतेरिप्टमेवेति चेत् । सर्वदा तहिं गौशब्दादप्रवृत्ति , सहिता- सहितावस्थयोविशेषेणानाक्षेपात् । व्यक्तिसवन्धिन्या जातेश्चोदनाददोप इति चेत् । तहि तविशेषणत्वेनाऽवस्थिता व्यक्तिरादिक्षप्तवेति तद्वानभिधेय स्यात् । न च जातिव्यक्तयो कश्चित् सम्बन्धोऽन्योन्यमजन्यजनकत्वेनाऽनुपकारात् । ततो सक्षणमाययुक्तम्। तस्मान जातिशब्दनिवेशनम्, फलाभावात् ।। । सापि एव तहि तदानल अक्रियास्विति तत्र शब्दो नियोक्ष्यते । स च।

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । साक्षाप्त योज्यते करमार यदि व्यक्तौ शब्दनिवेशन फलवत् । स च शन्द कस्मान्न साक्षाद्वयक्तिप्वेव नियुज्यते । कि तान्येन व्यवधिना? आनन्त्याच्चेदिदं समम् ॥१६॥ स्यादेतत्-आनन्ल्यावयवतीनामशवय शब्देन सबन्ध कर्तुम् । एव सतीदमान-त्य सत्यपि समानम् । जात्यापि हि विशिष्टा व्यक्तय एव वक्तव्या इत्यकृतसबन्धस्यानभि- पानादवश्य तम सबन्ध करणीयः । स च न शक्यते । तत्सम्बन्धिनिकरणात्तत्रापि कृत एवेति पेत् । उफामप्र-कृतादन्यत्राप्रतीति । नसबन्धोऽस्तीति ।। अपि च तत्कारिणामतत्कारिभेवसाम्ये न कि कुत । यामर्थक्रियामधिकृत्यायमर्थे दादानियुडवते तत्कारिणामनामन्येभ्यो भेदात् तव चंपा- ममेदे कि न शब्द प्रयुज्यते । सदोषस्य साम्याच्चेदस्तु नातिरल परा ॥१७॥ स्यादेतत्--अन्यव्यावृत्तेऽपि शब्दार्ये व्यावृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभिधानात् न तद्वत्पक्षा- द्विशेप । को ह्या विशेषो व्यावृत्तिातिावृत्तिमान् जातिमातिति । अस्तु नाम तद्वद्दोषो जातिरन्या मा भूत् । जातिगपि ह्ययभ्युपगच्छताऽवश्य भावाना भेदोऽभ्युपगन्तव्य । तदभावे [12] तस्या अप्यभावप्रसङ्गात् । स चैकस्माद्भेदस्तदन्येषामभेदस्तद्विशिष्टेग्वर्थेषु प्रतिपत्तिरस्तु । सर्वथा दोपपरिहारस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अर्थान्तराभ्युपगमे प्रयोजनाभावात् । तदर्थ स्यान्मेन साधनात् । तदभ्युपगमस्य चावश्यमावित्वात् ।। अपि च तबन्यपरिहारेण प्रवर्ततेति च दनि । उच्यते तेन तेभ्योऽस्याऽव्यवच्छेदे कय च स ॥९८॥ शब्द ह्येष प्रयुञ्जानोर्थेष्यनिष्टपरिहारेण प्रवत्ततेति प्रयुडवते । तत्रान्यत्र च प्रवृत्त्या नुज्ञाया तमामग्रहणवपश्यात् । प्रवृत्तिनिवृत्यनुज्ञाया चकचोदनाऽनादरादवचनमेव स्याद् अन्यम्यावृत्ताऽवभिधाने। तस्मादवश्य शब्देनायव्यवच्छेदश्चोदनीयः । स भाभिग्नस्तद- न्यपिवति जातियोऽप्यस्ति। तन्नियतायुएगम नियतचोदने जात्यप्रसाधनं च परित्यज्या- पन्तिरकल्पनमनर्थनिर्वन्ध एव । यथावत्पनमस्याश्योगात् । न वै व्यवस्ट्रेशे न क्रियते । प्रवृत्तिविषय तु कयद्भिाँतिरुक्ता ॥ स्पबच्छेवोऽस्ति पेदस्य नन्वतावत् प्रयोजनम् । साम्दानामिति कितत्र सामान्यनाररेण . Itn ·न सा प्रमाणवात्तिक स्वीपज्ञवृत्तिसहितम् । ननूक्त प्रवृतिविषय प्रदश्यते इति । उपतमिदमयुक्त तूक्तम् । तथा प्रवृत्तियोग्येति निवेदितमेतत् । तद्वारेणाचोदितेऽवृत्तिरप्युक्ता। तद्बच्चोदनेऽपि व्यवधानम् । जातितद्वतो प्रवृत्तिविषयत्वे व्यावृत्तितदातो कि नेप्येते ? व्यावृत्तरवस्तुत्वेनाऽसाघनत्वा चेत् । ततुल्य जाते । तद्वत साधनाददोष इति नेत् । तुल्य तद्वधावृत्तिमत । अवस्तुग्राही च व्यावृत्तिवादिना शाब्द प्रत्यय । स विभ्रमवशादकारकेऽपि कारका- ध्यवसायी प्रवर्तयति । वस्तुरावादस्तु वरतूत्पत्या तत्प्रतिबन्धे सति भवत्यन्यथा नवास्ति। पस्तू त्पत्तेरभ्रान्तिरिति चेत् । न । अतत्प्रतिभासिनस्तदध्यवसायात्। मणिप्रभाया मणिभ्रान्ति- दर्शनेन व्यभिचारात। भ्रान्तेरवस्तुसदाद इति चैत । न । यथोक्तेनंद व्यभिचारात् । पितप प्रतिभासो हि भ्रान्तिलक्षणम् । तनातरीयतया तु सवादो न प्रतिभावापेक्षी । वस्तुनि तु यथाभावमपितचेतस प्रवृत्ती प्राहस्य सामान्यस्यानयंत्रियायोग्यत्वाद् अप्रवृत्ति । अन्यत्र च प्रवृत्तावतिप्रसङ्गात् । तद्वग्रहणे च (चा) सामध्यं वयादय प्रोक्ता । जातिग्रहणेऽपि सबन्धाच्छिलप्टाभाराा बुद्धि प्रवर्तयतीति चेत् । तदा न जातिनं तद्वान एकस्यापि स्वभावा (व)स्थिते रग्रहणादिति परयाद एवाधित स्यात ॥ एव तहाँन्वयिन कस्यचिदर्थस्याभावात् प्रकृतिभिन्नप्वर्येषु तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञान न स्यात । नप दोष । यस्मात्- ज्ञानाद्यर्थक्रियो ता ता वृष्ट्या भेदेऽपि कुर्वत । अर्यास्तदन्यविश्लेषविषयध्वनिमि सह ॥१०॥ सयोज्य प्रत्यभिज्ञान कुर्यादप्यन्यदर्शने । पु(उ)क्तमेतत्-भदेऽपि मावास्तुल्यार्थक्रियाकारिण, चक्षुरादिवदिति । तामेका ज्ञानादिकामकिया तेणु पश्यतो वस्तुधर्मतयवान्यभ्यो भिद्यमाना भातास्तद्वयावृत्तिविषयपनि ससृप्ट 'तदेवेदम् इति स्वानुभववासनाप्रबोधन ससृष्टभद मिथ्याप्रत्यय जनसन्ति । अयथा न भेदससर्गवत्री बुद्धि स्याद्यषा दण्डिपु। न हि तत्रय दण्डयोगेऽप्यन्यत्र 'स एवायम्' इति । किं सहि तदिह इति । न व प्रत्यभिज्ञानम्। किं तहि ? 'तदेवेदम्' इति । तन्न तदेकमनेकत्र पश्यतोऽपि भदससर्गदद्युक्तम् । विभ्रमवलातु तथा ज्ञाने न विरोध । निमित्ताऽभावाद्विभ्रमोऽयुक्त इति चेत् । त एव भावास्तदेकार्थकारिणोऽनुभवद्वारेण प्रकृत्या विभ्रमफ्लाया विकल्पवासनापा हेतुत्वानिमित्तम् । मरीचिकादिष्वपि जलादि. भान्तैस्तावेदाभिन्नाकारपरामर्शप्रत्यय[12b]निमित्तानुभवजननी भावौ कारण भिन्नावपि । न हि तत्रान्यदेव किंचित् सामा यमस्ति यत्तया प्रतीयते । सत्वे वा सदर्थग्राहिणी बुद्धि तिर्न स्यात् । अभूतानारसमारोपाद् भ्रान्तिरिति चेत् । न तहि सा त सामान्पग्राहिणी। यमेव सल्पानारमियमारोपपति, स एवास्या विषयः, मविषयीकृतस्यायवयसमारोपात् । आवारान्त १ सामान्यदे.. * स्वभावस्थित्यग्रहणात्-कर ·स्वार्यानुमानपरिच्छेद। रवत् । स च तत्र नास्तीत्यसामान्यम् । सति सामान्यग्रहणे तदारोप , नान्यथाऽतिप्रसङ्गादिति चेत् । सत्येककार्यकारिग्रहण इति कि नेप्यते ? अवश्य चेच्छतापि सामान्य व्यक्तीनामेक- कार्यजननशक्तिरेष्टव्या। ततस्ता एवान्योन्या( एवान्येभ्यो ) भिद्यमानास्तादृश प्रत्यय जनयन्तीति किमत्र सामान्येन ? यथाभावमेवाऽसगृष्टभेद किं न प्रत्येति चेत् । अशक्तिरेपा विकरपानामविद्याप्रभवात् । न वै बाह्यापेक्षा एवं भ्रान्तयो भवन्ति । किंतु विप्लवादान्तरात्। केशादि- विभ्रमवत् । अविद्योद्भवाविप्लवत्वे चक्षुर्विज्ञानादिप्वपि प्रसङग । न। तस्या विकल्प- लक्षणत्वात् । विकल्प एव ह्यविद्या । सा स्वभावेनैव विपर्यस्यति । 7 चैमिन्द्रियज्ञानाति विकल्पकानि । न वा तेष्वयेप दोषोऽदयाना द्वयनिर्भासादिवि वक्ष्याम । सर्वेपा विप्लवेऽपि प्रमाणतदाभासव्यवस्था आश्रयपरावृत्तेरर्थक्रियायोग्याभिमतरावा- दनात् । मिथ्यात्वेऽपि वा प्रशमानुकूलत्वात् । मातृराज्ञादिवत् । मरीचिकाया जलशान- स्यान्यस्य च विभिन्नभावोत्पविभ्रमस्य चाविशेषेऽप्यभिप्रेतार्थक्रियायोग्यायोग्पोत्पते अर्थ- सयादेतरौ। अयोग्यात् क्यमुत्पतिरिति चेत् । विकल्पानामर्थप्रतिबन्यनियमाभावात् । न हि विकल्पा यथार्थमेव जायन्ते । सति मरीचिकादर्शने जलभ्रान्तिरिति तदुद्भवेत्युच्यते, म यथास्वभावमजलविवेकिनार्थेन स्वभावानुकारप्रत्यर्पणेन जननात् । सा तु विशेपलक्षणा:- पाटयात् प्रत्ययापेक्षिणा स्ववासनाप्रबोधन जन्यते । तस्माद्भिन्नजन्मनो विकल्पविभ्रमात् 'तदेवेदम्' इति प्रत्यभिज्ञानम् । [न] सयतिरिक्तम्य सामान्यस्य दर्शनात्, नाऽव्यतिरियतस्य, व्यक्तिवदान्वयात् ॥ अपि च परस्यापि न सामुद्धिः सामाग्यादेव फेदलात् ॥१०॥ न हि परोयना बुद्धि केवल सामान्यभाविनी वक्तुमर्हति ।। नित्यं तन्मायविज्ञाने व्यक्त्यज्ञानप्रसहगतः । यदि हि नित्यमनया बुद्धया सामान्यमेव गृह्यताप्रतीतव व्यक्ति स्याद् अनेन ज्ञानेन ।। तवा कदाचित् संवद्धस्याऽगृहीतस्य तद्वतः ॥१०२॥ तहत्तानिश्चयो न स्याद्वयवहारस्ततः कयम् ? पदा सामान्यग्राहिणो विज्ञानस्य न भेद बालम्बनभावेनोपयुज्यते, तदा न तो कदाचि- दपि रिसप्टो गहीताविति 'इदमस्य सामान्यम्, वय या तान्' इति न स्यात् । सपा च तत्प्रतिपत्त्या तगति प्रतिपत्तिर्न स्यादन्तिरवत् ॥ नवमिन्द्रि०क.

·३४ प्रमाणवातिक स्वीपज्ञवृत्तिसहितम् । एकवस्तुसहायाश्चेद्वपक्तयो जानकारणम् ॥१०॥ स्यादेशत्-भवन्ति व्यक्तयस्तस्याऽलाबनभावेन कारण न तु केवला । पुनरासामेक सहकार्यस्ति तदा तत्सहित गृह्यन्त इति ।। यदा वस्तु किं तासा नानात्व समपोहति । नानात्वाञ्चकविज्ञानहेतुता तासु नेष्यते ॥१०४।। कि तेषा भेदाना तेनैकेन नानात्व निराश्यिते। नानात्व हि तेप्वेकज्ञानाकारणत्वे पारणमुच्यते ॥ अनेकमपि योकमपेक्ष्याभिप्रबुद्धिकृत न घूमोऽनेकमेक प्रत्यय न जनयति भेदादिति। न भेदा जनविरोधी। किंतहिं ? कैवल्यम् । तेन क्सहिता जनयन्त्येव । एव तहि ताभिविनाऽपि प्रत्येक क्रियमाणां घिय प्रति ॥१०५॥ तेनैकेनापि सामय तासा नेत्यग्रहो धिया । वमिदानी ध्यक्नीना तय ज्ञाने मामर्थ्यगति । प्रत्येक तासामभावेऽपि तदावा- दसति सामान्येऽभावादितरथा न भावात् । नप दोष । चक्षुर्विज्ञान भवतीति न समूहेपि तेपामसामर्थ्यम् । तथहापि प्रत्येकमेकापाये भवतीति न सर्वदासामर्थ्यम् ॥ यथा नीलादिष्वेकापायेऽपि . विषम उपन्यास । तपाहि- नौलादेन विज्ञान सामयदर्शनात् ॥१०॥ शक्तिसिद्धि समपि नैय य्यश्ते कपवन । नीलादीनां चक्षुर्विज्ञाने प्रत्येकमपि सामथ्र्य [13a] दृप्टमिति समूहेऽपि शक्तिरविष्टा । तथा न पदाचित् व्यक्तय सामान्यनिरपेक्षा मन्वयि विज्ञान जनयन्ति । तस्मादरागर्या एव ध्यक्तयस्तत्रेति न गृहोरन् ।। तासानग्यतमापेक्षं तम्चेउक्त म देवलम् ॥१०॥ अयापि स्यान देमरहिन कुदिन्ट पट रोति । प्रत्येक वेमाभावेऽपि वुविन्द करोतीति म तत एवोत्पत्ति । तपान वेवलमैकवण्यापपाये विज्ञानोत्पत्तावपि सामान्य सदेतु । तासो व्यक्तीनामेवा काचिदपेश(क्ष्य) विज्ञानमुत्सादयतीति ।। एवं सति करमेशमुसुमुस्ता पमेका धियं च न ।

·स्वार्यातुमानपरिच्छेद । भिनाना घर्यानामेकार्थोपक्रिया विरोधिनीति सर्वोऽयमारम्भ । ताश्चेद्वयक्तयो मिन्ना अप्येक सामान्यमुपकुर्वन्ति, क पुनरासा विज्ञानेनापराध कृतो यत्तत कुर्वन्ति ? कि तेनासामन्तर्गडुना सामान्येन ? यथा भिन्नानामप्पेकसामान्योपकारशक्तिरेव तदेवक विज्ञान कुर्वन्तु ॥ किंच कार्यश्च तासां प्राप्त सौ जननं यदुपक्रिया ॥१०८॥ न ह्यनतिशपमात्मानमस्य पूर्ववद् विनत कश्चिदुपकारको नामातिप्रसद्धगात्। अर्या- न्तरजननेऽपि तस्य किं तेन ? तस्य तदाश्रयत्वेऽनुपकारिण कोऽयमाश्रयायिभावोऽतिप्रराङ्गो वा। उपकारेऽपि तत्रैव तत्प्रतिबन्ध इति किमन्यस्तत्करणात्तदुपकारी। तदपेक्षस्याश्रयस्य तदुपयोगेऽनुपकार्यत्वे फेयमपेक्षा नाम ? तदुत्पत्तिधर्मा स्वभावप्रतिबन्धादपेक्षते नाम । अनाधेयातिशयात्मा च पर(परान् ब)पेक्षते नेति व्याहतमेतत् । तस्माद्य कश्चित् कस्यचित् क्वचित् प्रतिबन्ध स सर्वो जन्यतापामेवान्तर्भवति', परभावोत्पादने सदनुपकारात् । भकिचित्करस्य चानुषकारात् । तस्मादधक्त्युपकृतस्य सामान्यस्य विज्ञानजनने व्यक्तमस्य तरकार्यताऽनुपज्यते। केवलस्य तत्सामर्थ्य व्यक्तीना क्वचिदप्यत्र सामर्थ्याऽसिद्धरणाह्मत्वम् । समर्षा व्यक्तय', ज्ञाने प्रतिभासनादिति चेत् । कथमसिद्धोपकाराणा प्रतिभास इति ? स एव सामान्याभ्युपगमे चिन्त्यते। यस्मानानुपकारको विषयोऽतिप्रसगात् । नाऽविषयस्य विज्ञान प्रतिभास । अनुपकारकस्याविषमत्वेऽतीतागागतादीनामविषयत्वमसतामुपकाराऽसामर्थ्यादिति चेत् । भवन्तु नाम तज्ज्ञानानि निविषयाणि । निविषयत्वेऽपि तदनुकारी प्रतिभास । तद्रूपानुभ- वाहितवासनोत्पतेरात्मभूत एवं विज्ञानस्य । भायाभावानुविधानाच्च सामथ्र्यम्, न प्रतिभा- सनाद् । अप्रतिभासिनोऽपि व्यक्तिव्यतिरेकेण सामान्यरय भावात् । प्रतिभासिनामपि केशादिविप्लवानामभावाद् ॥ अभिनप्रतिभासा धीनं भिन्तेष्विति चेन्मतम् । ने मोऽनेकमेककार्यकृन भवतीति । कि तहि । न भिन्नेषु पदार्येष्वपिततदाकारा बुद्धिरभिन्न प्रतिभासिनी स्यात् । न वै सामान्यग्राहिणीषु स्वलक्षणप्रतिभास । तदभावेऽपि तामा भावात् । आकारान्तरेण च स्वज्ञाने प्रतिभासनात् । अनेकाकारायोगादेकस्याति- प्रसगाच्च। तस्मान्नेय भिनार्थग्राहिण्यभिन्ना प्रतिभाति तदुद्भवा। अतत्प्रतिभासिन्यायध्यव- मापविभ्रमात् व्यवहारयति लोकम् । स तु तस्या प्रतिभासमान आकारो नायध्वस्त्यन्यत्र भेदादभेदिन । स चारूप । तमेवैषा गृहृती तया विप्लवत इत्युक्त प्राक् । अपि च-वस्तुसामान्यवादिनोऽपि भिन्ना एव व्यक्तय । कष तास्वभिन्नाभासा बुद्धिरिति तुल्य चोद्यम् । न तुल्यम् । तत्राभिन्नस्य सामान्यस्य ' मेवोद्भति-क ·प्रमाणवातिक स्वोपज़वृत्तिसहितम् । सद्भावात् । ननु तत्र तस्याभास ततोऽपि न लक्ष्यते। सा हि वर्णसस्थानप्रतिभासवतीति भाव्यते। न चेदृश [13b]सामान्यम् । न च ततो व्यतिरिक्तः कश्चिदभिन्न आरोऽस्ति । आकृतिसामान्यवादिनोऽपि विशेषवत्तस्याऽव्यतिरेकादर्थान्तरेऽवृत्तिरिति भेदानामिन प्रतिभासो युज्यते ॥ अथवास्तु प्रतिभासो धिया भिन्न समाना इति तस्ग्रहात ॥१०९॥ - नव तास्वभिन्न प्रतिभामोऽस्ति समाना इति ग्रहणात् । न होकस्मिन् प्रतिभासे समाना इति युक्तम्। किराहि तदेवेति । द्वमस्य ग्रहणाददोप इति चेत् । तथापि 'तदिह' इति स्यान्न समाना इति । तदेव तासा साम्यमिति चेत् । कयमन्योन्यस्य साम्यम् तत्सबन्धादिति चेत् । न। अप्रतिवद्धस्य सवधायोगात् अतिप्रसङ्गाच्च ।। कथ ता भिन्नघौग्राह्या समाश्चेत् ननु समाता इति प्रहणादारवभिन्न प्रतिभास । न चैतहर्शन भिनामिनयो प्रतिभासनात् समाता इति प्रतीति । कि तहि ? एककार्यता। सादृश्यम् न हि वयमर्थज्ञाने द्वावाकारी पश्याम । अपश्यन्तश्न क्यमर्थद्वयवल्पनाऽऽत्मानमेव विप्रलम्भामहे । एक्कार्यास्तु व्यवनय कल्पनाविषयतामुपयान्त्यस्तथा नया विभ्रमात मिथीक्रियत इत्यनवद्यमेतत् । ननु धी कार्य तासा सा च विभिद्यते ॥११॥ प्रतिभावम् । तद्वत्तत्प्रतिभासिनो विज्ञानस्यापि भेदात् कयमेककार्या ? तद्धि तासा कार्य तच्च भिद्यते । यदप्युरकाहरणादिक्मेक घटादिकार्य तदपि प्रतिद्रव्य भेदाद्भिद्यत एवेति नैक भेदाना कार्यमस्ति । नेप दोष । यस्मात्- एकप्रत्ययमस्यि हेतुत्वाद्धारभेदिनी । एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता ॥११॥ निवेदितमेतद्यथा- भावाना स्वभावसमगोऽस्तीति । तत्र ससृष्टाकारा दिर्धा न्तिरेव । ता तु भेदिन पदार्था प्रमेण विकल्पहेतवो भवन्तो जनयन्ति । स्वभावत इति च। स त्वेपामभिन्नो भद इत्युच्यते, ज्ञानादे कस्यचिदेवस्य बरणादतत्कारिस्वभावविवेक । तदपि प्रतिवन्य भिद्यमानमपि प्रकृत्येकप्रत्यवमर्शस्याभेदावस्कदिनो हेतुर्भवभिन्न स्याति । तथाभूतप्रत्ययमाहितोरभेदावभासिनो ज्ञानादेरर्थस्य हेतुत्वाद्वयक्तयोऽपि ससृष्टाकार स्वभाव भेदपरमार्थ स्वभावा एक प्रत्यय जनयन्तीत्यसकृदुक्तमेतत् ।

·३७ स्वार्यानुमानपरिच्छद । तस्मादेककार्यतंव भावानामभेद ॥ सा चाऽतरकार्यविश्लेष एव। तदन्यस्यानुत्तिन । वस्तुन । अदृष्ट प्रतिषेधाच्च न हि दृश्य विभागेनाप्रतिभासमान गस्तीत्युक्तमेतत। सति वा क्वचिदनाश्रित कथ शानहेतुरिति प्रतिपेघस्य न विधानातकल्पना युक्तेति । तस्मात सकेत अपि तद्विदयिक ॥१२॥ एव युक्त । योऽयमन्योन्य विवेको भावाना तत्प्रतीतय एवं सकेतोऽपि क्रियमाण शोभत ॥ अतत्कारिदियेकेन प्रवृत्त्यथतया श्रुति । पदि हि न तत्प्रतीत्यर्थ सकेतस्तस्य व्यवहारकालेऽप्यसस्पर्शान्नान्यपरिहारेण प्रवत्तंत । न हि तेपा तेभ्यो विवेक शब्देन चोदित इति ।। सा र श्रुति अकार्यकृतितत्कारितुल्यरूपावभासिनी ॥११३॥ घिय वस्तुपृथग्भावमात्रबीजामयिकाम् । जनपन्त्यप्यतत्कारिपरिहाराहगभावत ॥११॥ वस्तुभेदाधयाचा न विप्तवादिका मता । ततोऽन्यापोहविषया तत्काषितभावत ॥११५॥ एकस्वभावरहितेप्वयषु तमध्याहारो (ध्यारो)प्योत्पद्यमाना मिथ्याप्रतिभासत्वादका कारिणमपि कार्यकारिणमिवाध्ययस्पती वस्तुपृथग्भावमात्रबीजा समानाध्यदसाया मिथ्यावृद्धि श्रुतिर्जनयन्त्यपि । तदन्यपरिहाराजगभावात । परमार्थतस्तद्वयतिरेकिषु पदार्थप न विसवादिये त्युच्यते । तशा हि स तेषु व्यतिरेको भूत सर्वथाऽन्यतिक्मणीयत्वात् । नको व्यतिरिक्तो:- व्यतिरिक्तो वा, सर्वयाऽयोगात् । तस्य समावेशन वस्तुनि दूरोत्सृष्टमेव वस्तु स्यात्, शब्द.

·प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । शानाभ्या तद्विपयाभिमतस्य तस्यामा[14a]वात् । अन्यस्य च वस्तुधर्मस्य यस्यचिदसस्पर्शात् । तत एव च सा श्रुतिरन्यापोहविषयेत्युच्यते अन्यव्यावृत्तेप्वर्थेषु व्यावृत्तिभेदमुपादायाऽविशेषण निवेशनात् । व्यवहारेऽप्यन्यपरिहारेण प्रवर्तनात् ।। अक्षम्यतिरेकेण धृक्षार्थग्रहणे इपम् । अन्योन्याश्रयमित्येक यहाभावे द्वयाग्रहः ॥११६॥ सकेताऽसंभवस्तस्मादिति केचित् प्रचक्षते । यद्यवृक्षेभ्यो भेदो वृक्षस्तस्यावृक्षग्रहणमन्तरेण तथा ग्रहीतुमराम्यत्वात्, मविज्ञानवृक्षणा• वृक्षस्यापि तद्वयवच्छेदरूपस्यापरिज्ञानात् बुद्धावनारूढेऽये [न] सर्वत. शक्मत इत्येके । तेषामवृक्षाः सकेते व्यवच्छिन्ना न था ये एवमेक वस्तु सामान्यमभ्युपगम्येतरेतराश्रयमन्यव्यवच्छेदेन सकेरो चोदयन्ति, सेपा तत्रापि सकेतकरणेऽवृक्षा व्यवच्छिन्ना न वा? यदि ॥११७॥ प्यवच्छिन्नाः कथ माताः प्राक् घृक्षग्रहणादृते । न हि तदा प्रतिपत्ता वृक्ष वेति, नावृक्षम् । तज्ज्ञानायव तदथितयोपगमात् । सोs- जानान क्यमवृक्षध्यवच्छेद प्रतिपद्येत सकेते । [अ]प्रतिपत्तौ चापरिहृततदन्मनिवेशिन. अनिराकरणे तेषा सकेले व्यवहारिणाम् ॥११॥ न स्यात्तत्परिहारेण प्रवृत्तिक्षभेदयत् । न हि सकेते परात्र्यवच्छेदेन निवेशिताच्छब्दात् व्यवहारे तत्परिहारेण वृत्तिवना शिशपादिभेदवत् ।। अथापि स्यात्--- अवियाप निषिध्यान्मत् प्रवश्येकं पुर. स्थितम् ॥११॥ यक्षोभ्यमिति सकेत. क्रियते' तत्प्रपद्यते । प्यवहारेपि तेनायमदोष इति चेत् न बै बस्तुमानान्यवादिना स्यचिद् व्यवच्छेदेन किंचिद्विधीयते। कि तहि ? एकमग्रतो व्यवस्थित वस्तु सदयं वृक्षोऽयमिति सकेत क्रियते । सकेतकाले तथा दृष्टमेवा- यमर्थ सत् सवन्धिन च व्यवहारेऽपि प्रतिपद्यत इत्यसमान प्रसङग ॥ कुत-क.

·स्वानुमानपरिच्छेदः । नासमानो यस्मात्तत्रापि तरुः॥१२॥ भयमप्यसमेति प्रसङ्गो न निवत्तंते । एक प्रदश्यं 'अय वृक्ष' इति ब्रुवाणोऽयमप्पयमैवेत्युभपी गति नातिवर्तते । तयोरच स एद दोप। न दोषो दृष्टविपरीतस्य सुज्ञानत्वात् । एक हि कचित् पश्यतोऽन्यत्र तदावार- विवेक्निी बुद्धिमनुमवत ततोऽन्यदिति यथाऽनुभव तद्विवेचनो वैधम्पेनिश्चय उत्पद्यते । स ह्ययमेव वृक्ष इति प्रदाय व्युत्पादितो यौतन पश्यति तमेवावृक्ष स्वयमेव प्रतिपद्यते । नेद व्यवच्छेदयाचिन सभवति, एकत्र दृष्टस्य रूपस्य क्वचिदनन्धमा । दर्शनेन प्रतिपत्तो व्यक्त्यन्तरेऽपि न स्यात्तथा प्रतीति ।। एव तर्हि तत्रापि तुल्यमेव तत् । पस्माद्- एकप्रत्यक्षमास्ये झान एकत्र हि स्थितः ॥१२॥ प्रतिपत्ता तदतदेवूनर्मान् विभजते स्वयम् । निवेदितमेतत् प्राग् यथते भावा प्रकृति दिनोऽपि विज्ञानादिकमक कार्य केचित् कुर्वन्ति नान्य इति । तानय तत्र स्वयमेव तदंतूनतईतूपच विभज्य प्रत्यति ॥ . तवृशित्तिनो भावान् 'भावो हेतुतमा थिय ॥१२२॥ अहेतुरूपविकलानेकरूपानिव स्वयम्। भेदेन प्रतिपद्यतेत्युस्तिभंदे नियुज्यते । १२३॥ त सस्था 'प्रतो(ति)यतो पो. भात्यक यस्स्यिवेक्षते । पा प्रत्यव प्रत्ययवशात्तयाभूतविकल्पकारमानामन्वयात्तद्रष्टुबुंदो विपरिवर्तमाना- स्तज्ज्ञानहेतुतमा तदन्ययावृत्ता वाऽतथाभूतानपि तथाध्यवसितानविभत्तबाह्याध्यात्मिकभेदान् पतिपत्ता प्रतिपत्तिमनुसृत्य 'एते वृक्षा' इति स्वपरविक्ल्पेवेकप्रतिमासानादर्श(4) विकल्प- विज्ञाने व्यवस्थितस्तद्विशानहेदून(तून) भेदेन प्रतिपद्यतेत्युक्तिमतदेतुभ्यो भेदे नि[14b]युडको । १॥ तस्या प्रतिपद्यमाना बुद्धिविकलरका भ्रान्तिवशादेवकवस्तुगहिणीद प्रतिमाति । न पुनरेक वस्तु तत्र दृश्यमस्ति । यस्य दर्शनादर्शनाम्मा भिन्नदर्शनेप्येष वृक्षावृक्ष विभाग कुति। नप पासादिप्रतिभाराविभागेन दण्डबद्दण्डिन्यग्रहणात् । अगृहीतस्य चापरप्रविभागेनानुप- साणात्। भात-- म० प्रतिपती-क० म० ·८० प्रमाणयातिवं स्वापशवृत्तिराहिलम् । आतिरप्यका दृष्टाया अन्यत्र द्रष्ट्रमाय यार तदनदनोवृक्षावृक्षात्ये व्यतिरंच वृक्ष स्यात् ॥ भयतु नाम घटादिगग्देप्यन्तरव्ययच्छेद । अथ शादिपदेप पथम् ? न घसंय विचिदस्ति यती भंद स्यात् । ततो भेदेन विपयोपरण एय सस्य शेयस्यात् । गंप दोषा यस्मात- क्वचिनियेशनायाय यिनियत्यं तपचन ।।१२४।। पुढे प्रयुज्यते शम्दस्तदयंत्यायधारणात् । म्यर्योऽन्यथा प्रयोग स्यात् सम्पादिपदेष्वपि ॥१२॥ ग्यवहारोपनीतेषु प्यपद्योस्ति' पश्चन । शब्द हि प्रयुजान सर्वो वयव्यतिरेको नातिवर्तते । तस्य प्रवृत्तिनिवृत्यर्थत्वात् । यदि ह्यय न कस्यचित् कृतश्चिग्निवर्तयेत् प्रवर्तयेद्वा बुद्धि यथाभूतानुज्ञानान् सर्वव्यवहारेषु न किंचिद्धाहरेदयाहारस्यावधारणनान्तरीयफ्त्यात् । यया 'पटेनोदवमानय' इति । यदि घटेनाम्नलिना वोदकानपन ययाक्यनिदभिमतं स्यात् 'उदयमानय' इत्यव वक्तव्य स्यात् । न घटनति । तथा पासुना वान्येन वा येन केनचिदानीनेनार्थ 'आनय' इत्येय ग्यादनाक्षिप्त करणकर्मवम् । एवमानयनमन्यद्वा विभिदनुष्टानमननुष्ठान वाभिमत तदा 'भानय' इयपि न ब्रूयात् । व्यर्थत्वाचनस्य । तया व्यवहारोपनीताना ज्ञेयादिशब्दानामपि कैनचिद्वयवच्छेचन भवितव्यम्, अनन्याशडवाया प्रयोगायोगात । तय हि यदेव मूढमतेराशावास्यान तदेव निवर्त्यम् । अनाशडकमानो वा कि परस्माटुपदेशमपक्षेत। अथोतमस्कार च युवाण पथ नो मत्त स्यात् । तत्मस्वारायैव शब्दाना वृतमहोतत्वात् । अव्यवहारोपनीतश्प नव रश्चित् शयादिशब्दोऽस्ति । वाक्यगतस्य पदस्यार्थचिन्तनात् । क्व पुनरेते शब्दा प्रयुज्यन्त इति प्रयोगविषयचिन्तायाम यापोह उच्यते । अनिदिष्ट- प्रयोग जयशब्दस्य कोऽयं इति प्रश्ने न कश्चिदर्थ । त]न पचिदप्रतिपत्ते । तया घटादिशब्दानामपि। यापि क्वचित् प्रकरणे केवलशम्दश्रवणात् प्रतिपत्तिदंष्टप्रयोगविषयानुसारेण सावाइमत्वादपरिसमाप्ततदर्था विप्लव एव घटादिशब्दे । यथादर्शनमस्त्येव । तु तादृशो जैयादिशब्दप्वपि तस्मात सर्व एव शब्दप्रयोग नुतश्चिद् बुद्धि विनिवत्यै पचितिवेशनार्थसतत्साफल्यात् ॥ निवेशन च यो यस्माद्भिद्यते विनिवत्यं त ।।१२६॥ तद्भवे भिद्यमानानां समानाकारभासिनि । स चायमन्यम्यावृत्या गम्यते तस्य वरतुन ॥१२॥ कश्चिद्भाग इति प्रोक्तो रूप नास्पापि किचन । तदगतावेव शन्देन्यो गम्यतेऽन्यनिवर्तनम् ॥१२८॥ 1 च्छेदोस्ति-फ.

·स्वानुमानपरिच्छेद । न तत्र गम्पते कश्चिद्विशिष्टः केनचित् परः । न चापि शब्दो द्वपकृदन्योन्याभाव इत्यसौ ॥१२९॥ अरूपो रूपवत्देत दर्शन वृद्धिविप्लव । निवेश (श्य)मानोऽप्येप शब्दो यो यस्माद्भिद्यते त विनिवयं भिद्यमानाना भेदे समान- रूपप्रतिभासिनि आक्षिप्ततदन्यव्यावृत्तिनिवेश्यते । स एव चायम्-'अर्थान्तरव्यावृत्त्या तस्य वस्जुन कश्चिद्भागो गम्यते। गन्नोऽर्थान्तरनिवृतिविशिष्टानेव भावानाह' इत्यादिना निर्दिष्ट । स हि त भेद कथयनन्तरव्यवच्छेदमाक्षिपनेव वर्तते। एकगतभेदस्य चोदनायास्तदन्य- च्यावृत्याक्षेपनान्तरीयकत्वात् । स एव भेदस्तभावृत्त्या गतो भागस्तद्गतेस्तदुपाधित्वात्त- द्विशिष्टो गत इत्युच्यते । न पुनरर्थान्तरनिवृत्तिविशेषणभूता केपाचिदर्थाना [15a] यया विशिष्टा शब्दचोद्यन्ते । दण्डियत्। द्वयोहिं भिद्यमानयोर्भेदस्योभयगतत्वात् । एकगतभेदाभिधानेऽपि नान्तरीयकस्तदन्याक्षेपो भवतीति न तयोविशेषणविशेष्यभाव । एक- भेदाभिधानेऽप्यन्यव्यावृत्तिगतेरन्वयन्यतिरेकचोदनया व्यवहाराहगता शब्दाना दर्शयन्- "तद्वयावृत्त्या गम्यते। द्विशिष्टो वा" इत्याह । अत एव न शब्दस्य न तो व्यापारी- तदन्यव्यावर्तन स्वार्थाभिधान च । स्वार्थाभिधानस्य तदन्यव्यावृत्तिगते , स्वार्थस्य भेदरूपत्वात् । न झन्वयोऽव्यतिरेक, अनत्ययो वा व्यतिरेक, एकान्वयस्य परिहार्याभावे निष्फल चोदनत्वात् । तर्थकपरिहास्य क्वचित् स्थित्यभावे । स चाय भेदोऽहप । रूपवत्त्वेन त्वस्य दर्शन केवल बुद्धिविप्लव एव ।। तेनैवापरमार्योऽसावन्यथा न हि वस्तुन ॥१३०॥ घ्यावृत्तिर्वस्तु भवति भेदोऽस्याऽस्मादितोरणात् । रूप हि परमार्थ । भेदश्चद्रूप स्यात्-तत् तद्रूप स्यादतद्रूप वा ? तादूप्ये तदेवेति नान्यस्ततो भिद्यत । न हि तस्य रूपमन्यस्य स्यात् । न तदेव भेदस्य रूपम् । रूप चासौ। ततोऽन्यदेव स्यात् । ततश्च भावस्तस्माद्या- वर्तत । ततोऽस्मात्तस्य भेद इति न स्यात् । यत् सलु यद्भेदान्यावर्तते तदेव तद्भवतीति सोऽस्य भेद इति च न स्यात् । न ह्यन्योऽन्यस्य भेदो भवतीति सबन्धाभावात् । सति वा स कार्यकारणभाव इति रूप तजनित भेद इत्यपिशपात् सर्वकार्याणि स्वकारणाना व्यावृत्तय स्यु। रूपान्तरत्वे च भेदस्य ततोऽप्यस्य भेद इति भेदोपाधित्वाद् द्रव्यान्तरवन्न भेद स्यात । न हि भेदोपाधिरेव भेदोऽयमत इति विशेषनिर्देशात् । ततश्चोपाध्यभावे भेदस्यवाभाय स्यात् । तस्मान्न व्यतिरिक्तस्तदन्यगत्यभावाच्च बरतुनो न परमार्थ ॥ कप तांभिन्नस्य वस्तुन शब्देन चोदने तस्यैवान्यतोऽपि भैदादनशस्यै कभेदचोदने सर्वभेदगतेस्तत्र शप्रमाणान्तराणि व्यर्थानि न स्यु पस्मात् एकार्यश्लेषविच्छेद एको व्याप्रियते पनि ॥१३१॥ अन्तिरत्वे-क० ६ ·२ प्रमाणवार्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । लिष्टं या तर विच्छिन्न 'वाच्यं वस्तु न किंचन । पस्याभिधानतो यस्तुप्तामादखिले गतिः॥१३२॥ २भवेशानाफलः शब्द एकाधारो भवत्यतः । उक्तं प्राग्यथा "ससृष्ट-वाह्याध्यात्मिकभेदा बुद्धि, स्वमेवाभाव(स) व्यवहारममिया- योग्यमध्यवसाय शब्दार्थगुपनयति तब" इति। तत्रैव च ते शब्दा. तैस्तनांन्तिकारणः ससृष्टरूप इवाभाति यथासयेतं विच्छेदाप व्याप्रियन्ते । न चैक्साध्यं व्यवच्छंदमन्यः करोति । सवेत- प्रतिनियमात् । न तु विच्छिनं विचिद्वस्त्याक्षिप्यते, यस्याभिधानाद्वस्तुयलेनाखिले गति. स्यात् । शब्दागा बुद्धिविप्लवविपयत्वात् । तत्र चावस्तुनि वरतुसामाभावात् । तथा- भूतार्यदर्शनद्वारेणापं गानेवपर्मभेदाभेदप्रतिभासविप्लयानुसारी व्यवहार इति तस्य तत्प्रति- बन्धै मति सदव्यभिचारस्ततो वितथादप्यन्ते तयाभूत एव वस्तुनि ज्ञानसंवादात् । न पुनर्भिन्ना- कारग्राहिणा ज्ञानशब्दानामेववस्तुविषयत्वात नानाफल शब्द एकाधार , व्याधातात् । यथा वणिते तु वृद्धिप्रतिभासाश्रये न दोष इति ।। विच्छेदं सूचयनकमप्रतिक्षिप्य वर्तते ॥१३३।। यदान्यं तेन स च्याप्त एकवेत घ भासते । सामानाधिकरण्यं स्यात् तदा बुद्धधनुरोधतः ॥१३४॥ वस्तुधर्मस्य सस्पर्शो विच्छेदकरणे ध्वनैः । स्यात् सत्यं स हि तवेति नैकवस्त्वभिधायिनि ॥१३५॥ बुद्धावभाममानस्य दृश्यस्याभावनिश्चयात् । इत्यन्तरश्लोकाः ।। तेनान्यापोहविषयाः प्रोक्ता: सामान्यगोचराः ॥१३६।। शारदाश्च बुद्धपाचंव वस्तुन्येषामसंभवात् । यदि हि विधि[155]रूपेण वस्त्वेव सदविकल्पर्वा विषयीत्रियते सोऽयं सर्वार्थ- सर्वाकारप्रतीतिप्रसङ्गोऽसामानाधिकरण्यादपश्चेति मन्यमान प्रणेता न्यायशारत्रस्यान्यापोह- विषयावेती प्राह ॥ तथाहि- एकत्वादस्तुरूपस्य भिन्नरूपा मतिः कुतः ।।१३७॥ अन्ययव्यतिरेको वा नकस्यकार्यगोचरौ। वाह-क. २ कुर्वना-क. 3 इति सपहस्लोरा.-क. त्रिवेत- ·४३ स्वार्थानुमानपरिच्छेद । तदेकमनस (श) वस्तु कथ भिन्नाकाराभिर्बुद्धिभिविषयोक्रियेत, आकारभेदाश्रयत्वा- नेदस्य । तस्य चाभेदात् । तदात्मनोऽपि सामान्यस्य तदेवयोगक्षेमत्वात् । तदयमन्योन्यार्य- परिहारेणैकविषययो वृत्त्यभायात् सामानाधिकरण्यादिनं स्यात् । न च वस्त्वात्मन एकस्य तत्रैव वृत्तिरवृत्तिश्च युक्ता, व्याघातात्। न चान्यत्रावर्तमान सामान्य स्यात् । सामान्यस्य वृत्तिनं विशेपस्येति चेत् । न। भेदाभावात् । तद्धयेकारूप सामान्य वा भवेद्विशेषो धा। न ह्यसति रूपभेदेश्य विभागो युक्त । सति वा, अव्यतिरेको न स्यादित्युक्तम् । तदयमविभागोऽन्धियाद्रा न वा। न पुनरन्वयीऽनन्वयी च ॥ योऽपि भिन्नमेव सामान्यमाह, तस्यापि- अभेदव्यवहाराश्च भेदे स्युरनिबन्धना ॥१३८।। यथास्व शब्दा भिन्नमर्थमभिदधाना कथमेकार्थयुद्धयाथया स्य, अर्थान्तराभिधायिन- श्चानाक्षेपका निराकाडक्षत्वात् कय विशेषणविशष्यभावाश्रया ? सर्वन भावाद्वयावृत्त मंते दोषा प्रसङ्गिन । यया ह्यकरतस्माद्भिन्नस्तथान्योऽपीति भेदस्याऽसामान्यदोषोऽपि नास्ति । परिशिष्टा- भावस्तु प्रागवोचत ।। अपि च- एकफायेंषु भेदेषु तत्कायपरिचोदने ॥१३९॥ गौरवाशक्ति[व] फल्या दात्याया समा श्रुति । कृता वृद्धरतत्कार्यध्यावृत्तिविनिबन्धना ॥१४०॥ न भावे सर्वभावाना [स्वस्वभावव्यवस्थिते । पद्रुप शावलेयस्य बाहुलेयस्य नास्ति तत् ॥१४॥ अतत्कार्यपरावृत्तियोरपि च विद्यते । अर्याभेदेन च विना शब्दाभेदो न युज्यते ॥१४२॥ तस्मात्तत्कार्यताऽपोष्टासत्कार्यादेव भिन्नता । चक्षुरादौ यथा रूपविज्ञानंकफले क्वचित् ॥१४॥ अविशेषेण तत्कार्यचोदनासभवे सहि । सकृत् सर्वप्रतीत्यर्य कश्चित् साकेतिका श्रुतीम् ॥१४॥ पुर्यावृतेऽपि तद्रूपसामान्याद्वयतिरेकिण । योऽपि मन्यते--कथाभिग्नमर्थमन्तरेण बहुवेका श्रुतिस्रोपामसामान्यात् । एकवृत्तेरन्यत्र प्रत्ययाजननात् । अप्रत्यासत्तिके च प्रत्ययोत्पादेतिप्रसङ्गाते! चशब्दनिवेशनवैफल्यादे- कार्यनियोगाभायात् । भिनस्वभावाना पग्नियोगे न तथा चोदिताना विभागापरिमानादिति ।

