·No text on this page.

·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.
A.
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
NO. 82
श्रीभट्टमल्लविरचिता
आख्यातचन्द्रिका
( क्रियाकोशः
bad.
MiAN
BHAJAN
MOTION
PUBLISHED & SOLD BY
JAYA KRISHNA DÂS HARIDAS GUPTA
l'he Churrkhuna Sanskrit Scrics Officc.
Benares City.
Nwonlor-wear in himnewwwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmanemiummary
Romammmmmmmmmmer-memes

·*श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्यामशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्सबक: ८२.

·17901935311
mus. *
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS
NO. 82
THE
bao.
Akhyata Chandrik
A LEXICON OF SANSKRIT VERBS
By
BHATTAMALLA
Edited for the First time with Indeces etc.,
Ву
S.P. V. RANGANATAASWAMI ARYAVARALUG A RU
Grandson and grateful pupil of Mahamahopadhyaya
Sri Paravastu Bhagavada Venkataranganathacharya
Aryavaraguru, Vizagapattam
Rc-Edited by
VYAKARANA-SĀHITYACHĀRYA-SĀHITYARATNA
PANDIT S'RĪ ĦARAGOVINDA MIS'RA
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DÂS HARIDAS GUPTA
l'ha Chorokhamba Sanskrit Series Office,
Benares City
1936.

·( All Rights Reserved by the Picblishers )
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamh: Sanskrit Series Office
BEN AREA
Printed at the Vilya Vil: - Proxy, Lennres.
1936.

·.V. V
चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ-संख्या ३०)
सी. नं. ८२
oilete
EPAL
श्रीभट्टमल्लविरचिता
आख्यातचन्द्रिका।
( क्रियाकोशः)
वैशाखपत्तनीयेन, महामहोपाध्याय श्रीपरवस्तु भगवद्वेङ्कटरङ्गनाथा
वार्यवरगुरुपौत्रेण, तत्पादसेवासमधिगतविद्यावैशधेन
वेङ्कटरङ्गनाथस्वामिना आर्यवरगुरुणा
पदसूच्यादिविन्यासपूर्वकं परिष्कृता ।
सेयं
व्याकरणसाहित्याचार्य-सहित्यरत्नेन
पण्डित श्रीहरगोविन्दमिश्रेण संशोधिता।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
बनारस सिटी।
वि० सं० १६६३
गजकीयनियमानुमाग्णाप्य पऽधिकाराः प्रकाशकन स्वायत्तीकृताः ।

·RINKANER
mymausamme
प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय
बनारस सिटो।

·RAHAR otha . १ प्रमेयसूची। पत्रसंख्यो १ भूमिका २ प्रशस्तिश्लोको प्रथमकाण्डारम्भः १-१३ ३ग्रन्थारम्भः भावविकारवर्गः बुद्धिवर्गः २ अन्तःकरणवृत्तिवर्गः३ ६ वाक्रियावर्गः४ ध्वनिक्रियावर्गः ५ १२ प्रथमकाण्डसमाप्तिः वितयिकाण्डारम्भ १३-३३ मनुष्यचेष्टावर्गः १ ब्रह्मचेटावर्ग:२ क्षत्रियचेष्टावर्गः३ २० वैश्यचेष्टावर्ग: २८ शदचेष्टावर्गः ५ द्वितीयकाण्डसमाप्तिः ३३ तृतीयकाण्डारम्भः ३४-५० प्रकीर्णकवर्गः१ सनाद्यन्तवर्गः२ नानार्थवर्गः३ आत्मनेपदपरस्मैपदवगः . तृतीयकाण्डसमाप्तिः परिशिष्टम् ४ पदसूची ५ पर्यायार्थसुची ६ शुद्ध पाठः, पाठभेदश्च इत्याख्यातचन्द्रिकायाः प्रमेयसूची समाता ।

·No text on this page.

·V.V. , प्रथमावृत्तेः भूमिका । .38 Amri वन्दे श्रीपरवस्तुश्रीवासगुरोः पदाश्रितं तनयम् । वेङ्कटरगशगुरु रामानुजमुनियोलसितबोधम् ॥ इह खलु जगत्प्रसिद्धासु सर्वास्वपि भाषासु गीर्वाणसंस्कृतादि. शब्दैर्व्यवह्रियमाणा आर्यभाषैवातिप्राचीनेति निर्विवादमेव । सा च भाषा नामाख्यातादिभेदेन चतुर्धा विभक्ता श्रीमता यास्के. न-"तधान्येतानि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्व" इति। तत्र सत्त्वप्रधानानां नाम्नां समाम्नायरूपेणार्थादिबोधका भट्टहला. युधादिप्रणीता निघण्टुकोशाद्यपरनामधेयाः प्रसिद्धा एव निबन्धाः । भावप्रधानानामाख्यातानां समाम्नायरूपेणार्थबोधकाः कोशा बहुभिः प्राचीनैः प्रणीता इति तत्तद्वयाख्यातृभिः स्वीयग्रन्थेषु प्रमा- णतयोपन्यस्तैर्वाक्यौयिते । तत्र च मदृष्टिपथंग तास्त्वेते-(१) भट्टमल्लविरचिता आख्यातचन्द्रिका, (२) विद्यानन्दस्य क्रियाकला. पः, (३) वीरपाण्डयस्य क्रियापर्यायदीपिका, (४) रामचन्द्रस्य क्रिया. कोशः, (५) कविसारङ्गस्य ? प्रयुक्ताख्यातमञ्जरी, (६) गुणरत्नसूरेः क्रियारत्नसमुच्चयः, (७) दशवलस्य (वरदराजस्य वा) धातुरूपभे- दः, (८) हलायुधस्य कविरहस्यम् । तेषु चायमाख्यातचन्द्रिकाख्यः क्रियाकोशो मल्लिनाधादिभिः प्रामाणिक व्याख्यातृशिरोमणिभिः प्रमा- रणीकृतः, यतस्सर्वेष्वपि क्रियाकोशेषु प्रशस्तः । अस्य च कर्ता भट्टमल्लः कतमं देशं कतमं च कालं मण्डयामालेति चिदानी न निश्चेतुं शक्यते। परं तु नामलिङ्गानुशासनकर्तुरमरसिंहान्नवीनः, खिस्ताब्दीयचतुर्दश- शतकस्थमल्लिनाथात् प्राचीन इति चानुमीयते । यत श्राख्यातचन्द्रि- कायाः काण्डवर्गादिरीतिरमरकोशानुसारिणी, यतश्च आख्यातचन्द्रि. का प्रमाणस्वेनोद्धृतवत्सु मल्लिनाथ एव प्राचीन आख्यातचन्द्रिकाप्रमाणयितारस्त्वेतेः-(१) मल्लिनाथसूरिः, (२) अमरकोशटीकासर्वस्वकारोवन्धघटीयस्सर्वानन्दः, (३) मल्लिनाथसू. रिसूनुः कुमारस्वामी, (४) कविकल्पद्रुमव्याख्याता दुर्गादासः, (५) अमिशानशकुन्तलव्याख्याता राघवभट्टः, (६) रामायणचम्पूव्याख्याता . . . - .

·( II) रामचन्द्रः, (७) मनोरमाकृट्टोजोदीक्षितः, (5) सटीकराघवनैषधीय- काव्यकर्ता हरदत्तसूरिः। पाख्यातचन्द्रिकां मुमुद्रयिषुभिः श्रीमद्भिरस्मपितृचरणैः सर्वशास्त्रस्वतन्त्रधिषणैः प्रातःस्मरणीयनामधेणैः श्रीनिवासजग न्नाथस्वामिभिरार्यवरगुरुभिः लिङ्गं वंशाद्भवबहुभाषावैज्ञानिकल. माजीपण्डितस्य उत्कलमातृकाया मान्ध्रातरेषु पुत्रिका लेखितु. मारब्धा, तेषु परमपदमलङ्कुर्वाणेषु मया सम्पूरिता । मुमुद्र. यिषति च मयि मधुरेशपुर(Madras)स्थ राजकीयप्रधानपाठशालासं. Fargreuta:(Professor of Sanskrit, Presidency College) राजकीयप्राचीनलिखितपुस्तकालयाध्यक्षः (Curator, Govern. ment Oriental Mss. Library ) एम. ए. उपपदधारी श्रीशेषगि- रिशास्त्री १८९३-९४ वत्सरीयविज्ञापनायां ( Report of a search for Sanskrit and Tamil manuscripts for the year 1893-94.)प्राख्यातचन्द्रिकाविषयिणी स्वीयां मुमुद्रयिषामेवं व्यक्तयकरोतः-Akhyatachandrika is a short treatise on verbs written by Bhattamalla. I have not secu the work noticed in any of the catalogues of Sanskrit manuscripts published in India or elsewhere. ** From the above description, it will be clearly seen that the work will be a very useful guide to the students learning Sanskrit and has a high educational value in consideration of which I intend editing it with notes and making it accessible to students studying Sanskrit in schools and colleges in this Presidency. ततो मत्पुस्तके. नापि प्रोत्साहयितुकामः पत्रमेवमलिखम्:-I see from your report on manuscripts that you are just going to get printed Akhyatachandrika of Bhattamalla with index and notes so that it may be useful for students. Sometime ago I got a manuscript of the same in Uriya character and have translated it into Telugu with the object of getting it printed myself. Now as you have ·( Til) to undertaken to do that work with additions which may be great used to students. I have the honour to write you I am ready to send the manusecript if you think it worth your perusal. agorc acafaa mayaca:-Many thanks to you for your kind letter. I shall be much obliged to you if you send the Telugu transcript which you have made from the Uriya Ms. of the Akhyatachandrika of Bhattamalla. I have already secured three copies of the work from the three different countries, Salem, Kumbakonam and Mysore. Your transcript which comes from the Uriya Ms, must be very important. *** (25th. June 1900). ततो मत्पुस्तकस्य प्रतिकृतिः प्रेषिता । सोऽपि तत्प्राप्तिमनुमोदयन्नेवमलिखत्ः-Many thanks you for the copy of the Akhyatachandrika, which you were kind enough to send me and also for the caro. ful collation you made of the transcript with the origiual. ** The work will be printed with an introduction, wherein I shall express my obligation to you for the good copy which have kindly secured for me. (29th, January 1901). एवं न्यस्तभरेऽपि मयि दैवदुर्विपाकेन तस्य स्वर्गवासेन तत्रापि विश्नमनुभूय पुनरपि मय्येवाविशदाख्यातचन्द्रिकामुद्रणभारः । शेष. गिरिशास्त्रिसमीपप्रेषितमन्मातृकाविषये तत्पुत्रसकाशे पत्रद्वारा स्वयं गत्वा च कृतोऽपि यत्नः न फलेपहिरभूत् । 'पुस्तकं वनिता वित्तं पर. हस्तगतं गतम्' इति ह्याभाणकः । नानाविधापूर्वमहामन्यसम्पादनरसिकस्य काशीस्थस्यास्मन्मित्र. धर्यस्य श्रीगोविन्ददासमहोदयस्य प्रेरणया चौखम्बासंस्कृतपुस्तकमा- लाध्यक्षोऽनेकापूर्वमहानिबन्धप्रकाशनरसिकः श्रेष्ठिश्रेष्ठः श्रीहरिदास. गुप्तः स्वीयपुस्तकमालायामेनामास्यातचन्द्रिका प्रचिकाशयिषुर्मय्येव शोधनभारं न्यधादिति दूरदेशस्थो, विग्नेर्मुहुर्मुहुः प्रतिहन्यमानोऽप्यह मेसत्कार्यसम्पादनाय प्रावतिषि ।

·एतन्मुद्रणाधारभूता मातृकास्त्वेताः- १ श्रीलिङ्गवंशोद्भवानेकभाषावैज्ञानिकलक्ष्माजीपण्डितस्योत्कला क्षरमयी तालपत्रमातृका । एतत्पठने श्रीमता महाराज-श्रीविक्रमदेव वर्मणाऽस्मन्मित्रप्रकाण्डेन यः सहायोऽकारि तदुपकारवर्णनेऽशक्तस्तं महाराजमनामयदीर्घायुष्वाशिषा योजयामि । २ श्रीविजयनगरमहाराजांगलपाठशालासंस्कृतप्रधानोपाध्यायस्य मेडेपल्लिवेङ्कटरमणपण्डितस्य मातृका अन्ध्राक्षरमयी ब्रह्मचेष्टावर्गान्ता। ३ मैसूरराजकीयप्राच्यकोशागार ( Mysore Govt. Oriental Library)स्था १०६ सङ्ख्याका कर्णाटलिपिलिखिता प्रथमपत्ररहिता प्राचीनकागजपत्रमयी । एषा च तत्कोशागाराध्यक्षस्य बि.ए. उपपद- धारिणेऽस्मन्मित्रवर्यस्य श्रीमहादेवशास्त्रिणः कृपया यावत्संशोधनम- स्मन्निकटे स्थापितेति तन्महाशयस्योपकारं वर्णयितुमक्षमः तस्य धन्य- वादं प्रकाशयामि । तस्य चान्ते "रौद्रिसंवत्सरअधिकाश्वोजमासे सितपक्षे द्वितीयाइन्दुवासरे..."रुनगरस्थितसञ्जीवय्यपुत्रकेशवप्पेन लिखितम् शत लेखनसमयो वर्तते एतन्मातृकात्रयाधारेणैकां पुत्रिका निष्पाद्य, श्राख्यातमञ्जरी- क्रियाकोश-कविकल्पद्रुम-धातुपाठ-धातुवृत्ति-कविरहस्यादिग्रन्थस- हायेन यथामति संशोध्य च तदनुसारेणैषा मुद्रणा निरवय॑तेति शम् । गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः। हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति साधवः ॥ गुणदोषौ बुधो गृह्णन्निन्दुक्ष्वेलाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥ विशाखपत्तनम् इति विज्ञापयति वेङ्कटरङ्गनाथस्वामी १-8-०४ ·द्वितोयावृत्तिभूमिका। , क्रियाकलापाख्यातमञ्जाथाख्यातकोषेषु मूर्धन्यत्वेनावस्थितायाः श्रीम. मल्लविरचिताख्यातचन्द्रिकाया आघसंस्करणं महता श्रमेण सम्पादितं तत्रभवलि. विद्वदग्रेसरैः श्रीपेटमाथस्वामिभिरित्यत्र नास्ति कश्चित्सन्देहलेशः । पुनः भेष्ठि. क्थैः काशीस्थविद्याविलासमुद्रणयन्त्रालयाध्यक्षैर्जयकृष्णदासहरिदासगुप्तमहोदयैर्मयि सरन्यस्तमस्या द्वितीयसंस्करणमारं पिष्टपेषणायितं नाकलयन्तु प्रेक्षावन्तः, सूक्ष्माक्षरत्वादिनाऽक्षरसंयोजक-संशोधक-यन्त्रादि-सुलभदोषजानामशुद्धिविशेषा. णामपाकरणस्य प्रतिमुद्रणमावश्यकत्वात् । अस्याः प्रथमसंस्करणे पदपर्यायसूच्या वर्गाचक्षर-पर्यायाङ्कावास्तामिति तद्द्वारा पदान्वेषणे क्लिष्टत्वमाकलब्यास्मिन् संस्करणे मया क्रमशः काण्ड-वर्ग-पर्यायायाः परिवर्तिताः । यत्रकचिच भिन्नपर्या. यपदानां भ्रमादिनैकस्मिन्नेव पर्यायाङ्क उल्लेख आसीत्ते व तत्र २ यथाधिषणं पृथक्कृत्य संलिखिताः। मुद्रिताया आख्यातचन्द्रिकायर्या श्लोकानां कचिदाधिक्यं कुत्रचिन्न्यूनत्वं कुहचिनिनवमांशिकसमानाकारत्वं च संदृश्यते । वर्गनाम्नां सर्वत्र सरूपत्वेऽपि एतदाख्यातचन्द्रिकायां पश्चिमस्य 'आत्मनेपदपरस्मैपदवर्गस्य स्थाने तत्र 'अक. मकानामको वर्ग: संदृश्यते, तद्वर्ग श्लोकाचैतदपेक्षया सर्वथा भित्रा एव, श्लोक. संख्या च तत्र किनिदेव न्यूना। तत्र प्रथमकाण्डल्य १ भावविकारवर्ग २०, २ बुद्धिविकारवर्ग ३१, ३ अन्तःकरणवृत्तिवर्ग ३९३, ४ वचन(वाक्)क्रियावर्ग १२, एवं प्रथमकाण्डे सर्वश्लोकसंख्या १३०१ द्वितीयकाण्डस्य १ मनुष्यचे टावर्ग ४६, ब्रह्मचेष्टावर्ग ३१३, क्षत्रियचेष्टावगें ८८, ४ वैश्यचेष्टावर्गे ४४, ६ शूद्रचेष्टावगें १५३, एवं द्वितीयकाण्डे सर्ववलेोकसंख्या २२७; तृतीयकाण्डस्य १ प्रकीर्णवर्ग १०३, २ सनादिवर्गे २१, ३ अनेकार्थवर्ग ३९३, आत्मनेपदपरस्मै. पदवर्गस्थानीये अकर्मकवगें १४३, एवं तृतीयकाण्हे सर्वश्लोकसंख्या ८१३ वर्तते । इत्थच ४३९ श्लोकैर्ग्रन्थः परिपूर्णः । तत्रादौ- "भट्टमल्लै विरचिता याद्भुताख्यातचन्द्रिका । ततः संगृह्यते प्रायः प्रयुक्तो धातुसञ्चयः" । इत्येवं कृतया तद्ग्रन्थसम्पादकप्रतिज्ञया तद्ग्रन्थस्य सङ्ग्रह( संक्षेप )रूपतया एतदाख्यातचन्द्रिकापेक्षया सत्र न्यूनत्वस्यैवौचित्यात् तन्नेत. सर्वाशभिन्नाः, अधिका वा श्लोकाः कुतस्त्याः, अन्ते वर्गलोकविपर्ययश्च कथमिति त एव विदाङ्कुर्वन्तु । अन्ते च मानवसहजदोपज स्खलितं दृष्टिपथमागच्छेच्चत्क्षाम्यन्तु प्रेक्षावन्त इति नामनाममभ्यर्थये । गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, विबुधजनवशवदा- महाशिवरात्रिः सं० १९९२ वै० श्रीहरगोविन्दमिश्रः काशो।

·॥ श्रीः॥
प्रशस्तिश्लोकी।
श्रीमतो भट्टमल्लाख्यानिःसृतैषा कालानिधेः ।
विद्वयकोरैरास्वाधा भवत्वाख्यातचन्द्रिका ॥१॥
त्रयीमूर्तेर्भगवतः सम्प्रवृत्ता प्रसादतः।
त्रैलोक्यचक्षुर्भूतस्य तस्य प्रीत्यै प्रकल्पताम् ॥ २ ॥

·॥ श्रीमते हयग्रीवाय नमः ॥
॥ नमः परमर्षिभ्यः॥
भट्टमल्लविरचिता।
आख्यातचन्द्रिका॥
प्रथमकाण्डः।
भूवार्यादिप्रकृतये पुरुषत्रयमूर्तये ।
सदाख्यातपदायास्मै परस्मायात्मने नमः ॥१॥
संस्मृत्य गुरुपादाब्जे भट्टमल्लेन रच्यते ।
व्युत्पित्सूनां प्रमोदार्थमेकार्थाख्यातपद्धतिः ॥२॥
१. अथ भावविकारवर्गः ॥
(१) सत्तायामस्ति भवति विद्यते (२) चाथ जन्मनि ।
उत्पद्यते जायते च प्ररोहत्युद्भवसपि ॥ ३ ॥
(३) निर्वतते सम्भवति सिद्धौ सिध्यति राध्यति ।
निष्पद्यते च राधनोति साध्नोति फलतीति च ॥४॥
(४) वर्तते तु वसत्यास्ते ध्रियते चावतिष्ठते ।
क्षियति स्थलति स्थित्या मठत्यपि च तिष्ठति ॥ ५ ॥
(५) जीवे बलत्यूर्जयति श्वसित्यनिति जीवति ।
अन्यतेऽथ प्राणिति च समनित्युदनित्यपि ॥ ६ ॥
व्यनित्यपानिति प्राणवृत्तिष्वाख्यातपञ्चकम् ।
(६) कृच्छ्रजीवे सञ्जयति कठत्यातङ्कति त्रयम् ॥ ७ ॥

·२ आख्यातचन्द्रिकायाम्-- (७) परिणामे परिणमत्यात्मनेऽपि विवर्तते । सम्पद्यते कल्पते(८)ऽथ वृद्धौ बृंहति वर्धते ॥ ८ ॥ आप्यायते स्फायते च श्वयत्नोति वर्हति । आपूर्यते पुष्यति च पोषयुध्यति पुषति ॥ ९ ॥ व्हते मंहते मेध्यत्येधते च विपोलति । नीवत्यपि स्थूलयते तथा पीवति मीवति ॥ १० ॥ महीयते च वठति विपोलयति तीवति । क्रमते प्यायते स्फीतीभवति प्रथतेऽपि च ॥ ११ ॥ क्रम्यते प्रसते तौति तचीति च्छान्दसौ कचित् । (९) स्फुटति स्फोटते फुल्लत्युन्मीलत्यपि पुष्यति ॥१२॥ विजम्भते विकचते विकासे विकसत्यपि । (१०) मीलति स्मीलति क्ष्मीलत्येते सङ्कुचतीति च ॥ १३ ॥ कूणयत्यपि सङ्कोचे मुकुलीभवतीति षट् । (११) अथो जरायां जरति सप्त जीयेति झीर्यति ॥ १४ ॥ जूयते जारयति च जिनाति च नृणाति च । (१२) दलति स्फोटति विशीर्यते फलति शीयते ॥ १५ ॥ द्राडतेऽमी विशरणे धाडते चाष्ट सीदति । (१३) अल्पत्वे लिश्यते कश्यत्यमी इसति चुण्डते ॥ १६ ॥ चत्वारो(१४)ऽथ दरिद्राति व्युनोति व्युध्यतीत्यपि । दरिद्रत्वे त्रयो(१५)ऽथापक्षीयते चापि दीयते ॥१७॥ अपक्षये जायति चापक्षयत्यपि दस्यति । तस्यत्यपि क्षायति च सायतीति पदाष्टकम् ॥ १८ ॥ (१६) सप्त प्रध्वंसतेऽप्यति विनश्यति विलीयते । प्रलीयते विनाशेऽमी स्यू रिष्यति विपद्यते ॥ १९ ।। (१७) परैति प्रैति मरणे म्रियते च प्रमीयते ।

·प्रथमकाण्डे बुद्धिवर्ग:२॥ ३ सन्तिष्ठते समाप्नोति विरमत्यारमत्यपि ॥ २० ॥ पर्यवस्यत्युपरमत्यात्मनेपदसंस्थितौ । (१८) निर्वाति निर्वायति विध्यायत्युद्वायतीति च ॥ २१ ॥ उद्वाति शाम्यतीत्येते तेजसो विरतौ तु षट् । इति भावविकाराः षट् सभेदाः प्राय ईरिताः ॥२२॥ इति भावविकारवर्गः ॥१॥ २. अथ बुद्धिवर्गः॥ (१) स्फूतौ सप्ताविरस्त्याविर्भवति प्रादुरस्ति च । प्रादुर्भवति नि ति स्फुरति प्रतिभासते ॥ २३ ॥ (२) वेत्ति जानाति जानीते वेद बोधति बुध्यते । निबोधते चेतयते मन्यते प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥ प्रेक्षते पण्डते प्रत्येत्यवगच्छति चेतति । मनुते चोपलभतेऽवैति वेदयतेऽश्चति ॥ २५ ॥ ज्ञाने * मानयते संवेच्यात्मनेऽयमकर्मकः । गृह्णात्यपि च गृहीते चिकेत्ति च चिकेति च ॥ २६ ॥ एतौ छन्दसि केषाञ्चित् ज्ञानार्थाः षट् च विंशतिः । धातू च नीवदी ज्ञानविषयौ स्तः क्वचिद्यथा ॥ २७ ॥ विद्यासु नयते प्राज्ञो वदते तासु पण्डितः । (३) चित्तेमनस्युरसितः करोति कुरुते । परे ॥ २८ ॥ मनसा गोचरीकारे (४) मनस्वित्वे मनस्याते । (६) मेधायति तु मेधायां त्रयं मेदति मेदते ॥ २९ ॥ (६) विभ्राम्यति विपर्येति विपर्यस्यति विभ्रमे । *"गारयते" इति पाठान्तरम् ॥ + “पदे" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- न्य भ्रमति भ्राम्यतीत्येते (७) विमतौ तु विमायति ॥ ३० ॥ विमन्यते विवदते तथा विप्रतिपद्यते । (८) संवाये पञ्च सन्देग्धि सन्दिग्धे विचिकित्सति ॥ ३१ ॥ संशेते च विशेते च (९) वितर्कयति तूहते । मीमांसते स्यमयते वितर्के विमृशत्यपि ॥ ३२॥ विन्ते चोत्पश्यति परामृशत्युत्प्रेक्षते तथा । णावप्युपालोचते द्वौ पालोचत इत्यम् ।। ३३ ॥ विचारयति सम्पृच्छत्यात्मनेऽयमकर्मकः । धारयतीत्येते समर्थयत इत्यपि ॥ ३४ ॥ (१०) शङ्कायां रगतीति स्याटेकते शङ्कते त्रयम् । (११) सम्भावयति तुल्पार्थाववकल्पयतीत्यम् ॥ ३५ ।। (१२) विस्रम्भते तु प्रत्येति विश्वसित्याश्वसित्यपि । श्रद्धचे श्रधातीति विश्वास प्रश्वसित्यपि ।। ३६ ॥ (१३) विवेके तु विवेषेक्ति विविनक्त्यात्मनेऽप्यम् । (१४) निश्चिनुते निर्णयते निर्णयति च निर्णयेऽध्यवस्यति च।।३७॥ निष्टङ्कयति च सप्त च निर्धारयतीह निश्चिनोति स्युः । (१५) सङ्कल्पयति सङ्कल्पेअभिसन्धत उदीक्षते ॥ ३८ ॥ (१६) लक्षीकरोत्युदिशति चोद्देशेऽपदिशत्यपि । साक्षात्करोत्यात्मनेऽपि प्रत्यक्षेऽध्यक्षयत्याप ।। ३९ ।। साक्षयत्यपि चाध्यक्षीकरोत्यनुभवत्यपि । (१७) मिमीते मीयते माति मिनोति मिनुते मितौ ॥ ४० ॥ प्रमानुमोपमासु स्युः मानूपादीन्यनुक्रमात् । (१८) ध्याने चिन्तयति ध्यायत्यमी भावयति त्रयः ॥४१॥ (१९) स्मरणे त्वभिजानाति स्मरत्यध्येति च त्रयम् । (२०) प्रतिजानाति चोत्कण्ठत्युत्कण्ठयति मश्ठते ।। ४२ ॥

·प्रथमकाण्डे बुद्धिवर्गः । उत्कण्ठते चोत्कण्ठायामाध्यायत्युन्मनायते । (२१) दैवं पर्यालोचयतीत्यर्थे राध्यति चेक्षते ॥ ४३ ।। (२२) प्रत्यभिजानात्यभिसन्धत्तेऽप्यनुसन्दधाति समा।। प्रतिसन्धत्ते प्रत्यवमृशाति प्रतिसन्दधातीति ॥ ४४ ॥ (२३) विस्मृत्यां विस्मरति च स्फूर्छति प्रस्मरत्यपि । (२४) मोहे विचेतीभवति विमुह्यति च मूर्छति ॥ ४५ ॥ युप्यत्यष्टौ विलुभति रुप्यत्यृच्छति लुप्यति । (२५) प्रयुच्छति संसति चानवधाने प्रमाद्यति ॥ ४६॥ विमनीभवतीति स्युः पञ्चामी विमनायते । (२६) समादधात्यवधात्यमी प्रणिदधाति च ॥ ४७ ॥ आत्मनेऽपि त्रयं शीलत्यवधाने(२७)ऽथ संश्रये । आशृणोति प्रतिशृणोत्यभ्युपैत्यभ्युषेयते ॥ ४८ ।। आतिष्ठतेऽवगिरते प्रतिजानीत इत्यपि । सङ्गिरते संशृणोतीत्यात्मनेऽयमकर्मकः ॥ ४९ ॥ समादधात्यात्मनेऽपि मुणत्यभ्युपगच्छति । (२८) उरर्यङ्गयूमुररीभ्यः करोति कुरुते * परे ॥ ५० ॥ प्रसौत्यभ्यनुजानाति प्रसवत्यनुमन्यते । शूषति स्मानुमनुतेऽप्यनुज्ञाया(२९)मथेक्षणे ॥ ५१ ॥ निर्णयति निध्यायत्यालोकयति पश्यति । आलोकते लक्षयते निभाळयत ईक्षते ॥ १२ ॥ निरूपयत्यपि निशामयते च विचायति । निबुन्दत्यात्मनेऽपि द्वौ लक्षयत्यपि लोचते ॥ ५३॥ चष्टे छन्दसि सम्पश्यत्यात्मने स्यादकर्मकः । (३०) शृणोत्याकर्णयति च तन्निशमयत्यपि ॥ ५४ ।। * "पदे" इति पाठान्तरम् ॥

·६ आख्यातचन्द्रिकायाम्- निशाम्यतीति श्रवणे (३१) * घ्राणे जिघ्रति शिवति । (३२) स्पृशत्यामृशति स्परों छुपत्यालभते च षट् ।। ५५ ॥ स्पशति स्पाते (३१) लेढि वास्वादे रसयत्यपि । लागयत्यास्वादयति लीटे राकयतीति षट् ॥ ५६ ।। इति बुद्धिवर्गः ॥२॥ ३. अथ अन्तःकरणवृत्तिवर्गः ।। (१) लषते लष्यति लपत्याशास्ते मासतीप्सति ! आकाङ्क्षति स्पृहयति नाथते वष्टि वाञ्छति ॥ ५७ ।। आशंसते कामयते लष्यते वाङ्कतीच्छति । लिप्सते हर्यतीच्छायां खटत्यप्यनुरुध्यते ॥ ५८ ॥ विंशतिः स्यु(२)भ्रूणयते त्वपि लुभ्यति गृध्यति । करते । चार्थयति च गायें षट् स्युर्धनायति ।। ५९ ॥ (३) क्रमते क्रम्यते यस्यत्युद्युक्ते चोत्सहत्यपि । आराधयत्युत्सहत एषते संयसत्यपि ॥ ६०॥ यसत्यपि प्रयतते संयस्यति च जेहते । वेहते षोडशोत्साहे वाहतेऽमी व्यवस्यति ॥ ६१ ॥ (४) विप्रीयतेऽपरजति द्वेष्टि द्वेषेऽपरज्यति । विरुणद्धि विगृह्णाति पञ्चामी चात्मनेपदे ॥ ६२ ॥ वैरायते स्पर्धते च (५) विरानोत्यभ्यसूयति । सूयतीक्ष्यति चेायामीर्ण्यत्यपि च भयंते ।। ६३ ।। (६) मोदते हादते माद्यत्यानन्दति च तुष्यति । हृष्यति प्रीयते निर्वात्यपि नन्दति तूपते ॥ ३४ ॥ *"घातौ" इति राघवनैषधीय १४ श्लोकव्याख्याने पाठः॥ + "गर्दयति च" इति पाठान्तरम् ॥

