·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·मदनपालनिघण्टः।
न्मदनपाल नृपतिना विरचितः ।
पगिड़तकुलपति
वानन्द विद्यासागर भट्टाचार्यात्मजेन
ति श्रीआशुवोध विद्याभूपग भट्टाचार्यग
तथा
डिस श्रीनित्यवोध विद्यारन भट्टाचार्य
। परियसि , परिवर्तित , सस्कृत मनीशत
प्रकाशित
एताय मम्करणम्।
कलिकासानगाम्
एन, यन्त्र योदक्षिणाचरण धजिना
मुदित।
-

·TRYABHA
RT
99.
:-28445
LIURE

·प्रथ मदनपाननिघण्टी वर्गानुक्रमेय सूचीपत्रम् । . " " २ " ४] मेदाध्यम " " विषयाः पृष्ठाडाः विषयाः पृष्ठाताः। मङ्गलाचरणम् रग्रियों पत्थप्रस्तावना इसी अथ अभयादिवर्गः। फएटकारी लघुपञ्चमूलम् हरीतकी दगमूलम् पामलकम् ३ शहिः-सहिः विभोतका काकोलीडयम् पिफना भूधावी जीवकधमकी माधोनामनको पटयर्ग: वामकः (पटरुप:) जीयम्तो मधुयटी दिवः मापपर्णी मुरपी पग्निमन्यः नोयनोयगए पाटला परप्रायम् सामरी गारिवाश्यम् सोमाक्षः ययाम धम्पयाम मतपत्रमूमम् मुन्नी गोर महामुली ११ সাদা पपामार्गमयम m " ८ " . . . ११ - D . " ·पृष्ठाहाः। " विषयाः काम्पिल्यः दन्तोदयम् जयपाल: चित्यम् इस्ट्रवारुणोदयम् भारग्वधः नौलिनी कटुको अडोलकः पृष्ठादाः। विपयाः प्रसारणी शतावरीचयम् १२ | बलाचतुरयः ज्योतिमतीयम् देवदारु १८ " " " सरलः . " " " " 3 २१ " निम्बध्यम् किराततिक्तः कुटज इन्द्रयव मदनः काठम् हेमाक्षा सातला १३ | पुष्करमूलम् कुष्ठम् कर्कटनी १४ कट्फलम् रोहिपम् भार्गी १५/ पापाणभेदः मुस्तम् धातकी माचिका विदारीकन्दद्दयम् १६ / वाराहीकन्दः पाठा मोरटी मनिष्ठा . " २२ " परमन्त' " " " " P काशनारः निर्गुडीयम् मेपानी पुनर्नवाइयम् १० इरिद्रा २२ " रामा दारहरिद्रा प्रपुवाटः पाकुची " भमगन्धा " ·" " " " " " " " " विपया: पृष्ठाताः। विषयाः पृछादा। भूराजः २६ घरपोटा २६ पपेटः द्रोणपुष्पी २८ भायमाणा पानी-मण्ड कपर्णी महाजालनिका सुवर्चलाध्यम् पनियिपाचतुष्टयम् २५मस्याची काकमाचो सम्नपिप्यनी काफजधा "गोजिता मोध्यम् नागदमनी घददारयम् २६ गुनाइयम् देवदानो वैशान्तर हमपादी वन्दाकः पिगडार पाकागतो शिक्षिका লালী "रोहितः परपचो २७ मोचरमः मनात सपमी मोरयक: पपिका: भ्यन्दाध्यम् प्रसनीपः यस्याकोटको कार्यामः ३२ विष्णुकान्ता २८पारामगोतमा गापुप्पो दुन्धिका वामी एकंपूची इमामोरा सोमवाली " " " " " " " . " " . " ·पृष्ठाका विषयाः पृष्ठाहाः। अथ शुण्ठयादिवर्गः। 1 विषयाः सुदर्शना मयूरशिखा लक्ष्मणा मांसरोहिणी अस्थिसंहारकः अर्कदयम् करवीरइयम् ३३ / शुण्डो " " " " पादकम मरिचम् पिप्पली पण चतुरूपणम् पिप्पलीमूलम् ३४ ) चव्यम् चित्रक: " " " कलिकारी कुमारी पञ्चकोल-पडूपणम् ३८ शतपुप्पादयम् " " कावनी दूर्वादयम् गगडदूर्वा मिये या " ३५. वनमेयो " काधः " " कुश मुना अजमोदा जोरकवितयम् यवानोदयम् अजगन्धा " " " " " घवा हपुपा " " वाः जवानी ससतिल: महिफेनः हिलिहिएः ३६ / विडम् " " धान्याकम् पिनोदयम् , जिन्न कम् वंगनीचना ४२ ·" " " " " " " " " " " " " " " " विषयाः पृष्ठाडाः। विषयाः पृष्ठासा:। सैन्धवम् ४२ एलादयम् सौवर्चलम् गुड़त्वचम् विडम् तेनपत्रम् सामुद्रम् नागकेशरम् ओनिदम् विजात-चतुर्जातम् गण्डाख्यम् तालीशपत्रम् चारम ४३ सरलः काचलवणम् श्रीवासः यवक्षार स्वर्जिकाक्षारः बालकम् टहणः जटामांसीदयम् सुधाचार: उशोरम् सर्वक्षारः रेणुका प्रियङ्ग अथ कर्पूरादिवर्गः। परिपेलम् कपूरः ४४ शैलेयम् कस्तूरिकाद्दयम् लामन्जकम् मार्जारी चन्दनचतुष्टयम् ४५ | गुग्गुलुः कुडुमम् राला सिद्धकः स्थौणेयम् एलवालुकम् जातोफलम् मुरा बातोपत्री क—रः लवडम् शटी कबोलम् स्मृका " " " ४८ . " " " " " ४६ ] चोरक: + " " ·" " " . " " " " " " " विषयाः ग्रन्धिपर्णः नलिका पद्यकम् प्रपौण्डरीकम् तगरइयम् गोरोचना नखदयम् पत्तनम् लाचालकक' पपंटो पधिनो करविमो पद्मचारियो कमन्नम् रजोत्पन्नम् नोनोत्पलम् कुमुदम् कद्वारम् किशक पनयोजम् मृगाान्न गाल कम् मातोयम् यक्षिका यूधिकाट्यम् कुजकाइयम् केतकीदयम् पृष्ठाहाः।। विषयाः पृष्ठाहाः। ५. वासन्ती ५४ नैपालोइयम् माधवी चम्पका पुवागः वकुलः दुकः कुन्दः मुचुकुन्दः ५२) विचच्छिनः तिलकः गणेरक: वन्धूकः जपा-विसन्ध्या सिन्दुरी तुनतो ५३ ] मरुवक दमन' वर्वरोवयम अध सुवर्णादिवर्गः। सुवर्णम् रूप्यकम् ५४ | तानम् "कांग्यम् पोतसोहम ६ " " " " " " " " " " 3 " ·पृष्ठावा। ६२ विषयाः जम् यशदम् सोसम् लोहम् पारद अवकम् गन्धक सुवर्णमादिकम् पहावा | विषया ५८ सूर्यकान्त चन्द्रकान्त गोमदम् १५९ होरकम् " " नौल वैदूर्यम् " मरकतम् मुक्तास्फोट शुद्ध " " मन गिला ६. | लघुशड्ड कपक " " " खटोहयम् ६४ पड बालका चुम्बक काच अथ वटादिवर्गः। " " घट " हरितालम् गैरिकम् तुत्यदयम् कामीसहयम् हिङ्गलम् सिन्दुरम् सौवोर स्रोतोऽचनम् रसाचनम पुष्पाञ्जनम् मिलाजत वोनस्यम् स्फटिकास्या तुवरी ममुद्रफेन प्रमासम् मौलिकम् माणिक्यम् पिप्पल पारिश उदुम्बर D " . " " . " १२ | पक्षधौरह नन्दीक्ष कदम्बक्ष्यम् ककुभ गिरोप मातंगल . * " .

·प्रष्ठाताः। विषयाः वेतसहयम् इज्जल: मान्तका पौलुः पृष्ठाहाः | विषयाः ६६ मालाली ६० तूणिः सप्तपर्णः " " 5 भाकः " " , हारिद्रका करनचतुष्टयम् शमीक्ष्यम् ६८ | टिण्टिनिका अरिष्टकः शिंशपाध्यम् अगस्यः अथ ट्राचादिवर्गः। " " " तमाल: खदिरदयम् परिमेदः वर्वर वोजकः तिमिशः भूर्जपत्रम् पलाशः " " । " ६८] द्राक्षा " प्रामः धवः " " धन्वनः सर्जः शाखोट: " ०५. " जम्बूवयम् नारिकेला खजू रिका सुलेमानी कदली ७. दाडिमी कतकः बदरी चौरी P जिशिनो पक्षको " 30 . . चार: - मुष्ककः पारिभद्रः " पकपका ·৪াল্লা। विषया' तिन्दुकदयम् किशिणो भारुकम् मधूकइयम् पनस (८) पृष्ठावा। विषयाः ७६ ) जम्पारम् ७७ अलवेतसम् " " " + " " " साराम्सका निम्बूकम् कमरगम् ८२ अलिका तिन्तिडीकम् करमहम् कपित्यम् कपित्थपत्री अाम्नातकम् राजान ८३ पञ्चाम्नम् कोशानः पूगोफनम् ताम्व लम् नवलोफलम् अथ कुष्माण्डादिवर्गः। " " " " " ताल खजम् स्यन्दनकम् मेवम् अम्भ फलम् अमृतफलम् वादामम् पित्तदयम् एला पाल कम् अजोरम् पाक्षीटम् पालेवतहयम् तूतम् गङ्गे रुकम् तुम्बरम् वोजपूरम् मधुकर्कटो नारङ्गइयम् " " " " ८५ . " " शाकनिरूपणम् कुष्मागको ककटो कानिङ्गम् २१ | मिष्टतुम्यो कटतुम्बी " ८६ t ·(१०) विपया पृष्ठाहा। " " " , ૨ " पृष्ठाडा । विषया ८६ सूक्ष्मपत्र टुटुक वस्तिज शोतवार नाडो ८० साय कौसुम्भम् चषकम् कलायम ८८) चारी कासमर्द ग्रन्जन मूलकम् करीर भोमान्चनहयम् लशुनदयम् पलाण्ड elशूरवयम् पस्थिलिका वाराहो मुसली काका भूच्छषम् स्थलकन्द मानकन्द कसेरुदय गाट पिएडातकादि केयूरम् " वपुषम् चिर्भटम् वालुकम् गोपन्तम् कोशातकोत्यम् हन्ताकोदयम् विम्बी कारवेलम् कर्कोटकोदयम् डोडिका दिण्डिश कोलशिम्बी कुशिम्बी वास्तुक जीवन्त चिलो कालगावच्यम् तण्डलीयहयम् फोग पटोल वडवयम् पालक्या पोतको नगेयो कुटोर सुनिपच तिलपों " , " " " . , . , " " " . " . - ·" " " . " “ " स्नेहवर्ग: " नारीदुग्धम् " १०८ " विषयाः पृष्ठावाः। विषयाः पृष्ठाडाः शिंशयातैलम् अथ पानोयादिवर्गः । भलातकतै लम् पानीयनामानि २५ पालाश-माधूक-पाटलातैलम्१०८ साधारण दुग्धनामानि वपुषादितसम् गोदुग्धम् १०० एकेपिजतैलम् अजादुग्धम् यवतिकोअवतैलम् भाविकदुग्धम् पामतेलम् महिपोदुग्धम् मद्यम् हस्तिनोदुग्धम् काश्निकम् पौष्ट्रदुग्धम् १.१ मूत्रगुणाः भाखदुग्धम् अश्वमूत्रम् दधिनाम १.२ प्राजमूत्रम् तक्रवर्ग: १०४ भाविकमूत्रम् नवमीतवर्गः १.५ | गहभमूत्रम् दृतम् उष्ट्रमूत्रम् तिलतेलम् १६ नरमूत्रादि एरण्डतैलम् अध दूक्षुकादिवर्गः। कटुतेलम् निम्पतलम् मतमोतेलम् इतुरसः सापतैलम् मत्स्याण्डी कुसुम्भतेलम् सितोपला ज्योतिमतोतलम् नारिकेलतेलम् मधुशर्करा " स " " " " 1 , " " " ·( १४ ) पृष्ठाता। " " १४१ रुपन्या " " " १४२ " विषया पृष्ठाहा| विषया मांसरम सौरम १३६ गोकर्ण भम्बर पानिष्कम् गवय कथितम् १३७ / कस्तूरी मुण्डिनी पर्पटा कृतमालादि पिण्याक पनलम् भग. महामृग अध मांसवर्गः । यमक हस्ति १३०) विडाल नकुल घोटक १२८] वानर प्रमतरी मृगान मूषक गईमा पची महिप तित्तिरि भनक गण्डक मिद गार्दूम सापचतरयम् घटक चिवक वात्तिक हक तरचादि पारावत कपोतादि मयूर कुपुट कागो मिप मेद पुरा १४. कोकिन काकभाष्ठ " , M १३८ यत्तीक " १४३ " . " " १४४ . " " " . एप " ·" " " . " " " " " , " " " " " मण्या पृष्ठाड़ा विषया' पृष्ठावा। १४४ / खभावतोहितानि कवाक कडू १४५ | दन्तधावनगुणा मुखप्रचालनगुणा স্বাভি पादप्रक्षालनगुणा करे? गण्ड पगुणा खबरोट चाप अञ्चनगुणा १५२ चातक व्यायामगुणा भारद्वाज मईन कर्तनगुण श्यन चिरि प्रभ्यङ्ग गुणा उन्नूक उहत्तनगुणा चकोर खानगुणा क्रौञ्चादि अनुलेपादिधारणगुणा रोहितादि मत्स्य ভঘাঘৰঘৰশা १५४ क्षुद्रमस्य मत्स्याण्डम् १४७] छत्रधारणगुणा शिशुमार मकर व्यजनधारणगुणा कच्छप यष्टिधारणगुणा मण्डक १४८ अवस्थानगुणा कर्कट भय्यागुणा सर्पमैदा अातपच्छायामेवनगुणा गोधा अग्न्यादिसेवनगुणा सद्योहतादिमामम् ज्योत्सादिसेवनगुणा प्रवातसेवनगुणा अथ मिश्रवर्ग: पायुष्यकर्माणि अनुपानादि १५. स्वभावतो वर्जनीयानि रुचापानम " " " " " . " 2 " " " प्रबादि गुणा 2 ·( १२ ) पृष्ठाडाः १२१ " १२२ " शश: " " " १२३ 11 " १२४ " विषयाः पृाहाः। विपयाः यवासशकरा ११५, कुसुम्भम् पुष्पसिताशर्करा सर्पपः फाणितम् मधूकम् क्षुद्रधान्यम् गुड़ा नीवारः मधु यवनाल. अथ धान्यादिवर्गः। गवेधुका शान्यादि अथ कृतान्नवर्गः। गोधूमः ११८/ आहारनामानि यवः भतम् शिम्बी ११८ यवागूः मनः विलेपो माप' पेया राजमापः १२० मगह: मकुष्ठः याव्यमण्ड-लाजमण्डः निप्पावः अष्टगुणमण्डः मतोन: मुद्य॒षः कलायः दाडिमामलकययः चपकः मुहामलकयूपः मसूरिः कुन्नत्ययूपः कुन्नत्थः तिन्नः चणकयुपः तम्बरी मकुष्ठयूपः पतमी सताकतयूपः " " १२५ . " " " 19 " " १२६ १२१ | सूप्यमूलकयूपः " . " .

·पृष्ठान। १४० " १४१ रुरु न्यडु " " " " विडाल नकुल विषया पृष्ठावा।। विषया मासरस सौरस गोकर्ण-सम्बरः खानिष्कम् गवय कथितम् कस्तूरी मुण्डिनी चटा शतमालादि पिण्याक पललम् महामृगः अथ मांसवर्गः । थमकः हस्ति १३० घोटक १३८ वानर অননী मृगाल मूषक गईभ पक्षो महिप तित्तिरित भल्लू क गण्डक सिंह शार्दूल लावचतुष्टयम् चटक चिवक वार्तिक हक नरवादि पारावत कपोतादि १४२ " " " " " १३८ ] वर्तीक. " " " ध्यान्न " १४३ " " » मयूर " १४४ " " शूकर छागी मेष मेद पुछ हरिण कुकुट गुक कोकिन काकभास . " " ·8 M " " " . " " " " W " विषया पठाहा । विषया पृष्ठाका १४४ | स्वभावतोहितानि चक्रवाक कर १४५ दन्तधावनगुणा वक मुखपचालनगुणा पादप्रक्षालनगुणा फरेट गगड पगुणा सनरोट चाप पचनगुणा चातक व्यायामगुणा मईन कर्तनगुणा भारद्वाज ग्रेन चिरि प्रभ्यागुणा उनूक उहत्तनगुणा चकोर স্নাঘণা कौशादि अनुलेपादिधारणगुणा रोहितादि मल्य उणोपधारणगुणा सुद्रमत्स्य मतम्यापहम् १४० धारणगुणा गिगमार मकर व्यजनधारणगुणा यरिधारण गुणा मण्डक प्रवस्थानगुणा ककर गय्यागुणा ममेदा पातपच्यायामयनगुषा गोधा पम्यादिमयनगुमा मधोरतादिमामम् ज्योत्यादिमेवनगुला प्रगतमेवनगुणा पय मिथवर्ग: पायुष्यकर्माणि অনথালারি १५.भारती पनीयानि पापानम् पचादि गुमा . " " १४८ . . " " .

·पृष्ठाडा
"
विषयाः
पृष्ठाडाः। विपयाः
नवनगुण
कपायरस गुणाः
पूर्वादिक्रमेण वायुगुणाः
वमन गुणा.
मधुररम गुणा १५६ / विरेचन गुणा
अम्बरस गुणा
वस्तिकर्मादि गुणाः
कटुरम गुणा
रक्तमोक्षण गुणा
तितरस गुणा
ऋतुचर्या
लवणरम गुणा १५७ , यन्यकृत् परिचय
सूचीपत्र सम्पूर्णम्।
H
"
.
१५८

·सवौषधिनामगुणानाम् निघण्टुः। मङ्गलाचरम्। यो सोनां सुधन सेनोनां लोयं जडानां महदादिकानाम् । भाग्यमम्वं भवपाराका किशिम्महः म्यामलमाययामि नुब्धा कपोलमधुवारिमधुप्रसासो कुम्भस्यनी मधुपिभूपणनीहिताही। मापिकामीसीरिय राजति यम्य मीलो पिघ्नं म धूनयत यिनपतिः सदा मः ॥ २॥ यो ध्वान्तमम्तसिगभोरपयोधिमध्या- विकागयत्यगरणं भुवनं निमम्मत् । दावा जगसहित: पफरायल यादा म दो दिमकर मफनीकरोतु ॥२॥ मियागनादिसतदोपचये न कोपा- अयम्मुवस्ति उपद्रवमकभीमे। रोगाम्युधी भवजनम्य निमबनो य पोतः प्रयतु ममामि मागिराज .. संधिनि निगरपोऽतिमाधव चिमहामतः पर पिद दुर्गममाममा कतिपय माग समाश्रिताः। नगमायामिम शातिपिपुमः स्यातादिमामा मतां ग्राम्य दयापापितोपमधुमा प्रत्यो मया वयते ।। 4 ·२ . सर्वोपधिनामगुग्णानां निघण्टी सर्व कायेन संसाध्यं तस्यायुः स्थितिकारणम् । आयुर्वेदोपदेशन्तु कस्य न स्यात् फलावहः ॥६॥ तत्रापि पूर्व सातव्या द्रष्यनामगुणागुणाः । अतम्त एवं वक्ष्यन्ते तज्ज्ञाने हि क्रियाक्रमः ॥ ७ ॥ यथ हरीतकीनामगुणाः। हरस्य भवने जाता हरिताच स्वभावतः । हरयेत् सर्वरोगांय तेन प्रोता हरीतको nen जीवन्ती पूतना पयादमृता विजयाभया। रोहिणो घेतकी सप्तमेदभित्रा हरीतको ॥८॥ जीवन्ती जीवनोद्योगात् पावनात् पूतनामृता। सुधावदमृता या विजया विजयप्रदा ॥१०॥ नृणामभयदा यस्मादभया तत् प्रकीर्तिता। रोहिणी त गुणारोहाचेतनाचेतको मता ॥ ११ ॥ जीवन्तो स्वर्णवर्णाभा पूतनास्थिमती मता। अमृता विदला प्रोक्ता विजया तुम्बरूपिणी ॥१२॥ पञ्चाङ्गी त्वभया यामृता हत्ता त रोहिणो। वानी त चेतको भैया कर्म तासामधोयते ॥ १३ ॥ सर्वरोगेपु जीवन्ती प्रलेपे पूतना हिता। शुद्धाममृता गोता विनया सर्वरोगहत् ॥ १४ • अधिरोगेऽभया शस्ता रोहिणी प्रणरोहिणी। चेतकी चूर्णयोगे स्यात् सप्तधैव प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥ नवा निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याम्भसि । निमज्जेत् सा प्रशस्ता स्याद्रोगप्रीति गुगाप्रदा ॥ १६ ॥ शोणाच्छिन्ना गुड़निमा किचिदल्या कपायो। स्थूललक सरसा खल्पवीजा गुरू हरीतको ॥ १०॥ चविता वईयत्यग्निं पेपिता मलशोधिनी।

·प्रभयादिवर्ग:।
३
खिना सड्यादिलो पया मटा मोक्ता विदीपनुत् ॥१८॥
ग्रोमे तुग्धगुड़ा मुधवयुतां मेघावनऽम्बर
सुल्यां परया गरथमलया गुण्या तुपारागमे ।
पिप्पया गिगिर वमन्तसमये चौद्रेण संयोजिता
राजन् ! प्राप्य हरीतकीमिव रजो नश्यन्ति ते शमः ॥१८॥
गिया हरीतकी पथ्या घेतकी विजया जया।
प्रपया प्रमथा मोघा कायस्था प्राणदाता ॥२॥
जीवनीया हेमवती पूतना इतनाभया।
वयस्था मन्दिनी या येयसी रोहिणी तथा ॥२१॥
परीसको पञ्चरमा नवणा सुपरोस्कटा।
रूचोपणा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी ॥ २२ ॥
भरा हिप्रदा या चक्षुप्या महणी लघुः ।
मामकामप्रमेहार्ग:कुठगोफोदरान क्षमोन् ॥ २३ ॥
देमयपक्षणोदोपविवाविषमध्यरान्।
गुल्मामानवणादिशियाका दामयान् ॥ २४ ॥
कामना गनमानाई सोहान धापति।
मधुराप्यतया यात कपायवादभावतः ।
पितं ति कर्फ हामा फन हरीतकी॥ २५॥
पय पामलकनामगुणा,।
धाचीफमागतपमाममक बोक्म गिषम्।
नावोफन हय विपाद्रग्स पित्तस्ति।२६।
पपत्वात् परम ति पित माय गत्यत ।
कफ पपपायावा तमात् किमधिक फमम् ॥२॥
पप विभातकनामगुला।
शिमोतक रंगमी मनाशाम कमियम..
पान्तीय हजा' मास्तिमपुप्पा ॥२८॥

·सर्वोपधिनामगुशानां निघण्टी। विभोतकः म्यादुपाक: कपायः कफपित्तनुस् । उष्णवीर्यो हिमस्पर्यो भेदनः कासनाशनः । रूसो नेवहित. केश्यो मजा तोयदवारकः ॥२८॥ अथ विफलानामगुणाः। हरीतक्यास्सयो भागा शिवा द्वादशभागिकाः । पड्भागाः स्युर्विभौतस्य विफलेयं प्रकीर्तिता ५३.॥ पितं माधुर्यशैत्यन्तु कर्फ रुफपायनुत् । त्रिफलतत्रयेण स्यादरा थेठा फलोत्तमा॥३१॥ त्रिफला कुठमेहा:कफपित्तविनाशिनो। चक्षुथा रोपणी हृद्या वयसः स्थायिनी परा ॥ ३२ ॥ अथ भूधाचीनामगुणाः। भूधावी बहुपत्री स्यादमृतामलका शिवा । भूधात्रो वातातिता कपाया मधुरा हिमा। पिपासाकासपित्तास्रशमिपाण्डक्षतापहा ॥ ३३ ॥ अथ प्राचीनामलकीनामगुणाः। प्राचोनामलको प्राची नागरं रक्षक मतम् । तत्पशं पित्तकफशत् उष्णं गुरुसमोरजित् ॥ ३४ ॥ यथ उत्पाटारूपकनामगुणाः। अरूपकेणाववासा वषा सिंहमुखी भिषम्। सिंहपर्णी हषो यासा सिंहकोत्याटरूपकः ॥ ३५ ॥ बासको वातरुत्सर्य: कफपित्तास्रनाशनः । खासकासज्वरच्चर्दिमेहकुष्ठज्ञयापहः ॥ ३६ ॥ अथ गुडूचोनामगुग्णाः। गुडूचो कुण्डली छिन्वा वयस्थामृतवमरी। छिन्नोवा छिवरूहामृता ज्वरविनाशिनी ॥ ३७॥ वरसादनी चन्द्रहासा जीवन्ती चक्रलक्षणा।

·५ पभयादिवर्गः। गुडची कटका मधी वादुपाका रसायनी ॥ ३८ ॥ मंग्राहिणो कपायोणा यत्या तिताम्निदोपिनी। कामना कुष्ठयाताम्रञ्चरपित्तहमीन् अयेत् ॥ ३८ ॥ एरोन यात सगुडा यिनन्ध पित सिमाया मधुना कफन । पातासमुपं रुयुतेनमिया गटामयातं गमयेदगुडूची ४ . पथ विपनामगुणाः। विष्यः गलाटुः गनुपो मालूरय सदाफम्नः । नमीफलो गधगर्भ: गागिहस्यः कण्टको मतः ॥ ११ ॥ विध प्राधिकपायोणं कटुदीपनपापनम् । तवं वाम मघु म्रिग्धं तिहां पातकफापहम् ॥४२॥ वृष्यं गुरु विद्रोपं म्याद दुर्जरं पूतिमारुतम् । विटाहि विष्टम्भकरं मधुरं वधिमान्यता। पहपोकफयासाममापी विश्वपेपिका ॥ Br पथ परनिनामगुणाः। पम्निमन्यो मय, केतुररपिजयन्तिका । पग्निमन्यः सययुजहीर्योपाः कफवासनुत् ॥ ४४ ॥ पथ पाटनामामगुणा। पाटमा कामप्ति' च्यात् कुम्भिका कानन्तिका। मल्पमेधा मधोदसी तामपुप्पाम्मुवामिनी ॥ ४५ पमा फनेमा मेला कुभिक्षा मापारमा। पाटमाधियोधागामयट हटिमागिमो ४ ॥ पागभारंपाद मत्पर्य कफानन्। मितिमारदार फर्म हिदापिभगत CR पा मारमानामामा:। TATतीमागणी निशर । মা কামাল মাহ-কা।ci ·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी काश्मरी बरशूलनी वीर्योणा मधुरा गुरुः। तत्पुप्पं वातलं ग्राहि पित्तामृक्प्रदरापहम् ॥४८॥ फलं रसायनं कश्यं हहणं शुकलं गुरु । वातपित्तक्षयवहारक्तशूनविबन्धनुत् ॥ ५० ॥ अथ श्खोनाकनामगुणाः। श्योनाकः पृथुशिस्विः म्यात् शुक्रनाशः कुटनटः । भृतहक्षय कटङ्ग टुण्ट का गलको रतुः । मयूरजको भरकः प्रियजोय काटग्भरः ॥ ५१ ॥ श्योनाको दीपन. पाके याटुस्तुयरको हिमः । ग्राहो तितोऽनिलोणपित्तकासविनाशनः ॥ ५२ ॥ टुण्ट कस्य फलं बाले रूक्षं वातकफापहम् । हृद्य कापायमधुरं लघु रोचगदोपनम् ॥ ५३ ॥ अथ महत्पञ्चमुन्ननामगुणाः। विवादिभि पञ्चभिरभिरतरम्याल्लवमूलं महदग्निकारि। सघूणतिक्तं रसत. कपायं मैदफखामममोरहारि ॥ ५४॥ अथ गोनुरनामगुणाः। त्रिकाहकः कएएफलो गोपुर. सादुकपटकः । गोकगटको मध्यटक विकण्टो व्यापकः । ५५ प्र श्वदंष्ट्रा म्य लगजाट पउन शुरयस्त्रियः । गोक्षुरः गीतलः सादुर्वलकद पस्तिशोधनः । प्रमेहलामकासाबसाहटोगवातजित् ॥ ५६ ।। प्रय गालपर्णानामगा। गालपर्णी ध्रुवा मौम्या त्रिपर्णी पोनी स्थिग। विदारिगातिगमा दोघमृनागमपि ॥ १७ ॥ गालपर्णो गमः ६र्दियरमामालिनुस् । मोपदीपवयारा पत्य पणा रमारनी ५८॥

·अभयादिवर्गः। प्रय ग्रिपर्णानामगग्या । पृदिपर्यो मोटुपुथा धावनी कलमारहा। गगानहसाहितिला प्रयकपर्णी च पर्णिका ॥ ५८ ॥ पृश्रिपी लघु या मधुरोपणा विनागवेग। रत्नातिमारदाहबददोपवयमिधरान् ॥ ६ ॥ अथ म्यून्तभाकीनामगुणाः। हरसी म्युनिभगठाकी विपदा च मदोत्कटा। मलाकी माती मिही कएको राष्ट्रकाकुनो । ११ ॥ ससी पाक्षिणो या पाचनो कफवातजित् । उगा कुटज्वालामगनकामाग्निमान्यजित् ॥ २॥ पथ ग्मेसकपाकारीनामगणा। कागरिका कारकिनी कगाकारी मिदग्धिका। दुप्रा धापनी शुदा म्याद प्यानी दप्रदर्शनी गिमा दा चन्द्रामा ममग्या घेदनिका। कटकारी मरा सिता काटका दीपनी मघ २४ ॥ मोगा पानी कामायामबरकफागिनान् । निमित पोमम पापोडालादामयान्। স মাখা মিমা খুা বিয়া সার্ষিী a পথ সমূপমালা । যমপ ঘা মিoিnzমি। दपिसानिमार माय मादरम्प पदमननामगुणा । माया धम्माया दगमम्मदासम् । सोयायामशामगिर पीलापनमकान्। मेनापिरो॥

·। सर्योपधिनामगुणानां निघण्टौ अय ऋधिचिनामगुणाः । ऋद्धिः सुखं युगं लक्ष्मीः सिदिः सर्वजनमिया । ऋषिसृष्टा रथाङ्गं स्याम्मानपं थापणी वसूः ।। योग्यं युग्या तुष्टिराशिवृदिरप्येतदादया ॥ २८ ॥ ऋदिल्या त्रिदोपत्री शुक्रला मधुरा गुरुः हाधिर्भप्रदा शीता वृष्या कासक्ष्यासनुस् ॥ १८ ॥ अथ काकोलीचीरकाकोलीनामगुणाः । काकोली मधुरा वोरा कायस्था चीरशक्तिका। ध्यांक्षोली वायसोलो स्यात् स्वादुमांसी पयसिनी ॥७॥ हितीया चौरकाकोली सराहा छोरिणी मता। पोवरो सदृशस्कन्धः स धीरः स सुगन्धक। क्षीरकाकोलिकाण्यात पित्तदोषञ्चरापह. ॥ २१ ॥ काकोलीयुगलं शीतं शुक्रलं मधुरं गुरु । जयेत्समीरदाहाम्रपित्तयोपटयाज्वरान् ॥७२॥ अथ मेदामहामेदानामगुणाः । मेदाज या गालपर्णी कृप्या मेदोड्या धरा। महामेदा मणिच्छिद्रा बदन्ता दैवता मणिः ॥७३॥ मेदायुग गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्यकफापहम् । उहणं गीतल रम पित्तक्षयप्तमीरनुत् ॥७४॥ अथ जीयकर्षभकनामगुणाः । बीयको मधुर' शृङ्गी इवानः कूचंशोधकः । ऋषभो धौर न्द्राक्षो विपाणी दुईरोपः ॥५॥ जीवकमको वल्पी भीती शुक्रकफमदी। परत: पित्तदाहायकामवासघयामयान् ॥७६ ॥ प्रय अष्टवर्गनामगुणाः। पटवर्गोऽष्टभिद्रध्यरेतेः शीतोऽसिगमन ।

·अभयादिवर्गः। ८ वृहणः पित्तदाबामगोपनस्तन्यगर्भलत् ॥७॥ अथ जीयन्तोनाम गुणाः। गोयन्तो जीयनो जोवा जीवनीया यशस्करी। गाकयेष्ठा जीवभद्रा माद्रस्या नोपयनी ॥८॥ जीयन्ती गीतमा स्वादुः सिग्धा दोपचयापहा। रसायनी यलकरी पशुप्या पाहिणी लघुः ॥२८॥ प्रथ मधुयटौनामगुणाः। मधुयटी कोतमकं यटी मधु मधूनिका । या मधुकं यष्टिमधुकं जलजा मधुः। मधुयटी गुरुः गीता दस्या एट् छर्दिपित्तजित् ॥८॥ पय मापपर्णीमुद्रपर्णानामगुणाः । मापपर्णो राहता काम्योजो इयपुसिका। ममिमापा मिहमुपी पादुमापा महामहा 1८१॥ मुद्रपर्णो द्रमहा मयेपर्णो कुरहिगी। पना रिधिनी गिमी मिही माग्गिन्धिका मापपर्णी हिमा सिला या कवनामकर। মা আণ্ডিী গাঁসাময়িদায়। नायेमुहपर्णी एड्दोपार्गोहरा मधु ८३ पय जीवनीयमामगुणाः। जीवन्ती पूर्णप युक वाकोल्यो जीरकपभी। पदोपटीति मधुरो जीपनीयगणो गुER गणलाल गीत तन्यगर्मकपद। पिशवपागोपश्चादाचताप पय पर तरहरानामगुणाः । परती माताजी माना। पिपः पयानो शामः पुयो गमरमत ॥

·१० सर्वोपधिनामगुणाना निघण्टी रक्रण्डो हस्तिकर्णो व्यानो व्याप्रतरो लघु । उत्तानपत्र उरवु वातावैरी च चुचुन्ना A८on एरण्ड युग्म मधुरसुप्ण गुरु विनाशयेत् । शूलगोथकटीवस्तिशिर पोडोदरज्वरान् ॥८॥ वनवासकफानाहकासकुष्ठाममारुतान् । तत्फल भेदन स्वादु क्षारमुष्ण समोरजित् ॥८॥ अथ काठसारिवाकृष्णसारिवानामगुणा । शारिवा शारदास्फीता गोपकन्या प्रतानिका। गोपाङ्गना गोपवल्ली लताता काठशारिवा ॥८॥ शारिकन्या कृष्णमूली भद्रा चन्दनगारिया। भद्रा चन्दनगोपा च चन्दना कृष्णवज्ञापि ne सारिवायुगल स्वादु स्निग्ध शुक्रकर गुरु । अग्निमान्द्यारुविक्षासवमिकासळपापहम् । दोपत्रयासप्रदरचरातीसारनाशनम् ॥ ८२॥ अथ यवासधन्वयवासनामगुणा । यासो मरुद्भवोऽनन्ती दीर्घमूली यवासक । वालपत्र समुद्रान्तो दूरमूलोऽतिकण्टक ॥८३॥ धन्वयाससाममूली दु स्पर्णा म्याद दुरालभा। यासक कच्छुरा चात्ममूलो धन्वयवासक ८.४॥ यास स्वादुरसस्तिमो हिम पित्तहरो लघु। हन्ति रक्तकफभ्रान्तीस्ताइन्वयवासक ॥ ८५ ॥ अथ सुण्डीनामगुणा । मुगडी भिन्नु परिमाजी पावनी स्यात् तपोधना। थायणी श्रीमती मुण्डी तिता यावणशीर्षका १६६॥ मुण्डी तिता कटु पाके वीर्याणा मधुरा नघु । मेध्या गडापचीक्षकमियोन्यर्तियाण्ड जित् 204 ·पभयादिषः। प्रय महामुण्डीभूमिकदपनामगुणाः । महामुण्डी लोमनीया शिवप्रन्यौनिका स्मता। भूतक्षः कुन्नहनो नम्मुगानुकदम्बकः । कदमपुष्पमुगडीवत् गुणेभूमिकदम्पकः ॥२८॥ प्रय अपामार्गनामगुणाः। अपामार्गम्त गियरी किणही परमतरी। प्रधानन्य: गेखिरिक: प्रत्यकपुप्पी मयूरका ॥८॥ अपामार्ग: मरम्तोलो दोयनः कफवातजित् । निहन्ति दटुसिधाण काड,गूनोदरारुची' १.०॥ प्रय रखापामार्गनामगुणाः । पन्यो गोहन्तफनी यगिर फपिपियनी। प्रपामार्गाऽरुणो यातयिष्टम्भी कफनाशनः । कनं पूर्वगुणे नषतस्पर्व पित्तनुत् ॥१.१५ प्रय काम्पिपनामगुणाः। काम्पियो पनी रापूर्णको ग्रयगोधन । मोहितोगमागमनी श्योगधनको मत, १.२॥ काम्पिय; कफपित्तामझिमिगुम्मोदामपान् । समिरची क्रयशनमार्क पाहि गीतमम् ॥ पय दतीनामगुणाः। दमी गुणप्रिया नागदमो गोप्रानुकुमकः । उपपितानुकुम्भी दागिनोदम्परादा.४१ पायों एपला तो मांगे माना। गूपमा मनी पन्य चोप पत्रिका लोगर पाकरमयोः कट दोयनम् । तौरततिपिशायमांदरान कमीन् १.० ·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ अथ जयपारनामगुणाः । जयपालो दन्तीबीजं प्यातं तत् तित्तिरीफलम् । जयपालो गुरुम्रिग्धो रेघो पित्तकफापहः ॥१७॥ अथ श्वेतत्रिवामगुणाः। विहत् कुम्भोऽरुणा वासभण्डी कूटरवाहिनी । मर्वानुभूतिस्तिसता विपुटा सरलासिता ॥१०८॥ विसत्तिता सरा रूक्षा खादुरुणा समोरकस् । कटुः पाके ज्वरोमयित्तशोफोदरापहा ॥१०॥ अथ कात्रिहवामगुणाः । विसकाला कालमेपी कालपर्य चन्द्रिका । सखेनास्याम्मालिविका मसूरा विदलान्विता ॥११०॥ बिहकाला हीनगुणा तस्यास्तीविरचिनी। मूळदाइमदभ्रान्तिधान्तिकार्पणकारीणी ॥१११॥ अथ इन्द्रवारणीघयनामगुणाः । इन्द्रवारुण्यधेन्द्रानं वृषभाची गवादनी। ऐन्द्रवारुः क्षुद्रफला विपालन्द्री हपादनी ॥११२॥ अन्येन्द्रवारणी चित्रफला चित्रमहाफला । आत्मरक्षा नागदन्ती अपुपी गजचिर्भटी ॥११३॥, श्तपुप्यो मगादी च तथा पक्षसुरा मता। मरुद्भवा झमिगुहा चित्रदेवी च कीर्तिता ॥११४॥ ऐन्ट्रवारक्ष्य सित कटुपाके सरं लघु । वीर्यो कामलापित्तकफनीहोदरापहम् ॥११॥ अथ भारग्वधनामगुणाः। पारग्वधो राजपचः शम्याकः कृतमालक' । व्याधिधातः कर्णिकारः प्रग्रहयतुरङ्गलः ११६॥ आरोग्यभिम्बी वाटः कर्णो दीर्घल्लो मतः ।

·अभयादिवर्गः। " । कुण्डली हिमपुप्या च कलिख्यातो नृपद्रुमः ॥११७॥ वशेफालिका श्याषा कुष्ठसूदननाम तत् । वर्षस्थाल्या पित्तला च सुवर्णदुम ईरितः ॥११॥ पारग्बधो गुरुः खादुः शीतलो मृदुरेचनः । धरहद्रोगपित्तास्रवातोदावर्त्तशूलजित् ॥ ११८ ॥ तत्पुष्पं वातलं पाहि तिक्त पित्तकफापहम् । तन्मजा मधुरः पाके तित: पित्तसमोरजित् ॥ ॥ १२० अथ नौलिनीनामगुणाः। नौलिनी नोलिका ग्राम्या श्रीफला भारवाहिनी। रजनो कलिकामेला तूणो रूक्षा विशोधिनी ॥ १२१॥ मोतिनी रेचनी तिक्ता केश्या मोहनमापहा। उणा इन्त्युदरम्लीहवातपित्तकफानिलान् ॥ १२२ ॥ अथ कटुकीनामगुणाः । कटको रोहिणी तिता चक्राङ्गो कटुरोहिणी। मत्स्यपित्ता पाण्ड रहा कृष्णभेदा हिजागिका। अशोका रोहिणी मत्स्या सकुला सकुलादिनी ॥ १२ ॥ कटुको कटुपाके च तिक्ता रूक्षा सरा लघुः । हिमा इन्ति कृमिखासदाहपित्तकफज्वरान् ॥ १२४ ॥ अथ अकोलकनामगुणाः। पोलकस्ताम्रफलः पीतसारो निकोचकः । गुप्तहो विरेची स्यात् भूपितो दीर्घकोलकः ॥ १२५ ॥ पडोलकः कटुनिग्धतीक्ष्णोपास्तुवरो लघुः । रेचनः कमिशूलामगोफलेमविपापहः ॥ १२६ ॥ तत्फलं शीतलं स्वादु शेमले हाहणं गुरु। वयं विरेचनं वातपित्तदाहचयासजित् ॥ १२० ॥ २ ·१४ सौंपधिनामगुणानां निघण्टी - . . अथ सेहुण्डनामगुणाः सेडुषो बचतुण्डस्तु गाण्डीरो वधफण्टकः । मुहीउमय दुग्धोऽसिपनो वची महातरः ॥ १२८ सेहुण्डो रेचनस्तीक्ष्णो दीपनो कटुको गुरु । शूलामाष्ठीलिकामानगुल्मशोफोदरानिलान । हन्ति पीविपशीहकुष्ठोन्मादाश्मपाण्डु ताः ॥ १२८॥ अथ निम्पनामगुणाः । निम्बो नियमनो नेतारिष्टः स्यारपारिभद्रका । मतित: सर्वतोभद्रः पिचुमन्दः प्रभद्रकः ॥ १३०॥ . कुष्ठहा देवदत्तर रविसत्रिभसूर्यकः । निम्बः शीतो लघुः ग्राहो कटुपाकोऽग्नियातशत् ॥१३१६ वपित्तकफच्छर्दिकुठट्टालासमेहनुत् । निम्बप म नेत्री कमिपित्तविषप्रपत् ॥ १३२ ॥ तत्फलं भेदनं विग्धमुष्ण' कुछइरं लघु। पपकंपाचयेविम्बः पकक्षापरियोपयेत् ॥ १३३ १ यथ महानिम्बनामगुणाः। महानियो निखकर कामुको विपष्टिकः । रम्यको गिरिकोटे काचारः स्यात् केशमुष्टिमः ॥१२४ महानिम्बो हिमो रक्षस्तितो ग्राही कमायकः । कफपित्तक्षमिच्छर्दिकुष्ठलामरजित् ॥१५॥ भय किराततिनानामगुणाः । किराततिताः केरातो भूनिम्बो रामसेनकः । किरातकोऽन्यो नेपाली नाडितितो चराम्सकः । कगड़ तितो तितः स्याविद्रारिः सनिपातहा ॥१२॥ किरातो यातनो रूमा गीतलम्तिमाको लघुः सनिपासवरमामकासपित्तासदाइनुत् १३०॥ .

