·No text on this page.

·NANANANANANANANANANANANANANAN अहेम् उपाध्यायश्रीसमयसुन्दरगणिविरचितम् श्रीविशेषशतकम्। जैनाचार्यश्रीमत्कृपाचन्द्रसूरीणां शिष्येण मुनिसुखसागरेण सशीवितम्भ इदं पुस्तक आगरा निवासि शेठ लखमीचद् अमरचद वेद-मोहत्ता इत्यनेन मोहमय्यां 'निर्णयसागर' मुद्रणालये कोलभाटवीथ्यो २३ तमे गृहे रामचन्द्र येसु शेडगेवारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । एमालाल विक्रमसंवत् १९५३ ईसु १९१७ टाटासाटमाटालाटा ·अनुकमा अथ विशेषशतकस्यानुक्रमणिका । विशेष ॥१॥ १२ जन्मेति ॥ ... ... १४ ... ... प्रशाक पृष्ठाका प्रशाह प्रशम् प्रश्नम् पृष्ठाका प्रवाह पृष्ठाका प्रश्रम् २२ अनुकम्पया अन्यदर्शि निनामपि भक्का- १/१२ जम्बूद्वीपे उत्कृष्टपदेऽपि जिनचतुष्टय १ श्रीकृष्णस्य भवचतुष्टयम् २ शुद्धाऽशुद्धं क्षायिक द्विविधम् विदानाधिकार ॥ .. ३ देवानां नाटककालप्रमाणम् २/१३ मधएण चंदामि इत्यस्यार्थः ७/२३ देशतः पार्थस्थस्य वन्दनीयत्वम् ॥ ... ४ जमालेः पत्रदश भवाः २/१४ सर्वाङ्गेभ्यः पूर्व पूर्वाणीति विचारः ॥ ... ७/२४ साधूनां प्रासुकपानीयोत्पन्नपूतरादिजीच ५ ज्ञानपञ्चम्यां पुष्टालम्बने उपवासाऽकर १५ शीतार्तसाधोरजिना तापने गृहस्थस्य परिठापनविधिः ॥ ... णेऽपि विस्मृत्यादिना उपवासमध्ये पुण्यप्राग भारोपार्जनम् ॥... ७/२५ दिगम्बरचैत्यस्य अनायतनरवेनाऽवनस्वम् १४ ४१६ स्थविरकरिपकानां वनप्रक्षालनविचारः, भुक्तिकरणेऽपि न भङ्गः ॥... ०२६ संपूर्णपौरुषी यावत्तीर्थकरदेशनाधिकारः १५ ६ साधूनाम् अनशने दीपकरणम् ॥ ४.१७ विकलेन्द्रियाणां शोणितसहावः ॥ ८/२७ श्रावकाणामपि निविधं निविधेन प्रत्या. ७ तालवृन्तादिजनितवायोरचित्तरवम् ॥... ४१८ मिथ्याश्रुतं भारतादि सम्यग्दृष्टिपरि- ख्यानम् ॥ ... ८ साईत्रिकोव्योऽपुनरुक्ताः कथाः गृहीतं सम्यक् श्रुतं भवतीत्यष्टादशो २८ प्रहरद्वयादिक यावत्तीर्थकरदानम् ॥ ... ९ चेटकराजसप्तपुत्रीणां स्वस्वपतिनिर्णयः ६ विचारः ॥ ८२९ यतीनां रात्री विहारः ॥ १० द्वारिकां समुद्रपाथसा पिहितां सती प्रादु १९ युगलिनोऽप्यन्तर्मुहुर्तायुः ।। १०/३० दिवसे साधूनां निद्राधिकारः॥ श्रकार ६/२० पार्श्वस्थादिकारितचैत्येऽपि वन्दनाधिकारः १३. चन्द्रस्य पूर्वभवे उत्तरगुणविराधना ११ समुद्र विजयराजस्य पोशपुत्रनिर्णयः॥ ६/२१ चतुर्थप्रहरेऽपि तीर्थकरदेशानाधिकार.॥ १२३२ शिष्यकादिनिमित्त साधूनां द्रव्यरक्षणम्॥ ॥१॥ ...

·२४ [५७ क्षुलकभवविचार: २५/५८ सम्यक्रम लाभान तरमपि नवपस्योपम स्थितिकर्मक्षये मतपतिपतिता २६/५९ एकादरपर्याप्तफनिश्रया असंख्येयाया दरापयोहा॥ २७/३० भविष्यत्तीयकरादयो नरये शुभपुग्न लान आहारयति॥ २०/६१ ध्यन्तरेभ्योऽपि केचिद् भवनपतयोऽरूप १८ १८ १4 २५ बाबानो प्रतिमापूजायसरे मासुकामा ५६ लयणा तगतशीताशीतोदा भोसोनिय मुकनीराम्यो निजदेवस्थान घेत तनहेतुः॥ परस्परिधान घसदधिकार ॥ १७५७ भादित्यादिपपशकपिचार ॥ ३५ प्रोसपुष्पैः पूनाधिकार ॥ १७/१८ फेपलिमन प्रयोगनविचार ॥ ३५ सामायिफलाभाद् देवगृहकार्यकरणे छा ५९ आनतादिदेवलोकचतुएयदेवान मनसा भो भूयार॥ भोगसेवा विचार ५. सचिसाऽचित्तलयणपातीय परिधापनवि २५ सामलिना सम्पयरवप्रात्यधिकारा॥ २७ द्वाधिशमीषभेदा॥ ५, पारस योनिमुसभे इति गाथा जममा २८ मूलतो लपणारानिकादीनो पामायत्ततया णीभूता।। उत्तारणम्॥ १८ ५२ विद्धाविनमुक्ताफलानि स्वस्थानचुतानि ३९ अपयादत साधूनो पुस्तकपाकग्रहणम् १९ प्रासुकाणी ४. सामायिकमहणे नामगुनिकोसारणम् ॥ २०५३ गड्डरिकाकरभीक्षीरस अभक्ष्यस्याधि 1 लायपोह करणापासविचार ५२ गूफम्पे हेतुप्रयम् ॥ २०५४ अपिशवनस्पतीनामपि यता ॥ ५३ नन्दनपने बलफूटस्थितिविचार २२ ५५ वितरप्रदीपादिप्रभाणो स्पर्शेऽपि दोप ४४ उममनिममनदी निर्गमप्रपेशविचार ।। २३ इति विचार " १५ गगताना विचार।। २३/५६ सादुलमरस्याधिकार ॥ यः।। ४२ फार ॥ ३०१२ विग्रहगतिषिधारे समयगय चतुष्टय पा जीवापामाहारकरयम् ॥ ३०१३ श्रीसिद्धसेनदिवाकरस को गच्छः ॥ ६४ मासादीनो लोकोत्तराणि नामातीति ।। ३५/६५ प्रथमतो जीवाः क्षयोपशमिकसम्यपरवम् उपसमिकसम्यक्रय या एम ते इति विचार ॥ २३.६६ दर्शनशानयोभदविचार ॥ ३५१७ स्त्रीपुरुषनपुसकवेदानो काला ॥ ४३ ४३ ·विशेष- अनुक्रमः ... ... ॥२॥ ... ... ५० . ... ... ६८ योनिकुलभेदविचारः ।। ६९ सर्वेपामुत्तरो मेरुः॥ ७० कोटिशिलाविचारः || ७१ सिद्धदेहमानविचारः॥ ७२ बलवीर्यपुरुषाकारपराक्रमाणाम् अर्थ- भेदः॥ ७३ लवणसमुद्रशिखायां चन्द्रसूर्यगत्यव्या. घातहेतुः॥ ... ७४ संपूर्णदशपूर्वाणि यावन्मिथ्यात्वनिषेधः॥ ७५ अष्टाहिकात्रयोत्सवसंमतिः ॥ ७६ स्त्रीणां मुक्तिगमननिषेधनिरासः ।। ७७ कुत्रिकापणविचारः ॥ ... ७८ निगोदामिस्त्यमनुष्यभवं प्राप्य मरुदेवा ४५/७९ व्यवहारतः साधवः ॥ ४५/८० भव्यजीवानां लक्षणम् ४५/८१ श्रीमहावीरतपोमेलविचारः ॥... ४६८२ पृथिव्यादीनां पञ्चानामपि अचित्तत्वम् ॥ ८३ पञ्चेन्द्रियविषयविचारः॥ ४६/८४ कुणालाया विनाशात्तृतीयवर्षे कुरटोत्कु- रुटसाध्वोर्नरकगमनम् ॥ ... ४६८५ पदपढ़व्याख्या ॥ ४६/८६ साधूनां कटी दवरकयन्धनम् ॥ ४६/८७ झाणंतरिवहमाणस्स अर्थः ॥ ४७/८८ अष्टादशभारवनस्पतिस्वरूपम् ।। ५७/८९ मरुदेवी देहमानम् ॥ ... ९० तदुकर वानरपासमोयण इति शुद्ध पाठः ॥ ४७/९१ मिथ्यात्वस्य गुणस्थानत्वम् ॥ ... ५३ ४९९२ छमस्थावस्थायां श्रीमहावीरस्य उक्ति ४८ ९३ अपवादे सचित्ताऽऽधाकाहारग्रहणम् ॥ ५४ ९४ पिप्पलमिरचनाशापासत्वविचार ॥ ५४ ९५ साधूनां ग्राह्यानासत्ववस्त्रविचारः॥ ५५ ९६ वहि परिभोगार्थे साधूनां मांसादिग्रह- ५१ ५६ ५२/९७ शय्यातरगृहेऽपि पीठफलकादिग्रहणम् ॥ ५६ ५२९८ साधूनां कूपतडागादिसनने उपदेशो ५२ न देयो नच निषेधनीयः ॥ ५३.९९ साधूनां कारणे सति प्रासुकाममह- णम् ॥ ५३/१०० गच्छयासिसाधूनां वखधावनविधिः ।। . .. ROM सिद्धा॥ ... ... ... पुस्तक मिलनेका ठिकाना-लखमीचंद जैन लायब्रेली, मु० आगरा, वैलनगंज.

·NANANANANANANANANANANANANANA अहम् उपाध्यायश्रीसमयसुन्दरगणिविरचितम् श्रीविशेपशतकम् । जैनाचार्यश्रीमत्कृपाचन्द्रसूरीणां शिष्येण मुनिसुखसागरेण संशोधितम् । इद पुस्तक आगरा निवासि शेठ लखमीचद अमरचद् वेद-मोहत्ता इत्यनेन मोहमया निर्णयसागर' मुद्रणालये कोलभाटवीण्या २३ तमे गृहे रामचन्द्र येसु शेडगेद्वारा मुद्रयित्या प्रकाशितम् । विक्रमसपत् १९७३ ईसु १९१७ COMUNAMNNNNNNNN एउटा ·विशेप- अथ विशेषशतकस्यानुक्रमणिका । अनुकमा ॥१॥ १ . प्रशाद प्रभम् पृष्ठा प्रभार प्रभम् प्रश्नम् पृष्ठाकर , श्रीकृष्णस्य भवचतुष्टयम् 9/१२ जम्बूदीपे उराएपदेऽपि जिनपष्टय २२ अनुफम्पया अन्यदर्शिनिनामपि भक्का- २ शुभाशुर शायिफ विविधम् जन्मेति ॥ दिवानाधिकारः॥ १२ ३ देयानां नाटककालप्रमाणम् २/१३ मस्यएण दामि एस्सार्थ: ७/२३ देशतः पार्थस्थस्य पन्दनीयत्वम् ॥ ... ५ जमाले पारश भनाः २/१४ सर्वाभिगः पूर्व पूर्वाणीति विचारः॥... ७/२४ साधूनां मासुकपानीयोपजपूतरादिनीन ५ ज्ञानपतम्यां पुधालम्पने उपवासाकर. १५ शीतासापोरपिना तापने गृहसास्य परिछापनविधिः ॥ ... णेऽपि विस्मुस्यादिना उपवासमध्ये पुण्यमाम् भारोपार्जनम् ॥. ७/२५ दिगम्यरचैत्यस अनायतनस्येनाऽपदास्पम् १४ भुक्तिकरणेऽपि न भगः ॥ ... ४१६ स्थविरकल्पिकानां पराप्रक्षालनविचारः, ८२६ संपूर्णपौरुषी यावतीशंकरदेशनाधिकारः ६ साधूनाम् अनशने दीपकरणम् ॥ ४/१७ विकलेनिद्रयाणां शोणितसमायः॥ ८२७ श्रावकाणामपि शिविध त्रिविधेन प्रत्या- • तालगन्तादिजनितयायोरचितस्वम् ।।. ४/१८ मिथ्याश्रुतं भारतादि सम्यगएिपरि- एपानम्॥ ८ सामुनिकोव्योऽपुनरुताः कथाः गृहीतं सम्याए श्रुतं भपतीत्यावशो २८ प्रहरहमादिक गापतीर्थकरदानम् ॥ ९ चेटकराजसप्तपुनीणां स्पस्वपतिनिर्णयः विचार॥ ८/२९ यतीनां रागो विहारः ॥ १० द्वारिका समुनपाथसा पिहितां सती मादु १९ युगलिनोऽप्यन्तर्मुहूर्तायुः ।। १०/३० दिवसे साधूनां निवाधिकारः॥ प्रकार ६/२० पार्थस्थादिकारितचेत्येऽपि वन्दनाधिकारः ११३१ चनास पूर्वभवे उत्तरगुणनिराधना १. समुद्र विजयराजस्थ पोउशपुत्रनिर्णयः॥ ६/२१ चतुर्थप्रहरेऽपि तीर्थकरदेशानाधिकार.॥ १२/३२ शिष्यकापिनिमित्तं साधूनां व्यरक्षणम्॥ ... १५ ... १५ ॥१॥ ...

·५७ सुलकभवविचार ॥ २५/५८ सम्यय लाभान तरमपि नयपल्योपम २४ स्थितिकर्मक्षये मतप्रतिपत्ति । २५/५९ एकपादरपोतफनिश्रया असख्येया या दरापर्याप्ता ॥ २७६० भविष्यत्तीयकरावयो नरके शुभपुन लान् आहारयति॥ २०/११ व्य तरेभ्योऽपि केचिद् भपनपतयो र भो भूयान् ॥ १८ १५ पादानो प्रतिमापापसरे मासुकामा ४६ लपणा तगतगीताशीतोदा श्रोतोनिव मुकनीराम्यो निगदेहस्थान वेत साहेतुः ॥ घरपरिधान पदधिकार ।। 10/४७ मादित्यादिपपशकविचार ॥ ३४ मोतपुर्ण पूजाधिकार ॥ १७/५८ केवलिमा प्रयोगाविचार ॥ १५ सामायिफलामाद् देवगृहकार्यकरणे ला |४९ आनतादिदेवलोकचतुष्टयदेवानां मनसा मोगसेवाविचारः॥ ३९ सामलिा सग्यश्यमास्यधिकार " ५. सचित्ताऽचिसलवणपानीय परिठापनवि 4 २७ द्वात्रिंशमीयभेदा । ५. यारस योजनमुसमे इति गाथा अप्रमा १८ गूलनो लवणारात्रिकादीना यामापरातया णीभूता। उतारणम्॥ १८ ५२ विद्धाविद्धमुक्ताफलानि स्वस्थानचुतानि ३१ अपपादन साधूना पुस्तफपयग्रहणम् १९ प्रामुकानि ॥ ४. सामायिफाहणे नाममुनिकोतारणम् ॥ २०५३ गहरिकाकरभीक्षीरस्य अभक्ष्यायाधि R. उज्यपयांत फरणापर्याप्सविधारः ॥ २१ ५२ भूफापे देवप्रयम् ॥ २३/५४ भचिरापनपतीनामपि यतना॥ ५३ नदायने यसपटस्पितिविघार २२/५५ विधुरप्रदीपादिमभाणो स्पशेऽपि दोष ४४ उमानिमतादीनिर्गमप्रयेश विधार ॥ २३ इति विचार ॥ १५ गदवानो विचार ॥ २३.५६ तदुलमत्स्याधिकारः ।। यः॥ ५२ कार:॥ २०६२ विग्रहगतिविचारे समयमय चतुष्टय या जीयानामाहारकापम् ॥ ३०१३ श्रीसिद्धसेन दिवाकरस्य को गच्छ २४ मासादीनां लोकोत्तराणि नामानीति ॥ ३.६५ प्रथमतो जीया क्षयोपशमिकसम्यक्रवम् ३२ उपशामिकसम्यक्रय पा लमते इति विचार ॥ ३३/६६ दर्शनज्ञानयो दविचार ॥ ३५१७ सीपुरुषनपुसकपेदानो काला ॥ ४५ ·. विशेष- अनुक्रम. ... . ॥२॥ ५४ ४९ ५० ५५ ... ५१ ६८ योनिकुलभेदविचार ॥ ४५७९ व्यवहारतः साधवः ॥ ६९ सर्वेपामुत्तरो मेरुः ॥ ४५/८. भव्यजीवानां लक्षणम् ... ७० कोटिशिलाविचारः॥ ४५/८१ श्रीमहावीरतपोमेलविचारः ॥ .. ७१ सिद्धदेहमानविचारः॥ ४६/८२ पृथिव्यादीनां पञ्चानामपि अचित्तत्वम् । ७२ बलवीर्यपुरुषाकारपराक्रमाणाम् अर्थ ८३ पञ्चेन्द्रियविषयविचारः॥ भेदः॥ ४६/८४ कुणालाया विनाशात्तृतीयवर्षे कुरुटोत्कु- ७३ लवणसमुद्रशिखायां चन्द्रसूर्यगत्यव्या- रुटसाध्वोर्नरकगमनम् ॥ घातहेतुः ।। ... ४६८५ पदपदव्याख्या ॥ ७४ संपूर्णदशपूर्वाणि यावन्मिथ्यात्वनिषेधः॥ १६८६ साधूनां कटौ दवरकबन्धनम् ॥ ७५ अष्टाहिकानयोत्सवसंमतिः ॥ ... ४६/८७ झाणंतरिवहमाणस्स अर्थः ॥ ७६ स्त्रीणां मुक्तिगमननिषेधनिरासः॥ ४७/८८ अष्टादशभारवनस्पतिस्वरूपम् ॥ ७७ कुत्रिकापणविचारः ॥ ... ४७/८९ मरुदेवी देहमानम् ॥ ७८ निगोदान्निसृत्यमनुष्यभवं प्राप्य मरुदेवा ९० तदुकर वानरपासमोयण इति शुद्ध पाठः॥ ४७/९१ मिथ्यात्वस्य गुणस्थानत्वम् ॥ ... ४९९२ छमस्थावस्थायां श्रीमहावीरस्य उक्ति' ४८ ९३ अपवादे सचित्ताऽऽधाकर्माहारग्रहणम् ॥ ९४ पिप्पलमिरचमायाग्राह्यत्वविचार' ॥ ९५ साधूनां ग्राह्यानासत्ववस्त्रविचारः॥ ९६ बहि.परिभोगार्थे साधूनां मांसादिग्रह- णम् ॥ ५२ ९७ शय्यातरगृहेऽपि पीठफलकादिग्रहणम् ॥ ५२/९८ साधूनां कूपतडागादिखनने उपदेशो न देयो नच निपेधनीयः॥ ५३ ९९ साधूनां कारणे सति प्रासुकानग्रह- णम्॥ ५३/१०० गच्छवासिसाधूनां वनधावनविधिः ॥ ५६ ... . ... . ... ५२ सिद्धा॥ ... ४७ ॥२॥ पुस्तक मिलनेका ठिकाना-लखमीचंद जैन लायब्रेली, मु. आगरा, वैलनगंज. A ·BEATANImay सुस्ततामिददिनयनिय अईम् श्रीसरतरगच्छेश युगप्रधानश्रीजिनचन्द्रसूरीणा पौत्रैरुपाध्याय श्रीमत्समयसुन्दरगणिभिर्विरचितम् श्रीविशेपशतकम् । repococ--- सुधर्मग्यामिन नत्वा तदीयवचनानुगम् ॥ विशेषशतकं वक्ष्ये शियमश्नोत्तरपदम् ॥१॥ ननु-श्रीकृष्णपागुदेवस्तृतीयनरके समुत्पन्नस्तर चोत्कृष्टत्वेऽपि तस्सायु' सप्तसागरोपमाणि एप, अथ च श्रीनेमे - विश्रीमदममतीर्थकरस द्वादशस्य च अन्तर महत् तत कथाकार सगतिम् अगति चैतद् 'उच्यते' शृणु शिष्य श्रीकृष्णवासुदे- पस तृतीयनरका निर्गतसापि नरदेवरूपमवद्यखान्तराले करणात् न काsपि असङ्गतिः, यदुक्त श्रीसपदासगणिकचवसुदे- पहिण्डौ तथाहि-"कण्हो तइयार पुढवीग उयहित्ता, इहेव भारहे वासे सयदुवारे नयरे जियसत्तुस्स रनो । केनापि सोध्यो पृष्णस्मृतीगनरके जप येन गिगागरोपमायु । -ग्रामदेव के मध्यमायु राप्तसागरोपमायु अत एव अममतीफरयार के पलभद्राविति । -

·विशेप-
॥१॥
शतकम्
.
पुत्तताए उववजिऊण पत्तमंडलिअभायो पव्यजं पडिवजिय तित्थवरनामकम्म सज्ज णित्ता वंभलोए कप्पे
दससागरोपमाऊ होऊण तओ चुओ वारसमो अममो नाम अरहा भविस्सराि” इति रत्नसंचये ऽपि उक्तम् ।
निरयाओ नरभवम्मि देवो होऊण पंनमे कप्पे । तत्तो चुओ समागो बारसमो अममतित्थयरो ॥१॥
इति कृष्णस्य भवचतुष्टयविचारः ॥ १॥
ननु-सप्तकक्षये क्षायिकम् इति उक्तत्वात् सति क्षायिके सम्यक्त्वे, श्रीकृष्णवासुदेवः कथं तृतीयनरकावनी जगाम श्रेणि-
कथ प्रथमामिति, उच्यते, क्षायिक द्वेधा शुद्धम् अशुद्धं चेति, तत्र श्रीकृष्णश्रेणिकयोरशुद्धं क्षायिक तस्स सादिसपर्यवसत्त्वादिति
न विरोधो, यदुक्तं श्रीनवपदपकरणवृत्तौ, तथाहि क्षायिकस्य शुद्धाऽशुद्धभेदेन द्विभेदत्वात् , तत्र अपायसद्व्यविकला भवस्थ-
केवलिनां मुक्तानां च या सम्यग्दृष्टिस्तच्छुद्धं क्षायिकं, तस्य च साद्यपर्यवसानत्वात् नास्ति एव भङ्गो, यदाह गन्धहस्ती भवस्थ-
केवलिनो द्विविधस्स सयोगायोगभेदस्य सिद्धस्य वा दर्शनमोहनीगसप्तकक्षयाविर्भूना सम्यग्दृष्टिः सादिरपर्यवसानेति, या तु अपाय-
सहचारिणी श्रेणिकादेरिव सम्यग्दृष्टिः तदशुद्धं क्षायिकं तस्य च सादिसपर्यवसानत्वात् अस्ति प्रतिपातो यदुक्तं गन्धहस्तिना तत्र
या च अपायसद्व्यवर्तिनी अपायो मतिज्ञानांशः सद्व्याणि शुद्धसम्यक्त्तदलिकानि तद्वर्तिनी श्रेणिकादीनां च सद्व्या-
पगमे भवति अपायसहचारिणी सा सादिःसपर्यवसाना चेति, केवलज्ञानोत्पत्ती अपायक्षये अपायो मति ज्ञानांशस्तत्क्षगे असौ भनति,
न प्रथमकपायोदये तत्काले तदुदयाऽभावात्, तत् क्षये एव तस्योत्पत्चिरिति, अलं प्रसङ्गेन, इति शुद्धाशुद्धं क्षायिकं द्विविधम् ॥२॥
१ अनन्तानुवन्धिना कोध-गान-माया-लोभाना, मिध्यात्वमोहनीयस्य सम्पारगमोहनीराग्य मिणमोहनीयस्य च क्षगे।
॥१॥

