·अनुक्रमणिका. उपोद्घात. .... पूमा संकल्प. .... भूशुध्यादि प्रयोगः.... महा न्यासः पंचवक पूना. .... .... ...4 ... १-१०७ ..... पंचवक पूनानी सामग्रीनी याद... मिल्वाष्टक स्तोत्र..... रुदाभिषेक प्रकार..... सांग रुदः समाप्य..... आरतिः.... मंत्र पुष्पांगलिः .... आशीर्वाद मंत्राः..... मानसपूजा स्तोत्रम् शुद्धिपत्रं .. .... .... ... .... .... ..

·श्री. उपोद्घात. वेद शब्द पुस्तकवाचक नयी. विद एटले जाणवू, ज्ञान-पाम, घातुथी व्युत्पन्न-वेद शब्द ज्ञान मात्रनो मंडार एटला अर्थनो पाचक सर्व जातातुं स्वरूपज वेद. सर्वज्ञाता एटके कोण ? परमेश्वर. तो रमेश्वरतुं स्वरूपज वेद. एने माटे उपनिपद् स्मृति पुराण मीमांसा सूत्र आदिमा वेदनी णी प्रशंसा करेली छे. न कश्चिदेदकर्ता, स्यादिस्मती, चतुर्मुखः वेदोनारायणः साक्षात्स्व. यम्मरिति शुशुम (पाराशरस्मृती ) ॥ १॥ यस्य, निश्वसितं, येदा, यो, वेदम्योऽखिलंजगत । निर्ममे तामह, , विद्यातीर्थ,महेश्वरम् ॥ ( सायणाचार्यरून) ॥ २ ॥ त्वको ह्यस्य सर्वस्य विधानस्य खयम्भुवः । अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्यतत्त्वार्थवित्प्रभो ( मनु ) ॥ ३ ॥ तो वेद ए नारायणरूप छे, नारायण प्रेरित कहेवाय छे, अपौरुपय ', एटले पुरुपनो बनायेलो नथी. स्मृति आदिमां वेद मंत्रोने अनादि कह्या एटले ज्ञानमा प्रतीत थाय तेवा छे पण बनी शके तेवा नथी एने माटे चीन पंडितो पण एम कहेछे के अनंत युग अनंत कल्प गया पण तो तेनो तेज छे. एटले ते नित्य छे, अनादि छे. . - - ·. मागवतमा द्वादशस्कंधना ६ वा अध्यायमा वेदनी प्राचीनता जणायी छे. वळी सर्वे प्राचीन अर्वाचीन पंडितोए पण प्राचीनता अपों छे. पूर्व मीमांसा मूत्रमा ब्रह्म अर्थात् वेदमा मविप्यायें निर्दिष्ट वाक्यानो तेमज मावनाओनो पण तेओ परमात्माना सर्व दर्शित उपर निर्वाह करी लेछे. वळी त्तत्तद्देशीय धर्म पुस्तको क्यारे थवामां आव्यां ए जाणी शकायछ तेम वेदने माटे नयी एटले वेद अनादि मानघोज, प्रथमाध्याय शंकर शारीर माप्यमां पण एमज छे. घेद ए आपणा धर्मर्नु मूळ छे. प्रवृत्तिलक्षण, तथा निवृत्तिलक्षप एम घेदोक्त धर्म बे प्रकारना छे. प्रवृत्तिलक्षणवाळो वैदिक धर्म अवैराग पान् पुरुषोने क्रमे क्रमे निष्काम कर्मो करवानो बोध करी तेमनी पण तेवां कर्मों करावे छ; अने ते द्वारा तेमना मननी शुद्धि करी तेम निवृत्ति लक्षणवाळा धर्मने पहोचाडे के ने निवृत्ति लक्षणवाळो धर्म ज्ञान वैराग्यरुप होवाथी साक्षात् मोक्ष साधनरुप छे. निवृत्ति लक्षणवाळा धर्मने पामया माटे ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्न स्य ने सन्यास एम आश्रमोनी व्यवस्था करवामां पण आवी छे. पहेन आश्रममा वेदविद्यानुं ज्ञान मेळववं, संध्या तथा अग्निर्नु उपासन दे पूजा ए आदि वैदिक कर्मों करवा ने आचार्यनी सेवा करवी ए मुख कर्तव्य छे. ए आश्रमनुं सारी रीते पालन करवायी जेने इंद्रियोंने अंत करण वश थया छे एवा प्रयमाची आखं आयुष्य नैष्टिक ब्रह्मचर्यम गाळे ने वेदविद्याना अभ्यासमा पा योगादि साधनमा प्रवृत्त रहे भयवा चतुर्थाश्रम, एटले सन्यस्त ग्रहण करे जेने इंद्रियादि वश थ/ नयी, ते आचार्यने शक्ति अनुसार गुरुदक्षिणा आपी तेमनी प्रसन्नता पूर्वक आज्ञा मेळवी पोताना मायाप पासे घे जाय ने गृहस्थाश्रम माद ने वेदमा कहेवा प्रेमाणे धर्म साधनन करे.

·हवे-गृहस्थाश्रममा पड्या पछी आपणुं मन विषयमा लोलुप थई अधोगतिनां साधनो ने संपादन न थवा आपणी वृत्तिने सद्कर्मोमा दोरवा , निवृत्तिलक्षणवाळा धर्मने पामवा रुद्रानुष्ठान करवु ए मुख्य अने उत्तम साधन छे. . . ए उपर दर्शावेल वेदना मंत्रोमांयी सार रुपे जेम दुधमाथी माखण रुपी तत्वकाढीले तेम आ रुद्रीना मंत्र तत्वरुपे द्विजाती वर्गना कल्याण वास्ते, आ श्री रुद्राभिषेकानुष्ठानपद्धतिः पुस्तक तैयार करेलुं छे. आ पुस्तक हाथमा लेवानी साथे प्रथम तो शंका थवानो संभव छे के आ रुद्रीनां पुस्तको पणां मुद्रालयोमा मुद्रित थई प्रसिद्धिमा आवी चुकेलां छे उतां आ चर्वितचर्वण प्रमाणे व्यर्थ परिश्रम शा माटे को हो? ए मनुष्यनी बुध्धि- विलासनो स्वामाविक धर्म छे परंतु तेना समाधानमा एटलंज जणावधान के आजसुधीमा जे पुस्तको बाहार पडेला ते पैकी केटलाएक पुस्तकमां संक्षिप्त पूजा विधिनो समाप्त छे; परंतु आ श्री रुद्राभिषेकानुटान पद्धतिः नमा मुशूयादि महान्यास सहित पंचवपूजा वगेरे जे जे विषयोनी अत्या- वश्यकता छे ते साथे आज सुधीमा एक पण पुस्तक मुद्रित थई प्रख्या- तिमा आवेटु नथी. ते संपूर्ण विषयोवाळ पुस्तक मुद्रांकित याय तो सर्व ब्रह्मवर्गने यथाशास्त्र विधि प्रमाणे रुद्राभिषेक विगेरे अनुष्टान करवामां अति उपकारक थई पडे ए प्रसिद्धकर्त्तानो उद्देश छे. एटलुज नहीं पण मुख्य हेतु तो एज छे के मंत्रार्थ जाण्याविना अनुष्टान करवू, ए अरण्य. रोदन जेतुं छे. अने ते जाणवामां भाप्य शिवाय बाजुं साधन नथी. तेथी भाप्य साथे जो आ अपूर्व पुस्तक प्रसिद्ध थाय तो तेना अर्थ जाणी भाभिषेक विगेरे क्रियाओ करवा मुगम पड़े थी ते कल्पवृक्ष प्रमाणे अभीष्ट मनोरथ सिद्ध थाय ए हेतु छे. कदाचित् एम शंका थाय के रुद्री मणी जवाथीज पूर्णता छ, कई अर्थ जाणवानी अपेक्षा नथी तो तेना ·- खुलासा मारे संक्षिप्न श्रुति स्मृतिना वचनो अर्थ साये आ नीचे प्रदर्शित करसमा आश छे ते वांची तत्व जीज्ञामुओना मननुं समाधान थशे. रुद्र-हे रुद्र रुत् दुखं द्रावयति रुद्रः यहा रु गतौ ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्याः स्वर्ण रुत् ज्ञानम् भावे कि तुगागमः रुत् ज्ञानं राति ददाति रुद्रः ज्ञानप्रदः यद्वा पापिनो नरान्दुःखमांगेन रोदयति रुद्रः इति ॥ इत्यादयो बहन्यः व्युत्पत्तयः एवं कर्माङ्गत्वज्ञानहेतुत्वाभ्यां विपपि- मिर्मुमुक्षुभिश्नावश्यमादरणीयोऽयं रुद्रः । वर्तते चास्य सर्वत्र पठन पाठन प्रचारो। उत्त त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्यः शृण्वन शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विससं जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥ इत्यादिपु वेदार्थाभिज्ञस्य प्रशंसोक्तेः-२ 'यद्गृहीतमविज्ञातं निग- देनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलति कहिचित्' । इत्यादिमिरनर्थज्ञस्य निन्दाश्रवणात्-॥ ३ ॥ स्थाणुरयंमारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत् सकलं मद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्पा' ॥ इत्यादि- मिरर्थानभिज्ञस्य स्थाणुत्वोक्त्या निन्दाया अर्पज्ञस्य च सकल कल्याण- प्राप्तेरभिधानादर्थज्ञानमत्यावश्यकमेव । स्थाणुरिति दृष्टान्तः । छिन्नशारखं शुष्कं वृक्षमूलं स्थाणुशब्देनोच्यते ॥ ४ ॥ केचित्तु अर्थमजानतोऽपि यथावत्पाठमात्रेणैव कर्माङ्गत्वं सिक्ष्यतीति मन्यन्ने । स्वाध्यायोऽप्येतव्यः' इत्यस्य अध्ययन विधर्वेदाक्षर ग्रहणेनैव चरितार्थत्वम् । पूर्वकाण्डार्थज्ञान कर्मानुष्ठानाक्षिप्तम् । कर्मानुष्ठानं पाटमात्रेणैव भवतीति ॥ ५ ॥ तन्न सर्व सम्मतम् । 'अनर्थज्ञाऽपकण्ठश्न पडेते पाठकाधमाः' इत्यादिप्वनर्य- ज्ञस्य पाठकाधमत्वोक्तेरर्थज्ञानं । विना पाठमानमपि न सम्यक्तया भवितु- हदि । यद्यपि कर्मानुष्टानं केवलेन पन्त्रपाटनैव सिद्ध्यति तथापि केवला. - ।

·दनुष्ठाना विद्यासहितेऽनुष्ठाने फलाति शयमामनन्ति छन्दोगसः। (तेनोमो कुरुतो यश्चैतदेवं वेदयश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वार्यक्त्तरं भवति')। अध्ययन नामार्थज्ञानपूर्वकमक्षरग्रहणम् । तथा सत्यध्ययनविधेरर्थज्ञानपूर्वकमक्षर- ग्रहणेनैव चारितार्थं भवेत् न केवलमक्षरंग्रहणेनैव । ज्ञानहेतुत्वं त्वर्थज्ञानं विना न भवेदेव । आधुनिकानां तु सर्वेपामर्थज्ञानस्यावश्यकत्वे न कापि विप्रतिपत्तिः । तत्सिद्ध कङ्गित्वेऽप्यस्य रुद्राध्यायस्यार्थ ग्रहणस्या- वश्यकत्वम् । अर्थज्ञानसाधनानि तु निगमनिरुक्तव्याकरणादीनि सन्त्येव । परं तेवरूतबहुलपरिश्रमाणां भाप्यं चिनार्थज्ञानं न मुलभमिति मत्वा अर्थ सभाप्य रुद्री मुद्रापणे यत्न आरब्धः । भावार्थ- कोई एक प्रत्यक्ष शब्दने देखे छे तो पण तेना अर्थने जाणतो नथी तेथी ते देखी शकतो नथी; तेमन शब्दने सामळे छे तो पण ते सांभळी शकतो नथी अर्थात् जे शब्दना अर्थने जाणे छ ने शब्दने देखे छे. जेम पतिना माटे ईच्छा करनारी सुंदर वस्त्रवती स्त्री पोताना शरीरनी विवृति करे छे तेम वाणी अन्यने माटे पोताना स्वरूपनी विवृति को छे, इत्यादि श्रुतिओमा वेदना अर्थ जाणनारनी प्रशंसा कहेली छे. २. अर्थ जाण्याविना जे ग्रहण करीने ( भणीने ) पठन मात्रथी बोलाय छे ते ते अग्निविना शुष्ककाटनी प्रमाणे कई पण प्रकाश फरी शकतुं नथी. आ आदिवचनोथी अर्थ न जाणनारनी निंदा संमळाय छ. तेथी अर्थ जाणवानी आवश्यकता छे. ३. जे वेद भणीने अर्थ जाणनो नयी ते ( बोजो वेहेनार) स्थाणु छे स्याण एटले जेनां डाळ कपायला एवा मुका झाडना मूळने स्थाणु - ·केहेवाय के जेने आपणी मापामां थडीयुं कहीए छीए ए स्थाणु शब्द- नोज अपभ्रंश छे. आ दृष्टांतथी अर्थ जाण्या विना अध्ययन निरुपयोगी 2. मा उपरथी अर्थ न जाणनारनी निंदा स्पष्ट प्रतीत याय छे. ने अर्थ जाणनार छे, ते संपूर्ण कल्याणने मोगये छे अने ज्ञानथी पापनो नाश करी स्वर्गने पामे छ मा उत्तर श्रुतिथी अर्थ जाणनारनी प्रशंसा करे छे तेथी अर्थ ज्ञाननी अत्यावश्यकता छे. १. केटलाएक तो अर्थ न जाणनारनुं पण यथायोग्य पाठ मात्र- थीन कर्मर्नु अङ्गत्व सिद्ध थाय छे एम माने के कारण के स्वाध्या- योऽध्येतव्यः ए उपरथी अध्ययन विधिनुं वेदना अक्षर ग्रहणयीज चरि. तार्यपणु छे. पूर्वकांड ना अर्थ ज्ञान कर्मानुष्ठानथी आक्षिप्त छे. अने कर्मनु पाठ अनुष्ठान मात्रधीज याय छे (५) परंतु ते सर्वने मान्य नथी. अर्थ न जाणनार धीमे मणनार विगेरे छ प्रकारना पाठक (भणनार) मे अधम गणेला छे. तेथी अर्थज्ञानविना पठन मात्र पण सारी रीते कई शकतुं नथी. यद्यपि कर्मानुष्ठान केवल मंत्र पाठथीन सिद्ध थाय छे. तोपण केवल अनुष्टान करतां विद्यासहित अनुष्ठान करवामां फलन आध्यिक छे. एम छंदोगो केहेछे. यळी अध्ययन शब्दनो अर्थ,नाम तथा अर्थना ज्ञानपूर्वक अक्षरनुं ग्रहण कर, ए छे. आ उपरथी अर्थ ज्ञान- पूर्वक अक्षर ग्रहणन करवायी अध्ययन विधिनुं चरितार्थपणुं छे. केवल अक्षर ग्रहणयी नधीज अने अर्थ ज्ञानविना ज्ञान- हेतु पार पडतो नयी माधुनिक सर्व हिनातिओने तो अर्थ ज्ञाननी आवश्यकतामां कोई पण विप्रति पति नथी. आ उपरथी एम सिद्ध थाय छे के कमांगत्वपमा पण आ सदना अर्थ ग्रहणनी आवश्यकता छे. अर्थ ज्ञाननां साधनो निगमनिरुक्त काव्य- ·रण आदि छेज परंतु तमां वधारे परिश्रम नहि करेला ब्राह्मणोने भाष्य विनां अर्थ ज्ञान सुलभ नथी एम मानी आ समाप्य रुद्री छपाववानो पल आरंमेल छे. अने एने मारे उपनिषट् स्मृति, पुराण, आदिमां पण रुद्रना कल्प घणा कहा के. के जेथी मोक्षधर्म पाप नाश द्रव्य तया आरोग्य आयुष्य आदि फलोनी कर्मानुसार नियमी प्राप्ति थाय छे तेवा केटलाक प्रयोग दिग्दर्शन माटे जणावीए छोए. तत्र जाबालोपनिषदि । “अथ हैन ब्रह्मचारिण अचुः । किं जप्येने यामृतत्वमश्नुत " इति " यूही " ति " स होवाच याज्ञवल्क्यः शत- रुद्रियेणे "ति भावार्थ-नाबालोपनिएदमां-ब्रह्मचारीए याज्ञवल्पय पीने प्रश्न कार्यों के, "शु जप्याथी मोक्ष प्राप्त थाय छ?" उचर-शतरुद्रियेणेति कैवल्योपनिषदि " यः शतरुद्रियमधीते सोऽग्निपूतो भवति स्वर्णस्तेयात्यू तो मपति मुरापानात्पूतो भवति असहत्यातःस्पूतो भवति कृत्याकत्यात्सूतो भवति तस्मादविमुक्तमाश्रितो भवति मत्याश्रमी सर्वदा सरुद्वा जपेदनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् तस्मादेवं विदित्वैनं कैवल्यं फलमभुते इति । आह शातातपः भावार्थ-केवल्यउपानपदमां पण एम कहछे के रुद्राध्यायीपुरुपना सर्व पापोनी निवृत्ति थाय छे ; तथा कैवल्य कहेतां मोक्षनी पण प्राप्ति थाय छे ए स्पष्ट जणाव्युं छे. भातात ऋपि पण एज अर्थने जणावे छे. " स्तेयं कृत्वा गुरुदारांश्च गत्वा मधं पीत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । मस्मच्छन्नों मस्मशय्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापै ॥ रिति । भावार्थ-स्मृति-सांगे मरम लेपन करी मस्म शय्याने विप निद्रा ·: । करनारो रुद्राध्यायी पुरुष चौर्य गुरु स्त्रीगमन तथा मद्यपान एवा महान पातकोने मस्म करे छ । आह याज्ञवल्क्यः मुरापः स्वर्णहारी च रुद्रजापी जलेस्छितः । सहस्त्रशीर्षा जापी च मुच्यते सर्व किल्विषैः ।। भावार्थ-याज्ञवल्क्य महर्षि एम कहे छे के जलमां उमो रही रुद्र- नो जप करे, सहनशीपानो नप करे तो मद्यपान तथा सुवर्ण चौर्य आ. दिपातको दुर थायछ.। रुद्रकादशिनी जपत्वा तदन्हैव पिशुध्यति " ति ॥ भावार्थ-रुद्रैकादशिनि करवायी महापातकी होय तो पण तत्का- ळ शुद्ध थायछे। आह शड्सः " सुवर्णस्तेनो रुद्राध्यायी मुच्यते " इति । आनो भावार्थ स्पष्ट छे. वायुप्रोक्त पुराणे " यश्च रुद्रान् जपेन्नित्यं ध्यायमानो महेश्वरम् । यश्च सागरपर्यन्तां सगैलवनकाननाम् । सर्वानात्मगुणोपेतां सूक्षजलशो. मिताम् । दद्यात्काञ्चनसंयुक्तां भूमि चौपधिसंयुताम् । तस्मादप्यधिकंतस्य सद्रुद्रनपाद्भवेत् । ममभावं समुत्सृज्य यस्तु रुद्रान् जपेत्सदा । स तेनैप च देहेन रुद्रः संजायते ध्रुवम् ॥ भावार्थ-जे पुरुष नित्य हृदयमां शिवजीतुं ध्यान करी रुद्र जप करे उ-तेने एक बार जपयीज सर्व पृथ्विनां दान करतां पण शत गुणित पुण्यनो लाम याय छ चमकं नमकं चैव पौरुषसूक्तं तथैव च । नित्यं यं प्रयुञानो ब्रह्मलोके महीयते " ॥ तथा " चमकं नमकं होतॄन्पुरुपसूनं जपेत्सदा । प्रविशेस महादेवं गृहं गृहपतिर्मया" तथा " मस्मदिग्धशरीरस्तु ·९ मस्मशायी जितेन्द्रियः । सततं रुद्रजाप्योऽसौ परां मुक्तिमवाप्स्यति । रोगवान् पापांचव रुद्रं जपया 'जितेन्द्रियः। रोमात्यापाद्विनिर्मुक्तो हातुलं मुखमश्नुते " ॥ आह शडख रहात छतानां महापातकानामपि शतरुद्रीय प्रायश्चित्तमिति, भावार्थ-शंख पि एम कहे छे-गुप्त रीते करेला महा पातकोतुं शत रुद्री एज प्रायश्चित छे. शतरुद्रा देवता अस्येति शतरुद्रीयमुच्यते शतरुद्राद्धश्चेति छप्रत्ययः । अनयाच रुद्रोपनिषदा ब्रह्मविद्या प्रतिपाद्यते भावार्थ-शत संख्याक रुद्र के देवता जेनी एवी आ रुद्रोपनिषद कहेवाय छे कारण एमां ब्रह्म स्वरुप निरुपण कयु छे. ब्रह्मणश्च त्रीणिरूपाणि सन्ति । एकं कार्यरुपं सर्वोपादान तया सर्वात्मकम् । इतरत्पुरुपाख्यं सृष्टिस्थितिसंहारनिमित्त । नयमप्याविद्यका मन्यत्परं रूपं निर्गुणं निरञ्जनं सत्यज्ञानानन्दलक्षणम् । भावार्थ-ब्रह्म स्वरूप प्रण प्रकारचं छे एक तो सर्वात्मक कार्य स्वरूप, विश्वना सृष्टि स्थिति संहार करनारुं बीज पुरुपाख्य कारण स्वरुप, अने निर्गुण निरंजन सच्चिदानंद ए श्रीचं रुनु मुख्य स्वरुप छे. योननार मगुलाल भाऊशंकर मह, ·अथ भूशुद्धयादि महान्यास सहित महादेव पंचवक्तृ पूजाप्रयोगः अथ नमस्कार. अथ पूजाप्रयोगः -आचम्य प्राणानायस्य ।। 'सुशा- न्तिर्भवतु ॥ मङ्गलाचरणम्-ॐ स्वस्ति नऽऽइन्द्रो वृद्धश्र- वाम्यस्तिन-पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तादयोऽअर- प्टनेमिस्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । १॥ भद्रणेभिर्ड शृणुया म देवा भद्रम्पश्ये माक्षभिर्यजत्राई । स्त्थिरैरङ्गैस्तु- हुवासस्तनूभिर्व्यशे महि देवहितं यदायु- 1 २ ।। श्रीमन्महागणाधिपतये नम । इष्टदेवताभ्यो नम । कुलदेवताभ्यो नम । ग्रामदेवताभ्यो नम । स्थानदेवताभ्यो नम । वास्तुदेवताभ्यो नम । वाणीहिरण्यगर्माभ्या नम । श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्या नम । श्रीउमामहेश्वराभ्या नम । शचीपुरन्दराभ्या नम । मातापित चरणकमलाभ्या नम । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः । निर्विघ्नमस्तु ।। सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णक । लम्बो- दरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिप । धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो मालचन्द्रो गजा. नन द्वादशैतानि नामानि य पठेच्छृणुयादपि । विद्यारम्भे विवाहे च प्रवशे निर्गमे तथा सग्रामे सङ्कटचैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ शुक्लाम्बरधर दव शशिवर्णं चतुर्भुजम प्रसन्नवदन ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।। अभीप्सितार्थ "सिद्ध्यर्थ पूजितो ये सुरामुरै । सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नम ॥

·, अथ भूशुक्ष्यादि प्रयोगाः भूतादिशुद्धिः' गमतापिन्याम्-देवो भूला पजेदेव नादेवो देवमर्चयेत् । देवा योग्यताप्राप्त्यै मूतशृद्धि समाचरेत् ॥ भूत शुद्धि विधायेर माणस्थापनमाचरेत् । एवं प्राणान्प्रतिष्ठाप्य मातृकान्याप्तमा: घरेत् (मूतादिशुद्धिमाराध्य देवतायां कुर्यादिति साम्प्रदायः) ॥ अन्यच-भूगुद्धिः पोडशन्यासा नैय कार्याः सदा युप्रैः । नृतनायां तथा मुतीवथवा पर्ववासरे॥ अथ भूशुध्द्यादिप्रयोगाः . ' तबादी भूशुद्धिः' -आचमनम् -ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशाक्षर- मन्त्रस्य । प्रजापतिपिः । रुद्रो देवता । विराट् छन्दः। आचमने विनियोगः-ॐ नमो भगवते रुद्राय स्वाहा । ॐ नमो भगवते रुद्राय स्वाहा । ॐ नमो भगवते रुद्राय स्वा- हा । 'हस्तप्रक्षालनम्'-ॐ नमो भगवते रुद्राय । 'प्राणा- यामः' ॐ नमो भगवते रुद्राय ॐ नमो भगवते रुद्राय । ॐ नमो भगवते रुद्राय ।। : सङ्कल्प:'-~अधपूर्वोचारितएवं. गुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथी ममाऽस्मनः श्रुति- स्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थ अशेषपापक्षयकामो धर्मार्थ- काममोक्षाणामन्यतमकामो वाऽहं • श्रीअमुकदेवतापूजार- खेन भृगुद्धिभूतगुद्धिप्राणप्रतिष्ठाऽन्तर्मातृकायद्दिमातृकान्या-

·श्रुिता । यऽईशे महतो महाँस्तेर्न गृह्णामि त्वामहम्मर्षि
गुहामि त्वा महम् । २ ।। इति भूद्धिः ॥
,
५
.
.
गत
२८४. अथ ‘भूतशुद्धिः '-( मूलाधारान्समुत्थाप्य कु-
ण्डली परदेवताम् । सुपुन्नामार्गमाश्रित्य ब्रह्मरन्ध्रगतां स्मरेत् ।। जीवं प्र.
प्राणि संयोग्य हंसमन्त्रेण साधकः । ) ॥ ॐ हं सः सोऽहम् ॥ मा.
तकोपसंहार:'--स च । 'क्ष' लयो । कारे । 'ह' यः-
स' कारे । 'स' लय:--'प' कारे । 'प' लयः--'श'कारे।
' लयो-'4' कारे । ( इत्यादि प्रकारेण अकारपर्यन्त 'लय'
भावयित्ता ॥ अकारः सहस्राम्बुजे ब्रह्मरन्ध्र परमात्माने '
लयम्
इति भावयेत् ।। ) तच्च-'भावनम्'--ॐ 'क्ष' कारम्--'ह'
कारे उपसंहरामि । ॐ 'ह'कारम्-'स'कारे उप० । ॐ
'स'कारम्'प'कारे उप० । ॐ 'घ'कारम्-'श'कारे
उप० । ॐ 'श'कारम्-''कारे उप० । ॐ 'व'कारम्-
लकारे उप० । ॐ 'ल'कारम्-'र'कारे उपः । ॐ
'र'कारमू-'य'कारे उप. । ॐ 'य'कारम्-'म'कारे
उप० । ॐ 'म'कारम्-'भ'कारे उप.
.-''कारे उप० । ॐ 'ब'कारम्---'फ'कारे उप० । ॐ
'फ'कारम् --'प'कारे उप० । ॐ 'प'कारम्-'न'कारे
उप० । ॐ 'न'कारम्-'ध'कारे उप० । ॐ 'ध'कारस्
1 ॐ 'भ'कारम्
.

·--
--
द'कारे उप० । ॐ 'दाकारम्-'ध'कारे उप० । ॐ
'थाकारम्-त'कारे उप० । ॐ 'त'कारम् -'ण'कारे
उपः। ॐ कारम् --~-'ढ'कारे उप० । ॐ 'ढ'कारम
'ह'कारे उप० । ॐ 'ड' कारम :-''कारे उप..
ॐ 'ठ'कारम्-'ट'कारे उप० । ॐ ''कारम् - 'अ'कारे
उप० । ॐ अकारम् ----'झ'कारे उप० । ॐ 'झ'कारम्
'ज'कारे उप० । ॐ 'ज'कारम्-~'छ'कारे उप० । ॐ
'छाकारम्-~~'च'कारे उप० । ॐ 'च'कारम्---''कारे
उप० । ॐ ''कारम् - 'घ'कारे उप० । ॐ 'घ'कारम् .
'गकारे उप० । ॐ 'ग'कारम्--'ख'कारे उप० । ॐ
'खाकारम्--~'क'कारे उप० । ॐ 'क'कारम्-'अ'कार
उप० । ॐ 'अ'कारम्----अं'कारे उप० । ॐ 'अंकारम्
--'औकारे उप० । ॐ 'औ'कारम्-'ओ'कारे उप० ।
ॐ 'ओ'कारम्-~~'ऐ'कारे उप० । ॐ ऐकारम्---'ए' कार
उप० । ॐ 'ए कारम्-'लु'कारे उप० । ॐ 'लु'
कारम्---'C'कारे उप० । ॐ 'ल'कारम्-''कारे उप ।
ॐ ऋकारम्-~~'ऋ'कारे उप० । ॐ नकार-~''
'कारे उप० । ॐ ॐकारम् --ॐ 'उ'कारे उप० । 'उ'कारम्
-ई कारे उप० । ॐ ई'कारम्-'इ'कारे उप० । ॐ
'इ' कारम्-'आ'कारे उप० । ॐ 'आ'कारम-~-'कारे

·उप०,1ॐअकारः' (सहस्रदलावुनाकारे ब्रहारन्धे परमात्मान गत इति मावयेत्) ! 'भूतापसंहार--(पादादिजानुपर्यन्तं सवयकम् ॥ लम्बीजान्यं स्वर्णवणं स्मरेदवनिमण्डलम् ।। पन्द्रार्धनिम पदाद्वयारुति । व वीजयुक्तं श्वेताम में सोमं मण्डल नामदयपर्यन्तं त्रिकोणं स्वस्तिकासनम् । ₹ वीजेन युन रक्तं । 'कमण्डलम् ॥ दो घूमध्यपर्यन्तं वृतं पविन्दुलान्छितम् । भूम्राभं वायन्य मण्डलं (नमस्त्वत्) स्मरेत् ।। आब्रह्मरन्ध्र म. खच्छं मनोहरम । है पीजयुक्तमाकाशमण्डलं च विचिन्तयेत् ॥ भूनानि संचिन्त्य प्रत्येकं प्रबिलापयेत् । मुग जले जलं वह्नौ वह्नि वायो नमस्यमुम् ॥ विनाप्य ॥ 'खमहद्वारे' महत्तत्त्वेप्यहंकृतम् । महान्तं प्रकृ. तौ मायामारमनि प्रविलापयेत if शुद्धतचिन्मयो भूत्वा चिन्तयेत्सापपूरू- पम् । वामकुक्षिस्थितं कृष्णमहुष्ठपरिमाणकम् ॥ विप्रहत्याशिरोयुक्तं कन- कस्तेयसाहुकम् मदिरापानहृदयं गुरुतल्पकटीयुतम् ॥ तत्संयोगिपदद्वन्द्व- मुपपातकरोमकम् । खड्गचर्मधरं दुष्टमधोवक्रं च दुःसहम् ॥ वायुबीजं स्मरन्वायुं सम्पून विशोपयेत् यथा—य, य, य, यँ, , य. य य, थे, , य, , यँ, , य, य, ( इति पोडश, (११) वारं जपिरया । यदिवीज (स्मरनित्य निर्दहेस्पापपूरुषम्)। र, ₹, , , . " " 1 . , र, र, , , , , , , , (इति चतुःपाट ( ६४ ) वारं जापित्वा ) ॥ मायुधीजेन (तद्क्षा बहिनिकास्य यत्नतः) । य, य, या ·- - . , - 4. , य, यँ, य, य, य, यँ, , य, य, य, य, य, य, य, मैं, मैं, य, य, य, य, य, य, य, य, यँ, यँ, य, य, ( इति हाधि- शद्वारं (.३२ ) जपित्या) ॥सुधात्रीजेन (देहोत्थं भस्मसंप्लावयेत्सुधीः व, बँ, च, बँ, , , बँ, व, व, व, व, व, 4, व, , , ( इति पोडश (१६) वारं अपित्या)। भूबीजेन (पनीरुत्य भस्म तत्कनकाण्डवत्). ल, लु, , लैं, लँ, लँ, लँ, लँ, लँ, लैं, लँ, लँ, लँ, लै, लैं, ल, (इति पोडश (१६) वारं जपित्वा ॥ विशुद्धमृकुराकारं ब्रह्मर प्रगत स्मरेत् ) ॥ आकाशादीनि भूतानि पुनरुत्पादयेत्ततः। अखण्डं ब्रह्म तस्मात्स्यात्प्रेरकः पुरुपस्तथा 1 प्रकृतेर्महदाकारस्ततोऽहं निगुणात्मकः । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः ! आकाशाहायुः। वायोरनिः । अग्नेरापः । अभ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुपः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । हँ सः सोऽहम् । कुण्डली जीवमादाय परसात्सुधामयीम् । संस्थाप्य हृदया- म्भोजे मूलाधारगतं स्मरेत् ॥ इति भूतशुद्धिः ॥. अथ 'प्राणप्रतिष्ठाः' अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य । ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः । ऋग्यजुःसामानि छंदांसि जग- सृष्टिः प्राणशक्तिर्देवता । आँ बीजम् ।ही शक्तिः । काँ कीलकम पाणप्रतिष्ठापेन विनियोगः-ॐ ब्रह्म- ·. - । विष्णुमहेश्वरऋषिभ्यो नमः शिरसि । ऋग्यजुःसामन्छ- न्दोभ्यो नमः मुखे । जगत्सृष्टथै प्राणशक्त्यै नमः- हृदये । आँम् बीजाय नमः लिङ्गे । ही शक्तये नमः पादयोः। क्रौं कीलकाय नमः सर्वाङ्गेषु । एवं न्यासंकृत्वा । ॐ अँ, क, ख, ग, घ, , आँ पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशा हमने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ , च, छ, ज, झं, . ई शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाऽत्मने तर्जनीभ्यां नमः । ॐ उँ, टैं, हैं, ऊँ, हूँ, ण, ऊँ-वक्चक्षुधोत्राजह्वाघाणाऽत्मने मध्यमाभ्यां नमः। ॐ एँ. त, थ, द, घ, , ऐं वा- पाणिपादपायूपस्थात्मने अनामिकाभ्यां नमः । ॐ औ, ५, फँ, मैं, मैं, मैं, औ-वचनादानगतिविसर्गानन्दाऽत्मने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ अँ, य र, ल, व, श, ५, सँ, हैं, है, अः मनोबुद्धयहकारचित्तज्ञानाऽत्मने करतलकरपृष्ठा- भ्यां नमः। एवं हृदयादि । ( नामेरारभ्य पादान्तम् । '' इति) पाशबीजम् । (हृदयादारभ्य नाभ्यन्नं 'ही" इति ) शक्ति- बीजम् ।। ( मस्तकादारभ्य दयान्तम् 'क्रौ' इति ) अङ्कुशवीजम् न्यसेत् ।। अथ ' ध्यानम्' रक्ताम्भोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरो: जाधिरूढा कराब्जैः पार्श कोदण्डमिशूद्भवमथ गुणमप्यङ्कश पञ्चवाणान् । बिभ्राणासकपालं त्रिनयनलसिता पानवलो- - -- + ..

·रहाट्या देवी वालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः॥ शिरसि तथा हदि करं दत्वा) ॥ ॐ आँ, हाँ, जौँ, य, ₹, लैं, व, श, ष, सँ, हँ, सः-~सोऽहम् प्राणा इह प्राणाः ॐ आँ, ही, कौँ, य, र, लँ, बँ, शें, प, स, हँ, सः- जीव इह स्थितः। ॐ आँ, ही, कौं, य, र, ल, प, स, हँ,स:-सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणवाक्पा- णिपादपायूस्थानी हैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा । ॐ, . . . १ , . ॐ, ॐ ( इति मणवस्य पञ्चदशावृत्तीः (१५) कृत्वा) अनेन मम देहस्य पञ्चदशशंस्काराःसम्पद्यन्ताम् । ( इत्युक्तया पश्चात् 'ॐ नमो भगवते रुद्राय' इति वीन्प्राणायामाला ॥ यथा पर्वतधातूनां दोपान्दति पावकः । एवमन्तर्गतं पापं प्राणायामेन दह्यते ॥ ) इति प्राणप्रतिष्ठा ॥ 'अथान्तर्मातृकान्यासः' अस्य श्रीअन्तर्मातृकाम- स्त्रस्य । ब्रह्मा ऋषिः । मातृका सरस्वती देवता । गायत्री छन्दः । हलो वीजानि । स्वराः शक्तव्यः ।' कीलकं मात्र- कान्यासजपे विनियोगः अं ब्रह्मऋषये नगः आं शिरसि । ई गायत्रीछन्दसे नमः ई वदने । उ मातृकासरस्व. तीदे बतायै नमः ॐ हृदये । ए लेभ्यो बीजेभ्यो नमः २ ·१० । , - , . --ए गुह्ये । औं स्वरशक्तिभ्यो नमः औं पादयोः। अं, क्ष-कीलकाय नमः-अः-सर्वाङ्गेपु । इति मात कारप्यादिन्यासः ॥ ॐ अँ, कँ, ख, ग, पैं, , आम्- अङ्गुष्ठाम्यां नमः । ॐ.इँ, चें, ॐ, ज, झै, अ, ई.-- तर्जनीभ्यां नमः । ॐ हैं, टैं, /, ईं, हूँ, णः ॐ- मध्यमाम्यां नमः । ॐएँ, तँ, थ, द, धैं, नँ, ऐ-अना- मिकाम्यां नमः । ॐ ओं, मैं, फँ, च, मैं, मैं, औं- कनिष्टकाभ्यां नमः । ॐ अँ, य, र, ल, व, , प, सँ, अः करतलकरपृष्ठाम्यां नमः । एवं हृदयादि ॥ अथ ध्यानम् पञ्चशल्लिपिभिावभज्य मुखदोर्हत्सद्मवक्षस्थलां भास्वन्मौलिनिबहावन्द्रशकलामापीनतुझस्तनीम् । मुद्रामक्ष- गुणं सुधाढ्यकलशं विधां च हस्ताम्बुजैविभ्राणां विशदप्रभां त्रिनयनां वाग्देवतामाश्रये । (ततो दक्षिणकनिष्टिकायाः आवं परिभ्य यामागुष्टाद्यपर्वपर्यन्तं पोदशसु पर्वसु पोडश स्वरान्विन्यस्य यामतर्गनीमारभ्य दक्षिणतर्जन्यन्नमगुल्योपु चतुरश्चनुरो वर्णान् क्रमेण- कादि मान्तान्विन्यस्याङ्गुष्ठयोः "हलौ" सीकुल्यग्रेपु संकारं विन्यसेत्)। यथा-ॐ अँ, आँ, इ, ई, उँ, ऊँ, 3, *, लँ, लँ, एँ, ऐ, ओ, औ, अं अः। कँ, , ग, घ, ङ, । चैं, ॐ, जॅ. अँ, 9, 11, ,, , , , थे, द, ध, न, । प, फँ, के, मैं, मैं, । य, र, ल, व, श, प, स. हैं के, ।। ( इत्युक्त्वा पुनः . . - .

