·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·-
[विद्याभवनसंस्कृतग्रन्थमाला ४ ]
॥ श्रीः॥
संस्कृतालोकः
(द्वितीय: किरणः)
सप्तमकक्षाकृते
रामबालकशास्त्री
प्रकाशक:
चौखम्बाविद्याभवन, चौक, बनारस-१
anti-Com
स० २०११]
[ई० १९५४

·প্যান্ডেলী छा० प्रार्थना १ पितृदेव २ राजा . ६ गुरुदेवः सुभाषितम् पथिकः .. ... ९ सरोवरः ... • *. 4 १३ सीवनम् धेनुः १५ अश्ववारः . १७ 4. जङ्गलम् .. २२ .. .. २६ जयनारायणविद्यालयः सूर्योदयः उद्योगः सर्वसाधकः अस्माकम् स्वदेशः वनवैभवम् व्यावहारिकशब्दाः शब्दरूपावली धातुरूपावली २८ ३० ...

·।। श्रीः॥
संस्कृतालोकः
খুলি
त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥ १ ॥
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि ॥ २ ॥
वामाङ्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तके ।
भाले वालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट् ।
सोऽयं भूतिविभूषण: सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदा ।
शर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिमः श्रीशङ्करः पातु माम् ॥ ३ ॥
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम् ।
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम् ।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिर्भिध्यानगम्यम् ।
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ ४ ॥
सर्वे सुखिन: सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत् ॥ ५॥

·[ २ ]
पितृदेवः
श्याम:--मोः राम ! चित्रे उपरि एषः कः ?
राम:-चित्रे उपरि एषः हरेः पितृदेवः ।
श्याम:-अहम् हरेः पितृदेवम् नमामि ।
राम:-अहम् प्रतिदिनम् स्वं पितृदेवं भ्रात्वरं च नमामि ।
श्याम:-चित्रे अधस्ताव एतौ को ?
रामः-चित्रे अधस्ताद एकः हरिः द्वितीयः शम्मुः।
श्यामः-एतौ किम् कुरुतः १ भोः राम !

·रामः wwtarawade [ .३ ] राम:-एतौ पठतः संस्कृतम् श्याम ! श्यामः-एतौ कस्मात् पठतः ? रामः-एतौ एतस्मात् पठतः । श्याम:- एतौ केन पठतः ? -एतौ नेत्रेण पठतः। श्याम:-एतौ नेत्राभ्याम् पठतः, न हि नेत्रेण । राम:-साधु, एतौ छात्रौ नेत्राभ्याम् पठतः । श्याम:-त्वम् पश्यसि चित्रम् नेत्राभ्याम् ? राम:- अहम् पश्यामि चित्रम् नेत्राभ्याम् । श्याम:---यूयम् पश्यथ चित्रम् नेत्राभ्याम् ? रामः-वयम् पश्यामः चित्रम् नेत्राभ्याम् । अभ्यासाय-उपरि एषः कः ? सः हरे कः ? त्वम् चित्रम् पश्यसि ? पती छात्रौ केन पश्यतः १ वयम् नेत्राभ्याम् पश्यामः । एते नेत्राभ्याम् पश्यन्ति । M वर्तमाने लट् प्र० पु० म० पु० पश्यसि उ० पु० पश्यामि ए०१० पश्यति द्वि०व० पश्यतः ब०व० पश्यन्ति पश्यथः पश्यावः पश्यथ पश्यामः कर्तरि प्रथमा ब०व० ए०व० पितृ पिता राजन् राजा पितरः द्विव० पितरौ বালানী पन्थानौ राजानः पथिन् पन्थाः पन्थान:

·राजा
BIPEHANDIN
त
Hemrapa
नरेन्द्रः-सुरेन्द्र ! चित्रे उपरि एपः कः ?
सुरेन्द्र:-चित्रे उपरि एषः कश्चन बालकः ।
नरेन्द्रः-न कश्चन, एषः राजकुमारः।
सुरेन्द्र:-एषः राजकुमारः ? अपरौ अधस्तात् को ?
नरेन्द्रः-एवम् , अपरौ अपि राजकुमारौ ।
सुरेन्द्रः-एते किम् कुर्वन्ति अत्र ?
नरेन्द्रः-एते राजकुमाराः अत्र लिखन्ति ।

·? सुरेन्द्रः---एते लिखन्ति अहम् पश्यामि नेत्राभ्याम् । नरेन्द्रः---स्वम् वद राजानम् यत् एते कुमाराः अत्र तिष्ठन्ति सुरेन्द्रः-अहम् गच्छामि वदामि च यत् कुमाराः अत्र लिखन्ति । नरेन्द्रः-स्वम् पश्यसि ? यत् एते कुमाराः केन लिखन्ति ? सुरेन्द्रः-अहम् पश्यामि यत् एते कुमाराः कलमेन लिखन्ति । नरेन्द्र:-त्वम् केन लिखसि, १ केन खादसि ? केन पश्यसि ? सुरेन्द्रः-अहम् कलमेन लिखामि, मुखेन खादामि, नेत्राभ्याम् पश्यामि । नरेन्द्र:-साधु, खनित्रेण एकं खातं खन ! अहम् अश्वेन गच्छामि गृहम् । सुरेशः--बाढम् , गच्छ गृहम् , अहम् खनित्रेण खनामि खातम् । नरेन्द्र:-यूयम् अत्र तिष्ठथ । अहम् राज्ञः पश्यामि । सुरेशः-त्वम् गच्छ, पश्य राज्ञः, वयम् अत्र नूनं तिष्ठामः । अभ्यासाय:---उपरि एघः कस्य कुमारः ? अवस्तात् अपि एतौ को ? एते किम् कुर्वन्ति अत्र ? त्वम् केन पश्यसि ? अहम् केन वदिष्यामि ! लम् कुत्र तिष्ठसि ? अनद्यतने लङ ए०व० व०व० द्वि० ०व० अपश्यताम् अपश्यतम् अवश्याब प्र० पु० अपश्यत् म० पु० अपश्य: उ० पु० अपश्यम् . अपश्यन् अपश्यत अपस्याम

