·o
अथतर्कसंग्रहदीपिका प्रारंभः
OSTEOPORN

·दी- MARA श्रीगणेशायनमः विश्वेश्चरंसाबमूर्तिपणिपत्यगिरंगुरु शकांशिकहितांकुवैतर्कसंग्रहदापि को १ चिकार्षितस्यग्रंथस्याविमपरिसमात्यर्थशिष्टाचारानुमिनश्रुतिबोधितकर्तव्यताकंद टदेवनानमस्कारलक्षणंमंगलंशिष्यशिक्षार्थनिधनचिकीर्षिनंप्रतिजानीने ॥ निधायति॥न नुमंगलस्यसमाप्तिसाधनत्वंनास्ति ॥ मंगलेकृतपिकिरणावल्यादाबसमाप्तिदर्शनात्।मंगला भावेपिकादबर्यादौसमाप्तिदर्शनात्॥अन्वयव्यतिरेकन्यभिचारादिनिचेन्न। किरणावल्यादौवि व्यबाहुल्यासमायभावः॥कादंबर्यादौनुग्रंथादहिरेवमंगलंकृतम्।।अनोनयभिचारः॥ननुमंग लस्यकर्त्तव्यत्वेकिंप्रमाणमिनिचेन्नाशिशचारानुमिनश्रुनेरेवप्रमाणवात्समाप्तिकामोमंगल माचरेदिनिश्रुनेः। तथाहि मंगलंवेदबोधितकर्नव्यनाकाअलौकिकावि गोनशिशचारविषय वान्मदर्शादिवत्॥पोजनादौव्यभिचारवारणायालौकिकेनि राविश्राहादीव्यभिचारचारणाय·mensatemen अविगीनेनि शिष्टपदस्पष्टार्थ नकुर्यानिष्फलंकर्मेनिजलताडनादेपिनिषित्वादिमितपते प्रनिपाधनेदतिताःद्रव्यादिपदार्थाःनेषांसंयहः संक्षेपेणस्वरूपकथनक्रियतइत्यर्थः कस्मैप्रयोज नायेत्यनआह करवबोधायेनि सरवेनअनयासैनबोधःपदार्थनानंतस्मैहत्यर्थः। ननुबहुषुनर्कयं थेषुसत्सुकिमर्थमपूर्वग्रंथःक्रियतदत्यनाह बालानामिनि नेषांअतिविस्तृतत्वात् बालानांबो धीनावतीत्यर्थः ग्रहणधारणपर्वालः ननुसनधयः किंवत्वात्रियनदत्यनआह निधाये- विश्वेश्वरंजगन्नियंगारंसांबदिनिधायनिनसंस्थापयित्वासर्वदातध्यानपरोभूत्वेत्यर्थःगु रूणांविद्यागुरूणांवदननमस्कारंकलेत्यर्थः पदार्थाविभजते।" द्रव्येति ।। पदस्यार्थ पदार्थः इतिव्युत्पत्त्याअभिधेयत्वंपदार्थसामान्यलक्षणलभ्यते ननुविभागादेवससत्वेलन्चेसमग्रहणं व्यर्थमिनिचेन्न न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थत्वात्॥नन्वतिरिक्त पदार्थ:प्रमिनोगनवा नाद्यः ·दी प्रमिनस्यनिषेधायोगान् नात्यः प्रतियोगिप्रमितिविनानिषेधानुपपनेरिनिचेन पदार्थत्वंद्रव्या दिसप्तान्यतमत्वव्याप्यमितिव्यवच्छेदार्थत्वान् ननुससान्यत्तमत्त्वंसतभिन्नभिन्नत्वमिति वक्त व्यंएक्चसमभिन्नस्थापसिदत्वात्समान्यतमत्वकथमिनिचेन्न द्रव्यादिसप्लान्यतमत्वं द्रव्या दिपोदससकाभाववत्त्वमित्युतत्वात् एवमग्रेपिद्रष्टव्यं द्रव्यविभजते नवनि नत्रद्रव्यादि मध्येद्रव्याणिनवेत्यन्वयः कानिनानीत्यनआह पृथिवीत्यादि ननुनमसोदशमद्रव्यस्य- विद्यमानत्वात्कथंनवद्रव्याणि नथाहि नीलंतमश्चलनीत्यबाधित पत्नीतिबलात्॥नीलक पाधारतयाकियाधारनयाचद्रव्यत्वंतावासद्धं तत्रनमसोनाकाशादिपंचनविः रूपवत्वान अतएवनवायोसदागतिमत्त्वाभावाच्च नापितेजसि भास्वररूपाभाचार उष्णस्पर्शाभावाच्च नापिजले शीन स्पर्शाभावात्नीलरूपाश्रयत्वाच्च नापिसृथिव्यां गंधाभावात्स्पर्शरहितत्वाञ्च ·: तस्मात्तमोदशमद्रव्यमिनिचेन नमसस्नेजोभावरूपवत्त्वात् तथाहि नमोनरूपवज्यं आलोका सहकतचक्षात्यवान् आलोकाभाववपिचाक्षषप्रमायामालोकस्यकारणत्वात् तस्मात्मीर प्रकाशकलेजःसामान्या भावस्तमः नवनीलनमवलतीनिमत्ययोनमा भनोनवद्रव्याणीनिसि ॥ द्रव्यत्वजातिमत्त्वंगुणवत्त्वंवा द्रव्यसामान्यलक्षणम् लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वं अन्यासिःयथा गोकपिलवम् अलक्ष्यतिवं अनिव्याप्तिः यथागो गित्वं लक्ष्यमाचावन्न असंभवःय थागोरेकशफवं एनपणत्रयरहिनोधर्मोलक्षणं सरावासाधारणधर्मइत्युच्यने अथागोःसा- स्मादिमत्त्वेसनि गित्वम् लक्ष्यतावच्छेदकसमनियनत्वमसाधारणत्वमच्यावर्तकस्यैवलक्ष णत्त्वे व्यावृत्तावभिधेयत्वादीचअतिच्याप्तिवारणायनादिन्नत्वधर्मावशेषणंदेयं व्यवहारस्या पिलक्षणप्रयोजन त्वेतुनदेयं व्यावृत्तेरपिव्यवहारसाधनवान् ननुगुणवचनद्रव्यलक्षणं आ ·दी. ३ घक्षणेउत्पन्नविनष्टद्रव्येचान्याप्तेशिनिचेन्न गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वस्यति वक्षितत्वात् ननुएवमपिएकरूपरसान्यथगितिव्यवहारात रूपादौअनिव्याभिरितिचेन्न ए. कार्थसमवायादेवनाशव्यवहारोपपत्तोगुणगुणानंगीकारान् गुणान विभजते रूपेनि व्यक मभिन्नत्वेस तिसामान्यवानगुण: गुणवजानिमान्वाननुलपुत्वमृदुन्वकठिणत्वादीनांविद्य मानत्वानकथंचतुर्विंशनिगुणाइतिचनलघुत्वस्यगुरुत्वाभावरूपत्वात् मूदुत्वकारिणत्वयोः अवयवसंयोगविशेषरूपत्वात् कर्मविपाजने उत्क्षेपणेति संयोगवभिन्नत्वेसतिसंयोगासम वायिकारणकर्म कर्मत्वजानिमा श्रमणादीनामपिगमनेंतर्भावान् नपंचत्वविरोधः सा मान्यविभजते परमिनि परमधिकवृत्ति अपरंन्यूनवृत्ति सामान्यादिचतुष्टयेजानिन विशे पविभजने नित्यद्रव्येनि पृथिव्यादिचनुध्यस्पपरमाणवः आकाशादिपंचकंचनित्याच्या ·णि समचायस्यभेदोनारसीत्याह समवायस्त्विनि अभावविभजने मागभावरति नत्र देश क्रमानुसारान् प्रथगंतथिव्यालक्षणमाह गंधवनीति नाम्मापदार्थसंकीर्जनमुद्देश: - उद्देशकमेचसर्ववेच्छैवनियामिका ननुसुरभ्यसुरायवयवारब्धेद्रव्येपरस्परविरोधेनगं धानुत्पादादव्याप्तिः नचतत्रगंधप्रनीत्यनुपपत्तिरितिवाच्यं अवयवगंधस्थैवनत्रपती तिसंभवेनचित्रगंधानंगीकारात् किंचोपन्मविनष्टयादावव्याप्तिरितिचेन्न गंधसमाना धिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वस्यविवक्षितत्वात् ननुजलादाचपिगंधप्रनीतिज्यामिरि जिन्न अन्वयव्यतिरेकायाप्रथिवागंधस्यैवतत्रभानांगीकारात् ननुनथापिकालस्यस वधिारतयासर्वेषांलक्षणानांकाले अनिव्याप्तिरितिचेन्न