·पूर्वोक्तं मातृकान्यासं कुर्यात् ) ॥ ॐ अ, आ, इ, ई, ऊँ, ॐ, *, ऊँ, लँ, लूँ, ए, ऐ, ओ, औ, अँ, अः-इति पोडशप- के-कण्ठे । ॐ क, ख, ग, ५ हुँ, च, छ, अँ अँ अँ, है, इति द्वादशपत्रके हृदि । ॐ हूँ, है, ण, त, थे,. दै, घ, नँ, प, फँ,-इति दशपत्रके-नाभौ । ॐ बँ, मैं, मैं, य, र, लँ-इति पपत्रके-लिले । ॐ च, श, प, सँ,-इति चतुष्पत्रके---गुदे । ॐ हँ, \--द्विपत्रके-- भुवोर्मध्ये ॥' अथ ध्यानम् --आधारे लिङ्गनाभौ प्रकटि- तहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पत्रे पोइशारे द्विशदशदले : द्वादशाः चतुष्के । वासान्ते वालमध्ये ड-फ-क-ठसहिते कण्ठदेशे स्वराणां हैं, क्षं,-तत्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि ॥ ॥ इति अन्तर्मातकाः ॥ अथ 'बहिर्माढकाः'--ॐ ॐ नमः--केशान्ते । आँ-नम:--मुखे । ॐ इँ नमः-दक्षिणनेत्रे । ॐ ई नमः--वामनेत्रे । ॐ ॐ नमः दक्षिणकर्णे। ॐ नमः -वामकर्णे। ॐ मैं नमः---दक्षिणनासापुटे । ॐ ॐ नमः-बामनासापुटे । ॐ लैं. नमः-दक्षिणगण्डे । ॐ लँ नमः वामगण्डे । ॐ एँ नमः--ऊर्बोष्ठे । ॐ ऐन- म:-अधरोप्ठे । ॐ ओ नमः-ऊर्ध्वदन्तपक्षौ । ॐ औ ·नमः-अधोदन्तपतौ । ॐ नमः-मूनि । ॐ नमः-आस्ये । ॐ मैं नमः-दक्षिणबाहुमूले । ॐ नमः-दक्षिणकूपरे । ॐ गं नमः-दक्षिणमाणिबन्धे। ॐ धैं नमः---दक्षिणकराङ्गुलिमूले । ॐ ऊँ नमः-दक्षि- णकराङ्गुल्यो । ॐ च नमः वामबाहुमूले । ॐ ॐ नमः वामकूपरे । ॐ ज नमः--वाममणिबन्धे । ॐ झं नमः–वामागुलिमूले ! ॐ नमः-बामकरामुल्यने ॐ ₹ नमः-दक्षिणपादमूले । ॐ हँ नमः-दक्षिणजा- नुनि । ॐ हैं नमः--दक्षिणगुल्फे । ॐ हूँ नमः-दक्षि- णपादाङ्गुलिमूले । ॐ ग नमः-दक्षिणपादाङ्गल्यग्रे। ॐ तँ नमः-बामपादमूले । ॐ थे नमः-~-बामजानुनि । ॐ २ नमः--यामगुल्फे । ॐ धैं नमः-वामपादांगुलिमूले । ऊँ नम:--वामपादाङ्गुल्यने । ॐ प नमः--दक्षिण- कुक्षौ। ॐ फै नम:- यामकुक्षौ । ॐ नमः-पृष्ठे ।मैं नमः- नाभौ । ॐ में नमः-उरे।ॐ सगात्मने नमः-हदिॐ ₹ असृगात्मने नमः-दक्षिणास । ॐ लँ मांसात्मने नमः- ककुदि । ॐ व मेदात्मने नमः-वामांसे । ॐ शं अस्थ्या- हमने नमः-हृदयादि वामहस्ताग्रान्तम् । ॐ ५ मजात्मने नमः-दक्षिणपादानान्तम् । ॐ सँ शुक्रात्मने नमः हृद- यादि पादात्मने । ॐ हँ आत्मशजयात्मने नमः-रदयादि - -- ·जठरे । ॐ ॐ जीवात्मने नमः-नाभ्यादि हृदयान्तम् । ॐ परमात्मने नमः -हृदयादि मस्तकान्तम् । ॐ छन्दः- पुरुषाय नमः शिरसि ॥ इति बहिर्मात्काः ॥ ' अर्पणम् --- अनेन यथाशक्त्या कृतेन भुशुद्धिभूतशुद्धिमाणपतिष्टान्तर्मात- कावहिर्मातृकान्यासाख्यकर्मणा अमुक कर्माङ्गदेवतास्वरूपी परमेश्वर प्रीयतां न मम ॥ ॐ तत्सब्रह्मार्पणमस्तु ॥ इति भूशुद्धिभूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठान्तर्मातृकावहिर्मातृकाप्रयोगः ।।

·महा न्यास: .. अथ महान्यास प्रयोग.--आचम्य प्राणानायम्य । सरपः अद्य पूर्वो चरित एवं गुण :विशेषण विशिष्टाया. शुभपुण्यतिथौ ममाऽत्मनः श्रुति स्मृति पुराणोक्त फल प्राप्त्यर्थ ममुक क्ररित्वेन महान्यासान् करिष्ये ॥ प्रथमं छंदः पुरुष न्यास:-ॐ तिर्यक् विलाय चम- सायोर्ध्वबुध्नाय छंदः पुरुषायनम इति शिरसि ॥ ॐ गोतम भरद्वाजाभ्यां नम इति नेत्रयोः ।। ॐ विश्वामित्र- जमदग्निभ्या नम इति-मंत्रा वृत्या श्रोषयोः ॥ ॐ वसिष्ठ कश्यपाभ्यां नमः इति नासा पुटद्वयोः ॥ ॐ अनये नम इति. धाचि.। ॐगायव्येछंदसे नमः ॐ अग्नये नम इति शिरसि ॥ ॐ उष्णिहे ,छंदसे नमः ॐ सवित्रे नमः इति प्रीवायां ॥ ॐ बृहत्यै छंदसे नम ॐ बृहस्पतये नमः इत्यनूके. अनूकः पृष्टवंशः ॥ * वृहद्रथंतराभ्यां नमः ॐ घावा पृथिवीभ्यां नम, इति दक्षिण बाहो । एव मेव पुन- म चाहो ॥ ॐ त्रिष्टुभे छंदसे नमः ॐ इद्राय नम इति मध्ये मध्य मुद।। ॐ जगत् छंदसे नमः ॐ आदित्याय नम .

·। इति मंत्रावृत्या श्रीण्योः ॥ ॐ अति छंदसे नमः ॐ पतये नम इति लिंगे॥ ॐ यज्ञायज्ञियाय छंदसे ॐ वैश्वानराय नम इति गुदे ॥ ॐ अनुष्टुभे नमः ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नम इति मंत्रा वृत्या ऊर्वोः ।। ॐ पंक्यै छंदसे नमः ॐ मरु भ्यो नम इनि मंत्रा वृत्या जान्योः ॥ ॐ द्विपदायै छंदसे नम: ॐ विष्णवे नमः इति मंत्रा वृत्या पादयोः ॥ॐ विछंदसे नमः ॐ वायवे नम इति प्राणेषु प्राण वायोः संचार स्थानं नासिका नाण शध्देनोच्यते ।। ॐ न्यूना क्षराय छंदसे नमः ॐ अद्भ्यो नम इति हस्तद्वय विपर्यासेन मस्तकादि पादां तं सर्वांगे ॥ इति सर्वानुक्रम सूत्र विहित छंदः पुरुप. न्यासः ॥ 'मनोजूतिरिति मन्त्रस्य । आंगिरस वृहस्पतिक्रपिः । त्रिष्टुप् छन्दः । विधेदेवा देवता । हृदय न्यासे जपे विनि योग:- मना तिर्जुपता- माज्यस्य वृहस्पतिर्यज्ञमिमं तैनोत्वरिष्टं यज्ञः समिमं ई- धातु ॥ विश्वे देवास इह मादयन्तामो३-प्रतिष्ठ । ॥ ॐ हृदयाय नमः । अयोध्याग्निरिति मन्त्रस्य । बुधगविष्ठिरा ऋपिः। बिष्टुप् छदा। अग्निर्देवता । शिरोन्यासे विनियोगः-अवौध्य॒ग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुभिवायतीमुपासम् । यह्वा ईव प्रव- सामुजिहानाः म भानवः सिस्रते नाकमर्छ ।.२ ॥ ॐ .

·शिरसे स्वाहा ।। मद्धानमिति मन्त्रस्य । माहाजा, ऋपिः जिंटुपः छिन्दः । वैश्वानरो देवताः । शिखान्यासे विनियोगः-ॐ मूर्धान दिवोऽअतिं पृथिव्या वैश्वानरमृतऽआ जातमग्निम् । कवित सम्राजमतिथि जनानामासना पात्र जनयन्त देवाः । ३ ॥ ॐ शिखायै. वपद ।। मर्माणित इति मन्त्रस्य । अप्रतिरथ प्रति त्रिष्टुप् छन्दः । मर्माणि देवता । कवच न्यासे विनियोगा। ॐ मर्माणि ते धर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजा मृते ना वस्ताम् । उरोरीयो वरुणस्ते कृणोतु जयन्तं त्वानु देवा मैदन्तु । ४ ॥ ॐ कवचाय हुम् ॥ विश्वतश्चक्षुरिति मंत्रस्य । वि. श्वकर्मा भौवन प्रापिः । बिष्टुप् छन्दः । विश्वकर्मा देवता : नेत्रन्यास विनियोग:-- ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो बाहु- गत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धर्मति सं पत्तत्रै वा भूमी जनयन्देव एक १५॥ ॐ नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ मानतोक इति मन्त्रस्य । परमेष्ठीऋपिः । जगती छन्दः । एकरुद्रो देवता । अस्त्रन्यास विनियोगः--ॐ मानतोके तनये मा न आयुपि मा नो गोषु मा नोऽअश्वैपु रीरिपः । मा नौ धौराहेंद्र भामिनों छ. धीर्ह विष्मन्तः समित्या हवामहे । ६ ॥ ॐ अस्त्राय फट ।। याते रुद्र इति मन्त्रस्य । परमेष्ठी ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । एक रुद्रों देवता । शिखान्यासे विनियोगः--ॐ या ते रुंद्र शिधा तनूर धोरापापकाशिनी । तया नस्तन्वा शंतमया गिरिशन्ताभि- ·किशीहि ।। ॥ ॐ शिखायां ।। अस्मिन्मानि इति परमेष्ठी मंपिः । अनुष्टुप छन्दः। बहनो रुद्रो देवता शिरा विनियोगः- ॐ अस्मिन्महत्त्यर्णवेन्तरिक्ष भवा अधि। सहस्रयोजनेवधचानितम्मासि । ३॥ * शिरसि || के तिमंत्रस्य । परमेष्ठो पि: अनुष्टुप् छंदः बहवो रुद्रो देवता। म्यासे विनियोगः-असङ्ख्यातासहस्राणि भ्याम् ॥ तेषासहसंयोजनेवधन्ना नितन्मसि । ३ ॥ ललाटे ।। यम्बकमित्यनयोः क्रमेण वसिष्टप्रजापती ऋषिः । अनुष्ठा छंदः । रुद्रो देवता । नेत्रन्यासे विनियोगः-ॐ त्र्यम्बकं म्प- जामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्द्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्यो. मर्मुक्षीयमामृतात् ॥ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिपतिवेदनम् । ऊर्वारुकमिव बन्धनादतोर्मुक्षीय मामुत+18॥ ॐ नेत्रा- भ्यां ॥ मानस्तोके इति मंत्रस्य । परमेष्ठी ऋषिः । जगती छंदः । एकरुद्रो देवता । नासिकाम्यासे विनियोगः-मानस्तोके तनयमान आ- युषिमानों गोपुमानोअश्वपुरीरिपई । मानौ चौरात्रुटभामिनी धंधीई विष्टमन्तांसद मिच्चाहवामहे ।५॥ॐ नासिकायां ।। 'अवतत्यति मंत्रस्य । परमेष्ठीऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । एक रुद्रो देवता । मुख यासे विनियोगः--ॐ अवतत्य धनुःसहस्साभरातेपुंधे। निशीम्यैश लयानाम्मुर्खा शिबोन’ सु मनाभव । ६ ॥ * मुखे ॥ नीलग्रीवा इति इयाः । परमेष्ठी अपिः मनुष्टुप् । ।

·हवो दा देवता । कंठन्यासे विनियोगः--ॐ नीलग्नीवाई शतिकण्ठा दिवशुद्राऽउपदिश्रताः। तेर्षासहस्रयोजने- धन्यानितमसि । ७ ॥ ॐ नीलग्रीवाः शिति कंठा गर्वा अधक्षमाचराः ॥ तेपठिसहस्रयोजनेवधन्यानितन्मसि 10 कंठे ॥ नमस्त आयुधायेति मंत्रस्य । परमेटीपिः । मनु. प्टुप् छंदः एको हो देवता | प्रकोटम्यासे विनियोगः-ॐ नमस्तेऽआंधायानांततायधृष्णवे । उभाया मुतते नमो बाहुभ्यान्तवधार्चने । ९ ॥ ॐ प्रकोष्टयोः ॥ मणिबंधा- दू_कूर्परादधो भागः प्रकोष्टः ॥ येतीर्थीनीति मंत्रस्य । परमेष्टी शपिः । मनुष्टुप छंदः । सहयोरुदा देवता । हस्तन्यासे विनियोग:- ॐ येतीर्धा निष्प्रचरन्ति सकाहस्तानिपक्षिण । तपास सहस्रयोजनेवधश्यो नितम्मसि ॥ १०॥ ॐ हस्तयोः । नमोन किरिकेभ्य इति मंत्रस्य । परमेष्ठी अपिः । सामाणिक, यमुरु- णिक जगती छंदांसि महतो रुद्रा देवता । हृदयन्यासे विनियोग:- ॐ नमोवः किरिकेभ्यो देवानादयश्या नमे विचिन्व- केभ्यो नमो विक्षिणत्केन्म्यो नआनिर्हतेब्म्यः । ११ ॥ ॐ हृदये । नमो हिरण्यवाहवइत्यस्य परंगटोकपिः । अकादशा राणायजुस्त्रिप्टुप् अष्टाक्षराणां यजुरनुष्टुपदशा क्षरस्ययनुः पंक्तिः । हिरव्यावहादयां मंत्रवर्णा वगता उमयनो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता। नामिन्यासे विनियोगः--ॐ नमो हिरण्य बाहये मेनान्यदिशात्र - ·- पतये नमो नमो वृक्षेन्यो हरिकेशेग्म्यई परनाम्पतये नम: प्पिाराय विपामते : पीनाम्पतये नमो हरिकेशायोपवीतिनै पुष्टानाम्पतये नमः। १२ ॥ इमा रुद्रायेति मंत्रस्य । कुरमप्रापिः । जगती छंदः । एक, द्रो, ६. गुह्य न्यासे विनियोगः--ॐ इमा रुद्राय तव सेकपर्दिने क्षयहीं. रायणभरामहेमती ॥ यथाशमस द्विपदेच पदे विश्वम्पु- टंग्रामेऽस्म्मिचगातुरम् । १३ ॥ ॐ गुह्ये ॥ मानोमहासमिनि मंत्रस्य कुत्स ऋषिः । नगती छंदः । एक रुद्र देवता । उक न्या विनियोगः--मानो.. महान्तं मुतमोऽअर्भ कम्मा उअन्त मुतमार्नऽसितम् ॥ मानी बीपितरम्मोत मातरम्मान प्रियास्तन्वी रुद्रीरिपळ । १४ ।। ॐ उर्वोः । एपो इति जानु- मंत्रस्य । प्रजापति ऋषिः । सामपंक्तियुजुर्मगही छंदासि । रुद्रो देवता ! जानुम्यासे विनियोगः-ॐ एपते रुद्र भागः सह स्वस्त्राधिकया तं जुषस्व स्वाहे पते रुद्र भाग अखुस्ते पशुः । १५ ॥ ॐ जान्योः ।। अवरुद्रमिति मंत्रस्य । प्रजापति ऋषिः । पंक्ति छंदः । रुद्रो देवता । जयान्यासे विनियोगः-ॐ अर्थद्रभदीमधदेवं यम्व- कम् ॥ यर्थानोगस्य॑सस्कर द्यर्थानः श्रेयस्कर या नो व्यवसा- ययात् । १६ ॥ ॐ अंघयोः । जानु गुरुरूया रंतरालंया ।। अध्य- वाचदिति मंत्रस्य ! परमष्टो ऋषिः । पंक्किदाः । एक रुद्रो देवता । कवच न्यास विनियोगः ॐ अद्धर्यवोचदधिवक्तामाथ मोदैन्यौभि- : A ।

·. .. - दिग्बंध इति शिखाद्यस्माता दिग्ध साहित-एकोन वंशति वियो भय दशाक्षर मंत्रस्य । प्रजापति ऋषिः । विराट् मंदः । देवता । न्यास विनियोगः-ॐ नमो मूर्धनि । ॐ नं नमः खायां ॐ मो नमो ललाटे। ॐ भं नमो मुखेॐ गै कंठे । ॐ वं नमः हृदये.! ॐ ते नम: दक्षिणहस्ते । * नमः वाम हस्ते । ॐ द्रां नमः नाभौ । ॐ यं पादयो। इति दशाक्षर मंत्र न्यासस्तृतीयः ॥ ततः संपुटारूपः सच मुद्रिता जलिना प्रांच्यादि दिक्षुवक्ष्यमाण्य मंत्रैः कार्यः ।। तद्यथा त्रातार मित्रस्य। गर्ग ऋषिः । त्रिष्टुप् छंदः । इंद्रो देवता । संपुटी फरणे विनियोगः- ॐ त्रातार मिन्द्रम व तार मिन्द्र हवे हवे सुहवः शर मिन्द्रम् । हायामि शक्रं पुरुहूत मिन्द्र स्वस्ति न मघवा धाविन्द्रः ॥ १ ॥ ॐ प्राध्यां ॥ लन्नो अग्ने इति मंत्रस्य । हिर ज्यस्तूप अंगिरस ऋषिः । त्रिष्टाः छंदः । अभिर्देवता । संपुटी० आग्नेयां- * त्वनोऽअभे तवं देव पायुभिर्मधोनों रक्ष तन्वय धन्य । वाता तोकस्य तनये गा म स्य निमेष रक्ष माण स्तव बते ॥ २॥ ॐ आमया ॥ सुगन्नु पयामित्यस्य प्रजापतिऋषिः । निष्टपईदा वैवस्वतोदेवता-संपुटीकरणे विनियोगः-सुगनुपंथाप्तदि शंनएहिज्योतिप्मध्येहजरनआयुः । अपैतुमृत्युरमृतंमआगाई वस्वतोनोअभयंकृणोतु ॥ ३.॥ दुक्षिणस्यां ॥ ३ ॥ ॐ मन म्वंतमिति मंत्रस्प । प्रजापति ऋषिः । त्रिष्टुप्छदः । -नितिर्देवता - - ·संपुटीकरणे विनियोगः--ॐ असुन्वन्त मर्यजमानमिछ स्तेनस्ये स्यामन्विहि तस्करस्य । अन्यमस्मर्दिछ सा तऽइत्या नमो देवि निर्जते तुम्य॑मस्तु ॥४॥ॐ इति नैर्ऋत्यांतत्वा यामिति मंत्रस्य । शुनः शेप ऋपिः । त्रिष्टुप्छंदः । वरुणो देवता । संपुटी करणे विनियोगः-ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान स्तदाशास्ते सर्जमानो हविर्भिः । अहेडमानो धरुणेह बोध्युरेशासमान आयुःप्रमोषी;॥५॥ॐ इति पश्चिमायां ॥५॥आनोनि युद्भिरित्यस्य । वसिष्ठ अपिः । बिष्टुपछंदः वायुदेवता । ॐ संपुटी करणे विनियोगः- ॐ आनो नियुदिः शतिनी मिरवर सहस्त्रिीमिरु पया- हि यज्ञम् ॥ हार्योs अस्मिन्त्सर्वने मादयस्थ यूयं पात स्व- स्तिभि सदा नाॐ इति वायव्य॥६॥ वयः सोमेत्यस्य । संघुभाषिः । यायत्री छंदः सोमो. देवता । संपुटी करणे विनियोगः-- यह सोम ते तव मनस्तनू पुविधतई ॥ प्रजावन्तई सचेमहि॥७॥ॐ इति उत्तर स्यांगा तमीशान मित्यस्य । गौतम ऋषिः । जगती छंदः । इशानो देववा । संपुटी करणे विनियोग:- ॐ तमीशान जगतस्तु स्थूपस्पति धियंजिन्वमवसे हू महे यम् । पूषा नो यथा वेदै सामर्स दृधै रक्षिता पायुरर्दधः स्वस्तये ॥८॥ॐ इत्यै शान्यां ॥८॥ ॐ अस्मे रुद्राइति मंत्रस्य । प्रगाथ ऋषिः । त्रिष्टुप् छंदः । ब्रह्मादेवता । संपुटी करणे विनियोगः--- ॐ अस्मे रुद्रामेहना पर्वतासो वृत्रहत्ये मरहूतौ सजोषाः ।। .

·मि य; शसते स्तुवते धायि पज इन्द्र ज्येष्ठा अस्माँ ऽभवन्तु देवाः ॥ ९॥ॐ ऊर्ध्वायां ॥ ९॥ स्योना पृथिवीति मंत्रस्य । मेघा तिथि ऋपिः । गायत्री छंदः । अनंतो देवता । संपुष्टी करणे विनियोगः- ॐ योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यछानः शर्म सुप्राः ॥ १०॥ इत्यधः ॥ १० ॥ पुन स्त्रातार मिट्यादि भिमैत्रैर्ऋप्यादिस्मरण पूर्वकंदिग्वि दिक्षुइंद्रायनमइत्येव, द्रादीन्प्रणमेत् इतिसंपुटाख्यश्चतुर्धः-जजामतपतिपक्ष संकल्लपिःनिष्टुप्छंदः। मनोदेवता । हृदयन्यासे विनियोगः- यज्जा- ग्रतेतिपट्याचाते हृदयायनमइति मुष्टी विनिर्गतांगुष्टी संयुक्ती कृत्वाहृदयेन्यसेत् १११ सहस्रशोधिपाडपर्चस्य पुरुषसूक्तस्पनारायण ऋपिः । आद्यानांपंचदशानामनुष्टुप्यज्ञेनयज्ञमित्यस्य विष्टपूजगहीर्जपुरुपो देवता । शिरोन्यासेवि:-ॐ सहस्त्रशीर्षा इतिपोडशऋचातशिरसे स्वाहेतिमुष्टी निर्गतां गुष्टौसंयुक्तो न्यस्ततर्जनी कोकृत्वाशिरसि न्यसेत् ॥२॥अभ्यः संभृतइति पटऋचस्योत्तर नारायणस्य नारायणपुरुष ऋपिः आंधांना निमृणात्रिष्टुप्चतुर्थ पंचमयोर नुष्टुपपठस्य त्रिष्टुप्मादि. त्योदेवता। शिखान्यासवि-ॐ अभ्यः संभृतइतिपत्रतिशिखायै वपट् इतिमुष्टिपुटौ करौ कृत्यांऽगुष्ठावधः कृत्वाने कनिष्ठे चार्वतः कृत्वा शिपायांन्यसेत् ॥ ३ ॥ आशुः शिशान इति द्वादशानां अप्रतिरथ मषिः । त्रिष्टुपूछंदः । इंद्रे देवता कवचन्यासे वि--- ॐ आत शिशान इति होदाकचाते - कवचायहुम् इत्यं .. ..

·गुष्टी प्रसक्ततर्जन्यौ च त्रिकोण वत्कृत्वा मूर्ती पश्चान्मुखं कृत्वो भयपार्श्वतः करौ हृदंतं नयन् कवचं न्यसेत् ॥ ४॥ पिनाडित्यस्य सौर्यपापिः जगतीछन्दः । सूर्योदेवता उदुत्यमितिप्रस्कप्वऋपिः गायत्रीछंदः सूर्योदेवता येनापारकेत्यस्य प्रस्कण्वमापिः भायत्रीछंदः सूर्यो- देवता देव्यावध्वइत्यस्य प्रस्कप्यापिः गायत्रीछंदः सूर्योदयता प्रत्न- येत्यस्य अवत्सारः कश्यपपिः जगतीछंदः सूर्योदेवता अर्यवेनइत्यस्य मेनापि: त्रिष्टुप्छंदः सूर्योदेवता चित्रंदेवानामित्यस्य कुत्सांगिरस- ऋषिः बिष्टुपछंदः सूर्योदेवता आनइत्यस्यअगस्त्यमापिः त्रिष्टुप्छंदः मूर्योदेवता यदोत्यस्य श्रुतकक्षसुकक्षावृपी गायत्रीछंदः सूर्योदेवता तर- गरित्यस्य प्रस्कण्यापिः गायत्रीदः सूर्योदेवता तत्सूर्यस्येत्यस्य कुत्सक- निष्टुपर्छदः मूर्योदेवता तन्मिस्येत्यस्य फुत्सऋपिः त्रिष्टुपछंदः सू. दियता मण्महानित्यप जमदग्निऋषिः वृहतीछेदः सूर्योदेवता बृहयेत्य- स्प जमदग्निनपिः सतोवृहतीछंदःसूर्योदेवता श्रायतईवेत्यस्य मेधपिः बृहताछंदः सूर्योदेयता अद्यादेवा इत्यस्यपुत्सपिः त्रिष्टुपूछंदः सूर्योदेव- ता आराणेनेत्यस्य हिरण्यस्तूपांगिरतत्रापिः त्रिष्टुपछंदः सूर्योदेवता सर्वासानेप्रन्यासेविनियोगः--ॐ विभ्राट प्रहरिपबस्विति सप्तद- शऋचातेनेत्रत्रयायवौषट् इति नेत्रोन्मुखं हतं कृत्वा प्रसक्त मंगुष्टं कनिष्टिकां च कृत्वा मध्यमां किंचित्प्रसार्य इतरां- गुली नमयन् नेत्रेपुन्यसेत् ॥ ५॥ नमस्त इत्यादि पोडशस्य शतरुद्रियस्य परमेष्ठीप्रापिः नमस्त इत्यस्य गायत्री जातइतितिसृणां अनुष्टुप्अध्ययोचदिति त्रयाणांपंक्तिः नमोस्त्विति सप्तानों. अनुष्टुप मानोमहांत मितिद्वयोः कुत्सः जगती० सर्वासां एक रुद्रो देवता अस्त्र .4

·न्यासे विनियोगः-ॐ नमस्ते. हवामहे इतिषोडशऋचाते
किंचितर्जनी प्रसार्यमध्यमांगुष्टयोगेन अस्त्राय फडित्यस्त
इति बृहत्पडंगः पंचमः ॥ एव मात्मनि संपुटादिनारौद्रीइति
करणं ॥ ग्रह यक्ष गंधर्व राक्षस भूत प्रेत पिशाव शाकनी
डाकनी तस्करा दयुपद्रवाः सर्वे तेज्वलंतम् रक्षन्तु
पश्यन्तीमाम् रक्षन्तु इति महान्यासः ॥ समाप्तः ॥

·अथ पंचवक्रपूजा प्रारंभः अधपूर्वोच्चारितएवंगुणविशेपेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथी ममाऽत्मनःश्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थ अशेषपापक्षयका- मो धर्मार्थकाममोक्षाणामन्यतमकामो वाऽहंश्री पंचवपूजन पूर्वकंस्ट्रैकादशिन्या अभिपे काख्यं कर्म करिये ॥ अथावाहनं स्वर्ललाटेज्योतिरूपं,शिवंध्यात्वा नमःशंभवायेति मंत्रेण,शिव- सपरिवारं आवाहयामी त्युचार्य श्वेतपर्वतमस्तकात्सूर्यमंडलाव हत्कम लाहादीपात् दीपातर मिवनिर्गत वहनासिका पुटेनां जलिस्थ पुष्पेष्वागतं देव विभाव्य शिवसपरिवार इ. हागछेहतिष्टेल्लाबाहयेत्।।ततो देव महि दशाक्षर न्यासः-ॐ नमः ॐ नम:ॐ मौनमः ॐ भनमः ॐ गंनमःॐ नमः ॐ नमः ॐ ॐनमः ॐद्रांनमः ॐ यनमः॥ ॐ सधो. जातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वैनमोनमः ॥ भवे भये नाति भवे भवस्वमा भवोद्भवायनमः इति दशाक्षर न्यासः॥ ततः सद्योजात मित्यादि पंचनामंत्रैः देवस्य पंचवक्रपु न्यासः । सद्योजात मिति ॐ पधिमय ॥ वामदेवायनमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्टायनमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणा ·यनमो बलविकरणायनमो वलायनमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनायनमो मनोन्मनायनमइत्युत्तरवक्र । ॐ अधोरे- भ्योथ घोरेभ्योघोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्येभ्यो नमस्ते अस्तुरुद्ररूपेभ्यः इतिदक्षिणवक्ने । ॐ तत्पुरुपाय विद्महे- महादेवाय धीमहि तन्नोरुद्रः प्रचोदयादिति पूर्वव । ॐ ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रा- णोधिपतिर्घद्माशियोमेअस्तु सदाशियोमिति ऊर्चवक्त ॥ ततो- रुद्रपीठा दक्षिणतः पश्चिमतोवा कुशास्तरणं । तदुपरि- श्वेतकंबलास्तरण । ऊयकेशीतिमंत्रेण शिखाग्रंथिकरणं । सहस्राणिसहस्त्रशइतिभूमिमाय । पृथ्वीत्लयति मंनेण आस- ने उपविश्य । भस्मनिपुंडू रुद्राक्षमालांच धृत्वा । स्ववामभागे शुद्धोदककलशं संस्थाप्य । स्वदक्षिणभागे घंटादिपूजोपकर- णानि स्वपुरतः गंधादिपात्राणि । घृतर्फि दक्षिणेवा मैतैलदी- पंच स्थापयेत् आचम्य प्राणानायम्य देशकालोसंकीर्त्य अमु. करुद्रकर्मणि महारुद्रपूजांकरिष्ये इतिसंकल्प्य आदीशरी शुष्यर्थ लमंत्रेण पडंगन्यासान्कुर्यात्--ॐ नमोभगवते सदायेति हृदयाय नमः १ ॐ नमोभ यशिरसेस्वाहा ५ ॐ नमोभ• यशिखायैयपट ३ ॐ नमोभ. यकवचायतुं १ ॐ नमोभ० यनेत्रत्रयायवौपट २ ॐ नमोम यअनायफट् ·नमः ॐ वायवैनमः नासापुटस्थ प्राणेषु ॐ छंदसेनमः ॐ अदम्यो नम इति हस्तहयविपर्यासेन मस्त- कादिपादांत सर्वांगेषु इति सर्वानुक्रम सूत्रविहित मुदः पुरुपन्यासान् कृत्वा पूजा मारभेत् पुष्पांजलिंगृहीत्वा शुद्ध- स्फटिक संकाशंमित्यादि न्यासांगदेवं ध्यायेत् नमः शंभत्रा- येत्यस्य परमेष्ठीऋपिः सप्ताक्षराणां यजुप्णिक्छंदः षडक्ष- राणां यजुर्गायत्रीछंदः नगः शंभवादयो मंत्रवर्णगता अन्प- तरतो नमस्कारा वहयो रुद्रा देवता पूजने विनियोगः (सुद्धस्फटिकसंकाशं जटामुकुट मंडितं । वरदा भयहस्तं च सर्वकाप फलप्रद ) ॐ नमः शंभवायेत्या वाहनमासनं ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशाक्षरेण पाधं मध्येच ॐ नमः शंभवायेति आचमनीयं ततः स्नानागठे देवमुपवेश्य पंचामृतमंत्रेः पृथक् पृथक्स्नपयेत्-पयः पृथिव्यामिति पयसा १ दधिक्राणे तिला धृतमिमिक्ष इति घृतेन मधु. धाता इति मधुना अपारसमिति शर्करया देवस्य ला आपोहिष्ठेति त्रिभिश्ववारिणा ततोगंधोदकेन प्रणयन्वितैः न्यासमन्त्रैः मानस्तोक इति नमः शंभवायत्यनेन च देवस्य- स्नपनं जाते रुद्रशियातनूर घोरा. १ अस्मिन्महत्यर्णवेः २ असंख्या तासहस्राणि. ३ अंबकं यजामहे. १ ज्यवर्क ·. यजामहे. ५ मानस्तोके. ६ अवत्यधनु. नीलग्रीवाः शिति- कंठादिवरुद्रा. ८ नीलग्रीवाः शितिकंठाः शाः १ नमस्त आयुधाया. १० येतीर्थानि. ११ नमोवः किरिकेम्य. १२ नमो हिरण्यवाहवे. १३ इमारुद्राय, १४ मानो महांत १५ एषतेरुद्र भागः १६ अवरुद्रपदी. १७ अध्यवोचत्. १८ नमोबिल्मिने. १९ नमोस्तु नीलग्रीवाय. २० प्रमुंचधन्व. २१. यएतायंतश्च २२ ॐ नमोभगवते रुद्राय २३ मानस्तोंके. २४ नमः शंभवाय २५ इति स्नपनमंत्राः ततो नमः शंभवायेति आचमनं कौपीनदानं सिंहासनोपवेशनानि अंगप्रोछनार्थ- घासः कौपीनं स्नान पीठातपूर्व पूजितपीठे देवस्य स्थापन ३ ततः आवाहनादिमुद्रा प्रदर्शनं आवाहन १ स्थापन २ सनिधान ३ संनिरोधन 8 ॐ हृदयाय नमः ॐ नं शिरसे- स्वाहा ॐ मोशिखायैवषट् ॐ 5 कवचायडु ॐ द्रनेित्रत्र- यायवौषट् ॐ यं अस्त्रायफट् इति पुष्पेण ६ दीकुरेण वा स्पृशेदिति देवेषडंगन्यासे कृते संकलीकरण ५ ततः अवगुठनं । अमृतीकरणं ७ परमीकरणं ८ नमशंभवायेति वस्त्रोपवस्त्र यज्ञोपवीत भूषणानितेनैव कनिष्टिकया गंधा- क्षतपुष्पधूपदीपनैवेद्यानि च नमः शंभवायेति फलतांबूलद- क्षिणानीराजन पुष्पांजलिदानानि दशाक्षर मंत्रेण नमस्कारः ·ततः शुलतन्दुलैः पंचवकपूजनं सद्योजातीव्यनि मीतेत्यस्य जमदग्मिऋपिः त्रिष्टुप्छदः सद्योजातो देवता पश्चिम बापू. जने थि. सद्योजातोव्यमिमीत. ॐ भूर्भुवः स्वः सद्यो- जाताय पश्चिमवायनमः गंधादिभिः पूजयेत् १ ततः घाममद्येत्यस्य भरद्वाजऋपि: त्रिष्टुप्छंदः वामदेवो देवता उत्तर चक्रपू. वि. गः ॐ वाममद्य. वामदेवायोचरयकाय नमः गंधादिभिः पूजयेत् २ यातेरुद्र शिवाइत्यस्य पर- मेष्ठीऋपि: अनुष्टुप्छंदः अघोरोदेवता दक्षिणवपू. गः ॐ यातेरुद्रशियातनूरघोरा०ॐ अधोरायदक्षिणवक्रायनमः गंधा- दिभिः पूजयेत् ३ यत्पुरुपमित्यस्य नारायणरुपिः अनुष्टुप्- छंदः पुरुषोदेवता पूर्ववपू. गः ॐ यत्पुरुपं. ते ॐ तत्पुरु- पाय पूर्ववत्राय नमः गंधादिभिः पूजयेत् ४ तमीशानमित्यस्य गौतमरुपिः जगतीछंदः इशानोदेवता ऊर्चचक्र पूजनैवि० ग: ॐ तमीशानं. ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानायोर्चवकास नमः गंधादिभिः पूजयेत् ५ इति पंचवक्रपूजा ततो देव वाम भागे पार्वती पूजनम् ॐ भगवत्यै उमादेव्यै नमः १ ॐ दशंकरप्रियायैनमः ॐ पार्वत्यै ३ ॐ गौर्य ४ ॐ काल्यै ०५ ॐ कालिये. रिण्यै० ८ ॐ गंगादेव्यैः ९ ॐ हां नमः १ ॐ ही नमः १ ૨ . ६ ॐ कोटय० ॐ विश्वधा-

·११ इति संपूज्य अथैकादश रुद्र पूजनं ॐ अघोराय०.१
ॐ पशुपतये. २ ॐ शर्वाय. ३ ॐ विरुपाक्षाय. ४ ॐ
विश्वरूपिणे ५ ॐ त्र्यंबकाय. ६. ॐ कपर्दिने ७ ॐ
भैरवाय०. ८ ॐ शूलपाणये० ९ ॐ ईशानाय. १. ॐ
महेश्वराय. ११ इत्येकादशरुद्रार्चनं.
अथद्वितीयः प्रकारः अन्येतु सद्योजातादिभिः
पंचब्रह्ममंत्रः पंचवपूजनमिच्छति तन्मते त्विथं प्रयोगः
तद्यथा सद्योजातमितिमंत्रस्य जमदग्नि · ऋपिः त्रिष्टुपछंद:
ब्रह्मादेवता पश्चिमवन पूजने विनियोगः ॐ सद्योजातं-
प्रपद्यामिसद्योजातायधै नमो नमः भवेभवेनातिभवे-
भवस्वमांभवोद्भवाय नमः अथध्यानं प्रालेयामलबिंदु-
कुंदधवलं गोक्षीरफेनप्रभं भस्माम्यंगमनंगदेहदमनं ज्वा-
लावतीलोचनं ॥ ब्रीद्रादिमरुद्गणैस्तुतिपरद्यभ्यचितयोगिभि
वैदेहं सकलं कलंकरहितं स्थाणोर्मुखंपश्चिमं हंसवाहनाय
शुभ्रवर्णाय पश्चिमवक्राय पृथ्वीतत्वाय सृष्टिरूपात्मने ब्रह्मणे
नमः ॐ हाँधनुर्गणमुद्राप्रदर्शनं ततः पूजयेत् . श्रीमहा.
१ [ वामस्य मध्यमानतुं तर्जन्यग्रे नियोजयेत ॥
।। अनामिकास् कनिष्टिका तस्यांशष्टेन पोडयेत् ।।
॥ दर्शये दक्षिगास्कंदे धनुर्मुदेयमीरितति ||
॥ दक्षिणमुष्ठिस्यतर्जन्या दीर्षया बाणमुद्रिकति ।।

