·....
BHASA KATHA SARA
VOL. II.----PART III
17-im------
rrow-image-frrr---
भासकथासारः
उत्तरार्धः
(तृतीयो भागः।)
REVISED SECOND EDITION
(With Summaries of the Stories in English)
BY
Y. MAHALINGA SASTRI, M.A., B.L.
All Rights Reserved]
1934
[ Price: Annas 12
५.ruravashanama

·BHASA KATHA SARA
CONSISTING OF ABRIDGED NARRATIONS
IN SANSKRIT PROSE
OF THE STORIES OF THE TRIVANDRUM PLAYS
ATTRIBUTED TO
BHASA
BY
Y. MAHALINGA SASTRI, M.A., B.L.,
Advocate, Madras
SON OF MAHOPADESAKA, SASTRA RATNAKARA,
YAJNASWAMI SASTRI AVERGAL,
Advaita Subha Pandit, Kumbhakonam
Vol. II-Part III
REVISED SECOND EDITION
(With Summaries of the Stories in English)
PUBLISHED BY THE AUTHOR
All Rights Reserved]
1934
[Price: Annas 12

·PRINTERS:
St. Joseph's Industrial School Press,
TRICHINOPOLY-1934.

·॥ श्रीरस्तु ॥ ॥ भासकथासारः॥ भागत्रयात्मके तृतीयो भागः । महाकवि श्रीभासप्रणीतनाटकानां कथासङ्ग्रहः । श्रीमद्भरद्वाजकुलतिलकश्रीमदप्पय्यदीक्षितवंशमुक्ताफलानां महामहोपाध्याय राजुशास्त्र्याख्या विख्यातश्रीत्यागराज- मखिराजानां प्रपौत्रेण महोपदेशक-शास्त्ररत्नाकरादि- बिरुदाञ्चितपण्डितवरश्रीयज्ञस्वामिशास्त्रिणामात्मजेन एम ए., वि.एल्. बिरुदभाजा श्रीमन्महालिङ्गकविना विरचितः । द्वितीयं संस्करणम् । १९३४ [अस्य मुद्रणादिष्वधिकारस्सर्वोऽपि कवेः स्वायत्त एव ।]

·CONTENTS Page. Summaries of the Stories in English I0 १-१२ वत्सराजचरितम्-(प्रतिज्ञायौगन्धरायण-स्वप्नवासवदत्त- नाटकयोस्सारभूतम्) (१) (२) . १२ - २३ " अविमारकचरितम् २४ -३६ चारुदत्तचरितम् ३७ - निगमनम् . भासीयश्लोकानुक्रमणिका कविकृतश्लोकानामनुक्रमणिका . GLOSSARY ·SUMMARIES OF THE STORIES IN BHASAKATHASARA, PART III THE STORY OF VATSARAJA (1) UPAYA DAYANA, ruler of the Vatsa Kingdom, was fond of elephant-hunting. He played on his lute named Ghoshavati and entranced wild elephants with the melody. One day when he was out elephant-hunting with his party, a stranger-informant brought him news of an elephant of uncommon racial dignity, roaming in the interior of the woods. Udayana left behind him his retinue and trusted himself to the lead of his informant, all alone, with Ghoshavati in hand. The reported elephant was in fact a ruse of Pradyota, King of Ujjain. It was constructed of wood and armed men were hid within its body. When Uduyana was well-nigh entrapped in the thick of the forest, the enemy's inen leapt out of the elephant and hemmed him in on all sides. In the skirmish that followed, Udayana single-handed held his foes at bay for several hours; but at last he fell down in a swoon and was taken captive. Pradyota ordered the royal captive to be housed decently and his comforts to be looked after with a solicitude becoming the dignity of both the royal houses--nay, in course of time, he even entrusted his daughter Vasavadatta, to the prisoner as a pupil to learn the art of playing upon the lute. The news of Udayana's captivity was received with despair and woe by the royal household at Kausambi, the capital of the Vatsa Kingdom. The loving subjects of Udayana were struck with consternation. The ministers of state hung down their heads for shame. All were miserable. Everybody looked up to Yaugandharayana, the chief minister, as the only person who could take the lead, act heroically and become the saviour in such a mishap. Yaugandharayana faced his responsibility with great fortitude. The love he bore to Udayana was unbounded and was matched only by the implicit confidence which Udayana reposed in him. Yaugandharayana disguised himself as a lunatic and, accompanied by Rumanvan, the commander-in-chief, and Vasantaka, the jester, set forth to Ujjain on his arduous commission.

·2 SUMMARIES OF THE STORIES At Ujjain Yaugandharayana made himself a familiar figure to all the people as a harmless mad man wandering through the streets. But in fact, in that guise, unsuspected by anybody, he was sowing the seeds for a future harvest. He and his associates met often inside a ruined temple in the suburbs of the city and discussed their plans. Vasantaka established communication with Udayana in prison, taking advantage of the privilege accorded to him as a Brahmin to go about unquestioned. Yaugandharayana, within a short time, succeeded in placing his own trusted men in the several services of importance in the enemy's state. Now Pradyota had a State-elephant named Nadagiri which was the rarest of its kind. Pradyota not only prized Nadagiri as the most valuable possession, but he regarded it with special esteem as the most auspicious animal for a master to own. Yaugandharayana after having disposed of certain arrangements preliminary to the projected escape of Udayana from prison, roused Nadagiri to fury and madness by conflagrations, beat of drum, intoxicating herbs, incantations, magical practices and the like, and made it break its bonds and roam about wildly through the streets of Ujjain causing confusion and death in its track. Pradyota, too fond of his favourite elephant to think of subduing it at any risk to its life or limbs, called upon Udayana, as was expected, to save the situation. Udayana had no difficulty in restoring Nadagiri to complete docility with the aid of the entrancing melodies of his Ghoshavati. According to the original plan of Yaugandharayana, Udayana should have effected his escape on Nadagiri itself. No elephant on earth could successfully set up a pursuit behind Nadagiri and none other than Udayana could exact the maximum speed from it. But this plan had to be abandoned as Udayana decided upon an elopement with Vasavadatta for whom he had nourished a passion in prison. Udayana rode back on Nadagiri to the presence of Pradyota and conducted himself as if he was quite at ease with his environment. In order to repay confidence with confidence, the noble-hearted Pradyota desisted from re-incarcerating Udayana. Some time passed. Yaugandharayana suborned the driver of Bhadravati, the she-elephant of Vasavadatta, stationed his own men in hiding places along the path of the proposed escapade, caused the city guards to get drunk and then sent instructions to Udayana. At the appointed hour Udayana eloped with Vasavadatta on the back of Bhadravati. The ·IN BHASAKATHASARA 3 city guards woke up for a pursuit when it was too late. Yaugandharayana then cast off his disguise and flung himself sword in hand upon the enemy's advancing array. He arrested the pursuit for a while, but his sword breaking against the tusk of an elephant, he was taken prisoner. In an interview. Bharatarohaka, minister of Pradyota, tried to ridicule the morality of the methods which Yaugandharayana employed for the sake of rescuing Udayana. Yaugandharayana defended himself successfully and made Bharatarohaka speechless with counter-attacks on the latter's diplomatic methods. At last the minister of Pradyota honoured the minister of Udayana with a present of a golden vase and released him. Angaravati, the queen of Pradyota, became inconsolable on hearing of her daughter Vasavadatta's conduct. In order to please her the marriage of Udayana and Vasavadatta was celebrated in the presence of Yaugandharayana, with the portraits of the bride and the bridegroom as substitutes for the runaways. (2) DAYANA, already indolent and pleasure-seeking, became UPA He paid little heed to the affairs of State and made indulgence in amorous diversions his only occupation. An enemy of his named Aruni seized this opportunity to encroach upon the kingdoms of Udayana bit by bit, until at last very little was left over except Kausanibi, the capital city. Yaugandharayana and Rumanvan lamented over the plight and held council together with a view to concerting measures for redeeming the lost dignity and status of the royal house. There was the King of Magadha named Darsaka who could be a valuable political ally to Udayana. His alliance could best be secured by bringing about the marriage of Padmavati, sister of Darsaka, with Udayana. Soothsayers had already predicted that Padmavati was destined to become Udayana's queen; and such predictions were never known to fail. But with Vasavadatta living, Darsaka could not be expected to consent to the alliance; neither would Udayana accept another bride. Therefore the ministers concluded that Vasavadatta must be taken out of the way. Yaugandharayana explained the situation to Vasavadatta and made her agree to his plan of separating her for a time from the king.

·4 SUMMARIES OF THE STORIES Udayana once encamped in a village called Lavanaka, and thence went into the forest for hunt. Before he returned, Yaugandharayana caused it to be reported that Vasavadatta was consumed in a rural conflagration and that Yaugandharayana, attempting to rescue her from the flames, also became prey to the fire. Yaugandharayana took Vasavadatta, now called Avantika, to Magadha and there left her in the care and custody of Padmavati, pretending that Avantika was his sister and that he was setting out in search of Avantika's husband alleged to have wandered away to distant countries. Padmavati was very much impressed with Avantika's chaste manners and dignified demeanour and treated her with profound affection and esteem. In the meantime, in Lavanaka, Udayana on being informed of Vasavadatta's demise in fire, was beyond himself with grief. He made several attempts to throw himself into the fire. His ministers anxiously attended on himn day and night and at last with very great difficulty persuaded him to leave Lavanaka, which was full of memories of Vasavadatta and take to travel through new countries for the sake of diversion. In the course of the tour Udayana was brought by his ministers to Magadha. In Magadha, Udayana was Darsaka's guest. The charming personality of Udayana, his gentle and lovable qualities and his exceptional cultural attainments so captivated Darsaka that the latter before long, offered to give Padmavati in marriage to Udayana. However distasteful the idea of a second marriage was to Udayana, he yielded to the pressing importunities of his ministers and agreed to the alliance. The marriage was celebrated with pomp and splendour becoming the royal dignity of both the parties. Udayana approved of Padmavati's beauty and was much attracted by her simple and innocent nature, her noble qualities of heart, and charining demeanour. But he could not forget Vasavadatta. He regarded Vasavadatta as his beloved, but Padmavati at best an amiable companion. In the midst of the marriage festivities, one day, Udayana was talking confidently to his friend Vasantaka in the pleasure garden. He declared that Padmavati was far from displacing Vasavadatta from his heart, though the latter had passed away never more to be seen. This declaration was overheard by both Padmavati and Avantika. The former admired the king all the more for his constancy in love. The latter drew a sigh of relief considering ·IN BHASAKATHASARA 5 herself amply rewarded for all the pangs of separation she had voluntarily suffered for the sake of her lord's prosperity. Another day, Padmavati was reported to be suffering from a headache and the king was told that she was to go to bed for the night in a secluded summer-house. He went thither after night-fall to comfort her. But finding that she had not yet arrived at that house and feeling a little fatigued he laid himself down on the bed and in a few minutes went to sleep. Into the apartment then came Vasavadatta hoping to find Padmavati. The room was poorly lighted and she mistook the king for Padmavati "I believe she is now free from the pain as she sleeps well" she said to herself and sat on a corner of the bed The king who had been for some days oppressed by the rekindled memories of Vasavadatta began to talk aloud in his dream. He addressed his beloved by name several times and with words betraying desperate passion stretched out his hands to pacify her as if she were cross with him. Finding that she was by the side of the king, Vasavadatta stepped away from the bed, looked at her lord pathetically for a while with eyes brimming with tears, trembled to think that she might be revealed and left the apartment in a hurry after restoring the outstretched hands of the king to their position on the bed. No sooner did the king feel the exhilarating touch of Vasavadatta's hand on his body than he woke up with a quickening tremor of joy and rushed out to hold back his beloved. But in the excitement of the moment he struck his head against the door-postind staggered behind in miserable confusion. From that day he could not believe that Vasavadatta was dead, but hoped that sooner or later she would reveal herself to him. When the marriage festivities were over, the king took Padmavati, with Avantika in her train, to Kausambi. With the military aid of Darsaka, Rumanvan vanquished Aruni and reclaimed all the lost territories belonging hereditarily to the Vatsa King. Udayana was in the height of his glory again, but the grief for Vasavadatta was eating his heart away. On coming to know of Udayana's tenderness to the memory of Vasavadatta even when she was no more, Pradyota and Angaravati felt a loving compassion for him and sent a message of consolation to him coupled with congratulations upon his recouped political ascendancy. Their emissaries, the chamberlain, and the old nurse of Vasavadatta, brought with them a portrait of Vasavadatta. After delivering the messages in due form, the chamberlain presented to the king the portrait of Vasavadatta saying, “Their Royal Highnesses ·6 SUMMARIES OF THE STORIES have sent this to you for your comfort in your condition of bereavement." The king received the portrait and gazed at it with eagerness. Padmavati also peeped in with curiosity and on examining the picture closely exclaimed in wonder, "My lord, a lady who exactly resembles this portrait is living with me!” At that moment Yaugandharayana appeared in disguise and demanded from Padmavati the restoration to him of his sister. The king was perplexed. He ordered Avantika to be brought and to be restored to her brother in the presence of the chamberlain and the nurse, as witnesses. The nurse on seeing Avantika screamed aloud with astonishment, “Our Princess Vasavadatta to be sure!” At the same instant Yaugandharayana cast off his disguise, fell upon the feet of the King and begged pardon of him for separating Vasavadatta from him for so long a time. The king wept for joy, embraced Yaugandharayana and confessed with overpowering feelings of gratitude that he owed everything to the faithfulness, sagacity and unceasing vigilance of the minister. The happy couple then, with their party, set out to Ujjain for paying their respects to Pradyota and Angaravati. THE STORY OF AVIMARAKA UNTIBHOJA, King of Vairantya, had a daughter named Kurangi. His two sisters were respectively the queens of Ka-i Raja and Sauvira Raja; the latter was, further, the brother of Kuntibhoja's queen. Kasi Raja had a son named Jaya Varman. Sauvira Raja had a son named Vishnu Sarman. Vishnu Sarman was really the son born to Sudarsana, queen of Kasi Raja by Agnideva, and adopted by her sister, the queen of Sauvira Raja, who was childless. Being of semidivine origin, Vishnu Sarman showed super-human valour and prowess at a very early age. While yet a boy of tender years, he vanquished an Asura, who in the guise of a goat (Avi) went about killing people in populous cities. This adventure gave him the title of Avimaraka. Now it came to pass that Sauvira Raja was unlucky enough to incur the curse of a sage named Chandabhargava, in submission to which he had to live incognito for a period of one year in the guise of a chandala. Sauvira Raja took his abode in the chandala-quarters attached to the city of Kuntibhoja and Avimaraka lived with his father similarly disguised.

·IN BHASAKATHASARA 7 Kurangi grew up as a beautiful young maiden and her parents desired to give her in marriage to Avimaraka, son of Sauvira Raja. But messengers reported that Sauvira Raja and his son were mysteriously missing for some time and that the government of the State was conducted by the ministers. Upon this disappointing news, Kuntibhoja and his queen were constrained to accept the proposal of Kasi Raja that Kurangi might be married to his son Jaya Varman. However, there was no display of hurry on either side, and the proposal did not progress to a state of fulfilment. In the meantime, while Kurangi was one day returning in her palanquin with her company of girls from the royal park to the harem, the State-elephant named Anjanagiri got wild, broke its bonds and pursued the party threatening destruction. The palanquin of Kurangi was abandoned by the frightened guards and the girls set up a cry of despair. The elephant itself swung up its trunk to smash the palanquin and drenched Kurangi with the sprays from its nostrils. At this critical juncture, a handsome youth rushed to the spot, gave the elephant a slap with his hand and turned the latter's fury against himself. He beguiled the animal to a distance and held it engaged in a sham fight till the ministers of Kuntibhoja secured it. Kurangi went home safe; but she could not forget the youth who so heroically delivered her from the peril. The fire of love began to burn steadiiy at her heart and her tender body was unable to withstand its withering effects. The nurse of Kurangi and Nalinika, the attendant, watched the change in her condition with great anxiety and set about to devise a remedy. They were shocked to discover the cause of the malady, and almost despaired of doing anything to purpose, when an aerial message came to their succour: you may ignore the apparent fact that the youth is a low caste and proceed to bring the two together as if there is no disparity of birth between them. His true status shall become revealed to you in course of time." Encouraged by this assurance the nurse and Nalinika proceeded to the abode of Avimaraka and found him love-sick doting upon his recollections of the elephant-incident. The nurse settled with Avimaraka that he should enter the harem unobserved scaling the walls that very night. Avimaraka had little difficulty in climbing over the harem walls and reaching the apartment of Kurangi where Nalinika was waiting for him.