सर्वाधारताप्रयोजकसंबंधभिन्नसंच थेनलक्षणवत्त्वस्यअभिमनत्वात् पृथिवींविभजते साहिविधति नित्यत्वंधंसाप्रषियो- ·त-सं दी. | गिलं ध्वंसप्रतियोगित्वंअनित्यत्वं प्रकारांतरेणविभजते पुनरिति आत्मनोभोगायननंशरी रं यदवछिन्नात्मनिभौगोजायतेनद्भोगायतनं सुरवदुरवान्यानरसाक्षात्कारोभोगः शब्देन- रोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वेसविज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिंद्रियत्वम् शरीरेंद्रिय भिन्नाविषयः एवंचगंधक्छरीरंपार्थिवशरीरं गंधवदिद्रियंपार्थिवेंद्रियं गंधवाविषयः पार्थिवविषयदतिवनल्लक्षणंबोध्यं पार्थिवशरीरंदर्शयति शरीरमिनिइंदियंदर्शयति इंद्रि यमिनि गंधग्राहकमिति प्रयोजनकथनं प्राणमिनिसंज्ञा नासाग्रेत्यांश्रयोतिः एवमुत्तर वापिज्ञेयम् पार्थिव विषयंदर्शयनि मृत्पाषाणेनि अपांलक्षणमाह शीनेनि उत्पन्नाविनष्टज लेअव्याप्तिवारणायशीनस्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजानिमत्वेतात्पर्य शीतंशिला नलमित्यादौजलसंबंधादेवशीनस्पर्शमानमितिनानिच्याप्तिः अन्यत्सर्वपूर्वरीत्याव्यारव्ये ·यं तेजसौलक्षणमाह उष्णस्पर्शवदिनि उष्णजलमिनिप्रतीनेनेजःसचंधानुविधायिला भानिव्यातिः विषयंधिभजते भौमेति ननुसुवर्णपार्थिचं पीतत्वान् गुरुत्वान् हरिद्रादिव त इतिचेन्न अत्यंनानलसंयोगेसनिनादौद्रवत्वनाशदर्शनेनजलमध्यस्थपनैनाशादर्श नेन असनिप्रतिबंधेपार्थिवद्रवत्वनाशाग्निसंयोगयो कार्यकारणभावावधारणात् स वर्णस्य अत्यंतानलसंयोगेसति अनुच्छिधमानद्रवत्वाधिकरणबेनपार्थिवत्खानुपपने: नस्मात्पीनद्रव्यद्रवत्वनाशपनिबंधकतयाद्रवद्रव्यांनरसिधौनैमिनिकद्रवत्वाधिकरण नयाजलत्वानुपपत्तेः रूपवत्तयावावादिषुअनंगर्भावानेजसलसिद्धिः तस्यउष्या स्पर्शशास्वररूपयोः उपदंशक पार्थिवरूपस्पर्शायाप्रतिबंधादनुपलब्धिः तस्मात्सुव र्णनैजसमितिसिद्धं वायुलक्षयनि रूपरहिनेति आकाशदावनिव्यासिवारणायस्प ·saneyleone तं.सं. चानिनि पृथिज्यादावनिव्याप्तिवारणायस्परहितनि नभुप्राणस्यकुत्रांतर्भावइत्यतआदी हशरीरोनि सचेति एकएवप्राणःस्थानभेरान्प्राणापानादिशब्दैर्व्यचहियतइत्यर्थ: स्पर्श जुमेयोवायुः तथाहि योर्यवायौवातिसनिअनुष्णाशीनस्पर्शोभासने स:स्पर्श:क्वचिदाश्रिी तः गुणत्वान् रूपवत् नचास्यपृथिव्याश्रयः उद्भूनस्पर्शवत् पार्थिवस्यउद्भूतरूपवत्त्वानिय मान् नजलतेजसी अनुष्णाशीतत्वात् नविभुचतुष्टयम् सर्वत्रोपलाधेप्रसंगान् नम न: परमाणुस्पर्शस्यअंतीद्रियत्वात् तस्माद्यःप्रतीयमानस्पर्शाश्रयःसवायुः मनुवायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात् घरवदिनिचेन्न उद्भूतरूपवत्वस्यउपाधित्वात् यत्र- व्यत्वेसनिबाहिरिद्रियप्रत्यक्षत्वैनत्ररूपवत्त्वमितिसाध्येव्यापकत्वं पक्षेसाधनाध्यापकत्व म् नचैवंतवारिस्थनेजसोप्यप्रत्यक्षत्वापत्तिः इष्टत्वात् नरमाद्रूपरहितत्वाहापुरप्रत्यक्ष ५ ·इदानीकार्यरूपपृथिव्यादिचतुष्टयस्यउत्पत्निविनाशक्रमा कथ्यते ईश्वरस्यचिकीर्षावशात् परमाणुषुक्रियाजायने ततः परमाणुदयसंयोगेनड्यणुकमुत्पद्यनेत्रिभिwणुकै स्त्र्यणुक एवंचरणकादिक्रमेणमहाष्टथिवी महत्यआपः महलेजः महान्वायुरूत्याने एवंउत्पन्न स्यकार्य द्रव्यस्यसंजिहीर्षावशाक्रिययापरमाणुह्यविभागेसनिक्ष्यणुकनाश: तनस्य गुकस्यनतश्चनुरणुकस्यत्येवंपृथिव्यादिनाशः असमवायिकारणनाशात् ब्यणुकना शः समवायिकारणनाशात्यणुकनाशहातिसंप्रदायः सर्वत्र असमवायिकारणानाशान् द्रव्यनाशइनिनवीनाः किंपुनःपरमाणुसद्भावेप्रमाणे उच्चने जालसूर्यमचिस्थंसूक्ष्मन मिंयद्रजउपलभ्यतेतत्सावयवम् चाक्षषद्रव्यत्वात् परवत् व्यणुकावयवपिसावयवः मह दारंभकत्वात् तंतुवत् योड्यणुकावयवःसएवपरमाणु: सचनित्यः कार्यत्वेअनवस्थाप्रसं ·न.सं. दी. गात् सृष्टिप्रलय सद्भावेकिमानं धानायथापूर्वमकल्पयदित्यादिश्रुतिःप्रमाणं सर्वकार्यद्रव्य ध्वंस अवांतरालयः सर्वभावकार्यबसोमहाप्रलयनिविवेकान आकाशंलक्षयति शब्दगुण कमिति नजुआकाशमपिकिंपृथिव्यादिवत्नाना नेत्याहु नच्चै कमिति भेदेप्रमाणाभावा दित्यर्थः एकत्वादेवसर्वत्रशब्दोपलब्धेर्विभुत्वमंगीकर्तव्यमित्याह विश्विनि सर्वमूर्नद्रव्यसं योगित्वंविभुत्वं मूर्नत्वं परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं क्रियावत्वंवा विभुत्वादेवआत्मवन् नित्य त्वमित्याह नित्यंचेनि कालेलक्षयति अनीतेनि सर्वाधारःकाल:सर्वकार्यनिमिनकारणंच दि- शोलक्षणमाह प्राचीति दिगपिकार्यमात्रेनिमित्तकारण आत्मनोलक्षणमाह ज्ञानेनि आ स्मानविपाजते सद्धिविधरति परमात्मनोलक्षणमाह नवनि नित्यज्ञानाधिकरणवईश्वर त्वम् ननईश्वरसद्भावकिप्रमाणे ननावत्प्रत्यक्षम् नदिबात्य अभ्यनरंवा नायः अरू ·पिद्रव्यत्वात् नात्यः आत्मसुखाद्यनिरिक्तवान् नाप्यनुमानलिंगाभावादिनिचेन अंकु, रादिकंकर्तजन्यं कार्यत्वात् घरवदित्यनुमानस्यप्रमाणत्वात् उपादानगोचरापरोक्षज्ञानाची क्रिीनमत्त्वम्कनत्वं उपादानंसमवायिकारणं सकलपरमाण्वादिसूक्ष्मदर्शिवात्सर्वज्ञत्वं यः सर्वतःससर्वविदित्यागमोपित्तत्रप्रमाणम् जीवस्यलक्षणमाहाजीचदनि सुरवादिकंजीवलक्ष णम् ननुमनुष्योहंबाह्मणोहंइत्यादौसर्वत्र अहंप्रत्ययेशरीरस्यावविषयत्वात् शरीरमेवआत्मे तिचेन शरीरस्थकरपादादिनाशेशरीरनाशात् आत्मनोपिनाशप्रसंगात नापिइंद्रियाणामा- मखम् योहंपरमद्राक्षसोहंइदानीं त्वचास्पशामीत्यनुसंधानाभावप्रसंगात् अन्यानुभूनेअन्य स्यानुसंधानायोगात् तस्माद्रियव्यतिरिकोजीवः सुखदुवादिवैचित्र्यात् प्रनिशरीराक्ष नः सचनपरमाणुः शरीरन्यापिसुरवाद्यनुपलब्धिप्रसंगात् नमध्यमपरिमाणवान् तथा ·त.