·न प्रमाणवातिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । तस्याप्येकमस्तीत्येव लोन शब्दो निवेशनीयस्तहकमेना थुति वस्तुशक्त्यैव ध्वनयतीति । नास्त्येतत् । किं तर्हि ? केनचित् प्रयोजनेन वेनचिच्छन्द क्वचिग्निवेश्यते। तत्र यद्यनेक- मेकत्रोपयुज्येत, तदवश्य तम चोदनीयम् । तस्य पृथक् पृथक् चोदनेतिगौरव स्यात् । न चास्यानन्यसाधारण रूप शक्य चोदयितुम् । नाप्यस्यायासस्य विचित् साफल्यम् । देवलमनंन तत्र योग्यास्तेऽश्चिोदनीया । त एकेन वा शब्देन चोथेरन्, बहुभिवेति स्वातन्त्र्य मत्र वक्तु । सदियमेका श्रुतिबदुपु वात्रभिप्रायवशात् प्रवर्तमाना नोप (पा)लम्भमर्हति । चेपमशक्यप्रवर्तना, इच्छाधीनरवात्। यदि हि न प्रयोपतुरिच्छा फमियमेकत्रापि प्रवर्तत । इच्छाया वा क एना बहुप्वपि प्रतिबद्ध समर्थ । प्रयोजनामावास् अप्रवर्तनमिति चेत् । उक्तमत्र--प्रयोजन भिमप्वप्येक्स्मात् प्रतीति- रप्रयोजनभेदेनेति, न पुन स्वभावस्यकत्वात् । यथास्व व्यवस्थितस्वभावाना भावानामन्यो न्यरूपासश्लेषात् कथमेकस्वभावनिमित्त शब्दो भिन्भेषु भवेदित्युक्त प्राक् । मतत्प्रयोजनव्यावृत्तिस्तु मिन्नानागप्पविरुद्धति स एवार्थाऽभेद शब्दाभै [16a]दस्य कारण भवतु। रोनमे तत्प्रयोजना इत्यतत्प्रयोजनेभ्यो भिना एवोक्ता । न पुनरेपामन्या तरकार्यता। अन्यत्रान्यतो भेदाद्यथा चशूरूपालोकमनस्कारेप्वात्मेन्द्रियमनोर्थतत्सन्निकर्षेषु वा रूपविज्ञानवकार्येषु तत्कार्यसामान्यचोदनामभवे कुतो रूपविज्ञानमिति व्यवहारलापधार्थ कश्चित् साकेतिकी भ्रति निवेशयेत् प(स) रो रूपविज्ञानहेतु पारो वेति । अपि नाम सर्वपा तखेतूना सकृत् प्रतीतिर्यया स्यादिति । न चात्रानुगामि किंचिद्रूपमस्ति केवल तदर्थतया ते भावा अतदर्थेभ्यो भिता इति भेद एवषामभेद । एचजातीयारच सर्व समूहमन्तातावस्थाविशेषशब्दा य समस्ता पिचिदेक कार्य कुर्वन्ति। तेषा तत्र विशेषाभावात् अपाथिका विशेषचोदनेति सकृत् सर्वेषा नियोजनार्यमेकमय लोक शब्द तेपु नियुक्ते घट इति । तेऽपि सजातीमादन्यतश्न भेदाऽविशेपेऽपि तत्प्रयो- जनाङ्गतया सदन्येभ्यो भिद्यन्त इति अभेदात् ततोऽवशपण प्रतोयन्ते । तत्र घटस्य रूपादय इत्यपि घटस्वभावा रूपादप उदयधारणविशेषादिकार्यसमा इति यायत् । सामान्यायंसायन- प्रसिद्धेगात्मना रूपादिशब्दै सिद्धा विशिष्टकार्यसाधनायन विशेषेण विशिष्टास्त एवमुच्यन्ते । न पुनरत्रान्यत् पिचिद्ययावणितलक्षण द्रव्यमस्ति, तस्य तादृशस्यानुपलम्भात् । एकवचनमपि तदेनशक्तिसूचनार्थम्, सवेतपरतन्त्र वा। तथा ये हेतुफलविशेषगता किरिवेर साधयन्ति, साध्यन्ते वा तेऽपि सत् प्रत्यायनाथ श्रीह्यादिशब्दं कृतसरेता पश्यन्त इति पूर्वपदाव्यम् । येऽपि पृथक् समस्ता वा क्वचिदुप- युज्यन्ते ते अवस्थाविशेपवाचिभि शब्द सकृदेव प्रत्यायनार्थ ख्याप्यते-सनिदर्शना सप्रतिषा वेति तदन्येभ्यो भेदभामान्येन 1 यर्थक्कार्यास्तकार्यचोदनाया तदन्याभेदेन धादिशब्द वृत- समयास्तथा कारणापेक्षयाऽप्यनेक एकेन व्यवहारार्थमेव यथा शावलेयो बाहुलेय प्रयत्नानन्त- रीयक कृतको वेति । तथा तलार्यप्रनिषधेनाप्यचाक्षुप पब्दोऽनित्योऽनात्मा वेति । तत्का- ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । ४५ रणप्रतिषेधेनापि-आस्वामिक. शून्य इत्येव ययायोगमन्यदपि वाच्यम् । शून्यानित्यादिशब्देषु ययाकल्पन समीहिताकार बुद्धावारोप्य तयच्छेदेन व्यपदेश क्रियते। बुद्धिसमीहासदर्शितवि- भागत्वात् सर्वस्य शब्दार्थस्य । अप्रतिपक्षदोपोगक्षेपादयोऽपि दुर्मतिविस्पन्दितानीत्युपेक्षणीया ।। अथ एकवृत्तेरनेकोऽपि योकधुतिमान् भवेत् ॥१४॥ न केवलमेककार्यास्तदन्यभेदाविरोपादेकशब्देनोच्यन्तेऽपि त्वेकवृत्याऽप्यनेक एकशब्दे- नोच्येत को विरोध स्यात् , उपनमा-नस्योपलभ्याभिगतस्थानुपलब्धेरभावोऽनुपलभ्य- ताया न तद्दर्शनाप्रया व्यपदेशप्रत्यभिज्ञानादयो न भवेयुरित्यादि ।। अपि च त्तिराधेयता व्यक्तिरिति तस्मिन्न युज्यते । यदेतदेकमक (कत्र) वर्तमानमेका श्रुति वर्तयति तस्य केय वृत्तिराधेयता वा स्यात् यथा कुण्डे बदराणि वत्तंन्त इति, व्यक्तिर्वा तैरभिव्यक्ते । यद्याधेयता निरपस्यानुपकार्यस्वानाधार नित्य हि सामान्यमिप्यते । अनित्यत्वे परागरोत्पत्तेरनेकत्वाद् भेदवदेकप्रत्ययायोगात् । नित्यस्य च किं कुर्वाण आधार स्यात् । तस्य तत्र समवायादाधार इति चेत् । कोऽय समवायो नाम ? अपृथक्सिद्धानामाश्रयायिभाव । तदेवेदमनुपकारपस्य आश्रयत्व न रामावयामोऽतिप्रसङ्गात् । तस्मात् समवायरायोगकार्यसमवायादयोऽपि वस्तुसबन्धा कार्यकारणभावात् न व्यति- रिच्यन्ते । परस्परमन्यतो वाऽनुपकारिणामप्रतिबन्धादप्रतिमन्धरय नासबन्धात् । यद्यप्ये- कार्थसमवायिना परस्परमनुपकारस्तत एकस्मादुपकारेण भाव्यमभावे यथोक्तदोषप्रराड[16b]- गात् । अत स्वोपकारकद्वारेण वापरमपि बुदघा राघटय्य ख्याप्यते । तस्मात्तत्रापि कार्य- कारणभावकृत एच प्रतिबन्ध । तदयमाश्रय सामान्यस्य स्वात्मन्यनुपकुर्वाणोऽनपेक्षस्याधार इति याचितकमण्डनमेतत् ॥ कय तहींदानीमजनक कुण्ड बदराणामाधार ? प्रविसर्पत ॥१४६॥ शक्तिस्तद्देशजनन कुण्डादेबंदरादिषु । प्रकृत्येव गुरुणो द्रव्यस्याऽसमानदेशकार्योत्पादनधर्मण समानदेशकार्योत्पादनभाव नाधार- कृत । तस्मात्तत्पूर्वक्षणसहकारि कुण्ड तत्रैव बदरकार्य जनपदाधार इत्युच्यते । अन्यथा 'इह कुण्डे बदराणि' इत्यपि न स्यात् । न वै तदुपकारकृतोऽय व्यपदेश । किं तहि । सयोगकृत ! कि पुन स तयोरेव सयोग ? तरभ्या जननात समवाया। समिव न समर्वति जन्यते वा तस्याऽसामर्थ्यात् । तदसमर्थ पृथक् । तत्र (तर) राहितमपि तादृश- ·प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिराहितम् । मेवेत्यनुपगारकत्वास सयोगेन तद्वत् स्यात् । सहितस्य तदन्योपकारात् विशेपोत्पत्ते सामयम् । कोऽयमजन्यजनवभूतामनुप (नाम)पकार । स्वस्पस्य सिद्धेखापत्वान् पररूपरियायामपि तत्रानुपवारात् । उभयता[था] भारवरयाविचित्करत्वेनानुपवारकत्वा. दित्युक्तप्रायम् । तस्मात् सर्व एव वस्तुसबन्धा जनपस्यैवोपयोगविशेषवशात् प्रविभागंन कार्यकारण- भावात् व्यवस्थाप्यन्ते । तदय कुण्डादीनामप्याघारभावी बदरादिषु जननशक्तिरेव ॥ न सभवति साप्यत्र न ह्यय जननविशपरक्षण आधारभाव मामान्ये सामान्याश्यस्य सभवति, तस्या:- जन्यत्वात् । सदभावेऽप्यवस्थिते ॥१४७॥ न स्थिति अथापि स्यात् स्यापक याथय सामान्यस्य । तत स्थितिहतुत्वादाधारो न जननादिति । तदयुक्तम् । तस्य तदभावेऽपि स्थानात् । पतनधर्मणा हि भावाना पातप्रतिवन्धादजन- कोऽपि स्थापको भवेन्, अत्रापि यदि कश्चित प्रतिवन्ध न पर्यनुयुञ्जीत । स हि पातप्रतिबन्धो नार्थान्तरमेव य स्थापयित्वा क्रियेन । अर्थान्तरत्वे तत्रवाश्योपयोग इति क प्रतिबन्ध ? प्रतियधादपारोऽपि तुल्य पर्यनुयोगोऽनवस्या वा । पतत अभाव करोतीति तस्मात् पाताभाव पातप्रतिबन्ध । स कथ पेनचित् क्रियेत' हि नाभावो नाम कश्चित् कार्य । तस्य क्यचित् कार्यरूपत्वेऽभावायोगात् । तस्माद्भाव- निपाप्रतिषेधनिर्देश एप भाव न करोतीति यावत् । तथा चाप न रिचित करोतीति अकिंचिरपरश्च क कस्य स्थापको नाम ' तेनाव्य केनचिदप्रतिबद्ध इति न कदाचितिष्ठेत् । तस्मात् पातप्रतिबन्ध इत्यपि क्षणिकाना मावानाम्पादानरागानदेशोत्पादनमुच्यते ।। अस्तु नामाजनन पातिना तत्प्रतिवन्धस्नत्करणाद्गतिमतो द्रव्यस्य कश्चित् स्थापको:- प्यरतु । गामान्यरयाकियस्य कि लक्षणा स्थिति कुर्वाण स्थापन स्यात् ? स्थितिहिं तस्य स्वरूपाप्रध्युतिरेव । सा च नाथपायता नित्यत्वात् । साम्ययुक्तव भेदाभेदधिवेचने । अस्तु नामाश्रयहेतुका स्थिति । सा सामान्यादन्या वा स्थादनन्या वा अन्या चेत् । तामेव स आश्रय वरोति । सा चाऽप्रतिवद्धा सामान्य इति कि सामान्यस्पाययेण? प्रति. बन्ध वा प्रतिबन्ध इति वाच्यम् । स्थितिकरण चेत् । तत्रापि तुल्य प्रसङ्गोऽनवस्था च। तत उपकारानवधारणा[] तस्येय स्थितिरित्यप्रतीति । जनन घेत । किमाश्रमणा- नुपकारिणा सेक्षितेन ? अपेशि()ति हि तत्प्रतिबघ । स चानाधेयविशेषस्य सामान्यस्या युक्त इति केवल जनयदिति नास्त्यन्य रिपतिहेतु ।

·४७ स्वार्थानुमानपरिच्छेद । अभेदे वा स्थिते सामान्यात्, स्वरूप[172] मेव तत्तस्य ! तच्च नित्यमस्तीतिन स्थितिरस्य केनचित् त्रियते । तस्मान सामान्यस्याधारोऽस्ति । तन्नाधेयताम्य वृत्ति । अथ पुन सतोऽपि सामान्यस्याव्यक्तस्य व्यक्त्या ज्ञाना(न) कारणत्वात् तद्वयक्तिरतय वृत्ति स्यात् । न युक्तमेव भवितु यस्मात्-- विज्ञानोत्पत्तियोग्यत्वायात्मन्यन्यानरोधि यत् ॥१४॥ तयटग्य योग्यतायाश्च कारण कारण(क) मतम् । प्रागेवास्य च योग्यत्वे तदपेक्षा नु(न) युज्यते ॥१४९॥ सामान्यस्याविकार्यस्प तरसामान्यवत कुत । न सल व कारवादयञ्चरस्य कश्चिद्भेद । स्वविषयविज्ञानोत्पादनसमर्थमपर सजा तीयोपादानापेक्षमनपेक्ष च जनयद्भावमेव व्यजक उच्यते । परत्र तु ज्ञानजनन शकि रनाक्षिप्ता जन्यस्येति जननमात्रेण कारकत्वम् । यो हि यतो विज्ञानोत्पादनयोग्यता प्रतिलभते, स चैन्न तस्य जन्य स्यात्, साम्य (स्य) स्वभावभूता योग्यता प्रागेवास्तीति न विज्ञानजनने तमपेक्षेत। परभूताया चास्या गव ततो भय[ती]ति स्थिति प्रसङ्ग । तस्माद्यञ्जको न त करोति नाप्यन्यमिति अकिंचित्करश्चापेक्षत इति व्याहतमेतत् । नत्व (न्व)जनका अपि कार्यत्वाद्धंगादयो व्यञ्जका । सत्यम् व्यञ्जवा । न तु . घूममपेक्षा (क्ष्या)ग्निरात्मनि ज्ञान जनयति । तयाभूतस्याग्न साक्षादजनकत्वात् । केवल मुपादानवलेनव हि तत्र ज्ञानमुत्पद्यते, न विषयबलेन । असत्यपि तस्मिन् भावात्, परम्परया लिङ्गानुसारेण । नापि सामान्यलक्षणावभासिना प्रत्यपाना सनिहितविषयता विषयवलेन उत्पतिति निवेदितमेतन्निवेदमिप्यते च । तस्माद्ये विषया साक्षादुपयोगेन विज्ञान जनयन्तस्तत्र परमपेक्षन्ते, तेऽवश्य तत आत्मान न घायमात्मप्रतिलम्भ सामान्यस्य नित्यस्य कुतश्चित् सभवति । केनचिघडग्यम् । न वै योग्यताप्रतिलम्भ सामान्यस्य व्यक्ति बम । किं तहि । स्वाश्रयसमवायम् । स्वाश्रयसमवेत हि तदात्मन्यन्यत्र वा विज्ञानहेतुरिति । उक्तमत्र-अजन्यजनकयो कोऽयमा- थयायिभावलक्षण समवाय इति । स्वाश्रयसमवायापेक्षो विज्ञानहेतु । तेन जन्य एब स्यात्, तद्धेतो स्वभावस्य प्रागभायात्, पश्चात्ततो भावात् । नित्य तत्स्वभासद्भावे प्रागपि समवायाद्विज्ञानोदयप्रसहगात् ।। न वै व्यक्ति सामान्यस्य सस्कारादयजिका। कि हि ' ताहिण इन्द्रियस्य । सोऽपि- अञ्जनादेरिव म्यक्ते सत्कारो नेन्द्रियस्य च ॥१५०॥ तस्मान्न तत प्रतिलभन्ते । २ स्थितिवत्प्रसङ्ग-क. . भूतेति-क.

·४८ प्रमाणवातिर स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । प्रतिपत्तैरभिन्नत्वात्तद्भावाभाषकालयो । सस्कृतमजनादिभिरिन्द्रिय प्रतिपत्तो सिंचिदतिशयमासादयति स्पष्टास्पष्टभेदात्, अतत्कारिणश्चातत्सस्कारकत्वात् । नंद व्यक्तेरिन्द्रियस्य कस्यचित् सस्वारस्तद्भावाभाव कालयोरतत्प्रतिपत्ति प्रत्यविरोपात् । विषयसस्वारस्त्विद्रियाऽविशेषेऽपि तद्विशेषाधानादुपपारी स्यात्, नेन्द्रियसस्वार 1 प्रागदृश्ये दर्शनावत्याधानादुपकारक इति चेत् । सोजीन्द्रियमर्थ दर्शयन् कथ न प्रतिपत्ते देव ? एपप्रतिनियमे च सामान्यान्तरस्य दर्शको न स्यात्। व्यक्त्या चेन्द्रियसस्वारातद्ददने तयग्येषु सामान्येषु कदाचिदनिश्चयो न स्यात्, एकनिश्चयो वा, तस्या अविभागायास्तेषु विशेपाभावात् । व्यक्तेयंदीन्द्रियसस्कारो यदि नन्द्रियसस्कार सामान्यम्य विज्ञानजननस्वभाव इति स्वभावादच्युतेरनपेक्ष्यवेन्द्रियसरकार विज्ञान जनयत् । सस्कृतेन्द्रियसहकारित्यात् यलममममिति चेत् । कोऽयमनापयातिशयस्य सहकारार्थ ? अनित्या हि भावा सहकारिणो विशिष्टात्मलामास्तमपेक्षेरन् । यो ह्यपा जग आत्मा, स तदै [17b]व ततो भवतीति जन्यते(त)वपा परस्परतोऽपेक्षा। सामान्य पुनरनासाद्य पर नित्य सरस्वभाव विमितीद्रियमपेक्षते? न हि तस्य केवलरय यो न तत्स्वभाव स पुन क्यचिद्भावी । व्यक्तेरिन्द्रियसस्कार, तत्सहकारि सामान्य विज्ञानहेतुरित्यपि पारम्पर्येण व्यक्त कार्यमेव सामान्यमुक्त स्यात् ।। अपि च- घ्यजकस्य च जातीनां जातिमता यदीयते ॥१५॥ प्राप्तो गोरयाविना तद्वान् प्रदीपादि प्रकाशक । यो हि यद्विपयविज्ञानहेतु स तस्य व्यञ्जक । विज्ञानहेतुत्व गोत्वादिप प्रदीपादैरप्यस्ति, तेज सस्कारापेक्षिणश्चक्षुपोऽयंप्रतिपत्त । तत प्रदीपादयो गोत्यादिना ताना रयु । न हि व्यक्तेरपि ज्ञानहेतुता मुक्त्वाऽन्या वाचिदभिव्यक्ति सामान्यस्य, स्वभावातिशयस्याधातुमशक्य त्वात् । समदायोऽभिव्यक्तिरिति चेत् । उक्तीत्तरमेतत्तस्य समवायायोगादिति । समवायमान हि व्यक्त्या सहास्य जात नाय कश्चिद्विाप इति पूर्ववत पश्चादपि न ज्ञानहेतु स्यात् । समवायादेव विज्ञानहेतुत्वे स्वाथयसमवादिनामयेपामपि दृश्यतापत्ति । तस्मात् ज्ञानहेनुतैव व्यञ्चक्त्वम् । तच्च तुल्प प्रदीपादाविति स एव प्रसहग । तनाधेयता न व्यक्तिवृत्ति सामा यस्येति । अवृत्तेर्नानका ज्ञानहेतु ॥ अत एव ध्यश्तेरन्याश्यवाऽनन्या पेषां जातिस्तु विद्यते ॥१५॥ तेपा व्यक्तिप्यपूर्वासु कयं सामान्यवुद्धप । विद्यत एवेत्यवधारणार्थस्तुशब्द । विद्यमानो हि पदार्थ स्वसामर्थ्यनान्यत्र बुद्धि जनयन् स्वरूपानुकारिणी तत्रानन्धमपेक्षते अन्ययातिप्रसङ्गात। स च सामा यस्य सत तत्त्वा न्यत्वपक्षपोर्न समवतीति ।।

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । एकत्र दृष्टस्यान्यत्र दर्शनासभवात् सा हि बुद्धिरेकभाविनी व्यक्त्यन्तरमेवमास्कन्देत् , भूतग्राहिणी यदि तय दृष्ट किंचिदन्यत्र पश्येत् । तच्च सत ॥१५॥ अनन्यत्वेऽन्वयाभावाद् अन्यत्वेऽप्यमपाधयात् । न सभवति। स्वभावो हि भावान तत्त्वमन्यत्व वा लड्ययेत्, रूपस्यातद्भूतस्पान्यत्वाव्यतिमामात् । इदमेव खलु रूपस्यान्यत्व यत्तत् (यन तत्) । आकारान्तरवदविशेपात् । तच्चेत् सामान्यस्य स्पमनन्यत् । तदेव तद्भवति । अतत्वे वरत्वन्तरवदन्यत्वप्रसङ्गात् । न नकव्यक्त्यात्मनो व्यक्त्यन्तरान्वादेशो व्यक्त्यन्तरत्वप्रराङ्गात् । ततो नाव्यतिरेकिण सामान्यादन्वयिनी बुद्धि स्यात् । नापि न्यतिरेकिणस्तस्य क्वचिदनाश्रयणात् । अन्यस्यापि व्यहम्पव्यञ्जकभावादे राबन्धरय केनचिदनुपकार्यस्याप्रतिवन्धनाभावात् । असबन्धाच्च ज्ञानोत्पत्तावतिप्रसङ्गात् । तदयमेकवस्तुदर्शनेनैकवृत्ते प्रत्ययस्यान्यत्र वृत्तिमिच्छस्तत्त्वान्यत्वे नातिकामतीत्युक्तमेतत् । तस्मादियमप्वेवरूपा प्रतीतिविकल्पवासनासमुचि (त्थि)ता भ्रान्तिरेव । भावभेदो वासनाप्रकृतिश्चास्या आश्रय इति निलोउित्तमेतत् । कथ तह-दानी प्रधानेश्वरादिकार्यशब्दा भावेप्वतद्भूतभेदेष्वभेदेन वर्तन्ते ? तेऽपि यथासकेतवासनोपस्कृतत्वाच्चित्त सतते (ते ) सर्वार्थदर्शनेष्वनपेक्ष्याऽपि तनैद तथाध्यव- सापासथाभूतकल्पितध्यवच्छेदेन विकल्प(ल्प) विज्ञानप्रतिभासित्यर्थे उपादानबलप्रभवपिकल्प- समुत्यिता प्रवर्तन्ते । न हि तेषु तयाऽरात्सु किंचिद्वयतिरिक्तमव्यतिरिक्त वा सामान्यमस्ति । तयाभावकल्पनया तु तदन्यभेद प्रतिपस्वभिप्रायवशान् स्यात् । तदभिप्रायवशादेव सामान्य कि नैनि चेत् । तेनावश्य हि तत्र भेदो नान्तरीय [18a]त्वादेष्टव्य । स एव सामान्य- कार्ये पर्याप्त इति निष्प्रयोजना मामान्यकल्पना । यदि सत्स्वसत्सु भावेषु सामान्यबुद्धिर्नेयमर्थवती केवल विप्लप एवेति नास्माकमस्या विषयनिरूपण प्रति कश्चिदादर । ववचिदविसवादोऽस्या वस्तुनि कार्यकारणभावप्रति- बन्धात्, न तथाभूतग्राह्यसमावेशात् । प्रत्यक्षवत् । अतथाभावेऽपि भावादिति निवेद- पिप्यामो निवेदित न । भेदविषयत्व पुनरस्या बहुल भिन्नपदार्थदर्शनबलेन तेषु भावाध्यव- सायात् । तथाभावकल्पनायामेवापरत्र भावात ॥ अपि चाय सामान्यमर्थान्तर कल्पयन् स्वाश्रयमावगत क्त्पयेत्, सर्वगत याकाशादिवत् । तत्र यदि स्वाश्रयमागत घटत्यादिशून्येषु प्रदेशेषु घटाद्युपत्तो कप रोषु भिन्नदेशद्रव्यवत्तिन सामान्यस्य सभवो यस्मातत्यूर्वद्रव्यादुत्पित्सुद्रन्स . निीतमे--का लादिज्ञानस०-० ३क्तयष्ट०-क. ७ ·५० प्रमाणवात्तिक स्वीपज्ञवृत्तिसहितम् । 'न याति निष्क्रिपत्वोपगमात् । न ह्यन्यवृत्तेर्भावस्य ततोऽविचलतो भिग्नदेशेन भावेन तदुम- यान्तरालाऽव्यापिनो योगो युक्त.। प्राक् स गघ तमासीवरित पश्चात् न च तत्रोत्पनो न वुतश्चिदायात इति क इम व्याघातभारमुढोढुं समर्थोऽन्यत्र जाड्यात् । अपिच- न शिवत् ॥१५॥ जहाति पूर्व माथारम् उरिपत्सुदेशाद्भिनदेशम् । तयोश्च वर्तत इति । अहो व्यसनसन्ततिः। भिन्नदेशयोहिं भावयो' सवन्धी द्विधा भवेत् । नानावयवात्मतयान्योन्याभ्यामव- यवान्या तत्सबन्धादालोक-रज्जुवश-दण्डादिवत् । न हि सावयवत्वमन्तरेण भिनदेशाभ्या युगपत् कस्यचिद्योगो युक्तस्तस्य द्वितीयात्माऽभावात्, एकात्मनश्च तत्प्रदेशत्तिसबन्धरूपत्वात् । अन्यथा तत्संबन्धायोगात् । एकस्याधेयस्य तत्र स्थान तत्र तदैव तेनैवात्गनाऽस्थानमिति तत् हितास्थितात्मनोरेकस्य विरोधादयुक्तमेतत् । सर्वत्र सर्वदा सर्वाकारस्यितात्मेति चेन् । तत्स्वभावदर्शनाश्नयः प्रत्ययः सर्वत्र सर्वाकारः स्यात् । तथा च गामप्यश्व इति प्रतीयात् । भदवस्थितात्मना द्रव्यत्वेन सबन्धात् । तत्स्व- भावप्रतिपत्या च तथा निश्चयात् । तस्य च स्याऽदृष्टाकारान्तराभावात् । तस्माना- नवयवमनेकदेशे युगपदाधीयते ।। पूर्वाधारत्यागे तु भिग्नदेशेऽपि वर्तेत। स च नाभिमत.। वर्तमानस्य ततोऽत्यस्थामजन्मनि ॥१५५॥ स्वस्मादचलतः स्थानावृत्तिरित्यतियुक्तिमत् । यासो सत्तंते नापस्तन संभवतेपिन५६४ तद्देशिनं घ च्याप्नोति किमप्यैतन्महाद्भुतम् । इत्यन्तरश्लोको॥ अन्यत्र यस्य तु सर्वगतं सामान्य तस्यापि ध्यक्तवका सा म्यक्त्याऽभेदात् सर्वत्रगा यदि ॥१५७॥ १ व्यक्त्यव० म० व्यक्ती वै-क० ·स्वानुमानपरिच्छेद । जातिर्दश्यत सर्वत्र न जातेनित्याया काचिद्वयवितरिति निषिद्धमेतत् । तस्मानित्यमनपेक्षितपरोपकारा दृश्येत वा, न वा कदाचित्, तस्मिन् स्वभावे व्यवस्थानात् । स्वभावान्तरस्य कुतश्चिद- नुत्पत्तै । अभ्युपगम्याऽपि व्यक्ति व्यापिन्येकत्र व्यक्त्या भेदाभावाद्वयक्तय सर्वत्रेति व्यक्ति- शन्येष्वपि देशेषु दृश्येत। मच ता व्यक्त्यपेक्षिणी।। यदि व्यक्त्यपेक्षिणी स्यात्, व्यञ्जकाप्रतिपत्तौ हि न ध्यडय सप्रतीयते ॥१५८॥ विपर्यय. पुन. कस्मादिष्ट सामान्यतहतो । योऽपि हि- "स्वाधयेन्द्रियसयोमापेक्षप्रतिपत्तिकम् । सामान्यमाश्रयशून्यैपु देशेषु न दृश्यते ॥" इति प्रतिसमादधीत तस्याप्यस्त्यवेन्द्रियाश्रयसयोग उपकारक इति । ततस्तदर्शी यथास्थिता पश्यत् । न हि तस्या दृश्यमानाया रूपमवृष्ट [18b]तदीय युक्तम् । व्यक्तिव्यङग्यत्वात् सामान्यस्य व्यञ्जकरहितेषु प्रदेशेवदर्शनमित्यपि मिथ्या। तथा- भूतस्य व्यडग्यव्यञ्जफभावस्य तत्राभावात् । स्वप्रतिपत्त्या परप्रतिपत्तिहेतुहि व्यञ्जक प्रदीपादि स्वरूपशून्ये देशे स्वव्याय न दर्शयति नैव व्यक्तिविपर्ययात् । कथ हि सा व्यञ्जिका च स्यात् सामान्यस्य, तत्प्रतिपत्तिद्वारेण च दृश्या स्यात् । व्यङग्या च संघ प्रराज्यते । प्रदीपपटवत् कथचित्तत्प्रतिपत्तिमन्तरेणादृश्यरूपत्वात् ।। अपि चानेन किमसभवदभिसमीक्ष्यब बह्वायास सागान्यवाद आश्रित ? परस्परतो भेदाव्यतिरेकिणीषु व्यक्तिप्वन्वयिन प्रत्ययस्यायोगात्। कथमिदानी- पाचकादिप्वभिन्न विनाप्यर्येन याचक ॥१५९॥ पाचकपाठकादिष्वन्योन्यमनन्दयिष्वपि शब्दप्रत्ययानुवृत्तिरस्ति पाचक पाठक इति । न हि तेष्वन्यदेकमभिन्नमस्ति यन भिन्नासाथा प्रतीयेरन् । कर्मास्ति चेत् । व्यक्तिभ्य एव तहि स प्रत्यपोऽस्तु। किमिदानी कर्मणान्येन वा? मिनममिनप्रत्ययहेतुर्न भवतीत्येक सामान्यमिष्टम् । तद्यदि भिनमपि कर्माभिन प्रत्यय जनयेत, व्यक्तिभि कोऽपराध कृतो येन तास्तथा नेप्यन्ते ? तासामेकरूपत्वात् 'अस्येदम्' इति व्यतिरेकप्रतीतिरतदाकारविशेपवती च न स्यादिति चेत् । उक्तमत्र यथा व्यतिरेतो विशेषप्रत्ययाश्च यथास्वमर्थान्तरविवेकादिति। 'न च सा जात्यपेक्षिगी-क. अशुद्धमेतत् । सापि न व्यक्त्यपेशिणी-म.

·प्रमाणवार्तिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । तस्माद्यक्तिवत् भेदाप्न हेतुः कर्मास्य पानकाद्यभेदप्रत्ययस्य । तत्कर्मजातिरभेदाढेतुरिति चेत् । न जाति फार्मसंश्रयात् । न हर्थान्तरसन्धिनी जातिरन्तिरे प्रत्ययहेतु । गोत्वमिव वर्कादिषु । पाचक- कर्मसु च कर्मजाति । न च तानि कर्माणि पायाशब्देनाभिधीयन्ते । किं तहि ? तत्कर्माश्रयो द्रव्यम् ॥ तस्य कर्म सामान्यस्य श्रुत्यन्तरनिमित्तत्वात् पाक पाक इति हि तत स्यात्, न पाचक इति। तस्य कर्मनिमित्तत्वे प्रोक्तम् । स्पित्यमावाच्च कर्मण ॥१६॥ न ह्यनित्य कर्म सर्वदाऽस्ति । तस्य च प्रत्ययस्य मर्मनिमित्तत्वे निरुद्धे कर्मणि न पाचन इत्युच्येत । पचत एव कर्मसद्भावात् ।। तत एव असवन्धान सामान्य नायत शब्दकारणम् । अतिप्रसगात् विनष्टे हि कर्मणि तत्सामान्य न नर्मणि न करोति सक्द्धराबन्धोऽप्यस्य नास्तीत्य- सबन्धान शब्दज्ञानहेतु . अन्यथाऽभि(ति) प्रसङ्ग स्यात् । अतीतमनामत वा निमित्तोकृत्य तयो प्रवृत्तिरिति चेत् । कर्मापि नासत् ज्ञानाभिधानयो. ॥११॥ निमित्तम् । तयो अनैमित्तिपतापक्त असद्धि निरूपाय रथ निमित ग्यात् । कार्यकारणलक्षणत्वादस्तुतत्वस्य । तत्प्रः यूनागप्राप्तरूपमतीतानागत पर्मानिमितम्, अन्यच्च व्यस्यादिक नेप्टमित्यनिमित्ते ते रयानाम् । तथा च न जातिसिद्धिस्तस्या ज्ञानाभिधानयोनिमिनत्वेनेष्टत्वात् ।। पारित पावकादिगदनिमित्तम्, न गर्म, न सामान्यमिति चेत् ।

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । मच शक्तिरनन्वयात् । न हि शक्तिर्नाम किंचिदन्यदेव पाचकादीनाम्, तस्या एव पाकाद्यर्यत्रियोपयोगेन द्रव्य- स्यानपयोगित्वप्रसङ्गात् । तस्या तस्योपयोग इति चेत । किमिदानी शक्त्या शक्त्युपयोगाय शक्त्यन्तरस्य व्यतिरेकिणोऽभ्युपगमेतिप्रसङ्गात् द्रव्यमेवोपयुज्यत इति वाच्यम् । तस्योपयोगे दाक्तावर्थक्रियायामेवोपयुज्यत इति कि नेप्यते ? किमन्तरालेऽनयिकया शक्त्या ? तस्माच्छ वितरिति द्रव्यमेव तत्कार्यम् । तच्च नान्वेतीति ततोज्ज्वयो शब्दो न [19a] स्यात् ॥ सामान्य पावकत्वादि यदि प्रागेव तद्भवेत् ॥१६२॥ व्यक्त सत्तादिवसो चेन्न पश्चादविशेषत.। अथापि पाचपत्वमिति सामान्यमेव किंचिद्भवेत् । सत्यर्थं तत्समवायस्याका- दाचित्कत्वात् । सत्त्वादिवत् प्रागेव व्यक्त स्यात्। यावन्ति हि सामान्यान्ययें समवाय- धर्माणि तानि राहोत्पादेनास्य समवयन्तीति समय । तद्वयतिकमेण तस्य पश्चादप्यविशेषात् न तत्समवाय स्यात् । तत्सवन्धिस्वभावगुण्याद्धि स तस्य प्राइनासीत् । तव चास्य स्वभावे स्थितश्न (स्य) पश्चाद्भवतीति दुरन्वयमेतत् ।। कियोपकारापेक्षस्य व्यञ्जकत्वेऽविकारिण ॥१५॥ नो(ना)पेक्षातिशपेऽप्यस्य क्षणिकत्वात क्रिया फुत । कर्मोपवारकमपेक्ष्य' पाचकत्व द्रव्येण व्यज्यत इति भेत् । स्थिरस्वभावस्यानतिश- पादविशेषाधायिनि कापेक्षा अतिशये या क्षणिकत्वात् कर्मण प्रतिक्षण स्वभावभूतस्या- न्यान्यस्यातिशयोतातेस्तदपि क्षणिक स्यात् । तत स्वोत्पत्तिस्थानविनाशिन क्रिया कुतो - यदपेक्ष व्यजक स्यात् ।। तत यिनोस्तयोर्दर्शनात् । कय तींदानीमसत्यभिन्ने वस्तुनि ज्ञानशब्दयोरन्यायिनोवृत्ति ? यथा पाचवादिषु । ननु तदैव चिन्त्यते कथ तेष्वपीति । चिन्तितमेतत् यथा तेषु न सभवतीति । तत् किमिदा- नीमनिमित्ते ते स्याताम् । नानिमित्त । कि तहि' न वाहतत्वनिमित्ते । ययास्व वासनाप्रबोधाद्विकल्पोत्पत्ति । न पुनर्विकल्पाभिधानयोर्वस्तुसत्ता समाश्रय इत्युक्तप्रायमेतत् । यथास्व समयवासनावशाद्विरोपे (धि)रूपसमावेशेनापरापरदर्शने प्यन्व- न च तत्र तनिबन्धन कश्चित् स्वभावोऽस्ति परस्परविरोधिनो- युगपदेकत्र समावेशायोगात् । अनियमेन तहि स्यात । न ह्यनिमित्त भवत् क्वचिद् भवनि क्वचिन भवतीति नियममहति । न खलु वैतदनिमित्त वासनाविशेषनिमिरात्वात् । बाह्य तु तथाभूत दृश्य नास्तीति बूम । न चासति तस्मिन्न भवितव्यम्, मुप्ततमिरितोपलव्ध- त्वयु, अभावेषु च समपवासनारोपितरूपविशेषेषु च तथा विकल्पोत्पते । न च तेऽरात्मूत्प- धन्त इति सर्वत्र सर्वाकारा, विभागेनैव तपोपलन्याना विकल्पनात् । उक्त चात्र विचिद- स्माभि-प्रत्यापि केचिदेकज्ञानकार्या स्वभावभेदादिति । कोपकारम०-० ·प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । अपि च- तुल्ये भेदे यया जातिः प्रत्यासत्या प्रसपंति ॥१६॥ क्वचिनान्यत्र संवास्तु शारदज्ञाननियन्धनम् । इत्यन्तरदलोक ॥ न निवृत्ति विहायास्ति यदि भावात्ययोऽपरः ॥१६॥ एकस्य कार्यमन्यस्य न स्पादत्यन्तभेवतः। योते भावा व्यावृत्ति मुक्त्वा स्वभावेन केनचिदन्वधिना शून्या , नपां यहूनामेक कार्य स्यात् । यो हि तस्य स्वभावो जनको न हि सोऽन्यस्मास्ति । योऽस्ति [न] स जनक' व्यतिरेवस्य नि स्वभावत्वात्। यज्जनकं तदेव वस्तु । तज्जन चापरण नास्तीति नापरं जनयेत् । न हि तम्य स्वभावो यो जनक सोऽज्यस्यापि। यदि स्यात् सतो नि( तेन) स्वभावेन ततोऽभिन्न स्यादित्यस्ति स्वभावान्वयः ।। यद्यकात्मतयाउनेकः कार्यस्थकस्य कारक. ॥१६॥ भारमैकरमा(त्रा)पि सोऽस्तीति व्यर्या स्प: सहकारिणः यकस्वभावत्यादनेक एक्स्य कारक , स तेषामभिन्न स्वभाव एवमनिषानेश्प्यस्तीत्य- वैकल्यात् कारणस्यैकोऽपि जनक स्यात् ।। यस्मात्- नापत्यभिन्न तद्रूप विशेषाः खल्बपापिनः ।।१६७।। न हि तस्याभिषस्य स्वभावस्यार्थान्तरे विशेषोऽस्ति, विशेपे बाऽभेदहाने । स च तत्राप्य- स्तीति नकस्थितावपि तस्या[पायोऽस्ति । ये तु विशेषास्तेषा सहस्थितिनियमाभावात् स्यादपाय । न च ते जनका इप्टा । सहकारिणामेकस्वभावतया जनकत्वाभ्युपगमात् । ततो जनकस्य स्थानाद्, अस्या[19b] यिनश्नाजनकत्वादेकस्थितावपि कार्योत्पति स्यात् । न च भवति । अत एकापाये फलाभावाद्विशेषेभ्यस्तदुद्भवः। तत्कार्यमनेकसहकारिसाधारणकविशेषापायेऽगि न भवति । पुनरविकलेषु सर्वेषु विशेषेषु भवति। न त्वविकलेप्पभिन्ने स्पे। कार्य हि वुतश्चिद्भावमि यन्न भवति तत्तस्य वैकल्यात् । न चाभिन्नस्य रूपस्यकस्पितावपि वपल्यमस्ति, अविक्लेपि तस्मिनभवत्तस्याज- गकारमता सूचयति । यत्साकल्यवकल्याच्या च भावाभाववत् तत एवोत्पत्तिस्तस्मिन् सति 'इति सग्रहश्लोक-क० स हि-क. २ तत-क० ·स्वार्यानुमानपरिन्छ । नियमेन भवतः । ततस्तदन्यस्मादुत्पत्तिवल्पनायामति प्रसङ्गात् । तस्माद्रिशेपा जनसान सामान्यम् । 'यतस्त एव वस्तु ॥ यस्मात्- सपारमापिको भाषो य एवार्थपियाक्षमः ॥१८॥ इदमेव हि वस्त्ववस्तुनोर्लक्षण यदर्थक्रियायोग्यताऽयोग्यता चेति वक्ष्याम ॥ अर्यक्रियायोग्योऽर्यो मान्वेति योन्वेति न तस्मात् कार्यसभयः । तस्मात् राव सामान्यमनयंत्रियायोग्यत्वादवस्तु । पस्तु तु विशेष एष, रात एप तनिष्पते ॥ स्वभावानन्वयात्तकस्य जनक रूपमन्यस्य नारतीत्यजनप स्यात् । जनयत्वे वा भेदा- विशेषात् सर्वो जनर स्यात् । नेतदस्ति । गस्मात्- तेनात्मना भिन्नमपि हेतु कश्चिन धापर ॥१६॥ स्वभावोऽयम् एक्स्प जनवादात्मनो भिधमाना सर्व सम जारा न या पश्चिदिति स्यादेतत् पयेपो न विशेप सभवेत् । ततो भेदायिशेषेऽपि कुतश्चिदात्मातिशयात् पश्चिन्जनको मापर । स हि तस्य स्वभावो, नापरस्य। न हि स्वभायो भावाना पर्यनुयोगमईति--निमग्निर्द- हत्यष्णो वा नोदवम्' इति । एतावत्तु स्यात्-शुतोऽय ग्यभाय इति । निहेंगुरत्वेनपेशियो तस्मात् स्वगायोऽन्य बहनोरित्युच्यते। सस्यापि राजन- नात्मता तदन्यस्मादित्यनादिहेतुपरम्परा। भिनाना हि पनिटेतुर्नान्य , स्यभायादिरया न नियमाभाबेनातिप्रसङ्गात् । विचिद्रायवम् । अभेदे तु रातो मासोदयौ रात् । अभेदात् स्यमावेनैव विश्यम्य पारमयन् विभागौरपतिस्थितितिरोधादयो न स्यु , सपो. परक्षणारभेदाय । इदमेव हि भेदाभेदपोशाणम्-पागारण्यारि मानिसोपतिरेषण, विरोधिनौरवात्मन्याभवाम् ।। भेदोऽपि तेग मंच पेत् . ताग-4. रोनागमनादि-गागा sirit.-..।

·५८ प्रमाणपातिव स्वोपज्ञवृतिसहितम् । अथवा भेदे हि पारप विचिद्वस्तुपर्मतया भयेत् ॥१६॥ अभेदे तु विरुप्यते तस्यैवस्य रियात्रियों (वे)। भेदमात्राविशेपेऽपि स्वहेतुप्रत्ययनियमिरास्वभावत्वात् पेचिदेव वारसा स्युनर्नान्ये तत्स्वभावत्वादित्यत्र नैव विचिद्विरद्धमस्ति । एक्त्ये तु तस्य तव तथा कारख त्वमवारसत्व चेति व्याहतमेतत् ॥ भेदोऽप्यस्त्पक्रियातश्चेन कुर्य सहकारिण ।।१७७॥ नवे सर्वाकाराऽविवेक बूमो भेदस्यापि भावात् । तस्मात् पश्चिदवारको नीति । तथापि क्यचित् भेदात् सवारिणोऽवारका स्यु । पर्यायणाय क्तत्व स कि तस्यद वस्तुन । अयापि स्यात्य कश्चिदकारकोऽस्ति । सर्वेषा सर्वत्र पर्यायणोपयोगान्, दावते विपरिणतायास्तनिवेशिन्या रूपातरेणोपयोगादिति । स एव खल्वय पर्यायो भेदाश्रय एक्स्प कथम् ? परिणामो वाऽव्यतिरेविण्या ? विशषे या क्थचिदेवत्वहानिरिति यत् किंचिदेतत् ।। किंच- अत्यन्तभेदाभेदी हि स्याता तदति वस्तुनि ॥१७८॥ भन्योन्य वा तयोर्भेद सदृशासदृशात्मनो । भावाश्चेदभिनेगात्मना स्वात्मभूतेन भदिन तद्वन्त स्युस्तदभिनस्वभावात्मत्वा दस्यापि कुत परस्पर भद अथ न स तस्य रामान आत्मा। तथा तदात्मना तेनापिन तथा मुक्त भवितुम् । तथाभावे ह्यतद्धर्मा स्यात् । ग य प्रवृत्तिनिवृतिमान् स्वभाव एको युक्ति (क्त) ॥ 7 न सर्वात्मनाभेद एव सयोरपि भवेद्धयो यदि न हि नवचिदस्यकान्तिको भदोऽभदो बा, विवेकेन व्यवस्थापनात्-सामाय विदोष इति[20b]। येनात्मा तमो ॥१७॥ भेद सामान्यमित्येतददि भेदस्तदात्मना। भेद एव यदि सामान्य विशेषयोर्यमात्मानमाथित्य सामाप विशेष इति स्थिविस्तेनात्मना भेदस्तदा १ भदनेदक्रियाहेतुनं कुर्य सहकारिण-4.

·. स्वार्थानुमानपरिच्छेद.। भेद एव । यस्मात्तौ हि तयो स्यात्मानौ । तो चेदयतिरेकिणों व्यतिरेक एव सामान्य विशेषयो, स्वभावभेदात् । स्वभावो हि भाव इति । तया च स्यानिःसामान्यविशेषता ॥१८॥ भदसामान्ययोर्यद्वद् घटादीनां परस्परम् । व्यतिरेके च भेदसामान्ययोनं भेद सामान्यपान्, न सामान्य भेदवत, सबन्धाभावात् परस्पर घटादिवदित्युक्तम् ।। अपि च- यमात्मानं पुरस्कृत्य पुरुषोऽय प्रवर्तते १८॥ तत्साध्यफलवाञ्छावान् भेदाभेदौ तदाषयो। चिन्त्येते स्वात्मना भेदो व्यावृत्त्या च समानता ॥१८२॥ अस्त्यैव वस्तु नान्वेति प्रवृत्त्यादिप्रसङगतः । सर्व एव गौरश्वाद्भिग्नोऽभिन्नो वेति भेदमभेद वा पृच्छन् विशेपमेव भावस्य स्वभावा- स्यमधिकृत्य प्रवर्तते । स एव हि तथोच्यते । द्रव्यत्वादयस्तु न तत्र शब्दवोदिताः, यथास्व पृषाभिधानात् । अर्थस्य तदव्यभिचाराततो गति स्यात् । निलोठित तद् आचार्यण । तदय गवादिशब्दप्रत्युपरयापितमयं भिन्नमभिन वा पुन्छन्मान्तरोपर्शपेण तम विमिति विमुखयुद्धि क्रियते? तस्माद्योऽस्यात्माजन्यसाधारणो य पुरसृत्य पुरपो विशिष्टायत्रिया प्रवर्तते, यया गोर्वाहदोहादी, नान्यसायनोऽपस्य, यया युद्धप्रवेश, स एद स्वभावो यथास्व शब्दचोदित , न द्रव्यत्वादिसामान्यम्, तच्चोदनया तदा प्राप्तुमनभिप्रेतत्वान्, गवादिरामा. वैशाति], सदात्मभूताना चानन्वयेन तत्रानुभयरूपत्वात् । तमेव नाय (य) भाव प्रचार पर्यनुयते। तस्य भेदे द्रव्यत्वायमेदोऽस्याबाधक एव । सर्वत्र स्वभाव एव भेदस्याभ्युपगमात्, सामान्यस्य च व्यावृत्तिलक्षणस्य । स्वभावभूतस्य च सामान्याभेदेऽप्युक्तम् । स्वात्मनवारे तु तस्वभावनिवपनार्यत्रियार्थी सम द्वयोरपि प्रवत्तत । एलोऽपि तामत्रिया तत्स्वभाव वादेव परोति, तदन्य[स्यापि तत्तुल्यमपि (त्यमिति) सोऽपि किन करोनि ? एतेनंव पदहीका शिमप्यालीलमाकुलम् ॥१८॥ प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तं तदप्यकान्तसभवात् । पदयमहोव-स्यादुष्टो दधि स्याग्नेति विमप्यारीलमतमोगस्यमारिनिष्ठा. नादाकुल प्रपति, तदप्यनेन निरस्त स्वभाव कानभेदात् ।। तदन्चपे या सदस्योभयरूपत्वे सदिशोपनिराहतेः ॥१८॥ . स्वभावेनक.