·8 SUMMARIES OF THE STORIES Avimaraka lived with Kurangi for several days concealed in the harem. But soon suspicions arose in the mind of Kuntibhoja that something was amiss and he ordered the harem guards to be more vigilant than ever. Avimaraka found it impossible to live there longer in concealment and therefore effected his escape. But separated from his beloved he found life intolerable. He went up a forest-clad mountain and attempted to throw himself into a forest-fire. But Agni his father would not burn him. He therefore thought of throwing himself down from a precipice. But then a Vidyadhara, who happened to alight upon that mountain with his wife, bade him take heart and gave him a magic ring which when worn in the right-hand finger would make the wearer invisible to mortal eyes. Avimaraka with the ring properly used had no difficulty at all in re-entering the harem. He was just in time to prevent Kurangi from committing suicide by hanging herself. Again the couple lived happily, secure from all fear of molestation by anybody. In the meantime, the parents of Kurangi despairing of discovering Avimaraka determined to give Kurangi in marriage to Jaya Varman. Sudarsana herself with Jaya Varman was brought from Kasi to the palace of Kuntibhoja by Bhutika, the latter's minister. The marriage day itself was about to be fixed, when Sauvira Raja who had served his full period of living incognito revealed himself to Kuntibhoja. As even Sauvira Raja was unable to give any account of his son, the whole group was sunk in melancholy. At that juncture Narada appeared and announced that Avimaraka was in the palace and was already the husband of Kurangi. Kuntibhoja felt ashamed that his own harem should have been so defiled. But Narada justified the conduct of the couple and allayed his conscience. Kurangi and Avimaraka were then brought out of the harem. A sister of Kurangi, Sumitra by name, was given in marriage to Jaya Varman. Narada presided over the festivities. THE STORY OF CHARUDATTA TH 'HERE was in Ujjain a Brahmin merchant named Charudatta who having run through his fortune in improvident philanthropy, at last found himself absolutely poor. In his condition of indigence and loneliness, he had three consolations which helped him to sustain his interest in life; namely, a wife who was faithfully devoted to ·IN BHASAKATHASARA 9 him ; a friend named Maitreya who never gave up his company; and his own unsullied reputation for character. There lived at that time a lovely youthful courtezan called Vasantasena-the ornament of Ujjain. Every youth of Ujjain was virtually her admirer, and Charudatta was no exception, though he restrained his passion because of his poverty. But Sakara, the king's brother-in-law, a lustful, impudent coward, was intent upon making her his own by force or persuasion whichever could prevail. Vasantasena loved Charudatta with all her heart, not for his riches--for he had none--but for the golden qualities of his heart, One evening when darkness was growing thick, Vasantasena, returning home from the temple of Kamadeva, found herself pursued through the streets by Sakara and two of his hirelings. Luckily for her, the house of Charudatta was close by and she managed to enter into it stealthily just when, Radanika, a maid-servant of Charudatta, was coming out of the house into the street. Sakara caught hold of Radanika and began to drag her, mistaking her for Vasantasena. Radanika cried for help. Maitreya, the friend of Charudatta, appeared with a lamp, and rated high the impudence of Sakara. Sakara released Radanika and left the place after uttering frightful threats against Charudatta for the latter's detention of Vasantasena with all her jewels. When Charudatta became aware of Vasantasena's presence in his house, the latter paid her respects to him and said, “Sir, give me protection from the wicked pursuers who covet the valuable jewels I am wearing. I wish to go to my house under your escort, after depositing all my jewels with you.' Charudatta accepted the deposit and commissioned Maitreya to give her a safe escort to her house. Charudatta immediately felt that it was an responsibility that he had accepted, as the jewels could not be kept safe anywhere in his old house. He therefore entrusted the custody of the jewels to his maid-servant and to Maitreya with directions to take care of them by turns. On the third night after the above said happenings, when Maitreya was weary and sleepy, Radanika put the jewels into his hands and retired to bed. Maitreya went to sleep with the jewels in his hand carelessly bundled up. On that night, it happened that an adventurer named Sajjalaka was in quest of some means with which to purchase the freedom of a charming female slave of Vasantasena, Madanika by name.' He broke into the house of Charudatta onerous ·IO SUMMARIES... BHASAKATHASARA and after a desperate search, discovering the jewels held by Maitreya, picked them up and effected his escape. Radanika who was the earliest in the house to wake up, descried a breach in the wall and immediately set up a shout. Charudatta and Maitreya, roused from their sleep, came to realise what had happened. “Who will believe this account of the loss of the jewels" cried Charudatta, “the world is always harsh towards the poor and I am sure, I shall be made the culprit.” On coming to know of Charudatta's misfortune, his wife sent for Maitreva and gave into his hands a necklace, set with precious gems of inestimable value, which she was wearing. Maitreya announced to Charudatta the gift of the Brahmani. Charudatta regretted that he had come to such a plight as to be compelled to accept a woman's proffer of help. He commissioned Maitreya to go to Vasantasena and persuade her to accept the Ratnavali as a compensation for the lost jewels. Next morning Sajjalaka took the jewels to Madanika and informed her that he proposed to purchase her liberty with them. But Madanika discerning the jewels to be her mistress's own, prevailed upon Sajjalaka to deliver the jewels to Vasantasena on, the pretext that he was an embassy of Charudatta. Vasantasena overheard this conversation and resolved to derive some fun out of the situation. In the meantime, Maitreya arrived with the precious necklace and Vasantasena accepted the substitute with apparent satisfaction, though regretting within herself that on account of her being born a courtezan even Charudatta considered her mercenary. When Sajjalaka arrived with the stolen jewels on the pretext of restoring them to Vasantasena in accordance with Charudatta's directions, Vasantasena said she had a message of reply to be conveyed to Charudatta. Sajjalaka replied that he was not going back to Charudatta. Then she put it to him that he must have got the jewels by illegal means. Sajjalaka hung down his head in shame and confusion. Then Vasantasena with a kindly smile, beckoned Madanika to her side, decked her with a profusion of ornaments and made a present of her to Sajjalaka. After seeing the couple depart in a coach, Vasantasena herself, looking at the clouds which suddenly darkened the sky, prepared to set off to the residence of Charudatta with the ostensible object of returning the Ratnavali to him. Vasantasena and Charudatta met as lovers who had for long pined for each other's company.

·॥ श्रीरस्तु ॥ भासकथासारः॥ तृतीयो भागः । 9%e ॥ वत्सराजचरितम् ॥ (१) कुलं वा शीलं वा विभवमथवा मानविशयं जनस्य स्निग्धस्याप्यनुमतमनादृत्य सहसा । यदाज्ञां बाला अप्यनुविदधते निश्चितधियो नमस्तस्मै सद्यःप्रभवदुपदेशाय गुरवे ॥ पुरा किल प्रकाशराजर्षिनामधेये भारते वंशे जातो निखिल- लोकोपगीतकीर्तिमूर्तिमानिव जनसमुदयाभ्युदय उदयनो नाम शतानीकपुत्रः प्रजावत्सलो वत्सराजः पृथिवीमशिषत् । तस्य च कौशाम्बी नाम प्रधाननगरी ॥

·२ भासकथासारे [वत्सराज स बाल्य एव प्रतापवत्तया शमितारातिदुरितो निराबाधां श्रियमनुभवन् , शनैयौगन्धरायणाधेषु मन्त्रिमुख्येषु राज्यरक्षा- धुरां विन्यस्य सुखेष्वेकान्ततत्परो बभूव । अनारतं स मृगया- व्यसनेन नागवनानि बभ्राम । तस्य च गान्धर्वपारदृश्वनः कुलो- पलालितां घोषवती नाम कलनि:दिनी वीणां वादयतो दन्तिनः सुखेन वशमाययुः ॥ एवं क्रीडतस्तस्य प्रत्यन्तवर्ती प्रद्योतो नामोजयिनीभर्ता साम्मुख्येन समराक्षमामक्षौहिणीमाकलय्य छलेन ग्रहणमनुचिन्त- यामास । इयेष चाभिलषणीयवरगुणाय दर्पादनाकाङ्कितसम्बन्धा- याप्यस्मै प्रदातुं निरतिशयलावण्यशालिनीमात्मनो दुहितरं वासव- दत्ताम् । तेन हि युक्त्या स कुवलयश्यामलं महान्तं यन्त्रहस्तिनं निर्माय, अमात्यशालङ्कायननेतृकं वीरपुरुषाधिष्ठितं तं मृगया- लोलुपस्य वत्सराजस्य विहारोचिते विषयान्तगहने स्थापयामास । अथ कदाचिदुदयनो नर्मदा तीा, वेणुवने परिच्छदमव- स्थाप्य, गजयूथविमर्दयोग्येन बलेन नागवनं प्राप्तः, मदयन्तीपर्वत- मनासाचैव तटाकोत्थितं नागयूथं निध्यायन , केनाप्युपस्थितेन पदातिना विज्ञापितोऽभूत्-" भर्त:! इत: क्रोशमात्रे मल्लिका- सालप्रच्छादितशरीरो नखदन्तवर्जमेकनीलो हस्ती मया दृश्यते' इति । ततस्तं सुवर्णशतप्रदानेन परिपूज्योदयनः स्वानुचरान् प्रत्यभाषत-अस्त्येष चक्रवर्ती हस्ती नीलकुवलयतनुर्नाम हस्ति- ·चरितम् (१)] तृतीयो भागः । - शिक्षायां पठितः । तदप्रमत्ता भवत यूयमस्मिन्यूथे । गजं तमहं वीणाद्वितीय आनयामि" इति ।। तदा तमुपरुध्य रुमण्वान्नाम मन्त्री विज्ञापयामास- "स्वामिन् , न खलु ते ऐरावणादीनामपि दिशागजानां ग्रहणं न सम्भावनीयम्। किन्तु आसन्नदोषाणि विषयान्तराणि ; यत्र रन्ध्रा- न्वेषी प्रत्यन्तनिवासी जनः । तन्नैकाकिना स्वामिना गन्तव्यम् । अहमप्यनुवर्ते” इति । उदयनस्त्वमात्यमात्मजीवितनिर्दिष्टेन शप- थेन निवार्य, सुन्दरपाटलं नामाश्वमारुह्य, अनर्थोद्गते सूर्ये विंशति- मात्रेण पदातिभिस्सह प्रतस्थे ।। गतस्य च तस्य कश्चिदध्वानं सालवृक्षच्छायायां सावर्ण्य. नष्टनीलतया प्रोद्भासमानाभ्यामशरीरविनिक्षिप्ताभ्यामिव दन्त- मुकुलाभ्यां सूचितो धनुश्शतमात्रेणेव दृष्टिगोचरोऽभूत्स दिव्य- वारणप्रतिच्छन्दः । ततस्तेनाश्वादवरुह्य देवतानां प्रणामं कृत्वा गृहीता वीणा । तदानीमतर्कितोत्पतनं समुत्पत्य तस्मात्कृतकहस्तिनः प्रद्योतभटास्तमभिदुद्रुवुः । तत्कूटं प्रद्योतप्रयोगमवगत्य शूरोऽभि- मान्युदयन: सुन्दरपाटलमारुह्य, महता रोषेणाविष्टः खड्गमात्र- सहाय: प्रविवेश तत् परबलम् ।। तत: परिक्रीडमान इवैकाकी बहुषु प्रहरन् अनुबद्धदिवस- युद्धपरिश्रान्तो गाढप्रहारजर्जरिताङ्गः स प्रतपत्सूर्यदारुणायां वेलायां मोहं गतः । नियन्त्रितोऽभूच्च शत्रुभिः प्राकृत इव सन्निहितगहनोत्पाटिताभिः कर्कशाभिर्वनलताभिः ॥

·भासकथासारे [वत्सराज अथ चिरात्प्रत्यागतसंज्ञमेनं पूर्ववैरमनुस्मृत्य पापनिश्चया- नभिद्रवत: कांश्चिन्नृशंसान सहसोपस्थित: प्रद्योतामात्यः शालङ्का- यनो निवारयामास । ततः शरीरयन्त्रणात्स वत्सेशं मोचयित्वा सोपचारं सान्त्वनानि भणन् , गाढबहुप्रहारतया वाहनासना. समर्थ इति, स्कन्धवाद्यं शयनमारोप्योज्जयिनी निनाय ।। अतिस्नेहाद्वासवदत्तायां वरगुणेष्वतिमात्रलुब्धय महा- सेनस्य, वत्सराजप्रतीक्षयव कन्यार्थिभ्यो गोत्रानुगुणेभ्यो राज- कुलेभ्यो निश्चयवचनमभणित्वा कालं यापयतः, तद्हणवृत्तान्त- श्रवणेन महत्स्वप्यभ्युदयेष्वननुभूतपूर्वा मुदश्चेतसि समभूवन् । अथास्य शासनेन विशिष्टेन सत्कारेण प्रवेशितो वत्सराजः कृत- व्रणप्रतिकारः समुपचरितो राजपुरुषैः, आतपहितायां मणि- भूमिकायां कल्पितनिवासोऽभूत् । शालङ्कायनप्रहितां समरा- वजितरत्नं वत्सराजस्य गजबन्धनलीलासखीं घोषवतीं तु, प्रद्योत: वैताल्यास्सकाश अचिरोपक्रान्तवीणाशिक्षायै वासवदत्तायै दापयामास ॥ अत्रान्तरे कौशाम्ब्यां, नीलहस्तिनमुपस्थाप्य प्रद्योतः स्वामिनं छलयितुकामः” इति चारमुखेनाधिगतप्रवृत्तिर्मेधावी यौगन्धरायणः, प्रागेव नागवनप्रवेशादुदयनस्य सलेखं पुरुष विस्रष्टुं तत्वरे । त्वरमाणस्य चास्य समुपागाद्धंसको नाम भर्तु- रुपस्थायकः सर्वमतिक्रान्तं वृत्तान्तमावेदयितुम् ।। श्रुत्वा च स्वामिनो विपत्तिं नितरां विषण्णो निरुपाधिक- स्वामिभक्तिपरायणो यौगन्धरायणः सकरुणमब्रवीत्-"हन्त “ ·चरितम् (१)] तृतीयो भागः । इति । भोः! छलिताः स्मः । महान्खलु भार: प्रद्योतेन भाग्यवशाल्लघु निस्तीर्णः । अद्यप्रभृति वत्सराजसचिवानां प्रतिष्ठितमसामर्थ्य- मयशश्च । अहो! जाप्रतोऽपि बलवत्तरः कृतान्तः विललाप च पुन: स्वामिनोऽवस्थान्तरं चिन्तयित्वा--" कथं महाराजोऽपि प्राकृतैः प्रधर्षणं प्राप्तः । कथं तस्मिन्मणिवलया, चापास्फालनकर्कशपर्वणि, विप्राणामर्चयितरि, सुहृदां श्रमेष्वाश्लेष- सत्कारप्रणयिनि, पीनांसे, भुजद्वये बन्धनं न्यस्तम् । कथमगणित- पूर्व द्रक्ष्यति प्रद्योतं स्वामी। कथं स नरलोकाभ्यर्चितशासन: श्रोष्यत्यनह पुरुषभाषितानि । कथं निरुद्धो वन्ध्यं धारयिष्यत्यराति- ध्वमर्षम् । अद्य खलु नूनमस्य तिथिपूजनेषु देवताप्रणामकाले प्रचलिताः पटहस्थाने निगडा: स्वनन्ति । हा धिक् ! भर्तृपिण्ड- स्यानिष्कृतिपरैः किमस्माभिरिह प्रयोजनम्" इति । भूयस्सखेदं स हंसकमप्राक्षीत्.-" अथ मामन्तरेण स्वामी न किञ्चिदाह". इति । हंसको न्यवेदयत्-“आर्य, अस्ति । बाष्पोपरुद्धकण्ठेन बहुकं सन्देष्टुकामेनेवास्मि भोक्त:-'गच्छ, 'गच्छ, यौगन्धरायणं प्रेक्षस्व' इति इति ।। तदात्वे वत्सराजविपत्तिं श्रुत्वा सर्वमन्तःपुरं प्रचुक्षुभे । समादिशश्च प्रतीहारीमुखेन यौगन्धरायणं राजमाता-“यः खल्विदानी सङ्कटेषु न विप्रतिपद्यते, विषमगतो न विमुह्यति, वञ्चितो न निर्वेदं गच्छति, प्रतिघातेषु नावसीदति, स खलु बुद्धिमांस्त्वमभ्यर्थ्यसे, य: प्रथममेव वत्सस्य वयस्यः पश्चा- दमात्यः, 'आनयतु पुत्रकं पुत्रकः' इति" इति ॥ .