·ननु-देवानाम् एकम्मिन् नाटके कियान् कालो लगति कापि शास्त्रे दृष्ट श्रुत वा 'उच्यते' श्रीपार्श्वनाथदशगणधरसम्मन्धे स
समगणघराधिकारे देवनाटकस्य चतुर्वर्पसहस्रमानसोक्तलात् , तथा च तत्पाठः "जाण देवाण पेछणय पि चउहि वास-
सहस्सेहि समप्पई" इति देवाना नाटककालप्रमाणविचार ॥३॥
ननु-जमालेभगववचनोत्थापकत्वेन अजिनोऽपि जिनोऽहमिति असत्प्रलापपूर्व भगवता सम वादकारकत्वेन
च अनन्तसमारित्व केचिद् वदन्ति तत् सत्यम् असत्यम् वा, उच्यते, नैतद् अनन्तससारिकत्व विचार्यमाण चर्चाच युमिःसग-
तिम् अङ्गति, जमाले श्रीउपदेशमालाविवरणातर्गतच्याख्याप्राप्तिपाठानुसारेण पञ्चाना लिमिर्गुणने पञ्चदशानामेव भवाना
भावात्, एतदर्थसवादक च श्रीहेमाचार्यकृतवीरचरिन तथाहि ।
"च्युत्वा तत पञ्चकृत्यो भ्रान्त्वा तिर्यग् ननाकिपु । अवासपोर्गीिर्वाण जमालिः समवाप्स्यति ॥ १०६ ॥
इति एवम् एव पञ्चदशभवप्रतिपादिक श्रीमदभयदेवमूरिसन्तानीयश्रीगुणचन्द्रगणिभि एकोनचत्वारिशदधिकैकादशशतसम्ब-
त्सरे (११३९) कृत श्रीवीरचरित्रमपि तथाहि ।
"पुण रवि गोयमसामी पुच्छइ भयव तओ सठाणाओ। चइउ कई हि मवेहि पाविस्सइ मोक्खपुरवास ॥१॥
जिणनाहेण भणिय सुरतिरिअ नरेसु पचवेलाओ। भमिऊण पत्तयोही लदिइ निव्याणसोक्पाइ ति ॥२॥
एव श्रीउपदेशमालावृत्तावपि कणिकानामिकाया तथाहि ।
"प्रत्यनीकतया धर्माचार्यादीना तु तत्र सा" फिल्यिपी फिल्बिपेष्वेव देवत्वम् अपि लब्धवान् ॥ १॥

·विशेष-
॥२॥
शतकम्
तिर्यग्मनुष्यदेवेषु भ्रान्त्वा च कतिचिद् भवान् । भूत्वा महाविदेहेषु दूरान्निवृत्ति मेष्यति ॥२॥
पुनः श्रीभगवतीसूत्रलघुवृत्तावपि, जमालेः पञ्चदशभवानां सम्मतिः स्पष्टा निर्दिष्टा, तथाहि "चत्तारि पंचत्ति" चतुः पञ्च
भवान् नैरयिकतिर्यग्योनिकमनुष्यदेवेषु कृत्वा देवाः किपिपिकाः सिध्यन्तीत्यर्थः, इति सामान्याधिकारे देवकिल्लिषिभवाः,
जमालिम् अपेक्ष्य तु ईदृशो जमालिस्तिर्यक्षु मनुष्येषु देवेषु एवं प्रत्येकं पञ्च पञ्च भवनेन जमालिभवेन एकेन सह जातान
पोडशभवान् कृत्वा सेत्स्यतीत्यर्थरिति ।
ननु-भगवत्या सूत्रादर्शपु "चत्तारि पंच तिरिक्ख जोणिअ मणुस्सदेवेसु" इत्यादिपाठो दृश्यते ततस्तस्य त्रयोदशाश्चतुर्दशा
वा भवाः स्युः, कथं त्रयाणां तिर्यगादिपदानां द्वाभ्यां "चत्तारि पंचेति" पदाभ्यां संयोजनात् , ततः स्थानद्वये चत्वारश्चत्वारः
(८) एकत्र पञ्चेति त्रयोदशा, अथवा एकत्र चत्वारः पदद्वये पय पधेति चतुर्दशा भवन्ति, नतु पञ्चदशा इति 'उच्यते,
"चत्तारि पञ्चेति" पाठः श्रीप्रज्ञप्तित्तिकृता न व्याख्यातो नापि श्रीहेमाचार्यादिभिः मूत्रादर्शेषु दृष्टः, सकृतग्रन्थेषु पञ्चदशभवा-
नाम् एव प्रतिपादनात, पुनः श्रीउपदेशमालावृत्तिकृतापि श्रीभगवनीमूलग्रन्थाभिधानं पञ्चदशभनसम्मतितया प्रतिपादितं, तथाहि ।
"आजीवगगणणेया रजसिरिं पहिऊण य जमाली। हिअमप्पणो करितो न य वयणिजे इह पडतो" ॥ ४५९ ।।
इति गाथायाम् आजीवन्ति द्रव्यलिङ्गेन लोकमिति आजीवका निहवास्तेपां गणो गन्छस्तस नेता नायको गुरुरित्यर्थः,
राज्यश्रियं प्रहाय परित्यज्य प्रव्रज्यां गृहीत्वा, चः शब्दाद् आगमं च अधीत्य जमालिर्भगवज् जामाता हितम् आत्मने अक-
रिष्यत्, यदि इत्यध्याहारः ततो नच नैव वचनीये क्रियमाणं कृतम् इति अश्रदधानः कृतम् एव कृतं विपरीतप्ररूपणलक्षणाद्
॥२॥

·अहिताचरणादेव निहयो ऽयमिति लोकमध्ये वचनीये पवितो दुष्करतपोविधाने ऽपि किल्विपिदेवत्व च निर्वर्तितवान् इति, उक्त प प्राप्तौ "कह ण भते जमालीअणगारे अरसाहारे जाव कालगये लतय कप्पे तेरससागरोवमट्टियेसु देवेसु किविसिण्सु देवत्ता उघवन्नो, गोयमा जमालीण आयरियपडणीययाए इत्यादि जाव जमालीण भते ताओ देवलोगाओ आउखए जाय कर्हि उपजिहित्ति । गोयमा । "चत्तारि पच पचिदिय तिरिक्खयोणिय मणुस्सदेव भवग्गणाइ।ससारमणुपरियहित्ता तओ पच्छा सिज्झरि" इत्यादि। वतो ऽय पाठो ऽसाप्रदायिक इस प्रतिभासते । ननु-उपदेशमालाविवरणे अनन्त भव च निर्वर्जितवान् इत्युक्त तत्कथम् न विरोधः, 'उच्यते' अनन्तम् इति खरूपत ससार- विशेषणमस्ति न तु जमालिना सम्बन्ध इति, ससारस अनन्तत्व तु सर्वजनप्रतीतम् एव, अन्यथा तु सर्वेषां मुक्तिपक्षः कक्षीकृतः स्साद पञ्चदशभवानामपि ससाररूपत्वात्, इति सर्व समजस जात, पृद्धहेयोपादेयवृत्तौ तु अनन्तम् भवम् इति पाठ एव नास्ति ।। ननु-तथापि श्रीसमवायानसूनवृत्तिपाठानुरोधेन जमालेश्चतुरन्तससारकान्तरतापचिरापन्ना तत्पाठो यथा “इच्चेय दुवा- लसग गणिपिडग अतीते काले अनता जीवा आणाए विरादित्ता चउरतससारकतार अणुपरियटिसु" सामत द्वादशाङ्गविराधना निष्पनौकालिक फलम् उपदर्शयन् नाह "इचेय" इत्यादि, इत्येतद् द्वादशाङ्गगणिपिटकम् अतीते फाले ऽनन्ता जीवा आगया विराध्य चतुरन्तससारकान्तारम् “अनुपरियहिसुत्ति" अनुपरिचवन्तः, इद हि द्वादशाङ्ग सूना- ·शतकम् चिशेप- ॥३॥ र्थोभयभेदेन त्रिविधं, ततश्चाज्ञया सूत्राज्ञया अभिनिवेशतो ऽन्यथा पाठादिलक्षणया अतीतकालेऽनन्ता जीवाश्चतुरन्तसंसार- कान्तारं नारकतिर्यग्नरामरविविधयक्षजालदुस्तरं भवाटवीगहनम् इत्यर्थः, अनुपरिवृत्तवन्तो जमालिवत् । १। अर्थाज्ञया पुन- रभिनिवेशतो ऽन्यथा प्ररूपणादिलक्षणया गोष्ठामाहिलवत् । २ । उभयाज्ञया पुनरेवम् विधाचारपरिज्ञानकरणोद्यतगुर्वादेशादे- रन्यथा करणलक्षणया गुरुपत्यनीकद्रव्यलिङ्गधार्यनेकश्रमणवत् । ३ । मुत्रार्थोभयम् विराध्य इत्यर्थः, इति इत्यत्र 'उच्यते' जमाले गुत्राज्ञाविराधनायाम् अत्र एकदेशदृष्टान्तो ज्ञातव्यो, न चतुरन्तसंसारकान्तारतायाम्, अन्यथा चतुरन्तसंसारकान्तारम् अनुप- रावृत्तवन्त इत्युक्तत्वेन अनन्तजीवानाम् इव जमालेरपि अतीतकाले संसारपर्यटनम् आपद्येत तत्सद्भावे च प्रत्यक्षम् आगम- विरोधः स्यात्, जमाले रागामिकाले भवभ्रमणस्य प्रतिपादनाद् यदुक्तं पायलिजिवृत्तौ तथाहि । ततश्युतः क्षयिकवन निकामम् उद्दाम मारातुरमानसो ऽसौ ।। अन्यान्ययोनीरुपभोक्ष्यते यद् मिथ्याऽभिमानस्य विजृम्भितं तत् ॥ १॥ पञ्चलिङ्गिटिप्पनगतविपमपदार्थस्तु अयं, क्षयन्गाधिमत्पुरुप इव मारः कामो मरणं च, योनयो भनानि, जीवोत्पत्तिस्थानानि चेति ॥ पुनस्तपागच्छीयश्रीहीरविजयमूरिप्रसादीकृतप्रश्नोत्तरसमुचये तच्छिण्यपण्डितकीर्तिविजयगणिसमुचिते महोपाध्यायश्रीक- ल्याणविजयगणिकृतनवमनश्शे ऽपि प्रत्युत्तरं तथैन, तथाहि, तथा श्रीभगवत्यनुसारेण कणिकावृत्तिवीरचरित्रायनुसारेण च ज- मालेः पञ्चदशभवा एव ज्ञायन्ते ॥ इति पुनरत्रार्थे एकोनपश्चाशदधिके पोडशशतसम्मत्सरे, पोपपूर्णिमायां श्रीराजनगरे तपा- गच्छीयश्रीधर्मसागरोपाध्यायैरपि सगसगळं मिथ्यादुष्कृतपञ्चकदाने पत्रे इत्यम् एव लिसितं, तथाहि तथा आमे श्रीभगवतीमूत्र ·नइ मेलि जमालिना अनन्ता भरकहता पणि श्रीमगवतीमून । १ । श्रीहेमाचार्यरुतवीरचरिन । २। श्रीमदभयदेवमूरिसन्तानी- यगुणच द्रवप्राकृतथीवीरचरिनादिकग्रन्थ नइ अनुसारि जमालिनइ । १५ । भवजणायइ छिये तेमाटे ए विपरीतका एहनु पणि मिच्छामिदुपाड इति, साप्रतिन' सर्वगच्छीया गीतार्था अपि जमाले पञ्चदशमवा नैव निगदन्ति, पुन• केवलिवचो यद् अस्ति तत् सत्यम्, इति जमालिपश्चदशमवाः ॥ ४ ॥ ननु-केनापि शानपपमीतप कारिणा ज्ञानपश्चम्यामसामादिपुणलम्पनवशेनोपरासः कर्तुं न शक्यते ऽग्रिमदिने च पूर्यते तदा पञ्चमीमङ्गो मरेत् नया, उच्यते, न मनः यदुक्त श्रीतिलकमरिकतयोगविधौ सानपञ्चम्यधिकारे तथाहि "जह कहवि असामत्व होड सरीरस्स दिन्वजोगेण । तो उत्तरकाल पि हु पूरिजा असदभावाउ ॥१॥ एग तेण जेण चउत्थवयपालण दढ भणिय । तेण जहा सत्ती सेसे खलु होइ कायव्य ॥२॥ एव ज्ञानपश्चमी केनापि न ज्ञाता तदिने अथ च मुक्तम् , अथवा कृते ऽपि उपवासे विस्मृत्यादिना भुक्त, तथापि न भङ्गो यतो "अण्णत्थणा भोगेण सहस्सागारेण" इत्यादि आकार पञ्चक वर्त्तते, अन्यथा आकारपाठस्य नैरर्थक्यम् आपद्येत, इति ज्ञान- पञ्चम्या पुटालम्बने उपवासाकरणेऽपि विस्मृत्यादिना उपवासम ये भुक्तिकरणे ऽपि न भङ्गः ॥५॥ मनु-साधूनाम् अनशने रानी प्रदीप कुत्रापि कैश्चित् क्रियमाणो दृश्यते तदुचितम् अनुचित वा, उच्यते, उचितमेव श्रीहरिभद्रगरिकतश्रीआवश्यकहबृत्तौ पारिठापनिकाधिकारे त्रिशतपने ॥ ३०० ।। अनशनिनो दीपकरणप्रतिपादनत्वात् तथा च तत्पाठ, "अह पुण सजयस्स अगणिकाएण कजं जाय अहिडको वा डभिजइ फोडिगा धा चातगठी वा

·विशेष-
शतकम्
अन्तवृद्धिा वसहीए दीहजाईओ पविट्ठो पोहसूलं वा तावेयब्वं एवमादीहिं आणिए कजे कए तत्थेच
पडिछुन्भइ न देइ तो तेहिं कटेहिं जो अगणी तजाइओ तत्थेव विगिंचिजइ न होजा सो पि न देज वा ताहे
तजाएणं छारेणं उच्छाइज्जइ पच्छा अन्नजाइएण चि दीवएसु तेलं गालिजइ वत्तीय निपीलिजइ मल्लगसंपुडए
कीरइ पच्छा अहाउगं पालेइ भत्तपचक्खायगादिसु मल्लसंपुडए काऊण अत्थइ सारखिजइ कए कजे तहेव
विवेगो"
इति साधूनाम् अनशने दीपकरणम् ॥ ६ ॥
ननु-तालवृन्तादि जन्यो वायुः सचित्तोऽचित्तो वा मिश्रो वा 'उच्यते, अचित्त एव, यत ओघनियुक्तिवृत्तौ, तथैव भणित
तथाहि "इदानी वायुकायः, उच्यते, असौ अपि त्रिविधः, सचित्तादिरूपः तत्र नैश्चयिकसचित्तप्रतिपादनाय आह"
"सवलयतणुघणवाया अइहिमअइदुद्दिणे य नेच्छइओ । ववहारपाईनादी अफंतादी य अचित्तो॥ ५५२॥"
सहवलयैवर्तन्ते इति सवलया धनवातास्तनुवाताव ते निश्चयतः सचित्तास्तथा अतिहिमपाते यो वायुः (२) अतिदुर्दिने
च यो वायुः (३) स नैश्चयिका, पुनः व्यवहारतः प्राच्यादिः पूर्वस्यां यो दिशि, आदिग्रहणाद् उत्तरादिः परिग्रहः एतद् उक्त
भवति, अतिहिमाऽतिदुर्दिनरहितो यः प्राच्यादिवायुः स व्यवहारतः सचित्तः (४) "अकंतादीय अचित्तोत्ति" यः कर्दमादौ
आक्रान्ते सति भवति सो ऽचित्तः, स च पञ्चधा “अकंते १ धंते २ पीलिए ३ सरीराणुगमे ४ समुच्छिमे ५ तत्थ अकंतो चि-
क्खिल्लादिसु १ धंतो दितिमादीसु २ पीलिओ पुत्तचम्माइसु ३ ऊसासनीसासवाऊ उदरस्थाणिओ ४ संमुत्थिमो तालविंटो-
॥४॥

·दीहिं जणिओ ५" इदानी मिश्र उच्यते, आह किं पुन' कारणम्, इह मिश्र पभाद् व्याख्यायते, उच्यते अचित्तेनैव साधुळ- वहार करोति, स च गृहीत सनेर मिश्रीमवति, अस्स अर्थस्य प्रदर्शनार्थ पश्चाद् मिश उच्यते । "हत्यसयमेगगता दइओ अचित्तविइयए मीसो । तइयम्मि ओ सचित्तो पत्थी पुण पोरिसिदिणेहि त्ति ॥१॥ श्रीभगरतीसूत्रवृत्तिपथमशतकदशमोदेशके ऽपि, यथा “वाउयाएण" इत्यादि अथ उच्छासो ऽपि वायुत्वाद् अन्येन उच्छा समायुना भाव्य तस्यापि अन्येन एवम् अनवस्था, नेवम् अचेतनत्वात् तस्य, इति तालयन्तादिजनितवायो रचित्तत्वम् ॥ ७ ॥ ननु-पूर्व साताधर्मकथायां कति कथानकानि पुनरुक्ताऽपुनरुक्तानि, कति चापुनरुक्तानि आसन् 'उच्यते' शृणु पुनरुक्ता- पुनरुक्तानि कोटिशतद्वय पट्चत्वारिंशत्कोटय पञ्चाशल् लक्षाथ अपुनरुक्तानि पुन' अर्धचतुर्थी कोटय', ननु–कया पद्धतिरीत्या एतेपा कथानकाना सर्वमान पृथक पृथर मान पुनरुक्तत्वम् अपुनरुक्तत्व च ज्ञातु शक्यम् इत्याह, श्रूयतां प्रथमश्रुतस्कन्धे एकोनविंशति ज्ञातानि सन्ति, तर एकादशादिपु एकोनविंशविपर्य्यन्तेषु नवा ज्ञातेषु चत्वारिं शदधिकानि पञ्च पञ्च शतानि आख्यायिकानां ज्ञेयानि, तर एकसिन् ज्ञाते वर्तमानानि चत्वारिंशदधिकानि पञ्चशतानि च त्वारिंशदधिक पञ्चशता आख्यायिका नवभिर्गुण्यन्ते, जातानि चत्वारिसहस्राणि अप्टशतानि पश्यधिकानि (४८६०) आख्यायिकाना पुनस्तनापि एकस्याम् आख्यायिकायां पञ्च पञ्च शतानि उपाख्यायिकाना, तत' पूर्वोक्तानि पयशवगुणितानि जाता उपाख्यायिकानां चतुर्विशति लक्षा विंशत् सहस्राय ( २४३०००) पुनस्तत्रापि एकैकस्साम् उपाख्यायिकाया पञ्च पञ्च आख्यायिकोपरयायिकाशतानि, ततः पूर्वोक्तानाम् अकानां पधशतगुणने जाता आख्यायिकोपाख्यायिका. एकविंश

·विशेप-
शतकम्
तिकोट्यधिकं कोटिशतं पञ्चाशल्लक्षाश्च (१२१५००००००) ततो नवज्ञातेपु एतावन्ति कथानकानि आसन् , अथ द्वितीय
श्रुतस्कन्धे धर्मकथानां वर्गदशके तत्संख्याम् आह, एकैकस्यां धर्मकथायां पञ्च पञ्च आख्यायिका शतानि ततस्तेषां दशसंख्य-
त्वेन दशभिर्गुणितत्वात् जाता आख्यायिकानां पञ्चसहस्राः, पुनस्तत्रापि एकैकस्याम् आख्यायिकायां पञ्च पञ्च उपाख्यायि-
काशतानि ततः पञ्चशतगुणने जाता उपाख्यायिकानां पञ्चविंशतिलक्षाः (२५०००००) पुनस्तत्रापि एकैकस्याम् उपाख्या-
यिकायां पञ्च पञ्च आख्यायिकोपाख्यायिकाशतानि ततः पूर्वोक्तराशेः पञ्चशतगुणने जातानि कथानकानि पञ्चविंशतिकोट्य-
धिकं कोटिशतमेकं दशकथासु (१२५००००००० ) अथ उभयराशि मीलने कथानकानां कोटिशतद्वयं पट्चत्वारिंशत्कोव्यः
पञ्चाशत् लक्षाश्च (२४६५०००००) तन्मध्ये कतिचित् कोटयोऽपुनरुक्ताः कतिचित् कोटयः पुनरुक्ताः नन्वे तन्मध्ये कति
कथानकानि अपुनरुक्तानि इत्याह लघुराशिना बृहद्राशौ शोधिते शेपा अर्धचतुर्थाः कोटयोपुनरुक्ताः कथानकानां, यदुक्तं
श्रीसमवायाङ्गवृत्तौ एकोनविंशत्यध्ययनेषु आदिमानि दश ज्ञातानि ज्ञातान्येव न तेषु आख्यायिकादिसंभवः शेपाणि नव ज्ञा-
तानि तेषु पुनः एकैवमिन् पञ्च पञ्च चत्वारिंशत् अधिकानि आख्यायिकाशतानि, तत्रापि एकैकयां आख्यायिकायां पञ्च पञ्च
उपाख्यायिकाशतानि तत्रापि एकैकस्याम् उपाख्यायिकायां पञ्च पञ्च आख्यायिकोपाख्यायिकाशतानि संपिण्डितानि किं जातम् ।
"इगवीसं कोडिसयं लक्खा पण्णासमेव बोधव्वा । एवं कए समाणे अहिगयसुत्तस्स पत्थावो" ॥१॥
तंजहा दशधम्मकहाणं वग्गा तत्थणं एगभेगाए धम्मकहाए पंच पंच अक्वाइया सयाई, एगमेगाए अ-
क्खाइयाए पंच पंच उवक्खाइया सयाई, एगमेगाए उववाझ्याए पंच पंच अक्खाइअ ओवक्खाइया सयाई
॥५॥