·प्रमाणवातिय स्वोपजवृत्तिसहितम् । उच्यते साध्यसिधर्व नाशे कायंत्वात्ववत् । अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वभावनिष्पत्तौ भावः कृतकः । तेनेयं कृतकश्रुतिः स्वभाषा- भिधायिन्यपि परोपाधिमेतमाक्षिपति । एतेन प्रत्ययभेदभेदित्वादयो व्याख्याताः । एवमुपाधिगंदापेक्षः क्वचित्तरस्वभावहेतुरुच्यते । वचिदनपेक्ष्य सामान्येन यथा अनित्यत्व एव सत्त्वम् । क्वचित् स्वभावभूतधर्मविशेषपरिग्रहेण यया तवोत्पतिः। अनया दिशाऽन्येऽपि स्वभावहेतुप्रविभागा द्रष्टव्याः। सत्तास्यभायो हेतुश्चेन सत्ता साध्यते फमम् ॥१८९॥ अनन्ययो भेदानां स्याहतो यदि सत्त्वमनित्यत्वेऽन्यत्र वा हेतुः स्यात् साध्यमपि कस्माग्नेप्यते ? रात् प्रसाध्यमान विशेषीभवतीति । न च विशेषः साधयितु शक्यतेऽनन्तयात् । यथाह- "प्रमाणविपयाऽज्ञानात्" इति । सोऽयं विशेपो न साध्य एवं व्याहन्यते । किं तहिं ? हेतावति तुल्यदोषत्वात् । न हि हेतुलन्वय. सिद्धेरङ्गम्, तत संशयात् ।। । नैप दोपो यस्मात् । भावोपापानमात्रे तु साध्ये सामान्यमणि ॥१९०।। न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यात् अनिषिद्धं च तादृशम् । न सर्वया सत्तासाधने विशेषः साधितो भवति । भावमावविशेषणोऽस्ति कश्चिन- भॊति प्रसाधयतोऽनिर्दिष्टस्वभावविशेषस्य कस्यचित् सत्तामाने विरोधाभावात् । नेह सत्ता- साधनप्रतिपेध, किन्तु सर्वयास्ति फश्चिदिति कचनाऽस्य भेदमपरामृशन् ब्रुवाणः क स्वार्थ पुष्णाति? तस्मादनेनोपात्तभेद एव साध्य. । उपात्तभेदे साध्येऽस्मिन् भवेद्धतुरनत्वय ॥१९॥ सतायां तेन साध्यायां विशेषः साधितो भवेत् । ग हि धर्मो प्रधानलक्षण एको नित्य. मुखाद्यात्मकोज्यो वेति यया कचिदपि विशेपितत्तत्तत्स्वभाव साधितो भवति । स च तथा नाग्वेति: यदपि सतामात्रमन्वेति न रोन सिद्धेन किंचित् । नन्वेवमान्यादिवपि प्रसङ्गः। तत्रापि नाग्निसत्तामात्रे कश्चि- द्विवाद.। विशिष्टाधारविशेषणस्य त्वभिमतस्याऽनन्बयादसिद्धि. । न संव(न वै स) आधारस्त विशेषीक्रोति। तदयोगव्यवच्छेदेन विशेषणादित्युक्तम्, वक्ष्यते च । तस्मात्तत्र सामान्यमेव साध्यते तदयोगव्यवच्छेदेन । म तथेहापि क्वचित् सत्तायाः साधक प्रधानादिशब्दवाच्यस्यैवार्यस्य ववचिदभावात् । निविशेषणव शा। कथमभावः ? . भावोपादान--20 म.

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । ज्ञेयाभिधेयप्रमेयत्वं सोऽपि सिद्ध एव प्रधानार्य । तत् किमिदानी यमस्तीति सिद्धिरस्तु' तथापि कि सिद्ध स्यात् ? अन्यत्र तु तदेवाग्निसामान्य तत्रासिद्धमिति साध्यते । ननु तत्रापि तदयोगविरहिमा सामान्येनान्वयो न सिद्ध एव। न वै कश्चित्तथाभूतेनार्थेनाऽन्वय करोति । प्रतिपादयता हि पर घूमोऽग्निनान्तरीयका दर्शनीय-यत्र घ[22] मस्तत्राग्निरिति । रा तयाग्निमात्रेण व्याप्त सिद्धो यत्रव स्वय दृश्यते तत्रवाग्निबुद्धि जनयति । तत्र साध्ये (घ्य)- [निर्देश]न न किंचित् । तत्र दर्शन[स्त्] सदन्याख्यानमात्रादि (वाच्चे)प्टसिद्धेस्तदनिर्देशे वर्ष तद्विशिष्टे नान्वय । तदयमान्यविनाभावी सिद्धोऽर्थादेवाग्नेस्तत्प्रदेगायोग व्यवन्छिनत्तीनि स तथा साध्य उच्यते । न पुनस्तपास्योपन्यासपूर्वकोन्वय , साध्योनेरिहानगत्वात् । तत्पूर्वरत्वे वा के प्रतिज्ञा साधनादपाकरोति' तया चाह'- "रिङ्गस्यान्यभिचारस्तु धर्मणान्या दर्यते । तत्र प्रसिद्ध तद्युतत घर्मिण गमयिष्यति ॥" तस्मानाग्न्यादिसायनवत् सत्तासाधनमप्यनवद्यमिति ॥ अपरामृष्टत दे वस्तुमाने [तु] साधने ॥१९॥ तन्मायव्यापिन साध्यस्यान्वयो न विहन्यते । साधने पुन सत्त्वे स्वभावविशेषापरिग्रहेण वस्तुमात्रयपिनि साध्यधर्मे नान्पय- प्पाघात । न हि तत्रावश्य विमोपपरिग्रह कार्य । तन्मात्राथयेऽपि साधनसामान् . न साध्यत्वे, वैफल्यात् ॥ अपिघ-- नासिद्ध भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्यभयाथय ॥१९॥ घों विडोभावस्य ता सत्ता साध्यते कपम् । सताया हि साध्याया सर्वस्तरतुनं त्रयी दोपजानिमनिवर्तने प्रसिद्ध व्यभिचार निरोप न। तत्र यदि भावधर्मों हेतुरुच्यते, स वयमसिद्धसतारे स्यात् । यो हि भावधर्म सन्धति स क्य त भाव नेच्छेन् । स्वभाव एव हि श्याविपक्षया धर्म इनि व्यतिरेकीर पर्मियो निदिश्यते । न हि पर्ममियाचिनो शब्दयोच्चेि परिचरिपोरतीत्यस्तमेतत् । अप पुनस्भयपमं यूपादनाधिनवस्तुनोऽपर्युदातेग पतिरेषमात्रस्याभावेऽप्यधिरोपात् । पया न भवति मूतं इत्यमूर्तत्व निरुपान्येऽपि रयान् । नियमावस्याभावान् न प्रनिषेपवितेति पेत् । तत् पिमिदानी विषिविषयोऽस्तु । तदपि नेति पेत् । पमिदानी न प्रतिष- चियः, विधिनिमित (निवृत्ति)म्पत्वात् प्रतिषेधम्म' तदेवः परन्द्रमा पाररिमभाषा- प्रचारारावादिन्द्रदेन सय गमकत्व रूपमा मगात् दुर्यात् । ग प पर स्वारा उभयपना दुरान सतोत्र्यवाप्याप वृत्ति मापटे, सतायो वायभिचारमिनिमपं नो मा' . मामाता-40 (दिनाग इनिपगंगोमी।

·प्रमाणयातिय स्वोपशवृत्तिसहितम् । उच्यते साध्यतिपय नाशे पार्यत्वसत्त्यवत् । अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वभावनिप्पत्तौ भाव वृतप । तनयं कृतपश्रुति स्वभावा भिधायिन्यपि परोपाधिमेनमाक्षिपति । एतेन प्रत्ययभददित्वादयो व्याख्याता । एवमुपापिदापेक्ष वचित्तत्स्वभावहेतुरुच्यते । यवचिदनपेक्ष्य सामायेन यथा अनित्यत्व एव सत्त्वम्। क्वचित स्वभावभूतधर्मविदोषपरिग्रहेण यथा तत्रयोत्पत्ति । अनया दिशाऽ येऽपि स्वभावहेतुप्रविभागा द्रष्टम्पा ॥ सत्तास्वभावो हेतुश्चेन सत्ता साध्यते कथम् ॥१८९॥ अनन्ययो हि भेदाना प्याहतो हेतुसाध्यपो । यदि सत्त्वमनित्यत्वेऽयत्र वा हेतु स्यात् साध्यमपि स्माग्नेप्यते 7 तत् प्रसाध्यमान विशेषीभवतीति। न च विशेष साधयितु शक्यतेऽन वयात । यथा-- "प्रमाणविपयाज्ञानात्' इति । सोऽय विशपो न साध्य एव व्याहन्यते । किं ताहि ' हेतावपि तुल्यदोषत्वात । न हि हेतुरनन्यय सिद्धरङ्गम्, तत संशयात् ॥ विव नंप दोपो यस्मात । भावोपाधानमाने त साध्ये सामान्यमणि ॥१९॥ न कश्चिदर्थ सिद्ध स्याल भनिषिद्ध च तादृशम् । न सवथा सत्तासाधन विशप साधितो भवति । भावमात्रविशपणोऽस्ति पश्चिन ीति प्रसाधयतोऽनिर्दिष्ट स्वभावविशेपस्य कस्यचित् सत्तामात्र विरोधाभावात । नेह सत्ता. साधनप्रतिपय किन्तु सवथास्ति कश्चिदिति वचनाऽस्य भदमपरामृशन युवाण क स्वार्थ पुष्णानि तस्मादननोपात्तभद एव साध्य । उपात्तभेदे साध्यास्मिन् भवेद्धतुरनन्वय ॥१९॥ सत्तापा तेन साध्याया विशेष साधितो भवेत् । रा हि धर्मी प्रधानलक्षण एको नित्य सुखाद्यात्मकोऽयो देति यथा कचिदपि विशपितस्तत्तत्स्वभाव साधितो भवति । स च तथा नाति पदपि सतामात्रमन्वेति न तेन सिद्धन किंचित । न वेबमान्यादिवपि प्रसङ्ग । तत्रापि नाग्निसत्तामात्र कश्चि द्विवाद । विशिष्टाधारविशपणस्य त्वभिमतस्यानवयादसिद्धि । आधारस्त विशषीकरोति । तदयोगव्यवच्छदेन विशपणादित्युक्तम, वक्ष्यते च। तस्माता सामान्यमेव साध्यते तदयोगव्यवच्छदेन । न तथहापि क्वचित सत्ताया साधक प्रधानादिशब्दवाच्यस्यैवाथस्य क्वचिदभावात । निविंशपर्णव सा। क्थमभाव ' न संव(न वैस) भावोपादान-क. म.

·तथापि कि सिद्ध स्यात् अन्यत्र स म तथा स्वार्थानुमानपरिच्छेद । याभिषयप्रमेयले सोऽपि सिद्ध एव प्रधानार्थ । तत् किमिदानी ज्ञेयमरतीति सिद्धिरस्तु? तदेवाग्निशामान्य तत्रासिद्धमिति साध्यते । ननु तथापि तदयोगविरहिणा सामान्येनान्वयो न सिद्ध एव। न वै कश्चित्तयाभूतेनार्थेनाऽन्वय करोति । प्रतिपादयता हि पर धूमोऽग्निनान्तरीयको दर्शनीय -यन पू[22a] मस्तकाग्निरिति । तथाग्निमात्रेण व्याप्त सिद्धो यत्रव स्वय दृश्यते तत्रैवाग्निबुद्धि जनयति । तत्र साध्ये (ध्य)- [निर्देो]न न किंचित् । तत्र दर्शन[त्] संबन्धाख्यानमात्रादि(प्राच्चे)प्टसिद्धेस्तदनिर्देशे कथ तद्विशिष्टे नान्वय । तदपमान्यविनाभावी सिद्धोऽदिवाग्नेस्तरप्रदेशापोगं व्यवन्छिनत्तीति साध्य उच्यते । न पुनस्तयास्योपन्यासपूर्वकोन्दय , साध्योवतेरिहानगत्वात् । तत्पूर्ववत्वे वा का प्रतिज्ञा साधनादपाकरोति ? तथा चाह- "लिङ्गस्याव्यभिचारस्तु धर्मेणान्यत्र दर्श्यते । तत्र प्रसिद्ध तद्युक्त धर्मिण गमयिष्यति ॥" तस्मानाण्यादिसाघनवत् सत्तासाधनमप्यनवमिति ॥ अपरामृष्टतद्भदे वस्तुमा [६] साधने ॥१९२॥ तन्माप्रव्यापितः साध्यस्यान्वयो न विहग्यते । साधने पुन सत्वे स्वभावविशेषापरिपहेण वस्तुमात्रयपिनि साध्यधर्मे नान्वय- व्याघात । न हि तत्रावश्य विशेपपरिग्रह कार्य । तन्मात्राश्रयेऽपि साधनसामर्थ्यात् , न साध्यत्वे, बंफल्यात् ॥ अपि च- निदिश्यते। मासिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाधयः ॥१९३॥ धर्मो विरुद्धोभावस्य सा सता साध्यते पपम् । सत्ताया हि साध्याया सर्वस्तदतुनं प्रपी दोपजातिमतिवर्तते-असिद्ध व्यभिनार विरोध च। म यदि भावधों हेतुरभ्यते, स कपसियसत्तारे स्यात् । यो हि भावपमं तच्छति सक्य त भाव नेच्छेत् । स्वभाव एव हि क्याचिदपेक्षया धर्म इति व्यतिरेकीय पमिणो न हि पर्ममिवाचिनो सन्दयोर्वाध्ये पश्चिदिशेपोस्तीत्युक्तमेतत् । अय पुनरुभयधर्म त्यादनाश्रितवरतुनोपर्युदासेन व्यतिरेसमावस्याभावेश्यविरोयान् । यया न भवति मूर्त इत्पमूर्तत्व निरुषारयेपि स्पात् । निषास्यस्पाभावात् न प्रतिपेषविषयोनि चेत् । तत् रिमिदानी विधिविषयोऽस्तु तदपि नेति चेत् । स्पमिदानी न प्रतिषण विष्य, दिषिनिमित्त (निवृत्ति)-पत्वात् प्रतिषेधम्य' तनापयन्दमात्र पोरपि संभवतिपक्ष प्रचारागद्वाविच्छेदेन सभ्यं गमकर मपमामगात् दुर्गा' गप म्वर रवशाचा उभयता वृदा सोन्यवाप्यास यति भाषणे, सतायो वाभिपारमिति र नोन्मत्त । सन्माना०4. तिनाग इतिपर्णगोमी।

·प्रमाणवातित स्वोपनवृत्तिसहितम् । अभावधर्म तु भावमात्रयपिनोऽर्थस्य व्यवच्छेद हेतु सत्ताया यदतोऽस्य विद्रों हेतु स्यात्, तस्य भावे क्वचिदसमवात, अभाव एव भावव्यवच्छेदस्य भावात् । तदय त्रिप्रकारोऽपि यमं सत्तासाधने न हेतुराणमात् । न चान्या गतिरस्नि । तस्मान्न सत्ता साध्यते। साधनत्वे पुनरस्या सामान्येन तन्मात्रध्यापिनि वस्तुपमें रािद्ध सत्ताके मिणि नासिद्धि । तेन च साध्यधर्मेण व्याप्तियदि पथचिनिश्चीयत न विरोधव्यभिचाराविति गाय प्रसङग । अनिश्चिताया तु व्याप्ती पमिसमाश्रये वा तत्स्वभावतया गमको न पश्चिद् गमक स्यात् ॥ अत एव स्वधर्मण व्याप्त सिद्ध स्वभावो गमको वाच्य । न हि प्रकाशतया प्रकाशयन् प्रदीपस्तद्रूपाप्रतिपत्तो स्वामर्थक्रिया कराति । ध्यापकस्तस्य निश्चित ॥१९॥ गम्य स्वभाव तद्धमंनिश्चयादेव निश्चितो व्यापकत्वेन तस्य धर्मिणो धर्मो गम्य । तस्याय निवृत्ती वा निवर्तक । तस्य व्याप्यस्य धर्मस्याय नियतको व्यापवधर्म स्वप निवर्तमान । एव ायमस्य व्यापक सिद्धो भवति ययस्याऽभावे न भवेत् । तदनेन द्विविघरयापि साधनप्रयोगस्य गमवतालक्षणमुक्त वेदितव्यम् । द्विविधो हि प्रयोग सापर्येण वैघर्येण च यथाहरन्य-अवयी व्यतिरेकी [22b]चेति । नागयोवस्तुत फश्चिद्भदोऽस्त्य पत्र प्रयोगभवत् । साधयेणापि हि प्रयोगद्विधम्यंगति । असति तस्मिन् साध्येन हेतोरन्वयाऽभावात्। तया वैधयेऽप्यन्वयगतिरसति तस्मिन् साध्याभावे हेत्वभावस्य सदेहादिति विस्तरेण वक्ष्याम ।। अनित्यत्वे यथा कार्यमकार्य वाविनाशिनि ॥१९५॥ अननोदाहरणमनयोर्दर्शयति । तत्रान्वयी-यत किंनित् कृतक तत् सर्वमनित्य यथा घटादयः । शब्दश्च कृतक इति । कृतकस्याऽनित्यत्वेन व्याप्ति प्रदश्य शब्दस्य च कृतकल्पे कषिते सामर्थ्यादेवाऽनित्य शब्द इति । तस्मानावश्यमिह पदानिर्देश इत्ययमन्वयिन प्रयोग । व्यतिरेक्यपि नानित्यत्वामावे कृतमत्व भवति। शब्दश्च कृतक इति । सिद्धतत्स्व- भावतया तदभावे न भपत पृतकत्वस्य च भावख्याती तदात्मन सतो भाव इति सामर्थ्यात् सिसि , पूर्ववन्न प्रतिशायवनम् । अन्वयस्त्वपित्त्या सिद्ध । न ह्यतदात्मनियतरय तनिवृत्ती निवृत्ति । तस्मात्तनियम प्रसाध्य निवृत्तिर्वक्तव्या। सा चेत् सिध्यति, तदात्मनियम मर्यादेव 'सूचयतीति सिद्धोऽपय ।। आक्षिपती०-का - ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । ६५ कमिदानी कृतकोऽवश्यमनित्य इति प्रत्येतव्यो यनवमुच्यते । यस्मात् अहेतुत्वाविनाशस्य स्वभावादनुबन्धिता । न हि भावा विनश्यन्तरतद्भावे हेतुमपेक्षन्ते। स्वहेतोरेप विनश्वराणा भावात् तस्माद्य कश्चित् कृतक रा प्रकृत्यैव नश्वर ॥ तथा हि सापेक्षाणा हि भावाना नावश्यभावितेक्ष्यते ॥१९॥ निरपेक्षश्च भावो विनाशे। सापेक्षत्वे हि घटादीना केपाचिनित्यतापि स्यात् । येन बाहुल्येऽपि हि तद्वतोभवेत् क्वचिदतभव । यद्यपि बहुल विनाशकारणानि सन्ति तेषामपि हि स्वप्रत्ययाधीनसनिधित्वान्नावश्य सनिवानमिति कश्चिन विनश्येदपि । न झवश्य हेतद फलवन्तस्तेषा बैकल्यप्रतिबन्धसभवात् ॥ एतेन व्यभिचारित्वमुक्त कार्याऽव्यवस्थिते ॥१९॥ सर्वपा नाशहेतूना हेदुममाशयादिनाम् । इत्यन्तश्लोक ॥ तदय भावोऽनपेक्षस्तद्भाव प्रति तद्भानियत , असभवत्प्रतिवन्धव कारणसामग्री सक्ला कार्योत्पादने । नन्वनपेक्षिणामपि केपाचित् क्वचिनावश्य तद्भाव', भूमिबोजोदकसामयामणि कदाचिदकुरानुतात्ते । न। तत्रापि सन्तानपरिणामापेक्षत्यात् । नव भावस्प पाचिद- पेक्षा। तत्राप्यन्त्या सामग्री याऽव्यवहिता कार्योत्सत्ते सा फलवत्यव । संव च सत्राडफुरहेतु , अयस्तु पूर्व परिणामस्तदर्थ एव । न च ता तत्र कश्चित् प्रतिबन्धु समर्प, एक्न भाये विरारानुत्पते । उत्पत्तो कत्यहाने । तदात्मनश्चाप्रच्युनस्य तदुत्पादनं प्रति वैगुण्यं कारणस्पाकुणिस्य प्रतिबधतोप्रतिवन्धकत्वात् । ननु च यरवीजादयोऽपि शाल्यडकुरे जन्ये न सापेदा , तदुत्पत्तिप्रत्ययाना पदाचितत्रापि संनिधानात् । वर्ष म सापेक्षा ? पावता स एवंषा स्वभावो नारित यस्तदुत्पादन' माल्विीजस्पति । अतस्तत्स्वभावापेक्षा । एवं तहि मृतकानामपि पेपापित् सता वास एव स्वमायो नास्ति, यो विनावर । तस्मात्तस्वभावापसत्याग्न विनश्रा । शालिवानाशीना स स्वभाव स्वहेनोरिति यो न सहेतु सोनस्वभाय स्यात् । नियनशविनम्प रा हेतुस्व- रूपेण प्रतीत एव । न च स्वभावनियमो नामाकस्मिनो युक्तोनपेशस्य देशवारदम्पनियमा योगान् । तयात्रापि नियमहेनुर्वमम्मो यत इमे पेचिदनवरारमानो भाषा जाना। पात्र परिवनियामर समावस्यास्ति । पाहत्येषि पेत् तस्य-म. प्रदिप ·प्रमाणवातिर स्वोपज्ञवृतिसहितम् । सर्वजन्मिना विनाशसिद्धर्जन्मिस्वभावो नाशीति चेत् । न [23a] जन्म नाशिस्व- भावस्य हेतु । न चाहेतो स्वभावनियम । तस्मानान कश्चिद्धतो स्वभावप्रविमाग । तदभावात् फलस्यापि नास्तीत्यसमानम् । रोम निरपेक्षता विनाशस्य क्वचित् कदाचिच्च भावविरोधिनी तदभाव स्वभावेन साधयति । यो हि भावो निरपेक्ष स यदि कदाचिद्भवेत् ववचिद्वा तत्कालद्रव्यापेक्ष इति निरपेक्ष एव न स्यादित्युक्तम् । स हि नश्वर स्वभावो निरपेक्ष इत्यहेतुक स्यात् । नाहेतुक , सत्ताहेतोरेव भावात् दयोत्पत। सतो हि भवतस्तादृशस्यैव भावात् । नावश्य सत कुतश्चिद्भाव इति चेत् । आकस्मिकी तहि सत्तेति । नेय कस्यचित् कदाचित् क्वचिद्विरमेत् । तद्धि विचिदुपलीयेत न था यस्य यत्र किंचित् प्रतिवद्धमप्रतिबद्ध वा। सेय सत्ता प्रतिवन्धिनी चेत् । न नियमवती स्यात् । तस्माप्नेयमाकस्मिकी ववचित् । कथ तींदानीमहेनुको विनाश उक्त ? जातस्य तद्भावेऽन्याऽनपेक्षणात् । उक्त पात्र 'न विनाशो नामान्य एव कश्चिद्भावाद्भाव एव हि नाश । स एव टेक्क्षणस्यायी जात' इति । तमस्य भन्दा स्वभावमूवं व्यवस्यन्ति, न प्राक्, दर्शने [ऽपि] पाटवाभावादिति । तद्वशन पश्चाद्वयवरथाप्यते। विकारदर्शनेनेव विषमज्ञं । तदय सत्ताव्यतिरेकेण नान्यत् विचिद्विनाशोपेक्षत इति तद्व्यापी ॥ काय पुनरेतद गम्यते निरपेक्षो विनाश इति ? असामच्चि तद्धती अभावकारिण प्रियाप्रतिषेधाच्चेति चशब्दात् । कथमसामर्थ्यम् । सिद्धे हि भावे कारको न त करोति । नाप्यन्यक्रियाया तस्य किंचिदिति तदतद्रूपाकरणान्नाकिंचित्वरो नापेक्ष्यते। क्य क्रियाप्रतिषेध ? विनाश इति हि भावाभाव मन्यन्ते । तदय विनादाहेतुर- भाव रोतीति प्राप्तम्। तत्र यद्यभावो नाम कश्चित् कार्य स्यात् स्वभाव, स एव भाव दति नाभाव स्यात् । तस्मादभाव करोतीति त्रियाप्रतियोऽत्र (ऽस्य) कृत स्यात् । तथा- प्ययमरिचित्तार किमित्यपेक्षत इति सिद्धा विनाशं प्रत्यनपेक्षा भावस्य ।। तरमाद्- भवत्येव स्वभावत ॥१९८॥ पत्र नाम भवत्यस्मादन्यत्रापि स्वभावत । स्रोऽय क्वचिद्वन्दृष्टोऽनपेक्षत्वात् स्वभावत एव भवति तथान्यत्रापि स्वभावभावी विशेषामावाविशेषादिति ।।

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । या काचिद्भावविषया विधदानमितिस्तत ' ॥१९॥ स्वसाध्ये कार्यभावाभ्या सबन्धनियमातयो । तस्माद् द्विप्रकारंद वस्तुविषयानुमिति कार्यलिङ्गा स्वभावलिङ्गर च । यथास्व ध्यापिनि साध्ये तयोरेव प्रतिबन्धाल्लिद्योलिगिनि ययोक्त प्रात् ॥ प्रवृत्तद्धिपूर्वस्वात्तद्भावानुपलम्भने ॥२०॥ प्रवत्तितव्य मेत्यक्तानुपलब्धे प्रमाणता । तृतीयस्तु हेतुरनुपलब्धिरविशेषेण क्वचिदर्थे गमक इत्युच्यते । सनिश्चयशब्दव्यवहारप्रतिषेधे हि सर्ववानुपलब्धिलिङ्गम्। सनिश्चयाद्धि शब्दव्यव. हारा प्रवर्तन्ते । तस्मातें] प्रवृत्तिरित्युक्ला । तथा हनुपलब्धिरेयासत्त्वमित्युक्तम् । तच्च प्रतिपत्तृवसात बक्तृवशात् । सावद्धि स भावोऽस्य नास्ति यापदापतिपत्तिा, सत्ताऽपि तेन तदर्याकरणात् । वस्तुतस्त्वनुपलभ्यमानो न रानासन्, सतामपि स्वभावादिविप्रकत्किदा- चिदनुपलम्मात् । तस्याऽसत्स्वपि तुल्यत्वात् । तदेतत्प्रतिपत्त प्रमाणाभावाभिवृत्त सत्त्वग- नुपलब्धिलक्षण स्वनिमित्तान् शब्दव्यवहारान् निवर्तयति । तेन यापीयमनुपलब्धिरुपलब्धिलक्षणप्राप्ताना वस्तुतोऽप्यसत्त्वरूपा, भप्रतियोप्यत्वात्, तस्या अप्येततुल्यम् प्रामापयमन विषयेसनिश्चयशलाऽपि सा ॥२०१॥ असता(23b]पापीय प्रमाण ए(पगे) हरित समयो यदुपरियोग्य सदरेवन्येषु कारणेषु रातोपलभ्येत ।। न पुन पूर्वाऽसत्तासापनी यस्मात् शास्त्राधिकारेश्सक्दा यहोर्या अतीन्द्रिमा । अलिशाच कथ तेषामभावोऽनुपरिपत ॥२०२।। मोश्यमसत्ता माधयमनुपरधिमात्रण सर्दार्थाना प्रभापत्रयनिवृत्या साध्यन् । तत्र न पास्वनिवृत्तिरभावसाधनी, तस्य क्वचिदनधिकारे[5]प्रवृत्त । पास्त्र हि प्रयत्तमान रचिन् पुरुषार्थसाधनमुपायमाश्रित्य प्रवत्तनपपागवद्धप्रलापस्याप्रामाश्यात् । तष प्रारणे रहबोर्या नावस्य निर्देरमा स्पा-प्रपारगनियता वाश्चित् पुरुषाणा घेतोवृत्तयः अनियत. निमित्तमाविय, कालदेशपहिला या प्रकरणानुपयोगिनो पविगा। - म तान् धास्त्र 'विपयामिति द्विविधव मा--म० * मुद्रितवृत्तो पारिवाशोध्य नोड्न । गिन्नु अगायमित्यादिना व्याचष्ट इति वृत्पनरोधात् पारितासाम्यम् । पारवाधिराराजसा०म..

·६८ प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । विपयीकरोति । न च तयाविप्रकृष्टेपु स्वसामोपयानार सानोत्पादनशक्तिरस्ति । न चावश्यमेपा कार्यापतम्भो यैनानुमायेरन् । न च ते प्रमाणत्रयनिवृत्तावपि न सन्तीति शक्यन्ते व्यवसातुम् । तस्मान सर्वानुपलब्धि साधनी निवृत्तिनिश्चयस्य ।। तदियम् हादसग्निश्चयफला नेति स्याद्वाप्रमाणता । नयमनुपलब्धि प्रमाण व्यवसायपलत्पात् प्रमाणानाम् । गहि प्रवृत्तिनिषेधेऽपीय नि शङ्कपरिच्छेद चेत करोति । सशयादपि क्वचिल्लोकस्य प्रवृत्त । तयात्वे तनिरवद्य यदि निश्चयपूर्व व्यवहरेरिति सेयमप्रवृत्तिफला प्रोक्ता । प्रमाणमपि काचित् स्याल्लिागातिशपभाषिनी ॥२०३।। अत्र न सर्वानुपलब्धिरप्रमाणम् । काचित् प्रमाणमपि लिद्धगविशेषभाविनी यथोदाहता प्राक" यत् पुनरुक्तमप्रमाणमनुपलब्धिरिति स्वभावज्ञापकाऽज्ञानस्पाय न्याय उदाहृत । यस्य कस्यचित् स्वभायो नोपलभ्यते देशादिविप्रर्षात् न स तदनुपलम्भमात्रेणासभाम यथोक्त प्राक । योऽपि ज्ञापकस्य लिगस्य (स्या)भावादतीन्द्रिय प्रतिक्षिप्यतेऽर्थ , स्वभाव- विशेपो वा, यथा नास्ति विरक्त घेत देवता विशेषा या, नास्ति दानहिंसाविरतिवेत- ना(सा)मभ्युदयहेतुनेति प्रत्यक्षेऽप्यय फलस्यानन्तर्याभावादतत्फलसाधाद्विपर्यस्तोऽपयदेतापि । न तावता तदभाव एव, व्यवहितानामपि हेतो फलानामुत्पत्तिदर्शनात्, मूपिकाऽलकंविष- विवारवत् तदा विरोधाभावादत्रानुपलब्धिमात्रमप्रमाणम् । भाचे किं प्रमाणमिति चेत् । अत एव सशयोऽस्तु, भवेद्वा प्रमाणमित्यप्रतिशेष । तदा केपाचिदर्थाना स्वभावाना वा दर्शनपाटवाभावात् कारणाना कार्योलाइननियमामावाच्च भवेत् ज्ञापकासिद्धि । नेयता तदभाव , पुर पोपेण पाचिदभिव्यक्ते ॥ कार्य तु कारका[ज्ञानमभावस्येव सापषम् ॥२०४।। स्वभावाभावे साध्ये तदनुपलम्भ एवाप्रमाणमुच्यते, कारकानुपलम्मस्तु प्रमाणमेव । न ह्यस्ति सभवों यदयति कारणे कार्य स्यात् । ननु कदाचित् कारणविनाशेऽपि कार्य स्थितिर्दृष्टा । न घूम कारणस्थितिकालभावि कामिति । हेतुरहिता तु भावोत्पति स्तोत्युच्यते। न च तथा स्थायी भावस्तदुपादान । पारम्पर्यात् तु सन्तानोपकारात् ततार्यव्यपदेश : पद्यस्य पथपिदभाव सिध्येत् तत्फल नास्तीति निश्चीयते॥ स्वभावानुपलम्भश्च स्वभाषेऽयस्य लिङ्गिनि ।

·सच्छन्दव्यवहारप्रतिपेऽपि प्रमापनिवृत्त्या निमित्तवंपन्याऽनाविनोदकुरादयो दृष्टान्ता न देवल निश्पास्यम् । निष्पास्येपीयमेव प्रवृत्तिनिषिध्यते । अनुपलघिरानामता स्वार्थानुमानपरिन्छेद । [24a] स्वभावाभाव एव लिङ्गिनि। स्वभावानुपलम्भोऽपि कश्चित् प्रमाणमेव यद्यनु- पलभ्यमानो व्यापक. स्वभावोऽस्य सिद्ध स्यात् । यथा वृक्षत्व शिशपायाः ।। तदभावः प्रतीयेत हेतुना पदि केनचित् ॥२०॥ पद्यस्य स्वमावस्य व्यापकस्य वाभाव कुतश्चिद् गमकादेतो सिध्येत्, सोऽयमसग्नेव स्वं कार्य व्याप्य वा निवर्तयति । तदभावासिद्धी निवाऽपि सरायात् ॥ कमिदानी भावस्य स्वयमनुपलब्धेरभावसिद्धि ? दृश्यस्य दर्शनाभावकारणासभवे सति । भावस्यानुपलब्धस्य भाषाभावः प्रतीयते ॥२०६॥ भावो हि यदि भवेद् ययास्व ग्राह्केण करणेनोपलभ एव भवेत्। स दर्शनप्रति- वन्धिषु व्यदधानादिष्वसत्सूपलभ्यत एवानुपलब्धरत्वसन्निति निश्चीयते । तादृशः सत उपसम्भाव्यभिचाराद् । अयमेव हेतुर्हेतुव्यापकयोरभावेऽपि वेदितव्य ॥ विन्द्धस्य घ भावस्प भावे तद्भावबाधनात् । तविरुद्धोपलग्यो स्यादसत्ताया विनिश्चय. ॥२०७॥ यो हि भावो येन सह नावतिष्ठते, तदुपादानयोरन्योन्यवैगुण्याश्रयत्वेनारम्भविरोधात्, तयोविरुद्धयोरेकस्य भावेऽप्यन्याभावगतिर्भवति यथोक्त प्राक् । इदमनुपलन्धेर्न पयस्यवस्थाप्यते, तत एव विरोधगते । विरोधाधाभावसायनात् । मवतु नामवविधाया अनुपलब्धेरभावगनि । सा पुन कयमनुमानम् ? कप च न स्यात् ' दृष्टान्तानपेक्षणात् । न ह्यस्या कश्चिद् दृष्टान्तोऽस्ति । किं न निरुपास्य व्योम. कुमुमादि दृष्टान्त ' तदसत् क्यमदगन्तब्यम्, १ अनुपलपरेवेति चेत् । तत्र क्यपदृष्टान्तिकाऽसत्तासिद्धि ? सदृष्टान्तत्वे वाऽनवस्थाप्रसङ्ग । तथा चाप्रतिपत्ति.। तनिरुपास्याऽभावसिद्धिवदन्यत्रापि दृष्टान्नाप्नपेक्षणादननुमानम् । मृण्वन्नपि देवाताप्रियो नावधारणपटू । निमित्त हसन्छध्दव्यवहाराणामुग्लम्या- नुपलपिः । सा स्वसन्निधानात् स्वनिमित्तानेतान् साधपतीनि स्वनिमित्तसामग्रीयोग्य सनिघान सर्वोऽत्र दृष्टानः । असत्ता पुनरवानुपलब्धिरेव । मन एव (एवैयं) यारणात कार्यानुमानलक्षणात् (गति) स्वभावतारन्तर्भवतीति वश्यामः । सिदेव । सोध्य मूढो निमित्तं सदभाव दाभ्यपणाप प्रवृत्तिनिवृत्ती दिनोपयन् यसाम्यागम प्रतिपाते निरूपास्यवदन्यदेति । स एव ताकदुपलभ्यभाव कप सिद इति चेत् । एतत वाया। वैनव स्यात् ·प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । अन्यत्रापि ह्यनुमाने साध्यधर्मेण व्याप्त सायनमिच्छन् विगिति दृष्टान्तेन प्रत्यायो व्याप्यनिर्देशादेव व्याप्नुवतः सिद्धे.? निश्चितार्थस्यापि स्मृत्यर्थो दृष्टान्त इति चेत् । तदितरत्र समानम् । सोऽयमन्यत्रानुपलम्भमात्रादरादयवहार प्रतिपयमानोऽपीह व्यामूढ इति स्म (स्मा)यते ॥ अथ यदिदं 'न सन्ति प्रधानादयोऽनुपलब्धरिति' तत्र यमसद्वयवहारविधिः, सद्वयवहार- निषेपो वा? फथ च न स्यात् । तदर्थप्रतिषेधे धमिवाचिनोऽप्रयोगादभिधानस्य निविषयस्य च प्रतिघस्यायोगात् । नप दोषो यस्माद् अनादिवासनोद्भूतविकल्पपरिनिष्ठितः । शब्दार्थस्त्रिविधो' धर्मो भावाभावोभयाश्रितः ॥२०॥ तस्मिन भावानुपादाने साध्येऽस्यानुपलम्भनम् । तथा हेतुन तस्यैवाभाव भन्दप्रयोगतः ॥२०॥ निवेदितमेतद्यया नंते शब्दा. [24b] स्वलक्षणविषयाः, अनादिवासनाप्रभवप्रतिभासि- नमयं विषयत्वेनात्मसात् कुर्वन्ति । वक्तु श्रोतुश्च तद्विकल्पभाज , यथाप्रतिभासिवस्तु- प्रतिपादनसगीहाप्रयोगात्, तदाकारविकल्पजननाच्च । न चोपादानकार्यप्रत्ययाऽप्रतिभासि रूप शक्य तद्विपयत्वेगावसातुम् । स तु विकल्प. सदसदुभयप्रत्ययाहितपासनाप्रभव इति तत्प्रतिभास्याकाराध्यवसायवशेन च भावाभावोभयधर्म इत्युच्यते । तदत्र धर्मिणि ध्यपस्थिता. सदसत्त्व चिन्तयन्ति 'किमय प्रधानादप्रतिभास्यों भावोपादानो न वेति' तस्य भावानु- पादानत्वे साध्ये रा एव प्रत्यात्मवेद्यत्वादप्रतिक्षेपार्होज्यों धर्मी। न च स एवार्थ. स्वलक्षणमिति शक्य याम्, असप्राप्तनिरद्वयोरप्यर्थयोस्तस्यानपायात् । वस्तुविपरीताकार[भि] निवैशिष्वपि तीर्यान्तरीयप्रत्ययेषु भावात् ॥ परमाकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना । न स्यात् प्रवृत्तिरषु दर्शनान्तरभेदिषु ॥२१०॥ अतीताजातयोपि न च स्यारन्तार्यता । वाचः कस्याश्चिदित्पेषा चौद्धार्थविषया मता ॥२११॥ इति सग्रहश्लोको।। तस्य च ययासमीहितरूपानुपादानत्वे साध्य तथानुपलम्भोऽस्य धर्मोऽस्तीति न साधन- धर्माऽसिधि । न पुनरसायमेव शब्दविकल्पप्रतिभास्यर्थोप्रलयते, तस्य पुद्धावपस्थापनाय शब्दप्रयोगात्, तदभावे उदयोगात् ।। अपिन- सम्वार्थापनवे साध्ये पर्माधारनिराकृतेः । न साध्या समुदायः स्यात् सिद्धो धर्मश्च केवलः ॥२१२॥ - विधो धर्मी भावाभावोभयाथय-क०म० ·स्वार्थानुमानपरिच्छद । यदि हि शब्दार्थ एवापोद्यत प्रधानशब्दवाच्यस्य धर्मिण एव निराकरणात निराधार साध्यधर्म स्यात्। तदयमाघारव्यवच्छचाउनपेक्षोन विवादाश्रय इति नोपन्यसनीय एव स्यात ॥ किच- सदसत्पक्षभेदेन शब्दार्थानपवादिभि । वस्त्येव चिन्त्यते ह्या प्रतिबद्ध फलोदय ॥२१॥ अनित्याऽसमर्यस्य विधार कि तदपिनाम् । पण्डस्य 'रूपवरूप्ये कामिन्या कि परीक्षया ॥२१४॥ न हि शब्दार्थ सनसन वा कचित पुरुषार्थ तु उपरुणद्धि समादधाति वा । यथाऽभि निदेशमतत्वात । यथातत्त्व चासमीहितत्वात । तस्मादय प्रवर्तमान सर्वदा सदसच्चि न्तायामयधीरितविकल्पप्रतिभासो यस्त्वेवाधिष्ठानीकरोति, यमाय पुरुषार्थ प्रतिबद्ध ययाग्नी शीतप्रतीकारादि । न हन शब्दाथ समथस्तदनुभवाप्तावपि तदभावात् । तदयमत्रियाओं तदसमर्थ प्रति न दत्तानुयोगो भवितु युक्त । न हि वृपस्यन्ती पण्ठस्य रूपवरूप्यपरीक्षाया- मवधत्ते ।। यत् पुनरेतदुक्तम्- कल्पितस्यानुपलब्धि धर्म इति तस्य कोऽर्थ । शब्दार्थ कल्पनाज्ञानविषयत्वेन कल्पित । पर्मो यस्त्वाश्रयाऽसिद्धिरस्योक्तो न्याययादिना ॥२१५॥ कल्पनाविषमत्वाच्छब्दाथ एव कल्पितस्तस्य वस्त्वाश्रयानुपलब्धिधर्म इत्यभिप्राय इति । यदुक्तम् -'न प्रमाणत्रयनिवृत्तापि भावामायसिद्धि इति त मा भूदन्यत्र प्रमाणनिवृत्ती निवृत्ति , तयोरसकलविषयत्वात । आगम पुनन किंचिन्न व्याप्नोति। तनिवृत्ति क्प न गमिकेति ? उक्तमत्र-'गागमेषु सर्यार्या उपनिवध्यन्तै, अप्रपरणापनत्वादिति ॥ अपि च नान्तरीयकताऽभावाच्छन्दामा पस्तुभि सह । नापंसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचका ॥२१॥ न हि शब्दा यथाभाव वर्तन्ते यतस्तेन्योऽयंप्रकृतिनिश्चीयत । ते हि वक्तुविवदा वृत्तम इति तनान्तरीयस्तामेव गमययु । न च पुर[25a] पन्छा सर्वा यथाभाविन्य । न च तदप्रतिपदस्वभावो भावोऽन्य गमपति ।। यत्तहीदम्- "आप्रावादाविसवादसामा पादनुमानता' [फा० २११] रूपे-म० स्पोना. म.