·प्रथमकाण्डे अन्त:करणवृत्तिवर्णः ३ । निर्वृणोत्यात्मने मुख्यत्येते प्रीती सुखायते । प्रचेतीभवतीत्येवं प्रमनीभवतीति च ॥ १५ ॥ सुमनायत इत्येवं सुमनीभवतीत्यपि । (७) हियां हीच्छति जिरुति लजते च हणीयते ॥ ६६ ॥ बीडयति त्रपते मन्दाक्षयत्यप्यष्ट लज्जते । (८) विभेति त्रस्यति दरत्येवं सति भेषते ॥ ६७ ॥ विनक्ति भ्यसते चैव दर्भयत्यपि दर्भति । भेषत्युद्विजते भीत्या व्यथते द्वादशेरिताः ॥ ६८ ।। (९) तितिक्षतेऽधिकुरुते क्षान्तौ सहति सह्यति । मृष्यतीदं मर्षति चेत्यात्मनेऽपि चतुष्टयम् ॥ ६९ ॥ *क्षाम्यत्येवं क्षामयति क्षमते परिमृष्यति । तथा मर्षयति क्षम्पयति साहयतीति च ॥ ७० ॥ (१०) अवधीरयति यातयत्यवजानाति हेडते । विमानयत्ययति मुट्टयत्यवमन्यते ॥ ७१ ॥ होडते हिण्डते रौडत्येते शेटति सेटति । करोत्यधस्तिरोभ्यां चात्मनेऽवगणयत्यपि ॥ ७२ ।। अनादरे स्माययते तथा परिभवत्यपि । मङ्घते त्वात्मने विप्रकरोति निकरोति च ॥ ७३ ॥ त्रयोऽतिसन्दधात्येते (११) विचति च्छलयत्यपि । प्रलोभयत्यपि शठत्युल्लापयत इत्यपि ॥ ७४ ॥ दभ्नोति विमलभते प्रतारयति वश्चने । अमी वश्चयते गर्धयति (१२) चाथ जिघांसने ॥ ७५ ॥ जिघांसति गुह्यति चापराध्नोत्यपराध्यति । अपराध्यत्यपकरोत्येतेऽपकुरुतेऽपि च ॥ ७६ ॥ * "शाम्यत्येवं शीकयति" इति पाठान्तरम् ॥

·८ आख्यातचन्द्रिकायाम्- चिरिणोति रिणोत्येवं क्षिणोति निरिणोति च । दाश्नोति च एणोत्याहुः पदानि च्छान्दसानि षट् ॥ ७७॥ (१३) कुप्यति क्रुध्यति क्रोधे भामते भामयत्यपि । चण्डते रोषयति च मन्तूयति च रुष्यति ॥ ७८ ॥ गुध्नात्येवं संरभतेऽथागृहात्यात्मनेऽप्यदः । आग्रहेऽभिनिविशते (१४) कृपायां करुणायते ।। ७९ ॥ कुपायते चानुफम्पतेऽनुक्रोशत्यृतीयते । घृणायते च दयते क्रपतेऽभ्युपपद्यते ॥ ८ ॥ प्रसीदत्यनुगृह्णाति चात्मनेऽयं (१५) विषीदति । शोचतीति च शोके द्वे (१६) त्रयोऽनुशयवाचिनः ॥ ८॥ अनुशेतेऽनुतपति स्युर्विप्रतिसरत्यपी । (१७) कन्दति क्रन्दति क्लन्दत्यसयत्यपि रोदिति ॥ ८२ ॥ बाप्पायते विलपति तेवते परिदेवते । क्रोशति क्लिन्दते क्लिन्दत्येते द्वादश रोदने ॥ ८३ ॥ (१८) अनुरज्यत्यनुरजत्यात्मने मिन्दयत्ययम् । (१९) मेद्यति स्निह्यति स्नेहे प्रीयते सप्त मेदते ॥ ८४ ॥ गर्वेऽभिमन्यते गर्वयते कति खर्वति । हृष्यति स्माभिमनुते गर्वत्युद्धति दृप्यति ॥ ८६ ।। सीबते शौटति कडत्यपि हर्षति कण्डते । मावत्यहङ्करोत्यात्मने(२०)ऽप्युन्मादे तु लोदति ॥ ८६ ।। म्लेटत्युन्माद्यति ब्रेडत्येते लेव्यति लोध्यति । (२१) ताम्यति श्राम्यति ग्लानौ खिन्ते खिन्दति खिद्यते ।।८७॥ ग्लायति क्लाम्यति परिम्लायति लामतीति च । निर्विद्यते चोपति च ग्ळेपते(२२)ऽप्यथ दृयते ।। ८८ ॥ क्लिश्यते व्यथते तन्तस्यति पम्पस्यतीति च ।

·प्रथमकाण्डे वाक्रियावर्गः ४ । दुःखायते दुःख्यति च दुःखे कृच्छायतेऽष्टकम् ॥ ८९ ॥ (२३) बीभत्सते च बीभत्से जुगुप्सत ऋतीयते । (२४) प्रमीलतीति तन्द्रयां स्याघूर्णते प्रचलायते ॥ ९० ॥ (२५) जम्भते जृम्भते चापि जृम्भे जञ्जभ्यते त्रयम् । (२६) शेते द्रायति निद्राति संसस्ति स्वापतीति च ॥ ९१ ॥ निद्रायते संविशति निद्रायां संस्ति मन्दते । (२७) बलले परिहत्तौ स्याद्घोटते परिवर्तते ॥ ९२ ॥ (२८) प्रबुध्यते च जागर्ति द्राहते जागरे त्रयम् । इत्यन्तःकरणवृत्तिवर्गः ॥३॥ ४, अथ वाक्रियावर्गः॥ (३) आचष्टे वक्ति बदति रपत्याख्याति भाषते । व्रतेऽभिधत्ते गदति व्याहरत्यपि जल्पति ॥ ९३ ।। ब्रवीत्यभिदधाति व्याहरते कथयत्यपि । गृणात्युदीरयत्युक्तौ कीर्तयत्यालपत्यपि ।। ९४ ॥ भणत्यांप वचत्येके वाचयत्याप शसांत । (२) पठत्यधीतेऽध्ययने चर्चयत्यपि चर्चति ॥ ९५ ॥ आमनत्युपयुङ्क्ते च गमयत्यपि शिक्षते । (३) शिक्षणेऽध्यापयति च शिक्षयत्यनुशास्ति च ॥ ९६ ॥ (४) वेदमाचष्ट इत्यर्थे वेदापयति सम्मतम् । (५) संस्तोत्यभ्यस्यति परिचिनोतीत्यात्मनेऽप्यमी ॥९७ ॥ स्युः शीलयति च गुणयत्यानेडयति शीलने । (३) सत्यापयति मत्योक्तौ (७) कुन्द्रयत्यनृतोदिते ॥ ९८ ॥ (८) असम्यगुक्तौ शठयत्येचं वठयति द्वयम् । (९) अपशब्दयति म्लेच्छत्यपभ्रंशयतीत्यपि ।। ९९ ॥

·AND लञ्जति लाञ्जति तुल्याः तयति च दृश्यते कविषु ॥१०॥ आख्यातचन्द्रिकायाम्- म्लेच्छयत्यपशब्दे स्युरपभाषत इत्यमी । (१०) स्खलति भ्रषति भ्लेषत्यन्गत्वेऽन्यथयत्यपि ।। १०० ॥ (११) मिथ्याकारयते स्वेतदन्यथात्वेऽसकृत्कृते । (१२) शपते शप्यति शपत्याक्रोशत्यपि शप्यते ॥ १०१ ॥ बेटत्याक्रोशनेऽमी षड(१३)थ मिथ्याभिशंसने । अभ्याख्यात्यप्यभिशपत्यभ्याचष्टेऽभिशंसति ॥ १०२ ॥ (१४) जुगुप्सते वाचयति प्रवदत्यपि गर्हते । त्रयः क्षिपत्यात्मनेऽपि चोपक्रोशति निन्दति ॥ १०३ ॥ निसः परेश्च वदति गल्हत्यपि च गल्हते । निन्दायां स्युः कुत्सयते क्षिपत्यपकरोत्यमी ॥ १०४ ॥ (१५) भर्सयते तर्जयते सन्तति लजति लाजति च । (१६) प्रतिभिन्ते प्रतिभिनत्युपालभत इत्यपि । उपालम्भे (१७) सनिन्दे तु परिभाषत इत्यदः ॥१०६॥ (१८) स्तौति स्तुते नुवति नौति पनायती स्तुत्यामृचत्यपि पणायति च स्तवीति । स्युर्वन्दतेऽर्कयति चेडयति प्रशंस- त्येतानि पश्चदश दीव्यति मन्दते च ॥ १०७ ॥ (१६) कत्थते स्तोमयति च श्लाघते शाडतेऽपि च । शीभते शल्भते शाठयते स्युः सप्त कत्थने ॥१०८॥ (२०) कबते वर्णयति च कवित्वे कवयत्यपि ! (२१) उपश्लोकयतीत्येतच्छ्लोकोपस्तवनार्थकम् ॥ १०९ ॥ (२२) यज्ञेषु शंसतीत्य॒ग्भिः (२३) स्तुते स्तौतीति सामभिः । (२४) शास्त्रे * प्रतिगृणातीति प्रोत्साहेऽनुगृणाति च ॥ ११० ॥ * शास्त्रे शास्त्रसम्बन्धिनि, प्रोत्साहे इत्यस्य विशेषणमेतत् ॥

·प्रथमकाण्डे वाक्रियावर्गः ४। (२५) स्यात्मत्यभिवदत्याशीवाद आशास्त इत्यपि । (२६) निबध्नाति ग्रन्थति च ग्रथनाति श्रन्थयत्यपि ॥ १११ ॥ अनाति वटयत्येवं पटयत्यपि गुम्फति । गुफत्येकादश ग्रन्थे भति ग्रन्थयत्यपि ॥ ११२ ॥ (२७) समाहरति सङ्केपे सङ्गह्नाति समस्यति । सतिपत्यात्मनेऽप्येते सतिप्यति तनक्ति च ॥ ११३ ॥ यन्त्रयत्यपि साङ्क्षिसावष्ट कूणयतेऽप्यमी । (२८) विस्तृणोति व्यस्यति च विस्तृणात्यातनोति च ॥ ११४ ॥ चत्वारस्त्वतिविस्तारे (२९) पञ्चते पञ्चयत्यपि । व्याकरोति व्याकुरुते व्याचष्टेऽर्थापयत्यपि ॥ ११५ ॥ व्याख्याति स्पष्टयति च व्यनक्ति व्यञ्जयत्यपि । करोति प्रादुराविभ्यां विवृणोत्यात्मनेऽप्ययम् ॥ ११६ ॥ प्रकाशने प्रकथयत्येते लक्षयतीत्यपि । तिष्ठते घोषयति च विशब्दयति घोषति ॥ ११७ ।। (३०) आकारयत्याह्वयति हतौ निहयते त्रयम् । (३१) स्यात्संहूतौ संवयते (३२) स्पर्धया हृयते हवे ॥ ११८ ॥ (३३) अनुयुङ्क्ते प्रश्नयति प्रश्ने जीप्सति पृच्छति । (३४) आपृच्छते तु यात्रार्थे (३५) विप्रश्ने राध्यतीक्षते ॥११९ ।। (३६) आभिमुख्यन वचने प्रवदत्यभिवक्ति च । प्रतिवक्त्युत्तरयति प्रत्याहेत्यादयोऽपि च ॥ १२० ॥ (३७) अपनतेऽपजानीते निहतेऽपलपत्यमी। अपनवे (३८) निराचष्टे प्रत्याचष्टे निरस्यति ॥ १२१ ॥ प्रत्यादिशत्यपनयत्यपोहति परास्यति । पराणुदति चापास्यत्यात्मने स्युयुदस्यति ॥ १२२ ।। नवैवेऽपाकरोतीति प्रत्याख्याति निराकृतौ ।

·आख्यातचन्द्रिकायाम्----
पराकरोत्योणति च दूषयत्यपि लुञ्चति ॥ १२३ ।।
(३९) उपमन्त्रयते चोपवदते सान्वयत्यपि ।
चपत्युपच्छन्दयति सामयत्यपि सान्त्वने ॥ १२४॥
सप्तानुनयतीत्येतदात्मनेऽप्य(४०)सूचने ।
स्वचयत्यप्युत्कुरुते त्रयः पिशुनयत्यमी ॥ १२५ ॥
इति वाक्कियावर्गः॥ ४॥
५. अथ ध्वनिक्रियावर्ग:
(१) हादते नर्दति नदत्यपि गर्नति गुञ्जति ।
कूजति क्षीजति गुजत्यपि गजति गृअति ॥ १२६ ।।
रेभते शिक्षति रणत्यवं व्रणति मुञ्जति ।
अम्बते लम्बते वेटयणति कणतीति च ॥ १२७ ।।
शब्दायते कणति च रौति भ्रणति रासते ।
वणति ध्रणति हादते च ध्वनति नासते ॥ १२८ ॥
कल्लते कौति वनति ध्वनयत्यपि मोजति ।
कवते तोसति रसत्यपि इसति रायति ॥ १२९ ॥
गवते घोषति रवीत्यपि स्यमति कायति ।
उन्वते घवते क्नुयतेऽवते स्वनतीति च ॥ १३ ॥
रम्भते खचते गर्जयत्येते शब्दवाचिनः ।
(२) भषते बुक्कयति च बुक्कतीति शुनां ध्वनौ ॥ १३१ ।।
(३) रिणाति रेषते वार्के (४) तिरश्चां वाश्यते ध्वनौ ।
(५) द्राशति ध्राङ्क्षति ध्वाङ्कत्येते स्युोरवाशिते ॥ १३२ ॥
(६) घुरत्यार्ते च कुरति (७) तारे कोचति निःस्वने ।
(८) हेषते द्वेषतेऽश्वानां (९) हस्तिनां बृंहतीति च ॥ १३३ ॥

·द्वितीयकाण्डे मनुष्यचेष्टावर्गः १। (१०) जीमूतानां स्तनयति गदयत्यपि गर्जति । (११) स्फूर्जत्यशनिनिर्घोष (१२) उत्कण्ठास्वन आनुते ।। १३४ ॥ (१३) उच्चर्चति च सङ्क्रीडेत्यते शकटकूजने । (१४) हिकते हिकतीत्येतौ हिकायां (१५) शौति तु क्षुते ।। १३५ ॥ (१६) कासते कफजे शब्दे (१७) सौरते मणतीत्यदः । (१८) कौले कर्दत्य(१९)पानोत्थे पर्दते शर्धते पदे ॥ १३६ ॥ (२०) चीत्करोति * टङ्करोति करिकामुकयोः क्रमात् । द्वावात्मनेऽपि (२१) भूपादेः शिक्ल (१२) गीते तु गायति १३७॥ (२३) उपवीणयतीत्येतदुपगाने हि वीणया ॥ १३८ ।। इति ध्वनिक्रियावर्गः ॥५॥ अत्र भावविकाराणां घियामिच्छादिकर्मणाम् । वाचा तत्सङ्गतानां च पर्यायाः प्राय इरिताः ॥ १३९ ॥ इति प्रथमकाण्डः॥ अथ द्वितीयकाण्डः। अयोच्यन्ते नृविप्रादिचेष्टा वगैः समासतः । प्रसङ्गसङ्गताश्चान्याः पर्यायस्तिपदात्मकैः ॥ १ ॥ १. अथ मनुष्यचेष्टावर्गः॥ (१) प्रक्रम्यते प्रारभते प्रस्तौत्युद्धातयत्यपि । प्रस्तुते चोपक्रमते दशोपक्रम्यतेऽप्यमी ॥ २ ॥ * "क्रेकरोति" इति पाठान्तरम् ॥

·१४ आख्यातचन्द्रिकायाम् - अभ्यादत्ते प्रक्रमते उपजानात्युपक्रमे । (२) कृतौ करोत्यावहति * विदधात्यादधाति च ॥ ३ ॥ वितनोत्यात्मने पञ्च (३) सृजत्युत्पादयत्यपि । निर्मिमीते भावयति निर्माति रचयत्यपि ॥४॥ निष्पादयति निर्वतयति साधयतीति च । (४) अनुतिष्ठत्याचरति श्रद्धायुक्तेऽनुसृज्यते ॥५॥ (५) उत्तिष्ठते तु घटते चेष्टते त्रन्दतीहते । व्यायच्छते व्याप्रियते चेष्टनेऽष्टौ प्रवर्तते ॥६॥ (६) विडुत्सर्गे तु गुवति हदते(७)ऽथावमेहति । मूत्रणे मूत्रयति च प्रस्रवत्यपि च त्रयम् ॥ ७ ॥ (८) उद्वर्तयति चोत्सादयत्युत्सीदति तत्समम् । (९) वस्ते प्रोौति संवस्त्रयति प्रोर्णोति चेलति ॥ ८ ॥ परिधत्ते परिदधात्याच्छादे प्रोणुतेऽष्टकम् । (१०) अनुलिम्पति चर्चायां दिग्धे देग्ध्यनलिम्पते ॥ ९ ॥ चर्चत्येवं चर्चयति षड(११)यो भूषणार्थकाः । मण्डति मण्डयति च भूषयसपि भूषति ॥ १० ॥ परिष्करोत्यात्मनेऽलङ्करोति द्वे च मङ्कते । प्रसाधयत्य(१२)योत्तं सत्यवतंसेऽवतंसति ॥ ११ ॥ (१३) प्रतिमुश्चत्यपिनात्यामुञ्चति पिनाति । भूषाधामोचने चत्वायूहनीयानि चात्मने ॥ १२ ॥ (१४) चकास्ति भासते भाति द्योतते रोचतेऽसति । राजति त्वेषति घृणोत्यात्मनेऽपि चतुष्टयम् ॥ १३ ॥ भ्राजते शुम्भति शुभत्येजते शोभतीति च । प्रकाशते भ्राशते च भ्लाशते श्यन्यपि द्वयम् ॥ १४ ॥ "विदधात्यादधात्यपि" इति राघवनैषधीय १११२३ श्लोकव्याख्याने पाठः ॥

·द्वितीयकाण्डे मनुष्यचेष्टावर्गः १ । भ्रेजते दीव्यति हटत्यमी ज्वलति जोतते । वर्चते दीप्यते दीप्तौ कनत्युल्लसतीति च ॥ १५ ॥ कचिजिघर्ति दीधीते बभस्ति छान्दमान्विदुः । कञ्चते योतते मन्दतेऽमी द्वात्रिंशदीरिताः ॥ १६ ॥ (१५) नटत्यमी नाटयति नृत्ते नृत्यत्य(१६)थो हसे । जक्षिति कक्खति तकति प्रहससि कखति पति स्मयते१७ (१७) क्रीडति दीव्यति खेलति केलति विहरति च कूदते लसति । रमतेऽमी विहरते कुमारयति खूर्दते ॥ १८ ॥ केलायति ललत्येलायति खेलायतीति च । आङोऽनुसम्परिभ्यश्च क्रीडते क्रीडनार्थकाः ॥ १९ ॥ (१८) हिलति स्याद्भावकृतौ त्रयं चुडति चुल्लति । (१९) विडम्बयत्यनुकरोत्यात्मनेऽनुहरत्यदः ॥ २० ॥ अनुकारे (२०) रिङ्गणे तु रिङ्गति स्खलति द्वयम् । (२१) भण्डते स्फुण्डयति च केलौ परिहसत्यपि ॥ २१ ॥ (२२) कुत्सिते स्मयने प्रोक्तं तङ् वा कुस्मयते पदम् । (२३) तर्षे तृष्यत्यमी धित्सत्युदन्यति पिपासति ॥ २२ ॥ (२४) पिवत्याचामति धयत्यपि चूपति पीयते । पाने(२५)ऽथ क्षुध्यति क्षुध्यानायति जिघत्सति ॥२३॥ (२६) जेमत्यश्नाति जमति भक्षयत्यत्ति खादति । चरति प्साति झमति भुङ्क्ते चमति चर्वति ॥ २४ ॥ वल्भते घसति कापि छमति प्रत्यवस्यति । चषत्यप्यभ्यवहरत्येने तर्णोति भक्षति ॥ २५ ॥ तृणोति चात्मने पश्चाप्युषभुङ्क्ते च जक्षिति । वेति भुक्तौ विष्वणति चावष्वणति सध्वनौ ॥ २६ ।। (२७) ग्रसते ग्लसते गीर्णौ गिरत्येते गिलत्यपि ।

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- (२८) गर्हितायां निजागर्ति निजोगल्यत इत्यपि ॥ २७ ॥ (२९) दन्दश्यते दन्दशीति दन्दष्ठ्यपि च खदेति । गर्यो दंशे(३०)ऽथ दशति शुद्ध दंशयति द्वयम् ॥ २८ ॥ (३१) वान्तौ वमत्युद्विरति स्नुह्यत्युद्गिलतीत्यमी । (३२) निष्ठीव्यति ष्ठीव्यति च निष्ठीवति च यत्कृतौ ॥ २९ ॥ (३३) शेषे परिशिनष्ठीति शेषयत्यपि शेषति । (३४) तृप्यत्येते मादयते तृप्तौ ध्रायति तृम्फति ॥ ३० ॥ तृप्नोत्येके छन्दसीदं तृपत्येवं चकत्यपि । (३५) विश्राम्यतीति विश्रान्तो कचिद्विश्रमते मतम् ॥ ३१ ॥ (३६) स्युरास्ते तूपविशति निषीदत्युपवेशने । (३७) अ/भवति तूत्तिष्ठत्यूर्ध्वत्वे तिष्ठतीत्यपि ॥ ३२ ।। (३८) आदाने कोकते लाति गर्हते ग्लहते कचित् । वर्कते घिण्णते गृह्मात्येवं झपति चीवति ॥ ३३ ॥ स्वीकरोतीति चत्वारि चात्मने स्युः प्रतीच्छति । घुण्णतेऽमी गृहयते घृण्णते स्युश्चतुर्दश ॥ ३४ ॥ (३९) रहति त्यजति त्यागे जहात्युज्झति बुस्यति । विसृजत्युत्सृजति च मुञ्चते मुश्चतीति च ॥ ३५ ॥ विष्यत्यवस्यति रहयति मोक्षयतीत्यपि । मोचयत्यूनयति चोत्सृज्यते हापयत्यमी ॥ ३६ ॥ (४०) वृणाक्त वर्जयति च दृते युङ्गति जुङ्गति । वर्जने राखति प्रत्याचष्टे वर्जति वुङ्गति ॥ ३७ ॥ व्यासेधति निषेधत्यात्मने परिहरत्यपि । (४१) अथ त्रीणाति वरति वृणाति च वृणोति च ॥ ३८ ॥ त्रीण्यात्मनेऽपि वरणे नारयत्यपि वृक्षते । वावृत्यते कीटयति बीयते चापि दृश्यति ।। ३९ ।।

·द्वितीयकाण्डे ब्रह्मचेष्टावर्गः २ । (४२) करोति हस्तेपाणिभ्यां कुरुते चोपयच्छते । विवहत्युदहति चोद्वाहे परिणयत्यपि ॥ ४० ॥ चत्वारि वात्मने (४३) ज्येष्ठेऽनुढेऽत्र परिविन्दति । (४४) परिष्वजत आश्लिष्यत्यालिङ्गत्युपगृहति ॥ ४१ ॥ क्रोडीकरोत्यात्मने द्वावङ्कपालयतीति च । आलिङ्गने सप्त परिरभतेऽप्य(४५)थ कामने ॥ ४२ ॥ रिरंसते कामयते यियप्सति (४६) वृषस्यति । अन्यस्त्री चे(४७) दथाश्वा चेदश्वस्यत्य(४८)थ चुम्बने॥४३॥ निक्षति चुम्बति निस्ते (४९) व्यवैति मिथुनीभवत्यपि च । यभति च भजतीत्येते निधुवति संविशति मैथुनेऽमी स्युः॥४४॥ (५०) उपभुङ्क्ते तूपभोगे सम्भुङ्क्ते निर्विशत्यपि । (५१) शूलत्यामयतीत्येते रुजत्यपि रुजि त्रयम् ॥ ४५ ॥ (५२) प्रमूयते प्रसूते च गर्भमोक्षे विजायते । प्रजायते जनयति जजन्ति च्छान्दसं विदुः ॥ ४६॥ (५३) उल्लाघयति भैषज्ये भिषज्यति चिकित्सति । उपक्रमत इत्येतच्छाम्यत्युपरमत्यमी ॥ ४७ ॥ इति मनुष्यचेष्टावर्गः ॥ १॥ २. अथ ब्रह्मचेष्टावर्गः॥ (१) प्रक्षालयति पल्पूल यति शोधयतीत्यमी । निर्णेनेक्ति पुनातीति धावत्यप्यात्मने त्रयम् ॥ ४८ ॥ निक्ले मार्टि च शौचे स्युजियत्यपि मार्जति । (२) मज्जत्याप्लवते नाति स्त्रायत्येतेऽवगाइते ॥ ४९ ।। स्युमज्जने क्रुडत्येते (३) शुन्धयत्यपि शुन्धति । शुन्धते शुध्यति शुचीभावे म्युरवदायति ॥ ५० ॥ (४) उपस्पृशति चाचामत्यम् आचमनार्थके। ३

·आख्यातचन्द्रिकायाम्-
(५) अभिवादयते नमति प्रणतावभिवन्दते नमस्यति च ।। ५१ ॥
उपसगृह्णात्युपसङ्गृहीते प्रणिपतति नमस्कुरुते ।
(६) अथार्चत्यञ्चति भजत्यपचायति चात्मने ॥ ५२ ॥
चत्वारि वल्गूयति च सभाजयति मानति ।
सपर्यत्ययति चाराप्नोति महयत्यपि ॥ ५३ ।।
पूजयत्ययति च महत्याराधयत्यपि ।
मानयत्यश्चयति चाहति यक्षयतेऽर्चने ॥५४॥
(७) सम्मन्यते त्वाद्रियते सम्भावयति सूक्षति ।
सत्करोत्यादरेऽपि स्यु(८)रुपास्तौ वरिवस्यति ॥ ५५ ॥
शुश्रूषते परिचरत्युपास्ते च द्रवस्यति ।
(९) यजति त्रिदशार्चायां यजते चोपतिष्ठते ॥ ५६ ।।
(१०) भिष्णज्यत्युपसेवायां लाडयत्युपसेवते ।
वासयत्यपि संवाहयति विश्रमयत्यपि ॥ ५७ ॥
(११) ददाति निर्वपति च दधात्यपि च दाशति ।
सनोति दासांत दिशत्यात्मने सप्त यच्छति ॥ ५८ ॥
अपवर्जयति स्पर्शयति विश्राणयत्यपि ।
चितरत्यर्पयति च चणत्यतिसृजत्यपि ॥ ५९॥
ददते राति शणति प्रतिपादयतीति च ।
दाने विलभते भ्राजयति श्रणति लाति च ॥६०॥
(१२) स्वधाकरोत्यात्मने द्वौ पितृभ्यो निर्वपत्यपि ।
(१३) विक्षिपत्यात्मनेऽपि स्याद्रिक्षेपे विकिरत्यपि ॥ ६१ ॥
(१४) प्रतिप्यति प्रक्षिपति मिनोत्यप्यात्मने द्वयम् ।
प्रक्षेपे पर्थयति च (१५) हविर्दाने जुहोत्यदः ॥ ६२ ॥
स्वाहावौषड्वषडभ्यश्च करोति कुरुते पदे ।
(१६) मीणाति प्रयति द्वावग्यात्मनेऽवति तर्पति ॥ ६३ ॥

·द्वितीयकाण्डे ब्रह्मचेष्टावर्ग:२।
१९
पृणाति प्रीणयति च जिन्वत्यपि च हिन्वति ।
घिनोति धिन्वति धायतीत्यादीनि च तर्पणे ॥ ६४ ॥
(१७) केतयत्यामन्त्रयते निमन्त्रयत इत्यपि ।
आमन्त्रणे ग्रामयति कुणयत्यपि पञ्चकम् ॥ ६५ ॥
(१८) धापयत्यात्मनेऽपि द्वौ धापने पाययत्यम् ।
चूषयत्यादयोऽप्यत्र स्यु(१९)रथो परिवेषणे ॥६६॥
परिवेवेष्टि परिवेविष्टे यामयति त्रयम् ।
(२०) आदयत्यात्मनेऽप्येतद्भोजयत्यादि भोजने ॥ ६७ ।।
(२१) पृणाति पूरयति च पिपर्ति प्राति पूर्वति ।
पारयत्युम्भति तथा पर्वत्युभति मर्वति ॥ ६८ ॥
तूणयत्याप्याययति पूरणे स्युर्भृणाति च ।
(२२) आहादते मृडति च मृणाति मुखयत्यपि ।। ६९ ॥
पृडत्येवं मदयति मृडयत्यादि तोषणे ।
(२३) इज्यारम्भे दीक्षते च (२४) जपतीति जपे तथा ॥ ७० ॥
(२५) जञ्जप्यते तु जञ्जप्ति कुत्सिते जञ्जपीति च ।
(२६) अभुक्तौ तूपवसति लङ्घते व्रतयत्यपि ॥ ७१ ॥
(२७) तपस्यति श्राम्यति च तप्यते च तपाकृतौ ।
(२८) मुण्डति मुण्डयति च मौण्ड्ये वापयतीति च ॥७२॥
मद्राकरोत्यात्मनेऽपि द्वयं भद्राकरोति च ।
(२९) उपेक्षत उदास्ते च पदे माध्यस्थ्यवाचिनी ।। ७३ ॥
(३०) स्युर्विरज्यत्युपरमत्यात्मने विरमत्यमी ।
उपशाम्यति वैराग्ये मोक्षते च मुमुक्षते ॥ ७४ ॥
(३१) परिव्रजति सन्न्यासे सन्न्यस्यत्यात्मनेऽप्यदः ।
(३२) ब्रह्मीभवति कैवल्ये मुच्यते चापज्यते ॥ ७५ ।।
इति ब्रह्मचेष्टावर्गः ॥२॥

·२० आख्यातचन्द्रिकायाम्- ३. अथ क्षत्रियचेष्टावर्गः ॥ (१) ऐश्वर्य इन्दति नाथति मुरत्यपि नाधते । तप्यते तपतीत्येके सुवतीष्टे च सौति च ॥ ७६ ।। (२) भुनक्ति पाति दयते गोपायति पिपर्ति च । रक्षति त्रायते त्राणे पाळयत्यपि तेजति ॥ ७७ ॥ स्पृणोति कुण्डयति च गुण्डत्यवति जसति । (३) शास्ति शिष्टौ दण्डयति शिक्षयत्यपि दाम्यति ॥ ७८ ॥ (४) आवर्जयति वशयत्यपि राधयतीति च । वशीकरोति सङ्ग्रह्णात्यात्मने द्वौ वशीकृतौ ॥ ७९ ।। (५) परिक्रीणीत इत्येतदुत्कोचादिवशीकृतौ । (६) आयत्तौ स्यादायतते वशीभवति राध्यति ॥ ८० ॥ (७) स्थिरीकृतौ स्थापयति द्रढयत्यपि बृंहति । (८) दधाति धत्ते बिभृते बिभर्ति भरतीति च ॥ ८१ ॥ धरतीत्यात्मनेऽपि द्वौ भुरण्यति धियत्यपि । मलते धारयति च मल्लते पोषयत्यपि ॥ ८२ ॥ दधते त्रासयति च स्कुन्दते धारणार्थकाः । (९) नियुक्त आज्ञापयति निर्दिशत्यादिशत्यपि ॥ ८३ ॥ द्वावात्मनेऽपि चाज्ञाया(१०)मथ प्रस्थापयत्यमी । स्युः प्रेषणे प्रेषयति प्रेष्यति प्रहिणोति च ॥ ८४ ॥ (११) सन्देशे वादयति च सन्दिशत्यात्मनेऽप्यदः । (१२) मुवति क्षिप्यति प्रेरयतीरति कुषुभ्यति ॥ ८५ ॥ नुदति क्षिपतीत्येतावात्मने कालयत्यपि । डिपत्येवं उपयति लाभयत्यपि डिप्यति ॥ ८६ ॥ ईरयत्येळयति च प्रेरणेऽस्पति विस्यति । (१३) सेवते जुषते चापि शेवते क्लेवतेऽपि च ।। ८७ ॥