·पपमेयाणि किं सजात । "पणवीस कोडिसय पत्थयसमलरपणाइया जम्हा । नव नाययसरद्वा अस्पाइ याइ ण्या तेण ॥१॥ तो सोरिजति फुड इमाओ राशीत वेगलाणं तु । पुणझत्त पजियाण पमाणमित्य विणि दिट्ट" ॥२॥ शोधिसे चैतम्मिन् सति अर्धचतुर्थी एव कथानककोटयो भवन्ति "अक्खाइयाइ" आख्यायिकानि एता एपम् एतत्सख्या भवन्ति इति कृत्वा आरपाता भगवता महागीरणेति ॥९॥ ननु चेटकनृपस्य या. सप्त पुज्य सत्यो अभूपन्, वासा मध्ये का कस्य परिणायिता इति कापि ग्रन्ये विवेचनम् अस्ति नवा 'उन्यते, श्रीमाचार्यकते अणिकचरिने स्पष्ट वासा पृथक पृथक् स्वरूप भणितमस्ति, तथाहि पृथक राज्ञीभवास्तस्य यभूवुः मस कन्यकाः । सप्तानामपि तदुराज्याजाना सौर देवता ॥ ८६ ॥ प्रभावती १ पमारती २ भृगावती ३ शिवापि च । ज्येष्ठा तथैव सुज्येष्ठा ६ चेल्लणा ७ चेति ताक्रमात् ११९५ पेटकस्तु आपकोऽन्यविवाहनियम वहन् । ददौ कन्या न कस्मैचिद् उदासीन इव स्थितः ॥१०॥ तन्मातर उदासीनमपि या पृच्छय चेटक । वराणाम् अनुरूपाणा मददु पञ्चकन्यकाः ॥ ११ ॥ मभावती चीतभयेश्वरोदायिनभूपते. । पद्मावती च चम्पेश दधिवाहनभूभुजः ॥ ९२॥ कौशाम्बीशशतानीकटपस्य तु मृगावती । शिया तूजयनीशस्य प्रद्योतथिवीपते. ॥ ९३ ॥ कुण्उग्रामाधिनाथस्य नन्दिवर्द्धनभूपतेः । श्रीवीरनाथज्येष्ठस्य ज्येष्ठा दत्ता यथारुचि ।।१९०

·विशेष-
॥६॥
शतकम्
इत्थं विरक्ता सुज्येष्ठा खयमापृच्छय चेटकं ॥ समीपे चन्दनार्यायाः परिव्रज्याम् उपादे ।।७।२६४
गान्धर्वेन विवाहेन परिणीया ऽथ चेल्लणाम्। राजा नागसुलसयोगत्वा ऽऽख्यत् तत्सुतान् मृतान् ।९।२७०।
इति चेटकनृपसप्तपुत्रीणां स्वस्खपतिनिर्णयः ॥९॥
ननु-इन्द्राज्ञया वैश्रमणदेवो द्वारिका नवीनां कृत्वा ददौ, किम्वा पूर्व सतीम् अपि समुद्रपाथसा पिहितां सतां प्रादुश्च-
कार 'उच्यते, समुद्रपाथसा पिहितां सती प्रादुश्चकार इति उत्तरम् ॥ यदुक्तं श्रीहेमाचार्यकृतनेमिचरित्रे-तथाहि
उवाच कृष्ण-स्तं देवं या पूर्व पूर्व शाहिणां। पूर्यत्र द्वारिकेत्यासीत् पिहिता सा त्वया ऽम्भसा ॥ ३९७ ॥
ममापि हि निवासाय तस्याः स्थानं प्रकाशय । तथा कृत्वा सोऽपि देवो गत्वेन्द्राय व्यजिज्ञपत् ॥ ३९८ ॥
शक्राज्ञया वैश्रमणश्चक्रे रत्नमयीं पुरीम् । द्वादशयोजनाऽऽयामां नवयोजनंविस्तृताम् ॥ ३९९ ॥
इति द्वारिकां समुद्रपाथसा पिहितां सती प्रादुश्वचार इति विचार ॥ १० ॥
ननु–श्रीसमुद्रविजयराजस्य कति अङ्गजा इति चेद् ‘उच्यते' पोडशाः ते तु जरासिन्धुराजेन साध संग्राममध्ये आसन्
नधिकान् तु भगवान् वेद यदुक्तं श्रीहेमाचार्यैः स्वकृते नेमिचरित्रे, तथाहि-
समुद्रविजयस्तेषु समुद्र इव दुर्धरः। तत्रा ऽगात् सर्वसन्नाही तस्यैते तनया अपि ॥ १५७ ॥
महानेमिः-सत्यनेमिदृढनेमिसुनेमिनौ-अरिष्टनेमि-भगवान् जयसेनो-महीजयः ॥ १५८॥
तेजस्सेनो ऽभयो-मेघ-श्चित्रको-गौतमो-पि च । श्वफल्कः शिवनन्दश्च-विषक्सेनो महारथः ॥ १५९ ॥

·इति समुद्रविजयस पोडश (१६) पुना. ॥ ११ ॥ ननु-जमूद्वीपे एफसिन् समये उत्कएपदे कियता जिनाना जन्म भवति 'उच्यते' चतुर्णाम् एव जिनाना युगपद् जन्म इति, यदुक्त श्रीसमवायानसूत्रवृत्तौ तथाहि । "जबुद्दीवेण उकोसपदे चोत्तीस तित्थकरा समुप्पजति" व्याख्या-समुत्पद्यन्ते समवन्तीत्यर्थ न तु एकसमये जायन्ते चतुर्णाम् एव एकदा जन्म सम्भवात् , तथाहि मेरौ पूर्वा- परशिलावलयोवें वे एव सिंहासने भवतोऽ तो तौ द्वौ द्वौ एवाभिपिच्येते द्वयोईयोर्जन्मेति, दक्षिणोत्तरयोस्तु तदानी दिवससद्- भावात्, न भरतैरवतयोर्जिनोत्पत्ति , अर्धराये एव निनोत्पत्चिरिति' इति जम्मूद्वीपे उत्कृष्टपदेऽपि जिनचतुष्टयजन्मेति ॥ १२॥ ननु-"सिरसा मणसा मत्थएण वदामि" इत्यन सिरसा इत्युक्त्वा मत्थएणेवि कथने पुनरुक्तदोषः प्रादुर्भवनस्ति 'उच्यते' नैव यतो "मत्यएणवदामि" इति समयप्रसिद्धम् अव्युत्पन्न नमस्कारवचनम् अस्ति, ततो न पुनरुक्तदोषः, यदुक्त पा क्षिक्षामणापचूर्णा तथाहि "सिरसा मणसा" इति व्यक्त चः समुच्चये इह द्रष्टव्य' "मत्यएण वदामि" इति नमस्कारवचनम् अव्युत्पन्न समयप्रसिद्धम् अत' 'सिरसेति' अभिधाय अपि य मस्तकेनेत्युक्त तद् अदुष्टम् एव, यथा एतेषां चलीवनाम् एप गोम्यामी इति गोस्वामिशब्दस खामिपर्यायतया रूढिः, इति सिरसा मणसा मत्थएण वदामि, इत्यस्यार्थः श्रीतिलकाचार्य- कताऽऽवश्यकवृत्तारपि एवमेव बोध्यम् , तथाहि मस्तकेन वन्दे इति असण्ड सोपपद समयमापया नमस्कारार्थ क्रियापद, मस्तकेन इत्युपपदरहित तु वदे इति अभिवादनार्थे स्तवम् एव न नमस्कारे यथा “अरिहन्त वदण नमसणाइ" यथा वा "अभिगमण

·hi
शतकम्
विशेष-
॥७॥
वंदणेण नमसणेण पडिपुच्छणेण साहूणं ति" ततः शिरसा इत्युक्तेऽपि मस्तकेन वंदे इत्यत्र मस्तकेन इत्यस्य पौनरुक्त्यं नः आश-
कनीयम् ॥ १॥ श्रीहरिभद्रसूरिकृतावश्यकवृहद्वृत्तौ पुनरेवं शिरसा उत्तमाङ्गेन मनसा अन्तःकरणेन मस्तकेन वन्दे इति वाचा
इत्थम् अभिवन्द्य साधून इत्यादि "इति मत्थएण वंदामि" इत्यस्यार्थः ॥ १३ ॥
ननु-पूर्वगतस्य सर्वप्रवचनात् पूर्व क्रियमाणत्वात् कथं "अंगहयाए पढमे अंगे आयारे" इति श्रीसमवायाङ्गे "सव्वेसि
आयारो पढमो" इति श्रीआचाराङ्गनियुक्तौ अपि प्रत्यपादि 'उच्यते' स्थापनाम् अधिकृत्य पूर्वम् आचाराङ्गं रचनापेक्षया तु
पूर्वम् द्वादशाङ्गम् इति न विरोधो यदुक्तं श्रीसमवायाङ्गसूत्रवृत्त्योः तथाहि "अंगठ्याए पढमे अंगे आयारे" अङ्गार्थतया अङ्ग-
लक्षणवस्तुत्वेन प्रथमम् अङ्गं स्थापनाम् अधिकृत्य रचनापेक्ष्यया तु द्वादशाङ्गं, पूर्व पूर्वगतस्य सर्वप्रवचनान् पूर्व क्रियमाणत्वादिति,
पुनः श्रीसमवायाङ्गे एवं पूर्वाधिकारे तथैव प्रोक्तं तथाहि “अथ किं पूर्वगतः 'उच्यते' यसात् तीर्थंकरः तीर्थप्रवर्त्तनाकाले ग-
णधराणां सर्वसूत्राधारत्वेन पूर्व पूर्वगतसूत्रार्थं भापते तसात् पूर्वाणीति भणितानि, गणधराः पुनः श्रुतरचनां विदधानाः
आचारादिकं क्रमेण रचयन्ति स्थापयन्ति च मतान्तरेण तु पूर्वगतसूत्रार्थः पूर्वम् अर्हता भापितो गणधरैरपि पूर्वगतश्रुतम्
एव पूर्व रचितं पश्चाद् आचारादि, ननु एवं यद् आचारनियुक्त्याम् अभिहितं "सब्वेसिं पढमो आयारो" इति तत्कथं,
उच्यते तत्र स्थापनाम् आश्रित्य च उक्तम्, इह तु अक्षररचनां प्रतीत्य भणितं, पूर्व पूर्वाणि कृतानि इति, अयम् एव आलापक-
पाठः श्रीप्रवचनसारोद्धारवृत्तावपि इति सर्वाङ्गेभ्यः पूर्व पूर्वाणीति विचारः॥ १४ ॥
ननु-को ऽपि गृहस्थः साधु शीता विलोक्य भक्त्यनुकम्पाभ्याम् अग्निं प्रज्याल्य तापयेत् तदा तय पापं वा पुण्यं वा स्यात्
॥७॥

·उच्यते' पुण्यम् एव यदुक्त श्रीआचाराङ्गे अष्टमे विमोक्षाध्ययने तृतीयोदेशके तथैव भणितमस्ति तथा हि-"सिया एव वदतस्स परो अगिणिकाय उजालेत्ता पन्जालेत्ता काय आयावेजा वा पयावेजा वा त च भिक्खू पडिलेहाए आगमेजा आणवेला अणासेवणाए त्तिवेमि" इति वृत्तिः 'सिआ' इत्यादि स्यात् कदाचित् स परो गृहस्थ एवम् उक्तनीत्या वदत' साधोः अनिकायम् उज्ज्वालय मज्वालय वा कायम् आतापयेद् वा तच उबालना आतापनादिक भिक्षु' प्रत्युपेक्ष्य विचार्य स्वस- मत्या परन्याकरणेन अन्येषां वान्तिके श्रुत्वा अवगम्य ज्ञात्वा त गृहपतिम् आज्ञापयेत् प्रतिबोधयेत् कया अनासेवनया यथा एतन् मम अयुक्तम् आसेवितु भवता तु साधुभक्त्यनुकम्पाभ्या पुण्यप्राग्भारोपार्जनम् अकारीति, प्रवीमीति शन्दायुक्तार्थो, इति शीतार्तसाधो रग्निना तापने गृहस्थरस पुण्यप्रारभारोपार्जनम् ॥ १५ ॥ ननु-स्थविरकल्पिका चखाणि कदापि प्रक्षालयन्ति नवा 'उच्यते' पक्षालयन्ति, यत' श्रीमदाचारा) ऽष्टमाध्ययने चतुर्थों- देशके, तेपा वस्त्रधावनम् अनुज्ञातम् अस्ति, तथाहि “नो धोगजा नो रजा नो धोतरत्ताणि वत्याणि धारेना" पुचि –याश्चाआप्तानि च वखाणि यथा परिगृहीतानि धारयेन् न ता उत्कर्षेण धापनादिकम् परिकर्म कुर्याद् । एतदेव दर्श- यितुम् आह 'नो धोएजा' इत्यादि नो धावयेत् प्रासुकोदकेनापि न प्रक्षालयेत् । गच्छयासिनो हि अप्राप्तवादौ ग्ला साया वा मासुकोदकेन यतनया धावनम् अनुज्ञावम् अस्ति, नतु जिनकल्पिकस्य इति । तथाहि न 'धौतरक्तानि वत्राणि धा रयेत्' पूर्व धौतानि पश्चाद् रक्तानीति । इति स्थविरकल्पिकाना वस्त्रप्रक्षालनविचारः ॥ १६ ॥ ननु-विकलेन्द्रियाणा रुधिर भवति नवा केचिद् वदन्ति न भवति 'उच्यते' रुधिर विकलेन्द्रियाणा शरीरे भवत्येव, व-

·विशेष-
शतकम्
॥८॥
AIR
तनिषेधका अबहुश्रुता इति मन्तव्यं, यदुक्तं श्रीस्थानाङ्गसूत्रवृत्त्योः द्वितीयस्थाने प्रथमोद्देशके, तथाहि “नेरइयाणं दो
सरीरगा पन्नत्ता तंजहा अभितरगे चेव १ बाहिरगे चेव २ अभितरगे कम्मए वाहिरए वेउविए एवं
देवाणं भाणियव्यं पुढविकाइयाणं दो सरीरगा पन्नत्ता तंजहा अभितरगे चेव बाहिरगे चेव अभितरए
कम्मए बाहिरए ओरालिए जाव वनस्सइकाइयाणं वेइंदियाणं दो सरीरगा पन्नत्ता तंजहा अभितरए चेव
बाहिरए चेव अम्भितरए कम्मए अठिमंससोणियबद्ध बाहिरए ओरालिए जाव चउरिंदियाणं पंचिंदिय-
तिरिक्खजोणियाणं दो सरीरगा पन्नत्ता तंजहा अभितरए चेव बाहिरए चेव अभितरए कम्मए अठिमंस-
सोणियन्हायुसिरावद्ध बाहिरए ओरालिए मणुस्साणं वि एवमेव” व्याख्या--'पुढवीत्यादि' पृथिव्यादीनां तु बा-
ह्यम् औदारिकशरीरनामकर्मोदयाद् उदारपुद्गलनिवृत्तम् , औदारिक, केवलम् एकेन्द्रियाणाम् अस्यादिविरहितं, वायूनां वैक्रियं
यत् तन्न विवक्षितं प्रायकत्वात् तस्येति 'बंदियाणमित्यादि' अस्थिमांसशोणितर्बद्धं 'नद्धं' यत् तत् तथा द्वीन्द्रियाणाम् औदा-
रिकत्वे ऽपि शरीरस्य अयं विशेषः पञ्चेन्द्रियेति पञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणां पुनरयं विशेषो यद् अस्थिमांसशोणितस्नायुसिरा-
बद्धम् इति अस्थ्यादयस्तु प्रतीता, इति विकलेन्द्रियाणां शोणितविचारः ॥ १७ ॥
ननु-के ऽपि प्रवदन्ति मिथ्यादृष्टिविनिर्मितभारततर्कव्याकरणकाव्यादीनां पठने मिथ्याश्रुतत्वात् मिथ्यात्वं जायते
ततः सम्यग्दृष्टिभिर्न पठनीयम् इति तत् सत्यम् इतरत् वा 'उच्यते' तद्वचो ऽसत्यम् एव संभाव्यते, मिथ्याश्रुतस्याऽपि
सम्यग्दृष्टिपरिगृहीतत्वेन सम्यक्श्रुतत्वेन भणनात् , तथा च पञ्चलिङ्गिविवरणे ऽपि उक्तं तथाहि ।
॥८॥

·"अगाणगपविट्ठ सम्मसुय लोइय तु इत्थ मिच्छसुय । आसजन सामित्त लोइयलोगुत्तरे भयणा ॥ व्याख्या-इह अङ्गमविष्टम् आचारादिश्रुतम् , अनङ्गप्रविष्ट तु आवश्यकादिक्षुतम् , एतद् द्वितीयमपि स्वामित्वचिन्ताया निरपेक्ष समावेन सम्यरुश्रुत, लौकिक तु भारतादि प्रकृत्या मिथ्याश्रुत स्वामित्वम् आसाद्य स्वामित्वचिन्ताया, पुनर्लोकिके भारतादौ, लोकोचरे च आचारादौ भजना विकल्पना अवसेया, सम्यग्दृष्टिपरिगृहीत भारतादि अपि सम्यरुश्रुत सावध मापित्वभवहेतुत्वादि यथावस्थिततत्त्वरूपयोधतो विषयभागेन योजनाद, मिथ्याष्टिपरिगृहीत तु आचारादि अपि मिथ्याधु- तम् अयथाऽवस्थितयोधतो वैपरीत्येन योजनात् इति भावार्थः । इति सम्यक्त्विपरिगृहीत सर्व भारतादि अपि सम्यक्श्रुतम् । इति ॥ यदुक्त तथा तच्च सम्यक्त्त पञ्चधा भाति इत्यम् एव श्रीआवश्यकबृहद्वृत्तौ सामायिकनिक्षेपाधिकारे ऽपि उक्त तथाहि । सर्वम् एव सम्यग्दृष्टिपरिगृहीत परसमयसम्बन्धि अपि सम्यकभुतमेव तस्य खसमयोपकारित्वाद् इति । पुनरपि श्रीनन्दिरनम् एतत् साक्षिभूत तथाहि “से कि त सम्मसुय ज इम अरहतेहि भगवतेरि उप्पन्नणाणद- सणधरोहिं तिलोफनिरिक्ग्वियमहियाइहिं अईअपचूपण्ण अणागयजाणहि सत्यनूहि सव्वदरिसीहि पणीय दुवालसग गणिपिङग आयारो जान दिहिवाओ इचेइयाइ दुवालसगाणि गणिपिडग चउद्दसपुब्बिस्स सम्मसुय अभिन्नदसपुविस्स सम्मसुयति॥ से त सम्मसुय से कि त मिच्छसुय ज इम अन्नाणिहि मिच्छधि- हीरि सच्छद बुद्धिमयविगप्पिय, नवर रामायण-भारह भीमासुरुषा-कोडिल्लय सगडभदियाओ खोडगुह कपासिय नागसुहमाफणगसत्तरीचयसेसिय बुद्धवयण विसिय काविललोगापित्त सहितत माढर पोराण

·शतकम्।
विशेष-
॥९॥
वायरणं नाडगाइं अथवा वावत्तरिकलाओचत्तारिवेयाणं संगोवंगाणं एयाइ मिच्छदिहिस्स मिछित्तपरिग्गहि-
पाई मिच्छसुयं एयाणि चेव सम्मदिहिस्स समत्तपरिग्गहियाइ सम्मसुयं, अहवा मिच्छदिहिस्स वि सम्मसुयं
कम्हा सम्मत्तहेतुत्तणओ जहा ते मिच्छदिछिणो तेहिं चेव गमएहिं चोड्यासमाणासपक्खे दिहाउ वमंति"
साम्प्रतं न केवलं खसमय एव मया लेखनीयः किं तर्हि परव्याकरणाद्यववोधम् परतर्कादीनाम् अवगमं च विना साम्प्रतिकानां
मन्दमतितया खसमयस्साऽपि दुर्बोधत्वादू अशक्यसमर्थनवाच परव्याकरणान्यपि साधुकृते लेखनीयानि । तथा पाठकसा-
धूनां वसत्याधुपष्टम्भेन पुस्तकदानेन च कुतीर्थार्जयताम् आगते प्रवचने भव्यसत्त्वबोधो ऽपि मदभिसन्धित्सितः संपत्स्यते
इति तच् चिन्तां गाथापञ्चकेन आह "छद्दरिसणगाहा" जिन-सौगत-सांख्य जैमनीय नैयायिक लोकायतिकमतभेदात् पड्-
दर्शनानि प्रवादा-स्तेषां तोः तत्तन्मतव्यवस्थापकानिप्रमाणशास्त्राणि तद्विदः तद् रहस्याभिज्ञाः कुतीथिकानां द्विजातिनां सि-
द्धान्ताः श्रुतिस्मृतिपुराणादयः तज्ज्ञायकास्तत्कुशलाः धणियं, नितान्तं परतीथिकानां तर्कसिद्धान्तावबोधं हि विना प्रतिपक्ष-
विक्षेपेण स्वपक्षसमर्थनाऽयोगात्, एतेन स्वसमयपरसमयविदस्ते इत्युक्तं भवति, न च परसमयानां मिथ्यात्वाङ्कितत्वात् सम्य-
ग्दृशां तत्पाठो न संगच्छते इति वाच्यं, सम्यग्दृष्टिपरिग्रहेण तेषामपि दुष्टत्वप्रदर्शनेन खसमय व्यवस्थापनया समीचीनत्वा-
भिधानात् , यदुक्तं "परसमओ उभयं वा सम्मदिछिस्स ससमओ चेव” यत एवं विधा एव जिनागमसाधनसमर्थाः
तत्तसात् तेषां साधूनां कारणे इति निमित्तं सर्वम् एव सकलमेव खपरशास्त्रवृन्दम् , इह प्रवचने, भवति युज्यते, लेखनीयं,
पुस्तकेषु निवेश्यम् , इत्यर्थो गाथायाः ॥ एवं श्रीहरिभद्रमूरिकृतावश्यकवृहद्वृत्तौ अपि श्रुतज्ञानाधिकारे प्रोक्तं तथा सम्यक्श्रुतम्
॥९॥