·प्रमाणवातिय स्वोपशवृत्तिसहितम् । इत्यागमस्यानुमानत्यमुक्तम्, सत् क्यम् । नाय गुरुयोनाथिस्यागमप्रामाण्यमासित समर्थोऽत्यक्षफलाना केषाचित् प्रवृत्तिनिवृत्त्यामहानुशंसाप्रायनवणात्, तद्भावे विरोधादर्श- गाच्च । तत्सति प्रत्तितव्ये वरमेव प्रवृत इति परीक्षया प्रामाण्यमाह । तञ्च सयवानगुणोपाय दुरयार्थाभिधाययम् । परीक्षाधिकृत वाक्यमतोऽनधिकृत परम् ॥२१॥ राबद्धो (धो) वाक्यानामेकार्योपसहारोपवार । दशदाडिमादिवाक्यानामिवानुपसहार एवान्यथा वस्तुवैगुण्यमद्भावयेत् । अशफ्योपायफलानि च गास्वाणि फलार्थी नाद्वियत विचारयितुम्, अपुरुषार्थफलानि च । विपशमनाय तदावफगारलारडकारोपदेशवत्, वावदन्त- परीक्षावच्न । तद्विपर्ययेणोपसहारवर पुरुषार्थाभिधायि च शास्त्र परीक्षेतायतापपा- नस्यवश्युक्तरूपत्वात । सद्यदि परीक्षाया न विसपादभाक प्रवर्तमान शोभते । क पुनरस्याविसवाद ? प्रत्यक्षेणानुमानेन द्विविधेनाप्यबाधनम । दृष्टादृष्टार्थयोरस्याविसवादस्तदर्थयो ॥२१॥ प्रत्यक्षेणाऽबाघन प्रत्यक्षाभिमतानामर्याना तथाभाव । यथा नीलादिसुख[दु खनिमित्तो पलक्षणरागादिबुद्धीनाम। अतथाभिमताना चाऽप्रत्यक्षला। यथा शब्दादिरूपसनिवेशिना मुखादीनाम्, द्रव्यकर्मसामान्यसयोगादीना च । तपाऽनागमापेक्षानुमानविपयाभिमतानाम ननुमेयाना च तथाभाव | यथा चतुर्णामार्यसत्यानाम्, आत्मादीना च । आगमापेक्षातुमाने ऽपि-यथा रागादिरूपम्, नत्प्रभव चाधर्ममभ्युपगम्य तत्प्रहाणाय स्नानाग्निहोत्रादेरनुपदेश' । सेयं शक्यपरिच्छेदाऽशपविषयशुद्धिरविसवाद ।। आप्तवादाविसवादसामान्यादनुमानता । युद्धरगत्याभिहिला परोक्षेऽप्यस्य गोपरे ॥२१९॥ तस्यास्यवभूतस्याप्तवादस्याविसवादसामान्याददृष्टव्यभिचारस्य प्रत्यक्षानुमानाऽगम्येऽ- प्य प्रतिपत्तस्तदाश्रितत्वात तदयप्रतिपत्तिवदविसवादोऽनुगीयते । तत शन्दप्रभवापि सती न शाब्दबदभिप्राय निवेदयत्पवेत्यर्याविसवादादनुमानमपि ॥ अथवाऽन्यथाऽप्तवननस्याऽविसवादादनुमानत्वमुच्यते । हेयोपादेयतत्त्वस्य सोपायस्य प्रसिद्धित । प्रपानार्याऽविसंवादादतमान पत्र वा ॥२०॥ हेयोपादेयतदुपायानां तदुपदिष्टानामपरीत्यमविसवादो पषा चतुर्णामार्यसत्याना पदय- - .परीक्ष्यते-क० ·७३ स्वार्यानुमानपरिन्छेद । माणनीत्या तस्यास्य पुरुषार्थोपयोगिनोऽभियोगार्हस्य ऽविसवादात्, विषयान्तरेऽपि तथात्वोपगमो न विप्रलम्भाय, अनुपरोधात निष्प्रयोजनवितथाभिधानवैफल्याच्च वक्तु । तदेतदगत्योभयपाs- प्यनुमानत्वमागमस्योपवर्णितम्-वरमागमात् प्रवृत्तावेद प्रवृत्तिरिति । न सल्वेवमतुमानमदु- (न)पायमनान्तरीयकत्वादर्थेषु शब्दानामिति निवेदितमेतत् ॥ पुरुषातिशपापेक्षं यथार्षमपरे विदुः । यथार्थदर्शनादिगुणयुक्तपुरुष आप्त । तत्प्रणयनमविसवाद इत्यन्ये । इष्टोऽयमर्थ शक्यत ज्ञातु सोतिशयो यदि ॥२२१॥ सर्व एवायमागममनागम वा प्रवृत्तिकामोन्वेषते प्रेक्षापूर्वकारी न ब्यरानेन-अपि ना[25b]मातोऽनुष्ठेय ज्ञात्वा प्रवृत्तोऽयवान् स्यामिति । स शक्यदर्शनाविसवादप्रत्ययेनान्य- वापि प्रवर्तत एवप्रायत्वाल्लोकव्यवहारस्य ।। पुरुषपरीक्षपा तु प्रवृत्तायप्रवृत्तिरेव, तस्य तथाभूतस्प ज्ञातुमशक्यत्वात्, नानिष्टे, तादृशामवितपाभिधानात् । तथाहि-- अयमेव न येत्यन्यदोषाऽनिर्दोषताऽपिया। दुलंभल्वात प्रमाणानां दुर्बोधेत्यपरे विदुः ॥२२२॥ चतसेभ्यो हि गुणदोपेभ्यः पुरुषा सम्पग्मिथ्या प्रवृत्तप । ते चातीन्द्रिया स्वप्रभवफाय- वाग्व्यवहारानुमैया स्यु । म्यवहाराश्च प्रायशो बुद्धिपूर्वमन्यथाऽपि कत्तुं शवपन्ते, पुष्पेच्छा. वृत्तित्वात, तेपा च चित्राभिसन्धित्वात । तदय लिङ्गसकरात् कयमनिश्चिन्वन् प्रतिपद्येत ।। अय कि नैव स तादृश पुरुषोऽस्ति यो निकोप ? सपा सविपक्षत्वात् निहासातिदायश्रिताम् । सात्मीभावात् तदभ्यासाद्धीयरनाथ (स) या क्वचित् ॥२२॥ स तु प्रहोणा(स) वो दुर्ज्ञान । दोषा हि निहाँसातिशयधर्माणो विपक्षाभिभवोत्ताप- कर्ष साधयन्ति ज्वालादिवत । ते हि विक्ल्पप्रभवा सत्यप्युपादाने कस्यचिन्मनौगुणस्याभासा- दपपिण तत्पाटवे निरन्वयविनाशषर्माण स्युग्र्यालादिवदेव । तेन स्यादपि निर्दोष ।। कप निर्दोवो नाम यावता दोषविपक्षसात्मत्वेऽपि दोषसात्मनो विपक्षोपत्तिवत् पषाप्रत्ययं दोपोत्पतिरपि । नाय दोष । परमात्- निहपावभूतामस्वभावस्य विपर्ययं । न बापा सलवत्येऽपि युद्धस्तत्तापातत ॥२२॥ प्रथमष्ठत एतत्पर्यन्त श्रीसात्यायनेन नियतीभाषात स्यमुपादितवृत्तौ अनूदितम्- दष्टम्मा-० टिप्पणी मं० १ ० ३९७ •ायाधिता-१०। नास्त्यैत् पागतरं वृस्तुमारि। अगुरमेतत् । । भाप पित:- ·प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । न हि स्वभावो यत्नेन विना निवत्तयितु शक्य । श्रोत्रियकापालिकणावत् । यत्न. वच प्राप्यनिवत्ययो स्वभावयोर्गुणदोपदर्शनेन क्रियेत। तच्च विपक्षसात्मानः पुरुषस्य दोपेषु न संभवति । तस्य निरुपद्रकत्वात् । सर्वदोपहाने १, पर्यवस्थानमन्मप्रतिवदुः खस्य विवेकात् २, प्रशमसुखरमस्यानुद्वेजनाच्च ३ । अभूताय खस्वप्युपादानवलभावि सन्तानस्य विपर्ययोपादानान स्यात् । न तु भूतार्य वस्तुवलोत्पते । अभूतार्थाश्च दोषाः न प्रतिपक्ष- सात्म्यबाधिन. । तस्मान्न पुनर्दोषोत्पत्तिः। यत्तेऽपि बुद्धेर्गुणपक्षे पाते प्रतिपक्ष एव यत्ना- धानात् परीक्षावतो विशेषेणादुष्टात्मन ।। क. पुनरेपा दोपाणा प्रभवो यत्प्रतिपक्षाभ्यासात् प्रहीयन्ते सर्वासां दोपजातीनो जातिः रात्कायवर्शनात् । साऽविद्या तत्र तत्स्नेहस्तस्माद् द्वेषादिसंभव. ॥२२५।। महि 'नाह न गमेति पश्यतः परिग्रहमन्तरेण क्वचित् स्नेह । न नाऽननुरागिण क्वचिद द्वेषः । आत्मात्मीयानुपरोधिनि, उपरोधप्रतिपातिनि च तदभावात् । तस्मात् रामानजातीया. भ्यासजमात्मदर्शनमात्मीयग्रह प्रमूते। तो च तत्स्नेहम् । स द्वेषादीनि ति] सत्यायदर्शनमा सर्वे दोपा तदेव चाज्ञानमित्युच्यते ॥ मोहो निदानं दोषाणामत एवाभिधीयते । सत्कापदृष्टिरन्यत्र तत्प्रहाणे प्रहाणतः ॥२२६।। मोहं दोपनिदानगाहुरमूढस्य दोपानुत्पते । पुनरन्यत्र सत्कायष्टिम् । तच्वंतत् प्रधाननिदेशे सति स्यात्, अनेकजन्मना दोषाणामेकोत्पत्तिविरोधात् । एककनिर्देश परभागभाक् । उभयथाप्येकनिर्देशे न विरोध । प्राधान्य पुनस्तदुपादानत्वेन तत्पहाणे दोषाणा प्रहाणात् । तस्मात् सभवति सत्कायदर्शनजन्मना दोपाणा तत्प्रति- पक्षनराम्यदर्शनात् महाणम् । स तु क्षीण[26a]दोपो दुरन्वयो यदुपदेशादयं प्रतिपद्येत ।। मा भूत् पुरुषाश्रय वचनमागम मणेतुईरन्वयत्वात् । गिरा मिथ्यात्वहेतूनां दोषाणां पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं सत्यार्थमिति केचित् प्रचक्षते ॥२२७॥ न खलु सर्व एवागम, ममाविलम्मः, विपनामहेदना होणपा पुरुषाध्यादपी- रुपय सत्यार्थमित्येके । कारणाभावो हि कार्याभाय साधयति ।। न च द्वयो. प्राधान्ये य एववादिनस्तानेव प्रति यिरी सत्यदहेदूना गुयाना पुरुषाप्रपाद । अपौरुषेय मिथ्या कि नेत्यये प्रचक्षते ॥२२८॥ यया रागादिपरीत पुरुषो मुपादादी दृष्टस्तथा दयाधर्मतादिगुणयुक्तः सत्यवान् । तघया पचनस्य पुरुषाश्रपात मिथ्यावा, तथा सत्यार्यतापीति । स निवर्तमानस्तामपि ·स्वानुमानपरिच्छेद. । निदत्तयतीत्यानयंक्य स्यात् । विपर्ययो वा। न हि शब्दा प्रकृत्याऽर्थवन्त , समयात्ततो- यंख्याते कायसनादिवत् । अप्रातिकूल्य तु योग्यता, समये तदिच्छाप्रणयनात्, निसर्गसिद्धे- विच्छावशात् प्रतिपादनायोगात् । तेऽनर्थकाः पुरुषसस्कारादर्शवन्त स्यु ! तत्सस्कार्यतेव पा पौरुषेयता युक्ता नोत्पत्ति । तत एवार्यविप्रलम्भात् । उत्पनोऽप्यन्यथा समितो नोपरोधी, तदन्यपुरुषधर्मवत् । तदय निवर्तमान स्वकृतसमयसमवामर्थप्रतिभा निवर्तयति । तत्कुतस्तनिवृत्त्या सत्यार्यता अथ पुनस्पतिरेव पौरुषेयता, न समयाख्यानम्- अर्यज्ञापनहेतुहि संकेतः पुरुषाधयः । गिरामपौरुषेयत्वेऽप्यतो मिथ्यात्वसभव ॥२२९॥ किं स्यापीरुपैयतया यतो हि समयादर्थप्रतिपत्ति , स पौत्यो वितयोऽपि स्यात् । दशीलसाघनस्वर्गवचन तदन्यथासमयेन विपर्यासयत्तेनाध्ययार्यमपि प्रकाशनसभवात् स एव दोष । सरन्यापौरुषेपत्वे स्यात् प्रतीतिरसविदः । स्मादेतत्-अकार्यसबन्धा एव शब्दा । न तेऽर्थेषु पुरुपरन्यया विपर्यस्यन्ते तेनादोप इनि। किमिदानी सकेतेन राहि सबन्धो यतोऽर्थप्रतीति । स चेदपौरुषेयो नाय समयम- पेक्षेत । अप्रतीत्याथयो या पथ सबन्ध । संकेतात्तदभिव्यक्तायसमन्यिकल्पना ॥२३०॥ न वै सबन्यो विद्यमानोप्यन भिव्यक्त प्रतीतिहेतु । सकेतस्त्वेनममिय्यनपित । रा तहि सिद्धोपस्थायी विमकारण पोप्यते' नन्वियान् सबन्धस्य व्यापारो यदयंप्रतीतिजननम् । तत् समयेनंव वृतमिति । नायोग्य समय समर्थ इति योग्यता तत्मयन्पश्चेत् । तत् नि वै शब्द संबन्धोऽस्तु । समर्ष हिरूप पादस्य योग्यता, कार्यकरणयोग्यतावत् । सा पेदान्तर कि हादस्पति राबन्धो दान्य। योग्यतोपपार इति चेत् । न। नित्याया निरनिरायत्वात् । तत्राप्यनिप्रमगादुपकारमिई। योग्यताया च स्वतो योग्यत्वेऽयं एव विनेण्यत' मबन्प। समयस्तहि पय पान्दार्थमवन्य' पुरा पत्त । नामिधाणा मिद्धाना पश्चित मबन्धोभेप्रमङ्गात्, अनपेक्षगान ! अर्पविरासमोहाप्रेरिता वाग् 'इन इदम्' इति विदुर स्वनिदानाभामिनमर्य गूपयतीति बुद्धिरूपवाग्विशयोन्यजनवभाव सम्मान् प्रतिपतिरविनाभावात् । तदाम्यानं समयः, तत प्रत्यायकमबन्यमिदं मदयास्यानात् । नतुम एव गवन्ध । अस्तु पार एप नित्य महामानेन निरामेका नियमेन स्यारन्तरे गनि ·७६ प्रमाणवात्तिक स्वोपनवृत्तिसहितम् । न हि तेन सबन्धेनाऽसबधे(३)ऽर्थे प्रतीतिर्युक्ता, तस्य वैफल्यप्रसङ्गात् । दृष्ट- श्वेच्छावशात् कृतसमय सर्व सर्वस्य दीपक । अनेकार्याभिसबप विद्धयक्तिसभव ॥२३॥ अथ मा भूद् दृष्टविरोध इति सर्वे सर्वस्य वाचा । तथा न सर्व सर्वसाधन , असकरात् कार्यकारणताया । तत्र प्रतिनियत साधनेऽभिमतेथें 'सर्वसाध्यसाधनसाधारणस्य [26b] शब्द येष्टव्यक्तिमेव समयकार करोतीति कुत एतत् सोऽनियतो नियम पुरुपात् प्रतिपद्यते तदा 7 अपोल्पयतापाश्चर व्यर्था स्यात् परिकल्पना । अपि नामाऽसफोर्णम (मेवा) यं जानीयामिति सकरहेतु पुरुषोसाकीर्ण । तर पादशा पुरुष क्वचित् प्रयुक्ता सकीर्यन्ते, ते तादृशा एव सव[य] साधारणा सन्त चित्तविनि- नियम (मि)ता, तत्त्वारिज्ञानात् । प्रकृत्यैव वैदिका नियता इति चेत् । नोपदेशमपेक्षेरन् । अन्यथा च सकतेग [२] प्रकाशयेयु । व्याख्याबिकल्पश्च न स्यात् । उपदेशस्य चेष्टसवाद शक्यविकल्पे नास्तीति व्यवासौरुषेयता ।। धाच्यश्च हेतुभिनाना सबन्धस्य व्यवस्थिते. ॥२३२॥ मां हि वाहा न रूप शब्दस्य, [नापि] शब्दोर्यानाम्, येनाभिन्नात्मतया व्यवस्था भेदेऽपि मान्तरीयकता स्यात् । कुतक्त्वाऽनित्यत्ववत् । नाऽप्येते विवक्षाजन्मानो ध्वनय , अजन्मानो या विवक्षाव्यङग्या । नार्थावत्ता । तत् क्थमिदानी तत्प्रतिनियमससाध्य तदन्वय साधयेयु । न ह्मपतिबद्धस्तत्माधन इति ॥ असस्कार्यतया पुभि सर्दया स्यात् निरर्थता। सस्कारोपगमे मुख्य गजस्नानमिद भवेत् ॥२३३।। इति सग्रहश्लोक ॥ अपि च । शब्दार्थयो सबन्धो नित्यो वा स्यादनित्यो या पनित्य पुरुषेच्छा वृत्तिरवृत्तिा ? अपुरुषापीनत्वे पुरषाणा ययाभिप्राय देशादिपरावृत्त्या तेन प्रतिपादन न स्यात् । इच्छायामप्यनायत्तस्य कदाचिदयोगात् पर्वतादिवत् । अयमेव नित्यत्वेऽपि दोपस्तस्य स्थिररूपस्य परावृत्ययोगादिति सम सर्वावस्थाने भीष्टप्रतिनियमाऽभावात् । ततो विशेषप्रति पतिनं स्यादिति पूर्ववत् प्रसङ्ग । इन्छावृत्तो पोरुपेयावमिति विप्रलम्भशवा ॥ अपि- सधिनारनित्यत्वान्न समन्धस्ति नित्यता। इत तिब्बतीभापात अनूदित श्रीसाकृत्यायनेन स्वसपादितवृत्तौ । तायाञ्च-क० म० 1 अशुद्धमेतत् न वृत्त्यनुसारि । . स्नाननिभ-क० म० २ ·७७ स्वार्थानुमानपरिच्छंद । पराधपो हि सबन्धोऽप्रतिबन्धे तयो सबन्धिताऽयोगात् । स चाधयोऽनित्य । अपायेऽस्य सबन्धस्याप्यपायोऽन्यथा नाश्रित स्यात् । ततो न नित्य ॥ तदाथयार्थश्च वक्तव्यः। नित्यस्पानुपकापत्वादकुर्वाणश्च नाथय ॥२३४॥ जातेर्वाच्यत्वादि(द) दोष इति चेत् । न । तद्वषने प्रपोजनामावादिति निर्लोठितमेतत् । सर्वत्र च जात्यसभवादयोगो [यया] यादृच्छिवेषु व्यक्तिवाचिषु । सर्वदा जातिचोदने विशेषान्तरव्युदासेन प्रवृत्त्ययोगाच्च। तस्मादन्वयव्यतिरेविगो भावस्य भावाभायौ राबन्ध.॥ मयरत स शम्दानो सस्कार्य पुत्वंधिया । तादेव भावामावो आश्रित्याऽमसृष्टावपि ससष्टौ पुरुषस्य व्यवहारभाधनात प्रतिभात इति पौष्पयो भावाना सश्लेप । कि च, आथयविनावाप्नष्टे सबन्धे स शब्द पुनररावध(बद्ध) त्वानापूर्वेण योज्येत । उत्पन्नोत्पन्नाश्च भावा स्थितसबन्धाभावादराबन्धिनोऽवाच्याश्च स्यु । तत्रापि अर्यरेव सहोत्पादे कल्प्यमाने म स्वभाविपर्यय ॥२३५॥ दाम्देषु युक्त यथ मा भून्नप्टसबापस्य शब्दस्यार्यान्तरे वैगुण्यमर्थाना च भवाच्यतैत्युतानोर्थ राबन्धवान् यद्युत्सद्येत, सबन्ध उत्पनोऽपि न शन्दे स्यात् । तस्य तैनाध्मयन्पिरवभावस्य स्वभावपिपर्यय- मन्तरेण तद्भावायोगात् । अर्थेन सहोत्सनस्य चाऽन्यत सिखस्यानुपारिणि गदेऽममाथ- याच्च। तस्यापि तदुत्पत्तिसहकारित्वे समर्थस्य नित्योत्पादनप्रसङ्ग, वन[27]पक्षत्दाग्नि- त्यस्यानुषकारात् । असामयेऽपि पश्चादपि स्वभावाऽत्यागादशक्ति । वस्तुभूते तु सबन्ध नाय दोयो विकल्पिते । न हि भावर पापेदी पृषभावनाप्रतिभासी तदपेशारक्षण मवन्ध । साय निन्या- नामप्यपरावर्तयन् स्वभाष पुतश्चित् स्वयमुत्प्रेक्ष्य पटदिति तेऽपि तया न्युनं च च्यवनधर्माण । यदुनग्-आथयापायेनाश्रितराबन्धविनाशादनित्य म इति । तर नित्यत्वादाण्यापार्यऽप्यनासो यदि जानियन् ॥२३६॥ ९ श्रयत्वाच्च क० दिममन,०म० ·८० प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । न ह्यकम्, अनेवया बुद्ध्या प्रमेण ग्रहणायोगात् । न च तदेक्या ग्राह्यम्, वर्णानुपम ग्रहणात् । एकवर्णग्रहणवाले चानवधुद्धिव्यतित्रमात् क्षणिकत्वाद्धीनाम् क्षणस्यैपरमाणुय्य तिक्रमकालत्वात् । आधिक्ये विभागवत पर्यवसानाऽयोगात् । अनेकाणुव्यत्ययनिमेपतुल्पका लत्यादन्यवर्णपरिसमाप्ते । यथानुभव स्मरणात् स्मृतिरपि तत्कालव । अनुभवस्मरणान क्रमयोविशेपानुपलक्षणत्वाच्च । नाप्यनेक पदादि, अभेदप्रतिभासनानुढे , तदनेकत्वस्य नित्स्यमानत्वाच्च । तन्न वस्तु, तस्यैतद्विक्ल्पानतिश्मात्। वस्तु च सबन्ध । स कथ तदाश्रय स्यात्, आश्रयणीयाध्योगात् । अगाश्रितो ह्येव स्यात् । तथा चासबध (बद्ध) । तस्मान्न रवाभाविक दशब्दार्ययो राबन्ध । तदभिप्रापप्रमोगादुताप्तोऽभिव्यक्तो वा शब्दो तदव्यभिचारीति नत्वमस्य सबन्ध । सा चोत्पत्तिरभिष्यक्तिर्वाऽभ्यभिचाराश्रय पौरुषेयोति पीरुपैय एव सबन्ध । तद्द्वारेण चार्थप्रत्यायनै [न] नियम शब्दानामित्यपौरुषेयत्वेऽपि स एव विप्रलम्भ ॥ अपौरुषेयताऽपोष्टा कणामस्मते फिल ॥२४२॥ यापीयमपौरपेयता वेदवाक्याना कर्तुरस्मरणाद्वर्यते सन्त्यस्पाप्यनुयक्तार इति घिाय्यापक तम 1 तस्यैव तावदीश प्रज्ञास्खलित कप वृत्तमिति सविस्मयानुकरण नश्चेत । तदपरेऽन्य- नुवदन्तीति निर्दयाका नभुवन पिग् व्यापक तम । क प्राणिनो हितेप्साविप्रलब्धस्मापराध ' तथा हि । स्मरन्ति मोगता मरत्राणा रतनप्टकादीन् । हिरण्यगर्भ च काणादा । तेषा स मिथ्या[28a]वाद इति चेत् । क इदानिमेव पौरुषेयोऽन्योऽपि ? कुमारसभवादिप्वात्मानपन्य वा प्रणेतारमुपदिशतो यदेव प्रतिव्युरिन् । तत्र प्रतिवहनेऽभ्युपेतवाधति चेत् । नन्विदमेयाम् पगमागमिति कस्य किन] बाधा। तत परस्यापि तुल्यमेव । तस्येप्टरवाददोष इति चेत् । कुतो स्पैमिप्टिरप्रामाणिका प्रागासीत् । अकस्मानाही चाय कि पुन क्वचित् साधनमपेक्षते, यत् पौरुषेयाभोरुपयचिन्तयामानमायासयति' तत एवेष्टेरनभ्युपेतवायाया तदयस्यापि तुल्यमि- त्यनुपालभ । अनतिशयदर्शी चाय वाक्यप्वेवप्रयाराणामपौरुषेयत्वसाधनाना कार्यधर्माणां वा क्वचिदतिशयमभ्युपतीत्यप्रत्ययवास्य वृत्ति । दृश्यन्ते च विच्छिन्नत्रियासप्रदाया कृतवाश्च । तान् यत्लवन्त उपलमन्त इति चेत् । न । नियमाभावात् । अन्यथाऽनुपलम्भस्योपलम्भस्य था परोपदेवादप्रत्ययादनिश्मयाहत्वात् । स्वयं कृतानामप्यपहोतुदर्शनात् निष्ठागमनस्यारशक्य- 7 स्वात्।। पयाध्यममतोऽभूत्वा ने वर्णपदक्रमम् ॥२४३॥ धनु समर्थ पुरुषस्तयाऽन्योपीति कश्चन । तस्यापि तदेदोत्तरम् । एवमपोषयत्वेऽपि विमिदानी परिपेयमित्यादि ॥

·८१ स्वार्थानुमानपरिच्छेद । तपाहि अन्यो या रचितो ग्रन्थ सप्रदायावृते परं. ॥२४॥ दृष्टः कोभिहितो येन सोप्येव नानुमीयते । न खलु किंचिदन्यदोरुपेयत्वाधयोऽन्यत्रेदानीन्तनानामनुपदेशपाठाशक्ते । सान्यत्राप्ये- केन रचित ग्रन्थेऽन्यस्य तुल्या । तदनुसारिणा सर्वस्तथानुमेय , न पा कश्चित् । तस्य तथाऽ- निष्टत्वादित्यादावप्युक्तम्-इप्टेस्तदाश्रयत्वादित्यादि । . अपि च- यज्जातीपो यत. सिद्धः स तस्मादग्निकाष्ठवत् ॥२४५।। अदृष्टहेतुरन्योप्य विशिष्ट. सप्रतीयते । नादर्शनावेतोरहेतुको नाम । अदृष्टहेतवोऽपि हि भावास्तदन्यै स्वभावाऽभेदमननुभ- वन्तस्तथाविधा समुनीयन्ते। 'हेतुभूतनिवृत्तावपि रादूपमनिवृत्तम् । कार्यधर्मव्यतिकमान तत स्यादिति न कश्चित्तथा वचनीय , रूपविशेपो ता तथा दर्शनीयो य एन हेतुमनुविदध्यात् येनेष्टाऽ- निष्टयोरिष्टविपर्ययो न स्यात् । स्वभावनिवृत्तेश्च हेतोरभेदने भावाना भेद स्यादाकस्मिक इति न स्वचिद्विनिवर्तेत । तस्माद् य स्वभावो यज्जन्मा दृष्ट सोन्यत्राप्यविभज्यमान स्वात्मना तत्कार्यधर्भता नातिवर्ततेऽग्नीन्धनवत् ।। तत्राप्रदर्य ये भेद कार्यसामान्यदर्शनात् ॥२४६॥ हेतव प्रवितन्यन्ते सर्वे ते व्यभिचारिण । ययाऽऽद्योपि पथिककृतोऽग्निालान्तरपूर्वको नारणिनिर्मथनपूर्वक , पथिकाग्नित्वाद- नन्तराग्निवदिति। कथ पुन पथिकाग्नेव्यभिचार ' ज्वालोद्भवसामर्थ्य ह्याश्रित्य दहनस्य हेत्वन्तर प्रतिक्षिप्यते । यदि हि विना ज्वालया स्यादन्यत्रापि स्यादिति । तत्र ज्वालेतर- जन्मनोरवाध्यवाधक ज्वालाप्रभवत्वमन्यथाऽपि स्यादिति धयोरेकना सभवात् स पथिका- ग्निरन्यो चार्य एकप्रतिनियतो न स्यादित्याशयते व्यभिचार । सोप्यन्योन्यव्यतिरेकी धर्मद्वयावतारो वस्तुसामान्येऽविरुद्ध इत्युच्यते नावस्थाभदिनि विशेपै। निष्कलस्यात्मन- स्तदतस्वविरोधात् । न च ज्वालेतरजन्मनोध्यियापकता पथिकानो, तस्य ज्वालाव्यति- रेकेणाऽसभवाभावात् । एषभूत पथिकाग्निज्वालाप्रभव इति स्यात्, न सर्व , तत्र विशेष- प्रतिक्षेपस्य कर्तुमशक्यत्वात्, सभवद्विशेषस्य च तादवस्थ्याऽनियमात । स्यादन्यत्रापि स्यादिति । भवत्यव, पया सामग्रचा राभवति, सा यदि स्यात्, अस्या सभव प्रदश्य तदभाव दर्शयेत् तत्र वा ज्यालाम्, स्यादेतत् । उस्मानकस्य परपूर्वमध्ययन सर्वस्य तथाभाय साधयति । तस्यान्ययाऽभवाभावात् । तथाविधस्य तु तकियाप्रतिभारहितस्य तया स्यादिति तथाभूतमेव वाच्य स्यात् । तददि- यदपि विना ज्यालया २ स्यादेव-क.

·८२ प्रमाणवात्तिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । शेषेण सभवद्विशेपमुच्यमान छाया न पुष्णाति । क्ष विगेपसभवो यावता तेषामपि गुरुपा- णामशक्तिरेव, इदानीन्तनपुरुषवत् ? अत्रापि न शक्तिपुत्पत्वयो विचिद्विरोवदर्शन मिति न' विरुद्धविधिरनुपलब्धिप्रयोगो ग[28b]मक । न ह्यतीन्द्रियेषु विरोधगनिरस्तीत्युक्तम् । न चाय पूर्वप्रयोगाद्भिद्यते । यदि पुरुषा शक्ता स्युरिदानीन्त समीति विशेषाऽमभवे एतत् स्यात् । स च दु साध । यकस्याशक्तिस्तत्र सर्व] पुरुषाणामित्यपि पूर्ववत् व्यभिचारि। भारतादिषु इदानीन्तनानामशक्तावपि कस्यचिच्छक्तिसिद्ध । तस्मात् कारणानि विवेचयताऽयेष्वपि तदतत्प्रतिभवेप स्वभावभेदो दर्शनीय । तदभावे सर्वरतदात्मा न वा परिचत् । न चात्र लोपियवदिवयो स्वभावभेदमुत्पश्याम । असति तस्मिंस्तथो सामान्यस्यैव दृष्टेरेकरय पविद्धर्म विवेचयस्तत्त्पभावमविना तेनाऽऽश- दक्य व्यभिचारवाद नियते । ननु वेदेतरयोस्तत्व[न्यित्य लक्षणोऽस्त्येव विशेष । सत्यमस्ति। न केवल तपोरेव किं तर्हि डिण्डिवपुराणेतरयोरपि । न स्वप्रप्रिन्याभेददीपनो नामभेद पुरुषति बाधते, अन्यत्रापि प्रसङ्गात् । यदि तादृशी रचना पुष्पा वर्तुं न शक्नुयुः, कृता वाकृतसवेतो विवेचमेद्वधक्तमपौरुपेयो वेद । ननु न गनूवन्त्येव पुरुषा मन्त्र[न् कम् । एत- दुतरन विचारयिष्याम । अपि च न मन्त्रो नामान्यदेव किंचित् । किं तहिं ' सत्यतप प्रभाववता ममीहितार्य- साधन वचनम् । तदद्यत्वेऽपि पुरुषषु दृश्यत पद, ययास्व मत्याधिष्ठानबलाद्विपदहनादिसस्त- म्भनदर्शनात्, शदराणा च केपाचिदद्यापि मन्त्रकरणात्, अवैदिकाना च बौदादीना मन्त्रकल्पाना दर्शनात् । तेषा च पुरुषकृते । तत्राप्य[पौरुषेयत्वे क्यम]पौरपेयमयितयम् ? तथा हि बोदेशरयोर्मन्त्रकल्पयोहिंसामयुनात्मदर्शनादयोऽनभ्युदयहेतयोऽन्यथा च वयंन्ते । तत्कायमेकम विवाभिधायि द्वय मत्य स्यात् । तत्रान्तरमरपने तदन्यत्रापि तुल्यमित्यर्थाऽनिर्णयात क्वचिदप्रतिपत्ति । तथा च सदप्यनुपयोगमपारपेयम् । योद्धादीनाममन्त्रस्वे तदन्यत्रापि कोसपानं स्यात् करणीयम् । विपनर्मादिकृतो बौद्धा अपि दृश्यन्ते । तामन्त्रत्वमपि विप्रति पिद्धम् । मुद्रामण्डलध्यानरप्यनक्षर कर्माणि त्रिमन्ते । न च तान्यपौरुषेयाणि नित्यानि युज्यन्ते। तेपा क्रियासमवेझररननाया क प्रतिघात पुरुषाणाम् ? तस्मान किचिदाक्य- क्रियमेपाम् । क्थमिदानी सत्यप्रभवो मन्धकलो परस्परविरोधिनो न सर्वत्र तो सत्यप्रभवो । प्रभावयुक्तपुरुषप्रतिज्ञालक्षणावपि ती स्त । स प्रभावो गतिसिद्धिधिोपाभ्यामपि स्यात् । यदि पौरुषेया मन्त्रा सर्वे पुरुषा किं न मन्त्रवारिण ? तत्रिपासाधनवकल्यात् । यदि तादृरी सत्यतप प्रभृतिभिर्युक्ता स्यू कुर्वन्त्येव । १ नाविक ·पुरुषा एव हि स्वयमभ्यूह्य परतो वाऽधीयते । नेपामव्यापतररणाना स्वय शब्दा एतत्पर्यन्त नियतीभापासोदितम् पौसात्यायनेन स्वसम्पादिनवृत्तो। ८३ स्वार्थानुमानपरिच्छेद । अपि च । काव्यानि पुरुष. करोतीति सर्व. पुरुष काव्यकृत् स्यात् । अकरणे नैव कश्चित्तद्वदित्यपूर्वेषा वाचो युक्ति. सत्य मन्त्रक्रियासाधनविकला मन्त्रान कुर्वन्ति। तत्तु कस्यचित् साकल्य न पश्याम , पुरुषाणा समानधर्मत्वात् । उक्तमय-न मन्त्रो नामान्यदेव किचित् सत्यादिमता वचन- समयादिति । तानि च वनचित् पुरुषेषु दृश्यन्ते । सर्वपुरपास्तहिता इत्यपि तत्सभव- विरोधाभावादनिर्णयः । न चात्यक्षस्वभावेषु अनुपलब्धिनिश्चयहेतु । न च स्मृतिमति- प्रतिबोध 'सत्यशक्तयः सर्वगुरपभाविन्य । तत्साधनसप्रदायभेदवद् गुणान्तरसापनान्यपि स्युः । नापि सन्नपि सर्वो द्रष्टु शक्त । अत एवादृष्टस्यानणह्नद । नापि पुरुषपूतित्सो. कस्यचिद्- गुणस्य प्रतिरोद्धा, याध्यादृष्टेबाध्यवाधकभावासिझे। एतेन सर्वज्ञानप्रतिषेधादयोऽपि निर्णीतोत्तरा । तत्राप्येवभूतो [29a] 'यादृशोऽयम- समवन् तत्साधनसप्रदायो न' इति न्यायो नादृष्टज्ञापक , अतत्स्वभाव इत्यपि, सतामपि कार्या- नारम्भसभवात् । स्वभावविप्रकर्षण द्रष्टुमशक्यत्याच्च । तस्मादध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वकमध्ययनादिति भारताध्ययनेऽपि भावाद्वयभिचारि । ननु वेदेन विशेषणाददोष । कः पुनरतिशयो वेदाध्ययनस्य यदन्यथाऽध्येतु न शक्यते ? न हि विशेषणमविरुद्ध विपक्षेणास्माईतु प्यावर्तयति, अधिरद्वयोरेकन सभवात् । इदानी- सानानामनध्ययनादिति चेत् । उक्तोत्तरभेतत् । अदर्शनादिति चेत् । इदमपि प्रतिव्यूढम् । नाप्यदर्शनमात्रमभाव गमयतीति व्यभिचार एवं । तस्मान्न विशेषणमतिशयभागित्यनुपात्तरामम् । यत्किचिद्वेदाध्ययन सर्व तदध्ययनानारपूर्वकमित्यपि व्याप्तिर्न सिध्यति । सर्वस्य तयाभावाऽसिद्धे । यादृश तु यनिमित्त दृष्ट तत्तति स्यात् । दृष्ट दिशेपे तग्निमित्ततया तत्यागेन सामान्यग्रहण व्यभिचार्येव हुताशनसिद्धो पाण्डुद्रव्यत्यवत् । एतेन वचनादपो रागादिसाधने प्रत्युक्ता ॥ अस्तु वेदमध्ययनपूर्ववतासाधनम । सर्वयाऽनारिता सिध्येदेव नाशुरुपाययः ॥२४॥ तस्मादपौरुषेयत्वे स्यादन्योऽप्यनराधम । वनन्ति, येनारिया स्यु । अपि स्युरपौरपेया यदि पुरषाणामादिः स्यात् । तदाप्यन्य- पूर्वक्त्व न मिध्यति, अध्यापयितुरभावात् । सत् प्रथमोध्येता पर्तव स्यात् । तदयमनादिः पूर्वपूर्वदर्शगप्रवृत्तो डिम्भापासुनोटादियत् पुरुषव्यवहार इति स्यान् नाशोरुपैय एव ।। . निगिनो. बा. १ प्रतिवेधक० । बनयन्ति-क० ४ ·प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । अनादिस्वादपौरुषेयत्वे बहुतरमिदानीमपोरुपेयम् । तथा च-- म्लेच्छादिव्यवहाराणा नास्तिस्यवचसामपि ॥२४८॥ अनादिस्वात्तपाभाव. पूर्वसस्कारसन्तते. । म्लेच्छन्यवहारा अपि चिन्मातृविवाहादयो मदनोत्सवादयश्चानादया नास्तिक्यवचासि चापूर्वपरलोकाद्यपवादीनि । न हि तान्यनाहितसस्कारा पर प्रवत्तयन्ति । स्वप्रतिभा- रचितसमयानामपि यथार्थतार्थविकल्पसहारेणेव प्रवृत्तस्तत् किंचित् कुतश्चिदागतमित्येषस्यो पदेष्टु प्रवन्धनाभावाद् अपरपूर्वक मित्युच्यते प्रागेव ययादर्शनप्रवृत्तय सम्यग्मिध्याप्रवृत्तयो लोकव्यपहारा । नन्वादिकल्पिकप्वदृष्टा एव व्यवहारा पश्चात् प्रवृत्ता हप्यन्ते । ने। तेपामप्यन्य- सस्काराहिताना यथाप्रत्यय प्रवोधात् ॥ भवतु सर्वेपामपौरुषेयत्वमिति चेत् । तादृशेऽपौरुषेयत्वे क सिद्धेऽपि गुणो भवेत् ॥२४९॥ काममविसवादकमित्यपौरुषेयत्वमिष्टम् । तद्विसवादकानामपि केषाचिदनादित्यादस्तीति किमपीरुपेयत्वेन ? सति वा वेदवाक्यानामपौरपेषत्वे प्रवृति तन- अर्थसस्कारभेदाना दर्शनात् सशय पुन । पद्यपौरपेयत्वेऽपि प्रतिनियतामेव तदर्थप्रतिमा जनयेदारवासन स्यात् । यथेष्ट तु समारोपापवादाभ्या नैरुवतमीमासकादयो वेदवाक्यानि विशसन्तो दृश्यन्ते । न च तेऽर्थास्तेषा न संघटन्ते, समपप्राधान्यादर्षनिवेशस्यकस्यापि वाक्यस्याने कविकापसभवात्त । प्रत्ययानामनेकार्थपाठात् । रूढरप्येकान्तेनाननुमते , अहदशब्दवाढल्यात, तदर्थरय पुरुषोपदे- शापेक्षणात्, तदुपदेशस्य तदिच्छावृत्तेरनिर्णय एव वेदवाक्यार्येषु ॥ अपि चायमपौरुपयत्व साधयन् वर्णाना वा साधयेद्वाक्याना वा ? अन्याऽविशेषाद्वर्णाना साधने कि फलं भवेत् ॥२५०।। न हि लोकवेदयो ना वर्णा । भेदेऽपि च प्रत्यभिज्ञाना[29b]विशेषात् तत एक्त्वा- सिद्धिप्रसङ्गात् । भेदानुपलक्षणाच्च वैदिकवर्णासिद्धि । प्रत्यभिज्ञानादप्रतिपत्तिप्रसङ्गात, अनभ्युपगमाच्च । तेषा चापौरुषेयत्वप्रसाधने ते तुल्या सर्वश्रेति किमनेन परिशेषितम् । तथा च सर्वो व्यवहारोपौरुषेयो न च सर्वोऽपितय इति व्ययं परिषम ।। अथ बाक्पमपौरुषेयमिष्टम् । वाक्य न भिन्न वर्गभ्यो विद्यतेऽनुपलम्भनात् ।

·स्वार्यानुमानपरिच्छेद । ८५ न हि वय देवदत्तादिपदवाक्येषु दकारादिप्रतिभास [मुक्त्वाऽन्य प्रतिभास] बुद्धे. पश्यामो द्वितीयवर्णप्रतिभासवत् । न चाप्रतिभासमान ग्रहणे ग्राह्यतयेष्टमस्त्यन्यद्वेति शक्यमवसातुम्, आकारान्तरवत् । अन्याऽसभवि कार्य गमकमिति नेत् । स्यादेतद्यदि तेप वर्षेषु सरस्वपि तत्कार्य न स्यात् । न भवति, तेपामविशेषऽपि पदवाक्यान्तरेप्वभावादिति चेत् । न । तेपामविगेपासिद्धे.। अविशेष प्रत्यभिज्ञानात् सिद्ध इति चेत् । न तस्य व्यभिचारात्, अनिदर्शनत्याच्च । वर्णाऽविशेपेऽपि याक्यमेशत् प्रतिपत्तिभेद, कार्यभेद रयात् । सा च वाक्यात्। तच्चातीन्द्रियमिति कुत स्यात् ? सन्निघानमात्रेण जननेऽव्युत्पनस्यापि रयात् । तस्माद्वाक्य न नाम किंचिदर्थान्तर वर्णेभ्यो यस्याऽपौरुषेयत्व साध्येत । तदभावाद्वेदा:- विशिष्टवर्णापौरुषेयत्वमपि प्रथमपक्षे प्रत्युक्तम् ॥ मपि च-अस्तु नामान्तर वाक्यम् । तदनेकापयवात्मक वा स्यादनवयव या' अनेकावयवात्मरवे पृथक्तेषा निरर्थता ॥२५१॥ तेऽपि तस्य बहवोऽवयवा पृथक् प्रकृत्या यद्यनर्थका । अतहूपे च ताद्रूप्य कल्पित सिंहतादिवत् । अर्थवानेदात्मा वाक्यम् । ते चावयवा स्वयमनर्थका । तेषु स आत्मा कल्पना- समारोपित. स्यात् सिंहतादिवत् माणकादिष्विति पौरुषेय एव ।। अथ मा भूदेष दोष इति प्रत्येक तेऽवयवा सार्थका इष्यन्ते । प्रत्येक सार्थकत्वेऽपि मिण्यानकत्वकल्पना ॥२५२॥ एकावयवगत्या च वाक्यार्थप्रतिपद्भवेत् । परिसमाप्ताय हि शब्दरूप वाक्यम् । ते चावयवा तथाविधा पृथक पृषमिति प्रत्येक तथा च नानेकावयद वाक्यम् । एकावयवप्रतिपस्या चं वाक्यायप्रतिपत्ते- रवयवान्तरापेक्षा कालक्षेपश्च न स्यात् । तस्य निक्लात्मन क्षणेन प्रतिपत्तरेकज्ञानोत्पतो निदोषावगमात् । अन्यथा चकत्वविरोपात् ।। मकृच्छुतो च सर्वेषां कालभेदो ग युज्यते ॥२५॥ मा भूदवयवान्तराप्रतीक्षकस्मादेवावयवादाक्यापंसिझेरनेकावयवत्वहानियस्येति सत् सर्वावयवाना अयणमिष्यते। तदापि कारक्षेपो न पुन एव, एकावयवप्रतिपत्तिकाल एवं सपा श्रवणात् । क्रमश्रवणे व पृथार्थवतामेवरमादेव तदगिरिन्यस्य वपात् । म तो च पृथगण्याप्टसासानामर्थवत्ता प न सिध्यति । रातिप्वदर्शनादशेष इनि पेत्। ग। पृथगसतो परम सघातेप्याभवात्, अन्तिरानुत्पत्तेच। ग्रदोत्पतिवादिन- स्तायदयमदोष एव, पृथगसमानामप्पवयपानामुपारविरोपादतिशयवा पापविरांपोपयोगान् । प्रत्येक स्वपयवेयु समषु म्प स्यादन्यवलना ॥ ते वाक्यम् ।

·प्रमाणवात्तिक स्लोपनवृत्तिसहितम् । अथ पुनरेक्मेवातवपच वाक्यम् । तत्र एकत्वेऽपि ह्मभिग्नस्य क्रमशो गत्यसभवात् । कालभद एव न युज्यते । गएकम्य क्रमेण प्रतिपत्तियुक्ता गृहीता गृहीतयोरभेदान्, गृहीतागृहीताभावात । श्रमेण च वाक्यप्रतिपत्तिदृष्टा, सर्ववाक्यव्याहारधवणस्मरणकालस्या नेक्षणनिमेपानुत्रमपरिसमापो । वर्णरूपाऽमस्पशिनश्च शब्दात्मनोऽप्रतिभासनात, वर्णानु क्रमप्रतीते । तदविशेषऽप्यनुक्रमकृतत्वाद्वाक्यभेदस्यानुवमवती पाक्यप्रतीति । वर्णानु [30a] मोपकारानपेक्षणे तेर्यथा वचित् प्रसुनतरपि यत् किंचिद्वाक्य प्रतीयेत, विना वा वर्गस्तैरनुक्रमवद्भिरक्रमस्योपकारायोगाद्, अनमेण च व्याहत्तुंमशक्यत्वात, गत्यन्तराभावाच्च नैव वाक्ये वर्णा सन्ति । तदेकमेव शब्दरूप व्यञ्जकानुक्रमवशादनुत्रमवर्णविभागवच्च प्रतिभातीति चेत् । अनुक्रमवता व्यजकेनाक्रमस्य व्यक्ति प्रत्युक्ता, व्यक्ताव्यक्नविरोधात् । अवर्णभागे च वाक्येऽसकलभाविणोऽसकलवाक्यगतिनं स्पादेवस्य स (श) कलाभावात् । सफलश्रुतिर्न वा फस्यचित् । समस्तवर्ण सस्कारवत्या त्यया बुद्धया वाक्यावधारणमित्यपि मिथ्या, तस्यादर्णरूप रारपशिन कस्यचिन् कदाचिदप्रतिपत्त , वर्णाना चाक्रमेणाप्रतिपत्ते कुतोऽत्रममेकबुद्धिग्राह्य वाक्य नाम न चान्त्यवर्णप्रतिपत्तवं मन्य[म]स(शक्ल शब्दात्मानमुपलक्षयाम । "नापि स्वयमप्यय वक्ता विभावयति । केवलम् एव यदि स्यात् साधु मे स्यादिति' कल्याणकामतो मूढमतिरन्याया वती समाप्तकल शब्दो भातीति स्वप्नायते । न हि स्मर्य माणयोरपि पदवास्ययोर्णा क्रमविशपम तरेण विभाव्यते। अक्रमायो बुद्धो पोर्वापर्याभा- यात् तेपा तत्कृत पदपाक्यभेदाना भदोन स्यात ॥ नाप्यवर्णक्रममन्यत गदहा पश्याम इत्युक्तम् । वा यदि... सति वा तदनित्य वा स्पानित्य अनित्य यत्नसभूत पौषषेप कप न तत ॥२५४॥ अवश्य घनित्यमुत्पत्तिमत् कुनश्चिद् भवति। नया ह्याकस्मिकत्वे सत्यस्य देशादिनियमो ग स्यादिश्युवतम् । तच्च यत्नप्ररिताऽविगुणकरणाना दृष्टम यथा नति कारणधर्मदर्शनात पुरपव्यापार एव वारणमा अत पौरुपय स्यात॥ नित्योपलब्धिनित्यत्वेऽप्यनावरणसभवात् । अप तच्छब्दरूप नित्य स्यादुपलभ्यस्पभाव च । स तस्य स्वभाव कदाधिनापनीति १ इत तिब्वतीभापातोदित धीसातत्यायनेन रवमपादिवृत्तो।

·ज्ञान- स्वार्थानुमानपरिच्छेद । नित्यमुपलभ्येत। एव हि म नित्य स्यात् यदि न कुतश्विदपि सामर्थ्यात् प्रच्यवेत् । जननसामय॑स्य तदात्मकत्वात् । अर्थान्तरस्य च प्रामेव निषिद्धत्वात् । नापि तस्योपलभ्यात्मत किंचिदुपरम्भावरण सभवति । तस्य सतोऽपि तदात्मानमखण्ड- यत सामा(ध्यं) तिरस्कारायोगात । न हि तत्रातिशयमनुत्सादयन् विचित्कारो नाम । अविचिपरश्यक वस्यावरणमन्यदेति निर्लोठितप्रायमेतत । न्यातिपायोत्पते । - कुड्यादयो घटादीना यमतिरायमुत्पादयन्ति, सण्डयन्ति वा येनावरणमिप्यन्ते ? म वूमस्ते विचिदतिशाययन्ति । अपि तु न सर्व घटक्षणा सर्वस्येन्द्रियविज्ञानहेतय । परस्परसहिता- स्तु विषयन्द्रियाशलोना परस्परतो विशिष्टक्षणान्तरोत्पादात् विज्ञानहेनव , अनुपवार्यम्यापेक्षाऽ- योगात् । शबनस्वभावस्य नित्य जननमजनन वान्गस्य सर्वदा रयादित्युक्तम् । ते पाम्प- पहिला प्रतिपातिताऽन्यनान्योन्यस्योपकारिण, अन्यवधानदेशयोग्यतासहकारित्वात रोपामन्यो- व्यवयाने हेत्वभावात् समर्थक्षणान्तरानुत्पत्तेानानुत्पत्ति । तस्मात् पूर्वोत्पनसमर्थनिरोधात्, सति [ची कुडपेऽन्यस्योत्पित्सो कारणाभावेनाऽनुत्पत्तै पारणवैफल्यान ज्ञानानुत्पत्तिरिति युड्यादय आवरणमुच्यन्ते । न [पुन ] प्राप्योग्यस्य प्रतिबन्धात्, तस्य स्वमावादप्रच्युते । अथवा सभवत्यणि भावाना क्षणिकानामन्योन्योपवार, अचिन्त्यत्वादेतुप्रत्ययसामय- स्याऽमवंविदा । तेन यदिन्द्रियविषयमध्यस्थितमावरण [तत्] तो विज्ञानोपत्तिवैगुण्यतारतम्य- भेदेनानियाययेदपि, आवरणभेदेन शब्दादो श्रुतिमान्यपाटवदर्शनात् । अन्यथा क्वचिदप्य- विचित्करस्य सन्निधानस्याप्यसन्निधानतुल्यत्वात्तस्येदमित्युपसहारो विवल्लनिर्मित एय स्यात्, [30b]न वस्त्वाश्रय । न च समारोपानुविधायिन्योऽयक्रिया । न हि माणयको दहनोप- चारादाधीयते पाये। तस्मात् सत्यामपि विकल्पनायामतत्सरावृत्तयो भावा स्वभाववृत्तय एव स्य । तत् सत्यप्यावरणे ज्ञापपेपरेनेन्द्रियादय । न च तथा। तस्मात तेनासयविदोपा इति गम्यन्ते । नसल्वेव नित्याना शब्दाना वरिंमश्चित् सत्यतिशयहानि- एत्पत्तिा । तद्यदि तेपा ज्ञानजनन स्वभाव', सर्वस्य सर्वदा सर्वविपयाणि भानानि सहग्ज- नयेयु । नो चेन कदाचित् कस्यचित् पिचिदित्यवान्त एप । अतिषिक्लत्याश्चेत् पस्यचित् सहकारिप ॥२५५।। स्यादेतत्-नावरणामित्व मवें सदा न श्रूयन्तेऽपि तु चित्तपा प्रनिता राहतारि भनिनिपतमस्ति । तत् पदाचिद्भवतीति सततमेयो पारित् पचिस्वामिति ॥ राममन्यप्रतीक्षास्तु नियमातु पिरम्पते । नव वर्ष मारणानां सहागि प्रतिक्षिाम' | निस्पेशन एव मारणानि तदवस्यी. पहारिणम्, सतो सभ्यापानियस्य पार्योपयोगा। तया पन्नोऽपि पनि मिनिदर यया- । मशिल्प..