स. दी . सत्यनित्यत्वप्रसंगेनकृतनाशाकनाभ्यागमप्रसंगान् नस्मान्नित्योविभुर्जीवः मनसोल क्षण माह सुवेनि स्पर्शरहिनत्वेसतिक्रियावत्त्वमनसोलक्षणं मनोविभजते तच्चेति एकैक स्यात्मनएकैकंमनदत्यात्मनामनेकत्वानमनसोप्यनेकत्वमित्यर्थः परमाणुरूपमिति म ध्यमपरिमाणत्वेऽनित्यत्वषसंगादित्यर्थः ननुमनोविभु स्पर्शरहिनद्रव्यत्वात् आकाशा दिषन्दनिचेन्न मनसोविभुत्वेसत्यात्ममनः संयोगस्यअसमवायिकारणस्य अभावान्ता नानुत्पत्तिप्रसंगात् नचविभुदयस्यसयोगोस्वितिवाच्यं विभुययोगस्यनित्यत्वेनसु पुस्यभावप्रसंगात् पुराततिव्यतिरिक्तपदेशात्ममनः संयोगस्यसर्वदाविद्यमानत्वात् अ णत्वेनुयदामनःपुरीजनिंप्रविशनिलदासुषुसिः यदानिःसरमिनदाज्ञानोत्पजिरित्यणुत्वसि दिः रूपलक्षयान चक्षुरिति संरज्यादावतियामिवारणायमात्रपद रूपत्वेअनिच्यातिचार- ·णायगुणपदं ननुअव्याष्यत्तिनीलादिसमुदायएवचित्ररुपमितिचेन्नरूपस्यव्याप्यत्तित्व नियमान् ननुचित्रपरेअवयवरूपस्यमननिरिनिचेन्न व्याप्यत्तिजानीयगुणानामव्याप्यत्र तित्वविरोधान् नचप्रत्यावयवी निरूपएवेनिवाच्यं रूपस्यव्याप्यवतित्वनियमानरूपरहित त्वेनपटस्य अप्रत्यक्षत्वप्रसंगात् नचरूपवत्समवेतत्वंप्रत्यक्षत्वप्रयोजकम् गौरवात् तस्मा तपरस्यप्रत्यक्षत्वानुपपत्त्याचित्ररूपसिद्धिः रसंलक्षयति रसनेति रसत्वेअनिव्याप्तिवारणाय गुणपदं रमस्याश्रयमाह पृथिवीति आश्रयविभज्यदर्शयति पृथिव्यामिनि गंधलक्षयनि धागोति गंधत्वेअनिव्याप्तिवारणायगुणपदं स्पशेलक्षयनि त्वगिति स्पर्शत्वेअगिव्याप्तिवार णायगुण पदम् संयोगादावतिव्याप्तिवारणायमात्रपदं पाकजमिनि पाकजःसंयोगः तेनपूर्वरूपंनश्यनिरूपांतरमुप्तधनेइत्यर्थः अत्रपरमाणुष्षेवपाकः नध्यणुकाशे आम ·त.स. निक्षिमघटेपरमाणुषुरूपांतरोत्सत्तौपाकेनश्यामधरनाशेनपुनर्पणुकादिक्रमेणरकपोत्स नि: नत्रपरमाणवःसमवायिकारणं तेज:संयोगो समवायिकारणं अदृष्टादिकंनिमित्तका रणं ट्यणुकादिरूपेकारणरूपम सवायिकारणमिनिपालुपाकवादिनोवैशेषिकाः पूर्वघर स्यनाशविनैवाक्यविन्यवयवेषुपरमाणुपर्यतेषुयुगपत्पांनरोत्पतिरिनिपिटरपाकवा दिनानैय्यायिकाः अनएवपार्थिवपरमाणुरूपादिकमनित्यमित्यर्थः अन्यत्रजलादावित्यर्थः नित्यति परमाणुगनमित्यर्थः अनित्यगतमिति व्यणुकादिनिष्ठमित्यर्थः रूपादिच तुष्टयमुद्भूतंप्रत्यक्ष अनुभूतमप्रत्यक्षम् उद्भूनत्वंप्रत्यक्षवषयोजकोधर्मः नदभावः अनुद्भूतत्वंम् संख्याल क्षयति एकेनि परिमाणंलक्षयति मानेनि परिमाणविभजने नच्चनि भावप्रधानोनिर्देश: अणुवं महत्त्वंदीर्घत्वंहस्पत्वचेत्यर्थः पृथत्वंलक्षयति पृथगिनि र ·दमस्मात्पृथगितिव्यवहारकारणमित्यर्थः संयोगलक्षयनि संयुत्तेनि इमोसंयुक्तावितिच्य वहारहेतुरित्यर्थः संख्यादिलक्षणेषुसर्वत्र दिक्कालादावनिव्याप्तिवारणाय असाधारणेति से योगाद्विविधः कर्मजःसंयोगजश्वआद्योहात्रिययापुस्तकसयोगः द्विनीयोहलपुरुषक संयोगात्कायपुरूसकसंयोगः अव्याप्यनिःसयोगःस्वात्यंनाभावसमानाधिकरणत्वमच्या प्यवृतित्वं विभागंलक्षयति संयोगेनि कालादावतिव्याप्तिवारणायगुणनिरूपादावनिव्या तिवारणायसंयोगनाशकइति विभागोपिद्विविधः कर्मजोविभागजश्च आयोहरूपुस्तक विभागः दिनीयः कायपुस्तक विभागः परत्वापरत्वयोर्लक्षणमाह परापरेनि परव्यवहार कारणपरत्वं अपरब्यवहारकारणमपरत्वमित्यर्थः विभजने नेहियेदनि दिकृतयोरुदाहर णमाह दूरस्थरनि कालकनेउदाहरनि ज्येष्टदनि गुरुत्वलायनि आधेशि हिनीयादिपन ·त.सं. दी नस्यवेगासमवायिकारणकत्वात् वेगेअनिव्यासिवारणायआयेति द्रवत्वलक्षयनिभाव- स्पंदनेति स्पंदनंस्वर्णनेजःसंयोगजन्यनैमित्तिकं तद्भिन्नसांसिद्धिकम् पृथिव्यांनैमित्तिक मुदाहरति एनादाविति तेजसिनदाह सुवर्णादाविति स्नेहलक्षयनि चूर्णेनि कालादावनि व्याप्तिवारणायगुणइति रूपादावनिव्याप्तिवारगायपिंडीभावहेतुरिति शब्दल क्षयनि श्रोत्रति शब्दत्वे अभिव्याप्तिवारणायगुणनि पादावतिव्यामिवारणायश्रोत्रेति शब्दस्त्रि विधः संयोगजोविभागजःशब्दजश्चेनि तत्राद्योमेरीदंडसंयोगजन्यः दितीयोवंशेठेद्यमा नेदलयविभागजन्यश्चरचरशब्दः भेर्यादिदेशमारायश्रोत्रपर्यनंदिनीयादिशब्दाःशब्द जा: बुन्देर्लक्षणमाह बुद्धिरिति जानामीत्यनुव्यवसायगम्यज्ञानत्वमेवलक्षणमित्यर्थः बुद्धि विभजने सेनि स्मृतेर्लक्षणमाह संस्कारोनि भावनाख्यासंस्कारः संस्कारधंसेअतिव्यासिवा ·रणायज्ञानमिति घरादिप्रत्यक्षेअभिव्याप्तिवारणायसंस्कारजन्यमिति अनुभवल क्षयत्ति तद्भिन्नामिनि स्मृतिभिन्नज्ञानमनुभवइत्यर्थः अनुभवंविभाजने साइविध इति यथार्थानुभवस्यलक्षणमाह तरतीति ननुयटेघरत्वमितिप्रमाणमच्यामिः पर खेघराभावादिनिचेन्न यत्रयस्य यःसंबंधोस्सिनवनस्यनसंबंधानुभवत्यर्थान् यरवेपिय रसंबधोरतातिनाव्याप्तिः सैवेनि यथार्थानुभवएवशास्त्रप्रमेत्कच्यतइत्यर्थः अयथार्थलक्षय नितदक्षाववतीति ननुइदंसंयोगीतिप्रमायामतिव्याप्तिरितिचेन यदवच्छेदेनयत्संबंधाया बस्दवच्छेदेनतत्संबंधज्ञानस्यविवक्षितत्वान् संयोगावच्छेदकावच्छेदेनसंयोगसंबंधस्यच सत्वान्नानिव्याप्तिः संयोगावच्छेदनसंयोगसंबधस्यसत्वान्नातिव्याप्तिः यथार्थानुभवविक्षजने यथार्थेति प्रसंगात् प्रमाकरणविभजते तत्क रणमिति प्रमाकरणमित्यर्थः प्रमाकरणंप्रमाणाम ..