·अङ्गानगप्रविष्टम् आचारावश्यकादि, तया मिथ्याश्रुतं पुराणरामायणभारतादि सर्वमेव वा दर्शनपरिग्रहविशेषात् सम्परुश्रुतम् इतरय तेण पर भिन्नभयणारि सव्वन्नूहि सव्वदरिसीहि पणीय दुवालसग गणिपिडग आयारो जाव दिहि वाओ इचेगाइ दुवालसगाणि गणिपिडग चउद्दस्सपुन्विस्स सम्मसुय अभिन्नदसपुधिस्स सम्मसुय ति" मिथ्याश्रुत भारतादिसम्यग्दृष्टिगृहीत सम्पक्श्रुतम् भवति इत्यादशो विचार ॥१८॥ ननु-निरुपक्रमायुपो युगलिनो ऽपि अन्तर्मुहूर्त्तमायु' कदापि सभवति 'उच्यते' श्रीसूनकदङ्गने द्वितीयाध्ययने द्वितीय- गाथायां निपल्पोपमायुष्कस्यापि मनुप्यस अन्तर्मुहूर्तायु प्रतिपादनात् सभवत्येव, तथा च तत्पाठः 'भगवान् एव सर्वस- सारिणा सोपक्रमत्वाद् अनियतम् आयु-रुपदर्शयन् नाह' । "डहरा वुवा य पासर गम्भत्था वि चयति माणवा। सेणो जहा वय हरे एव आऊ क्खयमि तुइ ॥१॥ व्यारया-'डहरा' वाला एव केचन जीवित त्यजन्ति, तथा वृद्धाय गर्भस्था अपि एतत् पश्यत यूय, के ते 'मानवा' मनु प्यास्तेपाम् एव उपदेशदानार्हत्वान्, मानवग्रहण गृहपायत्वाद् आयुषः सर्वासु अपि अवस्थासु प्राणी प्राणान् सत्यजति इत्युक्त भपति, तथाहि निपल्योपमायुष्कसापि पर्याप्यनन्तरम् अन्तर्मुहूर्तेन एव कस्यचिन् मृत्यु-रुपतिष्ठतीति, अपि च- "गर्भस्य जायमान शयनतलगत मातुमत्सङ्गसस्थ। बाल वृद्धं युवान परिणतवयस निखमान्य खलार्यम् ॥ वृक्षााग्रे शैलट नभसि पथिजले पारे कोटरेचा । पाताले वा प्रविष्ट हरति च सतत दुर्निवार्य कृतान्तः १ अव दृष्टान्तम् आह, यथा श्येन पक्षिविशेपो वर्चक तिचिरजातीय हरेत् व्यापादयेद्, एव प्राणितः प्राणान् मृत्युरपहरेत् ·विशेष- शतकम् ॥१०॥ उपक्रमकारणमायुष्कम् उपकामेद्, तदभावे च आयुषः क्षये तुट्यति व्यवच्छिद्यते जीवानां जीवितम् इति, पुनः श्रीआचा- राङ्गे लोकविजयाध्ययने प्रथमोद्देशके सूत्रवृत्ती । "अप्पं च खलु आउयं इह एकेसिं माणवाणं" वृत्तिः-अल्पं स्तोक, चशब्दो ऽधिकवचनः खलु अवधारणे आयुरिति भवस्थितिहेतवः कर्मपुद्गला, इहेति संसारे, मनुप्य- भवे च एकेपांचिद् मानवानां मनुजानाम् इति पदार्थः, वाक्यार्थस्तु इह असिन् संसारे केपांचिन्मनुजानां क्षुल्लकभवो- पलक्षितान्तर्मुहूर्त्तमात्रम् अल्पं स्तोकम् आयु-भवति, चशब्दाद् उत्तरोत्तरसमयादिवृद्ध्या पल्योपमत्रयावसाने ऽप्यायुपि, खलु शब्दस अवधारणार्थत्वात् संयमजीवितम् अल्पम् एवेति, तथाहि अन्तर्मुहूर्ताद् आरभ्य देशोनपूर्वकोटिं यावत् संयमायुष्क तच्च अल्पम् एवेति । अथवा त्रिपल्योपमायु-रल्पम् एव यत-स्तदन्तर्मुहूर्त्तम् अपहाय सर्वम् अपवर्त्तते उक्तं च । "अद्धा जोगुकोसे वंधित्ता भोगभूमिएसु लहुँ । सवप्पजीवियं वजयितुं उब्वटिया दोण्हं" ॥ अस्थायम् अर्थः उत्कृष्टयोगे बन्धाऽध्यवसायस्थाने आयुपो यो बन्धकालो अद्धा उत्कृष्ट एव तं बद्धा क भोगभूमिषु देव- कुर्वादिषु तस्य क्षिप्रम् एव साल्पम् आयु-वर्जयित्वा द्वयोः तिर्यग्मनुष्ययो-रपवर्तिकापवर्तनं भवत्येव एतच अपर्याप्तकान्त- मुहूर्त्तकान्तं द्रष्टव्यं, तत ऊर्ध्वम् अनपवर्त्तनम् एवेति सामान्येन च आयुः सोपक्रमायुपां सोपक्रम, निरुपक्रमायुपां निरुप- क्रम, यदाहि असुमान् स्वायुपस्त्रिभागे त्रिभागत्रिभागे जघन्येन एकेन द्वाभ्यां चोत्कृष्टः सप्तभिरष्टभिर्वावः अन्तर्मुहूर्तप्रमा- णेन कालेन आत्मप्रदेशरचनानाडिकान्तर्वर्तिन आयुष्ककर्मवर्गणापुद्गलान् प्रयत्नविशेषेण विधत्ते तदा निरुपक्रमायुर्भवति, अन्यदा ·तु सोपक्रमायुष्क इत्युपक्रमण कारणै-भवति तानि चामूनि "दडकससत्थरज्जू" एव सहस्रनयप्रमाणेन नवतचवालावबोघे ऽपि, तथाहि त्रापि साते आठे आकर्षे ज पुग्गलग्गहणुतेह तणाउ अनुभाग अतिदृढते आयु 'अपवादि नही एह कारणि निरुपक्रमुकहीजइ सेपुसोपक्रमु तथा आठे कर्मशिथिलगन्धमान्ध्यां द्रव्यक्षेनादिकरी अपराई शीघ्रभोगवायइ छूटइ इत्यर्थ., यथा यद्यपि एके रहइ एकसागरमानकर्मस्थिति हुवह तिण करी निहा न हुवइ पणि जीनारइ सज्ञी पर्याप्त हुतउ उत्कृष्ट- स्थिति वाघह तिवारह कोडाकोडिसागरमाहि अथि हुवइ जिम केनली प्रकृति मिथ्यात्वी न वाधइ अनइ पछइ वाधइ तिम मिथी जाणिवु तथा के जीवमनुप्यतिर्यंचतणु निपल्योपमायु वाधी अन्तर्मुहूर्चतिहा गर्भमाहि अवतरी परिणाम विशेषइ अपवर्ती पर्याप्त अन्तर्मुहूर्त्तमानकरइ पछइ मरइ इति, कर्मप्रकृतौ अपि तदर्थस्तु सग्रहतो विलोक्यः ॥ १९ ॥ ननु-पार्श्वस्यादिकारिते ऽनायतने विधि चैत्ये ऽपि कदापि साधुश्रावकादिमिर्हनिम्बनमस्कारार्थ गम्पवे किंवा | सर्वथा निषेधः 'उच्यते' अपवादपदे पाक्षिकचतुर्मासिकपर्युपणादिपर्वतिथिपु अनायतनचैसे ऽपि साध्वादीना श्रीजिनकुश- लमूरिकतश्रीचैत्यवन्दनककुलकवृत्तौ गमनम् अनुज्ञातम् अस्ति तथा च तत्पाठ तथाहि । ["आययणमणिस्सकड विहिचेइयमिह तिहा सिवकर तु । अहवा अववायाओ पासत्थोसन्नसन्निकय ॥१॥ आययण निस्सकड पवतिहीसु च कारणे गमण । इयराभावे तस्सन्नि भावयुद्वत्थमोसरण ॥२॥ 'आययण' इत्यायतनम् आयो दर्शनज्ञानादिलाभस्तन्यते विस्तार्यते येन या वा तद् आयतन यन मूलोत्तरगुणभ्रष्टाः सा- धवो न वसन्ति तद् आयतन, चैत्यम् उच्यते, तच अबसन्नपार्श्वस्यादिनिश्राकृतम् अपि भवति अतस्तव्यवच्छेदार्थम् आह ।

·विशेप-
शतकम्।
॥११॥
'अनिस्सकडं' अनिश्राकृतं निश्रयाऽवसन्नपार्थस्थादीनां निमित्तेन तद्भक्तश्रावकैः द्रव्यव्ययेन कृतं निश्राकृतं न निश्राकृतं
तद् अनिथाकृतं यत्र श्रावका एवं लेखकोद्ग्राहणिकादिचिन्तां कुर्वन्ति तद् अनिश्राकृतम् इति भावः, अनिश्राकृतम् अविधि
चैत्यम् अपि भवति अतस्तद् व्यवच्छेदार्थम् आह, 'विहिचेइयं' विधिचैत्यं विधिः सिद्धान्तमणीतरीतिः यतः ।
रात्री न नन्दिन बलिप्रतिष्ठेन मजनंन भ्रमणं रथस्य । न स्त्रीप्रवेशोनच लास्य लीला साधोःप्रवेशो न तद्र चैत्ये
इत्यादिखरूप-स्तेन युक्तं चैत्यं विधिचैत्यम् उच्यते, इह जिनशासने, त्रिधा पूर्वोक्तविशेपणत्रयोपेतं देवगृहं शिवकरं शिवं
मोक्षं करोतीति शिवकरं मुक्तिसाम्राज्यसंपादकम् इत्यर्थः, तु शब्दः एवार्थः शिवकरम् एच, अथवा पुनरर्थे स च भिन्नक्रमो
ऽपवादत इत्यस्मात् परत्र योजनीयः उत्सर्गतः सामान्यपदेन अतस्तसिन् चैत्ये सम्यग्दृष्टिश्रावकैर्यतिभिध शिवप्राप्तये प्रति-
दिनं गन्तव्यम् , 'अववायाओ' इति अपवादतस्तु अपवादपदेन पुनः 'पासत्थोसनसंनिकयं' इति पार्श्वस्थावसनसंज्ञिकृतं' पार्श्व-
स्थाच अवसन्नाश्च तेषां संज्ञिनः श्रावकाः तैः कृतं निप्पादितं, किं तदनेतनगाथायाम् आह । 'आययणं निस्सकडं' इति आगतनं
निश्राकृतम् , अत्र चैत्यम् इति शेषः निश्रया पार्श्वथावसन्नादीनां लेखके कृतं निश्राकृतं यत्र पार्थस्थावसन्नादिद्रग्यलिङ्गिसाधवो
लेखकोद्ग्राहणिकादि चिन्तां कुर्वन्ति, तनिश्राकृतं, तदपि यदि कीदृशं स्याद्' इत्याह आयतनं यत्र देवगृहे साधनो न
वसन्ति, तद् आयतनं तदेवं विधं चैत्यं कीदृशं भवति, शिवकरं पार्थस्थावसन्नादिभक्तश्रावककारिते निश्राकृते ऽपि चैत्ये आ-
यतने सम्यग्दृष्टिश्रावकैः सुविहितसाधुभित्र कारणान्तरे ऽहंदू विम्बनगस्कारार्थ गम्यते । इति भावार्थः ॥ एनमेव अर्थ सूत्र-
कारः खयमेव आह 'पञ्चतिहीसुं च कारणे गमणं' इति पर्वतिथिषु अष्टमी चतुर्दशी चतुर्मासिकपर्युपणादिषु कारणे इति
॥११॥

·आ वा शन्द' शेपः कारणे वा राजामात्यादिमहर्दिकश्रावकनिर्मापिते महापूजाप्रेक्षणार्थीकारणप्रभारनादिलक्षणे सम्यग्दृष्टि- मानक-यतिभिश्व आयतने निश्राकृतचैत्ये गमन कर्त्तव्यम् ॥ यत उक्त । इयपूया रायानिमतण सन्निवायखवगही। सफियपत्त प्रभावणपवित्ति कजाइ उड्डाहो ॥१॥ अगैव किंचिद् विशेषम् आह "इयराभावे" इति इतरस्य विधिचैत्यस्याभावे 'तस्सनिभावबुद्धत्थमिति' तस्स आयतननि- भारतचैत्यस्य कारका ये सशिन' श्रावफास्तेपा भाववृद्धार्थ आयतननिश्राकृतचैत्ये सुविहितगुरुभिः 'ओसरणमिति' कोर्थों व्याख्यान कर्त्तव्य, यन विधिचैत्य न सम्भाति, आयतननिश्राकृतचैत्यकारकश्रावकाच व्याख्यानार्थ सद्गुरुम् आकारयन्ति मद्गुरु तेपा श्रावकाना भाववृद्ध्यर्थम् आयतने निश्राकृते चैत्ये गला व्याख्यान कुरुते । इति भावार्थः यव उक्त । "निस्सकडे ठाइ गुरू कयवयसहिउइयरावसहि । ज पुण निस्सकड पूरिति तहि समोसरणं ॥१॥ पूरिति समोसरण अनासइ निस्सचेइएस पि । इहरालोगविरुद्ध सद्धा भगो य सहाण ॥२॥ अथ विधिचैत्ये सति निश्राकृतचैत्ये प्रतिदिन गमने प्रायश्चित्तम् आह "विहिचेइयमिमतो" इत्यादि, इति पार्श्वग्थादि- कारितचैत्यवन्दनाधिकारः ॥२०॥ ननु-तीर्थकर प्रथमपहरे एव देशना ददाति किम्मा चतुर्थप्रहरे ऽपि 'उच्यते, श्रीआवश्यकवृहद्नौ थीहरिभद्रगरिभिः श्रीयीरदेशनाधिकारे चतुर्थनहरे ऽपि देशना प्रतिपादिता अस्ति तथाहि "एगस्स वाणियगस्स एगा किढी (दासी) फिढी घेरी सा गोसे कट्ठाण गया, तण्डाछुहाकिलता मजण्दे आगया, अतिधोवा कहा आणीयत्ति

·विशेष-
॥ १२॥
शतकम् .
पिदिया भुक्खिया तिसिया पुणो पठविया, सा य वढं कभारं ओगाहंतीए पोरिसीए गहाय (पच्छिमाया-
यामा) गच्छति कालो य जेहामूलमासो, अह ताए थेरीए कट्ठभाराओ एगं कडं पडियं ताए थेरीए ओण-
मित्ता गहियं तं समयं च तित्थंकरो धम्म कहियातिओ जोयणणीहारिणा सरेण सा थेरी तं सई सुणंती
तहेव उवणया सोउमाढत्ता, उण्हं खुहं पिवासं परिस्समं च ण विंदति, सूरत्यमणे तित्थकरो धम्मं कहउ
मुडिओ थेरी गया ॥ इति पुनः श्रीबृहद्कल्पसूत्रवृत्ती अपि एतदर्थसंवादिन्यौ, तथाहि इत्थं देवैः समवसरणे विरचिते यथा
भगवान् तत्र प्रविशति तथा भिधातुकाम आह ।
"सूरुदयपच्छिमाए ओगाहितीए पुचओ एति"
इत्यादि, सूर्योदये प्रथमायां पौरुष्याम् अपराहे तु पश्चिमायाम् अवगाहमानायाम् आगच्छन्त्यामित्यर्थः पूर्वतः पूर्वद्वारेण
भगवान् एति आगच्छति प्रविशति इत्यर्थः इति चतुर्थमहरे ऽपि तीर्थंकरदेशनाधिकारः ॥ २१॥
ननु-साधुव्यतिरिक्तान्यदर्शनिनां यदि श्रावका भक्तादिदानं प्रयच्छन्ति, तदा श्रावकाणां सम्यक्त्वे दोपो भवति नवा
यदि दानं तदा असाधूनाम् अन्यदर्शनिनां साधुसमानत्वापत्तिः, यदि अदानं तदा लोकविरुद्धता निर्दयता च ततो याथार्थ्यम्
निवारको
उच्यताम् 'उच्यते शृणु परमार्थतो ऽन्यदर्शनिनां धर्मबुद्ध्या दाने सम्यक्त्वलाञ्छनं भवति, अनुकम्पया तु दीयतां नाम को
पदुक्तं, श्रीहरिभद्रसूरिभिः श्रीआवश्यकबृहद्वृत्तौ श्रावकसम्यक्त्वाधिकारे, तथाहि इह पुनः को दोपः स्याद् येनेत्थं
तेपाम् अशनादि दानप्रतिषेध इत्युच्यते तद्भक्तानां च मिथ्यात्वस्थिरीकरणं धर्मबुद्धया ददतः सम्यक्त्वलाञ्छनं १ तथा
R
॥१२॥

·आरम्भादिदोपान करुणागोचरे पुन-रापनानाम् अनुकम्पया दद्यादपि यत उक्तम् । "स वेहि पि जिणेहि दुजयजियरागदोसमोहेहिं ॥ सत्ताणुकपणहा दाण न कहिं च पडिसिद्ध ॥१॥ वधा भगान्तस्तीर्थकरा अपि त्रिभुवनैकनाथा. प्रपिनजिपव. साम्वत्सरिकम् अनुकम्पया प्रयच्छन्ति एव दानमित्यादि, पर घृन्दारुपृन्दारकपडावश्पकटत्तावपि 'सुहिएसु' इत्यादि गाथाया द्वितीयव्याख्याने एतद् दानम् औचित्यदानत्वेन देयतया प्रतिपादित, वथाहि यदा मुसितेपु अमयतेपु दु सितेपु पार्श्वस्वादिषु शेष तथैव, नवर द्वेपेण “दगपाण पुप्फफल अणेसणि- जमित्यादि" बद्नदोपदर्शनात् मत्सरेण अथवा असयतेषु पइविधजीवपधेषु कुलिहिपु रागेण एकग्रामोत्पत्त्यादिप्रीत्या, पेण जिनप्रवचनप्रत्यनीकादिदर्शनात् , भेदेन वद् एवविध दान निन्दामि गर्हे च यत्पुनरौचित्यदान तत् न निन्दाई जिनैरपि वार्षिक दान ददभिः तस्य दर्शिवत्वात् इति, पुन. प्रतिक्रमणवृत्तावपि, तथाहि यदा सुखितेषु दुःखितेषु वा असयतेपु पार्श्व- स्थादिपु शेप तथैव पर देपेण 'दगपाण पुप्फफल अणेसणिजमित्यादि', तद्गतदोपदर्शनात् मत्सरेण अथवा असयतेषु पहविधजीवपधेषु कुलिङ्गिए रागेण एकदेशग्रामगोत्रोत्पत्यादिप्रीत्या द्वैपेण जिनप्रवचन-प्रत्सनीकतादिदर्शनोच्छेदेन, ननु प्रव- चनप्रत्पनीकादेर्दानम् एव कुतः 'उच्यते' तद्भक्तभूपत्यादिभयात्, तदेवविध दान निन्दामि गर्दै च यत्पुनरौचित्येन दी- नादीनां तदनुकम्पादान यथा । कृपणे ऽनाथदरिद्रे व्यसनव्याप्ते च रोगशोकहते । तद् दीयते कृपार्थम् अनुकम्पातो भवेद् दानम् ॥ उक्त च।

·-
विशेष-
शतकम्
॥१३॥
इयं मोक्षफले दाने पात्राऽपानविचारणा । दयादानं तु सर्वज्ञैः कुत्रापि न निषिध्यते ॥१॥
तथा।
दानं यत्प्रथमोपकारिणि न तन्न्यासः स एवार्यते। दीने याचनमूल्यमेव दयिते तत् किं न रागाश्रयात्
पाने यत्फलविस्तरप्रियतया तद्वा पिकं न किं । तदानं यदुपेत्य निःस्पृहतया क्षीणे जने दीयते ॥
इत्येकत्रिंशदू गाथार्थः ॥
इत्यनुकम्पया अन्यदर्शनिनामपि भक्तादिदानाधिकारः ॥ २२ ॥
ननु
पासत्थाइ वंदमाणस्स नेव कित्ती न निजरा होइ । जायइ कायकिलेसो बंधो कम्मस्स आणाए ॥१॥
इत्यादि अनेकदोपमतिपादनात् पार्श्वस्थादयोऽत्र सर्वथा वन्दनीया एव, किम्बा कथंचिद् वन्दनीया अपि, उच्यते, पा-
र्थस्थो द्वैधा सर्वतो १ देशतथेति २ भेदद्वयभणनात् देशतः पार्थस्थे सातिचारचारित्रसत्ता सम्भाव्यते, सत्यां च सातिचारचारि-
बसचायां वलादपि वन्दनीयत्वम् आपतितं, यदुक्तं श्रीप्रवचनसारोद्धारवृहद्भुत्तौ द्वितीयद्वारे वन्दनाधिकारे पार्थस्वादिपञ्चक-
व्याख्यानानन्तरं, तथाहि अत्र च पार्थस्थं सर्वथा एव अचरित्रिणं केचिन् मन्यन्ते तन युक्तियुक्तं प्रतिभासते सहृदयानां, यतो
यदि एकान्तेनैव पार्श्वस्थो ऽचरित्री भवेत् तर्हि सर्वतो देशतच पार्श्वस्थ इति विकल्पद्वयकल्पनम् असंगतं स्यात् चारित्राभावस्य
उभयत्रापि तुल्यत्वात् , तरसाद् असादेव भेदद्वयकल्पनात् ज्ञायते सातिचारचारित्रसत्ता अपि पार्श्वस्थस्य, न चेदं स्वयं खमनी-
॥ १३॥