·८८ प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । कुर्यात्, करोतु । पूर्वस्वभावनियत इत्येतन स्यात्, तस्य प्रच्युते , अपेक्षाच स्वभावान्तर- प्रतिलम्भात् । न ह्यनुपायंपेक्ष्यते इत्युक्तमेतत् । तदुपवारस्य चार्थान्तरत्वे उस्यति सम्बन्धाऽभावादयोप्युवा । तस्य चाज्ञेयत्व उपकारादेव ज्ञानोत्पत्ते । तस्मादेष शब्दो नन्द्रिय न सनिक नात्मानमन्यद्वा किंचित् ज्ञानोत्पत्तिसमाश्रय स्वज्ञान जननेऽपेक्षते, मर्वस्य तत्राविचित्वरत्वात् ।। अपि चैते शन्दा व्यापिनो वा स्युरव्यापिनो वा ? सर्वत्रानुपलम्भ स्पापामय्यापिता यदि ॥२५६॥ श्यमेवदेशत्तिन तच्छून्यदशस्पित उपलभेत? अप्राप्तग्रहणपशेऽदोप इति चेत् । न । तत्रापि योग्यदेशस्थितितारतम्यापेक्षणादयस्वान्तादिवत् । अन्यथा स्पप्टाऽस्पदश्रुतिभेदी न स्यात् । सति चौपलम्यप्रत्यये सर्वत्र देदो तुल्यमुपलभ्यरन् । तस्मानाऽव्यापिन ।। सर्वेषामुपलम्भ स्याद्युगपयापिता यदि । न हि कश्चिच्छन्द क्वचिनास्तीति सर्वे युगपदुपलभ (भ्ये) रन् । सर्वदेशस्पितश्च योग्यद्रियत्वाद्विपयसग्निधानादप्रतिवन्धाच्च ।। सस्कृतस्योपलम्भे च क 'सस्ताविकारिण ॥२५७।। स्यादेतत-सनपि न सर्व शब्द उपलभ्यते सर्वेण, मस्कृतस्य मस्कृतेनैवोपलम्भादिति । तत्र न सस्तस्योपलम्भोनायविकारस्य सस्कारयोगात् । इन्द्रिये २ स्यादि सस्कार भृणुयानिखिल च तत् । तत्र यदि सस्कृतेनोपलम्भ इत्यसस्कृतेन्द्रियो नोपलभेत। यस्र सवार इन्द्रियस्य कृत स राशब्दान् युगपत शृणुपादिति प्रराङ्गोऽनिवृत्त एव । सस्कारभदानित्वादेकार्थनिपमो यदि ॥२५८।। अनेकशन्दसघाते श्रुति कलकले कथम् । अयापि स्यात्-प्रतिनियता सस्वारा शब्दानाम् । तत्र केनचित् मस्कृतमिन्द्रिय कस्यचिदेव ग्राहकामिति न युगपत् सर्वशब्दश्रुतिरिति । सस्वारविशेपात् श्रुतिनियमे दिया णामनेकदाब्दमघातस्य कलवलस्य थुतिनं स्यात् । न ह्येक शब्द फलकलो नाम भिग्नस्वभावाना युगपच्छ्रवणात् । स्वभावभेदाश्रयत्वाच्च भेदव्यवस्थिते । लघुवृत्त सकृच्छतिभ्रान्तिरिति चैत् । वशादिस्वरधाराया गमवादयवोपमहारात सकुला प्रतिपत्ति स्यात् । वक्ष्यते चात्र प्रतिघ । तस्मादेवगति शक्तिप्रतिनियमादिन्द्रियस्थानकात्मा वरकलो न धूयन् (त)। रास्वत विका. क. भेदभित्र-० २ इन्द्रियस्य तु मरवार-क. ४ गत्री-प

·अपि च
अक्रमस्य क्रमवर्णव्यनिरेरिण प्रागेव निषित्वान् । अतिप्रसङ्गाचवम्-
स्वार्थानुमानपरिच्छद।
ध्वनयः केवलं तत्र धूयन्ते चेन्न वाचका. ॥२५९॥
नवं कलकले वर्णपदवाक्यानि श्रूयन्ते। ध्वनीनामेव केवलाना श्रवणात् । याचके
च प्रतिनियतशक्तीन्द्रिय न ध्वनिपु। तन
ध्व[31a] निभ्यो भिन्नमस्तीति श्रद्धेयमि (म)तिहिदम् ।
न हि वम ध्वनि शब्द [च] वानक पृथग्रूपमुपलदायाम । एकमेवैकदा वर्णानुक्रमथवणे
शब्दारमान व्यवस्याम । तत् कय व्यवसायपूर्वक व्यवहारमध्यवस्यन्त. प्रवर्तयाम'। तस्माद्
ध्वनिविशेप एवाय वर्णावास्य.॥
स्थितेष्वन्येषु शब्देषु धूयते वाचक. कथम् ॥२६॥
[न] ध्वनिरतो भिन्नरूपस्तेन सह पृथग्वा ।
न हि प्रत्यक्षेऽर्थे परोपदेशो गरीयान् ।
तदय स्थितेष्वन्येषु व्याहत्तषु केवलमेव शब्द शृण्वस्तदुपलम्भप्रत्ययाना तदन्यनिप्पादने सामर्थ्या-
भाव प्रत्येति यदि समर्या स्थस्तत्साधित तदुपलभ्येत ।
तत्स्वभावा एवं प्रत्यया कथ कलकलेऽर्थान्तरमारभेरन् । वारणाभेद कार्य-
भदो युक्त , भेदस्याऽहेतुकत्वप्रसङ्गादित्युनतम् । न व कलकले वाचका न थूयन्ते, पदवाक्य-
दिन्छेदानामुपलक्षणान् ॥
काय वा शक्तिनियमानिध्वनिगतिर्भवेत् ।
तानि प्रतिनियत शक्तीन्यपीन्द्रियाणि नानारूपान् प्रतिशब्दनियतान् ध्वनीन् शृण्वन्ति,
नत्वेव पदानितिक शब्दप्वेपा निर्वेद ?
यदुक्तम्-न ध्वनयो भेदेन वारकेभ्य सिद्धा इति । कथं न सिद्धा । वचनादर्य-
प्रतिपत्ते । न हि ध्वनिभागादल्पीयसी(स) प्रतोति । न च सोऽन्य समेति । तदिय समस्त-
पदवाक्यापसाध्यार्यप्रतीतिरसमस्तभागेषु ध्वनिपु न सभवतीति सिद्धमत्रमसत्व शब्दरूप
अमवद्भागश्च ध्वनिरिति ।
यमंभापाना पूणापरस्याप्रनिसधाना
एवाशाच्चाप्रतिपत्तेस्तव्यतिरेकी हस्तमशादिप
प्रनिपत्तिहेतु समस्तरूप कर्मात्माश्यभ्युपगम्य स्यात् सन्दयदेव । प्रमभायिन एव तु यथा.
स्व परणप्रयोगात् भिमा वर्णभागा, नर्मभागा वा प्रमेय विकल्पविषया ययामतमान
जनयन्तीति न्याम्यम् ॥
न
-
किच-
विनय सम्मता यस्ते रोप ररप्पाचकाः ॥२६॥

·प्रमाणवात्तिा स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । ध्वनिभिव्यंज्यमानेऽस्मिन वाचकेऽपि कर्म न ते । अमोत्पादिभिनिभागव्यंत विल वाचका वक्ति । तमपि ते नंद सकृत प्रवाशयन्ति, क्रममावात् । नाप्येर एव भाग , तदन्यवैयध्यप्रसङ्गात्, एक्वर्णभागकाले च समस्तरूपानुपलपणात् । तदयमप्रतिसहितसकलोपरम्भा ध्वनिवदुपलम्भसाकल्पमानिधान साध्यमर्थ कय साधयत ? को हि विशपोत्यन्तानुपलम्भ सदसदतोपलम्भसाव्यध्वर्येषु । न च सनिधानमात्रेण साधन , व्यक्त्यपेक्षणात् । सा चेय क्रमभाविनी सदसतोस्तुल्योपयोगति ध्वनिभिरशक्यसाधन कार्य तथापि तथेत्यलमन्पन। तस्मान वर्णेषु [नापि] वाक्येऽपौरपयता ॥ वर्णानुपूर्वो वाक्य चेत् न वर्णानामभरत ॥२६२॥ नार्यान्तरमेव शब्दरूप धाक्यमपौरुषेयम् । किं तर्हि ? वर्णानुक्रमलक्षण हि गो वाक्यम् । तदपौरुपय साध्यमिति चेत् । न । वर्णानामानुपूा अभेदात् । नेयमर्थान्तर वर्गभ्य , दृश्यापा विभागोपलम्भप्रसङ्गात् । अदृश्याया ततोऽपतिपत्ते, लिङ्गाभावात् । भेदपत्याश्वानुपूा अभाडे वर्णमात्रमविशिष्ट सर्वत्रति पूर्ववत प्रसङ्ग । तेषां च न व्यवस्यान कमान्तरविरोचत । यद्यानकानुपूर्वी वर्णानाम, ते च न बहव समानजानीया येन केचियवस्थितक्रमा स्यु , अन्य ययप्परावृत्तय । किंतहि एक एव बोक्याकारस्तथा गवार । तदाग्नि रित्यव स्थान गगनमिति, अकारगकारयो पूर्वापरभावस्य व्यवस्थितत्वात् । वृतवानामपि हेतुपरिणामनियमवतामशक्य क्रमविपर्यय कत्तुं यथा बोजाइकुरपवादीनाम्, ऋतुसवत्सरादीना च। किं पुनरवलिताऽवस्थास्वभावानामत काना कमचित् स्थितानाम्, पूर्वावस्थात्यागम न्तरेणान्यथाभावाश्योगात् । त्यागे वा विनाशप्रसङ्गात । विशण नित्यायामानुपाम् । [31b]तदेतत् प्रतिपदे वर्णान्यत्वेभूर्वोत्पादात्, वर्णवाहुल्यादा स्यान् । तच्चाउनभिमतम् ॥ अपि च- देशकालमाभायो व्याप्तिनित्यत्ववर्णनात् ॥२६३॥ सा चेयमानुपूर्वी वर्णाना देशकुना वा स्याद्यया पिपीलिकाना पडक्ती, कालकुता वा पपा चौजा कुरादीनाम् । सा द्विविधापि वर्ग' न सभवति, व्याप्तेनित्यत्वाच्च । अन्यो पदेशपरिहारेण तिहि दशपौर्वापर्यम् । तत्सर्वस्य सर्वेण तुल्यदेशत्वाद्वर्णपु म सभवति, घातातपवदात्मादिषच्च1 तथा कारपरिहारेण वृत्ति कालपौर्वापर्यम् । यदैको नास्ति तान्यस्य भावात् । तदपि नित्येषु न सभवति । सर्वदा सवस्य भावात् । न चान्या गति तत्वप वर्ण पौषि वाक्य यदपौरुषय साध्येत ! रस्ति। मनित्याऽव्यापितायां च दोय प्राय कौतित, । ततोऽर्याप्रतिपत्तिप्रसमात्-क० ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । अय मा भूदय दोष इत्यनित्यान्, अव्यापिनश्च वर्णानिच्छेन्। तावपि पक्षौ प्रागेव निराकृताविरयपरिहार ॥ व्यक्तिमोऽपि वाक्यं न नित्यव्यक्तिनिराकृते ॥२६॥ न वर्णाना रूपानुपूर्वी वाक्यम् । किं तर्हि ? सद्वपक्ने । सा यथास्व वर्णाभि- ग्यक्तिप्रत्ययमाद्भवन्ती क्रमयोगिनीति तदानुपूर्वी वाक्यमित्यपि मिथ्या, तस्या नित्येषु प्रागेव निपिद्धत्वात् । कापताविशेप एव साक्षाच्छक्युपधानेना (न) ज्ञानजन' [नारामांगा व्यक्तिरित्याख्यानमेतत् । व्यापारादेव तत्सिद्धेः फरणाना च कार्यता । [यत् सल रूप यत एवोपलभ्यते, तस्य तदुपलब्धिनान्तरीयकामुपलज्यिमेवाश्रित्य रोष वार्यता प्रज्ञापयति । सा वर्णेऽप्यस्ति । मैव चान्यत्रापि । तदाथयो न विदोष । तत् वय तुल्येऽभ्युपगमनिवन्धने न वर्णा कार्या ? न चैतदुपलग्यथया कार्यतास्थिति । विन्तहि ? यत्सत्येव भवतीति सत्ताथया। सा सत्ता दुत सिद्धा, येन पार्यता साधयेत् । न झसिद्धायामस्यामेव भवतीति। तस्मात् मतासिद्धिस्तरमाधनी। सा चोपलब्धिरेव। सयमेव यदि तम्य प्राइ न सत्ता सिद्धा स्यात् । सा हि मासिरि पार्याऽमिडिपूविका। ननु तद्गममिदमेव यत् तथाभूतविज्ञानाव्यवयानोपयोगि। सिरमेय तदयवंपल्यानोपयुक्न- मिनि चेन । कमिदानीमुपयुक्तानुपयुक्तयोरभेद ? नापि भेद पान्दम्वभाषा:मस्पर्शी, तस्यदातिशयस्योपयोगमिस्तस्याारणत्यप्रसङ्गान । यम्बव भावे सायगिद्धि तदेव हि तत्रोपयोगि युक्तम् । तदनिगयोपयोगेऽप्यस्य तद्वत्प्रसङ्ग । तम्मादतिगत एवाऽव्यवहितमामयोपयोगोऽवम्पाभेदस्तदन्यम् । [अनतिगयन्या- पेशा] प्रागेव निरस्ता। सच करणव्यापारादेव शिव इति मर्दवातुयधर्मा। तम्य तागस्य व्यक्ती म मरम्, न वा विञ्चिदपि, अविशषात् ।। - सपाहि- स्वज्ञानेनान्यपीहेतु मिल पञ्जको मत ॥२६५।। एतत् पर्यन्त निवतीभाषातोदित धामा पापनेन स्वसपादिनवृत्ती तो[ ] कोष्ठरालांत पृ० ९३ ५० ८ पर्यन्त नास्ति । श्रीमात्यायनमम्पा- तिनितो मुहितमा। मुहिने 'विन्यानोपनमिति चे प्रागेव निपिसा इत्येव पाटोनि । पिता वृहनगारी मोहन ।

·९२ प्रमाणवातिर स्वोपत्रवृत्तिसहितम् । यथा दीपोऽन्यथा वापि को विशेयोऽस्य कारकात् । स्वप्रतिपत्तिद्वारेणान्यप्रतिपत्तिहेतुलॊके व्यञ्जय मिद्धो दीपादिवत् स चेत् प्रा मिद स्यात् । समाजातीयोपादानरक्षणसिद्धेनं तस्यवातिशयस्य ज्ञानहेतो, तस्य तत्सामग्री- प्रत्ययत्वात् । ये पुनरसिद्धोपलम्भवा कारका एव, कुलारादिवत् घटायो । प्रत्यभिज्ञानादयोपि सिद्धिहेतवो न हेनुरक्षणम् पुष्णन्ति । पदपि किन्चिदुत्तरा अवारप्रतीति 'अ'प्रतीते पुर्वाऽभिन्नविपया तद्वदित्यादि, तदपि न स्यलक्षणयोरभेदसाधने समर्थम्, तत्स्वभावाऽसिद्ध । सामान्येन वचने भिनविषयत्वस्याप्यविरोध । एषविपययोश्च प्रतीत्यो पूर्यापरमा वाध्योगात् । सन्निहितारानिहितकारणत्वेनोत्पादानुत्पादात् । सनिघानेऽप्यनुत्पन्नस्यातत्का- रणत्वात् तपोभिन्नाखिलवारणावम् । तत्रका देऽपि शक्तस्याप्रतीक्षणात युक्तिविरुद्ध पूर्वा- परयो प्रतीत्पोरेकविपयत्वम् । प्रतीतिप्रतिभासस्वभाव देपि नामसाम्पादेव विपपत्वमप्य- युक्तम्, घटादिष्वपि प्रसङ्गात् । तत्र दृष्टविरोधादसाधनत्वमिति चेत् । इहापि विरोधा- भाव केन सिद्ध ? यावत् तथाभिधेयतार्धाभेदेन व्याप्ती न साध्यते तावत् सन्दिग्धो यतिरेक । प्रतिकरणभेद च भिनस्वभाव शब्द श्रुतौ निविशमानो यदक माध्यते किन घटादय ? तत्रापि शवयमेव व्यन्जवभेदात् प्रतिमासभेद इति प्रत्यवस्थातुम् ।। करणाना समग्राणां व्यापाराटुपलधित ॥२६६।। नियमेन च कार्यत्व व्यजके तदसम्भवात् । न हि कदाचिदब्यापृतेषु करणेषु शब्दानुपलब्धि । न चावश्य व्यञ्जक्व्यापारोऽर्य- मुपलम्भयति, क्वचित् प्रकाशेऽपि घटाद्यनुपलब्धे । सेय नियमेनोपलब्धिस्तदव्यापाराच्छन्दस्य तदुद्भवे स्याद् । अवतुर्व्यापारेपि तत्सिवपयोगात् व्यापिनित्यत्वादुपलम्भ इति चेत् । ३ इदानी घटादिपु समाश्वास ? तेपा तपाऽनिष्टेरिति चेत् । शब्द किमिष्ट सत्ममानपर्मा । न चास्य कश्चिदनिशय इत्युक्तम् प्रतिपि च व्यापिनित्यते । । । घटादीता व्यञ्जकान्तरमभवाददोण । प्रकागो ह्येषा व्यन्जक सिद्ध । पुलालादीना व्यजक्त्वे तादृशा एव स्फुरन्ति अतिशेरते च ततो व्यन्जानिशयात् धारदा एप उपवारवस्य गत्यन्तराभावात्। तदेतत् शब्देष्वपि तुल्यम् । तथापीन्द्रिययोग्यदेशतादिभ्य करणानामतिशयात् घटादि- कारधर्मस्य त्र करणेषु दृष्टे । तस्यैव प्रदीपाविषयान्तरस्य च कस्यचित् व्यवान्त- राभावात् । ततारणानि तेपा व्यञ्जकानि स्यु । तस्मान व्यक्ति शब्दस्य । भवन्ती या ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । करणेभ्योतिशयवत्ता वा सन्दस्य व्यक्ति, आवरणविगम', विज्ञान वा, गत्यन्तराभाषात् । तत्र नातियोत्पत्तिरनित्यताप्रसङ्गात् । तस्या पूर्वापररूमहान्युपजननलक्षणत्वात् ॥ अथ तद्रूपावरणानां च व्यक्तिस्ते विगमो यदि ॥२७॥ अभावे फरणग्रामसामयं कि न तद्भवेत् । न ह्यावरणस्याकिञ्चित्कराणि समर्थानि नाम ! विगमश्चाभावः । न चाभाव नापि शब्दस्य नित्यस्य किञ्चिदावरणम्, असामर्थ्यादिति उक्तम् । तस्मानावरणे वरणोपक्षेप । नाप्येषामसामर्थ्य तस्यापाराभावे ] शब्दानुपलब्य । पतो युक्तमेते गच्छब्दान् कुर्यु ॥ कार्य इति निवेदितमेतत् । अन्यथा- शब्दाविशेषादन्येषामपि ध्यक्तिः प्रसज्यते ॥२६८।। तयाभ्युपगमे सर्वकारणाना निरर्थता । यदि सर्वकारणसमानधर्माण्यपि कारणनि व्यञ्जकात न किंचिदिदानी कार्य स्यात् । न चैतद्युक्त सर्वकारणानामानक्यप्रगङ्गात् । वस्तुगोऽनायविशेषत्वात्। आवरणाभाव- स्याऽकार्यत्वात् । यस्तुवदैव शानस्यापि सिद्धत्वात् । सान प्रति पारवत्यै पस्यपित्तथा- भूतानामन्येषामपि तयाभावप्रसङ्गेन सर्वस्य कार्यताप्रसङ्गात् । तस्मादय कारकाभिमतोऽर्थकलापो न व्यक्ती, न त्रियागामिति व्यर्थ एव स्यात् । तथा चेदमनुपकार्योपकारकम (क) निरीह' जगत् स्यात् ॥ दान्दनित्यत्वे च- साधनं प्रत्यभिज्ञानं सत्प्रयोगादि मन्मतम् ॥२६९॥ अनुदाहरण सभिावाना क्षणभड्गतः। क्षणभगिनो हि सर्वभावा विवादास्यानारणत्वादित्युक्तम्, वक्ष्यते । उत्पत्ति. मन्तश्च परता, सत्ताया आकस्मिकत्वायोगात् । तद प्रत्यभिज्ञानं सत्प्रयोग्मदिक पति- न्वेति स्थिरकरूपे । अपरापरसभावारावृत्तिवेव दीपादिप दृष्टमिति पिष्टमेव । न । अभिन्न जन्मनः साधम्यविप्रलम्भात् भान्स्या दीपादिपु भावात् । अभिप्रजन्मेति अनावष्टम्भेनोच्यते ? तस्यवाभेदस्य सर्वत्र पौर्यापर्यंग चिन्त्यत्वात् । नया भेदरयापोति चेत् । तेनंव मशयोस्तु । न च संशयितान सिदि। विवेगदर्शनादेनत्वमिति चेत् । मिद्धे स्वभावविवेषगभवात् । ययपराणि ज्ञानानि प्रार् सनिहितारणानि पूर्वज्ञानयजा- 'मनीह-०; निरीह-५० वृत्तौ। न। मानपौर्वापर्येण सदमत्व- ·प्रमाणवात्तिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । तान्यव स्यु । अजातानि तु कारणवकत्य सूचयन्ति । समर्थस्य जननाद् । असमर्थस्यापि पुन सामाप्रतिलम्भात् । प्रतिलभ्भे वा स्थर्याऽयोगात् । तदय सत्प्रयोग इत्यपि जननमेव, प्रयोक्तु सामर्थ्यात्, स्वय समय तस्यानुपयोगात् । प्रयोग इत्यपीष्टसाधनसमर्योत्पादनमेव । समानजातीयोपादानापेक्षमनपेक्ष [वा वास्यादि- प्रयोगवत् कर्मादिप्रयोगवच्च कथ्यते ॥ योऽपि मन्यते समक्ष प्रत्यभिज्ञान प्रत्यक्षमेव । तत प्रत्यक्षादेव स्थर्य सिद्धिरिति । तदप्युत्तरत्र निषे[32a] स्याम । दूष्य कुहेतुल्योऽपि नैव रश्चिद्धों य समानजातीयमन्वेति, सर्वधर्माणामेतदवस्थत्वात् । सर्वस्थैर्यप्रति- मायाश्च यथाभिधान युक्तिविरोपादन्येऽपि नित्यहेतवो वाच्यदोपा ॥ युद्धेरपुरषाधये ॥२७०॥ बाधाभ्युपेतप्रत्यक्षप्रतोतान मित समम् । यदि व्यक्तिर्बुदिरतदानुपूर्वी वाक्यम् । तस्या अपौरपेयत्वप्रसाधने बुद्धीना पुष्पगुण- त्वाभ्युपगमात् ममयोऽस्य वाध्यते । प्रत्यक्ष सत्यप्येतद यद् इमा बुद्धय पुरषमम्यानेभ्य ' पुरषगुणेभ्यो वा मनस्कारादिभ्यो भवन्तीति । न च वार्यता नामान्या भावाभावविशवाभ्याम् । स च भाव प्रत्यक्ष । अभावोप्यनुपरब्धिलक्षण प्रत्यक्षसामर्थ्य सिद्ध इति वक्ष्याम । तत एप पुरुषकार्यता युद्धीनाम- नमेयान्वयव्यतिरेकसिद्गत्वादस्या । विच- आनुपूर्णाश्च वर्गाभ्यो भेद स्फोटेन चिन्तित ॥२७१।। वल्पनारोपिता सा स्यात् पप यामुष्पाषया । वर्णव्यतिरेका नुपूर्वी स्फोटपिचारानुक्रमेणय प्रतिविहिता । नापि सा वर्णस्वभावा वस्तुस्वभावस्य चैतदिकल्पानतित्रमात् । अतद्पेषु तपसमारोपप्रतिभासिन्या बुद्धेरय विभ्रम स्यादानुपूर्वीति । सा च क्षमपौरपेयी बुद्धिविट पनप्रत्युपस्थानात् । अपि पात्यन्तिपस्य कस्यचित् स्वभावस्याभावात् भवता ध्वनिनानात्यन्तिकेन भवितव्यम् । म चाहेतुवोज्यहे. तुको ना नित्यं भवेत् न च पुरुषव्यापारान्। तस्मात् पौरुषेप ।। वपमिद गम्यते अनात्यन्तिको घ्बनिरन्यो वा भाव इति ? सतामात्रानुयश्चित्वासातस्यानित्यता प्वने ॥२२॥ १ मेरयातेभ्य १० विण्यानु० ० दिठपन-क० ·स्वार्यानुमानपरिन्छ । न हि नामो भावाना कुनरिचद्भवति । तद्भावस्वमारो भवेत्, भावस्यैव स्वहेतुभ्य तमंथो भावात् । न च भावदिशेपस्वभाव, तस्य निपेत्स्यमानत्वात् । तस्माद्भावमात्र स्वभाव स्यात् । नाम्दोज्यो या सत्ताभाजनःसर्व एव मावोनात्यन्तिक इति सिद्ध भवति । न सिद्धम, तस्वंद नागस्यारजन्मासिझे । तथा हाग्निना काष्ठ दण्डेन घट इति विनाराहेलदो मावाना दृश्यन्ते । अन्वयन्यतिरेयानुविधान हेतुहेनुमतोलंक्षणमाहु । न । पूर्वस्व स्वरसनिरोधेश्यस्य विशिष्टप्रत्ययाययग विकृतस्यात्यते । अस्तु वाग्नि वाष्ठविनागहेतु । सविनागोऽग्निजन्मा वि काष्ठगेवाहीस्विदर्थान्तरम् । अग्नेरन्तिरोत्पत्तो भवेत् काष्ठस्य वसनम् । अविनामा निमित्पलिरायान्तरजन्मनि काठमभन नाम, न दृश्यत या' अतिप्रमङ्गो हार स्वात्। स एवास्य विनास इति देत यदि स एवायॉग्निजन्माऽभावस्तदिदमभूनन्दान दृश्यत इति । नामाभाव इति । भवतु तस्येद तयापि रूपम् ॥२७॥ अन्योन्यस्य विनासाः न चान्योऽन्स्य न हि कस्यचिदर्यस्य नामकरणमात्रेम काष्ठ न दृश्यत इत्युक्तम् । विनामोतिप्रसङ्गात्, विशेपामावात्तस्पायर्यानरत्दन वस्तुभूतस्य तदन्येम्य । पाठेऽग्निन्त स्वभादो दिनाशो न सर्व इति चेत् । काष्ठ इति क सबन्ध । आयपाधिमकन्यश्चेत् । न। तस्य नित्स्पमानतात् । जन्यजनरभावश्चेत् । आनेरिति किम् ? काष्ठादेव भावात् । तदपेक्षानुत्पत्तरदोष इति चेन्। अनतिशयलाभिन कापेक्षा ? लामे बा अपर- काठजन्म स्यात् । पूर्व स्वप्रतिकारण नयव दृश्येन । तन एवाग्ने पूर्वविनाश इति चेत् । पूर्वेपास्य सबन्ध इति स एव प्रसङ्गोगर्यदमानश्च । तदवस्य विगाशसरन्ययोग्यमुत्तरमनिराम प्रत्युपांगोऽग्निरपूर्वमेव उनयतीति पूर्व तदवस्य दृश्येच । वाष्ठविनाश इति च कामाव रब्बत। न चाभाष कार्यस्ततारी वा कारक एवेत्यनपेमगीय इत्युक्तम् । स्वमावामावस्य ततो भेदे निवर्तमा[32b]नस्य भावस्य स्वभाव एद समर्पित स्यादिति क्यममूतो नाम । तस्मानान्योन्यस्य दिनास ॥ अस्तु काष्ठ उस्मान दृश्यते ।

·प्रमाणवातिर स्योपशवृत्तिसहितम् । कोऽयमन्तिरभावबाप्ठदर्शनयाचिरोध ? तत्परिग्रहतश्चेन तेनानाधरण यत ॥२७४।। यदि तेनार्यान्तरण परिगृहोनमिति काष्ठ ग दृश्येत, तलाप्ठस्यावरणमित्यापनम् । न चैतद्युक्तम्, आवरण हि दर्शन 'वनीयानाभिघातादीनि दथ्यसामर्थ्यानि। सर्वप्रतिवन्धे च न वनेनैव द्रव्य विनाशित स्यात्, सर्वशक्तिपच्यावना[त्], पुनस्तपाप्यानाविव प्रसङ्गाद् अनवस्था । अप्रच्युतपु चास्याभिघातसामर्थ्यादिपु सता वा तेनान्येन यि विनाशितम् । यदि चाग्निसमद्भवस्य विनाशास्यस्यार्यस्य परिग्रहात काप्ठ न दृष्टम् । विनाशस्य विनाशित्य स्यादुत्पत्तैस्तत पुनः । काष्ठस्य दर्शन अवश्य ह्युत्पत्तिमता विनाशेन विनप्टटयम् । तस्मिन् दिनष्ट पुन काष्ठादीना- मूमज्जन स्यात् । हन्तघाते चंबापुनर्भव ॥२७॥ यथाऽत्राप्येवमिति चेत् हन्तुर्नाऽमरणत्वत । विनाशस्य विनाशेऽपि न वस्तुन प्रत्यापत्ति । न हि हन्तरि हते तद्धत प्रत्युज्जी- बतीति चेत् । न । हन्तुस्तद्घातहेतुत्वात् । न ब्रूमो विनाराहेतोरग्निवण्डादेनिवृत्ती भावेन भवितव्यमिति । कि तहि भावाभावस्यात्यन्तानुपलब्धिलक्षणस्य । तनिवृत्ती काऽन्या गति स्वभावस्थित ? हन्ता हि चैत्रस्य न नाशकल्प । किं तहि ? दण्डादिकल्प । नाशकल्प ह्मस्य मरणं तनिवृत्ती स्पादेवास्य पुनर्भाव ॥ अनन्यस्वेऽपि नाशस्य स्यानाश काठमेव तु ॥२७॥ तस्य सत्त्यावहेतुत्व नातोऽन्या विद्यते पति । अनर्थान्तरभूतो विनाश काष्ठात् । तदेव तद्भवति। तच्च प्रागेवास्तीति विमत्र सामर्थ्य यल्यादीगाम् ' तस्मात्तदु(तदनु) पवारात्तन नापेक्ष्यन्ते कथचित्, नाप्यस्येदमिति मबन्धमर्हति, तस्योपकारनिवन्धनत्वात् । अन्यथातिप्रसङग स्यात् । पारम्पर्येणोपनारेयवश्यमय विकल्पोऽन्वेति । स किमुपपारोऽर्थान्तरमाहोस्थित्त- देवेति ? तदर्थानारत्वेऽपि तस्यति पुनरुपकारकत्वादिपर्यनुयोगस्तदवस्थ । तयाऽनन्यत्वेऽपि । तरमात् सतो स्पस्य तत्त्वान्यत्वाऽन्पतिकमात् । उपकारोत्पादनस्य च रूपनिष्पादनलक्षणत्वात् । तदतक्रियाविक्लो न कतैवेति न कस्यचिद्धेनुरहेतुश्च नापेक्षते । भावस्तत्स्वभाव इति सिद्धम् ॥ भहेतुत्वेऽपि नाशस्य नित्यत्वाद्भावनाशपोः ॥२७॥ तस्मात् स्वयमय दिवघ्नी-क० ·स्वार्थानुमानपरिच्छद.। सहभावमसङ्गश्चेदसतो नित्यता कुतः । स्यादेतद्-'यस्यापि विनाशोऽहेतुक सोऽवश्य नित्य इति भावस्तदभावलक्षणी दिनादाश्च सह स्यातामिति । न। तस्य नित्यानित्यधर्मायोगात् । न ह्यसत्यय विकल्प समवति । तयोर्वस्तुधर्मल्वात् । विनागस्य चाकिनित्वात् । भवतो हि केनित् सहभाव स्पात् । न च विनाशो भवति । तस्माददोप। असत्त्वेभावनाशिवप्रसङ्गोऽपि न युज्यते ॥२७८॥ यस्माद्धावस्य नाशेन न विनाशनमिष्यते । कथमसन् विनाशो भाव नाशयेदतोऽविनाशी भाव स्यादित्यप्रसङ्ग एव। विनाशाद्भाव- नाशाऽनम्युपगमात् । यो हि विनाश इति विन्विनेत्याह स कय ततो भावनाशमिच्छेत् । कमिदानीमसति नाशे भावो नष्टो नाम नाऽसविनासा नष्टा गण्यन्ते प्रत्युत्पन्ना- वस्थायाम । न हि पो येनाऽतद्वान् स तेन तथा व्यपदिश्यते, प्रतीयते वा । यथावो विपाणेन । न वै विनाशो नास्त्येव । म तु नास्ति यो भावस्य भवेत् । भाव एव क्षणस्थितिधर्मा विनाश । तमस्य स्वभावमुत्तरकाल विभावयन्तो नाशोऽस्य भूत इति यथाप्रतीति व्यपदिश्य- तोत्युक्तम् । न हि भावस्य किञ्चित् कदाचिद्भवति । रा एव केवल स्वहेतुभ्यस्तथाभूतो भवति । तन्न केनिद्भवता स नष्ट । कि तहि ? स्वभाव एवास्य येन स नाटो नाम । कय तहीदानीमहेतुको विनाशो भवतीत्युच्यते । नश्यन् भावोऽपरापेम इति तज्ज्ञापनाय सा ॥२९॥ अवस्याऽहेतुरुक्तास्या भेदमारोप्य चेतसा । न जातो भावोऽपरस्मानाश प्रतिलभते, तयाभूतस्यव स्वय जानेरित्यपरापेक्षधर्म- [33] प्रतिपेघार्थ तत्स्वभावज्ञापनेनार्यान्तरमिव धर्मिणो धर्म चेतसा विभज्य तन्मानजिज्ञासाया स्वभाव एव तयोच्यते। तदेतन्मन्दबुद्धय क्वचित्तथादर्शनाद् घोषमात्रविप्रलब्धा नाश गुणम्, तस्य च भावमारोप्य सहेतुकमहेतुक वा प्रतिष्ठिनतत्त्वया भावचिन्तयाज्मानमाकुलयन्ति ।। स्वतोऽपि भावभावस्य विकल्पश्चेश्य समः ॥२०॥ नन्दपरभावित्वेऽपि विनाशस्य स्वन एव भावस्य मदनाध्य तत्त्वान्यत्वविकल्पस्तुल्य । तदा किमान्तरमावे भादो न दृश्यते । वनर्यान्तरपापि तदेव वद्भवति। तन किनिदस्य जातमिति क्य दिनष्टो नाम ? नन्दन न तस्य चिद्भवति न भवत्येव देवलम् । यद्यपि-क० भवति-क. विनाशे-4.

·९८ प्रमाणवानिय स्वोपनवृतिमहितम् । इत्युक्तम् । स एव भावो न ह्यय विनाशोऽन्यो वा कश्चिद्भागस्य भवतीत्याह । वि तहि ? न भवति। यदि हि यस्यचिद्भाव यूपान्न भावोऽनेन निवतित स्यात् । तथा च भावनि- वृत्तो प्रस्तुनायामप्रस्तुतमेवोवत स्यात् । न हि क्स्यचिद्भावेन भावो न भूतो नाम । रादा न भूतो यदि स्वय न भवेत्। न भवतीति च प्रसज्यप्रतिषेप एप न पदारा । अन्यौहापि वस्यचिद्भावे न प्रतिपंचपर्युशसयो रूपभेद स्यात् । उभयत्रापि विधे प्राधान्यान् । एव चाप्रतिपेवात् कस्यचित् पर्यंदासोऽपि क्वचिन स्थान् । यदि हि किचिनिवर्तेत तदा तद्वयनि- रेकि मस्पृश्येत तत्पर्युदासेन । तच्च नास्ति, सर्वत्र निवृत्तिभंयतीत्युक्ते वस्यचिद्भावस्यैव प्रतीने । तयाऽनेनार्यानरभाव एवोवा स्यात् । न तयो परम्पर विवेक । अविवेके च पर्युदास ! तदेय व्यतिरेकाऽभावादन्वयोऽपि न स्यात्, तस्यवस्वभावस्थितिलक्षणत्वात् । तत् स्थितिश्च तदन्यव्यतिरेके सति स्यात् । म च नास्तीत्यप्रवृत्तिनिवृत्तिक जगत् स्यात् । तस्माथस्य नाशो भवतीत्युच्यते स स्वयमव न भवतीत्युक्त स्यात् । न वै घोषसाम्याद्विप यान्तरदृष्टो विधि सर्वत्र योजनामर्हति। न हि गर्दभ इति नामकरणानायधर्मा मनुष्येऽपि योज्या । तया न चैत्रस्य पुत्रो भवतीत्यत्र दृष्टो विधिविनाशेऽपि, विरोधात् । एवं चाभि- धानेऽपि प्रयोजनमावेदितमेव ।। अतो भावे होप विकल्प स्याद्विधर्वस्त्वनुरोधत ॥२८१॥ भावाऽवश्य भवन्तमपेक्षने । स च स्वभाव एव, नि स्वभावस्य क्वचिद्यापार समावे शाभावात । व्यापार इति हि तयाभूतस्वभावोत्पत्ति । सा नि सभातस्य क्य स्यात् कमिदानी भवत्यभाव शशविपाणमित्यादिव्यवहार । नवं शविषाण किञ्चिद्भवतीत्यु- च्यनेऽपि त्ववमस्य न भवतीति भावप्रतिषेध एवं क्रियते । न खल्वेव अपि च व्यवहार. एतदेव व्यापारपदिव समारोप्यादर्शयन्ति प्रकरणेन केनचित् । न तु तथा । सर्वार्थविवेचन हि तत्र तत्वम् । न कस्पचित् समावेश । विनाश , वस्तुनि तद्भावात् । असावपि यदि नभिरेव ख्याप्यते न तु स्वय तथा, तदा न भवतीतोष्टमेतत् । तरमात् स्वय भवन स्वभावो विकल्प' नातिवतते तत्वमन्यत्वमिति ।। अतस्वमेव स्वारस्पान्यत्वमिति । न हि सरायोरप्यन्यदेव परस्परमन्यत्वम् । सभावाप्रतिबन्धोऽन्यत्वमिनि चेत् । कोऽय प्रतवन्धो नाम येन स च न स्यात्, नान्यम्वभा- वश्च । जन्मेति चेत् । सर्वकारणाना परस्परमवाच्यता स्यात् । तथा च सर्व सर्वस्य पश्चिदुपयोगीति न कश्चित् कुनश्चिदन्य स्यात् । एव चावाच्यतेत्यपि वार्मकारणभाव एक शब्दान्तरेगोक्न स्थानार्यभेद । स्वभावाननुगम त्वन्यत्व बूम । स स्वभाववता परस्परमस्त्येवेत्यत्यत्वमेव । न च तज्जन्मर क्षणात् स्वभावप्रतिव धादन्य प्रतिबन्यो नाम, बनायत्तस्य व्यभिचाराविरोधात् । ततो धर्मभेदान्नान्यत्वम् । विकल्पढय-क.

·. स्वानुमानपरिच्छेदः। ज्ञानकृतः प्रतिबन्ध इति चेत् । स्यादेतत्-यत्प्रतिपत्तिनान्तरीयकं यज्जान तद्गतो [33b] नियमेन तत्प्रतिभासनात् तदतद्रूपमप्ययाच्यमिति । न। तस्य निःस्वभावत्वात् स्वयम् । स एव हि तस्य स्वभावो य. प्रतिभाति । स्वभावत्वे तद्वत् प्रतिभासनप्रसइयात् । अप्रतिभास- मानस्य च दृश्यस्याभावात् । अदृश्यत्वेऽपि न तद्रूप ज्ञानमिति कस्य किमायता प्रतीति.। न च यद्यदायतप्रतीतिक तस्य स्वभावप्रतिभास एव नश्यति । प्रकाशायत्तप्रतीतीनामिव नीला- दीनाम् । का क तस्यार्थस्य प्रत्यासत्तिस्तत्र यत्तस्मिन्ननात्मरूपे प्रतीयमाने स स्वय प्रत्युपतिप्टते। अतिप्रसङ्गो ह्येव स्यात। प्रतीयमानस्य तदुपादानतेति चेत् । कोऽपमुपादानार्थ. ? न कार्यकारणभावोऽनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा न यायचारणे नियमेनाऽन्योन्यप्रतीतिप्रत्यु- पस्थापने। प्रतीतेरेव तन्नान्तरीयकता प्रत्यासतिरिति चेत् । नतु मैदाऽसति प्रतिवन्धे न युक्त्युच्यते। न चाकार्यकारणयो कश्चित् प्रतिबन्ध इति चोक्तम् । यत्प्रतिपत्तिनान्तरीयका यज्ञानमित्यपि तज्ज्ञाने सति स्यात् न हि यो विज्ञाने स्वरूपेणास्वरूपाससर्गेण न भासते तस्य किचिज्ज्ञानम् । तदभावान्न सिव्यत्यवाच्यतालक्षणमर्थरूपस्य । तद्भवता वस्तुतस्तरया- न्यत्वभाजा भवितव्यम् ।। यस्य तु विनश्यतो भावम्य न किंचिद्भवति तेन न भावो भवतीत्युपतमभावो भवतीत्यति । यदप्यय भावस्याऽभावो भवतीत्याह तदपि भावो न भवतीत्येवोक्त भवति । एवं हि स नितितो भवति, प्रतिषेधे विधेरसभवात् । तत एवास्य विनाशे न कश्चिद्धेतु ॥ तथा हि- अपेक्ष्येत पर कार्य यदि विद्युत किञ्चन ।।२८२॥ यदि(द)किंचित्करं वस्तु कि केनचिदपेश्यते । राति हि नाय कारक भवति । न च नश्यतो भावस्प किंनित् वार्यगित्युक्तम् । तस्माद्यो नाम नाशहेतु स भावे न किंचित् करातीत्यविचित्रो नापेदाणीय । तत्वथ- मिदानीमनुत्पत्रानिशयस्तस्वस्थ एव भावो नष्टो नाग ? नन्वतिशयोत्पत्तावपि स एव तस्यातिशय उत्पन इति कथ स तप्टो नाम ? तेन नाय तदवस्यो नष्टो नाम । येन स्वय न भवति तेन नष्टो नार्थान्तरोत्पादादित्युक्तम् । न पति- शयोत्पत्त्या स्वय न भूतो नाम । अभावस्य सर्वातिशयोपाख्यानिवृत्त्या सर्वभावधर्मविदेव- लक्षणत्वात्। भावस्य चौत्यत्तियमावेशलक्षणत्वात् । तस्मानाऽभावे कस्यचिद्भावोपक्षेपोऽ. न्यस्य ।। एतेनाऽहेतुकत्वेऽपि हाभूत्या नाशभावतः ॥२८३।। सत्ताताशित्वदोषस्य प्रत्यास्पातं प्रसजनम् ।। ओक्षेत-क.