·w भासकथासारे [वत्सराज तदा भर्तमातृ-भोंस्सर्वसचिवमण्डलमतिक्रम्य स्वस्मि- नेताहशी प्रतिपत्तिमवेक्ष्य, यौगन्धरायणो जीवितप्रदानेनापि प्रत्यानेतुं स्वामिनं व्यवस्थितमतिः समाददे धीरमिमां प्रतिज्ञां- "मोचयामि न राजानं, नास्मि यौगन्धरायणः" इति ।। तत्क्षण एवोन्मत्तवेषण प्राप्तः, भरतकुले धृतवात्सल्यो भगवान्द्वैपायनो राज्ञशान्तिनिमित्तं भोजनोपनिमन्त्रितं ब्राह्मण- जनमुद्दिश्य, “स्वैरं स्वैरमभन्तु भवन्तः। अभ्युदयः खल्वस्य राजकुलस्य भविष्यति इत्युक्त्वा तिरोबभूव । तेन च परि- त्यक्तान् परिच्छदविशेषान् केनचिद्ब्राह्मणेनोपनीतान् यौगन्धरायणः प्रतिगृह्य, "इदानीं मदुपदेशार्थमेवासौ भगवानागतः इति निश्चिन्वानः पर्यधात् ॥ " एवमुन्मत्तवेषप्रच्छादितोऽसौ मन्त्रिमुख्यः, प्रतिज्ञया किश्चिदिवाश्वासितां राजमातरमनुज्ञाप्य, श्रमणकवेषेण रुमण्वता, डिण्डिकच्छद्मभाजा राजवयस्येन वसन्तकेन चानुगम्यमान उज्जयिनी प्राविशत् ॥ तत्र च नीतिवित्स गूढपुरुषांस्तेषु तेषु प्रयोगौपयिकेषु करणीयेषु व्यापारयामास । वसन्तकस्तावद्विप इति राजकुले उपायनादिग्रहणव्याजेन लब्धप्रवेशो बन्धनस्थितेन चोदयनेन सह नवमिव मित्रभावमापन्नः तत्प्रार्थनया तत्त्र शश्वद्गमनागमनं कर्तु प्रवृत्तः ॥

·चरितम् (१)] तृतीयो भागः। अर्थकदा कालाष्टम्यां धात्रीद्वितीया शिबिकामारुह्य वासवदत्ता बन्धनद्वारस्याग्रतो भगवत्या यक्षिण्याः स्थाने देवकार्य कर्तु गता आसीत् । तस्मिन्दिवसे यदृच्छया बन्धनपरिरक्षक- मनुमान्य बन्धनगृहद्वारे निष्क्रान्त उदयनः, पुरुषस्कन्धपरिवर्तना- वस्थितायां शिबिकायां, राजदारिका प्रकाममालोकयामास । सापि सुन्दराङ्गं तं दृष्ट्वा चेतसि रागं बबन्ध । - एवं स्थिते प्रद्योतः, येन स्वस्मिन्नथिभावं प्रपन्नः प्रहीभवे- द्वत्सराजः तादृशमस्य स्वदुहितरि प्रेम समास अयितुकामः, चिरो- द्दिष्टाय वराय तस्मै वासवदत्तां "गान्धर्वमेनां शिक्षय" इति शिष्याव्यपदेशेनानग्निसाक्षिकं प्रादात् । एवमव्याजदर्शितानु- कूल्यो देवेन वत्सराजः तदाप्रभृति विपक्षग्रहणपरिभवमनाकलय्य बन्धनमपि प्रमदवनं संभाव्य तुल्यानुरागया राजपुत्र्या सह प्रवृत्तो रागलीला कर्तुम् । इयेष च निजबन्धनावमानस्य प्रति- क्रियामन्विष्यन् , उपारूढेन प्रेम्णा तातपक्षपराङ्मुखी प्रद्योत- दुहितरमपहर्तुम् । वसन्तकमुखेनापि संदिदेश, यौगन्धरायणाय, " मन्मनोरथानुगुण्येनैव निर्गमनोपायस्य समर्थनं मह्यं रोचते । समाने गमने प्रद्योतस्यावमानविशेषश्चिन्त्यते । मा कामप्रधान इति मामवमन्यस्व" इति । अथ सङ्केतानुरोधेन नगरादहिर्जनसम्पातवम॑नो दवीयसि कचिज्जीणे देवकुले स्वामिनश्चापलमन्तरेण रुमण्वद्यौगन्धरायणी ·८ भासकथासारे [वत्सराज । विदितार्थों कर्तुं तयोरागमनं डिण्डिकवेषो वसन्तकः प्रतिपालयन् , अपहृतमिवात्मनो मोदकमल्लकमन्विष्यन् सुहृदभिज्ञानहेतोगूढार्थी कामप्युद्धोषणां प्रस्तुवन्नास्त । तदभिज्ञायोन्मत्तवेषच्छन्नो यौगन्ध- रायणः प्राविशत् । तयोश्च मोदकमल्लकानुसारिणा वाकलहेन परस्परमसूच्यन्त तत्तन्नयारम्भविशेषाः। उभयोरुञ्चकैराक्रोशशब्देन श्रमणकच्छद्मा रुमण्वानपि तत्रानीयत ॥ एवं व्याजेन मिलितास्ते निर्मक्षिकमन्तर्गृहं प्रविष्टा विसम्मेण मिथः कथयितुमारभन्त । तदा यगन्धरायणः स्वामि- नोऽपवाहनार्थ समनन्तरदिन एव प्रयोजयिष्यमाणानि संविधाना- न्युपवर्णयामास । श्वः किल स्वामिनो निर्गमनं साधयिष्यते । तत्र च वसन्तकेन स्वामी प्रतिबोधयितव्यः । नेकविधैर्मन्त्रौषधि- प्रयोगैः व्यामोहितो महासेनहस्ती नळागिरिः शालासनिकृष्ट गृहोद्दीपनेन त्रासयित्वा धूपैः प्रतिगजमदैः शङ्खदुन्दुभिस्वनैश्च सहसोन्मादयिष्यते । प्रमत्ते च तस्मिन्दुनियन्त्रणे समन्तात् संक्षोभयत्युज्जयिनी, निश्शरणः प्रद्योतः समुद्विनैः परिवारैः परि- गत: स्वामिनमेव शरणमुपयास्यति । तेन च नळागिरिग्रहणार्थ बन्धनाद्विमुक्त: स्वामी घोषवती वादयन् तं मत्तवारणं स्वाधीनता- मुपनीय तस्मिन्व्यवस्थितासन: जवेन निष्क्रमिष्यति ।” इति ।। तदा सिद्धप्रायमस्मत्परिश्रमफलामेति मन्यमानाय यौगन्ध- रायणाय वसन्तकः काममोहितं वासवदत्तानुगमनाहते बन्ध- मोक्षमप्यबहुमन्यमानं राजानं न्यवेदयत् । सर्वारम्भविघ्नकरमिमं ·चरितम् (१)] तृतीयो भागः । or । निरपत्रपस्य स्वामिनो बन्धनागारेऽनुपस्थितदेशकालं रागानुबन्धं श्रुत्वा खिन्नोऽपि धीमान् भक्तिमांश्चासावमात्यवर्यः, “सवासवदत्त: स्वामी वा मोचयितव्यः; अनेनैव वेषेण जरा वा गन्तव्या” इति द्वितीयां प्रतिज्ञामङ्गीकृत्य, राज्ञो मनोरथानुरूपं निष्क्रमणं साध- यितुमुपायमन्वियेष । अथावधृतानन्तरकरणीयानामेषां सङ्घातो बिभिदे ॥ ततस्सङ्कल्पितेन विधिना उन्मादिते नळागिरौ अशिक्षित. दुनिग्रहे नगरीमुद्भमति, सुहृदां स्वस्य च जीवितसंशयमापतित- मुद्वीक्ष्य संभ्रान्तो महासेन उदयनं विमोचयामास । तेन च घोषवतीद्वितीयेन प्रशान्तवेगः कृतो वारणः । दुहितुरयं प्रणयीति स्वस्य च जीवितप्रदायीति कृत्वा महासेनो न पुनर्वत्सराज निगडयामास । एवं स्थिते वासवदत्तापनयनानुकूल्याय तस्या एव हस्तिन्या भद्रवत्या निष्क्रमणं निर्वर्तनीयमिति निश्चितवतो यौगन्ध- रायणस्य निदेशवर्तिना तस्यैव चारपुरुषेण गात्रसेवकनाम्ना हस्ति- पकेन सन्निधापितां भद्रवतीमारुह्य सवासवदत्तो वत्सराज: यौगन्धरायणोद्दिष्टेऽहनि अजाग्रत्सु प्रद्योतभटेषु निभृतं निष्क्रान्तः निमिषमात्रातिलचितबहुयोजनः एकाहेनैव नगराद्विन्ध्यवनं वनात्कौशाम्बी चोपजगाम || अत्रान्तरे, पानमत्तमिवाहिण्डमानं गात्रसेवकं, “वासव- दत्तायाः जलविहारार्थ भद्रवतीमुपस्थापय इत्यनुरुन्धान: कश्चिद्भटः यावत्तं प्रतिबोधयितुं नापारयत्, तावत् , "एष ·१० भासकथासारे [वत्सराज वत्सराजः खलु वासवदत्तां गृहीत्वा निर्गतः" इति महान्तं नगरशब्दमशृणोत् । अवागच्छदपि क्रमेण गात्रसेवक यौगन्धरायणखैव गूढपुरुषम् । ततः किन्नु खल्वेतदिति विस्मय- माने तस्मिन् प्रावर्तत महाद्धं, ससंभ्रमं वत्सराजपदवीमनुपततां प्रद्योतसैन्यानां निजनिजस्थानेभ्यो निष्पतितानां च निरोध- मुक्तानामिव कृष्णसर्पाणां यौगन्धरायणपुरुषाणाम् । तदानीं सुदूरमपवाहितवत्सराजो यौगन्धरायणः परिहृत्योन्मत्तवेषमसि- द्वितीय: प्रद्योताक्षौहिणी विगाह्य विहरन् मुहूर्त तथा नासीररयं निरुरोध । किन्तु प्रतिपक्षहस्तिनो दन्तावघट्टनेन मध्ये विपन्नासिः तदात्वेऽप्यनिवृत्तपद; धुरि प्रयुद्ध्यमानोऽसौ ग्रहणमुपगतः । सर्वमेतन्निशाम्य स भट:, "प्राकारतोरणवर्ज कथमियं नगरी कौशाम्ब्येव संवृत्ता” इति विस्मयमानो गत्वा भरतरोहकाय वृत्तान्तं निवेदयामास ॥ अथ वत्सराजमपनीय निस्तीर्णप्रतिज्ञाभारस्य भर्तृपिण्डा. नृण्यं गतस्य, फलानुमितैः प्रतिपक्षामात्यमतिविभ्रमहेतुभिस्तैस्तै- नयप्रयोगैश्च विस्मापितजगतः, यौगन्धरायणस्य, तदानीं शस्त्र- दोषाद्रणे ग्रहणमपि श्लाघनीयमासीत् । रमणीयतरः खलु प्राप्त- मनोरथानां विनिपात: । तदा, बद्धा नीयमानमेनं पूर्वमुन्मत्तवेषेणं रथ्यासु दृष्टपरिधावनं परिणतौ तु विभाव्यमानमाहात्म्यमाश्चर्य- कृतसम्मर्दाः दर्शनाभिलाषिणः पौरा: परिवत्रुः । ततो नीतो- ऽसावायुधागारममात्यनिदेशेन पुरुषगुप्ते देशेऽवस्थापित: सोपहास- मचिन्तयत् - अहो प्रद्योतमन्त्रिणामकाले जागरणम् । अमात्याय ·चरितम् (१)] तृतीयो भागः । ११ अग्निं बद्धवा वत्सराजाभिधानं यस्मिन्काले सर्वतो रक्षितव्यम् । तस्मिन्काले सुप्तमासीदमात्यैः नीते रत्ने भाजने को निरोधः ॥” इति ।। अस्य च नीतिगहने प्रमुग्धो भरतरोहकः, नडागिरिणा यद्यपि ग्रहीतुं शक्या भद्रवती, वत्सराजं मुक्त्वा नापरस्तं वाह- यितुं समर्थ इति अनुसारे निरायो भूत्वा, बन्धनापन्नं यौगन्ध- रायणमुपगम्य, "छलेनापवाहितवत्सराजस्य ते कियत्यात्म- सम्भावना ? अपि च महासेनख प्रतिकूलं कृत्वा कौशाम्बीगतो- ऽपि स किं स्वस्थो भविष्यति" इत्यवाभर्सयत । तदा सोपहासं प्रत्यवादीद्यौगन्धरायणः, " किं न प्रस्तुता भवता पूर्व साल- वृक्षोपरचितनागाश्रिता वञ्चना ? युक्तमेव हि कृतं मया वारण- निग्रहाश्रितां वधनां प्रतिकल्पयता । यत्तु कौशाम्बीगतं वत्सराज प्रति विभीषिकाभिधीयते, तत्परिहास्यं भवति । भवतामग्रत एव स नन्वपवाहितः । स्वदेशे तस्य रक्षणं किन्नु दुष्करम् । समूलं वृक्षमुत्पाट्य शाखाश्छेत्तुं कुतः श्रमः” इति ॥ तस्य सावष्टम्भगम्भीरोपहासचतुरमात्मनो नीतिविवरण- मवधार्य विस्मितो भरतरोहकः पुनस्साक्षेपमाह । शिष्येति प्रतिगृहीतायाः महासेनदुहितुर्यददत्तापनयनं कृतं युक्तेयं भोः तस्करप्रवृत्तिः" इति । तमित्थं समादधे यौगन्धरायणः । "मा मा भवानेवम् । विवाहः खल्वेष स्वामिनः ।