·पिकया 'उच्यते' यतो निशीथचूर्णावपि एष दृश्यते "पासत्थो अत्थइ सुत्तपोरिसि अत्थपोरिसि वा न करेह दुस- णाइयारेसु वहइ, चारित्तेण च वइ अइआरे न वजइ ण्व सत्थो अत्यइ पासत्यो ति" अनेन ग्रन्थेन सर्वथा अस्स पार्थम्पख न चारिनाभावो ऽवसीयते, किन्तु सवलिनचारिनयुक्ततापीति, पुन' श्रीआवश्यकटिप्पनके तथाहि न चैव पार्थस्थादीन् वन्दमानस्य दोपो ऽनुज्ञात' सयमव्ययादयो दोपा प्रसख्यन्ते, सत्य किन्तु सयमव्ययात् तदा यो यथा गरीयान् भवति तथा यतितव्य, पुनस्तनैप, इति तावद् गुणवर्जिताना 'वाया नमुकारो' इत्युक्त यन तु गुणः स्वल्पो ऽपि अस्ति . तन किमित्यनापि भाष्यं । "दसणनाणचरित्ते तवविनय जत्थ जत्तिय जाणे । जिणपन्नत्त भत्तीए पूयए त तहि भागे ॥१॥ फिमन यहुविस्तरेण दर्शन च निःशक्षितादिगुणोपेत सम्यक्त्वं, ज्ञान च आचारादि श्रुत, चारित च मूलोत्तरगुणानुपा- लनात्मक, दर्शनरानचारित द्वन्द्वैकतपद् भाव., एव वपश्च अनशनादि, विनयथाभ्युत्थानादि तपोविनयम् एतद्दर्शनादि या पार्श्वस्थादौ पुरुषे यावद् यत् प्रमाण खल्प यहु वा जानीयात् तन तमेव भाव जिनप्रशात स्वचेतसि व्यवस्थाप्य तावत्सा एव भरत्या रुतिकर्मादिलक्षणया पूजयेत् इति बृहद्भाष्ययनौ ।। इति देशत. पार्वस्वस्थ वन्दनीयत्वम् ॥ २३ ॥ मनु-साधुभिहस्थगृहाच मासुकपानीय पिहृत्य उपाश्रये समानीत ततः कियत् पेलानन्वर पुनर्गलिते पूतरका दृष्टा, अथ ते साधुभि फध कर्तव्या 'उच्यते' ते पूतरकादिजीवा यद् गृहे तजल पिहृत तद् गृहे देयाः, तैश्च यम्मान जलाश्रयात् पानी- यग् आनीत ता स्थाने क्षेप्तव्या इति, यदुक्त श्रीसदेहदोलावलीबृहद्भुचौ निषष्टितमगाथाव्याख्याने तथाहि ननु ते जीवाः ·Ic विशेष- शतकम् ॥१४॥ कथं कर्तव्याः 'उच्यते' यतिभिर्येषां गृहे तद् विहृतं तेषामेव यतनया दत्वा व्युत्सर्जनीयाः, गृहस्थैश्च यस्य कूपस्य तडागस्य वा तज्जलं तत्रैव यतनया प्रक्षेपनीयमिति, नच वाच्यं यतीनां गलनकं नास्तीति श्रीकल्पभाष्ये गलनकस्य उक्तत्वात् तथाहि । "उवग्गहिए चीरं गालणहेउं गणं तु गिण्हंति । तहचि हु असुजमाणा असई अट्ठाणे जयणाउ ति।१।" एवम् एव श्रीसंदेहदोलावलीवृत्तौ त्रिपष्टितमगाथावृत्तावपि 'सोट्टकं व्याख्यानं तथाहि यदि वा भवतु कथंचित् सत्रसम् अपीदं गृहस्थगृहेषु तथापि स्वयम् एव एते गालयित्वा गृह्णन्ति' न च एतेषां गलनकं न भवति इति वाच्यम् , आगमे तस्यापि उक्तत्वात् , तथाहि कल्पभाष्ये "उवग्गहिए" गाथा इति साधूनां प्रासुकपानीयोत्पन्नपूतरादिजीवपरिष्ठापनाविधिः ॥ २४ ॥ ननु-दिगम्बरचैत्यम् आयतनम् अनायतनम् वा वन्धम् अवन्यं वा 'उच्यते' अनायतनत्वेन अवन्द्यत्वम् एव अनायतनत्वं च दिगम्बरपरिगृहीतस आत्मीयचैत्यस्यापि श्रीसंदेहदोलावलीटत्तौ स्पष्टं प्रतिपादितम् अस्ति, किं पुनस्तत्सत्कचैत्यस्य वाच्यं, तथा च तत्पाठः । ननु अत्र चैत्यं द्रव्यत आयतनत्वम् एव उक्तं यथा 'दव्वम्मि जिणहराई' इति चेत्सत्यं, किन्तु निरुपा- धीदं मिथ्यादृष्टिपरिगृहीतत्वोपाधिसहितत्वेन अनायतनत्वमेव, अन्यथा दिगम्बरादिपरिगृहीतचैत्यस्या ऽपि आयतनत्वं सा- दिति । एवमेव छेदग्रन्थे ऽपि निषेधोऽमाणि । "जे भिक्खू वा भिक्खूणी वा परपासंडाणं पसंसं करिजा, जे आवि अ निन्हवगाणं पसंसं करिजा, अनु- १ श्री आचाराजस्तौ द्वितीयलोकविजयाध्ययने पञ्चमोद्देशे ॥ 'एसमग्गे आरिएहि पवेइए' इति सूत्रव्याख्या प्रस्ताव दिगम्बरा चोटका आर्हता भाषा प्रोक्ता. सन्ति तथा तेपा स्वरुचिविरचितो मार्ग इति प्रोक्तमस्ति ॥१४॥ क ·फुल भासिज्जा जेण निन्हवगाण आययण परिसेजा जेण निन्हयगाण गधसत्यपयक्सर परवेजा जेण नि- नवगाण सतिए कायकिलेसे वा तवे वा सजमे वा नाणे वा विण्णाणे वा सु वा पञ्च वा अविमुरसुद्ध- परिसामग्झग सिलारेजा सेविआण परमाहम्मिसु उपयजेवा इति" इदमेव प्रश्नोत्तर श्रीमेरुसुन्दरोपाध्याय हतप्रश्नोचरग्रन्थे ऽपि अस्ति । इति दिगम्बरचैत्यस अनायतनत्वेनाजन्यत्वम् ॥ २५ ॥ ननुतीर्थकर प्रभाते पादोनपौरुषी किम्मा सम्पूर्णा पौरुषी या धर्मम् आचष्टे 'उच्यते' सम्पूर्णा पौरुषी यावत् , यदुक्त श्रीहरिभद्रगरिकतावश्यकगृहद्वृत्तौ वीरदेशनाधिकारे, तथाहि साप्रत देवमाल्यद्वारावयवार्थम् अधिकृत्य उच्यते, तत्र भगवान् प्र- थमा सपूर्णा पौरुपीम् धर्मम् आचष्टे इत्यादि इत्थमेव उक्तत्वात् , इति सम्पूर्णा पौरुपी यावज् जिनदेशनाधिकारः ॥ २६ ॥ ननु-श्रावकाणाम् अपि विविध निविधेन प्रत्याख्यान सभवति नना 'उच्यते' सभवत्येर काफमांसमेरुचन्दनसयभूरम- णमत्स्सादिक वस्तु समुद्दिश्य, यदुक्त श्रीआवश्यकत्तौ, तथाहि स्थूलसावयेत्यादि निविध निविधेनेति, यद्भगवत्या श्रावकस्स प्रत्याख्यानम् अवाचि वत् राजात पुरीकायासेवनकाकमांसभक्षणादिस्थूलसारययोगविषय न पुनरेकेन्द्रियसपटनादिसूक्ष्म- सावधयोगविषयम् इति ॥ "जइ किंचिगाहा" न विद्यते प्रयोजन येन तद् अप्रयोजन बलिभुझ पिशितादि, अप्राप्य मेरुशिर.- समुद्भूतचन्दनपृक्षादि, यदि एव भूत किंचिद् वस्तु विशेष्य तदाश्रित्य इत्यर्थः ॥ निविध निविधेन प्रत्याचक्षीत श्रावको न कश्चिद् दोप., किं वर वयभूरमणाश्रयमत्स्यवत् यथा स्वयभूरमणमत्स्याना निविध निविधेन प्रत्याख्याति तदा यदि मध्य- मसण्डवर्तिनामपि अत्यन्ता प्रयोजना प्राप्य वस्तूना निविध निविधेन प्रत्याचक्षीत तदा न कश्चिद् विरोध इति गाथार्थः ॥

·विशेप-
॥ १५॥
शतकम्
पुनर्भगवतीवृत्तिगतगाथा अपि ।
"जद किंचि दप्पओअण मप्पप्पं वा पिसेसियं चत्युं । पचक्वज न दोसो सयंभूरमणाइ मच्छुव्व ॥१॥
जो वा निक्खमिउनणो पडिमं पुत्ताइसंतइनिमित्तं । पडिवजेज तओवा करिन तिविहं पि तिविहेणं ॥२॥
जो पुण पुवारद्धाणुज्झिय सावजकम्मसंताणो । तदणुमइ परिणतिं सो न तरह सहसानि यत्ते" ॥ ३ ॥
इति श्रावकाणामपि त्रिविधत्रिविधपत्याख्यानम् ॥ २७ ॥
ननु-तीर्थकरा दीक्षासमये वर्प यावत् प्रभाततः कियत् कालं दानं ददति 'उच्यते' प्रहरद्वयादिकं यावत् , यदुक्तं श्रीज्ञा-
ताधर्मकथासूत्रवृत्त्योः तथाहि "तऐणं मल्लिअरिहा करयलजावमागहओ पायरासोत्ति बहूणं सणाहाणंय पहूणं
अणाहाण य पंथियाण य पहियाण य करोडियाण य ॥ कप्पडियाण य एगमेगं हिरण्यकोडिं अहअणूणाई
सयसहस्साई इयमेयारूवं अत्थं संपयाणं दलद ॥” इत्यादि, मगधदेशसम्बन्धिनं प्रातराशं प्रभातिकं भोजनकालं यावत्
प्रहरद्वयादिकम् इत्यर्थः, इतिप्रहरद्वयादिकं यावत् जिनदानम् ॥ २८ ॥
ननु-यतीनां विहारो रात्रौ कापि ग्रन्थे निर्दिष्टोऽस्ति नवा 'उच्यते' श्रीओपनियुक्तिसूत्रवृत्योः सप्तपञ्चाशद् अधिकैकशतगा-
थायाम् साधूनां रात्रौ विहारः उक्तो ऽस्ति, तथाहि "इदानीं विकालवेलायां कथयित्वा प्रत्युपसि ब्रजन्ति, किं कृत्वा
इत्यत आह"।
"तदुभयसुत्तं पडिलेणा य उग्गयमणुग्गए वा पि । पडिलाहिकरणतेणेन णखग्गूड संगारो॥१॥"
॥१५॥

·तदुभय मूत्रपौरुपीम् अर्थपीरुपी च कृत्वा 'सुत्तति' सूनपौरुपी वा कृत्वा नजन्ति, अथ दूरतः क्षेत्र भवति तत' पादोनप्रहरे एव पागमतिलेसनां कला व्रजन्ति उद्तमाने एव पा सूर्ये गच्छन्ति "अणुग्गयेत्ति" अणुद्गते वा सूर्ये रात्री एव गच्छन्ति “पडि च्छति" ते साधवस्तसात् विनिर्गता परस्पर प्रतीक्षन्ते "अधिकरणत्ति" अथ ते साधवो न प्रतीक्षते ततो मार्गमजानाना परस्पर पूरकुर्वन्ति तेन पूत्कृतेन लोको वियुध्यते तत्तश्च अधिकरण भवति "तेणति स्तेनका वा बुद्धाः सन्तो मोपणार्थ पवाद् नति "गडत्ति" कदाचित् कथित् नश्यति, ततश्च प्रदोपे एव सगार' क्रियते, ऽमुकर विश्रामण करिप्यामो ऽमुकत्र भिक्षाम् अमुफर यसतिमिति, ततव रात्री गच्छन्ति सकेत. क्रियते "खग्गूडत्ति" कश्चित् सग्गूडप्रायो भवति स इद घूते-यदुत साधूना रामौ न युज्यते एव गतु, पुनः स एव आस्ते ततश्च "सगारोत्ति" सकेत खग्गूडाय प्रयच्छन्ति यदुत त्वया अमुकरदेशे आग न्तव्यमिति, एव प्रवचनसारोद्धारे ऽपि तथाहि । तलिया १ पल्लग २ वढे ३ कोसग ४ कित्तीय ५ धीयतु । अथवा द्वितीयादेशेन इद चर्मपञ्चक यथा 'वलियत्ति' उपानहस्ताच एकतलिकास्तद् अभावे यावत् चतुस्तलिका अपि गृह्यन्ते, अचक्षुर्विपये रानौ गम्यमा सार्थवशाद् दिवापि मार्ग मुक्त्वा उन्मार्गण गम्यमाने स्तेनखापदादिभयेन वा 'त्वरित गम्यमाने कण्टकादिसरक्षणार्थ, एता. पादयो. क्रियन्ते, इति यतीना रात्री विहारविचारः ॥ २९ ॥ ननु-साधूनां दिवसे शयन कल्पते नवा 'उच्यते' उत्सर्गतो न कल्पते पर मार्गपरिश्रान्तग्लानादीना दिवा शयन कल्पते, एप, यदुक्त श्रीओपनियुक्तिमूलत्यो , अष्टादशाधिकचतु शतगाथायां तथाहि, इदानीं निपीदनस्थानप्रतिपादनाय आह- ·विशेष- शतकम् ॥१६॥ "संडंसंपमजित्ता पुणो वि भूमि पमन्जिय निसीयए ॥ राओ य पुयभणियं तुव्व हणं कप्पइ न दिया ॥१॥ व्याख्या-संदंसो जंघयोरन्तरालं प्रमृज्य उत्कटकः स्थित्वा पुनर्भुवंप्रमृज्य निपीदेत् , उक्तं निपीदनस्थानम् , इदानीं त्वग्वर्त्त- नस्थानप्रतिपादनाय आह, रात्रौ पूर्वोक्तम् एव त्वग्वर्त्तनं, दिवा तु पुनः त्ववर्त्तनं न कल्पते, तेन उक्तं, भवद्भिः किं सर्वथा एव न कल्प्यते न इत्याह । "अद्वाणपरिस्संतो गिलाणबुड्डो अणुण्णवेत्ताणं ॥ संथारुत्तरपदो अत्थरणणिवजणालोग" ॥ ४१९ ॥ व्याख्या-अध्वनि परिश्रान्तः तथा ग्लानस्तथा वृद्ध एते त्रयो ऽपि अनुज्ञाप्य आचार्यान् ततश्च संस्तारकोत्तरपट्टौ आस्तीर्य "णिवजणत्ति" स्वपन्ति, 'आलोयन्ति' सावकाशं देशं मुक्त्वा अभ्यन्तरे स्वपन्ति, यत् सागारिकस्य शङ्का स्यात्, यदुत नूनं रात्रौ सुरतप्रसङ्गे स्थितो ऽयम् आसीत् , कुतो ऽन्यथा अस्य निद्रा, इति दिवा साधूनां निद्राधिकारः ॥ ३० ॥ ननु-गाथापतिः यतिः श्रामण्यं विराध्य मृत्वा चन्द्रत्वेन उत्पन्नस्तत्र-तस्य श्रामण्यविराधना किं मूलगुणविपया, किम्बा उत्तरगुणविषया 'उच्यते' उत्तरगुणविपया नतु मूलगुणविषया, यदुक्तं श्रीपुस्फिकोपाङ्गप्रथमाध्ययनवृत्तौ चन्द्रवक्तव्यताधिकारे तथाहि "विराहिय सामण्णत्ति" श्रामण्यं वृत्तं तद्विराधना च अत्र न मूलगुणविषया, किन्तु उत्तरगुणविपया उत्तरगुणाश्च पिण्डविशुद्ध्यादयः, तत्र कदाचिद् द्विचत्वारिंशोपविशुद्धाहारस्य ग्रहणं न कृतं, कारणं विना ऽपि बालग्लानादिकारणे ऽशु- द्धम् अपि गृह्णन् न दोपवान् इति, पिण्डस अशुद्धौ विराधितश्रमणता ईर्यादिसमित्यादिशोधने नादरः कृतः, अभिग्रहाश्च गृहीताः, कदाचिद् भग्ना भवन्तीति सुंठ्यादिसन्निधिपरिभोगम्, अङ्गक्षालनपादपक्षालनादि च कृतवान् , इत्यादिप्रकारेण स- ॥१६॥ R ·म्यपालने व्रतविराधना इति, सा च न आलोचिता गुरुसमीपे इति अनालोचितातिचारो, मृत्वा कृताऽनशनो ऽपि ज्योति- केन्द्रच द्रूपतया उत्पन्न , इति चन्द्रस्य पूर्वभवे उत्तरगुणविराधनाविचार ॥३१ ।। ननु-साधुभि कदाचित् द्रव्यम् अपि रक्ष्यते नवा 'उच्यते' शिष्यादिकृते पुष्टालम्भने साधूनां द्रव्य कनकादिक रक्ष- गाय उपदिष्टम् अस्ति, यदुक्त श्रीदशवकालिकसूने श्रीहरिभद्रमूरिकृतायां नट्टीकाया सप्तसहस्रमानायां च तथाहि परलोक चिन्ताया प्रकृतोपयोग्यता दर्शयन्नाह । "सिरसग असिक्खगाण सवेगथिरययाइ दोण्ह पि । व्वाईया एव सिजति अवायाओ" ॥ व्यारया-शिक्षकाशिक्षकयो' अभिनवप्रनजितचिरपाजितयो अभिनवप्रनजितगृहस्थयो; सवेगस्थैर्यार्थ पुनरभ्युपगता परित्याग', ततथ कथ न नाम दु'सनिवन्धनद्रव्याद्यपगमात् तयो सवेगस्थैर्य स्याता द्रव्यादिपु वा प्रतिवन्ध इति गाथार्थ.॥ तथाच आह। "दविय कारणे गहिय विगिचियव्यमसमाइ क्खेत्त च । वारसहि एस कालो कोहाइ विवेगभावम्मि" ॥ व्यारया-इह उत्सर्गतो मुमुक्षुणा द्रव्यम् एव अधिक खपानादि अन्यद्वा कनकादि न ग्राह्य, शिक्षकादिसदिएकारणगृ- हीतम् अपि तत् परिसमाप्तौ परित्याज्यम् , अत एव आह 'द्रव्य' कारणगृहीत 'विगिचितन्य' परित्याज्यम्, अनेके हिकामु- मिकाऽपायहेतुत्वात् दुरन्ताग्रहादि आपायहेतुता च मध्यस्यै स्वधिया भावनीया, इति शिक्षकादिनिमित्त साधूना द्रव्यरक्षणम् ३२ ननु-श्राद्धो देवपूजार्थ सय स्नान कुर्वन् किं प्रासुकपानीयेन वदितरेण वा करोति । अपि च प्रतिमापूजां कुर्वन् श्वेतव- ·विशेष- शतकम् ॥ १७॥ स्त्राणि परिदधाति उत तदन्यानि 'उच्यते' प्रासुकेन तदभाने अप्रासुकेनापि सानं सृजेत् । परिधानवताणि तु धवलान्येव ॥ यदुक्तं-श्रीदेवेन्द्रमरिकृतश्राद्धदिनकृत्यमुत्रवृत्त्यो-स्तथाहि-पञ्चमचैत्यवन्दनद्वारम् आह- तसाइजीवरहिए भूमीभागे विसुद्धए ॥ पासुपणं तु नीरेणं इयरेण गलिगण उ ॥ २३ ॥ काऊणं विहिणा पहाणं सेयवस्थनियंसणो॥ मुहकोसं तु काऊणं गिहिरिबाणि पमजए ॥ २४॥ सूत्रं प्रसादिजीवरहिते । उत्तिंगपनकादि जन्तुभिरसंसक्ते भूमीभागे 'विशुद्धके' विषमशुपिरादिदोपैर दूपिते प्रासुकेन तु नीरेण तदभावे इतरेण सचित्तेनापि गलितेनैवं विधिना परिमितोदकसंपाति गसत्वरक्षणादिगतनया स्वानं श्वेतवस्तनिवसनः संवीतशुचिसितांशुकयुगल: मुखकोशं त्वष्टपुटपटप्रान्तेन आस्सनायिकावासनिरोधं कृता एवं गृहविम्बानि प्रमार्टि लोमहस्त- केनेति शेपः, अत्र च यद्यपि पदकायोपमर्दादिका काचिद् विराधना सात् तथापि कूनोदाहरणेन श्रावक द्रव्यस्तवः कर्तुगु- चितो यदाहुः। अकसिणपवत्तगाणं विरयाविरयाणं एस खल जुत्तो। संसारपणुकरणो व्यथए कूवदिवतो ॥१॥ इति श्राद्धानां प्रतिमा पूजावसरे प्रामुकामआसुफनीराभ्यां निजलानं घेतातपरिधानं च तदधिकारः ॥ ३३ ॥ ननु-प्रोतपुष्पैर्जिनप्रतिमापूजनं विधीयते नवा 'उच्यते, क्रियते एव, यदुक्तं श्रीदेवेन्द्रमुरिकृतश्राद्धदिनकृत्यमूत्र- वृत्योः । तथाहि- carvini irror ॥ १७॥ arealew १ सपादयेत् ।

·वनगयोवमेहिं वा पुप्फेहि पपरेहिं य । नाणापयारपधेहि कुजा पूय वियफ्षणो ॥ १६३ ॥
व्यारया-सद्वर्णा सद्गन्धद्रव्यम येऽतिशायिगुणयोगात् वर्णगन्धाभ्याम् उपमम् औपम्प येपो वानि वर्णगन्धोपमानि तैश्च
पुप्पै राजचम्पकाचै प्रपरैः प्रत्यौ नाप्रकारवन्धै प्रोतग्रथितादिभेदै. कुर्यात् पूजा विचक्षणो नानाप्रकारपूजारचनाचतुर' इति
प्रोतपुष्पै पूनाधिकार' ॥ ३४ ॥
ननु-मावस्तवद्रव्यस्तवयोरन्तर मेरुसर्पपवचतो यदि कोपि आव: सामायिक चिकीर्पन जिनमन्दिरे पुष्पादिधनादि कार्य |
पश्येत्तदा सामायिक भावस्तवरूप मुक्त्वा द्रव्यस्तररूप पुष्पादिक कुर्यात् किं वा भावस्तवमेव ? उच्यते-तदवसरे यदि कायेन
जिनमन्दिरकर्चव्य साचदा सामायिक मुफ्त्वा तदेव द्रव्यस्तव कुर्याद् यदुक्तम्-श्रीदेवेन्द्रररिविनिर्मितश्राद्धदिनकृत्यसूत्र-
वृत्त्योः तथाहि-द्रव्यपूनाया तु पुप्पादिसामग्रेरभावात् सम्भाद्विधिमाह-
"कारण अस्थि जइ फिचिकायव्य जिणमदिरे ॥ तओ सामाश्य मोत्तु करेन्ज करणिजय" ॥१॥७९॥
कायेन शरीरेणास्ति यदि किंचित्पुष्पादि धनादि कर्त्तव्य जिनमन्दिरे, तत' सामायिक मुफ्ला कुर्यात् फरणीय, ननु कथ
इह सामायिकत्यागे द्रव्यस्तमोऽभिधीयते, अगोच्यते---सागायिक सकलकालमपि अस्य स्वायत्तत्वाधर तर या क्षणेषु बहुशोपि
कन्यम् , समुदायायत्त्वात्कादाचित्क प्रस्ताये च तसिन् क्रियमाणे विशेषपुण्यसद्भावात् , तदेव कर्त्तव्यम् , यदाहागमः।
"जीवाण योहिलाभो सम्मदिठीण होइ पियकरण ॥ आणाजिणिदभत्ती तित्थरस पभावणा चेव" ॥१॥
'इत्यादयोऽनेके गुणाथैत्सकसकरणे' इति सामायिकलामाद् देवगृहकार्यकरणे लाभो भूपान् ॥३५॥