·[६]
कर्मणि द्वितीया
दि०५०
ए०३०
पितरम्
पित्तन्
पितृ
राजन्
पथिन्
राजानम्
पितरौ
বালানী
पन्यानो
पन्थानम्
Hd
गुरुदेवः
विधु:-भोः भानो ! त्वम् अपश्यः एतत् चित्रम् ?
भानुः-विधुदेव ! अहम् अपश्यम् एतत् चित्रम् ।

·[ ७ ]
विधु:-कदा अपश्यः चित्रम् एतत् ?
भानु:-षष्ठकक्षायां संस्कृतालोके अहम् अपश्यम् चित्रम् एतत् ।
विधु:--सत्यम् , एतस्मिन् चित्रे एते के ?
भानु:-एतस्मिन् चित्रे एकः गुरुदेवः अपरे तस्य शिष्याः ।
विधुः--शिष्याः एते कम् नमन्ति ?
भानु:-एते शिष्याः निजं गुरुदेवम् नमन्ति ?
विधु:-भानो ! त्वम् पश्य एते शिष्याः केन नमन्ति गुरुदेवम् ।
भानु:-पश्यामि भोः एते शिष्याः नमन्ति गुरुदेवम् हस्ताभ्याम् ।
विधुः-त्वम् नम गुरुदेवम् विनयेन ।
भानु:-अहम् विनयेन हस्ताभ्याम् मस्तकेन च नमामि गुरुदेवम् ।
विधु:-त्वम् यथा गुरुम् नमसि तथा पितरम् नमसि ?
भानु:-अहम् यथा गुरुम् नमामि तथा पितरम् , मातरम् , भ्रातरम्
सर्वान् भद्रपुरुषान् नमामि
विधु:-- साधु ! भानो ! साधु ! तेन त्वाम् सर्वेव दन्ति सुशीलम् ।
भानु:-चित्रे गुरुदेवः विनीतेभ्यः छात्रेभ्यः वितरति शुभाशीर्वादम्।
विधु:- सर्वे जनाः विनयेन प्रभाविताः शुभाशीर्वादम् वितरन्ति
विनीतेभ्यः।
भानु:- अहम् सः सह विनयेन पाचरामि गृहे विद्यालये अपि।
अभ्यासाय:-एतत् चित्रम् पश्यसि त्वम् ? पश्य एतत् दृश्यम् ? सर्वेछात्राः
कम् नमन्ति ? कन छात्राः नमन्ति ?
?

·[८]
आज्ञायाम् लोट
द्वि० ०
पश्यन्तु
प्र० पु० पश्यतु
म० पु० पश्य
उ० पु० पश्यामि
पश्यताम्
पश्यतम्
पश्यत।
पश्याव
ইশ
करणे तृतीया
दि० न०
पित्रा
पितृ
राजन
पथिन्
राज्ञा
पितृभ्याम्
राजभ्याम्
पथिभ्याम्
पितृभिः
লিসি:
पथिभिः
पथा
सुभाषितम्
वैरं विवर्धयति सख्यमपाकरोति,
रूपं विरूपयति निन्धमति तनोति ।
दौर्भाग्यमानयति शातयते च कीति,
रोषोऽत्र रोषसदृशो न हि शत्रुरस्ति ॥१॥
विचाशया खनति भूमितलं सतृष्णो,
धातून गिरेधमति धावति भूमिपाये।
देशान्तराणि विविधानि विगाहते च,
पुण्यं विना न च नरो लभते स तृप्तिम् ॥२॥

·-
L६ ]
पथिक
re
.
दिनेश:--हं हो सुरेश ! एते पथिकाः के ?
रमेश:-कथम् एते पथिकाः ?
दिनेश:-ये पथि गच्छन्ति धावन्ति ते पथिकाः भवन्ति ।
रमेश:-भो दिनेश ! एते पथिकाः बालकाः।
दिनेश:-एते बालकाः कुत्र धावन्ति ?
रमेश:-एते बालकाः पथि धावन्ति ।
दिनेश:-अहो एषः पन्थाः विशालः ।

·[ १० ]
रमेश:-वस्तुतः एषः पन्थाः विशालः समतलः च ।
दिनेश:-एते बालकाः राजकुमाराः।
रमेश:-तर्हि किमर्थम् एते राजकुमारा: धावन्ति ?
दिनेश:-राज्ञे रोचन्ते एते राजकुमाराः ।
रमेशः-- यद्यपि सर्वेभ्यः पितृभ्यः रोचन्ते पुत्राः किन्तु राजे
अधिक रोचन्ते राजकुमाराः ।
दिनेश:--एते बालकाः धेगेन धावन्ति । यदा एते कुत्रापि
पतिष्यन्ति तदा हताः पाहताः वा भविष्यन्ति ।
रमेश:-~-बान्धव ! एते बालकाः गृहे धावन्ति ?
दिनेश:-प्रियरमेश ! एते राजकुमाराः न गृहे अत्र पथि
धावन्ति । त्वं द्रक्ष्यसि पथिकान् राजकुमारान् ।
रमेश:--अवश्यम् अहम् द्रक्ष्यामि एतान् राजकुमारान् ।
दिनेश:-एते अत्रैव आगच्छन्ति । अत्र सर्वे द्रक्ष्यन्ति, अहम्
अपि द्रक्ष्यामि, त्वम् अपि द्रक्ष्यसि ।
अभ्यासाय-एते कुत्र धावन्ति ? पथि पते के धावन्ति ? चित्रे कान् पश्यसि ?
अहम् मार्गे द्रक्ष्यामि तान् ? एते गृहे धाबन्ति ? एते किमर्थम् धावन्ति ?
भविष्यति लट्
द्वि० ०
ए०व०
प्र० पु० द्रक्ष्यति
म० पु० द्रक्ष्यसि
उ० पु. द्रक्ष्यामि
द्रक्ष्यन्ति
द्रक्ष्यतः
द्रक्ष्यथ:
द्रक्ष्यथ
द्रक्ष्याव:
द्रक्ष्यामः