·१२ भासकथासारे [वत्सराज भारतानां कुले जातो, वत्सानामूर्जित: पतिः । अकृत्वा दारनिर्देशमुपदेशं करिष्यति ॥” इति ॥ अतः परं निरुत्तरो भरतरोहकः तस्य स्वामिभक्त्या नय- प्रागल्भ्येन च तस्मिन्नुपारूढबहुमानः, तेन पारितोषिकं भृङ्गारं प्रतिग्राहयामास ॥ अथ तस्मिन्नवसरे वासवदत्तापहरणपरिभवेन शोकाभिभूत- हृदया महासेनमाहिष्यङ्गारवती प्रासादाच्छरीरं मोक्तुकामेति महान हाहाकारस्समुदभूत्। तां च प्रद्योत: कृच्छ्रेण पर्यवस्थापयामास- क्षत्रधर्मेणानवद्यस्ते दुहितुर्विवाहः । सर्वथैव च नोऽभिमतोऽयं वरः । किमिदानी हर्षकाले सन्तप्यसे” इति ।। ततस्तस्याः परितोषाय विमोचितं यौगन्धरायणं पुरस्कृत्य चित्रालिखितयोर्वासवदत्तावत्सराजयोः परिणयविधि निर्वतया- मास । अनन्तरं यौगन्धरायणस्सत्कृत्य तेन विसर्जितः कौशाम्बीमाययौ ॥ (२) प्रकृत्यैव सचिवायत्तसिद्धिर्वत्सराजो वासवदत्तालाभात्परं भोगेष्वेकान्तमासक्तमना मान्मथेष्वेव रसक्रमेष्ववगाढः अनान्त:- पुरिकं कमपि वृत्तान्तं न चेतयामास । एवमजिगीषोस्सतत- मनुद्यतस्य चास्य राष्ट्रमण्डलं छिद्रान्वेषिणा आरुणिनाम्ना विपक्षेण ·चरितम् (२)] तृतीयो भागः । शनैराक्रम्य प्रक्षीणतामनायि । तादृशस्य व्यसनिनो राज्ञस्सचिव- भावेन स्वस्मिन्नायत्तप्रजापालनविधिः खिन्नो यौगन्धरायणः सेना- पतिना रुमण्वता सह मन्त्रयामास । स्त्रीमद्यमृगयातत्परस्य निश्चिन्तं तिष्ठतः स्वामिनोऽद्य परिशिष्टं कौशाम्बीमात्रमपि राज्यं किं न रन्ध्रप्रहारिभिः परिपन्थिभिरपहियेत । यत्सत्यं नीतिपराङ्- मुखस्य राज्ञोऽर्थसिद्धिस्सचिवायत्ता । तदावाभ्यां यथाऽसौ क्रमागतं समग्रं राज्यं प्रतिपद्येत तथा प्रयतितव्यम्" इति । तदर्थ च, सहायबलसाध्यत्वात्पृथिवीजयस्य, मगधराजस्य बलिनो दर्शकस्य मैत्रीभावं संपादयिष्यन् , आदेशिक राज्ञो देवी भवित्रीत्यादिष्टां तद्भगिनी पद्मावती कथञ्चित्स्वामिनो घटयितुं निश्चिकाय ।। "ध्रियमाणायां वासवदत्तायामुदयनो नान्यां परिणेष्यति; दर्शकोऽपि न पद्मावती दास्यति" इति समासौ धिषणो- पहसितधिषणो वत्सेश्वरामात्यो देवी छन्नमपवाहयितुं कश्चि- दुपायमन्वियेष ।' तथा च, कदाचिल्लावणकमावासिते राजनि मृगयानिष्क्रान्ते देवीवासगृहमादीप्य, “हा, हा, वासवदत्ता ग्राम- दाहेन दग्धा । यौगन्धरायणोऽपि तामभ्यवपत्तुकामस्तत्रैव पतितः" इति रुमण्वन्तं व्याघोषयामास । वासवदत्तां तु तत्तदुक्तिभिः स्वनीतिसिद्धौ साहाय्येऽभ्यर्थ्यानुमान्य च यौगन्धरायणो मगध- देशं निनाय ॥ तत्र च परिव्राजकलिङ्गोऽसाववन्तिकाव्यपदेशया तया सह किञ्चिदाश्रमपदमुपाजगाम । तदानीमाश्रमस्थां राजमातर- ·भासकथासारे [वत्सराज मभिवादयितुं तत्रैवागतां दर्शकस्य भगिनी पद्मावतीं तो ददृशतुः । तां भर्तृदारत्वेनाभिलषतो यौगन्धरायणस्य, “प्रद्योतेन दारकस्य कारणादियमभ्यर्थ्यते” इति चेटीजनेन तापस्यै निवेदितामेना शृण्वत्या वासवदत्तायाश्च, तस्यां, अभिजनानुरूपेण रूपेण रूपानु- गुणया गुणसम्पदा च विशेषिता स्वकीयेति महती प्रीतिरुदपद्यत ।। " अथ कृतगुरुजनवन्दना धर्मरतिर्मगधराजपुत्री मुनिजना- भीष्टपूरणेनात्मानुग्रहमिच्छन्ती कञ्चकिमुखेन, “कस्साय किं दीयताम्" इति व्याघोषयामास । तं क्षणमुपलभ्य यौगन्धरायणः समुपगम्यायाचत-" भो: अहमर्थी । प्रोषितभर्तृकामिमां मम स्वसारमिच्छाम्यत्रभवत्या कञ्चित्कालं परिपाल्यमानाम् । इष्ट- धर्मप्रचारयं धीरा राजदारिका मद्भगिन्याश्चारित्रं रक्षिष्यति इति । दु:खं न्यासस्य रक्षणमिति विदत्यपि सत्यवादिनी पद्मावती प्रथममुद्धोष्य न पुनर्विचारयितुं युक्तमिति तदभ्यर्थना- मङ्गीचकार । विभाव्य च वासवदत्तां, “यदीदृश्यखा आकृति- नमियमभिजनवती" इति निश्चित्य सा राजपुत्री तस्यां स- विशेषां बहुमतिमादधे ॥ यौगन्धरायणोऽपि, “अर्धमवसितं कार्यस्य । यथा मन्त्रिभि- स्सह समर्थितं दिष्टथा तथैव परिणतम् । प्रतिष्ठिते च स्वामिनि वासवदत्तामुपनयतो मे पद्मावती विश्वासस्थानं भविष्यति; या सिद्धरादिष्टा नरपतेर्महिषी भवित्रीति । सुपरीक्षितमेवैतत् , ·चरितम् (२)] तृतीयो भागः १५ , यत्किल सिद्धवाक्यान्युत्क्रम्य न गच्छति विधिः” इति सोच्छ्रासं चिन्तयन् सर्वाननुज्ञाप्य ततो निर्जगाम || अथ लावाणके मृगयानिवृत्तो वत्सराजः मन्त्रिभ्यो देवीदाहं श्रुत्वा अशनिहत इव भूमौ निपत्य, "हा वासवदत्ते ! हा अवन्तिराजपुत्रि ! हा प्रिये ! हा प्रियशिष्ये !” इति बहु विलपन , तस्याश्शरीरोपभुक्तानि दग्धशेषाण्याभरणानि परिष्वज्य मोहमुपगतः । प्रबुद्धश्च तस्मिन्नेवाग्नौ प्राणान्परित्यक्तुमयतत । ततो महता यत्नेन मन्त्रिभिनिवारित: वासवदत्तागतयैव चिन्तया, "इह तया सह हसितं, इह तया सह कथितं, इह तया सहोषितं, इह तया सह कुपितं,” इत्येवं विलपन सर्वावस्थास्वपि निरन्तर- मनुवर्तमानेन रुमण्वता कृच्छ्रेण पर्यवस्थाप्यमान: विरहानलोष्म- दुस्सहान् प्रस्थितान प्राणान् कथञ्चिद्धारयंस्तस्थौ । तादृशस्य तस्य लावाणकावस्थितिरनुकलं वासवदत्तां स्मारयित्वा विरहानलं सन्धुक्षयतीति कृत्वा, हृदयविनोदार्थ तममात्यास्तस्माद्गामा. दपवाहयामासुः । समानयन्नपि तं यौगन्धरायणमन्त्रमनुतिष्ठन्तस्ते दर्शकस्य विषयान् मगधान् ।। एवमन्यप्रयोजनेनागतयोदयनस्याभिजनविज्ञानवयोरूपा- दिकं दृष्ट्वा कालज्ञो दर्शकः स्वभगिनीं तस्मै प्रतिपादयितुमर्थया- पद्मावत्यपि कृतदूतसंपातेन प्रद्योतसुतेन सम्बन्ध- मनिच्छन्ती, मृतामपि प्रियामनुस्मृत्य दारुणां वियोगदशामनुभवन्तं, सानुक्रोश इत्युदयनमेव भर्तारं मनसा चकाङ्क । अमात्यानां , मास ।

·१६ भासकथासारे [वत्सराज वासव- निर्बन्धवशाद्वत्सेशो दर्शकसम्बन्धमनुमेने । अथासन्नविवाहस्स दर्शकगृहानुपागमत् । तत्र च निजविभवोचितं दर्शकेनाभ्यचितः पद्मावत्याः पाणिं जग्राह ।। अथ तस्मिन्नेव राजकुले निवसन्त्याः निजगुणैः पद्मावत्याः परं बहुमतिपदमारूढायाः, अवन्तिकाव्यपदेशाया दत्तायाः, भर्तुः पुनर्विवाह इति महान् हृदयज्वरोऽवर्तत। "अहो, आर्यपुत्रोऽपि नाम परकीयस्संवृत्तः” इति सा दूयमाना शश्व- दुत्ताम्यति स्म । विह्वलहृदयायास्तस्या बहुषु वाक्प्रमादेषु आत्मनः स्वरूपं कृच्छ्रगोप्यमासीत् । निरुत्साहा च सा विवाहामोद- संकुलमन्तःपुरं परित्यज्य विजने संविष्टा स्वस्य भागधेयमनुचिन्त्या- खिद्यत । तस्याश्शोकेनान्धीबभूव हृदयम् । अमण्डितशरीरा नीहारप्रतिहतेव चन्द्रलेखा शोच्यदर्शनतामवहत् । निद्रामलभ- मानायास्तस्याः शय्यायामपि दुःखविनोदनमसम्भावनीयमासीत् । केवलमार्यपुत्रदिदृक्षया विरहनिपीडितानपि प्राणान्दधार ।। अत्रान्तरे वत्सराजो द्वित्रदिनानि प्रवृत्तनृत्तगीतं प्रमोद- मेदुरमुद्वाहमहोत्सवमनुभवन् नवपरिचयहारिण्या पद्मावत्या सह- चरितो यथासुखं श्वशुरगृह उवास । परं तु बहुगुणकमनीयापि पद्मावती तेन वासवदत्तां विस्मारयितुं न पारयामास । स तु दक्षिणतया अग्रतः पद्मावती रिजयन्नपि लब्धैकान्त्यस्सख्या वसन्तकेन सह वासवदत्ताविरहपर्युत्सुकेन मनसा तद्गुणानेव वर्णयन्नास्त । एकदा अलक्षितागते पद्मावती वासवदत्ता. च ·चरितम् (२)] तृतीयो भागः । १७ - उपवने तादृशं स्वैरमनयोरालापमुपशुश्रुवतुः । तदा विदूषको- ऽपृच्छत् " भोः, शून्यं खल्विदं प्रमदवनम् । पृच्छामि भवन्तं किमपि प्रष्टव्यम् । का भवतः प्रिया; तदानीं तत्रभवती वासव- दत्ता, इदानी पद्मावती वा इति । अनेन प्रश्नेन बहुमानसङ्कटे पातितः स्वभावदक्षिणो राजा न प्रतिवक्तुं शशाक । किंतु वयस्येन सशपथं बलात्कारेण पृष्टः उदैरयत्-"का गति: श्रूयताम्- पद्मावती बहुमता मम यद्यपि रूपशीलमाधुर्यैः । वासवदत्ताबद्धं न तु तावन्मे मनो हरति ॥” इति । तच्छ्रुत्वा अभिजाता पद्मावती अनसूयन्ती, “ सदाक्षिण्यो भर्ती" इति तस्मिन्नधिकतरं पिप्रिये । पत्युरभ्युदयापेक्षया अङ्गीकृतविरहदुःखा वासवदत्ता स्वानपेतं भर्तुर्हृदयमालक्ष्य दत्तवेतनेत्र परिखेदस्य समाश्वसत् ।। अनेन परिहासेन स्मृतवासवदत्तावृत्तान्तस्य नवमिव विरहदुःखमनुभवतो राज्ञो नयनं बाष्पायमाणमभवत् । तदा "उत्कण्ठितं भर्तारमवेक्षस्व” इति पद्मावतीमुक्त्वा वासवदत्ता निरगच्छत् । पद्मावत्यपि विदूषकेण नलिनीपत्रेणानीयमानं मुखोदकं तस्य हस्तात्स्वयं गृहीत्वा राजानमुपासरत् । तामुपस्थितां दृष्ट्वा संभ्रान्तो राजा दक्षिणत्वात्- - ·१८ भासकथासारे [वत्सराज "इयं बाला नवोद्वाहा सत्यं श्रुत्वा व्यथां व्रजेत् । कामं धीरस्वभावेयं स्त्रीस्वभावस्तु कातरः ॥” इति समर्थयन् अश्रुकारणमित्थं व्याचख्यौ । " शरच्छशाङ्कगौरेण वाताविद्धन भामिनि । काशपुष्पलवनेदं साश्रुपातं मुखं मम ॥” इति । पद्मावती तु तस्य दाक्षिण्येन तुतोष । ततो जामातर- मग्रतः कृत्वा मगधराजस्य सुहृज्जनं द्रष्टुं योग्य: अपराह्नकाल: समुपस्थित इति पद्मावतीमापृच्छय सवयस्यो वत्सराजो राज- सभामभिप्रतस्थे ॥ अथान्येार्निशायां शीर्षवेदनया दुःखिता पद्मावतीति तस्याः समुद्रगृहके शयनीयं रचितमासीत् । तत्र तां वेदनाया: सह्यतां प्रष्टुं सवसन्तको राजा गतः । गत्वा च अव्याकुलप्रच्छ- रामक्लिष्टोपधानामास्तृतसमां शय्यामालोक्य न तावदागता पद्मा- वतीत्यनुमिमानो राजा मुहूर्ने प्रतिपालयामीति तामेव शय्यामधि- शिश्ये । शयानश्च निद्राहेतोरुज्जयिनीसम्बद्धां कामपि कथामुप- क्रममाणे वयस्ये, हुतवहोपहारीभूतामवन्तिराजतनयामनुस्मरन् विरहातुरस्सशोकमित्थं विललाप । "स्मराम्यवन्त्याधिपतेस्सुतायाः प्रस्थानकाले स्वजनं स्मरन्त्याः । बाष्पं प्रवृद्धं नयनान्तलग्नं स्नेहान्ममैवोरसि पातयन्याः ।।

·चरितम् (२)] तृतीयो भागः । १९ अपि च- बहुशोऽप्युपदेशेषु तया मामीक्षमाणया । हस्तेन स्रस्तकोणेन कृतमाकाशवादितम् ॥” इति । अनेन व्याक्षेपेणावघट्टितशोकशल्यं राजानं प्रेक्ष्य विदूषको- ऽन्यां कथां कथयितुमारेभे। कथयति चास्मिन् शनैरुदयनो निद्रापरवशो बभूव । सुप्तं तमवगत्य, “अतिशीतलेयं वेला, प्रावारकं गृहीत्वा आगमिष्यामि” इति विदूषकोऽपि निर्गतः ।। क्षणेन, अस्वस्थां पद्मावती कथाभिर्विनोदयितुमाकारिता अवन्तिका समुद्रगृहकं प्रविश्य मन्दया दीपप्रभया सुनं राजानं पद्मावती मत्वा शयनसंविभाग उपविश्य सस्नेहं परामृशन्ती परिषस्वजे । तदा राजा उत्स्वप्नायते स्म-"हा वासवदत्ते, हा प्रिये, हा प्रियशिष्ये ! देहि मे प्रतिवचनम्” इति । तच्छ्रुत्वा, "आर्यपुत्रः खलु, न तावत्पद्मावती" इत्यवधार्य वासवदत्ता सरभसमुदतिष्ठत् । आशशङ्के च नितान्तचकिता सा साध्वी- "किं नु खलु दृष्टास्मि । महान्खल्वार्ययौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञा- भारो मम दर्शनेन निष्फलस्संवृत्त:" इति । पुनस्तद्वदेव विलपन्तं समीक्ष्य च समाश्वसत् । “दिष्टया स्वप्नायते खल्वार्यपुत्रः इति । ततः, "नात्र कोऽपि जनः । यावन्मुहूर्त स्थित्वा दृष्टिं हृदयं च तोषयामि” इति सकरुणस्नेहं भर्तारं निध्यायन्ती तत्र क्षणमवतस्थे । अथ भूयोऽप्युत्स्वप्नायमानो राजा कुपितामिव प्रियां प्रसादयन् हस्तौ प्रसारयामास । यौगन्धरायणमननुज्ञाप्य , - " ·भासकथासारे [वत्सराज स्वप्रकाशनमनिच्छन्ती सा साध्वी -“चिरं स्थितास्मि । कोऽपि मां पश्येत् । तद्गमिष्यामि” इति मत्वा प्रतिष्ठमाना शय्या- वलम्बितं राज्ञो हस्तं शयनीय आरोप्य सत्वरं निरगात् ।। अथ स्पर्शविशेषेण प्रबुद्धो राजा सहसोत्थाय “वासवदत्ते, तिष्ठ, तिष्ठ" इत्यनुधावन् सम्भ्रमवशात् द्वारपक्षेण ताडितो व्यषीदत् । तदानी व्यामुग्धस्स प्रियादर्शनं स्वप्नं वा भ्रमं वा भूतार्थ वा न परिच्छेत्तुं शशाक । उपसृत्य च वसन्तकस्तं, "असम्भावनीयमेतत् ; चिरात्खलूपरता वासवदत्ता । सन्ततं तामेव चिन्तयतस्तव स्वप्नविभ्रमोऽयं भवेत् । अथवा अस्मित्राज- कुले अवन्तिसुन्दरी नाम यक्षिणी प्रतिवसति; सा त्वया दृष्टा भवेत् ।" इत्युपजहास । तं प्रत्याययन्नाह हर्षविषादविह्वलान्तरङ्गो राजा-"न न, स्वप्नस्यान्त विबुद्धेन नेत्रविप्रोषिताजनम् । चारित्रमपि रक्षन्त्या दृष्टं दीर्घालकं मुखम् ।। अपि च, वयस्य, पश्य पश्य- योऽयं सन्त्रस्तया देव्या तया बाहुर्निपीडितः । स्वप्नेऽप्युत्पन्नसंस्पर्शो रोमहर्ष न मुञ्चति ॥” इति । अथ च यथा यथा चिन्तयति स्म तथा तथा दृढतरं स वासवदत्तां ध्रियमाणामज्ञासीत् । कदाचित्सा प्रकाशमेष्यतीति मनोरथमुलिलेख च ॥