·।
विशेष-
शतकम्
॥१८॥
ननु तामलितापसो मिथ्यादृष्टिरासीत्परम् ईशाने ईशानेन्द्रत्वेन सम्यक्त्ववान् कथमुत्पन्नातत्सम्यक्त्वं तेन कथं कुत्रसं-
प्राप्तम् , उच्यते-तामलिना कृतानशनेनान्त्यसमये साधुदर्शनात् तदवाप्तम् , यदुक्तं विचारसारबृहद्ग्रन्थे, तथाहि-तामलिमुनिर्मि-
थ्यादृष्टिः सन्नीशानेन्द्रत्वेन कथं सम्यग्दृष्टिरुत्पन्नः इति 'यत्पृष्टं तत्रोच्यते, यदि उपदेशमालावृत्तौ विशेपो नास्ति, तथापि
वसतिमार्गप्रकाशकश्रीजिनेश्वरमरिकृतकथाकोशे, तामलिकथायां विशेपो भणितोऽस्ति, यथा तामलिनाऽन्त्यसमये अनशन-
स्थितेन श्वेतपटसाधवः पदे पदे ईर्यापथं शोधयन्तो बहि भूमि गन्छन्तो दृष्टाः, तान् दृष्ट्वा चिन्तितमनेन, अहो । शोमनः
श्वेतपटानां धर्मो योर्यापथे एवं जीवरक्षाः क्रियते' इति तामले: सम्यक्त्वमायाधिकारः ॥ ३६॥
ननु-जीवानां द्वात्रिंशद्भेदा अपि श्रीजिनशासने सन्ति, उन्यते-यदुक्तं विचारसारवृहद्ग्रन्थे, तथाहि-
"विगलिंदियजीवाणं अपजपजत्थ हुँति छभेया॥ पंचिंदियाणं चउरो १० बावीसमिगिदिएसुंपि ॥१॥
पुढवि दगअगणिवाऊ वायरसुहमापजत्तअपजत्ता॥ चउरोपि चउरभेया वणस्सई पुण होइ छभेओ॥२॥
साहारण पत्तेया साहारण पुवओ चउन्भेओ ॥ पत्तेय पजपज्जो बत्तीसं जीवभेया य" ॥ ३ ॥
इति द्वात्रिंशजीवभेदाः ॥ ३७॥
ननु-लवणजला रात्रिकावतारणं पूर्वाचार्य मावर्त्ततया प्रादक्षिण्येन वा समुपदिष्टमस्ति १ उच्यते-वामावर्ततया ननु-तर्हि
साम्प्रतं प्रादक्षिण्येन कथं क्रियमाणं दृश्यते ? उच्यते-तत्र गडरिका
रेकाप्रवाह एवोत्तरम् , यदुक्तं श्रीखरतरभट्टारक श्रीजिनपतिमूरिविर-
चिते प्रबोधोदयग्रन्थे, तथाहि-यच विस्तरेण लवणजलाऽऽरात्रिकावतारणस्य प्रादक्षिण्येन समर्थनम् , तत्र सिद्धान्ते तावत् वामा-
॥१८॥

·वर्ततया दक्षिणावर्चतया वा लवणाद्यवतारणस न कचिद्विधेयतया अभिधानमस्ति, यत' तृतीयपश्चाशकत्तौ, श्रीमदभय- देवमूरिभिरेवमारात्रिकलपणावतारजलापतारणाद्यपि न विधेय सादिन्द्रादिभिर्विहितत्वेन, जीवाभिगमादिष्वनभिहितत्वादि- त्युपतत्वाव, वृतस्तहि भगवत्पुरत' न विधानमिदानीमिति चेत् गीतार्थाचरितत्वात् , तथापि वामावर्चमेव तद्गीतार्थराच- रितमिति कुतो निणीतमिति चेत्, श्रीमदुमाखातिवाचकप्रकरणे असद्गुरुभिर्वामावर्णतया तद्विधेर्दर्शनात् , तवस्तैर्वाचकवचन प्रमाणयन्निस्तथैव श्राद्धेभ्यस्त द्विधि' प्ररूपित., सम्प्रति तु सम्बत् (१५५१) वर्षे लवणसेटे नगरे गतानुगतिककऎजपविप- र्यासितवाहमानवशमुक्ताफलश्रीकल्हणदेवपार्थिवप्रार्थनोपरोधेन राजाभियोगमाकारमाइल प्रादक्षिण्येन श्रायकैस्तद्विधीयते, वस्तुतस्तु वामावर्चवया वैराचरितत्वात्तदेव ममाणमत किमन च प्रमाणम् । अतः किमर तद्विचारप्रपञ्चोपन्यासेन, एव श्री- जिनप्रभमूरिकतगृहपूजाविधावपि प्रतिपादितम् , तयाहि । "एय च लवणाइ उत्तारण पालित्तयसूरिमाइ पुन्यपुरिसेहि । सहारेण अणुण्णायपि सपय सिद्दीए कारिजइ विसमो खु गहुरिआपवाहो इति।" इति मूलतो लवणारात्रिकादीना वामावर्त्ततयोचारणम् ॥ ३८ ॥ ननु-पूर्व पुस्तकनिरपेक्षेप सिद्धान्तादिवाचनाऽभूत् , साम्प्रत तु पुस्तकसग्रहः क्रियते साधुभिस्तत्कथ सद्गतिमजति ? उच्यते-पुस्तकग्रहण तु कारणिक नवौत्सर्गिकम् , अन्यथा तु पुस्तकग्रहणे भूर्यासो दोषाः प्रतिपादिताः सन्ति, यदुक्त श्रीवृह रकल्पमाप्यवृत्यादिपु, तथाहि- ·विशेष- शतकम्. ॥१९॥ संघस १ अपडिलेहा २ भारो ३ अहिगरण ४ मेव अविदिन्नं ५॥ संकामणपलिमंथो ६ पमाय ७ परिकम्मणा ८ लिहिणा ९॥१॥ व्याख्या-पुस्तकं ग्रामे नयतः स्कन्धे सङ्घर्पः स्यात्तस व्रणोत्पत्त्यादयो दोपाः । १ । शुपिरत्वाच प्रत्युपेक्षणा न शुद्ध्यति ।२। भारो मार्गे गच्छतां । ३ । अधिकरणं च कुन्थुपनकादिसंसक्तलक्षणं. यद्वा तत्पुस्तकं स्तेनैरपहियते ततोऽधिकरणं । ४ । तीर्थ- करैरदत्तश्चायमुपधिः । ५ । स्थानान्तरं च पुस्तकं संक्रामयतः पलिमन्थः । ६ । प्रमादो मम पुस्तकं लिखितमस्तीति कृत्वा न गुणयति, अगुणनाच सूत्रनाशादयो दोपाः, । ७। परिकर्मणायां च सूत्रार्थपरिमन्थो भवति । ८ । अक्षरलिखनं कुर्वतः कुन्थ्वा- दिव्यपरोपणेन कृकाटिकादि बाधया च संयमात्मविराधना । ९। किञ्च- पुत्थगजिणदिलुतो, वागुरुलेवेयजालचकेय । लोहिय लहुगाआणाई, मुयण संघटणे बंधे ॥२॥ व्याख्या-पुस्तके शुपिरतया यो जन्तूनामुपघातस्तत्र जिनैस्तीर्थकृद्भिर्वा गुरालेपेन १ जालेन २ चक्रेण ३ दृष्टान्तः कृतः, 'लोहियत्ति' यदि तेषां पुस्तकान्तर्गतानां लोहितं रुधिरं भवेत्ततः पुस्तकबन्धनकाले अक्षराणि परिस्पृश्य तत् रुधिरं परिगलेत् 'लहुगत्ति' यावन्तो वारान् तत्पुस्तकं बनाति मुञ्चति वा अक्षराणि वा लिखति तावन्ति लघूनि आज्ञादयो दोपाश्च, पुस्तकस्य मोचने वन्धने च संघट्टनम् , उपलक्षणत्वात् परितापनम् उपद्रावणं वा यदाऽऽपद्यते तन्निष्पन्नं प्रायश्चितम् । २। एतामेव- गार्था विवृणोति,- ॥ १९॥ १खाध्यायव्याघात',।

·"चउरग वागुरा परिवुडो वि, फडिन अघि मिगो रन्नो छीरे सउरे चेव पडिओ सणो पलोइज्जा" ॥३॥ व्याख्या-चतुरसेना रूपा वागुरा तया परिवृतीपि समन्ताद्वेष्टितोपि मृगोऽयीति सम्भावनायाम् अरण्ये तादृशादपा- यात्, न पुनः पुस्तकपनान्तरमविष्टा जीवा स्फिटेयु', तथा शकुन' पक्षी सचेह मक्षिकादिः क्षीरे दुग्धे खउरे चिकणद्रव्योपले वा अवश्रावणादौ पतितोपि पलागते, न पुन' पुस्तकजीयाः ॥३॥ "सिद्धगजालेण, गहिओ मत्थो वि निप्फडिजाहि ॥ तिलकीडगावि चके, तिला व न य ते तओजीया"॥४॥ सिद्धार्थाः सर्पपाः, तेपि येन जालेन निगृह्यन्ते, तत्सिद्धार्थकजालम् , तेनापि गृहीतो मत्सः कदाचिन्निास्फिटेत्, तिलपी- डनयन्त्रे प्रविष्टास्तिलकीटकास्तिला वा, निर्गच्छेयुर्न च ते जीवा ततो निर्गन्तु शक्नुवन्ति ॥ ४ ॥ "जइ तेसि जीवाण, तत्थगयाण तु सोणिय हुजा। पीलिज्जतो घणिय, गलिज्जतो अक्सरे फुसिय" ॥५॥ यदि तेषां तन गतानां पुस्तकपत्रान्तरस्थिताना जीवानां कुन्थ्वादीनां लोहित भवेत्ततः पुस्तकरन्धनकाले तेषां 'धनिय' गा- ढतर पीध्यमानानां तदूधिरमक्षराणि स्पृष्ट्या बहिःपरिगलेत् । ५ । अतएव-- “जत्तिय मित्ता वारा, मुचइ यधइ तओ जइ वारा) जइ अक्खराणि लिहइ तइ लहुगा ज च आवने" ॥६॥ यावन् मानान् वारान् पुस्तक मुञ्चति छोटयति, यावन्ति वारान् पभाति, यावन्ति अक्षराणि लिखति, तावन्ति वारान् ता- वन्ति लघूनि, यच कुन्युपनकादीनां सङ्घटनाद्यापद्यते, वनिष्पन्न प्रायश्चित्त 'ननु यद्येतावन्तो दोपा. पुस्तकग्रहणे तर्हि पुस्तक न गृह्यते साधुमि.' । उच्यते-आधुनिकाना पुस्तकपश्चकस्याप्यपवादतः समुपदिष्टत्वात् , यदुक्त तत्रैव ।

·शतकम्
विशेष-
"दुप्पडिलेहिय दूसे, अद्धाणाइ विवित्तागिण्हंति । धिप्पइ पुत्थगपणगं, कालिय निज्जुत्तिकोसहा" ॥१॥
व्याख्या-अध्यादौ विविक्ताः दुखिताः सन्तो यथोक्तमुपधिमलभमानाः दुष्प्रत्युपेक्षदूष्याणि यदि पावारप्रभृतीनि गृह्णन्ति,
तथा मतिमेधादिपरिहानि विज्ञाय कालिकश्रुतस्योपलक्षणत्वादुत्कालिकश्रुतस्य वा नियुक्तीनां चावश्यकादिप्रतिवद्धानां दान-
ग्रहणादौ कोश इदं भाण्डागारं भविष्यति, एवं सर्वं पुस्तकपञ्चकमपि गृह्यते, पुस्तकपञ्चकम् इदम्, श्रीप्रवचनसारोद्धारो-
॥२०॥
तम्, तथाहि-
"गंडी १ कच्छवी २ मुट्ठी ३ संपुडफलए ४ तहा छिवाडिया ५ एयं पोत्थयपणगं चक्खाणमिणं भवे तस्स ॥१३॥
बाहल्लपुहुत्तेहिं १ गंडी पोत्थो उ तुल्लगो दीहो २॥ कच्छवी अंते तणुओ, मज्झे पिहुलो मुणेयत्वो ३ ॥१४॥
चउअंगुल दीहो वा, वागिइमुठिपुत्थगो अहवा ॥ चउरंगुलदीहो चिय, चउरंसो होइ विन्नेओ॥६५॥
संपुडगो दुगमाई, फलया वोच्छंच्छिवाडिमित्ता हो ॥ तणुपत्तूस्सियरूवो, होइ छिवाडि वुहा विति ॥ ६६॥
दीहो वा हस्सो वाजो पिठुलो होइ अप्पवाहुल्लो ॥ तं मुणियसमयसारा छिवाडिपुत्थं भणन्तीह" ॥ ६७ ॥
व्याख्या-इदानीं 'पुत्थगपंचगंति' अशीतितमद्वारमाह-'गंडीगाहा' गण्डिका पुस्तकं १ कच्छपी पुस्तकं २ मुष्टिपुस्तकं
३ सम्पुडफलकपुस्तकं ४ छेदपाटीपुस्तकं ५ च एतत् पुस्तकपञ्चकं ज्ञातव्यमिति शेपः, तस्य च पुस्तकपञ्चकस्य इदं वक्ष्यमाणं
व्याख्यानं भवेदिति ॥६३॥ तदेवाह–'बाहल्लेति' गाथाचतुष्टयं, 'बाहल्यं पिण्डः पृथुत्वं विस्तारस्ताभ्यां तुल्यः समानः चतुरस्रो
दीर्घश्व गण्डीपुस्तको ज्ञेयः १ तथा कच्छपी पुस्तका उभयो पार्श्वयोरन्ते पर्यन्तभागे तनुकः सूक्ष्मो, मध्यभागे च पृथुलो विस्तृतो
-MASA
॥२०॥

·अल्पवाहुल्यो ज्ञातव्यः ॥ ६४ ॥ तथा चतुरलो ऽङ्गुलचतुष्टयममाण', प्राकृतत्वात्सेर्लोप , दीर्घो वा आयतो घृत्ताकतिर्वर्तुला- कारो मुष्टिपुस्तक ॥ अथवा चतुरहुलदीर्घ एव, अङ्गुलचतुष्कायाम एव, चतुरस्रः चतुष्कोणो मुष्टिपुस्तको भवतीति विज्ञेय ॥६५॥ तथा सम्पुटफलकपुस्तको, यन यादीनि फलकानि भवन्ति, वणिगजनस्य उद्धार निरक्षेपायाधारः, सम्पुटकाख्यः, | उपकरणविशेष इति भाव , इदानी वक्ष्येच्छेदपाटीपुस्तक यथा--तनुमि स्तोकै. पौरुचिश्तरूप' किश्चिदुन्नतो भवति, छेद पाटीपुस्तक इति बुधा वते, लक्षणावरमाह-दी? वा महान् , इस्खो वा लघु', य' पृथुलो विस्तृतोऽल्पवाहुल्यश्च स्वल्पपिण्डो भाति ॥ त ज्ञातसमयसराश्छेदपाटी पुस्तक भणन्ति, इह शासने, न चैवत् खमनीपिकया व्यारयायते, यदुक्त निशी- थचूर्णा ॥ दीहो याहरू “पुहत्तेण तुल्लो चतुरसो गडीपुत्थगो, अते तणुओ मजे पिठुलो अप्पयाहुल्लो| कच्छपी चउरगुलो दीहो वा वहागिई मुट्ठी पुत्थगो, अहवा चउरगुल दीहो चउरसो मुठिपुत्थगो दुगाइफलगा सपुडग, दीडो हस्सो वा पिठुलो अप्पपाहल्लो छिवाडी अवा तणुपत्तेहि, उस्सिओ छिवाडित्ति," इति | अपवादव, साधूना पुस्तकपञ्चक ग्रहणम् ॥ ३९ ॥ ननु-सामायिक कुर्वन् श्रावको नाममुद्रा निजहस्तादुत्तार्य पार्चे मुश्चेतिक वा नहि ? उच्यते--उत्तारयेत्, यदुक्त उपा- सकदशायां पठाध्ययने, कुण्डकौलिकश्रावकाधिकारे, "तषण से कुण्डकोलिए समणोवासए अपणया कया वि पु- व्यापरण्णू कालसमयसि जेणेव असोगवणिया जेणेच पुदचिसिलापट्टए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छइत्ता ना ममुधिय उत्तरिजग च पुढविसिलापट्टए ठवेइ ठवेइत्ता समणस्स भगवओ महावीरस्स अतिय धम्मप

·विशेष-
॥ २१॥
शतकम्
'पज्जित्ताणं विहरति” एवं भगवत्यादौ सर्वत्र पौपधसामायिकग्रहणे 'उस्सुकमणि सुवण्णस्सेति, पाठो लिखि-
तोऽस्ति, इति सामायिकग्रहणे नाममुद्रिकोत्तारणम् ॥ ४० ॥
ननु-लन्ध्यऽपर्याप्ताः करणापर्याप्ताश्च कथं भवन्ति ? उच्यते-
"सो लद्धि अप्पजत्तो जो मरइ अपूरियं सपज्जत्तिं। लद्धिपज्जत्तो सो पुण जो मरइ ताउ पूरित्ता ॥१॥
न जोवि पूरेइ परं पुरिस्सइ स इह करणअपजत्तो। सो पुण करणपज्जत्तो जेणं ता पूरिआ हुँति" ॥२॥
व्याख्या-अपर्याप्तका द्विधा, लब्ध्या करणैश्च, तत्र ये अपर्यासका एव सन्तो नियन्ते, न पुनः स्वयोग्यपर्याप्तीः सर्वा अपि
समर्थयन्ते ते लब्ध्यऽपर्याप्तकाः। १। ये पुनः करणानि शरीरेन्द्रियादीनि न तावनिवर्त्तयन्ति, अवश्यं पुरस्तान्निवर्तयिष्यन्ति,
ते कर्णाऽपर्याप्तकाः ॥ इह चैवमागमः, लब्ध्यऽपर्याप्तका अपि नियमादाहारशरीरेन्द्रियपर्याप्तिपरिसमाप्ता चैव त्रियन्ते नार्वाक ॥
यसादागामिभवायुर्वद्धा नियन्ते, सर्वे एवं देहिनः, तचाहारशरीरेन्द्रियपर्याप्तिपर्याप्तानामेव बध्यते इति । लब्ध्यऽपर्या-
प्तकरणाऽपर्याप्तविचारः ॥४१॥
ननु-कदाचिद्भूकम्पो जायमानो दृश्यते तत्र किं देवः कोऽपि चालयति ? शाश्वतीमपि पृथ्वी किंवा विरसा परिणा-
मतः सा चलति, उच्यते-कारणत्रयम् , श्रीस्थानाङ्गसूत्रे तृतीयस्थाने चतुर्थोद्देशके श्रीसुधर्मखामिना प्रतिपादितमस्ति, पृथि-
व्यादेशतः सर्वतश्चलने, तथा च तस्य सूत्रवृत्ती-
"तिहिं ठाणेहिं देसेहिं पुहवी चलेज्जा,” तंजहा-"अहेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए उराला पुग्गला
॥२१॥