·अभयादिवर्गः। - . अथ कुटजनामगुणाः। खुटिजो मल्लिकायुप्पः कलिङ्गो गिरिमल्लिका। वासका कुटज: कोरिक्षकः शाभूरुहः ॥१३८ कुटजः कटुको रूक्षो दीपनस्तुवरो लघुः । अर्थोऽतिसारपित्तास्रकफरणामकुष्ठनुत् । तत्पुष्य वातलं शीतं तिपित्तातिसारजित् ॥१८॥ अथ इन्द्रयवनामगुणाः। ऐन्द्रयवस्तस्य फल कालिङ्गः कोटजो मतः । शकाद्रः पुरुहत प्रोतो भद्रयवस्तथा ॥१४॥ ऐन्द्रयवस्त्रिदोषन्तः सग्राही गीतलः कटुः । वरातिसाररता:कृमियोमर्पकुष्ठनुत् ॥१४॥ अथ मदननामगुणाः। मदन: छर्दन' पिण्डो रापिण्डान्तकं फलम् । वारहाटथ तगरः शल्यको विषपुष्पकः ॥२४॥ मदनो वमनस्तितो वीर्योपणो लेखनो लघुः । कक्ष: कुष्ठकफानाइशोफगुलाबणापहः ॥१४॥ अथ कङ्गुष्ठनामगुणाः। कमुष्ठ कझाककुष्ठं रचनं रङ्गनामकम् । शोधनं पुलह हार्स वराङ्गं कुञवालुकम् ॥१४४॥ कमुष्ठ रेचनं तिक्त कदुष्णं वर्णकारकम् । कामिगोफोदराधानगुल्मानाहकफापहम् ॥१४॥ प्रय हेमाहानामगुणाः । हेमाता कनकक्षीरी हेमपुष्पी हिमावती। होरिणी काचनमोरी कटुपणी चिकर्ययो । तिजदुग्धा हैमवती पोतदुग्धा हिमाद्रिका ॥१४६६ ·सषिधिनामगुयानां निघण्टी हेमाद्वारेचनी तिला मन्दाग्न्युत्लेदकारिणी। कमिकराडू कफानाहविपकुछविनाशनी ॥१४७A अथ सातलानामगुणाः । सातला विरला सारी सत्फला बहुफेनका। धर्मसाता चम्मकसा फेना दीप्ता च नालिका ॥१४॥ सातला कटुका पाके वातला शीतला लघुः । तिता शोधकफानाइपित्तोदावतरक्तजित् ॥१४८। अघ अश्मन्तकमामगुणाः। पश्मन्तो मालुकापत्रो युग्मपत्रोऽम्लपत्रकः। नदयत्वगखयोनिः स्यात् कुगलौ पापनाशनः ॥१५॥ भश्मन्तस्तुवरो ग्राही शोतोष्णः कफवातजित् । निहन्ति गण्डमालास्रगलगण्डगलामयान् । तत्फलं लेखनं ग्रादि गुरुमेपानिलापहम् ॥१५१॥ चय काञ्चनारनामगुणाः। कानुनारः काञ्चनक. पाकारी रतायुष्पकः । कोविदारोऽस्य भेदः स्यात् कुदालः कुड़ली कुली। पास्फोतो दालक वल्पक सरयमरी मता ॥१५२॥ काञ्चनारो हिमो ग्राही तुवरः झेमपित्तनुस् । क्रिमिकुष्ठगुदमशगगडमालावणापहः ॥१५॥ कोविदारोऽपि तहत् स्यात् पुष्प गोतं तयोलघुः । रू माहि पित्तामप्रदरचतकासनुत् ॥१५॥ अथ निगुगदीइयनामगुणाः। निर्गुण्डी मेतकुसुमः सिन्दुक: सिन्दुवारकः । भूतकेन्यापरो नीलसिन्दुकः पुष्पनीलक: १५५॥ फालिका बोतभीरनको निलमतरी। निर्गुण्डी मतिदा तिला कपाया कट्का लघुः १५42

·. भयादिवर्गः।
१७
केया नेत्रहिता हन्ति शूलशोथाममारतान् ।
क्रिमिकुष्ठरुचिः सोमवणानीलापि तद् द्विधा ।१५७१
अथ मेपशृङ्गीनामगुणाः ।
मेषशृङ्गी मेषवालो सप्तदंडाजङ्गिका।
प्रन्या तु दक्षिणावर्ता हथिकाली विपाणिका ॥१५८॥
मेषरङ्गी से तिता वातला कासनाशनी।
रूमा पाके कटुः पित्तवणले माक्षिशूलनुत् ॥१५॥
अथ पुनर्नवाहयनामगुणाः।
पुनर्नवा श्वेतमूला पृथ्वीको दीर्घपत्रकः ।
विपाददीर्घवर्षाभः पुनर्भमण्डलच्छदा ॥१६॥
पुनर्नवा सरा तिता रूक्षोणा मधुरा कटुः ।
पुनर्मवारुणा तिता रक्तपुष्पा कटिलका ॥१६१॥
करकः द्रवर्षाभूवर्षकेतुः शिवाटिका।
शोफानिलवणले महरा रुघा रसायनी ॥१२॥
पुनर्नवा यरा तिला कटुपाका हिमा लघुः ।
वातला ग्रामिणो ने भारतापित्तविनाशनी ॥१६३॥
प्रय राखानामगुणा'।
रामा रम्या युक्तरसा रसना गन्धनाकुली।
सुगन्धमूलातिरसा श्रेयसी सुवरा रसा ॥१६४॥
राम्रामपाचनौ तिता गुरुणा भवातजित् ।
गोफवाससमीरामवातशूलोदरापहा ॥१६५॥
घय अश्वगन्धानामगुणा..
पखगन्धा सुरहाना गोकर्णयावरोहकः ।
वरावार्णी घरदा बल्या वाजीकरी वृपा ॥१६६॥
पालनबानिलमगोफबिवलयापा।
यत्या रसायनो तिता कपायोप्यातिशकला॥१६॥

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ
प्रय प्रसारणीनामगुणा ।
प्रसारणी राजवला चारपर्णी प्रतानिका।
शरणी सारणी भद्रपर्णी सुप्रसरा सरा ॥१६८॥
प्रसारणी गुरु या सन्धानबलरत् सरा।
बोर्योष्णा वातनुत् तिला वातरताकफापहा ११६८nt
अथ शतावरोनामगुणा ।
शतावरी दीपिशत्रुर्दिपकाधरकण्टका।
नारायणी शतपदी शतपाद बहुपविका ॥१७॥
शतावरी गुरु गोता स्वादु सिग्धा रसायनी ।
शास्तन्यका बस्या पातपित्ताशोफजिम १९७९
अथ महाशतावरीनामगुणा ।
शतावय्यूई कण्ठान्या पीवरी धीवरी यरो
अभौरबहुपत्रा च महापुरुषदन्तिका।
सहस्रवीर्य्या केगी म्यात् तद्भिनी सूक्ष्मपविका ॥१७२॥
महाशतावरी मेध्या हृद्या कृप्या रसायनी।
शीतवीर्या निहन्त्यशाग्रहणोनयनामयान् ।
तदगुरस्त्रिदोषघ्नो लघुर क्षयापह ॥१७॥
अथ बलानामगुणा ।
बला वाद्यालक शीतपाको वाद्योदराया।
भद्रौदनी समङ्गा स्थात् समांसा खरयष्टिका ७४
अय सहदेवीनामगुणा ।
महावला वीरपुप्पी सहदेवी हहहला।
वाद्यायनी देवसहा वाद्या स्यात् पीतपुष्पिका ॥ १७५ ॥
अथ बलाकानामगुणा ।
बलाकातिबला भारवाजी म्याद सूचगन्धिनी॥१॥

·. If भयादिवर्गः.... #ER अथ गङ्गेरुकीनामगुणा; !:rts गङ्गेरुको नागबला विषदेवा गवेधुका । १७७ ॥ 37351 अथ बलाचतुष्टयगुणाः amr बलाचतुष्टयं शीतं मधुरं, बलकान्तिात् । निग्ध ग्राहि समोरासपित्तास्रक्षतनाशनम् ॥ १०८ भासा बदला सच्छ हन्ति वातानुलोमनी। गुरू मागवला वृष्या विशेषातपित्तजित् । वस्या रसायनो पुंस्त्ववर्धिनी हणी तथा ॥ १७८ ॥ तस्याः फलं हिमं स्वादु स्तम्भनं गुरुलेखनम् । विधामानजननं रक्तपित्तविवईनम् ॥ १८० ॥, . , ... • • अय ज्योतिमतीनामगुणाः । ज्योतिमती यतिरुचि कगुणी कटभी तथा : १८१ ॥ ज्योतिष्मतो कटस्तिता सरा कफसमीरजित् । प्रत्युष्णा वामनो तीक्ष्णा वद्धिबुद्धिस्म तिप्रदा ॥ १२ ॥ अथ महाज्योतिमतोनामगुणा'। जखिनी तेजोवती तेजिन्या लघु वल्कला। महीजसी पारिजाता शीता विनातितेजिनी ॥ १३ ॥ सेजस्विनी कफवासकासशूलामवातजित् । पाचन्य प्णा कटुस्तिका रुचिह्निप्रदीपनी ॥ १८४ ॥ अथ देवदारुनामगुणा । देवदार सरा स्याभद्रदार. सरदुम । भट्रकाईनेक्ष कृमिल शकदार घ॥ १८५॥ देवदार कटु सिग्ध तितोय लघु नाशयेत् । प्राभानज्वरगोधामहिकाकण्डुकफानिलान् ॥ १८॥ अथ सरलनामगुणा । सरसो नन्दनो प्रोडा नमेरुहिकक्षका।

·--- म सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ । पोतदारु पीतहतो महादीर्घकलिमा ॥ १८ ॥ सरल' कटक: पाकरसयोर्मधुरा लघः । उया गिधा समोराक्षिकण्ठकमयापहा १८८१ अथ पुष्करमूलनामगुणाः। पोकराई यमपर्व पोकरं पुष्पाराद्धयम् । काश्मीरं पुष्करजटा मूलवीरं सुगन्धिकम् ॥ १८ent पौष्कर कटकं सिझमुवातकफचरान् । हन्ति गोफारचिन्तामान विशेषात् पाशूलजित् ॥१८॥ अथ कुष्ठनामगुग्धाः ।। कुठं रोगाधयं दिव्य कौवरं पारिभद्रकम् । पारितार्थ पारिभाव्यमुत्पलं पारिभव्यकम् ॥ १८१॥ कुष्ठमण वाट खादु तिहा शक्रप्रदं लघु । पन्ति वातायवीसर्पकुठकाममरुत्कफान् ॥ १८२ ॥ पय कर्कटगृहीनामगुणा । गली कुलीरश्री स्वाहका कर्कटगृङ्गिका। कटाप्या महाघोपा मननाम्नी नतान्यपि ॥ १८३॥ शृङ्गी कपायतितोष्णा इति हिकावमिज्वरान् । कृप्या यमिकफनामघयकामोईमारतान् ॥ १८४ ॥ भय कटफन्ननामगुप्पाः। कटफन कुमदा दाम्भी यीपर्णी सोमपादपः । मोमयलको महाकुम्भी भट्टा भट्यती गिया ॥ १५ ॥ काटफन तुवरं तिल कटपातफपञ्चरान् । हन्ति मासप्रमेहार्ग कासकामयाराची.net प्रय रोदिपनामगुणाः । रोफितृपं भूतिभूतिकं माल टम् । मामन युग्मक पीर व्यापक देवगन्धकम् ॥ १८0 ·पभयादिषर्गः। 1 रोहिषं कटुकं पाके तितोष्णं तुवरं जयेत्।। हन्ति मारतपित्तास' क्षणाच्छासकफज्वरान् ॥ १८८ अथ भार्गोनामगुणाः। भार्गी भृगुभवा पद्मा कासनी गन्धपर्वयो। खरशाकं शुक्रमाता फन्नी बाह्मणयष्टिका ॥१८॥ मार्गी रुक्षो कटुस्तिता रच्योष्णा पाचनी ज्येत् । शोथकासकफखासपीनसज्वरमारुतान् ॥ २० ॥ अथ पापाणभेदनामगुणाः । पापाणभेदः पापापोऽश्मरोभेदोऽश्मभेदकः । शिलाभेदो दृषद्धेदो नागभिन्द्राङ्गभेदनः ॥ २०१ ॥ पापाणभेदस्तुवरः शोतलो वस्तिशोधनः । सरस्तितः प्रमेहा:काश्मरोरुजो जयेत् ॥ २०२॥ अथ मुस्तनामगुणा। मुस्तं वारिधरो सुस्ती मेघास्यः कुरुविन्दकः ॥ २०३ ॥ वराहोऽब्दो घनो भद्रमुस्तं राजकमेरुकः । पिण्डमुस्तं विपध्वंसी नागरोऽन्यः प्रकोर्तितः ॥ २.४ ॥ मुस्तं कटु हिमपाहि तिक्त दीपनपाचनम् । कपाय क्वमिपित्तामुक्कफरणाचरापहम् ॥ २.५॥ भय धातुकोनामगुणाः। धातुको कुञ्जरा सिन्धुपुप्पी प्रमदिनो मदा। पार्वतीया ताम्रपुष्यो मुभिज्ञा मद्यवासिनो ॥२॥ धातुको कटुका शीता मन्दीष्णा तुवरा लघुः। कृपणातीसारपित्तामविपतमिविसर्पजित् ।। २.७ ॥ पथ माचिकानामगुणाः । माधिका धालिकाम्मष्ठा गठी दन्तमठाबिका। पम्पटको सूचीमुखी कपाया कण्ठमुस्यपि ॥ २०॥ .

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्दी माचिकाना रसे पाके कपायो गीतलो लघुः। पक्षातोसारपित्तासकफकाण्ठामयापहा ॥ २०८ अथ विदारिकन्दहयनामगुणा । विदारिका वृष्यवलो दृष्यकन्दा विदानिका। शृगालिका कन्दवलो स्वादुकन्दा विंडालिका ॥२१॥ भन्या शला चौरशल्ला झारवल्ली पयसिनी। इसुवली महाता चौरकन्देक्षुगन्धिका ॥ २१६ ॥ विदारी मधुरा निग्धा हहणी स्तन्यशक्रदा। गुरूपित्तासपवनदाहान् हन्ति रसायनी ॥ २१२ ॥ अथ वाराहीकन्दनामगुणाः । वाराहो माधवो यष्टि शौकरी वनमालिका। विश्वक्सेनप्रिया कोड़नाना शम्बरकन्दक ॥ २१३ ॥ वाराहो मधुरा कन्दे कटुस्तिकातिशकला। वन्या शककरा वातकफमेहतमोन् : येत् ॥ २१४ ॥ अथ पाठानामगगा। पाठाम्मष्ठा हात्तिता प्राचीनाम्बठिका रसा। वरा तिता पापचेली येयमो हरकणिका ॥ २१५॥ पाठोपाकटुका तोदशा दातन महरा लघु । इन्ति शूनचरच्छर्दिकुष्ठातीमारदुञ्ज । दाहकण्ड विपश्वासहमिगुल्मगरव्रणान् ॥ २१ ॥ प्रय मोरटीनामगुणाः। मूर्यादेवी मधुरसा देवय पी मधुमया । बिग्धपी पृथक्पी मोरटी पोलुपर्णिका । २१० ॥ पथ मचिठानामगुणाः। मस्तिष्ठा विजया रहा साहो कान्तमपिका। रसायटी ताम्रपत्री समझा वस्तभूपदा २१८ .

·, १ । f-अभयादिवर्ग ! मञ्च ला विकणी भण्डी छमिका वरनाशिनी। 1-1 मजिठा मधुरा तिला कयाया स्वरवर्णश्स् ॥ २१८ र गुगरणा विपक्षे पशोफयोन्यधिशूलनुत् । । रहातोसारकुछासीमर्पणमेहजित् । तछाक दीपनं स्वादु स्निग्ध पित्तानिलापहम् ॥ २२० ॥ अथ हरिद्रानामगुणा । हरिद्रा रजनी गौरी रजिनी वरवर्णिनो। पिण्डा पीता वर्णवती निशावर्णा विलासिनी ॥ २२१॥ हरिद्रा कटुका तिता रूचोया नमपित्तनुत् । वा वग्दाहमेहासशोफयाण्ड बणायहा ॥ २२२ ॥ अथ दारहरिद्रायोतदारनामगुणा । दावी दारहरिद्राऽन्या पोतदार च पञ्चधा। कट कटेरी पित्तद्रु, स्वर्णवर्णा कटकटी ॥ २२३ ॥ दार्गी तइदिशेपाच नेत्रकर्णास्यरोगनुत् ॥ २२४ ॥ । अथ प्रपुबाटनामगुणाः । प्रपुबाटस्वेडगजयक्रमर्द प्रपुबडः । ददुनो मर्दको मेषकुसुम कुष्ठक्तन्तन ॥ २२५ ॥ प्रपुबाटो लघु स्वादु रूक्ष पित्तानिलापह । इयो हिमकफनामकुठदकमीन् जयेत् ॥ २२६ । इन्युषण तत्फल कुष्ठकण्डू दद्रुविपानिलान् । वातरलापहत्तस्या शाक कफकर लघु, २२०॥ अथ याफुचीनामगुणा । वाकुचो धन्द्रिका मोमवनी प्रतिफला परा। सोमराजी कृष्णफला यलगुजा कालमेपिका। चन्द्रलेखा तथा सोम. कुष्ठनो च सितापरी । २२८ ॥ वाकुची मारा तिक्षा कटुपाका रसायनी।

·. .. सोपधिनामगुणाना निघण्टी विष्टम्मन्त्री हिमा रुच्या सरा द्याऽसपित्तनुत् ॥ २२८ म रुघा इन्तिकफ सासकुष्ठमेहन्नरकमोन्। " तत्फलं पित्तफत् केश्यं कुष्ठवातकफापहम् ॥ २२०॥ अथ भृगराजनामगुणाः। भृगराजो भेकराजो मार्कवः कैमरक्षकः। अङ्गारको भृङ्गराजो भृङ्गामा सूर्यवलभः ॥ २३१॥ महराजः कटुस्तितो रोपण: कफवातहत् . दन्त्यो रसायनस्त्वच्य. कुष्ठमेवगिरोऽर्तिजित् ॥ २३२ ॥ अय पर्पटनामगुणा: 17:R. पर्यटः कवचो रेण पित्तहा यरकण्टफः।।.. वरतितः पर्पटकः पृध्यिकयर्मकण्टकः ॥ २२ ॥ पर्पटी इन्ति पित्तामुभमटणाकफन्दरान् । मंग्राही गीतलस्तितो दाहनुत् पातलो लघु ॥२३॥ रतपुप्पोऽतिसारस्य वारको ध्वरनाशमः । ....." पर्पट पित्तहाहज्वरजित् नेपयोपणः । तितमोती ध्वरहरी लघू भूनिम्मपर्पटी । २२५ ॥ अथ वायमाणानामगुप्याः। गपापुष्पी माल्यपुप्पो धावनी गणघण्टिका। उहत्पुप्पी स्वल्पघण्टा घटासदा तु पुष्पिका ॥ २३॥ भयपुष्यो कटु पित्त मजिशर्दिकारिणी। वायमाया मुहचाया वायन्तो गिरि बलभद्रा कृतवाणा वार्षिकं वायमादिका : २२० । बायमापा सरा पित्तज्वरोमामुगूलजित् ॥ १३८ । भय महाजालनिकानामगुणाः । महाजाननिका धर्मरणः म्यार सिनपुष्पिका। पायतको बिन्दुफिनी विभाडी रहापुष्पिफा २१८ .

·अभयादिवर्ग.। २५ महाजालनिका तिता रेचनो कफपित्तजित् । हन्ति दाहोदरानाहशोफकुष्ठधमिवरान् ॥२४॥ अध अतिविपाभेदनामगुणा । अतिविषा शुलकन्दा विपा प्रतिविपापरा। श्यामकन्दा शिवाशृङ्गी भहरोपविपाणिका ॥२४१॥ विपोष्णा पाचनो तिता लेपपित्तातिसारजित् ॥२४२॥ शामकन्दा चोपविपा सा विज्ञेया चतुर्विधा। रक्षा खेता भृग रुष्णा पीतवर्णा तथैव च ॥२४३॥ यथापूर्ववद्विज्ञेया बन्या येष्ठा गुणोत्तमा। सर्वदोपहराऽप्रात्वाल्लेपात् वयथुनागिनी। लेपनान् विशतिरोगान् सद्यो हन्यादसायनी ॥२४॥ अथ काकमाचीनामगुणा । काकमाचो ध्याझमाची वायसी च घनाघना। रसायनवरा सर्वतिहा स्यात् काकिनी कटुः ॥२४५॥ काकमाची विदोपघ्नी खिग्धोषणा स्वरशुक्रदा । हृया रसायनी गोफकुष्ठा!न्वरमेहजित् ॥२४६॥ अथ काकजदानामगुणा । काफजडा नदीकान्ता काकतिक्षा सुलोमशा। पारावतपदी काका मटाग्या छर्दिकारिणी ॥२४॥ काकजना हिमा हन्ति रक्तपित्तकफज्वरान् ॥२४॥ अथ नोध्रइयनामगुणा । लोध्रतिरोट कानीनम्तिलक मन्ततोड्य । अन्यो धनत्वात् सरक बसलोधोऽक्षिभेषजम् ॥२४॥ लोधी विरेचक शोतवतुष्प कफफित्तनुस् । झपायो रसशोफागबरातीमारनाशन । तत्पुष्यं मधुर ग्राहि सतिला नेमपित्तजित् ॥२०॥ ३ ·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी अथ हददारुदयनामगुणाः। हद्धदारमहास्यामा लागलो जीर्णवल्कलः । अन्या कोटरपुप्पी स्यादावेगी छागलान्चिका ॥२५॥ हदारुः कपायोणः सरस्तितो रसायनः। कृप्यो वातामवातासयोफमेहकफान् जयेत् ॥२५२।। अथ देवदालोनामगुणाः। देवदासी बत्तकोशी देवताण्डो गरागरी। जीमूतस्तारका घेणी जालिन्याऽयुर्विपापहा ॥२५३॥ देवदाली रसे तिक्ता कार्य:शोफपाण्डताः । नाशयेद वामनी तीच्या चयहिकारूमिज्वरान्। देवदाली च कटुका प्रमेहकामलापहा ॥२५४॥ अथ हंसपादीनामगुणाः। हंसपादी हंसपदी रक्तपादी त्रिपादिका। प्रवादिनी कीटमारी कोटमाता मधुसवा ॥२५५॥ इंसपादी गुरुः गीता इन्ति रताविपवणान्। विसर्पदाहातीसारलताभूताग्निरोहिणोः ॥२५६॥ अथ सोमवशीनामगुणाः। सोमवाली यननेता सोमवारी दिजप्रिया ॥२५०॥ सोमयसी विदोपनी कटुस्तिता रसायनी ॥२५८॥' अथ आकाशवलोनामगुणा.। प्राकागवली तु बुधैः कथितामरवन्नरी ॥२५॥ खयशी पाहिणी तिता पिच्छिलायामयापहा ॥२६॥ प्रय नाकुलीनामगुगाः। नाकुनी समहामर्पगन्धिनी गन्धनाकुन्नी। नफुलेष्टा महासर्पनेया रोधकपत्रिका ॥२३१॥ नाफुली तवरा तिता कटुकोणा पिनायवेत् ।

·२७ अभयादिवर्गः। विषं लूताधिकाखुसर्पाणाञ्च क्रिमित्रणान् ॥२६२॥ अथ वटपतीनामगुणाः । वटपली मोहिनी स्याहीपनो रेचनी मता। वटपत्री योनिगदान् कपायोष्णा विनाशयेत् ॥२६॥ तत्फलं स्तम्भनं शोतं वातलं कफपित्तजित् ॥२६४॥ प्रथ लज्जालुनामगुणाः। लज्जालुर्मोहिनी स्पृका खदिरो गन्धकारिणी। नमस्कारो शमीपत्री समना रक्तपादिका ॥२६॥ लज्जालुः गीतला तिला कपाया श्लेष्मपित्तजित् । रतपित्तमतीसारं योनिरोगान् विनाशयेत् ॥२६॥ अथ मुषलीनामगुणाः। मुपली खलिनो तालपत्री काञ्चनपुष्पिका। महादशा दक्षकन्दः खजूरी तालमूलिका १२३७॥ मुपली मधुरा हथा वीर्योष्णा हरणी गुरुः । तिला रसायनो हन्ति गुदजाननिलांस्तथा ॥२६८॥ प्रय कपिकचूनामगुणाः। कपिकच्छूः स्वयंगुप्ता कण्ड ला दुरवग्रहा। घण्डात्मगुसा लागली मर्कटी स्यात् प्रहर्षपी ॥२६॥ कपिकः परं दृष्या मधुराहणी गुरुः । नहीजं पातगमनं वाजीकरणमुत्तमम् ॥२०॥ अथ पुवजीवनामगुणाः । पुषजोयो गर्भकरो यष्टीपुत्रोऽर्थसाधनः । पुत्रजीयो गुरु यो गर्भदः सेमवालजित् ॥२०॥ प्रय बन्ध्याकर्कोटकोनामगुणाः। इत्यायोटको देशी कमाही विपनाशिनी। मनोशा मागदमनी बन्ध्या योगोखरीमता १२७२॥

·२८ सवौषधिनामगुणानां निघण्टौ। बन्ध्याकर्कोटको लधी कफनुद् व्रणशोधनी। सर्पदंष्ट्रहरा तीक्ष्णा विसर्पविपनाशिनी ॥२७३३ अथ विष्णु कान्तानामगुणाः । विष्णुकान्ता नौलपुप्पी जया वश्यापराजिता ॥२७४ विष्णुकान्ता कटुमध्या क्रिमिव्रणकफान् ब्येत् ॥२७५५ अय शङ्ग पुष्योनामगुणाः। शद्धपुप्पो शहनानी किरीटी कम्ममालिनी ॥२७॥ शहपुष्पो सरा मेध्या वृथा मानसरोगहत् । रसायनो कषायोणा म्मतिकान्तिपनाग्निदा। दोपापस्मारभृताम्रकुष्ठझिमिविषप्रणत् ॥२०७४ अथ दुग्धिकानामगुणाः। दुन्धिका मधुपर्णो स्यात् क्षीरिणी सादुपुष्पिका ॥२७८० दुग्धिकोष्णा गुरू रक्षा यातला गर्भकारिणी। स्वादुर्विष्टम्भिनी वृष्या कफकुछतमीन् जयेत् ॥२७॥ अथ अर्कयुप्पोनामगुणाः । अर्कपुप्यो करकर्मा जलकामा भिरिण्टिका ॥२८॥ अर्फपुप्पी क्रिमिन्ने समेह पित्तविकारजित् ॥२८॥ अध भनातकनामगुणाः। भसातको नभोवमो योरक्षोऽग्निवककः । पारुष्करस्तथा रूधम्तपनोऽग्निमुखो धनुः १२८२॥ भसातक. कपायोपण गुगालो मधुरो नघुः । यातने मोदरानमहकुटायर्यायहयोगदान् । इन्ति गुल्मवरमित्रपडिमान्यफ्रिमिवरान २८३ प्रथ घरपोटानामगुणाः । चरपोटा दीर्घपत्री फुन्तली तितका मता ॥२८४॥ चरपोटा हिमा कक्षा मेदिनी मासफासतिर २८५॥

·अभयादिवर्ग:।
२८
। अथ द्रोणपुप्पीनामगुणाः।
द्रोणपुष्पी अमनकः पालिन्दी कुम्भ्रयोनिका ।
पाणी छत्रको द्रोणा कौडिन्यो वृक्षसारकः ॥२६॥
द्रोणपुष्यो गुरू रुक्षा स्वादूणा वातपित्तनुत् ।
भेदिनी कामलागोफकफझिमिहरा कटः ॥२८॥
अथ ब्रायोब्राह्ममण्डू कीनामगुणाः ।
माझी सरखती सीमा सत्याद्रा ब्रह्मचारिणी।
मण्ड कपर्णी माण्डू की त्वष्ट्री दिव्या महौषधी।
कपोतरेगा मुनिका लावण्या सोमवल्लरी ॥२८८॥
वामी हिमा सरा स्वादुर्लधुर्मेध्या रसायनी।
स्वा स्म तिपदा कुछपाण्डुमेहासकासनित् ।
विषयोफन्धरहरा तहत् मण्ड कपर्णिनी ॥२८॥
अथ सुवर्चलाब्रह्मवर्चलानामगुणा ।
सुपर्वलार्क कान्ता स्यात् सूर्यभक्ता सुखोद्भवा ।
सूर्य्यावर्त्ता रविप्रोता त्वन्या ब्रह्मासुवर्चला ॥२०॥
सुवर्चला गुरु शोता मूवला कफवातजित् ।
पन्योप्या कुष्ठमेहाश्मकचरहरा लघु. ॥२१॥
अथ मत्स्याक्षोनामगुणा ।
मरस्याची बालिका मत्स्यगन्धी मत्स्यादनी तथा।
मल्याची ग्राहियो गीता कुष्ठपित्तकफासनुत् ॥२८२॥
अथ जनपिप्पलीनामगुणाः।
जलपिप्पत्यम्घुबली यलूर कञ्चटमाथा १२८३॥
जलपिपलिका हद्या चक्षुधा शुक्रन्ना लघु ।
संप्राहिणो हिमा रुक्षा रक्षादाहवणापट्टा ॥२८४॥
घय गोजिधानामगुणा।
गोजिता गोजिका गोभी दार्विका सरपणिनी ॥२८॥

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी गोनिद्वा वातला शीता ग्राहिणी कफपित्तनुस् । हृद्या प्रमेहकासासवणज्वरहरा लघुः ॥२८॥ अथ नागदमनीनामगुणाः । नागाद्वादमनी नागगन्धा भुजगपणिनी ॥२८० स्थानागदमनी वा लुतासपविपापहा ॥२८॥ अध गुनादयनामगुणाः। गुष्मा शिखण्डिनी ताम्रा रतिका काकनासिका। खेतान्या चक्रिका चूडा टुर्मुखा काकपोलुका ॥२८॥ गुना कश्या बलकरा त्वच्या पित्तकफायहा। नेवामयहरा वृष्या हन्ति कण्ड ग्रहणान् । क्रिमीन् प्रलुप्तकुष्ठानि तद्दच्छेतापि शस्यते ॥३०॥ अथ वेलन्तरनामगुणाः। वेझन्तरो दीर्घपतो वोरदुर्घहुवारकः ॥३०१॥ वेलन्तरोऽश्मनुद ग्राहो कफाच्छानिलार्तिजित् ॥३०२॥ अथ वन्दाकनामगुणाः। यन्दाकः स्यादृक्षरहा शेखरी कामक्षकः । वृक्षादनी कामता कामिनी पदरोहिणो ॥३०॥ धन्दाकः कफवातासमोफवणविपापहः ॥३.४॥ प्रय पिण्डारनामगुणाः। पिण्डारः करहाटः स्यार तोहएकोन्न. कुरङ्गकः ३०५॥ पिण्डारो मधुर: गोत. शोथपित्तकफापहः ॥३०॥ अय शिकिकानामगुणाः। शिक्षिका नयक. करो नासासंवेदना पटुः ॥३०७॥ विधिका पिजना कुष्ठमिमियातकफापहा ॥३०॥ अथ रोहितनामगुणा. रोपितो दाडिमीपुष्पी रोहितः यूटगामलिः ।

·म } "अभयादिवर्ग: ३१ म सौहारी रोहिणी रोही रतान, पारिजातक. ॥३०॥ रोहितक सरो गुल्मयवत्प्लीहोदरापह. ॥३१॥ अथ मोचरसनामगुणा । मोचक' स्यान्मोचरस. भाल्मलीवेष्टकः स्म त.। मोचनिर्यासकः पिच्छा मोचासावी च वेष्टक ॥३११॥ मोचक शीतलो ग्राही गुरुवृष्योऽतिसारजित् । प्रवाहकासपित्ताम्रकफदाहनिवहण. ॥३१२॥ अथ अजगन्धानामगुणा । अजगन्धा वस्तगन्धा कपरी पृतवर्वर ॥३१३॥ अजगन्धा लघू त्या द्या तु कफयातनुत् ॥३१४॥ भय सौरेयकनामगुणा. सौरयक सहचर सौरय किदिरातक । दासी सहचरः मिण्टी शेर्पको मृदुकण्टक ॥१५॥ रसपुम्य कुरुवक. पोतो नेय कुरुण्टकः । नील पागल मोनो याण योदनपाययपि ॥३१॥ मोरेय कुष्ठवातासकफकण्ड विपापह । सितोष्णो मधुरोऽनम्न सुम्रिग्ध केशरक्षन ॥३१७० पथ नीलरतस्यन्दाहयनामगुणा । खेतस्यन्दा श्वेतपुष्पा करभिगिरिकर्णिका। सितापराजिता खेता विपनी मेहनागिनी। नीलस्यन्दा व्यगन्धा नीनयुष्या गवादनी ॥१८॥ खेतम्यन्दाद्वयं गीत ग्रइघ्न दृष्टिकुण्ठनुत् । कुष्ठशूलविदोपामगोफद्रणविपापहम् ॥१८॥ अथ शुरनामगुणा । पर हरमेधारा कोफिला र । तेलकास्तिक्षरिसुवालिका घेक्षगन्धिका, १३२०॥

·। .-- । : सर्वोषधिनामगुणानां निघण्टी इक्षुरः शीतलो सयो गुरुर्वातकफासजित् ॥३२१॥ अथ कार्पासनामगुणाः। कार्यासः पटशूलधादवनोवादरः पिचुः ॥३२२॥ कर्पासको लघुः कोणो मधुरो वातनाशनः । तही स्तन्यदं कृष्णं निग्धं कफहरं गुरु ॥२२॥ अथ पारामशीतलानामगुणाः । P पारामगीतला देवी गन्धा कुकुरमर्दनः ॥३२४॥ : पारामयीतला गीता कटुः पित्तकफासनित् ॥२५॥ अथ कुकरद्रुनामगुणाः । फुकुरद्रुस्ताम्रचूड़ः सूक्ष्मपनो मृदुच्छदः ॥३२६॥ कुकुरद्रुः कटुस्तितो ध्वररताकफापहः ॥२२॥ अथ वामीनामगुणाः। वामी भइधरा वारि ब्राझी च हिलमोचिकः ३२८॥ यामो गोफहरा कुष्ठपित्तनेमानिलापहा ॥२८॥ पथ शरपुडानामगुणाः भरपुड्डा कालशाकं प्लीहारि कालको मतः ॥३३०॥ भरपुडा यकृत्प्नीहदुरवणविपापहा। तिता कपाया कासासखासन्वरहरा लघुः ॥३३१॥ पथ बलामोटानामगुणाः । बलामोटा धया सूक्ष्मपता जयापराजिता ॥३३२॥ बलामोटा विष पच्छ्रनुद्दिजयप्रदा ॥३३॥ पथ सुदर्शनानामगुणाः। सुदर्शना सोमवल्ली चकाद्वा मधुपर्णिका ३३४॥ सुदर्शना सादुरुणा कफशोफास्रवातजित् ॥३३५॥ अथ मयूरशिखानामगुणाः मयराद्वाशिखा नया साहस्री मधुकच्छदा ॥३३॥ .

·अभयादिवर्गः। मयूराद्धाशिखा लघो पित्तले मातिसारजित् ॥३३०१ प्रय लक्ष्मणानामगुणाः। लक्ष्मणा पुत्रदा रता विन्दुपला च नागिनी। गोक्षोरसदृशं पुष्पं रोमवलि समन्वितम्। रक्तविन्दुसमं पुष्यं वक्ष्मणाकारमुयते ॥३३८॥ लक्ष्मणा गर्भदा गीता सरा हप्या विदोपनुत् ॥३३॥ अय मसिरोहिणीनामगुणाः । मांसरोहिण्यतिरहा हत्ता चर्मकसा वसा ॥३४०६ स्यान्मासरोहिणी कृप्या सरा दोपत्रयापहा ॥३४१॥ पथ अस्थिसंहारकनामगुणाः । अस्थिसंहारको वचवल्लरी फोटुघण्टिका । वयानी ग्रन्थिमान् वचमोक्ता स्यादस्थिष्टलाः ॥३४२॥ अस्थिसंहारकः शीतो कृप्यो वातहरोऽस्थियुक् ॥३४३॥ अथ अर्कद्दयनामगुणाः। अर्कः सूर्य्याद्धयः क्षीरी सदापुप्पो विवर्तणः । मन्दारो वसकोलकॊ राजाद्वो दीर्घपत्रकः ॥३४Bn पर्कद्दयं शतवातकुष्ठकण्ड विपवणान् । निहन्ति शोहगुल्मायकत् ने मोदरक्रिमोन् ॥३५५४ प्रथ करवीरदयनामगुणा । करखोरोऽवहा खेतपुप्पा स्याच्छतपुष्पकः । रतपुष्पोपरयण्डो लगुड' करयोरक: ॥३३॥ करवीरदयं नेवगोफकुष्ठनणापहम् । लपूर्ण समिका भनितं विषवन्मतम् ॥१४॥ प्रय धत्तूरनामगुणाः। धत्तूरः कितयोः धूतॊ देवता मदन. गठः । उन्मतो मातुलस्त रो तरकः कनकाशयः ॥३५८० ·सर्वोषधिनामगुणानां निघण्टौ घरी मदवाग्निवान्तिकुष्तरकुष्ठनुत् । उष्णो गुरुवाणनेमकाण्ड झमिविपापहः ॥३४॥ प्रध कचिकारोनामगुणाः। कलिकारी वनिमुखो लाजली गर्भपातिनी। विशल्या इलिनो शोरी प्रमाता गुलमुष्पिका ॥३५॥ विधदुलकाऽग्निजिता च कधिता पुष्पसौरमा। वह्निशिखाऽग्निका या नसरन्धी च सा ऋता ॥३५॥ कलिकारी सरा कुठशोफार्मोवणशूलजित् । तीक्ष्योप्या क्रिमिनुल्लघी पित्तला गर्भपातिनी ॥२५२॥ अथ कुमारीनामगुणाः। कुमारी मण्डला माता गृहकन्याऽतिपिछला। रसायनी करटकिनी सवराया वनीया ॥३५॥ कुमारी भैदिनी शौता यसतमोहकफज्वरान् । निहन्ति प्रन्यिविस्फोटपित्तरसात्वगामयान् ॥३५४॥ पथ भगानामगुणाः। भनाङ्गजा मातुलानी मोहिनी विजया जया ॥३५॥ मया कफहरा तिला पाहिणी दीपनी लघुः । तीयोगपित्तलानाहमदशमाऽग्निवहिनी पथ कानोनामगुणाः। काधनी शोणफलिनी काकायुः काकवरी ३५०॥ कावनी स्तन्यदा मूभ्यथादोपवयामहा १५८० पथ दुर्याहयनामगुणाः। दूर्गा गया गीतकरी गोलोमो मतपर्विका। पन्या मेता सदगड़ा मार्गवी दुर्मसारका २५८ दूगां पिमा विसपांमयर पिसकरदाहजिन ..