·। ११ । ए०व० ब०व० पितृ पित्रे सम्पदाने चतुर्थी द्वि० ब० पितृभ्याम् राजभ्याम् पथिभ्याम् राजन् राजे पितृभ्यः राजभ्यः पथिभ्यः पथिन् पथे सरोवरः House Ke vela KOT 1IA monate Durwan wwe tarmuesmahetan Howini WIKRAM HIHINomantlefarmiaNES ammam Mis thewomenmamme PrerNINARI amersitosaneyly PROHINHatatistina keelam Naka ansanswarminentainer REEThanee HMMAiwwIMOM BIHAR Royainmanarentimes ambrine Indrenicient' HINA May Sheeminindia war SNA PLANATA TRAMMAR reme-001 HARI armRA APma PHP Emmeramanama Damammy prdar H Imemat araciaTrumename Jimmalin WhautaramHATNI an rURI HIROIRewana RMAN alini na we' Bhandarment Sapneampanie HiPrawahay mastavasataramaya Merencountest WHATNA HARAN HapLM III Haoryantroke । Parbusine Ka SIONPATMamminger mutanamaAmprimmemorarmones appy " antarwarenewintenMAHITI Anitary PRIL Pleion AYAT m HTTER . AR How re HuyWSATTA म Fhir तम:-अये श्याम ! पश्य सरोवरम् एषः कीदृशः रमणीयः । -वस्तुतः एतस्य सरोवरस्य प्राकृतिकदृश्यम् मनः हरति ! त्यामः Na ·[ १२ ] ! राम:-- यद्यपि कमलम् अत्र न पश्यामि तथापि एतस्य रमणीय तायाम् न कापि हानिः। जलम् कीदृशम् निर्मलम् । स्थाने स्थाने शैवालम् सरोवरस्य शोभावर्धने साधकम् पश्यामि श्यामः--सत्यम् एव, सरोवरस्य उत्तरतटे तालतरुद्वयम् एकम कुटीरम् च । कुटोरस्य गवाक्षम् द्वारम् च पश्यामि । राम:-मित्रश्याम ! पश्य, एते पुरुषाः कीदृशम् तरन्ति । एतेषाम् मस्तके शिखा स्कन्धे यज्ञोपवीतम् पश्यामि । एते हस्ता- भ्याम् जलम् स्फारयन्ति वेगेन, सर्पन्ति च। नद्याः प्रवाहे तरणम् कठिनम् भवति, सागरे तु ततो अपि कठिनम्। सरोवरेषु मानसरोवरम् सर्वोत्तमम् जनाः वदन्ति । श्याम:--अहम् सरोवरे तरामि । त्वम् तरसि न वा १ धीवराःतरणे भवन्ति कुशलाः । जले मत्स्यादयः जीवाः तरन्ति । अभ्यासाय-एतत् कस्य चित्रम् ? सरोवरस्य उत्तरत: एतानि कानि ? सरोवरे के तरन्ति ? पतेषां मस्तके स्कन्धे च किम् ? पते पुरुषाः फेन जलम् स्फार- यन्ति ? तरणे के भवन्ति कुशलाः ? विधौलिक द्वि० ब० पश्येताम् पश्येतम् पश्येव प्र० पु० पश्येत पश्ये उ० पु० पश्येयम् पश्येयुः । म ० पश्येत । पश्येम।

·[ १३ ]
अपादाने पञ्चमी
ए०व०
ए०व०
पितृ
पितुः
पितृभ्याम्
पितृभिः।
राजन्
राज्ञः
राजस्याम्
राजस्यः ।
पथिन्
पथः
पथिभ्याम्
पथिभ्यः।
सीवनम्
/
सीता-अये गोते ! त्वम् सम्यक सोन्यसि । विमला न सम्यक्
सीव्यति । अहम् अपि शोभनम् सीव्यामि ।

·[ १४ ] गीता-सीते त्वम् साधु वसि । अहम् मूच्या सीव्यामि, यन्त्रण न साधु सीव्यामि । दरयोजी मूच्या यन्त्रेण च अपि वेगेन साधु सीव्यति । सीता-अत्र चित्रे तिस्रः महिलाः सूच्या सोव्यन्ति वस्त्राणि ! तव माता भगिन्याः गृहे सीव्यति न वा। सोवनम् मानवानां जीवने परमम् लाभकरम् कार्यम् , एषा दीव्या कला । सीवनेन निर्धनाः पुरुषाः, स्रियः च अपि निज- जीवनयापने भवन्ति सफलाः। न किम् अपि कर्म निन्द्यम् । मानवस्य आदर्शहीनम् कर्म जीवनम् वा भवति निन्द्यम् । गीता-एतस्मिन् चित्रे सीवनयन्त्रम् न पश्यामि । यद्यपि यन्त्रेण झटिति सीवनम् भवति । इस्तेन यदा एकम् वस्रम् सीव्यामि, तदा यन्त्रेण पञ्चष । एकम् यन्त्रम् पादाभ्याम् चलति । द्वितीयम् हस्तेन । दरयोजी यन्त्रस्य चालको वा एकेन इस्तेन यन्त्रम् चालयति, अपरेण यन्त्रसूची वस्त्रे लगयति । मम गृहे मदीया भगिनी एतादृशम् यन्त्रम् चालयति, बहूनि वस्त्राणि सीव्यति । अभ्यासाय:-गीता वस्त्रम् सीव्यति १ दरयोजी कथम् सीव्यति ? सीवनेन का लाभः १ गृहे भगिनी किम् करोति ? यन्त्रम् कथम् चालयेत्