·निचलेना, तण ते उराला पुग्गला निव्वत्तिजमाणा देस पुढवीए चलेजा ॥१॥ महोरण वा महडिए जाव महेसक्खे इमीसे रयणप्पभा पुढवीए अहे उमज निमजणीय करेमाणे देस पुढवीए चलेजा ॥२॥ना- गसुवण्णाण वा सगामसि वड्माणसि देस पुढवीए चलेजा ॥३॥ इचेतेहि तिहि ठाणेहि केवलकप्पा पुढची चलेजा, तजहा अहेण इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए घणवाए गुप्पेजा, तण्ण से घणवाए गुप्पिए समाणे घणोदहि- मेण्जा, तण्ण से घणोदहीए एइए समाणे केवलकप्प पुढवि चालेज्जा । १। देवे वा महिए जाव महेसक्खे तरा रुवस्स समणस्स महाणस्स चा इबिजुत्त जस बल वीरिय पुरिसफारपरिकम उवदसेमाणे केवलकप्प पुढवि चालेजा । २। देवा सुरसगामसि वा वट्टमाणसि केवलकप्पा पुढवी चलेजा।३। इचेतेहि ॥ व्याख्या-अधुना मजयन्तरेण सामान्यपृथिवीदेशवक्तव्यतामाह-'तिहिं' इत्यादि स्पष्ट केल देश इति भागः, पृयिव्या रत्नप्रभाभिधानाया इति 'अहेति' अध' 'उरालत्ति' उदारा बादराः, पुद्गला निपतेयुर्विलसापरिणामात् ततो विचटेयुरन्यतो वा आगत्य तर लगेयुर्यत्रमुक्तमहोपलवत् , 'तएणति' तत स्ते निपतन्तो देश पृथिव्यायलेयुरिति, पृथिवीदेशवलेदिति ।१। 'महोरगो' व्यन्तरविशेष', 'महिडिए' परिवारादिना यावत् करणात् 'महज्जुइए' शरीरादि दीया, महापले माणतो, महाणु- भावे, वैक्रियादिकरणत', महेसखे महेश इत्याख्या यस्येति, उन्ममनिममिकामुत्पतनिपतना कुतो ऽपि दप्पोदे. कारणात् , कुर्वन् देश पृथिव्यायालयेदिति । २ । नागकुमाराणा च सुवर्णकुमारभवनपतिविशेषाणा, परस्पर सङ्गामे प्रवर्त्तमाने जायमाने सति, 'देशति' देशश्चलेदिति, 'इचेतेहिति' निगमनमिति । ३ । पृधिच्या देशस्य चलनमुक्तम् , अधुना समस्तायास्तदाह-तिहि, इ- ·शतकम्. विशेष- ॥ २२॥ त्यादि स्पष्टं किन्तु केवलैय केवलकल्पा इपदूनता चेह न विवक्षितेत्यतः परिपूर्णेल्यर्थः, परिपूर्णपायाचेति, पृथिवी भूः 'अहेति' अधो धनवातस्तथाविधपरिणामो वातविशेपो गुप्येत् , व्याकुलो भवेत् क्षुभ्येत् इत्यर्थः ॥ ततः सगुप्तः सन् घनोदधि तथाविधप- रिणामं जलसमूहलक्षणं 'एजयेत्' कम्पयेत् ॥ 'तएणंति' ततोऽनन्तरं स धनोदधिरेजितः कम्पितः सन् केवलकल्पां पृथिवीं चलयेत् , सा च चलेदिति । १ । देवो वा ऋद्धिं परिवारादिरूपां श्रुतिं शरीरादेर्यशः पराक्रमकृताख्यातिं वलं शारीरं वीर्य जी- वप्रभवं, पुरुपकार, साभिमानव्यवसाय, निष्पन्नफलं तदेवं, पराक्रममिति ॥ वलवीर्याद्युपदर्शनं हि पृथिव्यादिचलनं विना न भवतीति । तदर्शयंस्तां चालयेदिति ॥ देवाश्च वैमानिका असुरा भवनपतयस्तेषां भवप्रत्ययं वैरं भवति । अभिधीयते च श्रीभग- वत्यां ॥ “किंपत्तिएणं भंते, असुरकुमारा देवा, सौहम्मकप्पंगया य गमिस्संति य, गोयमा, तेसिणं देवाणं भवप- चइए वेराणुवंधित्ति” ततश्च सद्रामः स्यात्, तत्र वर्तमाने पृथिवी चलेत् , तत्र पां महाव्यायामत उत्पातनिपातसम्भवा- दिति, 'इचेतेहिं' इत्यादि निगमनमिति ॥ इति भूकम्पे हेतुत्रगम् ॥ ४२ ॥ ननु मेरोः प्रथममेखलायां पञ्चयोजनशत विस्तीर्णायां नन्दनवनं तावत्प्रमाणं वर्त्तते, तत्र च बलकूटं वर्त्तते, तस्यतु मूलं सहस्रयोजनविस्तीर्णमस्ति, ततस्तस्कूटं नन्दनवने कथं माति स, उच्यते-श्रीगृहत्क्षेत्रसमासमूत्रवृत्योः श्रीमलयगिरिविरचित- योर्वलकूटस्य पञ्चशतयोजनानां मेरोवहिराकाशे स्थितिर्निगदिताऽस्ति, तथा च तत्सूत्रवृत्ती, सम्प्रति हरिक्ट १ हरिस्सह २ बलकूटानां ३ परिमाणमाह- विजप्पह हरिकूडो १ हरिस्तहो मालवंतवक्खारे २। नंदनवणे बलकूडो ३ उविद्वाजोयणसहसं ॥१॥ ॥२२॥ सर ·मूले सहस्समेग, मज्झे अट्ठमा सया हुति । उपरि पञ्चसयाइ, वित्थिण्णा सव्वकणगमया ॥२॥ अमाह-नन्दनवने पलट, नन्दनवन च पञ्चयोजनशवविस्तीर्णायां मेरो प्रथगमेखलायां, ततः कथ तत्तन माति, उच्यते- इह पलटेन पञ्चयोजनशतानि नन्दनवनसत्कानि रुद्धानि, पञ्चयोजनशतानि पुनर्मेरोवहिराकाशे, ततो न कश्चिद्दोप', उक्त च-- नन्दनवण कभित्ता पचसए जोयणाइ नीसरिओ। आगासे पचसए, रुभित्ता ठाइ यलकृडो ।।१।। एव हरिहट १ हरिस्सह २ कूटयोरपि निजनिजाश्रयगिर्योर्यथारूपमुभयपार्श्वत' आकाशमवरुध्य स्थितिल परिभावनीयमिति नन्दनपने घलटस्थितिविचारः ॥४३॥ ननु-उमन-निमग्न-सलिलाभिधाने नद्यौ कुतः स्थानानिर्गते, कुन च प्रविष्टे, तद्वक्तव्यता तु लघुक्षेत्रसमासादौ न ता- दृशी, ततः कुन तत्वरूप सप्रपञ्च स्पष्ट च प्रतिपादितमस्ति ? उच्यते-~श्रीमलयगिरिविरचित्रवृहत्क्षेनसमाससूनवृत्त्योस्त द्विस्तरो भूयानस्ति । तथाहि- "सत्तरसजोयणाइ, गुहदाराणुभयओ विगतूण । जोयणदुगंतराओ, विउलाओ जोयणा तिन्नि ॥१॥ गुहविउलायामाओ गग सिधु च ता समप्प त्ति । पव्ययकडगपवूढा, उमग्गनिम्मग्ग सलिलाओ" ॥२॥ इह तिमिश्रगुहा, सडप्रतापगुहा च, द्वादशयोजनविस्तरा, द्वयोरपि च अनयोर्गुहयोर्दक्षिणद्वारमुचरद्वार च, चतुर्योजनवि- स्कृतम्, एकैकस्य च द्वारस्योभयपार्श्वयोः प्रत्येकमेकैकस उद्घाटितद्वारस्य कपाटस अवष्टम्भभूतः पृष्ठतचतुर्योजनायामविष्फ म्भस्तूपस्तोडक इत्यर्थे , एतच प्रागेवोक्तम् , ततस्तिमिश्रगुहाया दक्षिणद्वारे यः कपाटस्य पृष्ठतथतुर्योजनायामविफम्भः स्तूपस्त-

·शतकम्.
विशेप-
॥२३॥
सात्परतः, सप्तदशयोजनानि गत्वा उत्तरद्वारेपि यः कपाटस्य पृष्ठतचतुर्योजनायामविष्कम्भः स्तूपस्तसादाक्, सप्तदशयोजनान्य-
तिक्रम्य अत्रान्तरे पर्वतकटकप्रव्यूढे वैताठ्यपर्वतभित्तिविनिर्गते, उन्मन-निमन-सलिलाभिधाने द्वे नद्यौ स्तः, ते च योजनद्वि-
कान्तरे त्रीणि योजनानि विपुले विस्तीर्णे गुहा विपुलायामे विस्तारायामे द्वादशयोजनायामे इत्यर्थः । एवं खण्डप्रपातगुहाया-
मपि, 'गंगं सिंधुं च ता समप्पंति त्ति, खण्डमपातगुहागते गङ्गां समुपसर्पतः तिमिश्रगुहागते सिन्धुगते सिन्धुनदीमिति, इय-
मत्र भावना, तिमिश्रगुहायां दक्षिणद्वारे कपाटपृष्ठभाविनश्चतुर्योजनायामात्परतः सप्तदशयोजनानि गत्वा अत्रान्तरे त्रियोजन-
विस्तारा द्वादशयोजनायामा पूर्व भित्तिविनिर्गता पश्चिमभित्तिं विभिद्य सिन्धुनदी प्रविष्टा ॥ उन्मनजला नाम नदी तिष्ठति ॥
ततः परतो योजनद्विकान्तरिता पूर्व भित्तिविनिर्गता पश्चिमभित्ति विभिद्य सिन्धुनदी प्रविष्टा, त्रियोजनविस्तारा द्वादशयोजना-
यामा निममजला नाम नदी॥ ततः परतः सप्तदशयोजनेभ्यः उत्तरद्वारकपाटपृष्ठभावी चतुर्योजनायामविष्कम्भस्तूपः, एवं खण्ड-
प्रपातगुहायामपि यथोक्तविधिभागप्रमाणायामे द्वे नद्यौ भावनीये, नवरं ते पश्चिमभित्ति, विनिर्गते पूर्वभित्ति विभिद्य गङ्गा
प्रविष्टे ३३ पत्रे ॥ इति उन्मग्न १ निमग्न २ नदी निर्गमप्रवेशविचारः ॥४४॥
ननु-गजदन्ताः-प्रान्ते अङ्गुलाऽसझवेयभागमात्रविस्तीर्णाः, मोक्तास्तत्र ते प्रान्ते सूच्यग्रभागतया वा, असिधाराग्रतया,
उच्यते-प्रान्ते पञ्चयोजनशतानि लब्धत्वेन ते सन्ति, ततोऽसिधाराग्रत्वेन ज्ञेयाः, यदुक्तं श्रीबृहत्क्षेत्रसमाससूत्रवृत्त्योः श्रीमल-
यगिरिणा, तथाहि-
वासहरगिरंतेणं, रुंदा पंचेव जोयणसयाई। चत्तारिसउविद्धा, ओगाढा जोयणेण सयं ॥१॥
॥२३॥

·व्याख्या-'वर्षधरगिर्यन्ते' वर्पधरपर्वतसमीपे 'रुदा' विस्तीर्णा पश्चयोजनशतानि, फिमुक्त भवति, निपधसमीपे विद्यु- मभ १ सोमनसो २ नीलवत' समीपे गन्धमादन ३ माल्यवन्तौ ४ प्रत्येक पञ्चयोजनशतानि विस्तीर्णाविति ॥ तथा चत्वा- रोपि वर्षघरपर्वतसमीपे प्रत्येक चत्वारि योननशवानि, उद्विद्धा उचाः अवगाढा भूमावन्तः प्रविष्टाः, पुनः प्रत्येक योजनानामेक शत तदनन्तर मानया विष्कम्भतः परिहीयमाना. परिहीयमाना उत्सेधावगाढाभ्यां परिवर्द्धमानाः परिवीमानास्तावदवसेया याव मेरो समीप, वतस्ता उच्चत्वादिपरीमाणमाह- पचसए उविद्धा, ओगाढा पचगव्यूअसयाइ। अंगुलऽसखेयभाग, विच्छिन्ना मदरतेण ॥१॥ मन्दरान्तेन मदरगिरिसमीपे चत्वारोपि वक्षस्कारगिरय' प्रत्येक पञ्चयोजनशतानि, उदिद्धा उचाः अवगादा भूमौ निममा, पञ्चगव्यूतशतानि, पञ्चविंशतियोजनशतमित्यर्थ , तथा--अगुलासयभागमान विस्तीर्ण एकैकय वक्षस्कारगिरिरुभयोः पार्श्व- योरेकैकया पद्मवरवेदिकया, एकैकेन वनसण्डेन परिक्षिप्तः, इति गजदन्तानां विचारः ॥४५॥ ननु-शीताशीतोदयो श्रोतासि बलवत्तरवेगेन लवणसमुद्रे पतन्ति, पर कुन प्रतिहतानि, पुनरमिजगतीभित्ते निवर्तन्ते ? उच्यते दकसीमाभिधाने आवासपर्वते, यदुक्त श्रीमलयगिरिणा खोपवक्षेत्रसमासवृत्तौ तथाहि- पुवाइअणुफमसो गोत्थुभ द्गभास सस दगसीमा । पदद्वयार्थो लिख्यते, यः पुनरुत्तरसा दिशि द्विचत्वारिंशत् योजनसहखाणि अवगाय अवस्थितः, स दकसीमा, तर हि |

·विशेष-
॥ २४॥
शतकम्.
शीतायाः शीतोदायाश्च महानद्याः श्रोतांसि प्रतिहत्य प्रतिहत्य प्रतिहतानि निवर्तन्ते, तेन शीताशीतोदयोरुदकसीमा ऽकारीति,
दकसीमेत्यभिधीयते, उक्तं च-
केणटेणं भंते पव्वं वुच्चइ, दगसीमे आवासपव्यए गोयमा सीयासीयाणं महानईणं सोया तत्थ तत्थणं पडिहया पडिनिय-
तंति, सेएणठेणं वुचइ दगसीमे आवासपव्वए, इति लपणान्तर्गतशीताशीतोदाश्रोतो निवर्तनहेतुविचारः ॥ ४६ ॥
ननु-आदित्यसंवत्सरः १ ऋतुसंवत्सरः २ चन्द्रसंवत्सरः ३ नक्षत्रसंवत्सरः ४ अभिवर्द्धितसंवत्सरश्च ५। एते पञ्च संव-
त्सराः कुत्र ग्रन्थे समपञ्च निरूपिताः सन्ति ? उच्यते श्रीज्योतिष्करण्डसूत्रवृत्त्यादौ तेपां विशेषविस्तरतया वक्तव्यता प्रतिपादि-
ताऽस्ति ।। तत्र श्रीज्योतिष्फरण्डकसूत्रवृत्ती यथा-
"संवच्छरो उ वारसमासा पक्खा य ते चउच्चीसं। तिन्नेव सयासहा, हवंति राइंदियाणं तु" ॥ १॥
ते अनन्तरोक्तप्रमाणा मासा द्वादशसहया एकः संवत्सरो भवति, ते च द्वादशमासाः पक्षतया चिन्त्यमानाः चतुर्विश तिः
पक्षा भवन्ति ॥ रात्रिंदिवसतया चिन्त्यमानास्त्रीणि शतानि पष्टयधिकानि, रात्रिंदिवानामहोरात्राणां एप च संवत्सरो लोके
कर्मसंवत्सर इति ॥ तुसंवत्सर इति च प्रसिद्धिं गतः, तथाहि-लौकिकास्त्रिंशतमहोरात्रान् मासं परिगणयन्ति, इत्थम्भूतमा-
सद्वयात्मकं च वसन्तादिकमृतुं, तथाभूतानां पण्णां वसन्तादीनामृतूणां समुदाय संवत्सरं, यानि च लोके कर्माणि प्रवर्तन्ते,
तानि सर्वाणि अमुं संवत्सरं अधिकृत्यैप कर्मसंवत्सरः, स वनसंवत्सर नतुसंवत्सर इति ख्यातः ॥ संप्रति संवत्सरप्रस्तावात् शेप-
संवत्सरप्ररूपणार्थमाह ।।
और
॥२४॥

·भाइयो-उज-पदो-रिपो-अभिवडिओ य । परेप संपच्छरा जिणमये जुगस्स माणे विधीयन्ते ॥१॥ निनमते जिनशासने पोते समत्सरा. निरूप्यन्ते । ते यथा 'आइचोति' पदैकादेशे पदसमुदायोपचाराद् आदित्यसवत्सर इत्यर्थ ॥ प्रतुसरत्सर', चन्द्रसवत्मरो नक्षसंपत्मरोऽभिवर्धितसंपत्सर इति, एते पश्चापि संवत्सरा युगस माने प्रमाणे रिधीयते ॥ वक्ष्यमाणमूर्यसपत्सरपश्चात्मकयुगचिन्तायाम् , एते उपयुज्यन्त इत्यर्थ ॥ यथाच एते तनोपयुज्यन्ते । तथा ग्रे युगमासपरिमाणचिन्तायां भारयिष्याम । संप्रति अमूनेन सौर्यादीन समत्सरान् प्रतिपादयति ॥ "छप्पि य उऊ परियहा एसो साच्छरो उ आइचो" पडपि मायडादय प्रातमो यदा परिपूर्णा आमृता भवन्ति । तदा स आदित्यसवत्सरो भवति । यद्यपि च लोके पटपहोराचप्रमाणमाडादिका, ऋतु प्रसिद्ध , तापि परमार्थत स एक पथ्यहोरानप्रमाणो वेदितव्यः ॥ उमेयोचरकारम् । अव्यभिचारदर्शनात् । अत एर बसिन् संमत्सरे नीणि शतानि पदपथ्यधिकानि रात्रिंदिवानामवसेयानि ॥ "पु रमणिभो कम्मो पत्तो चद पच्छामि" पूर्वभणित, पूर्वप्रतिपादित., कर्म कर्मसंवत्सर इति, नासी भूयोविधी- यते, कि तु पूर्वप्रतिपादित एपान अवधारणीय. ॥ तत्र च रानिन्दिवपरिमाण नीणि शतानि पठाधिकानि ॥ एतच मागेवोक्तम् अव ऊर्द्व (चद) चद्रसवत्सर प्रवक्ष्यामि ।। प्रतिसातमेन निर्वाहयति ॥ "पुषिणमपरियहा पुणा वारससवच्छरो हवइ । पदो" द्वादशसरया पौर्णमासी परावर्ता एकचन्द्र एकचद्र' सवत्सरो भवति । एक पौर्णमासी परावर्त एकचन्द्रो मास.। तम्मिगान्द्रे मासे रानिन्दिवपरिमाणचिन्तायामेकोनविंशदानि दिनानि । द्वारिंशष द्वापष्टिभागारानिन्दिवस एतत् द्वादशभिगुण्यते । जातानि त्रीणि शतानि चतु पञ्चाशदधिकानि, रानिदिनाना द्वादश च द्वापष्टिभागा रानिन्दिवस्य । एव परिमाणवान्द्रसव-

·विशेप-
॥२५॥
शतकम्
त्सरः ।। संग्रति नक्षत्रसंवत्सरमाह “नक्खत्त चंदजोगे वारसगुणिओ उ नक्खत्तो" नक्षत्रवृन्दयोगः सप्तविंशत्या नक्षत्रैः साक-
ल्येन यः एकः क्रमेण योगः, एप द्वादशभिर्गुणितो नक्षत्रो नक्षत्रसंवत्सरो भवति ॥ अत्र पुनरेकः समस्तः नक्षत्रयोगपर्याय एव,
नक्षत्रमासः । स सप्तविंशति अहोरात्रा एकविंशतिश्च सप्तपष्टिभागा अहोरात्रस एप राशियदा द्वादशमिर्गुण्यते, तदा त्रीणि
अहोरात्रशतानि सप्तविंशत्यधिकानि । एकपञ्चाशत् च सप्तपष्टिभागाः ॥ अहोरात्रसैतावत्प्रमाणो नक्षत्रसंवत्सरः ॥ सांप्रतम्
अभिवर्धितसंवत्सरमाह ॥ तेरस य चन्दमासा एसो अभिवडिओ नायव्यों" त्रयोदश चन्द्रमासा यसिन् चन्द्रसंवत्सरे
स एप संवत्सरोऽभिवर्द्धितसम्वत्सरोऽभिवर्धितसंवत्सरः इत्युच्यते ॥ एकसिंश्चन्द्रमासे, अहोरात्रा एकोनत्रिंशद्भवन्ति ॥ द्वात्रिं-
शच्च द्वापष्टिभागा अहोरात्रस एप राशिस्तु द्वादशभिर्गुण्यते जातानि त्रीणि अहोरात्रशतानि अशीत्यधिकानि चतुश्चत्वारिं-
शच्च द्वापष्टिभागाः अहोरात्रस्य एतावत् रात्रिदिवपरिमाणोऽभिवर्द्धितसंवत्सरः ॥ संप्रति एतदेवानन्तरं भावितं रात्रिन्दिवमानं
क्रमेण संवत्सरेण साक्षादुपदेष्टुकामः प्रथमतो मासपरिमाणमाह मासाणं तु पमाणं वोच्छं सव्वेसिं वासाणं सर्वेषां
पञ्चानामपि संवत्सराणां क्रमेण मासानां परिमाणं वक्ष्ये ॥ तदेव आह-
आइचो खलु मासो तीसं अदं च सावणो तीसा । चंदो एगुणतीसं विसहिभागा य पत्तिसा॥
नक्खत्तो खलु मासो सत्ताविसं भवे अहोरत्ता। अंसा च एकविसं सत्तद्विकएण छेएणं ॥
अभिवडिओ मासो एकतीसं भवे अहोरत्ता । भागसयमेगवीसं चउचीससएणं छएणं ॥
इत्यादि सप्तमपत्रे, अत ऊर्द्ध यथानुपूर्व्या यथाक्रमेण युगवर्षाणि यैर्वपैर्युगं सूर्यसम्वत्सरपश्चात्मकं भवति, तान्यपि
॥ २५॥

·पश्ये, तान्याह- "चदो चदो अभिवदिओ य चदमभिवडिओ चेव । पच सहित जुगमिणं दिह तेल्लुफदसीहि ॥१॥ चान्द्रवान्द्रस्तदनन्तरम् अमिवर्द्धिवस्ततो भूयश्चन्द्रोध मझारोऽलाक्षणिकस्ततोऽभिवद्धितः, एतैः पञ्चमिः वपेसहित, किमुक्त भाति, एतत्पश्चवर्षात्मक युग ॥ इत्यभूत च युगम् इद दृष्ट त्रैलोक्यदर्शिमि' सर्वज्ञैः तीर्थमिस्ततोऽवश्यम् इद तथेति श्रद्धेयम्, एतदेव व्याख्यानयति । | "पढम रितिया उ चदा तइय अभिवडिय बियाणाहि । चदे चेव चउत्थ पचममभिवड्डिय जाण" ॥२॥ इत्यादि, सम्प्रतिभरतैरवतविदेहेषु साधारण युगस्यादिम प्ररूपयति, । "सावणयहुलपडिवर घालवकरणे अभिइय नक्सत्ते । सव्वत्थ-पढमसमये जुगस्स आइ वियाणाहि" ॥ सर्वत्र भरतैरवतमहाविदेहेषु च श्रावणमासे बहुलपक्षे (कृष्णपक्षे) प्रतिपत्तिथौ वालवकरणे अभिजिन्नक्षने प्रथमसमये युगस्य आदिम विजानीहि ॥ किमुक्त भवति, एतावयुगस्य आदौ सर्वेषु अपि क्षेनेषु अव्यभिचारी, अमीषां च यथायुगा- दिता तथा प्रागेव भावितम् ।। सप्रति युगे सर्वसख्यया विथिपरिमाणम् अहोरानप्रमाण प्रतिपादयति, । "अहारससढसया तिहीण नियमया जुगम्मि नायव्या। तत्थेव अहोरत्ता तीसा अट्टारससयाओं" ॥१॥ अन तिथयः शशिसमवा , अहोरात्राः सूर्यसम्भवाः । इत्यादि नवम । ९ । पने, सूर्यादि मासै-विभज्यमाना मासा युगे या- वन्तो भवन्ति । तदेव आह, ।