·त. दी . १० तिप्रमाणसामान्यलक्षणं करणलक्षणमाह असाधारणनि साधारणकारणेदिकालादावनिव्या तिवारयायअसाधारणेति कारणलक्षणमाहकार्येनि पूर्ववृनिकारणमित्यत्तेरासभादाचतिव्यासिः स्यादनानियतेनि नावन्यात्रेकनेकार्येअनिच्याप्तिःअनःपूर्ववृत्तीनि ननुनंतुरसमपिपटप्रतिकार णस्यादितिचेन अनन्यथासिहलेसनानिविशेषणात् अनन्यथासिन्दत्वअन्यथासिद्धिविरहः अन्यथासिद्धिश्वविविधा येनसहैवयस्ययंप्रतिपूर्वतित्वमवगम्यते तत्तन पनिअन्यथासि ई यथानंतुनानंनुरूप तुत्वंचपरंप्रति अन्यप्रतिपूर्वनिवेज्ञानेएवयस्ययंपनिपूर्ववत्तित्व मरगम्यतेनप्रतितदन्यथासिई यथाशब्दप्रतिपूर्वस्पतज्ञानएवपरंपनिप्रकाशस्यं अन्यत्र- कुंसनियतपूर्ववर्जिनएवकार्यसंभवेनसहमूतं अन्यथासिन्डम् यथापाकजस्थलेगंधप्रतिरूपमा गभावस्य एवंच अनन्यथासिनियनपूर्ववत्तित्वकारणत्वं कार्यलक्षणमाह कार्यमिति कारणंविध १० ·जने कारणमिति समवायिकारणलक्षणमाह यत्समवेतमिनि यस्मिन्समवेतमित्यर्थः असमनायिकार लक्षयति कार्येणनि कार्येणेत्यैतदाहरान तंतुसंयोगदति कार्येणपटेनएकस्मिन्तंनौसमवेतत्वा जंतुसंयोगः परस्यअसमवायिकारणमित्यर्थः कारणेनेत्येतदुदाहरति नंनुरूपमिधि कारणेन परेनसहएकस्मिन् तनीसमवेनत्वात् तनुरूपंपररूपस्यअसमचाथिकारणमित्यर्थः निमिनका रणलक्षयनि तदुभयनि समवाप्यसमवायिभिन्नकारणनिमिनकारणमित्यर्थः करणलक्षणमु पसंहरनि नदेवदिति प्रत्यक्षलक्षणमाह पनि प्रमाणचतुष्टयमध्यदत्यर्थः प्रत्यक्ष ज्ञानस्यलक्षण माह इंद्रियनिइंद्रियंचक्षुरादिकम् अर्थोषादिः नयोःसन्निकर्षःसंयोगादिः तज्जन्यज्ञानमित्या र्थः सविकल्पकस्यलक्षणमाह सप्रकारकमिनि नामजात्यादिविशेषणविशेषाचगाहिज्ञानमि त्यर्थः निर्विकल्पकस्पलक्षणमाह निष्प्रकारमिति विशेषणविशेष्यसंबंधानवगाहिज्ञानमि ·दी . त्यर्थः ननुनिर्विकल्पके कंप्रमाणमिनिचैन गौरितिविशेषज्ञानविशेषणज्ञानजन्यं विशिश्नान त्वान् दंडीनिजानवदित्यनुमानस्यप्रमाणत्वान् विशेषणज्ञानस्यापिसविकल्पकत्वअनवस्था प्रसंगात् निर्विकल्पकसिद्धिः सविकल्पकंलक्षयनि सप्रकारकमिति नामजात्यादिविशेषणविशे- व्यसंबंधावगाहिज्ञानमित्यर्थः सविकल्पकमुदाहरति यथेति इंद्रियार्थसन्निकर्षविभजने प्रत्यक्षे ति संयोगसन्निकर्षमुदाहरति चक्षुषेनि द्रव्यप्रत्यक्षेसर्वत्रसंयोगः सन्निकर्षइत्यर्थः आत्मामन- सासंयुज्यनेमनइंद्रियेणइंद्रियमर्थेननत प्रत्यक्षजानमुत्पद्यते संयुक्तसमवाययुदाहरनि घटरूपे नि तवयुक्तिमाह चक्षःसंयुक्तइति संयुक्तसमवेनसमवायमुदाहरनि रूपत्वेति समवायमुदाह रनि श्रोत्रेणेनि नदुपपादयनि कर्णेति ननुदूरस्थशब्दस्यकथश्रोत्रसंबंधानचेन वाचीतर गन्यायेनकदंचमुकुलन्यायेनवाशब्दाच्छन्दांतरोत्पत्तिकमेणान्यदेशेजानस्यत्रोत्रदेशसंबंधा ११ ·प्रत्यक्षत्वसंभवः समवेनसमवायमुदाहरनि शब्दवेति विशेषणविशेष्यभावमुदाहरनि अभा वेति तदुपपादयति घटाभाववदिति भूतलेयरोनास्तीत्यत्रअमावस्यविशेष्यत्वंद्रष्टव्यम् एनेन, अनुपलब्धेःप्रमाणातरंनिरस यद्यत्रयो भविष्यत्तदाभूतलमिवाद्रक्ष्यत् दर्शनाभाचानास्तीति तर्कितप्रतियोगिसत्वविरोध्यनुपलब्धिसहहनेंद्रियेणैवअभावज्ञानोपपत्तौअनुलो प्रमाणां तरत्वासंभवात् अधिकरणानार्थमपेक्षणायेदियस्येवकरणखोपपत्तौअनुपलब्धःकरणत्व स्यायुक्तत्वात् विशेषणविशेष्यप्रायोविशेषणविशेष्यस्वरूपमेव नातिरिक्त संबंधः प्रत्यक्षज्ञान मुपसंहरन्तस्यकरणमाह एवमिति असाधारणकारणत्वादिद्रियंप्रत्यक्षजानकरणमित्यर्थः प्रत्यक्षमुपसंहरनि तस्मादिनि अनुमानलक्षयति अनुमिनिकरणमिति अनुमिनेर्लक्षणमाह परामर्शेति ननुसंशयोत्तरप्रत्यक्षेअनिच्याप्तिः स्थाणुपुरुषसंशयानंतरंपुरुषत्वव्याप्यकरादि ·45 १२ मानयमिनि परामर्शसनि पुरुषावे निप्रत्यक्षजननात् नचतत्रानुमिनिरे वेनिवाच्यम् पुरुषंसा क्षात्करोमीत्यनुयवसायविरोधात बनिचेन्न पक्षनासहनपरामर्शजन्यत्वस्यविवक्षितत्वान् सिसाधयिषाविरहसनकासिमभाव:पक्षता साध्यसिधिरनुमितिप्रनिधिका सिद्धिसलें पिअनुमिनुयामिती -छायांसत्याअनुमिनि दर्शनान सिसाधयिषाउनेजिका ततश्चोत्लेजका भावविशिष्टमण्यभावस्यदाहकरणत्ववन सिसाधयिषाविरहसहकनासध्यभावस्यापि अनुमि निकारणत्वं परामर्शलक्षयति व्याप्तीति व्याप्तिविषयकंयत्पक्षधर्मनाक्षानंसपरामर्शदत्यर्थःप रामर्शमभिनीयदर्शयति यथेति अनुमिनिमभिनयति नज्जन्यमिनि परामर्शजन्यइत्यर्थः व्याप्सेलेक्षणमाह यबधूमदनिच्यातेरभिनयः साहचर्यनियमतिलक्षणम् साहचर्यसामाना धिकरण्यम् तस्यनियमः हेतुसमानाधिकरणात्यंताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्य १२ ·व्याप्तिरित्यर्थः पक्षधर्मतास्वरुपमाह व्याप्यस्येति स्वार्थानुमिनिदर्शयति स्वयमेवेति भूयो दर्शनेनेति ननुपार्थिवत्त्वलोहलेरज्यत्वादोशतश:सहचारदर्शनेहारकेपिन्यभिचारोपल' योदर्शनेनकर्थव्याप्तिग्रहलानिचेन्न व्यभिचारज्ञानविरहसहकत्तसहचारज्ञानस्यव्याप्तिग्राहक लान् व्यभिचारज्ञाननिश्चयःशंकाच नविरह कचिनविचित्स्वनःसिद्धएवभूमाग्निव्याग्नि ग्रहेकार्यकारणभावसंगप्रसंगलक्षणसोन्यभिचारशंकानिवर्नकः ननु सकलवन्हिधूमयो रसन्निकर्षात्कथव्याप्तिग्रहरनिचेन्न धूमत्ववन्हित्वरूपसामान्यप्रत्यासत्त्यासकल धूमवन्दि ज्ञानसभवान् तस्मादिति लिंगपरामर्शादित्यर्थः परार्थानुमानमाह यस्तिति यच्छन्दस्यन परार्थानुमानमितिनच्छब्देनान्वयः पंचावयववाक्यमुदाहरनि ययति अवयवस्वरुपमाह प्रतिज्ञनि उदाटनवाकोप्रतिक्षाविशेषमाह पर्वतोवाहिमानिति साध्यक्त्तयापक्षवचनंपनि ·१.