·[ १५ ]
सम्बन्धे षष्ठी
पितृ ए० व०
द्वि० ०
पितुः
पित्रोः
पितृणाम् ।
राज्ञाम् ।
राजन् राज्ञः
राज्ञोः
पथः
पथिन् पथः
पथाम्।
धेनु:
B.DASI
महम्मदः-भो सुशील ! पश्य चित्रम् एतत् ।
शील:-पश्यामि मित्र ! सुन्दरम् एतत् चित्रम् ।
२ सं० द्वि०

·No text on this page.

·[ १८ ]
श्यामदास:--एषः अश्वोपरि आरूढः। अश्वः विज्ञः पशुः पालकस्य
निदेशे सततम् चलति । अश्ववारः कुत्र गच्छति ?
श्यामदास:-एषः अश्ववारः कुत्र गच्छति ? इति कः वदिष्यति ?
अनुभवामि एषः अश्ववारः आखेटाय वने गच्छति।
रामदास:-एषः आखेटे किम् करिष्यति ?
श्यामदास:-आखेटे सिंहव्याघ्रशूकरादीन् पशून हनिष्यति ।
रामदास:-एतस्य हस्ते किम् ?
श्यामदास:-एतस्य हस्ते करवालम् ( असिम् ) पश्यामि ।
रामदासः-एषः करवालेन किम् करिष्यति ?
श्यामदास:-एषः करवालेन भीषणान् पशुन् हनिष्यति ।
रामदास:-एषः समीपस्थं पशुं करवालेन हनिष्यति । किन्तु य:
दूरम् भवेत् तं कथम् करवालेन हनिष्यति
श्यामदासः--दूरस्थं न करवालेन । तादृशं दूरस्थम् नालीकेन
हनिष्यति ।
रामदास:--अयम् अश्वः पुष्टः सुन्दरः दीर्घः। तेन मह्यम् रोचते।
भोः श्यामदास ! अश्वस्य मुखे किम् अस्ति ?
श्यामदास:--अश्वस्य मुखे खलीनः अस्ति यः लौहेन निर्मिती
भवति । तस्य संलगः रज्जुः प्रग्रहः भवति ।
येन अश्ववारः अश्वं नियन्त्रयति ।

·[ १६ ]
रामदास:-भो श्यामदास ! नरेन्द्रस्य अश्वस्तु नैतादृशः।
श्यामदास:-रामदास ! अश्वानाम् अनेके प्रकाराः भवन्ति । तेषु
सैन्धवाः पारसीकाः, दीर्घाकाराः सुकुमाराः भवन्ति ।
किन्तु भूटानिकाः तिव्वतीयाः खकाराः प्रौढाः
भवन्ति ।
रामदास:--भोः श्याम ! भूटानिकाः अश्वाः मार्गे न श्रान्ताः
भवन्ति । एकचालेन सदा सर्वत्र चलन्ति धावन्ति च ।
कठिनमार्गेऽपि न विरमन्ति । तेषाम् शरीरम् सुदृढम्
भवति । तेषाम् पादाः प्रौढाः भवन्ति । स्कन्धोपरि
तेषाम् सटाः चामरवत् शोभनम् स्फुरन्ति ।
श्यामदास:--सत्यम । पारसिकाः सैन्धवाः वा अश्वाः तु सुकुमाराः
भवन्ति, न दूरम् धावन्ति वेगेन ।
रामदास:--विदेशीयानाम् अश्वानाम् सर्पणखेला (रेस) भवति ।
तत्र यः अश्वः सर्पणे प्रखरः वेगवान् प्रथमः भवति,
स प्रचुरम् पुरस्कारम् लभते । तादृशानाम् अश्वानाम्
लालनम् पालनम् महता प्रयत्नेन भवति ।
अभ्यासाय-एतत् कस्य चित्रम् ? अश्वोपरि कः ? अश्ववारः कुत्र गच्छति ?
अश्वस्य के प्रकाराः १ एतस्य अश्वस्य मुखे किम् ? अश्ववारस्य हस्ते किम् ? तेन किम्
करोति ? आखेटके कीदृशं पशुन् हनिष्यति ?