·द्वितीयकाण्डे क्षत्रियचेष्टावर्ग: ३ । २१ खेवते गेवते चापि ग्लेवते पेवते तथा । मेवते चापि सेवायां भजति यतीति च ॥ ८८ ॥ आत्मनेऽनुरुणद्ध्येतेऽनुसरत्यनुवर्तते । (१४) सम्भक्तौ तु वृणीते स्युर्वनत्येवं सनत्यमी ॥ ८९ ॥ (१५) साकरोत्यात्मनेऽपि साह्ये सत्राकरोति च । (१६) नृणाति लम्भयति च वहत्यपि नयत्यम् ॥ ९० ॥ आत्मनेऽपि प्रापणे स्युः प्रापयत्यापयत्यपि । गत्यर्था ये णिजन्तास्ते धातवो नीड्समार्थकाः ॥ ९१ ॥ (१७) मन्दायते शोठति च लुण्ठत्यपि विलम्बने । द्वावात्मनेऽपि समयाकरोति व्याक्षिपत्यम् ॥ ९२ ॥ (१.८) प्रतीक्षते प्रतीक्षायां स्युरागमयते तथा । अनुपालयतीत्येते प्रतिपालयतीति च ॥ ९३ ॥ (१९) त्वरायां सम्भ्रमति च सम्भ्राम्यति तुरण्यति । गुप्यति त्वरते सप्त सम्भ्रम्यति तुतोर्ति च ॥ ९४ ॥ (२०) वैक्लव्ये विक्लवति च टलति वळतीति च । समति स्तमतीत्येते विहलत्यपि कन्दते ॥ ९५ ।। क्रन्दतेऽपि च कैश्चित्तु क्लदते क्रदते स्मृते । (२१) क्लीबायते क्लीबते च क्लैब्ये स्युरवगल्भते ॥ ९६ ॥ (२२) कुटति ग्रन्थते दुर्छत्यपि क्मरति वङ्कते । नसते तुणति क्रुश्चत्येवं हरति कुञ्चति ।। ९७ ।। भुजति ध्वरतीत्येते कौटिल्ये न्युजतीति च । (२३) गुप्तोक्तौ स्यान्मन्त्रयते (२४) भेदे तूपजपत्यदः ॥ ९८ ॥ (२५) दम्भेच्छायां धीप्सतीति दिदम्भिषति विप्सति । (२६) संवर्मयति सन्नात्यात्मने सज्जतीत्यमी ॥ ९९ ।। संयतते दंशयते सन्नाहे पदपञ्चकम् ।

·२२ आख्यातचन्द्रिकायाम्- (२७) अध्यास्ते त्वधिोते चाधिवसत्यधितिष्ठति ॥ १०० ॥ अधिरोहत्यधिक्रामत्यारोहत्यधिरोहणे । (२८) स्पन्दने स्पन्दते तद्वत्स्फुरति स्फुलति द्वयम् ॥ १०१ ।। (२९) चळने चलति प्रेवत्येवं मलति घट्टते । चलते वल्लते वेल्लत्येवं हलति चेलति ॥ १०२ ॥ (३०) उच्छाये तटति स्तुप्यत्युच्छयत्यात्मनेऽप्यदः । (३१) क्षोभते क्षुभ्यति क्षोभे शुभ्नाति च्छान्दसं कचित् ॥ १०३ ॥ (३२) प्रतिष्ठतेऽश्चत्ययते वजत्ययति गच्छति । ऋणोत्यटति यात्येति सरतीयति सर्पति ॥ १०४॥ हम्मति द्रमति त्वङ्गतीङ्गत्यमति मीमति । जिहीते कङ्कते नक्षतीखत्यृच्छति वभ्रति ॥ १०५ ।। वते त्रोकते वस्कतेंऽहते टीकतेऽभ्रति । मस्कते लङ्घते शोणत्यङ्घते त्रङ्कतेऽर्दति ॥ १०६ ॥ पयते वयते विच्छायति पन्थयतीयते । चरण्यति सङ्कतेऽपि घटते श्वञ्चतेऽङ्गति ॥ १०७ ॥ रङ्गति वचते लङ्गतीर्ते ध्वजति ध्वञ्जति । चरति धाति भवत्यण्ठते ग्लुञ्चतीष्यति ॥ १०८ ॥ बञ्चति म्रोचति म्लोचत्यजति त्वञ्चतीजते । फणति द्रवते गाते पद्यते विच्छति कचित् ॥ १०९ ॥ पथति कामति पतयते रिवति रण्वति । स्रवति श्यायते धन्वत्यञ्चते सलतीत्यपि ॥ ११० ॥ शुनति छङ्गयति च श्वर्तयत्यपि रेवते । ससति च्छान्दसं केचिदेषते नेषते गतौ ॥ १११ ॥ सप्ताशीतिरितोऽप्यन्ये नोक्ता विस्तरतो भयात् । (३३) वेगितायां गतौ सप्तामी स्युर्धावति तूर्यते ॥ ११२ ।।

·द्वितीयकाण्ड क्षत्रियचेष्टावर्गः३। २३ जवति वल्लति वलत्यपि द्रवति रंहति । (३५) डयते डीयते व्योमगते(३५)ऽथाकति चागति ॥ ११३ ॥ चञ्चूर्यतेऽटाट्यते जङ्गम्यते चाप्यरायते । गत्यर्था यङ्लुगन्ता ये कुटिलायां गतौ हि ते ॥ ११४ ॥ (३६) वलातीति प्लुतगतौ प्ळवते शशति त्रयम् । (३७) मन्दायां चोपति गतौ (३८) चतुरायां तु धोरति ॥ ११५ ॥ (३९) सन्ततायामतति च (४०) सरति च्छद्मना गतौ । (४१) मन्दते विकलायां तु द्वयं खञ्जति खोरति ॥ ११६ ॥ (४२) नीचैः फक्कति (४३) कुत्सायां द्रात्य(४४)थाग्रे पुरत्यदः । (४५) पवते वाति वातस्य (४६) वहति प्रवहत्यपाम् ॥ ११७ ॥ (४७) भ्रमति भ्राम्यति भ्रम्यत्यपि पर्यटति भ्रमे । घोणते घूर्णते पर्येत्येते घुणति घूर्णति ॥ ११८ ॥ (४८) उद्गच्छत्युन्नमति चाप्युजिहीत उदीयते । उदञ्चत्युदयत्येतावात्मने द्वावुदेति च ॥ ११९ ॥ गत्यर्थाः प्राय उत्पूर्वा * उदयस्याभिधायकाः । (४९) आक्रम्यते चाक्रमते ज्योतिष्कतक उद्गमे ॥ १२० ॥ (५०) सञ्चारे चरतीत्येष तृतीयायुक्त आत्मने । (५१) पतत्यधोगतौ भ्रंसतेऽपि भ्रश्यति भृश्यति ॥ १२१ ॥ गलति संसतेऽष्टामी च्यवते स्कन्दतीति च । (५२) अस्तङ्गमेऽस्तमयते निम्लोचत्यस्तमेति च ॥ १२२ ॥ (५३) इष्यति नश्यति पलायतेऽन्तर्घत्त इत्यपि । मुण्ठतेऽपैत्यपक्रामत्येवमाद्याः पलायने ॥ १२३ ॥ (५४) स्कुनाति च स्कुनीते च स्कुनोत्याप्रवतेऽपि च । स्कुनुते स्कुन्दते चापि षडाप्रवणवाचिनः ॥ १२४ ॥ "उदयार्थाभिधायकाः" इति राघवनैषधीय ९।३ श्लोकव्याख्याने पाठः॥ * ·आख्यातचन्द्रिकायाम्- MISHAN (५५) अतिक्रामत्युञ्चरते चादृत्यतिचरत्यपि । उल्लङ्घयत्यतिक्राम्यत्येवमाया अतिक्रमे ॥ १२५ ॥ (५६) द्यौत्यभिगच्छत्यभियात्यभ्येत्याचा अभिक्रमे । (५७) अभियोगेऽभ्यवस्कन्दत्यड्डत्यास्तिनुते ऽपि च ॥ १२६ ॥ सप्ताभियुङ्क्ते तिनोति तिमोत्यासेधतीति च । (५८) सेनया त्वभियाने स्यादभिषेणयतीति च ॥ १२७ ॥ (५९) सन्निकर्षत्यवष्टभ्नात्यासीदत्यपि नेदते । परस्मै द्वौ सन्निकृषतेऽवष्टभ्नोति चान्तिके ॥ १२८ ।। (६०) प्राप्ती प्राप्नोति भवते विन्दत्यवरुणद्धि च । आत्मनेऽपि द्वयं भावयते लभत ऋच्छति ॥ १२९ ।। (६१) व्याप्नोति चाश्नुतेऽक्ष्णोति व्याप्तौ इलाखति शाखति । द्वावाचिनोति वेवेष्ट्यात्मनेऽप्यक्षति चेन्वति ॥ १३० ॥ (६२) पर्यानोति तु शक्नोति क्षमते प्रभवत्यपि । पोथत्यलत्यात्मनेऽपि द्वौ पारयति कल्पते ।। १३१ ।। राघते लाघते शक्तौ स्फुरते विभवत्यपि । (६३) स्युरुद्यमेऽवगुरते वृहत्यडति गूर्यते ।। १३२ ॥ उद्गारयत उद्युक्त उद्यच्छत्यात्मनेऽप्यदः । (६४) हेडति स्लायति वटत्यपि गुध्यति वण्डते ॥ १३३ ॥ मण्डते वेष्टते वेष्टे मगध्यति मुरत्यपि कृणत्ति गुण्डयति च परिक्षिपति चात्मने ।। १३४ ॥ (६५) वेष्टनायां वटयति वेष्टयत्यादयोऽपि च । (६६) निरुणद्धि निगृह्णाति चात्मने द्वौ निरोधने ॥ १३५ ।। (६७) आञ्छत्याकर्ष आकर्षत्यायच्छत्यात्मनेऽप्यदः । (६८) धृष्णोति चाधिकुरुते धर्षयत्यपि धर्षति ॥ १३६ ॥ जयत्येवं विजयते जयत्यभिभवत्यापि ।

·द्वितीयकाण्डे क्षत्रियचेष्टावर्गः३। २५ अभ्यस्ति च प्रसहले पराभावयतीति च ॥ १३७ ।। पिमानयत्यभिभवे ब्लीनाति न्यक्करोति च । लवयत्याक्रमशि अधरत्यायनीति च ॥ १३८ । (६९) विशेषयत्यविशये सतिशेते विशेषति । उत्कर्षयत्यश्चयति विशिनष्टि प्रकर्षति ॥ १३६ ॥ (७०) चित्रीयते लिङ्गवति विस्माययति चाद्भुसे । (७१) स्यातां कुठयते विस्मापयते हेतुतोऽद्भुते ॥ १४० ॥ (७२) धूनयति धुवति चलयति धूनोति धवति धुनाति च धुनोति । चत्वारि चात्मने कम्पयति क्षमापयति वाजपति ॥ १४१ ॥ द्वालयति मालयति बलयति मलयतीति स्युः। तद्वत्प्रेडोलयति प्रभम्पने डोलयत्यपि च । १४२ ॥ (७३) बिलोडयति मनाति मथत्येवं खजत्यपि । गाहते मन्यने लुट्यत्यपि लोटति मन्थति ॥ १४३ ।। (७४) खेटत्युत्त्रासने भाययत्येवं दरयत्यपि । (७५) प्रयोजकाद्भये भीषयते भापयतेऽपि च ॥ १४४ ॥ (७६) माय ते कम्पते त्वङ्गत्येजतीर्ते च वेपते । केपते ग्लेपते कम्पे गेपते विजते दश ॥ १४५ ॥ (७७) ताडने ताडयति च हन्ति विध्यति तण्डवे । प्रहरत्यात्मने * सट्टयति रिफयतीति च ॥ १४६ ॥ आघट्टयति चास्फालयति मालमत्तीत्यमी। आहतेऽकर्मकत्वे स्यात् स्वकीयेऽङ्गे च कर्मणि ॥ १४७ ॥ (७८) युध्यते सम्प्रहरते युद्धे जजति जञ्जति । सम्मर्दयति सङ्ग्रामय तीये कलहायते ।। १४८ ॥ (७९) करोत्युपाजेऽन्वाजेभ्यामात्मनेऽपि बलार्पणे । * "कुट्यति पिच्छयतीति च” इति पाठान्तरम् ॥

·२६ आख्यातचन्द्रिकायाम्-- (८०) विक्रम्यते वीरयते पराक्रमत इत्यपि ॥ १४९ ॥ प्रगल्भते शूरयले पराक्रम्यत इत्यसौ । ओजायते विक्रमते विक्रयेऽष्टपदी भवेत् ॥ १५० ॥ (८१) अरुष्करोत्यात्मनेऽपि व्रणयत्यङ्गचूर्णने । (८२) गोकर्तृकायां हिंसायां प्रस्तुम्पति सुटा भवेत् ॥ १५१ ॥ (८३) हिनस्ति सज्ञपयति सूदते इन्ति तर्दति । तोपति च त्रोपतीपत्यपि तूर्वति थूर्वति ॥ १५२ ॥ तोफति त्रोफति रूशत्यपि तुम्पति घुम्पति ! तुम्फति त्रुम्फात शसत्यूवत्यवति ताजाते ॥ १५३ ॥ नभते भवति मपत्येवं नभ्नाति नभ्यति । तोभते शर्वति वपत्यपि तुभ्नाति तुभ्यति ॥ १५४ ॥ शूर्यते शेषति तुपत्यपि रोपति रेषति । धूर्यते यूषति तुफत्यपि दूर्वति धूर्वति ॥ १५५ ॥ प्रमापयत्यर्दयति निर्वापयति रिष्यति । तृणेढि मारयति च श्लथत्यदति गूर्यते ॥ १५६ ॥ क्रथत्युज्जासयति च क्राथयत्यपि युथ्यति । * तृहत्युन्मूलयति च क्षिणाति च कृणाति च ॥ १५७ ॥ प्रतिष्किरत्यालभते तृणात्युन्मथतीति च । क्षेणोति च्छपति द्रूणाति कृणोति क्षिणोति च ॥ १५८ ॥ अष्टौ क्षणोति मीनाति स्पृणातीत्यात्मनेऽप्यमी । कुन्धति पुन्थति लुन्थति रिशति रुशति हिंसति स्तृहति॥१५९।। तूंहति सम्भति मृणति च चुम्बयति श्रथति च क्लथति । सर्भति मेदति दृणति स्फिट्टयति च हिंसयत्यमी वृतति।।१६।। पण्णवतिहिंसायामुक्ताः शिष्टाश्च ये गणे दृश्याः । * "तृहयत्युन्नाटयति" इति पाठान्तरम् ॥

·द्वितीयकाण्डे क्षत्रियचेष्टावर्गः ३ । २७ केवालीशेवालीकेवासीमस्मसाशब्दाः ॥ १६१ ॥ आतालीवर्षालीपार्दालीमसमसाश्च तथा । गतिसज्ञा हिंसायामष्टोद्दिष्टाः करोतेः प्राक् ॥ १६२ ॥ (८४) वस्तयते गन्धयते लुम्बति लुम्बयति चादनार्थाः स्युः । ओहति तोहति दोहति तद्वत्तुम्वति च तुम्बयत्येते ॥ १६३ ॥ (८५) दृम्फति दृफति दुनोति व्यथयति दुःखयति तपति पीडयति । क्लिश्नाति दूनयत्यपि धूपायति खेदयत्याद्याः ॥ १६४ ॥ दुःखाकरोति तुदति च करोति वैकल्पमुदाद्विभ्योऽमी । आत्मनेऽपि ग्लपयति ग्लापयत्यपि पीडने ॥ १६५ ॥ रोठते लोठते कुथ्नात्यपि मन्थति बाधते । एठते हठते तत्र लोटते क्लेशयत्यपि ॥ १६६ ।। शण्डते शूलति रुजत्यूपत्यामय तीति च । (८६) * भनक्ति मोटयति च भञ्जयत्यपि मोटति ।। १६७ ॥ मुटति म्रदते मर्दै मृगाति च पिनष्टि च । सुन्ते क्षुणत्ति सञ्चूर्णयति पाशयतीति च ॥ १६८ ।। (८७) पंसयति ध्वंसयति च नक्कयति च धक्कयत्येते । जम्भयति क्षपयति च नाशयति च नाशनार्थाः स्युः ॥ १६९ ॥ (८८) उन्मूलयत्युज्जहाति चोत्पाटयति वै समाः। उत्खनत्यात्मनेऽप्येते पञ्चोज्जटयतीति च ॥ १७० ॥ (८९) भङ्गे पराभवत्युक्ते पराभवत इत्यम् । (९०) जयत्युत्कर्षसम्प्राप्तौ तथा विजयते पदम् ॥ १७१ ॥ इति क्षत्रियचेष्टावर्गः ॥३॥ ॥ * "अनति" नि।

·२८
থালাঘা-
४. अथ वेश्यचष्टावर्ग:।
(१) कृपते कृपतीत्येते कृषौ क्षुरसि कपनि ।
रदत्येवं विलिखति हलति स्युः खनस्यापि ॥ १७२ ॥
(२) बीजाकरोत्युप्त अष्टौ (३) स्वाद्वितीयाकरोति च ।
शम्वाकरोति द्विगुणाकरोलि द्विः कृषौ त्रयम् ॥ १७३ ।।
(४) तृतीयात्रिगुणाभ्यां च करोति त्रिः कृषौ मतम् ।
आख्यातानि खनत्वादीन्यूनीयानि चात्मने ॥ १७४ ॥
(५) हलिग्रहे हलयति हलिरुक्तो महद्ध लम् ।
(६) वपत्युप्तौ प्रकिरति वपलेऽप्य(9)थ रोपणे ।। १७५ ॥
शूलयत्वपि संरोहयति संरोपयत्यपि ।
(८) ध्रुवति ध्रवति स्थैर्य स्थिरी भवति खायति ॥ १७६ ॥
घदत्येते च खदति मूलति प्रतितिष्ठति ।
(९) पावस्येते वायति च शोषे शुष्यति शुण्ठति ॥ १७ ॥
आश्यायले शुण्ठयति लङ्घतेऽप्य(१०)व वर्षति ।
उनत्ति शीकते शर्धत्यपि मर्धति सिञ्चति ॥ १७८ ॥
आकरोति च ज्ञेयमात्मनेऽपि चतुष्टयम् ।
सीकपति वेमयतीत्यादि जेषति मुदति ॥ १७९ ॥
सुचले पर्षति गरत्यपि मेषति मर्षति ।
परत्युक्षति सेके स्युर्नेषस्यपि च शिम्प्यति ॥ १८० ॥
गंडत्येवं मेहवि च तथा मिन्वति निन्वति ।
विद्यति स्तिम्यति स्तीम्यत्वाद्रीभावे च तित्यति ॥ १८१ ॥
(११) स्युः पुंसयति पुष्णाति हत्यादि च वर्धने ।
(१२) सञ्चये सम्बिभर्तीसि सम्भरत्यात्मने त्रयम् ।। १८२ ॥
सचिनोति खलत्येवं सम्भाण्डयत इत्यपि ।
रापीकरोत्यास्मने छौ समूहति समूहते ॥ १८३ ॥

·द्वितीयकाण्डे वैश्यचेष्टावर्गः ४। २२ (१३) उच्चिनोति शिलत्युञ्छे सिलत्युच्चिनुते तथा । उज्छति ध्रासयति च घस्नात्यपि तथेषति ।। १८४ ॥ (१४) अवहन्तीति चतुष्पकरणे कण्डयत्यपि । फलीकरोति वितुषीकरोतीत्यात्मने द्वयम् ॥ १८५ ॥ परापुनात्यात्मनेऽपि प्रस्फोटयति तत्समम् । (१५) मिमीते मायते माने माहते मस्थतीति च ॥ १८६ ॥ शुल्जयत्यपि सम्माति (१६) सम्भबे सम्भवत्यपि । (१७) पणते दीव्यति तथाऽऽत्मने व्यवहरत्यदः ॥ १८७ ।। व्यवहारे च पनते परिवर्तयतीत्यपि । (१८) क्रीणाति चैवं क्रीणीले विसारयति च क्रये ॥ १८८ ।। (१९) विक्रीणीते निमयतेऽवक्रीणीते च विक्रये । (२०) सत्याकरोत्यात्मनेऽपि तुल्यौ सत्यापयत्यपि ॥ १८९ ॥ (२१) निष्णाति दक्षते चापि नैपुण्ये निपुणत्यपि । (२२) अर्जने त्वर्जयति च तथैवाति सर्जति ॥ १९० ॥ (२३) कलयत्यपि सङ्ख्याति सङ्ख्याने गणयत्यपि । सञ्चष्टे कलते (२४) तुल्यौ त्वाहन्ति गुणयत्यमू ॥ १९१ ॥ (२५) उत्पुंसयति तु मोञ्छे प्रोञ्छत्युत्सारयत्यपि । (२६) वण्डति व्युष्यति तथा विभजत्यात्मनेऽप्ययम् ॥ १९२ ॥ विभागे वण्टयति च * विभाजयत्यवमाति च । (२७) न्यासे निक्षिप्यति न्यस्यत्येवं परिदधाति च ।। १९३ ।। निक्षिपत्यात्मने चोषनिदधाति चतुष्टयम् । (२८) तिरोदधात्यपिदधात्यन्तधौ पिदधाति च ।। १९४ ॥ तिरस्करोति व्यस्यति च्छन्दत्यपवरत्यपि । आवमोति व्यवदधात्यू!त्यतिदधाति च ॥ १९५ ।। * "विभाजयत्यवचौति च, विभाजयत्ययाति च" इति पाठान्तरे ।

·३० आख्यातचन्द्रिकायाम्- संवृणोति स्तृणात्यं तान्यात्मनपं त्रयोदश । अपचारयति छादयति स्थगयतीति च ॥ १९६ ॥ कूलति त्वचतीत्येवं कुम्बयत्यपि कुम्बति । ह्रगति हगतीत्येते थुडति स्थुडतीति च ॥ १९७ ॥ स्तृणोति तिरयत्यव स्तृणुतं गांपयत्यापं । अपोणुते त्वपाणोति (२९) विकृतौ चिकृणोति च ॥ १९८ ॥ तथैवापतृणोति द्वावात्मने * निरिणाति च । (३०) अपेक्षतेऽभ्यर्थयते भिक्षतेऽदति नाथति ॥ १९९ ॥ याञायां वनुते मार्गस्यमी चतति याचति । चदतीत्यात्मनेऽपि स्यु(३१)थते मार्गयत्यपि ॥ २०० ।। मार्गत्यप्यञ्चति गवेषयत्यन्वीक्षतेऽपि च । अन्वेषते च पयांत चिनोतीत्यात्मनेऽप्यदः ॥ २०१॥ अन्वेषणे मृगयते मृग्यतीत्यपि केचन । (३२) प्रतिदत्ते विनयते निर्यातयति तत्समम् ॥ २०२ ॥ वित्तोत्सर्गे व्ययति च तथा विनयतेऽपि च । (३३) दोहानुकूल्ये दुग्धे (३४) गौः प्रस्नुते प्रस्नवे स्वयम् ॥२०॥ रिणक्ति दोग्ध्यात्मनेऽपि प्रपूरयति दोहने । (३५) क्षरणे स्तेपते थोतत्यपि क्षरति तेपते ॥ २०४ ॥ रीयते स्यन्दते चैव (३६) सवति स्नौति तु स्रवे । (३७) विष्णाति रेचयति च विप्रयुङ्क्ते च रेचति ॥ २०५ ॥ विश्लेषणे स्युर्विश्लेषयति यौति वियौति च । (३८) मिश्रयत्यपि संयोति सम्पृक्ते सम्पृणक्ति च ॥ २०६ ।। मिश्रणे सहजति च श्रीणातीत्यात्मनेऽप्यदः । (३९) सङ्गतौ समियतीति सङ्गच्छति समृच्छति ॥ २०७ ।। * "विवणानि" नि।

·द्वितीयकाण्डे वैश्यचेष्टावर्गः४। ३१ अकर्मकास्त्वात्मनेऽमी सम्बध्नाति मिलत्यपि । समवैति व्यतिसृजत्येवं सचत उच्यति ॥ २०८ ॥ (४०) आतञ्चत्यातञ्चने चा(४१)लम्बयत्यासजत्यपि । आलम्बने(४२)ऽथ शैथिल्ये श्रन्थते चिल्लतीति च ॥ २०९॥ (४३) ओलण्डयत्युन्नयत उत्क्षिपत्यात्मनेऽपदः । उलण्डयति चोत्तभ्नात्युत्तभ्नोत्युत्तरत्यपि ॥ २१० ॥ उत्तम्भयति चोरिक्षप्यत्युत्क्षेपे दोळयत्यपि । (४४) आनीतावानयत्येतावात्मनेऽप्याहरत्यपि ॥ २११ ॥ (४५) सम्मार्जयति सम्माटि तथा परिसमूहति । समूहते च सम्मार्ग (४६) उपदेग्ध्युपलिम्पति ॥ २१२ ॥ पदद्वयं चात्मनेऽपि गोमयत्युपलेपने । (४७) सन्धुक्षयति सन्दीपयतीन्धे ज्वालयत्यपि ॥ २१३ ॥ सन्धुक्षणे ज्वलयति च्छदंते छर्दयत्यपि । (४८) पाके श्रीणाति पचतीत्यात्मने अपयत्यपि ॥ २१४ ॥ रन्धयत्यपि विक्लेदयति साधयतीति च । श्राति श्रायति विक्लिद्यत्यपि राध्याते रध्यते ॥ २१५ ॥ पच्यते कथ्यते चैते पाके स्युः कर्मकर्तृके । (४९) ऋञ्जते भजते भ्राष्ट्रे तूपभृज्जति भृज्जते ।। २१६ ।। (५०) शुलाकरोत्यात्मनेऽपि शूलपाके पदं मतम् । (५१) द्रवीकृतौ लीनयति लयति द्रावयत्यपि ॥ २१७ ॥ लालयत्यपि लाययत्यपि लापयतीत्यमी । (५२) द्वौ सन्दधात्यभिषुगोत्यात्मने द्वौ च शुच्यति ॥ २१८ ॥ तथा चुच्यत्यभिषये (५३) संस्कृतौ संस्करोत्यदः । आत्मने (५४) प्रतियत्ने तु स्यादुपस्कुरुते पदम् ।। २१९ ।। (५५) स्वादते स्वर्दते रुच्यां स्वदते रोचतेऽपि च । इति वैश्यचेष्टावर्ग: ।। ४॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्-- ५. अथ शूदचेष्टावर्गः ॥ (१) वयते घयति व्यूतावूयते(२)ऽथ विषीव्यति ॥ २२० । स्यूतौ निषीव्यति तथा परिषीव्यत्ति सीव्यति । (३) तक्ष्णोति तक्षति तनयति त्वक्षति तक्षणे ॥ २२१ ।। तनूकरोत्यात्मनेऽपि परिवासयतीति षट् । (४) उत्तेजयति तीक्ष्णत्वे सक्ष्णुते क्ष्णौति निश्यति ॥ २२२ ॥ निशिनोति निशीशांसत्यात्मनेऽपि मतं द्वयम् । (५) लुनाति लुम्पति तथा छिनत्तीत्यात्मने त्रयम् ॥ २२३ ॥ त्रुटति च्छोटयति च चुटति च्छुटतीति च । छेदने वर्धयति च च्छथति वृश्चति कुन्तति ॥ २२४ ॥ चतुर्दश त्रोटयति यति च्छेदयतीत्यमी। (६) बोटति त्रुध्यति च्छेदे छिद्यते कर्मकठके ॥ २२५ ॥ (७) भिन्ते विदारयति च भिनत्ति यति मुण्डति । बिलति स्फोटयति च दृणात्याखण्डयत्यपि ॥ २२६ ॥ मुस्यति च्छिद्रयति च दारयत्यपि भेदने । (८) दहति श्रेषति श्लेषत्यपि प्रोषति चूर्यते ॥ २२७ ।। तापयत्योषति तपत्यपि प्लुष्यति कुण्डते । दाहे कूटयति प्लोषत्यमी (९) तत्र तु गर्हिते ॥ २२८ ॥ दन्दह्यते दन्दहीति दन्दग्धीति पदत्रयम् । (१०) ग्रोचति स्तेनयति च चुरण्यति च रुण्टति ॥ २२९ ॥ स्तेये चोरयति ग्लोचयति कोजति खोजति । मुष्णाति लुण्टयति च मूषत्यपहरत्यदः ॥ २३० ॥ आत्मने(११)ऽप्यास्कन्दतीति जहीति बलाधूतौ । (१२) प्रसहत्यात्मनेऽप्येष हठतीति बलात्कृतौ ॥ २३१ ॥ (१३) धूर्तक्रियायां शठति द्राघते मङ्घते त्रयम् ।