·रुद्राय सांगाय सपरिवाराय पश्चिमवजाय नमः श्वेतचंदनं समर्पयामि श्वेताक्षतान्स • श्वेतपुप्पंस. कर्पूर धूपंस. धृत दीपंस. पायसनैवेयंस. कर्पूर नीरांजनं पूगीफलतांबूलं. दक्षिणां• अथकलापूजनं-ॐ ऋध्यै नमः । ॐ सिम्ये. २.ॐ धृत्यैनमः ३ ॐ लक्ष्म्यैनमः । ॐ मेधायैनमः ५ ॐ कांसनमः ६ ॐ स्वायनमः ॐ प्रभायैनमः ८ ॐ नमोभगवते महारुद्राय श्वेतवर्णाय हंसवाहनाय पश्चिमवकाय पृथ्वीतत्वाय अष्टकलात्मने नम इति संपूज्य ।। ऋद्धि-सिद्धि तिर्लक्ष्मीर्मेधाकांतिःस्वधाप्रभा ॥. सद्योजातक- लायताअष्टौचपरिकीर्तिताः श्वेताक्षतैः श्वेतपुष्पैः पूजये-: धंसवाहनं सिध्यतिसर्वकार्याणिप्राप्यतेचनसंशयः ॥ शुभ्रंत्रि- लोचननाम्नासद्योजातांशिवप्रदं । शुद्धस्फटिकसंकाशंवंदेहंप-' श्चिममुखं श्रीमहारुद्राय सांगाय सपरिवाराय पश्चिमवक्राय- नमः इति प्रणमेत् अथोचरवकपूजा वामदेवायेति भरद्वाज- ऋषिः गायत्रीछंदः विष्णुदेवता उत्तरपक्रपूजनेविनियोगः ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्टाय नमः श्रेष्ठायनमो रुद्राय नमःकालाय नमःकलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नम:अथ ध्यान-गौरं कुंकुमपिंजरं सुतिलकं व्यापांढुगंडस्थलं ·धूविक्षेपकटाक्षवीक्षणलसत्संसिक्तकोत्पलं ॥ स्निग्ध किंव- फलाधरं प्रहसितं निलालकालंकृतं वंदे पूर्णशशांकमंडल- निभंवरहस्योचरं । कृष्णवर्णाय गरुडवाहनाय उत्तरवाय आपस्तलाय अमृतरूपात्मने विष्णवे नमः ॐ हीपीमुद्रा- प्रदर्शनं उत्तरवकंपूजयेत् श्रीमहारुद्राय सांगाय सपरिवाराये उत्तरवक्राय सदाशिवाय नमःकेसरकुंकुमचंदनसमर्पयामि पीता- क्षतान्स तुलसीशतपत्रपुष्पंस०पंचसौगंधिधूपं वाअगरुधूपंस. घृतदीपंस. गोधूमाननैवेद्यस० कर्पूरनिरांजन पूगीफलतां- बूलंस. दक्षिणास० अथकलापूजन-ॐ रजसे नमः १ ॐ रक्षाये. • २ ॐ रत्यै ॐ पाल्यायैः .8 ॐ कामायै. ५. ॐ संजीविन्यैः • १० ॐ प्रियायै० ७ ॐ बुध्यै० ८ ॐ क्रियायैः ॐ धात्र्यैः . १. ॐ भ्रामपै० ११ ॐ मोहि- न्यै०१२ ॐ ज्वरायै०१३ ॐ नमोभगवते महारुद्राय कृष्ण- वर्णाय गरुडवाहनाय उत्तरवक्राय आपस्तत्वाय सर्वदोपविना शाय त्रयोदशकलात्मनेनम: रजोरक्षारतिः पाल्याकामासंजी- विनिप्रिया ॥ बुद्धिक्रिया च धात्री च भ्रामरीमोहिनीज्वरा ॥ वामदेवकला तात्रयोदशवरानने ॥ तुलसीशतपत्रैश्चपूजयेत् ' १ करौतु संहतो कृत्वा सन्मुखावुन्नतांगुली ।। तलांतमीलितांगुष्टौ कुर्यादेपानमुद्रिकेति ॥

·नीलवर्णीय कूर्मवाहनाय दक्षिणवाय तेजस्तत्वाय सर्ववा- घाविनाशाय अष्टकलात्मने नमः तमोमोहाक्षयातृष्णाव्याधि- मृत्युक्षुधातृपा · अघोरस्यकला ताअष्टौ च परिकीर्तिताः ॥ नीलोत्पलैश्वकरवीरैः पूजयेत्कर्मवाहनं ॥ सर्वबाधाविनिर्मुक्तं ज्ञानमोक्षप्रदायकं ॥ नीलाभ्रवर्णमाकारमघोरंधोरदंष्ट्रकं ॥ दंष्ट्राकरालमत्युग्रंवंदेहंदक्षिणामुखं श्रीमद्रुद्राय सांगाय सप- रिवाराय दक्षिणवत्राय नमः इति प्रणमेत् अथ पूर्ववत पूजनं तत्पुरुपायेतितत्पुरुपऋपिः गायत्रीछंदः सूर्योदेवता पूर्ववपूजनेविनियोगः ॐ तत्पुरुषायविद्महेमहादेवायधी. महि ॥ तन्नोरुनःप्रचोदयात् ॥ अथ ध्यान-~-संवामितडि- तस्पकनकप्रस्यद्रितेजोरुणंगंभीरध्वनिनिसृतंसुदशनंप्रोद्भा. सिताम्राधरं अर्धेदुद्युतिलोलपिंगलजटाभार प्रवद्धोरगं वंदे सिद्धसुरासुरेन्द्र नमितं पूर्वमुखं शूलिनः. अश्ववाहनाय पीतवर्णाय पूर्ववकाय वायुस्तत्वाय चैतन्यात्मनेआदित्याय नमः है कवचमुद्राप्रदर्शनं पूर्ववपूजयेत् श्रीमहारुमाय सांगाय सपरिवाराय पूर्ववक्रसदाशिवाय नमः आरक्तचंद्- नंस. आरक्ताक्षतान्स० दूर्वीकुरअर्कपूष्पंस • कृष्णागरधू- १ करवंदा गुलयोश्चर्मणिस्पुरिति तल्लक्षणं । सर्वाङ्गुल्यअनामेः पाण्योः कवचयन्धनम् इति अनाभेः स्कंधात् ।।

·पंस• घृतदीपंस. मोदकनैवेद्यस• पूगीफलतांबूलंस• दलि. णांस अथकलापूजन-ॐ निवृत्यै नमः। ॐ प्रति- टाय. २ ॐ विद्यायै. • ३ ॐ शांत्यै.४ ॐ भगवते महारुद्राय आरक्तवर्णाय अश्ववाहनाय पूर्ववक्राय वायुस्त- स्वाय चतस्रकलात्मने नम: ॐ निवृत्तिश्चप्रतिष्टाचविद्याशांति- स्तथैवच ॥ तत्पुरुषस्यकलाह्येताचतस्रश्चनसंशयः ॥ दुवा- कुरैरकपुष्पैः पूजयेदश्ववाहनं ॥ आयुप्पंबईतेतेनचतुर्वर्गफल- प्रदं ॥ पालार्कवर्णमारक्तंपुरुषंचतडित्प्रभ ॥ दिव्यंपिंगजटा- धारवंदेहंपूर्व दिगुर्ख श्रीमहारुद्राय सांगाय सपरिवाराय पूर्व- घाय नमः इति प्रणमेत् अथो_वकपूजन ईशानःसर्ववि. पानामितिईशानऋपिः अनुष्टुप्छंदः रुद्रौदेवता ऊलवक- पूजनेविनियोगः ॐ ईशानःसर्वविद्यानांमीश्वरःसर्वभूतानां- ब्रह्माधिपतिम्रह्मणोधिपतिर्ब्रह्माशिवोमेअस्तुसदाशिवोम् ॥ अथ- ध्यान-श्यक्ताव्यक्तगुणोचरं च परदं पटुिंशतत्वाधिक तस्मादुचरतत्वमारमिति ध्येयंसदायोगिनः चंदेतामसवर्जित. ममनसासूक्ष्मातिसूक्ष्मपरं शांतपंचममीश्वरस्यवदनखंज्यापिते- जोमयं ॐ भगवते महारुद्राय जंबूवर्णाय वृषभवाहनाय आकाशतत्वाय अव्यक्तात्मने महारुद्राय नमः झै व्यापक १ उत्तानातादृशावेवच्यापकांजलिकंकरीतादृशौसंयुतावे- धनत्तानोकरोग्यापकांजलिकनाममहतितपक्षणं ॥

·. 30 मुद्राप्रदर्शनं उर्ध्वयकं पजयेत् श्रीमहारुताय सांगाय सपरि. वाराय ऊर्ववक्राय नमः यक्षकर्दमचंदनं समर्पयामि ॥ यक्षकर्दमस्तु कस्तूरिकायाहौभागोंद्वौभागी , कुंकुमस्यच ।। चंदनस्यत्रयोभागाःशशिनम्त्वेकएंवहीति ॐ भगवतेमहाय. द्रायवीय ऊर्ध्ववझाय नमः श्वेताक्षलान्स.मि बिल्वपत्रं कनकपुष्पंस० दशांगधूपंस. धृतदीपंस. शर्करादध्योदन- नैवेद्यस० फलंतांबूलंस. दक्षिणांस० ॥ अथकलापूजनं- शशिन्यै नमः १ ॐ गदिन्यैनमः २ ॐ दयाय ३ ॐ • ४ ॐ ज्ञानायै नमः ५ ॐ भगवतेमहारुद्राय जंबूवर्णाय वृपभवाहनायऊर्बवाय आकाशतत्वाय पंचक- लात्मने नमः शशिनीगदिनीहष्टामरीचि निनीतथा ॥ ईशा. नस्यकला पंचनिरंजनपदानुगाः ॥ बिल्कनकपुष्पश्चपूज येदृपवाहनं ॥ पूजनीयंप्रयन्न्नेनज्ञानसौख्यप्रदायकं ॥ ईशा. नंसूक्ष्ममव्यक्तं तेज:पुंजपरायणं अमृतस्वापिचिद्रूपंवंदेहपंचम- मुवं ॥ श्रीमद्रुद्राय सांगाय सपरिवाराय ऊर्धवाय नमः इतिप्रणमेतइत्यन्यमतं इति पंचवपूजा मरीच्यै.४ ·अश्व. वर्ण शून. कृष्ण- आकाश. पंचवक पूजानी सामग्नीनी याद. महारुद्र तथा रुद्रकल्पद्रुम पद्धति प्रमाणे छे. पश्मियक्र. उत्तरपक्र. दक्षिणवक्र. पूर्ववक्र.. उर्द्धवक्र. पाहन हंस. गरूड. कुर्म वाहनाय. वृपम वा. नील. पीत. जंबु वर्ण. गोक्षिर. तत्व एसी आस्तत्व. तेजस्तत्वाय.. वायु. चिंदन श्वेत. केसरकुंकुम, किस्तुरी चंदन. भारत चं |यकर्दमें चं मनशिला, हरिचंदन, कृष्णांगरू. हरितील. भस्मैचं. अक्षत श्वेत. पीताशतान. नीलाक्षतान. पुप्प श्वेत. कृष्ण तुलसीशतपन्न,नीलोत्पलानि. र्याकुरेन् करवीर पु० अर्क पु. (धुप कर धूपं. पंचसौगंधिकं धूपं. गुग्गुलै धूपं कृष्णागरू धू. दशांग धू.) गुग्गुल.. ( वा अगरु धूपं. सितागैरु. हरिचंदन धू घृत. वृत. पृत. घृन दोप. नैवेद्य पायास. गोधूपान्न नै, मापान नैवेद्य. मोदक. । शर्करा- दिभ्योदन नै. ॐ हाँधनु- ॐ हीग्र मु. ॐ ज्ञान मु. मु. हॉब्यापक आरक्तअ. श्वेत अ. विल्य प. कनक पु. दीप पृत. . है कवच बोण मु. १ एन माटे ट. १२ मा दर्शावलं चंदन लेवं. २ महारुद्र पद्दतिमां दर्शावेल प्रमाणे. ३ र.द्र कल्पद्रुमा दविल प्रमाणे. ज्या चिन्द करेलु नयी सां बन्ने पद्धतिना मत प्रमाणे छे.

·मध मिल्वाष्टकस्तोत्रं श्रीः त्रिदलंत्रिगुणाकारंभिनेत्रंचत्रियायुपं विजन्मपापसंहारमेकविल्वंशिवार्पणं । त्रिशाबिल्वपत्रैश्च अछिट्टैः कोमलैः शुभैः तयपूजांकरोमीशमिल्वमेकंशिवार्पणं २ गोदानंचसहस्रेभ्योद्विमुखी. नांचनित्यशः विप्रेभ्योभोजनंदद्या देकविल्वंशि० ३ अग्निष्टोमसहस्राणि- वाजपेयशतानिच कन्याकोटिसहस्राणि विस्वमेकांश० ४ शालिग्रामसहस्रा-' णांशतंकपतडागयोः अश्वमेधसहनस्यबिल्वमेकंशि०१ दर्शनबिल्लवृक्ष- स्यस्पर्श पापनाशनं अपौरपापसंहारमेक बिल्शि०६ ब्राह्मणेभ्योत्रिये- भ्योमिष्टान्नंचददातियः तन्यः कोटिगुणि नमेकवित्वं० ७ अखंडविरुख- पत्रैश्चपूजनतेनवैः शुभैः भरपाकरोतिदेवेशमिल्वमेकंशि० ८ मिलाप्टकमि- दस्तोत्रेयः पठेण्विसनिवौ शिवलोकमवामोतिशिवेनसहमोदते० ९ इति विल्याप्टकस्तोत्रसंपूर्णम्: बिलपत्रसमर्पणप्रकार सूक्तंशिवरहस्ये अछिद्रे- श्वनवैः शुद्धः संवृत्तः पुरतोपितैः बिल्वपत्रैः शिवः पूज्यः शिवलोकममी- प्सता १ विल्वपत्रेस्थितोब्रह्मामध्यपत्रस्यदक्षिणे मध्यपत्रेस्थितः साक्षा- सांबः संसारमोचकः २ वामपत्रेस्थितोविष्णुरिंदिरासहितः सदा ॥इंद्रा दयो- लोकपालाः बृतानेपरिकीर्तिताः ३ एप्टेभागेस्थितायक्षाअभक्तानांनिपे- धकाः पूर्वमागेमृतंन्यस्तदेवैर्ब्रह्मादिभिः पुरा ५ अतोवैपूर्वभागेनपूजयेगिरिजा. पति इतिमिल्यपत्रसमर्पणविधिः अन्यदपि नावाजलेसमुत्पमस्मनांगानि- सादरं अग्निरित्यादिमिमन्त्रैः उत्खामस्माभिमंत्रणं निपुंधारणकत्वातधा- रुद्राक्षधारणं बिल्वमूलेसंनिवेशजप्त्वामंत्रंपडक्षरं बिल्ववृक्षनमस्तेस्तुशिवपू- जनसाधन मूलतोमवरूपायमध्यतोमृडरूपिणे अग्रत: शिवरूपायमत्रेवेद- स्वरूपिणे स्कंधेवेदातरूपायनरुराजायते नमः नमस्तेविल्वतरखेभानुसोदरते. नमः शिवपूजोद्यताभीष्टसाधनायनमोनमः इतितप्रार्थितविल्वनत्वाकृत्वाप्रद- क्षिणं कृतांजलिपुटोभूत्वाप्रार्थयेत्पुनरादरात् वेदरूपाणिपत्राणिशिवपूजाथम- . घते प्रार्थयामीतिसंप्रार्थंभवेत्तद्धरणोशतः रुद्राध्यायंमपन्नेवस्मरनेवमहेश्वर गृहीत्वानिल्वपत्राणिपूजयेगिरिजापति सुमिल्वपत्रष्टष्टनयोजयेल्लिंगमस्तकं उत्तानैः पूजयेत्पत्रैरुत्तरानैलान्वितैः इतिशिवरहस्योक्तविश्वपत्रपूजनम् ॥

·अथ रुद्राभिषेक प्रकार: ॥ ॐ यजायत इत्यादिमिविभ्राडित्यनुवाकांतः पंचमिरंगमंत्रैः पूर्वमभिषेकः ॐ मः ऑ मुवः आरवः आँ नमस्तेरुद्रेत्यादिनातमे- पांजमेध्यः आमः ऑमुवः ऑस्वः ओमित्यं तेनाष्टप्रणव युक्तेनरो- द्राध्यायेनचाभिषेकः वय. सोमेत्यष्टभिः कंडिकामिश्च कांएवानां तुसप्तकंडिकामिरति विशेषः ऑनविदायेतिहाभ्यां चाभिपेकः इत्युक्तं देवपद्धती औ उग्रश्चेति तिमृमिः सप्तभिर्वारुद्र जटानाम्नीभिश्चेति परशु- रामादयः निर्मलत्वान्नेति देवयाज्ञिकादयः ॥ ॐ वाजश्चमे इत्यप्टानुवा-*: कात्मकेनचेतिदेव याज्ञिकाः महछिरसाऽभिपेक पसन . घमकानुवाकैर- मिकः ॥ चमकानुवाकैरमिक पक्षेतुनमहछिरसामिक इत्यपरे ॐ मर्चवाचमितिशात्ययाध्येन शांतिकरणं ॥ आँशांतिरिति, निरूचागंवा ॥ इसेकोरुद्राभिषेकप्रकारः || अपमेयप्रकारचमक वर्गसर्वाजसनयिभिराट- तः ॥ अथापरप्रकारः ॥ आँ यजाग्रतइत्यादिमिनमस्तेरुद्रेति रौद्राध्यायांत्तैः पऽहिरंगमंत्रैः पूर्वमभिपेकः ऑमू: ओंभुवः ऑस्त- ऑनमस्तेरुद्रेत्यादिना तमेपांगमैदध्मः औ म भी भुवः स्वः ऑइत्यं तेनाष्टप्रणवयुक्त नरोद्रा ध्यायेनाभिषिच्यः ।। आँवय. सोमेत्यष्टमिः इंडिकाभिरभिपेकः ॥ औ उप्रवेतितिमूभिः सप्तभिर्वा । महछिरो रुद्रजटाम्यागभिषेका मायपक्षेतु ओं वाजश्चम इत्यष्टानुवाकेनाऽभिपेकः ॥ ओं वाचमितिशात्य ध्यायेने पसहये पिशांतिकरणम् । मोशांतिरिति निरूच्चारणवा ।। इति द्वितीय प्रकारः ।। वृहत्पराशरस्मृतिमते तुपंचांदमंत्र पर्वकोरौद्राध्यायस्यैवजपाने च. शौतिकरणमित्ययमेवरुद्र गपोनतुपुनरन्यस्य कस्यचिन्मंत्र जपइतिविशेषः ॥ एवमभिाच्यः पटष्टिनालंसूक्तं च पुनः षोडपाजपेत् ॥ एपतेदे नमस्तेढेनतविदयमेवर ॥ मीदुष्टमेति चत्वारिहोतशतसद्रियं ।। २ नीलसूक्तं वय:सोमेसटो. .

·अथ श्रीशुक्लयजुर्वेदस्य रुद्राष्टाध्यायी सभाध्या . अथ 'रुद्रे प्रथमोऽध्यायः' अथ 'रुद्र:.' तबादौ~~'रुद्रे प्रथमोऽध्यायः. 'हरि ॐ 'गणानान्त्वा । गणपति हवामहे प्रियाणान्त्या प्रियपति हवामहे निधीनान्त्वा निधिपति हयामहे धसो मम । आहर्म- जानि गर्भधमात्वमजासि गर्भधम् ॥ १ ॥ है अश्व ! वयं त्वा हवामहे । आयाम: कोदशं त्वाम् गणपति गणनां मध्ये गणपति गणरुपेण पालकम् प्रियाणां वल्लमानां मध्ये प्रिय. पति प्रियस्य पालकम् निधीनां सुखनिधीनां मध्ये निधिपति सुखनिधैः पालकं ला हवामहे । हे वरुप ! अश्व ! म पतिस्त्वं मूया इति शेषः हे अश्व! गर्मधम् गर्म दधाति गर्भधम् गर्गधारकं रेतः अहम् आ अगानि आठष्य क्षिपाम अज गतिक्षेपणपोः लोट् तं च गर्भध रेतः आ मजासि आरुप्य क्षिपसि ॥१॥ अयं मंत्रः संहितायामश्वमेध प्रस्ताये, पटिस्तवाश्व स्तुतिरस्य मंत्रस्य वाच्यार्थः स च यजमान पत्नीनां परिक्रान्तीनां कर्मणा मतो वमिति बहुवचनान्ते नास्मदो निर्देशः सद्भावेऽपि बव्हीनां पत्नीनां यस्य न स्यात्पुत्रोत्पादनस्तेनाप्यस्य कर्तव्यता ज्ञायते. आ मंत्र यजुर्वेद संहितामा अश्वमेध प्रस्तावमा अश्वस्तुतिनो छ, ·गायत्री त्रिष्टुजर्गत्यनुष्टुप्पत्यासह ॥ बहत्त्यष्णिहाँ ककु प्प्सूचीभिः शम्म्यन्तु त्वा ॥२॥ हे अश्व ! गायत्री विष्टुम् जगती अनुष्टुप् पंक्त्या सह बृहती उणिहा सह ककुप् एतानि छन्दोसि सूचीमिरेतामिः त्वां शम्यन्तु संस्कुर्वन्तु विकरणव्यत्ययः असिपथार्थ त्वम्भेदन संस्कारः ॥ द्वाभ्यां अश्व संस्कारः लीहराजत सौवर्णीमि: सूचीभिः प्रकरणं पूर्ववत् ।। २ ॥ भौजी मंत्र तथा नाजी मंत्र संहितामा अश्वमेध संबंधी अश्व संस्कारनो छे. द्विपदा याश्चतुष्प्पदृस्निपदा या पट्पदा । विछन्दा या सर्छन्दाई सूचीभिः शम्म्यन्तु वा ॥ ३ ॥ द्वे पदे यासांता द्विपदाः याः चनुम्पदाः याः त्रिपदाः याः पट्पदाः पाः विन्दाः विगतं हन्दी याभ्यस्ताः छन्दोलक्षणहीनाः याः सन्दाः इन्दोलक्षणयुताः तपः सर्वाः मन्दोजातयः हे अश्व ! सूचीभिः त्यां सम्पन्तु ॥३॥ सहस्तौमासहछन्दसऽआवृत्तः सहप्रमाऽत्राय सप्तदै- यो ॥ पूर्वपाम्पन्यांमनुदृश्य धौर्राऽअन्यालेभिरे रत्य्यो नर- स्मीन् ॥ ४॥ देव्याः सप्त ऋपयः देवस्य प्रजापतेः इमे देव्याः प्रजापतिप्राणा- भिमानिनः सप्त प्रापयः भरद्वाजकश्यपगोतमात्रिवसिष्ठविश्वामित्र जमदग्निमंज्ञाः । अन्वालेभिरे सृष्टवन्तः सृष्टियज्ञमिति शेषः । किं कृत्वा ·पूर्वेषां पन्यां पन्यानमनुश्य अधस्तनकल्पोत्पन्नानामसिताधिकाराणां मार्ग विलोक्य पूर्वकल्पोत्पन्नैऋषिभिर्यथा गृष्टम् क्या सृष्टवन्त इत्यर्थः सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकलायदित्युक्तः । कथमिव रथ्यो न रश्मीन् नकार उपमार्यः रये साधुः रथ्यः स्थीर्यथा इष्टदेशप्राप्त्यर्थ प्रथमं रमन्निग्रहानालमते स्पृशति सृजति वा तथा सेऽपि सृष्टियशं सृष्टवन्तः किम्गता ऋषयः सहस्तोमाः स्तोमसहिताः सहछन्दसः छन्दोभि गायत्र्यादिमिः सहिताः आवृनः अत्रापि सहशब्दाध्याहारः आवृत्- शब्देन कर्मोध्यते सहावृतः कर्मसहिताः श्रद्धासत्यप्रधानानां कर्मणा- मनुष्ठातारः सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा तत्सहिताः शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः धीराः धीमतः॥४॥ ऋपे ऋषयः सृष्टिकर्तार इत्यर्थ स्वप्रतिपादकोऽयं मंत्रः सारथी इवार्थः सादृश्यमिति यापत् मापीयो सटिकत्ता छ. र मनोमो छे. यजाग्तो दूरमुदति दैकुन्त सुप्तस्य तथैवेति ॥ दूरङ्गम- ज्योतिपाञ्ज्योतिरेकुन्तन्मे मनः शिवसङ्कल्प्पमस्तु ॥ ५ ॥ बपिनदति । तन्मेमनः शिवसंकल्पमस्तु शिवः कल्याणकारी धर्मवि. 'पयः शकल्पो यस्य तत् तादृशं मातु मन्मनसि सदा धर्म एव भवतु | कदाचित्यापमित्यर्थः । तत्तिम् यत् मनो जामतः पुरुषस्य दूरसुवैति सान्ति चक्षुरायपेक्षया मनो दूरगामीत्यर्थः । यच दैवं दीव्यति प्रकाशते देयो विज्ञानात्मा तत्र मवं देवमामग्राहकमित्यर्थः मनसैवानुद्रष्टव्यमेतद प्रमेयं ध्रुवमिति श्रुतेः । तत् उ यदः स्याने तब्दः उकारश्वार्थः यच्च मनः सुप्तस्य पुंसः तथैव एति यथा गतं तथैव पुनरागस्ति स्वापकाले सुपृप्ता- वस्थायां पुनरागल्ति । य दूरंगमं दूरं गछ्तीति दुरंगमम् अप्रत्ययः ·अतीतानागतवर्तमानविप्रकृष्टव्यवहितपदार्यानां ग्राहकमित्यर्थः यच्च मनो ज्योतिषा प्रकाशकानां श्रोत्रादीन्द्रियाणामेकमेव ज्योतिः प्रकाशकं प्रवर्त- कमित्यर्थः प्रवर्तितान्येव ओवादीन्द्रियाणि स्वविषये प्रवर्तन्ते । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रिय मर्थनेति न्यायोक्तेमनः सम्बन्धमन्तरा तेषामप्रवृत्ते: तादृशं में मनः शान्तसंकल्पमस्तु ।।.५ ॥ अमिष्टोम प्रस्तुते प्रार्थन मंत्राः पट. येन कमाण्यपसौ मनीषिो यज्ञे कृण्वन्ति दिधेपु धीरोई। यदपूर्व ब्यक्षमन्तप्रजानान्तन्मे मनः शिवसंकल्प- मस्तु ।। ६॥ मनीषिणः मेधाविनः यज्ञे येन मनसा सता कर्माणि कृण्वन्ति कुर्वन्ति रुकरणे स्वादिः मनःस्वास्थ्यं विना कर्माप्रवृत्तेः। केपु सत्सु विदथेषु ज्ञानेषु सत्सु विद्यन्ते ज्ञायन्ते तानि विदयानि तेपु वेत्तेरौणादिकोऽथ प्रत्ययः प्रत्ययोदात्तस्वेन मध्योदात्तं पदम् प्रत्ययः परश्च आद्युदात्तश्रेति पाणिन्युक्तः (पा. ३. १-१-३) यज्ञसम्बन्धिना हविरादिपदार्थानां ज्ञानेषु सरिस्वत्यर्थः । कीडशा मनीषिणः अपसः अप इति कर्मनाम (निष. २-1) अपो विद्यत येषां ते अपस्विनः कर्मवन्तः अस्मायामेचास्त्रजो विनिरिति (पा, ५-२-२२१) विन्प्रत्ययः विमतोलगितिष्टाभावेऽपि छन्दसी विनो लुक् (१-३-६५) सदा कर्मनिष्ठा इत्यर्थः । तथा धीराः धीमन्तः धीविद्यते येषां ते धीराः कर्मण्यण् (पा. ३-२-१). यच्च मनः अपूर्वम् न विद्यते पूर्वमिद्रियं यस्मात्तदपूर्वम् इन्द्रियेभ्यः पूर्व मनसः सृष्टः यहा अपूर्वमनपरमवाह्यमित्युरपूर्वमात्मरूपमित्यर्थः यच्च यक्षं यष्टुं शक्तं यक्षम् यजतेरौणादिकः सन्प्रत्ययः नित्यादिनित्यगिति ·भूतकालसम्पन्धि वस्तु । भुवनं भवतीति मुवनम् मवतेः क्युप्रत्ययः वर्तमान फालसम्वन्धि भविष्यत् भविष्यतीति मविप्यत् स्टः सद्वेति (पा. ३- ५-१५) शत् प्रत्ययः तो सदित्युक्तः (पा. १-२-१२७ ) त्रिकाल सम्बद्धवस्तुपु मनः प्रवर्ततइत्यर्थः श्रोत्रादीनि तु प्रत्यक्षमेव गृहन्ति । कोशेन येन अमृतेन शाश्वतेन मुक्तिपर्यन्तम् श्रीत्रादीनि नश्यन्ति मन- स्त्वनयर मित्यर्थः । येन च मनसा यज्ञोऽग्निष्टोमादिः तायते वित्तार्यते तनोतेर्यकाति (पा. ६-४-४४ ) आकारः । कीदृशो पज्ञः सप्तहोता सप्त होतारो देवानामाहातारो होतृमैत्रावरुणादयो यत्र स सप्तहोता अमिष्टोमे सप्त होतारो भवन्ति तन्मे मनः इति व्याख्यातम् ॥ ८ ॥ यस्मिन्नदातामयपि यस्मिन्प्रतिप्टिता रथानाभावि- पारा॥ यस्म्मिरिश्वत्ता सर्वमीतम्प्र॒जानान्तन्मे मन+ शिवस- इल्प्पमस्तु ॥ ९॥ यस्मिनगनसि प्रायः प्रतिष्ठिताः यस्मिन् साम सामानि प्रतिष्टितानि यस्मि न्यनि प्रतिष्ठितानि मनसःस्वास्थ्ये एव वेदत्रयीस्फ्तेमनास शब्दमात्रस्य प्रतिस्तित्वम् अन्नमयं हि सोम्य मन इति छान्दोग्ये मन्स एव स्वास्थ्ये वेदो. धारणशक्तिः प्रतिपादिता । तत्र दृष्टान्तः रथनाभी आराःइय यथा आरा: रथचक्रनाभी मध्ये प्रतिष्टितास्तद्वन्दजालं मनसि किंच प्रजानां सर्व चित्तं ज्ञानम् सर्वपदार्यविपयि ज्ञानं यस्मिन्मनसि ओत प्रोत निक्षिप्तम् तन्तु संततिः पटे इव सर्व ज्ञानं मनसि निहितम् मनः स्वास्थ्ये एव ज्ञानोत्पत्ति मानवियाम्ये ज्ञानाभावः। तन्मे मम मनः शिवसंकल्प शान्तब्यापारमस्तु॥९॥ म्पन्नता व्यग्रस्य भावोवैयाम्य गुण वचनेत्यादि नाप्यम् ब्राह्मणा दित्वात्म्यम् नवत्यैनागमः

·७
सुपारथिरश्वा नियमनुष्प्यानेनीयते भी शुभिर्धाजिनऽ
इव ॥ हरप्रतिष्ठं पदजिरञ्जविहन्तन्मे मनः शिवसङ्कल्प्प-
मस्तु ॥ १०॥ इति रुद्रे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
यत् मनो मनुष्यान्नरान्ने नीयते अत्ययमितस्तता नयति जयतेः क्रिया
समभिहारे या मनःप्रेरिता एव प्राणिनः प्रवर्तन्ते मनुज्वग्रहणं प्राणि-
मात्रोपलक्षकम् तत्र दृष्टान्तः सुपारथिः अश्वानिव शोभनः सारधिर्यन्ता
यथा कशया अश्वान्ने नीयते द्वितीयो दृष्टान्तः अभीशुभिर्वाजिन इव
यथा सुसारथिरमीशुभिः प्रग्रहैः बाजीनोऽश्वान्नेनीयतऽइत्यनुपातः
रश्ममिनियतीत्यर्थः । उपमाहयम् प्रथमायां नयनं द्वितीयायां नियमनम्
तथा मनः प्रवर्तयति नियति च नरानित्यर्थः । यच मनः हत्प्रतिष्टं हदि
प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य तत् हृद्येव मन उपलभ्यते यच्च मनः अजिरं जरार-
हितम् बाल्ययौवनस्थाविरेषु मनसस्तदवस्थत्वात् । यच्च जविष्टम् अति
जववद्वगवत् जविष्ठम् न वै वातात्कि चनाशीयोऽस्ति न मनसः किं चना
शीयोऽस्तीति श्रुतेः तन्मऽइत्युक्तम् ॥ १० ॥ इति रुद्रे प्रथमोऽध्यायः
पुनः पुनः अतिशयेन वा नीयते ने नीयतेणीमओयडन्ता छुट
,
अथ 'रुद्र द्वितीयोऽध्यायः
हरिः ॐ ॥ सहस्रशीर्षापुरुप सहस्राक्षासहस्रपात् ॥ स.
भूमिः सर्वतरप्पृत्वा यतिष्डदशाङ्गुलम् ॥ १ ॥

·-- ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ रमाकान्तं, गिरं, नत्या, हेरचं, शिव मनि- काम्, एकत्रिंशेऽधुनाध्याये, वेदीपो, वितन्यते. ॥ ब्रह्मणे ब्राह्मणमित्याद्याः पुरुपमैधरूपस्य परमात्मनोऽवयवाः पूर्वा- ध्यायान्ते प्रोक्तास्तेपामवयवो पुरुषोऽत्र स्तूयते । अव्यक्तमहदादिविल. क्षणवेतनो यः पुरुषः पुरुपान्न परं किंचिदित्यादिश्रुतिपु प्रसिद्धः सर्वप्राणि- समष्टिरुपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्योऽस्ति कीदृशः सहस्रशी सहस्रशब्दो . बहुत्ववाची संख्यावाचकत्वे सहस्राक्ष इति विरोधः स्यात् नेत्रं सहस्र हयेन मान्यम् ततः सहस्रमसंख्यानि शीण शिससि यस्य सः शीप छन्दसीति (पा. ६-१-६०) शिरः शब्दस्य शीर्पन्नादेशः शिरोग्रणं सीवयवोपलक्षणम् । यानि सर्वप्राणिनां शिरांसि तानि सर्वाणि तद्दे. हान्तःपातित्वात्तस्यैवेति सहस्वशीर्पत्यम् एवमग्रेऽपि । सहस्राक्षः सहस्र. मक्षीणि यस्य सः अक्षिग्रहणं सर्वज्ञानेन्द्रियोपलक्षकम् सहस्रपात् सहस्रं पादा यस्य संख्यासुपूर्वस्यति (पा. १-४-१४०) पादस्या- न्यलोपः पादग्रहणं कर्मेन्द्रियोपलक्षणम् । सः पुरुपो मूमिब्रह्माण्डलोक. रूपां सर्वतः तिर्यक् उर्ध्वमधश्च स्एत्या व्याप्य स्पर्णोतिाप्तिकर्मा यहा भूमिशब्दो मतोपलक्षकः पच भूतानि व्याप्य दशाङ्गुलपरिमितं देश मध्यतिष्ठत् अतिक्रम्यावस्थितः दशालमित्युपलक्षणम् ब्रह्माण्डा बहि- रपि सर्वतोव्याप्यापस्थित इत्यर्थः यहानाभेः सकाशाद्दशाङ्गुलमतिक्रम्य हदि स्थितः नामित इति कुतोलभ्यते कतम आस्मेत्युपक्रम्य सोऽयं विज्ञा- नमयः प्राणेपु हयन्तज्योतिरिति श्रुतेः विज्ञानात्मनो हृययस्थानं कर्मफ- लोपमोगाय अन्तर्यामिणो नियन्तृत्वन सदुक्तम् । मुण्ड ३-१-१) द्वा सुपर्णा सुयुजा सखाया समानं घृशं परिपस्वजाह तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्पनभन्नन्योऽ अमिचाकशीती इति स पुरुपोऽत्र देवता तथा च श्रुतिः (१३-१-२-१) इमे वै लोकाः पूयमेव पूरुषो योऽयं पवते सोऽस्या ·१७ L शब्देनावित्रीच्यते । तमेवादित्यं विदित्वा ज्ञात्वा मृत्युमत्येति अतिक्रामति परं ब्रह्म गच्छति। अपनायाश्रयायान्यः पन्या मार्गः न विद्यते सूर्यमण्डलान्तः- पुरुषमात्मरूपं ज्ञात्वैव मुक्तिः ॥ १८ ॥ प्रजापति चरति गर्ने अन्तरजायमानो बहुधा वि. जायते । तस्य योनिम्पारपश्यन्ति -धीरास्तस्मिन्हतस्थु- र्भुवनानि/विश्वा । १९ ॥ या सर्वात्मा प्रजापतिः अन्तर्हदि स्थितः सन् गर्ने चरति गर्भमध्ये प्रविशति यश्चाजायमानोऽनुत्पद्यमानो नित्यः सन् बहुधा.कार्यकारणरूपेण विजायते मायया प्रपश्चरूपेणोत्पद्यते। धीराः ब्रह्मविदस्तस्य प्रजापतेः योनि स्यानं स्वरूप [परि] पश्यन्ति अहं ब्रह्मास्मीति जानन्ति । विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतंजातानि तस्मिन्ह तस्मिन्नेव कारणात्मनि ब्रह्माण तस्यः स्थितानि । सर्व तदात्मकमेवेत्यर्थः ॥ १९ ॥ यो देवेभ्यऽआतपति यो देवानास्पुरोहितई (पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राझै ये । २० ॥ यः प्रमोपतिरादित्यरूपो देवेभ्योऽर्यायातपति द्योतते यश्च देवानां पुरोहितः सर्वकायेव नीतः यश्च देवेभ्यः सकाशात पूर्वः जातः प्रथमसु- त्पन्नः तस्मै आदित्याय नमः । कीदृशाय रोचतेऽसौ रुचस्तस्मै दीप्यमानाय .इगुपवेति ( पा. ३-१-१३५ ) कप्रत्ययः तथा ब्राहये ब्रह्मणोऽसत्य बाहिः इमिटिलोपः ब्रह्मावयवभूताय वा ॥ २० ॥ चम्ब्यामञ्जनयन्तो देवाऽअग्ने तर्दब्रुवन् । प्रस्त्वैव ब्राह्मणो विधात्तस्य देवाऽसन्दशै । २१ ।।

·देवाः दीप्यमानाः प्राणाः रुचं शोम ब्राझं ब्रह्मणोऽपत्यमादित्यं जनयन्तः उत्सादयन्तः अग्ने प्रयमं तत् वचोऽनुदन् अचुः ग्राहो माताविति ( पा.६-४-२७१) निपातः । तस्किमत आह यो ब्राह्मणः हे आदित्य त्वा त्वामेवमुक्तविधिना उत्पन्नं विद्यात् जानीयात् तस्य ब्राह्मणस्य देवा घशे असन् वंश्या भवन्ति आदित्योपासिता जगत्पूज्यो मवती. त्यर्थः ।। २१॥ श्रीश्चते लक्ष्मीश्वपत्त्यावहोराग्ने पायें नक्षत्राणि रूपम- श्विनौ ध्यानम् । इणनिपाणामुम्भऽइपाण सर्वलोकम्मऽइ. पाण 1२२ ॥ इति रुद्रे द्वितीयोऽध्यायः ऋपिरादित्यं स्तुत्वा प्रार्थयते । हे आदित्य श्रीः लक्ष्याश्च ते तव पल्यौ जायास्थानीये स्वदेश्ये इत्यर्थः यया सर्वजनाश्रणीयो भवति सा श्रीः श्रीयतेऽनया श्री सम्पदित्यर्थः । यया लक्ष्यते दृश्यते जनैः सा लक्ष्मीः सौन्दर्यमित्यर्थः महोराने तव पार्चे पार्श्वस्थानीये 1 नक्षत्राणि गगनगास्ताराः तव रूपम् तवैव तेजसा भासमानत्वात् तेजसा गोलकः स्र्यो नक्षत्राण्यम्बुगोलका इति ज्योतिःशास्त्रोक्तः अश्विनौ द्यावापृथिव्यो तव व्या विकासितमुखस्थानीये अभूवाते म्याप्नुतस्तो अश्विनी म. चिनौ द्यावापृथिव्यो इमे हीद सर्वमभुवातामिति श्रुतेः । य ईदृशस्तं वा याचे इष्णन् कर्मफलमिच्छन् सन् इपाण इछ् इषु इलयाम् विकरणव्यत्ययः यहा इप आभीक्ष्ण्ये क्रयादिः अन्नेझर्यः किमेपणीयम् सम्राहममुं परलोक मे मम इपाण मम परलोकः समीचीनोऽस्त्वितीय अमोधेवादिष्ठं भवतीत्पर्यः । सर्व मे मम इपाण सर्वलोकात्मकोऽहं ·भवेयमितीछेत्यर्थः मुक्तो मवेयमित्यर्थः सर्व खल्विदं ब्रह्मेति साम श्रुतेः । अथ 'रुद्र तृतीयोऽध्यायः हरिः- आशुशिशानो वृषभो न भीमो धनापन: शोभणमर्षणीनाम् । सहन्दनो निमिषऽएक वीरशता से- नोऽअजयरसाकमिन्द्र+॥१॥ इन्द्रः शव सेना शतसल्याकाः शत्रुसेनाः सार्क सदैव एकप्रयलेनै- वाजपत् जयति । कोश इन्द्रः आशुः अभुते व्याप्नोति आमुः शीप्र- गामी उप्रत्ययः । शिशानः शो तनूकरणे बहुलं छ्न्दसीति (पा. २ ४-१६) जुहोत्यादित्यानानचि दिलम् श्यति वं तीक्ष्णीकरोति शिशानः वृषभो न वृपम इव भीमः भयंकरः। धनाधनः शत्रूणामतिशयेन घातकः हन हनेति यता या घृष्टिकर्तृमेघरूपी वा। कर्पुकाब्दो घनापन इत्यमिधानात् चर्षणीनाम् मनुष्याणां मणः सोमयतीति क्षोमणः सोमहेतुः पालकः । सङ्कन्दनः सम्यक् क्रन्दनम् परमपहेतूनिर्यस्य यहा समाहाता शत्रणाम् । अनिमिफः नास्ति निमपो यस्य सः देवत्वात यद्वा कदाचिदपि निमे न करोति अत्यन्तसावधान इत्पर्यः । एकवीरः एकश्चासौ वीरश्च अन्यनिरपेक्षम् शगेक एवं जेतुं समर्थः ।। १ ।। सङ्कन्दनेना निमिपेण । जिष्णुना युत्कारर्ण दुख्यवनेन । नशम्य इवायें.