·[ २० ]
जङ्गलम्
VIMAN
EIR
SandalmmaNILE
marr
womativelamaaaman
free
HameemmaMITH
Ludw...
dan
we
THAN
HAR
Prem
womengh
ore
Rinkupane
oftways
ANNA
B.pa's
चित्रेएषः पुरतः जङ्गलस्य वहिर्भागः। एतादृशे वनस्य वहिर्भारे
पशवः चरन्ति । अत्र एकाम् पर्वतोयाम् अनाम् पश्यामि, यस्या
मुखे घासः लम्बते । गावः वृषभाः अश्वाः च चरन्ति । ते प्रातः
आगच्छन्ति, सायं च गच्छन्ति । वने वन्याः पशवः, सिंहाः
हरिणाः, दृकाः, वानराः च विहरन्ति । यत्र अजा तिष्ठति स
समतलभूमिः । उपरि यत्र वृक्षाः लसन्ति, सा उच्चावचा भूमिः ।
तत्र जङ्गले अनेकधा वृक्षाः भवन्ति । कचित् अश्वत्थः (पिप्पलः),

·" [ २१ ] कचित् न्यग्रोधः (वटः ), कुत्रचित् पर्कटी, कचित् शाल्मली, कुत्रचित् अशोकः, कचित् तालः, खजूरः च । एवं नाना प्रकाराः वृक्षाः जङ्गले भवन्ति । पर्वतीयवने शालवृक्षाः, शीशपक्षाः पतिवद्धाः प्रकृतिशोभा वर्धयन्ति । येषाम् उपयोगम् जनाः गृह- निर्माणाय कुर्वन्ति । आम्रवृक्षः, जाम्बूनदः, मधूकः, पनसः, अधिकतरेण उद्याने भवन्ति । वनस्य प्रकृतिसौन्दर्यम् मनोहरम् भवति । उपरि आकाशे दीर्घायतवृक्षाणां हरीतिमा, अधस्ताद धरातले दूर्वांकुशकाशदलानि प्रकृतिपरिच्छदम् इव कस्य रसिकजनस्य हृदयम् नाकर्षति ? यत्र सिंहानाम् हुङ्कारः, गजानाम् चीत्कारः, शूकराणाम् काणाम् च संरावः धीराणाम् अपि धैर्यम् हरति । तत्र शुक-पिक-सारसादीनाम् पक्षिणाम् कूजनम् वनस्य सरसता. बहुलं वर्धयति । वनेषु स्वास्थ्यम वर्धते। प्रकृतिसौन्दर्यम् तत्रत्याः सहजा शान्तिः अनायासेन जीवनस्य प्राप्तसामग्री परिहरति मानसचाञ्चल्यम् मानवानाम् । शीतमन्दसुगन्धवायुः निर्मलम् जलम् तादृशम् नगरे कस्मिन् सुलभम् ? तेनैव ऋषीणाम् आश्रमाः वनेषु एव अभवन् प्राचीनकाले। अभ्यासाय-एतत् कस्य चित्रम् ? वने के के वृक्षाः ? वने के के पक्षिणा ? बने के के पशवः ? वनोद्यानयोः कः भेद । वने के के वृक्षाः ? उद्याने च के के ?

·[ २२ ] जयनारायणविद्यालयः ज्ञानार्जनाय सदाचारः परिश्रमः च प्रथमम् अपेक्ष्यते । सदा- चारेण परिश्रमेण विना कश्चन अपि विद्यार्थी कदापि न सफल: भवति । ज्ञानार्जनस्य विचारेण काशी विद्यानाम् केन्द्रम् अस्ति । तेनात्र विश्वविद्यालय किंसकालेज-डी. ए. वी. कालेज-उदय- प्रतापकालेज हरिश्चन्द्रकालेज-बंगालीकालेज-सनातनधर्मकालेज- प्रभृतयः अनेके विद्यालयाः सन्ति। यत्र देशदेशान्तरेभ्यः ज्ञानाशया आगत्य विद्यार्थिनः विद्यार्जनम् कुर्वन्ति । परन्तु तेषु विद्यालयेषु 'जयनारायणविद्यालयः' परमप्राचीनः अस्ति । यस्य संस्थापनम् चतुर्दशाधिके अष्टादशशतके १८१४ खिताब्दे राजाधिराजः श्रीजयनारायणघोषाणमहाशयः अकरोत् । यः अधुनापि काश्याम हिन्दुविश्वविद्यालयम् गच्छता संसरणेन संलगः रामापुरे विशालेन प्राकारेण परितः विलसति । विद्यालयस्य त्रीणि भवनानि एक: प्रशस्तः छात्रावासः अध्यक्षभवनम् च तदन्तर्गतानि सन्ति । एतस्मात् विद्यालयात निर्गताः अनेके छात्राः भारतस्य कोणे कोणे उच्चपदेषु प्रतिष्ठिताः विद्यालयस्य गौरवम् वर्धयन्ति । अभ्यासाय-जयनारायणविद्यालयः कुत्र अस्ति ? अस्य संस्थापनम् कः अक रोत् ? कदा अकरोत् ? एषः विद्यालयः कस्य संसरणस्य समीपे अस्ति ? ज्ञानगौरवम् ज्ञानेन पुंसाम् सकलार्थसिद्धिः, ज्ञानादृते काचन नार्थसिद्धिः । ज्ञानस्य ज्ञात्वैव गुणान् कदाचित्, ज्ञानम् न मुञ्चन्ति महानुभावाः। meDainik ·ला সা Mumm %3D Merent আ w D wwda - mi elam AM . M - [ २३ ] ज्ञानार्जनम् = ज्ञान + अर्जनम् श्रय ज्ञानार्जनम् तेनात्र = तेन+अत्र अ+अ - आ- तनाव खिष्ट्राब्दे खिष्ट्र + अब्दे +- खिष्ट्राब्दे राजाधिराजः = राज+अधिराजः = श्र+अ = श्रा হালাশিলঃ ज्ञानाशया = ज्ञान + आशया श्र+श्रा = आ = ज्ञानाशया कदापि = कदा+अपि श्रा+अ आ : कदापि अधुनापि = अधुना+अपि प्रा+अ आ = अधुनापि विद्यार्जनम् = विद्या + अर्जनम् आ+ विद्यार्जनम् विद्यालयः = विद्या+श्रालयः आ+आ- त्रा विद्यालयः महाशयः 3 महा+आशयः आ%3D%3D आ = महाशय: एवम्-३+इ=ई कवीन्द्रः कवि + ईशः कवीशः ई + इ = ई गौरीन्द्रः + गौरी + ईशः गौरीशः भानु+उदयः भानूदयः उ+ऊ= ऊ भानु + ऊहितः भानूहितः ऊ-3= ऊ सरयू + उद्गमः सरयूद्गमः सरयूमिः 'अकः सवर्णे दीर्घः' (दीर्घसन्धिः) समानस्वरस्य समानस्वरेण सह मेलनम् दीर्घसन्धिः भवति कवि+इन्द्रः - - गौरी + इन्द्रः aama A . PM m - सरयू + ऊर्मिः