·द्वितीयकाण्डे शुद्रचेष्ठावर्गः ५। (१४) निष्कुष्णाति च निष्कर्षे निष्कर्षति च तूलति ॥ २३२ ॥ स्यानिष्कुलाकरोत्येतदात्मने चा(१५)त्र सव्यथे । डाग्निपत्रासपत्राभ्यां करोति कुरुते परे ॥ २३३ ।। (१६) सन्दानयति बध्नाति मूत्यन्दति कीलति । पाशयत्यन्तति जुटति सिनुते च कञ्चते ॥ २३४ ॥ कचते टङ्कयति च योजयत्यपि मध्यति । काञ्चते ग्रन्थयति च सिनाति च सिनोति च ॥ २३५ ।। संयच्छत्यात्मने षट् स्युर्न त्यपि दधाति च । युनातीति मवते च बन्धे मवति योजति ।। २३६ ॥ (१७) स्तम्भते स्कम्भते स्तम्भे वस्यत्यपि च पीलति । स्तभ्नोति प्रतिबध्नाति स्तभ्नाति स्तम्भयत्यपि ॥ २३७ ॥ स्कभ्नोति चैव स्कभ्नाति स्तुभ्नोति स्कम्भयत्यपि । स्तुभ्नाति चैव स्कुभ्नाति स्कुभ्नोत्येतानि षोडश ॥२३८॥ (१८) साहसिक्ये प्रकुरुते (१९) दुःखयत्यघयत्यपि । कष्टायते दुष्कृतेऽमी (२०) प्रत्यवैति तु दुष्यति ॥ २३९ ।। विध्ने विहन्त्यन्तरेति प्रत्यूहत्यात्मनेऽप्यदः । विघ्नयत्यन्तरयति विच्छिन्ते विच्छिनत्ति च || २४० ।। (२१) * सन्ताने सन्तनोतीति निर्वहत्यात्मने द्वयम् । तथा सत्रयते सन्तान यतीति चतुष्टयम् ॥ २४१ ॥ इति शूदचेष्टावर्गः ॥ ५॥ इति द्वितीयकाण्डः॥ * "सन्ततो" इति पाठान्तरम् ।। ५ ·आख्यातचन्द्रिकायाम्- SHRADIO अथ तृतीयकाण्डः। प्रकीर्णकसनाद्यन्तनानार्थान्यात्मनेपदे । तदन्यस्मिन् विभागश्च सङ्गृह्यन्तेऽत्र वर्गशः ॥ १ ॥ १. अथ प्रकीर्णकवर्गः ॥ यानि पूर्वप्रमङ्गत्या नैवाख्यातान्यचक्षत । वक्ष्यन्ते तानि वर्गेऽस्मिन् प्रकीर्णाख्ये यथास्मृति ॥ २॥ (१) विभाति व्युच्छते व्युष्टे प्रभाति विविशत्यापे । (२) श्विन्दते श्वेतते त्रीणि स्युः शुक्लत्वेऽवदायति ॥ ३॥ (३) रज्यति त्रीणि रजति लोहितायति चात्मने । शोणतीति च रञ्जिन्नि (४) श्यामत्वे श्यामलायते ॥ ४ ॥ नीलायते नीलति च तथा श्यामायते पदम् । (५) विन्दत्यवयचे भिन्दत्यवयौति सटत्यपि ॥ ५ ॥ (६) सङ्घाते झटति श्रोणत्येवं जटति पूलति । गोष्टते कोष्टते श्लोणत्यपि म्रक्षति पिण्डते ॥ ६ ॥ श्लोकते हुण्डते पिण्डयति पूलयतीत्यपि । शण्डसेऽयो मुस्तयति स्त्यायत्यश्नोति चाक्षति ॥ ७ ॥ इति प्रकीर्णकवर्गः ॥ १॥ २. अथ सनाद्यन्तवर्गः॥ (१) धातोस्तुपर्थादिच्छायां सनि रूपं बुभूषति । शिशिक्षिषत इत्यादि पूर्ववच्चात्मनेपदम् ॥ ८ ॥ (२) सुपो मान्ताव्ययान्यस्मात्तचित्काम्यतिकर्मणः । आत्मनस्तु तदिच्छायामर्थे शब्दद्वयं भवेत् ॥ ९ ॥ पुत्रकाम्यति पुत्रीयत्यृक्काम्यत्युच्यतीति दिक् । (३) एवं कर्मण आधारादाचारादुपमार्थकात् ।। १० ॥ कचित्पुत्रीयति च्छात्रं मञ्चे सौधीयतीति दिक् ।

·तृतीयकाण्डे समाधन्तवर्ग: २ । * (४) उपमानात्तथा कर्तुराचारार्थे क्याङि शिपि ॥ ११ ॥ द्वे रूपे भवतो यद्वद्गर्दभोऽश्वायतेऽश्यति । (५) क्यङयोजोऽप्सरसोनित्यं पय आदेस्तु वा सलुक् ॥ १२ ॥ कन्याऽप्सरायते खोजायतेऽहिः के पयायते । पयस्यते * तथाऽन्यस्मात्सलोपादि समृह्यताम् ॥ १३ ॥ (६) व्यर्थे भृशादेहल्लोपे + क्यङयच्यन्ताभृशायते । मुमनायत इत्यादिरूपाण्यधानि सर्वतः ॥ १४ ॥ भृशः शश्वत्तृपद्रेहदेहद्व!ऽथ दुर्यनाः । सुमना उन्मना ओजोऽभिमनाश्चपलः शुचिः ॥१५॥ मन्दरेफन्मभद्रपण्डिताण्डरकण्डराः । उत्सुको हरितो नीलः फेनः शीघ्रो भृशादयः ॥ १६ ॥ (७) तत्रैव डाउलोहितादेः क्यषि वा चात्मनेपदम् । दिग्लोहितायतीत्यादि डाचः पटपटायति ॥ १७ ॥ लोहितजिह्मश्यामाः सुखदुःखे धूमचर्मगर्वाश्च । हर्षो मूर्छा निद्रा कृपा च करुणादयोऽप्यवृत्करणात् ॥ १८ ॥ (८) कष्टात्सवाच्च कक्षाच्च कुछाद्हनतोऽपि च । कष्टायते प्रमृतयः पापाथै क्रमणे क्यहि ॥ १९ ।। (९) तं वर्तयति रोमन्थाद्रोमन्थायत इत्यदः । (१०) बाष्पोष्मफेनादुद्वान्ताविदं वाष्पायतेमुखम् ॥ २० ॥ (११) सुखादेः स्यादनुभवत्यर्थे दुःखायतेमुखाः । सुखदुःखासकृपणकरुणालीकतृप्रवत् ॥ २१ ॥ कृच्छ्रप्रतीपसोढाः स्युरमी दश मुखादयः । (१२) शब्दादिषु कृतौ शब्दायते वैरायतेमुखाः ॥ २२ ॥ * "तथाऽन्यस्मात्सलोपे वा दिगृह्यताम्" इति पाठान्तरम् ।। + "क्यरित्यर्थे भृशायते” इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- शब्दादयस्तु सूत्रोक्ता वार्तिकोक्ता अटादयः । अटादृशीकाकोटाश्च सोटापृष्ठौ च दुर्दिनम् ॥ २३ ॥ पोटापृष्वा च सुदिनं नीहारश्चेत्यटादयः । (१३) तपस्यतीत्यादिकं तु प्रायः पूर्वं प्रदर्शितम् ॥ २४ ॥ (१४) कण्ड्वादेर्यकि कण्डूयत्यात्मनेऽपि हृणीयते । असूयतीत्यादिकं च प्रायः प्रागेव कीर्तितम् ॥ २५ ॥ (१५) धातोईलादेरेकाचः पौनःपुन्ये मृशे पङि । चेक्रीयतेप्रभृतयो * न भूशार्थे शुभो रुचः ॥ २६ ॥ (१३) बहुलं लुकि तत्रापि बोभोत्यादिकमृह्यताम् । (१७) सूचिमूत्र्यूMमूत्र्यय॑व्यशिभ्यश्च यङिष्यते ॥ २७ ॥ सोसूच्यतेऽटाट्यतेऽरायत इत्यादिकं ततः । (१८) गत्यर्थेभ्यस्तु कौटिल्ये लुपादेर्भावगर्हणे ॥ २८ ॥ यहि जङ्गम्यते लोलुप्यत इत्यादिकं भवेत् । (१९) प्रयोजकस्य व्यापारे धातुमात्राकृतेणिचि ॥ २९ ॥ भावयत्यादि तत्रोह्य णिचश्चेत्यात्मनेपदम् । (२०) सुषन्ताणिचि धात्वर्थे बहुलं भादि चेष्ठचत् ॥ ३० ॥ (२१) तत्करोतीति मुण्डादेः बटुं मुण्डयतीति दिक् । (२२) स्थुलादेस्तु तदाचष्टे स्थवयत्यादिकं भवेत् ॥ ३१ ॥ (२३) सत्यार्यवेदादापुक् च स्यात्सत्यापयतीति दिक् । (२४) श्वेताश्वादश्वतरतो लोपोऽश्वतरयोणिचि ॥ ३२ ॥ गालोडिताहारकयो प्यते इतको तथा । श्वेतयत्यश्चयति गाळोडयत्याहरयति ।। ३३ ।। * अनेन निषेधेन "भृशं रोचते शोभते इत्यत्र यङ् नेति भाष्यम्” इति सिवान्तकौमुद्या दीक्षितोकिरपि सङ्गच्छते ॥ | "धातुमात्रात्कृते णिचि" इति पाठान्तरम् ।।

·तृतीयकाण्डे सनाद्यन्तवर्गः २ । ३७ (२९) णिच् कृतत्वचवर्णेभ्यस्तं गृह्णात्यर्थ इज्यते । अत्वं च हलिकल्योः स्या(२६)न्निध्याने रूपशब्दतः ॥३४॥ (२७) विमोके संयमे पाशा(३८)त्तूस्ताद्विहनने भवेत् । (२९) भोजने तन्निवृत्तौ च व्रतशब्दाण्णिचो विधिः ॥ ३५ ॥ (३०) परिधाने समाच्छादे वस्त्रा(३२)ल्लोम्नोऽनुमार्जने । (३२) तेनातिक्रामत्यर्थेऽश्वयति हस्तयतीति च ॥ ३६ ॥ (३३) सेनाशब्दात्तृतीयान्तादभियाने तु सः प च । (३४) वाणया उपगाने स्यात् (३५) सन्नाहे वर्मणो भवेत् ॥३७॥ (३६) चूर्णादवध्वंसनेऽर्थे (३७) तुलाणिजवकोषणे । (३८) श्लोकादुपस्तुती (३९) वास्याः परेश्छेदन इष्यते ॥ ३८ ॥ (४०) णिडङ्गात्तन्निरसने दिग्यस्तयत आदिकम् । (४१) पुच्छादुदसने णिङ् स्यात्पर्यासे व्यसनेऽपि च ॥ ३९ ॥ (४२) चीवरात्सञ्चये चार्थे परिधाने च णिङ् भवेत् । (४३) भाण्डात्समाचिनोत्यर्थे गिङ् सम्भाण्डयते हि दिक् ॥ ४० ॥ (४४) निर्दिष्टार्थे कृतस्तस्मादुपसर्गादितोऽपि च । कसं घातयतीत्यादिसिद्धयेऽन्यो णिजुच्यते ॥ ४१ ॥ प्रत्यक्षमिव कंसादेः * साधनत्वेन मन्यते । उक्तं हि भर्तृहरिणा महाभाष्यानुसारिणा ॥ ४२ ॥ शब्दोपहितरूपांश्च बुद्धविषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन साधनत्वेन मन्यते ॥ ४३ ॥ इति सनायन्तवर्गः ॥२॥ * "साधनत्वाच्च सिध्यति" इति पाठान्तरम् ॥

·३ आख्यातचन्द्रिकायास्- , ३. अथ नानार्थवर्गः॥ अथ जानार्थधातूत्थान्याख्यानानीह कानिचिन् । यथामति प्रदयन्ते व्यक्तं भूवाद्यनुक्रमाच ॥ ४४ ॥ गणेऽवधारणात्कापि सूत्रे तेन विशेषणाद । काप्यर्थान्तरनिर्देशादनेकार्था हि धातवः ॥ ४२ ॥ अथ भ्वादिगणः। (१) भवतीत्येष सत्तायां प्राप्तिसम्पत्तिजन्मसु, आद्योपलम्भे पर्याप्ती सामर्थे प्रभवत्ययम् , !! ४६ ।। सम्भावनायां माने च साहित्य सम्भवत्पनौ, । शक्तिप्राप्त्योर्विभवति, प्राकटये व्युद्भवत्यपि !! ४७ ॥ (२) ग्रन्थप्रतिष्ठालिप्सासु गाधते (३) नाथनीति तु | यासोपतापैश्चर्येषु (४) तेष्वाशिषि च नायते ॥ ४८ ॥ (५) स्तवेऽभिवादने चापि वन्दते (६) भन्दते पुनः । सौख्यकल्याणयो(७)र्मोदमदस्वप्रगतिस्तुतीः ।। ४९ ॥ आह मन्दत इसेत(८)ददते दानधारणे । (९) क्रीडायामूदते माने (१०) हादते हादशब्दयोः ॥ ५० ॥ (११) कुन्थति पुन्थति लुन्थति मन्यति मान्थत्यमी पश्च । हिंसासक्लेशनयो(१२)श्चन्दत्याहाददीपनयोः॥ ५१ ॥ (१३) गतिमाङ्गल्यशास्त्रेषु सेधति (१४) स्थैर्यहिंसयोः । खदत्य(१५)यादति गतियाच्याहिंसामु मम्मतम् ।। ५२ ॥ (१६) कन्दति क्रन्दति क्लन्दत्याहाने रोदने त्रयम् । (१७) देकते धेकते शब्दोत्साहयो(१८)श्चकते पुनः ॥ ५३ ॥ तृप्तौ च प्रतिघाते च (१९) गत्याक्षेपे तु मङ्घते । कैतवे (२०) द्रायते त्वेतत्सामर्थ्यायामयोर्मतम् ॥ ५४ ॥ (२१) गतौ लङ्कत इत्येतन्नित्तौ भोजनस्य च ।

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३ । (२२) शोषणे चालमर्थे च राखत्योखति लाखति । ५५ ॥ दाखति धाखतीत्येते (२३) गतौ त्वङ्गति कम्पने । (२४) मञ्चते धारणोछायपूजनेष्व(३५)थ कञ्चते ॥ १६ ॥ दीप्तिबन्धनयो(२६)गत्यामोजते कुत्सनेऽपि च । (२७) * शाठयमेदनदम्भेषु मुश्चते मचते पदम् ॥ ५७ ।। (२८) स्थानार्जनोपार्जनगतिष्ठजेः स्यादर्जते पदम् । (२९) स्यात्सम्पचनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखने ॥ ५८ ॥ तारे शब्दे कोचतीति (३०) याचनागत्योस्तथाऽक्षते । (३१) तयोश्च पूजने चाश्चत्य(३२)जति क्षेपणे गतौ ॥ ५९ ॥ (३३) कौटिल्याल्पीभवनयोः कुश्नति क्रुश्चतीत्युभे । (३४) मूर्छत्येष समुच्छाये मोहे स्यात् (३६) खर्जतीति तु ॥ ६० ।। व्यथने पूजने (३६) हिंसात्राणयोस्तुञ्जतीत्ययम् । (३७) शब्दे गजति मादे च (३८) हिण्डतेऽनादरे गतौ ॥ ६ ॥ (३९) अतिक्रमे च हिंसायामते (४०) मुण्ठते शुचौ । पलायने च (४१) कटति वर्षावरणयोर्गतौ ।। ६२ ।। (४२) शटत्ययं विशरणे गतौ रुज्यवसादने । (४३) बाल्ये च परिभाषायां लटतीत्य(४४)थ पेटति ॥ ६३ ॥ शब्दसङ्घातयो(४५)ोदे निवासे च मठत्यदः । (४६) हठतीति वलात्कारे प्लुतो शङ्कन्दनेऽपि च ॥ ६४ ॥ (५७) हिंसासक्लेशयोः पेठत्य(४८)यो शठति कैतवे । तयोश्चा(४९)थो लुण्ठनीति गतावालस्य एव च ॥ ६५ ॥ (५०) तेपते क्षरणे कम्पे (५१) ग्लेपते दैन्यकम्पयोः । (५२) अवयंसे प्रमादे च संसते (५३) लम्बते पुनः ।। ६६ ॥ शब्दे चावलंसने च (५४) मानसे च जपत्ययम् । * "शाट्यमोचनदम्भेषु मुञ्चते शशपोरिदम्" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्-
(५५) हिंसाभाषणयोः शोभत्य(५६)त्र दीप्तौ च शुम्भति ॥ ६७ ॥
(५७) शब्द रणति गत्यां तु घटादावेष पठयते ।
(५८) पैणति प्रेरणाऽऽश्लेषगमनेषु पदं त्रिषु ॥ ६८ ॥
(५९) लौहित्ये शोणति गतौ (६०) सम्भक्तौ वनति धनौ ।
(६१) दीप्तिकान्तिगतिष्विष्टं त्रिष्वर्थेषु कनत्यदः ॥ ६९ ॥
(६२) गतौ च शब्दसम्भक्त्योरमतीति प्रयुज्यते ।
(६३) क्रमते क्रम्यते स्यातां तायनोत्साहत्तिषु ॥ ७० ॥
(६४) नयते रक्षणे गत्यां (६५) दयते तु तयोरपि ।
आदानदानहिंसासु (६६) क्तूयते क्लदशब्दयोः ॥ ७ ॥
(६७) पूयते स्याद्विशरणे दुर्गन्धे चा(६८)थ तायते ।
पाळने स्फीततायाश्च (६९) प्रेसागत्योश्च हर्यति ॥ ७२ ।।
(७०) भ्रंशेऽदने गलति च (७१) शब्दसलयानयोर्द्वयोः ।
कलते (७२) शलते वेष चलने संवृतावपि ॥ ७३ ।।
(७३) भलते भल्लते हिंसादानयोः परिभाषणे ।
(७४) चलने सञ्चये चोक्तः खलतीति (७५) फलत्यदः ॥ ७४ ॥
आदितश्चेद्विशरणे निष्पत्तौ स्यादनादितः ।
(७६) अलतेऽलति भूषायां पर्याप्ती वारणे द्वयम् ॥ ७५ ॥
(७७) गतौ जग्धौ च चरति (७८) सङ्घाते रुजि शूलति ।
(७९) हिंसाकरणयोः कृण्वेः कृणोति प्रापणेऽपि च ॥ ७६ ॥
(८०) पराभिभूतावुत्कर्षे जयत्यन्ते स्वकर्मकः ।
(८१)स्वाम्यर्थदानावगतिप्रवेशयामागतीच्छाश्रुतितृप्त्यवाप्ती:७७
आलिङ्गरक्षाद्युतिभागवृद्धिहिंसाक्रियाश्चावतिरेष वक्ति ।
(८२) धुक्षते धिक्षते सन्दीपनक्लेशनजीवने ॥ ७८ ॥
(८३) हिंसाविश्राणनगतिवीषने स्यात्तू (८४) दक्षते ।
शैघयवृद्धयोर्घटादौ तु तदेव गतिहिंसयोः ॥ ७९ ॥

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३। ४१ (८५) स्यान्मौण्ड्येज्योपनयनवनादेशेषु दीक्षते । (८६) जिज्ञासने च विद्याया ग्रहणे चापि शिक्षने ॥ ८० ॥ (८७) कासते कफजे शब्दे दीप्तौ चायं प्रयोगतः । (८८) द्राक्षति ध्र'कति ध्वाङ्कनीच्छायां घोरवाशिते ॥ ८१ ॥ (८९) अक्षत्यक्ष्णोति सङ्घात व्याप्तावप्य(९०)थ मर्षति । सहने सेचने (९१) श्लेषक्रीडयोलमनीत्यदः ॥ ८२ ॥ (९२) जर्जति द्वे चर्चति सन्तर्जने परिभाषणे । (९३) उरसा गमने दाने वृद्धावपि च मोहने ॥ ८३ ।। (९४) श्वेदते स्नेहने मोक्ष (९५) दीप्तो स्वाद च रोचते । (९६) प्रमादे संसते चावसपने मने गतौ ॥ ८४ ॥ (९७) क्षञ्जते दानगत्योः स्याद् (९८) व्यथते चलने भये । (९९) कम्पे विलसने चार्थे कम्पते चलतीत्यम् ॥ ८ ॥ (१००) हलतीति पदं गत्यां तदेव चलने मितम् । (१०१) हर्षग्लेपनयोर्मित्वान्मदेर्मदयतीति णौ ॥ ८६ ॥ (१०२) बलतीत्येष धान्यस्यावरोधे प्राणनेऽपि च । (१०३) बन्धुक्रियायां संस्त्याने कोलतीत्य(१०४)थ होलति ।।८७।। स्यादिसामवरणयोः (१०५) क्रोशत्याहानरोदने । (१०६) सीदति स्याद्विशरणे गतावप्यवसादन ॥ ८८ ॥ (१०७) सम्पर्चने तु कौटिल प्रनिष्टम्भे विलखने । तारे शब्दे कोचतीनि ज्वलादरितरस्य च ॥ ८९ ॥ (१०८) मिथ्याज्ञानेऽनवस्थाने भ्रमति भ्राम्यतीत्युभे । * स्त्यायतेः प्रागात्मनेऽपि(१०९)गतिशुद्धयोस्तु धावति ९० * इत उत्तरं (१२६) स्त्यायतेः प्राग्वक्ष्यमाणा धातव आत्मनेपदेऽपि भवन्ती- त्यर्थः॥ ६ ·आख्यातचन्द्रिकायाम्- (११०) पदं भूषणपर्याप्तिवारणेवलतीत्यदः । (१११) दीप्त्यादानगतिष्विष्टमसतीत्य(११२)य चीवति ।। ९१ ॥ स्यादादाने संवरणेऽप्य(११३)थ हिंसनमेधयोः । मेदत्येत(११४) मेधति तु सङ्गमे च तयोरपि ।। ९२ ।। (११५) कुत्सायां सन्निकर्षे च नेदतीत्य(११६)थ वेणति । चिन्तानिशामनगतिवादित्रग्रहबुद्धिषु ॥ ९३ ॥ (११७) निशामनेऽर्चने चायत्य(११८)य स्पशति बाधने । स्पर्शने (११९) वहतीत्येतत्स्यन्दने प्रापणे घृतौ ॥ ९४ ।। (२२०) झपत्यादानसंकृत्योः हिंसायां चेन्न चात्मने । (१२१) यजतीति तु देवाचादानसङ्गतिकर्मसु ॥ ९५ ॥ (१२२) हयति स्पर्धने शब्दे (१२३) वपत्युप्तौ च मुण्डने । (१२४) दाने निरसने दीप्तावस्यवाषनीत्यदः ॥९६ ॥ (१२५) शब्दसङ्घातयोर्धातोः स्त्यायत्य(१२६)थ धमत्यदः । कृशानुफूत्कृतौ शब्दे(१२७)ऽप्युपतापे स्वरत्यपि ॥ ९७ ।। (१२८) ऋच्छेगतीन्द्रियलयमूर्तिभावेषु ऋच्छति । ऋच्छादेशे तदेवार्तेः शिति स्यात्प्रापणे गतौ ।। ९८ ॥ (१२९) सवतीति पदं धात्वोः प्रसवैश्वर्ययोगतो (१३०) प्लवे तरत्युत्तरणे (१३१) स्कन्दतीति तु शोषणे ॥ ९९ ॥ गत्या(१३२)मथो नमत्येतन्नमस्कारेऽपि शन्दने । (१३३) सेवने सचते तद्वत्समवाये मचयपि ॥ १० ॥ (१३४) वदते तूक्तिविषयभासनोत्साहवृत्तिषु । (१३५) सहतेऽभिभवे क्षान्तौ गतिद्वयोः श्वयत्ययम् ॥ १०१ ॥ ११३६) पवते रक्षणादौ च सोमस्य मरुतो गतौ । (१३७) निर्णेतृत्वेन भजने तिष्ठते स्वप्रकाशने ॥ १०२॥ (१३८) देवार्चासङ्गतिकृतिमैत्रीषु पथिकर्तृके ।

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः३। धात्वर्थे * मन्त्रकरणेऽकर्मके चोपतिष्ठते ॥ १०३ ॥ परस्मैपदमन्यत्र लिप्सयोपस्थितौ न वा। इति भ्वादिगणः । अथादादिगणः। (१३९) गतिगन्धनयोति (१४०) हन्तीति गतिहिंसयोः ॥१०॥ (१४१) ग्रहणेऽप्युपहन्त्येतदशुचीकरणे ? ऽपि च । (१.४२) वेतीति कान्तिगमनप्रजनासनखादने ॥ १०५ ॥ (१४३) गतिशासनयोः कस्त (१४४) ईर्ते तु गतिकम्पयोः । (१४५) ईट्टे स्तुती गतिनायां याज्ञप्रेरणभोजने ? ॥ १०६ ॥ (१४६) व्यक्तवाचि भवेचष्टे दृष्टौ (१४७) यौति तु मिश्रणे । अमिश्रणेऽपि (१४८) सोतीति प्रसवैश्वर्ययार्यतम् ॥१०७॥ (१४९.) ज्ञान विश्वासयोः प्रत्येत्य(१५०)ध्येत्यधिगमे स्मृतौ । (१५.) भक्षे जक्षिति हसने (१५२) दीधीते भासि देवने ॥१०॥ (१५३) वेवीते वेति तुल्यार्थश्छान्दसाविति भाष्यकृत् । (१५४) तवीति तौति वृद्धयर्थे हिंसायां पूरणे गतौ ॥ १०९ ॥ इत्यदादिगणः। अथ जुहोत्यादिगणः। (१५५) जुहोति हविरासके दानेऽप्येके (१५६) पिपति तु । पालने पूरणे (१५७) दीप्तौ क्षरणार्ये जिधर्त्यदः ॥ ११० ॥ (१५८) बभस्ति भर्सने दीप्तौ (१५९) मिमीते मानशब्दयोः । (१६०) नेनेक्ति पोषणे शौचे (१६१) बिभर्ति धृतिपोषयोः ॥१११॥ तयोर्दधाति दाने चाभिदधात्युक्तिबन्धयोः । श्रद्दधाति तु विस्रम्भस्पृहयोः पञ्च चात्मने ॥ ११२ ।। इति जुहोत्यादिगणः । । * "मन्त्रण चार्थे" इति पाठान्तरम् ॥ + "स्तुतै वर्धनायां याच्या प्रेरणपूरणे" इति पाठान्तरम् ॥

·४४ आख्यातचन्द्रिकायाम्- अथ दिवादिगणः। (१६२) विजिगीषागतिक्रीडाव्यवहारयुतिस्तुतीः । दीव्यतीत्याह (१६३) गत्यां तु शोषणे स्त्रीव्यतीत्यदः॥११३॥ (१६४) कस्यति हरण दीप्तौ (१६५) ब्रीडतीत्येष चोदने । लज्जायां चा(१६६)थ हिंमायां त्वरणे चापि तूर्यते॥११४॥ (१६७) धूर्यने गूर्यते चोभे गतिहिंसनयोर्मते । (१६८) हिंसायां च वयोहानौ घूयते जूपते पदे ॥ ११५ ॥ (१६९) हिंसायां शूर्यते स्तम्भेऽप्य(१७०)य संराद्धिहिंसयोः । रध्यत्यु(१७१)पक्रपज्ञानस्वीकारे प्रतिपद्यते ॥ ११६ ॥ (१७२) अविक्लित्तिक्षणबद्धयादौ राध्यत्येतदकर्मकम् । (१७३) हर्षणे मोचन दृप्यत्य(१७४)थ ग्लानौ च ताम्यति ॥११७॥ काङ्क्षायामपि (१७५) खेदे तु श्राम्यत्येष तपस्यपि । (१७६) मोचन विद्यति स्नेहे (१७७) गात्रस्थौल्येऽपि मेद्यति।११८॥ इति दिवादिगणः । अथ स्वादिगणः। (१७८) पीडने मन्यने स्नाने सन्धानेऽभिषुणोत्यदः । आत्मनेऽप्य(१७९)य वृद्धौ च हिनोतीति गतावपि ॥११९॥ (१८०) सखाते चाश्नुते व्याप्तौ (१.८१) पृणोति प्रीतिपाळने । इति स्वादिगणः। अथ तुदादिगमः। (१८२) जुषते सेवने प्रीती (१८३) विजते चलने भये ॥ १२० ॥ (१८४) युद्धनिन्दादानहिंसाकत्थनेषु रिफत्यदः । (१८५) शब्दोपकृत्योः कुणति (१८६) घृतति ग्रन्थहिंसयोः १२१ (१८७) गतिकोटिल्यहिसासु द्रुण नीत्य(१८८)थ खण्डने । * "विलितीक्षमवृद्धादी, विपकिक्षणवृज्यादा" इति पाठान्तर ॥

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः३।
४५
छेदे खुरति (१८९) भीमार्थशब्दयोघुरतीत्यदः ॥ १२२॥
(१९०) ऐश्वर्यदीप्त्योः सुरति (१९१) किलति श्वैत्यखेलयोः।
(१९२) इलति प्रेरणे स्वप्नेऽप्य(१९३)याक्षेपप्रमर्दयोः ॥ १२३ ॥
मुटत्य(१९४) थ कुडत्येतद्वाल्ये च घसने मतम् ।
(१९५) निवासगत्योः क्षियति (१९६) गतौ स्थैर्य ध्रुवत्यदः॥१२४॥
इति तुदादिगणः ।
अय रुधादिगणः।
(१९७) दीप्तिदेवनयोश्छ्न्ते कृणत्तीति (१९८) तृणत्यदः ।
तृन्ते हिंसानादरयो(१९९)र्चिनक्ति चलने भये ॥ १२५ ।।
(२००) अनक्ति म्रक्षणगतिकान्तिव्यक्तिषु कीर्तितम् ।
इति रुधादिगणः ।
अथ तनादिगणः।
(२०१) साहसिक्यप्रकथनोपयोगेषु च सेवने ॥ १२६ ॥
पदं प्रकुरुते(२०२)ऽथाधिकुरुतेऽभिभवे तथा ।
क्षान्तौ (२०३) विकुरुते शब्दकर्मकेऽर्थेऽप्यकर्मकः ॥१२॥
(२०४) ऊर्युर[ररीभ्यश्च करोति कुरुते पदे ।
विस्ताराङ्गीकरणयोः (२०५) प्रतियत्ने तु वैकृते ॥१२८॥
उपस्कुरुन इत्येनद्वाक्याध्याहारयोरपि ।
(२०६) हृष्टभक्षार्थिनीडाविहङ्गमचतुष्पदाम् ॥ १२९ ॥
आलेखनेऽपस्कुरुत आत्मनेपदमुइविधेः ।
इति तनादिगणः।
अथ कथादिगणः ।
(२०७) कान्तितर्पणयोः प्रीणात्य(२०८) श्रीणाति मिश्रणे ॥१३०॥
पाके चा(२०९)थ पृणातीति पालने पूरणेऽपि च ।
(२१०) अधाति प्रतिहर्षेऽपि मोचने चा(२११)य पूरणे ॥ १३१ ॥

·आख्यानचन्द्रिकाथाम्- प्रुष्णाति द्वे च प्लुष्णाति मोचने स्नेहने त्रिषु । (२१२) गृह्णात्येतदुपादाने ज्ञाने गृहीत इत्यपि ॥ १३२ ॥ (२१३) अवष्ट नात्यवष्टभ्नोत्यन्तिकालम्बनार्थको । इति क्रयादिगणः। अथ चुरादिगणः । (२१४) दर्शनाङ्कनयोर्लक्षयत्य(२१५)योर्जयतीति तु ॥ १३३ ॥ बलपाणनयोः (२१६) कुट्टयति * च्छेदनभर्सने । (२१७) गत्यसंस्कारयोः शाठयति इवठयति द्वयम् ।। १३४ ॥ (२१८) भाषाहिसावलादाननिकेतेषु च पञ्चम् । पदं तुञ्जयतीत्याह तथा पिञ्जयतीत्यपि ॥ १३५ ।। (२१९) मण्डयत्येष भूषायां हर्षे पुस्तयतीत्यपि । (२२०) स्यादादरानादरयोस्तथा बुस्तयतीत्यदः ॥ १३६ ॥ (२२१) मार्गसंस्कारगत्योः स्याद्वाजयत्येतदर्थयोः । (२२२) आपने मारणादौ च ज्ञपयत्येतदीरितम् ॥ १३७ ॥ (२२३) छेदने पूरणे चापि वर्धयत्येतदर्थयोः । (२२४) संश्लेषणे च ग्रहणे पदं स्पाशयते भवेत् ।। १३८ ।। (२२५) चेतनायां वेदयते तथाऽऽख्याने विवासने । (२२६) निकारे चाप्युपस्कारे यातयत्येतदीरितम् ॥ १३९ ।। (२२७) निर्यातयति वरस्य शुद्धौ न्यासार्पणे हतौ । (२२८) छेदने स्नेहने चापि हरणे वासयत्यदः ।। १४० ॥ (२२९) सम्पर्चने मोहने च रेचयत्यपि रेचति । (२३०) श्रद्धायां चोपकरणे तानयत्युपतापने ॥ १४१ ॥ (२३१) शौचालङ्कारयोर्जियति मार्जति चेरितम् । (२१२) लवने क्षालने चार्थे स्यात्पल्पूलयतत्यिदः ॥ १४२ ॥ * "रछेदे च कुल्ने" इति पाठान्तरम् ॥