सं. १३ ज्ञा पंचम्पांतीयांनंवालिंगप्रतिपादकवचनहेतुःव्याप्तिप्रतिपादकमुदाहरणं व्याप्सिविशि दी. पलिंगप्रतिपादकवाक्यमुपनय: हेनुसाध्यवनयापक्षप्रतिपादकवचनंनिगमनपक्षतानप्रतिज्ञा प्रयोजनंलिंगजानं हेतुप्रयोजनंव्याप्तिज्ञानमुदाहरणप्रयोजनम् पक्षधर्मनातानमुपनयः अवा धितत्वादिकंनिगमनप्रयोजनम् अनुमिनिकरणमाहवार्थनि नंनुव्यासिस्मृतिपक्षनाज्ञानाच्या मेवानुमिनिसंभवेविशिष्परामर्श:किमर्थमंगीकर्तव्यदनिचेन वन्हिच्याप्यधूमवानयमिनिश ब्दपरामर्शस्थलेपरामर्शस्यावश्यकनयालायवेनसर्वत्रपरामर्शस्यैवकारणत्वान् लिंगनकरणम् आ नीतादौव्यभिचारात व्यापारवत्कारणंकरणमिनिमनपरामर्शद्वाराव्याप्तिज्ञानकरणं जन्यत्वेस तितज्जन्यजनकोव्यापारः अनुमानमुपसहरति नरमादिति लिंगविभजने लिंगमिति अन्वयन्य निरकिलक्षयति अन्वयेनेनि हेनुसाध्ययोतिरन्वयव्याप्तिः तदभावयो- तितिरेकच्याप्तिः १३ ·। केवलान्चयिनोलक्षणमाह अन्वयमानि केवलान्वयिसाध्यककेवलान्वयिअत्यंताभावाप्रतियोगि लंकेवलान्वयित्वम् ईश्वरप्रमाविषयत्वंसर्वपदाभिधेयरंचसर्वत्र अस्तीतिव्यतिरेकामाव: व्यनिरेक मुदाहरनि एथिवीमि ननुदानसोदःप्रसिद्धोनवाआद्येयप्रसिन्हानहेतुसत्वेअन्वयित्वं अ सत्तेअसाधारण्य दिनीयसाध्यज्ञानाभावात्वर्थनहिशिष्टानुमितिःविशेषणानाभावेविशिष्टज्ञानानु दयान् प्रतियोगिज्ञानाभावात् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमपिनस्यादिमिचन्न जलादित्रयोदशन्योन्यामा पानांत्रयोदशसप्रत्येकंप्रसिद्धानांमेलनपृथिव्यांसाध्यन त्रयोदशत्वावच्छिन्नसायस्याकाधिकरणर जिलाभावात् नान्वयित्वासाधारण्ये प्रत्येकाधिकरणसिध्यासाध्यविशिष्टानमितितिरेकच्या तिनिरूपणंचेनि पक्षलक्षणमाह संदिग्धेनि ननुश्रवणानं नरमाविमननस्थले अन्याप्तिः नत्रवेद बारात्मनोनिश्चिमलेनसंदेहाभावान् किंच प्रत्यक्षपिचन्होयत्रेच्छयानुमितिसत्राव्याप्तिरिनि ·त-सं- चन्न उक्तपक्षताश्रयत्वस्यपक्षलक्षणत्वात् सपक्षलक्षणमाह निश्चिनेति एवं सहेतुंनिरूप्यअ सवेत्तुंनिरूपयितुंविधाजते सव्यभिचारेति अनुमितिपनियकयथार्थज्ञानविषयत्वहेत्वाभास वं सच्यभिचारविभजने सविविधनि साधारणलायति नवनि उदाहरनि ययनि असाधारणलक्षयनि सर्वेनिअनुपसंहारिणोलक्षणमाह अन्वयव्यतिरेकेनि विरद्धलक्षयनि साध्याभावेति सत्प्रतिप क्षलक्षयनि यस्येनि असिहविभजते असिइति आश्रयासिबमुदाहरति गगनेतिखरपासि इमुदाहरनि शब्दहति व्याप्यत्वासिद्धस्यलक्षणमाह सोपाधिकरुनि उपाधिलक्षणमाह साध्ये निउपाधिश्चतुर्विधः केवलसाध्यव्यापकः पक्षधर्मावचिन्नसाध्यव्यापकः साधनावच्छिन्न- साध्यव्यापकः उदासीनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकवेति आयआर्द्रधनसंयोगःहिनायोयथा वायुःप्रत्यक्षःप्रमेयत्वादित्यवचहिव्यत्त्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वन्यापकंउतरूपवत्वं तृतीयोयथा ·सश्यामोमित्राततनयवादित्यत्रमित्रावनयलावच्छिन्नश्यामत्वस्यव्यापकंशाकपाकजवं प्रकारांनरेण तृतीयोयथा सोविनाशीजन्यत्वादित्यत्रजन्यत्वावच्छिन्नानित्यत्वव्यापकं भा वत्वम् चतुर्थस्तमागभावोविनाशी प्रमेयत्वादित्यजन्यत्वावच्छिन्नानित्यत्वब्यापकं भावत्वं दाधिनस्यलक्षणमाह यस्येगिअबाधस्यग्रान्याभावनिश्चयत्वेनसप्रतिपक्षस्यविरोधिज्ञान सामग्रीत्वेनसाक्षादनुमिनिषनिबंधकत्वंतरेषांतुपरामर्शपनिबंधकत्तम नवापिसाधारणस्या व्यभिचाराभावायाविरुखस्यसामानाधिकरण्याभावनयाच्याष्यवासिद्धस्यविशिष्टन्यायभा वनयाअसाधारणानुपसंहारिणााप्तिसंशयाधायकत्वेननचव्याप्तिज्ञानपनिबंधकत्वम् आश्रया सिद्धस्वरूपासिषयोः पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबंधकत्वं उपाधिस्त व्यभिचारतानहाराव्यासिज्ञान प्रति बंधक: सिसाधनंतुपक्षनाविघटनया आश्रयासिझे अंतर्भवनि निग्रहस्थानांचरमिति ·दी. नवीनाः उपमानलक्षयनि उपमितानि शब्दंलक्षयति आक्षेति पदलक्षणमाइशक्रमिति अर्थस्मृत्यनुकूलःपदपदार्थसंबंधःशक्तिःसाचपदार्थातरमितिमीमांसकाः ननिरासार्थमा हअस्मादिति डिस्थादीनामिवयरादीनामपिसंकेतएवशकिः ननुपदार्थोतरमित्यर्थः ग वादिशब्दानांजातादेवशक्तिः विशेषणतयाजातेःप्रथममुपस्थितत्वात् व्यक्तिलाभस्तु आक्षेपादिनाइनिकेचित्नन्न गामानयेत्यादौनव्यवहारे सर्वत्रानयनादे तावेवसंभ बेनजातिविशिष्टव्यक्तावेवशक्तिकल्पनात् शक्तिग्रहश्चरव्यवहारेण व्युत्सित्सर्बालोगा- मानयेत्युत्तमवृद्धवाक्यश्रवणानंतरंमध्यमवृद्धस्यप्रतिमुपलभ्यगवानयनंदृष्ट्वामध्यम इधपत्तिजनक ज्ञानस्यअन्वयव्यतिरेकाभ्यांवाक्यजन्यत्वं निश्चित्य अश्वमानयगा बंधानेनियाक्यांतरेआवापोडापायांगोपदस्यगोलविशिष्टेशक्तिः अश्वपदर अंखल १५ ·विशिष्टइतिव्युत्पद्यते ननुसर्वत्रकार्यपरत्वात्यवहारस्यकार्यपरवाक्यएवढ्युत्पत्तिः नसिप राइतिचेन कांच्यांत्रिभुवननिलकोभूपतिरित्यादौसिद्धेपिव्यवहारात् विकसिमप मधुकर इत्यादीप्रसिद्धपदसमभिव्याहारात सिद्धेपिमधुकरादिपदेसुत्पनिदर्शनाच्च लक्षणापिशब्द इतिः शक्यसंबंधोलक्षणा गंगापांघोषदत्यत्रगंगापदवायप्रवाहासंबंधादेवनीरोपस्थि नौतीरेपिशक्ति कल्पने सैंधवादोलवणाश्वयोः परस्परसंबंधाभावालानाशक्तिकल्पना लक्ष गात्रिविधा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणाचेनियत्रवाच्यार्थस्यान्वयाभावनत्रज हिनीति यथामंचाःकोशनीति यत्रवाच्यस्यापिअन्वयस्तत्रअजहनीति यथात्रिणोगच्छत्तीति यत्रवाच्यैकदेशत्यागेनाकदेशान्वयरनवजहदजहती यथानत्वमसाति गोण्यपिलक्षणेव लक्ष्यमाणगुणसंबंधरुपाअग्निर्माणवकनि व्यंजनापिशक्तिलक्षणांतर्भूता अर्थशक्तिमूला 1 ·नं.