·7
1, “अभयादिवर्ग
३५
अथ गडदुर्वानामगुणाः।
गडदूर्वा मत्स्यगन्धा मत्स्याची शकुलादनी ॥३६१॥
गण्डदूर्वा हिमा लोहद्राविणो ग्राहिणी लघुः ।
दाहटणाबलासासकुष्ठपित्तन्वरापहाः ॥३६२॥
अथ काशनामगुणाः।
काशः सकाण्ड काशेचुः ऋपोकः खेतवासरः ।
रक्ष्यारिकेचुकाशच स चैवेक्षुरसः स्म तः ॥३३३॥
कासकच्चारमदाहासपित्तक्षयकरो हिमः ॥२३४॥
अथ कुशनामगुणाः।
दर्भा यहिः कुभस्तीक्ष्णः सूचनो यन्नभूषणः ॥३६५॥
दर्भः कच्छाश्मपित्तवस्तिनुत् कयाराजित् ॥३६६॥
अथ मुञ्जनामगुणाः।
मुष्मः सुरा स्थूलदर्भो वाणाहो ब्रह्मामेखलः ॥३६॥
सुनोऽनुष्णो विसर्पासमूत्रवस्त्यचिरोगजित् ॥३६८॥
अथ नलनामगुणाः।
भलोरन्धी पुष्पमृत्युर्दमनोऽनन्तकः पिटः ॥६६८।।
भलो मूवातिदाहासकफपित्तविसर्पजिस् ॥३७०॥
अथ पंचनामगुणाः।
यंगो पेणु कीचक: स्यात् कारस्त्वचिसारकः १९०१॥
वंशः सरो हिमः पित्तकफदाहाम्रगोफजिस्।
सकरीरो गुरुभंदी अपलो धातपित्तलिन् ।
तथा भेदकोऽत्युष्य. कफनो वातपित्तजित् ॥३२॥
अय जवानीनामगुणाः ।
जयानी जवनी तौमा तुरुष्का मदकारिणी ॥३७॥
सथानी बीवनी ना पाहिणी मादिनी गुरुः ॥१०४॥

·." - सर्वोपधिनामगुणाना निघण्टी। प्रय समतिलनामगुणाः तिलभेदः पतिलः शुनपुग्यो लसत्फलः ॥३७॥ हयो घल्यः खसतिला नेमलो वातन्द्गुिरुः । वन्कलस्तस्फलोती रूची पाही विशेषतः ॥३९॥ अथ अहिफेननामगुणाः। आफूकम्तद्रमोह तमहिनं सफेनकम् ॥३०॥ पाफूकं शोपर्ष ग्राहिम वातपित्तलम् ॥३७८॥ अथ शिलिहिएटनामगुणाः। छिलिहिण्टो महामूलः पातालो गरुडाधयः १३०८ बिलिहिण्ट' परं वृया नेमल: पवनापधः ॥३८०१ यो राजा मुपतिलकः कटारमल- म्त न थीमदनपेण निर्मित। पन्येऽभूमदनविनोदनापि पूर्णो वर्गोऽयं ललितपदाधितोऽभयादिः ८१ अति प्रभयादिप्रथमवर्गः। - अध शुगठ्यादिवर्गः। भी मद्रपिराजितमध्यमनन्तं श्रीरुचिपरं परमधरमेकम् । श्रीमदनधिसिनाय' मदा ते विपशुपदं विपदं पिनिधन ॥१॥ प्रय गुदीनामगुणाः। पुण्ठो वितीप, यि फटुभद्रं कटकटम् । महौषधं रावरं नागरं विमेषजम् ॥२॥ गाडी थामवातमो पाचनी फटका नघुः । पिग्धोया मधरा पा साफपातपिबन्धनत् ॥

·शुरादिवर्गः। वृथा वा वमिवासकासशूलहदामयान्। इन्ति नौपदशोफामानाहोदरमारुतान् ॥४॥ अथ पाकनामगुणाः। कटरा दीपनं वृथं रुचमाईकनागरम् । खासकासवमोहिक्कावातले मविवन्धनुत् ॥५॥ पाचनं रोचनं वयं कटूण वद्भिदीपनम् । वातप्रकोपशमनं पाचनं शोथहृत् परम् ॥६॥ भोजनादौ सदा पथ्यं जिद्धाकण्ठविशोधनम् । पव्यतारसवीर्यत्वात् तत्परन्तु कफापहम् ॥७॥ काञ्चिका, सलवणं दीपनं पाचनं परम् । वातप्रकोपशमनं हर्पण लवणार्द्रकम् ॥८॥ अन्यदपि। पार्द्र कं शृङ्गवेरन्तन्महीपधमुदाहृतम् । पाक नागरगुणं भेदनं दीपनं गुरु ॥८॥ अथ मरिचनामगुणाः। मरीच वसिज तीक्ष्ण मलिनं श्यामभूपणम् ॥१०॥ मरोचं कटुकं तीक्षा दोपन कफवातनुत्। उष्ण पित्तकरं रूपं खासशूलक्रिमीन् जयेत् ॥२१ तदा मधुर पाके नात्युष्ण कटुक गुरु । किञ्चित्तोष्णगुणं श्वेमप्रसेकि स्थादपित्तलम् ॥२२॥ अथ पिप्पलीनामगुणा । पिप्पली घपला फणा मागधी मगधा कणा। विश्खोपकुल्या वैदेही गोण्डी स्यात्तीक्ष्णतण्डुला ॥१३॥ पिप्पली दोपनी वृथा खादुपाका रसायनी। प्रत्यणा कटुका खिग्धा कफवातहरा लघुः ॥१४॥ पित्तला रचनो हन्ति म्नासकासोदरज्वरान् । ४

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्दी
कुष्ठप्रमेहगुलमार्गः मोशूलाममारतान् ।
आर्द्रा कफमदा निग्धा शीतला मधुरा गुरुः ॥१५॥
अथ वूषणचतुरूपणनामगुग्णाः ।
विश्लोयकुल्यामरिचः षणं कटुकं कट।
व्योपं कटुवयं तत् स्यात् सन्धि चतुरूपणम् ॥१६॥
दूरपणं दीयनं हन्ति वासकासत्वगामयान् ।
गुलामेहकफस्थौल्यभेदःझोपदयोनसान् ॥१७॥
अथ पिप्पलीमूलनामगुणाः।
कणामूलं कटुग्रन्यि पिप्पलीमूलमुपणम् ।
पड्ग्रन्थि ग्रन्थिकं भूलं मागधं चटकाधिरः ॥१८॥
दीपनं पिप्पलीमूलं कटूण पाचनं लघु ।
रूपं पित्तकर भेदि कफातोदरापहम् ॥१८॥
अथ चव्यतत्फलनामगुणाः ।
चव्यं चरणमुच्छिष्टश्चविका कोलवशिका ॥२०॥
पिप्पलीमूलवत् तस्याविशेषाद गुदजापहम् ।
चयपुष्प गरवासकासचयविनाशनम् ॥२१॥
तत्पलं येयसी हस्तिमागधी गजपिप्पली ॥२२॥
गजष्णा कटुतने अनुत् वविदिनी।
उष्णा निहन्त्यतीसार शासकण्डामयक्रिमीन् ॥२३॥
अथ चिवकनामगुणाः।
चित्रको हुतभुग् व्यालो दारुणो दहनोऽरणः ।
अग्निमाली हवि.पाची वजिनामा विशेषतः ॥२४॥
चित्रका कटुक: पाके यष्टिकरपाचनो लघुः ।
रुधोयो पहणोकुष्ठयोफार्गः कमिकासजिम्।
मानिलहरो प्राहो तछाक मेमयातनुत् ॥२५॥

·२८
शुण्ठादिवर्गः।
अथ पञ्चकोलपडूपणनामगुणाः ।
पिप्पली भागधोमूलचव्यनागरचित्रकः।
पञ्चकोलं कफानाहगुल्मशूलारचौन् जयेत् ॥२६॥
मरिचेनयुतं तत्तु पडूपणमुदाहृतम् ॥२७॥
अथ शतपुष्पादयनामगुणाः।
गतपुष्पा शतधोपा शताङ्का कारवी मिसिः।
अवाक्पुप्पी त्वचि छता सेनिका मागधीऽपरा ॥२८॥
मसपुष्पा लघुस्तीणा पित्तकदोपनो कटुः ।
उष्णा ज्वरानिल भवपशूलाक्षिरोगजित् ।
सेनिका तद्गुणा प्रोता विशेषाद योनिशूलद्वत् ॥ २८॥
भय मिथ यानामगुणाः ।
मिया मिशिशालीनौ शालो गीतशिवा मता ॥३०॥
मिर्थया दीपनो हृद्या बदविक्रिमिएकानुत् ।
रुक्षोणा तत्फलं कासवमिझे मानिलान् जयेत् ॥३१॥
अथ वनमेथीनामगुणाः।
मैथिका वस्तिका भेलुरहित्यो वनमेथिका ॥३२॥
पहियोऽस्पगुणस्तहत् वाजिनां स तु पूजितः ॥३३॥
पथ अजमोदानामगुणाः ।
अजमोदाऽत्युपगन्धा मोदा इस्ति मयूरक ।
खराका कारयो वसो वस्तमोदा च मर्कटः ॥३४॥
अजमोदा कटुस्तीक्ष्णा दीपनो कफवातनुत् ।
उया विदाहिनी द्या वृथा बहमला लघुः ।
नेतामयतमिच्छर्दिदिकावस्तिरुजी जयेत् ॥३५॥
पथ जीरकश्तियनामगुणाः ।
जोर दो मामाजी कम्जोरकम् ॥२६॥
जीरक जरणं करा वर्षाकालो सुगन्धिकम् ॥३७॥

·४० सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। - कालिका बाप्पिका कुञ्चिः कारवो चीपकुश्चिका। पृथ्वीका सुसबो पृथ्वी स्थूलजान्य पकालिका ॥३८॥ जीरकत्रितयं रूतं कटूपणं दीपनं लधु । संग्राहि पित्तलं मध्य गर्भाशयविशुदिकत्। चक्षुष्यं पवनाभानगुल्मच्छर्दिबलासजित् ॥३८॥ अव यवानीनामगुणाः। यवानो दीप्यको दोग्यो दोपनोया यवानिका। यवसाधोग्रगन्धा स्यात् ययादा भूकदम्बकः ॥४॥ यवानी पाचनी रच्या तीक्ष्णोणा कटका लघु: वातले मोदरानाहगुल्मशूलक्रिमीन् जयेत् ॥४१॥ अथ यवानिका(खोरासानी)नामगुणाः । यवानिका यवानी स्यासौहारो जन्तुनाशनः ॥४२॥ चौहारस्तत् गुगणः प्रीतो विशेषात् क्रिमिनाशनः ॥४२॥ अथ अजगन्धानामगुणाः। अजगन्धा पूतिकीटा वर्वगे पूतिपर्वरः । कारवी खरपुष्पा च तुगी पूतिमयूरिका 1881 प्रजगन्धा कटुस्तोतया रूचा हृद्याऽग्निवईनौ। दृष्टिमान्यप्रदा लघो शुक्रवातकफापहा ॥४५॥ अथ पचानामगुणाः। यचोप्रगन्धा गोलोमो पड्मन्या जटिनो मता। जटिमा सपोइन्या नोमगा इमवत्यपिaa वचोणा कटका तिला वामनी परभितत् । अपग्मारकफोन्मादभूतगूनामिलान जयेत् ॥४७॥ पथ पुपानामगुणाः। हपुपा यपुपा विमा विगन्धा विमगन्धिका ४ ·। शुण्यादिवर्गः। ४१ . हपुपा दोपनी तिता कटूपणा तुपरा गुरुः । पित्तोदरसमीरार्गोग्रहणोशोफगुल्मजित् n४६॥ अथ विडङ्गनामगुणाः । विड़ा' जन्तुहननं किमिनं क्षुद्रतण्डला। भूतनी तण्ड ला घोपा कराला मृगगामिनी ॥५०॥ बिडझं कटु तितोष्ण रू वहिकरं लघु । गुल्मामानोदरलेपमिमिवातविबन्धनुत् ॥५१॥ अथ धान्याकनामगुणाः। धान्याकं धान्यकं धान्य धानयञ्च वितुबकम् । कुस्तुम्बु रु तदा त धानी धानेयकालुका: ॥५२॥ धान्यकं तुवरं निग्धमवृष्यं मूवलं लघु। हृद्यं रूपं बदविटकं स्वादु पाके विदोपनुत् ॥५२॥ पाचर्म शासकासासटप्णामार्श: मिमीन जयेत् । पादन्त तद्गुणा स्वादुर्विशेषापित्तनाशिनी ॥५४॥ अथ हिश पत्रीदयनामगुणाः। हिङ्गपत्रो पृयुम्रान्ची पृथ्योका दारुपत्रिका । वाप्पिका कारवी तज्ची बिस्विका दीर्घिका तथा १५५॥ दिन पत्रोऽपरा वैणपत्रो हिड्नु शिवाटिका। जन्तुका रामठो नाडी पिण्डा हिड्फला मता ॥५६॥ हिशपत्रीदयं हृद्य तीक्ष्णोथ पाचनं कटु । दवस्तिरुप विधार्गःले सगुल्गानिलापहम् ॥५७॥ प्रय हिनामगुणाः। हिवाहीकमयुयं रामठं भूतनाशनम् । पगूदगन्धा जरयं जन्तुघ्नं घूपधूपनम् ॥५॥ ङ्गिण पाचनं रुयं तीरपोण कफयातनुत् । शूनगुरुमोदरानाइक्रिमिजित् पित्तवईनम् ॥५८॥ .

·४२
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ।
अथ वंशलोचनानामगुणाः ।
वंशजा वैणवो क्षोरी त्वक्क्षीरी वंशलोचना।
तुगाक्षोरी तुगावंधो वंशक्षोरी शमा सिता ॥
वंशजा हहणी कृष्था शीतला मधुरा जयेत् ।
वणाक्षयज्वरग्यासकासपित्ताम्रकामलान् ॥६१॥
अथ सैन्धमामगुणाः।
सैन्धवं सिन्धुझं शुई माणिमन्य पटूत्तमम् ॥३२॥
सैन्धवं मधुर हृद्यं दीपनं गोतलं लघु।
चत्तुष्यं पाचनं निग्ध वृष्यं दोपवयापहम् ॥६३॥
अथ सौवचलनामगुणाः।
गोवर्चनं सुगन्ध्याचं रुच्यकं हृद्यगन्धकम् ॥१४॥
सौवर्चलं पङ्गिकरं कटूण विशदं लघु ।
उहारशुदिदं सूक्ष्म विवन्धानाहशूलजित् ॥६५॥
अथ विडनामगुणा।
विडं कृत्रिमक पाक्य धूत द्राविडमासुरम् ॥६६॥
विड लघूर्ण विष्टभि शूलहहौरवारचोः ।
इन्तानाहयाफो शूलमधीवाताऽनुलोमनम् ॥६॥
अथ सामुद्रकनामगुणाः ।
सामुद्रं वारिसम्भू तमझोवमासुर तथा ॥६॥
सामुद्र दीपन खाटु नात्युष्ण भेदनं कटु ।
में पल यातनुत् तितमरूक्ष नातिपित्तलम् ॥६८॥
अथ श्रौद्भिदनामगुणा।
प्रोद्भिदं भूमिजं भोमं पार्थिव प्रथिवीभवम् ॥७॥
ओजिदं रताल सूक्ष्म लघु वातानुलोमगम् not
अध गण्डनामगुणाः।
गण्डाख्यं रोमलपए रोमं भाकम्भरीभवम् ॥७२॥

·-- शुण्ठयादिवर्ग। गएडाख्य लघु, वातघ्नमत्युष्ण भैदि मूबलम् ॥७३॥ अथ क्षारनामगुणा । झार पांशुभव वौषमीपर पाशव वसु ॥७४॥ क्षार गुरु कटु स्निग्ध लेमल वातनाशनम् ॥७॥ अथ काचलवणनामगुणा । काच विकूट पाया लपण काचसम्भवम् ॥७॥ वाच दीयनमत्युषण रत्तपित्तविवईनम् ॥७॥ अथ यवक्षारखर्जिकाक्षारनामगुणा । यवक्षार शूकपाक्यो यवशूको यवाग्रज ॥७८॥ स्वर्जिका वर्जिकापाक्य सुखपाक्य सुवचिका ॥७en यवक्षारोऽग्नितत् वात मखासगलामयान् । पामार्शाग्रहणीगुप्लायवतमीहरुजो जयेत् ॥२०॥ स्वर्जिकान्यगुणा तम्माविशपात् गुल्मशूलनुत् ॥१॥ अथ टवानामगुणा । टतणो मालतीजातो दावी लोहविशुदिद ॥२॥ टक्षणोऽग्निकरो रूक्ष कफनो वातपित्तजित् ॥३॥ अथ सुधाक्षार(चूर्ण)नामगुणा । सुधाध्य सुधा सोधभूपण कटुशर्करा ॥४॥ मुधाचारोऽग्निसद्धाग पाको लेदो विदारण ॥८५n अथ सरंक्षारनामगुणा। पलाशतिननालखदष्ट्रकाकदलीभवा । अपामार्गाऽमहुण्डामोक्षकादिसमुभवा ॥८६॥ धारा पहिममा सर्वे पाचना भैदिदारणा । लघव केदिनम्तीमा शमला दृष्टिनागना con বিল গনি বিশ্বাষীনা। यत्नाइवलासामगुल्लागाग्रहणोक्रिमोन् ।

·सर्वोपधिनामंगुणानां निघण्ट्री
यो राना मुपतिनकः कटारमल
स्तेन धीमदननृपेण निर्मितेऽव ।
पन्य भन्मदविनोदनानि पृष:
गुएलादिः खलु भिपनो हिताय वर्गः ॥८॥
सति गएठादि दितीयवः
.
---
यघ कर्पूरादिवर्गः।
पारोग्योपानी नववशयीभि-
यानं विनोदास्परिचुमिताम्यम्।
पोष्ठ पिवन्त प्रतिपदन्त-
मापर्ययुतं हरिमाययामि ॥१॥
पय कपूरनामगुणाः।
कर्पूर: स्फटिकयन्द्रः सितामो हिमयालुकः।
हिमोपल: शीतरजो भृतिकस्तु हिमादयः ।
हिमाद्धो धनसारय चन्द्राद्धयापि गीयते ॥ २॥
कपूरः भोसलो दृष्ययनुष्यो लेखनो लघुः ।
कफदाहास्यबेरम्यमैदागीयविपापहः ॥ ३ ॥
पथ कस्तूरिकादयनामगुणाः ।
कस्तूरिका मृगमदो वेधमुख्या मृगाएइजः ।
मृगनाभिरथाऽन्या स्याप्सताकस्तूरिका मता ॥ ४ ॥
कस्तू री गुमला गुरु कटुका कफशीतजित्।
उरणा इन्ति विषयर्दिशोफदौर्गन्थ्यमारतान् ॥ ५ ॥
लताकस्त रिका तहदेवा शोता नघुस्तथा ॥ ६ ॥
अघ मार्जारीनामगुणाः।
मार्लारी पूतिका पूतिकमा स्याद गन्धचेलिका ॥ ७ ॥
मार्जारी वान्तिमाधत्ते चतुष्या कफयातजित् ॥८॥

·४५
कर्पूरादिवर्गः।
अथ खेतचन्दननामगुणाः।
चन्दनं तिलपर्ण"स्यान्महाहं वेतचन्दनम् ।
भद्रथियं मलयज गोगीर्ष गन्धसारकम् ॥८॥
चन्दनं शीतलं रूपं तिक्तमाद्वादनं लघु ।
हृद्य वयं विपश्न मनपणापित्तासदाहजित् ॥ १० ॥
अध रतचन्दननामगुणाः ।
रक्षचन्दनमुद्दिष्ट लोहितं क्षुद्रचन्दनम् ।
तामसारं रतसारं ज्योतिःसोमय रञ्जनम् ॥११॥
रक्तं शीतं गुरु स्वादु छर्दिळणास्रपित्तनुत् ।
तिमा नेवहितं वृष्यं धरतविपापहम् ॥ १२ ॥
अथ पीतचन्दननामगुणाः ।
कालीयकं पोतसारं पोतं नारायणप्रियम् ॥ १३ ॥
कालीयकं रक्तगुणं विशेषात् पवनापहम् ॥ १४ ॥
अथ वष्यागुरुनामगुणाः।
सणागुरु स्थादगुरु राजाई विश्वरूपकम् ।
बोङ्गक शीतमलिनं किमिजग्धमनायकम् ॥१५॥
कृष्णागुरूपणं कर्णाक्षिरोगनुत्पित्तलं लघु ॥ १६ ॥
प्रय कुडुमनामगुणाः ।
कुटुमं धारु पानोकं वर्ण्य मग्निशिखं वरम् ।
काश्मोरं पीतममा सहीच पिगनारुणम् ॥ १७ ॥
कुदम कटुकं निग्धं शिरोरुगबणजन्तजित्।
उ हास्यका वर्षा व्यङ्गदोपत्रयायहम् ॥१८॥
पथ सिड्कमामगुणाः।
मिक्षक: कपिजो धूम्रस्तुरुप्कः पिण्डितः कपि: १LN
सिद्धका कुठकमा विग्धोषणः शुक्रकान्तियत् ॥२०॥

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी
यो रात मुपतिनकः फटारमा
म्तेन धीमदननृपेण निर्मितेऽय ।
पन्यभन्मदविमोदनाघि पूर्णः
गुलादिः मन भिपभो हिताय वर्ग: nen
रति गठरादि दितीययगः ।
अघ कर्पूरादिवर्गः।
पारोप्यो पागी नवयसभि-
नि विनोदास्परिचुम्मितास्यम्।
पोठं पिरन्त प्रतिवदन्त-
मागययुतां हरिमाययामि ॥१॥
प्रय कर्पूरनामगुणाः।
कर्पूर: स्फटिकपन्द्रः सिताभ्री हिमयालुकः ।
हिमोपन्नः गीतरत्रो भूतिकम्तु हिमाद्रयः ।
हिमाद्धो धनसारण चन्द्रावयापि गीयते ॥२॥
वापूरः गीतनो हयगयो लेखनो लघुः ।
कफदादास्ययेरम्यमेद गोयविपापहः ॥ ३ ॥
प्रय कस्तूरिकाइयनामगुणाः ।
कस्तूरिका मृगमदो वेधमुख्या मृगाण्डजः ।
भगनाभिरथाऽन्या स्याप्तताकस्तूरिका मता ॥ ४ ॥
कस्त री शुक्राला गुर्वी कटुका कफशीतजिन् ।
उरणा इन्ति विपर्दिशोफदीर्गध्यमारतान् ॥ ५ ॥
लताकस्त रिका तह वा गोता लधुस्तथा ॥ ६ ॥
प्रथ मार्जारीनामगुणा
माओरी पूतिका पूतिकला स्याद् गन्धचेलिका ॥७॥
मारी थान्तिमाधत्ते चक्षुष्या कफयातजित् ॥८॥

·कर्पूरादिषर्गः। हसासविषवस्त्यास्यशिरोरुग् पमिकासनुत् ॥३५॥ अथ गुडवचनामगुणाः । खर्च वरान शकलं स्वग्चीचं तनुक वरम् । लटपणे धनं भृङ्गगुड़त्वक् स्वर्णभुमिकम् ॥३६॥ बचं लणं कटुकविपदं स्वादु पित्तलम् । द्वदस्तिरोगवाता:पोनप्तफ्रिमिशुक्रनुत् ॥३७॥ अथ तेजपवनामगुणाः। पत्र दलाई तापमं तमालं रोम रोमशम् ॥३८॥ पत्रमुपण लघु ले मनासार्थोऽनिलापहम् ॥३८॥ अथ मागकेश मगुणाः । नागकेसरक नारांचाम्पेय कैगरजम् 1808 मागकेशरक रूचमुष्णं लघामपाचनम्। दोगध्यकुष्ठयोसर्पकफपित्तविषापहम् ॥ ४१ ॥ अथ विजातचतर्जातनामगुणाः । एलादि विभिरुद्दिष्ट विजात विसुगन्धिकम् ॥४२॥ चतुर्जात सनागं सहय वातकफापहम् ॥४३॥ अथ तालीसपत्रनामगुणाः। सालोसपत्र तालीस धात्रोपत्र शुकोदरम्। पर ग्रन्यिकापन पत्राट्य तुलसोच्छदम् ॥४४॥ तालोस लघु तीक्षपोष्णं सासकासकफानिलान् । रुथ निम्ति गुलामटिमान्यक्षयामयान् ॥४५॥ पथ मरलनामगुणाः। सरलो मदनराण्डो नमः योतहक्षक: १४६३ सरल. काठकांधिगदनोणी लघुः कटुः ॥४७॥ অয় স্বীকার্য। योवासो पेटको दासो योनियामः कलियमः ॥१८

·४६
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी
पथ एलवालुकनामगुणाः ।
एलवालुकमेल्यालु वालुकं हरिवालुकम् ॥२१॥
एल्वालु गीतलं इन्ति कण्ह कुाष्ठकफझिमीन् ।
हट्छर्दिकफपित्तामहम्मूबगदजित् लघुः ॥ २२ ॥
पथ जातीफलनामगुणाः।
जातोफलं जातोकोपं गालक मालतीसुतम् ॥२३॥
जातीफलं लघु स्वयं हृद्य दीपनपाचनम् ।
उष्णं कफानिलछर्दिक्रिमिपीनसकासजित् ॥ २४ ॥
प्रथ जातोपतीनामगुणाः।
जातीपत्रो जातीपर्णी मालतीपत्रिका तथा ॥२५॥
जातोपची
लघूणा स्यात् कफक्रिमिविपापहा ॥ २६ ॥
अथ लवङ्गनामगुणाः।
लव शेखर दिव्यं लवं चन्दनपुष्पकम् ।
श्रीपुष्प देवकुसमं भृङ्गारं वारिसम्भवम् ॥ २७॥
लवङ्ग लघु चक्षुष्यं वद्य दोशनपाचनम् ।
शूलानाहकफलासकासछर्दिचयापहम् ॥ २८ ॥
अथ कदोलनामगुणाः ।
कक्षोल कटुक कोल मारोचं माधयोचितम् ॥२८॥
कहोलमुष्णहृद्रोगकफवाताम्निमान्यनित् ॥ ३० ॥
अथ सूक्ष्म लानामगुणाः।
एला त्रुटिश्चन्द्रयाला बहुला निष्कुटिस्त्व सा।
कपोतवर्णा सूक्ष्म ला कोरङ्गो द्राविड़ी मता ॥३१॥
एला सूक्ष्मा कफखासकासार्णीमूवचनुत् ॥ ३२ ॥
अथ स्थलेलानामगुणाः।
स्थुलैला बिपुटा कन्या भद्रेला विदिवोद्भवा ॥३३॥
स्थूलेला रोचनौ तीक्ष्णा लघूणा कफपित्तजित् ॥३४॥

·कर्पू रादिवर्गः। लाप्सविपरस्यास्यशिरोरुग् वमिकासनुत् ॥३५॥ अथ गुडत्वचनामगुणाः। त्वच वराग शकलं त्वग्चीचं तनुक वरम् । लटपर्ण धनं भृङ्गगुडत्वक् स्वर्णभूमिकम् ॥३६॥ वचं लणं कटुकविपदं स्वादु पित्तलम् । हृदस्तिरोगवाता:पोनप्तक्रिमिशुक्रनुत् ॥३७॥ अथ तेजपवनामगुणाः। पत्र दलाई तापमं तमाल रोम रोमशम् ॥३८॥ पत्रमुष्ण लघु ले मायाऽनिलापहम् ॥३८॥ अथ नागकेशरनामगुणाः । मागकेशरक नाग चाम्पेय केशरङ्गाजम् ॥४०॥ मागकेशरक क्षमुष्य लघामपाचनम्। दोर्गन्ध्यकुष्ठवोसर्पकफपित्तविषापहम् ॥ ११ ॥ अथ विजातचतुर्जातनामगुणाः । एलादि विभिरुद्दिष्ट विजात विसुगन्धिकम् १४२॥ चतुर्नात सनाग तहय वातकफापहम् ॥४३॥ अध तालोसपत्रनामगुणा। तालोसपा तालोस धावोपत्र शुकोदरम्। अपर पन्यिकापन पत्राढा तुलसीच्छदम् ॥४४॥ तालोस लघु मोरयोष्ण शासकासकमानिलान्। रुथ निहन्ति गुल्मामवद्धिमान्यसयामयान् ॥४५॥ अथ मरलनामगुणाः। सरलो मदनपण्डो नमेरु पीतवृक्षक: NBE! सरल फण्डकर्णाधिगदनोणे लघुः कटुः ।४७१ पर श्रीवास्नामगुणाः। योवासी पेटको दामो यौनियाम. कलिम ४८|| ·४९ सर्वोपधिनामगुणना निघण्टी ५ योवासः कफमाक्षिरोगवासहरः सः ॥४॥ श्रथ वालकनामगुणाः वालक वारि होयरम्पिङ्गमाचमनं कचम्। उदोय पञ्चमन्या वहिष्ठ गन्धमूलकम् ॥५०॥ वालक भीतलं रूक्षं लघु दीपनपाचनम् । रतपित्तन्वरलेपदाहरणावणापहम् ॥५१५ अथ नटामांसीदयनामगुणाः । मांसी सटा भूतकेशी ऋथ्यादा नलदं गिरडा ॥३२॥ क्षणाऽन्या पूतनाकैशी गन्धमांसी पियाचिका ॥५॥ मांसी हिमा विदोपासदाहवोसर्पकुष्ठजित् ॥५४॥ अथ उगीरनामगुणा उपोरमभय सेव्य योरं वीरणमूलिका ॥५५|| उशीर पाचन गोत स्तम्भन कफपित्तमित्। तृष्णामविपवीसर्पदाइकवणापहम् १५६५ अघ रेणुकानामगुग्याः। रेगाका कपिला कौन्ती पाए पनी हरेसुका ॥५॥ रएका पित्तला मध्या यमित गर्भपातिनी १५८॥ अध प्रियङ्ग नामगुणाः। मियग, फनिनी मामा कान्ताधा नन्दिनो ससा ॥५॥ प्रियङ्ग गोतलो यान्तिटारपित्तनराममित् । मुखकान्तिप्रजननो गारदीगन्धानायनः .. पथ परिपलगामगुणाः। परिपेल नव वन्य गुहा परिपनवम् ॥११॥ परिपेल हिम या कुठायकफपित्तमित् ॥१२॥ घर भनेयमागगुणा। शेनेयं म्यपिरम मिजापुष मिलीद्रयम् ।।३।।

·कर्पूरादिवर्गः। शैलेयं शीतल हवं कफपित्तहरं लघु ॥ ६४ ॥ अथ लामञ्जकनामगुणाः। लामन्नकं जलाधारं दोर्घमूलं जलाशयम् । इष्टकापथकं शीघ्रममृणालं मुनालकम् ।। ६५ । सामज्जक हिमं कच्छदाइदोपनयास्रजित् ।। ६६ ॥ अथ कुन्दुरुनामगुणाः। कुन्दुरुमचकः कुन्दः गोपुरो भीषणो बली ॥ ७ ॥ कन्दुरुः खेदपवनने मनमज्वरापहः ॥ १८ ॥ अथ गुग्गुलुनामगुणाः। गुग्गुलुः कालनिर्यासो महिपाक्षः पलद्धपः । जटायुः कौगिको धूतौ देयधूपः शिवः पुरः ॥ ६८ ॥ गुग्गु लुर्विशदस्तितो वीर्योष्णो मधुरः सरः । भग्नसन्धानरूद सृथः सूक्ष्मः सर्यो रसायनः ॥ ७० ॥ दीपनः पिच्छलो बल्य, कफवातव्रणापची। मैदोमहासयातास क दकुष्ठाममारुतान् ॥ ७१ ॥ पिडकाग्रन्थिशोफार्गोगण्डमालाक्रिमीन जयेत् । म नको हहणो दृष्य पुराणस्त्वतिलेखनः ॥ २ ॥ अथ रालानामगुणा । राला सरसो यक्षपसोऽग्निवलमः । ललनः सालनिर्यासो कल, कन्नलजय स' ॥ ७३ । राला हिमा गुरुमितता कपाया प्राहियो जयेत् । दोपासख दयोमर्पविपत्रणविपादिकाः ॥ ७४ ॥ अथ स्वीणेयकनामगुग्णा. स्वर्णियक पार्टियूड शुकवई शकचादम् ।। ७५ ॥ स्थोणेयं शीततं दृष्य मेध्यं दोपवयानजित् ॥ ६ ॥ ५ ·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ अथ चोरकनामगुणाः। चोरकः कितवथरडा दुप्पवः शशितो रिपुः ॥ ७७॥ चोरः स्वादुर्लघुः शीतः कुष्ठवातकफासजित् ॥ ७ ॥ अथ मुरानामगुणाः। मुरा गन्धवती दैत्या गन्धाव्या सरभिः कुरिः ॥ ७८ ।। मुरा गोता लघुः कुष्ठग्रहपित्तानिलासजित् ।। ८० ॥ अथ कचुरनामगुणाः। कचूंरो द्राविड़ो गन्धमूलको दुर्लभः गटो॥८॥ क—री दीपनो रुच्यः कुष्ठाझेत्रणकासनित्। उष्णो लघुर्जयेत् खासगुल्मयातकफक्रिमीन् ॥ २॥ अथ शटोनामगुणाः। गटी पलाशी पड़ ग्रन्या सव्रता गन्धमूलिनो॥२॥ शुटी तिक्ता ज्वरामारकासजिद पाहिणी लघुः ॥८४ ॥ अथ स्मृकानामगुणाः । सकाऽसक् वामणी देवी निर्माल्या कोटिका मधूः ॥५॥ स्सका स्वादु धिमा हप्या कुठाऽमरीविदोपनुत ॥९॥ अथ प्रन्थिपर्ण नामगुणाः। ग्रन्धिपर्णी नीलपुष्पः शुकपुष्पं शुकच्छदम् ॥८॥ ग्रन्यिपर्णो लघु स्तित: याटूष्णः कफयातजित् ॥८८॥ पथ नलिकानामगुणाः। ननिका नर्तको शून्या निमंध्या धमनो नटी ।। ८८ ॥ नली पित्तासजित् गीता पाया कुष्ठरुजित् ॥८॥ भय पनयनामगुणाः । पद्मक मानयवारूपोतराव सप्रमः॥८॥ पाकं दाइपिम्फोटकुठभासपित्तात् । गर्भसंस्थापन गीतं समाधीसर्पदाइजित् ८२॥

·कर्पूरादिवर्गः।
५१
पथ प्रपौण्डरोकनामगुणाः।
प्रपौण्डरीक पौण्डाई गतपुप्प सुपुष्पकम् ॥३॥
पौण्ड्राझं शकलं शीत पहुष्यं नमपित्तजित् ॥४॥
भय तमरइयनामगुणाः ।
तगरं वहिणं जिम धकाझं नहुयं नतम् ।
अपरं पिण्डतगरं दीनं कटु महोरगम् ॥४५॥
तगरं मधुरं स्निग्ध तिलोणं लघु भूतजित् ।
विपापमारमू क्षिरोगदोपत्रयापहम् ॥६॥
थथ गोरोचनानामगुणाः।
गोरोचना रचिौरो रोचना पिङ्गला मता।
मङ्गल्या गौतमो मध्या वन्द्या गोपित्तसम्भवा 12॥
रोचना शीतला वश्या गर्भसावग्रहास्रजित् ॥८॥
अथ नखहयनामगुणाः।
नयालो नखरः शुक्ति हनु गहनुः खुरः।
गफः गड्डो व्याघ्रनखमन्यत् व्याघ्रसलं पदम् ॥een
नवयं ग्रह भवातासज्वरकुष्ठजित् ।
नघूष्ण' शकलं वयं दद्य स्वादु विपापहम् ॥१०॥
पथ पत्तननामगुग्णाः ।
पत्ता पहरागं स्यादनाकाष्ठं कुचन्दनम् ।
सुरगदं मुरङ्गश्च पक्तूरं पटरनकम् ॥११॥
पत्ता मधुरं गोतं पित्तो पत्रणास्रजित् ॥१२॥
प्रय लाचाऽनताकनामगुणाः।
नाचा निर्भरर्मना रहा द्रुमय्याधिः पलापा।
क्रिमिजाजतु दीप्ताहा यायकोलसाको मतः ॥१३॥
माता वयो हिमा बल्या मिधा समासपित्तजित्।
वणीरक्षितवीमपंक्रिमिकगदापहा ॥१४॥

·५२ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ अलताको गुणस्तद वद विपाद व्यङ्गनाशनः ॥१०॥ अय पर्पटीनामगुणाः। पर्पटी रचनो कपणा जतुका जननी जनी R२०६॥ पर्पटो वर्णदा शोता कफपित्तामकुष्ठजित् ॥१०॥ अय पद्मिनोकरविणोनामगुप्ताः । पद्मिनो विसिनो जेया नन्निनी सूर्यवल्लभा १.cn कुमुहतो करविग्यो कुमुदिनुरडुपमिया १०८ पद्मिनी गोतन्ना गुर्वो पित्तो पवियामजित् । रूचा विष्टम्मिनो स्वादुस्तहत् कुमुदिनी मता ॥११॥ अव परचारिणीनामगुणाः । पद्मचारियतिचरा पद्माता चारटी मता ॥१११ पद्माऽनुणा कटुस्तित्वा कपाया कफवातमिस् । मूवक्षाऽश्मशूननो हासकासविपापहा ११२॥ अथर्वतकमलनामानि । कमन्न खेतमभोजं सारम मरसीरहम् । महमपत्रं योगदं गतपत्रं कुगेगयम् १२१३॥ पकह तामरम राजीवं पुष्कराइयम्। प्राजमम्भोरुह पद्म पुण्डरीकं च पडनम् । ननं मरीज नलिनमरविन्दं मदोत्पन्नम् ॥११४३ पय रमोत्पलनामानि । रजोत्पनं कोकनट इसकं रखमध्यकम् ॥११॥ पव नीलोत्पमनामानि। नीलोत्पनं कुयलय भमिन्दोवरं मतम् । ११५॥ अप कुमुदनामानि। गतं कुपनयं प्रो कुमुदं और मुन् १११ 5 ·कपूरादिवर्गः। अघ कमलादिगुणाः। कमलं गीतलं वयं मधुरं कफपित्तजित् । वृणादाहासविस्फोटविषवीसर्पनाशनम् ॥११॥ तस्मादल्पगुणं किञ्चिदन्यतोत्पलादिकम् ॥११॥ अथ कतारनामगुणाः। कद्वारं इस्सपायोज सौम्यं सौगन्धिकं महत् ॥१२०॥ कद्वारं ग्राहि विटम्भि रुचं गुरु सुशीतलम् ॥१२१॥ अथ किचल्कनामगुणाः। किञ्चलकः केशरं गौरमापीतं काञ्चनाद्वयम् ॥१२२॥ किल्लल्कः गोतलो ग्राहो रक्तार्थःकफपित्तजित् ११२३॥ अथ पद्मवीजनामगुणाः। पद्मवोज त गालोध पद्मानं पद्मकर्कटी ॥१२४॥ पद्मयोजं हिमं म्याद गर्भसंस्थापकं गुरु । कफवातकरं बल्यं ग्राहि पित्तासदाहजित् ॥१२५॥ अथ मृणालशालूकनामगुणा'। मृणाल विसमभोज नालञ्च नलिनीरहम् ॥१२६।। पद्मादिमून गाम्नूकं शालीनं करहाटकम् ॥१२०॥ मृणाल शीतलं पृष्यं पित्तदाहामजिद गुरु । संग्राहि मधुरं रूपं शालू कमपि तद्गुणम् ॥१२॥ अथ जातीयनामगुणा । जाती प्रियवदा राजी मालती सुमना मता। पीता जात्यापरा पीतपुप्या काश्चनपुप्पिका ॥१२॥ जाती नधूगा मूर्दाक्षिदन्तातिव्रणरताजित् ॥१३०॥ अथ मक्षिकानामगुणाः। मामिफा मोदिनी मुक्तसन्धना मोदयन्तिका ॥११॥ गलियोणा लघुईयाघातपित्तासरोगजित् ॥१३२१ ·सर्वोषधिनामगुणानां निघण्टी अथ यूधिकाइयनामगुणाः। यूथिका हरिणी वाला पुप्पगन्धा शिखण्डिनो। स्वर्णयुष्याऽपरा पोता गणिका स्वर्णपुष्पिका ॥१३३॥ यूथी हिमानमूर्दाक्षिरोगजिस् कफवातशत् ॥१३४॥ अथ कुबजकाहयनामगुणाः । कुब्जका भद्रतरुणो वृहत्पुष्पा महासहा । शतपत्री तरुणुका कर्णिका चारकेशरा ॥१३५॥ रताऽपरा रक्तपुष्पा लाक्षापुष्पाऽतिमञ्जुला ॥१३६॥ शतपनी हिमा हृद्या ग्राहिणी शुक्रला लघुः । दोपत्रयासृजिद वर्ण्यमपरोऽपि च तद्गुणः ॥१३॥ अय केतकीदयनामगुणाः। केतको सूचिकापुप्पो जम्पू कः क्रकचच्छदः ॥१३८॥ सुवर्ण केतकी चान्या लघपुप्या सुगन्धिनी १३८१ केतको कटुका सादुर्लधु स्तिमा कफापहा ॥१४०॥ अथ यासन्तीनामगुणाः। वासन्ती सारणी कुन्दा प्रहमन्ती वसन्तजा ॥ १४॥ यासन्तो गीतला नधी तिला दोपचयामनुत् ॥१४२॥ प्रय नेपालीहयनामगुणा । नेपाली प्रेमिका लूता नापिनी वनमप्तिका ॥१४३॥ वार्पिको विपुटा त्वन्या श्रीवसी पट्पदमिया ॥१४४॥ नेपाली गीतना तिला लघी दोपत्रयापहा । काहिसुग्गरोगनी तद्गुणा वार्षिकी मता ॥१४॥ अध माधयोनामगुणा माधवो मग प: कामी पुष्पेन्ट्री भीष्टगन्धक १४६॥ माधयी मधुरा योता नघी दोपवयापहा ॥१४०० ·-- • क'रादिवर्गः। अथ चम्पकनामगुणाः। चम्पकः काचरो रम्ययाम्पेयः सुरभिथलः ॥१४॥ धम्यकः शीतलः कच्छूकफपित्तास्रवातजित् ॥१४॥ अथ पुन्नागनामगुणाः। पुवागः पाटलीपुष्पः केयरः पट्पदालयः ॥१५॥ पुधागो मधुरः गीतो रक्तपित्तकफापहः ॥१५१॥ .अथ वकुलनामगुणाः। वकुलः केशरो मद्यगन्धः सिंहो विशारदः ॥१५२॥ बकुलः शीतला नेमपित्तदन्तगदापहः ॥१५३॥ तत्फलं वातलं पाहि कफपित्तहर हिमम् ॥१५४ अथ बुकनामगुणाः। धुकः कः म्थूलपुप्पो वसुक शिवशेखरः ॥१५५॥ धुकः शीतो विपरले मपित्तकृच्छाश्मदाहहत् ॥१५६॥ अथ कुन्दनामगुणाः। कुन्दः शलः सदापुप्यो भृङ्गबन्धुर्मनोरमः ॥१५७१ कुन्दः शीतो लघु' पशिरोरुविषपित्तजित् ॥१५॥ अथ मुचुकुन्दनामगुणाः । मुचुकुन्दः क्षेत्ररक्षचिवुक प्रतिविष्णुकः ॥१५॥ मुचुकुन्दः शिरस्पीडापित्तासविपनाशनः ॥१६॥ अथ विचच्छिन्द्रनामगुणाः। भूमण्डली पिचच्छितो हिपदारपदी तथा ॥१६१॥ गीतो लघुर्विधचिवः कफपित्तविषापहः ॥१२॥ प्रय तिनकनामगुणाः। মিল: ক: স্বল্য বিবিন্নী নবন: হয় तिलकः कफनुत् कुष्ठहरोऽवष्णो रसायन; ॥१६sn .