·१०० प्रमाणपातिय स्वोपज्ञवृत्ति सहितम् । योऽपि मन्यते-अहेतुरेऽपि विनाशेऽभूत्वाऽस्य भावात् सत्ता, अनित्यत्व च दुर्निवारम् । थभूत्वा भवनहेतुको भवतीत्यपि विरुद्धमिति-सोप्यनेनैव प्रत्यास्यात । वस्पचिद्रा- वानभ्युपगमात् ॥ पथा केपांचिदेवेष्ट प्रतिघी जन्मिना तया ॥२८४॥ नाश ' स्वभायो भावानां नानुत्पत्तिमा यदि। अथापि स्याद्भवतु नाम स्वभाव एप भावाना य इमे क्षणस्थितिषर्माण । म त्पति मतामेव भविष्यति । न हि स्वभाव इति सर्व सर्वस्य स्वभावो भवति । प्रतिधात्मतावत् ॥ सत्यमेतत् । तथाऽपि स्वभावनियमावेतो स्वभावनियम फले ॥२८॥ नानित्ये रूपभेदोऽस्ति भेदकानामभावत । न चे प्रतिपोऽयो वा स्वभावोऽकस्मात् प्रतिनियमवान् । यादृशी तु स्वहेतो शक्ति स्थितिस्तादृश फल भवतीति हेतुस्वभावनियमात फलस्वभावनियम । आवस्मितत्वेऽप्यस्योक्तो दोप । प्रतिपात्मताहेतुस्वभावप्रतिनियमवत नश्वरजनन । प्रतिनियमस्वभाव भाव पश्यामो येन तज्जम्मा तथा स्यानाग्य, सर्वाकारजन्मना विनाशदर्शनात् । नन्विदमप्यनिश्चयमेव-मवारजन्मानो नश्यन्तीति तामामनि शेपदर्शनात् । विचित्र- शाक्तयो हि सामय्यो दृश्यन्ते। तत्र काचित स्यादगि मानदवरात्मान जनयत् । जयाधिकारात । ये कदाचित् क्वचित् केनपिज्ञाता सन्तो न ज्ञायन्ते, तेपा सत्यानुवन्धी मारा इति ब्रूम । त एव कृतका अनित्या साध्यन्त । न ह्यय सभवोऽस्ति यत्ते ज्ञानजनन स्वभावा पुनरनष्टा न जनयेयु अक्षेर[34] वा पर तज्जननस्वभावरय निष्पत्ते । च सेप्वनपेक्षेषु कस्यचित् कदाचित् किंचिज्ज्ञान निवर्तत । न चवभूत किंचिदस्ति, सर्वस्य केनचित् कदाचित् क्वचिज्ञानात् । ज्ञानमात्रक्रियायामप्यसामर्थे वस्त्वेव न स्यात् । तथा हि तहलक्षण वस्त्विति वक्ष्याम । तस्य च विनाशाव्यभिचारात् स सत्तानुब पी। प्रत्यास्ययान्त एवंधा सबन्धस्यापि नित्यता ॥२८६॥ अत एव यथोक्ताद्वस्तुमावानुवन्धित्वाद्विनाशस्य शब्दवत् सबन्धनित्यतापि प्रत्यास्येया । न या न शब्दशक्तिर्योग्यताख्याऽर्थप्रनिपत्याश्रयो जमिनीयैर्वर्ण्यते, सान्तिरमेव न भवति। तथा हि योग्यतेति रूपातिराम एव भावानामित्पादेदित प्रार ।। २ नारास्व०-० सन्तानानुबन्धी-क. नश्चरजननप्रतिनियतस्वभावं. १ अपेक्षेरमापर-का 3 ·M स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । अस्तु वार्थान्तरं तथापि संबन्धदोयः प्रागुक्तः शब्दशक्तिश्च दूषिता । उक्तो हि संबन्धार्थान्तरवादेऽनेकप्रकारो चोपः । तेनैव सा शब्दशक्तिर्दूषितेति न पुनरुच्यते ॥ अपि च- नापौरुषेयमित्येव यथार्यज्ञानसाधनम् ॥२८७॥ दृष्टोऽन्यथाऽपि वह्नपादिरदुष्टः पुरुषापसा । भवन्तु नामाऽपौरुषेयाः वैदिका शब्दास्तथापि सभात्यमेवपामयथार्यज्ञानहेतुत्वम् । न हि पुरुषदोपोपधानादेवार्थेषु ज्ञानपिभ्रमः, तद्रहितानामपि प्रदीपादीना नीलोत्पलादिषु वितय- ज्ञानजननात् । तदिमे शब्दाः सस्कारनिरपेक्षा. प्रकृत्या चार्येषु प्रतिभास हेतप. स्युः स्वभाव. विमपाद्वयादिवत्, वितथव्यक्तयश्च नियमेनैव । नियमकारणाभावादयुक्तमिति चेत् । अपितषयािनियमे किं कारणम् ? तस्माद्ययायव्यक्तिनियमवत् प्रकृत्याध्ययायव्यक्ति- नियमः किन करप्यते ? अथवा वह्नयादिवदेवार्थपूभयज्ञातहेतुत्वं स्यात् । न ह्मपौरुषेया अपि वह्नयादय एकन यथार्थज्ञानहेतवोऽपि गर्वत्र तथा भवन्तीति। तथा शब्दानामप्यपोर- पेयत्वेऽप्युभयं स्यादिति । भवतु वह्नयादीना कृतकत्वाद्ययाप्रत्ययमन्यत्राऽन्ययात्वम्, न पुननित्येषु शब्देष्वेतदस्ति । नन्वेवविधोऽन्यवाप्यस्त्येव धर्मस्तेमामपि सकेतबलादन्ययावृत्तः कार्यजननस्वभावस्थिती चंपा समयादेपेक्षणीयस्याभावात् तत प्रतीतिरर्थेषु सर्वस्य सर्वदा स्यात् । न चारित। तस्मान शब्द.२ स्थितस्वभाव' इति । अपि च- न ज्ञानहेतुतंय स्यात् तस्मिनकृतके मते ॥२८॥ नित्येभ्यो वस्तुसामर्थ्यान्न हि जन्मास्ति कस्यचित् । यद्यकृतकः शब्दः न तस्मादर्थेषु प्रतीतिरेव स्यात् । प्रतीतिजन्मेतरसालयोस्तुल्यरूपरय प्रतीतिजन्मनि सामर्थ्यसभावनाऽयोगान् । 'एवमय जनको नवम्' इति विवेचनीयस्य रूपभेट स्पाभावात् । न यादृशोऽस्याऽजनकस्तादृश एव जनको युक्तः। अन्यापेक्षापि निषिदेवा तस्मान्न नित्याना क्वचित् विज्ञानजननसामर्थ्यम्, कदाचिदजनने नित्यमजननप्रसङ्गात्, कार्य- सातत्याऽदर्शनान्च न ते सायचित् कर्तार इत्युक्तप्रायम् ॥ या अप्येता. नित्याभिमतेप्वाकाशादिषु प्रतिपत्तयस्ता अपि न तस्वभावभाविन्यः । तथा हि- प्रतीविहे-क. •भावा:-क० ४ शब्दाः- इत्युक्तं प्रार-क. 3 ·- १०२ प्रमाणवातिवं स्वोपनपत्तिसहितम् । विकल्पवासनोद्भूता समारोपितगोचरा ॥२८९।। जायन्ते युद्धपस्तथ केवल नायगोचरा । स्वलक्षणविषया हि बुद्धिनियमेन तयोग्यतोपस्थापना रिपायिनीति तस्मिन् सत्यस्या कारणे योग्यता भवत्येव । तद्यदि नित्याना पदार्थाना स्वलक्षणे कस्यचित् ज्ञान स्यान्, सर्वस्य सर्वदा स्यात् । कार्यविशषा हि व्यक्तय स्यचित् कस्यपिदुपयुज्यमानास्तदुपजनन योग्याऽतिशयप्रतिलम्भहतु वस्तुविशपमपेक्षन्त इति युक्तम् । तथाऽवार्य विशेपो नित्यो भाव केनचिद् गृह्यमाण तत्कारणापेक्षो यदि ग्रहणमस्य जनयत् युक्त यत्तनव गृहोत । तच्च [34b] म्पितस्वभावत्वान्न मभवतीति सर्वेण गम गृह्यत न या वेनचिदिति रान् रेनचिद् दृष्टो न नित्य पश्चिदतीन्द्रिय स्यात् । न चैतदस्ति । तस्मादयंसामर्थ्यानपेक्षा समारोपितगोचरा आन्तरमेवोपादान विकल्पवारानाप्रबोधगाश्रित्य वाह्यार्थशून्या भ्रान्तय एवाशाशादिपु सर्वस्य भवन्तीति । तस्मानापरावृत्तिधर्माण सदा । तत्त्वे वा बुत एतदयितयार्थप्रतीतय एवेति। न हि "अग्निहिमस्य भपजम् ' [तैत्ति ० स०७४ १८२] इत्यादिपु गीतप्रतिघातसामथ्यं लोकप्रसि- दमाने याप्यत इति सर्व तथा भवति । लोकस्य स्वेच्छामृतसरकेतानुव्यवहारात् 'विमय लोक स्वसडकेतमनुविदधदेव प्रत्येत्याहोस्विच्छन्दस्वभावस्थिते इति सदेह । लोकेच्छयाऽपि परावय॑माना शब्दा पुनरल्यवान्यथा दृश्यन्त इति लोकप्रसिद्धयनुपियानेऽपि सभवत्येपाम गयाभाव । तस्मात् कस्यचिददैपरीत्यदर्शनऽपि सर्वेषा तयाभावो न सिध्यति । अकृतकस्वभावत्वेऽति झेपा कश्चिन्मिभ्यार्थनियतोऽपि स्यादिति स्वभावापरिज्ञानात् मर्वत्र मशय स्यात् ॥ मिथ्यात्व कृतरेष्वेव दृष्टमित्यकृत वच ॥२९०॥ सत्यार्थ व्यतिरेकस्य विरोधि व्यापनादि । अथ यन्मिथ्यार्थ वचन तदखिल कृतकमिति हेतुव्यतिरेण साध्यव्यतिरकस्य व्याप्नेरन्य. पाऽमभवादकृतक रात्यागिति स्याद्विनाऽप्यन्वयन । यो हि यनाश्व्याप्तस्तन तवयतिरेक आश इक्यत। न च विरद्वयोरेवत्र सभवोस्ति । अममवे च विजातीयस्य गत्पालराभावाविष्टार्थसिद्ध, तत्साधकरवाञ्च लिगस्प व्यर्थमन्वयदर्शनम्, व्यतिरेक्मात्रणव सिद्धरिति। सत्यमेतदि विपक्षयोव्याप्यव्यापकभाव सिध्यत ।। स तु न सिद्धी पस्मात्- हेतावसमवेदने मावस्तस्यापि शडुयते ॥२९॥ विरुद्धाना पदार्थानामपि स्यापकवर्शनात । यदि हेतो साध्यविपशेगाव गिध्ये तदा साध्यन्यतिरेक हेतुव्यतिरेको व्याप्नुयात् । न च तत्र तस्याऽमभवे प्रमाण पश्याम । न चाविरुद्धविधि प्रतिषधसाधनो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । न चैत्र दृष्टस्यायवासभव एव, पृथग्विरुद्धमहमाविनामपि दर्शनात, अनित्यत्ववत् प्रपला. नन्तरीयकेतरयो । मन तथाविधस्यादनादसत्त्वमेव ।। . म्थानान०-क. ममवयेदेपा० कर माघनत्वाच्च-कर ·०३ नियमेन भावोपस्थापन । भावाभावपोरन्योन्यविवेकरूपत्वात् । अभावरूपस्तु व्यतिरेक । स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । यस्मात- नासत्तासिद्धिरित्यक्तं सर्वतोऽनुपलम्भनात् ॥२९२॥ असिद्धायामसत्तायां सन्दिाधा व्यतिरेकिता। न हय पुरुषमात्रक सवं द्रष्टु समर्थों येनास्य दर्शननिवृत्त्या न तथा स्पान् । यस्य हि ज्ञान क्षेत्रसत्ता नव्यभिचरति स एवं त्रुवाण गोभेन-प्रदर्शनानास्तीति । तदिो स्वभावदेश- कानविप्रकर्पण गन्तोऽप्यनुपलक्ष्या. स्युः । तथा हि कोऽयन्तपरोशेऽर्थे सवादनमितरद्वाऽसर्वदर्शी वचनस्याकृतकरयेनरस्य वा विभावयितु समर्थः । प्रतिपादित चैतत् । पचित्तथादृष्टानाम- प्यर्याना पुन कचिदन्यथाभावः। यया यवचिद्देशे मधुराणि निम्बफलानि सस्कारविशेषादा मलकीफलानि च। न चानौमतमिना तानि प्रतिक्षिप्तव्यान्येवेनि । तस्गादवृता च स्याम्मिथ्यार्थचति न विरोध पश्याम ॥ न हीयगनुपलब्धिरदृश्यात्मस्वभावसाधिवेत्युक्तम् । तेन यत् किंचिन्मिध्यायं तत्सर्व पौरुषेपमित्यनिश्चयादव्याप्ति । तथा हि- मन्वयो व्यतिरेको वा सत्त्वं या साध्यमिणि ॥२९॥ ततिश्चयफलानः सिध्यन्ति यदि साधनम् । तथा चोक्तम्-“य एव तूभनिश्चितवाची स साधन दूषण वा। नान्यनरप्रसिद्ध. सदिग्यवाची, पुन साधनापेक्षत्वान्" इति । को ह्यदृष्टविरोधस्य सभव प्रत्याचक्षीत । तदय व्यतिरेकः समयादसाधनम् । अ[35]पि च यत्र साप्पविपक्षस्य दय॑ते व्यक्तिरेकिता ॥२९॥ स एवास्य सपक्ष स्यात् सर्वो हेतुरतोन्वयी। यत् किंचिन्मिप्याथं तत् सर्व पौरुषेयमिति हेतुविपक्षेण साध्यविपशस्य व्याप्तिसदभा- वेऽभावसिद्धी स्यात् । तदभावे भवनस्तेन व्याप्त्ययोगात् । यैव च विजातीययोवृत्तिसिद्धिः संवान्वयस्थिति , विपसव्यवच्छदलक्षणत्या साध्यस्य । प्रतिपेपद्वपाच विधिसिद्धरिति काऽनन्वयाऽव्यतिरेकव्याप्तिसिद्धि । तन्न कश्चिद्धतुरनन्वयो नाम । एकव्यवच्छेदस्य विजातीय- सिद्धिनान्तरीयकत्वात् । अनित्यनिरारमतादिव्यवच्छेदेऽपि तथा स्यात् । व्यवच्छेदस्य भावरूपत्वात् । न भावरूपव्यवच्छेदे भावानुगडग । अभावव्यवच्छेदस्तु स व्यतिरिच्यमानो भावमुपस्थापयति । नैव नराम्यादय , स्वभावविशेपान। क्रियाभोगापिष्ठानास्वतन्त्रो ह्यात्मा निरात्मा। तत्वातन्यलक्षणत्वादारमन । तद्रूप नराम्प नात्मनिवृत्तिमात्रम्, अन्यया नि कृतकत्वाद्ययोगात् न ततो नराम्यसिदि खात्। आत्मव्यवच्छेदेन निरात्मनो मावस्य परामर्याददोष इति चेत् । पर्युदामे वस्तुमस्पतिदेव वस्नुरूप नैरात्म्यमायातम् । न। व्यतिरेक-

·प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिसहितम् ।
यस्यापि नाभावरूपो व्यतिरेवस्तस्य भावरूपव्यवच्छेदे न भावसिद्धि स्यादिति
नान्वयानुषहगस्तथाऽनरात्म्येऽपि न भावसिद्धि स्यात् । यथा 'नेद निरात्मक जीवच्छरीर
प्राणादिमत्त्वादिति' विपक्षयोाप्यव्यापकभाचिन्तायामनाणादिमत्व एव नरात्म्य दुष्टम्,
तदभावे च नास्तीति स्वय न भवपि प्राणादीना गात्मनि सिद्धिमुपस्यापयति । तथा
साध्येऽपि प्राणादिभिर्युदस्यगान स्यान् केवलम् । नैरात्म्येभावात् प्राणादयस्तग्निरसना
नात्मीपस्थापनास्तम भावाऽसिद्ध । न च नराम्यनिवृत्यात्मसिद्धिविपक्षव्यतिरेक्दर्शनेऽपि
प्रसङगात् । तन विपर्ययव्याप्तियतिरेकासिद्धी। तसिद्धिरेव चान्दयसिद्धि । असिद्धौवा
तद्वयतिरेकनिवृत्तिसिद्धावपि तदसिद्धिरिनि साध्येऽपि प्रसग । तनाऽनन्यया व्यतिरेपव्याप्ति ।
मिथ्यार्यतायास्तु पौरुषेयत्वेन व्याप्त्यापोरुपेयानिवृत्तावपि न सत्यायंत्व प्रकारान्तर-
राभवात् । द्वैराश्येन शब्दानामेतत् स्यादेकनिवृत्तौ गत्यन्तरामावात् । ते त्वनर्यया अपि
स्युरिति नेप्टसिद्धि ।
अर्थप्रतीतै नर्थका इति चेत् । न । एप पुरुषव्यापार स्यात् । अर्थान्तर विकल्पवत् ।
ययाजदर्थत्वेऽपि भरतोवंश्यादिचरितादिकमर्थमन्येऽन्यथा व्याचक्षते । तदनुसारेण केपाचित्
प्रतीति । तथाऽयमनर्थकप्वप्ययंविकल्प पुरुपकृत स्यान्, न शब्दस्वभावकृत , पुरुषोपदेशा.
पेक्षणादर्थान्तरवदेव। न हि प्रकृत्या प्रकाशनास्तमपक्षन्त वह्यादय । पुरुषस्तु स्वसमय-
व्यापारमाचक्षाण उपदिशवीति न्याय्यम् । पुरुषसमितनिरागसिद्धयोपदेशापेक्षणाविशेषात्,
अन्यविशेषाभावाच्चको नैसगिकोऽन्यस्तु पौरुपेय इति दुरवसानम् ।
अस्ति विशेष प्रमाणसवाद इति चेत्। एतदुत्तरत्र निपरयाम-'नास्त्यत्यन्तपरोक्षेऽर्थे
प्रमाणान्तरवृत्ति' इति । समानधर्मणोरर्थयो प्रमाणमयादमात्रविशेषादेकत्रासोरुपेयत्वे बहुतर-
मिदानीमपौरुषेयम् । सन्ति पुरुषकृतान्यपि वाक्यानि कानिचिदेवविघानीति वेवपि प्रसग ।
तद्वदेषामप्यभिमतार्यवत्ता पौरुषेयी च स्यात् प्रमाणानुरोधिनी च ।।
अपि घेद 'मन्त्रा बपौरुपेयाश्चेति' व्याहत पश्याम । [35b] तथा हि
समयत्वे हि मन्त्राणा कस्यचित कार्यसाधनम् ॥२९५॥
युकाम् । यद्येते मन्त्रा कस्यचित् समय --यया मत्प्रणीतमेतदभिमतार्योपनिबन्धन
वाक्यमेव नियुन्जानमनेनाऽर्थेन योजयामीति-परार्थपरतानुरोधेनाऽन्यतो वा कुनश्चिद्धेतो
वृत स्यात् । तदा मन्त्रप्रयोगात् कदाचिदयंनिष्पत्तिर्युक्ता, परिसमयादिय तत्पाठकानाम् ।।
अयापिभावशक्ति स्यादन्यत्राप्यविशेषत ।
नवं पुरुषसमयात् मन्त्रेभ्योऽर्थसिद्धि । किं तहि'
भावस्वभाव एप यदिमे
कयचिग्नियुक्ता फलदास्तहि रूप वर्णाना सर्वश्राविशिष्टमिति यथाकचित् प्रयुक्तादपि फल
स्पात् । वर्षा एव हि मन्त्रो नान्यत् किचित् ।।
क्रमो मन्त्र इति चेत् ।
मस्पान्तरस्य व पूर्वमेव निराकृतम् ॥२९॥

·स्वार्यानुमानपरिच्छेद. । १०५ न वर्णव्यतिरिक्तोऽन्यः क्रम इति निवेदितमेतत् । अव्यतिरेकै च वर्णा एव मन्त्रस्ते चाऽविदिशष्टा सर्वत्रेति सर्वथा फलदा स्यु.। उपप्लवस्त्वल्पीयसोऽपि कमस्य भ्रशाद् दृष्ट.। कस्यचिदनुष्ठानाद्देवतासनिधे , असावाल्येन विराधनाच्च। सर्वभ्रशे तु कस्यचिदेव समयस्या- ननुष्ठानादरान्निधैर्थािनों ॥ कि च-कमस्यानन्तरत्वेऽन्तिरत्वे वा वर्णात्मनस्तस्कमात्मनो वा मन्त्रस्यार्थहेलो- रकृतकत्वानित्यस्य नित्य सन्निधानमिति नित्यं तवर्थसिद्धिः स्यात् न यतो हि भावशक्ने फलोत्पत्ति. सा अविकलेति न फलवकल्य स्यात् । न हि कारणसाकल्ये कार्यवैकल्य युक्तम् । तस्याकारणत्वप्रसद्धगात ॥ न केवलान्मन्त्रप्रयोगादिष्टसिद्धिस्तस्य विधानापेशत्वादिति चेत् । असामथ्र्यमर्पक्षणे। यदि हि गन्त्रा विधानादन्यतो वा कचित् स्वभावातिशयमासादयेयु , स तत्र समर्थोऽपेक्ष्य स्यात् । न च नित्येवेतदस्तीत्युक्तम् । तत् किमयमसमर्थोऽपेक्ष्यत इत्यनपेक्ष्यत इत्यनपेक्षा सदा कुर्य । न या कदाचिदननिरायात् ।। सर्वस्म साधनं ते स्युर्भावशक्तियंदोदशी ॥२९७।। प्रयोक्तभेदापेक्षा च नाऽसस्कार्यस्य युज्यते । यदि मावशक्त्यैव मन्त्रा सिद्धिप्रदा, न ते कचित् परिहरेयूर्यजमानमन्य वा। घन्य प्रति स्वभावोनद्भावो भवति, तस्य तेनाऽनपकर्षणात् अन्येन चानुत्कर्षणात् । केनचित् सह कार्यकारणभावाऽयोगात् प्रत्यासतिविप्रकर्षाभावात् । अत एवास्याऽमस्कार्यत्वात् यत प्रयोक्ता फलमश्नुवीत ॥ सस्कायस्यापि भावस्य वस्तुभेदो हि भेदकः ॥२९८॥ प्रयोक्तृभेदानियमः शक्तौ न समये भवेत् । आफ्यविशेषा हनित्या भावास्तद्धेतो स्वभावभेदे तत समासादितातिगयत्वादन्यत्रा- न्यया स्यु, नाऽभेदे कारणाविशेष कार्याविरोपात। विशेषे तस्याहेतुपत्यासहगादित्युग्नप्रायम् । तदिम मन्त्रा स्वभावानियमान् फलदायिन कार्या अपि न शूद्रादिप्रयोगेऽप्यन्यया स्यु , गद्र- विवाभियानयो पुरुषयो स्वभावाभेदात् । न हि पुरुपन्छानुविधायिनो नामय्यवहारमंदान स्वभावभेदानुवन्धिनापर्थानामन्ययात्वमस्ति । तयोतिभेद इति चेत् । स सन्वाकृतिगुणशक्तिभेदे दृष्टो गवाश्ववत् । अनुपदेग प्रयोक्तापि नास्ति।

·१०६ प्रमाणवातिक स्वोपज्ञप्तिसहितम् । चन लोक प्रतिपद्यते । न तद्वदनयो यचिदपि गुण विनियत पश्याम । अपश्यन्तश्च क्थ भेव प्रतिपद्येमहि । योऽप्यय नामभेदान्वयो लोके प्रतीनिभेद , सोऽसत्यपि जातिभेदे व्यापारविर्भपानुष्ठानात्, अन्वयाच्न स्यात् । वैद्यवणिग्व्यपदेशादिात् । तदिगेऽविगिप्ठेन प्रयुज्यमाना मन्त्रास्ततोऽविधिप्टमेद स्वभावमामादयन्ति । तेनावि. शेपेण फलदा स्यु । यदा तु रामयादेभ्य फर तदाऽयमदोप, समयमारस्य रचे [36a] फलोत्पत्तिनियमात् । स्वभाववृत्तयो हि भावास्तन्मुखेन प्रसङ्गमर्हन्ति । न पुरुपेच्छावृत्त यस्तेषां यथाक्थचिट्टत्तै ॥ यदपि प्रयोक्ता फलमश्नुत इति प्रयोग हि समोहितार्थयोग्यस्योत्पादनम्, सन्तानपरिणमन वा पश्याम । तदुभय विशेषजन्मनि स्याद् । अन्यथा- अनापविशेषाणा किं कुर्वाण प्रयोजक ॥२९९।। येन तत कश्चित् फलमश्नुतेऽन्यो न । प्रयोगो ययभिव्यक्तिः सा प्रायव निराकृता । नहि नित्याना काचिदभिव्यक्तिरित्युक्त यतोऽभिव्यन्जन प्रयाक्ता स्यात् ॥ व्यक्तिश्च बुद्धि सा यस्मात् स फलैयदि युज्यते ॥३००।। स्याच्छोतु फल सबन्धो वक्ता हि व्यक्तिकारणम् । न हि दाव्दस्यान्यत स्वरुपपरिणामो व्यक्ति । नाप्यावरणविगमनम् । किन्तु तद्धि पया प्रतीति । अश्रूयमाणेऽव्यक्तव्यपदेशात् । तर यदि बुद्धिहेतुर्वक्ता स्यात्तत् तुत्य श्रो. तर्यपीति सोऽपि फल वक्तृवदश्नुपीत । न हि वक्नु कश्चिदन्यस्तद्भावोऽन्यत्र तद्बुदिहेतुत्वात् । परोपाधिबुद्धि श्रोतुर्न वक्तुरिति विशेष इति इति चेत् । क पुतरुपयोगो वक्तु श्रोतरि येनो. पाधिरिप्यते । तत शब्दथुनिरिनि चेत् । ननु तदेवेदं पर्युनुमुज्यते कथ सत इत्यगबन्धात् । विषयोपनयनादयमस्य श्रावक स्यात् । तच्च न शवयम्, तस्य कथचिदप्यपरिणामात् । 'इन्द्रिसस्कारादयोप्युक्ता । मा श्रावति, अह धावपामोति तयो प्रत्ययाद् वक्तृश्रोतृभेद इति चेन् । अनुपकार्योपकारकाद् भ्रान्तिमात्रात्तद्भावेऽतिप्रसङ्गोऽन्यत्रापि भ्रात्त्या प्रत्ययदर्शनात् । सर्वथोपकाराभावे न तया प्रत्ययो न युक्त । सर्वेपा परस्परमेव प्रसङ्गात्। भ्रान्तिरपि कुनश्चिदुपकारे सनि कयाचिन् प्रत्यासत्याऽन्यत्र भवति । साऽप्यत्यन्ताऽनुगकारे न स्यात् । तस्माद्वक्तृधानोव्यक्तिहेतुत्वेऽपि विशेषाभावात्तुल्य फ्लसवन्ध स्यात् ॥ अपि च- करणाना अनभिव्यक्तशब्दाना प्रयोजनम् ॥३०॥ मनोजपो वा ध्यर्थ, स्यात् शब्दो हि धोत्रगोचर.॥ इत तिब्बतीभाषातोनूदित पोसाकृत्यायनेन स्वमपादितवृत्तौ । .

·स्वार्थानुमानपरिच्छेद श्रोत्रग्रहणलक्षण शब्द । तदतिक्रमऽनिप्रसङ्गात् । नन्वेव सामान्येऽपि प्रसङ्ग । न म शब्द एवेति । शब्दरत्नवश्य तल्लक्षण , सक्षणा- न्तराभावात् । तत्र यदि शब्दात्मना मन्त्राणामभिव्यक्तिहेतु प्रयोता, अनभिव्यक्तधुतिति- पयाणा करणाना प्रयोता जापी न मात्रफलेन युज्यते । नापि मनसा जपन् । नहि रामा प्रोत्रण कचिदर्थ विभावयाम । न चाआब्दात्मा मन्त ।। पारम्पयण तज्जत्वात् तद्वयक्ति साऽपि चेन्मति.॥३०२॥ न हि मनसा ध्यायतोऽपि मन्नाभासा बुद्धि शब्दथपणादृते । सत शव्यप्रभवात् मापि शब्दव्यक्तिरेव। अनरस्थैव स्पान्-शब्दार्थविकल्पानामपि परम्परया प्रगतिरस्तीति ॥ तेपि' तथास्युस्तदर्था चेदसिद्ध कल्पनान्वयात् । न बूम--सर्वा शब्दप्रभवा बुद्धिस्तद्वयतिरिति । या तु तद्विपया सा तस्य व्यक्तिरिति । मनोविकल्पस्य तद्विषयत्वमसिद्धम् । न हि स्वलक्षणे विकल्पाना वृत्तिरिति निवेदयिष्यामः । ते हि यथास्वमान्तरात् विकल्पवासनाप्रबोधादनपेक्षितवासार्थोपनिधयो भवन्ति, बाहामायाऽनागमेऽपि भावात् । न हि यो यस्य सत्तोपधान नापेक्षते स तस्य हेतु । अहेतुरच कय विषय । तस्मान्न मनोविकल्प शन्दव्यक्तिर्यतस्तद्वान् प्रयोक्ता स्यात् । तत्समूना तद्विपया बुद्धिस्तद्वयक्ति , तदाधय प्रयोक्तेत्यवाप्युक्तम्-श्रोतर्यपि पराग इति । तज्ज्ञाने च प्रयोग शब्द पुरुप व्याप्रिपते, तस्य ज्ञानजननात् । न पुरुष शब्दे, तदात्मन्यनुपकारात् । अथ च पुरुष सदाना प्रयोक्तेत्यलौकिकोऽय व्यवहार । सर्वथा गब्दस्वभावाना मन्त्राणा प्रयोगात् फलावाप्तौ व्यर्थो मनोजप, विकलास्य शब्दरूपासस्पर्शात् ॥ स्वसामान्यस्वभावानामेकभावधिवक्षया ॥३०॥ उक्ते समयकाराणामविरोधो न वस्तुनि । समयकारस्तु स्वलक्षणमिन्द्रियविषय सामान्यलक्षण च विकल्पप्रति[36b]भाग ययाव्यवहार सवृत्या सकलभ्य समयमारोपयत्। यथासमय वार्थ निणादपेदिति न मनो- जपादो दोप । वस्तुस्वभावात् 'फलावाप्तावनत्स्वभावसस्पर्श न स्यात् ॥ यदुक्त न वर्णभ्योऽया काचिदानुपूर्वीति । नत्र आनुपूामसत्या स्यात् सरो रम इति श्रुतो ॥३०॥ न कार्यभेद इति चेत अब 'अपि'ग्रहणे एकाक्षराधिक्य विन्तु वर्णगोमिममनत्यान् म पाठ गृहीत । फलोत्पती-या ·प्रमाणवात्तिय स्वोपज्ञवृतिसहितम् । न हि मरो रस इत्यादिपदेषु वश्चिवर्णभेद । न च वर्णव्यनिरिक्तमन्यात कार्यभेद स्यात् । भिन्नाच तयो प्रतिभा पश्याम । आपूर्वीगेव चातुपाम् । न च वारणादे कार्यभेदो युवत । तस्मादम्ति सा भेदवती यतोऽय प्रसीविभेद ॥ सत्यम् । अस्ति सा पुष्पाधया । तथा हि- यो यद्वर्णसमुत्थानासानजात् ज्ञानतो ध्वनि ॥३०५॥ जायते तदुपाधि स श्रुत्या समवतीयते । तज्ज्ञानजनितज्ञान स श्रुतायपश्रुति ॥३०६॥ अपेक्ष्य तत्स्मृति पश्चादापत्ते स्मृतिमात्मनि । इत्येषा पौरुषेय्येव तद्धतुपाहिचेतसाम् ।।३०७।। कार्यकारणता वर्णेष्वानुगर्वोति पय्यते । चित्तसमुत्थाना हि वाग्विज्ञप्तिवर्णपदवाक्याभिवाना । तत्र सवारसमुत्थापनचेतसा समगन्तरप्रत्ययन अकारोत्थापनचित्तमुत्पाद्यते। तथा रेफावारविसर्जनीयोत्थापनानि पूर्वपूर्व प्रत्ययानि। तदिमेऽन्यान्यहेतवो पर्णा स्वकारणानुपूर्विजन्मान । श्रुतिकालेऽपि यदा मन्दधारिण पूर्ववर्णज्ञानसहकारिपत्ययापेक्षा स्वज्ञान जनयन्ति, तदा पूर्ववणस्मरणापेक्षा एव स्मृति मुपलीयन्ते । स एव वर्णाना भिग्नकार्यकारणभावप्रत्ययनिवृत्तिधर्मा भिननिवर्तनधर्मा च स्वभाव पुरुषरारकारभेदमिन क्रम इत्युच्यते ॥ मच अन्यदेव ततोरुप तद्वर्णाना पद पदम् ॥३०८।। पातसस्कारतो भिन्न सहित कार्यभेदात् ।। तस्मान खल्वेक एव पदेपु वर्णाना स्वभाव , करित्तमस्कारभदेन भदात । पररपरराहित कार्यभदहेतु ।। सा चानुपूर्वी वर्णाना प्रवृत्ता रचनाकृत ॥३०९॥ इच्छाऽविरुद्धसिद्धीना स्थितकमविरोधत । कार्यकारणभूतप्रत्ययोत्पनस्वभावविशपो वर्णानामानुपूर्वीत्युक्तम । सा च पुरवितर्क विचारकृतेति न स्थितकमा वर्णा , इच्छाऽविरुद्धसिद्ध कमत्वात । कर्मविशपानुकगवत । हि स्थितकमाणा देशकालयोहिमवहिन्ध्यमलयादीना वीजाइरादीना च स्वेच्छया क्रमरचना शक्यते कर्तुम् ।। तत एव पुरुषधर्मसख्याते विकल्पानुनमे सति भावात् भराति चाभावात कार्यकारणतासिद्ध पुसा वर्णक्रमस्य च ॥३१०॥ सर्दो वर्णक्रम पुभ्यो दहनेल्धनपक्तित् । न ·स्वार्थानुमानपरिच्छेद । सतौन्धने दावृत्तरसत्यभावाददृष्टेन्यनोऽपि दहनो नाऽनिन्धतस्तस्य देशवालनियमाड योगात्। नियमे च तस्यैवेन्धनत्वाद्दहनोपादानलक्षणत्वादिन्धनस्य। तथाऽयमपि वर्णानुक्रम पुरुषविकल्प यदि नापेक्षेत निरालम्बन स्वय प्रकारांत । यत्नेऽपि न शक्यत । तत्प्रभवात् वव- चिच्छवती सर्वस्तथा स्यात्, विभेपाभावात् । तद्भावभाविनस्तद्विशिष्टस्य वाजकृती सर्वत्र कार्यकारणभावश्च निराकृत स्यात्, अन्वयव्यतिरेकलक्षणत्वात्तस्य । लक्षणान्तर वा वकाव्यम् । सर्वेऽपि घटादयो भावा कृत्रिमा अकृतिमा प्रसजन्ति । तनाप्पेब विकल्पनामा समवात्, विशेषाभावाच्य । तानपि हि परक्रियादर्शनरूपकानथान्य करोत्यविदितकर्तारश्च केचिदिति सर्वेषा केपाचिद्वाऽक्रियाभिनिवेशोऽस्तु । तस्मात सर्वयेय वर्णानुपूर्वी प्रसिद्धकार्यकारणभा- चवस्तुधर्माऽनतिक्रमात् पुरुपकृता ।। - अत एव असाधारणता सिद्धा मन्याल्यक्रमकारिणाम् ॥३१॥ पुंसा ज्ञानप्रभावाभ्यामन्येषा तदभावनः । अय क्रमो वर्णाना विपनिर्घातादिसमर्थो नान्य इति यदन्योऽपि जानीयात् त तथैव म[37a]तिपद्येत । न चयम् । नस्मादयमनुस्म स्वभावतोऽपि कार्यकृत् कैश्निदेव विज्ञात इत्यस्ति परोक्षार्थदी पुरुष । न हि-'अयमयं नापमिति' शययमुनेतुम्, असकीर्णस्य लिगविशेषस्यासिद्धः । प्रत्यक्षयोरप्पनुपदिष्टयोमन्तामन्त्रयारपरिज्ञानात् । उपदेशेऽगि कथनित् स्वभावविने- कामतीतेरन्यत्र कार्यसवादात् । तस्य च करणात् प्रान्द्रग्टुमसक्यत्वात् । न चायमनुभम स्वभावतः कारक, स्यचिदान सिद्ध । अन्यस्य चिरादपरस्य व्रतचरणापेक्षणात् । एक्स्मादपि कर्मण क्योरिचदानयंसदर्शनात् । बहुतामपि माणा पुन क्वचिद्विसवादात् । न ह्यय प्रकार स्वभावे युन, स्वभावस्थ सयंत्राऽविशेषान् । पुरुषस्तु स्वेच्छावृत्ति सत्त्वसभागतादिवशात्, मेवाविनेपाहा कचिदनुगृह्णाति, नापरमिति युक्तम् । व्रतचर्याभ्रशादिना धर्माधर्मोपचयं धर्माधर्मात्मनोवा प्रवृत्या सिद्धयसिद्धी इति चेत् । न। धर्मविरुद्धानामपि क्रोस्तेियमैथुनहीनादिबहुलाना बनाना हाक्निीमगिनौतन्त्रादिप दर्शनात् । संश्च सिद्धिविशेषात् । न विगो धर्मस्वभाव इति च यथावसर निवेदयियाम । मैनीगौनधर्मपरायणा ना] च निमित्तमेव कस्याश्चित् मिद्धेमिद्धे, विपर्यये च पुन गिद्धे । न चक्रूपान् कर्मण स तबिरोधी धर्मों युमो अधर्मश्च । कमिदानी धर्मफलमिष्टमघर्मा मनो दतादेरश्नुते' नव तस्यैव तदिष्ट फर यताद- विपाकोऽपि तु पूर्वस्य कर्मणः। ब्रह्मयादेशानुष्टानात् ग्रामपति रम्नवत् । तस्य स्वधर्मात्मनी स तु मन्वादिप्रयोगप्पयेष्टपलभ्य कर्मण वयचिदुपारात् पाचक, चिवदादुपारचक्ते । पुस्पादिगंपावपविशाक्यर्मा म धर्मग्नेन न म तया तदाराधनेन फ्लनीति। तत्प्रयोगोपनाविपानपर्मण कनवानाम्य मंश । विनापि पुरमैप तदुपरापन पतमिति चेन् । न । पुरुषापारममाश्चाधिमशिवपयंप्रमटमात् । व्रतस्यागामि फ्लगनिष्टम् ।

·प्रमाणवातिर स्वोपशवृत्तिसहितम् । तस्याप्युपकारत्वे सिद्धः पुरुपविशेपो साधारणगुणः, तदधिमुक्तेरेव हि विषयक (विपक)- र्मादिकरणात् । तस्मान्न मन्त्रा. पुरुषप्रणीता अपि तदुपयोगनिरपेक्षा स्वभावेन फलदा ॥ येऽपि तन्त्रविदः केचिन्मन्नान् काश्चन कुर्वते ।।३१२।। प्रभप्रभावस्तेषां स तदुस्तन्यायवृत्तितः। रथ्यापुरुषा अपि केचन तन्त्रज्ञा स्वयकृतमन्नं किंचित् कर्म कुर्वन्ति। तथान्योऽप्यन- तिशयश्च स्यात् कर्ता च मन्त्राणामिति । न। तेषा प्रभाववरवाधिष्ठानात् । तत्कृत हि ते समयमनुपालगन्तस्तदुपदेशेन न वर्तमाना समर्या., तत्समयोपदेशनिरपेक्षाणामसा. मात् । तमापि तदाकारध्यानादेरेव प्रयोगात् । तस्मात्तदधिष्ठानमेव तत्तादृशमित्युग्नेयम् । अपि च-सोऽपि तादृा प्रभाववानेवानन्यसाधारणशक्तित्वादिति पुरुषविशेष एव समथितः ।। कृतकाः पौरुषेपाच वाच्याः मन्त्राः फलेप्सुना ॥३१॥ न ह्यकृतकाना प्रयोग सभवति । न नाप्रयुक्तेभ्यः फलमिति प्रयोगात् फलमिच्छता कृतका गन्या वाच्या , पोषयाश्च, पुरुषाधिष्ठानमन्तरेणान्यतोऽगंभवत्फलाना फलदर्शनात् । कृतसमयकाव्यादिवत् ॥ अशक्तिमापन पुंसामनेनेच निराकृतम् । प्रतिपादिता हि पुरुषकृतास्तदधिष्ठानान्न फलदा मन्त्रा । नदस्ति कश्चिदतिशयवान् स इति । तत्प्रतिक्षेपसाधनान्यपि प्रतिव्यूद्धानि ।। बुद्धीन्द्रियोक्तिपुंस्त्वादिसाधनं यत्तु वयते ॥३१४॥ प्रमाणाभं ययास्ति न हि शेष[37b]वतो गतिः । यत्तु बुद्धीन्द्रियवचनयोगात् पुस्त्वादिति पुरुषातिशयप्रतिक्षेपसाधन तत्त्वगमकमेव, प्रतिक्षेपसामान्यसापनयोरमभवात् । न ह्यतीन्द्रियेप्वन दर्शिन. प्रतिक्षेप. संभवति। सता- मयंपामशानात् । अत एव पिरोयाति । विरोपिना च सह समदाविरोपादित्य. प्युक्तम् । नापीत रसामान्यसिद्धिविशेषाभिभवस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । ईदृशेषु चानुपलब्धेहें- तुत्वप्रतिक्षेपात् । पुस्वादिसाम्येऽपि कस्यचिद्विशेषस्य दर्शनात् । सभवद्विोपे च साम्याऽसिद्धि- रित्युक्तम् । तस्माच्छपवदनुमानमेतत् व्यक्तिरेषास्य सदेहादगमर्थमदर्दानेऽपि विपक्षवृत्ते. ॥ अपि चबवादिनो जमिनीयाः स्वमेव वाद स्ववाचा विधुरयन्ति । तथा हि-- अयमों नायमर्थ इति स्वयं सम्दा वदन्ति न ॥३१५॥ कस्प्योऽयमर्थः पुरुषस्ते च रागादिसंपताः । तकस्तत्वविनात्य इति भेदश्च कि कृतः॥३१६॥ ।

·स्वार्यानुमानपरिच्छेदः। तद्वत् पुंस्त्वे फयमपि ज्ञानी फश्चित् कथं न वः । न खल्वेते वैदिका शब्दा एव विक्रोशन्ति-एते भवन्तो ब्राह्मणा अयमस्माकमों ग्राह्यो नान्य इति। केवलमभिव्यक्तार्यविशेषससर्गा श्रुतिमभिपतन्ति । तत्रैव पुरुष कचिदर्थ कल्पयत्यन्योऽपरम् । न च शब्दाना कश्चित् स्वभावप्रति नियमो येनैकमर्थमनुरुन्धते नाऽपरम् । केवल समयवशात्त तमाविशन्तो दृश्यन्ते । तेपामविदितार्थनियमानामत्यक्षादेशादविद्वानेव दोपोपप्लुत. कश्चित्तत्व व्याचप्टे नापर इनि न न्याय्यम् । अयं कुतश्चिदतिया बुद्धीन्द्रियादीना स एव वेत्ति तापर । तस्य कुतोऽयमती- न्द्रियज्ञानातिशय तथान्योऽपि द्रष्टा देशकालस्वभावविप्रवृष्टानामर्थाना किमसभवी दृष्ट । न हि तत्प्रतिक्षेपसाधनानि कानिचिद्यानि नैन उपलोयन्ते। यथाय तत्साधनसभर्व- ऽप्यस्य विशेषस्तथान्यस्यापि स्यादित्यनभिनिवेशो युक्त ।। पस्य प्रमाणसंवादि वचन सोऽविद्यदि ॥३१७॥ न हत्यन्तपरोक्षेषु प्रमाणस्यास्ति सभवः । स्यादेतत्-न वय पुरुषप्रामाण्यात्' कस्यचियाख्यानमभिनिविष्टा.। किं तहि । प्रमाणसवादात् । बहुष्वपि व्याख्यातृषु य प्रमाण प्रत्यक्षादिक सस्पन्दयति सोऽनुमन्यते । तन्न। अतीन्द्रियेप्वदृष्टादिषु प्रमाणान्तराऽवृत्ते । तदसभवादेव ह्यागमस्तत्प्रतीत्यर्थमुपया- च्यते। अन्यथा सत्यपि तस्मिन् प्रमाणान्तरावृतावप्रतिपत्ते । ततश्च केवलादर्थप्रतिपत्ते- रसाधनमेवागम स्यात् । केवलादन्यतोऽप्यतीन्द्रियपतिपत्तिरिति चेत् । कथमतीन्द्रियश्च नाग प्रत्यक्षादिविषयश्च ? ते पुन स्वविषयेऽप्यागममपेक्ष्येव साधकाश्चेत्, अनागमो घुमादेररात्यादिप्रत्ययो न स्यात् । न वै प्रवृत्त आगमे प्रमाणान्तरमन्विष्यते। कि तहिं ? सेवागमप्रवृत्तिन जायत इति चेत् । स्वप समर्थस्य प्रसाधनेऽस्य तदागमोपधान कमतिशय असमर्थ त्वागमप्रवृतिमपि नव सापयिष्यति । सा चातीन्द्रियार्थसबद्वाऽगम- प्रवृत्तिरतीन्द्रिया कथमन्येग सिद्धा। अन्यच्चवमागमलक्षण स्यात् । तथा हि- सम्पप्रसापासवाट्रिवचन सत्कृत वनः ॥३१॥ स आगम इति प्राप्त निरर्थापौरुषेयता । सुल्येऽप्यागमवादे प्रमाणबलादस्थागमस्य क्वचिदागमत्वे प्रमणमवादो वचनानामाग- मलभग स्यात् । नायुपक्रिया, तस्या सर्वापु तुल्यत्वेऽपि प्रमाणावाधनात् प्रतिपत्तेस्तद्भावेऽ• प्यन्यत्र प्रमाणारावादादित्यनिष्टत्वात् ।। पुष्णातिर किंच- पद्यत्यन्तपरोयनागमज्ञानसंभवः ॥३१९।। ज्या-क० ·११२ प्रमाणवात्तिक स्वोपनवृतिसहितम् । अतीन्द्रियायित् कश्चिदस्तीत्यभिमतं भवेत् । यद्यागमानपेक्ष ज्ञानयथातथ्य पुरुपस्पेप्यते परोधोऽर्थे–मन्ति पुरपा अतीन्द्रियार्थदृदा इतीष्ट स्यात् । प्रत्यक्षपूर्वाणा प्रमाणानामतद्दगनेऽसभवात् । प्रत्यक्षावृत्तेहि तेषु प्रमाणा- न्तरस्याऽमभवात् । अनदालम्बनप्रतीतये प्रमाणमागम । प्रमाणान्तरवृत्तिस्तु प्रत्यक्षमन्वा- वर्पयतीति न पुरुपातिशयो निवार्य स्यात् । तस्मानास्त्यतीन्द्रियेपु प्रमाणान्तरवृत्ति ॥ अत एवागमस्यार्थविशेषवृत्तेरपरिज्ञानादय जैमिनिरल्यो वा स्वयं रागादिमानार्थ येति वेदस्य भाम्पतः ॥३२०॥ न वे[38]दयति वेदोऽपि वेदास्य कुतो गति । सर्व एव हि पुरुषोऽनतिनगन्तदोपविप्लपसमतीन्द्रियमर्थविशेषप्रतिनियम व्याया वा स्वय न वेत्ति नाप्येनमन्यो वेदयति, सस्यापि तुल्यप्रसङ्गात् । न ह्यन्धेनावृष्यमाणोन्ध पन्थान प्रतिपद्यते । नापि वेद स्वार्य विवृणोति, उपदेशचेयर्यप्रसङ्गात् । तदयमपरिज्ञातार्थ शब्दगडरेव पाल्यभूतोऽसद्दर्शनस्नायूपनिबद्धो दुरुखरो दुखमासादयति ॥ तेनाग्निहोत्र जुहुपात स्वर्गकास इति श्रुतौ ॥३२१॥ खादेच्छ्वमासमित्येप नार्थ इत्यत्र का प्रमा । क्वचिदप्यर्थे प्रत्यासत्तिविप्रवर्षरहितस्य "अग्निहोत्र जुहुयात स्वर्गकाम "[मैत्री०६ ३६] इत्यादिवाक्यस्य 'भूतविशेषे यथाभिमत घृतादि प्रक्षिपेत्' इत्ययमों न पुन 'श्वमास खादेत्' इति नातिशय पश्याम । नन्वय सर्वत्र समान प्रसङ्ग परोसदेशिकाना वचनानामर्थ यथाभिप्रायमिदानीन्तना समनुयन्ति आहोस्विद्विपर्ययमिति । न। उपदेष्टु स्वाभिप्रायप्रकाशनेन संप्रदायसभवात् । न यमदेशिकाना सभवति । लोकप्रत्यायनाभिप्रायश्च बुदाणी लोकमोनप्रसिद्धिमनुपालयतीति ततोऽपि तदर्थसिद्धि स्यात् । नागोरुपयाणा दानाम्, तत्र स्यचित् समीहाभावात् । अपि च-न्यायमेवानुपालयन्त पण्डिता हेयोपादेयतदाश्रयेषु मघटन्ते, न प्रवादेतेति न समान प्रसङ्ग । तच्च यथावसर प्रतिपादयिष्याम 11 ननु परिपल्लोषसनिवेगादिरयुक्तिविपयोपि समावनीयपुरुपवचनादर्थ प्रतिपद्यते । न । अप्रत्ययात् । न हि वचिदस्खलित इति राव तथा, व्यभिचारदर्शनात्, सत्यवृत्तेर विमचादेन च्या- प्यारश्च । अगत्याचेदमागमलक्षणमिष्टम् । नातोऽर्थनिश्चय.। तन्न प्रमाणमागम इत्यप्युक्तम् । अपौरुपैयाणा शब्दानामज्ञान न संप्रदायान युक्तैर्न लोकादिति तत्रा प्रतिपत्तिाग्या ।। प्रसिद्धो लोधावश्चेत् प्रतिपत्तिहेतु। एततार्पन्त तिम्वतीभापातोनूदित श्रीसाहत्यायनेन स्वसपादितवृत्तौ । .