·२० धृष्णुना । तदिन्द्रेण जयत तसहष्ट्र टयुधो नऽ हस्तेन घृष्णा । २॥ युध्यन्ते ते युधः क्विः पादादावामन्त्रितस्यति मायुदात्तः हे युधो नरो योद्धारो मनुप्या इन्द्रेण कृत्वा यूयं तत्परवलं जयत वशीकुरुत वशी- कृत्य च तत्सहध्वम् अमिमवत विनाशयतेत्यर्थः । कहिशेनेन्द्रेण संक्रन्द- नेन शब्दकारिणा अनिमिषेण एकचित्तेन । जिष्णुना जयनशीलेन । युत्कारेण युध करोतीति युत्कारस्तेन कर्मप्यण् युद्धंकारिणा दुिपयनेन दुःखेनं च्या- बयितुं शैक्यो दुश्यवनस्तन अजय्येन भृणुना प्रमहीने मीतिरहितेने इप हस्तेन इपवो हस्ते यस्य तेन वारणाचायुधोपेतेन । वृष्णा वर्षीति वृपा तेने कामानां.वर्युकेण ॥२॥ . . १. कामना वधू केणे. सऽइपुं हस्तैई स निपरिभिशी सळ स्रष्टा स युधऽइन्द्रौ गणेन । सः सृष्टुजिन्सौमपा बाहुशर्युग्ग्रधनवा प्रतिहि- तामिरस्तो । ३ ॥ स इन्द्रोऽस्मानवनिति शेपः संनष्टा एवुभ्तृचाविति (पा. ३-२- १३३ ) तृन् प्रत्ययः युद्दाय संसर्गकर्ता । वशी वेशयति रिपूनिति वशी यहा कान्तः जनप्रियः स्वतन्त्रो वा निगृहीतारिपड्डो वा ईश्वरो वा गणेन रिपुसमूहेनापि सह युधः युध्यतेऽसौ युधः युद्धकर्ता इगुपधाति ॥(पा.३.१- १२५)कप्रत्ययः। संसृष्टजित् संसृष्टान्युद्धाय सङ्गतारिपून्नयति संसृष्टजित् । सोमपा: सोम पिवतीति यजमानांना यागैषु सोमपानको बाहशी बाही: शों बलमस्यास्नि बाहुशंधी याहुबलोपेतः संयोगितनिरपेक्ष इत्यर्थः शर्ध - ·२१ इति बलनाम ( निघ, २-९) उपधन्वा उपमुत्कष्ट धनुर्यस्य सः अनुपश्वेन्यनादेशः (पा. १-१-१३१) प्रतिहिताभिरस्ता स्वेन धनुषा प्रेरितामिरिषुभिरस्ता क्षेसा असु क्षेपणे तुन् आधुदात्तत्वात् अस्यतीत्ये वंशीला रिपुनाशयितेत्यर्थः सशब्दावृत्तिः पादपूरणार्या ॥ ३॥ धृहरप्पते परि । दीयारधेन रक्षोहा मित्राः ॥ ऽअप बा. धमान । प्रभञ्जन्सेनाप्रमृणो युधा जनस्म्मामेद्धय- विता रानाम् ॥ १ ॥ बृहस्पतिरिन्द्रः वाग्वै वृहती तस्या एप पतिः व्याकरणकर्तृत्वादि- न्द्रस्य वाक्पतित्वमिन्द्रस्य पुरोहितत्वेन् वा बृहस्पतिरेव स्तुयते । हे बृह. स्पते त्वं रन परिदीय सर्वतो गड् दीयतिर्गत्यर्थः गत्वा चास्माकं स्थाना- मस्मदीयस्यन्दनानामविता रक्षक एधि भव । कीदृशस्त्वम् रक्षोहा रक्षासि हन्तीति रक्षोहा कि रक्षमा इन्ता । अमित्रान् शत्रूनपबाघमानः पीड. यन् । सेनाः परकीयाः प्रभञ्जन् प्रकर्षेण भग्नाः कुर्वन् । युधा युद्धन प्रमृणो जयन् मृणातिहिंसाकर्मा तस्य विपिद्वितीयाबहुवचनम् प्रमृणो. हिंसकोन जयन् पराभवन् ॥ ४ ॥ बलविज्ञायस्त्थविर प्रवीरसिहरवान्याजी सहमानऽऊ- ग्ग्रा । अभिचारोऽअभिसच्चा सहोजा जैमिन्द्ररथमाति- गोवित् । ५॥ हे इन्द्र त्वं जैत्रं जयनशीलं रथमानिष्ट आरोह । कीदृशाव बलवि. ज्ञायः बलं परकीय विपेशेण जानाति बलविज्ञायः कर्मण्यण् . आतो युक् चिकृतोः (पा. ७-३-३३ ) यहा घटेन कृत्या विज्ञायते करणे धम् । स्यतिरः पुरातनः सर्वानुशासकः । प्रवीरः प्रछटो पोरः शूरः । सह- ·. २२ स्वान् सहो बलमस्यास्तीति सहस्वान् वाजोऽस्यास्तीति वाजी अन्नवान् सहमानः शत्रूनभिमवन् उग्रः युद्देपु क्रूरः। ममिवीरः अमितो वीराःशूराः यस्य सः । अमिसत्वा । अमितः सत्वानः परिचारिकाः प्राणिनो यस्यै सोऽमिसत्वा । सहसो मलाज्जातःसहोजाः न ह्यन्यस्मादातईदृग्नलःस्यात् गां स्तुतिगिरं वेत्ति गोवित् ॥ ५ ॥ गोत्रभिदोविदं बजबाहुञ्जय॑न्तमजम प्प्रमृणन्तमोजसा । इम से जाताऽअनु वीरयद्यमिन्द्रत संखायोऽ अनुस रंभम् । ६ ॥ हे सनाताः समानं जातं जन्म येषां ते समानजन्मानः सखायो देवा इममिन्द्रमनु वीरयध्वम् शूर वीर विक्रान्तो अदन्तशुरादिः लोट् वीरकर्म कुर्वाणमनु गम्य वीरकर्मणा प्रोत्साहयत । अनु संरभध्वम् संरम्मं पेगं कुर्या- णमनु संरम्म कुरुत कीदृशमिन्द्रम् गोत्रमिदं गोत्रमसुरकुलं भिनत्ति गोत्र- मित्तम् यदा गा अपात्रायते गोत्रो मेघः तस्य भेत्तारम् गोविंदम् गां वाचं वेतीति गोवित् तम् पण्डितम् । वववाहूं वचं वाही यस्य तम् अज्म संग्राम जयन्तम् अज्मेति युद्दनाम् (नि घ. २-१७) अजतेर्गत्यर्थस्य ओजसा बलेन प्रमृणन्तं शन्हिसम्तम् मृणतिहिंसाकर्मा अभिगोत्राणि सहसागाहमानोदयो चीर शतमन्युरिन्द्रः। दुश्यवना पृतनापार्डयुदयोस्म्मान सेनाऽअवतुष्प्र- युत्सु । ७॥ इन्द्रः पुरस युद्धेषु अस्माकं सेनाः प्रावतु प्रकर्षेण रक्षतु मंदसि ·परेऽप्रीति (पा. १-४-८१-) उपसर्गस्य क्रियापदात्परप्रयोगः । कीदृश इन्द्रः गोत्राणि असुरकुलानि मेघवृन्दानि वा अभिगाहमानः सर्वतो विलोडयन् । अदयः दयारहितः । वार:विक्रान्त । शतमन्युः शतमसंख्यो मन्युः क्रोधो यस्य शतयज्ञो वा । दुश्यवनः अपच्याव्यः एतना संग्रामम् सहते अभिभवतीति पृतनापाट् । अयुध्यः यो मशक्यः नास्ति युध्यः प्रतियोचास्येति वा ॥ ७ ॥ इन्द्रऽ आसानेता बृहस्पतिईक्षिणा यज्ञपुरऽस्तु सोम’ देवसेनानामभिभञ्जतानाजयन्तीनाम्मरुतौ यन्त्वग्नम् ॥८॥ इन्द्रः बृहस्पतिश्च आसां देवसेनानां नेता प्रणेता मीत्वति शेपः यज्ञः यज्ञपुरुषोः । विष्णुदक्षिणा दक्षिणत एतुगच्छतु । दक्षिणादाप्रत्ययः। सोमः पुरोऽने एतु । मरुतो गणदेवा अग्र सेनाप्रमागं यन्तु गच्छन्तु । कीदृशीनां देवसेनानाम् अभिभञ्जन्तिनाम् भञ्जो आमर्दने शत्रून्मर्दयन्ती- नाम् । तथा जयन्तीनाम् विजयमानानाम् ॥ ८॥ इन्द्रस्य॒ वृष्णो धरुणस्य राज्ञऽ आदित्यानाम्मुरुता शऽग्यम् । महामनसाम्भुवनच्य वानाहोपो देवानाञ्ज. यंतामुदस्स्थात् । ९॥ वृष्णाः कामर्पितुरिन्द्रस्य । राज्ञो वरुणस्यादित्यानां द्वादशानां मरुतां चेषां देवानामुयमुत्लष्टं । शों बलं । गजतुरगरयपत्यात्मकसैन्यं घोषो जितं जितमिति शब्दश्च उदस्यात् उत्थितः । जितं जितमिति वददिन्द्रा. दिसैन्यमुत्थितमित्यर्थः । कीदृशानां देवानां महामनसा महन्मनो येषां ते महामनतस्तेषाम् युद्धे स्थिरचित्तानाम् तथा मुवनच्यषानाम् मुवनं ·+ लोके प्यावयन्ति ते मुवनच्यवास्तेषां भुवनच्यावनसमर्थानाम् । जया विजयमानानाम् ॥९॥ उद्धर्षय | मघवनायुधाच्युत्सव॑नाम्मामकानाम्मनाक्षसि । उदृत्रहन्वाजिनां वाजिनाच्युद्रानाञ्जयतां म्यन्तु घोषाः । १० ॥ हे मयवन्धनवन्निन्द्र । आयुधानि उद्धर्पय उद्भूतहाणि कुरु मामकानां मदीयानां सरवनां माणिनां मनांसि च उदर्पय हर्पयुक्तानि कुरु । हे वृत्रहन वैरिघातिन् । वाजिनामश्वानाम् वाजिनानि शीघ्रगमनानि उद्धय उत्कृष्टानि कुरु । किं च जयतां विजयमानानां स्थानां घोपा: शब्दा उघन्तु उद्गछन्तु रथाः सशब्दाः प्रसरन्तु ॥ १० ॥ अम्माकमिन्द्रः । समृतेषुद्धजेवस्म्माकं व्याऽ इप- वस्ता जयन्तु । अम्माकै बाराऽउतरे भवन्त्वस्म्मा ॥ उंदेवाऽअवताहर्वेषु ॥ ११ ॥ ध्वजेषु समृतेषु ऋ गती सझतेषु शत्रुध्वनैः संयुक्तेषु सत्सु इन्द्रः अस्माकं रक्षिता भवत्विति शेषः तदानीमस्माकं या इषवोऽस्मदीयैः प्रयुक्तास्ता जयन्तु परसैन्यानि मन्तु । अस्माकं ये वीराः शुरास्ते उत्तरे परकीयभटेभ्य उत्कृष्टा मवन्तु उ अपि च हे देवा-हवेषु अस्मान्यूयमवत रक्षत अन्येषामपि दृश्यतऽइति (पा. १-३-१३७) दीर्घः ॥ ११ ॥ अमीषाश्चित्तम्प्रतिलोभयन्तीगृहाणाराग्यवे परेंहि । अ. भिप्रेहि निह हुस्सुशोकैरन्धेनामित्रारतमसा सचन्ताम् ·. अप्पा देवता सा व्याधिर्मयं वा यस्मादेतया विद्योऽपचीयते तस्मा. दप्या अपपूर्वाहातेरन्तर्भूतण्यर्थात् अन्येष्वपि दृश्यतऽइति । (पा .३ २-१०१) डप्रत्ययः अपशब्दान्त्याकारलोपरान्दसः ततष्टाप अपवाति अपगमयति मुखं प्राणांश्चेत्यप्वा ऐन्योऽमिरूपा द्वादश · भवन्तीति (९-२-३-६) श्रुतरियमपीन्द्रसेनासम्बन्धिनी । हे अप्पे अमीषांश- नृणां चित्तं चित्तानि प्रतिलोमयन्ती मोहयन्ती अङ्गानि शत्रुगात्राणि गृह्णाना ततः परेहि अङ्गान्यादाय परागच्छ पुनरन्यारियून्गृहीतुमभि शत्रुसंघं प्रेहि प्रगच्छ । तेषां हत्सु हृदयानि शोकैर्धनपुत्रनाशादिनिमित्त- निर्दह विमक्तिव्यत्ययः । किञ्च अमित्राः शनवोऽन्वेन तमसा गादान्धका- रेण सचन्तां सङ्गच्छन्ता पच् सम्ब्न्धे लोट् ॥ ॥ द्वादशैन्यःसमाप्तः ॥१२॥ अवसृष्ट्वापरी । पत शरत्ये ब्रह्म सहशिते। गच्छामित्रान- यस्व मामीपाकञ्चनोछिपः । १३ ॥ हिंसिका शरमयी हेतिः शरव्या ब्रह्मणा मन्त्रेण संशिता तीक्ष्णीकता ब्रह्मसंशिता ताशि हे शरण्ये त्वमवसृष्टास्माभिर्मक्ता सती परापत सहसा परसैन्ये पतिता भव ! पतित्वा चामित्रान् शत्रून् गच्छ प्राप्नुहि प्राप्य च ; प्रपद्यस्व शत्रुशरीरेषु प्रविश प्रविश्य चामोपी शत्रूनां मध्ये कं चन पुरुष मा उच्छिपः अवशिष्टं मा कुरु सर्वानपि जहीत्यर्थः शिपूल विशेषणे पुपा दीत्यादिना (पा. ३-१-५५) चेरङ् ॥ १३ ॥ 'प्रेता जयता नर इन्द्रो शर्म यछतु । उग्याय सन्तु बाहयो नाधृष्ष्या यथासंथ 1 १४ ॥ योधनस्तौति । हे नरोऽस्मदीया योद्धारी व्यं प्रेत परसैन्यं प्रति प्रकण गच्छत ततो जयत विजयं प्राप्नुत दयचोऽतस्तिउइति (पा.

·. -- ६-३-२३९ ) प्रेतत्पन्न दीर्घः अन्येपामपि दृश्यत इति ( पा. १-३ १३७) जयतेत्यत्र दीर्घः। इन्द्रो वो युष्मभ्यम् शर्म जयोत्यं मुखम् यच्छतु ददातु दाण दाने पाभ्रेत्यादिना ( पा. ७-३-७८) यच्छादेशः 1 कि च यथा यूयमनाधृप्या असय केनाप्यतिरस्कायर्या मवय। तया वो युप्माकं वाहयो मुजदण्डा उग्रा उद्र्णायुधाः सन्तु । असत्यत्र लेटोऽडाग- विति (पा. ३-३-९४) अडागमः ॥ १४ ॥ असौ या । सेना मरुतईपरपामटम्यैतिन ओज॑सा स्पर्द्ध- माना । ताहत तमसापत्रतेन यथा मोऽअन्योऽअन्यन्न जा- नन् । १५ ॥ हे मरुतो या प्रसिद्धा असौ परेषां शत्रूणां सेना नोऽस्मानमि आ एति अभ्यागच्छति । कीदृशी ओजसा बलेन स्पर्धमाना स्पर्धी कुर्वाणाता सेनां तमसा अन्धकारेण यूयं गृहत संवृताङ्गुरुत । तथा गृहत । यथा अमी सैनिकां अन्योऽन्यं न जानन परस्परं न जानीयुस्तथा गृहत । कीड- शेन तमसा अपव्रतेन अपगतं व्रतं कर्म यस्माचेन येन व्याप्तानाङ्कर्म नश्यति तादृशेन तमसा ग्रहतेत्यर्थः ॥ १५ ॥ यन्न वाणा सम्पतन्ति कुमारा विशिखाऽइव । तनऽइन्द्रो बृहस्पतिरदिति शम्मै यछतु विश्वाहा शर्म यच्छतु 1१६ ॥ यत्र यस्मिन्युद्धे वाणाः शत्रुप्रयुक्ताः सम्पतन्ति इतश्चेतश्च सम्भूय पतन्ति तत्र दृष्टान्तः कुमारा विशिखा इव विगता शिखा येषां ते विशिखाः खिखारहिता मुण्डितमुण्डा विकीर्णकवचा वामतिवालाश्चपलाः सन्तो यया इतस्ततो गच्छन्ति तद्वत वेत् तत्र युद्धे इन्द्रः नोऽस्मभ्यं शर्म विज. योरयं मुसं यच्छनु ददातु । कोद्दश इन्द्रो वृहस्पतिः बृहतां मन्त्राणां पतिः ·पालकः विजयोचितमन्त्रज्ञः अदितिः नास्ति दितिः खण्डनं यस्य अख- ण्डितशक्तिः विश्वाहा विश्वासर्वान् स मन्ताहन्तीति शत्रूना विश्वाहास शर्म यच्छतु इति पुनरुक्तिरादरार्था । यद्वा तत्र इन्द्रः बृहस्पतिरिन्द्रगुरुः अदितिरिन्द्रमाता च विश्वाहा सर्वाग्यहानि सर्वदा शर्म विश्वानि , च तान्यहानि च विश्वाहा विभक्तराकारः अत्यन्तसंयोगे द्वितिया ॥ १६ ॥ मम्माणि ते वर्मणा छादयामि सोम॑स्त्वा राजाभूतेनानु-.. वस्ताम् । उरोईरीयो घणस्ते कृणोतु जयन्तन्त्वानु देवा- मैदन्तु । १७ ॥ हे यजमान ते तप मर्माणि जीवस्थानानि वर्मणा कवचेनाहं छाद- यामि आवृणोमि । राजा विप्रादीनामधिपः सोमोऽमृतेन नास्ति मृतं मरणं येन तेन मरणनिवारकेणानेन वर्मणा त्या त्यामनुवस्तामन्याच्छा. दयतु । यस आच्छादनेऽदादिः लोट् । तथा वरुणः ते तव वर्म उरोः ध्योरपि वरीयः उरुत्तर प्रथीयः कृणोतु करोतु अत्यन्तमुरु वरीयः ईयमुनि प्रस्थस्फेत्यादिना (पा. ६-४-११७ ) उरोवरादेशः किं च देवाः जयन्तम्तिजयं प्राप्नुवन्तं सा 'खामनुमदन्तु अनुकूला मूत्वा हृप्यन्तु उत्सादयन्तु वा ॥ १७ ॥ मर्माणि तरुति कवचं प्रयति इति सङ्गामे कवच दानवेलायामस्य मंत्रस्य पाठोविहितः इति रुने तृतीयोऽध्यायः

·अथ — रुद्रे चतुर्थोऽध्यायः
हरिः-ॐ विभ्राड्बुहरिपवतु सोम्म्यम्मद्धायुईर्धदज्ञ-
पता वविहुतम् । वातजूतो जोऽअभिरक्षतिकमा प्रजा
मुपोप पुरुधा बिगंजति । १॥
विविधं भ्राजते विभ्राट् सूर्यः सौम्यं सोमरूपं हविः पिबतु कादशं
सोम्यं
बृहत् महत् मधु मघुरस्वादम् । यःसूर्यः रमना आत्मना प्रजाः
अभिरक्षीत पालयति पुपोप पुष्णाति च पुरुषा बहुचा विरामति च
शोमते कीदृशः यज्ञपती यजमाने अविहुतमखण्डितमायुःदधत् स्थापयन् ।
वातजूतः वातन प्रेरितः वातेन प्रेरित रविमण्डलं भ्रमताति-प्रसिद्धिः। त्मना
मन्त्रेवाड्यादेरात्मन (पा.१-४-१४१) इत्पापरलोपः हृ कौटिल्ये
हु हेरश्छंदसीति (पा. ७-२-३१) हु. आदेशः ॥ १ ॥
उदुन्यञ्जातवेद सन्देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय
सूयम् । २॥
उ निपातः पादपूरणः त्यमिति स्वच्छब्दश्छान्दसः तच्छन्दार्थे। केतवो
रश्मयः स तं प्रसिद्ध मूर्य देवमुद्दहन्ति देवो दानाद्योतनाद्देति यास्कः
[निरु. ७-२०-] किम्भूतम् मूर्य जातवेदसम् जातं वेदो ज्ञानं
धनं वा यस्मात्तम् किमर्थमुद्दहन्ति विश्वाय दृशे ठयर्थे चतुर्थी विश्वस्य
दर्शनाय जगद्रष्टुमित्यर्थः । दशेविख्ये चेति (पा. ३-४-११) तुमर्षे
निपातः । तस्मै स्वाहा मुहुतमस्तु ॥ २ ॥

·येनोपावकचक्षसा भुरण्यन्तअनाः ॥ अन् । स्थं वरुण पश्यसि । ३ ॥ . - हे पावक शोधक येन वक्षसा दर्शनेन त्वं मुरण्यन्तमनुपश्यसि क्षिप्रपाती पक्षी मुरण्युः मुरण्युमात्मानं करोति मुरण्यति मुरण्यतीति मुरण्यन् तम् शिवन्तात् शत्प्रत्ययः । सर्वमेधयाजिनं मुरण्युपक्षिरूपमात्मानं कृत्वा स्वर्गच्छन्तम् येन चक्षसानुपश्यतीत्यर्थः । तेन चक्षसा जनानस्मानपि मुर- ण्यतः हे वरुण त्वं पश्य वरुणः सूर्यः ॥ ३॥ दैव्या बद्द!ऽ आर्गतः रथेन सूयंत्वचा। मद्धो यज्ञ समञ्जाथे। तम्प्रकथायं इनश्चिनन्देवानाम् ॥४॥ देवानामिमौ दैव्यों हे दैव्यौ अध्वर्यु अश्विनी युवां रथेन आग- तमागच्छतम् शपो लुक् । कीदृशेन रथेन सूर्यत्वचा सूर्यस्यैव त्व कान्तिर्यस्य तेन । एत्य मध्वा मधुरेण हविषा सोमपुरोडाशदध्यादिना यज्ञं समाथे युवां संम्रक्षयतम् बहूनि हवापि कुरुतमित्यर्थः । पत्नया (७-१२) अयं वेनः (७-११) चित्रन्देवानाम् (७-४२) तिसः प्रतीकोक्ताः आये द्वे शुक्रमन्यिपुरोरुचौ । (१) तृतीयाग्रयणस्य ॥४॥ तंप्रभ्नथा । अयंवेनः । चित्रंदेवानाम् इतिचतुर्थऋचः सम्पत्तथा । पूर्वथा विश्वथे मर्था ज्येष्ठतांतिबहिषदळ स्वहिदम् । प्रतीचीनं व्रजनन्दोहसे धुनिमाशुञ्जय॑न्तमनुया सुबद्धस् । ५ ॥ हे इन्द्र त्वं यासु यज्ञक्रियाम् अनु वर्धसे पुनःपुनः सोमपानेन वृद्धि प्राप्नोपि ता वृजनमिति मलनाम ( निघ २-९) बलं -- ·शेषः बलवद्यज्ञफलं दोहसे क्षारयसि ददासीत्यर्यः यजमानायेति. कॅथं दोहसे तत्रं दृष्टान्तमाह प्रत्नथा प्रलपूर्वेत्यादिना (पा. ५-५ १११) थारूप्रत्ययः उपमार्थीयःप्रत्नशब्दः पुराणवचनः (निध० ३-२७ चिरन्तनानां भृग्वादीनामीद फलं दोहसे । पूर्वया पूर्वेषा. मिर ऋषीणां साध्यादिनामिव विश्वथा विश्वेषां सर्वेपामृपिपुत्राणामिव । इमया इंदानीन्तनानाम् यजमानानामिवास्य फलन्दोहसे तन्त्वा स्तुम इति शेषः । किम्भूतम तम् ज्येष्टतातिम् तननम् तातिः विस्तारः ज्येष्टा उ- स्कृप्टा तातिविस्तारो यस्य तम् यहा वृकज्येष्ठाभ्यामित्यादिना (पा. ५-४-४१) प्रशंसायाम् तातिल्प्रत्ययः प्रशस्तो ज्येप्टो ज्येष्ठेपु शस्यो या उठतातिः । तथा बर्हिपदम् यज्ञेपुवहिपि सीदतीति वर्हिपदस्तम् खर्विदम् स्वः द्युलोकम् वेत्ति जानातीति स्ववित्तम् तत्र हि तस्य निवासः प्रतीचीनमात्मनोऽमिमुखम् धुनि धुन कम्पने कम्पितोरम् शत्रूणाम् आशुम् शीघ्रम् जयन्तम् नेतन्यानि वस्तूनि यहास्या योऽर्थान्तरम् हे इन्द्र यस्त्वं प्रतीचीनम् प्रतिगमनमस्मत्प्रतिकूलम् वृजनम् वर्जनीय- मालस्या श्रद्धादिकम् दोहसे रिक्तीकरोपि विनाशयसि दुह प्रपूरणे प्रपूर- णम् रिक्तिकरणमितिक्षीरस्वामी किं च यासु क्रियासु धुनि त्वदनुग्रहा- छन्नम्पपन्तमायूँ सिमकारिणम् जयन्तम् सम्यगनुप्टानेन यजमाना- 'न्तराण्यतिशयानमेनम् यजमानमनु सोमपानेन स्तुत्या च यः त्वं वर्धसे ताठ क्रियासु तं त्वाम् । स्तुमः इति शेषः । कथमिव प्रत्नथा याप्रत्यय उपमार्थः प्रत्नाः पुरातना भृग्वादयो यथा त्वामस्तुवन् पूर्वथा पूर्व पित्रा- दय इव विश्वया अतीताः सर्वे यजमाना इव इमथा इदानीतमा वर्तमाना यजमाना इव वयं त्वां स्तुम इत्यर्थः शुकम् उत्तरवेदिौणो प्रतिप्रस्था मन्धिनम् सादयति ॥ वेदिनी- गिदैवतम् हे उत्तर दिनोगे त्वमना धृष्टा नुपहिसितासि ॥५॥ . ।

·अयं वेन श्वेदयत्पृश्निगर्धा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने। इममपालं. सझमे सूर्यस्य शिशुन्नविप्पा मतिमी- रिहन्ति । ६॥ अनयाधिदेवमधियज्ञं चावस्थितः सोमः स्तूयते ।। अघिदैवं चन्द्रा- त्मना स्तूयते । वेनोवेनते: कान्तिकर्मण इति यास्कः (॥ निरु. १०-१८) विनि कान्तावित्यस्य, रूपम् अयम् वेनः कान्तश्चन्द्रो रजसो विमाने उदकम् रज उच्यते उदकस्य निर्माणकाले श्रीमान्ले प्राप्ते पृश्निगर्मी अपः चोदयत् चोदयति प्रेरयत्ति वर्पतीत्यर्थः । पृश्निरादित्यो दुलोको या गर्मोऽवस्थान यासां ताः लोकस्या रविस्था वा अपो वर्पति । किम्भू- तो चेनः ज्योतिरायुः ज्योतिर्विद्युल्लक्षणम् जरायुषद्वेष्टनं यस्य स ज्योतिर्जरायः । इदानीमधियज्ञं लतात्मना सोमः स्तुयते विप्रा मेधाविनो ब्रह्मणाइमं सोमं शिशुं न शिशुमिव यालमिव मतिभिः मतिपूर्वा- भिवाग्मिः रिहन्ति स्तुवन्ति बालं यथा कश्चिल्लालयति तद्वद्यं सोम स्तोत्रशस्त्ररूपामिर्वाग्मिः स्तुवन्ति रिहति रचनकर्मम् पठितः (निध० ३-१४) अर्चनं स्तवनमेव । किम्मूतमिमम् सूर्यस्यापां च सङ्गमे गृहि- ताभिरभिरमिपुतमिति शेषः सोमामिपवार्थ वसतीवर्य , आपो. अपां. सूर्यस्य च संगमे गृह्यन्ते ता वै वहन्तीना : स्यन्दमानानां गृह्णीयादिया गृह्णीयादिति श्रुतेः । यद्वायमर्थः अपां सूर्यस्य सङ्गमे निमित्ते उदकसूर्य- समागमनिमित्तं वृष्टिगर्मनिप्पत्यर्थ विमा इमं सोमं स्तुवन्ति यथा बालं कस्यचिद्वस्तुनो लाभाय यथा कश्चित्स्तौति । ईदृश हे सोम त्वमुपयामेन ग्रहपात्रेण गृहीतोऽसि मर्कः शुक्रपुत्रोऽसुरपुरोहितस्तस्मै त्वां गृह्णामीति शेपः ॥ ६ ॥ चिनन्देवानामुदंगादनी कञ्चक्षुम्मिनस्य वरुणस्याग्ने ।

·३२ आप्पा चावा पृथिवीऽ अन्तरिक्ष सूर्यऽआस्मा जर्गतस्त रस्युपंश्च । ७ ॥ परापररूपेण स्थितः सूर्योऽत्र स्तूयते । सूर्यः चित्रमाश्रयं यथा तथा उदगात् उदयं प्राप्तः उद्गच्छति वा । लडथै लुङ् उदयन्नेव स्वतेजसा नेश तमो. हन्ति अन्येषां ज्योर्तिध्यादत्तऽइत्याश्रयम् किम्भूतः सूर्यः देवानाम् दीव्यन्ति द्योतन्ते इति देवाः किरणास्तेपामनीकम् मुखमाश्रय इत्यर्थः यद्वानीकै समूहः किरणपूज इत्यर्थः । तथा मित्रस्य वरुणस्य नेत्रवत्प्रकाश इत्यर्थः मित्रादय उपलक्षकाः सर्वत्य सदेव मनुष्यस्य विश्वस्य रूपाणि सूर्योदयेऽभिन्यज्यन्ते अतो मित्रादीनां चक्षुः स सूर्य उद्गतः सन्द्यावाप्रथिवी दिवं मूमेिं चान्तरिक्ष चाप्राः आपूरि- तवान् आपूरयति वा स्वतेजसेति शेषः । एवमपररूपेण स्तुत्वा पररूपेण स्तीति । किम्भूतः सूर्यः जगतो जङ्गमस्य तस्थुपः स्थावरस्य च जगत आत्मान्तर्यामी यमेतमादित्ये पुरुष वेदयन्ते स इन्द्रः स प्रजापति- स्तौति श्रुतेः सूर्योऽद्वैतमनेनोच्यते इति भावः तस्मै स्वाहा सुहुत- अनेःचक्षुः मस्तु ॥ ७॥ आनऽइडाभिर्विदर्थे सुशस्ति विश्वानरई सविता देवऽ एतु । अपि या युधानो भरसंथानो विश्वञ्जगंदभिपिच्चे मनीपा । ८॥ विश्वानरो विश्वनरहिनकारी सविता देवः नोऽस्माकं विदथे यज्ञ- गृहे मा एतु आगच्छतु । कथम् इटाभिः सुशस्ति यथा स्यात्तथा इडा भक्षणेन शोमना सशस्तिः शंसनं प्रशंसा यस्यां क्रियायो तथा यथा सर्वे इदा मसयन्ति तथा एस्वित्यर्थः यहा मुशस्ति विमक्तिलोपः कीदृशे ·यज्ञगृहे मुशस्ति सुशस्तौ इडाभिः शोमनप्रशंसायुक्ते । एवं सूर्यमुक्का देयानाह हे युवानः जरारहिता देवा अपि निश्चितम् अभिपित्वे अभिपतने आगमनकाले यथा येन प्रकारेण यूयं मत्सथ मद तृप्तौ तृप्तय तथा नोऽस्माकं विश्वं सर्व जगत् गन्त जङ्गमम् पुत्रगवादिकम् मनीपा मनीपया बुद्ध्या मत्सथ अन्तर्भूतप्यर्थः तर्पयत यथा भवद्भिरतृप्तिः क्रियते तथा- स्मत्यजास्तर्पणीया इत्यर्थः ॥ ८ ॥ यद्दय । कैच जहन्नुदगाऽअभिसूर्य । सन्तर्दिन्द्रते बशे। ९॥ ॥ वृत्रो मे रिपो ध्वान्त दानवे वासवे गिराविति कोशात् वृनमन्ध- कारम् शाबरं हन्ति वृत्रहा रविः । हे वृत्रहन् हे सूर्य हे इन्द्र ऐश्वर्य- युक्त अद्य यत् कन्च यत्र कुत्रचित् त्वममि उदगाः अभ्युदेपि तत्सर्वं ते तव वशेऽस्तीति शेषः यदा उदगाः अत्र पुरुपव्यत्ययः । यत्किचित्प्राणि. जातमुदेति तत्सतं तव वशे सर्वस्येशिता त्वमेवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ तरणिश्विदर्शतो ऽज्योतिप्प्कृदसि सूर्य । विश्वमा- भौसि रोचनम् । १०॥ हे सूर्य त्वं ज्योतिप्कृत् तेजसः कर्तासि विश्वमाभासि प्रकाशयसि च अग्निविद्युन्नक्षत्रचन्द्रग्रहतारकादिपु त्वदीयं तेज इत्यर्थः । कोदशं विश्व रोचनं दीप्यमानं त्वत्प्रकाशेनेति भावः कोशस्त्वम् तराणः तरत्यति- फ्राति नभोवत्मेति तरणिः अश्यवितृभ्योऽनिरिति [ उणा. २-९८] तरतेरनिप्रत्ययः । विश्वदर्शतः विश्वस्य, दर्शतो, दर्शनीयः दशेरतच् ॥ १० ॥ तत्सूय॑स्य । देवत्वन्न्महित्वम्मद्धया कविता सञ्जभार ।

·यदेदयुक्तहारत सधस्थादाद्राग्नी बासस्तनुतसिमरम्मै || सूर्यस्य तत् देवत्वं देवतानु मावः तच्च महित्वं महामाग्यमैश्चर्यम् तस्किम् कों: ईश्वरे तोसुन्कसुनाविति ( पा. ३-१-१३) इति करोते. स्तोसुन्प्रत्ययः कार्यश्रेष्ठस्य जगद्रूपस्य मध्या मध्ये विततं विस्तारितमंशु- जालं संजमार संजहार संहरते न ह्यन्य । एतादृशमशुजालं प्रसारयितुं संहरतुं वा शनोतीत्यर्थः किं च यदा इत् यदैव हरितः हरितवर्णान्तश्मी मयुक्तयुक्त आत्मनि आरोपयति सघस्यात सह तिष्ठन्त्यावो पत्र सत्सधस्थं व्योममण्डलम् सध मादस्थयोश्छन्दसीति (पा. सहस्य सधादेशः सन्ध्याकाले पीतवर्णानंशून्यदा व्योममण्डलास्वस्मि न्योजयति । आत् अनन्तरमेव रात्री निशा सिमस्मै वासः तनुते सर्व वस्तु तमाचादयतीत्यर्थः सूर्यास्तादनन्तरं रात्रिसद्भावाद सिमशब्दः सार्वर्यायः ॥ १२ ॥ तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूयॉरूपकृणुते दृयोपरत्त्यै । अनन्तम॒न्यद्रुशदस्य॒ पाज’ कृष्णमन्यदरितई सम्भरन्ति । । १२॥ - सूर्यो द्योः द्युलोकस्योपस्थे उत्सङ्गे मित्रस्य वरुणस्य च तद्रूपं कृणुते कुरुते । येन रूपेण जनानमिचक्षे अमिचप्टे पश्यति । मित्ररूपेण मुछ- तिनोऽनुगृह्णाति । वरूणरूपेण दुष्ठतिनो निगृह्णातीत्यर्थः । अस्य सूर्य- स्य अन्यत् एकं पाजो रूपमन्तम् काललो देशतश्यापरिछेद्यम् शत् पालं दीप्यमानं विज्ञानघनानन्दं ब्रह्मैव । अन्यत् कृष्णं द्वैतलक्षणं रूप हरितः दिशः इन्द्रियवृत्तयो का सम्मरन्ति घरियान्त इन्द्रियग्राह्यं हैतरू-

·पकम् एकं शुद्ध चैतन्यमहतमिति के रूपे सूर्यस्य सगुणनिर्गुणं ब्रह्म
पूर्य एवेत्यर्थः ॥ पाज इति बलनाम (निघ०२-२) इह । रूपमुच्यते
रोचतऽइति रुशत् गौणादिकऽति प्रत्यये चकारस्य शकारो गुणामावश्य
निपात्यते यद्वा रुश हिंसायाम् रुच्यर्थे वर्तमानादस्मल्लटः शतरि रुश-
दिति रूपम् ॥ १२॥
वमहा२ ॥ असि सव्य बदित्य महार ॥ ऽसि ।
महस्ते सतो महिमा पनस्य तेद्धादेव महा असि । १३ ॥
मदित्याययम् सत्यार्थप हे सूर्य सुवति प्रेरयति कार्येषु जगदिति
सूर्यः राजसूपासूर्यत्यादिना (पा. ३-१-११४ ) क्यवन्तो निपातः
घट् सत्य त्यं महान् असि श्रेोऽसि आदतें शूनित्यादित्यः हे भादित्य
षट् त्वं महानप्ति। किंच महः महतः सतः नित्यस्य ते तव महिमा पनस्यते
सोकैः स्तूयते हे देव दीप्यमान महा सत्यं त्वं महानास अभ्यासे, भूयां-
समर्थ मन्यन्त इति (निरु, १०-१२) पुनरुक्तिरादरार्थी ॥ १३ ॥
बट्सर्म्य श्रवसा महा। ॥ ऽअसि सत्रा देव महार ।।
ऽसि । महादेवानामसुर्यः पुरोहितो विभुज्योतिरदा-
म्यम् । १४॥
हे सूर्य षट् सत्यं श्रवसा धनेन यशसा वा स्वं महानसि हे देव
सत्य स्वं महानसि देवानाम् मध्ये श्रेष्ठोऽसि केन मन्हा महत्वेन कीदृशः
स्वम् असूर्यः असवः प्राणा येषां सन्ति तेऽसुराः तेभ्यो हितोऽपूर्यः
प्राणिहितः पुरोहितः पुरोऽग्ने हितः स्थापितः सर्वकार्येषु पुरः पूज्यः
सर्वदेवानां सूर्यादानानन्तरमेव पूनाधिकारात् विभु व्यापकमदाभ्यमनु-
पहित्यं ज्योतिः तेजस्वमेव तेजोरूप इत्यर्थः ॥ १४ ॥