·सपिधिनामगुणानां निघण्टी
प्रथ, गणेरुकनामगुणाः।
गणेरुकः कर्णिकारः वार्णय गणिकारिका ॥१६॥
गणेरुः शोधनः शोफस पासवणकुष्ठनुत् ॥१६६॥
अथ बन्धूकनामगुणाः।
बन्धु जीवः शरत्पुप्पो बन्ध : बन्ध का रक्तकः ॥१६॥
बन्धु कः कफलद ग्राही रक्तपित्तहरो लघुः ॥१६॥
अथ जपात्रिसन्धमापुप्पनामगुणाः ।
जपाखेतं जपारतं त्रिसन्ध्या सारणा सिता ॥१६॥
जपा संग्राहिणो केश्या त्रिसन्ध्या कफपित्तजित् ॥१७॥
प्रय सिन्दूरीनामगुणाः ।
सिन्दरो रतवोजा स्याद्रतपुप्या सुकोमला ॥१०॥
सिन्दुरो कफपित्तासटप्णायान्तिहरा हिमा ॥१२॥
अघ तुलसीनामगुणाः।
तुलसी सुरसा गौरो भूतनी वहुमञ्जरी ॥१७॥
तुलसी कटुका तिता हद्योष्णा दाहपित्तहत् ।
दीपनी कुष्ठवच्छ्रासपार्यरुक कफयातजित् ॥१७४॥
धध मण्यकनामगुणाः ।
मरमरुयकम्तीक्षाः सरपुष्पः फणिभकाः ॥१७॥
मारग्निप्रदो हृद्यस्तोपोणः पित्तलो लघुः ।
हधिकादिविपनेभवातकुष्ठकमीन् जयेत् ॥१७॥
अय दमननामगुणाः ।
दमनी मदनो दान्तो दमो मुनिसुतो मुनिः।
गन्धोत्कटो दमनको यिनीत: कुन्नुपरकः ॥१७॥
दमनोचिरकुष्ठामभेदकण्ड विदोपजित् ॥१७॥
अय पर्वरीषयनामगुणाः।
वर्षरी अर्जकः कुण्डो वैकुण्ठः स्यात् कुठेरकः ॥१७॥

·।
सुवर्णादिवर्गः।
कपित्थार्जक इत्यन्यो वटपना कठिन्नरः १०॥
कृष्णार्जकः कालमालः कराल रुपामलिका ॥१८॥
पर्वरी वितयं रूपं शोतं कटु विदाहि च ।
पित्तलं कफवातासदगुक्रिमिविषापहम् ॥१२॥
यो राजां मुखतिलकः कटारमल-
स्तेन यीमदननृपेण निर्मितेऽत्र ।
ग्रन्थ ऽभूत् मदनविनोदनाम्नि पूर्ण:
कपूरप्रभृतिसुगन्धिद्रष्यवर्गः ॥१८॥
इति कर्पूरादि तोयवर्गः।
अथ सुवर्णादिवर्गः।
यहाण्या विश्वकृतोऽपि देवा
ब्रह्मादयो यान्ति मुहुर्भवन्ति ।
अचिन्त्यकृत्यं पुरुषं पुराण
गोपवमाप्त तमुपाययामि ॥ १ ॥
पथ सुवर्ण नामगुणा।
सुवर्ण काञ्चनं हेम हाटकं तप्तकाञ्चनम् ।
चामीकर शातकुभं तपनीयं च रुक्मकम् ।
जाम्बूनदं हिरवं च कनक जातरूपकम् ॥ २ ॥
सुवर्ण गीतलं कृष्णं वयं गुरु रमायनम् ।
कान्तिकर वियोन्मादविदोषम्वरगोपजित् ।
कपायं तितमधुरं सुवर्ण गुरु लेखनम् ॥ ३ ॥
मथ रुप्यकामगुणा।
रूप्यकं रजत कप्यं तारं तं यमुत्तमम् ॥ ४॥

·५८ सर्वोपधिनामगुणानां निधण्टौ । रूप्यं शीत सरं पातपित्तहारि रसायनम् । लेखनच्च कमायाम्नं स्वादुपाकरसं गभम् । वयसः स्थापनं निध' धातूनां हितमुष्यते ॥५॥ मथ ताम्बनामगुणाः। ताम म्लेच्छमुखं शल्प नेपाल रविनामकम् । उदुम्बरं सूर्यप्रियं रताजं रक्तधातुकम् ॥ ६ ॥ ताम्म्र सरं लघु स्वादु शीतं पित्तकफापहम् । रोपण पाण्डु कुष्ठा:म्बयधुम्वासकासजिस् ॥ ७ ॥ पथ कांस्यनामगुणाः। कांस्य दीसं सोहं घोपं वझिलोहं प्रकाशकम् ॥८॥ कांस्य गुरूष्णं चतुष्पं कफपित्तहरं सरम् ॥८॥ अथ पोतलोहनामगुणाः। पोतलोहं सिंहलकं कपिलं सीकुमारकम् । वर्तलोई त्रिलोहश्च राजरोतिर्महेश्वरी ॥१॥ पोतलोहं हिमं कक्षं कटूणं कफपित्तनुत् ॥११॥ मथ रङ्गनामगुग्णाः। रङ्गक तीरफ व स्यात् करटी धनम् ॥१२॥ रङ्ग लघु सरं रूधमुष्ण मेहकफवमोन् । निहन्ति पाए सडासं दृश्यमीपय त पित्तलम् ॥१२॥ प्रय यथदनामगुणाः। यगदं रगसह रीतिहतय तम्मतम् ॥१४॥ यगद तवरं तिनं मोसन कफपित्तद्वत् । चतुष्य परमं महान् पाण्डूंसामच नागयेत् ॥१५॥ प्रध सीसनामगुणाः। सोमं धातमम नागपुरग परिपिटकम्। यरनेष्टं च भुजगो योगेष्ट लय विदुः । * ·सुवर्णादिवर्ग। ५८ सोस रङ्गगुणभेय विशेषान्म इनाशनम् ॥१७॥ अथ लोहतकिटनामगुणाः । लोहं शस्त्रायसं कुष्ठं व्यापारावतं धनम् । कृष्णायस्तन्मलं कि मण्डू रो लोहज रजः ॥१८॥ लोहं सरं गुरु खाटु कपायं कफपित्तनुत् । गोतं नेत्रहितं रूक्षं बलद वातलं सरम् । शोककुष्ठप्रमेहा गरयाण्ड क्रिमीन् जयेत् ॥१८॥ सकि तहणजेय विशेषात् पाण्ड् नाशनम् ॥२०॥ अथ पारदनामगुणाः। पारदथपलो हेमनिधिः सूतो रसोत्तमः। विनेत्री रोषणः स्वामी हरवोज रसः प्रभुः । रसैन्द्रय इति स्यातो रसलोई महारमः ॥२१॥ पारदः क्रिमिकुष्ठप्रयतुष्योणो रसायनः ॥२२॥ अथ श्रवकनामगुणाः । प्रभकं स्वच्छमाकाय पटलं घरपोतकम् ॥२३॥ पत्रं गुरु हिमं वल्य कुष्ठमेहविदोपनुत् ॥२४॥ अपर। गगनं कमिकुठमेहहा विशदं शुक्रकरच दीपनम् ।' कथितं मुनिभिय पूर्वज बलवत् शुक्रकरच सेवितम् ॥२५॥ अथ गन्धकनामगुणाः। गन्धः सौगन्धिको लेखो गन्धाश्मा गन्धपोतकः। लेलौनको बलियसा वेगन्धो गन्धको यलिः ॥२६॥ गन्धकः कटुकः पाके वीर्योष्णः पित्तलः सर.। इन्ति कुठक्षयमोहकफयातान् रमायनः ॥२७॥ अथ सुवर्णमाक्षिकनामगुणाः । माधिक धातुमाधीकं ताप्य सापोजमुच्यते ॥२८॥ .

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। माचिकं तुवरं मयं स्वयं लघु रमायनम् । चक्षुष्यं कुष्ठयोफार्थोमहवस्त्यतिपाण्डताः । व्यपायि कटकं हन्ति कुष्ठोदरविपक्षयान् ॥२८॥ अय मनःगिलानामगुणाः। मनःगिला शिला गोला नेपालो कुनटी कुला। दिव्योपधिर्नागमाता मनोगुप्ता मनोमिया ॥३०॥ मनःशिला ककहरा सरोष्णा लेखनो कटुः । तिता निग्धा विपनासकासभूतकफामुजित् ॥३१॥ पथ हरितालनामगुणाः। हरितालमलं तानं गोदन्त नटभूपणम् ॥३२॥ हरिताल फटु मिग्ध कपायोप्यं विपं जयेत् । कण्ड कुष्ठाम्यरोगामुकफपित्तकधग्रपान ॥३३॥ प्रय गैरिकनामगुणाः । गरिकं पापान गिरिमच गयेधुकम् ॥२४॥ स्वर्णवर्ण तथा वण मगइल सर्ण गरिकम् ॥३५॥ गरिफ दाइपित्तामफफदिमापिपापहम् । चत्तप्यमन्यत् माय पिपाहान्तिनायकम् ॥१५॥ पय तुत्यायनामगुणाः। तस्वसर्परिका तुन्यमग्रमामामुद्यते १२० मयुरपीयकं धान्यत् गिगिफण्ठप तुटकम् ॥३८॥ सुत्यकं नेसनं भदि का कुष्ठविपापहम् । कफक्रिमिहरं तददन्या पशुधमुत्तमम् ॥८॥ पय कासीमध्यमामगुणाः। कामोम धातुशामीम मेघरं नानोमगम् ।। पर पुष्पफामामं तुवा पारामा ४४१५ फामामध्यमगीति को हितम् ।

·सुवर्णादिवर्गः। इन्ति कण्ड विपखिवसूचकचकफानिलान् ॥४२॥ अथ हिङ्गलनामगुणाः । हिङ्गुल दरदं म्लेच्छ सेकतं चुर्ण पारदम् ॥४३॥ बिगुल पित्तकफनुत् चक्षुधं विपकुछहत् ॥४४॥ अथ सिन्दूरनामगुणाः। सिन्दूर नागनं रक्तं गोणं शृङ्गारभूषणम् । यसन्तमण्डनं नागरत रतरजस्तथा ॥४५॥ सिन्दूरमुष्णं वीसर्पकुष्ठकण्डूविपापहम् । भग्नसन्धानजननं व्रणशोधनरोपणम् ॥४६॥ अथ सौवोरस्रोतोऽश्चननामगुणाः । सौवीरमानं कृष्ण कालनोलं सुवोरजम् ॥४७॥ स्रोतोऽञ्जन त स्रोतोज नदीजं यामुनं वरम् ॥४८॥ सौवीरं ग्राहि मधुरं चक्षुष्यं कफवातजित् । सिमक्षयासनुत् गीतं सोतोऽञ्जनमपोयम् ॥४en अथ रसास्खननामगुणाः । रसाधनं रसोडूतं तार्यगेलञ्च वायजम् । रसायकत्रिमं ताय दाव्य दारिसोद्भवम् ॥५०॥ रसाञ्जनं कटु नेपमुखनेत्रविकारजित् । उणं रसायनं तितं छेदनं प्रपदोपजित् ॥५१॥ अथ पुष्याम्चननामगुणाः । पुप्पाजन पुष्पकेतु. रीतिक कुसुमाञ्जनम् ॥५२॥ पुष्पाञ्जनं हिमं प्रोक्तं कासार्तिपटलापहम् ॥५३॥ अथ गिलाजतुनामगुणाः । गिलाजत्वश्म शेलनिर्यासो गिरिजाधयम् । शिला गिरिज शैल नियं गिरिजत्वपि गिनाज कटुफ योगयाहि रसायनम् ।

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ छर्दिप्रमेइवाताः कुष्ठमेदाश्मशर्कराः। हन्ति खासक्षयोन्मादरतशोफकफक्रिमीन् ॥५५॥ अथ वोलइयनामगुणाः। वोलं गन्धरसं वोरं निर्लोहं वर्वरं रसम् । सगन्धि सौरमं पिण्डं रसगन्धव तद्दिधा ॥५६॥ वोलं रक्तहरं शीतं मेध्यं दीपनपाचनम् । ज्वरापस्मारकुष्ठघ्नं गर्भाशयविधोधनम् ॥५७॥ अथ स्फटिकादिनामगुणाः। स्फटिकाख्याऽमृता सत्ता काही सौराष्ट्रसम्भवा ॥५॥ पादकी तुवरी त्वन्या मृत्तिका सुरमत्तिका ॥५॥ स्फरिकारया कषायोणा कफपित्तविपत्रणान् । निहन्ति खिववीसान् तुवरी तद्गुणा मता ॥६॥ अथ समुद्रफेननामगुणाः । समुद्रफेनो डिण्डोर: फेनो पारिकफी द्विजः ॥१॥ समुद्रफेनथप्यो लेखन: शमनः सरः ॥६२॥ अथ प्रबालनामगुणाः । प्रवाल विट्ठमं सिन्धं लता रमावर्षकम् ॥६३॥ पुष्टिकान्तिवलकरं पईनं बलशकयोः ॥६४॥ पथ मौक्तिकनामगुणाः। मोक्तिकं तीतिला मुस्ताफलं मुक्ता च शतिजम् ॥६५॥ मौक्तिक मधुरं शीतं रोगन विषनाशनम् । वृष्यं नेवहितं वल्यं राजयक्षगदापहम् ॥६६॥ अथ माणिक्यनामानि। माणिक्यं पद्मरागं स्यात् वस रत्नं सुरतवाम् ॥१७॥ अथ सूर्यकान्तनामानि। सूर्यकान्तः सूर्यमणिः सूर्याचो दहनोपल: MCN -

·सुवर्णादिवर्ग ।
प्रथ चन्द्रकान्तनामानि।
चन्द्रकान्तचन्द्रमणि स्फटिक स्फटिकोपल NEen
अथ गोमेदनामानि।
गोमेट सुन्दर पोत रत्न ढएचर तथा ॥७॥
प्रथ हीरकनामानि।
होरक भिदुर वध सूचोवक्त वरारकम् ॥११॥
अथ नील वैदूर्ययो नामानि।
नोलरत नीलमणि वैदूर्य बालवायजम ॥७२॥
अथ मरकतमणिनामानि।
मारुमत मरकतमश्मगर्भो हरिमणि ॥७३॥
पथ मुक्तास्फोटनामगुणा ।
मुखारफोटोऽरिधमण्डूको शुस्लिमोतिकमन्दिरम ॥७४॥
गुक्तिकान्तिकरी निग्धा रुया खासशूलामृहत् ॥७॥
अथ प्रबालादिनामगुणा ।
प्रबालमुक्तिमाणिक्यसूर्यगीतकरोपला ।
गोमदयाचवेर्यनीनगारुत्मतादय ॥७६ ॥
चक्षुप्या लेखनो शोता कपाया मधुरा सरा।
माङ्गस्या धारणादाह दुष्टग्रहविपापहा ॥७०n
प्रथ भइनामगुणा ।
शाकम्बुर्जलचरो वारिजो दोर्घनि स्वन ॥७॥
महो हि कटुक पाके कपायो मधुरो लघु ।
चतुप्यो लेखन पतिशूलबासकफाजित् ॥७॥
पथ लघुगह कपर्दक नामगुणा ।
हो सघु गहनख शव का वारिताय ।
कपर्दा सुक्षका प्रयासराचरा वराटका ॥२०॥

·६४ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी लघु महादयः शौसा नेवरुक्स्फोटनागना: ८१ अब खटोइयनामगुणाः। खटिका कठिनो चापि लेखनी खेतधातुक: ॥२॥ तभेदो गौरपापाण: शोरोनामा उदाहतः ३० खटो दाहासनुत् गोता गोरग्रावापि तदगुणः ॥४॥ अथ पड्डयातुकयोः नामगुणाः । पडः कर्दमको यो वातुका: सिकतास्तथा ॥५॥ पठो दाहासपित्तातिगोयनः भीतलः सरः। दातुका लेखनो गीता व्रणोर:पतनाशिनो FEE अघ चुम्यकपापापनामगुणाः । चुम्वर कान्तपापादोऽयस्काम्सो लोहकर्षक: ८०० 'चुमको लेखन शोती मैदोविपगरापहः ८८ पथ काचनामगुणाः। कारः सचिमरन स्यात् विगुणः काचभाजनम् AEER काचो विदारणो सधारा पो लेखनो लघुः ४८.० यो रानी मुखसिन्नकः कटारमन्न- स्तन योमदननृर्पण निर्मितऽस । प्रन्येऽभूत् मदनयिनोदनानि पूर्ण- पितोऽय सनितपदैः मुवर्णवर्गः ॥२१॥ इति सुवर्णादि चतुर्थवर्गः। - पथ वहादियः। करेण भरमा कुचो महियाः पयः पिबन्तं पुरुष पुराणम्। বিম্বিনী মলি মাগী গিয়াদি ।

·वटादिवर्ग ।
y
प्रथ पटनामगुणा ।
वटो रतफला चौरी बहुपादो वनस्पति ।
यक्षावास पदारोही न्यग्रोध स्कन्धजी ध्रुव ॥२॥
यट शीतो गुरु ही कफपित्तवणायह ॥३॥
अथ पिप्पलनामगुणा ।
पिप्पल श्यामलोऽहत्य क्षौरक्षो गजाशन ।
हरिवासथलदलो मङ्गल्यो बोधिपादप ॥४॥
पिप्पलो दुर्जर शीत पित्तने मवणास्रजित् ॥५॥
अथ पारिशोऽसत्यनामगुणा ।
पारिशोऽन्य फलीश स्यात् कपिचूत कपीतम ॥६॥
पारिशोऽखत्थको कृष्ण सिग्ध ले पक्षमिमद ॥७॥
अथ उदुम्बरनामगुणा ।
उदुम्बर धौरवक्षो जन्तुष्टक्ष सदाफल ।
हेमदुग्ध कमिफलो यचान शीतवल्कल ॥८॥
उदुम्परो हिमी वयों कफपित्तास्रजिद गुरु ॥६॥
प्रथ काकोदुम्बरिकानामगुणा ।
काकोदुम्सरिका फन्गुमलपूश्चिवभेषजम् ॥१०॥
काकोदुम्बरिका तहत् विशेषात् वित्रनाशिनी ॥१९॥
पथ प्रक्षनामगुणा ।
प्रच नवचारुखच सुपालो गईभाण्डक ।
वटी कमगइतुर्य प पिपरियारुदर्शन ॥१२॥
पच गीतो प्रणले पपित्तगोथविसर्पजित् ॥१॥
प्रथ पञ्चनीरवचनामगुणा ।
न्यग्रोधोदुमरोऽसत्यपारीगनक्षपादपा ।
पते पोरण प्रोतास्तपा खा पञ्चवलकलारा
त्वपञ्चक हिम पाहि वणगोविसर्पमित् ॥१५॥

·- सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी केचित् तु पारोशस्थाने शिरीषं वेतसंऽपरे ॥१६॥ क्षोरहता हिमा वा योनिदोषव्रणापहाः । शोफपित्तकफामुनाः स्तन्या भग्नास्थियोगदाः ॥१०n: तेषां पत्रं हिमं ग्राहि कफवातासनत् लघुः ॥१८॥ फल विटम्भि संग्राहि रक्तपित्तकफापहम् ॥१८॥ अथ नन्दोवृक्षनामगुणाः। नन्दोहक्षोऽश्वत्थभेदः प्ररोही गजपादपः ॥२०॥ नन्दोरक्षोऽश्वस्यगुणो लघूष्णो गरनुत् पुनः ॥२१॥ पथ कदम्पदयनामगुणाः। कदम्रो गन्धमृत्पुष्पः प्रावपेयो मनोन्नतिः ॥२२॥ अन्यो धूलिकदम्बः स्यात् नीपो राजकदम्बकः ॥२३॥" कदम्बः शीतलः नेमपित्तरमागदापहः ॥२४॥ चय ककुभनामगुणाः। कभोर्जुननामा म्यात् नदीसर्जः गठद्रुमः ॥२५॥ ककुभ शीतलो भग्नक्षतक्षयविपामुजित् ॥२६॥ अथ गिरीपनामगुणाः। गिरीपः भवगो विप्र शाहक्षः कपोतनः । मृदुपुष्पः श्यामवर्णो भण्डोर' गहिनीफलः ॥२७॥ गिरीप. गीतनो वयो विषयोमर्पयोजित् ॥२८॥ अथ पार्तगलनामगुणाः। अगट म्यादातंगलो बहुकगर: मघर्षणः ॥२८॥ प्रगटस्तुपरः गोतो अणगोधनरोपग्यः ॥३०॥ प्रथ वेतमयनामानि। येतमो यन लो मम्रो वानीरो दीपत्रकः ॥३१॥ नादेयो मध्यपुप्पोऽन्यत्रीययामो निकुञ्चकः।

·"वटादिवर्गः।"7 । प्रथ जलवेतसनामानि। जलौका सम्भृतोऽम्भोजी निचुलो जलवेतसः ॥३२॥ अथ मज्जलनामानि। इचलो हिचलो गुच्छ फला स्यात् कच्छयोलिका ॥३३॥ अथ येतसादिगुणानि। थेतस शीतलो दाहशोफार्थोयोनिरुगनणान् । हन्ति वौसर्पकच्छासूपित्ताश्मरोकफानिलान् ॥३४॥ जलजी वेतमः शीतः संग्राही वातकोपनः ॥३५॥ जलस्तद्गुणः प्रोक्तो विशेषाद्विपनाशनः ॥३६॥ अथ श्लेमान्तकनामगुणाः। ने मान्तकः कवुदारः पिच्छलो भूतपादपः । गेलः गेलुय लक गेलिको दिजकुत्सितः ॥३०॥ मान्तयो विपस्फोटवणवीसर्पकुष्ठजित् । केश्योणस्तत्फलं वृष्यं वातपित्तच्यामुजित् ॥८॥ अथ पिलुनामगुणा। पीलुः गीतः सहसांभी तीक्षास्तु करमप्रियः । सहमानी गुड़फनस्तत्फल पोलु पौलुजम् ॥३८॥ पोलणं दोपनं भेदि रक्तपित्तकरं लधु । गुरुमार्ग.लीवाताश्मफफहारि रसायनम् ॥४०॥ अथ शाक (गुण) मामगुणा । शाक; सरदो भूमिमहो दोदो मसः ॥४१॥ गाक मानिलामुमो गर्भसन्धानदो हिम ॥४२॥ अथ सालनामगुणा। मालः सर्जरमः सर्गः थोलणारिय पत्रकः॥४३॥ मालो प्राही सपशेषदग्धरुफ विपनुत् हिमः ॥४४॥ .

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी + - अथ तमालनामगुणाः। समाल उक्तस्तापिन्छः कालस्कन्धोऽमितद्नुमः ४५ तमालस्तदगुणः शोथदाइविस्फोटहत् पुनः ॥४॥ प्रय खदिरहयनामगुणाः। खदिरो रतसारः स्यात् गायत्री वालपवकः । सदिः शेतसारोऽन्यः कार्मुकः कुम्नकण्टक: BGN 'खदिरः शीतलो दन्यः क्षमिमेहचरवणान् । विवभोयामपित्तासपाण्डु कुष्ठकफान् जयेत् ॥४८॥ निर्यासस्तस्य मधुरो वल्यः गुमायिवईन: ngen सारस्तु विशदो बन्यो मुखरोगकफासनित् ॥५०॥ अथ इरिमेदनामगुणाः। इरिमेदो विट्जदिरो गोधास्कन्धोऽरिभेदकाः ॥५१॥ इरिमेदः कपायोखो मुपदन्तगदासनुस् । सन्ति कण्ड विपने पक्रिमिकुष्ठवणान् जयेत् ॥५२॥ भय वळूरनामगुणाः। वन्द र किरालः स्यात् पीतक: पोतपुष्यकः ॥५२॥ वञ्बरः कफनुटु ग्राही कुष्ठतमिविपायहः । रक्तपित्तं कपायेण निम्ति दिनसप्तकात् ॥५४॥ पथ वीजक (पियाल) नामगुणाः । वीजकोऽसनक मीरी प्रियः काम्योऽलकप्रियः ॥५५॥ योजक: कुठवीमजिवमेहज्वरक्रिमीन् । हन्ति मेपासपित्तानि त्वयः केश्यो रसायन: n५ प्रय तिनिगनामगुणाः। तिनिश स्पन्दनो नेमी समारोरमगर्भक: Ben तिनिगः नेमपित्तावदःकष्टप्रमेहनत ॥५॥ . -- - ·६८ वटादिवर्गः। अथ भूर्जपत्रनामगुणाः। भूर्जी भुजो बडुपुटो मृदुत्वक् लेख्यपत्रका ५et भूजों भूतग्रहले मकर्णरुक रतपित्तजित् ॥६॥ अथ पलागनामगुणाः । पलाशः किंशुकः फिर्मों याजिको ब्रह्मपादपः। क्षारयठो रक्तपुष्य: विपर्णो समिदुत्तमः ॥६१॥ पलायो दोपनो हयः सरोयो मणगुल्मजित् । भग्नसन्धानकृत् दुष्टग्रहण्यर्थ:क्रिमोन् हरेत् १६२॥ तत्पुष्प कफपित्तासजिद ग्राहि शीतलम् ॥६३॥ फलं लघूष्ण मेहार्श कमिदुष्टकफापहम् ॥६४॥ अथ धवनामगुणाः। धवो नन्दितरगौरः थकाटाक्षी धुरन्धरः ॥६५॥ धयः थोतप्रमेहार्य:पाण्डु पित्तकफापहः ॥६६॥ अथ धन्वननामगुणाः । धन्वनो गोत्रविटपो धर्मणो गोत्रपुष्पक: ॥७ धन्वनः कफपित्तास्रकासजित् तुवरो लघुः ॥६॥ अथ सर्जनामगुणाः। सोऽजकर्ण: खेदनो लतावृक्षः कुदेहक: ॥६॥ मओ धर्षः कफस्वेदमलपित्तरमोन् जयेत् ॥७०४ अथ भायोटगामगुणाः। मापोट: स्यात् पोतफल लागो चौरविनाथनः ७१ भापोटो रमपित्ता यातले मातिसारजित ७२॥ पथ वरुणनामगुणाः। वरुणो धरणः प्रतः माकहर: कुमारक' ७३५ परणः पित्तलो मैदो माछासमारतान् । निहन्ति गुरुमवातामुक्षमिशीयांय दीपन: 981 .

·सर्वोपधिनामगुग्णानां निघण्टौ। प्रय जिगिनोनामगुणाः। जिदिनी झिझिनो झिङ्गो सुनि?षा प्रमोदिनी ॥७॥ बिङ्गिनी व्रणटोगवातातिसारजित् कटुः । तमालशालवत् वेद्यो दाहविस्फोटहत् पुन: n०६॥ अथ शालकोनामगुणाः। शल्लको यलको शली गजभक्ष्या महेरुणा। मन्धवीरा कुन्दुरुको समावा वनकर्णिका ॥७७॥ शम्मको व्रणकुष्ठासुने पपित्तातिसारजित् ॥१८॥ प्रथ इ{दनामगुणाः । पडूदो मनको वृक्ष कण्टकस्तापमदुमः ॥७॥ इगुदः कुठभूतादिग्रहणविपक्षमीन् । हन्त्युग्णः खिवलनः तत्फलं कफवातजित्॥८॥ प्रथ कटम्भरनामग्रग्याः। कटम्भरथारुशृङ्गी कटभी ढणशौण्डीकः ८१॥ कटम्भरः प्रमेहार्गोनाडीव्रणविपक्षमीन् । हन्त्य णः कफकुठघ्नः तत्फलं कफगमनुत् ॥२॥ निर्यामोऽम्य गुरुई प्यो यलकत् यातनाशनः ॥८॥ प्रय मुष्ककनामगुणाः। मुष्कको मोक्षको घण्टापाटलिः शुद्रपाटला ॥४॥ मुष्कको कफवातघ्नो ग्राहो गुल्मविषालमोन् । हत्य यो वस्तिरुग् कण्डू म्तत्पुष्प कफपित्तजित् १८५॥ निर्यामोऽस्य परं वृष्यः गोपपित्तानिलापहः ॥८ भय पारिभद्रनामगुणाः। पारिभद्रो निम्पनी रतापुष्पं प्रभद्रकः । कण्टकोपारिजातः म्यात मन्दार कटिकिंगक: १८॥ पारिभद्रः समिभमेदाकफानिलापEn

·वटादिवर्गः।
अथ शाल्मलौनामगुणाः।
शाल्मली तूलिनी मोचा कुक्कुटो रक्तपुष्पिका।
कण्टकाव्या स्थूलफला पिच्छिला चिरजोविनो ८८॥
शाल्मली गीतला वृष्या हणो रक्तपित्तजित् ॥५०॥
निर्यासोऽस्य परं वृष्यः शोफपित्तानिलामजित् ।
रसायनयरा स्निग्धा तत्पुष्पं ग्राहि पित्तजित् ॥८॥
अथ तूणिनामगुणाः।
तूणिः कुठेर पापीतस्तूनिको नन्दोपादपः १८२५
दूणिः ग्राही हिमो कृप्यो व्रणकुष्ठासपित्तहा ॥५३॥
अथ सप्तपर्णनामगुणाः।
सप्तपर्णी गुच्छपुष्पः छवो शाल्मलिपत्रकः ॥४॥
सप्तपर्णो व्रण पवातकुष्ठहरः सर: २५॥
अथ हारिद्रकनामगुणाः।
हारिद्रका पीतवर्णः योमान गौरद्रुमो पर: nen
हारिद्रकः कफहरो व्रणशोधनरोपणः ॥८७n
अथ करजपूतिकरजनामगुणाः ।
करो नकमाल: स्यात् नकाशो तपर्णकः ९८॥
पूतीकोऽन्यः पूतिपण: प्रकीर्यविरपिस्वकः ॥2॥
करनः कटु कस्तीक्ष्णो वीर्योष्णो योनिदोपन्ति ।
कुठोदावगुल्मार्थीव्रएकमिकफापहः ॥१०॥
तत्फलं कफवातघ्नं मेहा: कृमिकुष्ठजित् ॥१०१॥
तत्पत्रं कफवाता:कमिगोयहर परम् ॥१०२॥
पथ अङ्गारवारी (करञ्जभेदः) नामगुणाः ।
करशी यातिता व स्वस्थाहारवारी
करनिकोणयाता:कमिकुष्ठप्रमेहनुत् ॥१४॥

·७२ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी। । अथ महाकरञ्जनामगुणाः । तिरिगिछिर्गजकण्टः करञ्जी सीरियो दिपः १.५॥ तिरिगिधिर्वलासा:शमिकुष्ठप्रमेहकृत् ॥१०॥ अथ शमोहयनामगुणाः। शमी तुझा मक्ता फला पवित्रा केशहत्फला। लक्ष्मीः शियाऽन्या मङ्गत्या भृशमी गहराध्या ॥१७॥ शमी शोता लघुः श्वासकुष्ठाःकफहत् सरा ॥१०॥ तत्फलं पित्तलं रूक्ष मेध्यं केशविनाशनम् ॥१८॥ अथ रिण्टिनिकानामगुणाः । गिरीपिका टिण्टिनिका दुर्बलाम्म गिरीषिका ४११०॥ टिण्टिनी कफकुष्ठा:सनियातविपापहा ॥१११॥ अथ अरिष्टक (रोठाकरज.) नामगुणाः । परिटको गर्भपाती कुम्भवीजय फेनिलः । कृष्णवीजो रजवीजः पोतफेनोर्थसाधनः ॥११२॥ परिष्टकस्तिदोपा उपयो गर्भग्रहापः ॥११॥ पघ शिंशपाइयनामगुणाः । गिंधपा कपिना हाणमारा मनपत्रिका ॥१४॥ पन्या कुशिंगपा भम्म पिङ्गला स्यात् धमादनो ॥११५॥ शिंशपोष्णा हरेलो हान् कुटग्नित्रवमिछमीन् । यतिरगवणदाहायमूढगर्भनिपातनी ॥११॥ पय अगम्य (षकपुष्प) नामगुणाः । अगम्यो पगमेनात मशिनर्मुनिटमः ११७॥ अगम्यः पित्तकफजित् निदाघगमनी हिमाः १९८५ सत्पुप्प पीनमग्नपक्तिमतान्यनामनः ॥११८॥ यो राम सुपतिनकः फटारमस. मतग योमदमपंप निर्मिऽय ।

·द्राक्षादिफलवर्गः। प्रन्येऽभन्मदनविनोदनानि पूर्ण- थिचोऽयं ललितपदैवटादिवर्गः ॥१२०॥ इति वटादि पञ्चमवर्गः। अध द्राक्षादिफलवर्गः। भ्रमोच्छलदईरिकाग्रपिट मन्दस्मित वेणुनिनादरताम् । गोपालिकानां करतालिकाभित्यन्महस्तत्परमं स्मरामि ॥१॥ अथ द्राक्षानामगुणाः (तभेदाथ)। द्राचा मधुकला साही हारहरा फलोत्तमा। मृदोका मधुयोनिश्च रमाला गोस्तनी गुडा ॥२॥ द्राक्षा पक्षा सरा पीता चक्षुप्या हहणो गुरुः। इन्ति पावरसामवान्तिवाताम्रकामलाः । सध्यानपित्तसम्मोहदाहशोषमदात्ययान् ॥ ३ ॥ पामा स्वल्पगुणा गुर्वी सेवामा रक्तपित्तकृत् ॥ ४ ॥ निर्वीर्य्याऽन्या लघुद्राक्षा गोस्तनी सगी गुणैः । द्राक्षा पर्यतजा लघी साम्ना ने भाम्रपित्तात् ॥ ५॥ अथ पकापक्कशुष्काम्ननामगुणाः। मामयतो रसालथ सहकारोऽतिसौरभः । माकन्दः पिकबन्धु स्यात् कामाडो कामयामः ॥६॥ पामो ग्राही प्रमेहासकफपित्तवणान् नयेत्। ससफल बानमत्यम्नं साक्ष दोषव्रयासजित् ॥ ७॥ पक्कन्तु मधुरं हर्ष सिग्ध नचं बलप्रदम् । गुरु वातहरं रुथ ययं गोतमपित्तलम् ॥८॥ रसस्तस्य मरः स्निग्धो रोचनो बलवर्णतत् ।। सहकारच यातनं पित्तन्ने पविनाशनम्। .

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी। कर्कन्ध इसमदरं दरट धुकधुकम् ॥४३॥ पषमानं सुमधुरं सोपोर बदरं महत् ॥४४॥ बदरं लघु मंग्राहि त्यमुप समोरभित् । कफपित्तकरं तहत् कोर्स गुरु सरं म तम् ॥४५॥ मीयोरं बदरं गीतं भेदनं गुरु गमनम् । इणं पित्तदाहामुशतकपानिप्सापदम् ॥४॥ गुप्क भद्यग्निशत् मर्य मधु बगासमामुभित् ॥४॥ कर्कन्ध मधुरा निशा गुपों पित्तामिलापता। मपित्तरो मचा हया वापनप्रदा ४८॥ पय पीरीनामगुणाः ।। पोरीचपिय राजाका राजादनफमा तया। रान्या म्कन्धभतोन्यामषियुको मुधिसिदकः । चौरासफर्म गौतं विग्धं गर घमप्रदम् । हमाभूमिदभ्रानिषयदापण्यायजित ५.॥ प्रय पारनामगदाः । पारो धनुपरः गाना पियानी मुनियनमः पार: पिरकफासप्रमागफम मा गए । पिसासर मपित्तदायमासमा १२॥ सम्मना गपुरो प्रयागमः पिरामि पय पम्पकनामगुणाः। पापको पदफनः पापो वीपीrrent पारक यापमं पिशामधु परामपुरा भिम्। बगोदा Ingr: पासमा सर ।

·७७ द्राक्षादिफलवर्गः। काकपोलः कुपीलुः स्यादपरो विषतिन्दुकः ॥१७॥ तिन्दु को व्रणवातघ्रस्तरसारः पित्तरोगजित् ॥५॥ पाममस्य फलं पाहि वातलं शीतलं लघु ॥५६॥ पक पित्तप्रमेहास मघ्न विशदं गुरु ॥६॥ विपतिन्दु कमाय व विशेषाद ग्राहि शीतलम् ॥३१॥ अथ किङ्किणोनामगुणाः । किसिणी व्यापादः स्यात् देवदारु: चरः क्वचित् ॥६२॥ किडिणी तुवरा तिता पित्तनमहरा हिमा ॥६३॥ तत्फलं वातलं त्वाम पक खादु त्रिदोपजित् ॥६४॥ अथ धारकनामगुणाः। पारकं धीरसेन तज्जातिभेदाच्चतुर्विधम् ॥६५॥ पारुक जारक वातमेहा:कफनाशनम् ॥६६॥ अथ मधूकदयनामगुणाः । मधूको मधुकस्तोष्णसारय गुडपुष्पकः । गोलाफलो मधुष्ठीलो मधुकाष्ठो मधुद्रुमः ॥६॥ मधूकान्यो इखफनो मधुरो दीर्घपत्रकः ॥८॥ मधुकः कफयातनः कपायो व्रणरोपणः nen तत्पुष्यं मधुर बल्यं गीतलं गुरु हणम् ॥७०॥ फलं शोतं गुरु सादु शकलं वातपित्तजित् । पहा इन्ति सणासदाहखासक्षतक्षयान् ॥७॥ अथ पनसनामगुणा.. पनसः कण्टकिफलः वामहा गर्भकण्टकः ॥७२॥ पनस गोतल पक' निग्ध पित्तानिलापहम् । दत्य राक्रप्रदं हन्ति रतापित्तइतक्षयान् ॥७३॥ पाम तदेव विटभि दातलं तवरं गुरु ॥७४ ·७४ + सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ कपायं मधुरं वृषं गुरुमिन्द विशेषतः १. पक्षानं जनयेदायुमीसशकवलप्रदम् । शप्कामन्तु कपायान्न भेदनं कफवातजित् ॥११॥ अध जम्बू नयनामगुणाः। महाजम्बू जिजम्बू महास्कन्धा वृहत्फला ॥ १२. सुद्रजम्ब रिपत्रा मेधाभा काकवल्लभा ॥ १३ ॥ नादेयो स्यात् क्षुद्रफला तत्फल नमजाम्बवम् ॥ १४ ॥ नम्प : समाहिणी रुचा कफपित्तद्रणासजित् ॥ १५ ॥ राजजम्ब फलं सादु विष्टम्भि गुरु रोचनम् ॥ १६॥ सुद्रजम्म फल तहत् विशेषाहाइनाशनम् ॥ १७ ॥ अथ नारिकेलनामगुणाः। मारियोलो हदफलो महाक्षी महाफलः । पराजस्तृणफलस्तृषाहो दृढ़योजकः ॥ १८ ॥ नारिकेलफलं शीतं दुर्जरं वस्तिशोधनम् । विष्टम्भि हहणं हवं वातपित्तासदाहजित् । १८ तस्याम्भ: शीतलं हृद्य दीपनं शुक्रलं लघु ॥२०॥ तत्पादपशिरोमन्ना शमन्तो वातपित्तजित् ॥२१॥ प्रय परिकानामगुणाः (तदर्भदाय)। थेणी सरिकामः श्रीफला दीपसम्भवा । पिण्डखजूरिका पर्जु प्रधर्षा सुकण्टका ॥ २२ ॥ पन्या स्कन्धफला स्वाही दुरारोहा मृदुच्छदा। भूमिपरिका काफकर्कटी सादुममाका ॥ २३ ॥ परिकाफनं गोतं सादु सिन्ध तामुभित् । यस्यं इम्ति मरुपितं मदमूकामदात्ययान् ॥ २४ ॥ तरमादल्पगुण यमन्यत् परिफाफनम् ॥ २५ ॥ तमन्ना मूर्दन: मोतो या पिताप्रदाजित् । २६॥

·द्राधादिफलवर्गः। ०५ . अथ सुलेमानीनामगुणाः। मुलेमानोऽपरा लोके मृदुला तुवरोफला ॥ २७॥ सलेमानो थमभ्रान्तिदाहमू म्रपित्तनुत् ॥ २८॥ अथ कदलीनामगुणाः। कदली प्रन्थिनो मोचा रम्भा वीरायतच्छदा। रोचको वारणवुपाऽम्बु सारांशमतोफला ॥ २८॥ कदलो योनिदोपास्वरक्तपित्तहरा हिमा ॥ ३० ॥ सत्कन्दः शोतलो बल्यः केश्यः पित्तकफासुजित् ॥३१॥ तत्फलं मधुरं गोतं विष्टम्भि कफक्तद गुरु । सिग्ध पित्तास्रटड्दाहक्षतक्षयसमोरजित् ॥ ३२ ॥ अथ दाडिमीचयनामगुणाः । दाडिमो रक्तकुममा दन्तबोजा शकप्रिया ॥३३॥ दाडिम दोपनं हा रोचनं नातिपित्तलम् । कपायानुरसं पाहि निग्ध मेदोवलावहम् ॥३४॥ तयोः स्वादु विदोषनमम्' वातकफापहम् ॥३५॥ वाहम्लं दोपनं गच्च किञ्चित् पित्तकरं लघु ॥ ३६॥ भथ कतक (निर्मलीफल) नामगुणाः । कतकोऽस्बु प्रसादथ कतस्तिताफलस्तथा ॥२७॥ कतकस्य फल नेत्रा नलनिर्मलताकरम् । वातशेषहरं शीतं मधुरं तुवरं गुरु ॥३८॥ प्रथ बदरीनामगुणाः तदभेदाय । वदरो कर्कटी मोधा कोरण्टो युग्मकण्टका ॥३॥ पन्या निग्धादा कोशफला सौवोरिकाऽपरा 8.R इस्तिकोनिःपरा वन्या लघो कर्फन्ध : कोलिका १४११ बदरी मोतला तिला रूक्षा पित्तकफापहा ॥४२॥ बदरसपर खोके फेनिलं कुपलं कुहम् ।