·स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । सत्र कोऽतीन्द्रियार्यदक् ॥३२२॥ अनेकार्येषु शब्देषु येनार्योऽयं विचितः । न हाय लोकव्यवहारोपौरपेयाच्छब्दार्यसबन्धात् । कि तर्हि ? समयात् स्वशारम- कारसमयात् पाणिनीयादिव्यवहारवदुपदेशापेक्षणात् । न पौरपेये रास्मिनुपदेशो युक्त , तस्य केनचिदज्ञानात्, अतीन्द्रियत्वात् । ऐन्द्रियक्त्वे स्वय प्रतिपत्तिप्रसगात् । रूपादिवत् । उपदेशे च पुष्पाणा स्वतन्त्रामा यथातत्वमुपदेशेनाविसंवादस्याऽसिद्धरनाश्वासः । वेदवयास्पानमप्यनाद्यपौरुषेय सप्रदायाऽविच्छेदादागत ततोऽसिद्धिरिति चेत् । तस्यापि शब्दात्मक तुल्य पर्यनुयोग-कथमस्यार्थो वेदितव्य इति । पुरुषो हि स्वय समिताना दादा- नामय शृङ्गयाहिकयाऽपि तावदबुध बोधर्यदित्यस्ति पौरुषेयाणामर्थगती उपाय.। अपौरपेयस्तु. शब्दो नव करोति । न चास्य कश्चित् क्वचित् सबन्धनियम ज्ञातुमीश इत्यप्रतिपत्तिरेव तदर्यस्य । मपि च वेदस्तद्वयाख्यान वा पुरुषेण पुरुषायोपदिश्यमानममप्टस प्रदायमेवानुवर्तत इन्यत्रापि समय शरणम्, आगमभ्राकारिणामाहोपुरुषिकया, तद्दर्शनविद्वेषेण वा, तत्प्रतिपाल- खलीकाराय धूर्तव्यसनेन, अन्यतो वा कुतश्चित् कारणादग्यथारचनादर्शनात् । अपि पात्र भवान् स्वमेव मुखवणं स्ववादानुरागानून विस्मृतवान् 'पुरुषो रागादिभि रुपप्लुतोऽनृतमपि ब्रूयादिति नास्य वचन प्रमाणम्' इति । तदिहापि किन प्रत्यवेक्ष्यते सभवति नदेति? स एवोपदिशनुपप्लवाद्वेद घेदार्य वान्यथाऽप्युपदिशेदिति । थूयन्ते हि फैश्चित् पुरुपएसनोघृतानि शाखान्तराणीदानीमपि कानिचिद्विरलाध्यैतृकाणि । तद्वत् प्रचुराध्येत काणागपि कस्मिंश्चित् काले कचित् राहारमभवात् । पुन सभावितपुरुषप्रत्ययात् प्रचुरतो- पणमनसभावनासमवात् । तेपा च पुन प्रतानयितृणा कदाचिदधीतविस्मृताध्ययनानामन्येपा या समावनाभ्रशमयादि[38b]नाऽन्यथोपदेशसभवात् । तत्प्रत्ययाच्च तद्भक्तानामविपारेण प्रतिपत्तेर्बहुप्वध्यतृषु सभावितात् पुरुषात् बहुल प्रतिपत्तिदर्शनात् । ततोऽपि कचिदिप्रलम्भ. सभवात् । किं च परिमितव्याख्यातृषु पुरुषपरम्परामेव चात्र भवतामपि शृणुम । तम कश्चिद् द्विप्टाजघर्त्तानामन्यतम स्यादपीत्यनारयास । तस्मान्नापौरुपयाद्वयाख्यानात्, नापि सामयिकाल्लोकव्यवहाराद्वेदार्थसिद्धि । असाम- यिकत्वेऽपि नागार्थाना शब्दाना व्यवहारे दर्शनात् कस्यचिदप्रसिद्धार्थस्याप्रसिद्धस्य या पुन. व्युत्पत्तिदर्शनेन सर्वत्र तदाशद्धकाऽनिवृत्ते । सर्वेपा यथार्यनियोगेश्यवंगुण्येन यथासमय प्रतीतिजननात्, इष्टानिष्टयोरविदोपात । अविशिष्टाना सर्वार्थेष्वेकमर्थमत्यासयोगमनत्यक्ष- दशिनि पुरुषसामान्ये को विवेचयेद्यतो लोकात् प्रतीति स्यात् ।। अपि च-स्पयमप्यय न सर्वत्र प्रसिद्धिमनुसरति । यस्मात्- स्वर्वियादिशब्दश्च दृष्टोडार्यदायक. ॥३२३॥ १५ ·- प्रमाणपातिक स्योपज्ञवृतिसहितम् । अनेनव निर्वर्ण्यमान । मनुष्यातिशायिपुरुषविशेषनिकेशोऽतिमानुपसुखाधिष्टानो नानोप- करण स्वर्ग । तन्निवासिन्यप्सरा उर्वशीनामेति लोकवाद.। तमनादृत्यान्यामेवार्थ- क्ल्पनामय कुर्वाण शब्दान्तरेषु क्य प्रसिद्धि प्रमाणयेत् । तनाविरोधादभ्युपगम इति चेत् । न । पत्राप्यतीन्द्रिये विरोधाऽसिद्धे । अन्यत्राप्य- विरोषस्य दुरन्वयत्वात् । विरुद्धामप्यग्निहोत्रात् स्वर्गावाप्ति मान्द्यादय न लक्षयेदपि । विरो- घाविरोधौ च बाघकसापकप्रमाणवृत्ती। ते चात्यक्षे नाभिमते । तत् कथ तद्वशात् तत्प्रतीति. । न च वचनवृत्तिरेवाऽविरोधोऽन्यत्रापि प्राडगात् । अपौरुषेय आगमस्तस्य प्रवादादर्थ- तन पुनविरोधचिन्तायामनाश्वारा आगमे स्यात् । सत्यपि तरिगनतमाभावा- दर्थस्याप्रमाणवृत्तेरन्यस्यापि शनीयत्वात् ।। यदुक्तम्--"अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम" [मंत्री ६ ३६] इत्यत्र श्वमासभक्षणचोदना- विकल्पो भवत्विति-स न भवति प्रदेशान्तरेषु तयार्थस्य वचनात् । न । तस्यार्याऽपरिज्ञानात्, प्रदेशान्तरेप्वपि तथाविधार्यकल्पनाया अनिवार्यत्वात् । यदि हि क्वचिद्विदितार्थोऽयमपरिपेय' शब्दराशि स्यात्तदा ततोऽर्थप्रतीति स्यात् । ते तु बाहुल्येऽप्यन्धा एव सर्व इति यथेष्ट प्रणीयन्तै। सिद्धि । तस्मात्-- शब्दान्तरेषु तादृक्ष तादृश्येवास्तु कल्पना। पादृशी-"अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम" [मंत्री० ६ ३६] इत्यस्य वाक्यस्य ।। अपि च- प्रसिद्धिश्च नृणा वादः प्रमाणं स च नेष्यते ॥३२४॥ ततश्च भूयोर्यगति किमेतद् द्विष्टकामितम् । न प्रसिद्धिर्नामान्या, अन्यत्र जनप्रवादात् । ते प स जना रागाविद्यापरिगतत्वाद- समावनीययाथातथ्यवचना । तदेपा प्रवादो न प्रमाणम् । न हि वस्यचिदपि सम्मक- प्रतिपत्तेरमावे बाहुत्पमर्थवद्भवति । पारसोरुमातृमंथुनाचारवत् । तेपामेव पुरुषाणो वचनान् पुन परोक्षायतिपत्तिरिति तदेव वथ युगपद् द्वेष्य प नाम्यं च? मय' प्रसिद्धिमत्ताम्य कल्पनेन निबन्धनम् ॥३२५॥ प्रसिरप्रमाणत्वात् तद्ग्रहे कि निबन्धनम् । प्राप्तप्रतिलोमनेनाऽन्यत्र प्रवृत्तिर्मुणदोषदर्शनेन युक्नेति प्रसिद्धरण्वय इति चेत् । प्राप्ते प्रमाणवृत्तिलक्षणत्वात् । यत् विंचन ग्रहण हि प्रसिद्धिमप्रमाणयतस्तन्मुखेन प्रतीति.। न्याग्यात् प्राप्तिप्रतिपेयातल्या स्वपरचितत्पयोरुभयथापि वृत्तिरिति व प्रसिद्धावनुरोध || ना १ अर्षक ·स्वानुमानपरिच्छेद । अवश्य अपि चेयम्- उत्पादिता प्रसिद्धव पारका दानिश्चये ॥३२६॥ यस्मानानायत्तित्व मान्दानां तत्र दृश्यते । न प्रसिद्धरेकार्य निश्चय पान्दानाम्, तत एव सड़कोत्पते। नाना हि गन्दा लोके दृस्यन्ते । लोकवादरच प्रतीति । अत एव नानार्यतेति सतोऽयनियमो न युक्त ॥ अन्यथासंभवामा[39]वाप्नानादाने स्वयं स्वनः ॥३२७॥ सडक्या भाव्य नियामरमपश्यताम् । अन्तररठोर.॥ तस्मादविदिनाविभागेषु शदेप्वेक्मधमत्यक्षसयोगमनालम्बनसमारोप विनिश्चित्प व्याचक्षाणो मिनिस्तयाजेन रवमेव मनमानि न तीर्थक्रान्तरादम्प विगैप पश्यामः । तथा हि-तदर्थवचनव्यापारगून्यस्य तन्ममारोगाऽमिपान न स्ववचनमि (म)तिशत । ततारिणा देवल मिथ्या दिनीततवान्मन समुद्द्योनिता स्वान्। तया हिं- एप स्पारय मार्ग इति यतीति वचन ।।३२८॥ अन्यः स्वय प्रदोमोति तयोः परोक्षपनाम् । निरनिप्रापसागरवचने स्थानो ममारोप्योरदिनात म्बतन्त्रम्य वा स्वय वचनोपगमेन पश्चिद्विशेषोऽन्यत्र वहस्य प्रनिपत्तिमान्यात् ।। अपि चायनिम्मे सति एन जमिनितीन् । म एव पदम्य- सत्र पोग्यत्यंशाधिोनने नियमः पुत्रः ॥११॥ नहि शम्भस्य कस्वियं स्वभावनिया, मात्र पोपवान्। वोपन्चे च ददनाच्य. तेरविषेपस्य पुरषापा विदुनयनामनामनदात् । ज्ञाता वातन्द्रिया रेन दिवसावदनादृढे । पुरपप्रमीने हि गन्दे क्यानिद्विग्नता न दा कारित विग्विनि दिदा- पूर्वकाणा शब्दानामनियम प्रचोदतात। बानु दिदमहाबन्दिन लय दिन ? स्वभावभेदस्याभावात्। सति दा, प्रसन्यम्दा दर्द दिलशाद । प्रा दिन ज्ञातुमराक्यत्वात् । न चास्ति कश्चिति । मुर्दण्जा निदानादिदिवहिन ।। ततस्तेषाम् विवक्षा नियने हेतु मोटाmrth अपौयय सा नाम्नि हम्ब सावंद्राः। - अप्रत्यक्षत्वे-क.

·प्रमाणवातिक स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् । विवक्षाया हि शब्दोऽर्थे । नियम्यते, न स्वभावत , तस्य क्वचिदप्रतिबन्धेन सर्वत्र हुल्यत्वात् । ययापि प्रतिबन्धस्तदभिधाननियमाभावात्, सर्वशब्द वरणानामभिधानप्रसङ्गात् । तस्माद्विवक्षाप्रकाशनायाऽभिशयनिवेदनलक्षण सकेत प्रियते । अपौरुपये तुन विवक्षा, न सकेत , पस्यचिदभिप्रायाऽभावादिति न नियमो न तज्ज्ञानम् ।। स्वभावनियमेन्यत्र न योज्येत तया पुन ॥३३१॥ यदि सकेतनिरपेक्ष स्वभावत एवार्येषु शब्द , न' नियम स्यात् । उक्तममाति- बन्धादनियम इति ॥ अपि च। स्वाभाविके वाच्यवाचकभावे न पुनर्विवक्षया, पयेष्ट न निपुज्येत सकेतश्च निरर्थक । स्यात् । न हि स्वभावभेद इन्द्रियगम्य स्वप्रतीतो परिभाषादिकमपेक्षते । नीलादि- भेदवत् । तदपेक्षप्रतीतयस्तु न वस्तुस्वभावा । किं तहि ? सामयिका राजचिह्नादिवत् । यश्च सामयिक स स्वभावनियतोऽयुक्तस्तस्यच्छादृते । अत एव सकेतात् स्वभावविशेषस्य व्यक्ती नियम कुन ? स्वेच्छावृत्ति गकेत । स इहन कर्तुं शक्यते नान्यति नोपरो घोऽस्ति । स च पुरुष स्वेच्छया क्रियमाणस्तमेव स्वभाव घ्यनक्ति नापमिति न नियमोऽस्ति। यत्र स्वातन्त्र्यमिच्छाया नियमो माम तत्र क ॥३३२॥ द्योतयेसेन राकेतो नेटानेवास्य योग्यताम् । इत्यन्तरश्लोक ॥ यस्मात् किलेदश सत्य यथाग्नि शीतनोदन ॥३३३॥ वैदेकदेशत्वादन्यदप्यपरोऽशवीत् । अन्यस्त्वपौरपेयमागमलक्षण परित्यज्यान्यथा प्रामाण्य वेदस्य साधयितुकाम प्राह-- अवितयानि वेदवाक्यानि यत्राप्रतिपत्ति, वेदंकदेशत्वात् । यया "अग्निहिमस्य भेषजम्' तित्ति० स०७४ १८ २] इत्यादि वाक्यमिति ।। तस्यैदम् रतवतुल्यरूपरवादेकभाण्डे च पाकवत् ॥३३॥ शेषवद्वयभिचारित्वात क्षिप्त न्यायविदेशम् । स्वयमीदृशमाचार्यणानुमान नैयायिकानां यच्छेयवदनुमान तस्य व्यभिचारमुद्भावयता यथा तुल्यरूपतया फलाना सुल्यरससाघ[39]नवदेकरथाल्यन्तर्गमात् दृष्टबददृष्टतन्दुलपाक• साधनवच्चासाधनमुक्तम् । तदसाघनत्वे न्यायश्च पूर्वमेवोक्त । उक्त चेद[मागमलाण- मस्माभि । तत्तु सर्वस्य शल्यविचारस्य विषयस्य यथास्व प्रमाणेन विधिप्रतिषेधसिद्धी . -१० २० शब्दो निलीन स्यात्-क० नियत-क

·स्वार्यानुमानपरिच्छेद ।
११७
नान्वरीयकस्वाभावेऽपि शब्दानामयप वर सशयितस्य वृत्तिस्तत्र कदाचिदविसवादस्य सभवात् ।
न वन्यत्र दृष्टप्रमाणोपरोषस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिरिति ॥
य' पुन प्राकृतविषयस्य धर्मों. शीतप्रतिघातसामर्थ्यस्याभिधानं सत्यार्थमुपदय सर्व
सत्यार्थमाह शास्त्र शक्यपरिच्छेदेऽपि विषये प्रमाणविरोधाद् बहुतरमयुक्तमपि
नित्यस्य पुंसः कर्तत्व नित्यान्भावानतीन्द्रियान् ॥३३५॥
ऐरिद्रयान् विषम हेतु भावानां विषमा स्थितिम् ।
निवृत्ति च प्रमाणाभ्यामन्यद्वा व्यस्तगोचरम् ॥३३६।।
विरुद्धमागमापेक्षेपानुमानेन वा
वदत् ।
विरोधमसमाधाय शास्त्रार्थ चाप्रदय सः ॥३३७॥
सत्यार्थ प्रतिज्ञानानो जयेद्धाष्ट्येन बन्धकीम् ।
अमच्युताऽनुत्पन्नपूर्वागररूप पुमान् कर्ता क्रमेण कर्मणा कर्मफलाना च भोक्ता समवायि-
कारणाधिष्ठानभावादिनेत्याह वेद । तच्चायुक्तमित्यावेदितप्रायम् । नित्यत्व च केषानिगा-
वानामक्षणिकस्य वस्तुधर्मातिकमादयुक्तम् ।
अप्रत्यक्षाण्येव सामान्यादीनि प्रत्यक्षाणि ।
जन्मस्थितिनिवृत्तीश्च विषमा पदार्थानाम् । अनाधेयविशेषस्य प्रागकत्तुं परापेक्षया जनकत्वम् ।
निष्पतेरकार्यरूपस्याश्रयवशेन स्थानम् । कारणाच्च विनाश इत्यादिकमन्यदपि प्रत्यक्षानु-
मानाभ्या प्रसिद्धविपर्ययमागमाश्रयण चानुमानेन बाधितमग्निहोत्रादे पापशोधनसामर्थ्यादिकम् ।
तस्पैववादिनो वेदस्य सर्वस्य शारत्रशरीरे प्रमाणविरोधमप्रतिसमाधाय सबन्धानुगुणोपायपुरुषार्था-
निपानानि च शास्त्रधर्मानप्रदात्यन्तप्रसिद्धविषयरात्याभिधानमात्रेण प्रज्ञाप्रकपंदुरवगाह-
गहनेऽपि निरत्ययिता साधयितुकामो बन्धकीमपि प्रागल्भ्यन विजयते ।
काचित् किल बन्धकी स्वय स्वामिना विप्रतिपत्तिस्थाने दृष्टोपालब्धा ।
प्रत्युवाप-पश्यत मात पुरुषस्य वपरीत्य मयि धर्मपल्या प्रत्ययमकृत्वात्मीययोर्नेमाभिधानयो-
जलवुदुदयो करोति । तिन जरत्काणेन ग्रामकाष्ठहारकेण प्राषितापि न सगता। रूपगुणा-
नुरागेण किल मन्त्रिमुस्यदारक कामयेऽहमिति ।
एव जातीयकमेतदपि वह्न शीतप्रतीकारवचनेन दृष्टप्रमाणविरोधस्याप्यत्यन्तपरोक्षेऽयें-
विसवादानुमानम् ॥
सिध्यत् प्रमाण यद्येवमप्रमाणमह कि ॥३३८॥
न कि नास्ति सत्यार्य पुरुष बहुभापिणि ।
ययेदमतिदुष्करमत्यन्तसत्याभिधान तयात्यन्ताऽसत्याभिधानमपि। तकस्य वचनस्य
कयचित् सवादेनाऽवशिष्टस्य तवचनराशेस्तथाभावे न कश्चित् पुरुषोऽनाप्त स्यात् ।।
राात
अपि च।
नाय स्वभाव कार्य वा वस्तूनां पतरि ध्वनि, ॥३३॥

·प्रमाणवातिक स्वोपशवृत्तिसहितम् । न च तद्वयतिरिक्तस्य विद्यतेऽव्यभिचारिता। न तावदेतद्वचन वाच्याना स्वभावो नाप्पेपा कार्यम्, तदभावेऽपि वक्तुविधामात्रण भावात्। न चान्य कश्चित् पस्यचिदव्यभिचारी। व्यभिचारे च ततोन्यथापि तत्समवात् तत्मायाप्तत्प्रतीतिरयुक्ता। प्रवृत्तिर्वाचकानां च पाच्यदृष्टिकृतेति चेत् ॥३४०॥ स्यादतत् कार्यमेप यचन पाचपस्य वाघ्यदर्शनवृत्ते ।। एवं सति परस्परविरुद्धार्या कयमेका सा भवेत् । यथेष प्रतिनियमो वाच्य वस्स्वन्तरेण शब्दो न प्रवतंत इति । मिनेषु प्रवादेप्दैवत्र वस्तुनि विरुद्धस्वभावोपसहारेण वचनवृत्तिर्न स्यात्। न ह्यप सभवाऽस्ति एक शब्दो निष्पर्याय [40a] नित्यश्च स्यादनित्यश्चेति ॥ वस्तुभिर्नागमास्तेन कर्यचिन्नास्तरीयका ॥३४॥ प्रतिपत्त प्रसिध्यन्ति फुतस्तेभ्योऽयंनिश्चय । आगम प्रमाण तदादशितार्थप्रतिपतयेज्ञो जन समन्धेपते । समधिगतयाथातथ्यानामुप- दशाऽनपक्षणाद्, अज्ञस्य चातीन्द्रियगुणपुरपविवेचनऽसामात् वचनाना समीहितार्थसत्तामन्त- रेणाऽपि वृत्ति पश्यतो भवितव्यमेवादृष्टव्यभिचारवचसामपि पुरुषाणा वाचि शसया--कि यथार्था नेति । तेन न युक्तमनेन कस्यचिद्वचनेन किंनिग्निश्नेतुम् ।। तस्मान निवृत्त्यापि भावाभाव प्रसिध्यति ॥३४२।। पदुपत सर्व विषयत्वादागमस्य सति वस्तु यविसवादेनास्य वृत्तस्तनिवृत्तिलक्षणानुपलब्धि- रभाव साघ'यतीति । तदस्य सर्वविपयत्वेऽपि वस्त्वन्तरेणावृत्तौ स्यात् । तच्च नास्ति । तत प्रतिपत्तुकामस्याऽसिद्धिरित्युक्तम् ॥ तेनासनिश्चयफलानुपलरियन सिष्यति ॥३४२३॥ तस्मान प्रमाणत्रयनिवृत्तावपि विप्रष्टेप्वभावनिश्चय ॥ वैदप्रामाण्य कस्यचित् कर्तृवाद स्नाने धर्मेच्छा जातिवादावलैप । सन्तापारम्भ पापहानाय चेति ध्वस्तप्रज्ञाने पञ्चलिङ्गानि जाडय ।। प्रमाणवात्तिके प्रथम परिच्छेद ॥छ। लेखकपाठकयो शुभम् ।। 'साधयिष्यतीति ·॥ टिमणानि ·टिप्पणानि । पृ० १ का १ वधूत'o-आचार्यमनोरथनन्दिना कारिकथा प्रमाणसिद्धिपरिच्छेदे प्रयमकारिकात्वेन सम्मता। उद्धृता-प्रमेयक० पृ० ३४ । स्या० र० पृ० ८५ । पृ० १. का० २ 'प्राय'-इयमपि कारिका आ० मनोरथनन्दिना प्रमाणसिद्धिपरिच्छेदे- इन्तर्भाविता द्वितीयकारिकात्वेन । पृ० १ १० १२ 'अर्थान०' इत्याधुत्थानवाक्यमुद्धतम्-अष्ट० पृ० २३४, सन्मति० टी पृ०४६९। पृ० १ का० ३ 'पक्षधर्म '—कारिकेय पर्मकीतिना हेतुविन्दौ ग्रन्थार्थसमाहिकात्वेन सस्थाप्य व्याख्याता विस्तरेण । प्रारम्भिक च व्याख्यानमस्या अत्र या वृत्तिमनुसरति-हेतु० १० ५२-५३, हेतु० टी० पृ० ३-२०। उद्धृता-त० श्लो० पृ० २१२ । सन्मति० टी० पृ० ११० १५ 'प्रपोजनाभावादि'त्याक्षेप ईश्वरसेनस्यैति-हेतु० टी०प० ११, क० टी०ए० १२. पु०१ १०२० 'सजातीय' अत्र दिइनागस्यैषा कारिका अनुगतव्या- "तत्र य सन् सजातीये द्वधा चासस्तदत्यये । रा हेतुर्विपरीतोऽस्माविरुद्धोऽन्यत्वनिश्चित ।' प्रमाणसमुच्चयतृतीयपरिच्छदे न्यायमुसे (का० ७) चान्तर्भूतेति । क० टी० पृ० १५, हेतु० टी० पृ० १३ । न्याय० ता० पृ० १९८, हिस्ट्री० इ० लो० पृ० २४३, बु० लो. मा० १ पृ. ३२१, प्र० मी० टि० पृ० १४२ । पृ०११०२४ 'आक्षेप्स्याम'-प्र० वा० ४ १९०४ पृ०२ १०८ 'वक्ष्याम'-का० ४२-१८८ पृ०२ १० ८ 'सर्व एव'--वाक्यमेतत् आचार्यदिइनागस्य-क० टी० पृ. २४, न्याय ता. पृ० ३९; श्लो० ता० पृ० २३१, स्या० म० का०७} अष्ट० पृ० १४६ अनेकान्तजा भा० १ पृ. २३१, रापति० टी. पृ. ५६४ पु० २ १० १५ “सर्वथा'-विशेषाधिना द्रष्टव्यमत्र-हेतु० पृ०६३, हेतु. टी. पृ०१८, १५०; क० टी० ए० २६ । पृ० २ का० ४ 'कार्यम्' द्रष्टव्यम-हेतु० पृ० ६३, हेतु० टी० पृ० १५१ । पृ० २ का० ४ 'हेतु' उद्धृतोऽयमा —ईश्वर० वि० भा० ३ १० २०० । पृ०२ प० २१ 'अशेन-द्रष्टव्यम्-हतु० पृ०६३, हतु० टी० पृ० १५२ । १०३ प०८ 'अनवस्थानात'-द्रष्टव्यम्-~-प्र० वा०४ २७५ । पृ० ३ १० ११ 'मोहात'-द्रष्टव्यम-प्र०या० ४ २६३,२६७ ।

·१२२ टिप्पणानि । पृ. ४ का० ८ 'इप्टम्'-उदृतेय-न्याय० वि० मा० २ पृ० १८९, ईश्वर० वि० भा०१ पृ० २०२॥ पृ. ४ पा० ९ 'हेतुना' उदृतेयम्-न्यायम० भा० १ १० ११६६ न्याय० वि० भा० १ पृ. ४८८, भा०२ पृ. २००, न्याया० वृ० पृ. ६४। स्या० र० पृ० ५८६, सन्मति० टी० पृ० ५६३ । पु० ५ पा० ११ 'एक०' उद्धृतेयम-न्याय० ता० १० १०७, न्याय० वि० भा० १ पृ० ४८७, भा०२ पृ० १९७, न्यायधु० पृ० २३६, तत्वम० पृ० ४१७ । सन्मति. टी० पृ० ५५९, ईश्वर० वि० भा० २ पृ० १३३, ईश्वर० वि० भा० ३ पृ० १९७ । पृ० ५ का० १२ 'अतीतक०' उद्धृतेयम्-न्यायकु० १० ४५९, प्रमयक'० १० ३८१, स्या० २०१० ५९.1 पृ०६ प०६ 'निवेदवि०' द्रष्टव्यम्-प्र०या० १ १९५ त । पृ०६ प० ९ 'करुणयापि बस्य पक्षस्य समालोचनाथं द्रष्टव्या-अप्ट० पृ० २८३ । पृ० ७ का० १७ 'हेतो' उद्धृतेयम्-त० श्लो० पृ० २०३, प्रमाणप० पृ०७२, प्रमेयक० पू० ३५४, न्यायकु० पृ० ४३९, स्या० र० पृ० ५१८, न्याय० वि० भा० १ पृ० ५१९ वहदा० वा०प० १५२१ पृ० ७ का० १७ वर्णित आचार्यदिइनागेनेति शप-काटी० पृ० ५७, म० टी० पृ०२९२ पृ० ७ १० १६ 'एप' इत्यादि वाक्य दिडनागस्य न्यायमुखे-क० टी० पृ० ५८, म० टी० पृ० २९२ । १० ७ का० १९ 'नास्तीति' अत्र 'विपक्षे हेतुर्नास्तीति' इति दिडनागवाक्यमभिप्रेतम्- क० टी०पू०६०। पृ० ८ १०८ 'इत्यके' अत्र ईश्वरसेनादय अभिप्रता-क० टी० ६१ । पृ० ८ ५० १५ 'नेद निरात्मकम् अत्र विशपार्थिना द्रष्टव्यम्-न्यायवापृ. ४६, ९२-१२३ । प्र० वा० ४ २०८, न्यायबिन्दु ३ ९७-१०८, प्र० मी० टि० पृ० ८६, बु० लो० भा० १ पृ. ३३८, भा०२ पृ० २०८ । पृ०८५०२२ 'तपा सपशे' इत्यादि वाक्य दिडनागस्य-10 टी0 पृ० ६३, म. टी० पृ० २९३। पृ.८ प० २६ 'य एव' इत्यादि वाक्य दिइनागस्प-कल्टी०पू०६४ । पृ०९ १० १२ "विरुद्धा' वाचार्यदिडनागैन कय विरुद्धाव्यभिचारिहेत्वाभासो गित इत्यत्राक्षेप । न्यायविन्दु ३ ११०-१२०। विशेषार्थिना द्रष्टव्य न्यायवा० पृ० ९३, १६९, इलो अनु० ९१ त । १.९५० १५ 'यद्यदर्शन'० इत्यादिवाक्य दिनागस्य-२० टी० पृ० ६६; म० टी० पृ० २९४ ॥

·टिप्पणानि। १२३ पृ. ९ प० २० 'आचार्योय' आचार्यस्य शिष्य इत्यर्य- 4० टी० पृ० ६८; म० टी० पृ० २९५ । पृ० १० १० १४ 'अनुपलाभ' अत्र वैशेषिर आक्षिप्यते आचार्येण-क० टी० पृ० ७२, म०टी० पृ० २९५ । पृ० १० १० १८ 'प्रत्याचक्षाण' चार्वाकोऽवाभिप्रेत -क० टी० प ७३ । पृ० १०, प० १९ 'कश्चित्' चार्वाको विवति -- क. टी. पृ० ०३१ पृ.१० प० २० 'अपर' साइस्योगाभिप्रेत --क० टी० पृ०७४। पृ० १० का० २५ 'तस्मात्'-उदृतेय-न्याय० वि० भा २ पृ० १९८ । सन्मनिक टी० पृ० ५६९। पृ० ११ का० २८ 'तस्मात'-उद्धृतेयम् -न्यायकः पृ० २०२। पृ० ११ का० २९ तद्भाव'---उद्धृतेयम-ग्याय० वि०भा० २ पृ० २३७, २४१ । पृ. ११ का० २९ विदुपाम्' उद्धृतोऽयमश -त. जो पृ० ३, न्याय वि० भा० २ पृ० १७८, न्याया० वृ० पृ० १०३, स्या० र० पृ० ५६७ । पृ० ११ प० २६ 'यदय' अशुद्धमेतत् । यदर्थे इति शुद्धम् । पृ० ११ ५० २७ 'प्रतिक्षिपति' 'आचार्यदिडनाग न्यायमुचे इति शप । पृ० १२ प० ३ 'अर्यापत्त्या' इत्यादि वाक्य न्यायमुख आचार्यदिइनागस्य । पृ० १२ प० ४ 'आह' आचार्यदिङनाग इति शेप । पृ० १३ प०७ 'प्राक'-का० ५-८ । पृ० १३ का० ३३ 'कार्य'-उद्धृतेयम-न्याय० ता० १० १०५ न्यायक० पृ० २०७, न्याय० वि० मा० १ पृ. ५०१, भा० २ पृ० १८०, न्याया० वृ० पृ० १०३, प्रकरण० पू० ६५, रामति० टी० ७६, ५५८ प० १३ का० ३४ 'अवश्य' उद्धृतेयम्-सन्मति० टी० पृ० ७६, ५५९ । पृ० १३ १.० १६ 'अयमेव' इत्यादि वाक्य उद्धतम-हेतु० टी० पृ० ४७, समनिः टी० पृ. ३, अनकान्नज० भा० ११० २६२, स्या० म० का० ५, न्याया० ३० पृ० ३८ । सन्मति० टी० पृ० ३, ३२७ पृ. १३५० २२ 'वक्ष्याम'-'का० ६७-६९। विशेषत पृ० २८ द्रष्टव्यम् । पृ०१४ का० ३६ 'कार्यम् उद्धृतेयम्-प्रमेयक पृ० ३५०, न्याय वि० भा०२ पृ० १०१, २५३ । स्या० २० पृ०५१५, सन्मति० टी० पृ० ५७, ५८, ३२२, ५६९ । पृ० १४ का० ३७ 'नित्यम्'-उद्धृतेयम्-न्याय० ता० पृ० १०७, न्याया० १० प०४७, प्रकरणः पृ०६६, मन० वृ० भा०१ पृ० १४५, सन्मति० टी० पृ० ६९,७४ । पृ० १५ १० ३८ 'अनि.' उद्धृतेयम्-प्रमेयक० पृ० ५१३, न्याय० वि० भा० २ पृ० १०१, १८६, २५४, स्या० र० पृ० ८२०॥ सन्मति० टी० पृ. ५० ।

·૧૨૪ टिप्पणानि । पृ० १५ का० ३९ 'धूम' उत्तेपम् ---पाय० वि०२ १८६६ ईश्वर० वि० भा० ३ पृ. २२१ पृ० १५ मा० ४० 'अन्ययः' उद्धृतेयम्त दलो. १०७७अप्ट. पृ०१५ । पृ० १५ का० ४१ 'स्वभावे' उद्धृतेयम्-प्रमेयक पृ० ३५० । सन्मति० टी० पृ० ३२१, ५६९ पृ० १६ का० ४२ 'सर्वे' उद्धृतेयम्-मन्मति० टी० पृ० २४३, अप्ट० पृ० १७३; प्रमेयक पृ० ४८०, न्याया• दृ० पृ० ९८,-अनेकान्तज. भा० १ पृ० ३३३, अने० वृ० मा० १.० ६३, स्था० र० पृ०८०७ पृ० १६. वा० ४३. 'तस्मात्' उद्धृतयम्-श्लो० शर्करा पृ० ४२; श्लो० न्या. पृ. ५७८, अप्ट० पृ० १७३, सन्मनि० टी० पृ० २४३, प्रमेयक पृ० ४८० न्याय वि भा० १. पृ० ४७९, अनं० वृ० भा० १. पृ०६३, स्या० २० पृ० ८०७ पृ० १६. का० ४४ 'तस्माद्यो'–उद्धृतेषम्रलो० सारा पृ० ३८; न्याय० वि० भा०१ पु० ४७९. अष्ट० पृ० १७३, स्या०र० पृ० ८०७, ईश्वर० वि० भा० १. पृ० २९० पृ० १७ वा० ४५ 'एकस्य' उद्धोयम्-न्यायम० भा० १. पृ० ८७, २७७, श्लो. शरा० पृ. २४; अभि० मा० पृ० १५२, त० श्लो. पृ० ४०५, सन्मति० टी० १० ५०७, प्रमेयक पृ. २३६, न्यायकु. १० ५२४, न्याय० वि० भा० २ १० १६९, २००, स्याः २० पृ० ५३४ । पृ०१७ १०८ 'उक्तम्' द्रष्टव्यम्-पृ० १३ प०१५। पृ० १७ का० ४६ 'नो चे' उट्नेयम्-इलो० शर्करा पृ. २४, प्रमेपक० पू० स्या० र० पृ० ७३१, सन्मति०टा० पृ० ५०७ । पृ० १७ का० ४७ 'तस्माद्' उमृतेयम्-इलो० शर्करा० पृ० २४, त० श्लो० पृ० ४०५, न्यायक० पृ० २०८, न्याय० वि० मा १ पृ० १०, ६९, ११८, ५०४, भा० २ पृ० १५२, ३६१ । अष्टः पृ० १५३; स्या० २० पृ० ५३४ पृ० १८.५० ५ 'उस्तम् द्रष्टव्या वृत्ति -का० ३५ । पृ० १८ का० ४९ 'तस्माद्' उद्धृतैयम्-श्लो० शर्करा पृ. ४६ । पृ० १८. का० ५० 'क्वचित्' उमृतेयम्-अष्ट. पृ० १४१ । पृ० १८ का० ५२ 'यावन्तों०' उद्दलेयम्-ईश्वर० वि० भा० ३ पृ० १२७, २०० । पृ० १८ का० ५३ 'अन्यथैकेन' उद्धृतेयम्-रतो. शर्करा पृ० २५, सन्मनि० टी० पृ० २२० पृ० १९ फा० ५४ 'यस्यापि' मा वैशेषिकमत निर्दिष्टम् । उस्तेयम्-ग्यायमं० भा० ११०२७७, न्याय ता.पृ०८। १० १९. का. ५४ 'मानोपा.' उद्धनेयम्-अष्ट० पृ० १५२।

·टिप्पणानि। पृ० १९ १० १४ 'धोहि अशुद्धमेतत् । 'धीाहि' इति युद्धम्। पृ० १९ मा ५५ 'सर्या' उद्धृतेयम् -- न्यायम० भा० १ पृ० २७७, न्याय ता० ५०९०॥ पृ० १९ का ५६ 'धर्मो०-उद्धृतेयम्-अष्ट० पृ. १५२ । पृ० ११ १० २८ गोत' अशुसमेतन् । 'गृहोत' इति शुद्धम् । पृ० २० का० ५७ ‘एको०' उद्धृतेयम्-याय० ता० पृ. ९० । अष्ट० पृ० १५२ ॥ पृ० २० प० २१ 'न प्रत्यक्ष' इत्यादि वाक्यमुद्धनम्-अनेकान्तज० भा. १ पृ. २०० । पृ० २७ का ६० 'प्रत्यदोग' उद्धृतेयम्-इलो शवरा पु० २५ । पु०२० का० ५९ 'पन्न' उद्धृतोऽयमश -सन्मति० टी० पृ० ३८२ । १० २१ २०६१ 'तत्रापि उद्धृतेयम्-त. लो० पृ० १०९ । पृ०२२ १० १३ 'प्रत्यायपियाम' द्रष्टव्या का० १५९ । पृ. २२.१० ३२ 'उक्तमत्र' द्रष्टव्या वृत्ति --वा० २६ । पृ० २३ प० १५ "धिकरण्द' अशुद्धयेतत् । "धिकरण्य' इति शुद्धमत्र । पृ० २३ प०१५ 'वक्ष्याम' बनन्तरयेव इति शेष । पृ० २४ १० ११ 'अदृष्टाः' इत्यादिवाक्य दिडनागस्य-क० टी० पृ० १६५ । पृ० २४ का० ७० 'पररूपम्'-उद्धृतेयम--अनेका तज० मा० १ पृ० ३४५, न्याय० वि० भा० १ पृ. ४८०, भा० २ पृ. ४९ । व्यो० पृ० ६८०, वृहतीपं० ५० ५२, पृ. २४ फा० ७१ 'तया'--उद्धृतयम्-अनकान्तज० भा० १ पृ. ३४७, न्याय वि० भा० १ पृ० १४० भा० २ पृ० ४९ । व्यो० पृ.० ६८०, बहतीप० पृ० ५२ पृ० २४ का० ७२ 'तस्या' उद्धृतेयम्-अनकान्तज० भा० १ ० ३४७, च्यो पृ०६८०, बृहतीप० पृ० ५२ । पृ० २६ का० ७५ 'एक०' उद्धृनेयम-न्याय० वि० भा० १ पृ० ४८०, भा. पृ० ५१। पृ० २६ का०७३ ध्यक्तय ' उद्भुते यम्-व्यो० पृ. ६८० । पृ० २६ का० ७३ 'ज्ञानाद०' उद्धृतोयभरा ~ ईश्वर० वि० भा० १, पृ० २५० । १० २६ का ७६ 'बिरादि' उद्धृतेयम्-न्याय. वि. भा० १ पृ. ४८०, लो। शर्करा पु. ८, २६॥ पृ० २७ प० १५ 'बाह्या इव' अशुद्धमेनन् । 'वाह्य इव' इति शुद्धम् । पृ० २, ५० १५ व्यवहारोणाम्' अशुद्धमेनत्। 'व्यवहारिणाम्' इति शुद्धम् । पृ० २८ का ७८ 'तस्व' उद्धृतेयम्-न्याय वि० भा० १ पृ० ४८१ । पृ० २८ का० ७९ 'तस्या' उद्धृतेयम् ल्यायवि० भा० १.१० ४८१, न्याय. क० पृ० १९३ ॥

·टिप्पणानि। पृ० २८ या० ८० 'अर्या' उद्धृतेपम्-न्याय० वि० मा० १ पृ० ४८२ । पृ० २८ पा० ८१ 'त एवं'-उद्धृतेयम्-न्याय० वि० भा. १ पृ० ४८२ । पृ० २८ का० ८२ 'सच'-उनेयम्-त्याय० वि० भा० २ पृ० ५२ । पृ० २९ वा० ८६ 'यया' उद्धृतेयम्-श्लो० शर्करा पृ० ५४ । पृ० २९ का० ८९ 'ससृज्यन्ते'-उद्धृतेयम्-न्याय वि० भा० १ पृ. ४७८; सन्मति ० टी० पृ० २१० ईयर० वि० भा० २ पृ० २८६ पृ० २९ का० ९१ 'ग्राह्यो' क० टीवानुमारी पाठ 'माह्यम्' इति । क० टी० निर्दिष्ट पाठान्तरम्-'ग्राह्यो' इति । १० २९ का० ९२-९३ 'समान' उद्धत-ईश्वर० वि० भा० १ पृ० ११४ । पृ० ३२ ५० १९ '(उ)क्तम् -द्रप्टव्या वा० ७५१ पृ० ३३ प० ९ 'पक्ष्याम' द्रष्टय प्र० दा० २ २१२ त । पृ० ३४ का० १०८ 'प्राप्ते' अशुखमतत् । 'प्राप्तो' इति शुद्धम् । पृ० ३६ का० १०२ 'प्रतिभासो' उद्धृतोयमश -न्याय० वि० भा० २ पृ. ५०। पृ०३६ का० १११ 'एकप्रत्य' उद्धृतेयम्-न्यायम० भा० १ पृ. २७६; न्यायक. पु० ३१९, प्रमेयक० पृ. ४१७, न्याय० वि०भा० १ पृ. ५२८ । स्फो० गो० पृ. २२७, स्या० २० पृ० ७३१ । पृ० ३६ प० २५ "निवेदितम्'-द्रष्टव्या-वा० ४२ त । पृ० ३८ का० ११८ 'कथ ज्ञाता वृक्षार्थग्रहणादते' इति वर्णगोमिसमत पाठ ! अत्रत्यो मुद्रितपाठरतु कर्णगोमिना पाठान्तरत्वेन निदिष्ट –क० पृ. २३४ । पृ० ३९ का० १२१ 'एक' उद्धतेयम्-ईश्वर० वि० भा० १ पृ. २९६ पृ० ३९ का० १२२ 'भावो' अन 'भावो' इति पाठापेक्षया १० म० समत 'भात' इति पाठ सम्यक् प्रतिभाति । पृ० ४० का १२८ 'प्रोक्त'--'शब्दोऽर्धान्तरनितिविशिष्टानेव भावानाह' इति दिछनागवाक्य विवक्षित्वा आचार्यधर्मकीति आह—'प्रोक्त' इति । क. टी. पृ २४९, म०टी० पृ० ३३१ । ५० ४१ प० ५ 'अर्यान्तर' इत्यादिवाक्यम् आचार्य दिइनागस्य-क० टी० पृ० २५१, म०टी० पृ० ३३१ पृ० ४१ १० १३ 'तयावृत्या' इति वाक्य दिनागस्य क० टी० पृ० २५३ । पृ०४२ प ४ 'भाग' द्रष्टच्या वृत्ति या०६६ ॥ पृ० ४० का० १३६ 'प्रोक्ता' 'अपोह शब्दहिगाभ्या प्रतिपाद्यते" इति ब्रुवता दिनागेन इति शेष-म० टी०प० ३३४। फ० टी० पृ. २६२ । पृ० ४२ प० २३ 'प्रता' दिइनाग इति शप क० टी० पृ० २६२ ।