·श्रायन्तऽइय सूर्य निवेदिन्द्रस्य भक्षत । वसूनि जाते जनमानऽ जसा प्रतिभागनदीधिम 1१५ ॥ आदित्यस्य पुनर्मदणम् । श्रयन्त इति श्रायन्तः श्री सेवायाम् . अतः शतरि शापि गुणे प्राप्ते व्यत्ययेन वृद्धिः । इव एवार्थे । सूर्य श्रयन्तः आश्रयन्तः एव अर्थाश्मयः इन्द्रस्य विश्वा इत् विश्वानि सर्माप्येव यनि धनानि वृष्टिधान्यनिप्पत्त्वादोनि मक्षत अमक्षत मगन्ते विमजा न्ते प्राणिभ्यो विमज्य ददतीत्यर्थः । मज मागसेवयोः अस्य लुडि. तडि. प्रथमबहुवचने रूपम् । अडमावआपः । आत्मनेपदेप्वनत इति (पा. ७-१-५) क्तस्यादादेशः सूर्यकिरणा इन्द्रदत्ता वृष्टि भूमौ विभजन्ती. त्यर्थः । किं च वयं तान्येव वसूनि जाते पुत्रे जनमाने उत्पद्यमाने च ओजसा तेजसा सह प्रतिदीधिम धारयाम स्थापयामेत्यर्थः । किमिष भागं न मागमिव यथा स्वमागं पुत्रादिपु धारयामस्तयेत्यर्थः । धितो लड् व्यत्ययेन शपः श्लुः द्वित्वम् तुजादित्यादभ्यासदीर्घः ॥१५ ॥ ' अद्दयादेवाऽउदिता सूयंत्य निरहसई पिरता निरव- हयात् । तो मित्रो धरुगो मामहन्तामदिति सिन्धु पृ- थिवीऽउतद्दयौ । १६॥ दीव्यन्ति दीप्यन्ते इति देवाः रश्मयः हे देवाः नोऽस्मानंहसः पापात् नि:पिटत निर्मुलत । अवगत् दुर्यशसोऽपि नि:पिष्टत । पृथक् कुरुतं अस्माकं पापानि दुर्यशांति च नाशयतेत्यर्थः क अद्यास्मिन्दिने सूर्यस्य उदिता उदिते उदये अद्य सूर्योदयेऽस्मान् शुद्धान्कुरुतेत्यर्थः। अद्येत्यत्र चमोऽतस्बिरः निपातस्य चेति (पा०६-३-१३५-१३६ ) दीर्घः अन्यपामपि दृश्यत इति (पा. १-३-१३७) दीपः पिएतेत्यत्र किंच ·७ मित्रादयः तत् (न:) अस्मद्वचनं मामहन्तां पूजयन्तु अङ्गीकुर्वस्वित्यर्थः। के मित्रः वरुणः अदितिः देवमाता सिन्धुः समुद्रो नदी वा पृथिवी उत्तापि च द्यौः स्वर्गः ॥ १६ ॥ आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशये नमृतम्म- त्यैश्च । हिरण्ययन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् । १७॥ इति रुदे चतुर्थोऽध्यायः॥ सविता देवः हिरण्ययेन हिरण्मयेन रथेन आयाति आगच्छति किं' कुर्वन् कृष्णेन रजसा रात्रिलक्षणेन सह आवर्तमान: पुनर्धेमणम् कुर्वन् अमृतं देवादिकं मत्यं मनुष्यादिकं च निवेशयन् स्खवप्रदेशेषु स्थापयन् भुवना- नि पश्यन् कानि साधु कुर्वन्ति कान्यसाध्विति विचारयन् ।। १७ ॥ इति रुटे चतुर्थीऽध्यायः॥ - अथ 'रुद्रे पंचमोऽध्यायः' हरिः- र:--ॐ नमस्ते रुद्रमन्यवऽजतो ताइवे नमः। वा- हुभ्यामुत ते नम: ! १॥ हे रुद्र रुत् दुःवं द्रावयति रुद्रः यद्वा रु गती ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः रवणं रुत् ज्ञानम् माने किम् तुगागमः रुत् ज्ञानं राति ददाति रुगः ज्ञानप्रदः यद्वा पापिनो नरान्दुःखमोगेन रोदयति रुद्रः हे रुद्र ते तव मन्यवे क्रोधाय नमः नमो नमस्कारोऽस्तु उतो अपि च ते तवेपवे वाणाय P ·। । नमः उतापि च ते तव बाहुभ्यां नमः तव क्रोधवाणहस्ता अस्पदरित प्रसरन्तु नास्मास्वित्यर्थः ॥१॥ याते । रुद्र शिवा तनूरपोरापापकाशिनी । तया नस्तम्वा पान्तमया गिरि शन्ताभि चाकशीहि । २ ॥ हे रुद्र या ते तवेदशी तनुः शरीरं । हे गिरिशन्त तया तन्या नोऽस्मानमिचाकशीहि अमिपश्य चाकशीतिः पश्यतिकर्मा ।। कीदृशी तनूः शिवा शान्ता मङ्गलरूपा। यतोऽधोरा अविपमा सौग्या अंत. एवापापकाशिनी पापमसुखं काशपति प्रकाशयति पापकाशिनी न पापकाशिनी अपापकाशिनी या पुण्यफलमेव ददाति न पापफलमि: त्यर्थः । गिरी, कैलाशे स्थितः शं सुख प्राणिनां तनोति विस्तार- पति गिरिशंतः गिरि वाचि स्थितः दो तनोनीति वा गिरी मेघे स्थितो वृष्टि- हारेण शं तनोतीति वा गिरौ शेते गिरिशः अमति गच्छति जानातीत्यंतः सर्वज्ञः अम गतौ मजने शब्दे कर्तरि क्तः गिरिशश्चासावंतश्च गिरिशं- तस्तत्सम्वृद्धिः शकन्थ्वा दित्वात्पररूपम् [ हा. ६-१-९४ वा. २) कीदृश्या तन्या शंतमया सुखतमया ॥ २ ॥ यामिििरशन्त हस्तै विभय॑स्तवे । शिवाहिरिनताईरु मा हिंसीई पुरुषञ्जगत् । ३ ॥ हे गिरिशंत सं यामिपुं वाणं हस्ते विमर्षि धारयति किं कर्तुम् अस्तवे अमुक्षेपणे तुमर्थे तवेप्रत्ययः अपितुं शत्रून् क्षेप्तमित्यर्थः हे गिरित्र गिरी कैलाशे स्थितो भूतानि वायतऽइति गिरित्रः तामि शिवा कल्याण कारिणों कुरु किं च पुरुपं पुत्रपौत्रादिकं जगत् जङ्गममन्यदाप गवाश्चा दिक मा हिंसीः मा बधीः ॥३॥ शिवेन वर्चसा । त्त्वा गिरिशाला बदामसि । यथा नस;

·मिजगदयक्ष्मः सुमना ऽअसत् । ४॥ गिरी कैलाशे शेते गिरिश हे गिरिश शिवेन वचसा मङ्गलेन स्तु- तिरूपेण वचनेन वा अच्छ त्वां प्राप्तुं वयं वदामसि वदामः प्रार्थयामहे अछामेराप्नुमिति शाकपूणिः ( निरु. ६-२८) संहितायां निपातस्य चेति (पा. ६-३-१३६.) दीर्घः इदन्तो मसि (पा. ७-१-४६) किं वदाम इत्यत आह नोऽस्माकं सर्वमित् सर्वमेव जगत् जङ्गमं नराः पश्चादि यया येन प्रकारेण अपक्ष्मं नीरोगे सुमनाः शोभनमनस्कं च असत् भवति तथा कुर्विति शेपः सुमनः शब्दे पुंस्त्वमार्प जगद्विशेषण स्वात् असदित्यत्र लेटोऽडाटावित्यः (पा. ३-३-९४ ) इलोपः ॥ ४ ॥ अर्थवो च दधिवक्ता प्रथमो देयो भिपकू । अहीच सर्वाञ्जम्भयन्त्सर्वाश्च यातुधान्यो धराचीई परासुव । ५ ॥ रुद्रो मामध्यवोचत् अधिवक्त मां सर्वाधिकं वदतु तेनोक्ते मम सर्वाधिक्यं भवत्येवेत्यर्थः कीदृशः । अधिवक्ता अधिकवदनशील: प्रथम: सर्वेषां मुख्यःपुज्यत्वात् दैव्यः देवेम्यो हितः भिषक् रोगनाशकः स्मरणे नैव रोगनाशाद्भिपकम् एवं परोऽक्षमुक्ता प्रत्यक्षमाह हे रुद्र सर्वा यातु- धान्यः यातुधानी राक्षसीः स्वं परासुव पराक्षिप अस्मभ्यो दुरीकुरु कि कुर्वन् सर्वानहीन्सर्पध्याघ्रादन्जिम्मयन् विनाशयन् कीदृशीर्यातुधान्यः अघराचीः अघरेऽधो देशेऽञ्जन्ति तां अधराच्यः ताः अधोऽधो गमनशीला: चौ समुच्चये सर्पनाशराक्षसीक्षेपौ सहैव कुर्वित्यर्थः ॥ ५ ॥ असौ यस्ताम्म्रोऽअरुणऽऊत व सुमङ्गल' । ये चैन रुद्रा ऽअभितो दिक्षुश्रितासहस्रशो वैषारहेडेऽईमहे । ६॥ आदित्यरूपेणात्र रुद्रः स्तूयते । योऽसौ प्रत्यक्षो रुद्रो रविरूपः घ .

·नश्यन्तु णशा अदर्शने नशेरत रत्वम् अहि येत्येवम् पुपादित्वालेरर अस्य रुद्रस्य निपङ्गाषिः निपश्यतऽइति निपङ्गः, खड्गः स धीयतेऽस्मि- निति निपाधिः कोशः स आभुः रिक्तः "खगरहितोऽस्तु । रुद्र भस्मा. प्रति न्यस्तसर्वशस्त्रोऽस्त्वित्यर्थः ॥१०॥ . याते। हेतिम्मीढुष्टमुहस्ते बभूव ते धनु। तयारम्मा- विश्वतस्त्वमयक्ष्म्मया परिभुज । ११ ॥ अतिशयेन मीद्वान्मीदुष्टमः तसौ मत्वर्थे इति (पा १-४-१९) भसंज्ञायां वसोः सम्प्रसारणम् । ( पा.१-४-१३१ पत्त्वष्टुत्वे हे मिदुष्टम सेकृतम ववर्पक ते तव हस्ते या धनुः हेतिः धनूरूपमायुधम् बभूव अस्ति एक ते पदं पादपूरणाप तथा धनूरूपमा हेल्पा विश्वतः सर्वतोऽस्मान्परिमुन्न परिपालय भुजेविकरणम्पत्यये शप्रत्ययः कीदृश्या तया अयक्ष्मया नास्ति यमा रोगो यस्यास्तया निरुपद्रवया दृढया अनुपद्रवकारिण्या वा ॥१२॥ परिते पचनो हेतिररम्मान्णक विश्वतः । अथो यऽई- पुधिस्तबारे अस्म्मनिहितम् । १२ ॥ हे रुद्र ते तव धन्वनो हेतिः धनुःसम्बन्धि आयुधम् विश्वतः सर्व- तोऽस्मान्परिवृणक्त त्यजतु पा हन्स्वित्यर्थः । वृजी । वर्जने रुधादित्वात् अम् । अयो अपि च यस्तव इषुधिस्तमस्मत्सकाशात् आरे दरे निधे- हि भस्मत्तो दूरे स्थापय ॥ १२ ॥ अवतत्त्य धनुः सहस्राक्ष शतैषधे । नशीय शुल्लया. नाम्मुखो शिवो न सुमना भव । १३ ॥

·सहस्रमीणि यस्य शतमिपुधयो यस्य हे सहस्राक्ष हे शतेपुधे वं
नोऽस्मान्प्रति शिवः शान्तः सुमनाः शोभनचिन्तश्च भव अनुगृहाणे
त्ययः । किं कृत्वा धनुरवतत्य अपज्याकं कृत्वा शल्यानां मुखा मुरवानि
पाणफलाग्राणि निशीर्य शीर्णानि कृत्वा शू हिंसायाम् समासेऽनपूर्वे हो
स्पप् ऋत इदातोः (पा.७-१-१००) ॥ १३ ॥
नमस्तु आयुधायानी तता य धृष्णवै । उभाब्भ्यामुत
ते नमो बाहुभ्यान्तव धचने । १४ ॥
हे रुद्र ते तवायुषाय नमोऽस्तु वाणाय नतिरस्तु कीदृशाय अनात-
ताप धनुष्यनारोपिताय धृष्णवे धर्पणशीलाय धुपेः कुप्रत्ययः रिपून्हन्तुं
प्रगल्भाय । उतापि च ते तवोमाभ्यां बाहुभ्यां नमः । तव धन्वने
धनुपेऽपि नमोऽस्तु तस्यापि विशेषणम् अनातताय अवतारितमौवा.
काप ॥ १५ ॥
मा नौ महान्तमुत मा नौऽ अर्भकम्मानऽउक्षन्तमुत मा
नऽ उशितम् । मा नो वधी पितरम्मो त मातरम्मा ने
प्रियास्तन्यो रुद्ररीरिपई | १५ ॥
हे रुद्र नोऽस्माकं महान्तं वृद्ध गुरुपितृव्यादिकं मा वधीः मा हिंसीः
सतापि नोऽस्माकमर्भक बालं मा वधीः नोऽस्माकमुक्षन्तं सिवन्तं तरुणं
मा वधीः उतापि नोस्माकमुक्षितं सिक्तं गर्मस्थं च मा वधीः नः पितरं
जनक मावधीः उतापि नो मातरं जननी मा वधी: महान्तमित्यनेन सिद्धः
योर्मातापित्रोः पुनरादानमादरार्थम् । नोऽस्माकं प्रियाः वल्लभाः तन्वः
तनू शरीराणि पुत्रपौत्ररूपाणि मा रीरिषः मा हिंसीः रिपतिहिंसा-
कर्मा ॥१५॥

·₹ मा नस्तोके । तनय मा नऽआयुपि मा नो गोषु मा नोऽअश्वैपुरीरिपई। मा नौ हीरान्चंद्र भामिनो बधी वि- wiन्तिई सदमित्त्या हवा महे । १६ ॥ .. हे रुद्र नोऽस्मा तोके पुत्रे तनये पौत्रे मा रिपः मा हिंसी न आयुषि जीवन मा हिंसीः । नो गोपु धेनुप मा रीरिषः । नोऽश्वेप तुरगेषु मा रीरिएः । विभक्तिव्यत्ययो वा लोकं तनयमायुर्गा अश्वान्मा हिंसीः माम क्रोधे भामिनः क्रोधयुतानपि मोऽस्माकं वीरान् भूत्यान्मा वधीः । के उपकार इति चेत् हविष्मन्तः हविर्युक्ताः सदमित् सदैव त्वां वयं हवामहे यागायायामः लदेकशरणा वयमिति मावः ॥ १९ ॥ नमो हिरण्य बाहवे । सेनान्ये दिशाच पतये नमो नमो क्षेभ्यो हरिकेशेभ्यईपशूनाम्पतये नमो नमशुप्पि- अरा य विपीमते पधीनाम्पतये नमो नमो हरिकेशायोप- वीतिन पुष्टानाम्पतये नमो नौ बलुशायं । १७ ॥ हिरण्यमामरणरूपं यान्होर्यस्य सहिरण्ययाहुः म च सेना नयतीप्ति सेनानीः तस्मै रुद्राय नमः ॥ दिशां पतये पालकाय रुद्राय नमः हरयो हरितवर्णाः फेशाः पर्णरूपाः पाते हरिकेशास्तेभ्यो वृक्षेभ्यो वृक्षरूपरुद्रेभ्यो नमः पानां जीवानां पतपे पालकाय रुद्राय नमः ॥ शरिपसराय शपं माल- तृणं तदपिजराय पितरक्तवर्णाय टिलोपरछान्दसः । विपिप्तिरस्या- रित स्विपिमान संहितायां विपिशब्दस्य दीर्घः ईशाय रुद्राय नमः । पथीनां मार्गाला पालकाय नमः पपिशब्दो मार्गवाचो उत्तरदक्षिण सृतीया मार्गाः श्रुतायुक्ताः हरिकेशाय नीलवर्णकेशाय जरारहितायोपी- ·तिने मङ्गलार्थयज्ञोपवीतधारिणे रुद्राय नमः ॥ पुष्टानां गुणपूर्णानां नराणां पतये स्वामिने नम: ॥ १७ ॥ नमो बालुशाय । व्याधिने नानाम्पतये नमो नमो भवस्य हेत्यै जगताम्पतये नमो नमो रुद्रायो ततायिने क्षे. प्राणाम्पतये नमो नमसूतायाहन्त्यै बनानाम्पतये नमो 'नमो रोहिताय । १८॥ पभ्लुशः कपिलवर्णः यहा बिमति रुद्रामिति बलुपमस्तस्मिन्दोते स बभ्लुशः। विध्यति शनिति व्याधी तामै रुद्राय नमः। अन्नानां पाल- फाय नमः मवस्य संसारस्य हेत्यै आयुधाय संसारनिवर्तकाय रुद्राय नमः जगतां पालकाय रुद्राय नमः। आततेन विस्तृतेन धनुषा सह एति गच्छति आततायी उद्यतायुधस्तस्मै रुद्राय नमः क्षत्राणां देहानां पालकाय नमः न हन्तीत्यहन्तिस्तस्मै अहन्त्रे सूताय सारथये तपाय रुद्राय नमः । सारयिर्न हन्ति बनानां पालकाय नमः ।। १८ ॥ नमो रोहिताय । स्स्थ पतये वृक्षाणाम्पतये नमो नमो भवन्तये धारिबस्कृतायौषधीनाम्पतये नमो नमो मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणाम्पतये नमो नमऽऽच्चैग्|पाया कन्दर्यते पतीनाम्पतये नमो नम+कृतलायत यो। १९ ॥ रोहितो लोहितवर्णः । स्थपतिहादिका विश्वकर्मरूपेण तस्मै नमः पक्षाणां पालकाय नमः मुवं तनोतीति मुवन्तिमण्डलविस्तारकः । वरियो धनं करोतीति परिपस्टत् स एव वारिवरकृतः स्वार्थेऽण् स्यान ·मोग्यकराय नमः । औषधीनां ग्राम्यारण्याना पालकाय नमः आलोक नकुशलो मन्त्री वणिगेय वाणिजः व्यापारकर्ता तद्रूपाय नमः । बनगवा गुल्मवीरुधादयः कसास्तेषां पालकाय नमः उच्चैर्वोपो ध्वनिर्यस्य स उचे पोपः आफन्दयति रोदयतीत्याक्रन्दयन् युद्ध महाशब्दाय रिपुरोदकाप नमः ॥ पत्तीनां सेनाविशेषाणां पदातीनां वा पालकाय नमः । एको रयो गजश्याश्वास्त्रयः पञ्च पदातयः एप सेनाविशेपोऽयं पत्तिरित्यभिन घीयतऽइति व्यासोक्तः (माहामारः १-२८९)॥ १९ ॥ नम: कृत्स्नाय तया । धावते सत्वनाम्पतये नमो नमई सहमानाय निव्याधिन आन्याधिनीनाम्पतये नमो नमो निपुगिणे ककुभायन्ते नानाम्पतये नमो नो निचेरवे परिचरायारण्यानाम्पतये नमो नमो बञ्चते । २० ॥ करनं समग्रमायतं विस्तृतम् अर्थाद्धनुः यस्य स करतायतस्तस्य मावः करस्नायततातया आकर्णपूर्णधनुट्वेन घावते युद्धे शीघ्रं गच्छते रुद्राय नमः शीघ्रगती सरतर्धावादेशः तलोपश्चांदसः यहा कत्तः सर्व आयो लामो यस्य स रुत्स्नायस्तस्य माव: कृत्स्नायता तया धावते सर्वलामप्रापकत्वेन धावते यत्र गच्छति तत्र सर्वेष्टं लामं प्राप्नोतीत्यर्थः सत्वशब्दः प्राणिवाची सत्वानः सारिखकाः शरणागताः प्राणिनस्तेषां पालकाय नमः ॥ सहतेऽरीनाममवतीति सहमानः नितरां विध्यति हन्ति शनिति निव्याधी तस्मै नमः आ समन्ताद्विध्यन्तीत्याव्यापिन्यः शूर सेनास्तासा पालकाय नमः निपङ्गः खगः सोऽस्यास्तीति निषङ्गी ककुभो महान् तस्मै रुद्राय नमः ककुम इति महन्नामसु (निघ. ३-1) पठिनम् एतेना गुप्तचोरास्तेषां पालकाय नमः मपहारबुद्ध्या निरन्तरं ·परतीति निचेतः परित आपणवाटिकादी हरणेछया चरतीति परिचरः तस्मै नमः। आण्यानां वनानां पतये नमः। रुद्रो लीलया चोरादिरूपं धसे यहा रुद्रस्य जगदात्मकत्वाचोरादयो रुद्रा एन ध्येयाः यहा स्तेनादि- शरीरे जीवेश्वारूपेण रुद्रो द्विधा तिष्ठति तत्र जीवरूप स्तेनादिशब्दवाच्यं तदीश्वररुद्ररूपं लक्षयति यथा शाखाग्रं चन्द्रस्य लक्षकम् किं बहुना रक्ष्यार्थविवक्षया मन्त्रेषु लौकिकाः शब्दाः प्रयुक्ताः ॥ २० ॥ नमो बचते । परिवर्धते स्तायूनाम्पतये नमो नमो निषङ्गिणऽ इयुधि मते तस्कराणाम्पतये नमो नमःसृकायिन्झ्यो जिघी सद्भयो मुष्णताम्पतये नमो नमो सिमद्यो नक्कञ्चर- दयो विकृन्तानाम्पतये नम+ । २१ ॥ पश्यति प्रतारयति पञ्चन् परि सर्वतो यश्चति परिवचन तस्मै नमः। खामिन आप्तो भूत्वा व्यवहारे कुत्रचित्तवीयम् धनमपन्हुते तहश्चनम् सर्वव्यवहारे धनापन्हवः परिवञ्चनम् । गुप्तचोग द्विविधाः । रात्री गृहे खातादिना द्रव्यहारः । स्वीया एवाहर्निशमज्ञाता हरिश्च । पूर्व स्तेनाः. "उत्तरे स्नायवः, तेपां पतये नमः | निपङ्गः खडो वाणो वा सोऽस्या- स्तीति निषङ्गी । इपुधिर्वाणाधारोऽस्यास्तीतीपुधिमान् । तदुमयरूपाय 'नम: । तस्कराः प्रकटचोरास्तेषां पतये नमः ॥सक इति वचनाम (निप० २-२०) सुकेण पत्रेण सह यन्ति गच्छन्तीत्येवंशीलाः । मृका. पिणः अत एव शत्रून्हन्तुमिछन्ति जिघांसन्ति जिघांसन्तीति जिघांसन्तः हन्तेः समन्ता छतृप्रत्ययः तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः ।। क्षेत्रादिपु धान्यापहारो मुष्णन्तस्तेषां पालकाय नमः । असयः खङ्गाः सन्ति येषां तेऽसिमन्तः नक्तं रात्रौ परन्ति ते नक्तंचरंतः खर धृत्वा रात्री वीथीनिर्गतप्राणिघा.

·तकास्तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । विहन्तन्ति छिन्दन्ति त विहन्ताः छिस्थाप. हरन्तस्तेषां पतये नमः ॥ २१ ॥ नमऽउणीपिणे । गिरिचगय कुलुश्चानाम्पतये नमो नमोऽइपुमदयो धन्यायिभ्यश्च वो नमो नमऽआतन्न्वा. नेय॑+ प्रतिदर्धानेभ्यश्च वो नमो नमऽआयद्भपेस्य- अचश्च वो नमो नमो विसृजदय । २२ ॥ उष्णीपं शिरोवेष्टनमस्यास्तीत्युप्णीपी उप्णीपेण शिरःप्रावृत्य ग्रा. मेऽपहा प्रवृत्तः गिरौ चरति गिरिचरः अध्वन्यानां यखाद्यपहाँ पर्व. तादिविषमस्थानचारी तमयरूपाय रुद्राय नमः । कुँ भूमि क्षेत्रगृहादिरूपां लश्यन्ति हरन्ति कुलुच्चाः कुत्सितं लुश्चन्ति वा तेपी पालकाय नमः ।। इपवो- विद्यन्ते येषान्ते इपुमन्तः जनान्भीपयितुं वाणघारिणस्तेभ्यो नमः धन्यना धनुपा सह यन्ति गच्छन्ति धनायिनः हे रुद्रा धनुर्धारिभ्यो वो युप्मभ्यं नमः चकारो मन्त्रमेदज्ञापनार्थः एवमग्रेऽपि आतन्वन्सारोपयन्ति ज्यां घनुपीत्यातन्वानास्तद्रूपेभ्यो नमः प्रतिदधते सन्दधते वाणं धनुपाति सन्दधानास्तेभ्यो वो युप्मभ्यं नमः आयछन्याकर्पन्ति धपि ते आय. छन्तः तेभ्यो नमः अस्यन्ति क्षिपन्ति वाणानित्यस्यन्तस्तेभ्यो नमः असु क्षेपणे दिवादिः ॥ २२ ॥ नौ विसृजगो वियद्यश्च वो नमो नमःस्वपदयो जाग्नदयश्च वो नमो . नमइंशयानेज्म्य आसीनेभ्यश्र वो ·नमो नमस्तिष्द्रयो धावनपश्च वो नमो नम+ सभाम्य- विसृजन्ति विमुन्ति वाणानारम्विति विवजन्तः तेभ्यो नमः। विध्यन्ति 'नाडयन्ति शत्रूनिति विध्यन्तस्तेभ्यो वो नमः- मुक्तस्य याणस्य लक्ष्ये प्रवेशो वेधः । स्वपंन्ति ते स्वपन्तः स्वभावस्थामनुमवन्तस्तेभ्यो नमः जाग्रति ते जाग्रतः जायदवस्थावन्तस्तेभ्यो वो नमः । शेरते ते शयानाः सुपुत्ययस्यावन्तस्तेभ्यो नमः । आसते ते आसीना उपविशन्तस्तेभ्यश्न यो नमः । तिष्ठन्ति ते तिष्टन्तो गतिनिवृत्तास्तेभ्यो नमः । धावन्ति ते धावन्तो वेगवद्गतयस्तेभ्यो चो नमः ॥ २३ ॥ नम सभाय । सभापतिब्भ्यश्च वो नमो नमोश्वे. उभ्यो श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमऽआध्याधिनीभ्यो विवि- दयन्तीभ्यश्च वो नमो नमऽउगंणान्भ्यस्तृतीभ्यश्च वो नमो नमो गणेभ्य॑ई । २४ ॥ अथ जातसज्ञा रुद्रा रुद्रलोके सन्ति ते कथ्यन्त रुद्राद्वैतप्रतिपाद. नाय अयोऽएव हैतानि रुद्राणां जातानीति (९-३-१-१९) श्रुतेः । समारूपेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः समादिपु रुद्रष्टिः कर्तव्येति तात्पर्यम् ।। समायाः पतिभ्यो वो नमः ॥ अश्वास्तुरगास्तेभ्यो नमः ॥ अश्वा- नां पतिभ्यो यो नमः ॥ आ समन्ताद्विध्यन्ती त्याच्याधिन्यो देव्यः सेना था ताभ्यो नमः ॥ विशेषेण विध्यन्ति विविध्यन्सस्ताम्यो वो नमः ।। उत्कृष्ट गणा भृत्यसमूहा याप्त ता उगणाः उपसर्गान्त्यलोपः एपोदरा. दित्वात् (पा. १-३-१०९ ) ब्राहयाद्या गातरस्ताभ्यो नमः ।

·सृहन्ति मन्ति तुंहत्यः तृहि हिंसायां हन्तुं समर्पा दुर्गादपस्ताम्मो मो नमः॥२५॥ नौ गणेभ्यो । गणपतिभ्यश्च वो नमो नमो हातैग्म्यो प्रातपतिब्भ्यश वो नमो नमो गृसेग्म्यो गृसपतिभ्यास वी नमो नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमो नम सेनाम्यई । २५ ॥ देवानुचरा मूलविशेषा गणास्तेम्पो नमः । गणानां पालका गणप- तपस्तेभ्यो वो नमः ।वाता नानाजातीयानां संथास्तेभ्यो नमः॥ बात- पालका वातपतयस्तभ्यो वो नमः गृध्यन्ति वाञ्छन्ति गृत्सा विषयटम्पटा: गृत्सा मेधाविनोदा तेभ्यो नमः गृत्सपत पस्तरपालकास्तेभ्यो यो नमः । विकृतं रूपं येपान्ते विरूपा नग्नमुण्डजटिलादयस्तेभ्यो नमः । विश्व सर्व नानाविध रूपं येषान्ते विश्वरूपास्तुरङ्गवदनहयग्रीवादय- श्तेभ्यो वो नमः ॥ २१ ॥ नमसेनाभ्य। सेनानिभ्यश वो नमो नमो रथिब्भ्योऽअ- रथेभ्यश्च वो नमो नमै अनुम्य सङ्ग्रहीतुभ्यश्च वो नमो नों महदचोऽअकेन्म्यश्च वो नर्म + । २६ ॥ सैनारूपेभ्यो नमः । सेनों नपन्ति ते सेनान्यः सेनापतयस्तद्रूपेभ्यो यो नमः । इसछान्दसः ॥ रथाः सन्ति येषां ते रथिन: तेम्यो नमः । नास्ति रयो येषां ते अरथास्तेभ्यो यो नमः । ति निवासगत्योः तुदादिः क्षियन्ति निवसन्ति रयेप्विनि क्षत्तारः यहा तिप्प्रेरणे क्षिपन्ति प्रेरयन्ति ·. सारथीनिति क्षत्तारः रयाधिष्टातारः । नत्एनेतृत्वष्टक्षत्तृहोपो तृमात जामा- तृपितृहिद इत्यौणादिकसूत्रेण तृप्रत्ययान्तो निपातः तेभ्यो नमः । सगृहन्यावानिति संग्रहीतारः सारथय: एबुल्तृवाविति ( पा. १-१ .१३३) तृन् । तेभ्यो नमः । महान्तो जातिविद्यादिमिरुत्कृष्टास्तेभ्यो. नमः । मर्मकाः प्रमाणादिभिरल्पाः तेभ्यो नमः ॥ २६ ॥ नमस्तक्षयो रथकारेभ्यश्च वो नमो नमई कुलोले- म्य कारभ्यश्च वो नमो नमो निपादेय + पुञ्जिष्ठे- भ्यश्च वो नमो नम+ वनिभ्यो मृगयुन्भ्यश्च वो नमो नमईश्वभ्यं+ | २७ ॥ तक्षाणः शिल्पजातयस्तेभ्यो, नमः ।:स्यं कुर्वन्तीति रयकाराः सूत्र- धारविशेपास्तेभ्यो वो नमः । कुलालाः कुम्भकारास्तेभ्यो नमः !! कर्मारा लोहकारास्तेभ्यो यो नमोऽस्तु निपादा गिरिचरा यांसाशिनो भिल्लास्तेभ्यो नमः । पुञ्जिष्ठाः पक्षिपुञ्जपातकाः पुरुकसादयस्तेभ्यो. वो नमः { शुनों नयन्ति ते श्वन्यः श्वकण्ठबद्धरज्जुधारकाः श्वगणिनः नयतेन्हव आपः तेम्पो नमः । मृगाकामयन्ते ते मृगययः इदम्युरिदं कामयमान इति पाकोक्तः (निरु. १-३१) सुप आत्मनः क्याजति (पा. ३-१-८) पयच् क्याचे चेति (पा. ७-४-३३) प्राप्तस्येत्वस्य न छन्दस्यपुर स्येति (पा. ७-५-३१ ) निषेधः । मृगयवो लुब्धकास्तेभ्यो को नमः॥ २७ ॥ समय पपीतन्भ्यश्च वो नमो नौं भवाय च रुद्राय च नम+ शर्वायं च पशुपतये च नमो नीलंग्ग्री- ·वाय च शितिकण्ठाय च नम कपदिने । २९ ॥ , प वः शब्दास्ते पूजावाचका वा न. युप्मदादेशाः । इत्युमयतोनम- स्कारमन्त्राः समाप्ता: । अय नमस्कारोपक्रमा नाम मन्त्रा उच्यन्ते । मवन्स्युत्पद्यन्ने मन्तवोऽस्मादिति भवस्तस्मै नमः | रुत् दुख द्रावयति नाशयति रुद्रस्तस्मै नमः !॥ शृणाति हिनस्ति पापमिति सर्वस्तस्मै नमः । पग्नज्ञान्पाति रक्षतीनि पशुपतिस्तस्मै नमः । विषभक्षणेन नीला नीलव. णी ग्रीवा कण्ठैकदेशो यस्य स नीलग्रीवस्तस्मै नमः । शितिः श्वेत: कण्ठो नीलातिरिक्तभागो यस्य शितिकण्ठस्तस्मै नमः । शिती घपल- मेचको ।। २८ ।। नम - कपर्दिने । च युप्तकेशाय च नम.सहस्राक्षायं घ शतधन्वने च नौ गिरिशयाय च शिपिविष्टाय च नमो मीदुष्टमाय चेपुमते च नौ म्हस्वाय । २९ ॥ कपर्दो जटा टोऽस्यास्तीति कपदी तस्मै नमः । पाशुपतादिवेपेण।। घकाराः सर्वे समुच्चयार्थी ज्ञेयाः। व्युत्पाः मुष्टिताः केशा यस्य स व्युप्त- केदास्तस्मै नमः । यत्यादिरूपेण मुण्डितत्यम् । सहसमक्षीणि यस्य सह- साक्षातस्मै इन्द्ररूपाय नमः । शतं धनपि यस्य शतधन्वा धनुपश्ये सन [ पा. ५-४-१३२ ] तस्मै बहुधनुर्धारिणे नमः | गिरी कैलाशे शेतेऽसौ गिरिशयस्तस्मै नमः । शिपिविष्टाय विष्णुरूपाय विष्णुः शिपिविष्ट इति श्रुतेः यहा शिपिए पशुप विष्टः प्रविष्टः पशवोय शिपिरिति श्रुतेः सर्वप्राणियन्तर्यामितया स्थित इत्यर्य: यहा यज्ञो वै शिपि: योऽधि- दवनालेन प्रविष्टः शिपिरादित्यो वा मण्डलाधिष्टानेसर्थ तस्मै नमः ·शिपयोऽन्न रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवतीति यास्कोक्तेः [ निरु. ५-८ ] अतिशयेन मीद्वान्मेषरूपेण सेक्ता मीढुष्टमः तस्मै नमः । इपको वाणाः सन्त्यस्येतीपुमान् तस्मै नमः ॥ २९ ॥ नमो हुस्वार्य । च घामनार्य च नर्मो बृहृते च चपीयसे च नौ घृद्धाय च सवृधै च नमोग्त्र्याय च (प्रथमाय च नमऽआशवै । ३० ॥ रूपतो नमस्काराः । हस्खोऽल्पशरीरस्तस्मै नमः । वामनः सङ्कुचिता यययस्तस्मै नमः वृहन्प्रौटाङ्गस्तस्मै नमः । वर्षीयानतिशयेन वृद्धः प्रस्थ- स्फेत्यादिना (पा. ६-४-१५७) वदेशः तस्मै नमः वृद्धो वयसाधिक- स्तस्मै नमः वर्धन्ते विद्याविनयादि गुणैस्ते वृधः पण्डिताः विप् तैः सह वर्ततऽइति सवृत् तस्मै नमः | जगतामने मोऽध्यस्तस्मै नमः । अग्राद्यत् सर्वत्र मुख्यः प्रथमस्तस्मै नमः ॥ ३० ॥ नमऽआशवै । चाजिराय च नमशीग्ध्याय च शीग्याय च नमऽऊयाय चावस्वन्याय च नमो नादेयाय च द्वी-. प्प्योय च । ३१ ॥ अप्नुते नगद्याप्नोतीत्याशुस्तस्मै नमः । अजति . गच्छतीत्यजिरो गतिशीलस्तस्मै नमः । शीघे वेगवद्वस्तुनि मवः शीघ्यः । तत्र मव इति । (पा. १---३-१३ ) यत्सर्वत्रे शीभृ कत्थने शोभते कत्थते इति शीम आत्मश्लाघी पचाद्यच तत्र मयः शोभ्यः शोभो जलप्रवाहो वा शीभः क्षिप्रो पा तत्र मवाय नमः । अमिपु कल्लो टेषु भव उर्म्यः । तस्मै नमः । । अवगतः स्वनो यस्मात्तदयस्वनं स्थिरजलम् यद्वा अब नाचेंगतांदी स्वनोऽवस्वनस्तत्र मयाय । नद्यां मवो नादेयस्तस्मै नमः । स्त्रीभ्यो ठक् ·१४ (पा. १-१-१२०)॥ द्वीपे जलान्ततिनिर्जलभूमौ मयो दीप्य स्तस्मै नमः ॥ ३१॥ नमो जयेष्ठाय । च कनिष्ठाय च नम पूर्वजार्य चाप- राय च नमो मध्यमार्य चापगल्ब्भाय च नमो जघन्याय च बुध्न्याय च नमईसोभ्याय । ३२ ।। बयोऽवस्थाविशेषाभिवायकाः षट् नमस्काराः। अत्यन्त प्रशस्या ज्येष्ठस्तस्मै नमः ज्य चेति (पा. ५-३-६१) प्रास्यशब्दस्येष्ठनि ज्यादेशः । अत्यन्तं युवाल्पो वा कनिष्ठस्तस्मै नमः । युवाल्पयोः कनन्य तरस्यामिति (पा. ५-३-६१) कनादेशः पूर्व जगदादौ हिरण्यगर्भ रूपेणोत्पन्नः पूर्वजस्तस्मै नमः । अपरस्मिन्काले प्रलयकालाग्निरूपेण जातोऽपरजस्तस्मै नमः। मध्ये सृष्टिसंहारान्तर्देवतिर्यगादिरूपेण मवा मध्य- मस्तस्मै नमः । मध्यान्मः । गल्म घार्दै गल्मन गल्मो घाटम् । अप. गतो गल्मो यस्मारसोऽपगल्मोऽप्रगल्मोऽव्युत्पन्नेन्द्रियस्तटूपाय नमः। एकगर्भान्तरितोऽपगल्मो वा । जपनं गवादीनां पवाद्भागस्तत्र मवो जपन्यस्तस्मै नमः । बुने वृक्षादिमूले मवो बुध्न्यस्तस्मै नमः ॥ ११ ॥ नमसोन्याय । च प्रतिसर्थ्याय च नमो याम्म्याय च क्षेम्म्याय च नमऽश्लोक्याय चावसान्याय च नमऽउद्धाय च खल्लाय च नमो अन्याय । ३३ ।। सोमं गन्धर्वनगरं तत्र मवः सौम्यः यहा उमाभ्यां पुण्यपापाभ्यां साहितः सोमो मनुष्यलोकः । पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमु. माभ्यां मनुष्यलोकमित्यापर्वणश्रुतेः । [ प्रश्नोपनिषः. २-१] । तत्र ·-- भयः सौम्यस्तस्मै नमः ॥ प्रतिसरो विवाहोचितं हस्तसूत्रमभिचारो वा तत्र मवः प्रतिसर्यः तस्मै नमः । आहुः प्रतिसरं हस्तसूने माल्यस्य मण्डने । व्रणशुदो चम्पृष्ट नियोज्यारतकं कर्णे मन्त्रमेदेऽपीति विश्वः । यमे भवो याभ्यः पापिनां नरकार्तिदाता तस्मै नमः । क्षेमे कुशले मवः क्षेम्पस्तस्मै जयः। श्लोका वैदिकमन्त्रा यशो वातत्र भवः श्लोक्यस्तस्मै नमः अव- साने समाप्तिर्वेदान्तो वा तत्र मवोऽवसान्यस्तस्मै नमः उर्वरा सर्वसस्यान्या मत्तत्र धान्यरूपेण भव उर्वर्यस्तस्मै नमः । खलो धान्यविवेचनदेशस्तत्र मयः खल्यस्तस्मै नमः । खलः कल्के मुवि धाने करे कणे जपेऽधमे इत्युक्तेः ॥ ३१ ॥ नमो न्याय । च कपक्ष्याय च नमई अवार्य च प्रति. श्वार्य च नमऽआशुषणाय चाशुरैथाय च नमशूराय चायभेदिने च नमो विलिम्मने । ३४ ॥ पने वृक्षादिरूपेण मयो वन्यस्तस्मै नमः वने वृक्षोघो जलं वा धनं प्रस्त्र- यणे गेहे प्रवासेऽम्मसि कानने कक्ष तृणं वल्ली वा तत्र भवः कक्ष्यस्तस्मै नमः । कक्षो वीरुधि दोर्मूले कछे शुष्कयने तणे श्यतऽइति श्रवः शब्दस्तदूपाय नमः। 'पत्तिश्रयः प्रतिशब्दरूद्रूपाय नमः । आशुः शीघ्रा सेनायस्य स आशुपेण: 'तस्मै नमः । आशु शीघ्रो रयो यस्यासावाशुरथस्तस्मै नमः । शूराय युद्ध- धीराय नमः! अवमिति रिपन्नाचेविदारयतीत्यवभेदीतस्मै नमः ॥३४॥ नमो विल्म्मिने । च कवचिने च नमो चम्मिणे च धरू- थिनै च नमः श्रुताय च श्रुतसेनाय च नौ दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च नौ धृष्णवे । ३५ ॥