·[ २४ ]
सूर्योदयः
नरेश:-भोः महेश ! महीन्द्रः कस्मिन् विद्यालये पठति ?
महेश ---यस्मिन् विद्यालये रवीन्द्रः पठति तस्मिन् विद्यालये
महीन्द्रः पठति ।
नरेशः-सुधीन्द्रः केन सह वसति ?
महेश:-सुधीन्द्रः सुधाकरेण सह वसति पठति च प्रयागे ।
नरेशः-भोः महेश ! त्वम् अधुना कुत्र गच्छसि ?
महेश:-अहम् अधुना देवालयम् गच्छामि ।
नरेश:---किमर्थम् तत्र गच्छसि ?
महेश:–गौरीशं अर्चितुम् गच्छामि देवालयम् ।
नरेशः-रवीन्द्रः कदा आगमिष्यति ?
महेश:-ग्रीष्मावकाशे महीन्द्रेण सह रवीन्द्रः आगमिष्यति ।
नरेशः–त्वम तरसि न वा ?
महेश:-अहम न तरामि, नौकया नदीपारम् गच्छामि ।
नरेशः-भोः महेश ! पश्य प्रभाते सूर्योदयशोभाम् ?
महेश:-वस्तुतः सूर्योदयशोभा कीदृशी रमणीया प्रतिभाति ?
मृगेन्द्रैः सेवितम् वनम् नरेन्द्रैः प्रतिष्ठितम् नगरम् च
सूर्योदये कस्य मनः नाकर्षति ?

·वारि+इन्दुः [ २५ ] 'सुधीन्द्रः, रवीन्द्रा, महीन्द्रः, गौरीशम् एतेषाम् विग्रहम् कुरु । वाणी+ईशः गिरि+ईशः नदी+ईशः भानु+उदयः विधु + उदयः केतु+उपरि एषु सन्धिम् कुरु। राहु+उत्पत्तिः उद्योगः सर्वसाधकः निदानं सर्वभद्राणां मूलं निखिलसम्पदाम् । उद्योगः पुरुषार्थानां चतुर्णामपि साधकः ॥१॥ उद्योगाल्लभते विद्यां ततः संलभते धनम् । धनाद धर्मस्ततो लोके नरः संलभते सुखम् ॥ २ ॥ नितरां शिथिलोद्योगो मेकानामोति वासुकिः । कृतनित्यसमुद्योगो मार्जारो लेढि पायसम् ॥ ३ ॥ उद्योगेन हि सिध्यन्ति मनुष्याणां मनोरथाः। उद्योगभौतिभीतस्य वृथा शूरस्य संकथा ॥ ४ ॥ निर्धनोऽप्यकुलीनोऽपि क्षीणदेहोऽप्यथैककः । समुद्योगद्वितीयस्तु लोकान् जयति दुर्जयान् ॥ ५॥ उद्योगी लभते विद्यामुद्योगी लभते धनम् । उद्योगी लभते मानमुद्योगी लभते सुखम् ॥६॥ सेवितास्तेन राजानः सेवितास्तेन पण्डिताः। सेविताः कवयस्तेन ह्युद्यमो येन सेवितः ।। ७ ॥

·[ २६ ] अस्माकम् स्वदेशः अहो ! एतत् पुरतः अस्माकम् भारतदेशस्यापूर्वम् चित्रम् । अहम् वद्धाजलिना नतमस्तकेन नमामि निश्छलहृदयेन स्मरामि, संस्कृतवचनेन वन्दामि । पुरा यस्मिन् देशे महामहिमशाली राजाधिराजः सम्राट भरतः अवतरितः लोकोत्तराम ख्यातिम् उपार्जयत् । यस्य भारतस्य माहात्म्येन प्रभाषिताः देवाः अपि स्वर्ग विहाय भारते वासम् वाञ्छन्ति । सः स्वर्गदेशः कथम् न वन्दनीयः ! कथम् न स्पृहणीयः !! बहुभिः महर्षिभिः राजर्षिभिः महात्मभिः विद्वद्भिः धनिकैः बलिष्ठैः चायम् भारतदेशः सर्वात्मना पूर्णः सम्पन्नः। एतस्मिन् देशे भगवान् स्वयम् मानवरूपेणावत- रतिस्म । संसारस्यादिकविः वाल्मीकिः मुनिः, पुराणाचार्यः व्यास- देवः, नाट्याचार्यः भासः कवीशः कालिदासः अनेकशः कवयः प्रादुरभवन् । भक्तशिरोमणिः प्रह्लादः वराहमिहिरः, आयुर्वेद प्रवर्तकाः धन्वन्तरिसुश्रुतचरकादयः नैयायिकाः काणादाः वैयाकरणाः पाणिनिकात्यायनपतञ्जलयः, दार्शनिकाः श्रीशङ्क- राचार्यः, वीरव्रतिनः राणाप्रतापः शिवाजी गुरुगोविन्दसिंहः देशसुधारकाः महात्मागान्धी महामनाः मालवीयः, विश्वकबीन्द्रः रवीन्द्रः च यस्मिन् देशे अभवन् तस्य देशस्य गौरववर्णने का पारयिष्यति?