·टिप्पणानि । १२७ पृ० ४३ प० ८ 'योपि' वैशपिकोत्राभिप्रेत । पृ० ४३ का० १४१ 'पद्रूपम्' उद्धृतेयम्-श्लो० शर्करा पृ० २५, श्लो० न्या. पृ० ५६७। पृ. ४४ ५० ९ 'प्रतिबद्भुम्' इति प्रती किन्तु 'प्रतिबधुम इति शुद्धम् । पृ० ४४ प० १२ 'प्राक' द्रष्टव्या-या० ४२ त । पृ० ४५ १० १६ 'समवाय' "अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूताना य सम्बन्ध दह प्रत्ययहेतु स समवाय प्रशस्त० पृ. ३२४ ॥ पृ. ४७ प० १९ 'निवेदितम् द्रष्टव्य पृ० ३३ १० १४ । पृ० ४७ प० २४ 'उपतमन' द्रष्टव्या वृत्ति का० १४६ पृ० ४५ ॥ पृ. ४८ ५० २२ 'उक्तोत्तरम्' द्रष्टव्यम्-पृ० ४५ ४७ । पृ. ५० का १५४ 'न याति' उद्धृतेयम ईश्वर० वि० भा० ३ पृ० १६०, यो पृ० ६८२, न्यापा. वृ. पृ० ९६ सन्मति० टी० पृ. ६९१ । तुलना कर्तव्या-न्यायम० भा० १ पृ. २७४ । स्या० र० पृ० ९५५ पृ० ५० का० १५६ 'यथासौ उद्धतेयम समलि० टी० पृ० ६९१, व्यो० पृ० ६८२ पृ०५१ का० १५८ जाति' उद्धृतेयम--- याय० वि० भा० १ पृ० २४६ । पृ० ५२ का० १६१ 'नायक्तम् असुद्धमेतत नायुक्तम् इति शुद्धम् । पृ० ५३ ५० ३० 'उक्तम्' द्रष्टव्या का० ७५ । पृ० ५५ ५०५ 'वक्ष्याम' द्रष्टव्यम्-० वा० २ ३ । पृ० ५६ प० २२ 'न बूम' उद्धृतमिद पास्यम्-अनकान्तज० भा० २ पृ० १६१ पृ० ५८ का० १७६ 'भेदे' उद्धृरोयम्-समति० टी० पृ० ३०१ पृ० ५८ का. १७७ 'भदोप्य०' अत्र टिप्पण्या यत् पाठान्तर निर्दिष्टम् तत् सशोध्य एव रूप करणीयम्-'भदोप्यस्ति कियातश्चेत् न कुयु सहकारिण' क० पृ० ५९ प०१४ 'आचार्यण' आचायदिङनागकृत सामान्यपरीक्षान्तगत निराकरण- माभिप्रतम् क० टी० पृ० ३३७ । पृ० ५९ का० १८४ 'सर्वस्यो' उद्धृतेयम् --अप्ट० पृ. ९२, अनकान्तज० भा० १ पृ. २३, न्याय० वि० भा० १ पृ० १७७, भा० २ पृ० २३३, न्यायबु० पृ० ६२०, सन्मति टी० पृ. २४२, स्या० २० पृ० ८३७ । पृ० ६० का० १८५ अथास्य' उनलयम-ज्याय० वि० भा० १ पृ० १७७, भा० २ पृ० २३३ । अनकान्तज. भा०१ पृ० २४, समति० टी० २४२ । पृ० ६० का १८६ 'सर्वामित्वे' उद्धृता-अनकान्तज० भा० १ पृ. २५ । पृ० ६२ १० १२ 'प्रमाण' दिइनागस्य वास्यमिदम्-० टी० पू० ३५० ।

·१२८ टिप्पणानि । पृ० ६२ का० १९० 'भावो०' उद्धृतेयम्-न्याय वि० भा० २ १० १५ । स्या० २. पृ० ५४१ पृ० ६२ वा० १९१ "उपात्त' उद्धृतयम्-न्याय० वि० भा० २ पृ० १५ । पु० ६३ का. १९३ 'नासिद्ध' उद्धृतेयम्-न्यायम० भा० १ पृ० ११६, न्याय० वि० भा० १ १० १३ । स्या० र० पृ० ५४३, सन्मति० टी०१० ४८०, ५६२ पृ० ६३ ५० २४ 'उक्तम्'-द्रप्टच्या वृत्ति का० ६३-६४ । . ६८ २०१० पाक' द्रष्टच्या का० ५। पृ०६८ १० १४ 'मार'-ट्रेप्टव्य पृ०६७ प० ११ । पृ० ६९ प० २५ "वक्ष्याम'-द्रप्टव्यम-प्र०या०४ २६९ । पृ० ६९ २० २८ 'मूहो' प्रष्टव्यम्-प्र. वा० ४ २६३-२६७ । पृ० ६९ ५० ३० 'स एवं' इत्याराडा उदद्योतकरम्य-क० टी० पृ० ३८२ । पृ० ६९ प० ३० 'वदयाम'-द्रष्टव्यम्-० वा० ४ २७३-२७५ । पृ०७०१० ४ 'स्मार्यते'-प्रष्ट यम् प्र० वा० ४ २६७ । पृ० ७० ५० ५ 'म सम्ति' इत्यभिप्राय आचार्यदि नागस्य-क० टी० पृ० ३८३; म. टी० पृ० ३६०। पृ०७० का० २०८ 'अनादि' उद्धृतेयम्-त० को० पू० १४४ । अष्ट. १० ११४,२५० । ईश्वर० वि० भा० २ पु० ४०० । पृ० ७० प० १२ निवेदितम्'-द्रष्टव्या दा० ६८ । पु. ७० वा० २१० 'परमाय०' उद्धायम्-दास्त्रवा० वा० ६४७; अप्द. १० १६८, न्यायकु० पृ० ५५४, न्याप० वि० भा० २ पृ० ३२०, स्या० २० पृ०७१० । पृ०५. का० २११ 'अतीता०' उद्धृतेपम्-शास्त्रवा० का० ६४८ । पृ. ७१ प० १४ 'कल्पितस्य' इत्यादिवाक्य दिनागस्य-4० टी० पृ० ३८८, म. टी० पृ. ३६२ ग० ७१ ५० २० 'उक्तमत्र' द्रष्टव्या वा० ५०२ ॥ पृ०७२ का० २१८ 'प्रत्यक्षेप'-तुम्ना-माप्त० वा. ६। पृ०७२ का० २१९ 'भाप्त०' उद्धृतेयम-त्यायम० भा० १ पृ० १४० । पृ०७२ का० २१९ 'अभिहिता०' आचायदिनागेन इतिश्प | -क० टी०१० ३९३, म०टी० पू० ३६४ । पृ०७२ प० २९ 'वक्ष्यमाण' द्रष्टव्यम्-प्र० १ १४८ पृ०७३ प० १ हेस्यदि०' अशुद्धमनत । हस्याऽवि. इति गुदम् ।

·टिप्पणानि । १२९ पृ०७३ का० २२१ 'अपरें-नैयायिका इति शेष । म. टी. पृ० ३६५ । पृ०७३ का० २२१ 'इष्टोय.' उद्धृतोऽयमश-शास्त्रवा० का० ६२७ ॥ पृ० ७३. पा० २२२ 'अयमेव उद्धृतेमग-शास्त्रवा० का० ६२८, अत्र 'अपरे' इति पद योगतयोधकम्-म० टी० पृ. ३६५ । पृ०७३ का २२३ 'सर्वेषो' उद्धृतेयम्-न्यायम० भा० २. पृ०८६ । तुलना- आप्त० का०४। अत्र 'निहाँस' इति शुद्धम् । T०७३ का २२४ निरुपद्रव०-उद्धृतेयम्-न्याय० ता० पृ० ६०, न्याय वि० भा० १ पृ. ३६, भामती० पू० ४०; ईश्वर० वि० भा० ३ पृ० १०३ पृ०७४ का० २२७ 'गिराम-उद्धृतेयम्--न्याया० वृ० पृ० ३०, तुलना-न्याय म० भा० १ पृ० १५४ । अत्र 'केषित' पद मीमासकबोधकम्-का टी० पृ० ४०४, म० टी० पृ० ३६७। पृ०७४ का० २२८ 'गिराम्'–तुलना-न्यायम० भा० १ पृ. १५४ । पृ० ७५ प० २४ 'वत्ते.' 'वृत्ते' इति सशोध्यम् पु० ७६. ५० ६ 'शब्द येष्ट०'-'शब्दरयेष्ट०' इति शुद्धम् । पृ० ७६ का० २३३ 'असंस्कार्य.' उद्धृतेयम् -~-सन्मतिः टी० पृ११, प्रमेयक० पृ० १६६। पृ० ७७ १०५ निर्लोठितम्'-द्रष्टव्या का० ७० । पू० ७८ ५० १७ भिवामेरौ'-'भेदाभेदी' इति शुद्धम् । पृ० ७९ १० ११ 'प्राक्'-द्रष्टव्यम्-पृ० ७७ प० ९ । पृ०८०प० १८. 'स्मरन्ति' इत्यादि प्राय शब्दश उद्धृतम्-न्याया० ३० पृ० ३१ पृ० ८१ का० २४५ 'मज्जातीयो' तुलना-न्याया• बृ० पृ० २९ । प्रकरणप० पू० १३७, बृहतीप० पू०१४। पृ० ८१ प०१८ इत्यादि प्राय शन्दश उद्धृतम्-न्यायाः वृपृ. ३१ प.२०॥ पृ०८२. प० १२ 'मनु' इत्यादि शब्दश उद्धृतम्-न्याया० ० पृ० ३०१०६। पृ०८२ प. १७. 'सत्यतप'-प्राय शब्दशो वर्तते-न्याया०६० पृ० २९ । पृ० ८४ ५० २४ 'न हि-तुलना-न्याया• वृ० पृ० ३६ १०७। पृ० ८६ का० २५४ अनित्यम्'–उदृतेयम्-न्याया वृ० पृ० ३७ । पृ० ९७ का० २८१ 'न तस्य'-उद्धृत्लेयम्-व्यो० पृ० ४००, पास्त्रया. का. २६९; अष्ट० पृ० २००, श्लो० ता. पृ. ४५; न्याय० ता पृ० ३८४; न्याय वि० भा०२ पृ० ११७, न्यायकु० पृ० ३८८, स्या० र० पृ० ७८८; अनेकान्तज, भा० १ पु०१०५।

·टिप्पणानि ।
१० ९८. पं० १, 'न हि कस्यचित्' इत्यादि वाक्यमुद्धतम्-अनेरान्तब० भा० २.
१०२१८॥
१० ९८ मा. २८१ "भाई उद्धृतेयम्-शास्त्रवाल का० २७० । मन्मति० टी०
१० ३३३ ।
पृ० ९९ वा० २८३-४ 'एतेम'-उस्तेयम्-शास्त्रवा० पा० २७१ ।
१० १०६. वा० ३०२. 'प्यर्प:'-'व्यर्थः' इति मुद्धम् ।
पृ० ११० का० ३१५ 'अयमों' उद्धतेयम्-प्रमेयकए० ४३१ ।
१० ११२. वा० ३२० स्वयं उत्तेपम्-शास्त्रवा० पृ० ६०४; म्यापम भा० १.
१० ११२. या० ३२१ सेनाग्नि-उस्तेयम्-शास्त्रवा० मा० ६०५, न्यायम
भा० १. पृ० ३७३, म्यापर० पू० ५४८; नन्दी० पृ० १९; न्याय० ० ० ३0;
न्याय० वि० मा० २.१० २५१ ॥
१० ११६. ११० ३१२ पत्र उमृतोऽयममा-श्वर० वि० मा० २१०७० ।
१० ११७ ११० ३३८ सिध्यत' उद्धनेयम्-पारचया का० ६३८ ।

·॥ परिजिष्टाने ·१. कारिकासूची। १०५ २५९ २३१ ३२३ २५१ १६२ १५५ ४९ ८ ३२७ २६ ० ३०८ २५० अकार्यकृति अग्निस्वभाव अग्नेनारो अन्जनादेरिव अतकारिविवेकेन अनत्कार्यपरावृत्ति अतत्कार्थिभेदेन अतद्रूपे च अतिप्रसङ्गात अतीताजातयो अतीन्द्रियार्थयित् अत्यन्तभेदाभेदी अथ प्रसिद्धिमु० अयानग्निस्वभावो अथापि भावशक्ति अथास्त्यतिराय अदृष्टहेतु अदृष्ट प्रतिषेधाच्च अधूमहेतोषूमस्य अनन्यत्वेन्वया अनन्यत्वेपि अनन्यभाक्स अनरषयो हि अनपेक्षितबाहार्य अनभिव्यक्तशब्दाना अनादित्वात् अनादिवासनोदभूत अनाधेयरिशेषाणा अनित्य गत्ल अनित्यत्वे अनित्याऽव्यापि अनिराकरणे तेषा अनुदाहरणम् ११३ अनेकमपि ३८ अनेकशब्दसघाते २७३ अनेकार्याभिसबन्धे १५० अनेकार्येषु शब्देषु ११३ अनेकावयवा १४२ अनेकान्तिकता ८५ अनैमित्तिक २५२ अन्य स्वय १६१ अन्यत्र वर्तमानस्य २११ अन्यथा धर्मिण ३२० अन्यथा व्यभिचारि १७८ अन्यथाऽराभवा० ३२५ अन्यथै कनिवृ० ३८ अन्यथंकेत २९६ अन्यदेव ततो १८५ अन्याविशेषाद २४६ अन्येन वा यदि ११२ अन्योन्य वा ३९ अन्योन्यस्य १५४ अन्योन्याश्रय २७६ अन्यो वा रचितो १७४ अन्वयन्यतिरेकाद्यो १९० अन्वयव्यतिरेको ६८ मन्चयो व्यतिरेको ३०१ अपरामृष्ट २४९ अपि प्रवर्तत २०८ अपेक्षातो हि २९९ अपेक्ष्य तत्स्मृतिम् २५४ अपेक्ष्यते पर १९५ अपौरुषेय मिथ्यार्यम् २६४ अपौरुषेय सत्यार्यम् ११८ अपौरुषेयतापीष्टा २७० अपौरुपयतायाश्च १७९ २७४ २४४ ४० १३८ १९२ ९५ २८२ २२८ २२७ २४२ २३२ ·१ पारिवामूची। २५५ २३३ ५ २७८ ८७ अपौरुपय सा नास्ति अप्रवृत्ति प्रमाणानाम अभावे धरणग्राम अभिनप्रतिमासा अमदव्यवहाराश्च अमदिन इवाभान्ति बभदे तु विरुध्यते अयमप्ययमेवेति अयमों अपमेव न अरूपो रूपवत्त्वेन अयक्रियाऽसमर्थ अथज्ञापन अर्थसस्वार य ज्ञाननिविष्टा अर्थातरनिमित्त अर्थान्तरनिमित्तो अर्थान्तरानपेक्ष अर्थापत्त्या गनिदेन च अर्थास्तव्य १९८ १७ २९३ १८३ ३३१ अशक्तिसाधनम् ५ वधुनिकिरपात् २६८ असबधान १०९ असस्वायतया १३८ असज्ञानफा ७१ असत्त्वेऽभाव. १७७ अरामारोपविषय १२१ असमारोपित ३१५ असमीक्षिततत्त्व २२२ अाधारणता १३० असामच्चि २१४ असिविपरीताथ २२९ असिखायाम् २५० अस्त्यव वस्तु ८० अहेतुत्वाद्विनाशस्य ३४ अहेतुत्वगि ३५ बहेतुरूप ९ आत्ममृच्चेतना ३० आत्मक्यापि १४२ आनुपूमिसत्याम १०० आनुपूश्चि २३५ आप्तवादाविसवाद. २३५ इच्छाविरुद्ध २०२ इतरेतरभद. ३४ इतीय विविधात्रा ३२८ इत्यतीतक० २४२ इत्यपा पौरुपय्यव २८० इद्रिय स्याद्धि ११९ इष्ट विरुद्धकार्य ३ इप्टोयमथ ३३ उक्ते समयकाराणाम २७३ उच्यते तेन ७७ उच्यते साध्य १४४ उत्पादिता प्रसिद्धव ११६ उपप्लवश्न १२० उपात्तभदे २७७ १२३ २४ ३०४ २७१ अधरत स ७४ ३०७ २५८ ८ अथरेव अलिङ्गाश्च अवश्यभाव अवश्य शङ्कया अवस्तुनि अवस्थाऽहेतु अविघाय निषिध्यात्यत अविनाभावनियमात मविनामावनियमो अधिनाशात स अविशपात न अविशषण तत्काय अवृक्षव्यतिरेकेण अव्यवहारेपि २२१ ३०४ ९८ १८९ ३२६ ·१ कारिकासूची। ३३ २०४ २७५ १४० ४५ १६३ ५० १६५ १२४ उपाधिभेदापेक्षो एककार्येषु एकत्रदृष्टस्य एकत्वादस्तुरूपस्य एकत्वेनाभिधा एकत्वेपि एकधीहेतुभावेन एकप्रत्यवमर्शस्य एकप्रत्यवमर्शाख्ये एकप्रत्यवमार्थ एकवस्तुमहायाश्नेत् पववृत्तेरनेकोऽपि एकसामग्र्यधीन. एकस्य कार्यमन्यस्य एकस्यार्थस्वभाव एकापाये फलामाव० एकार्यप्रति एकार्यश्लेप० एकावयवगत्या एकोपकारके एतेन व्यभिचारित्व० एतेनाहेतुक० एतेनंय यद. एप स्थाणुरय ऐन्द्रियान् विषम कय ता भिन्न कथ या शक्ति कथमेकमुप० करणाना समग्राणाम् कर्नूगरकारतो कल्पनारोपिता कल्प्योऽयमर्थ कश्चिद्भाग काममन्यप्रतीक्षा १८८ कार्यकारणता वर्ण १३९ कार्यकारणतासिद्धे १५३ कार्यकारणभावात् १३७ कार्यश्च तासा ८४ कार्य तु २५४ काष्ठस्य दर्शनम् १११ कुर्यादृतेऽपि १११ कृतका पोरुपेयाश्च १२१ कृता वृद्धरतत् ७५ कोऽन्यो न दृष्टो १०३ क्रमस्यार्थान्तरत्व १४५ कियोपकारापेक्षस्य ११ क्वचिद् दृष्टे १६६ नवचिन्नान्यत्र ४५ क्वचिन्निवेशनाया १६८ खस्य स्वभाव ७. खादेच्छ्वमासम् १३१ स्याप्यते विदुषा २५३ गम्य स्वभाव ५७ गिरा मिथ्यात्व० १९७ गिरा सत्यत्व २८३ गिरामपौरुषेयत्वे १८३ गिरामेकार्थनियमे ३२८ गोमानित्येव ३३६ गोरवाशक्ति ११० घटादिष्यपि २६१ चक्षुरादौ यथा १०८ चिन्त्येते २६६ चोदितो दपि ३०९ जनयन्त्यप्य० २७२ जहाति पूर्व ३१६ जातिभेदा १२८ जातिर्दृश्येत २५६ जायते तदुपाधि ३६ जायन्ते बुद्धय ४ जिज्ञापपिपु. ३२२ २९ २२७ २२८ २२९ २३१ २७ १४० २३८ १४३ १८२ १८५ १५५ ३०६ २९० कार्य घूमो कार्य स्वभाव ·१. कारिकासूची। २३८ १२८ ज्ञाता वातीन्द्रिया ज्ञानादब्यतिरिक्त ज्ञानाद्यक्रिया ज्ञानाभिधान ज्ञानोत्पादन ज्वरादिशमने ૨૨૨ त तस्या २८ १२७ त तयंद २६७ १०३ ७ २०७ ६० ३३० तदुत्पादन ७३ तदेक वस्तु १०० तद्गतादेव ८१ तद्देशिन च २३७ तद्धिवतिनो ७६ तद्भावहेतु १२४ तद्भावेच ८८ तद्भदे भिद्यमानाना ३०६ तद्रूप सर्वतो ३२५ तदूपावरणाना ११५ तद्वत्तानिश्चयो ९७ तद्वत् पुस्त्वे १७४ तद्वद्दोषस्य ३२ तद्विरुद्धनिमितस्य १७५ तद्विरुद्धोपलव्धी २७४ तद्विशेषावसाये ९६ तद्वपदम्यम् ६१ तद्यवछेद २४६ ततिश्चयफलनि ८४ तन्मात्रव्यापिन २३ तया सवृत० ३१६ तयोरपि भवेत् ९५ तयोरात्गनि १८२ तस्मात सत्कार्य ७८ तस्मात् तन्मात्र ८५ तस्मादपोहविषय. २२ तस्मादपौरुषेयत्वे १७६ तस्माद् दृष्टस्य २६९ तस्माचतो २०९ तरमाद्यो येन ९८ तस्माधर्म २०५ तस्मान निवृत्त्यापि ४१ तस्मास्मिथ्या ७२ तस्मिन् मावानुपादाने १०२ तस्य मायहेतुत्व. ९४ तस्य सरवादहेतु तज्ज्ञानजनित ततश्च भूयोऽर्थ ततोऽन्यापोह. तत्कारिणामतत् तत् कार्य कारण ततद्विरुद्ध तत्यागाप्ति तत्परिग्रह. तत्रानर्थक्रिया तत्रापि चात्य तत्राप्रदश्य तककार्यो तत्रकदृष्ट्या तकस्तत्त्व तत्साधनाये तरसाध्यफल तत्स्वभाव तथाऽनेककृदेकोपि तथान्यत्रापि तथा भेदाविशेष तथाभ्युपगमे तथा हेतुर्न तदन्यपरिहारेण तदभाव. तदभावे स्वय तदसत् तदा कदाचित ५८ २९४ १९३ ५५ २४८ २८ ૨૪૨ २०९ तदा स्वलक्षण ·१. कारिफासूची । आधिभेदापेमो एस्कार्येषु एका दृष्टस्य एकत्वाइस्तुरूपस्य एक्त्वेनाभिधा एक्वेनि एकपोहेतुभान एवायपमर्शस्व एकप्रत्यवमस्थि एक्प्रत्यवमार्य एरवस्तुमहापाश्चेत् एक्वृत्तैरनेकोऽपि एक्सामयपीन एक्स्य कार्यमत्यस्य एकस्यार्थस्वभाव० एकापाये फलाभाव० एकार्यप्रति एसाइलेष एकावयवगत्या एपेपकारके एतेन व्यभिचारित्व० एतेनाहेतुक १८८ कार्यकारणता वर्ग १३९ कार्यकारणतासिद्ध १५३ कार्यकारणभावान् १३० कार्यश्च तासा ८४ कार्य तु २५४ काष्ठस्स दर्शनम् १११ कुर्गादृतेऽपि १११ कृतका पौरुषेयाश्च १२१ कृता वृक्षरतत् ७५ कोऽन्यो न दृष्टो १०३ क्रमस्यार्थान्तरत्व १४५ त्रियोपकारापेक्षस्य ११ क्वचिद् दृष्टे १६६ क्वचिन्नात्यत्र ४५ नवचिनिवेशनायायें १६८ खस्य स्वभाव ७० सादेच्छ्वमासम् १३१ स्याप्यते विदुषा २५३ गम्य स्वभाव ५७ गिरा मिथ्यात्व १९७ गिरा सत्यत्व २८३ गिरामपौरपेयत्वे १८३ गिरामेकार्य नियमे ३२८ गोमानित्येव ३३६ गौरवाशक्ति ११० घटादिष्वपि २६१ चक्षुरादो यपा १०८ चिन्त्येते २६६ चोदितो दधि ३०९ जनयन्यप्प २७२ जहाति पूर्व ३१६ जातिभेदा १२८ जातिदृश्यंत २५६ जायते तदुपाधि ३६ जायन्ते वृदय ४ जिज्ञापरिषु . एतेनंव यद० १४० एप स्थाणुरय ऐन्द्रिमान् विषम क्यता मित कय वा शास्तिक पपमेरम्प० वरणाना समग्राणाम् मस्तारतो रत्वनारापिता कल्प्योऽयमयं रश्चिद्भाग. नाममन्यप्रतीक्षा ४३ कार्य घूमो कार्य स्वभाव ·१. कारिकासूची। २३८ शाता वातीन्द्रिया ज्ञानादव्यतिरिक्त ज्ञानाद्यर्थक्रिया ज्ञानाभिधान ज्ञानोत्पादन ज्वरादिरामने १२८ १५७ १२२ त तस्या २८ त तयंव २६७ ३१७ ९७ २०७ १४९ ३३० तदुत्पादन ७३ तदेक वस्तु १०० तद्गतादेव ८१ तद्देशिन च २३७ तद्धितिनो ७६ सद्भावहेतु० १२४ तद्भावेच ८८ तद्भदे भिद्यमानाना ३०६ तद्रूप सर्वतो ३२५ तद्रूपावरणाना ११५ तद्वतानिश्चयो ९७ तद्वत् पुस्त्वे १७४ तद्वद्दोपस्य ३२ तद्विरुद्धतिमित्तस्य १७५ तद्विरुद्धोपलब्धी २७४ तद्विशेषावसाये ९६ तद्वघडग्यम् ६१ तद्वयवछेद० २४६ तनिश्चयफलनि ८४ तन्मात्रव्यापिन २३ तया सवृत० ३१६ तयोरपि भवेत् ९५ तयोरात्मनि १८२ तस्मात् तत्वार्य ७८ तस्मात् तन्मात्र ८५ तरमादपोहविषय २२ तस्मादपोरुपयत्वे १७६ तस्माद् दृष्टस्य २६९ उस्माद्यतो २०९ तस्माद्यो येन ९८ तस्माधर्म्य २०५ तस्मान निवृत्त्यापि ४१ तस्मानिमच्या ७२ तस्मिन् भावानुपादाने १०२ तस्य सायहेतुत्व. ९४ तस्य सत्त्वादहेतु तज्ज्ञानजनित ततश्च भूयोऽर्थ ततोऽन्यापीह. तत्कारिणामतत् तत् कार्य कारण तत्तद्विरुद्ध तत्यागाप्ति শহিদুল नत्रानर्थक्रिया नत्रापि चान्य. तवाप्रदय तककार्यो तत्रकदृष्ट्या तकस्तत्त्व. तरसाधनाये. तत्साध्यफ्ल. तत्स्वभाव तथाऽनेककृदेकोपि तथान्यत्रापि तया भेदाऽविशेष तथाभ्युपगमे तथा हेतुनं तदन्यपरिहारेण तदभाव तदभावे स्वय सदसत् तदा कदाचिर तदा स्वलक्षणं २९४ २५ ४९ २४८ ४३ २८ ૨૪૨ ७४ ·१ पारियासूची। न साध्य समुदाय न स्थिति १७१ १२६ ३ ८८ न स्थात् तत् न स्यात् प्रवृत्ति न हात्यन्तपरोक्षेषु नोव नास्ति मानात्वात् मानित्ये रूपभेदो नानोपाप्युपपराङ्ग नान्तरीयकता नान्यत्र भ्रान्ति नापेक्षातिशये नापत्यभिन्न नापोव्ययम् नाय स्वभाव नार्थसिदि २१० ३४१ २१७ २७८ नारा स्वभावो २१२ निवृत्ति च प्रमाणाम्यो १४८ निवृत्तनि स्वभाव. १११ निवेशन च यो २१. निश्चयारोपमनसो ३१८ नीलादेनेअविनाने ३३९ नो पेात्तिक १०४ नोपयारम्तन २८६ पक्षधर्मस्तदर्शन ५४ परमार्थावताराय २१६ परमावतान ८३ परस्प स्वरूपेण १६४ परस्परविरुद्धार्थी १६७ परस्यापि न सा २८७ परीक्षाधिकृतम् ३३९ पर्यायेणाय २१६ पश्चान्द्रावान २८५ पाचकादिपु १८८ पारम्पर्यण २६ पुसा ज्ञानप्रभा २९२ पुरुषातिययापेक्षम् १९३ प्रतिपता तदतदेतून ११ प्रतिपत्त प्रसिध्यन्ति २९७ प्रतिपत्तेरभिन्नत्वात् १०२ प्रतिभासो दिया ३७ प्रत्यक्षेण गृहीते २३६ प्रत्यक्षणानुमानेन ३३५ प्रत्याख्यातम् २३४ प्रत्यास्येपान एवैः १४६ प्रत्येक सार्थक २८९ प्रधानार्थाविसवाद. २३७ प्रभुप्रभावस्तेषाम् २५५ प्रमाणमपि ७ प्रमाणान्तरबाधा २६७ प्रमाणाभम् २२४ प्रयोक्तृभेदानियम २५ प्रयोक्तृभेदापेक्षा नाराइपा नाश्ववानिति नासत्तासिद्धि नासिद्धे मावधर्मों नास्ति स ख्याप्यते नित्य तदर्थसिद्धि नित्यं तन्मात्र नित्यं सत्मसत्त्व नित्यत्वादाश्रया ३१२ २२१ ३४२ १०९ २१८ नित्यस्य पुत नित्यस्यानुपकार्य नित्यस्यानुपकार्यरवाना २८६ २५२ २२० नित्येभ्यो वस्तु २०३ नित्येप्याश्रया नित्योपलब्धि निमित्तयोविरुद्ध नियमेन च कार्य निरूपद्रव निवर्तयेत् कारणं २९८ ·१४. १ गारिसागपी। ६ १७ यस्मानापम्प परमान यार प्रमाणात पाय प्रमाणमवादि यम्यादा परयापिनानी पानिपाता पापारिद्वार पाया যন অবির २७. विषयवान १२. विपदमागमा शिवम्य ११८ विग्या पदार्थानाम् ११ गिगगगापाप ५० पियशामि १३२ विौपाय १९९ सोन्यमिति ५. सिगया २१२ व्या रासादि ६. मानयो ३०५ मस्तित्रमा.वि १५४ व्यक्तिन ८९ व्यवनान्या १८. ध्यानपत्र मेषी पातुका पो पागमु० १५० रमयतु पाप मेवमनेर साभावादभावग्य लिमा या सत्र मान् गमयं २० १८ १२५ ११८ वर्णा निरा वर्णानुपूर्वी वस्नुपहे वस्तुधर्मस्य वस्तुभिागिमास्तन यस्तुभेदाययात् यस्त्वेव वाक्य न मिनम् वाक्य वेदेव धाच वस्याश्चित् वाच्यश्न हेतु विषयवासनोद्भूता विल्पिातत् २४ व्यसाविशनों २४१ व्या व २६२ व्यतिरेलयापि ४८ व्यभिचारिविपक्ष. १२५ व्ययोंयथा ३४१ व्यवच्छिना ११५ व्यवन्दो २१३ व्यवहारोपनीतेषु २५१ व्यापारादव ३३४ व्यावृत्तमिव २११ घ्यावृत्तिदस्तु २३२ दाक्तिप्रवृत्या २८९ पाक्तिसिद्धि ७८ शक्तिस्तद्दा १३३ सन्दयोनं १४८ चन्दा मकेतित १ सम्दानामिति २७५ दशब्दान्तरेषु १४ शब्दार्थ कल्पना १५९ शब्दार्थ स्त्रिविध १२ १०७ १४७ विच्छेद मूचपन्न विज्ञानोत्पत्ति विधूतकल्पना विनाशस्य विपक्षेष्टि ३२४ विपर्यय पुन २०८ ·१४२ २ कारिकागतशब्दाना मूची। ४० २०५ ३२० ३२३ साचानुपूर्वी सात्मीभावात् सादृश्य ननु साधन प्रत्यभिः साध्यसाधन सापेक्षाणाम् सामग्रीफल सामानाधिकरण्यच सामानाधिकरण्य स्यात सामान्य पाचक. सामान्यस्य साविद्या तत्र सिद्ध स्वभावो सिध्यत् प्रमाण स्थितेष्वन्येषु त्याच्छोतु स्यात् सत्य स्वज्ञानेनान्य स्वतोऽपि भावे स्वभावज्ञापक. स्वभावनियमात् स्वभावनियमे ३०९ स्वभावपरभाव २२३ स्वभावस्तस्य ११० स्वभावानुपलम्भश्च २६९ स्वभावेप्यविना. ९१ स्वभावोऽयम् १९६ स्वय रागादिमान् १० स्वर्गोवंश्यादि ८६ स्वसाध्ये १३४ स्वसामान्य १६२ स्वस्मादमलत १५० हेतव प्रवित० २२५ हेतावसभवे १९४ हेतु युवतोपल. ३३८ हेतु स्वभाषे २६० हेतुज्ञान प्रमाणाभ ३०१ हेतुधर्मानुमानेन १३५ हेतुना (वसमग्रेण २६५ हेतुता य समग्रेण २८० हेतुस्वभावा. २०४ हेतोस्त्रिप्वपि २८५ योपादेय. ३०३ १५६ २४७ ११ २२० २. कारिकागतशब्दानां सूची । ७८, ८५ अकार्य अकिञ्चित्वर मकृतक अक्रिया अग्निहोत्र अजनक यतत्कारिविवेक अतत्कार्य अतत्कार्यपरावृत्ति १९५ अतत्वार्य विश्लेष २८३ अतरवार्यश्यावृत्ति २८८ अतत्कार्यार्थभेद १७७ अतिशय ३१ अनौद्रिय १७३ अतीन्द्रियाक ११३ अतीद्रियार्थवित १४३ अत्यन्तपरोक्ष १४२ अत्यन्तभेदाभेद २०२,३३०, ३३५ ३२२ ३२० ३१८३१९ ·२ कारिकामतशब्दाना सूची। अदर्शन १५, १६, २१, ३३ अपरमार्थ अदृष्ट २१८ अपरापेक्ष २७९ अदृष्टि १८, २० अपुरुयाधय २७० अनागमज्ञान ३१९ अपुरुषाश्रया ર૭૨ अनन्यभाक १७४ अपेक्षण २९७ अनन्वय १६२, १९०, १९१ अपेक्षा अनादिवासना २०८ अपोह ४८, ४९, ५० अनित्य २५४, २६४, २८६ अपौरुषेय २२७, २२८, २८७, ३३१ अनित्यता २७२ अपौरपेयता २३२, २४२, ३१९ अनित्यत्व १९५ अपौरुषेयत्व २३०, २४८, २४९ अनुपकार ७७ अप्रमाणता २०३ अनुपकार्यत्व १४६ अप्रमाणत्व ३२६ अनुपलब्धि ६, ३१, २०१, २०२, ३४२३ अप्रवृत्ति ५ अनुपलम्म २४, २५६ अभाव २४, ४१, १८७, १९४, २०२, अनुपलम्भन २९२ २०४, २६८, २७९, २८१ अनुवन्धिता १९६ अभावनिश्चय अनुभय १८६ अभिधा अनुमान ४८, २१८, २२०, ३३७ अनिधान ८१, १६१ अनुमित २७१ अभिधायक अनुमिति ८३, १९९ अभिन्न १५९, १६७ अनुयायिन् ७३ अभिन्नता अनुवर्तक ४. अभिनत्व अनेककृत् ८५ अभिनप्रतिभासा अग्य २२८ अभिन्नबुद्धिकृत बन्यदोपानिर्दोपता २२२ अभिव्यक्ति ३०० अन्यव्यावृत्त ४१,८७,१७०,१७३, अन्यव्यावृत्ति ६९, ९०, १२७ १७७, २४० अन्यापोह ६६, ८२, ११५ अभेदश्यवहार १३८ अन्यापोहविषय १३६ अभेदाविरोप अन्योन्याभाव ८२, १२९ अभ्युपेत २७१ भन्योन्याश्रम ११६ अरूदार्थवाचक ३२३ अन्वय १९३, २९३ अरूप १३० अन्वय व्यतिरेक ४०, १३८ अर्य ४३, ५४, ६२, ६५, ७३-७५, ८०, अन्वयाभाव १५४ ८९, ९०, ९५, १००, ११५, १२२, अन्वयी २९५ १२४, १२५, १५९, १७४, २९०, अपर २२१, २२२, ३३४ ३१५, ३१६, ३१९, ३२० । ६१ अभेद ·१४४ २. फारिवागतारदाना सूची। १९६, २७७ १८३ ३३७ १६७, १६९, १७१, १८१ १४६, १५५ १४६ २७१, ३०४,३०८,३०१ २१९ २८, २३४,२३७ २२३ ३३२ ७४ १५० १२३, ३०४ अयं पिया अमियाक्षम अर्थक्रियाऽसमर्थ अर्थगति अर्थगोचर अविद् अस्वभाव अापति अभेिद अलिङ्ग अवभासमान अवश्यभावनियम भवस्तु अवस्था अविकारिन् अविद्या अविनाभाव अविनाभावनियम अविनाशिन् अव्यभिचारिता अविसवाद अव्यापिता असज्ज्ञान अरात् असत्ता असतासिदि असत्त्व असनिश्चयफला असमारोपित असाधारणता असामय्यं यसिद्ध अस्मृति बहेतु अहेतु अहेतुक्त्व। १०० यहेतुत्व ९५, १६८ महीक २१४ आगम ३२५ आगमापेक्ष १३८ आत्मन् ३१७ आधार ४५ आयेयता ३० आनुपूर्वी १४२ आप्तवाद २०२ आरोप १३६ आश्रय ३४ आसव २४२ इच्छा २८० इतरेतरभेद १६३ इन्द्रिय २२५ उक्ति ४१ उत्पत्ति ३, ३३ उद्भव १९५ उपकार ३४० उपकारक २१८-२२० उपक्रिया २५६, २६४ उपप्लव ५ उपलब्धि २७८ उपलम्म २०७, २९३ उपाधि २९२ उभयरूपत्व ३७, २७८ उर्वशी २०१, ३४२६ एककार्य ५. एककार्यता ३११ एकप्रत्यवमर्श २९७ एकविज्ञानहेतुता १९३ एकात्मता २४२ एकात्मतामह २८. एकार्थनियम ३९, एकार्थप्रतिमासिनी २८३ ऐन्द्रिय १७० ५४,५६, ५७ १०८ ८९, १०२ ७ २५७ ५४, १८८ १८४ ३२३ ११० १०४ २३१ ७० .

·२. कारिकागतशब्दाना मूची । ध्वनि ९९, १००, १३१, १३५, १८६, २५९ पुरुषाश्रया ३०० २६२, २७२, ३०५, ३२७, ३३९ पौरपेय नान्तरीयक ३४१ पौरुपेयी ३०७ नान्तरीयकता २१६ प्रतिष २८४ नादा १७०, १८९ २७२, २७६, २७९, प्रतिपत्ता १२२ २८५ प्रतिपत्ति नाशभाव २८३ प्रतिबन्ध नाराहेतु १९८ प्रतिभास नास्तिक्यवचम् २४८ प्रतिषेध नि सामान्यविशंपता १८० प्रतीत २७१ नि स्वभाधत्व १७१ प्रत्यक्ष ४५, ६०, २१८, २७१ नित्य १४६, २३४, २३७, २८९, ३३५ प्रत्यभिज्ञान १०१,२६९ नित्यता २७८,२८६ प्रत्यय नित्यत्व २३६, २६३ प्रभाव ३१२ नियम ३३२ प्रमा ३२२ नियामक ३३, ३२८ प्रमाण ८५, २०३, २२२, ३१८, ३२४, निस्सातिशय २२३ ३३६, ३३८ निवृत्ति १७१, ३३६, ३४२ प्रमाणता २०१ निश्चय ४८, ५१, ५९, ६१ प्रमाणसवादि ३१७, २१८ मैत्रविज्ञान १०६ प्रमाणाम १४,३१५ न्याय १९ प्रयोग १२५.३०० ग्यायवादिन २१५ प्रवृत्ति १११, १७५,२०० स्यायविद् ३३५ प्रसिद्धि ३२४-३२६ पक्षधर्म ३ प्रामाण्य पद २४१, ३०८ पल ३५. ३८५, ३०० पदार्थ ८२ फलसम्बन्ध ३०१ परभाव ४२ बाध्यबाधकमाव परमार्थ ७२ वाधार्थ परमार्यावतार ८८ बुद्धि ५३, ८९, १०१, १२५, १३६, १३७ परमार्थवतानत्व २१९, २२४, २७०, २९०,३०० परस्प ७० बूद्धिपूर्वस्व २०० परिकल्पित २४१ बुद्धिविप्लव परोक्ष २१९ दीन्द्रियोनि पारगाभिक ८१, १६८ बुद्धधनुरोध पुरुषातिशय २२१ योदापविषय ·१४८ २. पारिफागतगदानां भूची। विपल्प २०८ व्यभिचारी १९३, २४७ विपाल्पक ५०, २८०, २८१ व्यवछिन्न ११७,११८ विकल्पवासना २८९ व्यवच्छेद ९९,१८८ विपल्पिा ७८ व्यवच्छेद्य विकल्पित २३६ व्यवहार ८१, ८४, ९४, १०३, १२० विच्छेद १३३ व्यवहारोपतील विच्छेदकरण १३५ ध्यापक विज्ञानोत्पत्ति १४८ व्यापिता २५७ विधि २८१ व्याप्त १३४ विनाश १९६, २७३-२७५ व्याप्ति २६३ विनिश्चय ५२ व्यावृत्त ७९,८० विपक्ष १४, १५ व्यावृति ४२, ४३, ८०, विरुद्ध १९४,२०,२१२ १७४, १८१ विवक्षा ६७,३३० रावत १०७ विवक्षावचन ३३० शक्ति २३, ५४, ५६, १४७, १६२, २९९ विशेष २१, ४३, ४४, ६०, १६७, १६८, शक्तिनिपम सवितसिद्धि विसवादिका ११५ शहा ३२८ वृत्ति १४६, १५६ शब्द ५२, ५३, ६१, ६४,९४,९९, १२५, ३२०, ३२१ १२८, १२९, १३३, १३७, १८७, २१०, २१६, २३६, २६०, २६८, दैकदेवात्व ३३४ वैधर्म्यदृष्टान्त २८ दशब्दवारण बंधावचन १८ शब्दज्ञाननिवन्धन व्यक्त १६३, २३१ शब्दशक्ति २८७ व्यक्ता १५७ शब्दाभेद व्यक्ति ७३, १०२, १०३, १०७, १११, शब्दार्थ ८६, २०८, २१३, २१५, ३२६ १४६, १५०, १५२, १५३, १५७, शस्त्राधिकार १५८, २३८, २६७, २६८, ३००, शेषवत् श्रुति व्यडाप १४९ सकल्पित ७२ व्यजक १५१, १५८, २३९, २६५, २६७ समेत ६१, ६३, १४, ११२, ११७, ११८, व्यजक्त्व १६३ १२०, २२९, २३०, ३३०,३३३ व्यतिरेक १६, २९१, २९३ सकेतामभव व्यतिरेकिता २९३, २९४ सकेतित ध्यतिरेकी २० संज्ञा ७४ येदा ·३ वृत्तिगतविगपशब्दसूची । २४ हेतुधानुमान हेतुमत्ता हेतुमनाशवादिन् ११ हेत्वभाव ३६ हेत्वाभास १९८ हेमोलादेयतत्व ६ ३. वृत्तिगतविशेषशब्दसूची। ८४ १८ अय ११६ २० नैस्तत ८४१८ अपर १०२० न्यायशास्त्र अवैदिक ८२ २३ पाणिनीय अष्टक ८०१८ पारसीक आकृतिसामान्यवादिन् ८२२३, २४, २७ २८ आचार्य ५९ १४, ११६ २६ भारत ८२६,८३ १३ आचार्याय ९२१ भीमासक उर्वशी ११४ २ म्लेच्छ ८४४ एके ८८८, यस्य १९ २, २३ १६, ४३ ८,२८, कश्चित ५० २६, ५१ १०, ९४ ६,१००१ काणाद ८० १८ वस्तुसामायवादिन कुमारसमव ८.१९ वेद ८२१२ ८३ १४ १८, ८४ १५ जैमिनि १८ २१ २४ ८५ ८, ११७ ७ जैमिनीय १०० २६, ११० २७ १२१७ ११८२४ डाकिनी भगिनीतत्र वैदिक ८२ ९,८४२५ ११२२ डिण्डिकपुराण ८२१३ गवर ८२ १९ नास्तिवय ८४४ सौगत ८० १८ नयायिक ११६ २६ हिरण्यगर्भ ८० १८ 'काला न पूछ सूचक और सादा अङ्क परिसूचक है।

·१५१
८. वृत्ताउस्तपारयानि ।
४. वृत्तावृद्धृतवाक्यानि ।
भनिहितस्य अपरम् (तसि० ५० ५. १. अपा मासे मनमानिया [नामा ८
१८.२ १०२. ११६ नापापुरमा गम्यते दिनार ॥
अग्निहोत्र उत्पात् [मैत्री ६. ३६] १८ प्रमारियाना गा.
अदृष्टायपिपरमात्रम् [वितागः १ बाट प्रपादयः
अन्यागोपि प्राचार्य [ २ प एव भवनिरिणामी [नाए] .
अयानरम्यापरया [दिनाग
॥ परमात [fier
अपरित्या वान्तरण (न्याययुगे र मावि परी ।
a
HasJ SAKAL
a usaij rajguribai
1) sxy] Malayalukay Aajaisla Aaja

·OTHER PROJECTED WORKS IN THE SERIES 1. Divyāvadāna Edited and Annotated by Dr. V. S. Agrawala. 2. Dharma Sutra Sangraha (Being a corpus volume edition of the available Dharmasūtras). Edited by Dr. Rajbali Pandeya 3. Siddhanta-Väda (Being a metaphysical exposition of the Nāsadiya Sūkta of Rig-Veda) By Pt. Madhu Sūdan Jha, Edited with notes by Pt. Giridhar Sharma Chaturvedi. 4. Grihya Sutra Sangrah (Being a corpus volume of all the available Grihya Sūtras) Edited by Dr Surendra Nath Shastri. 5. Chitra Sūtra and other texts on Indian Painting. Edited by Dr. V. S. Agrawala 6. Gopatha Brāhmana of the Atharvaveda Edited by Dr. Surya Kanta Shastri 7. Pārınyādı Sresha Sangraha (A critical edition of the available important works on Indian Phonetics Edited by Dr. Surya Kanta Shastri 8 Trimfika-V imórka by Nagarjuna Edited with an original Sanskrit commentry by Dr. T. R. V. Murti. 9. Brihaddevată of Saunaka. Edited with notes by Dr. V. S. Agrawala. 10. Viskņudharmottara Purāna Edited on the basis of new Sāradā manuscripts from Kashmir, by Dr. V. S. Agrawala. 11. Nătya Sastra of Bharata (a new edition with commentary) by Pt. Baladeva Upadhyaya, Readet Sanskrit Deptt. B.H.U. 12. Madhyānta Vibhaga Tika (a Yogāchara Text of Sthiramati) Edited by Dr. T. R. V. M[urti. 13. Artha Sastra (with five old commentaries) Edited by Di. V. S. Agrawala.

·14 Mahābhashya Tupadi Tikī of Bhartrihari Edited by V Swami Nathan 15 Präsöda Mandana (A test on Indian Architecture), by Sútradhāra Mandana Edited with Translation by Pt Bhagawan das in collaboration with De V S Agrawala 16 Bhagavad Gita (A critical test based on several manuscripts) by Dr S K Belvalkar 17 Bhagavad Gita (with a new commentary) by Pt Gridhar Sharma Chaturvedi 18 Brhat Samhute of Våraha Alshira (with the commentary of Bhattotpala) 19 Shushyahut Njåsa of Ugtabhūti (an unpublished work on the Kätantra Vyakarana) Edited by Dr V S Agrawala 20 Speuta Sitra Sangräka (a corpus volume editson) of the available Smuta Suttas