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्ट्रो
कपायं मधुरं कृष्णं गुरुमिगध विशेषतः ॥ १.!
पक्कानं जनयेदायुमासशकवलमदम् ।
शुष्कामन्तु कापायान' भेदनं कफवातजित् ॥ ११ ॥
अध जम्बू चयनामगुणाः ।
महाजम्बर्राजजम्य महास्कन्धा हत्फला ॥ १२ ॥
सुद्रजम्ब रिपत्रा मेघाभा काकवल्लभा ॥ १३ ॥
नादेयो स्यात् सुद्रफला तत्फल जम्म, लाम्बवम् ॥ १४ ॥
नम्ब: सङ्ग्राहिणी रूक्षा कफपित्तव्रणासनित् ॥१५॥
राजजम्ब फलं स्वादु विष्टम्भि गुरु रोचनम् ॥ १६
सुद्रजम्य फल तहत् विशेपाहाइनाशनम् ॥ १७॥
अथ नारिकेलनामगुणाः ।
मारिकेलो दृदफलो महाहवो महाफलः ।
पराजस्तृणफलस्तृाही दृढ़वोजकः ॥१८॥
नारिकेलफलं शीतं दुर्जरं वस्तिशोधनम् ।
विष्टम्भिहणं वृष्यं वातपित्तासदाहजित् ॥ १८
तस्याम्भः शीतल हृद्य दीपनं शकलं लघु ॥ २० ॥
तत्पादपशिरोमजा शकलो वातपित्तजित् ॥ २१॥
भय पर्जू रिकानामगुणाः (तभेदाय)।
येणी खजू रिकाहक्षः योफला होपसम्भवा ।
पिण्डस रिका खर्जु दुःप्रधर्षा सुकण्टका ॥ २२ ॥
पन्या स्कन्धफला खादी दुरारोहा मृदुच्छदा।
भूमि रिका काककर्कटी स्वादुमतका ॥ २३ ॥
सरिकाफलं शोतं स्वादु मिन्ध भताभुजित् ।
वल्यं हन्ति मरुत्पित्त मदमूमिदात्ययान् ॥ २४॥
तस्मादल्पगुण सेयमन्यत् खर्च रिकाफलम् ॥ २५॥
तम्मना मूलः मोतो कृषः पित्तासदाहजिस् ॥ २६॥

·द्राक्षादिफलवर्गः। अथ सुलेमानीनामगुणाः। मुलेमानोऽपरा लोके मृदुला तुवरोफला ॥ २७ ॥ सलेमानो यमधान्तिदाहमूस्लिपित्तनुत् ॥ २८ ॥ अय कदलीनामगुणाः। कदली ग्रन्थिनो मोचा रम्भा धोरायतच्छदा। रोचको धारणवुषाऽम्बु सारांशमतोफला ॥ २६॥ कदली योनिदोपास्वरक्तपित्तहरा हिमा ॥३॥ तत्कन्दः शोतलो धल्यः केश्यः पित्तकफासुजित् ॥३१॥ तत्फलं मधुरं गोतं विष्टम्भि कफलद गुरु । निग्ध पित्तास्रटड्दाहक्षतक्षयसमौरजित् ॥ ३२॥ अथ दाडिमोषयनामगुणाः। दाडिमी रतकुसुमा दन्तयोजा शुकमिया ॥३२॥ दाडिम दीपनं हृद्यं रोचनं नातिपित्तलम् । कपायानुरसं पाहि स्निग्ध मेदोबलावहम् ॥२४॥ तयोः स्वादु त्रिदोषघ्नमम्न वातकफापहम् ॥३५॥ खादम्ब दोपनं रुथ किश्चित् पित्तकरं लघु ॥ ३६ ॥ प्रथ कतक (निर्मलीफल) नामगुणाः। कतकोऽम्बु प्रसादथ कतस्तितफलस्तथा ॥२७॥ कतकस्य फल नेवा जलनिर्मलताकरम् । दास महरं शीतं मधुरं तुवरं गुरु ॥३८॥ अथ बदरीनामगुणाः तदभेदाय । बदरो कर्कटी मोधा कोरण्टो युग्मकण्टका ॥३॥ पन्या निधच्छदा कोशफला सौवोरिकाऽपरा ४० इस्तिकोलि:परा खन्या लघो कर्कन्ध : कोलिका ॥४१॥ बदरी गोतला तिता रूक्षा पित्तकफापहा ॥४२॥ बदरखपरं लोके फेनिलं कुषलं कुहम् ।

·F- ८० सर्वोपधिनांमगुग्णानां निघण्टौ। अथ पालेवतहयनामगुग्णाः । पालेवतं सितं पुप्पै म्तिन्दकच फलं मतम् ॥१.18 अन्यत् मानवकं यं महापालेयतं तथा ॥१०॥५ पालवतं हिमं सादु गुरुण वनियातजित् । तवमानय हवं या मिष्टमसकम् ॥१०॥ यथ तूतनामगुणाः । तूतं तूदं बद्धकोषं ब्राह्मण्यं ब्रह्मदार च ॥१०॥७ तूतं पा गुरु हिमं स्वादु पित्तानिलापहम् ॥१०८ । अथ गङ्गरुनामगुणाः। गायक कर्कटकं कारकं मृगलिण्डकम् । तोदनं क्रन्दनधान्यत् मगविट्सदृशं तया ॥१.१८ गङ्गक रचनं पक गुरु वाताम्रजित् मतम् । तोदमं पाहि मधुरं यातपित्तदरं लघु ॥२१॥ अथ तुम्बरनामगुणाः। तम्बर टिबिक सालमुणमामन्तु पित्तलम् ४२११॥ कालायनफलैः यत्रै केशराभैः समुद्रः। वक्षस्तम्बरको यो भनातकसमो गुणैः ॥ ११२॥ तुम्बरं कफजित् पाके कटूष्णं प्रणमेइकत् ११३॥ अय योजपूरनामगुणाः । वीजपूरी मातुलुङ्गः केगरी फलपूरकः ॥११४॥ वीजपूरफलं रुयं रसान्त दीपनं लघु । रक्तपित्तहरं काहजिज्ञाशोधन परम् ॥११५॥ सम्मांसंहणं गीतं गुरु पित्तसमीरजित ॥११॥ केयरं लघु सग्राहि शूलगुलमोदरायहम्। वीजमुथ कमिग्ने भपातजिर्भदं गुरु ११७ सम्पुर्ण पातलं पाहि रतपित्तहरं लघु ११८॥

·द्राक्षादिफलवर्गः।
'८१
शूलाजीर्णविबन्धषु मन्दाग्नी कफमारते।
परुची बायकासेषु रसस्तस्य प्रशम्यते ॥११॥
अथ मधुकर्कटौनामगुणाः ।।
मधुकर्कटिका स्वादुलुङ्गी घण्टालिका घटा ॥१२०॥
मधुकर्कटिका शौता रक्तपित्तहरा गुरुः ॥१२॥
तन्मूलन्तु विसूचीन कर्णशोधविनाशनम् ॥१२२॥
अथ नारङ्ग दयनामगुषाः।
नारगो नागरगः स्याहोरचो योगसारकः ॥१२॥
नारन मम्नमत्युष्णपित्तवातहरं सरम् ॥१२४॥
खादम्बमपरं हृद्यं दुर्जरं वातनाशनम् ॥१२५॥
अध जम्बोरनामगुणाः।
सम्बोरको दन्तगठी जम्भोरो जम्भलो मतः ॥२२६६.
सम्बोरमम् शूलन गुरूण कफवातजित्।
प्रास्यवरस्यद्वत्पीडापडिमान्यक्रमोन् जयेत् ॥२७॥
अथ अम्लवेतसनामगुणाः।
पाम्सोऽम्भवेतसथुक्रो वेतसः शरयेधकः ॥१२८॥
पम्लतसमत्युषणं भेदनं लघु, दीपनम् ।
द्वद्रोगशूनगुल्मन्नं पित्तबट्कफदूषणम् ॥१२८॥
अथ साराम्म(निम्बुभेद.)नामगुणाः।
साराम्सकः सारफली रमाल: मारपादपः ॥१३॥
साराम्जममधातन गुरु पित्तकफपदम् १३१॥
अथ निम्बूनामगुणाः।
निम्म कं निम्य कं राजनिम्ब कमपरं मतम् ॥१३२५
निम्ब कमम यातनं पाचनं दीपन सधु ॥१३३॥
राजनिम्न फल सादु गुरु पित्तसमोरजित् ॥१३४॥

·फपित्यपतो फपिना सजा लोधपधिका ॥१५॥
८२
-
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ
अथ कमरगनामगुणः।
कर्मरन नागफलं भव्य पिच्छिलवोनकम् ॥१३॥
कर्मरण हिमं ग्राहि खाहम कफपित्तजित् ॥१३॥
अथ अम्लिकानामगुणाः।
पनिका चुक्रिका चिचा तिन्तिड़ी शक्तिचन्द्रिका ।
पम्लिकाऽऽमा गुरुतिहरा पित्तकफास्रजित् ११३८॥
पक्का तहसरा रुथा वहिवस्तिविशक्षित् ॥१३॥
राष्का या यमभ्रान्तिवणालमहरा लघुः ॥१४॥
अथ तिन्तिडीनामगुणाः।
तिन्तिडोकन्तु वृक्षामममशाकोऽमृतपादपः ॥१४॥
तिन्तिडोक समोरञमाममुण पर गुरु ॥१४२॥
तत्यक लघु संग्राहि ग्रहगोकफवातजित् ॥१४३॥
अथ करमर्दीनामगुणाः।
करमर्दो सुपेणा स्यादन्या रुष्णफला मता १४४
करमर्दो गुरुयामरसापित्तकफप्रदम् ॥१४॥
तत्पक्ष मधुरं वय लघु पित्तसमोरजित् ॥१४॥
पथ कपित्थनामगुणाः।
शापिस्थको दधिफसः कपित्यः सरभिच्छदः॥१४॥
कपित्यमामं संपाहिलघु दोषषयापहम् ॥१४॥
पर गुर पाहिमाममनं वातपित्तजित् ॥१४८॥
साइम सवर परदगोधनं प्राधि दुरम् ॥१५॥
प्रय कपित्थपतीनामगुणाः ।
पापित्यपनी तौरयोगा कफमेडपिपापा ॥१२॥
प्रय पानातकमामगुणा।
पामातयामुष्टः फसो मोदफचा कपिः ॥१५॥

·८३,
4
द्राक्षादिफलवर्ग:
पामातमामवातघ्नं गुफ्ण रुचिकृत सरम् ॥१४॥
पर स्वादु धिमं वृष्यं मत्पित्तचयास्रजित् ॥१५॥
अथ राजामनामगुणाः।
राजामा कामनामा कामादो राजपुत्रकः ॥१५॥
राजाम मधुरं शीतं पाहि पित्तकफापहम् ॥१५७||
अथ पञ्चामनामगुणाः।
वृक्षाम् दाडिमी चिचा कपित्य चतुरमुकम्।
पमुवेतसमक्षामुदाडिमोबदरैः क्षाचित् ॥१५८॥
पौजपूरयुतैरतेः पञ्चामसदित बुधैः ।।१५८॥
अथ फोशामनामगुणाः ।
कोशामुको धनस्कन्धो जन्तुहषय कोशकः ॥१५॥
कोगामः कुष्ठगोथासपित्तवणकफापहः ॥१६॥
तत्फलं पाहि वातघ्नमम्लोणं गुरु पित्तनम् ।।१६२।।
पां तत् दीपनं लय लघूष्ण कफवातजित् ॥११३॥
मला पित्तसमोरनः स्वादुर्वस्योऽग्निदीपन; ॥१६४॥
अथ पूगीफलनामगुणाः ।
कमूकं मुकं पूगं पूगीफलमुदाद्वतम् ॥१६॥
पूग गुरु हिमं रूपं कपायं कफपित्तजित् ।
मोहन दीपनं रुथमास्यवरस्यनाशनम् ॥१६॥
पार्ट तद गुर्षभिन्दि पट्टिष्टिहरं परम्।
निग्धं त्रिदोपहत्सर्व पर शुष्कन्तु धातलम् ॥१६॥
पूगं स्याद दमध्ये तहि नानाविधं हिमम्।
पाकदेशाविभेदेन चिकणं सर्वदोपनुत् ॥१९८१
मित् पूगपुष्यन्त कपायं मधुरं गुरु।
खिग्ध विदोपहद पश्यं न दास्तहदादियेत् ॥१५॥

·सर्वोपधिनामगुयानां निघण्टी r-Maan . प्रय ताम्बूलनामगुणाः। ताम्ब लवलो ताम्य लो नागिनी नागवारी ॥१७॥ ताम्ब लं विशदं रुयं तोक्योण तुवरं परम् ॥१७॥ तितं क्षारं हन्ति कासं रक्तपित्तकरं लघु । । बस्य शेपास्यदौगन्थ्यमलवातयमापहम् ॥१०॥ अथ साम्य ल प्रशंसा। ताम्बलं खर्णवर्ण मुकफलयुतं सूक्ष्मसूमोकतं यत् । कपूरैणाण्डमाभ्यां कतखदिरवटीसौरभेणापि पूर्णम् ॥ घूर्फ मुन्नानुज्ञातं शिशिरकिरणवत् प्रोज्ज्वलंतिम साकम् । दत्त्वा विप्राय पूर्व तदनु नरपतिमधयेदामदत्तम् ॥१७॥ पथ संयोगतःचूर्णदिरगुणाः । चुएं काफानिलहर खदिरं कफपित्तजित् । संयोगतो दोपहरं सोममस्य' करोति च। मुपवरसौगन्धाकान्तिशोभाकरं परम् ॥१७॥ अथ लवलौनामगुणः। सुगन्धमूला नवली पाण्डः कोमलयलकल ।।१७।। लयलरा: फनमुद्दिष्ट श्यामं ज्योत्स्राफल तथा ॥१७६।। लयनोफलममाझेयातपित्तहर गुर। विशदं रोचमं रूई म्याद तुवर रखे ॥१७॥ तत्र परिमापा। फल तुन्यगुणं सर्व मानमपि निदिंगेत्॥१८॥ फलं हिमाग्नि दुर्वातघ्यानकौटादिदूपितम् । घकालजात नागोयात पाकातोत कुभूमिजम् ।।१।। पाम दोपकर प्राय- फन विभय विनापितम् ॥१०॥ यम्य यम्य फलम्ये ह योयं भवति यामम् । सम्य तस्य वीर्य मलाममपि निर्दिशेत् ॥८ ·बुमाहादियाकवर्गः। वाधितं तमिजुरच पाकातीतमकालनम् । यञ्जनीयात् प्रयवेन तथा पर्युषितं च यत् ॥१८२५ मति द्राक्षादिफलपर्गः षष्ठः समाप्तः । अघ कुष्माण्डादिशाकवः। राधापदाम्जे निपतन विनोदी मानायनुत्यै जगदेकवादाः। केनापि कामेन स गीपरूपी पायादपायात पुरुषः पुराणः॥१॥ अथ शाकनिरूपणम् । शाक चतुर्दा तत्पुष्यछदकन्दफलैः स्म तम् ॥२ सर्वशाकेषु जीवन्तो येष्ठा निन्द्यस्तु सर्पयः ॥ ३ ॥ अथ कुष्माण्डनामगुणाः। कुमाण्डको पुष्पफलो पचनालियतर्विधः । कारुरफलाकन्दो स्यादारूराजकर्कटी ॥४॥ कुमाण्ड हहण शीत गुरु पित्ताम्रबातजित् ॥ ५ ॥ बाल पित्तापहं शीत मध्यमं कफकारकम् ॥ ६ ॥ पर नातिहिमं स्वादु सवारं दीपनं लघु । वस्तिशुद्धिकरं चेतोरोगदोपत्रयापहम् ॥ ७॥ कुमारण्ड नातिमधुरं वाताश्मरिकफापहम् । ताजा पित्तनुद हप्यो मधुरी वस्तिशोधन ॥८॥ प्रय कर्कटो(काफुड़)नामगुणा.। कर्कटो सोमशो ध्यानपार इत्फन्ना 16 कर्कटी गोतला रूचा ग्राहिणी मधुरा गुरुः। तथा पित्तहरा सामा पकोणा पित्तमितत् ॥ १॥ कर्कटं शीतलं पारितपित्तहरं गुरु। द

·.
*
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ
पक पित्ताग्निजननं सदारं नमवातजित् ॥ ११ ॥
अथ कालिङ्ग(तरमुज)नामगुणाः ।।
कालिग कृष्णवोजं स्यात् कालिग फलवर्तुलम् ॥ १२ ॥
कालिङ्ग प्राहि पित्तशुक्रहत् शीतलं गुरु ।
पकन्तु सोणं सक्षारं पित्तलं कफवातजित् ॥ १३ ॥
अथ मिष्टतुम्बो(लाउ)नामगुणाः ।
तुम्पीमिष्टा महातुम्पी राजालावुरलादुनी ॥ १४ ॥
मिष्टतम्बोफलं वृष्यं कफपित्तहरं गुरु ॥१५॥
अथ कटुतुम्बीनामगुणाः।
कटुतम्बी पिण्डफला राजपुत्री च तुम्बिनी ॥ १६ ॥
कटुतम्बी हिमा हृद्या पित्तकासविषापहा ॥ १७ ॥
अथ वपुप(शसा)नामगुणाः।
वपुपं कण्टकिलता सुधावासोऽपरं कटुः।
छर्दिपर्णी मूत्रफला पित्तकं हस्तिपर्णिनी॥१८॥
त्रपुष भूवलं शीतं रूक्ष पितासचनुत् ।
तत्यकमुष्णमम्न स्यात् पित्तलं कफवातजित् ॥१८॥
अथ चिर्मट(गोमुक्)नामगुणाः ।
चिर्भटे धेनुदुग्ध स्यात् जयं गोरक्षकर्कटौ ॥२०॥
चिर्भ मधुरं रूक्षं गुरु पित्तकफापहम् ।
शोत विष्टभि संग्राहि पक्कमुष्णच पित्तहत् ॥२१॥
अथ वालुकाफूटी)नामगुणाः ।
वालुकं काण्डक वालु तच्छीतं मधुरं गुरु।
रक्तपित्तहर भेदि लघूण पकमग्निवत् ॥२२॥
भय शीर्णन्तनामगुणाः।
शीर्णहन्तं चित्रफल विचित्र पीतवर्ण कम् ॥२३॥
शीर्षन्त लघु सादु भाणं वद्भिपित्तात् ॥२४॥

·.
८
। कुमाण्डादियाकवर्गः।
पथ कोशातकी(झिमा)नामगुणा:।।
कोशातको कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधना।
मृदङ्गफलिनी खेड़ा घण्टालो ककंगच्छदा ॥२५॥
कोशातको लघुस्तिमा रुक्षामाशयशोधनो।
शोफपाहदरनोइकुष्टार्थ:कफपित्तजित् ।
तत्फलं भेदनं शीतं लधु मेहविदोपजित् ॥२६॥
अथ राजकोशातकीनामगुणाः।
राजकोशातको मिटा महाजालिः सपोतका ॥२७॥
राजकोशातको भौता ज्वरघ्नी कफवातला ॥२८॥
अथ महाकोपातको(धन्दुल)नामगुणाः ।
महाकोशातकी त्वन्या हस्तिघोपा महाफला ॥२८॥
महाकोशातको निग्धा मिष्टा पित्तानिलापहा ॥३०॥
अथ वन्ताको(गुण)नामगुणाः ।
हन्ताको वार्ताको वार्ता भण्टाको भण्टिका मता ॥३१॥
हन्ताकं सादु तीक्ष्णोण कटुपाकच पित्तलम् ।
कफवातहरं हवं दीपनं शुक्रलं लघु ।
ध्वरारोचककासघ्नं पक्कं तत् पित्तलं गुरु ॥३२॥
अथ खेतवार्ताकुनामगुणाः ।
पपरः खेतवार्ताकुः कुकुटाण्डफलोपमः ।
सम्मादीनगुणः किश्चिदर्शसाच हितः मातः ॥३३॥
प्रय विम्वीनिलाकुचा)नामगुणाः ।
विम्यो रसफला गोला तण्डी दन्तच्छदोपमा ॥३४॥
विम्यो वान्तिपदा इन्ति रक्तपित्तास्रकामलाः ।
तत्फलं गौतल वाटु गुरु पित्तासदाहजित् ।
सम्भनं लेखन रुश्यं विपन्धाधानकारकम् ॥३५॥

·८८ सर्वोषधिनामगुणानां निघण्टी पय कारवेल(करला)नामगुणाः। कारवेश कटिम स्याटुप्रकाण्डं सुकाण्डकम् । कारणही वारिवलो हप्तापरा पता ॥३६॥ कारवेश हिमं भेदि लघु तितमवातलम् । पित्तासकामलापाण्डु कफमेहकमोन् जयेत् ॥३०॥ पथ कर्कोटकोनामगुण्डाः । कर्कोटको पोसपुप्पा महाजाती निरुषते ॥३॥ तहत् कर्कोटकं पुष्पं मुलासारचिनाशनम् ॥३८॥ पथ बन्ध्याकर्कोटको(तिस्कॉकरोच)नामगुलाः । बन्ध्याकर्कोटको देवी नागारिर्विघकण्टका ४०n वध्याकर्कोटको तीच्या विधर्विसर्पकासजित् ॥४in अथ डोडिकानामगुणाः। डोडिका विपमुष्टिः स्याद् विषष्टिः सुमुष्टिका ४२॥ डोडिका कफपित्ताः रूमिगुल्मविपापहा ॥४॥ पय डिण्डिग(योडगामामगुणाः। डिडियो रोमशफलो ठिण्डिगो मनिनिर्मितः ॥४४॥ डिण्डियो पातलो रूची मूत्रलोऽश्मरिभेदकः ॥४५॥ प्रथ कोलगिम्बी(कटासिम्)नामगुणाः। कोलगिम्बो कृप्यफला सदा शूकरपादिका ॥४ कोलशिम्मी समोरनी गुर्वामकफपित्ततत् ॥४॥ पथ शिमोनामगुमाः। गिम्मी कुमिम्मी कुम्माशिम्बी पुस्तकशिम्बिका ४८३ गियो भोता गुरुवस्या मेमना पातपित्तजिस् 1820 अप कस्तुका परेजोमाकोसम्म । वास्तुकः भाकप: स्यात् कम्पोरय प्रसादक: Men वास्तुका पाचनो रुयो लघुः शक्रवनपद

·कुभाण्डादिशाकवर्गः।
सरसोहामपित्ताशः क्वमिदोषत्रयापहः ॥५१॥
अथ जीवन्तनामगुणाः।
जीवन्तकः शाकवोरो रक्तनालः प्रनालकः ॥५२॥
जोवन्तो वातशत् क्षारः स्वादुयाक स्त्रिदोषनुत् ॥५३॥
प्रय चिल्लीनामगुणाः।
चिली सरा लघुः गोता रुया मध्याग्निदीपनी।
बल्या रुक्षा हरेत् लोहरतदोपत्रयवामीन् १५४॥
अथ कालचञ्चशाकनामगुणाः।
कानगाफ कालिका स्थात् चुचुका चुचुकोऽपरः ॥५५॥
कालगाकं सरं रुच्य यातलं कफशोफजित् ॥५६॥
रुयं पवित्रमायुष्यं नातिपित्तप्रकोपणम् ॥५७॥
चुञ्चः गीता सरा रुच्या स्वाही दोपत्रयापहा ॥५८॥
अथ तण्डलीयहय(नटे)नामगुणाः ।
तण्डलीयो मेघनाद' भण्डीरस्तण्ड लीयकः ॥५६॥
विपनः कचटोऽन्यः स्यात् मारीपो मार्पिकस्तथा ॥६॥
तगडलीयो लध, गोतो रूक्षः पित्तकफास्रजित् ।
सष्टमबमलो रुयो दीपनो रक्तपित्तहा ५६ १॥
मारिपो रेचन शीतो गुरुमैदस्तिदोपजित् ॥६२॥
अथ फोगनामगुणा ।
फोगो मरुभवः शृङ्गी सूक्ष्मपुष्पः गगादनः ॥६३॥
फोग संग्राहकः गीतो रक्तपित्तकफापह ॥६४॥
अथ पटोलनामगुणाः।
पटोलः पाण्डको राजी बालकः कर्कगच्छदः ।
राजिफल: पागड फलो राजिमानमृताफलम् १६५॥
तिलोतमा कोजगायरा राजपटोलिका
ज्योत्ग्री पटोलिका नाली नादयो भूमिजम्मु का ॥६६॥

·- 20 सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी- पटोलं पाचनं हृद्यं वृष्यं लघु ग्निदीपनम् । निग्धोण हन्ति कासासवरदोपचयक्रमोन् ६७ पने पित्तहरथीतं तस्य यल्ली कफापड़ा। मूलं विरेचनं प्रोकं फलं दोपवयापहम् ॥६८ अथ चक्षुड़दयनामगुणाः। चक्षुडी घेश्मकूलोऽन्यः खेतराजी हहत्फना ॥१८॥ किचिबानगुणस्तस्माद विशेषात् गोपणे हितः ॥७॥ भय पालया(पालड्)नामगुणाः । पालपया यास्तुकाकारा छुरिका चीरितच्छदा १५ पालक्या वातला गीता भैदिनी मला गुरुः । विष्टम्भिनी मदवासरतपित्तकफापहा ॥७२॥ अध पोतकोनामगुणाः। पोतयुपोदिका प्रोमा मत्स्यकाती सुरशिया ॥७३॥ पोतको गीतला म्रिग्धा मला वातपित्तजित् । पकण्डा पिडिला निद्रागकदा रमपित्तनत् । बलदा रुचिकर पाया हंगी सिफारिणी घय नोयो-युटीरनामगुणाः । लौगिकोप्ता पछोटी कुटिरम्नु कुटिनरः । दुन्दुरः स्यात् गुडोरीकः पिडी पिण्ट्रीतकमाया 941 लोरी फला गुरुः गीता सरा विटम्भिनी पटुः । दोपना मधुरा पा तदत् कुटीरहदगुरु Rep मोनिका पातना सामझामयिपापा पय मुनिमा तिनपपीनामगुणाः। गनिपमः मम्तिका गाद यादम्तिलपनि का मुनिपती शिमो पाहो मोपदोपसयापार शिनरी पिमा दया पारिणी पपिडित..

·.
१
f
कुमाहादियाकवर्गः,"-
अथ सूक्ष्मपवनामगुणाः।
सूक्ष्मपत्रस्तीक्ष्णशाको धनःपुप्पः सुबोधकः ॥८॥
चौरका कफवातघ्नः सुतीक्ष्णो नातिपित्तलः ॥२॥
अथ टुटुकनामगुणाः।
टुटुको पिटपो रूक्षः स्वरपत्रस्त्वरण्डजः ॥३॥
टुटुको वातलो रूची विष्टभी कफनाशनः ॥८४॥
अथ वस्तिजनामगुणाः।
घनागमभवा वल्लो प्रसिदो नाम वस्तिजः ॥८५॥
धनागमे विदोपप्रस्तत्पुप्यं मधुरं सरम् ॥८६॥
फलं तस्य सरं वृष्यमाम मिष्टन्तु वातलम् ॥८॥
पशीलवार ताडोलासराणाः ।
शोतवारः कुरण्डी स्यानाडो त गलिकाऽपरा ॥८॥
गीतवारः सरो हप्य. शोयनो वातपित्तलः nen
नाडो सरा लघु. पोता पित्तनुत् कफवातला ॥e.॥
श्रय सार्पप-कोसम्भनामगुणा ।
सापं सर्पपोत कीसुम्भ कुझुमोद्भवम् N८१॥
सार्पप बदविण्म वंगुरूपण' च विदोपकृत् ॥१२॥
कौमुम्भ स्वादु रूक्षोण कफजित् पित्तल लघ, १८३१
अथ चाकनामगुणा ।
चणकं गाकमुद्दिष्ट दुर्जर कफवातात् ॥28॥
अथ वालायनामगुणा ।
कलायगाकं भेदि स्यात् लघु पित्तकफापहम् ॥५॥
प्रय पारेरो(ग्रामरुन नामगुणा.।
घानेरी वामिका चुका सुद्रालिका चतुरदा ॥८६॥
पारी दीपनी रुघा सघूया कफवातजित् ।
सपित्तला प्रह:पुष्टातीसारनाशिनी ॥७॥

·६२ स " सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी पथ कासमद-गञ्जननामगुणाः । कासमदः कर्कशः स्याद ग्रानो गर्जरस्तथा १९८५ कासमी लघु : कण्ड्यः कासदोपविपासजित् ॥2॥ रञ्जनः कटुकस्तीक्ष्णस्तितोष्णो दीपनी लघुः ॥१०॥ संग्राही रक्तपित्तार्थोग्रहणीकफवातजित् ॥ १.१॥ अथ मूलकनामगुणाः। मूलकं हस्तिदन्तञ्च बालमूलं कफान्तकम् ॥ १०२॥ भूलकं वातलं रुच्य स्वयॊण पाचनं लघु । हन्ति विदोपज खासगदाक्षिगलपीनसम् ॥१३॥ नेहमिदं तदेव स्यात् दोषत्रयविनाशनम् ॥१०॥ शुष्क तत् हि विशोथनं लघु दोपत्रयापहम् ॥१०॥ तत्पुष्प नेमपित्तनं फलं वातकफापहम् ॥१६॥ अथ करीरनामगुणाः। करीरको गूढपत्रः क्रकचो अन्थिली मतः ॥१०॥ करोरः कटुको भेदी तीक्ष्योपणः कफवातजित् । वणशोथयियार्थीनः तत्पुप्प कफपित्तजित् ॥१०॥ फल ग्रादि कयायोण मधुरं श्लेष्मपित्तात् ॥१०८५ अथ शोभाञ्जनदयनामगुणाः शिग्रुः शोभालनः कृष्णगन्धः स्याद बहुलच्छदः ॥११॥ रतोऽन्यो मधुशिग्रस्तु खेतोऽन्यो हरितच्छदः ॥१११॥ तहीजं तमरिचं तीक्ष्णोण चक्षुषे हितम् ॥११२॥ शियुस्तीक्ष्णो लघु यादो वहिदः कफवातजित् । काटूप्यो विद्रधिशोहवणनो रक्तपित्तात् ॥१३३॥ मधुशिग्रुर्गुणैस्तदहिशेषाद दीपनः सरः ॥११॥ सत्पुप्प लघु संग्राहि यातलं कफथीयजित् ॥११॥ ।

·- कुभाण्डादियाकवर्गः। फलं पाहि कपायोणं मधुरंभपित्तहत् ११६ प्रथ लशुनदयनामगुणाः। लगनः स्यादुअगन्धो यवनेटो रसोनकः ॥११॥ एननोऽन्यो महाकन्दी जर्जरो दीर्घ पत्रकः ॥११॥ लशनोहणो दृष्यनिमोपः पाचनः मरः। भग्नसन्धानकर केभ्यो गुरुः पित्तासबुदिः ॥११८॥ रसायनं कफखासकासगुल्मज्वरारुचीः । हन्ति गोयप्रमहामं कुष्ठशूलानिलकमान् ॥१२॥ तापत्र मधुरं वारं नाली मधुरपित्तलः ॥१२१॥ यजनः पित्तलो नाही तोपोहोरोगनाशनः ॥१२२॥ गन्धाकतिरसैस्तुल्यः सूक्ष्मनाला पलाण्डवत् १२३॥ अथ पलाण्ड नामगुणाः। पला धवलाख्यच दुर्गन्धो मुखदूषकः ॥१२४॥ पलाइ स्तद्गुणैस्तुख्यः कफक्षत् मातिपित्तलः । घरते केवलं वातं स्वादु पाके रसान् जयेत् ॥१२॥ भथ शूरणत्रयनामगुणाः । शूरणः कन्दल: कन्दो गुदामयहरोऽपरः ॥१२॥ वषकन्दः सुरेन्द्रः स्यात् वन्योऽन्यविषकन्दक: १२० शूरणो दीपनो कशा कपायः कण कर कटुः । विष्टभी विभदो रुथः कफाय:कन्सनी लघुः ॥१२॥ नातं शूरणक रथं कफवातहरं लघु । प्रा तु विशेपण हितं कामाग्निदीपनम् १२८॥ तहत् वन्यो वचकन्दः कफनः पितरतत् ॥१३॥ पय पस्थिलिकानामगुणः। पस्थिमालिका पची प्रन्धिमानस्थिसंहतिः ॥११॥ पशिक्षिका हथा में भला मधुरा धिमा।

·८४ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी। परिषसन्धानकद बल्या पित्तरतानिलापहा १३२ अथ वाराहो(शकरफन्द)नामगुणाः । धाराको माधवी दृष्टिस्तकन्दः शीकरो किटिः ॥१३॥ वाराही पित्तला दत्या स्वाती तिला रसायनी। पायुःउक्राग्निरुत् मेहकफकुठानिलापहा ॥१३४॥ अथ मुसलीनामगुणाः। मुसलो तालपपी म्यात् खलिनी तालमूलिका ॥१३५॥ सुसलो लुइयो वल्या वीर्योणार्थोऽनिलापहा ॥१६॥ भय कक्षुकनामगुणाः । कधुका पोलुनो पोतुः फेलुका दलशालिनी २०७१ कक्षुकं पासनं पाहि दोपनं कफपित्तनुत् ॥१३॥ अथ भूछत्रनामगुणाः। भूयं पृथियीकन्दः गिनीन् बन्नक मतम् ॥१३८॥ भृक गोतल बन्यं गुरु भेदि विदोपजित् ॥१४.n पथ स्थूलकन्द(कचु) मानकन्दनामगुणाः । स्थूनकन्दो पास्यकन्दो मानकन्दो महादः ॥१४१॥ स्यूलकन्दो गुरुः सेमवातला पित्तगोजित् । मानमः गोतलः स्वादुः पितरमहरो गुरुः ॥१४२॥ प्रय कमेरुदय-गजाटनामगुणाः । कमेरुक सम्पफन्दं सद्राजकमेकम् ॥१४॥ माटो जनकन्दः स्यात् त्रिकोणम्रिकटः रामः ॥१४॥ कमेककं हिम पादु गुरु पित्तासदाहभित् । पाधि पितामिमीभप्रद यहाटकं तथा ॥१५॥ प्रय पिण्ट मध गह-काष्ठ-म्ति-रहानामगयाः । पिगडानुकं उपगन्धः मधासु मात्सु रोमगम् । महानुपिषमहामं माष्ठातः मापसाठकम् ॥१४६ } ·::. पानोयवर्ग: . . इस्तालुकं महकाष्ठ तकन्दं महत्फलम् ॥१४॥ भालुकं शीतलं सर्व विष्टम्भिामधुरं गुरु। सृष्टमूत्रमलं रूचं दुर्जरं रक्तपित्तजित् । कफानिलकरं बल्यं वृष्यं स्तन्यविवईनम् ॥१४॥ पिण्डालुकमभिष्यन्दि तितोण दोपलं गुरु ॥१४॥ मध्वालुकं पित्तकर कटु पाके कफापहम् ॥१५०॥ | अथ केयूरनामगुणाः।.. केयूरं वल्पविटपं कन्दलः स्वादुकन्दलः ॥१५॥ केयूर गीतलं ग्राहि पित्तले कफवातजित् ॥१५२॥ अव परिभापा। पतिजीर्णमकालोय रूपं निग्धमभूमिजम् । शुष्क शाकञ्च सकलं नानीयात् मूलर्विना ५१५३ यो राज्ञां मुखतिलकः कटारमल- स्तन श्रीमदननृपेण निर्मितेऽत्र। अन्येऽभूत् मदनविनीदनानि पूर्णः कुष्माण्डप्रभृतिरयञ्च भाकवर्गः ॥१५४॥ इति कुष्माण्डादिगाकवर्गः सप्तमवर्गः । । - - -.- अथ पानीयादिवर्गः। करण संग्य कुची कपोले मावाङ्गुलीभिर्म दुताधमानम्। मुहम्वराजानुयलेन पानं नमामि कृष्ण नवनीतचौरम् ॥ १॥ प्रय पानोयनामगुणाः। पानीयं जीवनं नोरं कोलालममृतं जलम् । पापोभतोयमुदकं पायोऽम्बु सलिलं पयः॥ २१

·:
८५ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ।
पानीयं गीता इन्ति पित्तविषधमम् ।
दाहाजीर्णयमच्छर्दिमदमूर्छामदात्ययान् ॥ ३॥
शीतलं स्तिमिते कोठे गलरोगे नववरे।
अहणीपीनसाधानहिक्कागुल्मषु विद्रधी ॥ ४ ॥
कासमेहारचिखासपाण्डवातामयेषु च ।
पार्खशूले नेह पीते सद्यः शुद्धी न शस्यते ॥ ५ ॥
दिव्यं तुषारज धारं करि हेममिति स्म तम्।
चतुर्विधं वरं धारं लघुत्वात् तत् पुनर्दिधा ॥ ६ ॥
गाङ्गं सामुद्रजच्चे ति गाङ्ग येष्ठतमं स्मृतम् ।
पाखिने मासि सामुदं गुणैर्गाशवदाचरेत् ॥ ७ ॥
स्थापिते हमजे पावे राजते मृण्मयेऽपि वा।
तज्जल शीतलं प्रेयं दोपवयविपापहम् ॥८॥
तहान सर्पदोगन पेयं सामुद्रमन्यथा।
सक्षारं लवणं मियं शुक्रदृष्टिबलापहम् ॥८॥
सौम्य रसायनं दिव्यं मोइनिद्राविदोपजित् ।
पाचनच टपामूओसन्द्रादाहलमापहम् ॥ १० ॥
पाखासजननं दादि यमनमतिबुधिरुस्।
तदेय भूमिपतितं भीममित्यभिधीयते ॥११॥
दिव्याभावे तु तत् सोयं प्रपिचा- गुग्णागुणाः ॥१२॥
कोप नेमहरं धारं पित्तनं दीपनं लघु, ॥१२॥
ताडागं यातलं स्वादु तवरं वाटुपाकि च ॥१४॥
याप्य पित्तकरं चारं कट यातफफापहम् ॥१५॥
नैरं लेखन इयं कफन दीपनं लघु ॥१५॥
डादर समु, पिसामयिदाहानिदीपनम् ॥१०॥
घोनामग्निप्रद रूप सादु महर लघु, १८
मादेय दीपनं एच वातस लघु लेपनम् ॥१८॥

·? पानोयादिवर्गः।
सारसं मधुरं वयं वयानं तुवरं लघु ॥२०॥
केदारं खादमिष्यन्दि विपाके गुरु दोपलम् ॥२१॥
पास्चल तबदुद्दिष्ट विशेषात् सर्वदीपकृत् ।
तीपारं वातलं शीतं रूपं पित्तकफापहम् ॥२२॥
धारं भूमावपतितं दिव्यं तत् सर्वदोपनुत् ॥२३॥
नरें गुरु वै प्रोक्त विषदं कफवातनुत् ॥२४॥
हेमं गुरुतरं शीत पित्तनु वातवईनम् ॥२५॥
चन्द्रकान्तजलं रूक्ष लघु पित्तविषासनुत् ॥२६॥
दिवा रविकरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ।
धेयं हंसोदकनाम स्निग्ध दोपवयापहम् ॥२७॥
भनभिधन्दि निदीपमन्तरिक्षजलोपमम् ।
यस्यं रसायनं मध्यं गोतं लघु सुधोपमम् ॥२८॥
वर्षापु दिव्यं पानोयमौद्भिद वा प्रशस्यते ।
शरत्मसनमुदकमगस्त्योदयनिर्विपम् ॥२८॥
हेमन्ते सारसं तोय ताडाग वा गुणावहम् ।
घसन्तीमयो. कोप्य वाप्यं नैरमेव च ॥३०॥
प्रापि प्रवरचोधर मलविटम्भिकारि च ॥३१॥
नद्यः शोधयहाः लघ्य. सर्वा याद्यामलोदकाः ।
मन्दगा: कनुपा गुर्यों याय शैवालसेविता,।
हिमवत्प्रभवा पथ्या नद्योऽश्माहतपायसः ॥३२॥
गायतट्टसरयुयमुनाचा गुणोत्तमा ।
एंपत्पित्तवारा: सना: पुखा वातकफापहाः ॥३॥
भनयाचनमा नयो लभ्यः शोषहा हिता. ॥३४॥
इतमामा मालपर्णीप्रमुसा पिमनोदकाः ॥२५॥
पिरापमा माया ये कुर्वन्ति नौपदापचौ. ।
गोधपादयिलकण्ठगलरोगावदकमोन् ॥३६॥

·.
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्हो
सद्यः शैलभवा नद्यो वेणोगोदावरीमुखाः।
कुर्वन्ति प्रायशः कुष्ठमोपहातकफापहाः ॥३७॥
विन्ध्याचले भवाः शिप्रारवाद्याः पाण्डु कुष्ठदाः ॥३८॥:
पारियात्रोद्भवाः प्रोता विधां चर्मखतीमुखाः ॥३६॥ ।
पथ्यास्तड़ागजास्तत्र विदोषघ्नत्री बलापहाः ॥४०॥
दरीजाः कुष्ठकं वनिोमलीपदरोगदाः ॥४१॥
प्राच्यावन्त्यपराः पद्यात् गुदशानि प्रकुर्वते ॥४२॥
मरुजा मधुरा बल्या लघवोऽग्निप्रदाः परम् ॥४३॥
पश्चिमाम्भोधिपतिताः गोमतोनर्मदादयः ।
पच्या वातापित्तनयो वख्याः कण्डू कफापहाः ॥४४॥'
दक्षिणाधिगता बस्याः पित्तनाः कफवातदाः ॥४५॥
पूर्वाम्भोधिवहा नद्यो मन्दगा गुरवो घनाः ॥४६॥
भीमानामभसां प्रातः सर्वेषां ग्रहणं वरम् ।
नर्मल्यं तत्र शैत्यं तत्तेयां स च परो गुण: ॥४७॥
भुवादी सलिलं पोतं कायं मन्दाग्निदोपहत् ।
मध्ये ऽग्निदीपनं श्रेष्ठमन्ते स्थौल्यकफप्रदम् ॥४८॥
जीवन्ति जोवनात् जीवा जगत् सर्वन्तु तन्मयम् ।
अतोऽत्यन्ततया सुन्न कचिदारि धार्यते ॥४८॥
पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव हि तन्मयम् ।
अतोऽत्यन्तनिपेधेऽपि न क्षचिद वारि वार्यते ॥५०॥
अजीर्ण धाथितं चामे पोजीणेच तनः ॥५१॥
पितस्तु विदग्धोऽन्ने यः पिबेत् गीतलं जलम् ।
विदाहः प्रशमं याति शेपमञ्च जीयते ॥५२॥
प्राकूपं दोपहारि प्रायोऽभिष्वन्दि निन्दितम् ॥५३॥
जागलं हन्ति सकल दोपमग्निप्रदीपनम् ॥५४॥
साधारण हिमं स्वादु टपणानं हर्षदं लघु ॥५५॥