·विल्म शिरस्त्राणमस्यास्ति मिल्मी तस्मै नमः । पटस्यून कसिगर्म देहरक्षक कवचं तदस्यास्तीति कवची तस्मै नमः । लोहपयं शरीररक्षक पर्म तदस्यास्तीति वर्मा तस्मै नमः । गोपरिस्थो गकारः कौठो परूथः स्थगुप्तिर्वा सोऽस्यास्ति वरूयी तस्मै नमः । वरुयं तु ततुत्राणे रथगोपनवेश्मनोः । श्रुताय प्रसिद्धाय नमः । श्रुता प्रसिद्धा सेना यस्य स श्रुतसेनस्तस्मै दुन्दुमो मेयाँ भवो दन्दम्यस्तस्मै । दुन्दुभिानु मेया दिति. मुते विपे । आहन्यते तान्द्यतेऽनेनेत्याइननं वाद्यसाधनं दण्डादि तन मन आनन्यस्तस्मै ॥ ३५॥ नौ धृष्णा । च प्रमुशाय च नमो निङ्गिणे चेषुधिमतै च नमरतीक्षणेर्पचे चायुधिने च नर्म-स्वायुधाय च सुधवने धृष्णोतीत्येवंशीलो प्णुः प्रगल्भ तस्मै नमः । प्रमृशति विचारयति पमृशः पण्डितस्तस्मै नमः इगुपधेति [पा. ३-१-१३५] कः निशिगे खड्गयुनाय नमः । इपुधिमते तूणयुताय नमः । तीक्ष्णा असह्या इपको पाणा यस्य सः तीक्ष्णेपुस्तस्मै नमः । आयुधान्यन्यान्यपि सन्ति माथुधी तस्मै नमः । शोभनमायुधं त्रिशूलं यस्य स खायुधस्तस्मै नमः । शामनं धनुः पिनाकं यस्य स सुधन्वा तस्मै ॥ ३९ ॥ ' नम सुयाय च पाय च नमईकाट्याय च नीप्प्याय च नमकुल्लयाय च सरस्याय च नौ नादेयायं च चैशन्ताय च नमई कप्प्याय । ३७ ।। सुतिः क्षुद्रः प्रवाहः शुद्रमार्गा वा तन भवः मुत्यस्तस्मै नमः 4 - ·यावादियोग्यो मार्गस्तत्र भवः पथ्यस्तस्मै नमः । कुत्सितमति जनो योति काटो विषममार्गस्तन मवः काव्यस्तस्मै नमः ! काटः कुल्याप्रदेशो था नीचेः पतन्त्यापो यत्रेति नीपो गिर्यधोभागः प्रकप्रब्धःपयामिति (पा. ५-४-७४) अप्रत्ययः शान्तरुपसर्गेभ्योऽप ईदिति ।। (६-३- ९७१) अशब्दस्पेकारः तत्र भवो नीप्यत्तस्मै नमः । कुल्या कृतिमा सरित्तत्र मवः कुल्यः कुलेषु देहेषु वान्तर्यामिरूपेण मवः कुल्यस्तस्मै । कुलं देहेऽन्वये गणे । सरसि भवः सरस्यस्तस्मै नमः । नद्यां भवो नादेगस्तस्मै नदीजलरूपाय नमः ॥वेशन्तो ऽल्पसरस्तत्र मवो वैशन्तस्तस्मै नमः ॥३७॥ 'नमकूप्प्याय । चावट्याय च नमो बीध्याय चातप्प्याय च नमो मेग्ध्याय च विद्दयुत्याय च नमो वयाय चाच- पर्याय च नमो वात्याय । ३८ ॥ कूपे भवः कूप्यस्तस्मै ! अवटो गर्तस्तत्र भयोऽव्यस्तस्मै नमः । इन्धी दीप्तौ विशेषेण इधं यो, निर्मलं शरदनं तत्र भवो वीभ्यः यद्वा विगत इनो दीप्तिस्मात्स वोधो धनागमस्तत्र भवाय नमः । आतपे मव आतप्यत्तस्मै मेवे भवो मेध्यस्तस्मै । विद्युति भवो विद्युत्यस्तस्मै ! वर्षे वृष्टया यवो वयस्तस्मै ! अवर्षे वृष्टिप्रतिबन्धे मवोऽवयत्तस्मै नमः।।१८।। नमो धात्याय । च रम्म्याय च नमो वास्तस्याय च वा- स्तुपाय च नमस्सोमाय च रुद्राय च नमरताम्म्रार्य चा. रुणार्य च नम-शव । ३९॥ वाते मयो वात्यस्तामै । रिप्यन्ते नश्यन्ति, भूतान्यत्रेति रेप्मा प्रलय- कालः अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति (पा.३-२-७५) मनिन् तत्र भयो 1 ८ ·... रेभ्यः प्रलयेऽपि विद्यमानायेत्यर्थः । वास्तुनि गृहमुवि भयो वास्तव्य स्तस्मै वेश्मभूस्तुिरखियाम् वास्तुं गृहमुवं पाति वास्तुपस्तस्मै । उपया सहितः सोमस्तमै । रुत् दुःखं द्वाश्यति रुद्रो दुःखनाशकस्तस्मै । ताम्रो रक्तवर्णः उदयद्रविरूपेण तस्मै । अरुण ईपद्रक्त उदयोत्तरकालीनार्क- रूपेण ॥ ३९॥ नशगवै । च पशुपतये च नमऽग्ग्राय च भीमार्य च नौग्ग्रेवधाय च दूरे वधार्य च नमो हुन्त्रे च हनीयते च नमो बुक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नमस्तारार्य । ४० ॥ मुखं गमयति प्रापयति शगुः शं मुखरूपा गावो वाचो वेद रूपा यस्येति या तस्म । पशूनां प्राणिनां पतिः पालकस्तस्मै । उग्र उद्- युधः शत्रून्हन्तुं तस्मै भीमः शत्रुभयोत्पादकः । अग्रे पूरो वर्तमानो' , हन्तीत्यमेवधस्तस्मै । दूरे वर्तमानो हन्तीति दृरेषधस्तस्मै । हन्तीति हन्ता तस्मै लोके यो हन्ति तद्रूपेण रुद्र एव हन्तीत्यर्थः । अतिशयेन हन्ता । हनीयान् तस्मै तुरिटेमेयःस्विति । (पा. १-५-१५१ ) तृचो लोपः प्रलये सर्महन्तेत्यर्थः । हरयो हरिताः केशाः पत्ररूपा येपां तेभ्यो वृक्षेभ्यः कल्पतरुरूपेभ्यो नमः । तारयति संसारामति तारस्तस्मै ॥ ४० ॥ -- नर्मशम्भवार्य । च मयो भवाय च नमः शङ्कगय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च । ४१ ॥ शं मुखं मवस्यस्मादिति शम्भवः । यहा से सुखरूपश्रासौ भवः संसाररूपश्र मुक्तिरूपो भवरूपश्च तस्मै नमः1 मयः सुखं भवत्यस्मान्मयो ·भवः संसारसुखप्रदस्तस्मै । श लौकिकसुखं करोति शंकरस्तस्मै । मयो मोससुखं करोति मयस्करस्तस्मै । सकन्दनादिरूपेण लौकिकसुखका- रिवम् । शस्त्रादिरूपेण ज्ञानप्रदत्वान्मोतसुखकारित्वमित्यर्थः । एतान्यां पदाम्यां साक्षात्सुस्तकारित्वम् पूर्वपदाभ्यां तहारा कारयितृत्वमिति विवेकः । शिवः कल्याणरूपो निप्पापरतस्मै । शिवतरोऽत्यन्तं शिवो मक्तानपि निप्पापान्करोति तस्मै नमः । अस्या कण्डिकायां पड्यजूपि पूर्वस्या दशोक्तः ॥ ४१॥ नमपााय । चावार्ष्याय च नमप्रतरणाय चोत्तर- णाय च नमस्तीरथ्याय च कूछायाय च नमशरप्याय न फेन्याय च नमःसिकत्त्याय । ४२ ॥ पारे संसारायः परतीरे जीवन्मुक्तरूपेण भवः पार्यस्तस्मै । अवारे अर्याक्तीरे संसारमध्ये संसारित्वेन मयोऽवार्यस्तस्मै । पारावारे परायांची तीरे पात्रम् यद्यन्तरमिति कोपः । प्रकर्षण मन्त्रजपादिना पापतरण हेतुः प्रतरणस्तस्मै । उलटेन तन्त्रज्ञानेन संसारोतरणहेतृरुत्तरणस्तस्मै । हा प्रयागादौ मवस्तीर्थ्यस्तस्मै । कूल्य तटे मयः कूल्यस्तस्मै । शप्पं पालतृणं गंगातीरोत्पन्नम् कुशाङ्करादि तन मकः शप्प्यस्तस्मै । फेने डिण्डिरे भव फेन्यस्तस्मै ॥ ४२ ॥ : नम:सिकत्याय ! च प्वाह्याय च नम किटशिलार्य पक्षयणार्य च नम कपहिने च पुलस्तये च नमऽइरिण्याय च प्रपत्थ्याय च नमो न्याय । ४३ ॥ सिकतास भवः सिकत्यस्तस्मै । प्रवाई खोतास मवः प्रयाहस्तस्मै । .

·. १० कुत्सिताः क्षुद्राः - शिला: शर्करारूपाः पापाणा यत्र प्रदेशे सकि- शिलस्तद्रूपाय नमः। क्षियन्ति निवसंत्यापो यत्र स क्षयणः स्थिरजलप्रदे- शस्तस्मै । कपर्दो जटाजूटोऽस्यास्तीति कपर्दी तस्मै । पुरोऽये तिष्ठति पुलस्तिः यस्य तत्वं छान्दसं रस्य लत्वं च । यहा पूर्षु शरिरेष अस्तिः सत्ता यस्य स पुलस्तिः सर्वान्तर्यामी तस्मै नमः । इरिणमूपरं वितृणदेशस्तत्र भव इरिण्यः तस्मै । मकृष्टः पन्याः प्रपन्यो बहुसेवितो मार्गस्तत्र भवः प्रपथ्यस्तस्मै ॥ १३ ॥ नमो बज्याय । न गोष्डाय च नमस्तल्प्प्या॑य च गे- ह्याय च नमो हृदयाय च वैप्प्याय च नमकायाय च.गहरेप्टाय च नमशुष्कीय । ४४ ।। बजे मोसमूहे भयो व्रज्यः तस्मै गोठाध्वनिवहा प्रजाः । गावस्ति- छन्ति यत्रेति तद्द्वाष्ट्र तत्र भयो गोष्टयस्तस्मै । तल्पं शय्या तत्र मवस्त- त्यस्तस्मै गेहे मवो मेहस्तस्मै हदये भवो हदय्यो जीवस्तस्मै । निवेन्य आवों नीहारजलं वा तत्र भयो निवेप्यस्तस्मै । कुत्सितमटन्ति गच्छन्ति जना. यत्र स काटो दुर्गारण्यदेशः काटः कृपो वा तत्र मवः काट्यम्तस्मै । गहरे विषमे गिरिमुहादौ गम्भीरे जल या तिष्ठति गहरेष्ठस्तस्मै ॥ १४ ॥ नमांशुष्काय । च हरियाय च नम पाळं सध्याय च रंजस्याय च नमो लोप्प्याय चो लप्प्याय च नमऽऊयाय च सूीय प नमःपाय । ४५ ॥ शुष्क काष्ठादी भयः शुष्पयस्तस्मै । हरिते आर्दै काठादो मवः हरि- यस्तस्मै । पांसुषु धूलिपु मवः पासव्यस्तस्मै । ओगुणः । रजसि गुणे, परागे ·वा मयो रजस्यस्तस्मै । रजो रेणुपरागयोः स्त्रीपुष्पे गुणभेदे च । लुप्यते नश्यति गमनादि यत्रेति लोपोऽगम्यप्रदेशस्तत्र मवो लोप्यस्तस्मै । लोपः संहारो पा । उलपा वल्वनादितृणविशेषास्तत्र भव उलप्यस्तस्मै । उल्लपस्तु गुल्मिनीतृणभेदयोः । उन्या भूमौ मव उर्व्यः तस्मै दीर्घ आपः । ऊर्यो वडवानलो वा । शोमन जर्वः कल्पानलस्तन मवः सूर्य: स्तस्मै ॥४५॥ नमः पर्णाय । च पर्णशदाय च नमऽउद्गुराणाय चाभि- रनते च नर्मऽआखिदते च प्रखिदते च नर्मऽइपुकृभ्यो धनु- कृयश्च वो नमो नौ वकिरिकेभ्यो देवाना हृदये- भ्यो नमो विचिन्वत्केभ्यो नमो विक्षिणक्केभ्यो नमऽआ- निहतेभ्य+ । ४६ ॥ तरूणां पत्ररूपाय नमः । शब्द शातने शदनं शदः शातनम् यद्वा प. र्णानि शिर्यन्ते शात्यन्ते पक्कानि पतन्ति यत्र स पर्णशदः पतितपर्णस्थिति- देशस्तद्रूपाय नमः ! गरी उद्यमे तुदादिभ्यः शः उद्गुरते उद्यपङ् करोति उद्गुरमाण उद्यमी तस्मै । अभिहन्ति शत्रूनित्यभिनन् तस्पै । आ समन्ता- खिद्यते दैन्यं करोत्यभक्तानामित्याखिदन तस्मै । प्रवण खेदयति पापिन इति प्रखिदन तस्मै । इपन्याणान्कुर्वन्ति ते इपुकृतस्लेम्यो रुद्रेभ्यो नमः । धनपि चापानि कुर्वन्ति ते धनुष्कृतः तेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । युष्मदादेश योगात्प्रत्यक्षा एते रुद्राः । तिम्रोऽशीतयो रुद्राणां समाप्त एवं चत्वा- रिंशदधिकशतद्वयमन्त्र रुद्राय सर्वात्मत्वमुक्तम् । अथ रुद्रेषु प्रधानमू- तानामग्निवायुसूर्याणां सम्बन्धीनि चत्वारि ययुच्यन्ते । चतुर्णामादौ नमः शब्दाञ्चत्वार्येव यपि । आद्यं चतुर्दशाक्षरम् ॥

·भौणि · सताक्षराणि तानि व्याइतिसंज्ञान || नमो प इति । देवा-
नां हृदयम्यो रुद्राणां इदयवत्प्रधानमूतेभ्योऽग्निवायुसूर्येभ्यो वो युप्म-
भ्यं नमः । देवानां हृदयेम्य इत्यग्निर्वायुरादित्य एतानि हतानि देवानां
हृदयानीति ॥ (९-१-१-१३) श्रुतेः । हृदयानिव हृदयानि ययाङ्गानां
हृदयं प्रधानमेवमेते रुद्राणां प्रधाना इत्यर्थः । कीदृशेभ्यस्तेभ्यः किरिके.
भ्यो वृष्टयादिद्वारा जगत्कुर्वन्ती । किरिकास्तेभ्यः एते हीदसर्व
'कुर्वन्तीति (९-१-१-२३ ) श्रुतेः । विचिन्नन्ति पृथक्कुर्वन्ति घर्मिष्ठ
पापिठं चेति विचिमत्कास्तभ्योऽन्यादिभ्यो नमः । विविध विष्वन्ति
हिंसन्ति पापमिति विक्षिणकास्तेभ्योऽग्न्यादिभ्यो नमः आ समन्तानिहता
निर्गताः सौदी लोकेभ्य इत्यानिहतास्तेभ्यो रुद्रावतारेभ्योऽग्निवायुसूर्ये-
भ्यो नमः हन्तिर्गत्यर्थः । तेभ्यस्तप्तेम्यस्त्रीणि ज्योतीप्यजायन्ताग्निर्योऽयं
पवते सूर्य इति ॥ ४६ ॥
द्रापेऽअन्र्धसरप्पते दरिद्रनील लोहित ॥ आसाम्प्र॒जाना-
मेपाम्पशूनाम्माभेारोको च न किश्चना ममत् । ४७ ।।
हे द्रापे द्रा कुत्सायां द्रापयति कुत्सितां गतिं पापिन: प्रापयतीति
द्रापिः । हे अन्धसः सोमस्य. पते पालक अन्धसस्पतऽइति सोमस्य
पतऽइत्येतदिति [९-१-१-२४ ] श्रुतेः हे दरिद्र निप्परिग्रह अद्वि-
तीयत्वादिति मारः। हे निललोहित कण्ठेनीलोऽन्यत्र लोहितः हे शिव
नोऽस्माकमासां प्रजानां पुत्रादिनामपां पशूनां गवादीनां त्वं मा भे: भयं
मा कुरु बहुलं छन्दसीति (पा. २-४-७३) शपो लुक् । मा रोक्
रुगो भङ्गे प्रजापशूनां मङ्गं मा कार्षीः कर्मणि पाठ्यौ । च पुनर्नोऽस्माकं.
किचन किमपि द्विपदचतुष्पदादिकं मो मा आममत् रुग्णं मा कापात्
यहा रुग्णं मास्नु । अम् रोगे लडि धातोरमागम आपः ॥ १॥

·इमा रुद्राय । तवसे कर्डिने क्षयवीराय प्रभरामहे मती ई । यथा शमसद्विपदे चतुप्प्पदे विश्वम्पुष्यामेऽ असिम्मन्ननातुरम् । ४८॥ . . घयमिमा अस्मंदीया मतीःयुद्धिः रुद्राय शङ्कराय प्रभरामहे प्रहरी- महे समर्पयामो रुद्रं स्मराम इत्यर्थः । हग्रहभिः । कीदृशाय तबसे महते बलवते वा । उभयत्र तयः शब्दः पठितः (निघ०२-९-३-३) कंय. दिने जटिलाय । क्षयद्वीराय क्षयन्तो निवसन्तो वीरा द्वारा यत्र स सयदी. रस्तस्मै शरयुतायेत्यर्थः । क्षयन्तो नश्यन्तो वीरा रिपको यस्मादिति वा । द्विपदे पुत्रादये चतुष्पदे गवादिपशव सप्तमी वा द्विपदचतुष्पदविषय यथा येन प्रकारेण शं मुखमसत् भवति अस्मिन् ग्रामे अस्मिन्वासस्थाने विश्वं सर्व प्राणिजातं पुष्टं समृद्दमनातरं निरुपद्रवं खस्यं च यथा असत् स्यात् तथा मति हरे समर्पयाम इत्यर्थः ॥ १८ ॥ यात । रुद्र शिवा तन शिवाविश्वा हो भेजी। शिवा. रुतस्य भेजी तया नो मृडजीवसे । ४९ ॥ या ते तब ईदृशी तनूः शरीरं तया तन्या नोऽस्मान्जीवसे जीवितुं मृह मुखय । कीदृशी शिक्षा शान्ता अघोरा । विश्वाहा विश्वानि च ता. भ्यहानि च विश्वाहा कालाधनोरत्यन्तसंयोगऽइति (पा. २-३-५) द्वितीया तस्या आकारः सर्वेष्वहःसु सर्वदा शिवा कल्याणकारिणी भेपनी औपधरूपा संसारव्याधिनिवर्तिका । रुतस्य शारीरव्याधः शिवा समीचीना अपजी निधर्तिकोपाधिः ॥ ४९ ॥ परिनो रुद्रस्य॑ हेतिर्पूण कुपरि स्वेषस्य दुर्मतिरपायो ।

·अवस्थुिरा मघवन्यस्तनुष्व मी स्तोकाय तनयाय मृड 1५० ॥ रुद्रस्य शिवस्य हेतिरायुधं नोऽस्मान्धरिवृणक्तु परितो वर्जयतु अस्मान्मा हन्त्वित्यर्थः । त्वेषस्य क्रुद्धस्य अघायोः द्रोग्धुर्दुमतिदुष्टमति द्रोहबुद्धिश्रास्मान्परिपृणक्तु त्वैपति क्रोधेन् ज्वलति त्वेपस्तस्य पचाद्यच् मचं पापं परस्येच्छति मवायुः सुप आत्मनः क्यजियत्र (पा. ३-१-८) परेछायामपि वाच्यमिति क्यच् क्याच चेतावे (पा. ७-४-३३) प्राप्ते अश्वास्यादिति (पा. ७-४-३७ ) आकारः क्याच्छन्दसीति (पा. ३-२-१५०) उप्रत्ययः मेहति सिंचतीति मिद्वान् हे मीद कामामिवर्षक स्थिरा स्थिराणि दृदानि धपि त्वमवतनुप्व अवतारय क्यारहिताति कुरु । किमयं मघवद्यः मघमिति धननाम मघं हविलक्षणं धनं विद्यते येषां ते मघवन्तो यजमानास्तदर्थ यजमानानां मयनिवृत्तये इत्यर्थः । किं च तोकाय पुत्राय तनयाय पौत्राय च मृड पुत्रं पोत्रं ध सुखय कर्मणि चतुथ्यों ॥५०॥ मीढुष्टम शिवतम । शिवो न सुमना भव । परमे वृक्षऽ. आयुधनिधाय कृति बसी नऽआर्चपिन कम्बिन्भूदाहि अतिशयेन मीद्वान्मीदुष्ठमः । असन्तं शिः शिवतमः । हे मीदु. हम अतिशयेन कामसक्तः हे शिवतम अत्यन्त कल्याणकर्तः। नोऽस्मा- प्रति शिवः शान्तः मुमनाः इष्टचित्तश्च भव । किं च परमे दूरस्थे उनते वा वृक्षे वटादौ आयुधं त्रिशूलादिकं निधाय संस्थाप्य कति वर्म वसानः परिदधानः सन् आचर आगच्छ तपश्ररेति वा । आगच्छन्नपि ·पिनाकं धनुर्षिभत् धारयन्सन् आगहि आगच्छ । ज्याशरहीनम् धनुर्मा- त्रम् शोभायं धारयन्नागच्छेत्यर्थः ।। ५१ ॥ विकिरिए बिलोहित । नमस्तेऽअस्तु भगवई । वास्ते सहस्र हेतयोन्यमरम्मन्निवपन्तु ता । ५२ ॥ विविध किर पातागुपद्रवं द्रावयति नाशयति विकिरिद्रः हे विकिरिद्ध हे विलोहित विगत लोहितं करूमपं यस्मात्स विलोहितः हे शुद्धस्वरूप मरायः भगवन् से तुभ्यं नमोऽस्तु । हे रुद्र ते तब याः सहनं हेतयोऽसं- ख्यान्यायुधानि ता हेतयाऽस्मदन्यमस्मन्यतिरिक्त निवपन्तु भन्तु ॥ १२ ॥ सहस्राणि सहस्रशो बाहोस्तव हेतयः । तासामीशानो भगवऽपराचीना मुखाकृधि । ५३ ॥ हे मधवः मगवन् पगुणैश्चर्य सम्पन्न तव याहोहस्तयोः याः सह- स्माणि सहनशः हेतयः सन्ति ताप्सा हेतिनां मुखा मुखानि शल्यानि पराचीना असमत्तः पराङ्मुखानि त्यं रूधि कुरु करातेः शपि लुसे श्रुश- गुरुभ्यश्छन्दसीति [ पा. ६-१-१०२ ] हेर्षिः । कीदृशस्त्वम् ईशान्ः ईष्टऽइतीशानः जगनाथः । सहस्राणि सहस्रसंख्यानि धनुः खड्गः शूलं बर्मत्यादिभेदेन सहनसंख्यत्वम् । सहसं सहसमिति सहस्रशः संस्पैकवचनाय चोप्सायामिति (पा. ५-४-४३) शस्प्रत्ययः धनुरा- दीनां मत्येकं सहससंख्यत्वमित्यर्थः ॥ ५३ ।। असंचाता सहस्राणि । ये रुद्वाऽअधिभूम्याम् तेपाटा सहस्रयोजनेवधचानितश्मसि । ५१ ॥

·मिस्था रुद्रा उच्यन्ते । असंख्याता असंख्यातानि सहस्राणि अ- मिता ये रुद्रा भूम्यामधि भूमेरुपरि स्थिताः तेपो रुद्राणां धन्यानि धनपि सहनयोजने सहस्रं योजनानि यस्मिंस्तादृशे पथि सहस्रयोजनव्यवहिते मार्मे वयमवतन्मसि अवतन्मः अवतारयामः अपज्यानि कत्वास्मत्तो रंक्षिपाम इत्यर्थः ॥ १६ ॥ अरिम्मन्महत्त्यर्णवेन्तरिक्ष भवाऽअधि । तेपाल सहस्रयो- जनेवधवानितन्मसि । ५५ ॥ अन्तरिक्षस्था रुद्रा उच्यन्ते अस्मिन्नन्तरिक्ष अधिश्रित्य ये मवा रुद्राः स्थिताः तेपो धन्वान्यवतन्मसीति पूर्ववत् । कीदृशेऽन्तरिक्ष महति विशाले अर्णवे असि गलानि विद्यन्ते यत्र तदर्णवम् मेघाधारस्वात् । अर्णसो लोपश्चेति [ पा. ५-२-१०९-२] वप्रत्ययोऽन्तलोपश्च ॥ १५ ॥ नीलग्ग्रीवाई शितिकण्ठा दिर्व रुद्राऽउपश्थिता तेपाळ सहस्रयोजनेवधवानितन्मसि । ५६ ॥ घुस्था रुद्रा उच्यन्ते ये रुद्रा दिवं गुलोकमुपश्रिताः स्वर्गस्यास्ते- पामिति पूर्ववत् । कीदृशाः नीलग्रीवाः नीला श्यामा ग्रीवा येषां ते । शितिः श्वेतः कण्ठो येषां ते । विपग्रासात्कियान्कण्ठमागः कृष्णः कियान्श्वेत इत्यर्थः ॥ ५९॥ नीलग्नविाउंशितिकण्ठा ! शर्वाऽअधक्षमाचरा तेपाळ सहस्रयोजनेवधयानितन्मसि । ५७ ।। पातालस्था रुद्रा उच्यन्ते । अधोमाग ये शर्वा रुद्राः समाचराः क्षमा- ·यां भवोऽभोमागे चरन्ति गच्छन्ति ते क्षमाधाः पाताले वर्तमाना: तपा- मित्युक्तम् नीलग्रीवाः शितिकण्ठा इति पूर्ववद्विशेषणे ॥ १७ ॥ ये वृक्षेपुं । शष्पिञ्जरानीलग्यीवा बिलोहिताई। तेपाळ सहस्रयोजनेवधरोनितम्मसि । ५८ ॥ ये रुद्रा वृक्षेषु अश्वत्थादिषु स्थिताः । कीदृशाः शपिजराः शप्पं मालतृणं तद्दपिञ्जरा हरितवर्णाः । निलग्रीवा नीला ग्रीवा पेपा ते कण्ठे नीलवर्णाः । तथा के धन विलोहिताः विशेषेण रक्तवर्णाः यहा विगतं लोहितं रुधिरं येषां ते लोहितपदं मांसादीनामुपलक्षणम् विगतलोहिता- दिधातवः तेजेोपयशरीराइत्यर्थः । तेपामित्यागुतम् ॥ ५८ ॥ ये भूतानामधिपतयो विशिखा सं+ कपर्दिन । तेपा सहस्रयोजनेवधानितमसि । ५९ ॥ ये ईशा रुद्रास्तेषां धन्वानीति पूर्ववत् । कीदृशाः भूतानां देवविशे. पाणामधिपतयः अन्तर्हितशरीराः सन्तो मनुष्योपद्रवकरा मूतास्तेषां पाल- काः तत्र केचिद्विशिखासः विगता शिक्षा येषां ते शिखाशब्दः केशोपल- क्षकः मुण्डितमुण्डा इत्यर्थः अन्ये कपर्दिनः जटाजूटयुताः ।। १९ ॥ ये पुथाम्पथुिरक्षयऽऐलवृदाऽआयुयुध । तेषा सहस्र- योजनेवधानितन्मसि । ६० ॥ ये चेदशा रुद्रास्तपामित्युक्तम् । कीदृशाः पयां लौकिकवैदिक- मार्गाणामधिपतय इति पूर्वऽयोऽनुपनः । तथा पधिरक्षसः पयो मार्गा- ·स्तानवान्यानपि रक्षन्ति पालयन्ति ते पथिरक्षसः । ऐलवृदाः इलानाम- नानां समूह ऐलमन्नसमूहः यद्वा इला पृथ्वी तस्या - इदमैलमन्नं तद्विभ्रति ते ऐलभूतः तऽएव परोऽक्षवृत्त्या ऐलनुदा उघ्यन्ते अन्नैर्गन्तूनां पोपका इत्यर्थः । आयुर्युधः आयुपा जीवनेन युध्यन्ते ते यावजीक्युद्धकरा: पहा आयुजर्जीवनं पणीकृता युध्यन्ते ते आयुयुधः ॥१०॥ ये तीर्थानि । प्रचरन्ति सकाहस्ता निषिणः तेपाळ सहस्रयोजनेवधवानितम्मासि । ६१ ॥ ये रुद्रास्तीर्थानि प्रयागकाश्यादीनि प्रचरन्ति गच्छन्ति । कीदृशाः सका हस्ताः सृकेत्यायुधनाम सृका आयुधानि हस्ते येषां ते । निपडिणः निपङ्गाः खड्गाः विद्यन्ते येषां ते । सकाहस्तत्वेऽपि निपडित्वोक्तिः खग प्राधान्याय ॥ ६ ॥ येनेपु । त्रिविद्धचन्ति पानेषु पिवतो जनान् । तेपाळ सहस्रयोजनेवधवानितन्मसि । ६२ ॥ ये रुद्रा भन्ने मुज्यमानेपु स्थिताः सन्तो जनाविविध्यन्ति विशेपेण ताडयन्ति धातुपम्यं रुवा रोगानुत्पादयन्तीत्यर्थः । तथा पात्रेषु पात्रस्थ- क्षीरोदकादिपु स्थिताः सन्नः पिस्तो क्षारादिपानं कुर्वतो जनाधिविष्यन्ति अन्नोदक भोक्तारो व्याधिमिः पौडनीया इति तेपामधिकार इति मायः तेपामिति पूर्ववत् ॥ १२ ॥ यऽएतावन्तश्च भूया सच दिशौ रुद्रा वितस्त्थिरे । तेपछि सहस्रयोजनेवधवानितन्मसि । ६३ ॥

·. ये रुद्रा एतापन्तः एतत्प्रमाणं येषां ते अतिशयेन बहवो भूयांस: उक्तेभ्योऽतिबहवश्व ये रुद्रा दिशो दश वितस्थिरे आश्रिताः दश दिशो व्याप्य स्थिताः तेषां धपि अवतन्म इति पूर्ववत् ॥ १३ ॥ - नौस्तु । रुद्रेभ्यो ये दिवियेो धुमिपंथई । तेभ्यो दशप्राचीईर्शदक्षिणा दर्शप्पतीचीईशोदीचीईशोर्दा । ते- उभ्यो नमोऽ अस्तु ते नौ वन्तु ते नो मृडयन्तु ते यन्दिप्म्मो यई नो द्वेष्टितमैपाञ्जम्मै दाई । ६४ ॥ बिलोकस्या रुद्रा उच्यन्ते । दिवि धुलोके ये रुद्राः वर्तन्ते येषां च रुद्राणां वर्ष वृष्टिरेव इपयः घाणाः आयुधस्थानीया वृष्टिः अतिवृष्टचादी- तिभिः प्राणिनो प्रन्ति तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमो नमस्कारोऽस्तु ।। सेभ्यो रुद्रे- भ्यो दशसंख्याकाः प्राचीः प्रागनिमुखा अङ्गुलीः कुंचे इति शेषाः प्रानु- खालिकरणे प्राच्यो दशाङ्गुलयो भवन्ति । दक्षिणाः दक्षिणाभिमुखाः दशाङ्गुलीः कुर्वे प्रतीची भत्यमुखाः दशाङ्गुलीः कुर्ये उदीचीरुदण्मुखाः दशाङ्गुलीः कुर्वे । अाः उपरि दशाङ्गुलीः कुर्वे । अञ्जलिं बद्धा सर्वदिक्षु नमस्करोमीत्यर्थः । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु अञ्जलिपूर्व नतिरस्तु दश वाs- अञ्जलेर झुन्लयो दिशि दियेवैभ्य एतर्दञ्जलिं करोतीति (२-११-३९) श्रुतेः । ते रुद्रा नोऽस्माननन्तु रक्षन्तु ते रुद्रा नाऽस्मान्गृडयन्तु सुखयन्तु । किं च ते रुद्रा यं पुरुपं द्विपन्तीति शेषः वयं च यं हिमो यस्य द्वेष कुर्मः च.पुनयों नरो नोऽस्मान्दृष्टि तं पुरुपयेषां पूर्वोक्तानां रुद्राणां जम्भे दंष्ट्रा-- कराले मुखे दध्यः स्थापयामः अस्मद्विपमस्मद्वेष्यं च नरं रुद्राः पूर्वो- क्ता मक्षयन्त्वित्यर्थः अस्मांश्वावन्तु च ।। ६४ ॥ नौस्तु । रुद्रेन्यो येन्तरिः येषां बातऽइपवई । तेभ्यो

·दशप्प्राचीईर्शदक्षिणा दर्शप्प्रतीचीईशोदीचीशो ः । ते-
म्यो नमोऽअस्तु ते नौवन्तु ते नौ मृडयन्तु ते यन्दिप्म्मो
यचं नो द्वेष्टितमपञ्जाम्मै ध्याई । ६५ ।।
ये अन्तरिक्ष रुद्रा वर्तन्ते तेभ्यो रुद्रभ्यो नमोऽस्तु । येषां रुद्राणाम्
वात्त इपव: वायुरायुधस्थानीयः कुवतिनान्न विनाश्य वातरोग बोत्पाद्य
जनान्वन्ति । तेभ्योऽन्तरिक्षस्थेभ्यो यातेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु शिष्टं
व्याख्यातम् ॥ १५ ॥
नमोस्तु । रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां य्येपामवामिपयई । तेभ्यो-
दशप्पाचीदर्शदक्षिणा दर्शप्पतीचीशोदीचीईशो छ । से-
कम्यो नमोअस्तु ते नो वन्तु
ते नौ
मृडयन्तु
ते यन्हिप्पमो
यश्च नो हेष्टितमैपाजम्मै दध्झई । ६६ ॥
इति रुद्रे पञ्चमो.
ध्यायः॥
ये पृथिव्यां रुद्रा वर्तन्ते येषामन्नमिपः अन्नमदनीयं वस्तु आयुधम्
भयथानमक्षणे कदनमक्षणे चौर्य वा प्रवर्य रोगमुत्पाद्य अनान्नन्ति
तेभ्यः पृथिवीस्थेभ्योऽन्नायुधेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । तेऽस्मानवन्वित्यादि
पूर्ववत् । एते प्रत्यवरोहमन्त्राः अय प्रत्यवरोहान्जुहोतीति (९-१-१ ३२)
ज्यवहाराय संज्ञाकरणम् ॥६६॥

·'अथ रुद्रे पष्ठोध्यायः ॐ यह सौम ते तव मनस्तनूपु वितई । प्रजान्त सचेमहि । १॥ अत्र पितृयज्ञे सोमनामको देवोऽस्ति सोमाय पितृमते इन्येषं हवियो विहितत्वात् । हे सोम वयं यजमानाः तव ते कर्मणि वर्तमानाः तनु' भवछरीरेषु मनो विनतः अस्मदीयं चित्तं धारयन्तः त्वत्कारुण्यात्मजा- पन्तः पुत्रपौत्रादिसम्पन्नाः सन्तः सचेमहि सेवेमहि सेवितव्यानि वस्तू- नीति शेषः । यद्वा पच् सम्बन्धे सर्वदा वत्सम्बद्धा भवेभ ॥ १ ॥ एपते । रुद्रभाग सहस्वस्त्रास्विकया । तञ्जपवस्वाहैपत रुद्रभागऽआखुस्ते पशु । २॥ हे रुद्र एषोऽस्माभिरुपकीर्यमाणोऽतिरिक्तः पुरोडाशः ते मागः त्यया भजनीयः तथा ते तवानुः पशुः मूपक: पशुत्वेन समर्पितः । आ- खुदानेन तुष्टो रुद्रस्तयाम्बिकया यजमानपशन्न पारयतीत्यर्थः ॥ २ ॥ अव मुद्रमंदीमह्या देवन्ध्यम्बकम् । यथा नो बस्य सुरकर यर्था नईश्रेय सरकरचा नो व्यवसाययात् ।३।। रुद्रमय । असौ रुद्र इति मनसा तमवगत्यादीमहिलदनुग्रहादन्नं मक्षयेम । तथा व्यम्बकं त्रीण्यम्बकानि नेत्राणि यस्य तादृशं देवमय नि- नेत्रोऽयं देव इति मनसायगत्यादीमहीत्यनुवर्तते यहा अदीमहीत्यत्र णि- चोलोपश्छांन्दसः । अक्युक्त्वान्यदेवताभ्यः ष्टयकृत्य रुद्रमदीमहि आद- ·यामो । भोजयामः । अवगम्य ज्ञात्वा व्यम्बकमादयाम इति । यथा येन प्रकारेण नोऽस्मान्वस्यसः करत् यस्तृतरान्वसनशीलानसौ कुर्यात् । यथा च नोऽस्मान्श्श्रेयसः करत् ज्ञातिपु प्रशस्यतरान्कुर्यात् । यथा 'चारमान्व्य- वसाययात् सर्वेषु कार्येषु निश्चययुक्ताकुर्यात् । तथैनं जपाम इत्यर्थः । आशीरियम् ॥ अदीमहि छन्दस्युमययेत्याधातुकत्यालिटि णिचो लोपः (पा. ३-४-११७)। वस्यसः वसतीति वस्तादृन् अतिशयेन वस्ता वसीयान् । तुश्छन्दसीति (पा. ५-३-५९) ईयमुनि कृते तुरि- 'ठमेयःस्विति (पा. ६-४-१५४ ) तृनो लोपः । वसीयस इति प्राप्ते ईलोपश्छान्दसः । करत् छंदसि लडड्डिट इति (पा. ३-४-९.) लड़ विकरणव्यत्ययेन शपि गुणः । बहुलं छन्दस्यमाड्योगेऽपीत्यडगावः (पा. ६-४-७५) व्यवसाययात् लेटि आडागमे इतश्च लोपः परस्मै पदेपिति (पा. ३-४-९७) इलोपेरूपं विपूर्वस्यण्यन्तस्य स्यतेः ॥ ३ ॥ भेषजमसि । भेषजावेश्चाय पुरुपाय भेषजम् । सुपरम- पाय मेप्प्यै । ४॥ हे रुद्र व भेगमसि औपचवत्सर्वोपदयानिधारकोऽसि । अतोऽस्म- दीयेभ्यो गवे अश्वाय पुरुपाय च मेपनं सर्वव्याधिनिवारकमौपधं देहि । मेपाय मेप्यै प सुखं देहि । सुहितं खेभ्यः प्राणेभ्य इति सुखम् । अनेन मन्त्रण गृहपशूनां क्षेमप्राप्तिर्भवति ॥ ४ ॥ ज्यम्बकं य्याजामहे । सुगन्धिपुष्टिवईनम् । उर्वारुक- मिव बन्धनान्मृत्योम्भुक्षीय मामृतात् । यम्बकं यजामहे सुगन्धिपति वेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुंक्षी- यमा मुत-१५॥ ।