·[ २७ ] नास्ति एतादृशः कश्चन देशः संसारे। देवी प्रकृतिः स्वयम् एतस्य सौन्दर्यदुर्ग कश्मीरे सुखेन निवसति । अखिलविभवविला- सपूर्णः देशोत्तमः भारतदेशः एषः पुरुषोत्तम इव विलसति। अस्य मस्तकोपरि हिमालय: कटिदेशे विन्ध्याचलः पादमूले भारतसागरः स्नायुपुञ्ज इव ब्रह्मपुत्रः, गङ्गायमुनासरयूप्रभतयः नद्यः जलेन मृत्तिकया च भारतभूमिं सजलां सुफला सफलयन्ति । तेन एषः भारतदेशः विश्ववन्धः। अतश्चास्माकं भारतीयानाम् विशेषतया छात्राणाम् कर्त्तव्यं प्रधानम् अस्ति यत् एतस्य स्वदेशस्य कीर्ति- पताका पूर्ववत् संसारे निरन्तरं स्फुरतु । अभ्यासाय-अत्र दर्शय दीर्घसन्धिगुणासन्धिपदानि तेपाम् विग्रहम् च । COm ·[ २८ ] वनवैभवम् पूर्वपाठे वनप्रान्तस्य बहिर्भागस्य चित्रम् । एतस्मिन् विशाले वने एकत्र शालवृक्षाः अपरत्र पिप्पलक्षाः वटपर्कटी- वृक्षाः, अन्यत्र अशोकशिंशपपलाशवृक्षाः विराजन्ते । आम्रवृक्षाः मधूकक्षाः चाधिका शोभां वर्धयन्ति । अत्र कचित् मृगेन्द्राः गर्जन्ति, कचन गजेन्द्राः चीत्कारयन्ति, अन्यत्र वृकाः तर्जन्ति । शृगालाः धावन्ति । वृक्षोपरि शुकाः, कोकिलाः, सारसाः, मयूराः, अनेकशः खगाः कूजन्ति । घोराः भोषणाः सर्पाः गहरेषु यत्र तत्र सर्पन्ति स्वपन्ति च । सूर्यास्तसमये वनस्य भीषणता अधिका वर्द्धते । सूर्योदये वनस्य प्राकृतिकशोमा दर्शनीया भवति। जङ्गलेषु कोलभिल्लकिराताः वनेचराः वसन्ति, मांसाहारेण जीवन्ति च । नरेशाः, धनेशाः वने आखेटाय आगच्छन्ति । निझरात् जलोद्गमः धेगेन भवति । तेन यदा कदा वृक्षोत्पाटनम् भवति । पर्वतेन्द्रस्य हिमालयस्य वनशोभा परमा विचित्रा भवति। गजेन्द्रः, गजेन्द्रः सूर्योदयः सूर्य + उदयः सूर्योदयः एवम्-'गजेन्द्रः, गणेशः, रमेन्द्रः, रमेशः, भाग्योदयः, जलोमिः, विद्योपार्जनम् गनोमिः' एतेषाम् विग्रहम् कुरु । VOH M m गज+इन्द्रः अ+5 ए and HAPP न अ+उ maANCDA 'आगुणः' ( गुणसन्धिः) अकारः आकारो वा इकारेण, ईकारेण वा सह एकारः उकारेण वा ऊकारेण च सह प्रोफारः भवति ।