सं दी. .. च अनुमानादिनाअन्यथासिन्दा तात्पर्यानुपपनिरीक्षणानीजम् तत्प्रनीतीच्छयाउच्चरितत्वंना पर्यम् तात्पर्यज्ञानंचवाक्यार्थज्ञानहेतुः नानार्थानुरोधात्प्रकरणादिकं तात्पर्यग्राहकम् दारमि त्पादोपिधेहीतिशब्दाध्याहारः ननुअर्थज्ञानार्थत्वात् शब्दस्यअर्थगविज्ञायशब्दाध्याहारासंभ वात् अर्थाध्याहारोयुक्तरनिचेन पदविशेषजन्यपदार्थोपस्थितीशब्दज्ञानहेतुत्वात् अन्य - थायटःकर्मत्वं आनयनकतिरित्यत्रापिशाब्दज्ञानप्रसंगात् योगोरियोगदिश्वजिशक्ति स्विविधा पाचकादिपदेषुयोगःपरादिपदेपुररिः पंकजादिपदेषुयोगरहरिः अवयवशक्तियोगः समुदा यशतिरुटि: नियनपद्मज्ञानार्थसमुदायशक्तिः अन्यथाकुमदेषिप्रयोगप्रसंगः इतरान्बिनेशतिरि- नियाभाकराः अन्वयस्यवाक्यार्थयातानसंभवादन्वयांशपिशक्तिर्नकल्पनीयेतिगौतमीयाः १६ आकांक्षेनि आकांक्षादिज्ञानमित्यर्थ: अन्यथा आकांक्षादिपत्रमात्शाब्दधीश्वमोनस्यात् ·आकांक्षालक्षयति पदस्येति योग्यतालक्षणमाह अति सन्निधिलक्षणमाह पदानामिनि अ विलंबेनपदार्थोपस्थितिःसन्निधिः उच्चारणतुतदुपयोगितयायुक्तं गौरश्वःपुरुषनि घर की मत्वं इत्यनाकोझोदाहरणदृष्टव्यम् वैदिकस्यविशेषमाह वैदिकईश्वरोक्तत्वादिति ननुवैदिकस्य अनादिकत्वात्कथमीश्वरोक्तत्वमितिचेन्न वेद-पौरुषेयः वाक्यसमूहत्वान् भारतादिवत् मच स्मर्यमाणकर्तकत्वंउपाधि: गौतमादिभिःशिष्यपरंपरयावेदेपिकर्तस्मरणेनसायनयापक- खात् तस्मानेपानाश्रयोवेदाअजायतइतिश्रुगेश्च ननुवर्णानिसाःसएवायंगकारनानि प्रत्यभि ज्ञाबलात् तथाच कथंवेदस्यानित्यत्वमिनिचेन्न उत्पन्नोगकारोपिनटोगकारदतिपतीत्यावर्णा नामनित्यत्वात् सायंगकार इतिप्रत्यभिज्ञायाःसेयंदीपज्वालेतिवज्जात्यालंबनत्वात् वर्णाना नित्यत्वेपिआनुपूविशिष्टवाक्यस्यानित्यत्वाच्च तस्मादीश्वरोकोवेदः गन्वादिस्मृतीनांमाचार .. 22 ·न.स. १७ णांचवेदमूलकनयाषामाण्यम् स्मृतिमूलवाक्यानामिदानीमनध्ययनान्नन्मूलनताकाचिच्छा खाउत्पन्नतिकल्प्यते ननुपट्यमानवेदेवाक्योत्सादस्यकल्पयितुमशक्यतयाविप्रकीर्णवादस्या युक्तत्वान्नित्यानुमेयोवेदोमूलमितिचेन्न नथापिवर्णनुपूर्वीज्ञानाभावेनबोधकलासंभवात नन्वेत्तानिपदानिस्मारितार्थसंसर्गवनि आकांक्षादिमत्यदेकर्दचकत्वात् सहझक्यवदित्यनुमा नादेवसंसर्गज्ञानसंभवात् शब्दोनप्रमाणांनरमिनिचेन अनुमित्यपेक्षयाशाब्दतानस्यविल क्षणस्यशब्दात्प्रत्येमीत्यनुव्यवसायसाक्षिकस्यसर्वसमनत्वात् नन्वर्थापनिरपिप्रमाणातरम स्ति पानोदेवदनोदिवानभुक्तनिदृष्टेश्रुनेवापीनवान्यथानुपपत्त्यारात्रिभोजनंअर्थापत्त्या- कल्प्यनेनिचन्न देवदतोरात्रीमुक्त दिवा अभुंजामत्वेसनिपीनत्वात् इत्यनुमानेनैवरात्रि भोजनस्यसिद्धत्वात् शनयंचाशदितिसंभचोप्यनुमानमेव इहवटेयक्षतिष्ठनात्यनित्यमपि ·अज्ञानमूलवत्तकःशब्दाव चेष्टापिशब्दानुमानद्वाराव्यवहारहेतुरितिनमानांतरं तस्मात्प्रत्य- शानुमानापमानशब्दाश्चत्वार्येवप्रमाणानि सर्वेषाज्ञानानांननिताकारकत्वंसनोमात्यपरनो वेतिविचार्यते तत्रविप्रतिपनिः ज्ञानप्रामाण्यंतदग्रामाण्यग्राहकयावन्ता नग्राहकसामग्री ग्रात्वंवा अत्रविधिकोरिःसत्तस्वं निषेधकोरिःपरतवं अनुमानग्राधत्वेनसिडसाधनता वारणाययावदिति इदज्ञानमप्रमेनिज्ञानेनप्रामाण्याग्रहात्वाधवारणायअप्रामाण्यमग्राइवे नि इदंतानं अप्रमेत्यनुव्यवसायनिष्ठप्रामाण्यग्राहकस्यअप्रामाण्याग्राहकवाभावात्स्वत- रुवनस्यादनादिनि तस्मिन्प्रामाण्याश्रयेअप्रामाण्याग्राहकेत्यर्थः उदाटेतस्थलेव्यवसाये प्रामाण्यायाहकस्यापि अनुव्यवसायेतदग्राहकत्वानवतस्त्वसिद्धिः ननुस्वत्तावप्रामाण्यंग्य न्धने घरमहंजाना मीत्यनुव्यवसायेनघरघटत्वयोरिवतत्संबंधस्यापिविषयीकरणात् व्यव ·त.सं. १० दी. सायरुपम यासत्तेस्तुल्यत्वानपुरोवर्तिनिप्रकारसंबधस्यैवप्रमात्वपदार्थत्वादिनिचेन्न स्वनः प्रामाण्यग्रहेजलतानप्रमानवेत्यनायासदशायाधमात्वसंशयोनस्यात् अनुव्यवसायेनामा ण्यस्यनिश्चिनत्वात् तस्मात्स्वनोगात्यत्वाभावात्परनोयात्यत्वम् तथाहि प्रथमंजलज्ञाना नंतरंप्रकृतीसत्यांजललामेसनिपूर्वोत्पन्नजल ज्ञानप्रमा समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् यन्वंतने वं यथाअप्रतिव्यतिरेकिणाप्रमात्वनिश्चीयने हिनीयादिज्ञानेषुपूर्वज्ञानदृष्टांतेनतत्सना नीयत्वलिंगेन अन्वयव्यतिरेकिणापिरह्यने प्रमायांगुणजन्यत्वंउत्पत्तीपरतस्त्वं प्रमासा धारणकारणंगुणः अप्रमा:साधारणकारणंदोषः तत्रप्रत्यक्षेविशेषणवहिशेष्यसनिक- प्रैगुणः अनुमिनोव्यापकवठ्याप्यज्ञानं उपमिनीयथार्थसारश्यज्ञानं शब्दज्ञानेयथार्थयो ग्यनाज्ञानमित्यायूहनीयम् पुरोवर्निनिप्रकारामावस्यव्यवसायेन अनुपस्थितत्वादप्रमात .. १८.