·चरितम् (२)] तृतीयो भागः। २१ ततो निर्वृत्ते विवाहमङ्गले, सपरिवार उदयन: अवन्ति- कामुखसखीजनानुगतया पद्मावत्या सह पर्युत्सुकप्रकृतिमण्डलाभि- नन्दितागमनः स्वराजधानी प्रतिनिववृते । अत्रान्तरे रुमण्वान् दर्शकसाहाय्येन समाहृतं महद्बलमाकर्षन्नारुणिमभिमुखीभूयाभि- हत्य च सगरे, सदपहृतं वत्सराज्यं राज्ञे प्रत्यानिनाय ॥ राज्यलाभप्रवृद्धोदयोऽप्युदयनः कदाचित्, "नर्मदातीरे गुल्मलग्ना दृष्टा" इत्युपनीतायाः वासवदत्तातोपलालिताया घोषवत्या दर्शनेन प्रतिबोधितविरहव्यथः, "तां तु देवीं न पश्यामि यस्या घोषवती प्रिया" इति विलपन नितरामतप्यत ।। एवं गते, महासेन: उपरतां दुहितरं तद्विरहेण दुःखितं जामातरं च श्रुत्वा तस्योत्कण्ठाविनोदार्थ, यत्र चित्रफलके पूर्व वासवदत्तामालिख्य विवाहो निर्वर्तित: तं वासवदत्ताधाच्या हस्ते समर्प्य सकाञ्चुकीयां तां प्रेषयामास । धात्रीकाञ्चुकीयौ वत्स- राजस्सबहुमान महासेनस्य देव्या अङ्गारवत्याश्च कुशलमन्वयुत । काञ्चुकीयस्सर्वगतं कुशलं निवेद्य परापहृतस्य राज्यस्य प्रत्यानय - नेन वर्धमानं महासेनवचसा उदयनमभिनन्दयामास । धात्री चाङ्गारवत्याः प्रेमानुशयकरम्बितं सन्देशमचकथत् । तदा महा- सेनाङ्गारवत्योः कन्यापहारिणि स्वस्मिन् तस्यामप्युपरतायामनिवृत्तां स्वीयत्वसम्भावनां निरीक्ष्य शोकानुतापलक्ष्यहृदयो वत्सराजस्तां परिणतिमनुचिन्त्य वैलव्यमगमत् । तं पर्यवस्थापयन्नाह काञ्चुकीयः -" उपरताप्यनुपरता महासेनपुत्री एवमनुकम्प्यमाना भर्ता ।

·२२ भासकथासारे [वत्सराज अथवा- - तत्स- कः कं शक्तो रक्षितुं मृत्युकाले रज्जुच्छेदे के घटं धारयन्ति । एवं लोकस्तुल्यधर्मा वनानां काले काले छिद्यते रुह्यते च ॥” इति ।। तदानीं तस्य चित्तविनोदनार्थभुपप्रेषितं आलिखितवासव- दत्ताप्रतिच्छन्दं चित्रफलकं तस्मै धात्री उपानयत् । बहुमानं राज्ञा सह निर्वर्णयन्ती पद्मावती प्रहृष्टोद्विग्ना सप्रत्यभिज्ञ- माह-आर्यपुत्र, अस्याः प्रतिकृत्यास्सदृशीह प्रतिवसति । या किल मम कन्याभावे केनापि ब्राह्मणेन स्वभगिनिकेति न्यासतया निक्षिप्ता" इति । तदा, “किमियं वासवदत्ता भवेत् उत विप्रस्य भगिन्येव । यदि विप्रस्य भगिनी व्यक्तमन्या भविष्यति । अथवा, दृश्यते खलु परस्परगतं रूपसादृश्यं लोके ।" इति विचिकित्सति राजनि, यौगन्धरायणो यवनिकान्तरित उपसद्य न्यासप्रत्यर्पणं पद्मावत्या अयाचन । राजा चावन्तिकामानायया. . मास ॥ तत: परकलत्रदर्शनं परिहरन् उदयन: साक्षिमान न्यासो निर्यातयितव्य इति वासवदत्ताधात्रीं काञ्चुकीयं च तत्राधिकरणं कल्पयामास । धात्री त्ववन्तिका निर्वर्ण्य “अहो भर्तृदारिका वासवदत्ता" इति साश्चर्यमाचक्रन्द । तदा सम्भ्रान्तो राना "कथं महासेनपुत्री । तत्प्रविशत्वभ्यन्तरम्' इत्याजिज्ञपत् ।

·चरितम् (२)] तृतीयो भागः २३ यौगन्धरायणस्तु "न खलु न खलु प्रवेष्टव्यम् । मम भगिनी खल्वेषा । भो राजन्- भारतानां कुले जातो विनीतो ज्ञानवाञ्छुचिः । तन्नार्हसि बलाद्धर्तु राजधर्मस्य देशिकः ॥” इत्याचिक्षेप। " भवतु, पश्यामस्तावद्रूपसादृश्यम्" इति वदन् राजा यदा यवनिकां संक्षेपयामास तदा यौगन्धरायणो वासवदत्ता चोपसृत्य राज्ञो जयमुदीरयामासतुः । तौ च पश्यन्नुदयन: किन्नु सत्यभिदमुत स्वप्न इति विस्मयमान: परिषस्वजे ॥ ततो यौगन्धरायणस्तस्य पादमूले पतित्वा “स्वामिन् , देव्यपनयनेन कृतापराधः क्षम्यतामयं जनः” इति प्रार्थयामास । तमुत्थाप्य प्रहृष्टो वत्सराजस्सप्रेमाश्रु सगद्गदमिदमुदैरयत्- मिथ्योन्मादैश्च युद्धैश्च शास्त्रदृष्टैश्च मन्त्रितैः । भवद्यनैः किल वयं मजमानास्समुद्धृताः ॥” इति ।। पद्मावत्यपि सखीजनसमुदाचारेण दूषितां वासवदत्तां शीर्षेण प्रसादयामास ।। अर्थ यौगन्धरायणः स्वनीतिप्रयोगमान्तं राज्ञः स्पष्टी- चकार । स्वयमेवैतत्कुशलं महासेनाय निवेदयितुं सधात्रीकाञ्चु- कीयो राजा उज्जयिनी ययौ। एवं सर्वकार्यधुरन्धरेण यौगन्ध- रायणेन प्रत्यवेक्षितयोगक्षेमो वत्सराज: वासवदत्ता-पद्मावतीभ्यां सह यथामनोरथं रममाणस्सुचिरं मुमुदे ।। ।