·पानोयादिवर्गः। टट यस योऽवगाहेत पिबेदय नवं पयः । पर्णादिदुष्ट लभते स वाह्याभ्यन्तरामयान् ॥५६॥ कलुपं छनसम्भोजपर्णनोलोरणादिभिः । दुगन्धाद्यसंस्पृष्ट सूर्याचन्द्रमसांशुभिः ॥५॥ व्यापत्रमिति जानीयात् सर्वदोपप्रकोपवत् । तोयं तहर्जयेत् सर्वं यच्चामत् समुद्भवम् ॥५८॥ व्यापनमिति पानीयं कधितं सूर्यतापितम् । तप्तायः सूर्यसिकताग्रावादिष्वथ धारितम् ॥५६॥ कर्पूरपूरपुनागपाटलादिसुवासितम् । स्वच्छ कनकमुक्काद्यैः शोतं दोषाय न कचित् ॥३०॥ तत् काप्यमान निष्फेनं निवर्ग निर्मलं जलम् । तत् सर्वदोपशमनं दीपनं पाचनं लघु ॥६१॥ उपण तदग्निजननं लघुतदग्निशोधनम् । पार्यरुपीनसाभानहिक्कानिलकफापहम् ॥३२॥ तत् पादहीनं वातघ्नमईहीनञ्च पित्तजित् । विपादहीनं श्लेषघ्नं संग्राह्यग्निप्रदं लधु ॥१३॥ निहन्ति लेभसवात मारुतञ्चापि कर्षति । पजोपं जरयत्वाशु पोतमुष्णोदक निशि। पादावशेष मलिलं ग्रीमे गरदि शस्यते ॥३४॥ हेमन्त शिशिरे वर्षावहीनमथापिच । भूतगीतं सदा पप्य लघु नीरं त्रिदोषनुत् । सब पर्युपितं नितमम्मीभूतं विदोषतत् ॥६५॥ दिवा गत पयो रावी गुरतामधिगच्छति । रात्री गत दिवा पीतं सथा दोपकरं परम् ॥६६॥ पथ माधारण दुग्धनाम गुणाः । दुग्ध प्रसवणे चौरं सौम्य सञ्जीवनं पय: ॥६७६ ·१०. सर्वोपधिननिघण्टीगुणानां दुग्ध बलकरं गोतं मधुरं वातपित्तजित् । सिग्ध रसायनं मध्य जौवनं धातुबद्दनम् । घेतोरामगदवासक्षयाभिमन्द गुरु ६८॥ बालहकमादीनां स्त्रीसतानां प्रशस्यते । प्रायः प्राणभृतां माम्यं विशेपादोजसे हितम् ॥१८॥ घय गोदुग्धनामगुणाः। गोक्षीरं मधुरं शीतं गुरु सिग्ध रसायनम् । हस्तन्यशाहवं जीवनं वातपित्तनुत् ॥७.५ थगवां वरं चीरं खेतानां भलं गुरु । यानयरसविवरसानां गवाहोरं विदोपटात् ॥१॥ पिण्याकाद्यशनाज्जातं क्षीरं गुरु कफापहम् ॥७२॥ अथ अजादुग्धनामगुणाः । भासं गव्यगुण प्राहि विशेषादीपनं लघु। हन्ति क्षयार्थोऽतीसारप्रदराम्रभमन्यरान् ॥७३॥ अज्ञानामल्पकायत्वात् कटुतितादिभचणात्। स्तोकाम्बुपानाद व्यायामात् पयः सर्वगदापहम् ॥७४॥ अथ प्रायिकदुग्धनामगुणाः। भाविकं मधुरं केश्य स्निग्ध वातकफापहम् । गुरु कासेऽनिलोद्भूते केवले चानिले वरम् ॥७॥ अथ महिपोदुग्धननामगुणाः । माहिपं मधुरं गत्यात् निग्ध गुरु बलप्रदम् । निद्राशुमकरं शोतं मलाभिप्यन्दि वनिनुत् ॥७६॥ अथ नारीदुग्धनामगुणाः। ना- लघु पयः गोतं दोपनं वातपित्तजित् । चक्षुःशूलाभिघातघ्न नस्याथोतनयोर्वरम् ॥ अथ हस्तिनोदुग्धनामगुणाः । अस्तिन्याः खादु बलकत् चक्षुष्यं शीतलं गुरु ८१ ·'.- 'पानीयादिवर्ग:। MAHAL VIDY, अथ श्रीइदुग्धनामगुणाः । श्री, खादुरसं रूक्षं लवणं लधु दीपनम् । कृमिकुदकफानाहशोथोदरहरं सरम् १७८॥ 8445 अथ पाखदुग्धनामगुणाः। धाश्वमुष्णं पयो रूक्ष इल्यं वातकफापहम् । लवणाग्लं लघु स्वादु सर्वमेकशफं तथा ॥२०॥ अथ दुग्धसामान्यनामगुणाः । धारोष्णं दीपनं बल्य' लघु गीतं विदोषनुत् ॥११॥ मुहर्तवितयादृर्व पयो भवति विक्रियम् । तदेव द्विगुणे काले विपवदन्ति मानवम् ॥२॥ तहान शीतगुण लस्यात् पयस्तरकालिक मित्र सुधासमं तदेव स्यात् धाराशोत चिदोपहत्॥३॥ धारोष्ण शस्यते गव्यं धाराशीतन्तु माहिपम् । शृतीशमाविकं पर्य' शृतशीतमजाययः ॥८॥ शृतगोतं जयेत् पित्तं शृतीण कफमारुती। प्रतिपक गुरु सिग्धं वृष्य बनविवईनम् ॥२५॥ आममामप्रद चोरमभिष्यन्दिकरं गुरु ॥८॥ प्राममेव स्त्रियाः क्षीरं पथ्य पक्कन्तु दोपकृत् ॥८॥ प्रामाप्तिकं पयः प्रायो विष्टभि गुरु हणम् ॥८॥ राबी चन्द्रगुणाधिक्यान व्यायामपरिवर्जनात् ॥८॥ प्रदोपथमनुद बल्य चक्षुष्य पातपित्तद्वय Neon दिवाकरकराधाताद घ्यायामानिलसेवनात् ॥१॥ विवर्षमजदुर्गन्धि लवणं ग्रन्यित पयः ॥२॥ वर्जयेदानलबायोगात् कुष्ठादिदोपसत् ॥८३॥ सन्तानिक पर रूम मृतदुग्धोपरि म सम्। सन्तानिका गुरुः पोता था पित्ताम्रवातनुत् ८४ ·ya सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी सारावात्परं चीरममसमन्तु मोरटम् । नष्टदुग्धं भवेन्मस्तु मोरटं जेज्जटोऽप्रवीत् ॥१५॥ घोरं तत्कालसूतायाः पीयूषघनमुच्यते ॥२६॥ पछ दधा समं तीरं विप्रेया दधिचिंका॥८७R तकोण तककुर्चिका तयोः पिगडः फिलाटकः । पाकं विना स एव म्यात् क्षारयुक्तरितावित:१८॥ मोरटम्तु सपीयूपः कुचिका दधितकयोः । किलाटचोरशाफाभ्यामते निद्रामपुष्टिदाः ॥८es गुरवः अंभला कृप्या हृद्या वाताग्निनाशिनी। पातला दुर्जरा रूचा ग्राहिणी तक्रकूर्चिका ॥१०॥ प्रय दधिनामगुणाः। दधि स्यान पयः सम्यक् म्यानमीपत् त मन्दकम् । तमिष्टमग्नमत्यमा मधुरासमिति म तम् ॥१०१॥ दध्य पण दोपन निग्ध कपायानुरसं गुरु । पाकन ग्राहि पित्तागोफमेदाकफमदम् ॥१.२॥ मूवच्छ प्रतिश्याये शीतके विषमज्वरे। अतोमारेऽरची कार्ये गम्यते बलपईनम् ॥१०॥ मन्दं विदोपजनन मधुर वातपित्तजित् । अम्लपित्तासकफशदत्यम्न रक्तपित्तदम् ॥१.४१ मधुराम्न गुणेमियेर्दधि पूर्ववदादिशेत्॥१.५॥ गन्यं दध्यत्तम बल्य पाके खाटु रुचिप्रदम । पवित्र दीपनं निग्धं पुष्टिसत्यवनापहम् ११.६ ॥ आज दध्य त्तम ग्राहि लघु दीपावयापहम् । शम्यते खामकासार्ग:क्षयकार्येषु दोपनम् ॥१०॥ पाविक दधि पुद्रामकफवातप्रकोपथम् । अभिष्यन्दिरम पाके सादु प्रायेण दोपलम् ११०८६ ·11 पानोयादिवर्गः । १०३ माहिषं दधि मुस्निग्ध लेभल वातपित्तनुत् । दृष्यं विपाके मधुर गुरु रलप्रदूषणम् ॥१०n . नार्या दधि त्रिदोषघ्न चक्षुष्य तर्पणं गुरु । बल्यं विपाके मधुर स्निग्धं वशिकरं परम् ॥११०॥ हस्तिन्या दधि वोर्याप्ण कटु पाऽग्निनाशनम् । कपायानुरमं वक़वईनं कफवातजित् ॥१११॥ प्रोष्ट्र विपाके कटक भेदि क्षाराम्बक दधि । निहन्त्य दरकुष्ठार्थ.शूलबहानिलझमीन् ॥११२॥ प्रश्वायेकणर्फ रूक्षं दध्यभिष्यन्दि दोपलम् । दोपन स्वादु चक्षुष्य वातसल्कफमूत्रनुत् ॥११३॥ सर्वघु दधिषु ये गव्यमेव गुणावहम् । गालितं दधि सुस्निग्ध वातन्त्र नेपाल गुरु ॥११४॥ बलपुष्टिकर रुयं मधुर नातिपित्तकृत् । गृतचीरभव रुय दधि स्निग्धं गुणोत्तमम् ॥१२५॥ पित्तानिलापह सर्वधात्वग्निबलवईनम् । पमारं दधि सग्राहि कपाय वातनं लघु । विष्टम्भि दोपनं रुथ ग्रहणीरोगनाशनम् ॥११६॥ मगर दधि थेष्ठं पापित्तास्रदाहनुत् । मगुड वातनुद् वृष्य हहण तर्पणं गुरु ॥११७॥ वसन्ते गरदि ग्रोभे दधि प्रायेण निन्दितम् । हेमन्त शिशिरे गस्तं वासु च गुणावहम् ॥११॥ गम्यते दधि नो रात्री गस्त चाम्ब एतान्वितम् ॥११॥ दध्य तरो दधिनेहो दध्य प्र. कटक. सर. ॥१२॥ दन. सरो गुरुह प्यो वातातिप्रणाशन'। यम्त विशोधनयारः पित्तग्ने भविवईन. ॥१२॥ मा लमहर बल्यं लघु भन्नाभिन्नापत् ।

·-- सर्वोषधिनामगुणाना निघण्टौ। स्रोतोविशोधन हादि कफळणानिलापहम् । अदृष्य प्रीणन शोत भिनत्ति मलसग्रहम् ॥१२२॥ अथ तक्रवर्गनामगुणा । दण्डाहत कालपेय गोरसाच विलोडितम् । सरस निर्जल घोल मथित रसवर्जितम् ॥१२॥ समोदक खेतमय मुदखित्वईवारिकम् । पादोदक भवेत्तक्रमम्भिोऽन्ये ऽवभापिरे ॥१२४॥ तक ग्राहि कपायाम्ल मधुर दोपन लघु, । वीर्योण बलद रूक्ष प्रोग्णन वातनाशनम् । हन्ति शोथगरच्छर्दिप्रसैकविपमन्वरान् ॥१२५॥ पाण्ड मेंदीग्रहण्य मूत्रग्रहभगन्दरान् । मेह गुरुममतोसार शूलमोहकफलमीन् । वित्रकोष्ठगतव्याधिष्ठणोदरापची ॥१२६॥ तक निदाघे शरदि दौर्बल्ये भ्रममूळ यो । पित्ताम्रमदगोफए कदाचिन्न प्रशस्यते ॥१२॥ शीतकाले ग्रहण्पर्श कफयातामयेपु च । स्रोतोनिरोधे मन्दाग्नी तक्रमेवामृतोपमम् ॥१२८॥ तकन्तु मधुर सर्व ले मल पातपित्तनुत् ॥१२८॥ अम्ल वातहर तक रतापित्तप्रकोपणम् ॥१३०॥ वातेऽम सेन्धवोपेत स्वादु पित्ते मार्करम् ॥११॥ पिवेत् तक कफे रूच व्योपचारसमन्वितम्। समुद्धृतएत सझ पथ्य लघ, विशेषत ॥१२॥ तोकोतरत तस्मादृदृष्य गुरु कफापहम् । अनुकृतष्टत गीत गुरु पुटिकफप्रदम् ॥१३॥ यान्य यानि दधीन्यष्टी तद्गुण तक्रमादिगेत्। सरम निपल घोन मथितं रसवर्जितम् १३४॥

·पानीयादिवर्गः। दधिषदघोलमथिते किञ्चित् त लघु नौरतः। मण्डतका लघुतका भूचिका दधिसम्भवा १९३५॥ अथ नवनीतवर्गनासगुणाः। हेयनयोन सरज नवनोतन्तु मन्यनम् । नवनोतं लघु पाहि सद्यस्क स्वादु थोतलम् ॥१३६१ मध्यमीपत्कपायाम् वयं पित्तानिलापहम् । अविदाधग्निवन्ने बाहयार्थोत्रएकासजित् ॥१३॥ नवनीतं चिरोद्भतं गुरु मैद.कफप्रदम् । गोयन्नं बलकद कृषं विशेषादमृत शिशो: ४१३८॥ क्षीरोय तदतिस्निग्ध चक्षुष्यं रक्तपित्तजित् । वृष्यं बलकर ग्राहि मधुरं शीतलं परम् ॥१३८॥ अथ एतनामगुणाः । तमाज्यं इविः सपिराधारममताद्वयम् ॥१४०॥ तं रसायन स्वादु चक्षुष्यं गुरु दीपनम् । शोतवार्य विषालक्ष्मोपापपित्तानिलापहम् ॥१४॥ अल्पामिप्यन्दि कान्त्योजस्त जोलावण्यबुद्धिसत् । उदावतज्वरोम्मादशूलानाहमणान् जयेत् ॥१४२॥ निग्धं कफादं रूहं क्षयवोसर्पराजित् । खय तदर प्राय' शम्यते बानहाइयो ॥१४३॥ पृत क्षोरभवं ग्रादि गीतलं नेत्ररोगजित् । निहन्ति पित्तदाहायमदमूधिमानिलान् ४१४४३ पुराणं कटुक पाके सर्पिर्दोपत्रयापहम् । योषनेत्रगिर भूलकुष्ठापस्मारशोजित ११४५॥ योनिरोगज्वरशासकुष्ठाऱ्यागुल्मयीनसान्। निहन्ति दोपन वस्तिनप्यपूति, प्रशस्यते ॥१४॥ समण्डोऽपि तवद गुणेस्तीयो लघुः मरः १४७॥

·सर्वोपविनामगुणानां निघण्टौ। दशवर्षात्पर सर्पिः कौम्भमित्यभिधीयते । रक्षोन लघु तस्मात् तु गुणैः श्रेष्ठं महारतम् ॥१४॥ तस्य गुणदोषो तु क्षोरतुख्यो समादिशेत् । सर्वेषु गुणकत् गष्यमाविक निन्दितं पुनः ॥१४८ अथ तिलतैलनामगुणाः । तिलतल गुरु स्थैर्य बलवर्णकार सरम् । वृष्यं विकाशि विशद मधुर रसपाकयो ॥१५०॥ सोपण कपायानुरस तिक्त मानिलापहम् । विपाके मधुर तोहण रक्तपित्तजित् ॥१५॥ ने मल फटु विगमूवत्वगर्भाशययोधनम् । दीपन मतिद केश्य व्यवायि व्रणमेहनुत् ॥१५२॥ श्रोत्रयोनिभिर शूलनेत्ररोगविनाशनम् ॥१५३॥ मथिताच्य तविच्छिनभग्नष्यालविषादिषु । छतेऽग्निदग्धे तत्पथ्य पानाभ्यङ्गादिमि सदा १५४॥ छतमब्दात्पर पक्क दोनयीय प्रजायते ॥१५५॥ तल पधामपक वा चिरस्थायि गुणाधिकम् ॥१५६॥ अथ एरण्डले लनामगुणा. । एरण्डत ल मधुरमुष्ण दोपनगोधनम् । कृप्य स्वच्य वयं स्थापि मेधाकान्तिवलप्रदम् । कपायानुरस सूक्ष्म यानिशुक्रपिशोधनम् ॥१५०n हन्ति वातोदरानाहगुल्माष्ठीलाकटिहान् । पातगाणितशूलादिनागोयामयिधीन १५८॥ प्रथ करतेलनामगुणाः। प्रमोफामूलजीमूतादन्तोकपगिग्रुजम् । निम्बातमीकराकहस्तिकर्णो दोभयम् ॥१५॥ गहिनानिम्यक सेलं तैलं ज्योतिभसोहतम् । ..

·'पानीयादिवर्गः।
कुसुम्भसर्षपोतं तैलं सौवर्चलन्तथा ॥१६॥
विपाके कटुक तीक्षामुष्ण तितं सरं लघु ।
हन्ति कुष्ठामयं लेपमेहमूचीमयक्रमोन्॥१६१॥
अथ निम्बतेलनामगुणाः।
निम्बतलं जयेत् कुष्ठ व्रणले मज्वरामोन् १६२१
अथ अससोते लनामगुणाः ।
अतसी तैलमाग्न य स्निग्धोषण कफपित्तहत् ।
कटुपाकमचक्षुष्य बल्यं वातहर गुरु ॥१६॥
अथ सापत लनामगुणाः ।
सार्पपं कृमिनुत् तैलं कुष्ठकण्डूहरं लघु ।
पित्तासदूषण हन्ति मेहकर्णशिरोगदान् ॥१६४॥
अथ कुसुम्भत लनामगुणाः।
कौसुम्भं कटुकं ते लमचक्षुष्यं बलप्रदम् ।
केवलानिलनुत्तीक्ष्ण विदाएं विदीपछत् ४१६५॥
प्रथ ज्योतिमतो लनामगुणाः ।
न्योतिमतीभवं तसं पित्तलं स्मृतिबुद्धिदम् ॥१६६॥
प्रथ नारिकोलते लनामगुणाः।
प्रक्षोटिकाहिमुक्काशनारिकेलभवं इवत् ।
तेलं पित्तानिल केश्य गुरु नेमकर हिमम् ॥१७॥
अथ शिंगपालनामगुणाः ।
शिंशपागुरुगाडीरसालामरदारजम् ।
तेलं कपायं कटकं तितं दुष्टवणापहम् ।
यातरविपने मकण्ड कुष्ठानिलान् जयेत् ॥१८॥
प्रय भन्नातक लनामगुणाः ।
भनातक तोपरकं वोर्योपणं स्वादु तिकम्।
कुष्ठोहासिदोपासमेदोमेहरमोन हरेत् ॥१८॥

·सर्वोपधिनामगुणानां.निघण्टी पथ पालाथमाधूकपाटलतैलनामगुणाः । तेलं पालाशमाधूकपाटलाफलसम्भवम् । कपायं मधुरं दाइपित्तले मगदान् हरेत् ॥१०॥ अथ त्रपुपादितैलनामगुणाः । कुमाण्डवपुपैारतम्बीकालिङ्गतितकैः । कृतं प्रियालजीवन्तीमान्तकभयं तथा ॥१७॥ तैलं गुर खादुपाक शोत मूत्रप्रवर्तकम् । अदीपनमभिष्यन्दि कफदं यातपित्तजित् ॥१७२॥ अथ एकैपिजतेलनामगुणाः । एकैपिज हिम तेल पित्तघ्नोपवातकृत् ॥१७३॥ अथ ययतितोगयतै लनामगुणाः । ययतितोस तेलमीपत् तिक्त रसायनम् । दीपन लेखन मेध्य पथ्य दोपत्रयापहम् ॥१४॥ प्रथ अानत लनामगुणाः । पामते लमनातित मधुर नातिपित्तशम् । कफवातदर रूई सुगन्धि विगद परम् ॥१७५॥ भय सेहवर्गनामगुणाः स्थायरा यातगमना: मेहा: प्रोकाम्नु तैमवत् । गौग्रामेतेपु संतत्व बलवर्णकर पुनः ॥१७॥ मेदोमजायमा या ग्राम्यानूपीदकोद्रयाः । गुरवो मधुरायोप्याः समोरणधिनागनाः १een जादलेकगपादीनां मनाच्या पायकाः । सधः गीतला या रमपित्तनिपईया Tera मतदा विकिरादीनां मातम्याः कफहम्तना: १०८ एतने मासामिदोगमानो वातनागनाः। ययोत्सरं परिन या पिपाफे सादयः परम् १८.

·पानीयादिवर्गः। १०८ अथ मद्यनामगुणाः। मद्यं हाला सरा गुण्डा मदिरा धरुणात्मजा। मुरा गन्धोत्तमा कल्पा देवस्टा च धारणी ॥११॥ मद्य पित्तकरं प्राय मरं रोचनदीपनम् । पिदाहि सृष्टपिएमूत्र तीक्षा वातकफापहम् ॥१८२॥ विधिनामयुतं पोतं तमादमतसनिभम् । अन्यथा कुरुते रोगानतिपोतं विपोपमम् ॥१८३॥ द्रामोत्थमविदाहित्वाद्रतपित्तेषु शस्यते । बलपुष्टिकरं मयं रतार्थोहारि दीपनम् ॥१८४॥ माध्वी कल्पगुणा किञ्चित् खजूरमनिलप्रदम् । तदेव विगद रुयं लेमन कर्पण लघु ॥१८५॥ शालिपष्टिकपिष्टादिकृतं मधं सुरा मतम् ॥१८॥ मुरा गुरू बलस्तन्यपुष्टिमेदः कफप्रदा। ग्राहिणो गोथगुल्मार्थोग्रहणीमूत्रमनुत् ॥१८॥ पुनर्नवागालिपिटैर्विहिता पारणो मता ॥१८॥ सुरावत् वारुणी लघी पीनमाधानशूलनुत् ॥२८॥ प्रसन्ना स्यात् सरामण्डस्तस्मात् कादम्बरी धना १२८०॥ जङ्गलस्तदधः प्रोलोजनलाम्मदको घनः । पको जङ्गलः सार: मुरायोजन्तु किण्वकम् ॥१८१॥ प्रमदानाहगुल्माकई रोचकवातजित् । दोपन्यामानहस् कुक्षितोदशूलप्रणामिनी ॥१८२॥ कादमरी गुरु था दीपनी वातरुत्सरा ॥१८॥ जङ्गलः कफनुद ग्राही शोफागोंग्रहणोइर: १en मैदको मधुरो वयस्तम्भनः गोतनो गुरुः । এী নাবা বিন্মে থানল फिखक वातशमनमहा दुर्जरं गुरु ॥१८॥ १.

·सर्यायधिनामगुणानां निघण्टौ। पाक्षिको सा सुरा या स्यादवत्वशालित लैः ॥१८॥ आचिको पारड शोफार्श: पित्तासकफकुछन । किञ्चिदातकरा रुक्षा दीपनी रैचनी लघुः ॥१८॥ यवपिष्टकत मद्यं प्रोक्तं यवमुरा व सा ॥१८॥ कायोनको इलीया मैरयो धान्यजासवः ॥२०॥ पासवद्य सुरायाय योरप्ये कमाजनम् । भाधनं तद्विजानीयात् मेरयमुभयात्मकम् ॥२१॥ कचित्तु धातकीपुष्प गुडधान्याम्साधिमम् ॥२०२॥ गुयों यपसरा रूचा स्याहिटभ विदोपकार । काकोली हणी कृप्या दृष्टिमान्यपदा गुरुः ॥२०॥ मेरेय हहणं हय गुरु सन्तर्पगं मरम् ॥२०४॥ मद्य सर्वरसं जास मधूलकमुदीर्यते ॥२.५॥ मधूनकं गुरु सादु घिग्ध गफफफमदम् ॥२०॥ गकरो दीपनः पादु' पाचनो रोचनो लघुः । मनीविलासफरो वातगोपयमितविकारनुए ॥२०॥ मध्वासयो मधू का कुष्ठमविपापहः २०६॥ गोड़ोम्नियर्डनो वर्षयसलत् सणः कटुः । तिलकोप: पादु सष्टविएम वमारत: २०८ चोः पकरमः पक: सीधु; पफरमः ग्म त. पामे म पर विहितो युः गोसरमो मस: Rt.n मोध पफरमः येमराग्निपलपर्णात् । पातपितकरी प्रय हनो रोपनी ज्येत्। पियधमेदगोफागीफोदरकफामयान R११. नग्माद गुप्तः गीतरमः भलेषमा मत १२१२॥ बाम घोहमा नमरण गुलोरा बामपो परनिन्दाफपायोनिमशीपन .. - ·पानोयादिवर्ग: । परिष्टासव सोधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् । वुया यथा खसंस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् ॥२१॥ सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धि विरसं कमिसडुलम् । अवयं तरुणं रूममुष्णं दुर्भोजने स्थितम् १२१६॥ अल्पौषधं पर्युपितमत्यर्थ पिच्छिलच यत् । कफप्रकोपि तम्मा दुर्जरच विशेषतः ॥२१७n पित्तप्रकोपि बहुल तीक्ष्णमुण' विदाहि च । अवयं पेशलं पूतिकमिलं विरसं गुरु १२१८॥ तथा पर्युषितं चापि विन्द्यादनिलकोपनम् । सर्वदीरयेतन्तु सर्वदोपप्रकोपनम् ॥२१८॥ चिरस्थितं जातरसं दोपनं कफवातजित् । रुयं प्रसव सुरभि मेध्य सेव्यं महाइवम् ॥२२०॥ तस्मानेकप्रकारस्य मयस्य रसवीर्यनात् । समीक्ष्मादौणवातवा विकाशित्वात् त्वजिनुत् ॥२२॥ समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूईमागताः । विक्षुभ्येन्द्रिय चेतांसि मदयत्याश वोर्यत: १२२२॥ चिरेण सपके सि पातनो जायते मदः । अधिराक्षातिके दृष्टः पेत्तिके शीघ्रमेव च ॥२२३॥ नवं मधमभिष्यन्दि त्रिदोषजनकं सरम् । प्रहहएं दाहि दुर्गन्ध पिशदं गुरु १२२४॥ जीर्ण तदेव रोचिष्णु कृमि मानिलापहम् । दूध मुगन्धि मुगुणं लघु मोतोषिशोधनम् ॥२२॥ सात्विक गीतहास्यादि राजसे साइसादिकम् । नामसे निन्धकर्माणि निद्रादि कुरते तदा ॥२२॥ एक कफन सोयोणं लघु रोपनपाचनम् । पाए तमिहरं फवं भदनं रतापित्तात् २२७॥

·मापधिनामगुणानां निघण्टो गोडादिरमयुखानि मद्यपूलानि यानि च । यथापूर्व गुरतराण्यभिष्यन्दकराणि च ४२२८॥ प्रय काजिकनामगुगाः। म्यात्काश्चिकन्तु सोनोरमारनातं तु दोपरुत् । काझिक शिशिरस्पर्ग पाचनं रोचनं लघु ॥२२८॥ तपोदक यवराम: सतुपेः गफनोरुतेः ॥२३०॥ सोयोरन्तु कृतन्त्यामे: पोर्या निस्तुपैर्य यैः ॥२३१॥ सवैरमरसाम्न म्यात् सौवोरकमिति घाचित् ॥२३२॥ तुपाम, दीपनं प्रय पाराहुरुमिगदापहम् ॥२३३॥ मीयोरक ग्रहपर्णीनागनं भेदि दोपनम् । धान्याम्न धान्ययोनित्यात प्रोणम लघु दीपनम् । म्यगंदाहकर पानात्याचमं पनागनम् ॥२३४॥ गण्ड पामगरम्यदोगन्थ्यकफन्तनम् १२३५७ पथ मूवनामगुप्या.। मूत्र गोनागमहिपोमयाजाविपरीतमम् । नराणाय भयमयं पाचन दोएन मघु १२३५॥ ममपानुरम तिरूव मोहोषिगोधनम् । पित्तन पटफा भेदि वातानुलोमतः ॥२०॥ निहन्ति वातगुल्मा गोफोदग्ककतमीन् । कुटपाटगदानाविपशूनारशाम्तया १३८ गोमूप पु म पु मृषयोग प्रगम समिसम्बपिमार्गान फुटगुटमीन अर्थत् । माहिप गोरगुल्मार्गपातमहं यो यत् ॥११॥ पप पामरामामगुणाः । पाच मंदिमिरमान ४१.

·इक्षुकादिवर्गः। अथ आजमूबनामगुणाः। पानं गुल्मविषखासकामलापाण्ड दोपजित् ॥२४२॥ अथ धाविकमूवनामगुणाः । माविकं शोफकुष्ठार्थोमेहव!ग्रहापहम् ॥२४३॥ अय गर्दभमुचनामगुणाः । गादर्भ ग्रहणीमहकुष्ठोन्मादकमोन् जयेत् ॥२४४n अथ उपमुखनामगुणाः। औदमुन्मादशोफार्श:कमिशूलोदरापहम् ॥२४५ अथ नरमूत्रनामगुणाः। नरमूत्र गरं हन्ति सेवितं तद्रसायनम् ॥२४६॥ गोऽजाविमहियोणाञ्च स्त्रोणां मुत्र प्रशस्यते । गवरोष्ट्र भनराखानां पुंसां मूत्र हितं मतम् ॥२४७ इति श्रीमदनपालविरचिते मदनविनोदनानि निघण्टी पानीयादिनामविशेषवर्गीऽष्टमः । इनुकादि वर्गः। मुक्षितानेन रुषेति पत्र प्रसारिते वीक्ष्य ततोजगन्ति । मविस्मयं सादरमीक्ष्यमाण यशोदया नन्दसतं नमामि ॥१॥ अथ इक्षुभेदनामगुणा । इधर्महारसो वेनिःसृतो गुडपनकः । हणराजो मधुवणो गण्डोरी मृतपुष्पकः ॥ २ ॥ इम्बमूनो लोहितक्षुः पौण्डि कः पोण्ड कोऽपरः । रसाल: सुकुमारोऽपि व जुर्भारको मतः ॥ ३ ॥ इशु स्वादुगुगः भीती वृष्य, खिग्धो बलप्रदः। जोपनो वातपित्ताः कुर्य्याभूषफफलमीन् res

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी
स मुले मधुरोऽत्यर्थं मध्ये मधुर एव च।
अग्रग्रन्यिपु विजे यो लवणो मूत्रलस्तथा ॥ ५ ॥
लोहितचुगुरुः शीतो दाइपित्ताम्रकच्छ्रनुत् ॥ ६ ॥
पौण्ड कः शीतलः सिन्धो हणः कफात् सरः ॥ ७ ॥
कृष्णेचस्तत्गुणो वंशः क्षारः किञ्चित् तु तत्समः ॥ ८ ॥
वंशवच्छतपौरोऽपि किञ्चिदुष्णः समीरजित् ॥ ८॥
कान्तारतापसौ तहत् काठे क्षुर्वातलो हिमः ।
कोशको हि गुरुः शोतो रक्तपित्तक्षयापहः ॥१०॥
सूचोपनो नीलपौरो नेपालो दीर्घयत्रकः ।
वातलः कफपित्तनः सकपायोऽतिदाहकत् ॥ ११ ॥
अथ इचुरमनामगुणाः।
दन्तनिप्योडितस्तपां रस: पित्तास्रनाशनः ।
शर्करासमवीर्यः स्यादविदाहो कफप्रदः ।
गुरुर्विदाही विष्टम्भो यान्त्रिकम्तु प्रकोर्तितः ॥१२॥
अथ मत्स्याण्डीनामगुणा'।
मिता मत्स्याण्डिका पल्लो मत्स्याण्डी बलकस्तथा ॥१३॥
अन्या विपपलीगन्धा शिका कृत्तिकामला ॥१४॥
खण्इमन्चत् खण्डसिता माधवी मधुशर्करा ॥१५॥
यवासशर्कराऽन्या मा ययासकाथसम्भवा ॥१६॥
अन्या पुष्पसिता प्रोप्ता पुष्पमम्म तशर्करा ॥१०॥
फाणित क्षुद्रगुडको गुडम्वितरसोदयः ॥१८॥
मत्स्यागडी ग्राहिणी वम्या गुरुः पित्तानिलापहा ॥१८॥
प्रय मितोपलानामगुणाः
सितोपना सरामघो यातपितहरा हिमा र
पय खगइनामगुणाः।
पए मधुरं इथं रथं पुष्टिवनमदम् ॥ २१ ॥

·इक्षुकादिवर्ग । अथ मधुशर्करानामगुणा । माधवी शर्करा रूक्षा कफपित्तहरा गुरु ॥२२॥ अथ यवासशर्करानामगुणा। यवासशर्करा शौता वातला कफपित्तजित् ॥२३॥ अथ पुष्यमिताशर्करानामगुणा । सिता पुष्यसिता हृद्या रक्तपित्तहरा लघु १२४॥ अध फाणितनामगुणा। फाणित गुर्वभिष्यन्दि बहण मूत्रशोधनम ॥२५॥ अध मधूकनामगुणा । मधूक फाणित वस्तिदूषण वातपित्तलम् ॥२६॥ अथ गुडनामगुणा । गुड क्षारो गुरु स्वादुर्वातपित्ताग्निकत्सर । बल्य कृमिश्ने पकरी मूत्ररताविशोधन ॥२७॥ जोणा हद्यो लघु पथ्यो नाभियन्यग्निपुष्टितत् ॥२८॥ इक्षोविकारान विमलान् यथा कुय्युगुणास्तथा ॥२८१ वरदाहमूळपित्तास्कविषमहरा हिमा । गुरवा मधुरा बल्या निग्धा वातहरा सरा ॥३०॥ अथ मधुनामगुणा । मधु पुष्पासय पुष्परसे माक्षिकमीरितम् ॥३१॥ माक्षिक पीतिक क्षौद्र भ्रामर मधुविस्तरात् ॥३२॥ माक्षिक तेलसनाश पौत्तिक घृतसचिभम । चौद्र कपिलधर्म स्यात् भामर स्फटिकोपमम् ॥३३॥ मधु गोत लघु स्वादु रुच पाहि पिलेखनम् । चतुष्य दीपन स्वयं प्रणगोधनरोपणम ॥३४॥ वर्य मधाकर कृष्ण विशद रोचन जयेत् । कुठार्ग कासपित्तामुक्कफमेहलमलमोन् ॥२५२ ·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। मेदस्त प्यायमिखासहिकातोमारविड्महान् । दाहचतक्षयां स्तत्तु योगवायल्पवातलम् ॥३६॥ माक्षिकं मधुषु येष्ठ नेत्रामयहरं लघु ॥३७॥ पौत्तिकं मधु रूक्षोण पित्तदाहासवातवत् ॥३८॥ क्षीट् माक्षिकमप्येव विशेषान्मेहनाशनम् ॥३८॥ भामरं रक्तपित्तन मूत्रज्ञाधकरं गुरु ॥४॥ नदीनं मध्वभिप्यन्दि निग्धं लेमहरं सरम् ॥४१॥ पुराण ग्राहि तसं भेदोघमतिलेखनम् ॥४२॥ विपादिपुष्टपुष्पेभ्यः सविपा माक्षिकादयः । मधु चिन्वन्ति तस्मात्तत् स्वभावात्सविषं स्मृतम् ॥४३॥ तस्मादग्न्यातपात्तप्त त इन्ति मानवम्। उप काले ध देशे च द्रव्ये रुमीय योजितम् ॥४४॥ - निरूहे छर्दने तभैस्तदुक्तं न निवार्यते ॥४५॥ नग्मात्याकमलयव तयोस्तहिनिवर्तते । प्रामामये जले नापि तद द्रवे न विरुध्यते ॥४६॥ मदन मधुज मिक्थं मधूशिष्ट मधूलितम् ॥५om मदन गटु सुधिग्ध भूतन वएरोपणम् । भग्नसन्धानहातकुष्ठयोसर्प रमजिस् ॥४८॥ यो राम मुखतिनक: कटारमन म्तेन योमदननृपेच निर्मितव। प्रन्यभन्मदनविनोदनाधिपूर्णा पोऽयं मधुरमरिपुकादि: ४८ रति नयमवर्ग:।

·धान्यादिवर्ग । धान्यादि वर्गः। अजनामृत्य बहुजन्ममृत्य तमालभास विशदप्रकाशम् । मुक्लिपदो बन्धमुलूखलेन वै लोक्यतात शिशुमाश्रयामि ४१ अथ माल्यादिनामगुणा । शालयो रतभाल्याचा ब्रोहय' पष्टिकादय । मुद्रादि वैदल शैल कादि णधान्यकम् ॥२॥ क्षुद्रधान्य कुधान्यन्तु शूकधान्य यवादिकम् । रक्तशालिलोहित स्याटु गरुड शकुनाहत ॥३॥ सुगन्धिको महाशालि कलमस्तु कलामक । रक्षयालिर्दोर्धशूक पुण्डो महियमम्तक १४॥ पूर्ण चन्द्रो महागालि पुण्डरीक प्रमादक । पुप्पाण्डक भीतभोर काञ्चन शकुनाहत ॥५॥ पाण्ड,गौर शारिवाख्यो रोधपुष्प सुगन्धक । हायनो दोर्घलातञ्च महादूपकद्रूपको ॥ ६ ॥ भालयो मधुरा स्रिग्धा बल्या बहाल्पवर्चस । पित्तनाल्पानिलकफा मूत्रला लघवो हिमा ७॥ रतशालिवरस्ते पा बल्यो वर्ण्य स्त्रिदोषजित् । चक्षुष्यो मूत्रल स्वयं शकलस्त टन्धरापइ । विषत्रणहर किश्चित्तस्मादल्पगुणा पर ॥८॥ महागालिई थो बल्यो रक्तगालिगुण सम ॥६ कार्मुक पोत प्रामोदो लध, ई प्यो मुकुन्दक । महापष्टिककेदार पुष्पाहरयकादय ४१०॥ पष्टिका मधुरा शीता लघवो यहवर्चस । वातपित्तनशमना गालीना सट्टया गुणे ॥ पटिक प्रवरस्त या लघु, निग्ध स्त्रिदोजित ।

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ । पाके स्वादुम दुग्राही स्थैर्यकारी वलपदः ॥१२॥ रक्तशालिगुण स्तुल्यास्तस्मादस्पगुणाः परे ॥१३॥ कृष्णब्रीहिस्तुरितकः कुक्कुटाण्डकपाटलः । शलायुथ राजीवाचो नन्दो जतमुखादयः ॥१४॥ बोहयो मधुराः भीताः पष्टिकानां गुणः समाः ॥१५॥ कृष्णब्रोहिवरस्तेषां तस्मादल्पगुणाः परं ॥१६॥ शालयो दग्धमृजाता लघ रूक्षाः कफापहाः । स्थूलजाः स्वादयः पित्तकफना वातवङ्गिदा: ॥१७॥ केदारा यातपित्तघा गुरवः कफशुक्रलाः ॥१८॥ रोप्यातिरीप्या लघवी मूबलास्त गुणोत्तराः ॥१८॥ छिनरूढ़ा हिमा रूक्षाः पित्तना लघु पाकिनः ॥२०॥ पुनर्विशोषितं सम्यगधर्मे रूक्षं लघु, स्म तम् ॥२१॥ दोपनं पाचन मध्यं वातोपहरं परम् । द्रोहिलं पष्टिकस्यापि भिवत्वं शीघ्रपाकतः ॥२२॥ अथ गोधूमनामगुणाः। गोधूमः सुमनः शुद्रो मधूलो रूपशीतला ॥२३॥ नन्दीमुखोऽल्पगोध मो लोकेशी पामिकोयते ॥२४॥ गोध मो मधुरः गीतो पातपित्तहरो गुरुः । कफराक्रप्रदो बल्या निग्धः सन्धानक्तत् सरः। जोपनो हहणो वयः स्यन्दी रुथो स्थिरत्वछत् ॥२५॥ मध लो गोतला मिधा पित्तनी मधुरा लघः। शकलाइयो पप्या तमन्दोमुखी मता ॥२६॥ एतस्मात् स्थ लगोध मार द्रो होनतरो गुणः ॥२०॥ अथ यपनामगुणाः। यवः गचिम्तीशगूफो निःशूफोऽसियशोऽपरः २८४ यत्रः कपायो मधुर: गीत: पित्तकफाजित २८:

·धान्यादिवर्गः।
व्रणेषु तिलवत्पथ्यो रूक्षो मेधाग्निवर्हनः ।
लेखनो बहनिम्यन्दः स्वयर्यो मेहसपापहः ॥३०॥
बहुवातमलः स्थ र्यवर्णकारी च पिच्छिलः ।
अस्मादतियवः किचिद् गुण न्यूनतरः स्म तः ॥३१॥
अथ शिम्बीनामगुणा: तदभेदाय ।
शिम्बी मुद्दयणो मापः सतीनः सकलायकः ।
मसूरयक्रमल्यो मकुष्ठविपुटरादयः ॥३२॥
वेदला मधुरा रुक्षाः कपायाः कटुपाकिनः ।
वातला कफपित्तना बदमूत्रमला: हिमाः ॥३३॥
ऋते मुहमसूराभ्यामन्ये त्वाधानकारकाः।
शिम्पी विष्टम्भिनी मेहदृष्टिमा वातपित्तलाः ॥३४॥
विशदा गुरको हृद्या रुक्षाः कटुयिपाकिनः ॥३५॥
सितासितादिभेदेन बहुधास्त प्रकीर्तिताः ॥३६॥
अथ मुगनामगुणाः तदभेदाय ।
महो बलाव्यो मङ्गल्यो हरित' शारदोऽपर।
पीत: प्रचेतो बलाको माधवः परिकीर्तितः ॥३७॥
वनमुद्रस्तुवरको राजमुद्गस्तु खण्डकः ॥३८॥
मही रुतो लघु ाही कफपित्तहरो हिमः ।
खादुरल्यानिलो नेत्रयो वोऽप्ये तद्गुणः स्म त ॥३८॥
हरितः प्रवरस्त पां तच्शकं तितमुत्तमम् ॥४०॥
अथ मापनामगुणाः।
मापो जीर्ण करो धारो धवलो राजमापकः ॥११॥
मायो गुरुः स्वादुपाक' निग्धो वृष्योऽनिलापहः ।
नसनस्तर्पणो वल्पः शकलो हए. परः ॥४२॥
मित्रमूखमन.स्तन्यः मैदपित्तकफप्रदः ।
गुदकीलादितम्बासपड शिगूलानि नापयेत् ॥४३॥

·१२०
सरोंपधिनामगुणाना निघण्टौ।
अथ राजमापनामगुणा ।
राजमाप स्वादुरूक्ष कपायस्तर्पणो लघु।
ग्राही वातकफस्तन्यबहुवर्षोरुचिप्रद ॥४४॥
अथ मकुठनामगुणा ।
मकुष्ठो वनमुह स्यात् मकुष्ठकमुकुष्ठको ॥४५॥
मकुष्ठो वातलो ग्राही कफपित्तहरो लघु ।
वान्तिजिन्मधुर पाके कृमिरज्ज्वरनाशन ॥६॥
श्रय निप्यावनामगुणा ।
निप्यावोऽनिलपित्तासमूचस्तन्यकर सर ।
विदा[ष्णो गुरु समगोफहत् शुक्रनागन ॥४॥
अथ सतीननामगुणा ।
वर्नुलस्तु सतीन स्यात् हरेण स्वल्प वर्तुल ॥४८॥
वत्तुल शोतलो ग्राही कफपित्तहरो लघ, ।
विपाके मधुरो रूक्षी हरेणुस्तद्गुण स्मृत ॥१८॥
अथ कलायनामगुणा' ।
कलाय खण्डिक प्रोतस्त्रिपुट क्षुद्रखण्डिक ॥५॥
कलाय कफपित्तनो ग्राही शीतोऽतिवातल ।
विपुटोऽपि गुणे रेव तछाक कफपित्तजित् ॥५१॥
अथ चकनामगुण,
चणको हरिमन्य स्यात् वाजिमन्यच जीवन ॥५२॥
चणक शीतलो रूक्षो रतपित्तकफापह ।
लघु, कपायो विष्टम्भो वातल कुष्ठनाशन ॥५३॥
अथ मसूरिनामगुणा ।
मसूरिकारिर्मसूरिमनल्या पाण्डुरापल ॥५४॥
ममूरिर्मधुर पाके समाही शीतली लघु, ।
कफपित्तास्रजिद बल्य तच्छाक लघ, तितकम् ॥५५॥

·धान्यादिवर्ग:।
अथ कुलत्यनामगुणाः ।
कुलत्यचक्रकयक्रः कुनालो वनजोऽपरः ॥५६॥
अपरा हकप्रसादा च चक्षुष्या च कुलस्थिका ॥५॥
कुनाली लोचनहिता कुम्भकारी मलापहा ॥५८॥
कुलत्यः कटुकः पाके कपायो रतापित्तत् ।
सधुर्विदाहो वीर्योपणः ग्वासकासकफानिलान् ।
हन्ति हिकाश्मरीशुकदाहानाहान् सपोनसान् ४५८६
से दसग्राहको गुल्ममेदाकृमिहरः परः ॥६॥
वन्यो विशेषतः शोतो नेत्रामयविपापहः ॥६॥
अथ तिलनामगुणाः।
तिलपुष्पस्तेलफलस्तिलपिञ्जोऽपर: मितः ।
जातिलो वनजातः स्यादाढको तुवरी मता ॥२॥
तिल: कपायो मधुरस्तिताकः कटको रसे।
विपाके कटक' खादुः स्निग्धोष्णः कफपित्तलः ॥६३॥
बन्यः केयो हिमम्पर्गस्त्वच्या स्तन्यो व्रणे हितः ॥8॥
धन्योऽस्पमूत्रकृहातनाशनोऽग्निमतिप्रदः १६५॥
कृपणः थेठतमस्तेषु शुक्रलो मध्यम: मितः ।
अन्य होनतरा: प्रोक्तास्त : रतादयस्तिलाः ॥६६॥
अथ तुम्परीनामगुणा'।
तुम्परो ग्राहिणो गोता लघुः कफविपासजित् ॥६॥
अथ प्रतमो(तिमि)नामगुणाः ।
प्रतमी ममृणा नोलपुप्पो चेत् सा उमा तुमा ६८
मतमी शुक्रष्टिनी घिग्धा वातासजिद गुरुः ॥१८॥
अथ कुसुम्भनामगुणाः।
कुसुम्भ पावकः पोतमलहं वम्बरध्वनम् ॥७॥
तीज वरटी गुरू स्यादप्या पानिलापहा ॥१॥

·. १२२ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टो कुसुम्भ वातलं सरतपित्तकफापहम् । वराव्यातसीवद्दिष्टा विशेषाद्विपनाशिनी ॥७२॥ अथ सर्पपनामगुणाः । सपंपः कटुकः नेहो भूतनो रक्षिताफलः । तन्तुभोऽन्यः स उद्दिष्टः सिद्धार्थः खेतसर्पयः ॥३॥ राजिका चासूरी राजो सुतीक्ष्णः कृष्णसर्पपः ॥७४॥ सर्पपः कफवातघ्न स्तोष्णोणो रक्तपित्तवत् । किभिक्षोऽग्निदः कुण्डू कुष्ठकोष्ठक्रिमीन् हरेत् ॥७॥ राजिकास्तदुगुणा जयास्तोष्णास्तोता विशेषतः ॥७६॥ अथ शणनामगुणाः। गणः मोलो मातुलानी जन्तुतन्तर्महामणः ॥७२॥ गणो हिमो गुरु ही तत्पुष्पं प्रदरासजित् ॥२८॥ अथ सुद्धान्यनामगुणाः। कङ्ग,श्यामाकनीवारवरकोदालनर्तकाः । वरहिका तोदपर्णी कोट्रवध मधुलिका १७en नन्दीमुखो वेण यवा प्रियङ्गः कोरदूषकः । गवेधुका नली नाली मुकुन्दं वारिकादिकम् ॥८॥ हणधान्य लघु स्वादु कटुपाकि विलेखनम् । रुक्षीण वदनिस्यन्द वातपित्तप्रकोपणम् ॥१॥ पोततगड,लिका कङ्गः प्रियङ्गः कर्कटो मता ॥८२५ सितकङ्ग,स्तु मुसटी रमाकन तु गोधिका ॥३॥ चोनकः काककङ्गः स्यात् श्यामाक: गणकाकः ॥८॥ गान्धादयः कङ्गभेदाः कोद्रयः कुरमः स्मृतः ८५॥ कोट्रयः कोरदूषः स्याहालो यनकोद्रवः ॥८॥ प्रियाः पित्तजिद प्यो भग्नमन्धानरुद गुगः ॥८॥ ग्रामाफः गोपणः गोलो राधः पित्तकफाप .

·अनादिवर्गः। १२३ कोद्रवः पातलो ग्राहो विषपित्तकफान जयेत् HEEN अथ नोवारनामगुणाः । नीवार डिकानाडी मुनिव्रोहिनिप्रियः 12 on नोवार: शीतलो ग्राही पित्तनः कफवातशत् ॥८१६ अथ यवनालनामगुणाः। यवनाली देवधान्य पूर्णादो जूनलो नलः ८२॥ यवनाल; स्वादु शोतो वातलः कफपित्तजित् ॥१३॥ अथ गवेधुकानामगुणा गवेधुका कर्पणो स्यात् गोजिदा कर्पिणी मता RE४R गयेधुकर कटुः स्वाहो कार्यकत् कफनाशिनी NE५H पत्रपरिमापा। अपर्याध्याधिहतमनार्तवमभूमिजम् । नवं जन्त्वादिमिर्जुन धान्य गुणवन्मतम् ॥८६॥ धान्य नवमभिष्यन्दि गुरु स्वादु कफप्रदम् ॥८७n वर्षोपितं सर्वधान्य गौरवं परिमुञ्चति ॥ecn न मुञ्चति तदा वीर्य क्रमात् मुञ्चत्यतः परम् । विदाहि गुरु विष्टम्भिाविरुढ दृष्टिदूपणम् Reen एतेषु यवगोधूमतिसमापा नवा हिताः । रचा: पुराणा विरसा न तथा गुणकारिणः ॥१.. इति धान्यवर्गो दशमः। अन्नादिवर्गः। राधा हरि चरणयो पतितं कराया कोपाजधान तमुदीक्ष्य पुनईसन्तम् । सत्पादयोः समपतरफितामियाता.

·१२४ सर्वोषधिनामगुणानां निधण्टौ। मुत्थापयन् नयति कैतवगोपवेष. ॥१॥ अथ श्राहारनामगुणाः । पाहारो भोजनं जग्धिनित्यशो जोवनं तथा ॥२॥ पाहारो बलात् सद्यःमीणनो देहधारकः । ओजस्तजःखरोत्साहधतिस्मृतिमतिप्रदः ॥३॥ अथ भलनामगुणाः। भक्तमन्धस्तु मिस्साऽहङ्करं दौदिविरोदनः ॥४॥ भक्तं वचिकर पथ्य तर्पण मूत्रलं लघु ॥५॥ सुधौतं प्रस्तुतं चोथा विशदं गुणवन्मतम् ॥६॥ अधीतमनु तं शीतं गुरु रुच्य कफमदम् ॥७॥ भरतण्ड लज रुच्य सुगन्धि कफजिल्लघु ॥८॥ भक्त मांसं फलं क्षीरं वेदलान्नादिसाधितम् । मे हमारुतरं वृष्यं वल्यं कफपदम् ॥८॥ रमोदनो गुरु यो बस्यो वातब्बरापहः ॥१०॥ घोलभ ग्रहण्य:यमनपाचनं हिमम् ॥११॥ अत्युषणामा बन्नहरं गोतमुष्णश्च दुर्जरम्। अतिलिद ग्लानिकर दुर्जरं तहम्नान्वितम् ॥१२॥ सीमनस्य बन्न पुष्टिमुत्साह इर्पर्ण सुखम् ॥१३॥ खाटु सन्चनयेदन्न' मांसस्वादु विपर्ययम् ॥१४॥ अथ यवागूरादिलक्षणम्। यवागू पड्गुणे तोये मंमिता विरनद्रवा ॥१५॥ चतुर्गणे तु संमिहा विलेपी धनमिथिका १६॥ पेया सिक्यान्विता तीये चतुर्दशगुणीकता १७ मण्डपतर्दगगुण मिहम्तोये लसिक्थकः ॥१८॥ पथ यवागूगुणाः। यवागूर्याघिणो दयामरती पस्तिगोधमो १cn

·भन्नादिवर्गः।
१२५
.
अथ विलेपौगुणाः।
विलेपो दीपनी बल्या हृद्या संग्राहिणी लघुः ।
प्रणाविरोगिणां पया तर्पणो टड्चरापहा ॥२०॥
अथ पेयागुणाः।
पेया कुक्षिगदलोतिज्वरस्तम्भातिसारजित्।
रुच्याम्निकसघुर्दोपमलखे दातुलोमनी ॥२१॥
अथ मण्डगुणाः।
मण्डो ग्राही लघुः शीतो दीपनों धातुसाम्यसत् ।
मोतोमार्दवरूत् पित्तज्वरश्लेष्मथमापहः ॥२२॥
अथ याव्यमण्ड लाजमण्डनामगुणाः ।
याव्यमण्डो यवेट लाजमण्डस्तु शालिभिः ॥२३॥
याव्यमण्डो लघुर्याही शूलानाइविदोपजित् ।
नरवरेऽपि पथ्योऽयं पटोलमगधान्वित: ॥२४॥
लाजमण्डो लघुग्राही सद्यः पाचनदीपनः ॥१५॥
अथ अष्टगुणमण्डनामगुणाः।
तण्ड नैरईसुहांगेः किश्चिदष्ट स्तु पाचितः ।
हिद सिन्ध त्यधनिकापत्रिकटुमंस्कृतः ॥२६॥
मेयः सोऽटगुणो मण्डो वरदोषश्यापहः ।
रात: सुवोधकः प्राणादीपन: शीतलो लघुः ॥२०॥
अथ मुद्यूपनामगुणाः ।
यूपः प.तो वेदलानामटादगगुणेऽभसि ॥२८॥
मुद्रानामुत्तमो यूपो दीपनः शीतलो लघु।
व्रणोईनन्तरगदाहकफपित्तज्वराजित् ॥२८
पथ दाडिमामलकयूपनामगुमाः ।
दाहिमामनके! पित्तवातहरो लघुः ॥३॥

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। अथ मुद्दामलकयूपनामगुणाः। मुद्रामलक! पस्तु भेदनः कफपित्तजित् । बड्दाहशमनः गोतो मूाश्रममदापहः १३१५ अथ कुलत्ययपनामगुणाः कुलत्ययुषो गुल्मार्ग:कफवाताश्मणकराः। तूणीमतूगोमेदासि निहन्ति त्वम्निछत् सरः ॥३२॥ अथ सूप्यमूलकयूपनामगुणाः। सूप्यमूलकतो यूपो गलग्रहकफज्वरान् । हन्ति हासप्रतिश्यायकासमेदोऽरुचितमोन ॥३२॥ অথ বগমূলমন্ত্র। चणकैर्विहितो यूयोऽनुष्णस्तुवरको लघुः । रतापित्तप्रतिश्यायकासपित्तकफापहः ॥३४॥ अथ मकुष्ठयूपनामगुणाः । मकुष्ठयूपः संग्राही पित्तनमज्वरापहः । नधुः सन्तर्पणः पथ्यो उद्यः पोनसकामजिस् ॥३५॥ अय सतारूतयूपनामगुणाः । यूपः सतायोऽनयणः नेहवहारिसाधितः ॥३६॥ प्रकृतस्तविना सिमः क्रमाद गुरुलधू च ती १३७R अथ युपसामान्यनामगुणाः। यूपा गोरमधान्यावफलाम्रादिभिरन्विताः । ययोत्तर गुरुतरा वातघ्रा रुचिकारिणः ॥३८॥ येररोषधयच कृता मण्डादयो धुधः । विधार्थ सदगुणानताम्तदगुणानिय निर्दियत् १३८॥ प्रय सुप्यनामगुणाः। सम्यन्तु मुयशो गष्टैः गिमोजेनिमः शम: RAM M ·अन्नादिवर्ग । १२७ सूप्य विष्टम्भि रुच स्यात् निरसन्तु विशेषत । निस्तुप भृष्टसिद्ध तल्लाधव सुतरा व्रजेत् ॥४९॥ अथ रुगरानामगुणा । क्वचिरसमा छाप्येव कशरा तिलतण्डुलै । फशरा बलरुद ग्राधा सिहा तण्डु लवैदलै ॥४२॥ कशरा शुक्रला बल्या गुरु पित्तकफप्रदा। दुर्जरा सद्धिविष्टम्भमलवातनाशिनी ॥३३॥ अथ क्षिप्रानामगुणा। चिप्राऽपि तद्गुणा सेपा सुधान्यगुणकारिणी ॥४॥ अथ चौरयोनामगुणा । धोरेगी परमान स्यात् पायस चौरतण्डुले ॥४५॥ सौरयो दुर्जरा बल्या धातुपुष्टिप्रदा गुरु । विटम्भिनी हरेत् पित्तरतणाम्निमारतान् ॥४६॥ अथ राजखाण्डवादिनामगुणा । गुडादिपक कथितमाममात्रफल पुन । नेहेलानागरयुक्त ज्ञातव्यो राजखाण्डव ॥४७॥ सितारचफसिन्ध त्यै सहक्षालपरूपकै । निम्बूफलरमेयु शो रागो राजिकया कत ॥४८॥ खाण्डवा मधुराम्नादिरससयोगसम्भवा। दीपना ह हणा रुयास्तीक्ष्णा या श्रमापहा ॥४८ प्रथ खण्डाम खण्डामलकनामगुणा । अाम्रामानकलेहाद्या द्वद्या बुदिवलमदा। तर्पणा रोचना मिधा मधुरा गुरवस्तथा ॥५॥ भय रसालानामगुणा। समित दधिमधाज्यमरिचलादिसस्कृतम् ।

·१२८
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ।
मथितं कान्तमानिन्या कपूरपरिवासितम् ॥५.११
रमाला शिखरा प्रोता मार्जिका मालिका दुधैः ॥५२॥
रसाला शकला वस्था रोचनी वातपित्तजित् ।
निग्धा गुरुः प्रतिश्यायं विशेपेठ विनाशयेत् ॥५३॥
अथ पाननामगुणाः।
द्राक्षालिकापरूपादिजलं खण्डादिमिश्रितम्
मरिचार्टककर्पूरचातुर्जातादिमंस्कृतम् ।
पानक हिविधं तस्मादलानम्नविभेदतः ॥५४॥
द्राक्षाखर्जूरकारमयममधूकपरूपकः ।
पञ्चसाराभिधे पानं चन्द्रसूयाधिवासितम् ॥५५॥
पानकं मूवलं हृद्यं प्रीणनन्तु यमापहम् ।
यया द्रयगुणं तत् तु गुरु घादि निर्दिशेत् ॥५६॥
पञ्चमाराभिध पिण्डं वसादाह थमापदम् ॥५on
मृद्दीकं थमदाहाम्रपित्तक्कमळपापहम् ।
रुक्षाणा कोमन्नं हां पाचनञ्च बन्नप्रदम् ॥५॥
अग्मिकाया रसस्तृणामिदाइयमापहः ॥१८॥
अथ सदकनामगुणाः ।
निहिं दधि निर्मथ्य पचेत् शर्करयान्वितम् ।
मध्योपदाडिमाजाजिः सदकोऽयमुदाकृतः ॥६॥
मदको रोचनः स्वय: पित्तानिलहरी गुरुः ।
दीपनस्तर्पणी बम्पः यमलमषापहः ॥६
पय पोलिकादिनामगुणाः।
कुर्यात् समितयाऽतीव तन्वी पर्पटिदा तत. ।
स्वैदयेत् तप्तके तान्नु पोलिको ता लगुनधाः ।
तो सादेत् समिकायुत् तस्या महमवत् गुमाः । ॥२॥

·अवादिवर्ग: १२८ मण्डकः सूचितः सूक्ष्म. कर्पूरादिषु पाचितः ॥६३॥ सं एव किञ्चिच्छ लस्तु बुधैः पूपालिका मता ॥ ४॥ अडारकर्कटो सैव विज्ञ यागारयाचितः ॥६५॥ • अत्युणो मण्डकः पथ्यः शोतः स गुरुरुच्यते ॥६६॥ अनारमण्डको ग्राहो लघुर्दोपत्रयापहः ॥६॥ पोलिका कफरूद बल्या पित्तला वातनु गुरुः ॥६८॥ अङ्गारकर्कटी वल्या इणो शुक्रला लघुः । दीपनो कफहृद्रोगपोनसश्वासवातजित् ॥६॥ अथ शालिभयनामगुणाः। शालिपिष्टक्षता भक्ष्या नातिबल्या विदाहिनः । अहया गुरवः भकफपित्तप्रकोप्रणाः ॥७॥ अथ गोधूम-वैदलाभक्ष्यनामगुणाः। गोधूमविहिता भक्ष्या बल्याः पित्तानिलापहाः ॥७॥ वैदला वातला भक्ष्या गुरवस्तुवरा हिमाः ॥७२॥ अथ मापभक्ष्यादिनामगुणाः । मापपिष्टकता भक्ष्या बल्याः पित्तकफप्रदाः ॥७३॥ विचाय्यानगुणान् भध्यानन्यानपि विनिर्दिशेत् ॥७४ अथ गुडयुताभक्ष्यनामगुणाः । गौडिका गुरवो भच्या वातना कफशुक्रला: ॥७॥ अथ चतपकमध्यनामगुणाः। घृतपाचितभक्ष्यास्तु धल्याः पित्तकफापहाः ॥६॥ अथ तेलपक्षभश्यनामगुणाः। तैलजा क्समोरनास्तू पणपित्तास्रदूपणाः ॥७॥ अथ दुग्धमध्यनामगुणाः। दुग्धलोडितगोध मगालिपिष्टादिनिर्मिता १७८ : वातपित्तहरा मत्या दृधाः शुक्रवलपदाः ॥७८) ·१३० सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ । अथ तपूरनामगुणाः। चौरेण मर्दितं चूर्ण गोध मानां सुगालितम् । विस्तार्य सर्पिपा युक्त ततः तविमिथितम् । तपूरोऽयमुद्दिष्टः कर्पूरमरिचान्वितः ८०॥ समितो मर्दितः क्षीरनारिकेलसितादिभिः । अवगाह कृते पक्के इतपूरोऽपरः स्मृतः ॥८॥ तपूरो गुरु यो हृद्यः पित्तानिलापहः । सद्यःप्राणप्रदो बल्यः क्षतजिद हणः परः ॥२॥ अथ संयावनामगुणाः। समितां सर्पिपा भृष्टां खतां मरिचमिथिताम् । एलालवङ्गकर्पूरचूर्णादिपरिसंस्कृताम् ॥८॥ चिमान्यसमितालम्बपुटेषु सत पचेत् । ततः खण्ड न्यसेत् पक्कसयावोऽयमुदाहृतः ॥४॥ समिता मधुदुग्धेन मदयित्वा सुशोभनम् । पचेद तोत्तरे खण्डे नासेत् पाक नये घटे॥८५॥ ततो मरिचचूर्णलाखण्डचूर्णावचूर्णितम् । कुर्यात् कपूरसंयुक्त संयावममृतोपमम् ॥८६॥ अथ मधुपीपकनामगुणाः । मर्दयित्वा तु समितामपूपास्तनयः कृताः । पका तेऽसिते पाके मण्डिता मधुगीपिका 1८७ पृतन मर्दितान्तीयः समिता मृदु मर्दयेत् ॥८८॥ मातुलुङ्ग त्वचा खण्डिपकना, कपूरितम् । विधाय पूपकं छत्तं गन्धाव्यं केशरान्वितम् ॥el पला सर्पिपि खुण्डे व मलितो मधुशीर्षक: १८०॥ प्रध मृदुपूपकनामगुणाः। समितां गुडतोयेन मसयित्वा सुगालितम् ।

·प्रवादिवर्गः। १३१ वृते विस्तार्य विपचेत् महत्तान् मृदुपूपकान् ॥११॥ अथ दधिपूपकनामगुणाः। शालिपिष्टं युतं दधा मर्दयित्वा घृते पचेत् । वेष्टयेत् पक्कखण्डेन सुबत्तान् दधिपूपकान् ॥१२॥ अथ विस्यन्दनामगुणाः। संयावा मधुशोर्याव्याः पूपका दधिसम्भवाः ॥३॥ गुरवोहणा हृद्या दृष्याः पित्तानिलापहाः ॥१४॥ एते संस्कारभेदेन विविधास्त ऽपि तदगुणाः ॥५॥ दधिचौरसमे पता त्वईभागावशेपिते । प्रापचेट्रप्तशालीनां तण्डु लान् तिलमंयुतान् ॥८६॥ प्रियालपनसादीनां वीजमुष्टि समापचेत् । क्षोरतुल्य वृतञ्चैव शर्करा चैव तत्समा ॥20॥ सिहस्विकटकोपेतः कपूरेणाधिवासितः । एप विस्यन्दनो नाम देयलोकेऽपि दुर्लभः ॥४८॥ यस्मात् पक्कऽपि हि एतं स्यन्दते सर्वतोमुखम् । तस्मात् सूपविधान विस्यन्दो विधिवत् स्म,तः ॥८६॥ विम्यन्दो हहणो हृदय पित्तानिलहरो गुरुः ॥१०॥ अथ लपसि(मोहनभोग)नामगुणाः । समितां भर्जयेत् तप्ते ध्ते श्वेतां ततो न्यसेत् । वारिमज्जादिसंयुक्तां पयसा योजयेत् तदा ॥१०॥ एपेलादियुता त लप्सिका ललिता मता ॥१२॥ लप्सिका 'हणो वृथा वातपित्तहरा गुरुः ॥१३॥ अथ फेनीनामगुणाः। फेनिका पुटिनी शुभ्रा वातपित्तहरा लघुः ॥१४॥ लवण फेनिकादीनां सूपमास्वाल विचारयेत् ॥१.५ ·१३२ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। प्रय मोदकनामगुणाः । मोदका लड्डुका: प्रोतास्त चानेकविधा मताः ॥१६॥ तेषामनत्वप्राप्तानां न्यमेट गोधूमगालिताम् ॥१०॥ दधि धोरं मुष्टिजुष्टं ममिता मापपिष्टकः । शूरणार्द्र ककुमारडशालू कामिपमत्स्यकाः ॥१०॥ इत्यादिभिर्वविधाः कल्पास्त सूपशास्त्रतः । ट्रव्यं विचार्य मतिमान् तद्गुणानपि निर्दिशेत् ॥१८॥ मोदका दुर्जरा था बलपाः पित्तानिलापहाः ॥११॥ प्रय मापवटकनामगुणाः। मापमुगादिपिष्टोस्था: कटुकाः वटिकादयः । तत्कारणगुणान् ज्ञात्वा तहणानपि निर्दिशेत् ॥११॥ मापाणां वटको हृद्यो बलयो धातहरो गुरुः । विष्टम्मी घोलवटको विदाही पवनापहः ॥११२॥ अथ शाण्डकवटकनामगुणाः। गाण्डको वटको दृष्टिनाशनी दोपलो गुरुः ॥११३॥ अथ तुपाम्बु इण्डलीवटकनासगुणाः । तुषाम्बवटको रुच्यः पित्तल' कफवातजित् ॥११४॥ इण्डली शुक्रला रक्षा विष्टम्भो कफवातहत् ॥११५॥ अथ सोमालिकानामगुणाः । सोमालिका गुबह प्या रोचनो पित्तनाशिनी ॥११६॥ अथ कुण्डलिकानामगणाः । दिप्रस्थां शुद्धसमिता प्रस्थ गोधूमगालितम् । विमा पयसा स्याप्य व्रजेद्यावत्तदम्लताम् ॥११॥ सचिट्रे नारिकेलस्य प्राने निक्षिप्य निर्मले। परिभाम्य ते तप्तं मन्दाग्नो त विधायेत् ॥११॥ करिवासिते पर विद्धया नृपवलमा ।

·।
प्रमादिवर्ग ।
सुपका करणाकारा सितालेहे विनिक्षिपेत् ॥१८॥
सातु कुण्डलिका नाना पुष्टिकान्तिबलप्रदा।
धातुतिकरी तथा हृद्या चेन्द्रियतर्पणी ॥१२॥
सस्थाममत्वमाप्ताया न्यसेदोधूमगालिताम् ॥१२॥
अथ कुल्मापानामगुणा ।
गोधूमाद्यास्त, कुलपापा अईखिब मता क्रचित् ॥१२२॥
कुल्माषा गुरवो रुक्षा वातला भिववर्चस ॥१२३॥
अथ मन्यनामगुणा।
शक्तवस्तु ताऽभ्यता मोतवारिविलोडिता ।
नातिद्रवो नातिमान्द्रो मन्य सद्धि प्रकीर्तित ॥२४॥
मन्यो बलकर सद्य परिणाम बलावह ।
मोहष्णाक्षयच्छर्दिकुष्ठदाहथमान् जयेत ॥१२॥
द्राक्षा सितेच स्वरमैमिया पित्तासदाहजित् ॥१२६॥
द्राक्षा मधुयुता बल्या कफथममदापहा ॥१२॥
वर्गचयसमायुक्ता दोषवर्चाऽनुलोमत ॥१२८॥
अथ शतनामगुणा ।
नवोननिस्तुपोभृष्टा यवचूर्णश्च शक्लव ॥१२८॥
शतावो यवजा गीता दीपना लघव सरा।
कफपित्तहरा रूक्षा लेखना पानतस्तु ते ॥१३०॥
मद्यो बलपदा पथ्या धर्मादिक्रान्तदेहिन ॥१३॥
निस्तुपैयणकै ट तुयाश्रय यवै कृता ।
गतव शर्करासर्पियुक्ता ग्रीष्मऽतिपूजिता ॥१३२॥
पिण्डी प्रोता गुरुस्त पा द्रवत्वाल्लेहिका लघु ॥१३३॥
न भुशा न रदै छित्त्वा न निघाया न वा बहन।
न जलान्तरितान्द्रोणान शक्तूनद्याय न केवलान ॥१३॥

·१३४
सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ।
अथ लाजादिनामगुणाः।
भृष्टाशात्यादिजा लाजा धाना: भृष्टयवोद्भवाः ॥१३५॥
लाजा लधुतराः शीता बल्याः पित्तकच्छिदः।
छद्य तोसारदाहासमेहमेदस्त पायहाः ॥१३६॥
धानाः विष्टम्भिनी रूक्षा कफमेदोहरा गुरुः ॥१३॥
अथ पृथुकानामगुणाः।
'पक्षार्दा बीडयः सम्यक् पोड़िताः पृथुका मताः ॥१३८॥
पृथुका गुरवो वत्या मला वातनाशनाः ॥१३॥
अथ होलकनामगुष्याः।
शमोधान्य रईपक्क : सुभृष्ट होलको मतः ॥१४॥
होलकोऽल्पानिलो मेदाकफदोपवयापहः ॥१४॥
अथ लम्बीनामगुणाः।
अपकष्टोधूमैरलञ्चोलम्बलम्बिका ॥१४२।।
लम्बी कफप्रदा घल्या लघुः पित्तानिलापहा ॥१४॥
अथ परिगुप्कादिमांसनामगुणाः ।
हिडपो एते दत्त्वा मांसमालोडा भर्जितम् ।
मानयोणाम निशिष्य पचेन्सम्यक विचक्षणः ॥१४॥
मरिचाकसयुवं सुगन्धिद्रव्यवामितम् ।
गतवं सुधातुला परिशुष्क तदुच्यते ॥१४॥
धनद्रयोपलिप्त तत् प्रदिग्धमिति कोताते ॥१४॥
प्रदिग्धं कफजिद वला गुरु शक्रषियनम् ॥१४॥
रमेन युक्तं सरस शूल्य शूलेन सरूतम् ॥१४॥
परियष्क स्थिर सिग्धं रोषनं तपंणे गुरु ।
यलमेधाग्निमांसोजः शुक्रएडिकरं परम् ॥१४॥
सदोयोसिप्तपिटत्वात् उनि परिकीलाते ॥१५॥
उमितं गुरु पथ्यं तत् परिगष्कसमं गुणेः ॥१५॥
मरमं सदगुण्य पिपामघु दीपनम् ॥१५२॥

·अनादिवर्गः। प्रोतं शूलेन पिशित सौरमाद्यम्बु ना सह । लिप्त विधूमेरङ्गारः पाचितं शूल्यमुच्यते ॥१५३।। शूल्य सर्वोत्तमं मांसं लघु पथ्योत्तमं मतम् ॥१५॥ अथ अनारमततमांसगुणाः । अङ्गारादिषु यत्पकं प्रतप्त तदुदाहतम् ॥ १५५ ॥ अथ पिष्टमांसगुणाः। मांसं दाडिमसिन्ध त्यं सौरभादिसमन्वितम् । पिता पूपादिसल्पा पक्क पिष्टमिति स्म तम् ॥१५६॥ अथ हतादिसाधितमांसगुणाः । भर्जितं स्यात् तादौ तु भृष्ट्वा यत्साधितं पुनः ॥१५॥ अथ तन्दुपकमांसगुणाः। मांसं सौरभसंलिप्त तन्दुप मधुप्रभम् ॥१५८॥ अथ तैलपकमांसगुणाः। प्रदिग्ध सरस पक्कं भर्जितं मृदुपाचितम् । प्रतप्त परिशुष्कच्च शूल्य यचान्यदोदृशम् ॥१५॥ मांस लेन सिह तद वोर्योण गुरु पित्तलम् ॥१६॥ अथ एतपक्कांसगुणाः । तपक तदेव स्यात् लघु रुच्यमपित्तलम् । अत्युष्णं वोर्यबलद हृद्य दृष्टिप्रसादनम् ॥१६१॥ अथ तक्रादिपकमांसगुणाः । गोरसचे धान्याम्क्षफलाम्नकटकादिभिः । सिहं मांसं भवेद बल्य रोचनं दोपनं गुरु ॥ १६२ ।। अथ सखिममासगुणाः। मांसमतिरसं रूक्ष सुखिन वातलं गुरु १६३॥ अथ वेसवारगुणाः। गतास्थि मांसं सुखिन पुनदृषदि पेपयेत् । -

·सौषधिनामगुणानां निघण्टो।
व्योषादि मंस्कृतं कृत्वा पचेद भूयो तान्वितम् ।
वेमवारोऽयमुद्दिष्टो बल्यो वातहरो गुरुः ॥१६४॥
खिममुहादिकल्कोऽपि वेसवारोऽपरः स्म तः ॥१६५५
मुगादिवेसवारस्तु यथा द्रव्यगुणान् वदेत् ॥१६६॥
अथ सौरभनाम।
हरिद्राव्योपसिन्ध त्यहिङ्ग,धान्यकदाडिमः ।
साजाजीभिर्वे सवारः सौरभोऽयमुदाहृतः ॥१६॥
अथ मांसरस-सौरसनाम ।
पिष्टमांससमुद्भूतः स्म तो मांसरसो रस: ॥१६८॥
मौरमः सौरस: स्यात् तु यो रसो लवणान्वितः ॥१६॥
अथ खानिष्कनाम।
सयुम्तो वेसवारण रसः खानिष्कमुच्यते ॥१७॥
अथ मांसरसनामगुणाः।
रसो हृद्यः यमबासपातपित्तक्षयापहः ।
प्रोणनो व्रणयुक्तानां क्षीणानामल्परेतसाम् ॥१७॥
विनिमग्नसन्धोना शुदानां शुद्धिकाशिणाम् ।
शस्यते स्वरहोनानां दृशायुः यवणार्थिनाम् ॥१७॥
अथ दाडिमयुतामांसरसनामगुणाः ।
मदाडिमादिबलदो दोषतस्तु कृतस्तु सः ॥१३॥
अथ सौरभादिगुणाः ।
सौरभ. पीएनः शोतो मुखयोपथमापहः ।
दोपन: रूमवातघ्नः सर्वधातुविवईनः ॥१७॥
सानिष्कम्तु गुरुः पथ्यो दोप्तानोनां विशेषतः ।
अस्पमासादिसंयुनो लपणाम विपाचितः ॥१७॥
दकलावणिका भेया रमाद्या लघवो मताः ॥१७॥
तमादिक्षायसम्म ताः कयिका कथिता बुधः ॥१७॥

·प्रमादिवर्गः।
कथिका पाचनी हृद्या रुया यद्धिप्रदा लघुः ।
कफानिलविवन्धनी किञ्चित् पित्तप्रकोपनी ॥१०॥
अथ कथितनामगुणाः।
शाक तक्रादिभिः सम्यक् साधितं कथितं मतम् ॥१७॥
क्वथितं दीपनं रुच्य वातोमन्थमापहम् ॥ १८०॥
त्यक्षा स्वहेतुशाकस्य गुणानेतद्गुणं भवेत् ॥१८१॥
अथ पर्पटनामगुणाः।
पर्यटा लघवी रया लघोयान् क्षारयपंट: १८२॥
प्रय पिण्याकनामगुणाः।
पिण्याकस्तिलकिटः स्यात् पललं तिलपिष्टकम् ॥१३॥
पिण्याको लेखनो रुच विष्टभी दृष्टिदूपणः ॥१८॥
पथ एललनामगुणाः।
पललं सुंदण सिग्ध कफपित्तकरं गुरु ॥१८॥
अत्र परिभाषा।
व्यकाल क्रियायोगदेहादीनि विचार्य तु।
अन्य पामप्यनुप्तानामेषामपि गुणान् वदेत् ॥१६॥
इति भन्नादिवर्ग: साताब्रवर्गो वा
एकादश।
मांसवर्गः।
मुखेन्दुपद्मप्रतिबोधलुधं विधुन्तुदालिभ्रममादधानम् ।
लक्ष्मीकपोलप्रतिविम्बिताङ्ग नीलामनौलं कलयामि सेज १
अथ हस्तिनामगुणा।
हस्ती मतनजो दन्तो मातनोऽनेकप: करी।
सिन्धुरः कुन्नर. पद्मो वारणो हिरदो हिपः।
भी दन्ताबलो नाग: कुम्भी स्तम्बेरमो गजः ॥२॥

·१३८ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टी।
हस्तिनी धेनुका प्रोला करणः करिणो च सा ॥३॥
हस्ती कफानिलौ हन्यादुष्णपित्तासकोपनः ॥४॥
अथ घोटफनामगुणाः।
घोटकः सैन्धवो वानी तुरट्रस्तुरगो इयः ।
तरङ्गमोऽखो गन्धर्वो वाहः सप्तियंजुर्जधी ॥५॥
घोटिका वड़वा वामो प्रसूताखा च वाजिनो ॥६॥
घोटकः कटुक: पाके दीपनः कफपित्तशत् ।
वातहद हहणो वल्ययक्षुष्यो मधुरो लघुः ॥७॥
अथ अखतरनामगुणाः।
तज्जोघोव्यामखतरी शीघ्र वेगोऽङ्गपूजितः ॥
बल्यमावतरं मांस हहण' कफपित्तलम् ॥८॥
प्रय उष्ट्रनामगुणाः।
उष्ट्रः क्रमेलको वक्रयौवः शाखाशनो मयः।
गृहलः करभो दीर्घजवोधूम्रो मरुप्रियः ॥१०॥
उष्ट्रमांसं लघु स्वादु चक्षुष्यमनिलापहम् ।
उष्ट्रमांसं प्रशमनं भेदःपित्तकफप्रदम् ॥११॥
अथ गर्दभनामगुणाः।
मर्दभो रासभो भारवाहो दूरगमः खरः ॥१२॥
गादंभं पित्तलं बल्य हहण कफपित्तशत् ।
कटु पाकै लघु यह तस्मात् वन्योखरोद्भवम् ॥१३॥
अथ महिषनामगुणाः।
महियः सैरिभः गृङ्गी वाइवरी धनाधनः ।
कामरो गवली दंगो लुलाप. कालवाहनः ॥१॥
माइिपं मधुरं मांसं सिग्धोएं वासनाशनम् ।
निद्रारतोबलस्तन्यतनुदाशंकरं गुरु ॥१५॥
तहदारण्यज विन्द्यादिशेपाच्छोपिणे हितम् ॥१६॥

·मासवर्ग ।
१३८
अथ भालूक गण्डकनामगुणा ।
क्षोऽच्छभलो भलूक सदी पदय गण्डक ॥१७॥
ऋक्ष निधी गुरुथ' खादूष्ण पवनापह ॥१८॥
गण्डको बदविणमूत्र पवित्रोऽनिलनाशन १en
अथ सिहशार्दूलयो मगुणा ।
सिह पञ्चाननो दीप्तो मृगेन्द्र केसरी हरि ॥२०॥
शार्दूल स्यात पचनखो मृगनाय सात्मज ॥२१॥
सिहशार्दूलयोमासमुष्ण वाताक्षिरोगजित् ॥२२॥
अथ व्याघ्रनाम।
ध्यात्री मृगारिमं गहा व्यालो भीमपराक्रम ॥२३॥
अथ चित्रकनाम।
चित्रको वेगवाथितो दोपी स्याहीचं दनक १२४॥
प्रथ हक तरक्षादिनामगुणा ।
ईहामृगो तक कोकस्तरतुस्तु मृगादन ॥२५॥
व्याघ्रचिवतरणा हकाया पलल गुरु ।
उण वातहर स्वयं हितमक्षिविकारिणाम् ॥२६॥
अथ कुकुरनामगुणा ।
कुकर शुनक खा स्यात्कौलेय सुनख शुन ।
सारमेय सतनय भपको मृगदंशक ॥२७॥
अथ शूकरनामगुणा ।
शूकरो रोमश पोती कोलो घोणि किरि किटि ।
दष्टो क्रोष्टुस्तूई रोमा भूदारश वराहक ॥२८॥
शोकर पिशित खादु बल्य वातापह गुरु ।
स्निग्धोण शुक्रल रुय निद्रास्थूलत्वदार्यकत् ॥२८॥
अथ छागनामगुणा ।
छागी गलस्तनी मना सर्व भक्ष्या त्वजा स्तुभा ॥३०॥