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३ । (२३३) वर्णक्रियायां विस्तारे गुणोक्तौ वर्णयत्यदः । इति चुरादिगणः। अथ नामधातवः। (२३४) ऋतीयते घिग्घृणयोः (२३५) पूजावृद्धयोमहीयते ॥१४३॥ (२३६) भोजने तनिहत्तौ च पदं व्रतयतीत्यदः । इति नामधातवः। अथ कण्ड्वादयः। (२३७) रोषे च * वैमनस्ये च मन्तूयति पदं विदुः ॥ १४४ ॥ (२३८) माधुर्यपूजयोचल्यूपति (२३९) स्यात्तु हृणीयते । रोषमन्दाक्षयोः (२४०) स्वप्ने धौत् लव्यति लाव्यति १४५ इति कण्ड्वादयः। इति नानार्थवर्गः ॥ ३॥ ४. अथात्मनेपदपरस्मैपदवर्गः ॥ (२) भावे कर्मणि सर्वस्माद्धातोः स्यादात्मनेपदम् । यिस्तथाऽनुदात्तेङ्गयो भूयतेऽप्यायतेऽयते ॥ १४६ ॥ (२) क्रियाव्यतिहतौ तद्वयतिस्ते व्यतिषिश्चते । (३) शब्दार्थहसावहहगतिहिंसार्थकान तत् ॥ १४७ ॥ व्यतिभ्यां जल्पति हसत्येति हन्तीत्यमूर्दिशः। नात्र सम्भवहन्ते सम्पहरन्ते निषेधनम् ॥ १४८ ॥ (४) परस्परेतरान्योन्योपपदानात्मनेपदम् । अन्योन्यस्य व्यनिलुनन्त्येषा दिङ् (५) निपराद्विशेः ।। १४९ ।। * "वे मत्सरे" इति पाठान्तरम् ॥

·४८ आख्यातचन्द्रिकायाम्- १ (६) परिव्यवेभ्यः क्रीणाते(७)जयतेविपरापरात् । (८) आङो दागो विकासस्वास्यप्रसारणयोर्न हि ॥ १५० ॥ (९) गमेः क्षमायां णेराङि नुपृच्छयोः (१०) क्रीडनेरनोः । पर्याझ्याश्च (११)समोऽकूने(१२)र्जिज्ञामायां शके: सनः १५१ (१३) अपस्किरो(१४)ऽथो * हरतगतिताच्छील्य (१५) आशिषि । नाथ: (१६) शपेस्तु शपय : स्थो निर्णीतो प्रकाशने १५२ प्रतिज्ञायामावसविप्रा(6) ध्वंचष्टने । (१९) + देवा सङ्गनिकृतिमैत्री पाशः तृके ॥ १५३ ॥ धात्वर्थे मन्त्रकरणे सके के पूर्वकात् । वा लिप्सायां(२० म. अशी उगम्यूच्छिस्पृश्रुवेत्तितः॥१५४॥ दृशोर्ने श्वाकर्मके प२२ आयूर्वाभ्यां यमेहनः । (२२) उद्विभ्यां तपतेः स्वाङ्गकमरेभ्योऽप्य(२३)थास्यतेः ॥ १.५५ ।। कहश्च सोपसगोवा (१४) हो निसंव्युपपूर्वकात् । (२५) आङस्तु स्पर्धने (२६) भूचनावक्षेपणसेवने ॥ १५६ ॥ प्रतियत्ने प्रकथनोपयोग साधने कृतः (२७) अधेः प्रसहले (२८ वेस्तु शब्दकर्मण्यकर्मकात् ॥ १५७ ॥ (२९) पूजाचाशकृतिज्ञान सञ्जनेषु मृतौ व्यये । नीलो वेगणने ३०) कर्तृस्थिते चामुकर्मणि ॥ १५८ ॥ (३१) वृत्य साहस्फास तासु क्रम(३२)स्तद्वत्परोपयोः । (३३) ज्योतिरुद्गम स्यालो (३४) वेः पादविहृतार्थकात् ॥ १५९ ॥ (३५) आरम्भणार्थे प्रोपाभ्यां (३६) विभाषाऽनुपमर्गकात् । (३७) अपनवेऽकर्षकाच्च ज्ञो(३८)ऽनाध्याने प्रतेः समः ॥ १६० ॥ .. * "हरतेर्गतिकौटिल्य" इति पाठान्तरम् ॥ + "देवासिङ्गकरणमैत्रीषु" इति पाठान्तरम् ॥

·तृतीयकाण्डे आत्मनेपदपरस्मैपदवर्गः ।। (३९) यत्नोपसान्त्वनज्ञानासनेषूपनिमन्त्रणे । विमतौ चापि वदतेः (४०) समनुभ्यां त्वकर्मकात् ॥१६॥ (४१) व्यक्तवाचां सहोक्तौ च (४२) विमलापे विभाषया ॥१६२॥ (४३) सजेः श्रद्धावति श्यंश्च यथा मालां हि सृज्यते । (४४) ग्रोऽवात् (४५) समः प्रतिज्ञाने(४६)चरेरुदि सकर्मकात् १६३।। (४७) समस्तृतीयायुक्तात् (४८) स्वीकरणे तूपयच्छते । (५९) तृतीयाचेच्चतुर्येर्थे दाणः (५०) शिति शदे(५१)ङः १६४ लुलिङोश्च (५२) कृषि प्राग्वदामो यस्तु प्रयुज्यते । (५३) ॐ सनो ज्ञाश्रुस्मृशिभ्यो नानोज्ञ आझतेः श्रुवः ॥ १६५ ॥ (५४) अयज्ञपात्रेषु युजेरजायन्तोपसर्गतः । (५५) समः क्षणाते(५६)रनवने भुजेरपि च (५७) गेरणौ ॥१६६ ।। यत्कर्म णौ स कर्ता चेद्भवेदाध्यानवर्जिते । यथाऽऽरोहयते हस्ती स्वयं दर्शयते नृपः ॥ १६७ ॥ (५८) भीस्म्योः प्रयोजकाद्भीतिस्मययो(५९)वश्वतेधः । प्रलम्भने (६०) लियः पूजान्यक्कृत्योर्वश्चनेऽपि च ॥१६८॥ (६१) मिथ्याशब्दोषपदतः पौनःपुन्ये कृमो णिचः । (६२) फले च कभिमाये स्वरितेतो जितो णिचः ॥ १६९ ।। पचते कुरुते स्नान कटं कारयते यथा । चुरादेरपि लक्षेयः स्वरितेत्त्वमनार्षकम् ।। १७० ॥ (६३) अपाद्वदः (६४) समाद्भयो यमेरग्रन्थगोचरे । (६५) ज्ञश्चोपसर्गरहिताच्छन्दान्तरगतौ तु वा ॥ १७१ ।। णिजथै च यजेनित्यं सामान्योक्तौ न तत् स्मृनम् । यथा धरित्री दुदुहुः (६६) कृत्रोऽप्यनुपरापरात् ॥ १७२ ।। "सनश्च स्मृशिभ्यामननोझै रामतेः" दशिभ्यां च नानोझेना ७ ·८० आख्यातचन्द्रिकायाम्--- (६७) क्षिपोऽभिप्रत्यतिभ्यः (६८) प्रादहे(६९)मंपिवहोः परेः । (७०)व्यापारिभ्यो रम(७१) * उपा(७२)द्विभाषा चेदकपैकः१७३ (७३) आहारचलनार्थी ये गण्यन्ते ये त्वकर्मकाः । चित्तवकर्तृकास्तद्वत्तोषयत्येष पार्थिवम् ॥ १७४ ॥ (७४) प्रद्रुसुरुबुधजनयुधेङ्नशिभ्यश्च णिचो यतः । (७५) न पादम्याङघमाङयसपरिमुचिवद्वसः ।। १७५ ।। नृतिपिबतिभ्यश्च (७६) क्यपन्तात्तु विभाषया । (७७)युतादेर्लङि (७८) वृद्भ्यः स्यसनो(७६)लुटि च कल्पतेः ॥१७॥ परस्मैपद(८०)मन्यस्मात्तथा शिष्टमयोगतः ॥ १७७ ।। इत्यात्मनेपदपरस्मैपदवर्गः ॥ ४ ॥ इति तृतीयकाण्डः। : इति भट्टपल्लविरचिताऽऽख्यातचन्द्रिका समाप्ता ।। * "उपात्" इति योगविभागो 'विभाषे'त्यनेन 'उप'मात्रस्यैव सम्बन्धार्थस्तेन 'उप' पूर्वकादेव रमेरकर्मकात् विभाषा परस्मैपदं न तु व्यापरिभ्योऽपि । एतच 'व्याङ्- परिभ्यो रमः" "उपाच्च" "विभाषाऽकर्मकात्" (पा० सू० ११३१८३-८५) इति पाणिनियोगविभागपर्यालोचनपुरःसरमेवेति बोध्यम् ॥

·--- आख्यातचन्द्रिकायाः पर्याय-सूची। 56086000000 काण्डाङ्काः वर्गाः पर्यायाङ्कः काण्डाङ्काः वर्गाडा पर्यायोडाः काण्डाङ्का: वर्गाडा: पर्यायाङ्काः पर्यायाः पर्यायाः पर्यायाः अटाट्यते २१३१३५ | अधिरोहति २।३।२७ अंहते २।३।३२ ३।२।१७ अधिवसति २१३१२७ अकति अति २।३।३५ २३.५६ अधिशेते २।३।२७ अक्षति अट्टते ३३.३१ अधीते २१३१६१ १४.२ अट्टयति २३.१० अध्यक्षयति ३।११६ श२।१६ २१३।१५ अध्यक्षीकरोति २०१६ ३३.८९ अडति अक्षणोति २.१३।६३ अध्यवस्यति २।३।६१ श।१४ अड्डति २॥३१५७ अध्यापयति ३.३.८९ अणति ११।३ अगति १३९।१ अध्यास्ते ३।३।३५ २॥३२२७ अण्ठते अघयति ३।३।३२ अध्येति २।९।१९ १३२।१९ अतति अङ्कपालयति २११४४ २।३।३९ ३।३।१५० अङ्गति अतिक्रामति २।३१३२ २१३०५५ अनक्ति ३१३१२०० अङ्गीकरोति २०२८ अतिक्राम्यति २।३।५५ अनिति शश अङ्गीकुरुते अतिचरति २।३।५६ अनुकम्पते १३।१४ अवते अतिदधाति २१४/२८ अनुकरोति अजति अतिधत्ते २॥३॥३२ अनुकुरुते २६१११९ अतिशेते ३।३।३२ २।३।६९ अतिसन्दधाति अनुक्रीडते अञ्चति २११७ १२२ अतिसन्धत्ते ११३।१० अनुक्रोशति ११३।१४ २॥३॥३२ अनुगृणाति अतिसृर्जात श४२४ २१४१३१ २।२।११ अनुगृह्णाति अत्ति ३।३।३१ २।१२६ १३.१४ अनुगृहीते अञ्चति अधःकरोति अञ्चते २॥२॥६ १।३।३० अनुतपति ११३१६ अधाकुरुते अञ्चते अनुतिष्ठति २।११४ २।३।३२ अधिकुरुते १३.९ ३।३।३० श४।३९ अञ्चयति २।२।६ ३।३।२०२ अनुनयते २१३२७ अनुपालयति २।३।१८ अटति २।३।२७ | अनुभवति श२।१६ २।३।३२ १ " - २६३६६८ { अनुनयति " २१३।६९ अधिकामति २।३।३२ अधितिष्ठति ·श्राख्यातचन्द्रिकायाः २।३।६१ १ २।२।६ आहते " -- -~ २।४।१० आह्वयति " २१३८३ इच्छति { आदिशति पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का... आचामति २।१।२४ आमुशति १३२।३२ आसीदति २॥३॥६९ २।२४ आवेडयति १४ा आसेधति २०३।२७ आचिनोति आयच्छति आस्कन्दति शदा११ आचिनुते २।३।६७ आस्तिनुते आयच्छते २३ आज्ञापयति आस्त २।३।९ ११०४ आयतते २१३६ आञ्छति २।३१६७ २१११३६ आरमति ११।१७ आस्फालयति आतङ्कति शश६ २१३१७७ आराधयति २३३ आस्वादयति आतञ्चति २१४४० १॥२॥३३ आतनोति १४॥२८ २१३१७७ आतालीकरोति आराधनोति २१२१६ आहन्ति २।२४ २।३१८३ आरोहति २१३१२७ आहरति आतालीकुरुते २१४४४ आतिष्ठते आरोहयते (हस्ती)३।१६७ । आहरते १२।२७ आदधाति आकरोति आह्लादते १०२२ २।१।२ अधत्ते आदीकुरुते १४.३० आदयति आलपति ११४१ आह्वस्यति ३१२१२४ २।२।२० आदयते आलभते श२१३२ । इति २।३।३२ । आदिशते २॥३९ आलम्बयति १॥३२१ २।४।४१ । इन्दति २१३२१ आद्रियते २॥२७ आलिङ्गति २१११४४ इन्धे २।४।४७ आध्यायति १।२।२० आलोकते १२।२९ इन्वति २।३।६१ आनन्दति श३६ / आलोकयति शरा२९ इति २।३।३२ आनयति आवजेति २।३।४ इति २।४।४४ ३३१९९२ आनयते आवहति इष्यति २।३।३२,६३ आनुते २।११२ श९।१२ आवहते आपयति २।३.१६ आविरस्ति ११२११ श२१२१, २९ आपूर्यते ११३८ आविर्भवति १२।१ १।४।३५ आपृच्छते १।४।३४ आविष्करोति इखति ११४२९ २।३।३२ आप्यायते श१२८ आवृणोति २।३1३२ आप्याययति २।२।२१ २२८ ३।३।२६ आप्रयते इ ११३१ १२४१८ आप्लवते ३।३।१४५ १।३११ आमनति १४२ ईप्सति शा२५ १२३३१ आमन्त्रयते १।२।२७ ईयते २।३।३२ आमयति आश्यायते २१११५१ २१४६९ इरति २।३।१२ २२३८५ आश्लिष्यति २।११४४ इस्यति २१३/१२ आमुञ्चति आश्चसिति २१११३ ११३१५ आमुञ्चते आसजति २१४४१ रत { आवा { आवृणुते " २।३।५४ आशंसते २।२।२ आशास्ते " २।२।१०/ आशृणोति " १।२।१२ ईयति .