·परनएवगृह्यते पिनादिदोषजन्यत्वादुत्पत्तीपरत्तस्त्वं ननुसर्वज्ञानानांयथार्थत्वात् अयथार्थज्ञा नमेवनास्ति नवशनोइदंरजतमिनिज्ञानाप्रवृनिदर्शनादन्यथाख्यातिसिन्धिरिनिवाच्यम् र जतस्मृतिपुरोवर्तिजानाभ्यामेवप्रतिसाचादुपस्थित्तेष्टमेदाग्रहस्येवसर्वत्रप्रवर्तकत्वेनदेदर जतमित्यारापतिप्रसंगाभावादितिचेच सत्यरजतस्थलेपुरोवर्तिविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञान स्यलाघवेनप्रवृभिजनकनयाशक्तावपिरजतार्थिप्रतिजनकत्वेनविशिष्टज्ञानस्यैवकल्पना तू अयथार्थानुभविभजने अयथार्थेति स्वमस्यमानसविपर्ययरूपत्वा नत्रैविध्यविरोधः संशयलक्षणमाह एकस्मिन्निति घरपटावितिसमूहालंबनानिव्याप्तिवारणायैकस्मिन्निति घरोद्रव्य मित्यादावनिव्याप्तिवारणायविरुद्धेनि परत्वविरुदंघरत्ववानित्यवानिव्याप्तिवा रणायनानेति विपर्ययलक्षणमाह मिथ्येति तदाभाववनितत्प्रकारकनिश्चयइत्यर्थः सर्कलक्षय ·त.स. १९ दी. शिव्याप्येनि यद्यपिजर्कोविपर्यये अंतर्भवतिनथापिप्रमाणानुग्राहकत्वात्मेदेनकीर्तनं स्मृतिधि- मजतेस्मृतिििन सरवलक्षयति सर्वेषामिनि सुरव्यहमित्याद्यनुव्यवसायगग्यसुरवत्वादिक से चलक्षणम् यथाश्रुमंतुस्वरुपकथनमिनिद्रष्टव्यम् संस्कारविजने संस्कारइनि संस्कार जातिमानसंस्कारः वेगस्यमाश्रयमाह वेगदति गत्वजानिमान्वेगः भावनालायात अ नुभवेनि अनुभवयंसे तिव्याप्तिवारणायस्मृतीति स्मृतेरपिसंस्कारजनकलनवीनरुक्तम् स्थितिस्थापकंलक्षात अन्यथेति संरव्यादयोष्टौनैमित्तिकद्रवत्ववेगस्थितिस्थापकाःसामा न्यगुणा: अन्यरूपादयोविशेषगुणाः द्रव्यविभाजकोपाधिदयसमानाधिकरणावृत्तिजानिमत्वं विशेष गुणत्वं कर्मणोलसणमाह चलनेति उत्क्षेपणादीनांकार्यभेदमाह ऊनि शरीरेति व ऋतासंपादकमाकुंचनम् ऋजुनासंपादकंप्रसारणमित्यर्थः सामान्यलक्षयति नित्यमिति प ·रमाणुपरिमाणादावतिव्यासिवारपाय अनेकेति अनुगतत्वंसमवेतत्वं तेननअशाचादावति व्याप्तिः विशेषलक्षयति नित्येति समवायलक्षयति नित्यति संयोगे तिव्याप्तिवारणाय नित्येनि आकाशादावविव्याप्तिवारणायसंबंधति ननुसमवायसत्त्वेकिंप्रमाणमिनिचेन्न अयुत्तसिद्धलक्षणमाह ययोरिति नीलोपटनिविशिष्टप्रतीतिः विशेषणविशेष्यसंबंधवि षया विशिष्ट प्रत्य यत्वात् दंडीतिप्रत्ययवत् इनिसमवायसिद्धिः अवयवावयविनावि नि द्रव्यसभवायिकारणमवयवः जन्यद्रव्यमवयविभागभावलंक्षयति अनादिरिनि आकाशादावतिव्याप्तिवारणायसांतइति घगदावतिव्याप्तिवारणायानादिरिति प्रतियोगि समवायिकारणतिःप्रतियोगिजनकः भविष्य तीतिव्यवहारहेतुःप्रागभावः ध्वंसंलक्षयनि सादिरिति घटादावतिव्याप्तिवारणायअनंनदति आकाशादावतिव्याप्तिवारणायसादिरिति ·त-सं. २० प्रतियोगिजन्य प्रतियोगिसमवायिकारणवृत्ति स्तव्यवहारहेतुर्वसः अत्यंनाभावलादी. क्षयति त्रैकालिकतिअन्योन्याभावे तिच्यातिवारणायसंसर्गावच्छिन्नेति वंसप्रागभावयो रतिच्यामिवारणायत्रैकालिकदनि अन्योन्यामावलक्षयति तादात्म्येनि घर:पोनपावतीति प्रतियोगितावच्छेदकलयारोपासंसर्गभेदादेकप्रतियोगिकयोरत्यंताभावान्योन्याभावयोर्ब हुलं केवलदेवदनाभावोदंड्य भावः केवलदेवदत्तासद्भावेपिदंडाभावेदंड्यभावनि प्रनीत्या विशिवाभावः एकसत्वेौनसनिप्रतीत्याहित्वावच्छिन्नाभावः संयोगसंबंधेनघटवतिसमवाय संबंधेनययभावः तत्तहयभावाहटत्वावछिनप्रतियोगिकसामान्याभावः अतिरिक्तः एवमन्यो। न्यानावोपि घटलावछिन्नःपरोनास्तीतिव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोनांगी कियते परेपुरत्वंनास्तीतिनदर्थः अतिरिक्तत्वेसकेवलान्वयी सामयिकाभावोत्यंताभावएव ·समयविशेषेप्रतीयमानः घाभाववनिययनयनेअत्यंताधावस्यान्यनगमनाभावेअप्रतीतेः घरापसरणेसतिप्रतीने भूतलघरसंयोगपागभावप्रध्वंसयो रत्यंताभावप्रतीनिनियामकत्वंक ल्प्यते घरवतिनत्संयोगप्रागणावध्वंसयोरसत्वात् अत्यंताभावस्याप्रतीतिः घरापसरणेचसंयो गध्वंससत्वात्प्रनीतिरिति केवलाधिकरणादेवनास्तीतिव्यवहारोपपत्तौ अावोनपदार्थात रमिनियरवन्तन अभावानंगीकारेकेवलस्थनिकुमशक्यत्वात् अभावाभावोभावएव ना तिरिक्त अनवस्थाप्रसंगात् ध्वंसप्रागाव:मागभावध्वंस श्वप्रतियोग्येव अभावाभावोठति रिक्तराव नतीयानावस्यप्रथमत्वान्नानवस्थेनिनवीनाः ननुप्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनहा ष्टांत सिद्धांनावयवतर्कनिर्णयवादजसवितंडहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांतखज्ञा नाभिश्रेयसाधिगमनतिन्यायशास्त्रेषोडशपदार्थानामुक्तत्वात्कथंससैवेत्यत आह सर्वेषा ·स दी . .. मिति सर्वेषांससस्वेवांतर्भावनत्यर्थ: अत्मशरीरेंद्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफ लदुःरवापवर्गास्तुप्रमेयमितिद्वादशविधप्रमेयम् प्रतिधर्माधर्मी रागद्वेषमोहादोषाः राग: इच्छादोषोमन्युः मोहःशरीरादावात्म यमः प्रेत्यभावोमरणं फलंमोगःअपवर्गोमोक्षः सच स्वसमाना धिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनोदुःरवध्वंसः प्रयोजनंसुख दुःवहानि श्व दृष्टांतोमहानसादिः