·१४.
मर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ।
वर्करम्छागलागो वस्रायः कालका: पणः ॥३१॥
छागमांस लधु स्निग्ध स्वादुपाकं विदोपजिन् ।
अदादि सह नातिशीत पोनसनाशनम् ॥३२॥
देहधातु समानलादनभिप्यान्द हणम् ॥३२॥
अध मेप-मैदःपुच्छनामगुणाः ।।
मेषो भेडो हुडी मे उरभ्र उरणोऽविकः ।
ऊर्यायुरेडको सपिणमदःपुच्चस्तु दुम्बकः ॥३४॥
मेषमांस गुरु सिग्ध वस्य पित्तकफप्रदम् ।
मेदापुच्छामिपं वृष्य कफपित्तकर गुरु ॥३५॥
अध हरिणनाम।
हरिणस्तामवणं : स्यात् पुरनयारलोचनः ।
सारङ्गोऽजिनयोनिय वातायुएलनो मृगः ॥३६॥
अध एणनामगुगाः।
एपः कणोऽपरः शाकुरङ्गः कपासारकः ॥३७
एणमांसं हिम नय प्रादि टोपचयापहम् ।
पड्रम बलदं पप्पं लघु एवं बरासजित् ॥३८॥
प्रय गोकर्ण शम्परनामगुणाः ।
गोकर्णो विकटरानो विन्द्यादन्यस्तु शम्बरः ॥३॥
गोकर्ण शम्मरी गोती गुगनिग्धौ कफप्रदी।
रमे पाके च मधुरी रक्तपित्तविनागनी ॥३०॥
प्रय गवयनामगुणाः।
ऋप्यो नौलाहको नीलो गश्यपारदर्शनः ॥४१॥
गवयो मधुरो यस्य: सिग्धोपणः कफपित्तनः ॥४२॥
प्रथ कम्त रोमुण्डिनोमगनामगुणाः ।
कम्तरोहरिणी गन्धी सुदिनो मगमारका HEN
कम्त रोहरिणः पादुर्भाविट् दीपनो लघुः ॥४॥

·मांसवर्गः।
१४१
मुण्डिनो ज्वरकासासक्षयवासापहा हिमा ॥४५॥
अथ कृतमालादिनामगुणाः।
फूतमालो वर्ण चरः पृपतो विन्दुचित्रकः ।
वातप्रमोर्वातमृगः छिक्करः कृष्णपुच्छकः ॥४६॥
कृतमालादिज मांसं मधुरं ग्राहि दीपनम् ।
हृद्य शीत लघु खासज्वरदोपत्रयासजित् ॥४७॥
अथ रुरु-न्यडुनामगुणाः।
सरुः शरम्मुक्तमगो न्यगुर्नहुविषाणक: ॥४८॥
रुरोमांसं गुरु स्वादु वृष्यं पित्तानिलापहम् n४८॥
न्यगुः खादुर्लधुर्बल्यो हथो दोषवयापहः ॥५०॥
अथ शशनामगुणा:।
शशः शूली लोमकर्पो लम्बकर्णी विलेशयः ॥५१॥
शशः शोतो लघुः स्वादु हो पथ्योऽग्निदीपनः ।
सनिपातन्वरखासरतपित्तकफापहः ॥५२॥
अथ महामृगनाम।
काश्मीरदेशे शरभोऽष्टपात् स्यात्
उत्साहयुक्तचतुरुढ पादः।
उष्ट्रप्रमाणः समहाविषाणः
ख्यातो वनस्थः स मृगोमहाख्यः ॥५३॥
अथ शजक (मजारु)-मेधा नामगुणा।
शक्षकः शलाका खावित् मेधास्यात्म चिनी खरा: ५.४॥
शक्षकः खासकासास्रशोफदोपवयापहः ॥५५॥
मेधा तथैव विनया विशेषाद बलवदिनो॥५६॥
यय विडाल नकुलनामगुणाः ।
विडालकस्तु मार्जारो विपदंशक पाखुभुक् ॥५७
नकुलः पिङ्गलो बभ्र : सारिः सर्पभचकः ॥५८॥

·१४२ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। मार्जारो मधुरः स्निग्धो वीर्योपणः कफवातजित् ५८॥ रुगतावासकासनी नकुलोऽपि समो गुणः ६ ॥ अथ वानरनामगुणाः। वानरो मर्कट: कोशो वनीकाय बलीमुखः । हरिः शाखामृगः प्रावी प्रवनः प्रवगः कपिः ॥६॥ वानरो पवनवासमैदापाण्ड,कमीन् जयेत् ॥३२॥ अथ शृगालनामगुणाः। शृगालो नम्ब कः फेरुगोमायुः फेरवः शिवः । शिवेशो वच्चकः क्रोष्टः कालः खल्पजम्मु क: ६३n शृगालो बलदो वृष्यः सर्ववासषयापहः ॥६४n अथ मूपकनामगुणाः। मूषकः खनकः स्त यो वश उन्दुरुरापुकः ॥६५ मूपको बदविएम वो वस्यो हप्थोऽनिलापहः ६En [इति चतुष्पदः । पथ पक्षीनामगुणाः। पची विहनमः पनी शकुन्तर्षिहगः खगः । भएडजो पि: पवरयः पतषी शकुनिदिन: पथ तित्तिरिनामगुपाः। तित्तिरिपिचपक्षः स्यात् कणो गोरः कपिल 40 तित्तिरिवलदो पाहो हिमादोपवयापहः । मासकासहर पथ्यस्तम्माद गोरोऽधिको गुषः १८ प्रय वकनामगुप्पा.। धर्तीको वर्तिकपिवस्ततोऽल्पवर्तका: मता: पतिकोऽग्निफर शोतो व्यरदोपवयापहः०१७ प्रय सावनामगुणाः। भावपित्रवियतनः ए चतुर्दा मतो बुधः।

·मांसवर्ग:।
२४३
पांशलो गौरकोऽन्यस्तु पौण्डको दर्भरस्तथा ॥७२॥
लावाः इदा हिमाः निग्धा ग्राहिणो वङ्गिदोपनाः ॥७३॥
पांशलः ममतस्तयां वोर्याप्योऽनिलनाशनः १७४॥
गौरकः कफवातघ्नो रुची वडिप्रदः परम् ॥७॥
पौण्ड,कः पित्तसत् किचिल्लघु : नेमाऽनिलापहः ॥७॥
दर्भरो रक्षपित्तनो छदामयहरो हिमः ॥७॥
पथ चटकनामगुणाः ।
चटक: कलविङ्कः स्यादन्यो ग्राम्यस्तु पुण्डकः ॥७॥
घटक: शीतलः बिग्धः स्वादुः शुक्रकफप्रदः ।
सविपातहरो, वेश्मचटकः शक्रल: परम् ॥८॥
अथ वार्तिकनामगुणाः।
वार्तीको मधुर. शोत: रूक्षय कफपित्तनुत् ॥८॥
अथ पारावतादिनामगुणाः ।
पारावतः कलरवो मष्नु घोपो मदोत्कटः ॥८॥
कपोतो घुघ कत् याण्ड रन्यः काणकपोतका १८२६
पारावती गुरु: सिग्धो रतपित्तानिलापहः ।
माही शुक्रलः शीतः कपोतोऽपि समो गुणः ॥३॥
किञ्चिलघु : परं काणकपोतः सर्वदोषश्चत् ॥८॥
अथ मयूरनामगुणाः।
मयूरथन्ट्रको केको मेघरावो भुजङ्ग भुक् ।
शिखी शिखावली वहीं शिखण्डी नीलकण्ठकः ।
शुक्लापानः कलापी च मेघनादानुलासकः ॥५॥
मयूरो हहण; थोवशिरोरुग्वातगोपजित् ।
उष्णो बलायुर्मेधाग्नि केशटक्वरवयं दः ॥८६॥
सेव्यं मयूरजं मांस हेमन्त शिशिरे मधी।
नगरत्ग्रीभयोः पथ्य वर्षास्वप्यभिक्षणात् ॥८७॥

·"
१४४ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ।
अथ कुकुटनामगुणाः।
कुक्कटो विष्किरः शौण्डी कालजयरणायुधः ।
शाकवाकुस्तामचूडः स्यादन्योऽरखकुक्कटः ॥८॥
कुक्कुटो हहणः सिन्धो वोर्योष्णोऽनिलजिद गुरु. 1
चतुष्यः शुक्रायफलइन्चो रूक्षः कषायकः ॥८॥
पानीयकुक्कट: स्निग्धो हणः क्षेपली गुरुः ॥८.०॥
अथ शुकनामगुगाः ।
शुको रतमुखः कोरो वाग्मी सुन्दरदर्शनः ॥८.१॥
सारिका रसिका दूतो सुमतिः प्रियवादिनी १८२॥
शुक शोतो लघु नांही चतकासघयापह..
रुचस्तहन्मता सारी सिधा बुद्धिवलाग्निवत् ॥३॥
अथ कोकिलनामगुणाः।
कोकिल' कलकण्ठ स्यात् परपुटो वनप्रिय ।
पिक. परभृताहारो ताम्राक्षो मधुदूतक' 128॥
कोकिलो दीपनो ग्राही धनुष्यः क्षयकासजित् ॥८५॥
प्रथ काक-भासनामगुणाः।
काको ध्वाही गूढकामी बलिपुष्टः सतत्प्रज. ।
वायमी बलिभुक् काण' करटयतरो हिक. ॥८६॥
भास शिखावान् भासन्तो सभ्राकारो रज मज ॥en
काकभासभव मास चक्षुष्य दोपन लघु ।
आयुष्य हमण बस्यक्षतरोगक्षयापहम् ॥
अथ ग्रानामगुप्पा.
ग्ध्र सुदृष्टिः शकुनी वष्टिय दूरदृक् nein
ग्रभ्रम्य फाकवरमांस विशेषावधरोगजित् ११००
प्रय इमनामगुप्पा ।
हम: मतगत् मानमौका रसपदय स॥११॥

·मांसवनः। १४५ राजहंसः स्म तः वर्धात्तराष्ट्रोऽय मालिकः ॥१०२॥ मलिनः कलहंसस्तु पोतेः कादम्ब उच्यते ॥१०॥ कारहवः भयो मदुरिटा हसयोषितः १०४३ हंसः निग्धी मुबह थो वीर्योण खरवयंवत् । वातापित्तशमनो इसी बलवशिदः ॥१०॥ प्रथचक्रवाक-कहनाम। सारसो लक्ष्मणो रलमूर्दा स्यात् पुष्करायः । चक्रवाकः पत्ररथयायको सुकामुकः । रयाइनामा कोकोऽय कः स्यामोहपृष्ठकः ॥१६॥ अथ वकानामा वको वकोटी धवलो बलाका विषकण्डिका १०७॥ अथ प्राडिनाम। आडि शरालिराटिय विचिवजलचारिणी ॥१८॥ अथ चकादिमांसगुणाः। चक्रकइवकोटादिमांसं निग्धं हिमं गुरु । मधुरं सृष्टविण्म व वातपित्तास्रनाशनम् ॥१.23 अथ करटुनामगुणाः। करेटुक: कर्करेट करेटुः कर्कराटुकः ॥११॥ करेटुः हपो बल्यो वातपित्तहरो लघुः ॥१११॥ अध खनरीट-चापनाम। सनरीट: खननकयापनामा किकौदिविः ॥११२॥ अथ चातकनामा चातकस्तु धनतोलः सारजस्तोकको भ्रमः ॥११३॥ मथ भारदाजादिगुणाः। भारतानः कर्कराटो व्यानाटोऽइिकुटिः परः । सधरौटो भरदाजयापः मानिलापहः ॥११४ १३ ·. सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। वातलोऽनिलपित्तनी भारद्वाजः कफामजित् ॥११॥ अथ श्येन-चिरिणामगुणाः। श्वेनः शशादनः पनी चिरिथिमी चिरिशिका ॥११॥ श्यनशिरिभवं मांसं पायो दोपकर गुरु ॥११॥ अथ उलूकनामगुणाः। उलूकः कौशिकः काकवरी को निशाचरः ॥१८॥ उलूकपललं भ्रान्तिकरं वातप्रकोपदम् ॥११॥ अथ चकोरनामगुणाः। चकोरथन्ट्रिकापायी जीवजीवः सुलोचनः ॥१०॥ चकोरोहहणणे बल्यः सिग्धोष्णो वातनाशनः ॥१२॥ अथ शौचादिनामगुणाः। क्रौञ्चकः पेचकोऽन्यस्तु पुच्छाधोभागलोहितः । वकोटः कुरुरोऽथान्यः कोयष्टिष्टिभिस्तथा ॥१२२॥ क्रौञ्चः पित्तानिलहर पेचकः कफवातजित् । कुरुरः क्रोचवत् अयः रिहिभोऽस्पमरुल्करः ।।१२३॥ अथ मत्स्यनामानि। मत्यो झपस्तिमिर्मोनः शरुको वैसारिणीऽहजः। प्रधुरोमाऽभिसारः स्याहिसारः शकुली तथा ॥१२॥ भय रोहितादिमत्स्यनामगुणाः । रतोदरी रक्तमुखो रोहितो मत्यपुङ्गवः ॥१२॥ मानदंः पाठीन सयवर्णो महागिराः ॥१२॥ गफरः सुद्रमस्यः स्यात् मोष्ठी तु गफरी म ता १२०॥ गलमीनयिलिघिमस्तिमि: स्यातः समुद्रजः ॥१२॥ मस्या वलपदा हथा गुरषः कफपित्तलाः। उणाभियन्दिनः धिाधा थाः पवनापहाः ||१२८ नादेया रामस्या गुरषोऽनिलनामनाः १३."

·मांसवर्गः।
कौम्या कृथाः कफाठीलामूवकुष्ठविवधदाः ॥१३॥
ताड़ागा गुरवो दृष्याः गोतला मलमूपदाः ॥१२॥
ताड़ागारक्षिप्तजाता बलायुमंतिकराः ॥१३॥
सरोजा मधुराः सिग्धा वल्या वातनिवर्हणाः ॥१३४॥
सामुद्रा गुरवो नाति पित्तलाः पवनापहाः ॥१३५॥
तवापि लपणाम्भोजा पाहिणो दृष्टिनाशनाः ॥१३॥
दीवा बलकरा न तु स्वल्पजलोद्भवाः ॥१३७॥
हेमन्ते कूपजा मत्स्याः शिथिरे सारसा हिताः ॥१३८॥
मधुग्रीमाम्खु कालेषु नदीचौष्जतड़ागजाः ॥१३॥
भरत्स नझराः सर्वे वर्षोत्थाः सर्वदोपदाः ॥१४॥
रोहितः प्रवरस्तेषु नातिपित्तकरी लघुः ॥१४॥
कपायानुरसो घल्यः पाठोनः भलो गुरुः ॥१४२॥
अथ शुद्रमत्स्य-मत्स्याण्डनामगुणाः।
क्षुद्रमत्स्याः स्वादुरसा दोपवयनिवर्हणाः ॥१४॥
सूक्ष्माः परं पुंस्त्वहरा रुयाः कासानिलापहाः ।
त्रिदोषकचिलोचिमर्मस्यो बल्य. परं मतं ॥१४॥
मत्स्यगर्भो भृशं वृष्य. निग्ध' स्थैर्यकरो गुरुः ।
कफमेदाप्रदो बल्यो ग्लानिकन्म इनाशनः ॥१४॥
अथ शिशुमार मकरनामगुणाः ।
मिशुमारो दृतेस्तुल्यो मकरस्तिमिदंदकः ॥१४॥
शिशुमारी गुरु यः कफलहातनाशनः ।
हहयो बलदः स्निग्धस्तदभकरमादिशेत् ॥१४७||
भय कच्छपनामगुणाः।
कच्छपो गूढपात् कूर्मः कमठो दृढ़पृष्ठकः ॥१४८॥
कच्छपो बलदः सिन्धो वातनित् पुंस्त्वकारकः ॥१४॥

·१४८
सर्वोपधिनामगुणानां निघतो।
॥१२॥
अथ मण्डू कनामगुणाः।
मण्डू कः मवगो भेको वर्षाभूद१रो हरिः ॥१५०॥
मण्डू का भलो नातिपित्तलो बलकारक ॥११॥
पथ कर्कटनामगुणाः।
कर्कटः कुरुचिशः स्यात् कुलीरः षोड़शाहिक
कर्कटो हहणो दृष्यः शोतलोऽसग्दरापहः ॥१५॥
प्रथ सपनामानि ।
सर्यो भुननो भुजगः फली भोगी भुजङ्गमः।
कुण्डलो कधुकी चको पन्नगः पवनाशनः ॥१५४।।
गूढपादुरगो नागो जियगय सरोस्पः ।
चतःयवा दीर्घ पृष्ठो व्याल पागोविपस्वहिः ॥१५॥
दवाकरो विषधरो दन्दशूको विलेशय. ।
कुम्भोनसः पदाकुः स्याद दंष्ट्रो काकोदरो विषो ॥१५॥
पथ डुण्ड भादि नाम।
डुण्ड भो राजिलः प्रोतोऽजगरो वाहसः शयुः ॥१५॥
जलसर्पो गलादः स्यात् तिलिसो गोनसः स्म तः ॥१८॥
सर्पमांसगुणाः।
सर्पाषां मेहनं मांस चक्षुष्यं इष गुरु।
दूषीविषतमिहर मेधाग्निवलवईनम् ॥१५॥
पय गोधानामगुणाः
गोधा घोरप्रदा पचनसरा निपस्तथा ॥१६॥
कृष्णसर्पण गोधेयो गोधेरः स्यु महागुणाः ॥१५॥
गोधाग्निजननी वया था पितागिमापा १५॥
प्रय सदोषतमासगुणाः।
मधोतं भवेनाम च्याधिधाति ययावतम् ।
दया र बलामन्यपा परिवयित् ॥१५॥

·मांसवर्गः। १४८ र अथ श्रुतगी-सगागुणाः। बडानां दोषल मांसं बालानां बलदं लघु ॥१६॥ युतगर्भा गुरुयोषित् सगर्भाच तथा मता ॥१६॥ अध स्वयं मृतमांसगुणाः। स्वयं भूतमबल्यं स्यादतिमारकर गुरु ॥१६॥ अथ विषादिहतमांसगुणाः। विषाम्बु रुमृत स्यैतन् मृत्युदोषरजाकरम् ॥१६॥ अब परिभाषा। विहङ्गेपु पुमान् श्रेष्ठः स्ती चतुष्पदजातिषु ॥१६॥ परार्दो लघु, पुंसां स्यार स्त्रीणां पूर्वाईमादिशेत् ॥१६॥ तुल्य जाति खल्पदेहा महादेहेषु पूजिताः । अल्पदेहेपु शस्यन्त तथैव स्थूलदेहिनः ।।१७०।। चेष्टावतां परं मांसमलसेभ्यो लघु, स्मृतम् ॥१७॥ देहमध्य गुरु प्रायं सर्वेषां प्राणिनां स्मृतम् ॥१२॥ पक्षक्षेपादिहनानां तदेव लघु कथ्यते ॥१७॥ गुरूस्यण्डानि सर्वेषां गुर्वीग्रोवाच पक्षिणाम् ॥१४॥ ये मृगाविहगास्तोयदूरावासप्रचारकाः । ते नाभिष्यन्दिनः सर्वे विपरीतान्यतोऽन्यथा ॥१७५।। जलानूपभवाः सर्वे जलानूपचराय ये। गुरुभत्या गुरुतर तेषां मांसमुदाहृतम् ॥१७॥ धन्वोत्पत्तिप्रचाराणां लघ, स्यालघु भोजिनाम् ॥१७॥ उर स्कन्धोदर कुक्षी पादौ पाणी कटी तथा। पृष्ठत्वक् यक्तदन्वाणि गुरूणीह यथोत्तरम् ॥१८॥ इति मांसवर्गो द्वादश।

·अथ मिश्रवर्गः।. -- गोपालवालैः सहमविद्याविनोदद तकाकपक्षम् । रुपास्महे वाचनसातिदूरं महः परं नोलमचिम्यनीयम् ॥१॥ अथ अनुपानादिगुणाः। वातेऽनुपानं निग्धोण रूक्षोण मे मणि स्म तम् । पित्त निग्ध हित नेहपाने तोयमशीतलम् ॥२॥ भलातकस्रेहमू व्याप्तानां गीतलं जलम् । शालिमुहादिमक्ष्याणां यूपो मासरसस्तथा ॥३॥ भाषादिभोजिनामस्तु धान्याम्लं दधि वा बातम्। मद्यं गोपिविषातीनामल्पाग्नीनाच गस्यते ॥it कान्तानामुपवासाध्वमारस्त्रीसुरतादिभिः । पयो सुधासमं प्रोक्तं क्षोणानां रतपित्तिनाम् ॥५॥ पसात्मा दोपलं शीतमतिमाघमथो गुरुः । उमानुपानतो भुन सुखमन प्रजीयते ॥६॥ तदादी कर्पयेत् पीतं स्थापयेग्मध्यसेवितम् । पद्यात् पीतं यति ससमीक्ष्य प्रयोजयेत् ॥७॥ म पिवेच्छासकासार्थोजन्त, रोगवतातुरः । पोत्वातिभाष्याध्ययन निद्रा न त्वरया मजेत् ।1८} अथ ऊपापानम्। सत्याफानिलपित्तेषु चकविविपलोम्भितम् । वारि गस्यभूष काले दृष्टिकारि रसायनम् ॥2॥ वलीपलितवेषर्य पौनसमासशोपजित् । पानीयममृतोरी यः पिवेदरुणोदये १." धान्ये धुमासे सकले पु वेवं शाकेषु चानुशामिह प्रमादात्। पास्वादितो भूतगुम हीत्वा तदादिगेद द्रव्यमनप युधि:११ ।

·-
मित्रवर्गः।
.
पय खमावतोहितानि।
पष्टिका ययगोधूमा लोहिता याय थालयः।
मुहाटको मसूराय धान्येषु प्रवराः स्मृताः ॥१२॥
यः सदामलक: मानं करोति स विनिथितम् ।
बलीपलितनिर्मुतो जीवेहशतं सुखो ॥१३॥
भुकोपविशनम्नुन्दि बलमुत्तानशायिनः ।
पायुर्यामकटिस्थस्य मृत्यु धीवति धावत. ॥१४॥
रात्री जागरणं रुचं स्निग्ध प्रखपनं दिवा।
न तेयां खपतां दोया जायतां चोयजायते ॥१५॥
भोजनानन्तरं निद्रा यातनी कफपुष्टिकम् ॥१६॥
कफमेदोविपार्ताना रात्री जागरणं हितम् ।
दिवाखपय बालहिक्काजीर्णातिसारिणः ॥१०॥
अथ दन्तधावनगुणाः।
दन्तधावनमुद्दिष्टमास्यवेशद्यकारणम्।
प्रसेकाचिदौसध्यमलपित्तकफापहम् ॥१८॥
मदातुर' कम थान्तो दन्तताल्पोष्ठरोगवान् ।
हिकाच्छर्दिगिर.पौड़ामू शोषो न तचरेत् ॥१८॥
अथ मुखप्रक्षालनगुणाः।
मुखप्रक्षालन गौतपयसा रक्तपित्तजित् ।
मुखस्य पिडकायोपनीलिकाव्यङ्गनाशनम् ॥२०॥
मथ यादग्रचालनगुणा.।
पादप्रक्षालनं दृष्टिकरं दृष्थ थमापहम् ॥२१॥
निद्रामुखकरः सुप्तिथमनेवरगापहः ॥२२॥
अथ गण्ड पगुणाः।
मेहगण्डपकरणं मुखशोषदिजामयान्।
स्वरधातीठपारपरतावातान् विनाशयेत् ॥२३॥

·सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। सुखोणोदकगण्ड पः कफारुचिमलापह. ॥२४॥ विषमूर्छामदातीनां योषिर्णा रक्तपित्तिनाम् । कुपिताक्षिमल-क्षीण-रुक्षाणां न प्रशस्यते ॥२५॥ अथ प्रश्चनगुणाः। प्रवन नेवनैमख्य दृष्टिकारि रुजापहम् ॥२६॥ रात्री जागरितः श्रान्तछर्दितो भुक्तवां स्तथा । ज्वरातुरः शिर मातः कदाचिन सदाचरेत् ॥२७॥ अथ व्यायामगुणाः। व्यायामः कर्मसामयं स्थैर्य दोषधयाग्निकत् । स सदा गुणामाधत्ते बलिनां निग्धमोजिनाम् ॥२८॥ व्यायामढचित्तानां व्याधिनास्ति कदाचन ॥२८॥ विरुद्ध वा विदग्ध या भुक्तं शीघ्रच पयते । भवन्ति भोघ नैतम्य बलोशिथिलताजराः ॥३०॥ वमन्तै गीतसमये सुतरां म मतो हितः । अन्यदापि स कर्तव्य गत्यर्दैन यथाबलम् । तदा समोच्य स्वस्खेदो कण्ह ग्रोवाललाटयोः ।।३१॥", भुक्तवान कनमम्मोग' कासी खासी क्षयो कम। रक्तपित्ती क्षती शोषो न तं कुर्यात् कदाचन । प्रतिस्थायामत' कासी ज्वरग्छदिय जायते ॥३२॥ अथ मर्दन कर्त्तनगुणाः। मर्दन यमवात निद्रापुष्टिवनमदम् ॥३३॥ केसम्म शुनखानाच कर्तनं गचिरूपतत् ॥३४॥ पथ प्रभ्यगुणा। पभ्यगो वातरोगनो धातुसाम्यं बलं सुखम् । निद्रावर्णमदुलायुष्कुरुते देवपुष्टिक्षस् ॥३५॥ शिरोऽभ्यत: गिरस्मृमिकेगदार्याधिपुष्टिकत्। "

·मियवर्गः।
केशप्रसाधन: केन्यः रजोजन्तुमलापहा।
पादाभ्यः सदा थो बलोसाइविवईन: ॥३६॥
उच्चैः श्रवणबाधियं न च मन्याहनुग्रहान्।'
कदापि कर्णरोगाणां कुरुते कर्णपूरणम् ॥३७१
सिकस्याद्भिर्यथा मूले ताणां पल्लवादय ।
यहन्त हि तथा नृणां मेहसिलस्य धातव ॥३८॥
खेहावगाहनं वातगमनं धातुपुष्टिदम् ।
मावाभिस्त्रिचतु पञ्चपड्सप्ताष्टभिरावजेत् ।
रसरतामांसदोमज्जाधातुन् यथाक्रमम् ३en
वान्तो नववरोजीणों विरितः केवलामकक् ।
निरूहतर्पणं यय सहाभ्यादि वर्जयेत् ॥४॥
पथ उइतनगुणाः।
उदतनं वातहर भाजकानलदीपनम् ।
गास्थिरत्वसुखितात्वक्प्रसादमृदुत्वतत् ॥४in'
अथ मानगुणा ।
मान वातथमखदपामाकण्डूमलापहम् ।
हवं कान्तिकर वझिसन्द्रियविबोधनम् ॥४२॥
न तदुष्णन शिरसो योग्य नेवाहितं यतः ।
कफवातप्रकोपे तु भेषजाथे तदाचरेत् ॥४३॥
तथातिसारज्वरितकर्णशूलाऽनिलात्तिषु ।
माधानारोधकाजोर्णभुक्तवमुच गहितम् ॥४॥
प्रथानुलेपादिधारणगुणाः।
मनुलेयामू दोर्गन्ध्यश्रमकातजित् ।
सौभाग्यतेजस्वम्पकमोत्योजोवलवईन, ४५R
कौशयाम्वररताना धारण कान्तिकारकम् ।
पापरचोप्रहार कामदं थीविवहनम् ॥४॥

·१५२ सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। सुखोणोदकगण्डूष कफारुचिमलापह ॥२४॥ विषमू मदाताना शोषिणा रापित्तिनाम् । कुपिताविमल घीण रूक्षाणा न प्रशस्यते ॥२५॥ अथ अन्ननगुणा। पञ्जन नेवनैमख्य दृष्टिकारि रुजापहम् ॥२६॥ रात्री जागरित थान्तश्छर्दितो भुनाया स्तथा । ज्वरातुर शिर मात कदाचित तदाचरेत् ॥२०॥ अथ व्यायामगुणा । व्यायाम फर्मसामर्थ्य स्थैर्य दोषक्षयाम्निवत् । म सदा गुणमाधत्ते वलिना निग्धमोजिनाम् ॥२८|| व्यायामदृढचित्ताना व्याधिर्नास्ति कदाचन ॥२६॥ विकद वा विदग्ध वा भुक्त शीघ्रश्च पयते । भवन्ति शीघ्र नैतम्य बलोशिथिलताजरा ॥२०॥ वमन्ते शीतसमये सतरा म मतो हित । अन्यदापि स कर्तव्य गत्यर्डेन यथावलम् । तदा समोक्ष्य वखेदो कण्ठ ग्रीवाललाटयो || भुतावान कतसम्मोग कासी खासी चयो कशः। रक्तपित्ती क्षती शोपो न त कुर्यात् कदाचन । पतिव्यायामत' कासो वरछर्दिय नायते ॥३२॥ अथ मर्दन कर्त्तनगुणा । मर्दन यमवात निद्रापुष्टिबलप्रदम् ॥३॥ केशरम शुनखानाच्च कर्तन गचिरुपसत् ॥३४॥ पथ प्रभ्यङ्गगुणा । पभ्यानो वातरोगती धातुसाम्य बल सुखम । निद्रावर्णमदुत्वायुष्कुरुते देहपुष्टिरुत् ॥३५॥ शिरोऽभ्या मिरस्त मिकेगदार्थाभिपुष्टिकन् । T

·मिथवर्गः।
१५३
केशप्रसाधनः कैश्यः रजोजन्तुमलापहा ।
पादाभ्यङ्गः सदा यो चलोसाइविवईन' ॥३॥
उपः श्रवणवाधियं न च मन्याहनुग्रहान् ।
कदापि करोगाणां कुरुते कर्णपूरणम् ॥३७॥
सितस्याद्भिर्यथा मूले ताणां पालवादयः ।
वहन्त हि तथा नृणां ने सिवस्य धातव ॥३८॥
मेहावगाहनं वातगमनं धातुपुष्टिदम्।
मावाभिस्त्रिचतु पञ्चपड्सप्ताभिराम्रजेत् ।
रसरतामांसभेदोमजाधातुन् यथाक्रमम् ॥३८॥
वान्तो नवन्चरोली? विरिताः केवलामरुक।
निरूहतर्पणं यय जहाभ्यशादि वर्जयेत् ॥४०॥
प्रथ वृहतनगुणाः।
उद्दत्तन वातहर घाजकानलदीपनम् ।
गात्रस्थिरत्वसुखितात्वप्रसादमृदुत्ववत् १४in.
अथ खानगुणा'।
सान वातयमखेदपामाकण्डूमलापहम् ।
हवं कान्तिकर वनिसर्वेष्ट्रियविदोधनम् ॥४२॥
न तदुष्ण न शिरसो योज्य नेवाहित यतः ।
कफवातप्रकोपे तु भेषजाये तदाचरेत् ॥४३॥
तातिसारज्वरितकर्णशूलाऽनिलात्तिषु ।
पापीनारोचकाजोर्णभुक्तवसुच गहितम् ॥४४४
पथानुलेपादिधारणगुणाः।
अनुलेपटपामू दोर्गन्ध्यश्रमपातजित् ।
सौभाग्यतेजस्वम्वर्णप्रोत्योजोबलवईन: ॥४५३
कोगेयाम्वररवानां धारणं कान्तिकारकम् ।
पापरयोग्रहहर कामद श्रीविवनम् ॥४६॥

·सोयधिनामगुणाना निघण्टौ। रोगकद विपशुटानां इतवणविलासिनाम् ॥१५॥ विदाको पातला ग्रान्सकफगोफयता शित; ALER दक्षिणः पवनः खादु रखपित्तहरो सधुः । अधिदाहप्रदो घस्यः पनुष्यो न च वातलMECE पथिमः पवनो हस्तीहया सेहवलापहः । वियदः शोषणो नृणां कफमेदोहरो लघु: en: उत्तरी मारुतः मोतः सिग्धदोपप्रकोपक्षत् । कदमः प्रतिस्थानां यलदो मधुरो मृदुः१०० शयमोपरिपातीमा विशेषाद गुणकारकः ॥७॥ पथ मधुररसगुणाः। रमो मधुरकः गीतो धातम्तन्यवनपदः। घयो वातपित्तनः कुर्यात् स्यौत्यकफसमोन ॥२॥ मोऽतियुयो ज्वरमासगलगण्डादादिष्ठत् ॥३॥ प्रय पसरसगुणाः। रमोन पानी रथः पित्तप्रकरो मघः। नेपनोपो पतिगोतः केदनः पथनापार:0॥ मोतियुतः परं दे रमपित्तादिरोगका १०५॥ प्रय कटरमगुपाः। कटुकः पित्तमा नेममिका विमाया पाग्ने यो पातसमान्य मदाम्बोशहरी गुरुः । मोतियुतीभमम्पोमातातगोपाहिदाइदा 01 परमाणुपा। तिला गोतस्तपानचिरपिराकमान् अर्यन् । पातमोनिडापायगोपन: गोपी मस मोतिपुगिगम गम्यामा ममाiिsma ·मिथवर्ग । पथ लवकरसगुणा। लवण शोधनो रुथ याचन कफपित्तद । पुस्त्वयातहर कायशैथिस्थमृदुताकर १८०॥ सोऽतियुक्तोऽचिपाकासपित्तकोठाक्षितापवत् ८५ अथ कणयरसगुणा । कपायो रोपणो ग्राही गोषणो वातकोपन । सोऽतियुक्तो प्रहाधानहत्पीडाक्षेपणादिकृत् ॥८२॥ प्रसन्नदृष्टिहढदन्तकेश शशाववत पलितविहीन । पिकामकण्ठ कमलास्यगन्धो तम्योपसेवो भवतोह मयं ॥८३ अथ धमनगुणा । कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविपोपसगी । कफप्रमेको ग्रहणोप्रदोपा न सन्ति जन्तोर्यमत कदाचित ८४ अथ विरेचनगुणा । बुद्द प्रसाद बलमिन्द्रियाणा घातुस्थिरत्व स्वलनातिदीमिम् । चिराच पाक वपुप करोति विरचन सम्यगुपास्यमानम ८५॥ वस्तिकमादिगुणा । धम्तिर्वात च पित्ते च कफे रतो च शम्यते। ममग मनिपाते च वस्तिरेव हित सदादा वमन शमपित्तन विरफोरमपित्तहा ॥८॥ यम्तिवीतहरा जया बंदे मान्यऽपकारक पEn मते निपिनो हि यथा द्रुम म्यात् नान्नद कोमलपनवान । काले वृहस्पुष्यफलमदय तथा नर प्याटनुशामनेन ACER पप रकमोक्षणगुणा । स्वादोपा प्रत्यय गोफा रोगा गोगितसम्भवा ।

·M सर्वोपधिनामगुणाना निघण्टी । कुन्देन्दु स्वच्छकोर्ति परमददलनोहानदीक्षकदक्ष । यम्याकर्ण्य प्रभूत प्रथितगुणगण कर्ण साफस्वभालो टैव निन्दन्ति लोका नयनविफलताखेदमावेदयन्त ॥१.५॥ जननयनसुधाशस्तस्य शुहस्तनूजो जगति भरणपाले चोणिपालो बभूव । सकलसकलवाञ्छासिद्धिहेतोर्विधाता सुरतरुवरचक यत्करच्छदनैव ॥१०॥ हरियन्द्रस्तस्मात् समजनि जनानन्दजननी हरिमन्द्रो लोके परबन्नपरीतापकरण । पर विश्वामित्र प्वहितमयमाधत्त मतिमान् । विशिष्टो नैतमाज्जगति महितोऽन्य सुतिन ॥१७॥ तम्मादभूदतकत्यमान्य साधारणी भूमिपतिर्वदान्य । दारिद्रामुग्मूल्य पुन स्ववैरिष्वस्थापि काम कृपयेप येन ॥१०॥ अनि सहजपालस्तम्य पूर्वस्तनूज सकलगुणनिधान शास्वधर्मकवेत्ता। प्रथितपुरुपरन य ममालोक्य लोका बहुविधिषु विधातु कान्तता मन्यते स्म ॥१०८ यो राजा मुखतिलक कटारमल्ल स्तन श्रीमदननृपेण निर्मितऽत्र । ग्रन्ये ऽस्मिन् मदनविनोदनानि पूर्ण यर्गोऽय गुणगणमिथमिथकोऽयम् ॥११॥ समाप्तोऽय अन्य। M ·१५८ संर्वीपधिनामगुणानां निघण्टौ। रक्तमोक्षणशीलानां न भवन्ति कदाचन ॥८॥ पथ क्रतुचया। संहर्षात् कुपिता भवन्ति हि मला वर्षास वातादयः लिनवाद वपुषोऽनले कमतर वेवेन देयं ततः । अन्नदीपनपाचनच मलहत् लोदापहोणद्रवं रूक्षं नातिकपायतिलकटुकं मिन्धश्च किश्चिद्रसैः १८१६ दिव्यं चौधरमथाम्बु, तप्तशिशिरं मक्षौद्रमल्पं पिवेत् गच्छन्त्योपयो विदाहमधिकं तारुण्ययोगात्तदा। व्यायामार्कमरोचिमेशुनसुखावश्यायवर्ये ततः भूवाप्पाम्बु भुजगदंशमशकवये शयोतालये 1280 शीतोत्ये मृदुवात टिजनिते सादारयाने रहे निवाते चितिपः शयोत मधुरं किञ्चिञ्च पोलासयम् । काश्मीरागुरुलेपभूषिततनु यष्ठाङ्गनाभिर्बजेत् गुर्ववव्यजनावगाहनरतिं खापन्दिवा च त्यजेत् ॥५॥ मेव्याः स्वादुकपायतिताविशदा वर्षे त्यजेजाइल द्राक्षाचोरसितेक्षुशातिमधुरा गोधूममुहादयः । नैमेल्यादखिलं जलं लघुतरं वासः सजयन्दनं सेवेतेन्टुकरान् प्रदोषसमये गाहेत साझं सरः ॥२६॥ वर्षासूपचितं विरेचविधिना पित्तं हरे बुद्धिमान युक्त्या रक्तविमोक्षणेन हविपस्तितस्य पानं तथा। रात्री जागरण व्यवायमधिकं धर्म तुपारं दधि क्षाराम्सोप्यविदाहि तीक्ष्णकटुकं निद्रां दिया च त्यजेत् ॥८७ हेमन्ते लवणातिलकटुका धारोकटं हहण सपिस्तेलसमेतमुष्णमशनं तीक्षशनि पानानि च। मेवेतागुरुकंपितोऽम्बु शिशिरङ्गाहेत तेन्नम्त; कौगेयास्तरणे भयोत भयने सातारयाने ग्राई , ·मित्रवर्गः। यामापीनपयोधरोरुजघनामाग्निप्य धन्योऽङ्गनां पाहोकागुरुलेपभूपिततर्नु ध पेवरेणूं पिताम् । कामं मैथुनमद्यतपितयपुः सेवेत बल्यै रसः कर्तव्यः शिशिरऽयमेव नितरां गीताधिकत्वादिधि: Reen सौदणक्षारकपायरूक्षकटुकं कोण वसन्त ऽशनं तन्मद्यं मधुसुदजाङ्गलयवप्रायं हितं निर्मलम् । व्यायाम विपिनच कोकिलकलालापाकुलं कामिनी- मानोदर्तनचन्दनानि नृपतिः सेवेत रम्या सजः ॥१०॥ हेमन्ते निचितः प्रकुप्यति कफो भानोः करैराहत- स्तस्मात् तोक्षाशिरोविरकवमनेगण्डू पधुपादिभिः । त प्रानो विजयेच विखजन्नदशाथैरथोष्णाम्ब,भिः गोतस्निग्धगुरुद्रवाम्नमधुरं निद्रां दिवा च व्यन्ये त् ॥१०॥ पोभे शीतग्टहान् सरांसि सरितो वापीर्वनानि स्रजो हारान् शोतलतानहन्तपवनान् सेवेत निद्रां दिवा । वासांम्यच्छलघून्यनुष्णमधुरं चाव समर्पिद्रवं मन्यक्षीरसुपानकानि च सितादिग्धानि शीतान्यपि ॥१०२॥ शुभे हम्बतले गयीत शयने प्रत्यग्रपुप्पाश्चिते वातचन्दनचन्द्रचचिंततनुः संस्प श्यमानः सुखे । व्यायाम परिशोपिमेथुनरति धर्म तथोष्ण रसा- नाग्नेयान् परितस्त्यजेन्मतिमतो वैद्यस्य वाक्ये रतः ॥१०३॥ पथ अन्यक्कत परिचयः। टोकान्वये महति भूमिभुजां विशडे काक्षेति नाम नगरं जगति प्रसिद्धम् । यद्देधसा विहितमादरतः स्वएटे- रुत्सारतातिभयपुञ्जदिदृष्येव ।१०BR तत्र यौरवपाला समजनि जनतानन्दसन्देककन्दः ·4 १६. सर्वोपधिनामगुणानां निघण्टौ। कुन्देन्दुः स्वच्छकोतिः परमददलनोहानदी कदमः। यम्याकय प्रभूतं प्रथितगुणगए' कर्ण साफल्यभानो टै निन्दन्ति लोका नयनविफलताखेदमावेदयन्तः ॥१.५॥ जननयनसुधांशस्तस्य शुद्धस्तनूजो जगति भरणपाले क्षोणिपालो बभूव । सकलसकलवाञ्छामिहितोर्विधाता सुरतरुवरच यत्करच्छमनैव ॥१०॥ हरियन्द्रस्तसात् समजनि जनानन्दजननो हरिचन्द्रो लोके परवलपरीतापकरणः । पर विश्वामित्वहितमयमाधत्त मतिमान् । विशिष्टो नैतमानगति महितोऽन्यः सुरुतिनः ॥१.७॥ तन्मादभूद तकृत्यमान्यः साधारणी भूमिपतिर्वदान्यः । दारिद्रामुन्मूल्य पुनः स्ववैरिष्वस्थापि कामं रुपयेव येन ॥१०८॥ प्रजनि सहजपालस्तस्य पूर्वस्तनूजः सकलगुणनिधानं शास्त्रधर्सकवेत्ता। प्रथितपुरुपरवं य समालोक्य लोका बहुविधि विधातः कान्ततां मन्यते स्म ॥१०॥ यो राजां मुजतिलकः कटारमल. स्तेन श्रीमदननृपेण निर्मितरुष । पन्योऽस्मिन् मदनविनोदनाग्नि पूर्यो वर्गोऽय गुणगणमियमिथकोऽयम् ॥११॥ समाप्तोऽयं अन्य।