·पर्यायसुची। पर्यायाः al ईष्यति ईषति " ईषते ईहते का.व.प. पर्यायाः ३।३।१४४ उत्तरति १२३६ उत्तरयति २।४।१३ उसिष्ठति २।३।८३ उचिष्ठते ३३.८३ उत्तेजयति २।३।१ उत्पद्यते २५ उत्पश्यति उत्पादयति २१११० उत्पादयति २१३१५६ उत्पुंसयति १।६।१३ उत्प्रेक्षते २।४।१३ उत्सहति २१४१३ उत्सहते २१४३६ उत्सादयति उत्सारयति २।३।३० उत्सीदति उत्सृजति २१३८८ ३३.८८ उत्सृज्यते २।३।४८ Sta २१३१८३ उदञ्चते २१२३९, उदनिति १४१३ उदन्यति १२।२० । उदयति श२।२० उदयते श२।२० उदास्ते उदीक्षते २।३।६९ उदीयते १४४३ उदीरयति उदेति उक्षति उच्चरते उच्चर्चति उच्चिनुते उचिनोति उच्यति उच्छ्रयति उच्छ्रयते उज्जटयति उज्जहाति उज्जिहीते उज्जासयति उज्झति उञ्छति उत्कण्ठति उत्कण्ठते उत्कण्ठयति उत्कर्षयति उत्क्षिपति उत्क्षिपते उत्क्षिप्यति उत्कुरुते उत्खनति उत्खनते उत्तंसति उत्तन्नाति उत्तनोति उत्तम्भयति { का.व.प. | पर्यायाः का.व.प. २।४।४३ उद्यच्छति । उद्यच्छते २।३१६३ १।४।३६ उद्यति ११३।११ २१११३७ उद्यु १।३।३ २०१५ २१३१६३ २११०४ उद्वति २०१८ १२१२ उदहति श२।९ २०४२ उद्वहत २।३।८८ उद्वाति ११।२८ २१११३ | उद्वायति ११११८ २।४।२५ उद्विजते ११३८ १२।९ उनत्ति २।४।१० २३३ उन्नमति २।३।४८ १।३३ / उन्नयते २।४।४३ २००८ उन्माद्यति २१३१८३ २।४।२६ उन्मनायते ११।२० २०१८ उन्माति ११३।२० २१११३९ उन्मीलति शा २।१३९ उन्मूलयति २।३।८३, ८८ उपक्रमते २।१०२, ५३ २१३१४८ उपक्रम्यते २।११ १।११५१ उपक्रोशति उपक्रोशते १।४।१४ २।१२३ उपगृहति २।३१४८ उपगूहते २।११४४ उपच्छन्दयति २।२।२९ १।४।३९ उपजपति ११।१५ २।३।२४ उपजानाति २०३१४८ २११११ उपतिष्ठति १०४१ २॥३१४८ उपतिष्ठते ३।३।१३८ २१३१४८ उपतिष्ठते वारा २।४।४६ २१११३१ २।४।२७ २१२१ उपभुते २।१।२६,५० १२।१६ उपभृजति २१४१४९ श४।३९ ३१४॥४८ २१४।४३ ; उद्गच्छति १४०४० उद्गारयते २।३।६३ उपदेग्धि २।१।३१ उपनिदधाति २।३१८६ उद्विारयति उद्गिलति २२१११२ उद्धातयति २।४।४३ / उद्दिशति २।४।४३ उद्धन्ति २१४१४३ उद्भवति ११३३१९ उपमन्त्रयते २११२ / उपयच्छते ·६ प्राख्यातचन्द्रिकायाः २।१२१४ एति २१०१३ / एधते का.व.प. २।३।३२ ११११८ २।३।१२ २११७ ११३३ १३।३२ {पमा " ३१३१२२ २१३१७१ ३१५ ६४.३८ २४१४३ २।९।८ २१३२८४ पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. | पर्यायाः उपयच्छति उल्लसति २२११४२ उपयच्छते उल्लापति उपयुते १५४२ उल्लापयते ११३।११ एलयति उपरमति २११५३ एलायति उपरमति उनयति एपत २.११३९ उपरमते ११११११७ ऊयते २१५१ २१२।३० ऊररीकरोति श्रो उपलभते १।२।२ ऊररीकुरुते ११।२८ ओखयति उपलिम्पति [, २।४।४६ ३।३१२०४ / ओजायते उपलिम्पते ऊरीकरोति उपवदेते ११२१२८ ऊरीकुरुते १२४३९ ओणति उपवसति २।२।२६ [ ३१३।२०४ ओलण्डयति उपविशति ऊर्जयति २११३६ १११६ ओषति उपवीणयति ११९१२३ ३।३।२१६ ओहति उपशाम्यति २१२।३० ऊगोति ऊणुते २।४।२८ उपश्लोकयति ११४१२१ ऊदते कंसातयति उपसेवते २।२।१० ३३.९ अभिवति ककते उपसगृह्णाति २१३१५ । २।१०३७ काखति ऊर्वति २।२।२ ऊषति उपस्कुरुते २१४१५ २२३८५ ऊहते कङ्कते ३१३।२०५ १।२४९ कचत उपस्पृशति २।२४ ऋ उपहन्ति काम्यति ३१३:४१ ३।२।२ उपाजेकरोति ऋचति २।३७९ १।४।१८ उपालभते अच्छति १।४।१६ श२॥२४ कटति उपालोचते २९ उपालोचयते ११२।९ ३।३।१२८ कति उपास्ते ३२२१२ कगति उपेक्षते २।४।४९ उभति कण्डते २।३।३२ उम्भति कण्डयति ११३१४,२३ उररीकरोति ( कण्डूयति ३।३।२३४ उरीकुरुते शश२८ ऋनीति ११११८ कण्डूयते [, ३।३।२०४ मध्यति कत्थते १२१८ उरसिकरोति १२।३ कथयति उरसिकुरुते १॥२॥३ एजति २१३७६ कनति उलण्डयति २१४।४३ एजते २०१४ उल्लङयति २१३१५५ : एठते २।३१८५ कन्दति ३१२१४४ ११३१२ २११११६ शा१६ ३१३२ उपसड्गृहीते २१३८ कति २०१४ २१९/१६ ३।३।२५ ३१३१४१ २॥३॥३२, ६० कठति ११३११९ हावा? २।२१८ ऋच्यति २।२९ अते २।२।२१ ऋणोति २१२।२१ ऋतीयते २१४।१४ । ३१२।१४ १।४।१९ ११४१ २११११४ " ११३१७ ·पर्यायसूची। का.व.प. | पर्यायाः पर्याय कन्दति कन्दते कबते कम्पते " कम्पयति करुणायते कराति कुरुते कर्दति कर्वति कर्षति कलते २१३१२० ११४२० कुटति २१३१७६ कुट्टयति ३।३।९९ कुडति २।३१७२ कुगति १।३।१४ | कुणयति कुण्डते २११२ कुण्डयति ११।१८ | कुत्सयते का.व.प. | पर्यायाः का.व.प. २।३।२२ कृपायते २।३।१४ ३।३।३३ / कृश्यति १२१०१३ २।३।२२ कृषति २।४१ ३।३।२१६ कृषते २।४।१ ३३।१९४ केतयति २।२।१७ ३।३।१८५ केपते २।३।७३ २१२।१७ केलति २११७ १९९८ केलायति २।०१७ २०३२ केवालीकरोति १४।१४ केवालीकुरुते २।३१८३ २।३१८५ केवासीकरोति २३८२ १२३।१९ कुथ्नाति २४६ कुन्थति २।३।८३ { वासाकुरुते २१४॥२२ ३।३।११ कोकते " १।४।७ श३।१३ कोचति " कलयति कलहायते कल्पते २११११७ कोजति २।४।२८ कोलति शा१ कल्लते कवते कवति कष्टायते रा४।२८ । कौति १२१६ नयति ३।४।६२ क्नूयते ३॥३११ | कुन्द्रयति २।४।२२ | कुप्यति २॥३१७८ | कुमारयति शरा कुम्बति २।३।६२ | कुम्बयति कुरति २५०१ कुरुते २४२० कुषुभ्यति कुस्मयति कुस्मयते ३।३।१४३ कुहयते कृजति कूटयति १।३।१ कुणयति २०४६ कृणयते २।९।१९ ३१२१८ २१११३८ ११वा ३१३२९,१०७ शदा१० ३१३११०३ १।२।१ ३।३।१६४ ११११ ३१३६६ २।३।२२ २१३१८३ २।३।२० १२३३१७ ३।३।१६ २।३।२० १।३।१४ १२१८ ११३३ ३।३।६३ १११८ कस्ते काञ्चति । कालते कामयते २।९।१६ २।३।१२ क्मरति २।१२२ ऋथति २१३१७१ | क्रदते ११५१ क्रन्दति २०५८ ११।१० क्रन्दते १४।२७ क्रपते २।१।१७ क्रमते २॥४॥२८ ११३।२२ २॥३॥६४ क्रम्यते २।३।८३ ११ ११५.१ कूदते कायति कारयते कालयति कासते ३।४।६२ कूलति २।३।१२ कृच्छ्रायते १०९।१६ कृणति ३३३८७ कृगाति कृणोति २।१२४१ । कृणुते कृणोति कृन्तति ३।३।१९१ किलति कोटयति कोतयति कोलति २१३१८३ क्राथयति ३।३।६३ २।३1८३ २।३।३२ २११११५ श४१ १९।१६ ३१३१७९ कामति २११९ क्रीडति ·आख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः क्रीणाति क्रीणीते कुञ्चति का.ब.प. पर्यायाः ११३।९ : खदति १।१।१९ खनति का.व.प. . पर्यायाः २१४११८ क्षाम्यति २।४।१८ क्षार्यात २१३१२२ क्षिणाति ३३३३३३ क्षिणोति २०१२ क्षिणोति ११३।१३ २१३१८३ खर्जति खति १।३.१२ खर्वति २१३१८३ . खलति का.व.प. ३।३।१४ श४१ ३३३३३५ २१११२९ ११३२१९ २॥४॥१२ ३१३/७४ क्रुति क्रुध्यति क्षिणुते क्रोडीकरोति क्रोडीकुरुते क्रोशति २।११४४ : क्षिपति क्षिपते खवते १२४१४ खादति २।३।१२ खाति १३।१७ । " कृति १।४।१४ खिद्यते २।३।१२ । खिम्ते १।११४ खिन्दति ३३।१९५ खुरति १११ खुर्द क्लन्दति " २।१।२६ २१४८ १३३२१ १।३।२१ ११३२१ ३।३।१८८ ११११७ २१३७४ २१३१८५ २।१।१० ११११७ २।३।१३ श६।१० २३.४१ १३.१९ २१३१८६ २१११२५ खेटति खेदयति खेलति २१३१३१ २।३।८६ खेलायति खेवते २।३।३१ . खोजति २१४१ खोरति क्लामति क्लाम्यति विधति क्विन्दति क्लिन्दते क्लिश्नाति क्लिश्यते क्लीबते क्लीबायते क्लेवते क्लेशयति क्वणति कथ्यते क्षमते क्षायति (क्षणोति ३।३।१०६ क्षिपति २।३।८३ क्षिप्यति २।३।२० क्षियति ११३।१७ ३३३३१६ क्षीजति २३।२१ क्षीबते १।३।२१ । क्षुणत्ति २।४।१० शुध्यति १।३।१७ शुन्ते ११३।१७ क्षुम्नाति २१३८५ क्षुभ्यति १।३।२२ । क्षुरति २३२१ क्षेणोति २१३१२१ क्षिणुते २२३३१३ क्षोभते २१३१८५ क्षौति शा क्ष्णौति २॥४॥४८ क्ष्मापयति ३।३।९७ क्ष्मायते शशा क्ष्मीलति २३२८३ विद्यति २१३८७ वेदते ११३९ २१३१६२ खजति २३३१ खाति २१४॥३६ खटति ११३९ । खदति २ २३८३ गच्छति २।३।३१ गजति १०५।१५ २११४ गइति २।३१७२ गणयति २।३।७६ गदति ११।१० गदयति ३।३।१७६ गन्धयते ३।३।९४ गमयति गरति २१३१७३ गर्जति २।३।४१ गर्जयति श३१ गधंयति २१४१८ गर्वति २।३।३२ ११५१ ३।३३७ २१४।१० २१४१२२ ११४१ शना१० २।३१८४ १४२ २।४।१० ११२६१,१० शक्षा ११३।११ क्षपति क्षमते क्षम्पयति क्षरति क्षामयति ·पर्यायसूची। पर्यायाः गर्वयते गर्हते गलति " का.व.प. २।३।४७ २१११३८ १९०६ ३।३।१८९ २।३१४७ १।३।२४ २।३१४७ ३।३।१६८ १।३।१४ " { २।१।१४ गल्हति गल्हते गवते गयेषयति गाते गाधते गायति गालोडयति गाहते गिरति गिलति गुजति गुञ्जति गुणयति का.व.प. पर्यायाः घुणति २॥३॥२१२ धुण्णते २१३१७६ घुरति २।३।१३ २।४।२८ घूर्णति २॥३॥२ घूर्णते २।४।४६ ३६ घृयते १।४।२६ घृणायते ११४२६ घृणोति २।३।२२ घृणुते १।४।२६ / घृण्णते घोटते २।९।१६ घोणते २।१२७ घोषति २।२।१७ घोषयति २।९।१० २॥३८५ २॥१॥२७ स्वते ३।११३८ २।३१८५ चकति १।३।२१ चकते २।३१३२ चकास्ति १।३।२१ २।११३८ ११३२७ २।३।४७ १।४।२९ १।१।१ १।४।२९ का.व.प । पर्यायाः १३।१९ । गृहीति श४।१४ । गृहीते गेपते २।११३८ गेवते २॥३१५१ गोपति ३२३१७० गोपायति १।४।१४ गोमयति १।४।१४ गोष्टते १९६१ ग्रथ्नाति २१४१३१ ग्रन्थति २।३।३२ ३.३२ ग्रन्थते ग्रन्थयाति १९।२२ ग्रन्थयति ३।२।२४ । २॥३॥७३ ग्रन्धयते २॥१॥२७ असते २१२७ ग्रामयति १९०१ ग्रोचति ११५१ ग्लपयति १।४।५ ग्लसते २।४।२४ २१३२ रलापयति २।३।६४ ग्लायति ११३।१३ ग्लुञ्चति २३३२६४ ग्लेपते २१३२१९ १।४।२६ ग्लेवते श४।२६ ग्लोचयति २११६ घ २।३।६३,८३ ३।३।१६७ घधति १११११ घटते १।४।१ ११३२ २३२३८ घरति घवते १२२२ घसति " १११११ " गुण्डति गुण्डयति गुधनाति गुध्यति गुष्यति गुफति गुम्फति गुवति २।११३४ ३।१११८ २।१।१४ २०३२३५ २।२।११ ११३११३ २।३१७६ चञ्चूयते २।९।१० २१४।३० गूर्यते २१४॥३० ३३३३५१ चति २।३।१३ चण्डते चतति चतते २।११६ चदति चदते २।३।३२ चन्दति २॥३॥२९ पति २।४।१० चमति श९१ चरण्यति २०२६ | चरति २१११३८ २।१६ १ गृति गृणाति गृध्यति गृहयते गृह्णाति गृहीते " ३।३।१२ ११४॥३९ २।११२६ २।३।३२ २।१।२६ २।३.३२,५० [" २।११३८ / घिण्णते ·१० श्राख्यातचन्द्रिकायां का.ब.प. पर्यायाः ३१३१७७ चुण्डते २।३१५० चुम्बति चुम्बयति का.व.. २.दाद श२।३३ ३।३।१९७ ३।३।१९५ २०६५ २१६ा २१९१६ चूयेते चूपति चूषयति " २।१।२६ चूतति का.व.प. पर्यायाः १२॥१३ छुटति २।११४८ छुपति २।२।८३ णत्ति २।९।१० कृन्त २।११८ छेदयति २१५८ छोटयति २।११२४ व्यति २।२।१८ २।३।८३ ३१३११८६ जसति ३।२।१५ जक्षिति १।४।१८ १।२।२ जङ्गम्यते शरा२ २११९ जजति २१३।२९ जजन्ति २११२५ जाति १।३।२१ जापति २१३३७ जाति २११११० जाप्यत २१३५१ जअभ्यते जात जनयति २।३।३२ जपति " पर्यायाः चरति चरते ( रथेन) २६३१५० चर्चति ११४२ चुरण्यति २११४१० चुति ३१३१९२ चर्चयति १२४२ २।११० चति चलति २१३२९ ३१३९९ चक्रीयत चलयति २।३२ चेडयात चपति चतति चपते २११३६ चेतयते चेलति १।२।२९ ३३३३१४६ चायति चेष्टते ३।३।११७ चिकित्सति चोपति २।१श६३ चिकेति १२।२ चिकेति चोरयति १।२।२ च्यवते विसकरोति ११३ चित्तेकुरुते श२।३ चित्रीयते २१३१७० छङ्गायति चिनोति २॥४॥३१ छन्दति छन्दते चिन्तयति ११२।१८ छमति चिरिणोति ११३१२ छर्दते २॥४॥४२ छर्दयति चीस्करोति छलयति चीत्कुरुते १११/२० छपति चीवति चीवते श६३८ छादयति चीवति ३।३।११२ छिचते चुच्यति चुटति छिनति हति २१११८ छिन्ते " २१३२ २११११६, २६ ३।३११५१ २।३.३५ ३।२।१८ २३१७८ २॥१॥२२ २१३१७८ २।२।२५ २१२/२० २।२।२५ ११३२५ ३।११६ २।२१२४ ३.३१५४ चिनुते चिकृति उपते २॥४॥२८ } जमति २।१२६ जम्भते २।४।४७ जम्भयति २।४।४७ जयति १३।११ जरति २१३३८३ जर्जति जर्हति २।४।२८ जलपति २१९१६ जवति जहाति जागति १।३।२५ २१३१८७ १३१६८,९. ३१३८० ११।११ ३१३१९२ २।५।११ ११४१ २।३।३३ २२११३९ २१४६२ छिद्रयति - ·का.व.प. २।२।२७ ३।२।१३ २।२।२७ २१३१ २१३१६८ ३१३१३० २४१५ श४१५ " २०१६ २।१।१६ / तर्पति " २।१२६ । पर्यायसुची। पर्यायाः का.ब.प. पर्याया: का.व.ए. पर्यायाः जानाति २२।२ ज्वलति २११४ तपस्यति जानीते १०२।२ ज्वलयति २।४।४७ जायति शश१५ ज्वालयति २॥४॥४७ तप्यते जायते १००२ भ जारयति १।१।११ अटति ३।१६ तरति जासयति २१३१७७ झमति २।११२६ जिघत्सति २२११२५ । झपति तर्जयति जिति २।१।१४ झषते २१११३८ तर्जयते ३।३।१५७ ३।३।१२० तर्णाति जिवांसति ११३१२ झीर्यात १०१।११ तणुते जिघ्रति ११२।३२ ट तर्दति जिनाति २१११ टयति जिन्वति २१२।१६ टङ्करोति तवोति जिरिणोति १।३।१२ टकुरुते ११६४२० जिहीते २।३।३२ टलति २१३१२० तस्यति जिहति ११३७ टोकते जीयति श१११ टवलति जीवति शश तापयति जुगुप्सते १।३।२३ डयते ताम्यति २।३।३४ १।४।१४ डिपति २१३०१२ जुङ्गति २१११४० डिप्यति तायते २।३।१२ जुटति २०६।१६ डीयते तिकोति २॥३॥३४ अषते २।३।१३ उपयति तिनोति २।३११२ तितिक्षते ३।३।१८२ डोलयति २।३।७२ तिम्यति जुहोति २।२।१५ त तित्यति ३।३।१६५ तकति २।१।१६ जूर्यते (तिरस्करोति श११११ तक्षति २।९।३ ३।३।१६० तक्ष्णोति तिरस्कुक्ते २।९।३ [. तृणाति २१११ तति २।३।३० तिरोदधाति जम्भते २३.२५ तण्डते २।३१७७ जेमति तिरोध १।४।२७ जेषति २।४।१० तनयति तिष्ठति २।९।३ जहते ११३३ तनूकरोति जोतते २११११४ तनूकुरुते २०६३ तिष्ठते ज्ञपपति १२३.२२ ज्ञीप्सति जयति २३२६८ २।३।३२ ताडयति २।३।२० वानयति २।३।८३ २१२।१६ १११८ ३३३।११४ शश१५ १२॥३॥७७ ३।३।२३० २१६१८ ११३२१ ३१३१७४ ३।३।६८ २।३.१७ २।३९७ ११३९ २।४।१० २।४।२८ " १।३।१० २१४/२८ २।४।२८ १२११४ २१११३७ ११४२१ ३।३।१३७ ११११८ ३।३।२२२ तन्तस्यति शा३३ तपति २१३११,८५ तीवति २।१०८ अति " ·१२ श्राख्यातचन्द्रिकायाः स्वपति ११११४ २।३।१९ तेमयति २१३१४० २१४१२८ १३.८३ पर्याया: तुञ्जयति तुणति तुतोति तुदति तुदते तुपति तुफति तुम्नाति तुभ्यति तुम्पति तुम्फति तुम्बति तुम्बयति तुरण्यति सुष्यति २।३।८३ थूर्वति द २१११३० २१३२६ शा? ३१३१८४ ३३ ग११ 31316 २१११३९ ददत " तूणयति तूर्यते २१२।११ " का.ब.प. पर्यायाः का.व.प. : पर्यायाः ३।३।२१८ तेफ्ते २४४३५ त्वरत २/३१२२ ३.३१५० वेव २।४।१० तेवते १।३।१७ तसरति २।३।८५ तोजति २।३।८३ २।३।८३ तोपति २।३।८३ थुइति २।३।८३ तोफति २॥३.८३ तोभते २०३८३ २१३१८३ तोषयति ३१४७३ दंशयति २।३।८३ तोसति ११।१ दंशयत २१३१८३ तोहति २१३१८४ दक्षत २।३१८४ तौति १११८ २॥३१८४ ३१३॥१६४ दण्डयति २।३।१९ त्यजति १।३।६ ते २१३३२ २।२।२१ वन्दति दिदाति २।३।३३ प्रपते दत्त ३।३।१६६ त्रसति ११३८ दधते २।३1८३ / त्रस्यति ११३८ । दधाति २।५।१४ त्रायते २१३१२ ११३६ त्रासयति २३.८ २।३।८३ म्रिगुणाकरोति २१४१४ ३३.१९८ शुटति २१३८३ व्यति २०५६ २॥३॥८३ त्रुम्पति दन्दशीति २१३२८३ दन्दश्यते म्फति २१३१८३ दन्दष्टि २।१।२६ त्रोटति २१४४ बोटयति ३३३३१९८ रोपति २१३१८३ दम्नोति १३४ प्रोफति २३३१८३ दयते २।१३४ नौकते २१३३२ २११३३४ स्वक्षति २१६३ २।१३३४ स्वङ्गति २१३१३२, ४६ दरति २१११२३ ३१३१२३ दरयति २१३१८३ त्वति २१४१२८ दरिद्वाति २१३२ दति २१२१११ ३।३।१६१ । दधाति तूर्वति तुलति तूषते तृहति तृणत्ति तृणाति तृणेदि तृणोति २१५५ दन्दग्धि १ ते २१२९ शश २११६ दन्दहीति २११५ दन्दसते १५१०१३ " २३ तृतीयाकरोति तृन्ते तृपति तृप्नोति तृप्यति सम्फति तृष्यति तृहति तेजति ११३८ ·१३ का.व.प. २१४१८३ ३.३३१७ २॥४॥३ २।४।३ ११३४ " २।३।८७ २।३.८ ११३१२ ।३।३२ ३१३।१२६ ३।१।२४ बतायाकरोति पर्यायसुची। पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः दर्भयति ११३८ दूयते ११३३२ दूगाति दर्शयते (नृपः ) ३।४।५७ दूर्वति २।३।८३ गुणोते दलति २१२१२ दूधयति १।४।३८ पाते दशति २।११३० हणति २२३८३ द्विगुणाकरोति दस्यति १११११५ हणाति २।१८ हणोति ११३।१२ दाम्यति २।३।३ दृप्यति १।३।१९ दारयति २११७ ३।३।१७३ दाशति हफति २।३१८५ २।२।११ दृभति धक्कयति १।४।२६ दाश्नोति ११३।१२ हम्फति धत्ते २।३।८५ दासति दृहति धनायति २।२।११ २।४।११ दासते देग्धि धन्वतिर २०१० दिग्धे २११११० दोग्धि धमति दिदम्भिवति २।३।२६ । दुग्धे २।४।३४ | धयति दिशति दोलयति २।२।११ धरति २।४१४३ दिशते दोहति २।३।८४ धरते दीक्षते २।२।२३ धति २११५,७ वर्षति ३।३८५ धोतते दीधीते २।१।१४ धर्षयति २।१।१४ द्यौति २।३।६६ धवति ३।३।१५२ द्रढयति धवते २।३७ दीप्यते २।१।१४ दुमति दीयते २।३।३२ धापयति १११११५ द्रवति धापयते दीव्यति २।३।३३ ११४११८ धारयति द्रवते २।३।३२ २०१४, १७ धावति वस्यति २।४।१७ २१२१८ दाखति ३।३।१६२ धावते द्वाघते दुःखयति २।३.८६ २।९।१३ [,, २।५।११ ३।३।२० धिक्षते दुःखाकरोति दाङ्क्षति १२९| धित्सति 1 दुःखाकुरुते २।३३८५ ३।३।८८ धिनोति दुःखायते २११२ धिन्वति ३१२।११ द्वाति २॥३१४३ धिप्सति दुःण्यति १।३।२२ दायति १।३।२६ धियति दुग्धे २१४३३ दावयति २२४५१ धीप्सति दुनोति १२३३२८ धुक्षते २१५।२० गुणति ३।३।१८७ धुनाति २।३।८६ / द्रुति १।३.१२ ।। धुनीते २१३८ २।३।६८ २।३१६८ २।३।७२ २।२।१८ २३.८ २।३।३३ " " २।२।१ " " १।३।२२ दाडते ३।३।१०९ ३३१८२ २१११२३ २।२।१६ २।२।१६ २।३।२६ २०३८ २।३।२५ ३३.८२ २।३।८५ दाहते दुष्यति दूनयति २।३।७२ ·१४ অত্যাবলিফা पयाः धुनोति न का.व.प. पयायो नटति २१३१७२ नदति नन्दति २।३।७२ नभते २।३।७२ नम्नाति धुवति का.व.६. शहा२८ श१२८ ११३१२६ १३.२६ २१११४९ ११२९ धूनयति धनति धनुते धूपायति धूर्यते २१३/७२ नम्यति नमति २।३।८५ २।३।८३ १४१४ " ३१३।१६७ नमस्कुरुते धूर्वति २१४।१० २१४॥२१ १४२६ २।३।८३ नमत्यति २।३।६८ । नयति २१३१३८ २।३।३२ नयते १९११ नयते का.व.प. पयार्याः २११४१५ निजागति श६१ निजेगिल्यते २३.६ निद्राति २१३१४३ निद्रायते २।३।८३ निधुवति २१३१८३ निध्यायति २/२० निन्दति ३।३।१३२ । निन्दते २१२६५ निन्वति २११६ निपुणति निबन्धाति २।३.१६ निवुन्दति शश२ ३१३६४ निबोधते शवा१ निभालयते २१३१५३ निमन्त्रयते २१३१२२ निमयते १९१६ निम्लोचति २।११५ नियुङ्क २१३१ २४ निरस्यति ३.३३ निरस्यते ११३१ निराचष्टे ३३१४ निरिणाति २१३१ २३.८७ निरणदि श९१ निरन्थे { निबुन्दते १।२।२९ वृष्णोति धोरति ध्रक्षति ध्रणति ध्रवति ध्रस्नाति ध्राति ध्राकति " २।४।८ नति २।४।१३ : शा शश२९ २।२।१० २॥४॥१९ ३१५२ २।३।९ ध्राडते ध्रायति नश्यति नसते ३।३।२२ नाति शा५ नाटयति ३३.८८ १११११२ नाथति २।१२३४ २।२।१६ नाथते २१४।१३ नाधते २१४१८ नाशयति ११४।३८ ध्रासयति ध्रियते ध्रुवति ११४३८ २।४।२९ १३१।४ २।३१६६ ३।३।१९६ । नासते ३३३११७ निस्ते धेकते २१४८ निरूपयति - ३।३।३२ निकुते शरा२९ ११।१४ श।१४ ध्वंसयति ध्वजति ध्वक्षति ध्वनति ध्वनयति ध्वति ध्वाति समक्ष १२।३१८७ निकरोति निर्णयति ११३।१० निर्णयत २१३:३२ निक्षति निर्जनेक्ति २११४८ शदा निक्षिपति निगेनिक १शदा१ निक्षिपते २।४।२४ निर्दिशति २१३१२२ निक्षिप्यति २।४।२४ निदिशते शाद निगृहाति निर्धारयति निगृहीते २१३१६६ निभांति २१२१८७ निकै २॥३१३२ निचायति 'विचायति निर्मिमीते ३।३।८८ । " न श।१४ ११२१ २।१३ नक्कयति नक्षति २१३०१ निर्माति ·पर्यायसूची। १५ का.व.प १।४।२९ १।४।२९ ३।३।२२७ निष्टडूयति १४१४ निष्ठीवति ३।२।७ निपते १११३ पणायति निहते १२१२१८ नियते पद्यते १।४।२६ १४२ २।४।१७ श४१८ शरा२ २३५१ २।३।३२ २।३।३२ २१३२३२ २॥४॥१७ १।४।१८ २।३।३२ ११३।२२ २।४।३१ २।३।३२ ३१२१५ ३ ।। १।४।३८ २।३.८० २।३।८० निर्वृणुते पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः निर्यातयति रा४।३२ निष्कुष्णाति २।६।१४ १०२।१४ पञ्चयति निर्वदति २।१।३२ पटपटायति निर्वपति निष्टीव्यति २११४३२ २।२।११ पटपटायते निष्णाति २१४।२१ पटयति निर्वर्णयति १२।२९ निष्पन्नाकरोति पठति निर्वतते निर्वतयति निष्पत्राकुरुते २।५।१५ पणते ३.११३ निष्पद्यते निर्वहति निष्पादयति २।१३ पण्डते शा२१ निकुते ११४॥३७ पतति निर्वाति १४।३० पतयते ११३६ निर्वापयति नीलति ३।११४ ३।३।८३ पथति निर्वायति नीलायते १२१२१८ ३।१४ निविद्यते नीवति ११३२१ १।१८ पनते निविंशति नुदति २।१।१० २।३।१२ पनायति पन्थयति निर्वृणोति नुवति श४१८ पम्पस्थति १२३६ नृणाति २।३।१६ पयति निर्वपति नृत्यति २११५१५ पयते नेदति निर्वपते २।२।१२ पयस्यते नेदते २।३१५९ निशमयति ११२।३० पयायते निशामयते नेदति ३।३।११६ पराकरोति शरा२९ निशाम्यति नेनेक्ति पराक्रमते निशिनोति 1 निशिनुते २११।४ नेषति २।४।१० पराणुदति नेपते निशीशांसति २।३।३२ पराणुदते नौति निशीशांसते २॥५॥४ १।४।१८ न्यक्करोति निश्चिनुते घा२।१४ परापुनीते निश्चिनोति न्यस्यति ११२।१४ पराभवति २।४।२७ निश्यति २।१४ न्यस्यते पराभवते निषीदति २।१।३६ न्युजति २।३।२२ पराभावयति निषीव्यति २।५।२ परामृशति निषेधति परास्यति निषेधते २।३.८७ परिक्रीडते पचति निष्कर्षति २०५।१४ २१४।४८ परिक्रोणीते निष्कुलाकरोति पचते परिक्षिपति ३।४।६२ निष्कुलाकुरुते २।५।१४ पच्यते २॥४॥४८ परिक्षिपते -- १।२।३० मानित ३।३।१६१ पराक्रम्यते । १।४।३८ { २।३।६८ { परापुनाति २।४।१४ २१३१८१ २।३८९ २१३१६८ ११२।९ १।४।३८ २।१।१७ २।३१५ २०४० पंसयति पत २१३२६४ ·प्रख्यातचन्द्रिकायाः १६ शवा पिपत्ति " २ ११११७ २२१२१ २१३२ ३१३११५६ श२३ २११।२४ ११४१४० २३.८६ २११२४ पवा१७ शश २१४११ ३१२२ ३१२॥२,३ १३.८२ पलायते पर्यायाः परिचरति परिचिनोति परिचिनुते परिणमति परिणमते परिणयति परिणयते परिदधाति परिदधाति परिधत्ते परिदेवते परिधत परिभवति परिभाषते परिमृष्यति परिम्लायति परिरभते परिवदति परिवर्तते परिवर्तयति परिवासयति परिविन्दति परिवेविष्टे परिवेष्टि परिवजति परिशिनष्टि परिषीव्यति परिष्करोति " २९ पुनीत २१२११ का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः २।२१८ पर्दते पर्यटति २।३।४७ ११४९ पर वस्यति पर्यवस्यते श१।१७ पिपासति पर्याप्नोत २११६२ पिबति पर्यालोचते १॥२॥१ पिशुनयति पालोचयते २११०४२ १२।९ पक्षिति पति ३।३।४७ पीयते १९ पर्वति २१२.२१ पीलति पति २१४।१० पीवति २।३।२७ २२३१५३ सयति पल्पूलयति ११ पुत्रकाम्यति ११३१७ ३।३।२३२ पुत्रीयति २१९ पवते २१३१४५ पुथ्यति २३।१० १।४।१७ पुनाति । पश्यति ११३९ पाणौकरोति श३।२१ पाणौकुरुते २११०४२ पुन्थति २१११४४ पाति २१३२ ११४।१४ पायति २1818 ११३१२७ पाययति पुष्णाति २१११८ पुष्यति २।९।३ पुष्पति २।११४३ पारयति २।२।१९ २१२११९ पालीकरोति पुते २१३१८३ २१२।३१ पालाकुरुते पूरयति २१११३३ पालयति २१३१२ पूर्वति २।९।२ . पाशयति २१३१८६ पूलति २१४।१६ पृलयति ३१३१२१८ पृपति पिण्डते ३१६ पृच्छति २११४४ पिण्डयति २६ पृति २१४॥४५ पिदधाति पृणाति २।११४२ पिधत्ते 218॥२८ पिनष्टि २।१२१ २१३.८६ पटति २०१७ पिनाति पठति २१२।१४ पिनयते पुति २।४।१७ पाययते २।२२१ पुस्तयति २१३।६२ पूजयति २१३१८३ ३११ २३1४४ २।४।११ शक्ष ११८ ३।३।२२० २१२१६ ३/३.६७ शरा२१ २१२२१ ३.१६ ३१६ १११८ १।४।३३ ૨ા૨૨૨ १६, २१ ३३.२०१ ३३.४४ ३१३१४७ २१३११३ " {परिष्कुरुते २।१६११ पिञ्जयति परिष्वजते परिसमूहति परिहरति परिहरते परिहसति परति पर्थयति २२१११३ : पंचते ·पर्यायसूची । पयाः पणति पोषति पोषयति प्यायते २।१।१३ । " २।३।३२ प्रलोभयति प्रकथयति प्रकर्षयति प्रकाशते किरति प्रकुरुते श२।२२ प्रवर्तते २१३।१८ प्रवति , , १।४।२६ प्रश्वसिति २।१०१ | प्रत्यवमृशति २।१।२६ प्रसवति २।९।२० । प्रसहति { प्रहते प्रक्रमते प्रक्रम्यते प्रक्षालयति प्रक्षिपति प्रक्षिपते प्रक्षिप्यति प्रगल्भते प्रचलायते प्रचेतीभवति प्रजायते प्रणिदधाति " २।१२४प्रसाधयति का.व.स. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. ३।३।६८ प्रतिमुञ्चति प्रति प्रतिमुञ्चते प्रयते २१६ ११४८ प्रतिवकि २१३८ ११४३६ प्रयुच्छति १॥२॥२५ १११८ प्रतिश्योति १२।२७ प्रराहति शश२ प्रतिष्किरति ३२४१ २१३१८३ प्रलीयते १११११६ १॥४॥२९ प्रतिष्ठते ११३।११ २॥३॥६९ प्रतिसन्दधाति ।।२२ प्रबदति १।४।१४, ३६ प्रतिसन्धत्ते २११११४ २।११५ प्रतीक्षते २०४६ २।३१४६ प्रतीच्छति २।९।१८ २॥११३८ प्रशंसति श४१८ प्रत्यभिजानाति ३।३।२०१ प्रश्नयति १२।२२ ११४१३३ २।१२१ प्रत्यभिवदति १०२।१२ श२।२२ प्रसते श६८ प्रत्यवस्यति २।२।१ १।२।२८ प्रत्यवैति शा१२ २२।१४ प्रत्याख्याति श४३८ प्रत्याचष्ट २।२।१४ १।४।३८ प्रसहते २।३१६८ २१३१८० २।१।११ प्रसीदति १।३।२४ । प्रत्यादिशति १।३।१४ १२४.३८ प्रसूते ११३६ प्रत्यादिशते २॥१५२ २।१५२ प्रत्याह २।११५२ प्रत्यूहति प्रसौति १२।२८ १।२।२६ । प्रत्यूहते २।६।२० प्रस्तुते २।११ प्रत्येति २१२१५ २२।२,१२ प्रस्तुम्पति २।३।८२ ११३।११ ३।३।१४९ प्रस्तौति २।१११ प्रथते १।४।२४ २१८ प्रस्थापयति २।३।१० प्रध्वंसते १२११६ प्रस्नुते १२।२० २।४।३४ प्रपूरयति २१४।३ प्रस्फोटयति ११२।२७ २।४।१४ प्रबुध्यते २१४८ शशरा२३ प्रभवति २।४।३२ २।३।६२ प्रनवति २०१७ ३।३।१ प्रहिणोति ११२१२ २।३।१० प्रभाति ३।३।१७१ ३।११ प्रहरति २॥३१७७ २।२।११ प्रमनीभवति १॥३॥६ २।३।१८ प्रमाद्यति २।१।१६ १४१५ २।२।२१ 1१।३।२४ प्रादुरस्ति १२१ १।३।३ । प्रादुर्भवति १२।१ १२४३६ , प्रसूयते {प्रणिधत्त प्रणिपतति प्रतारयति प्रतिगृणाति प्रतिजानाति प्रतिजानोते प्रतितिष्ठति प्रतिदत्ते प्रतिपद्यते ११३२८ प्रस्मति { प्रहरते प्रतिपादयति प्रतिपालयति प्रतिबध्नाति प्रतिभासते प्रतिभिनत्ति प्रतिभिन्ते २२।२६ प्रहमति २॥३.८३ प्राणिति ११।१७ प्राति २।९।१७ प्रमापयति १०२।१ प्रमीयते श४१६ प्रमीलति १४४०१६/ प्रयतते ·१८ प्रख्यातचन्द्रिकायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. २१११२६ २।१२६ २।१।४९ २।३११३ " " २॥२॥६ पर्यायाः प्रादुष्करोति प्रापयति प्राप्नोति प्रारभते प्रीयते प्रीणयति प्रीणाति प्रीणीते प्रीणाति प्रष्णाति प्रेक्षते प्रेक्षति प्रेडोलयति प्रेरयति प्रेषयति प्रेष्यति " २।३२८६ २४१ २१११२१ २।२।२८ भद्राकुरुते का.व.प. पर्यायाः १।४।२९ ब २।३१६ बहते २।३।६० बदति २।१।१२ बध्नाति ११३६,१९ बभस्ति २।२०१६ बर्हति २०२११६ बलति ३।३।२०७ ३।३।२११ बाधते श२२ बाष्पायते २।३।२९ २।३१७२ बिन्दति २।३।१२ । बिभति २।३।१०। विभृते २।३।१० बिर्भात १२१२१७ बिभृते २१४।२५ बिभेति २।३।६२ बिलति बीजाकरोति २०१९ बीभत्सते २।११९ बुक्कसि २०१९ बुक्कयति २०५८ बुङ्गति २॥३॥३६ बुध्यते ३।३।२११ बुभुषति २१५1८ बुस्तयति २।९।८ बुस्यति २।१।२६ बृंहति २।३१८६ ३१३१६ भक्षति शा भक्षते २१४८ भक्षयति ९१६ भजति २।१।१४ ३।३।१५८ भजते १११२८ भजति ११५ भञ्जयति ३१३३१०३ भणति २॥३.८५ भण्डते ११३७ भद्राकरोति ३।२।१० ३१५ भक्ति ३।३।१६१ भन्दते २१३८ भरति भरते २१३२८ मर्जते ११३८ भर्सयते २१५७ भत्स्यते २॥४॥२ भर्वति ११३१२३ भलते १९१२ भल्लते ११/२ भवति २।११४० ચાર भवते ३१२।१ भषते ३।३।२२० भाति २।१।३९ भापयते श१८ भामते २१३८ प्रोग्छति प्राथति प्रोथते प्रोणुते प्रोणोति प्रोणौति प्रोषति प्लवते प्लुष्णाति प्लुष्यति प्लोषति प्साति " २।४।४९ १।४।१५ १२३५ २।३१८३ ३३१७३ ३१३१७३ श११ ३१३१ २।३।६० श६०२ २।१।१४ २।३१७५ ११३११३ ११३११३ २॥३॥७४ " १९६९ भामयति २१३७ १।४।१२ भाययति भावयति भावयते १।२।२ { फक्कति २।३.४३ फणति २॥३॥३२ बेटति फलति १२१३, १२ बोधति ३३३३७५ बोभोति फलीकुरुते ब्रवीति फलीकरोति २।४।१४ ब्रह्मीभवति फुल्लति ३।२।१९ ३।२।१६ भावयति १॥४१ २।२।३२ भावयते १२।१८ २।११३ २।३।६० ११४१ १।११९ | ब्रूते ४।११ माषते ·पर्यायसुची। का.व.प पर्यायाः श१४ भ्राशते २।४।३० श्राश्यते ३।१५ भ्रणयते पर्यायाः भासते भिक्षते भिन्दति भिनत्ति भिन्ते भिषज्यति भिष्णज्यति भीषयते " 9 २।११७ श्रेषति २०१३ भलाशते १।४।१० मन्दायते भुजति भुनक्ति भुरण्यति भूयते २।११११ मर्वति " भूषति २१२।२१ मते भूषयति भृजते भृणाति भृशायते भृश्यति भेषति भेषते का.व.प पर्यायाः का.व.प. २।१।१४ मन्थति ३।३।११ २०१४ मन्दते १२३२६ श३३२ श४।१८ २।६।७ भ्रेजते २।१।१४ २।१।१४ १।४।१० २।३।४१ २।१।१४ ३।३७ २।२।१० मलाश्यते २।१।१४ मन्दाक्षयति ११३७ २।३१७५ म्लेषति २।३।१७ २।२६ मन्यते श२१२ मंहते ११११८ मर्धति २।३।२२ मगध्यति २।४।१० मर्धते २१३२६४ २१३१२ मजूते ३१२१२१ २॥३.८ महन्ते ११३।१० मर्षति २।४।१० ३१४१ २।९।१३ ३.३३९० २।१।११ ३२३११९ मर्षति २।१।११ १३.९ मर्षते मचते ३।३।२७ २।४।४९ मज्जति मर्षयति २।२।२ ११३९ मलते ३।३।२४ २०३८ ३।२।६ मति ११११४ २॥३.८ २।३१५१ मवति ३१३१४५ २।९।१६ ११३८ मति मवते १११।१७ २।९।१६ ११३८ मण्ठते २।९।१६ २।२।२० मण्डति मण्डते २१३१८३ श३८ २॥३॥६४ मण्डयति २।३२५१ २१३१८३ मलमसाकुरत शदा१ ३।३।२१९ / मस्कते २।३।३२ श२।६ मथति २।३१७३ २।३।८३ २।३।४७ मथ्नाति मस्मसाकुरुते २।३।७३ मदयति २।२।२२ मस्यति २।४।१५ ३।३।१०८ શરાફ २१३१४७ मद्राकरोति महयति २।२६ २।२।२८ २॥३१५१ मद्राकुरुते महीयते ३२३३२३५ २।२।११ मनस्यति २२।४ माङ्कति ११३३१ मनुते २।१।१४ १।२।२ / माति १।२।१७ ११२।६ मन्तूति ११३।१३ मादयते २।११३४ २।३।४७ ३।३।२३७ माद्यति १२३०६.१९ मन्त्रयते २।३।२३ मानति Rારા २३७३, ८५/ मानयति २॥२॥६ २०२० मव्यते { भोजयते २।१।११ मषति भ्यसते भ्रंसते भ्रणति भ्रमति २।१।११ { मसमसाकरोति { मस्मसाकरोति भ्रमति " ३।३।१०१ महति भ्रम्यति भ्रश्यति भाजयति भ्राजते भ्राम्यति भ्राम्यति . ३।३।१०८ मश्थति ·आख्यातचन्द्रिकायाः का.व.प. ११२१५ " { मार्ग २।४।३० पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः मानयते १२।२ मुञ्चते मान्थति ३।३।११ मायते २१४१५ मुञ्जति मारयति २१३३८३ मुदति मागंति मुणति मार्गति मागयति २।४।३१ माजति २१२।१ मुण्डति ३३३३२३१ मार्जयति २।२।१ मुण्डयति ३।३।२३१ मार्टि २।२।१ माहते २।४।१५ । मिथुनीभवति २।१२४९ मुरति मिथ्याकारयते मुष्णाति १।४।११ मिनुते मुस्तयति १२।१७ मिनोति मुस्यति १।२।१७ मिनोति मूछति मिनुते २।२।१४ मिन्दयति मृत्रयति 1मिन्दयते ११३३१८ मति मिन्वति मिमोते १।२।१७ मूषति २।४।३१ मुण्ठते का.व.प. पर्यायाः २१११३९ मेदते ३१३१२७ १११११ / मेधति २॥३१८६ २३१९३ मेधति मेधायति ११२।२७ मेष्यति २१३१६३ ३१३१४० मेवते मेषति २१२/२८ मेहति २१६७ मोक्षत २।२।२८ मोक्षयति मुमुक्षते ३।२।२१ मोचर्यात २।२।३० मोजति २१३६४ मोटति ११३११९ ३।३।१७७ ३१३३११४ ११२१२ शश २।३।१३ २।४।१० २।४।१० २।२।३० २१११३९ २।११३९ १।५।१ २।३।८६ २।३।८६ ११३६ ३।३।९३ ३०१६ २।३।८६ १११११७ ११३३२० २।३।३२ १४९ १४९ २३.२० २।३।३२ २।५।१० माटयति ३१६ मोदते सदा७ मोहत १२।२५ | म्रक्षति ३१३॥३४ ब्रदते १ २।४।१० मूलति २०१७ म्रियते २।१।१६ बेडति २।१८ स्रोचति २।१।१० म्लेच्छति २।४।१५ मृगयते २१४३१ म्लेच्छयति ३१३३१५९ मृग्यति २।४।३९ मृति २।४।३८ मृत्यति २।३।८३ मृणति म्लेटात म्लोचति २।४।३१ २।२।२२ २।२।२२ २।३।३२ मृणाति मिलति मिश्रयति मीनाति मिनीते मीमति मीमांसते मीयते मोलति मीवति मुकुलीभवति मुच्यते २२३८३ यक्षयते २२२२२२ यच्छति २१३१८३ । यजति " २।३१८६ श२।९ १२२।१७ मृदूनाति १११११० मृध्यति १०१८ मृष्यते यजते २॥२॥६ २।२।११ २।२९ ३।३।१२१ २१२४९ १।४।२७ २।१।४९ १।३३ १९३९ यन्त्रयति २१११० मेदति शयमति २।३.८३ / यसति ३३१११३ / पस्यति २।२।३२ २।११३१ मुञ्चति " ·पर्यायसुची। पर्यायाः याचति । याचते यातयति का.व.प. पर्यायाः २५६१ रुष्यति २२१३३ रेकते २१११३९ रेचति " का.व.प. ( पर्यायाः रसति २१४/३० रसयति ११३।१० रहति ३॥३॥२२६ । रहयति २।३।३२ राकयति २।२।१९ राखति २।११४५ २।१।४० राघते २।३।०८ राजति २।५।१६ श२।२४ राति २१३७८३ राधयति " याति यामयति यियप्सयि युङ्गति युध्यते युनाति युष्यति यूषति योजति योजयति योलते योति { राजते २१११३९ १२१३३ रेचयति २।११४० ३।३।२२ रेभते २१३१६२ रेवते रेषति २।१।१४ रेषते २।२।११ रोचते २।३।४ ११।३ ११११३ रोठते १।२।२१ रोदिति का.व.प. ११३।१३ श।१० २४ ३।३।२२९ २॥४॥३७ ३।३।२२९ ११९११ २।३।३२ २।३१८३ १९३ २११५१४ २।४।५५ ३१३३९५ २।३१८९ ११३।१७ ३।२।१ २।३१८३ ११३१३ १।३।१० दा१ " २१५।१६ राधनोति २११।१६ : राध्यति " २।१।१४ २॥४॥३७ ३।३।१४७ १२४३५ रोमन्थायते २।३।६ गेर्षात " " " २।४।४८ ३।३।१७२ १।५।१ २।४।१२ शा रोषयति रौडति रौति रंहति रक्षति रगति रङ्गति रचयति रजति रजते रज्यति रज्यते रणति २२१०२० / लक्षति " { २।३१३३ रायति २।३१२ राशीकरोति श२।१० रासते २।३।३२ रिङ्गति २।१६३ रिणति ३।११३ | रिणाति रिणीति ३१३ रिण्वति ११।१ रिफति ३।३।१७ रिसंसते २।३।३२ रिशति २।४१ रिष्यति ३।३।१० २१४१४८ रीयते २१४१४८ | रुजति ११४१ २॥४॥३४ १।९।३ २३.१२ २१३१३२ ३।३.१८४ २॥११४५ २॥३१८३ शश१६ २।३1८३ लक्षयते लक्षीकरोति लङ्गति लखते " १२।२९ ११४२९ ३१३१२१४ १।२।२९ ११२।१६ २।३।३२ २।२।२६ २।३।३२ २१४१९ ३।३।२१ २।३।६८ ११४१५ ११३७ श३७ १।४।१५ ३।३।४३ " "" रण्वति रदति रध्यति रध्यते रग्धयति रपति रमते रम्भते रवीति २।४।३९ लड्डयति २६१०५१ २।३८५ २।१।१० लजति लजते लज्जते २।१।१७ रुटति ११११ / रुप्यति ११५०१ रुशति श२।२४ | लक्षति २।३।८३ लटति ·२२ आख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः लभते लम्बते का.व.प. पर्यायाः ३।३।११ वदते १३।२ वनति लम्भवति लयति ललति लपति लषते लष्यति लष्यते लसति का.व.प. पर्यायाः २।३६० लुन्थति शक्षा लुप्यति ३.३११३ लुभ्यति २।३।१६ लुम्पति २४९१ लुम्पते २११११७ लुम्बति लुम्बयति १॥३१ लेव्यति ११३१ ११३१ ११३११ लेढि २।१।१७ लोचते ३।३।९१ लोति " ३।३।२४० वपति ३।३।२२ लोटते १।२।२९ वपते २१३।७३ / वभ्रति २।३।८५ : वमति श३।२० वयति ३।३।२४० वयते लाट्यति " लाखति लागयति लाघते लाजति लाजति लाडयति लाति " ११२३३३ २॥३१६२ १।४।१५ श४१५ २१२।१० २।११३८ लोठते लोडति लोलुप्यते लोटते का.व.प. १२।२ १०।२४ " ३।३.१३४ १।९।१ २।३।१४ २१५५ ३।३।६० २१३१८४ वनुते २।४।२७ २१३१८४ वन्दते १।४।१८ ११३१२० ३१३१६ ૨૩૪૬ १२।३३ ३।३।१२३ २१४६ २।३।३२ २१११३१ २१६१ २॥३॥३२ २॥३८५ २।११ १२३।२० वरति २१११४१ वरते ३२२॥१८ २१२१८ वर्कते २।११३८ ३१३ वचते २।१११४ २२११४० वर्जयति शा४० वणेयति १।४।२० २४१ ३।३।२३३ २।३।२२ वर्तते १४१ श११४ वर्धते १११८ २।३१३२ १।३।११ वर्धयति २०६५ २०३१६४ ३।३।२२३ ११४:२६ वर्षति २।४।१० २२३६५ वर्षालीकरोति २१३२८३ वर्षालीकुरुत १११०८ १।३।२७ २।४।२६ २।३।२९ २।४।२६ बल्गति २।३१३६ २१३६४ वल्गूपति २।२।६ श४१ ३२३३२३८ ३।१६ वरिवस्यति २।२।११ । लोहितायति { लोहितायते ३१२७ वर्जति २।४।५१ २।३।१२ २।४।११ व २१४१६१ वक्ति " लापयति लाभयति लाययति लालयति लिङ्गन्यति लिप्सते लिश्यते लीडे लोनयति लुञ्चति लुट्यति लुण्टयति २१३१७० वडते ११३१ वचति शश१३ वञ्चति श।३३ वञ्चयते २१४१५१ वटति ११४।३८ वटयति " लुण्ठति शा१ वलते " २२३७३ २।१।१० वठति २।३।१७ वति ३१३१४९ वण्टयति वण्डति २।दा वण्डते २।३.८३ वदति लुनाति लुनीते लुन्थति ·पर्यायसूची। २१३१८० विनक्ति का.व.प. श१११८ ११३८ ३।३।१९९ २।४।३२ १११४१६ २१२९ २१३६० पर्यायाः वल्भते वल्लते वशयति वशीकरोति वशीकुरुते वशीभवति वषट्करोति वषट् कुरुते वति वष्टि वसति वस्कते वस्तयते वस्ते वस्यति वष्ठति १२१११६ श६ १३ १२१८ १११८ १।३।१० का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः २११२६ विकुरुते ३।३।२:३ विध्यायति २१३२९ विक्रमते २१३४ विक्रम्यते २।३.८० विक्रीणीते २।४।१९ विन्यते २।३१४ विक्लबति २१३१२० विनश्यति २।३।६ विक्लियति २॥४॥५८ विन्ते विक्लेदयति २।४।४८ विन्दति १२।१५ विक्षिपति विन्दते २।३१८३ विक्षिपते २।२३१३ विपद्यते ३१ विगृह्णाति विपर्यस्यति विगृहीते ११३४ विपति १।१४ २।३।३२ : विघ्नयति विपोलति २१६१२० २।३१८४ : विचति विपोलयति ११३१११ २१९ विचायति श२०२९ । विप्रकराति २।९।१७ : विचारयति श२।९ विप्रकुरुते २।३।४६ विचिकित्सति विप्रतिपद्यते १२।८ ३१३।११९ विचेतीभवति श२।२४ विप्रतिसरति विच्छति २१३१६ विच्छायति विप्रलमते २।३१३२ १३.१ विच्छिनत्ति विप्रायते २।९।२० श४।१,१४ विच्छिन्ते विभजति २०६०२० २१३१७२ विजते विभजते २।३७६ ३१३।२२१ विभवति ३१३११८३ ११३१ विजयते २।३।६८,९. २॥३।४५ विजायते विभाजयति २१११५२ ३।३।१३९ विजृम्भते विभाति ११९ २।३।११ विडम्बयति विभ्राम्यति २।१।११ २।२।२८ विमनायते (वितनोति २१४६९ वितनुते २१२ विमनीभवति २११०४१ वितरति विमन्यते २२।११ २१११४१ वितर्कयति विमानयति १।२।९ ११दा४ वितुषीकरोति २।२।१० वितुषीकुरुते २।४।१४ विमायति ३.३१२२८ विदधाति विमुद्धति विधत्ते २॥१२ विमृशति १६ विदारयति अदा७ वियोति १०२१७ ११३१६ २॥४॥३७ ११३।११ वहति वहते वाङ्कति वाचयति वाजयति २।३।३२ विप्रयुड़े २१४२६ वाग्छति वाति वादयति वापयति वायति वारयति वावृस्यते वाश्यते वासयति २१३१६२ ३1३.१ २।४।२६ ३।११ १२।६ ११।२५ ११२।२६ शरा ११३।१० २०३१६८ १०२७ २२।२४ श२।१ २।४।३७ २॥२॥३० १११११७ " " वाहते विकचते विकसति विकिरति शश९ विद्यते २१२।१३ विध्यति १२२१ विरज्यति २।३७ विरमति ·श्राख्यातचन्द्रिकायाः ..... का.व.प. पयायाः विष्वणति २।२।३० विसारयति ११३५ विसृजति १॥३।४ विस्तृणाति विस्तृणोति ११२।२३ वेष्टते १२३।१७ विस्मरति २१२॥११ विस्मापयते २।४।१ विस्माययति २१२११० १११११६ विस्यति श२।२४ विस्तम्भते २।३१७३ विहन्ति ११।७ विहरति ११७ विहरते २।१।४२ विह्वलति वीरयते १२।१३ बुद्धति ३२११ वृक्षते पर्यायाः विरमति विरमते विरानाति विरुणद्धि विन्धे विलपति विलमते विलिखति विलोयते विलुमति विलोडयति विवदते विवर्तते विवहति विवहते विविनति विवितो विविशति विवृणोति विवृणुते [. विवेवेकि विवेविक्के विशब्दयति विशिष्टि विशीर्यते विशेते विशेषति विशेषयति विश्नमते विश्रमयति विश्राणयति विधाम्यति विश्लेषयति विश्चसिति विषीदति विषीव्यति विष्णाति विष्यति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. शश२६ वेपते २।३१७६ २।४।१८ वेल्लति २।३।२९ २०३९ ववीते २३३१६३ १।४।२८ वेष्टि विष्टे २।३१६१ १।४।२८ २१३१६४ २।३१७१ वेष्टयति २१३१६५ वेहते २।३१७० १।३।३ वैरायते २३।१२ श३४ श।१२ ३।२।१२ १९२० वौषट्करोति २११११७ वौषट्कुरुते २१११७ व्यञ्जयति १।४।२१ २।३।२० व्यतिजल्पति ३१४३ २।३।८० व्यतिलुनन्ति ३।४।४ २११४२ व्यतिषिञ्चते ३४२ २०४१ व्यतिसृजति २।४।३९ २।११४० व्यतिस्ते ३१४२ २।१।४० व्यतिहन्ति ३२४३ व्यतिहसति २॥११४१ ३।४।३ व्यत्येति ३४३ ११३८, २२ २११४१ ३१३३९८ व्यथयति २१३१८६ शाद व्यनक्ति १।४।२९ २।११४१ व्यनिति २१२४६ श१५ व्ययति २।४।३२ २१३२६३ शक्षा व्यवधत्ते २।४।२८ ३२३२११६ व्यवहरति २।१२६ व्यवहरते २१४१७ ३।३।१४२ व्यवस्थति ११३३ २२।२ व्यवैति २२११४९ २।४।३१ । व्यस्यति १।४।२८ १२।२ । व्यस्यति २।४।२८ श२।२ व्यस्यते ३।३।२२६ व्याकरोति १।४।२९ १४४ व्याकुलते शा२९ ११४।२९ वृणक्ति २॥४॥२९ वृणाति वृणीते २२॥१३ वृणीते १।४।२९ वृणोति २।३।६९ वृणुते १२१२१२ वृश्चति १२।८ वृश्यति २।३।६९ वृषस्यति २।३।६९ वृहति २१११३५ वेटति २१२।१० वेणसि २।२।११ वेति २११३६ १४।३७ वेति १॥२॥१२ वेथते २।३।१४ व्यथते व्यवदधाति १।३।१५ / वेद वेदयते २०६२ २॥४॥३७ २११३९ वेदापपति ·पर्यायसूची । .. " " पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः | व्याक्षिपति शण्डते व्याक्षिपते २।३।१७ व्याख्याति श४।२९ शपति व्याचष्टे ११४१२९ शपते व्याप्नोति २।३।६१ शयति व्याप्रियते २१११५ शप्यते व्यायच्छते २१११५ शब्दायते व्यासेधति २।११४० व्याहरति शम्बाकरोति १।४।१ व्याहरते হানি १।४।१ शर्धते व्युच्छते ३१११ शधते व्युदस्यति व्युदस्यते १।४।३८ शर्वति व्युद्भवति शलते ३।३११ व्युष्यति शल्भते २।४।२६ व्युनोति शवति १११११४ व्यध्यति शशति ११११४ व्रजति शसति २।३।३२ व्रणति ११९४१ शाखति वणयति २१३१८१ शाठयति व्रतयति शाडते २।२१२६ शाम्यति ३।३।२३६ वोडति ३।३।१६५ शास्ति वीड्यति ११३७ शिक्षते वीणाति २०११४१ बीयते २२१२४१ | शिक्षयति लीनाति २।३।६८ शि शंसति १।४।१, २२ शिकति शक्रोति २।३।६२ शिक्षति शङ्कते श२।१० शिम्प्यति शटति ३।३।४२ शिलति মারি ११३।११ शिशिक्षिषते २।१।१३ / शीकते ३३३१४८ शोभते शठयति शशीयते शव्यते १२४१९ शीलति शति २।२।११ शीलयति का.व.प. पर्याय का.व.प. २।३।८५ शुच्यति २१४१६२ ३३६ शुण्ठति २।४।९ ११४।१२ शुण्ठयति २४९ १।४।१२ शुध्यति २१२३ २४.१२ शुनति २।३।३२ १।४।१२ शुन्धति २।२।३ १२९१ शुन्धते २।२।३ ३।२।१२ शुन्धयति २।२।३ २।४।३ शुभति २।१।१४ २।४।१० शुम्भति २।१।१४ ३।३।१६ ५११९ शुल्बयति २।४।१५ २२३८३ शुश्रुषते २१२१८ ३।३।७२ शुष्यति २।४।९ १४११९ शुरयते २।३।८० २।३।३२ शूर्यते २।३.८३ २।३।३६ ३।३।१६९ २।३।८३ शूलति २।०५१ २।३।६१ २३1८९ ३।३।२१७ ३१३१७८ १४।१९ शूलयति २०४७ १११११८ २।११५३ २१४/१० शूलाकुरुते २।३।३ शुपति ११२।२८ ११४२ शृणोति १२।३० ३।३।८६ शेटति ११४३ २।३।३ शेते ११३२६ शवा२१ शेवते २।३।१३ शेवालीकरोति २।३।८३ १२।३१ ११५.१ शेषति २११३३ २।४।१० २०३८३ २।४।१३ शेषयति शश३३ २३१५ २४३११७ ११४१९ कोणति २१३१३२ १११११२ ३२११३ ११२२६ ३३०९९ शाशोधपति २२१ { शुलाकरोति " १ " ३।२।१ गोचति २।४।१० शोठति " " ·२६ प्रख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः शोभति शश८ संसृजति शौटति इच्योतति श्यामलायते श्यामायते श्यायते श्रणति श्रांत श्रताति का.व.प. पर्यायाः २।१।१४ ते ३१३९५ वचते ११३।११ स्वञ्चते २।४।३६ घठयति ३।११४ श्वर्यात ३११२४ २।३।३२ चयति २१२॥११ चलति २।३.८३ चल्लति १।४।२६ सिति ३।३।२१० चाठयति १२।१२ चिन्दते श्वेतते ३।३।१६१ श्वेतयति १२।१२ २।४।४२ टीवति १।४।२६ " १।२९ सङ्कल्पयति ३।३।२१७ सकचति ३।११२ साक्रीडति सडक्रीडते ३।३।२४ ३ सङ्क्षिपते श्रद्दधाति গুনি श्रद्धत्ते अद्धत्ते अन्यते श्रन्थयति अपयति श्रपयते २।४।४८ संयच्छति संयच्छते का.व.प. पर्यायाः का.व.प. २।३।३२ संशेते १०२।८ २।३।३२ / संस्करोति २।४।६३ संस्कुरुते २।३।३२ संसस्ति ११४८ ११३।२६ २।४।३८ संस्ति ३।३।१३५ ११३।२६ संस्तौति २।३।३२ संस्तुते ११४५ २।३।३३ संवयते २।३।३३ ११४।३१ श।१५ १११।१० श५.१३ ३।१२ २२११० साङ्गपति ११४२७ सङ्क्षिप्यति ११४२७ २१११३२ साक्ष्णुते २।२।४ सड्डयाति २१४॥२३ २१४॥३९ सङ्गिरते १२।२७ २।३।२६ सङ्ग्रहाति ११३३ १।४।२७ सगृहीते ११३३ [" २।३।४ २१४६३८ सयामपति २।३१७८ २३।१३ सचते १४।१०,३९ ३।४७ सति २॥४॥ सचते ३।३।१३३ सजूःकरोति २१३२६ २।३।१५ सजू:कुरुते शश९ सज्जति २।३।२६ सज्जते २।२।१० १२३३२६ सबष्टे २।४।२२ २।१०४९ सचिनोति सचिनुते २।४।१२ २।४।२५ सपूर्णयति २१३१८६ सभापयति २।३1८३ सटति ३२५ सहयति २।९।१६ सङ्गच्छति २।३।१३ : संयतते श्रयति श्रयते श्राति श्राम्यति श्रायति श्रीणाति ३।३।२०८ १ संयसति २१४।४८ संयस्यति श३१२१ संवौति २१२४२७ संरभते ३।३।१७५ संरापयति २।४।४८ संरोहर्यात २०४।४८ संवर्मयति संवम्यते २।४।३८ संवनयति संवाहयति २।९।८ संविधति ३१११६ २।३।८३ संवृणोति २।३।६१ वृणुते श४१९ संवेति २०६८ संवित्त ३३१६ सशृणोति ३.१६ संश्रणुते प्रीणाति श्रीणोते श्रेषति श्रोणांत थति लाखति श्लाघते पति श्लोकते भोगति " २१३/७० १॥२॥२८ · सत्करोति ·पर्यायसूची। ध्यायाः सत्रयते सत्याकरोति सत्याकुरुते सत्यापयति सत्यापति सत्यापयते सत्राकरोति सनति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः २२५२१ समवैति २।४।३१ सम्मर्दयति (समस्यति सम्मन्यते २१४/२० । समस्यते ११४२७ सम्माति ११४६ / समादधाति ३।२।२३ . समाधी समाध"१३२।२६,२७ सम्माजेयति सम्माष्टि २०४।२० समाप्नोति २११७ सर्यात | समाहरति २।३।१५ । समाहरते १।४।२७ सजेति २।३।१४ समिति २।४।३९ सर्पति समूहति २।२।११ सर्मति २४.१२ समूहते २॥४११२ । सलति २।९।२१ २।४।४५ सर्वात समृच्छति २।४।३९ ससति का.व.व. ३१३१७८ २।२७ २।४।१५ २।४।४५ २।४।४५ २१३१३२ २४२२ २।३।३२ २१३१८३ २१३१३२ ३।३।१२९ २।३।३२ । सनोति " १।४।१६ सम्पद्यते ११११७ । सहति सहते २०३६ २१९१२१ सम्पश्यति ११।१७ सम्पश्यते १२२।२९ सहते ३।३।१३५ । सनुते | सन्तनोति । सन्तनुते सन्तति सन्तानयति सम्तिष्टते (सन्दधाति सन्धत सन्दानयति सन्दिग्धे सन्दिशति सन्दिशते सन्दीपयति सन्देग्धि सन्धुक्षयति २।४।३८ २१४१९२ ! सम्पृक्त सह्यति सह्यते ११३९ ०२९ साक्षयति १०२।१६ साक्षात्करोति साक्षात्कुरुते साधयति १।२।१६ | सम्पृच्छति २।९।१६ | सम्पृच्छते श२८ सम्पृणक्ति २।३।११। सम्प्रधारयति सम्प्रवहन्ते २।४।४७ सम्प्रहरते १॥२॥ सम्प्रहरन्ते २।४।४७ सम्बध्नाति २।३।२६ सम्बिभर्ति सम्बिभृते २।३१५९ सम्भरति २१३१५९ । सम्भरते सम्भवांत २।२।३१ २।४।३८ १२२९ ३।४।३ २१३१७८ ३।४।३ २२४३१ साधनोति सान्त्वयति सामयति २०१३ २।४।४८ १११३ १।४।३९ १।४।३९ १११११५ १३९ सनद्यति २।४।१२। सायति साहयति २।४।१२ सिन्नति शश२ सिञ्चते २१४१६ सिध्यति ३३१ सिनाति २।४।१० १३ " " २।९।१६ २।९।१५ सम्भाण्डयते सन्नयते सन्निकर्षति सनिकृषति सनिकृषते सन्न्यस्यति सन्न्यस्यते सपनाकरोति सपत्राकुस्ते सपर्यति सभाजयति समति समर्थयति समनिति समयाकरोति समयान्ते २।९।१६ २।४।१२।सिनीते ३३२।४३ सिनुते श२।११ । सिनोति २।२७ सिनुते सम्भावयति १५।१६ २।२।६ २२६ २।३।२० श२।९ १२१५ " सम्भुते सम्भ्रमति सम्भ्रम्यति २१११५० २॥३११९ सिलति सोकयति -- २।४।१३ २।४।१० १२०१२ ३।१।१०६ २।३।१९। सीदति २।३.१ सम्भाम्यति २।३.१९ ·प्रख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः सीव्यति सुखयति सुखायते सुख्यति सुख्यते सुयति सुमनायते ११३६ स्खलति १।३।१० स्तम्नाति ११३६ स्तम्नोति सुमनोभवति सुरति " सुवति ११४१८, २३ स्पृशति १३.६ स्तुभ्नोति सूचयति सूदति सूदते सूक्षति सूक्ष्यति सृजति सृज्यते सम्भति सेवति सेधति सेवते सोसूच्यते सौति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व. सदा स्कुभ्नाति २११७ नियति ११३।१९ २१२६२२ ! स्कुभ्नोति २।५।१७ । स्नुह्यात २।१।३१ २४.१० स्नौति २॥४॥३६ २।१२० स्पन्दते २।३१२८ १२३६ स्तनयति १।५।१० स्पर्धते ११३४ २।१।१७ स्पर्शयति २।२।११ २।१।१७ स्पति ३।३।११८ ३।२।६ स्तमति २०३।२० स्पशति ११२।३३ स्तम्भते ११३१६ शा१७ २१३११ स्तम्भयति २१५।१७ स्पष्टयति ११४२९ ३।३।१९० स्तवीति २४।१८ स्पाशयते ३।३।२२४ स्तिम्यति २।३।१.१२ २।४।१० स्पृणोति श ११४४० स्तीस्थति २।४।१० ३।३।१८१ २।४।१० स्तुते १॥२॥३२ स्पृहयति २।३।३० २१३१८३ स्तुप्यति १६३१ स्तुम्नाति २१२७ २।५।१० स्फायते ११८ स्फिट्टयति २।३१७७, ८३ २।१।१० स्फीतीभवति स्तृगोति २०१३ १११८ स्तृणीते २१४१२८ स्फुटप्ति ३।४।४३ ११क्षर २।३।८३ स्तृणुते स्फुण्डयति २।४।२८ २१११२१ १।३।१० स्तृणोति २।४।२८ स्फुरति १२।१ २१३१२८ ३१३३१३ स्तृहति २।३।८३ स्फुरते २।३।६२ २३.१३ / स्तेनयति २।१।१० स्फुलति २।३।२८ शरा२३ २॥३॥१/ स्तोमयति १२४१९ स्फूति शदा११ ३।३।१४८ स्तौति १।४।१८, २३ स्फोटति श११२ ३२॥३स्त्यायति ३।२६ स्फोटते ११९ २।३।११ ३।३।१२५ स्फोटयति २१५७ ३।३।१२१ । स्थगयति २१४।२८ स्मयते २१११६ २११११७ स्थलति २११४ : स्मरति १०२।१९ २।१।१७ / स्थवयति ३।२।२२ स्माययते १२३३१० २।१।१७ स्थापयति २।३।७ स्मीति १११११० २।१।१७ स्थिरीभवति २४१८' स्यन्दते २।४।३६ २।३१५४ स्थुडति २।४।२८ , स्यमति शा २।३।५४ स्थूलयते शश८ स्यमयते Is २२३९४ नाति २३२२ मंसति श२२५ २३.९४ प्रायति २।३।११ २१३१८,५४ ३.१३.६४ ३१३१६२, ९६ २।३।१७ स्तेपते २२४३५ स्फूर्छति 9 सौधीयति स्कन्दति " स्कम्नाति स्कम्नोति स्कम्भते स्कम्भयति स्कुनाति स्कुनीते स्कुनुते स्कुनोति २१२१२ स्वंसते ·पर्यायसुची। ३।३।६९ हेडति ११३।१९ हेडते २१४१ हेपते २१४१६ होडते २।३।३२ होलति ३।२।४० हलति " पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः खडते २३३६३२ हयंति स्तम्भते १२।२५ हर्षति नवति २।३।३२ : हलति २१४॥३६ । हलयति स्त्रीध्यति ३।३।१६३ । हस्तयति स्वदते २।४।१६ हस्तयते स्वधाकरोति हस्तेकरोति हालयति । स्वधाकुरुते २।२।१२ हस्तेकुरुते २।१।४२ ह्यालयति स्वनति ०५।१ । हापयति २।११३९ हगति स्वपिति ११३।२६ हिंसति २१३।८३ हसति स्वरति ३।३।१२७ हिंसयति २1B1८३ स्वर्दते २।४।५५ हिकति १॥६॥१४ हादते स्वादते २।४।६५ हिक्कते श६।१४ हीच्छति स्वाहाकरोति हिण्डते हेषते २३।१० २।२।१६ स्वाहाकुरुते स्वीकरोति । स्वीकुरुते २।११३८ हिनस्ति । हिनोति ३।३।१७९ ह | हिन्वति २।२।१६ हति २।१।१४ हिलति २।१।१८ ह्वयति हठति २११।१२ हुण्डते ३१६ ३।३।४६ । हूछति हयते २१३१२२ हृदते २।१६ । हणीयते ११३७ हन्ति २१३१७७,८३ ३।२।१४ ह्वलति ३।३।१४० ३१३१२३९ हम्मति २।३।३२ हृष्यति ११३१६,११ हयति १३३।१ हेटते बालयति २।३१८५ का.व.प. २।३।६४ १०३।१० श६८ १।३।१० ३।३।१०४ २।३१२९ २१३१७२ २।३।७२ २।४।२८ १११.१३ ११।१ १।६।१ ११३१७ १।५।८ २॥४॥२८ ११३६ ११।१ ३।३।१० { ३।३।३८ ह्रगति २१३१८३ लादते बयते ३।३।१२२ १।४।३२ २।३१२२ २०३।२९ ३।३।१०० २।३।७२ २।३१७२ " हलयति इति पर्यायसूची।