·२४ भासकथासारे [अविमारक ॥ अथाविमारकचरितम् ॥ वैरन्त्यनगरेशितुस्सुयोधनात्मजस्य राज्ञः कुन्तिभोजस्य निरवद्यपेशलाङ्गी कुरङ्गी नाम समर्निजरूपगुणैरसमाना भास- माना दुहिता समास्त । बहवस्तां स्वस्वतनयनिमित्तमर्थयमाना राजानः कुन्तिभोजाय दूतसंप्रेषणमकार्षुः । तत्र च कन्यापित्रा सौवीरराज-काशिराजौ स्वभगिनीपती सम्बन्धयोग्याविति चिन्ति- तौ। अनयोरपि मध्ये देवीभ्रातृत्वेन सौवीरेन्द्रो गुणाधिक इति तत्पुत्रं विष्णुसेनमेव जामातृत्वेन वरीतुं राज्ञो मनीषा आसीत् । परं तु स प्रथममेव पुत्रस्य कारणात्प्रेषितदूतः, “अतिबाला वर्तते इति व्यपदिश्य, " प्रतिपाल्यताम्" इति प्रति- सन्दिष्टः पुनरपि काले दूतप्रेषणं नाकार्षीत् । चारपुरुषैश्चावधारितं, यत्सौवीरराजस्सपुत्रदारः किमप्यदर्शनीयतां गतः ; कार्याणि वर्तयन्ति स्मेति । एवं गते तत्कालसन्निहित: काशिराज- दूतः राज्ञो विशेषत: पक्षपातपात्रमभूत् ।। कन्या समय: अमात्या: अत्रान्तरे कदाचित्सपरिजना राजदुहिता गत्वोद्यानं यथासुखमाक्रीड्य च निवर्तमाना दासीदासहसितकथितश्रवणबृंहित- ·चरितम्] तृतीयो भागः । मदेन निपातितनिहतसादिपुरुषेण क्षितिरजोऽवगुण्ठिताव्यक्त- मूर्तिना बन्धनपरिभ्रष्टेना अनगिरिनाम्ना मत्तहस्तिना अभिमुखी- भूय परित्रासिता । अथ प्रद्रुतेषु प्राकृतजनेषु हाहाकारमात्र- प्रतीकारासु स्त्रीषु कश्चिदर्शनीयाकृतिर्दाक्षिण्यवांस्तरुणः हस्तिना- ऽभिभूयमानायै तस्यै अभयं प्रदाय निर्विशङ्कमासादितवांस्तं द्विपवरम् । ततस्स ललितकरतलताडनप्रकोपितमेनं स्वस्मिन्नभि- मुखीकृत्य सुदूरमपवाह्य मुहूर्तमनादरत: प्रियवयस्येनेव तेन व्यालेन निवर्तनानुवर्तनैर्गतिविशेषैः तं विमोहयन् चिक्रीड । अथ राज्ञो मन्त्रिभिहस्तिनीभिरुपलभ्य गजशाला प्रवेशितेऽजनगिरौ निवृत्त- स्स पुरुषः लजित इव तेन कर्मणा महाजनप्रशंसामसहमान: समवनतशिरस्कः स्वमेवावासं गतः ।। तस्य चान्त्यजं स्वमपदिशतः प्रकृतिमन्वयं च परीक्षितुं भूतिकनामा कुन्तिभोजामात्यो व्याप्रियते स्म । परीक्ष्य च याव- दुपलब्धमित्थं समर्थयामास। - 'नायमन्त्यज इति प्रत्येतुं शक्यम्। केनापि कारणेनात्मानमन्वयं चाच्छादयति । यद्येवं मानुषदुर्लभेन रूपेण विप्रनिर्विशेषेण भाषितेन क्षात्रेण तेजसा कुलीनोचितया च सानुक्रोशतया सोऽन्त्यजो भवेत् , व्यर्थोऽस्माकं शास्त्रमार्गेषु परि- श्रम: । दृष्टश्च तत्रभवान् सत्पुत्रसम्पन्नस्तत्पिता । स हि व्यायाम- दृढविपुलोच्छ्रितांस: ज्याघातकिणाङ्कितप्रकोष्ठः प्रभानुमेयो मेघा- न्तर्गतो रविरिव प्रच्छन्नोऽप्यनुभावलक्ष्यराजभावः विसंवद- त्यात्मनो व्यपदेशमाकृतिमहिना” इति । तस्माच श्रुताखिल- ·२६ भासकथासारे [अविमारक वृत्तान्तो राजा बहुमानाश्चर्यहर्षाकुल: “परार्थमनवेक्षितशरीरो लोकोत्तरसत्वस्स उदारकर्मा महापुरुषस्तत्वतः कीदृशो भवेत्" इति विचिकित्सन् मन्त्रिणः पुनरपि निपुणं परीक्ष्यावधारयितु- मादिदेश ॥ वस्तुतस्त्वसौ युवा विष्णुसेन एव; य: काशिराजमहिष्यां सुदर्शनायामग्निदेवेनोत्पादित:, तया च सद्योमृतप्रसवाया: स्व- भगिन्यास्सौवीरेन्द्रपल्या रहस्समर्पितः । यश्चामानुषवीर्यबलो बाल एव सर्वलोकोत्सादनकेलीकुतूहलमविरूपधारिणमसुरं मारया- मासेति अविमारकनाम्ना पप्रथे। स किल चण्डभार्गवनाम्नो महर्षेश्शापमहिना वर्षभोग्यं चण्डालच्छद्मना प्रच्छन्नवासं प्राप्तवत: पितुः प्रत्यनन्तरीभवन् कुन्तिभोजस्य नगरोपान्तमध्युवास ॥ तस्मिंश्च हस्तिसंभ्रमदिवसे यदा स्वविक्रममाविष्कुर्वन्नसौ सर्वानवद्याङ्गी कुरङ्गी दृष्टवान् तदा प्रभृत्येवोपारूढमदनः भृश- मुन्मनायमानोऽन्यादृशः संवृत्तः । तस्यानन्यरतेश्चेतोहारिणी तां हरिणीदृशं सङ्कल्पशतैरुल्लिखत: कल्पकल्पं दिवसमपि कृच्छ्रेण क्षिपतस्सन्तुष्टनानोऽवस्थासहायस्य निजवयस्यस्यापि गोष्ठी न चित्तविनोदाय प्रबभूव । तामेव च हस्तिकरशीकरशीतलाङ्गी भयाकुलविलोलविषण्णनेत्रां बालां स्वप्नेषु नित्यमुपलभ्य पुन- विबुद्धो जातिस्मरः प्रथमजातिमिवोत्कण्ठाविक्लबस्सस्मार । “अहो तस्या रूपसम्पत् , रूपानुरूपं यौवनं, यौवनसदृशं सौकुमार्यम् । किंन्वियं असामान्यसुन्दरीजनसर्गप्रतिच्छन्दो विधातुः । किंन्वियं ·चरितम्] तृतीयो भागः। २७ . सा पद्मा, पुरुषोत्तमं विहायेहावतीर्णा । अहो सर्वेषां स्त्रीगुणाना- मेकत्र समवायः।" इत्येवं चपलस्याविजय्यस्य मनस: पारतन्त्र्य- मुपगम्य सततं ध्यायन्नास्त ।। राजदुहितापि प्राणदातुस्तस्य दर्शनक्षणोद्भिन्नेन सङ्कल्प- योनिना क्षिप्रमप्रतीकारां कामाप दशां समारोपिता नेच्छति स्म मण्डनं, नाहारमाद्रियते स्म, न रेमे सखीजनेन, दीर्घ निशश्वास, विविक्ते रुरोद, असम्बद्धमकथयत्, कथितं नाभिजज्ञौ, रोगमप- दिदेश, तन्वी बभूव, पाण्डुतामगच्छत् । गूढ मिङ्गितवेदिभि- स्सखीजनैरनङ्गतापपिशुनान्यवस्थान्तराण्युपलक्ष्य रहसि परिपृष्ठापि सा लज्जया भयेन कुलमानेन बालभावेन चैकस्या अपि किंचि- नावोचत् ॥ एवमतिशोचनीयामवस्थामकुलीनं कमपि युवानमन्तरेण वामशीलेन मदनेनानुप्रापितां कुरङ्गीमनुकम्पयन्त्यपि राजकुल- दूषणाद्विभ्यती सनलिनिका धात्री, यदा अशक्यप्रतीकारामापद- मत्वा खिद्यते स्म तदा, " कुलगतशङ्कां त्यक्त्वा साध्यतां यथेप्सितम् । कुलं चास्य प्राप्तकाले श्रोष्यसि" इति अशरीरा कापि वाणी समुल्ललास । सञ्जातप्रत्यये च ते प्रहृष्टे सत्वरमविमारकमुपगम्य चतुरैर्वचनोपन्यासैः कुरङ्गयास्तत्समा- वस्थतां बोधयित्वा तस्यामेव निशायां गूढं कन्यापुरं प्रवेष्टुं तमभ्यचोदयताम् ॥ स चौषधमुपलभ्येवातुरः प्रमुदितमना: धात्र्यास्सकाशा- दवधारितराजगृहसन्निवेशः, “प्रतीक्ष्यतामर्धरात्रः" इति तां मेनां मत्वा ·२८ भासकथासारे [अविमारक विसृज्य अस्तमिते गभस्तिमति क्यस्येन सन्तुष्टेन सह गुरुजना- लक्षितो वासगृहान्निष्क्रम्य नगरं प्राविशत् । तत्र च यावत्प्रदोषा- पगमं कुत्रचित्कालं प्रतिपाल्यानन्तरं, “ बहुदोषो रात्रौ छन्न: परगृहप्रवेशः । मा भवान् जीवग्रहणमुपगच्छतु विषमशीलानां कुन्तिभोजामात्यानाम् ।" इति स्नेहात् दर्शितशङ्काकातर्य मित्रं ब्राह्मणं कथञ्चिदनुमान्य विरचितचोरवेषः खड्ग रज्जु चादाय पिण्डितान्धकारभीम रथ्यामार्गमवातरत् ।। पर्यटश्चासौ कौतुकेन कालरात्रिप्रतिभये तस्मिन्नर्धरात्रे, प्रसादोन्मुखविविधलीलावतीविलासमुग्धयुवजनासोबतहम्याग्रभूमि कासु प्रकामविशालासु प्रतोलीषु, तत्क्षणसन्धुक्षितहृच्छयादित- स्त्वरमाण: राजकुलमासाद्य . कपिशीर्षकावबद्धया रज्ज्वा प्राकार- मुल्लङ्घय यथोद्दिष्टमार्गेण कन्यापुरप्रासादमाससाद । जामातृत्वेन निश्चितं काशिराजपुत्र जयवर्माणं स्वपुरीमेवानेतुं महाराजेन प्रेषितो भूतिकः प्रस्थित इति तद्भूत्यवर्गस्सर्वोऽपि कन्यापुररक्षणे किमप्यव्यग्रो बभूव । प्रासादोऽपि काष्ठकर्म- बहुलतया समासन्नजालवत्वाचाविमारकस्याक्लेशारोहणीयोऽभवत् । ततो विघट्टितजालयन्त्रस्तद्भवनं प्रविष्टस्स वीरः संहृत्य रौद्रवेषं विमुच्य च कक्ष्याबन्धं निजागमनं प्रतीक्षमाणां नलिनिका- मुपासरत् ॥ अत्रान्तरे सखीजनसल्लापेषु जयवर्मणे स्वामुद्दिष्टां निशम्यो- द्विग्ना, " अहमात्मनः प्रभवामि" इति निश्चिन्वत्यपि, नलिनिका- तत्र च ·चरितम्] तृतीयो भागः । २९ - मुखात्प्रियजनाभिसरणमवगत्याभिजात्येनाप्रगल्भत्वेन च चारित्र- भ्रंशचकिता किमपि परिप्लवहृदया कुरङ्गी दारुणेन मनोहरेण च मन्मथसन्तापेन कामप्युन्माददशामारोपिता मोहनिद्रामुपगता- ऽऽसीत् । तस्याः पादकमले संवाहयन्ती नलिनिका अविमारकं निशाम्य स्वागतेन प्रत्युद्गम्य च कुरङ्गीशयन उपावेशयत् । तत: किञ्चिदिव प्रबुद्धाऽनङ्गज्वरपरवशा कुरङ्गी शून्यहृदयेन- "नलिनिके, किं तेन निरनुक्रोशेन भणितम्" इत्यालप्य, अनुपदं "हं परिभ्रष्टास्मि” इति भयविह्वलिता संकुचन्ती, अवस्थानु- गुणं परिचरन्ती नलिनिकां सस्नेहबहुमानमालिङ्गितुमिच्छन्ती शयनोपविष्टमविमारकं बलादाकृष्यालिलिङ्ग । बुद्ध्वा च मतिविभ्रम संभ्रान्ता, “ हा धिक् ! हीनं चारित्रम्" इति भयेन वेपते स्म । अथ लज्जया परिचयं परिहरन्ती भयेन विह्वलां अनुरागेण चोन्मुखी कुसुमपलाशपेशलाङ्गी कुरङ्गीदृशमेनां ललितसुभगै- विदग्धोपचारैर्यथासुखं रमयन् अनृणो यौवनस्याविमारकः कियन्तं कालमलक्षित: कन्यापुर उवास ॥ एवमनुरक्तरमणीसंभोगरमणीयं सुखेन संवत्सरमेकं क्षणमिव क्षिपतोऽस्य विधिना निर्भरमसूयतेव महानन्तरायस्समुप- स्थापितः । को हि नाम लोकेऽस्मिन्नविच्छिन्नधारं सुखसंपात- मनुभवितुमर्हति । यदा किल दुहितुर्वृत्तान्तमन्तरेण सजातशङ्कः कलुषितो राजा शुद्धान्तस्य विशेषेण रक्षाविधिं व्यधित्सत, तदा- प्रभृत्यविमारकस्य तत्रावस्थानं दुष्करमभूत् । असमग्रपरिचिता- ·भासकथासारे [अविमारक खादां निसर्गभूतैर्निजविलासैः प्रतिक्षणं नूतनामिव हृदयहारिणी कुरङ्गी सहसा परित्यक्तुमनीश्वरोऽप्यसौ निजशरीरं कुलमानं च रक्षितुं सद्योऽपसरणमन्तरा किमप्युपायान्तरमपश्यन् अग्निना भगवता पुत्रस्नेहेन प्रच्छादितो गूढं कन्यापुरान्निरगात् ।। निर्गतश्चाविमारकः अप्रतीकारगुरुकेण विरहसन्तापेन दग्धहृदयस्तामेव प्राणसमामनुभूतमुक्तामसुलभपुनदर्शनामनुध्यायन् " नूनं मदपेक्षया सापि प्राणांत्यक्ष्यति । तया विरहितस्य मम जीवनं न केवलं दुष्करं किं तु कृतघ्नभावेनापि गीते” इति निश्चित्य प्राणपरित्यागेन दुःखसागरं लञ्चितुकामः पर्वतशिखर- मारुरोह । स तत्र मदनानलेनान्तर्बहिश्च निदाघसमयप्रचण्डेन चण्डभानुना दह्यमानः सजातमूर्छः पतन् किमनेन जीवन्मरणे- नेति क्षणमप्यतो दुर्भरं भारभूतमात्मनो देहं कान्तामेवानुस्मरन् दवाग्नौ चिक्षेप । भगवांस्तु विभावसुः मलयचन्दनशीतलो भूत्वा निर्वेदतप्तं निजतनयं ज्वालाभिः परिषस्वजे । तदृष्ट्वा विस्मितो- ऽविमारकः पुनगुपतनेनात्मघातं कर्तुमयतत ॥ तदानी कोऽपि विद्याधरो निजकान्तया सह प्रातर्मन्दर- कन्दरेष्वामोदितयौवनो हिमवतश्शोभया तत: संप्रलोभितदृष्टिः मध्याह्नसुखावहं शीतचन्दननिलयं मलयमभिप्रस्थितो नभसि प्लवमानस्तस्मिन्नेव पर्वतशृङ्गे विश्रमितुमवातरत् । स कान्तया सह सलीलं तत्र पुष्पापचयं कुर्वन्नमर्त्यनिर्विशेषाकृतिमविमारकं विलोक्य, “किमयं विद्याधरो मन्त्रभ्रष्टः, कुत: खलु रूपमीहश- ·चरितम् ] तृतीयो भागः । मन्येषाम्" इति चिन्तयन्विस्मयाविष्टः प्रष्टुमुपासदत् । अवि- मारकोऽपि सहसा तं दृष्ट्वा विस्मित:, “किन्नु खलु स्वप्नो मयानु- भूयते । किमुतैतदन्तकाले यन्मनुष्याः पश्यन्ति" इति विशङ्क- मानः पुन: स्थिरीकृत्यात्मानं, “भो: कतमकुलान्वयो भवान् इत्यपृच्छत् । ततो विद्याधरः “ श्रूयतां-अहं मेघनादो नाम विद्याधरः । इयं तावदस्मत्कुटुम्बिनी सौदामिनी नाम । अद्य भगवन्तमगस्त्यमाराधयितुं मलयपर्वते विद्याधरैरुत्सवः समारब्धः। तत्रावामपि सङ्केतितौ । इह मुहूर्त विश्रम्य गमिष्याव इत्यवतीौँ । एषोऽस्माकं वृत्तान्तः ।” इति निवेद्य पुनरप्राक्षीत्-" अथ किमर्थभिदानी भवान् क्षितितलं देवलोकीकरोति । किमर्थमेकाकी चेहागतः" इति । तदानीं " किं नु खलु वक्ष्यामि" इत्याकुल- हृदयमधोमुखं तिष्ठन्तमविमारकं प्रेक्ष्य मेघनादः "भवत्वहमेव ज्ञास्यामि” इत्यवधार्य प्रणिधानमास्थितो विद्यामावर्तयामास । विदिताखिलरहखश्च भागधेयवैषम्यमुपगते तस्मिन् जातानुकम्पः " सापि च तत्र जीवन्मरणमनुभवति तपस्विनी । अहमनयोरर्थे सहायो भविष्यामि" इति चिन्तयंस्तमभ्यभाषत । “भो अवि- मारक, सकला च भवतोऽस्माभिरवस्था विदिता । अद्य प्रभृत्या- वयोस्सख्यमस्तु । कन्यापुरमज्ञातमेव प्रवेष्टुमस्त्युपाय: । गृह्यता- मङ्गुलीयकमिदम् । अनेन दक्षिणाङ्गुल्या धार्यमाणेनादृश्यो भवसि । वामाङ्गुल्या प्रकृतिस्थः । अपि चान्तर्हितस्पृष्टस्तत्स्पृष्ट- श्चान्तहिती भवतः” इति । निदर्शितं च तेनाङ्गुलीयकप्रभाव - ·भासकथासारे [अविमारक - मालोक्याविमारको हर्षाकुलो विसिध्मिये "एते खलु लोके सुखिनो नाम- ये सञ्चरन्ति गगने वनितासहायाः क्रीडन्ति पर्वततटेषु कृतोपदेशाः । सर्व विदन्त्यपि च मन्त्रकृतैः प्रभाव- रन्तर्हिताश्च विवृताश्च सुखं चरन्ति ॥" इति । ततो गृहीत्वाङ्गुलीयकं, दिव्यं स्वभावं समुपागतं स्वं मन्यमानः, “प्रविष्ट एवास्म्यनेन कन्यापुरं" इति प्रहृष्यन् तमव्याजसुहृदं विद्याधरमभिवन्ध, “वशीकृतविद्यानां भवद्विधानां किमस्माभिः प्रतिकर्तु' शक्यम् । सर्वथा जीवितसंप्रदानाक्रीतोऽहं तव भृत्यः” इति अच्छलमुदीर्य स्नेहेनानुबध्यमानं तं दयिता- सहायं यथेष्टगमनाय विससर्ज ॥ अथ नगरगमनाय कृतत्वरस्स पर्वतकटकादवतरन् मध्ये- मार्ग आत्मानमन्वेष्टुं सर्वलोकपरिभ्रमणकृतव्यवसायेन निज- जीवितनिर्विशेषेण परिश्रान्ततया पादपच्छायाप्रसुप्तेन वयस्येन सन्तुष्टेन समगच्छत । उभावप्यङ्गुलीयकप्रभावतिरोहिताकृती कन्यापुरप्रासादमश्रमेण विविशतुः ।। आनिर्गमनात्प्राणसमस्य सुदूरारूढेन मदनसन्तापेन वि- लुलितायाः कुरङ्ग धास्सर्वतो निरुत्सवोऽभूत् जीवलोकः । अथ निदाघान्ते प्रवृत्ते वियोमिदारुणे वर्षासमये तत्कालवल्लभैर्वकुल- सरलसर्जार्जुनकदम्बनीपनिबुळप्रभृतिभिस्सस्त्रीजनानीयवानस्सु- ·चरितम्] तृतीयो भागः । रभिभिस्सुमनोभिरुन्मादिता, निदर्शितताण्डवपाण्डित्यैशिशखण्डि- भिरुद्विग्ना, सुशिक्षितशारिकोपक्रान्तवृत्तान्तकथनमपि शल्यवेधं मन्वाना, स्वनिर्वेदमजानतो रोगावस्थां प्रष्टुमागतस्य परिजनस्य चासकृनिबन्धमसहमाना, विविक्ते यावच्छक्यं हृदयविलोभन- मिच्छन्ती सा नलिनिकाद्वितीया प्रासादशिखरमारुरोह ॥ तत्रापि पुनर्विद्युत्प्रदीपेन कालमेघेनोत्रासिता, निर्दयेना- नङ्गेन संग्लपितैः कुसुमसुकुमारैरङ्गकैस्सीदन्ती, निश्वासमात्रलक्ष्य- जीविता, सव्यकरालम्बितमुखकमला, अश्रुपूर्णनयना निश्चलोर्ध्व- दृष्टिनिध्यायन्ती, “किमनेन जीवन्मरणेन” इति निर्वेदात् प्राणपरित्यागव्यवसितमति:, चरमं सखीप्रणयं कर्तुकामा सापदेशं नलिनिकामालिङ्गन्ती, " शीघ्रमाकाशतोयनानमुपकल्पय” इति सव्याजमुक्त्वा निर्गन्तुं व्यसृजत् । अथ च मातुर्वचनेन, “ कीदृशी संप्रति शीर्षवेदना” इति प्रष्टुमागतां हरिणिकां, “निवेदय भट्टिन्यै अद्य विगतरोगा स्वस्था भवतीति" इत्युक्त्वा प्रतिनिवर्य, पश्यति निगूढं शङ्काकुले ससन्तुष्टेऽविमारके, दीर्घमुष्णं निश्वसती, साश्रु- नयना, त्रासविलोलं परितो मुहुर्वीक्षमाणा, उत्तरीयवसनमात्मनः कण्ठ उद्घध्य यथाव्यवसितं कर्तुमयतत ।। अथ तस्मिन्नवसरे सहसोत्थितं मेघस्तनितं श्रुत्वा संत्रास- वेपिताङ्गी सा कुरङ्गीहक् परित्रातारं शब्दायमाना विह्वला भूमौ पपात । तत्क्षण एवाविमारकोऽङ्गुलीयकं वामाङ्गुल्यां प्रक्षिप्य सरभसमुपासीदन् , “कान्ते, न भेतव्यं, न भेतव्यं" इति . 3 ·३४ ४ भासकथासारे [अविमारक तामुत्थाप्याश्वासयामास । उवास च पुनरन्तःपुरेऽलक्षितचरो- ऽविश्लिष्टकामिजनोपभोग्यं जलदसमयं निर्विशन नवनवैरिणी- दृशो विभ्रमविशेषैः कृतार्थीकृतमनसिजः ।। अत्रान्तरे, दुहितुरुद्वाहमन्तरेणानारतं चिन्तयाऽऽयस्यमानः कुन्तिभोजश्चिरेणापि सौवीरराजकुटुम्बकप्रवृत्तिमलभमान: काशि- राजपुत्राय जयवर्मणे कन्यका प्रतिश्रुत्यामात्यभूति केन सजननीक तमानाय्य राजकुलेऽवस्थापयामास । उद्दिष्टश्चाभवदव्यवहित- श्शोभनो दिवसस्सांवत्सरिकैः । महिषी तु पुनिजसोदरसूनो- विष्णुसेनस्य वार्तामज्ञात्वा जयवर्मणे दारिकां दातुं नेच्छति स्म ।। एवं गते, सौवीरामात्यैः कुन्तिभोजाय सन्दिष्टम्- "अस्माकं स्वामी युष्मन्नगरे सपुत्रदारस्संवत्सरमेनं प्रतिवसतीति गूढपुरुषैरवगम्यते । तत्परीक्ष्यताम्" इति । अथान्वेषणे कृते सभूतिकस्य राज्ञश्चरितसंवत्सरव्रतत्वात्सुचेतनाद्वितीयस्सौवीरेन्द्रः प्रकाशतामयासीत् । आबाल्यादुपचितवयस्यभावयोरनयोश्चिरस्य समागमेन प्रहृष्टयोरपि तस्मिन्वत्सरे किमप्यदृश्यतां गतस्या- विमारकस्य चिन्तया बलवती मन्युपीडा समजायत । तदा पुत्र. स्नेहविक्लबो विषण्णस्सौवीरराजो निजवयस्यं प्रत्यभाषत-"अनु- पमबलवीर्यरूपशाली यद्यविमारकोऽद्य तव चरणरजोरञ्जितालकः प्रणतिं कुर्यात् को नु स्यान्मद्विशिष्ट इदानी भुवनतले । स्निग्धस्य भवतो दर्शनेन समुद्गलतीव बाष्परूपेण हृदयस्थो मम शोकः । हर्षकालेऽप्यस्मिन्नतश्चेतो न मे प्रसीदति । क्रियतां यथाशक्ति ·चरितम्] तृतीयो भागः । ३५ चारपुरुषैः परितो विचयनम्” इति । भूतिकस्तु "सुपरीक्षिता- स्सर्वे चारगोचरा देशाः । न कापि दृश्यते कुमारः । नूनं स मायामनुतिष्ठतीति प्रतिभाति ।" इति सवितर्क न्यवेदयत् ।। एवमप्रतिपत्तिमूढे ताम्यति राजकुले स भगवान् विघटन- घटनापटुर्नारदः सुयोधनकुले वत्सलतया विशेषत: कुन्तिभोजेऽप्यनु- कम्पित्वेनाविर्भूय प्रतिगृह्य च भक्त्युपपादितं सत्कारं व्याकुलयो- स्सौवीरराजकुन्तिभोजयोरन्तःपुरस्थं कुरङ्गीरमणं कुमारमाचचक्षे । तदा, " लजित इवाम्यनेन वृत्तान्तेन । केन दत्ता, कुतः पारेचयः, कथं चायं प्रविष्टः कन्यापुरम् ।” इति अपवादभया- द्विमनायमानं कुन्तिभोजमाह महर्षिः- बभूव । दत्ता सा विधिना पूर्व दृष्टा सा गजसंभ्रमे । पूर्व पौरुषमाश्रित्य प्रविष्टो मायया पुनः ॥” इति । अथ महर्षिणैवानुमोदिते स्वदुहितुर्गान्धर्वविधिना विवाहे कुन्तिभोजो निष्प्रतिवचनो परं तु " त्वत्पुत्राय जयवर्मणे कन्या प्रदीयत इत्यानीता सुदर्शना कथं समाधातव्या" इति पृच्छति कुन्तिभोजे, नारदस्सुदर्शनां रहस्याहूयेत्थमबोधयत्- ननु स्मरस्यविमारकोऽप्यग्निदेवादुत्पन्नोऽग्रजस्ते सुतः । अमानुष- बलवीर्योऽसौ हस्तिसंभ्रमदिवसे कुरङ्गी दृष्ट्वा जाताभिलाष: प्रथम पौरुषमाश्रित्य तदनु मायया च तया सङ्गम्याभिरमते । कथ- मिदानी ज्येष्ठपत्नी कनीयसे दीयते । सुदर्शने! अभिधीयतां ·भासकथासारे [अविमारक काशिराजाय, जयवर्मण: कुरङ्गी वयसाधिकेति । नन्वस्ति कुरङ्गथाः कनीयसी सुमित्रा नाम । सा जयवर्मणो भार्या भविष्यति" इति । सुदर्शनापि परितुष्टा तदभ्युपजगाम ।। अथ महर्षिवचनात् स्वजनपरितोषणार्थमभ्यन्तरसमयमात्र- मनुरुध्योपाध्यायेन कारितविवाहमङ्गलं सौवीरराजसूनुं कुरङ्गया सहानाययामास कुन्तिभोजः । सपत्नीकोऽविमारकस्सलज्जमुपसर्प- न्महर्षि गुरुजनं च यथाक्रममभिवाद्य तैरप्याशीभिरभिनन्दितः परमां मुदमवाप । ततो नारद: “विसृज्यतामचिरेण सौवीरराजः स्वदेशगमनाय । जयवर्मणे च सुमित्रा प्रदीयताम्" इत्यादिश्या- नुगृह्य च सर्वान् यथेष्टगमनायोदतिष्ठत् । एवं देवर्षेरनुग्रहपूतं सर्व राजकुलमुत्सवसंकुलमभूत् ।। ।