·यहां वहां कहां जहां यहांसे वहांसे कहांसे जहांसे ऐसा वैसा [२६] व्यावहारिकशब्दाः कैसा कीदृशः जैसा यादृशः कल (वीता) ह्यः यत्र परसों (वीता) परह्यः इतः कल (आनेवाला )श्वः ततः परसों (आनेवाला)परश्वः यहां वहां অল রন यतः जहां कहीं यत्र कुत्र एतादृशः जहां तहां यत्र तत्र SA- तादृशः इधर-उधर इतस्ततः अश्ववार:=असवार ( सवार) प्रग्रहः-बागडोर करवाल:-तलवार सटा=गर्दन के बालों का गुच्छा उच्चावचा%Dऊँचीनीची नालीकम् =बन्दूक खलोना- लगाम बहुला-बहुत ·शब्दरूपावली कर्तरि प्रथमा कर्मणि द्वितीया व० च० ए०० द्वि० ० वचन पितरः पितरम् पितॄन् राजानः पितृ राजन् पथिन् धेनु रुचि ए०व० द्वि० ० पिता पितरौ राजा যালানী पन्थाः पन्थानी धेनुः रुचिः रुची पयः पयसी वारि चारिणी पथः धेनूः धेनू धेनवः पितरौ राजानौ पन्थानी धेनू रुची पयसी वारिणी राजानम् पन्थानम् धेनुम् रुचिम् पयः वारि पयस् वारि रुचयः पयांसि वारीणि पयांसि वारीणि एका एकम् एक द्वि द्वि० वर धातुरूपावली वर्तमाने ( लट् ) वर्तमानकालमें प्रथमपुरुषे मध्यमपुरुषे ए०व० द्वि० ० व०व० स्था (तिष्ठ) तिष्ठति तिष्टतः । तिष्ठन्ति तिष्टसि तिष्ठथः तिष्ठथ दृश् ( पश्य) पश्यति पश्यतः पश्यन्ति पश्यसि पश्यथः पश्यथ कथ कथयति कथयतः कथयन्ति कथयसि कथयथः कथयथ अनद्यतने लङ् ( अनद्यतनभूतकाल में ) प्रथमपुरुषे मध्यमपुरुषे ए०व० ब०व० एच० द्वि० व. ब०व० अतिष्ठत् अतिष्ठताम् अतिष्ठन् अतिष्ठः अतिष्ठतम् अतिष्ठत अपश्यत् अपश्यताम् अपश्यन् अपश्या अपश्यतम् अपश्यत अकथयत् अकथयताम् अकथयन् अकथयः अकथयतम् अकथयत द्वि०व० ·[ ३१ ] सम्पदाने चतुर्थी ए० च० ए०व० द्वि० व० व००० पित्रा करणे तृतीया दि० २०- प० ० पितृभ्याम् पितृभिः राजम्याम राजभिः पथिभ्याम् पथिभिः धेनुभ्याम् धेनुभिः रुचिभ्याम् रुचिभिः पयोभ्याम् पयोभिः वारिभ्याम् वारिभिः पथा धेन्या पिन राशे पथे धेनवे रुचये पयसे वारिणे पितृभ्याम् पितृभ्यः राजभ्याम् राजभ्यः पथिभ्याम् पथिभ्यः धेनुभ्याम् धेनुभ्यः रुचिभ्याम् रुचिभ्यः पयोभ्याम् पयोभ्यः वारिभ्याम् वारिभ्यः पयसा वारिणा एकेन द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् उत्तमपुरुषे द्वि० ० ए०व० ब०व० तिष्ठावः तिष्ठामः तिष्ठामि पश्यामि कथयामि पश्यावः पश्यामः कथयावः कथयाम उत्तमपुरुषे ए०० द्वि० ० अतिष्ठाव प्रतिष्ठाम अपश्याव अपश्याम স্মনিষ্ট अपश्यम् श्रकथयम् ३ सं०वि० अकथयाव अकथयाम ·[ ३२ ] अपादाने पञ्चमी सम्बन्ध षष्ठी ए०० द्वि० व य०व० एक १० वि० व पितुः पितुः पित्रोः पितृणाम् राज्ञः राजा राज्ञः राशाम पथः पथोः पितृभ्याम् पितृभ्यः राजभ्याम् राजयः पथिभ्याम् पथिभ्यः धेनुभ्याम् रुचिभ्याम् रुचिभ्यः पयोभ्याम् पयोभ्यः वारिभ्याम् वारिभ्यः धेनुभ्यः धेनोः प्रथाम् धनूनाम् रुचीनाम् रुचेः रुचेः पयसः যখন: पयसो परासाम् वारिणः वारिणः वारिणोः चारिणाम् एकस्मात् एकस्य द्वाभ्याम् द्वयोः भविष्यति लृट् ( भविष्यत्कालमें) प्रथमपुरुषे মদ ए०व० व०व० ए०व० द्वि०व० द्वि० ० स्थास्यति स्थास्यतः स्थास्यन्ति स्थास्यसि स्थास्यथा स्थास्यथ द्रक्ष्यति द्रक्ष्यतः द्रक्ष्यन्ति द्रक्ष्यसि द्रक्ष्यथः कथयिष्यति कथयिष्यतः कथयिष्यन्ति कथयिष्यसि कथयिष्यथः कथयिष्यथ आज्ञायाम् लोट् (आज्ञा में) प्रथमपुरुषे मध्यमपुरुषे उत्तमपुरुषे ए. व० द्वि० व० ब० व० ए०व०द्वि०व० ब०व० ए०व० द्वि० व० ब०व० तिष्टतु तिष्ठताम् तिष्ठन्तु तिष्ठ तिष्ठतम् तिष्ठत तिष्ठानि तिष्ठाव तिष्ठाम पश्यतु पश्यताम् पश्यन्तु पश्य पश्यतम् पश्यत पश्यानि पश्याव पश्याम कथयतु कथयताम् कथयन्तु कथय कथयतम् कथयत कथयानि कथयाव कथयाम ·[ ३३ ] अधिकरणे सप्तमी ए०व० द्वि० ० ब०व० पित्रोः पितृषु पितरि राशि पथि धेनौ रुची যায়ী: पथोः राजसु पथिषु धेनुषु रुचिषु सम्बोधने प्रथमा ए०व० द्वि० ० व० ० हेपितः हे पितरौ हे पितरः हे राजन् हे रजानौ हे राजानः हे पथिन् हे पन्थनौ हे पन्थानः हे धेनो हे धेनू हे धेनवः हे रुचे हे रुची हे रुचयः हे पयः हे पयसी हे वारि हे वारिणी हे रीणि धेन्वोः रुच्चोः पयसि पयस्सु >पयांसि पयसोः वारिणोः वारिणि वारिषु एकस्मिन् द्वयोः उत्तमपुरुषे ए०व० द्वि०व० ब०व० स्थास्यावः स्थास्यामः स्थास्यामि द्रक्ष्यामि कथयिष्यामि द्रक्ष्याव: द्रक्ष्यामः कथयिष्याव: कथयिष्यामः विधौ लिङ् प्रथमपुरुषे मध्यमपुरुषे उत्तमपुरुषे ए.व०द्वि० व० ब०व० ए० व० द्वि० व० ब० व० ए० व० द्वि० व० ब०व० तिष्ठेत् तिष्ठेताम् तिष्ठेयुः तिष्ठेः तिष्ठेतम् तिष्टेत तिष्ठेयम् तिष्ठेव तिष्ठेम पश्येत् पश्येताम् पश्येयुः पश्येः पश्येतम् पश्येत पश्येयम् पश्येव पश्येम कथयेत् कथयेताम् कथयेयुः कथयेः कथयतम् कथयेत कथयेयम् कथयेव कथयेम

·मुद्रक:
Mammi
विद्याविलास प्रेस,
बनारस-१

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.