·अथ पर्यायार्थसूची। का.व.प. का.व.प. पोवार्थाः अपाङ्गति पर्यायाः का.व.८. | पर्यायार्थाः अपह्नव १।४।३७ असन ३।३।१४२, १३ २।३।४६ असम्यगुक्ति ३१३१२१४ शार अङ्गचूर्णन २/३.८५ अपानशब्द १०९।१९ अस्तगत २१३१५२ अङ्गीकरण अभिक्रम ३।३।२०४ २१३१५६ अतिक्रम 131१५ अभिभव २१३६८ आकर्ष २।३६७ ३।३।३९ ३।३।१३५, २०२ आक्रोशन १।४।१२ अतिविस्तार श४।२८ अभियोग २१३१५७ आक्षेप ३१३३१९३ अतिशय २४३६९ / अभिवादन ३/३.५ आख्यान ३।३।२२५ अदन ३१३१७० अभिषव २।४।६२ आग्रह १।३।१३ अद्भुत २।३१७० अभुक्ति २॥२॥२६ आचमन २१२१४ अधिगम ३।३।१५० मिश्रण ३१३।१४७ आच्छाद सार अधिरोहण २१३१२७ : अर्चन २०१६ आज्ञा २३.९ अधोगति २।३१५१ ३।३।११७ | आतञ्चन २१४/३७ अध्ययन १।४।२ । अर्जन २१४१९ आदर अध्याहार ३१३१२०५ ३१३१२८ ३।३।२२० अनवधान १।२।२६ अर्दन २१३.८४ आदान २।११३८ अनवस्थान ३।३।१०८ अलङ्कार ३।३।२३१ ३।३।६०,३,१११, अनादर २३.१० अलमर्थ ३।३।२२ ११२,१२०,२१८ ३३३३८,१९८,२२० अल्पत्व २२१३/ आघोपलम्भ ३१३१ अनुकार २।१।१९ : अल्पाभवन ३३३३३ आनीति २१४१४० अनुज्ञा २२१२८ अवगति ३।३।८१ आप्रवण २।३.१४ अनुमा १२।१७ अवतंस २०१२ आभिमुख्येनवचन।।४।३६ अनुशय ११३११६ अवधान ११।२६ आमन्त्रण २।२।१७ अनृतोदित ११४७ अवयव २०३६ अन्तधि २।४।२५ अवसादन ३३१४२,१०६ आयाम ३।३।२० अन्तिक ३।३।६२ आर्तध्वनि ११०६ ३।३।२१३ अवसंसन अन्यत्व १।४।१० ३।३१३,९६ आर्दीभाव २१४।१० अन्यथात्व (असकृ. अवाप्ति ३३८१ आलम्बन २१४१३८ अशनिनिर्घोष स्कृत) १।४।११ १।५।११ ३।३।२१३ अन्यस्त्रीकामन २।१।४६ अशुचीकरण ३।३।१४१ आलस्य ३३१४१ अन्वेषण अवध्वनि २४॥३१ १२९८ आलिङ्गन २२११४४ अपक्षय १११२१५ अचाकामन २१११४७ आलेखन ३।३।२०६ अपशब्द ३।३।२१५ / आवरण ३१३१४१ " ३।०५ ' आयत्ति २।३।५९ : अवलंस " " १४९ असंस्कार ·पर्यायार्थसूची। ३ लोचन) पर्यायाः का.व ए. पर्यायाः का.ब.प. पर्यायाः का.व.प. মাহি ३१३१४ उद्यम २।३।६३ कम्प २।३।७६ आशीर्वाद १।४।२५ उद्वाह २।११४२ " ३1३११०,५१,९९,१४४ आश्लेष ६।३।५८ उन्माद ११३१२० कम्पन ३३१२३ आस्वाद १॥२॥३३ उपकरण ३।३।२३० करण ३।३१७९ आह्लाद ३।३।१२ उपकृति ३।३।१८५ करिकरध्वनि ११६२२० आह्वान ३१३११६,१०५ उपक्रम २।११ कल्याण ११६६ ३।३।१५१ कवित्व १४२० इच्छा ११३१ उपताप ३।३।३, ४, १३७ काला ३।३।१७४ ३३.८१,८८ उपतापन ३।३।२३० कान्ति ३१३४६१,१४२, ३।३।८६ उपनयन ३१३२८५ २००, २०७ उपभोग इज्यारम्भ २।२।५० कामन २।२।२३ २।१।४५ इन्द्रियलय ३।३।१२८ उपमा १।२।१७ कार्मुकध्वनि शदा२० उपयोग ३।३।२०१ कुक्षिशब्द श९।१८ ईक्षण १२।२९ उपलेपन २।४।४६ कुटिलगति २१३१३५ ईक्षण (देवपर्या उपवेशन २२३६ कुत्सन ३।३।२६ ३१३११७२ उपसेवा २।२।१० कुत्सा ३।३।१११ ईया १२३५ उपस्कार ३।३।२२६ कुत्सागति २।३।४३ उपादान ३।३।२१२ कुत्सितजप २।२।२५ उकि ११४१ उपार्जन ३।३।२८ कुत्सितस्मयन २०२२ ३।३।१६१ उपालम्भ श४।१६ कृच्छ्रजीव १२११६ उकिविषय ३।३।१३४ उपास्ति २।२।८ कृति २।१२२ उच्छाय २।४२ कृपा ११३१४ उठि ३।३।२४ शाद कृशानुफूत्कृति ३।३।१२६ २।४।१३ २१४१ केलि उत्कण्ठा १।२।२० २०२१ उत्कण्ठास्वन ऊर्ध्वत्व शदा१२ २१११३७ ३।३।१९,४८ उत्कर्ष कैवल्य ३३.८० २।२।३२ उत्कर्षसम्प्राप्ति २३९० ऋरिभरुपस्तवन १२४।२२ कौटिल्य २।३।२२ उत्कोचादिवशीकृति २।३१५ ऐ ३।३।२९,३३. उत्क्षेप २।४।३९ ऐश्चर्य २०३१ १०७, १८७ उत्सरण ३।३।१३० ३।३।३, ४, १२९, क्रय २।४।१८ क्रिया उत्रासन २।३।७४ १४८, १९० ३१३१८१ उत्सादन १८ २।११७ उत्साह १२३३ / कत्थन १।४।१९ क्रीडा ३३१९, ९१, १६२ क्रोध ३३३३१७, ६३, १३४ ३।३।१८४ १२३।१३ २।३।४८ कफजशब्द श६।१६ ३१३६६ उद्देश १२।१६ ३१३१८७ क्लेशन ३।३।८२ ११ " २।३।३० उतकृष्ट " ३।३।१२३ कृषि कैतव ऋ " " क्लेद " ·श्राख्यातचन्द्रिकायाः १२ जग्धि ३१३१२३३ जरा २॥३॥२३ जागर जिज्ञासन " ११३२१ जीवन " पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. क्लैब्य ३।३।२१ गात्रस्थौल्य ३३३१७७ क्षरणा २।४।३१ गाय ३३३१७७ ३।३।१०,१५७ गीत श६१२२ जन्म १२१२ शान्ति ११३९ गोणि २०२७ ३।१३।१३५, २०२ गुणन २१४॥२४ जप २।२।२४ ३।३।२३२ गुणोक्ति १११११ १।४।१५ गुतोक्ति १३.२८ २।१।२५ गोकर्तृकहिंसा ॥३८२ जिर्षासन १।३।१२ क्षेपण ३३३३३२ ग्रन्थ १।४।२६ ३१३१८६ क्षोम ३१३३१ ३।३।२, १८६ जीमूतध्वनि १११।१० ग्रहण ३१३१४१, २२४ । जीव १।१५ खण्डन ३।३।१८८ ग्लानि ३१३८२ खादन ३।३।१४२, १५३ ३।३।१७४ जम्म श३३२५ खेद ३१३११७५ ग्लेपन ३३३१०१ ज्ञान १०२।२ खेला ३।३।१९१ ३३, १४९, १७१ ग घसन ३।३।१९४ ज्ञापन ३।३।२२२ गति २।३।३२ घृणा ३।३।२३४, ज्येष्ठेऽनूढे कनिष्ठ ३।३१७, १३, १५, घोरवासित शक्षा विवाह २।१२४३ २१,२३,२६,२८,३०, ३१३१८८ ज्योतिरुद्धम २।३।४९ ३१,३२,३८,४१,४२, घ्राण १२।३१ त ४९,१७,५९,६१,६२, तक्षण २।९।३ ६४,६५,६९,७०, ८१, चतुरगति श३।२४ ८३,८४,९६,९७,१००, चर्चा २११५१० तपस् ३१३११७२ १०६,१०९, १११,११६, २१३१२९ / तपाकात २।२।२७ १२८, १२९,१३१, १३९, ३।३।७२,७४,९८ तर्पण ।१६ १३९, १४०, १४३, १४४, ११०,१८३, १९९ ३।३।२०७ १५३,१५४१ १६२, १६३, चिन्ता ३।३।११६ तष २।१२३ १६७,१७९,१८७, १९५७ चुम्बन २१३१७७ १९६, २००, २१७, २२१ चेतना ३।३।२२५ तायन ३।३।६३ गत्याक्षेप ३।३।१९ चेष्टन श६ तारशब्द ३।३।२९, १०७ गन्धन ३।३।१३९ चोदन तारनिस्वन ३१३१६५ शा६ गमन ३।३।५८,१४२ तिर्यपध्वनि १०९।४ गर्भमोक्ष (प्रसव)२११५२ छद्मगति २।२४ गर्व १२३३१९ छेद ३।३।१८८ तृप्ति २११२३४ गहितगीणि २।१२२८ छेदन २१२१५ ३।३।१८,८१ गहितदाह २०६९ तेजोविरति ३।३।२१६, १११११८ गयंदेश २॥श२९ २२३, २२८ तोषण २१२१२३ २।३।३८ तन्द्री " " गश४८ | ताडन २।३१४० तीक्ष्णत्व " ·ayu ३।३।१६६ धान्यावरोध थूत्कृति २।३।२६/ पर्यायार्थ सूची। पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. २।१२३९ धुति स्याग ३१३१८१, १६२ न्यासाण ३।३।२२७ त्राण २।३।२वीकृति २॥४॥५१ प ३।३।३६ विकृषि २।४।३ पथिकर्तृक ३३११३८ त्रिदशार्चा २।१९ द्वेष १३।४ पराभिभूति ३३.८० विकृषि २॥४॥४ परिणाम ११११७ त्वरण ३।३।१०२ परिभाषण ३३।७३, ९२ स्वरा २।३११९ धापन २१२।१८ परिभाषा ३।३।४३ धारण २०३८ परिवृति ११३।२७ २११६३० ३१३१८, २४ परिवेषण २।२।१९ धिक ३।३।२३४ पर्याप्ति ३३३३१, ७६, ११० देश धूतक्रिया २।१।३० सदा१३ पलायन २।३।६३ ३।३।२७ धति ३।३।११९,१६१ ३।३।४० दम्भेच्छा धौयं ३१३१२४० पाक २॥४॥४८ दरिद्रत्व १॥२॥१८ ३।३।२०८ दर्शन ३।३।२१४ ध्वनि ३।३।६० पान २।१।२४ दान ३१३१९६ पालन ३१३१६८, १५६, ३३.८, ६५,८१, १८१,२०९ ९५, १२१, १२४, नमस्कार ३।३।१३२ पितृदान २।२।१२ १५५,१६१ नावान २।३।८७ | पूजन ३।३।२४, ३१, ३६ दाह २।९।८ निकार ३।३।२२६ / पूजा ३।३।२३५, २३० दीपन ३१३१२१८ पूरण दीप्ति २।१।१४ निद्रा १।३।२६ ३।३।१५४, १५६, ३।३।२५, ५६, ६१, निन्दा १।४।१४ २०९, २१, २२३ ८७,९५,१११,१२४ ३३११६१ १५७,१५८, १६४, निरसन ३।३।१६० १९०, १९७ निराकृति १।४।३८ प्रकथन ३।३।२०१ २।३।६६ प्रकम्पन २।३१७२ दुर्गन्ध १२।१४ प्रकाशन १।४।२९ दुष्कृत २।१।११ निणेतृत्वेन भजन ३।३।१३७ प्रक्षेप २।२।१४ दृष्टि ३१३११४६ निवास ३१३१४५, १९५/ प्रजन ३१३१४२ ३१३११५२, १९७ निशामन ३।३।११६, ११७ प्रणति २।२।५ देवार्चा ३३।१२१, १३८ निष्कर्ष २।९।१४ प्रतिघात ३।३।१८ २।४।१४ देवपालोचयती नीचैर्गति २१३१४२ ३।३।२०५ त्यर्थ १॥२॥२१ नृत्त २११२१५ प्रतिष्टम्भ ३।३।२९, १०७ दोहन २।४।३४ नैपुण्य ३।३।२ दोहानुकूल्य २१४।३३ न्यास २३४३७ । प्रतिहर्ष ३१३१२१० १।१।१४ ध्यान २।२।११ वंसन " " ३।३।१२ | निकेत ३१३१८४ / पोष ३।३११२४ पोषण ११३१२२ / निरोधन ३।३।६७ निर्णय ३।३।६१ / निष्पत्ति ३३१७५ प्रतियत्न २१४१२१ प्रतिष्ठा ·प्राख्यातचन्द्रिकायाः २।३।६० भोमार्थ ३३१ भुक्ति " पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.पं. प्रतीक्षा २।३।१८ बाल्य ३३३१४३, १९४ | मन्थन ३३३१७८ प्रत्यक्ष १०२।१७ बीभत्स १।३।२३ मन्दगति ।३।३७ प्रत्यभिज्ञान १२।२३ बुद्धि ३।३।११६ / मन्दाक्ष ३।३।२३९ प्रमर्द ३३३३१९३ मरण १११११७ प्रमा १०२।१७ मक्ष ३।३।१५१ मरुतोगति ३।३।१३६ प्रमाद ३३.९२, ९६ भङ्ग २।३।८९ मदै २।३.८६ प्रयोजकाद्भय २।३।७५ | भय ३३३३९८, १८३, १९९ माङ्गल्य ३।३।१३ प्रवेश ३३३८१ भत्सन ३१३१५८, २१६ माद ३।३।३७, ४९ १४॥३३ भाग ३।३।८१ माधुर्य ३१३१२३८ प्रसव ३।३।१२९, १४८ भावकृति ३।१।१८ माध्यस्थ्य २।२।२९ प्रस्नव २१४॥३४ भाषण ३३१९९, १६ ११४/१५ प्राकट्य ३१३१ भाषा ३।३।२१८ ३१३११,९,१५९ प्राणन ३।३।१०२, २१५ भास् ३।३।१५२ मानस ३२३१५४ प्रापण २।३१६ भासन ३।३।१३४ मारण ३१३।२२२ भीति ११३८ मार्गसंस्कार ३१३१२२१ "३३१७९, ११९,१२८ प्राप्ति ३१३११८९ मिति श२।१० २०२६ मिथ्याज्ञान ३१३।१०८ प्रीति ११३६ भूषण २११११ | मिथ्याभिशंसन ११४१३ ३१३१८१,१८२ २।४।३८ प्रेप्सा ३।३।७६, २१९ ३।३।१४७,२०८ प्रेषण २१३१२ भूषाधामोचन २१११३ मुण्डन ३1३।१२३ १।९।२१ मुत्रण २।११७ प्रेषण २।३।१० भेद २।३।२४ मूतिभाव ३२३३१२८ प्रोग्छ २।४।२५ भेदन २११७ मेदन ३।३।२७ ३।३।१३० भैषज्य २।११९३ मेधा शश प्लुतगति २२३१३६ भोजन २।२।२० ३३।११३, ११४ प्लुति ३१३१४६ ३३३३१४५, २३६ मैत्री ३१३११३८ ब भोजननिवृत्ति ३।३।२१,२१६ मथुन २।०४९ भ्रंश ३।३।१६१ ३३३१७० मोक्ष ३३३३९४ भ्रम बन्धन ३।३।२५ २।३।४७ मोचन ३।३।१७३, १०६, बन्धुक्रिया २।४।४९ भ्राष्ट्रपाक ३।३।१०३ १७७, २१०, २११ ३।२१५, २१८ मोद ३१३७ बलात्कार २१२१२ मोह १।२।२४ बलात्कृति ३।३।३४ २।९।११ मनसागोचरीकार २२।३ | मोहन ३२३१२२९ बलाण २१३१७९ मनस्वित्व २।२।२८ बाधन ३१३१११८ | मन्त्रकरण ३१३.१३८ ३१३५ ३।३।११० मिश्रण " " ३।३।६९ भूषा " ३।३।५८, १९२ भूषाध्वनि ३१३१४६ / मज्जन २।९।१२ / मद १२।४ मौण्ड्य " ·पर्यायार्थसूची। ३५ का.व.प. पर्यायाः २१३६४१ वृद्धि वैकुब्य २।९।२९ वैतुष्यकरण वैमनस्य पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. नक्षण ३।३।२०० वातगति २।३।४५ विस्तम्भ ३।३।१६१ वादित्रग्रहण ३१३१११६ वीणयोपगान शदा२३ याच्जा २।४।३० वान्ति २।१।३१ / वृकशब्द १९।३ ३३१३, ४,११, वारण ३।३१७६, ११० वृत्ति ३।३।६३०१३४ ३०,३१,८१ विकलगति १११८ यात्राथप्रश्न १।४।३४ विकास ११५४९ ३.३१८१,८४, युद्ध २।३१७८ विक्रम ३।२।८० ९३, १३५, १९४, ३३११८४ विक्रय २।४।११ विकित्ति ३।३।१७२ वेगगति र २।३।३३ विक्षेप २।२।१३ वेदमाचष्ट इत्यर्थ १।४।४ रक्षण ३॥३॥६४, ६५ विन शा२० वेष्ट २।३१६४ रक्षा ३३.८१ विजिगीषा ३।३।१६२ वेष्टना २।३१६५ रञ्जिमन ३।१३ विदुत्सर्ग २०६ ३।३।२०५ रिङ्गण २११०२० वितके श२।९ २१३२० २॥४॥६५ वित्तोत्सग २।४।१४ रुज २।१।११ विद्याग्रहण ३३१८६ ३।३।२३७ ३३१४२, ७८ विनाश १०१०१६ वरशुद्धि ३।३।२२७ रोदन ११३१७ विप्रश्न वैराग्य १।४।३५ २।२।३० ३।३।१६,१०५ विभाग रोपण ३।३।१४६ २१४७ विभ्रम व्यक्ति ३२३१२०० रोष १॥२॥६ ३३३१२३७,२३९ विमति व्यथन १॥२॥ ३।३।३५ विलम्बन २।३.१७ व्यवहार २।४।१७ लज्जा ३।३।१६५ विलसन ३।३।९९ ३।३।१६२ ३२३३२३२ विलेखन ३।३।२९,१०० व्याधि २।३।६१ लिप्सयोपस्थिति ३।३।१३० विवासन ३।३।२२५ " ३३२८९, १५३, १८० लिप्सा ३३२ विवृति ३।११ लौहित्य ३।३।५९ विवेक १२।१३ न्यूति २१५११ विशरण व्योमगति १।१।१२ २।३।३४ व्रतादेश वचन १।३।११ ३।३८५ वयोहानि ३।३।१६८ ७५,१०६ वरण श४१ विभाणन ३।३।८३ / शकटकूजन १।६।१३ वर्जन २।११४० विधान्ति २।३।६२ वर्णक्रिया ३३२२३३ विश्लेषण २॥४॥३७ ३।३।१ वर्धन २।४।११ विश्वास श२।१२ | शङ्का १।२।१० वर्ष ३।३।४१ ३।३।१४९ / शक्कन्दन ३३.४६ वशीकृति २१३१४ विस्तार ३३३।२०४, २३३ शब्द ३१३३१०,१७, ३०, वाक्य ३१३१२०५ विस्मृति २२१२३ " २।४।२६ व्यक्तवाक् " २।४।२६ / व्युष्ट २११३३ शकि " ·३६ प्रख्यातचन्द्रिकायाः २।२।३/ सङ्गति ३।३।१०९ सङ्गतिकर्म पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. ७१,१२२,१२५,१२६, संवरण ३।३।१०४, ११२ सधिकर्ष ३।३।११५ ११९, १८६, १८९ संवृति ३।३।७२,१२० सन्न्यास २।२।३१ शब्दकर्मकार्थ ३।३।२०३ संशय १२।८ समवाय ३।३।१३३ शब्दन ३।३।१३२ संश्रव १२।२७ समुच्छाय ३१३।३४ शब्दवाचिन १९१ संश्लेषण ३१३३२२४ सम्पत्ति ३.३.१ शास्त्रसम्बन्धि संस्कृति २।४।५३ सम्पर्धन ३।३।२९,१०७, प्रोत्साह १।४।२४ संस्त्यान ३।३।१०३ २२९ शाव्य ३।३।२७ संहूति १।४।३१ सम्भक्ति २।३।१४ शासन ३।३।१४३ सङ्कल्प १॥२॥१५ ३.३६०,६२ शास्त्र ३।३।१३ सङ्कोच २०१० सम्भव २।४।१६ शिक्षण २४३ | सङ्क्लेश ३१३१४७,४८ सम्मावना १२।११ शिष्टि २१३३ सक्लेशन ३।३।११ ३.३१ शीलन १२४६ सङ्कप श४।२७ सम्मार्ग २॥४॥४५ शुक्लत्व ३।१२ सयान २१४।२३ सन्यथनिष्कर्ष २।५।१५ शुचि ३।३।४० ३२३१७१ सहन ३३.९० शुचीमाव २॥४॥३९ सान्त्वन १४।३९ ३१३११२१ सामभिरुपश्लोकन ११४२३ शूलपाक २।४।५० सङ्गतिकृति ३३३३१३० सामर्थ्य ३।३।१,२० शेष २।१।३३ ३।३।११४ साहसिक्य २.दा१८ ३.३३८४ सङ्कात ३२६ ३।३।२०१ शैथिल्य २।४।४२ ३।३१४४,७८, ८९, साहित्य ३३१ शोक १२३३१५ १२१,१८० साय २॥३२१५ शोष २१४९ सञ्चय २।४।१२ सिद्धि १११।३ शोषण ३१३३२२,१३१,१६३ ३।३।७४ सुरतशब्द १२५।१० शौच २।११। सञ्चार २१३१५० सूचन १।४।४० ३।३।१६०, २३१ सत्ता २।४।१० श्यामत्व ३।३।९० ३।३।२३० सध्वनि भुक्ति २०२६ सेनयाभियान २०३१५८ अद्धायुक्तकृति २।२४ सनिन्दोपालम्म १२४१० सेवन ३।३।१३३,१८२,२०१ श्रवण १२।३० | सन्ततगति २।३।३९ सेवा २।३।१३ भुति ३।३।९२ सोमरक्षण ३।३।१३६ श्लेष ३३३।९१ / सन्तान १२१ सौख्य ३।३।६ पलोकोपस्तवन शा२१ सन्दीपन ३।३।८२ स्तम्भ सदा१७ श्वध्वनि २।३।११ ३२३१६९ वैत्य ३।३।१९१ / सन्धान ३१३१७८ स्तव ३३.५ सन्धुक्षण २॥४॥४७ स्तुति ३।३।७, १४५, १६२ संराद्धि ३१३३१७०सनाह २१३१२६ स्तेय २।२।१० शैघ्रय २१।१ सेक २४६ सेचन ३।१०४ सस्योकि ३३.८१ सन्तर्जन श६२सन्देश ·पर्यायार्थसुची। स्थर्य २०३७ स्यन्दन २०४८ स्यूति . पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. स्थान ३।३।२८ स्मृति १।४।१८ हस २।१।१६ स्थिति १२११४ ३।३।१५० हसन ३।३।१६१ स्थिरीकृति ३।३।११९, हस्तिध्वनि ११९९ २१६४२ हिंसन ३।३।११३,११४ ३।३।१४, १९६ | स्त्रव २।४।३६ हिंसा ३।३।११.१४, १५, स्नान ३।३।१७८ स्वप्न ३१३१७,१९२, २४० ३६,३९,४५,४८, ६५६ स्नेह ११३।१९ स्वप्रकाशन ३।३।१३७ ५६,६५,७३,७९,८१, ३।३।१७६, १७७ स्वाद ३।३।९५ ८३,८४,१०४, १२०, स्नेहन ३।३।९४, २११, २२० स्वाम्यर्थ ३३.८१ १४०,१५४,१६६,१६७९ स्पन्दन २।३।२८ स्वीकार ३१३११०१ १६८,१६९,१७०,१८४, स्पर्धन ३।३।१२२ १८६,१८७,१९८,२१८ स्पर्धयाहव १४॥३२ ह हिक्का श६।१४ स्पर्श १॥२॥३३ / हरण ३।३।२२८ हूति १।४।३० स्पर्शन ३३३११८ / हर्ष ३।३।१०१ हति ३।३।२२७ स्पृहा ३।३३१७३ हेतुतोऽदभुत २।३।७१ स्फीतता २१४१५ ही ११३७ स्फूति ३.३११५५ हाद ३।३।१० स्मरण श१९ हविन २१२११५ । हरण ३।३।१६४ ३।३।१६१ / हर्षण ३।३।६८ | हलिग्रह ११२१/ हविरासेक इति पर्यायार्थसूची।