·तृतीयो भागः । ३७ PERSO9022220*90000000000000*ope ope 2020 ॥ अथ चारुदत्तचरितम् ॥ क ॐ केलेला - आसीदुज्जयिन्यां कश्चिदभिरामगुणोपश्रुतमहिमा रूपयौवन- शाली विप्रकुलोद्भवश्चारुदत्तो नाम श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसन्सार्थ- वाहपुत्रः च समुद्रयानव्यतिकरोपार्जितापरिमितार्थ सञ्चयोऽपि वादान्यकेन बन्धुमित्रातिथियाचकेषु व्ययितविभव- सारो दरिद्रस्समपद्यत । ऋद्धिमनुभूय परिक्षीणय दुःखवाह्या- ऽभवत्तस्याकिञ्चिन्यदशा । उदारमतिस्स कुलपुत्रः पारितोषिक- प्रदानस्थानेषु मोघीकृतनिजमनोरथप्रसरो निःस्वतया नितरां सन्दानित इव विव्यथे । तदुपकारलब्धोदयमपि सर्व मित्रमण्डलं शनैरपचितफलात्तस्मादपससार । परं तु तस्य दरिद्रजनदुर्लभं भार्यानुकूल्यं, सुहृदो मैत्रेयस्य सर्वात्मनानुवृत्तिः, अपरिभ्रष्ट- सत्त्वता चेति समुदितं भाग्यत्रयं सन्तापोच्छित्तये प्रवभूव लाघवकारिणीमपि रिक्तदशामनुभवन्नसावभङ्गुरावदातैर्निजगुणै- स्सर्वोजयिनीजनाह्नादनमाततान यशोवितानम् ॥ स कदाचित्कामदेवानुयानावसरे वसन्तसेनां नाम युव. जनोन्मादिनी ललामभूतामुज्जयिन्याः प्रतिनवयौवनोन्मेषमधुरां ·३८ भासकथासारे [चारुदत्त गणिकादारिकां दृष्ट्वा मनसिजशरशरव्यतामयासीत् । परं तु दुर्विधस्यात्मनो गणिकानुरागमाधिमानहेतुं पश्यन् यत्नतः प्रति- बध्यानङ्गतारल्यं प्रच्छन्नेङ्गित आस्त । तां च शकारो नाम राज- श्यालकः, नृपशुरपि, लक्ष्मीमदेनानुकूलयितुं बहुधा प्रायतत । आभिजात्येन केवलं, न पुनर्वृत्तेन, गणिका, वसन्तसेना, श्रियोऽवि- मुह्यन्ती, तमकुत्सयत । अकामयत चानन्यमनसा शीलपरितोषिणी सुगृहीतनामधेयं चारुदत्तमेव ।। अथवा अथैकदा, षष्ठयां, नृत्तावसाने, स्वगृहमुपावर्तमानां तां गणिकां, निशामुखनश्यदालोके पुरमार्गे, विटं पुरस्कृत्यानुधाव- नभिकश्शकार:, अरुन्तुदैरसंबद्धैरनुचितप्रलापप्रायैरनुनयवचनैः प्रसादयितुमारेभे । “अयि वसन्तसेने, तिष्ठ तिष्ठ । अङ्गारमध्य- पतितमिव चर्मखण्डं कामेन संप्रति दह्यते मे शरीरम् । सपट्टेन शीर्षेण त्वां प्रसादयामि । भर्तृपुत्रोऽहं कामयितव्यः । अन्यथा दुश्शासनस्सीतामिव केशेषु गृहीत्वा त्वामाहरामि । तीक्ष्णेनासिना शीर्ष ते च्छित्त्वा त्वां मारयामि । विलपन्तीमपि कस्त्वां परित्रास्यते । किं शवपत्तनेशो वासुदेवः कुन्तीसुतो जनमे. जयो वा।” इति । मूर्खमेनमनुवदन्विटोऽपि, उद्विग्नचञ्चलदृष्टिं, सर्व परिजनमालप्यासन्निहितं दृष्ट्वा, “ एकाकिन्यां मयि किमकार्य- मेतो पापो न करिष्यतः” इति भयेन विह्वलां, व्याघ्रानुसार- चकितामिव हरिणीं पुरःपुरः पलायमानां, वसन्तसेनां, दर्शित- क्रूराध्यवसायैरनुनयेऽपि त्रासद्भिः वचोभिरित्थमभ्यर्थयामास ।।

·चरितम्] तृतीयो भागः ३९ "तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां वेशवासो विगणय गणिका त्वं मार्गजाता लतेव । वहसि हि धनहाय पण्यभूतं शरीरं सममुपचर भद्रे सुप्रियं चाप्रियं च ॥ जनयति खलु रोषं प्रश्रयो भिद्यमान: किमिव च रुषितानां दुष्करं मद्विधानाम् । अनुनयति समर्थः खगदीर्घः करोऽयं युवतिवधघृणाया मां शरीरं च रक्ष ॥” इति । तदा अनिच्छन्ती निर्बनतोरनयोरनयमसहमानेव अपहृतचक्षु- स्सामर्थ्या रथ्याभ्यन्तरपिण्डीभूता तामसी समजृम्भत । तेन हि वसन्त सेनामपश्यन् शकारः प्राह-"भाव, नष्टा वसन्तसेनिका। कदाचिदुपान्तिकस्थं नयनमात्रसंस्थुलख दरिद्रचारुदत्तस्य गृहं प्रविशति दुष्टदासी । तदन्विष्य गृह्यताम्” इति । तच्च तच्छुत्वा महदुपकृतं सूचितप्रियगृहसामीप्येनामित्रेणाप्यनेन वैधेयेन" इति आश्वसती वसन्तसेना स्पर्शालक्ष्यघटनं चारुदत्तगृहद्वार- मासाद्य निभृतं स्थिता ।। तदनी चतुष्पथे मातृभ्यो बलिमुपहर्तुं वयस्येन प्रेषितो मैत्रेयः चेट्या रदनिकयाऽन्वीयमानो दीपहस्तो निष्क्रमिष्यन् द्वार- मुदजीघटत् । अपावृत एव पक्षद्वारके वसन्तसेना पटान्तेन दीपं निर्वाप्यान्तः प्रविष्टा । तदा तत्क्षणोच्चलितरथ्यानिलस्यैव दोषं वर्णयन् मैत्रेयः पुनः प्रज्वलयितुं दीपमभ्यन्तरचतुश्शालं प्रविवेश।