·मुगन्धि दिव्यगन्धोपेतं मत्यधर्महीनं पुष्टिवर्धनं धनधान्यादिपुष्टें. वैधयितारं त्र्यंबक नेत्रत्रयोपेतं रुद्रं यजामहे पूजयामः । ततो रुद्रप्रसादा- न्मृत्योर्मुक्षीय अपमृत्योः संसारमृत्योश्च मुक्तो भूयासम् । अमृतान्मा मुक्षी. य स्वर्गरूपान्मुक्तिरूपाचामृतान्मा मुक्षीय मुक्तो मा भूयासम् । एकवचनं माहुर्थे । मुक्ता मा भूयारमेत्यर्थः । अभ्युदयनिःश्रेयसरूपातफल द्वयान्मम भ्रंशो मा भूदित्यर्थः । मृत्योर्मोचने दृष्टान्तः । उर्वारुकमिव बन्धनादिति ययोर्वारुकं कर्कन्ध्वादेः फलमत्यन्तपक्वम् । सत् बन्धनात्स्वस्य वृन्ता- स्प्रमुच्यते तदृत् ॥ का. (५-१०-१७) कुमार्यश्वोत्तरेणेति यजमानसम्ब- धिन्यः कुमार्योऽपि पूर्वोक्तपुरुषवदुत्तरेण त्र्यम्बकमन्त्रेणानि त्रिः परि. यन्ति त्र्यम्बकं यजामहे कीदृशं पतिवेदनम् पति वेदयतीति तं भर्तुर्लम्म यितारं बिल लामे अन्परपूर्वगत् इतो मुक्षीय इतो मातृपितृभ्रातृवर्गान्मुक्षीय मुक्ता भूयाराममुतो मा मुक्षीय विनाहाचं भविष्यतः पत्युर्मुक्ता मा भूया सम् जनकस्य गोत्रं गृहंच परित्यज्य पत्युर्गाने गृहे च सर्वदा त्र्यम्बक- प्रसादाइसामीत्यर्थः सा यदित इत्याह ज्ञातिभ्यस्तदाह मामुत इति पतिभ्य. स्तदाहेति रावा२।१४ श्रुतेरितोऽमृतः शब्दाभ्यां पितृपतिवर्गो ग्राहो ॥२॥ एतत्तै । रुद्रा वसन्तेने पुरो मूजवतोतीहि । अततधन्या पिनोकवासुई कृत्तिवासाऽअहिट सन्नई शिवोतीहि । ६ ॥ मृजवानाम कश्चित्पततो रुद्रस्य वासस्थानम् । अवसशब्देन देशा- न्तरं गच्छतो मार्गमध्ये तटाकादिसमीपे भोक्तव्य ओदनविशेप उच्यते । है रुद्र एतत्ते तब अवसं हविःशेपास्यं मोश्यम् तेन सहितस्त्र मजवतः पर्वतात्परः परभागवती सन्नतीहि अतिक्रम्य गच्छ । कीदृशस्त्वम् अक्तत- धन्वा अवरोपितधनुष्का ! अस्मद्विरोधिनां त्वया निवारितत्वादित ऊच ·घपि ज्यासमारोपणस्य प्रयोजनामावादवरोपणमेवेदानी युक्तं तथा- पिनाकावसः पिनाकाख्यं त्वदीयं धनुरावस्ते सर्वत आच्छादयतीति पिना- कावसः । यथा धनुर्दष्ट्वा प्राणिनो नविभ्यति तथा वदीयं धनुर्वखादिना मंछान गच्छेत्यर्थः ॥ मन्त्रार्यस्तु हे रुद्र स्वम् कृत्तिवासाः चर्माम्बरो नोऽस्मानहिंसन्हिसामकुर्वन्शियोऽस्मदीयपूजया सन्तुष्टः कोपरहितो भूत्वा अतीहि पर्वतमतिक्रम्य गच्छ ॥१॥ यायुपं जमदग्नेई कश्यपस्य यायुपम् । यद्देवपुं ध्यायुष- न्तनोऽअस्तु ज्यायुपम् । ७ ॥ जमदग्नः मुनेर्यध्यायुषम् प्रयाणां माझ्ययौवनस्याविराणामायुपा समाहाररूयायुपं तया कश्यपस्यै तन्नामकस्य प्रजापतेः सम्बन्धि यल्या. गुपं तथा देयेषु इन्द्रादिपु पत्यायुपगस्ति तत्सर्व ज्यायुपं नोऽस्माकं यजमानानामस्तु । जमदग्न्यादीनां माल्यादिषु यादृशं चरित तादृशं नो भूयादित्यर्थः ॥ ७॥ . शिवो नामासि स्वर्धितिस्ते पिता नमस्तेऽअस्तु मा मा- हिः सीई । निवर्चयाम्म्यायुपेन्नायाय प्रजननाय राय- स्प्पोपोय सुष्प्रजास्त्वार्य सुबीन्याय । ८ ॥ । क्षुर त्वं नाम नाम्ना शिवः शान्तोऽसि स्वधितिः वजं ते तब पिता ते तुम्यं नमोऽस्तु मां मा हिंसीः । का. (५-२-१७) निवर्तया. मति यपतीति । यजमानदेवतं यजुः । निपूर्वो वृत्तिर्मुण्डनार्थः । हे यजमान ·लां निवर्तयामि मुण्डयामि किमर्थमायुपे जीवनाय अमान्यायानमक्षणाय प्रजननाय सन्तानाय रायो घनस्य पोपाय पुष्दै सुप्रजास्वाप शोमनाप-. त्यतायै मुवीर्याय शोमनसामाय ॥ ८ ॥ न तं विदाथ य इमा जजानान्ययुष्माकुमन्तरं बभूव । नीहारेण पाता जल्यो चासुतृप उकथशासश्चरन्ति ! ९ ॥ इदानीमुपदिशति । यो विश्वकर्मा इमा इमानि भूतजातानि जजान उत्पादितवान् । विश्वकर्माण हे जीवा यूर्य न विदाथ न जानीय लेटो- ऽडाटाविति (पा. ३-४-१४ ॥ आडागमः । ननु देवदत्तोऽहं यक्ष- दत्तोऽहमिति ययमात्मानं जानीम इति । चेत् न न ह्यहम्प्रत्ययाम्यं जैवं रूपं परमेश्वरतत्वम् किं तु युप्माकमहम्मसयगम्यानाम् । जीवा- नामन्तरसम्यन्तरं वास्तवस्वरूपमन्यत् अहम्प्रत्ययादतिरिक्त सर्वापदा- नम् । वेद्यमीश्वरतत्वं बभूव भवति विद्यते । जोवरूपवत्तदपि कुतो नं'। विद्य इति चेत् । भवन्त ईदृशाः चरन्ति प्रवर्तन्तेऽतो न जानीय । कीदृशाः नीहारेण प्रावृताः नीहारसदृशेनाज्ञान नावृतत्वान्न जानीय यथा नीहारो नात्यन्तमसन् दृष्टेरापरकत्सात् नाप्यत्यन्तं रान् काठाश्मादि. वद्रोपितुपयोग्यत्वात् एवमज्ञानमपि नात्यन्तमसात् ईश्वरनत्वावरक- स्यात् नापि सत् बोधमाननिवर्त्यत्वात् ईदृशेनानिर्वचनीयेनाज्ञानेनं भव- न्तः सर्वजीवाः प्रावृताः । न केवलं नीहारेण जरुप्या च प्रावृताः जल्पनं जमिस्तपादेवोऽहं नरोऽहं प्रमेदं गृहं क्षेत्रमित्याअनुत जल्पनेन व्यापाश्च । किच असुनृपः अमुषु असून्वा तृप्पन्ति अगुवृपः केनापि प्रकारेण प्रा- णान्मृत्वा तावतेव इप्पन्ति न तु परमेश्वरत विचारयितुं प्रवर्तन्ते ।

·, न केवलमहिकमोगेन तृप्तिः किंतु उक्थशासः परलोकभोगान्सम्पाद.. यितुं . यज्ञेषु उक्यानि शंसन्ति उपयशासः शस्त्रस्तोतारः शसेः विष्य- निदितामिति (पा. ६-४-२४) नलोपः संहितायां दीर्घः ऐहिकामु- मिकमोगप्रवृत्तानामज्ञानमिथ्याज्ञानपराधीनानो भवतां नास्ति तत्वज्ञान मित्यर्थः ॥९॥ विश्वकर्मा ह्यनिष्ट देव आदिद्गन्धर्वोऽअभवद्वितीयः ॥ तु. तीर्यः पिता जनिती पंधीनामपा गर्भ व्यदधात्पुरुषा । १० ॥ ब्रह्माण्डमध्यगतानामुत्पत्तिरुच्यते । ब्रह्माण्डमध्ये प्रयमं विश्व- कर्मा देवतिर्य गादिजगद्भदकर्ता सत्यलोकवासी चतुर्मुखो देवः अजनिष्ट आदित्यान्तरपुरुषरूपेण जातः । आत् इत् अनन्तरमेव तदपेक्षया द्वि- तीयो गन्धर्षः अभवत् उत्पन्नः गां वाचं पृथिवीं वा धरति गन्धर्वोऽग्निः गानाद्वा गन्धर्वः . अधोऽएवाहुरनिरेपास्यै पृथिव्यै प्रष्ट सर्वः करस्नो मन्यमानोऽगायदित्यादिश्रुतेः । पिता पालयिता ओपधीनां जनिता उत्पा- दकः पर्जन्यः पूर्वोक्तदयापेक्षया तृतीयोऽभवत् स पर्जन्य उत्पन्नः सन्नपा- माहुतिपरिणामभूतानां गर्भ व्यदधात् धारयति करोति वा । कीदृशं गर्भ पुरुत्रा पुरून्बहून् बायते रक्षति पुरुत्राः यहूनां रक्षकम् । विभक्तराकारः बहुप्रकारं वा ॥ वैश्वकर्मणहोमः ॥ १० ॥ ॐ उग्यर्थ । भीमश्च द्धान्तश्चधुनिश्च । सासदाश्चाभियुग्ग्या च विक्षिपरवाहो । ११॥ याएते उग्रादिनामकाः सप्त मरुतः तेभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु । उमः उलटः । यिमत्यस्मादसो भीमः । धनति शब्दं करोतीति वान्तः धून- ·+ थति कापयति शनिति धुनिः । सहते शत्रूनमिमवत्ति ससम्हान् सहतेः कमुश्चेति । (पा. १-२-१०७) क्रमप्रत्ययः संहितायामभ्यासदीर्घ- छान्दसः । अभियुनक्ति अस्मत्संमुखं योगं प्रामोतीत्यमियुग्या अन्ये- भ्योऽपि दश्यन्तऽइति (पा. ३-२-७५) युजेः क्वनिप्प्रत्ययः । विसिपः विविध क्षिपति रिपूनिति विक्षिप: इगुपधेति (पा. ३-१-१३५) कप्रत्ययः ॥११॥ अग्निव्हदये ना शनिव्हदयाग्ग्रेर्ण पशुपतिवृत्स्नुहृदयेन भवं व्यका ! शम्मतस्नाभ्यामीशानम्मन्युना महादेवम- न्तईपर्शयेनोग्ग्रन्देवं वनिष्ठुना बसिष्ठहनुवंशिङ्गीनि को- श्याभ्याम् । १२ ॥ हृदयेनादेनाग्नि देवं श्रीणामि हदयस्याग्रभागेनाशनि देवं प्रीणामि। समग्रहदयेन पशुपति देवं प्रीणामि या यहता कालखण्डेन मयं देवं प्रोणामि पद्दन्न इत्यादिना [६-१-६३ ] यकृब्दस्य यकन्नादेशः । मतस्ने हदयास्थिविशेषौ ताभ्यां शव देवं प्रीणामि । मन्युना मश्वसम्ब न्धिोधेन ईशानं देवं प्राणाम अन्तर्वर्तमानेन पर्शव्येन पार्थास्थिसम्ब. धिना मांसेन महादेव देवं प्राणामि पर्शनः पार्थास्थानि । वनिष्ठः। स्थूलान्त्रं तेनोग्रं देवं प्रीणामि वसिष्टहनुः वसिष्ठस्य देवस्य इनुः कपोले- कदेशो ज्ञातव्यः यहा पसिधा या हनुः कपालाघोदेशः तत्परा हरियमरः (२-१-९० ) तत्परा कपोलाघोमागस्था हन्त्याहारमिति हतुः लिन- व्यत्ययः वसिष्ठहन्या कोश्याभ्यां कोशो हृदयकोशः तत्स्थाभ्यां मांसपि. ण्डाभ्यां च शिङ्गीनि शिङ्गिसज्ञानि देवतानि प्रीणामि ॥ १२ ॥ उग्मं लोहितेन मित्र सौहत्येन रुइन्दौत्येनन्द्रम्प कीडेन ·मरुतो चलैन साड्याप्रमुदौ । भवस्य कण्ठहरुद्रस्स्या- न्तईपाय॑म्महादेवस्य यकछवस्य बनिष्ठापशुपतेऽपुरीत लोहितेनासृजा उग्रं. देवं प्रोणामि शोमनं व्रतं कर्म यस्य स सुव्रतस्त स्यमावः सौनत्यं शोभन गत्यादिकर्मकर्तृत्वम् ।। तेन मित्रं देवं प्रोणामि दुष्टं स्खलनोउलमादि व्रतं यस्य स दुर्वतः तस्य मावो दौर्बच्यम् तेन रुद्र देवं प्रीणामि प्रकृष्ट क्रीडनं प्रक्रीडः तेनेन्द्रं देवं प्रोणामि वलेन सामर्थेन मरुतो देवान्प्रीणामि । प्रमुदा प्रकृष्टा मुत् हर्पः प्रमुत् तया साध्यान्देवा- श्रीणामि ॥ मवस्य कण्ठ्यम् अत्र पष्टयन्तो देवः अङ्गं प्रथमान्तम् कण्ट्यं कण्ठे भवं मांसं भवस्यास्तु विमक्रिव्यत्ययो वा कण्ट्येन मवं देवं प्री- णामि । एवमग्नेऽपि । पार्थस्यान्तमध्ये भवं मांसमन्तः पायं तद्रुद्र- स्यास्तु । यरुत् कालखण्डं महादेवस्यास्तु । वनिष्ठुः स्थूलान्त्रं शर्वस्या- स्तु । पुरातत् हृदयाछादकमन्त्रं पशुपतर्देवस्यास्तु ॥ १ ॥ लोमन्म्य॒स्वाहा। लोमन्म्यस्वाहा त्वचे स्वाहा॑ वचे स्वाहा लोहिताय स्वाहा लोहिताय स्वाहा मेर्दोग्भ्य स्वाहा मेोम्यईस्वाहा। मालसेभ्यई स्वाहा मासेम्य स्वाहा स्नाभ्यस्वाहा स्नायईस्वाहा स्थभ्यईस्वाहा स्त्थ. यस्वाहा मज्जब्भ्यस्वाहा मजम्यईस्वाहा । रेतसे स्वाहा पायवे रवाहाँ । १४॥ लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् । लोमादीन्य- सानि । लोमभ्यः स्वाहा लोमानि जुहोमित्यर्यः २ खचे ४ लोहिताय ६ ·७९ दोम्या मेदो धातुविशेषः ८ मांसेभ्यः १ नावन्यः स्नावानः नायवों नसाः १२ अस्थभ्यः छन्दस्यपि दृश्यते (पा. ७-१-७१) इत्यस्थिश- ब्दस्य हलादियिमतापप्यनादेशः ! १४ मज्जभ्यः मजा यछो धातुः १६ रेतसे रेतो वीर्यम् १७ पायवे मार्गदम् १८ ॥ १४ ॥ आयासाय स्वाहा । प्रायासाय स्वाही सं म्यासाय स्वाहाँ बियासाय स्वाहोदयासाय स्वाहा ॥ शुचे स्वाहा शो- चते स्वाहा मोर्चमानाय स्वाहा शोकाय स्वाहा । १५ ॥ आयासाय आयासादयो देवविशेषाः १९ प्रायासाय २० संया- साय २१ वियासाय २२ उद्यासाय २३ शुचे २६ शोचते १९ शोच- मानाय २६ शोकाय २७॥ १५॥ तसे स्वाहा तप्प्यते स्वाहा तप्प्य॑मानाय स्वाहाँ तुप्माय स्वाहा धर्माय स्वाहा । निष्कृत्यै स्वाहा पायश्चित्त्यै स्वाहा । भेपुजाय स्वाहा । १६ ॥ तपसे २८ तप्यते २९ तप्यमानाय ३० तप्ताय ३१ पर्माय ३२ निष्कृत्यै ३३ प्रायश्चित्यै ३५ मेपजाय ३१ ॥ १६ ॥ यमाय स्वाहान्तकाय स्वाहाँ मृत्यवे स्वाहा । प्रमणे स्वाहा ब्रह्महत्यायै स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यस्वाहा द्दया- वापृथिवीम्या स्वाहा । १७॥ इति रुदै पष्टोध्यायः ।।

·यमाय १६ अन्तकाय ३७ मृत्यवे ३८ ब्रह्मणे १ ब्रह्महत्यायै ४० विश्वेभ्यो देवेम्यः ४१ एतेभ्यो देम्यः मुहुतमस्तु ॥ एता आहुती त्या धावारथिवीम्यां स्वाहेत्यन्सामाहुतिं जुहुयात् ॥ ४२ ॥ एतावता कर्म. काण्डं समाप्तम् ॥ १७॥इति रुद्रे पछोध्यायः 'अथ रुद्रे सप्तमोध्यायः' ॐ वाजेश्च । मे प्रसवश्च मे प्रय॑तिश्च मे पसितिश्च मे धीतिश्च मे तुश्च मे स्वरश्च मे श्लोकश्च मे अवश्च मे "श्रु- तिच मे ज्योतिश्च मे स्वश्च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् । १ ॥ अथ अजुषामर्याः वाजोऽन्नम् चशब्दा समुच्चयार्थाः । प्रसवोऽन्नदा- नाभ्यनुज्ञा दीयतां भुज्यतामिति । प्रयतिः शुद्धिः । प्रमितिः बन्धनमन्न- विषयौत्सुक्यम् । धीतिः ध्यानम् ध्यै चिन्तायां छान्दसं सम्प्रसारणम् । मतुः संकल्पो यज्ञो वा । स्वरःसाधुशब्दः । श्लोकः पद्ययन्धः स्तुतिर्वा । श्रवः वेदमन्त्राः श्रवणसामथ्र्य वा । श्रुतिः ब्राह्मणं श्रवणसामथ्यं वा । ज्योतिः प्रकाशः स्वः स्वर्गः । एते मे मम यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ कल्पन्तामिति कण्डिकान्तस्य समुदायापेक्षया बहुत्वम् । मे पदानामावृत्तिः प्रत्येकं प्राप्त्यर्था । एवं सर्वत्र ।। १ ।। प्राणश्च । मे पानश्च मे ध्यानश्च मे सुंश्च मे चित्तञ्चमऽ- आधीतञ्च मे द्याश्चमे मनश्च मे चक्षुश्च मे श्रोत्रेश्च मे दक्ष मे बलश्च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् । २ ॥

·प्राण; अर्ध्वसञ्चारी शरीवायुः । अपानः अधोवृत्तिर्वायुः । व्यानः सर्वशरीरचरः। अमुः प्रवृत्तिमान्वायुः । चित्तम् मानसः संकल्पः १ आधी- तम् पाह्यविषयज्ञानम् वाक् कगिन्द्रियम् । मनः प्रसिद्धम् । चक्षुरि- न्द्रियम् । श्रोत्रं श्रवणेन्द्रियम् । दक्षः ज्ञानेन्द्रियकौशलम् । बलं कर्मे- न्द्रियकौशलम् एतानि यज्ञेन मे कल्पन्ताम् ॥ २ ॥ ओजश्च । में सहश्च मऽआक्मा च मे तनश्च मे शम्मै च मे बम च मेगानि च मे स्थानि च मे परूपि च मे शरी- राणि च मऽआयुश्च मे जरा च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥ ३ ॥ ओजो बलहेतुरटमो धातुः । सहं शारीरं बलं सपत्नामिभवितृत्वं वा । आत्मा परमात्मा । तनू रम्यं वपुः । शर्म सुखम् । वर्म कवचम् । अङ्गानि हस्ताद्यवयवाः । अस्थीनि शरीरगतानि । पर्सेपि अङ्गुल्यादि- पर्वाणि । शरीराणि पूर्णानुक्ताः शरीरावयवाः । आयुर्जीवनम् । जरा वार्धकान्तमायु: । हते यज्ञेन सम्पद्यन्ताम् ॥ ३ ॥ ज्यैष्ठयञ्च । भऽआधिपत्यञ्च मे मन्युश्च मे भामश्च मे मैश्च मेम्भश्च मे जेमा च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे धर्पिमा च मे द्राधिमा च मे वृद्धश्च मे घृद्धिश्च मे यज्ञेर्न कल्प्पन्ताम् । ४ ॥ ज्येतस्य भावो ज्यैष्ठ्यं प्रशस्तत्वम् । अधिपतेर्भाव आधिपत्यम् स्वामित्वम् । मन्युः मानसः कोपः । मामोऽधिक्षेपादिलिङ्गको वाह्यः कोपः। न मीयतऽत्यमः अपरिमेयत्वमन्यैरियनया परिछेत्तुमाश्यत्वम् अम्मः ११ ·शीतमधुरम् जलम् जेमा जयस्य मावो जयसामर्थ्यम् महतो भावो महिमा महत्त्वं सम्पत्त्यादिना । उरो वो वरिमा प्रजादिविशालता । एथोर्भावः प्रथिमा गृहक्षेत्रादिविस्तारः वृद्धस्य भावो वर्गिमा दीर्घजीवित्वम् । दीर्घस्य मानो द्रापिमा अविछिन्नवंशवम् वृद्धं प्रभूतमन्नधनादि । वृद्धिः विद्यादि. गुणैरुकपः । एते मे कल्यन्ताम् ॥ ४ ॥ सत्यञ्च मे श्रद्धा च मे जगच मे धनञ्च मे विश्वञ्च मे महेश्च मे क्रीडा च मे मोर्दश्च मे जातञ्च मे जनप्यर्माणञ्च मे सूक्त मे सुकृतञ्च मे यज्ञेन फलप्पन्ताम् । ५ ॥ सत्यं यथार्थमाविस्वम् । श्रद्धापरलोकविश्वासः । जगत् जगमं गवादि । धनंकनकादि । विश्व स्थावरम् । महो दीप्तिः । क्रीडा अक्षयूतादिः । मोदः क्रीडादर्शनजो हर्पः जातं पुत्रोत्पन्नमपत्यम् जनिध्यमाणं भविष्यदपत्यम् सूक्तमुक्समूहः । मुरुतमृषपाठजन्यं शुभादष्टम् एते रूपन्ताम ॥५॥ ऋतश्च मे मृतश्च मे युक्ष्मश्च मे नामयच मे जीवातुश्र मे दीर्घायुत्त्वञ्च मे नमित्रञ्च मे भयञ्च मे सुखश्च मे शयनञ्च मे सूपाश्च मे सुदिनच्च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् ।६।। ऋतं यज्ञादिकर्म । अमृतं तत्फलभूतं स्वर्गादि । यक्ष्मणोऽमायोऽय. क्ष्मं धातुक्षयादिरोगाभावः । अनामयत् आमयति पीडयतीत्यामयत् न आम- पत् अनामयत् सामान्यज्याध्यादिराहित्यम् जीवयतीति जीवातः व्याधि- भासकमौषधम् । दीर्घायुपो मायो दीर्घायुत्वं बहुकालमायुः एपोदरादित्या. सलोपः आयुरुदन्तो वा । अमित्राणामभावोऽनमित्रं शत्रराहित्यम् मया-

·भावोऽभयं भीतिरादित्यम् सुखमानन्दः शयनं संस्कृता शय्या र भूपाः
शोभन उपाः स्नानसंध्यादियुक्तः प्रातःकालः सुदिनं यज्ञदानाध्ययना-
दियुक्तं सर्व दिनम् । एते में यज्ञेन सिध्यन्तु ॥ ६ ॥
यन्ता च । मे पत्तौ च मे क्षेत्र मे धृतिश्च मे विश्वश्च
मे महश्च मे संधि मे ज्ञानेश्च मे सूर्य मे प्रसूश्च मे सीरञ्च
मे लयश्च मे अज्ञेन कल्प्पन्ताम् । ७ ।।
यन्तावादेनियन्ता । धर्ता पोपकः पित्रादिः । क्षेमः विद्यमानयनस्य
रक्षणशक्तिः । धृतिः थैर्यमापत्स्वपि स्थिरचित्तत्वम् । विश्व सर्वानुकून
ख्यम् महः पूजा । संविद्वेदशास्त्रादिज्ञानम् ज्ञातुर्मायो ज्ञानम् विज्ञान-
सामर्थ्यम् । मूः पुत्रादिप्रेरणसामर्थ्यम् । प्रसूः पुत्रोत्यन्यादिसामयम् ।
सोरं हलादि रुपिकतधान्यनिष्पत्तिः । लयः कृषिप्रतिवन्धनिवृत्तिः ॥ ७॥
शच में मयंश्च मे टिमयञ्च मे नुकामश्च मे कामश्च मे
सौमनसर्थ मे भर्गश्च मे द्रविणश्च मे भद्रञ्च मे श्रेयश्च मे
वसीयश्च मे यशश्च मे यज्ञेने कल्प्पन्ताम् । ८ ॥
शमैहिक मुखम् । मपः आमुटिमकं सुखम् । प्रियं प्रीत्युत्पादको यस्तु ।
अनुकाभ्यतऽइत्यनुकामः अनुकूल पत्नसाध्या पदार्थः कामः विषयमा
गजनित मुग्लम् । सुमनसो मावः सौगनसः मनःस्वास्थ्यकरो बन्धुवर्गः ।
भगः सौभाग्यम् । द्रविणंधनम् । भद्रमैहिक कल्याणम् श्रेयः पारलौ.
किकम् । वसनीति नस्तु अतिशयेनवस्तु घसीयः तुरिछमेयाविन
{पा. ६-१-१५४ ] तृचो लोपः निवासयोग्यो यसुगान्गृहादिः । यशः
कीर्तिः । एते कल्पन्ताम् ॥ ८ ॥

·८४ ऊक । मे सूनां च मे पर्यश्च मे रसश्च मे धृतञ्च मे मधु च मे सनिग्धश्च मे सपीतिश्च मे कृषिश्च मे वृष्टिश्च मे जैत्र- ञ्चमऽऔदियश्च मे यज्ञेन कल्पपन्ताम् । ९ ॥ अ अग्नम् । महता प्रिया सत्या वास् । पयः दुग्धम् । रसः तवत्यः सारः । घृतमाज्यम् । मधु क्षौद्रम् समाना ग्धिर्भोजनं सन्धिः अदेः क्तिनि घमादेशः घसिमसोहलीति [ पा. ६-४-१०.] पस उपचालोपे कते कलो कलीति (पा. ८-२-२६ ) सलोप छते कपस्तयोर्कोऽधः (मा. २-२-४०) जश्त्वं ग्यिः बन्धुभिः सह भोजनमित्यर्थः । सपोतिः बन्धु- मिः सह पानम् । कपिः तस्कृतधान्यसिद्धिः वृष्टिः धान्यनिप्पादिकानु. कूला । जेतुर्भावो जैत्रम् जयसामर्थ्यम् । उद्भिदो भाव औद्भियम् चूता- दितरोरुत्पत्तिः एते यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ९॥ रयिश्च । मे रायश्च मे पुष्टश्च मे पुष्टिश्च मे विभु च मे प्प्रभु च मे पूर्णश्च मे पूर्णतरञ्च मे कूर्यवञ्च मे क्षितच मेनश्च मे हुँच मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् । १० ॥ रथिः सुवर्णम् रायो मुक्तादिमणयः पुष्टं धनपोपः पुष्टिः शरीरपो. पकः विभु व्याप्तिसामर्थ्यम् । प्रभु ऐश्वर्यम् पूर्ण धनपुत्रादिवाहुल्यम् । अत्यन्तं पूर्ण पूर्णतरं गजटरगादिवास्यम् । कुयवं कृत्सितधान्यमपि । अक्षितं क्षयहीनं घान्यादि अन्नमदिनादि क्षुत् मुक्तानपरिपाकः । एते कलन्ताम् ॥ १०॥ वित्त । मे वेदश्च मे भूतच मे भविप्प्यच मे सुगा ·८५ मे सुपत्त्यश्च म ऋद्धञ्च मऋश्चिमे लप्सी मक्कृमि मे मतिश्च मे सुमतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । ११ }} पिट्स लाभे पूर्वलब्धं वित्तम् । वेद्यं लब्धव्यम् । भूतं पूर्वसिद्धं क्षेत्रादि भविष्यत् सम्पत्यमानं क्षेत्रादि । मुखेन गम्यते यत्र तत्सुगम् सुदुरो- रधिकरणे इति (पा. ३-२-४८ वा. ३) गमेर्डः सुखगम्यो देश: सुपथ्यं शोमनं हितम् ऋद्धं समृद्ध यज्ञफलम् ऋदिः यज्ञादिसमृद्धिः कृप्त कार्यक्षेमं द्रव्यादि । कुप्तिः स्वकार्यसामर्थ्यम् । मति: पदार्थमावनिश्चयः । सुमति: दुर्घटकार्यादिपु निश्चयः एते योन कल्पन्ताम् ॥ ॥ ११ ॥ वीहर्यश्च । मे याश्च मे मापांश्च मे तिलाश्च मे मुद्दाश्च मे खल्ल्याश्च मे प्रियवश्च मे वश्च मे श्यामाकाश में नीवा- राश्च मे गोधूमाश्च मे मसूरीश्च मे यज्ञेन करप्पन्ताम् ॥१२॥ श्रीहियवमापतिलमुद्गगोधूमगरा: प्रतिद्धाः खल्वा चणका लगा- । प्रियङ्ग्य: कङ्गवः प्रसिद्धा: अणवचीनकाः श्यामाकान्तृणधान्यानि ग्राम्याणि पोद्भवलेन प्रतिद्धानि । भावारास्तृणधान्यान्यारण्यानि । एते पान्यविशेषा मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ १२ ॥ अश्मा च 1 में मृतिका च मे गिरयश्च मे पर्वताच मे सिकताश्च मे धनुरप्पतयश्च मे हिरण्यञ्च में यश्च मे श्यामञ्च में लोहर्थ गे सीसच मे न च मे यज्ञेने कलपन्ताम् ॥१३॥ अश्मा पापाण: 1 मृत्तिका प्रशस्ता मृत् मृदस्तिकन् । गिरयः शुद.

·पर्वताः गोवर्धनार्बुदरैवतिकादयः । पर्वता: महान्तो मन्दरहिमाचलादयः ।
सिकताः शर्कराः । वनस्पतयः पुष्पं विना फलवन्तः पनसोदुम्बरादयः
हिरण्यं सुवर्ण रजतं वा द्रविगाकुप्ययोश्रेत्यभिधानात् । अयो लोहम् श्याम
ताम्रलोहं कांस्यं रजतं कनकं वा । लोहं कालायसे सर्वतै जसे बोझकेऽपि
चेत्यभिधानात् । सीसं प्रसिद्धम् । वपु रङ्गम् । एते कार्यविशेपेषु में
कान्ताम् ॥ १३ ॥
अग्निश्च । मऽआपश्च मे चोरुर्धश्च मऽओषधयश्चमे कृष्टप.
च्याश्च मे कृष्टपच्या मे ग्याम्म्या मे पशर्वऽआरण्या मे
त्तिञ्च मे चितिश्च मे भूतश्च मे भूतिश्च मे यज्ञेनै कल्प-
न्ताम् । १४॥
अग्निः पृथिवीस्यो वह्निः आपोऽन्तरिक्षस्थानि जलानि । वीरुधः
गुरुमाः ओषधयः फलपाकान्ताः । कृष्ट च्याः कोटे पच्यन्त इति कृष्ट-
पच्याः रानसूयमूर्ये यादिना (पा. ३-१-११४) क्यवन्तो निपातः
भूमिकर्षणवीजवापादिकर्मभिनिष्पाचाओपधयः । तदिपरीता अराइपच्याः
स्वयमेवोत्पाद्यमाना नीवारगवेधु कादयः। ग्राम्याः ग्रामे भवाः पशवः गो.
ऽश्वमहिपाजाविगर्दाष्ट्रादयः । आरण्याः अरण्ये भवाः पशवः हस्तिसिं.
इशरममृगगषयमर्कटादयः । वित्तं पूर्वलन्धम् । वित्तिः माविलागः ।
भूतं जातपुत्रादिकम् । भूतिरैश्वर्यं स्वामितम् । एतानि यज्ञेन मम सम्प-
घन्ताम् ॥१४॥
वसु । च मे वसतिश्च मे कर्म च में शक्ति मे]श्च
माएमश्च मऽवृत्त्या च मे मतिश्च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥१५॥

·यसु धनं गवादिकम् । वसतिर्वासस्थानं गृहम् । कर्माग्निहोत्रादि । शक्तिस्तदनुष्ठानसामर्थ्यम् अर्थोऽभिलषितः पदार्थः । एमः ईयतऽइत्येमा एंतर्मप्रत्ययः प्राप्तव्योऽर्थः । इत्या मावे क्यम् अयनमिष्टप्राप्त्युपायः गतिरिष्टप्राप्तिः । एते काल्पपत्ताम् ॥ १५ ॥ अग्निश्च । मऽइन्द्रश्च मे सोमश्च मऽइन्द्रश्च मे सविताच मऽइन्द्रश्च मे सरस्वती च मऽइन्द्रश्च मे पूषा च माइन्द्रश्न मे बृहस्पतिश्च मऽइन्द्रश्च मे यज्ञेने कलपन्ताम् । १६ ।। अयार्धेन्द्राणि जुहोति (९-३-२-२ ) अर्धस्येन्द्रदेवत्यलादर्धस्य मानादेवत्यत्वात् । अग्निसोमसवितृसरस्वतीपूपवृहस्पतयः प्रसिद्धाः तः समानभागत्यादिन्द्र एकैकया सह पयते । यास्कोक्ता इन्द्रशब्दस्य ना- नार्थाः कार्याः एवमग्रेऽपि कण्डिकाद्वये । एते कल्पन्ताम् ॥ १६ ॥ मित्र । माइन्द्रश्च में हरुणश्च मऽइन्द्रश्च मे धाता च मऽइन्द्रश्च मे स्वष्टा च मऽइन्द्रश्च मे मुरुतश्च मऽइन्द्रश्च मे विश्व च मे देवाऽइन्द्रश्च मे युजेन कल्प्पन्ताम् । १७ ॥ मित्रवाणघातृलट्टमरुहिश्वेदेवाः प्रसिद्धाः । प्रत्येकमिन्द्रः । एते कलान्ताम् ॥ १७ ॥ पृथिवी च । माइन्द्रश्च मेन्तरिक्षञ्च मऽइन्द्रश्च में घौश्च माइन्द्रश्च मे समाश्च माइन्द्रश्च मे नक्षत्राणि चमऽइन्द्रश्च मे दिर्शश्च मऽइन्द्रश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । १८ ॥