·आख्यातचन्द्रिकायाश्शुद्धिपाठः । मूले- - " , . काण्डाः श्लोकाः अशुद्धाः शुद्धाः काण्डा: श्लोकाः अशुद्धाः शुद्धाः संखति संसति तृहृत्यु तृहत्यु- विचायति विचायति हठते हेठते ७६ अपराध्यत्य-अपरध्यत्य- वोतति श्च्योतति गवत्युद्धति गर्वत्युद्धान्त ३ वाष्पायते-बापायते २ १०५ जिहोते जिहोते घजति ध्रजति स्यात्तू स्यात्तु १३२ स्युरुथम- स्युरुद्यमे- १६५ नानाज्ञ नानोर्श टिप्पण्याम्- पृ. ५ "निचायति" इति पाठान्तरम्' इति वर्द्धनीयम् । पृ. ४६ "स्तुतै” इत्यत्र "स्तुतौ" इति संशोध्यम् । पृ, ४९ "दशिभ्यां च नानो ना" इत्यत्र "शिभ्यां च नानोहोना" इति पाठान्तरम्' इति संशोध्यम् । सुच्याम्- "अवमाति ४॥२६" इति निवेशनीयम् । - - सन्देहपदानि। का.व.प. ११४ क्षिपति' इति द्विापाठः। शक्षा२७ 'संक्षेपे' इति 'संक्षिप्तौ' इति च द्विरनिर्देशः। २३३'शति' इति द्विम्पाठः । २२३८५ 'करोति वैकल्यमुदाद्विभ्योमी' । 'करोरि वैकल्प्यमुधा दुभ्यो. मी' । 'करीति वैगुग्लुमुध्यतोम्योमी' (पा.)। श४१६ सम्भबे सम्भवत्यपि। शा३२ 'विनयते' इति द्विापाठः। २५।१६ 'सिनाति च सिनोति च । संयच्छत्यात्मने षट् स्युः इत्युक्त्यैव 'सिनुते' इत्यस्य सिद्धौ 'सिनुते च कञ्चते' इति पुनः पाठः ॥ 'जुडत्यपि च संहति कञ्चते' (पा.)। ३।२।११ "सुखादेः ...."दुःखायतेमुखाः" इत्यत्र .."सुस्वायतेमुखाः" इति युक्तः पाठः प्रतिभाति ।

·काशी संस्कृत सीरिज़ प्रथमाला । " " रु०३-० ६९ भागदीशोग्यधिकरणम् । न्यायाचार्यश्रीशिवदत्तमिश्रविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे २) २०२८ १० काव्यकल्पलतावृत्तिः। श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहकृतसूत्रसहिता। (अलङ्कारविभागे ४ ) ०१-४ ९१ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्रमप्रणीता। श्रीसदानन्दकृत-सुबोधिन्या, श्रीलोकेशकरकृत-तत्त्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता। पं० श्रीनवकिशोरशास्त्रिणा- निर्मितया चक्रधराख्य महत्या टिप्पण्या अव्ययार्थमालया लिङ्गानुशासनप्रक्रियया उणादिकोषेण च साहिता । (व्या० वि०११) पूर्वार्द्धम् । ०२-८ उत्तराई। रु० २-८ १२ त्रिपुरारहस्यम् ( महात्म्यखण्डम् ) सासययोगशास्त्राचार्य भीमुकुन्दलाल शाक्षिणा संशोधितम् । साहित्याचार्य खिस्ते-इत्युपाख्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिणा निबद्धाभ्यां भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम्। (पुराणेतिहास वि०१) ०१-६ त आपस्तम्बधर्मसूत्रम् । श्रीमद्धरदत्तमिन विरचितया उज्ज्वलाख्यया वृस्या संघलितम् । (कर्मकाण्डविभागे ७) रु. ४०० १४ अवच्छेदकस्वनिरुक्तिः । श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृताः । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्त- मिश्रविरचित गंगाण्यव्याख्या टिप्पणी सहितः । (न्याय वि०१३) २०१४ ९१ (१) संस्कारदीपकः । म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त पर्वतीय विरचितः । गणेशपूजादिग्रहयागान्त-पूर्वाङ्ग निरूपणात्मकः प्रथमोभागः। (कर्म० वि०८)रु०१- ९५ (३) संस्कारदीपकः। विवाह- गर्भाधानादिकशानान्तसंस्कारनिरूपणात्मकः द्वितीयोभागः।,, १५ (३) संस्कारदीपकः। तुलादानादि-मूलशान्त्यादि निरूपणात्मक नाम परिशिष्टदीपका ततायोभागः। १६ वर्षकृत्यदीपकः । कालनिर्णयवतोद्यापन सहितः। म०म० पण्डित नित्यानन्द पन्त. पर्वतीय विरचितः। (कम्म० वि९) २०३-८ ९. श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-लाट्यायनप्रणीतमग्निष्टोमान्तम् । (कर्म०वि०१०) रु.२-, ९८ नलचम्पूः अथवा दमयन्तीकथा । महाकविश्रीत्रिविक्रमभट्टविरचिता । विषमपद. प्रकाशाख्यव्याख्यया सहिता। भावबोधिनी टिप्पणी सहिता । (का० वि०१५) २०१४ ९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्के महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरभा- ख्यसूत्रवाक्याथन श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च सनायीकृतम् । (श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ) (वेदान्त वि०१०) ३०३-० ०० वाग्वल्लभः। सर्वथाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौढः परमोपयोगितया नियतमुपादेयतमाछ- न्दोनिबन्धः, श्रीमता दैवज्ञाग्रेसरेणागममामिकेण कविपुङ्गवेन दुःखभञ्जनविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद. पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः। (छन्दः शास्त्र वि० ४) रु०२-८ १ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिश्र- विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्याय विभागे ४) ) रु०१-८ २ वेदभाष्यभूमिकासंग्रहः । ( सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिकानां संग्रहः)। [वेद० वि०६] . ०३ माधवीयधातुवृत्तिः । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता । (व्या० वि०१२) २०५ २४ बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । [कर्म०वि०१शरु०४-० २६ ताण्डयमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितभाष्यसहितम् । (वेद वि०६) (प्रथमोमागः) momo (द्वितीयोसागः ) 6.0-0-0 . । -o ·काशी संस्कृत सोरिज़ प्रथमाला १०६ न्यायमञ्जरी। जयन्तभट्टकृता । न्याय-व्याकरणाचार्येण पं० सूर्यनारायणशास्त्रिणा कृतया टिप्पण्या समेता । सम्पूर्ण । [भ्या०वि०१५] रु०८-. १०७ शारदातिलकम् । श्रीमद्राघवभकृतपदार्थादर्शटीकासहितम् । (तन्त्रशा०वि०१) रु०५- १०८ मन्त्रार्थदीपिका.। म०म० श्रीशत्रुघ्नविरचिता । (वेद वि० ७) रु०२- १०९ शब्दशक्तिप्रकाशिका । श्रीमज्जगदीशतर्कालङ्कारविनिर्मिता । श्रीकृष्णकान्त विद्यावागीशकृतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलङकृता। न्यायाचार्य काव्यतीर्थ पं० बुण्डिराजशास्त्रि कृतया छात्रोपयुक्तया विषमस्थल टिप्पण्या मुलकारिकार्थन च सहिता। (न्या वि०१६) रु. ४- ११० योगदर्शनम् ( पातञ्जलदर्शनम् ) भगवत्पतञ्जलिरचित, राघवानन्दसरस्वतीकृत. "पातअलरहस्याख्याटिप्पनीयुक्रया द्वादशदर्शनकाननपञ्चाननवाचस्पतिमिश्रवि. रचितया "तत्त्वशारद्याव्याख्यया भूषितेन विज्ञानभिक्षुनिमित"योगवार्तिक". समुद्भासितेन मधुपुरीयकापिलमठस्थस्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्त्या सहितेन भगवच्छ्रीकृष्णद्वैपायनव्यासदेवोपज्ञ-"सांख्यप्रवचन" भाग्येणोद्योति. तम्, प्रदेशविशेषेषु श्रीमन्माध्वसम्प्रदायाचार्य-दार्शनिकसार्वभौम-साहित्य. दर्शनाद्याचार्य-सवरत्न-न्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिणा विहितया टिप्पन्या "पातालप्रभागनामिकया भूमिकया च संबलितम्, ( योग. वि.३)- १११ सारस्वत व्याकरणम् । अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणीतम् । श्रीचन्द्रकीतिसूरिप्रणी तचन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्याख्यया, श्रीवासुदेवभट्टविरचितप्रसादाख्य. टीकया च समन्वितम् । कवितार्किकोत्कल-यास्क-श्रीनवकिशोरशास्त्रिणा निर्मि- तया मनोरमाविवृत्या च समुद्भासितम् । पूर्वार्द्धम् । ( व्या. वि. १३) १०१ ११२ सामान्यनिरुक्ति-गादाधरी-गूढार्थतत्त्वालोकः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रमिथिलामण्ड. लमण्डन-पं० कुलपति झोपाख्य-श्रीधर्मदत [ श्रीबच्चा झा] शर्मविरचितः । ( न्या. वि. १७ , २०१- ११३ जागदीशी पक्षता । न्यायाचार्य पं० शिवदत्तमिश्र गौडत गंगाख्यव्याख्या टिप्पणीसहिता। (न्या. वि. १८) २०१ ११४ मनुस्मृतिः। कुल्लूकमहकतमन्वर्गमुक्तावलोव्याख्यया काशीस्थगवर्नमेन्ट सं. स्कृतकालेज व्याकरण-मीमांसा-धर्मशास्त्राध्यापकेन पं० नेने इत्युपार गोपाल. शास्त्रिसंगृहीतपरिशिष्टटिप्पण्यादिभिरपि सहिता । अत्यन्तशुद्धसंस्करणम् । सम्पूर्णम् । (धम्मैशाख. वि.) २०३- ११५ व्युत्पत्तिवादः । श्रीमद्गदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितः । वैयाकरणशिरोमणि शुक्ल श्रीवेणीमाधवशाखिरचित [शावार्थ-परीक्षोपयोगि] शास्त्रार्थ कला टीका सहितः। (न्या. वि. १९) २०३-- ११६ मामती । ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यव्याख्या सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्वारस्पतिमिश्नविर- चिता। न्यायाचार्य पं० दुण्डिराजशास्त्रिणा सङ्कलितया विषमस्थल टिप्पण्या सम. लकृता । तत्रायं द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादान्तः प्रथमो भागः । ११७ जम्मपत्रदीपकः । सोदाहरण-सटिप्पण-हिन्दीटीकासहितः । ज्यौ०६० श्रीवि. न्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदिना विरचितः । ( ज्यो. वि. ५) रु०- पाप्तिस्थानम् चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी Kalya ..

·No text on this page.