·भासकथासारे [चारुदत्त अत्रान्तरे निष्कामन्ती रदनिका वसन सन्तसेनाबुद्ध्या शकारेण केशेषु गृहीत्वा बलादाकृष्य भय॑माना चुक्रोश । सदीपके च प्राप्ते मैत्रेये वसन्तसेनाविप्रलब्धस्यात्मनोऽविमृश्यकारित्वं बुद्धा दैन्यसंकुचितवदनश्शकारः सचकितं दिशोऽत्रालोकयन् । पूर्व चारुदत्ताल्लब्धजीवनो विट: तस्य गुणमहिम्नो बिभ्यत् स्वकर्मणो लजमान:, मैत्रेयं प्रणामः प्रसाद्य शकारमनापृच्छयैव निश्चक्राम । तदा एकाकिनमात्मानं दृष्ट्वा अन्तर्भातश्शकारः, मैत्रेयमाहूय, "मया काम्यमाना नाटकस्त्री वसन्तसेना नाम गणिकादारिका सालङ्करणा त्वद्नेहं प्रविष्टा । श्वो न चेन्निर्यातयसि त्वया सह मे दारुणः क्षोभो भविष्यति इति तन्मुखेन चारुदत्तस्य संदिश्य सत्वरमपाक्रामत् ।। . अत्रान्तरे असन्निहितदीपवादालोकविधुरे गृहोद्देशे स्थितः शिथिलितसमाधिश्चारुदत्तः स्वधृतं प्रावारकं चतुश्शालं नेतुं रदनिकाबुद्ध्या वसन्तसेनां प्रेरयत् । सा च तद्गृह्नती, “ अभा- गिन्यहमभ्यन्तरप्रवेशाय" इति मत्वा जोषमास्त ; येन चारुदत्त- श्वेटीवृत्तेन विसिमिये । तदा रदनिकाद्वितीयो मैत्रेयः प्रविश्य शकारसन्देशमचकथत् । दर्शयामास च तद्भीतिप्रविष्टां वसन्त- सेनाम् । अथोपमृत्य वसन्तसेना चारुदत्तमभिवन्द्यावसरप्राप्त- भित्थमूचे-“आर्य ! शरणागतास्मि । अलङ्करणनिमित्तं पापा मामनुसरन्ति । तदत्रैव भाण्डानि निक्षिप्य आर्येण रक्षिता गेहं गन्तुमिच्छामि" इति । चारुदत्तः सप्रणयं पुनर्दर्शननिमित्तभूतं ·चरितम्] तृतीयो भागः । ४१ तस्या अलङ्करणन्यासमभ्युपगम्य मैत्रेयरक्षितां तां गृहगमनाय विससर्ज ॥ तदुपक्रम सा गणिका चारुदत्तमन्तरेण बलवदुत्कष्ठिता निसर्गपेशलेन मनसा सुदूरारूढां मदनबाधामुवाह । तथा हि- स्वमनोरमणगतया चिन्तया विडम्व्यमाना यत्पारवश्येनाजल्पत् तत्रानुपदमेव सखीभिः पृष्टा किमपि न सस्मार । निरस्ताखिल- मण्डना स्नानाशनादिष्वप्यनास्थया शून्यहृदयेनावर्तत । सर्वदैव चारुदत्तस्य गुणान्सख्यनुमोदिता गृणती कृच्छ्रेण कालमक्षिपत् । चित्रफलके रहस्तत्प्रतिकृतिमालिख्य सस्नेहं निभालयन्ती उत्कण्ठां व्यनूनुदत् । तत्सम्बन्धिनं तद्गुणानुश्रावकमपि जन- मात्मीयं मत्वोपचचार। तथा च, कञ्चिद्विभवमन्दतया चारुदत्तस्य निराश्रयमाहिण्डमानं संवाहकं द्यूते दशसु सुवर्णेषु पराजितमुत्तमर्णा- नुद्रुतमनुकम्प्य ऋणान्मोचयामास । स्वप्रसादार्थिना राजश्यालकेन पदे पदे प्रेषितानां परिच्छदविशेषाणां निवेदयितृकायापि सखी- जनाय नितरामसूयति स्म । “चारुदत्त: कथमभिसर्तव्यः, कथं वा तस्य समागमोऽविच्छिन्नं सुलभस्संपद्येत” इति विचिन्तयन्ती सदा तस्थौ ॥ अत्रान्तरे दाक्षिण्येन न्यासमङ्गीकृतवतो दरिद्रस्य चारु- दत्तस्यासुरक्षिते गेहे महार्हाणामाभरणानां रक्षणे आयास इवा- भवत् । तेन हि, व्यवस्थया, षष्ठयां सप्तम्यां च रदनिकया स भाण्डजातं धारयामास । अष्टम्यां तु रदनिका गान्धर्वश्रवणा- ·४२ भासकथासारे [चारुदत्त - निशार्धप्रतिनिवृत्तस्य निद्रोत्सुकिनो मैत्रेयस्य हस्ते, “ अद्य खलु त्वय्यायततेऽस्य रक्षाभरावृत्तिः” इति समय न्यवर्तत । मैत्रेयो निर्बन्धवशात्तदश्रद्धया गृहीत्वा तूर्ण निद्रापरवशो बभूव ।। अथ सज्जलको नाम कश्चित्साहसिको विप्रकुलीनोऽपि वसन्तसेनापरिचारिकायां मदनिकायां जातानुरागतया तन्नि- ष्क्रयणमूल्यं चौर्येणापि निष्पादयितुकाम: तस्यां निशायां पर्यटन भवनप्रत्ययात् चारुदत्तगृहमेव सन्धिच्छेदं विधाय प्राविशत् । विचित्य च परितस्सं द्रव्यविशेष कश्चिदनासादयन् खिन्नः, " किन्नु खल्वागन्तुकत्वादविदितसमृद्धिविस्तरो दरिद्रगृहं प्रविष्टो- ऽस्मि । अथवा, यदभिजातो भवनविन्यासः, न चात्र कश्चि- परिच्छदविशेष:, तदनुभुक्तप्रनष्टविभवेनानेन भवितव्यम्। न खलु तुल्यावस्थ: कुलपुत्रः पीडयितव्यः । तदितो गच्छामि” इति यावनिववृते, तावत् , चारुदत्तमभिभाषमाणो मैत्रेय उत्स्वप्नया. मास- भो: ! गृहाणैतत्स्वर्णभाण्डम् । मम ब्रह्मत्वेन शापितो- ऽसि, यदि न गृह्णासि । एष दत्वा विक्रीतभाण्ड इव वणिक् सुखं स्वप्स्यामि” इति । अथ सजलको निपुणं निरूप्य जर्जर- प्रावारकैकदेशे निबद्धं छिद्रप्रसृतकिरणावलीभासुरं अलङ्करणं दृष्ट्वा, “सुखं स्वपिहि महाब्राह्मण " इति वदन्नादाय पटहशब्द- सूचितायां प्राभातिकवेलायां सत्वरमपासरत् ।। प्रगे प्रचलिता रदनिका भित्तौ सन्धिमार्गमुपलक्ष्य संभ्रान्ता साक्रन्दमुपगम्य चारुदत्तमैत्रेयौ प्राबोधयत् । उभावपि १ ·चरितम्] तृतीयो भागः। यावदुत्थाय पर्यपश्यतां तावन्मुष्टं न्यासभाण्डं बुवुधतुः । मैत्रेयः सस्मरणं, " मन्ये मया मन्दभाग्येन कुम्भीलकखैव हस्ते तत्सम. पितं, न पुनश्चारुदत्तस्य” इति निश्चित्य विषण्णोऽतिष्ठत् । तदा चारुदत्तः स्वशीलदोषे लोकं मुखरयिष्यन्तममुं विपाकमनुचिन्त्य पर्यदेवयत ॥ “क: श्रद्धास्यति भूतार्थ सर्वो मां तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि दोषेषु निष्प्रभावा दरिद्रता ॥” इति ।। एवमाकुलीभूतं भर्तारमवगत्य चारुदत्तब्राह्मणी भृश- दुःखिता भर्तृप्रत्ययरक्षणप्रवणेन मनसा, " स्वेन दत्तमत्युदारो न गृह्णीयात् ” इति मैत्रेयमुपहरे आनाय्य ब्राह्मणपूजामपदिश्य स्वज्ञातिकुलोपार्जितां शतसहस्रमूल्या रत्नावली तस्मै प्रादात् । स च तदाशयं जानन् गृहीत्वा चारुदत्तं विज्ञापयामास- "भोः सदृशदारसंग्रहस्यैतत् फलं परिगृह्यताम्" इति । अभिमानी चारुदत्तः, "कथं ब्राह्मणी मामनुकम्पते । कष्टम् । इदानीमस्मि दरिद्रः यत्परिक्षीणभाग्यस्य मे स्त्रीद्रव्यमप्यादरणीयमभवत्" इति शोचन वसन्तसेनायाः न्यासप्रतिनिधि रत्नावलीमुपनेतुं मैत्रेयमन्वजानात् ॥ सज्जलकस्तु एव चोरितमलङ्करणजातमादाय वसन्तसेनागृहमुपाययौ । दृष्ट्वा च विजने मदनिकां न्यवेदयत् तस्याः कृते समनुष्ठितं साहसम् । अत्रान्तरे उपरिभूमिकायां वातायननिष्कामितपूर्वकाया वसन्तसेना दिष्टया सल्लपन्तावेतौ - प्रभात ·भासकथासारे [चारुदत्त । निर्वर्ण्य आत्मसम्बन्धिनी कथैषेति निभृतमुपशृण्वती तस्थौ । अथ मदनिका तान्याभरणानि निपुणं विलोक्य प्राह-"आर्यायाः खल्विमानि, पूर्व चारुदत्तसकाशे न्यासीकृतानि । तत्किमनुष्ठितं भवता । तत्रैव तावनिर्यातय । अथवा तस्य सार्थवाहपुत्रस्य वचनेनेव आर्यायै निर्यातय । एवं कृते, त्वं रक्षितः, स च आर्यः अनिविण्णो भविष्यति" इति । सज्जलकः कथमपि तदङ्गीकृत्य वसन्तसेनादर्शनाईमवसरं कामदेवकुले प्रतिपालयामास । वसन्त- सेना च सर्वमवधार्य, “पश्यामि किमत्र भविष्यति" इति कौतु- केनाभ्यन्तरं प्रविश्य पूर्ववदासीनाऽभवत् ।। तदानी चारुदत्तप्रहितो मैत्रेयः प्राप्तः । कृतातिथ्यश्वोपविष्ट उवाच । “तत्रभवता चारुदत्तेन त्वया न्यासीकृतः अलङ्कारः द्यूते हारितः । अतस्तस्य मूल्यभूतामिमां रत्नावली प्रतीच्छतु भवती इति । तच्च तच्छ्रुत्वा वा वसन्तसेना, “धिक खलु गणिका- भावम् । लुब्धेति मां तुलयति । यदि न प्रतीच्छामि स एव दोषो भवति ।” इति सञ्चिन्त्य तां रत्नावली प्रतिजग्राह ।। विसर्जिते मैत्रेये मदनिकाप्रवेशितोऽलङ्कारहस्तः सज्जलकस्समुपसृत्य चारुदत्तवचनमपदिशन् न्यासं वसन्तसेनायै प्रत्यर्पयामास । चतुरा वसन्तसेना तन्मुखेन चारुदत्तस्य प्रति- सन्देशं दातुमैच्छत् । स तु, “न खल्वहं तत्र गच्छामि” इति प्रत्युच्य निर्गन्तुं तत्वरे । तदानीं, “ तेन हि मन्ये तस्य गृहे साहसं कृत्वा आनीतेनानेन भवितव्यम्” इति वसन्तसेना " अथ ·चरितम्] तृतीयो भागः । तन्मर्म व्यवृणोत् । तेन च पर्याकुलं तमनुकम्पयन्ती सा मनस्विनी सर्वाङ्गभूषितां कृत्वा मदनिकां तस्य हस्ते समय, उभावपि दम्पती प्रवहण आरोग्य, सस्नेहबहुमानं यथेष्टगमनाय विससर्ज ॥ तस्मिन्नवसरे दुर्दिनमुन्नमितं दृष्ट्वा अविलम्बसहेन मन्मथे- नोपदिश्यमानमार्गा तामेव रत्नावली निर्यातनीयामपदिश्य चारु- दत्तमभिससार वसन्तसेना । ततःप्रभृति तावुभौ रतिमन्मथा- विव चतुरिमोल्लसितनिरन्तररतिकेलिरसास्वादसुखितौ क्षणमिव क्षपाशतमनेषाताम् ॥ इति चारुदत्तचरितम् । बह्वास्वादरसोर्मिला भणितयः प्रज्ञावतां यद्गुण- ज्योत्स्नापूरविभावनाव्यतिकरान्निर्यान्ति सन्धुक्षिताः । यातेभ्यो मनुजेषु देवगणनां तेभ्यो निसर्गाजग- नेतृभ्यश्चरिताधिवासितदिशान्तेभ्यो महद्भ्यो नमः ।। १ ।। कुले महत्यप्पयदीक्षितानां वाग्देवतानित्यविहारभूमौ । विपश्चितो यज्ञकवेस्सुतोऽस्मि कविर्महालिङ्ग इति प्रतीतः ॥२॥ सञ्चरितवासलोभाद्रसवत्सन्दर्भचर्वणप्रीत्या । निजवाक्छुद्ध्यै च मया भासकथासङ्ग्रहो व्यरचि ।।

·भासकथासारः सद्भावदर्शितगुणप्रणयेन येन चन्द्रायितं कुमुदिनीपदवीजुषोऽस्याः । त्यागाभिधाय सुहृदे गुरुगौरवेण तस्मै प्रकृष्टरुचये कृतिरप्यते नः ।। निर्व्याजेन निरञ्जनेन मनसा स्वप्रत्ययं मानयन् धीरो यः प्रणयी गुणेषु वहति स्वच्छन्दमुच्चैश्शिरः । तस्यास्वादविदः प्रसादसुधया नीरन्ध्रमाप्यायितं कर्मेदं परिचीयमानसुषमं ख्यातिं परां विन्दतु ।। श्रीमान्पञ्चमजार्जभूपतिरिमामार्यान्वयाधिष्ठिता- मायें वर्त्मनि वर्तयन्नविकलं पृथ्वी चिरं शास्तु नः । दुष्कालव्यतिषङ्गदुर्गतधियां संरम्भपांसूत्कर- प्रादुष्योपशमं तनोतु भगवानाराच नारायणः ।। समाप्तश्चायं उत्तरार्धः। इति श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रवशमुक्ताफलानां महामहोपाध्याय-श्रीत्यागराज- मखिराजानां प्रपौत्रेण, पण्डितमान्यश्रीयज्ञस्वामिशास्त्रिवर्याणामात्मजेन श्रीमन्महालिङ्गकविना विरचितो भासकथासारस्सम्पूर्णः । . ॥ शुभं भूयात् ॥

·भासीयश्लोकानुक्रमणिका ॥ Index of Verses quoted from the Originals (for Part III) Page. Page. ११ १२ भारतानां कुले जातो भारतानां कुले जातो मिथ्योन्मादैश्च ये सञ्चरन्ति गगने २३ २३ २२ ... ४३ ... ३२ अग्निं बद्धा इयं बाला कः कं शक्तो कः श्रद्धास्यति जनयति खलु रोषं तरुणजनसहायः दत्ता सा विधिना पद्मावती बहुमता बहुशोऽप्युपदशेषु योऽयं सन्त्रस्तया २० शरच्छशाङ्कगौरेण १८ ... स्मराम्यवन्त्या १८ १७ स्वप्नस्यान्ते

·कविकृतश्लोकानामनुक्रमणिका ॥
Index of Verses by the Author (for all the Parts)
PART I.
Page.
Page.
आपादितप्रलयसुप्त
१
तमालदलमेचकः
..
१
...
PART II.
यस्सत्से गुरुमासयन्
३५
...
...
PART III.
१
४५
...
कुलं वा शीलं वा
कुले महत्यप्पय
सद्भावदर्शित
श्रीमान्पञ्चम
बह्वाखादरसोर्मिलाः
सच्चरितवास
नियाजेन
...
४६

·GLOSSARY Word. 1 % 3D %3D 1 दुरितं CCCI 4 भ्रम् an %3 ॥ वत्सराजचरितम् ॥ (१) Page. Line. Meaning. 5 प्रकाश = Famous; celobratod. 6 समुदयः = Multitude. Danger; calamity. 1 निराबाध = Unmolested. 2 Governs the acc. of place. 7 प्रत्यन्तवर्तिन Occupying adjacent country; a neighbouring potentate. 2 8 सांमुख्येन = By means of a face to face encounter. 2 8 अक्षौहिणी = A large army consisting of 21,870 charriots; as many elephants ; 65,61() lhorses and 1,09,350 foot. 2 13 विषयान्तगहन = An impenetrable forest in the frontier. 2 14 परिच्छद Train; retinue. 2 15 मदयन्ती...चैव = Even beforo he had reached up to the hill named Madayanti. 5 सम्भावनीय = Could be considered possible; thinkable. 3 ·2 BHASAKATHASARA Page. Line. Word, 3 13 grega: 4 Il graart: 4 11 मणिभूमिका 4 12 अवजित 4 13 aaret 4 19 37777475: 4 20 निरुपाधिक 5 3 कृतान्तः 5 4 अवस्थान्तरं 5 10 faraghat Meaning = A likeness ; image or substitute. Remedy; medical treatment. = A story of a house inlaid with jewels. = Won; acquired by conquest = A female bard or minstrel. = A servant. = Guileless; honest. = Fate ; destiny. = Altered condition; advorsity. = Worship offered to the gods during particular. lunar days. = Instead of the tabor being sounded (as it was usual when the king worshipped in his palace ) = Chains for the feet. Discharge of a debt or an obligation. does not get perplexed or confused. = Dress. = A cup made out of a cocoanut shell According to Bhasa, another name for Pradyota. 5 11 पटहस्थाने 5 11 first: 5 12 facesia: 5 19 न विप्रतिपद्यते 6 8 9 परिच्छद 2 मल्लकः 8 12 महासेनः ·GLOSSARY 3 Page. Line. Word. Meaning. 9 7 नलागिरौ etc. = Evidently Mahasena did not want to kill Nalagiri he being a pet one and the rarest of his kind and being probably also the coronation elephant which is usually held sacred. 9 17 योजनं = A distance of four krosas or 8 or 9 miles. 9 20 आहिण्डमानः -- Roaming about. 10 13 भर्तृपिण्डानृण्यं गतस्य = Who had been true to his master's salt. 12 2 काकुः 12 = A golden vase. 4 भृङ्गार (2) 13 9 आदेशिक 13 12 धिषणा 13 13 requi: 13 16 अभ्यवपत्तुकामः Soothsayer. = Intellect. - Brihaspati. = With the object of descending (into the fire) and delivering her (out of it.) = To the royal mother leading a तापसी's life. = A fit moment or opportunity. 14 3 तापस्यै 14 8क्षण:

·4 BHASAKATHASARA soparated Page. Line. Word. Meaning 14 18 graigat a etc. = When my lord is re-established in his glory and I seek to restore to hiin Vasavadatta, Padmavati shall stand by me and vindicato my CONduct; (i.e.), shall mediate to infuse confidence into the king regarding my course of action since I Vasavadatta from him. 17 4. बहुमानसङ्कटं Difficulty about comparative regards. 17 5 दक्षिणः = An amiable and courteous lover, though at heart bearing greater attachment to one of two mistresses. 17 18 मुखोदकं = Water for washing the face. 18 11 समुद्रगृहकं = A summer house built in the midst of water. 18 18 (ar:) better to read syaratana: 1 19 कोण = The bow of a lute or the intermediate points or corners (the स्वरस्थानs) of a Veena. 20 5द्वारपक्ष = Door-post. 22 18 अधिकरणं = Court or tribunal. 23 13 मजमानाः (आर्षः) better to read निमजन्तः ।

·GLOSSARY 5 ,26 ॥ अविमारकचरितम् ॥ Page, Line. Word, Meaning 24 2 पेशल = Tender ; lovely; charming. 24 11 किमपि = Indescribably (as to quality quantity or nature.) 7 अनादरतः indifferently, regardlossly. 26 8 अविः = A sheep 26 11 प्रत्यनन्तरीभवन् Living closely by; following closely. 26 14 SOTITAT: = Disturbed in mind; agitated ; uneasy. 26 1+ 37=UTERT: - Changed ; unusual ; strange. 26 15 उल्लिखन् Painting ; delineating. 15 कल्पकल्पं - Nearly equal to a thousand 132 million mortal years--measuring the duration of the world. 26 19 FT: Rememboring one's condition in former life. 28 11 for treat Coping of the wall perhaps on the model of a monkey's head. 28 15किमपि = Somewhat; a little. 28 16 जालं = Lattice or window. 28 =1 fetter-that which fastens. 29 2 परिप्लव Trembling, restless. 31 8 सङ्केतितः = Invited. yugas Or - - 17 यन्त्र ·6 BHASAKATHASARA Page. Line. Word. 33 11 आकाशतोयं 34 35 8सांवत्सरिकः + अप्रतिपतिः Meaning. = Water falling from the sky; slower-bath. = An astrologer. Non-perception, i.e., i.e., not knowing what course to follow. = Conventional usage : ceremonial custom. 36 + समयः a ॥ चारुदत्तचरितम् ॥ 1 उपश्रुत 37 37 2 चत्वरं 37 3 ग्यतिकर 37 37 8 उदय 12 yor: = Heard; well-known. = A place where many roads meet. = Affair or matter; connection--here mg. by means of (sea-voyages or trading ships across the sea.) Prosperity ; also, rise. = Virtue; excellence; also, thread. = Poor ; indigent. The brother of a king's wife not regularly married. He is usually a mixture of folly, Vanity, cowardice and heartless- 38 38 2 grama: 3 TTT: ness.

·GLOSSARY 7 Page. Line. Word. 38 12 : 39 1940 39 21 चतुश्शालं 40 10 9127: 40 20 g 41 41 9 प्रतिकृतिः 14 परिच्छदः Meaniog. = A diadem or silk-turban. - A side-door or private entranco. = A quadrangle enclosed by four buildings; a square of four buildings. = Irritation; disturbanco; quarrel. = Any valued possession or treasure, (hore) jewels. = A likeness or picture. - Garment; dress; personal possessions. By arrangement. = The responsibility of keeping safe by turns. = Handsone, noble-looking. = Development, adverse turn of fate, distress. = Temple of Cupid. = Perfume. = Manifestation. 20व्यवस्थया 2 रक्षाभरावृत्तिः 42 42 10 aprila: 43 4 fairent 44 45 46 7 कामदेवकुलं 17 an: 12 प्रादुष्यं

·No text on this page.