प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतार्थः सिद्धांतः निर्णयोनिश्चयःप्रमाणफलं नत्वबुभुत्सो कथावादः उभयसाधनवनीविजिगीषुकथाजल्पः स्वपक्षस्थापनहीनावितंडा कथानामनानावतृकःपूर्वोत्तरपक्षवाक्यसंदर्भः अभिप्रायांतरेणप्रयुक्तस्य अर्थातरंप्रकल्प्य दूषणंडलं असदुत्नरंजातिः साधर्म्यवैधोत्कर्षापकर्षवर्ध्यावर्ण्यविकल्प्यसाध्यप्रास्यप्रा- मिप्रसंगप्रतिदृष्टांतानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्यविशेषोपलब्ध्यनुपलब्धिकारणनित्या .. २१ ·नित्यकार्यसमाजातयः वादिनोपजयहेतुर्निग्रहस्थानं प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञांतरंपतिज्ञाविरो धःप्रतिज्ञासंन्यासोहेलांतरमतिरं निरर्थकमविज्ञातार्यो पार्यक्रमप्राप्तकालंन्यूनमधिकंपनरुक्त मननुभाषणमज्ञानमप्रतिक्षेपोऽमतानुज्ञपनियोज्यापेक्षणंनिरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धांतो हेत्वाभासथानियहस्थानानि शेषंसुगम ननुकरतलानलसंयोगेसत्यपिपनिबंधकेसतिदाहानुन्स तेः शक्तिः पदार्थातर मितिचेन्न प्रतिबंधका भावान कार्यमाकारणलेनशक्तेरनुपयो- गात् कारणरयेवशक्तिपदार्थलमिति ननुभस्मादिनाफांस्यादौश द्विदर्शनात् आधेयशक्तिरं गीकातिचेन्न अस्मादिसंयोगसमानकालीनस्पृश्यस्पर्शभनियोगिकयातद भावसहित भस्मादि संयोगध्वंसस्यश्चपिपदार्थत्यान् स्वत्वमपिनपदार्थोतरंयथेष्टविनियोग योग्यत्तस्पस्वत्वस्वरू- पत्वात् तदवच्छेदकंचपतिग्रहादिलबत्तमेवेति अथ विधिनिष्पने पसायजनक ·न-सं- दी चिकीजिनकज्ञानविषयोविधिः तत्प्रतिपादकोलिडादिहित्यसाध्ये प्रवृत्तिदर्शनात् कृतिसाध्यताज्ञा नेप्रवर्तकनचविषाक्षणादौप्ररतिषसंगः इष्टसाधनताप्रेरक कृत्तिसाध्यताज्ञानस्यकाम्यस्थ- लेविहितकालजा वित्वस्यनिमित्तज्ञानजन्यत्वस्यामनुगतत्वादितिगुरवः तन्न लाघवेनकृति- साध्येष्ट साधनताज्ञानस्यैवचिकीर्षाद्धाराप्रयलजनकत्वात् नचनित्येष्टसाधन त्याज्ञानाभावा दप्रतिप्रसंगः तत्रापिप्रत्यवायपरिहारस्यपापक्षयस्वचफलतकल्पनात् तस्मारह तिसा ध्येएसाधनखमेवालिडायः ननुज्योतिटोमेनस्पर्गकामोयजेतेपत्र लिडासर्गसाधनं कार्यप्रती यते यागस्यआश विनाशिनः कालोत्तरमाविस्वर्गसाधनवायोगात् योग्यस्था यि कार्यअयू मेवालिडः कार्यकृतिसाध्यं कृतेःसविषयत्वात् विषयाकांक्षायांयागोविषयत्वेनान्वितस्यका यमिति नियोज्याकांक्षायां स्वर्गकामपदं नियोज्यपरतयान्वितकार्यबोद्धा नियोज्यः तेनज्योति- ·शेमनामकयागविषयकंवर्गकामस्वकार्यमितिवाक्यार्थः संपद्यते वैदिकालिडिलात् पाव- जीवमग्निहोत्रंजुहुयादितिनित्यवाक्येष्यपूर्वमेवकल्पते आरोग्यकामी श्रेषजपानंकर्यादि सादौलो किकलिड कियारुपकार्यलक्षणेतिचेल यागस्याप्ययोग्यता निश्रयाशावेनसायन नयापतीसनंतरतनिर्वाहार्थमवांतरच्यापारतयाऽपूर्वकल्पनाकीर्तनादिनानश्वत्तेस्तेनयागबसोया पारः लौकिकयुत्पत्तिबलात् वेदादाचपिरतिसाध्यत्वं लिङगबोध्यतइति लिपखेनरु पेणविध्यर्थत्वं आरपार्थत्वेन प्रयलार्थकलंपच तिपाकं करोतीतिविवरणदर्शनात किंकरोती नि प्रश्नपचनीयुत्तराचारख्यात्तस्याप्रयलार्थल निश्श्यात् रथोगच्छ ती त्यादावनुकूलच्या पारेलक्षणा देवदत्तस्पचति तंदुलादेवदत्तेनपयंते तदुलइसादौ कर्तृकर्मणोनारव्याना थलंकिंतु तद्ने कलादिनामेवतयोरा क्षेपादेवलाभः प्रयजतीत्यादौ धातोरेव प्रकर्षेश- ·नसं. दी- तिः उपसर्गाणां द्योतकलमेवननत्रशत्तिरस्ति पदार्थज्ञानस्य परमंप्रयोजनमोक्षः नथाहि आत्मा वारेद्रष्टव्यः श्रोतव्योमंतव्योनिदिध्यासितसइनिश्रवणादीनांसाक्षात्कार हेतुत्वबोधनात् श्रुत्सादेहादि विलक्षणात्मज्ञानेसत्यपि असंभावनानिवृत्तेर्युक्त्यनुबंधानुरूपंमनः साध्यत्वात् मननोपयोगपदार्थनिरूपणाराशास्वस्यापिगोक्षयोगः तदनंतरंश्रुसोपर्दियोगविधिना- निदिध्यासनेकोतदनंतरदेहादि विलक्षणसाक्षात्कारेसनिदेहादावभिमानरूपमिथ्याज्ञाननाशे सनिदोषाभाचात् महसमावेधर्माधर्मयोरभावात् जन्मनावेपूर्वधर्माधर्मयोरनुभावननाशेच रमःख सलक्षणोमोक्षोजायने. ज्ञानमेवमोक्षसाधनम् मिथ्याज्ञाननिरञ्जनमात्रसाध्य त्वात् तमेव विदित्वा निमत्कमेतिनान्यः पंथावियतेयनायेतीसाधनानंतरविषेधाच ननुनमा- मिहेतुर्विज्ञानकर्मचोक्तंमहामुने इनिधर्मणोपि मोक्षसाधनखस्मरणात् ज्ञानकर्मणोःसमुब

·नन्सं.
री.
२४
यम्॥ ॥ ५॥
॥
पनिचेन निखनैमित्तिकैरेचकर्मभिर्दुरितक्षयं ज्ञानंच विमलीकुर्वन्नम्यासेनचपावयेत् भ
यासाचड़चिज्ञान कैवल्यं लभतेनरः. इत्या दिनाकर्मणोज्ञानसाधनवप्रतिपादनाद ज्ञान
होरेवकर्ममोक्षसाधने नसासात् तस्मात्पदार्थज्ञानात मोक्षः परमंप्रयोजनमितिसरमणी
॥ इत्सनंतभट्टोपाध्यायहततर्कसंयहदीपिकासमाता ॥ ॥
याहशपुस्तकंडएं ताशेलि खितंमया यदिशामथईनाममदोषोनविद्यते॥१॥श्रीकृष्णार्पणमस्ता
॥ ॥ हेपस्तक सुबईत रहनेधीकृष्ण शास्त्रीगुर्जरांणी आपले॥ ५॥॥७॥७॥
॥ ग्रंथप्रकाशकडापरवान्यात छापिलें.श५८५ रुधिरोदा ॥ ५ ॥५॥ ||
॥ ५॥ रीनामसंवत्सरे माहेश्रावणकृष्ण धुरवासरे॥५॥

·इतितर्कसंग्रहदीपिका समाप्त