·८८ एथिव्यन्तरिक्षदिवस्त्रैलोक्यम् । समा वाधिष्टायो देवताः। नक्ष- त्राणि अश्विन्यादीनि । दिशः प्रागाद्याः । एते कल्पन्ताम् ॥ १८ ॥ अहशुश्च । मे रश्म्मिश्च में दाभ्यश्च मे धिपतिश्च माउ- पाशुश्च मेन्तर्युमश्च मऽऐन्द्रवायवश्च मे मैत्रा वरुणश्च मऽआश्विनश्च मे प्रति प्रस्त्थानश्च मे शुकच मे मन्धी च में यज्ञेन कल्पन्ताम् । १९ ॥ अथ ग्रहान्जुहोति (९-३-२-१०) कण्डिकात्रये ग्रहहोम. मन्त्राः । अश्वादयः सोमनहविशेषाः सोमप्रकरणे प्रसिहाः । अदाभ्य- स्यैव गृह्यमाणत्वदशायां पृथक्त्य ग्रहणे रश्मिशब्देन निर्देशः रश्मीनां तद्वणे सायनत्वात् अहो रूपे मर्यस्य रश्मिपु इति [ ८-१८ ] मन्त्र- लिङ्गात् । अधिपतिशब्देन निग्राह्यो विवक्षितः तस्य ज्येष्ठत्यादाधिपत्यम् ज्येष्ठो वाऽएप ग्रहाणामिति श्रुतेः । प्रतिप्रस्थानदाब्देन निग्राह्या विव-- क्षितः द्विदेवत्यैः सह पारात् अन्ये प्रसिद्दाः ॥ १९ ॥ । आग्नयणश्च । मे धैश्वदेवश्च मे छ्वश्च मे वैश्वानर, मऽऐन्द्राग्नश्च मे महावैश्वदेवश्च मे मरुत्त्वतीयांश्च मे निक- वल्लयश्च मे सावित्रश्च मे साररवतश्च मे पाकीवतश्च मे हारियोजनश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । २० ॥ आद्यो वैश्वदेवः प्रातःसरनगतः महावैश्वदेवस्तु तृतीयसवनगतः । ध्रुवारुयस्यैव अहस्य श्रवणदशायां वैश्वानरसूक्तपाठात्तदशापन्नो ध्रुवो वैश्वानरशब्देनोच्यते मरुत्वतीया इति बहुवचनं नित्वात् मरुत्वतीयो ·८९ महामरुलतीयः कुण्ठमरुत्वतीयश्चेति । अमिपेचनीये सारस्वतीनामा ग्रहणमेव सारस्वतो ग्रहःसारस्वतं ग्रहं गृहातीति तत्राम्नानात् ॥ २९ ॥ घुश्च । मे चमसाश्च मे वायव्यानि च मे द्रोणकलशा मे ग्ग्रावाणश्च मे पिपणे च मे पूतभृच मऽआघवनीयंश मे घेर्दिन मे बुहि मे वभूषश्च मे स्वगाकार मे यज्ञेन कल्प्यन्ताम् । २१॥ चुचो नुहादयः । चगसानि ग्रहपात्राणि । वायव्यानि पात्र विशेषाः । अधिषवणे काठफलके । पूतभृदाधवनीयो सोमपात्रविशेषौ । स्वगाकारः माम्युवाकः तेन यथास्वं देवतानां हविरङ्गीकारात् प्रसिद्धमन्यत् एते मम यझेन निमित्तेन कल्पन्ताम् ॥ २१ ॥ अग्निश्च । मे धर्म मेघश्च मे सूज्यश्च मे प्राणच मेश्रा- मेघश्च मे पृथिवी च मे दितिश्च मे दितिश मे घोश्च मेङ्गुलयः शक्करयो दिशश्च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् । २२ ।। काण्डियाहयेन यज्ञकानुहोमः अथैतान्यज्ञातून्नुहोत्यग्निश्च मऽइति [९-३-३-१ ] श्रुतेः । अग्निः चीयमानो परिग्निष्टोमो वा । धर्म: प्रवाः । इन्द्रायार्कवते पुरोडाशमिति विहितो यागोभः सौर्य चमिति विहितः सूर्यः । प्राणो गवामयनम् । अश्वमेधः प्रसिद्धः । एभिव्यदिति- दितिदिवो देवताविशेषाः । अङ्गुलयः विराष्ट्परुपावयवाः । शक्करयः शक्तयः । दिशा प्राच्याद्याः । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् ।। २२ ।। अत्त । मऽक्तवश मे तपश्च में संवत्सरश्च मे होरात्रे - ·ऊष्ठीवै बृहद्रथन्तरे चे मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥ २३ ॥ व्रत नियमः 1 तयो वसन्तादयः । तपः कई चान्द्रायणादि । संवत्सरः प्रमवादिः । अहश्च रात्रिश्चाहोगत्रे दिननिशे । अरू चाठीवन्ती जानुनी च उर्वष्ठीचे अवयवविशेषौ अचनुरेति (पा. ५-४-७७) नि. पातः । वृहद्रथन्तरे एतन्नामके सामनी । एतानि कल्पन्ताम् ॥ २३ ॥ एका च । मे तिस्र मे तिस्रश्च मे पञ्च च मे पञ्च च मे सप्त च मे सप्त च मे नर्व च मे नव च मऽ एकादश . च मऽएकादश च मे प्रयोदश च मे त्रयोदश च मे पञ्चदश च मे पञ्चदश च मे साप्तदश च मे सप्तदश च मे नव- दश च मे नवदश च म एकविध शतिश्च मऽएकवि शतिश्च मे प्रयोविक शतिश्च मे प्रयोचिट शतिश्च में पञ्चवित शतिश्च मे पञ्चविद शतिश्च मे सप्तविक शतिश्च मे सप्तर्वि शतिश्च मे नविन शतिश्च मे नविन शतिश्च म एकत्रित शच मऽएकत्रित शचमे प्रयस्त्रिह शच मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् 1 २४ ॥ - अयुग्मस्तोमहोमार्या मन्त्राः अथायुज स्तोमान्नुहोतीति (९-३- ३-२) श्रुतेः । एकामादाय द्वितीयां विहाय तृतीयामादाय चतुर्थी वि. हाय परित्यक्तसमसख्याकेनात्तविषमसख्याकेन मन्त्रेणायुग्मान्स्तोमान्नुहया दित्यर्थः । आदरातिशयद्योतनार्या सर्वत्र पुनरुक्तिः । अयुग्मस्तोमहोमैः सर्वकामावाप्तिः तथा श्रुतिः (९-३-३-२) एतदै देवाः सर्वान्कामा- ·९१ नामायुग्मि स्तोमः सर्ग लोकमार्थस्तथैवैतयजमानः सर्वान्कामानामायुग्मि स्तोमैः स्वंग लोकमतीत्यादि ॥ २४ ॥ 'चत्रिश्च । मे टौ च मे प्टौ च मे द्वादश च मे द्वादश च में पोर्डश च मे पोर्डश च मे विशति में विक शतिश्च में चतुर्विध शतिश्च मे चतुर्षिक शतिश्च मे साविक शतिश्च मे प्टाविक शतिश्च ये हात्रि च मे हात्रिदशन में पत्रिक शश्च मे पत्रिः शच मे चत्वारि शर्थ मे चचारि शर्च मे चतुश्चच्चारिक शच ये चतुश्चच्यारिः शश मे प्वाचवारिक शम मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् । २५ ॥ एककण्डिकया युग्मस्तोमान्नुहोति अथ युग्मतो जुहोति पतसत्र मऽइति ( ९-३-३-४ ) प्रथमं चतन इत्येतां सख्यामादाय चतुरुत्त. रत्वेन स्थितान्युग्मास्तोमानष्टाचत्वारिंशत्पर्यन्तान्नुहुयादित्यर्थः । तत्फलं स्वर्गमाहिः एतद छन्दा स्यब्रुवन्यातयामा चाऽअयुज स्तोमा युग्मभि. य स्तोमैः स्वर्ग लोकमयामेति तथेतद्यजमानो युग्ममि स्तोमः स्वर्ग लोकमेतीति (पा. २-३-३--4) श्रुतेः । पूर्व-पूर्वमुत्तरेण सम्बध्नाति वृक्षारोहणवत् तथा च श्रुतिः । ९-३-३-६ ] पूर्व-पूर्वमुत्तरेणात्तरण संयुनक्ति यया यूक्ष रोहन्नुत्तरामुत्तराई शाखा समालम्भ रोहेत्ताहक्त- दिति अनोक्ता संख्या संख्येयनिष्ठा । एते यज्ञेन करसन्ताम् ।। २५ 11, ध्यविध । मे व्यवी च मे दियवाटर्च में दित्त्याही च मे पञ्चाविश्व में पनावी चे मे त्रिवत्तश्च मे त्रिवत्त्सा च मे ·तुर्यवाई मे तुम्याही च मे यज्ञेनै कल्प्पन्ताम् । २६ ॥ कण्डिकाइयं क्योहामे विनियुक्तम् । तथा च प्रतिः [९-३-३-७) अथ वया सि.नुहोति अधिश्च मऽति पशवो पै ययाति पशुभिरव- नमेतदन्नन प्राणात्ययो पशुभिरेवैनमेतदन्नेनाभिपिश्यनीति । अविः पण्मा: सात्मक काल: त्रयोऽययोयस्य स त्र्यविः सार्वमंवत्सरो वृपः तादृशी गोख्यवी । विसंवासरो वृपो दित्यबाट नाशी गोदित्यौही । पञ्चाययो यस्य स पञ्चाविः सादिसंवत्सरो वृपः तादृशी गौः पञ्चावी । वत्सो वत्सरः यो वत्सा यस्य स त्रिवत्सः त्रिवर्षो वृषः तादृशी गौस्त्रिवत्सा । तुर्य वर्ष वहतीति तुर्यवाट सार्वत्रिवर्षों वृपः तादृशी गौस्तुयॊही । एते यज्ञेन करसन्ताम् ॥ २६ ॥ पाट्वाई । मे पष्टीही च मऽक्षा च मे वशा च मऽ- भापमच में घेहा मे नडाँश्च मे धेनुश्च मे यज्ञेने कल्पन्ताम् । २७॥ पष्ठं वर्षचतुष्कं वहतीति पाठवाट चषों वृपः तादृशा गौः पछीही। उक्षा संचनक्षमा वृपः । वशा बन्ध्या गौः अतियुवा वृप ऋषमः चेहदर्भ- घातिनि गौः जनः शक्टं बहतीत्यनड्डान् शकटवहनक्षमो वृषः वहः विपि सम्प्रसारणमनसो डकारः चतुरनहोरामुदात्त इति (पा. ७-१-९८ ) अमागमः । धेनुर्मवप्रगता गौः एते मम यज्ञेन निमिसन करूपता स्वस्त. व्यापारसमर्था भयन्तु यद्वा एते यज्ञन मम य.पन्तां महामुपभोगक्षमा भवन्विसः एवं पूर्वत्र ॥ २७ ।। 'बाजाय स्वाहा । प्रसवाय स्वाही पिजाय स्वाहावे स्वाहा इसवे स्याहा हर्पतये. स्वाहाम्है मुग्धाय स्वाहा ·मुग्धाय च नः शिनाय स्वाहा दिनः शिनऽआन्त्यायनाय स्वाहान्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतय स्वाहाधिप- तये स्वाहाँ प्रजापतये स्वाहाँ । झ्यन्ते राम्मित्राय यनतसि. यमनऽर्जे त्वा वृष्टय वा प्अजानान्त्वाधिपत्याय २८ ॥ अथ नामग्राहहोमः तथा च श्रुतिः (९-३-३-८) अथ नाम: ग्राहं जुहोति वाजाय स्वाहेत्येतद्वै देवाः सर्वान्कामानाप्ताथैतमेव प्रत्यक्ष मंप्रीणस्तथैवैतद्यजमानः सर्वान्कामानाप्नाथैतमेव प्रत्यक्षं प्रीणातीति । वा. जोऽन्नं तस्मै स्वाहेति होममन्त्रः वाजादीनि चैत्रादिमासानां नामानि, तन्नाम गृहीत्वा होतव्यमित्यर्थः अन्नप्राचुर्याच्चैत्रोऽनरूपः । प्रसवापानुज्ञा. रूपाय जलक्रीडादौ अभ्यनुज्ञादानात्प्रसवो वैशाखः । अपिजाय अप्सु, जायतऽइत्यपिजः सप्तम्या अलुक् जलक्रीडारतत्वादपिजोज्येष्ठः । ऋतते. यागरूपाय चातुर्मास्यादियागप्राचुर्यात्ऋतुरपाढः । वसवे वासयति वसुः चातुर्मास्ये यात्रानिपेघाहसुः श्रावणः । अहर्पतये दिनस्वामिने सूर्यरूपाय- तापकरत्वाद्भाद्रपदस्याहर्पतित्वम् । मुग्धायाढे तुपारादिना मोहरूपाय दिवसाय तुपारवाहुल्यान्मुग्धमह आश्विनः । अमुग्धाय वैनशिनाय विन- श्यतीति विनंशी मस्जिनशोर्कलीति (पा. ७-१-६. ) बाहुलकाद- कल्यपि नशेर्नुमागमः विनश्येय वैनशिनः स्वार्थे अण् अल्पपटिकावनेन विनाशशीलाय कार्तिकाय स्नाननियमादिना पापनाशकत्वादमुन्धाय मोह-- निवर्तकाय कात्तिकाय । अविनंशिने आन्त्यायनाय न विनश्यतीत्यविनंशी, तस्मै विनाशरहिताय अन्ते सर्वेषां नाशे मवयन्त्यं तदयनं चेत्यन्त्यायनं तत्र मव आन्यायनम्तस्मै सर्वनाशेऽप्यवशिष्टायात एकाविनंशिने विष्णु-' रूपाय मार्गशीर्षाय मासानां मार्गशीर्पोऽस्मोति स्मृतेः [ भगवद्गीता. १०-१५ | आन्याय भौवनाय मुवनानामयं मौवनः अन्ते स्वरूप ·मन आन्त्यस्तस्मै लोकस्वरूपपुष्टिकरत्वातत्रभवस्वम् जाठराग्नेप्तिकरत्वेन पुष्टिकरत्वं पौपाय । मुवनस्य मूतमातस्य पतये पालकाय माघाय स्लाना- दिना पुण्यजनकत्वेन पालकत्वं माघस्य । अधिपतये अधिकपालकाय फाल्गुनाय वर्षान्तत्वात् । प्रजापतये एवं द्वादशमासाधिष्ठात्रे प्रजापति- नामकाय देवाय । स्वाहेति होमार्थ सर्वत्र । हे अग्ने इयं ते तव राट् इदं राज्यं यत्र-यत्र यागाः क्रियन्ते तत्तवैव राज्यम् । किं च हे अग्ने त्वं मित्रस्य सख्युर्यजमानस्य यन्ता नियामकोऽसि पष्ठचर्ये चतुर्थी मित्रायेति । कीदृशस्त्वं यमनो यमयनीति यमनः अग्निष्टोमादिकर्ममु सर्वानियमयन् । अंत में विशिष्टान्नरसाय स्वा स्वाममिपिञ्चामीति शेषः । तथा वृष्यै वर्ष- णाय त्वामिपिञ्चामि अग्नौ प्रास्ताहतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते आदित्याज्जा- यते वृष्टिंवृष्टेरनं ततः प्रजा इति स्मृतेः । ततः प्रजानामाधिपत्याय प्रजा.. स्वामित्वाप्त्यै त्वामिपिश्चामि वसोर्धारया । तथा च श्रुतिः [९-३-३- १०-११ प्रनानामाधिपत्यायेत्यन्नं. वाऽऊर्गन्नं वृष्टिरनेनैवेनमेतत्पीणाति- यंदेवाहेयं ते राग्मित्राय यन्तासि यमन जर्ने ला वृष्दै स्वा प्रनानां त्वा- धिपत्यायतीदं ते राज्यमभिषिक्तोऽसीत्सेतन्मित्रस्य त्वं यन्तासीति ।। २८॥ आयुर्म्यज्ञेन कल्प्पताम्प्पाणी यज्ञेन कल्प्पताश्चर्य॑ज्ञेन कल्प्पता श्री यज्ञेने कल्प्पतां धाग्यज्ञेनं कल्प्पताम्म- नौ यज्ञेन कल्प्पतामात्तमा यज्ञेन कल्प्पताम्ब्रहमा यज्ञेन कल्प्पताञ्ज्योतिर्यज्ञेन कल्प्पतास्वय॑ज्ञेनं कल्प्पता-पुष्ट म्यज्ञेने कल्प्पतां यज्ञो यज्ञेन करप्पताम् । स्तोमा यर्जुन ऽनच सामं च हरथन्तरश्च । स्वदेवाऽअगन्मामृताs- ·प्रपद्ये प्रविशामि । शरण-जजामि गुमरूपं मतः प्रविधामिाणं 'अथ रुद्रे अष्ठमोध्यायः ॐ ऋचं वाचम्प्रपद्ये मनो यजुष्प्रये सामाणम्प्रपद्ये चक्षु श्रोत्रम्प्रपथे। बागोज सही जो मर्यि प्राणापानौ ।।।। श्रीगणेशाय नमः ॥ पञ्चाध्यायी आथर्वणन दधीचा दृष्टा दध्यक वाऽआथर्वण एत शुक्रमेतं यज्ञं विदां चकारेति (१४-१-१-२०) श्रुतेः। उग्रश्वेत्याग्निको मन्त्राः ( ३९-७-१७-८६ ) अग्निं हृदयेनेत्या- घघ्यायसमाप्तिपर्यन्तमाश्वमेधिकम् (३२-८-१३) तयं वर्जयित्वा । अथ मन्त्रार्थः । पञ्च यजूंषि लिङ्गो कदेवतानि । ऋचमृग्रूपां वायमई प्राणरूपं साम प्रपद्ये । चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं च प्रपद्ये । वागादिग्रहणं सप्तदशावयवोपलक्षणम् सप्तदशावयवं प्रजापतेर्लिङ्गं प्रपद्ये इत्यर्थः त्रयी. विद्यां लिङ्गशरीरं च प्रपन्नं प्रार्यो न नाशयेदिति भावः ॥ तथा वागि- न्द्रियमोजो मानसं बलं धाष्टम् पुनरोजोग्रहणाझीरं च बलम् प्राणापानी उचासनिश्वासवायू च एते सह एकीभूताः सन्तो मयि वर्तन्ते । अतोऽपि प्रवर्योऽस्मान हन्तीति भावः ॥ १॥ यन्मे । छिद्रश्चक्षुपो हृदयस्य मनसो चाति तृष्णम्बृहस्प्प- तिम तद्दधातु । शौ भवतु भुवनस्य यस्प्पति । २ ॥ में मम चक्षुपः चक्षुरिन्द्रियस्य यत् छिदमपखण्डनंजातम् प्रवर्गा- घरणेन । हृदयस्य बुद्धेर्वा यत् हिन्द्रं जातम् । मनसो वा यत् अतिवृण- मनिहिसितम् । प्रवर्याचरणेन यत् चक्षुबुद्धिमनसा व्याकुलत्वं जानम् मृहस्पतिर्देवगुरुः मे मम तत् छिन्द्रमतितृणं च दधातु संदधातु हिन्द्र ·. A निवर्तयतु । भुवनस्य मूतजातस्य यः पतिरधिपतिः प्रवरूपो यज्ञः स नोऽस्माकं शं सुखरूपों मवतु । बृहस्पतिना हिन्द्रापाकरणात्प्रवर्यः कल्याणरूपोऽस्त्वित्यर्थः ॥ २॥ भूईवस्वः तत्सवितुर्वरेण्य म्भगो देवस्य धीमहि ॥ थियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ३ ॥ भवमुवः स्वः त्रीणि यपि । तदिति पय तस्य देवस्य द्योतनात्म. कस्य सवितुः प्रेरकस्यानामिणो विज्ञानानन्दस्वभावस्य हिरण्यगर्मोपा. गइनस्य वा आदित्यान्तरपुरुषस्य वा ब्रह्मणो वरेण्यं वरणीयं सर्वेः 'प्रार्थनीयं मर्गो सर्वपापानां सर्वसंसारस्य च मर्जनसमर्थ तेजः सत्यज्ञानर- दिवेदान्तप्रतिपायं वयं धीमहि ध्यायामः । छान्दसं संप्रसारणम् । यद्वा मण्डलं पुरुपो रश्मय इति त्रयं भर्गःशब्दवाच्यम् । भर्गो वीयं वा । वरु. णाद्ध वा अभिपिपिचानाद्भर्गोऽपचक्राम वीर्य वै भर्ग इति श्रुतेः (५-१-५-१)। तस्य कस्य । यः सविता नरोऽस्माकं धियः बुध्धिः कर्माणि वा प्रचोदयात्प्रकण चोदयति प्रेरयति सत्कर्मानुष्टानाय ॥ यहा वाक्यभेदेन योजना ! सवितुर्देवस्य तत् वरेण्यं भर्गो ध्यायामः ! यश्च नो युध्धीः प्रेरयति तं च ध्यायामः स च सवितव । लिङ्गव्यत्ययेन वा योजना। सवितुर्देवस्य तत् मो धीमहि यो यत् मर्गो नो बुध्धीः प्रेरयति ॥ ३ ॥ कयौन । चिआ व दूती सदा बंधईसो ॥ कयाश- चिंठ या वृता । ४॥ तिम्रो गायत्र्य इन्द्रदेवत्या पापदेवदृष्टाः वामदेव्यसाम्नो योनिः वामदेव्यमात्मन्निति श्रुतेः अन्त्या पादनिवृत् सप्ताक्षरत्रिपादा। पूर्वऽर्थः ·इन्द्रपदमनुपञ्जनीयम । इन्द्रः कया उती उत्या अवनेन तर्पणेन प्रीयन घा नोऽस्माकं सखा सहायः आमुवत् । आमिमुख्पेन भवति । तपान धर्ततऽइति वृत् तया वृता वर्तमानया शविष्ठया भतिशयेन शमी शक्ति तया अतिशयवत्या यागक्रिययास्माकं सखा भवति । शचीति कर्मनाम तत् इष्टन्प्रत्ययः । कीदृश इन्द्र: चित्र विचित्रः पूज्यो वा । सदावधः सदा वर्धतऽइति सदावृधः इगुपधेति ( पा. ३-१-१३५) कंप्रत्ययः सदा वर्धमानः । ऊती तृतीयकवचनस्य सुपा सुलुगिति (पा. ७-१-१९) पूर्वसवर्णः । आमुवत् इतश्च लोपः परस्मैपदेषिति (पा. 1-1-९७) तिप इलोपेः शपश्छान्दसे डिच्चे धातोरुनादेशः (पा. १-१-४७] ॥४॥ कस्त्वा । सत्यो मदानाम्म हिंछो मत्सदन्धसई । ढा- चिटारुजे वसु । ५॥ हे इन्द्र अन्धसोऽन्नस्य सोमरूपस्य कः अंशः ला त्यो मत्सत् माद्यति मत्तं करोति मदी हर्षे लेटोऽडाटाविति (पा. ३-४-९.) अडागमः सिब्बहुलं लेटीति (पा. ३-१-११)सिप्प्रत्ययः तिप इलो. प: । कोशः मदानां मंहिष्ठः मदपम्ति तानि मदानि पचायन् मदान- कानि हवीपि तेषां मध्ये महिष्ठः श्रेष्ठः अत्यन्तमदजनकः महि कान्तौ चु. रादिः मंहगति द्योतते मंही अत्यन्त मही महिए: यहा महि वृद्धौ मादिः महते वर्धते मंही अत्यन्त मही मंहिष्ठः । येनांशेन मत्तः सन् दृढा चित् हदान्यपि वमु वमूनि घनानि कनकादीनि त्वमारुजे रुजो मङ्गे पुरुषपद. म्यत्ययः आरुमसि चूर्णयसि दातुं ममक्षि मनकामका ददासीत्यर्थः ॥५॥ अभीषुणई । सखीनामविता जरितॄणाम् ॥ शतम्भवास्यू- तिमि +1६॥

·इ इन्द्र स्वमूतयेऽवनाय पालनाय सु सुष्ट सम्यक् अनि मामि-
मुस्येन शतं भवासि मवसि आडागमः शतशब्दो बहुवाची बहुरूपी
भवसि पालनाय नानारूपाणि दासीत्यर्थः कीदृशस्वम् सखीनां मित्राणां
अरितॄणां स्तोतॄणां नोऽस्माकमृत्विजामविता पालयिता । संहितायाममी-
स्यस्य दीपः । सुन इति [ पा. ८-३-१०७ } सशब्दस्य पत्तम् ।
नश्च धातुस्योरुभ्य इति (पा. ८-१-९७) पुशब्दापरस्प नः इत्य-
स्य शलम् ॥६॥
कया स्वन्नेऽऊच्याभिमभन्दसे घृपन् । कयास्तोतृश्य
आमेर । ७॥
है वपन् पर्पतीति वृषा हे सेक्तः इन्द्र पासपो वृत्रहा वृपेत्यभिधा-
नम् । ( अमर. 1-1-४२) कया उत्था केन तर्पणेन हविनेन.
मोऽस्मानमिप्रमन्दसे अभिमोदयसिं मदिस्तु स्वपने बाड़े मदे मोदे स्तुती
गती लट् । कथा च अत्या तृप्त्या स्तोतृभ्यः स्तुतिकर्तृभ्यो यजमानेभ्यः
आमर माहर आहरसिं धनं दातुमिति शेप: तवयेन तथा वयं कुर्म
इति भावः । आभरेति लडथै लोट् ॥ ७॥
- इन्द्रो विश्वस्य राजति । शन्नोऽअस्तु द्विपढे शश्चर्तुप्प्यदे
विश्वस्य सर्वस्य जगत्ः इन्द्रः इदि परमैश्वर्ये इन्द्रतीतीन्द्रः परमेश्वरः
महावीरः आदित्या का या रानति देदीप्यते ईष्ट वास नोऽस्माकं द्विपद
विभक्तिम्पत्ययः द्विपदां पुत्रादीनां शं सुखरूपोऽस्तु चतुप्पदे चतुःपदी
गयादीनां च शं सुखरूपोऽस्तु ॥ ६ ॥

·। शौ मित्राशं वरुणशनौ भवत्वयंमा । शमइन्द्रो हरप्पति शन्नो विष्णुरुरुकुम । ९ ॥ मित्रो देवो नोऽस्माकं शं मुस्वरूपो मक्तु महायोरप्रसादात् मेद्यति मक्तेपु स्निह्यतीति मित्रः ॥ वरुणः शं मुखरूपो भवतु वृणोत्यहीकरोति भक्तमिति वरुणः । अर्यमा नोऽस्माकं शं मक्तु । इयर्ति गच्छति मतं प्रतित्यर्यमा इन्द्रो देवेशो नोऽस्माकं शं मयतु । बृहस्पतिर्देवगुरुनः शं भवत् । वृहतां वेदानां पतिः पालकः । उरुविस्तीर्णः क्रमः पादन्यासोयस्य स विष्णुः नोऽस्माकं शं भवतु वेवोष्टि व्यामोतीति विष्णुः ॥९॥ शन्नो वात-1 पवताळशस्तपतु सूर्य्य-1 शमनिद- देवउ पर्जन्योऽअभिवर्षतु । १० ॥ पातो वायुनोंऽस्माकं शं मुखवारी अपरुषः अव्याधिजनकश्च पयां पहवाम् पय गतौ लोट् । मुवति जनान्स्वखव्यापारेषु प्रेरयति सूर्यः शं सुखरूपोऽदहनो भेषजरूपश्च नोस्माकं तपतु किरणान्प्रसारयतु । पर्जन्यः पिपर्ति पूरयति जनमिति पर्जन्यः परोऽम्भः पुरो जन्यतेऽनेन वा पर्जन्यौ रसदव्देन्द्राविति अभिधानम् ( अमर. ३-३-१५१) पर्जन्यः पर्जन्येशो दाः नोऽम्माकं शं सुरखरं काशनिक्षाररहितं यथा तथा अभिवर्पतु सिञ्चतु कीदृशः कनिक्रदत् अत्यन्तं कन्दतीति शब्दं कुर्वन् दावर्तिदर्ध- तात्यादिना (पा. ३-४-६५) यलुगन्तो निपातः ॥१०॥ अर्हा निशम्भवन्तु नशबई राजीई प्रतिधीयताम् । शानs इन्द्राग्नी भवतामौमिशन इन्द्रा वरुणा रातहल्या ।

·101. शामेऽइन्ना पूषणा चार्जसा तो शमिन्द्रा सोमी सुविताय शं म्यो । १३॥ : महानि दिनानि नोऽस्माकं शं मुखरूपाणि मवन्तु रानीःश सुख- रूपाः अस्मामु प्रविधीयतां प्रतिदधातु महावीर इति शेपः कर्तरि यत् छान्दप्सः ॥ शं न इन्द्राग्नी । त्रिष्टुप् इन्द्राग्नी इन्द्रावरुणो इन्द्रापूपणी इन्द्रासोमी देवताः । इन्द्राग्नी अबोमिः पालनैः कृत्वा नोऽस्माकं शं सुख. रूपा मवताम् । रातं दस हव्यं ययास्तौ रातहल्यौ हविस्तृप्तौ इन्द्राध- कणी नः शं भवताम् । वाजसाती पाजस्यानस्य सातौ दाने निमित्तमूते इन्द्रापूपणा इन्द्रप्पसंज्ञौ देवी नोऽस्माकं सुखरूपी भवताम् । इन्द्रासोमा इन्द्रसोमो देवी शं सुखरूपो मवताम् । किमर्थम् मुविताय सुष्ठ इत्तं सुवि- व साधुगमनाय साधुप्रसवाय वा । तया शं रोगाणां शमनाय । योः पथ. नाय प्यारणाय च मयानाम् रोग भयं च निवर्त्य सुखरूपो भवतामित्य- भः । देवताइन्द्रे घेति (पा. ६-३-२६) सर्वत्र पूर्वपदस्य दीर्घः ॥११॥ मानौ देवीरभिष्ट्युऽआपो भवन्तु पीतये । शं म्योरभिन्न- धन्तु नई । १२॥ देवीः देव्यो दीप्यमाना मापो नोऽस्माकममिष्ये अभिपेकायामी- टाय वा पीतये पानाय च दशं सुखरूपा भवन्तु अस्माकं स्नाने पाने चाप: मुम्वयियो भवन्तु । आपः शं यो रोगाणा शमनं मयानां यवनं ध्या- रणं घ अभिवयन्तु नोऽस्माकं भयरोगनाशं कुर्वन्नित्यर्थः ॥ १२ ॥ स्याना पृथिवि । नो भवानृक्षरानिवेर्शनी । यच्छी नईशम्म स प्लाई । १३॥

·: हे एथिवि त्वं नोऽस्माकं स्याना मुखरूपा भर । किम्मला भवृक्षरा ऋसरः कण्टकः प्रातः कण्टकः कन्तपो वा कण्टों कन्वत स्याद्गतिकर्मण इति ( निरु. ९-३२) यास्कः तद्रहगं पोरदायावा. दिदुःखनिवृत्त्यर्थम् न सन्ति ऋक्षराः कण्टकाः दुःखदायिनो यस्यां सा अनुक्षरा । तया निवेशनी निविशन्ति जनाः यस्यां सा निवेशनी साधु- तिष्ठाना करणाधिकरणयाश्चेति (पा. ३-३-११७) ल्युट् । तथा सप्रथाः प्रथनं प्रयः विस्तारः प्रथसा सह वर्तमाना समयाः सर्वतः एषः । किं च नोऽस्मभ्यं शर्म शरणं यच्छ दहि ॥ अतः परं यजुः तहिनियोमो गृह्यसूत्रे सम्बन्धिमरणनिमित्त स्नाने जलापनोदने तथा हि ( पारस्कर, १-१०) सम्यस्यानामिकया अपनोद्याप नः शोशुचधमिति । इर्द अलं नोऽस्माकमपं पापमपशोधुचत् अपशोचपतु दहतु ॥ १३ ॥ आपो हि । प्वामयो भुवस्तार्नऽर्ने दधातन । महेर- णाय चक्षसे । १५॥ है मापो या यूयमेव भयोमुनः मुखस्य मावयिश्यः स्य भवथ मयः मुखं भावयन्ति प्रापयन्ति ता मयो भुवः यस्मात्कारणान्मयोभुवः स्थेति वा स्नानपानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वमपां प्रसिद्धम् तास्तादृश्यो यूयं नोऽस्मानुर्ने रसाय मवदीयरसानुमवार्य दधातन स्थापयत तप्तनप्तन. धनाश्चेति [पा. ७-१-४५ ] लोण्मध्यमबहुवचनस्प तनवादेशे दधा. तनति रूपम् यथा क्यं सर्वस्य भोग्यस्य रसस्य मोक्तारो भवेम तथास्मा- कुरुततिभावः । किं च महे महते रणाय रमणीमाय चक्षसे दर्शनाय चा- स्मान्दधातनेसनुवर्तत महद्रमणीयं दर्शनं ब्रह्ममाक्षात्कारलक्षणं तदस्माक कुरुन अस्मान्ब्रह्मसाक्षात्कारयोग्यान्करुतंति मावः ऐहिकपारलौकिकसुखं ददतत्यूनो भावः । महपूजायां माते पूज्यतऽइति मद् विष्प्रत्ययः तस्मै ·महे। रण शब्दे रण्यते स्तूयते सरिति रणम् तस्मै रणाय चष्टे पश्यति सर्व येन इति चक्षः चक्षतेरसुन्प्रत्ययः तस्मै चक्षसे । यस्मिन् जाते सर्व विज्ञातं स्यादिति छान्दोग्यश्रुते ॥ १४॥ यो शिवतमो रसस्तस्य भाजयते हन+ 1 उशतीरिव. मातर+ +1१५॥ हे आपो वो युप्माकं यः शिवतमः शान्ततमः सुखैकहेतू रसोऽस्ति 'इहास्मिन्कर्मणि इह लोके या स्थितान्नोस्मान् तस्य रसस्य भाजयत . मागिनः कुरुत ते रसं प्रापयतेति मावः कर्मणि पष्ठी । तत्र दृष्टान्तः उशतीर्मातर-इव उशन्ति ता उशत्यः वा छन्दसीति (पा. १-१-१०६) दीर्घः वश कान्ती इत्यस्माश्प्रत्ययान्तादगितश्योति (पा. ४-१-१) की उशयः कामयमानाः प्रीतियुक्ता मातरो यथा स्वकीयस्तन्यरस भालं पाययन्ति तद्वत् ॥ १५ ॥ तम्माऽअरजमामवो यस्य क्षर्याय जिम्वथ आपो जन यथा च नई । १६ ॥ हे अपो को युप्मत्सम्बन्धिनस्तस्यपर्याप्ति वयं गमाम गहम पर्याप्तिनों, रसविषये वैतृप्त्यं सदातृप्तिर्वा तस्मै इति चतुर्थी पष्ठयर्थे । यस्य क्षयाय जिन्वय सयो निवासऽइत्यायुदात्तलात् ( या.६-१-२०१)क्षयशब्देन - निवासः क्षयायेति चतुर्थी शष्ध्यर्थे यस्येत्यनेन सामानाधिकरण्यात् क्षयस्य निवासस्य जगतामाधारमृतस्य यस्याहुतिपरिणामस्तस्य रसस्यैकदेशेन यूपं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् जिवन्य तर्पयथ जिन्वतिः प्रीतिकर्मा पचाहुति- परिणामक्रमेणेति भावः । कि'च हे आप: नोऽस्मान् तर मौकरवेन ·m ३ अनपथ उत्पादयत भाशिपि लेट तहसमोरूनस्मान्कुरुतेत्याजानदेवत्वमा- शास्यते इति भावः अन्येषामपि दृश्यत इति (पा. १-१-१३७) संहितायां दीर्घः ॥ यद्वास्या ऋचोऽयमर्थः यस्य क्षयाय शयेन निवासेन यूपं जिन्वय प्रीता भवय तस्मै रसाय तद्रसाप्तये वो युष्मानरमत्यर्थं वयं गमाम प्राप्नुमः किं च हे आपो यूयं मोऽस्मान् जनयथ प्रजोत्पादनस- मर्थान्कुरुथ गते डि उत्तमबहुवचनेऽगमामेति रूपम् अडभाव आपः बहुलं सन्दसीति (पा. २-४-७३) शो लुकि लोटि वा रूपम् ॥१६॥ धौ शान्तिरन्तरिक्षः शान्तिः पृथिवी शान्तिरापाई शा. न्तिरोपंधयइंशान्ति' । बनरप्पत्यशान्तिर्विश्वेदेवाः शा- न्तिब्रह्मशान्तिई सर्वदशान्तिईशान्तिरेव शान्ति सामा शा- तिरेधि । १७ ॥ घोः धुलोकरूपा या शान्तिः अन्तरिक्षरूपा च या शान्तिः पृथिवी भुलेकरूपा या शान्तिः आपो जलरूपा या शान्तिः ओफ्धयः ओषधिरूपा या शान्तिः वनस्पतय: वृक्षरूपा या शान्तिः विश्वे देवाः सर्वदेवरूपा या शान्तिः ब्रह्म नयीलक्षणं परं वा तद्रूपा या शान्तिः सर्व सर्वमगद्पा या शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः या स्वरूपतः शान्तिः सा शान्तिः मा मां प्रति एघि अस्तु पुरुपव्यत्यमः । महावीरप्रसादात्सर्व शान्तिरूपं मां प्रत्यस्वित्यर्थः । यहा द्यौरित्यादिषु विभक्तिव्यत्ययः सप्तम्यर्थे प्रथमा दि- व्यन्तरिक्षे पृथिव्यामप्वोपधिषु वनस्पतिषु विश्वदेवेप ब्रह्मणि सर्वस्मिन या शान्तिः सा मां प्रत्यस्वित्यर्थः ॥ १७ ॥ दते इव्ह मा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समी- ·क्षन्ताम् । मित्रस्याहश्चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे। मित्र- स्य चक्षुषा समीक्षामहे । १८॥ इते विदारे विदीर्णे जराजर्जरितेऽपि शरिरे हे महावीर मामा त्वं इंह दृदीकुरु यहा इते विदीर्णे कर्मणि मो इंह अछिद्र कर्म कुरु पदा मसुपिरत्वात् सेक्तृत्वाच इतिशब्देन महाविरः हे हते महावीर मां इंह दृढीकुरु कयं दाईम् तदाह सर्वाणि भूतानि प्राणिनो मा मां मित्रस्य पापा समीक्षितां सम्यक् पगन्तु मित्रदृष्ट्वा सर्वे मां पश्यन्तु नारिदृष्ट्या सर्वेषां प्रियो भूयासमित्यर्थः । किं च अहमपि सर्वाणि भूतानि मित्रस्य चक्षुपा समीक्षे पश्यामि सर्वे मे प्रियाः सन्तु । मिन चक्षुः दान्तं मयति मित्रः के धनन हन्ति मित्रं च कश्चन न हन्ति एवं परसराबाहेण । सा- नहिंसन्तो मित्रस्य.पापा ययं समीक्षामहे पश्यामः ॥ १८ ॥ हते महा। ज्योक्तसन्दर्शि जीव्या सम्योक्ते सन्हारी जीया सम् ॥ १९॥ हे ते वीर मां देह आदरार्थ पुनर्वचनम् । हे महावार से तव संदशि संदर्शने अहं ज्योर चिरं जीव्यास जीवेयम् । जीवराशीलिडि रूपम् । ज्योगिति निपातश्विरार्थः । पुनुरुक्तिरादरा ते संदशि ज्योग्नी. च्यासम् ॥ १९ ॥ नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्तेऽ अस्त्वनिये । अन्यौते ऽअरम्मच पन्तु हेतय-पावकोऽभस्मhः शिवो भव १२०॥ हे मग्न ते तव शोचिप शौचनहेतवे तेजसे नमोऽस्तु । कीदृशाय ·शोचिषे हरसे हरति सर्वरसानिति हरः तस्मै हरतेरसुन्प्रत्ययः । ते तर अचिंपे पदार्थ प्रकाशकाय तेजसे नमोऽस्तु । अन्यदुक्तम् ॥ २० ॥ नमस्ते । अस्तु विद्युते नमस्ते स्तनयित्नवै । नमस्ते भगवनस्तु यतई स्व-समी हसे। २१ ॥ ह भगवन् महावीर विद्युते विद्युदूपाय ते तुभ्यं नमोऽस्तु स्तनयिलवे स्तनयित्नुर्गनितं तद्रूपाय ते नमोऽस्तु । यतः कारणात् स्वः स्वर्ग गन्तुं लं समीहसे चेष्टमे अतस्ते तुभ्यं नमोऽस्तु । २१ ॥ यो यतइसमी हसे ततॊ नोऽअभयङ्कुरु । शर्मः कुरु प्र. जान्यो भयन्नई पशुम्य’ ! २२ ॥ हे महावीर यतो-यतः यस्माद्यस्मादुश्चरितात्तं समीहसे अस्मास्व- पकत चेष्टसे ततस्ततो नोऽस्माकममयं कुरु । किं च नोऽस्माकं प्रनाभ्यः शं मुखं कुरु नोऽस्माकं पशुभ्यः चामयं भित्यमावं कुरु ॥ २२ ॥ सुमिनियानऽ आप ओषधयई सन्तु दुर्मिबियास्तसम्म सन्तु योरम्मान्द्वेष्टियच चयन्दिन । २॥ सुमित्रियाः आपः ओपधयश्च नोऽस्माकं सुमिनियाः साधुमित्रत्वेना- पस्थिताः सन्तु । यः शत्ररस्मान्दृष्टि वयं च य श द्विष्मः देपं कुर्मः तस्मै उभयात्मकाय शत्रये आप ओपधयश्च दुर्मित्रियाः अमित्रवेनाव- स्थिताः सन्तु ।। धानो-धान्न इनि मन्त्रः लोपगृहनमन्तस्य शेपो का । मुमिनिया इति मन्नोऽ पामनिमन्त्रणे वा ॥ २३ ॥ . .

·तचक्षुर्देव हितम्पुरस्ताच्छुकमुच्चरत् । पश्येम शरद शत- श्रीवेम शरद शतः शृणुयाम शरदः शतम्प्रब्रवाम शरद- मातमदीनाईस्याम शरदः शतम्भूयश्च शरद शतात् । २४ ।। इति रुने अष्टमोऽध्यायः एतमन्त्रयों महावीरोऽस्माभिः स्तुतः तत् चक्षुः जगतां नेत्रमूतमा- दित्यरूपं पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि उच्चरत् उच्चरति उदेति इतश्च लोपः परस्मैपदेयिति (पा. ३-४-९७) इकारलोपः कीदृशं तत् देवहितं देवहितं स्थापितं यहा देवानां हितं प्रियम् शुक्र शुक्ल पापासंमृष्ठं शोचि- प्पद्वा । तस्य प्रसादात् शतं शरदः वर्षाणि वयं पश्येम शतवपपर्यंत वयमच्याहतचक्षुरिनियामवेम प्रार्थनायां लिङ् अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । शतं शरदः जीवेम अपराधीनजीवना मम । शतं शरदः शृणुयाम स्पष्टश्रोत्रे. न्द्रिया भवेम शतं शरदः प्रतवाम अस्खलितवागिन्द्रिया मवेम । शतं शारदः अदीनाः स्याम न कस्याप्यने दैन्यं कुर्याम । शतात् शरदः शत- वर्षांपर्यपि भूयश्च बहुकालम् पश्येमेत्यादि योज्यम् ॥ २४ ॥ . समाप्तः