·विशेष- ॥२६॥ शतकम् "आइचेण उ सहामासाणं उउणो होति एगढी । ६१ । चंदेण य वासही । ६२ । सत्तही होइ नक्खत्ते॥ ६७१॥" सम्प्रति उत्तरकालविशेषः सर्वोऽपि येन सम्बत्सरेण परिभावनीयस्तत्प्रतिपादनार्थम् आह । "सब्वे कालविसेसा आउपमाणो ठिई अ कम्माणं । सञ्चे समाविभागा सूरपमाणेण नायव्या" ॥१॥ सर्वे वर्षशतवर्पसहस्रादयो ये कालविशेपाः, यानि च तिर्यग्नरामराणाम् आयुपां प्रमाणानि सिद्धान्ते व्यावर्ण्यन्ते, याच ज्ञानावरणीयादीनां स्थितयः त्रिंशत्सागरोपमकोटाकाय्यादिप्रमाणाः, ये च उत्सर्पिण्याम् अवसर्पिणां च सुखमदुपमादिरूपा विभागाः, ते सर्वे ऽपि सूर्यमानेन सूर्यसम्वत्सरपरिमाणेन ज्ञातव्याः । ननु-यद युगं प्राग् चन्द्रचन्द्राभिनर्द्धितसम्वत्सरपञ्चक व्यावर्णितं, तेन युगेन उत्तरः सर्वोऽपि कालविशेपो गण्यते, तथा चोक्तम् । “वीसं जुगवाससयं दसवाससयाइ वाससह- स्साई" इत्यादि, ततः कथम् 'उच्यते' सर्वे कालविशेषाः सूर्यमानेन ज्ञातव्याः । इति तत आह । "जं किर सूरेण जुगं अणूणमहगाणि पंच वासाणि।तो किर जुगेण सव्वं गणंति अ वसं उ०” ॥ ११ ॥ इत्यादि ॥ इति आदित्यसम्बत्सरादिवर्षपञ्चकविचारः ॥४७॥ ननु-केवलिनो मनः कणिन् प्रयोजने समेति । लोकालोकस्वरूपं तु केवलज्ञानकेवलदर्शनाभ्यां ज्ञातं नाम दृष्टम् 'उच्यते' केवलिनो मनोद्रव्याणि अनुत्तरदेवादिमनःपृष्टलोकस्वरूपादिसन्देहव्यापोहे सप्रयोजनानीति । यदुक्तं-श्रीभगवतीसूत्र- त्योचतुर्थशतके पञ्चमोदेशके, तथाहि-"पहू णं भंते । अणुत्तरोवाइया देवा तत्थ गया चेव समाणा इहगएणं केव- लिणा सद्धिं आलावं वा, संलावं वा करित्तए ? हता, गोयमा ! पहू । से केणठेणं जाव-पहूणं अणुत्तरोक्वाइआ देवा ॥२६॥ N ·जाव-करित्तए? गोयमा! जण अणुत्तरोक्वाइआ देवा तत्थ गया चेव समाणा अहवा, हेउ वा, पसिण वा, कारण वा, वागरण वा पुच्छन्ति, त ण इह गए केली अहवा, वागरण वा वागरेइ से तेणठेण । ज ण भते! इह गए केवली अहवा, हेउ वा जाव-वागरेइ, त ण अणुत्तरोवपाइआ देवा तत्थ गया चेव समाणा जाणति, पासति? हता, जाणति पासति । से केणठेण जाव-पासति ? गोयमा! तेसि ण देवाण अणताओ मणोदनवग्गणाओ लद्धाओ, पत्ताओ, अभिसमण्णा गयाओ भवति, से तेणटेण । ज ण इह गए केवली जाव-पासति । 'आलाव व ति समद् जल्पम्, 'सलाव व ति मुटुर्मुहुर्जल्प मान सिकमेव इति । 'लद्वाओ' ति वदवधेविषयभाव गताः, 'पत्ताओ' ति तदवधिना सामान्यत' प्राप्ताः-परिच्छिन्ना इत्यर्थः, 'अभिसमण्णा गयाओ' ति विशेषत परिच्छिन्ना -यतस्तेपाम् अधिज्ञान समिन्नलोकनाडीविषयम्, यच लोकनाडीपिपयना- हक तद् मनोवर्गणाया ग्राहक भवत्येव । यतो योऽपि लोकसख्येयभागविषयोऽवधिः, सोऽपि मनोद्रव्यग्राही, यः पुन' सभिन्न- लोकविषय स कथ न मनोद्रव्यग्राही भविष्यति ? । इष्यत्ते च लोकसख्येयभागावधेर्मनोद्रव्यग्राहित्वम् । यदाह-"सखि- जमणो दव्ये भागो लोगस्स पलियस्स योधयो" ति। पुन' श्रीपडशीविकप्रकरणे श्रीदेवेन्द्रसरिकतकर्मग्रन्थचतुर्दश- सहस्रीयत्तावपि पञ्चदशयोगाधिकारे गाथार्धे तयैव । तथाहि—"उरलदुग कम्म पढम ऽतिममण-वइ केवलदुग्गम्मि" व्याख्या-औदारिकद्विकम्-औदारिकमिश्रकार्मणकाययोगी, सयोग्यवस्थायामेव समुद्घातगतस्य वेदितव्यौ । मिश्रीदा- रिकयोगी सप्तम पष्ठ द्वितीयेषु । कार्मणशरीरयोगी चतुर्यके पश्चमे, तृतीये चेति । प्रथमाऽन्तिममनोयोगौ तु अविकलसकल- विमलकेवलज्ञान-केरलदर्शननलावलोकितनिखिललोकालोकस्य भगवतो मनःपर्यायज्ञानिमिः, अनुचरसुरादिभिवों मनसा

·विशेष-
॥२७॥
शतकम्
पृष्टस्य सतो मनसैव देशनात् । ते हि भगवत्प्रयुक्तानि मनोद्रव्याणि मनःपर्यायज्ञानेन, अवधिज्ञानेन वा पश्यन्ति । दृष्ट्वा च ते
विवक्षितवस्त्वालोचनाकारान्यथानुपपत्त्या लोकस्वरूपादिकं बासमर्थ पृष्टम् अवगच्छन्ति इति । बृहत्संग्रहणीवृत्तौ श्रीमलय-
गिरिणाऽपि प्रोचे । तथाहि ।
"आरण-अचुआओ गमणा-ऽऽगमणं तु देव-देवीणं । तत्तो परं तु नियमा उभएसु नत्थि तं कहवि” ॥
व्याख्या-गमना-ऽऽगमनप्रतिपेधः, तत्रत्यानां तु इहाऽऽगमने प्रयोजनाभावात् । ते हि जिनजन्ममहिमादिषु अपि नान
आगन्छन्ति । किंतु स्थानस्थिता एव भक्तिमातन्वते, संशयविपयं च स्थानस्थिताः पृच्छन्ति पृष्टं चार्थ भगवता व्याकृतमव-
धिज्ञानतो भगवत्प्रयुक्तानि मनोद्रव्याणि साक्षाद् एव अवेत्स तदाकारान्यथानुपपत्या परिभावयन्ति । न चान्यत् प्रयोजना-
न्तरम् अस्ति, ततस्तेपाम् इहागमनाऽसंभवः । पुनः श्रीप्रशमरतिहत्तौ, तथाहि-"अथ मनोयोगः केवलिनः कुतः १ इति ।
उच्यते, यदि नाम अनुत्तरामरो मनसा तवश एन पृच्छेत् , अन्यो वा देवो मनुष्यो वा; ततो भगवान् मनोद्रव्याणि आदाय
मनःपर्याप्तिकरणेन तत्पश्नव्याकरणं करोति इति केवलिनो मनसः प्रयोजनम् इति विचारः ॥ ४८ ॥
ननु-सौधर्म-शान-सनत्कुमार-माहेन्द्र बम-लान्तक-शुक्र-सहस्रारदेवाः सौधर्मे-शानदेवीभिः समं काय-स्पर्श-रूप--
शब्दविपयैः परस्परं साभिलापा विज्ञातान्योन्यमैथुनभावाः कायादिप्रविचाराद् विषयसुखमनुभवन्ति, तत् संगतिमङ्गति ।
परम् आनतकल्पादिस्वैर्मनाप्रविचारकैर्देवैः मनःपरिणामे कृते सौधर्मेशानदेव्यो ऽपि तदर्थमुच्चावचांसि मनांसि संप्रधारय-
न्त्यस्तिष्ठन्ति । परं ता देवानां मनःपरीणामं कथं जानन्ति ? उपरिष्टात् तदवधेः अल्पत्वाद् इति । अत्रोच्यते, अब दिव्य-
१
॥२७॥

·प्रमावात, स्वभावाद् वा देवानां शुक्रपुद्गला. तासां शरीरे परिणमन्ति, तेन तासामपि सागस्फुरणादिना कामामिलापज्ञान जायते इति कारण सभाव्यते । यदुक्त श्रीप्रवचनसारोद्धारवृत्तौ २१३ परे "देवाण परियारो" ति । पट्पध्या अधिकद्विशत- तम २६६ द्वारे "दो कायप्पवियारा" इत्यादिगाथायास्तृतीयपदव्याख्याने । तथाहि- "दो कायप्पवियारा कप्पा, फरिसेण दुन्नि दो ख्वे, । सद्दे दो, चउर मणे अस्थि वियारो, उवरि नत्यि" ।। चत्वार आनत-प्राणता-ऽऽरणाऽच्युताभिधानदेवलोकदेवा मनसा समविचारा भवन्ति, ते हि यदा प्रविचारचिकीर्पया देवीचित्तस्स गोचरीहन्ति, तदैव ता सकल्पाज्ञानेऽपि तथाविधखभावतः कृताऽद्भुतशृगारा• खस्थानस्थिता एवं उच्चाव- चासि मनांसि दधाना मनसैव मोगाय उपतिष्ठन्ति । तत इत्वम् अन्योन्य मन सकल्पे दिव्यप्रभावाद् देवदेवीषु शुक्रपुद्ग- लस'फम', उभयेपा कायप्रपिचाराद् अनन्तगुण सुस सपद्यते, तृप्तिय उल्लसति इति । पुन' तपाश्रीहीरविजयसरिमसादीकृत प्रश्नोत्तर समुचये तरिछप्यपण्डित कीर्तिविजयगणिसमुचिते प्रश्नोचरनथे श्रीसुमतिविजजयोपाध्यायशिष्यपण्डित गुणविजयग- णिकतद्वितीयप्रश्नोत्तरेऽपि तथैव । तथाहि-"अन दिव्यानुभावत. शुक्रपुद्गला' तासां शरीरे रूपादितया परिणमन्ति, तथा स्वरितमेव तासाम् अगस्फुरणादिना तदमिलापज्ञानमपि भवतीति ज्ञायते । तथैव प्रज्ञापनासूनवृत्योरपि । इति अनुत्तरादिदेवाना मन मविचारणाविचारः ॥४९॥ ननु-केनापि साधुना ग्लानाद्य) सण्डादे', पानकादेर्वा याचने कृते गृहस्थेन जानता अजानता वा साधवे विडलवणम् , अन्यद् वा लवण सचित्तम्, अप्रामुक वा दत्त वदा स साधुः तल लवण भक्षयेत्, वा परिष्ठापयेद् वा-किं कुर्यात् ? को या-

·.
विशेप-
॥ २८॥
शतकम्
?
परिष्ठापन विधिः १ उच्यते, श्रीआचाराङ्गसूत्रद्वितीयश्रुतस्कन्धे प्रथमाध्ययने दशमोद्देशके तद्विधेः प्रतिपादनात् । तथाहि-
"से भिक्खू वा, भिक्खुणी वा जाव समाणे सिया, परो अवटु अंतोपडिग्गहते विडं वा, लोणं वा,
उत्तायं वा लोणं परिभाएत्ताए णीहटु दलएज्जा, तहप्पगारं पडिग्गहगं परहत्थंसि वा, परपायंसि वा, अ-
फासुयं जाच णो पडिग्गहेजा। से आहच पडिगाहिए सिया, तं च नाइदूरगए जाणेजा, से तमायाए तत्थ
गच्छेजा। पुव्यामेव आलोएजा, आउसे ! त्ति वा, भइणी! त्ति वा, इमं ते किं जाणता दिन्नं, उदाहु अजा-
णता ? सो य भणिजा णो खलु जाणता दिन्नं, अजाणया । कामं खलु आउसो! इयाणि निस्सिरामि। तं
जहा-भुजह व णं, परिभाएह व णं, तं परेहिं समणुन्नायं समणुसिहं, ततो संजयमेव भुजेज वा, पिएज्ज
वा। जं च णो संचाएति भोत्तए, पायए वा, साहम्मिआ तत्व वसंति, संभोइआ समणुन्ना अपरिहारिआ,
अदूरगया, तेसिं अणुप्पदायव्वं । सिया णो जत्थ साहम्मिया सिया जहेव बहुपरियावन्ने कीरति तहेव,
कायं सिया। एवं खलु तस्स भिक्खुस्स, भिक्खुणीए वा सामग्गिअं"।
व्याख्या-'से' इत्यादि । स भिक्षुहादौ प्रविष्टः, तस च सात् कदाचित् , परो गृहस्थः, 'अभिहट्टु अंतो' इति अन्तः
प्रविश्य, पतद्ग्रहे काष्ठधकादौ, ग्लानाद्यर्थं खण्डादियाचने सति, विडं वा लवणं खनिविशेपोत्पन्नम्, उद्भिजं वा लव-
णाकराद्युत्पन्नम् , 'परिहाएत्त' ति दातव्यं विभज्य-दातव्यद्रव्यात् कंचिद् अंशं गृहीत्वा इत्यर्थः । ततो निःसृत्य दद्यात् तथा-
प्रकारं परहस्तादिगतमेव प्रतिषेधयेत् , तच 'आहचेति सहसा प्रतिगृहीतं भवेत् , कं च दातारमदूरगतं ज्ञात्वा स भिक्षुस्तल्लवणा-
॥२८॥

·दिकमादाय तत्समीप गच्छेत् । गत्वा च पूर्वमेव तल्लवणादिकमालोकयेद् दर्शयेत् । एतच यात्-अमुका इति वा, भगिनीति वा, एतल्लवणादिक किं त्वया जानता दत्तम्, उत अनाता ? एपमुक्त सन् पर एव वदेव-यथा पूर्व मया अजानता दत्तम् , सामन तु यदि भवतोऽनेन प्रयोजन ततो दत्तमेतत्, परिभोग कुरुध्वम् । तदैव परैः समनुज्ञातम्, समनुसृष्ट सत् प्रासुकम् । कारणपशाद् अमासुक पा भुमीत, पिद् वा । यच न शक्नोति भोक्तुम् , पातु वा वत् साधर्मिफेभ्यो दद्यात् , तदभारे बहुपर्या- पन्नविधि प्राक्तन वद् विद्ध्यात् । एव तस्स मिक्षोः सामम्यमिति । अथ य. पानकपरिष्ठापनादिपिधि. श्रीआचारागारपूत्योद्वितीयश्रुतस्कन्धे पठाध्ययने द्वितीयोद्देशके प्रोक्त., तमाह, तथाहि--- “से भिरा या, भिक्खुणी या, गाहावई जाव--समणे सिया, से परो अभिटु अतो परिग्गहसि सीउदग। अथ प्रस्तापागतो पहुपर्यापनालापको लिरयते- "से भिरा पा, भिरखुणी या बहुपरिआवन्नं भोअणजात पडिग्गहेत्ता यरवे साहम्मिआ तत्थ वसति, सभोइआ समणुन्ना अपरिहारिआ अदूरगया, तेसि अणालोइअ-अणामतिअ परिहयेति, माइहाण सफासे, नोएर करेजा । से तमाया तत्थ गच्छेजा, पुव्वामेव आलोण्जा-आउसतो समणा! इमे मे असणे, पाणे, गाइमे, साइमे घरपरिआवन्ने त भुजह ण । सेव वदत परो वएजा-आउसतो समणा! आहारमेतं असण वा, पाण वा, पाइम या, साइम वा जावइय परिसडति तावड्य भोरखामो वा, पाहामो वा।" असायमर्थः

·विशेष-
॥२९॥
शतकम्
स भिक्षुबहशनादि पर्यापन्नं लब्ध्वा परिगृह्य बहुभिर्वा प्रकारैराचार्य-ग्लान-प्राघूर्णकाद्यर्थ दुर्लभं द्रव्यादिभिः पर्यापनमाहार-
जातं परिगृह्य तद्वहुत्वाद् भोक्तुमसमर्थः, तत्र च साधर्मिकाः, संभोगिकाः, समनोज्ञाः एकार्थाचालापका इति । एतेषु अदूर-
गतेषु वा, तान् अनापृच्छय प्रमादितया परिष्ठापयेत् परित्यजेत् , एवं मातृस्थानं संस्पर्शेद् नैवं कुर्यात् । यत् कुर्यात् तद् दर्श-
यति–स भिक्षुस्तमधिकमाहारजातं परिगृह्य तत्समीपं गच्छेत् , गत्वा च पूर्वमेव अवलोकयेद् दर्शयेत् । एवं च ब्रूयात्-
आयुष्मत्श्रमणाः । मम एतद् अशनादि बहु पर्यापन्नम् , नाहं भोक्तुमलम्, अतो यूयं किंचिद् भुङ्गध्वम् । तस्य चैवं वदतः स
परो ब्रूयात्-यावन्मानं भोक्ष्यामहे, पास्यामो वा, सर्व वा परिशटति उपयुज्यते, तत् सर्वं भोक्ष्यामहे, पास्याम इति । इति आ-
चाराङ्गद्वितीयश्रुतस्कन्धे प्रथमाध्ययने नवमोद्देशके 'साधुलवणाशनं कुर्यात्' इत्यभिप्रायः ।
"परिभाएत्ता णीह१ दलएजा। तहप्पगारं परिग्गहं परहत्थंसि वा, परपायंसि वा अफासु जाव-णो
परिगाहेजा । से य आहच्च परिग्गहिए सिया, से खिप्पामेव उद्गम्मि साहरेजा । से य पडिग्गहमायाए एअं
परिडवेजा । से सणिद्धाए च णं भूमीए णियामेजा"।
व्याख्या–स भिक्षुर्गृहपतिकुलं पिण्डपानप्रतिज्ञया प्रविष्टः सन् पानकं याचेत । तस्य च स्यात् कदाचित् स परो गृहस्थः
अनाभोगेन, प्रत्यनीकतया, तथा अनुकम्पया, विमर्पतया वा गृहान्तर मध्ये एव परमिन् पतगृहे स्वकीये भाजने आहृत्य शी-
तोदकं परिभाज्य विभागीकृत्य 'णीहटु' त्ति निःसार्य दद्यात् , स साधुः तथाप्रकारं शीतोदकं परहस्तगतं परपात्रगतं वा अप्रासु-
कमिति मत्वा न प्रतिगृह्णीयात् । तद्यथा अकामेन विमनस्केन वा प्रतिगृहीतं स्यात् , ततः क्षिप्रमेव तस्यैव दातुः उदकभाजने
॥२९॥

·प्रक्षिपेत् । अनिच्छत कूपादौ समानजातीयोदके परिष्ठापनाविधिना परिष्ठापन कुर्यात् , तदभावे अन्यत्र वा छायागर्वादौ प्रक्षि- पेत् । सति या अन्यम्मिन् भाजने तत् सभाजनमेव निरुपरोधिस्साने मुश्चेदिति । इति सचित्ताऽचित्तलवणपानीय-पानीयपरिष्ठापनविधिः॥५०॥ ननु- "यारस जोयणमुसभे समवसरण च नेमिजिण जाव । दो दो गाऊऊण पासे पण कोस चउ वीरे॥ इय गाथा छुटकपरे लिसिता प्रवर्चमाना च दृश्यते, पर प्रमाणम् अप्रमाण वा 'उच्यते' अप्रमाणम् एवेति सम्भाव्यते, महत्प्रमाणीभूत् शास्त्रान्तरवर्तितया असत्वेन निर्मूलत्वात् , तत्कालीनजनांगुलपमितैकयोजननापेक्षया उत्सेधाजतिक्षेनस द्वा- दशयोजनमानस्यापि हीनत्वात् , आवश्यकनियुक्त्यादिशास्त्रानुक्तत्वेन आगमविरुद्धत्वाच ॥ ननु-श्रीआवश्यकनियुक्तौ श्रीमद्रयाहुस्खामिना भगवत्समवसरणस्य कियत् मानम् उक्तम्, इत्याह-योजनमानम् एवो- क्तम्, एवम् आवश्यकचूर्णावपि । एव श्रीदेवेन्द्रमूरिकतसमवसरणस्तोत्रेऽपि ॥ ननु-श्रीआवश्यफनियुक्त्यादौ भगवता समवसरण सामान्यतया योजनप्रमाण प्रोक्त, पर कापि ग्रन्थे श्रीमपभदेवस्य ना- मनाह, योजनप्रमित समवसरण प्रतिपादितम् अस्ति नवा । 'उच्यते' श्रीहेमाचार्यैः स्वकृते श्रीआदिनाथचरिने तृतीयसर्गे योजनप्रमाणस्यैव उक्तत्वात् ॥ तत्पाठवाय-- "तत समवसरणस्या-चनीमेकयोजनाम् । अमृजन वायुकुमाराः वयं मार्जितमानिनः"

·22
शतकम्.
विशेप-
॥३०॥
इति पुनरपि आह परः, ननु भवद्भि-रियं गाथा ग्रन्थसम्मत्या यथा अप्रमाणी क्रियते, तथा पूर्वसूरिभिरपि कैश्चिद् अप्र-
माणीकृताऽस्ति 'उच्यते' तपागच्छीय श्रीधर्मकीर्युपाध्यायैः श्रीसंघाचारग्रन्थे ॥ वारस जोयणमुसभे ॥ इत्यादि गाथेयम् अ-
सांप्रदायिका इति लिखितत्वात् , तदर्थिना च संघाचारग्रन्थो विलोकनीयः, पुनरपि समवसरणस्तोत्रावचूरावपि ॥ 'वारस
जोयणत्ति' गाथायाः पारंपर्य न ज्ञायते, इति लिखितमस्ति ॥ ततः श्रीआवश्यकनियुक्त्यादौ समवसरणस्य योजनप्रमाणोक्ति-
वात् । 'वारसजोअणमुसभे' इत्यादि गाथाया महत्पमाणीभूतशास्त्रेषु अनुक्तत्वात् , श्रीआदिनाथसमवसरणस नामग्राहं,
श्रीहेमाचार्यकृतश्रीआदिनाथचरित्रे योजनमात्रस्य प्रतिपादितत्वात् । संघाचारग्रन्थे एतद् गाथाया असांप्रदायिकत्वेन लिखि-
तत्वात् च इयं गाथा अप्रमाणीभूता एव सम्भाव्यते, पुनः कापि ग्रन्थे पूर्वसूरिभिः प्रमाणीकृता भवति तदा दृश्यते इति 'वारस
जोयणमुसभे' इयं गाथाऽप्रमाणमिति विचारः ॥५१॥
ननु केचिद् वदन्ति विद्धमुक्ताफलानि प्रासुकानि अविद्धानि तु सचित्तानीति । तत्सत्यं तदितरद् वा 'उच्यते' मुक्ताफ-
लानि विद्धानि अविद्धानि च स्वस्थानच्युतानि सर्वाणि अपि प्रासुकान्येव ॥ एवं मणिसुवर्णरत्नशंखप्रवालादीनि अपि । यदुक्तं
श्रीअनुयोगद्वारसूत्रवृत्त्योस्तथाहि-"से किं तं लोइए लोए तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-सचित्ते १ अचित्ते २ मी.
सए ३, से किं तं सचित्ते, सचित्ते तिविहे पण्णत्ते तंजहा दुपयाणं १ चउप्पयाणं २ अपयाणं ३ दुपयाणं
दासाणं दासीणं १ चउप्पयाणं आसाणं हत्थीणं २ अपयाणं अंबाणं अंबाडगाणं आए सेतं सचित्ते, ३ से
किं तं अचित्ते, सुवण्णरययमणिमुत्तियसंख सिलपवालरत्तरयणाईणि । सेतं लोइए आए इति"। ..
॥३०॥

·व्याख्या-'से कि त आए इत्यादि, आयः प्राप्तिलाम इत्यनर्थान्तरम् अस्यापि नामादिभेदमिन्नस्य विचारः, सनसिद्धएव यावत्' 'से कि त अचित्ते २ सुवणेत्यादि, लौकिकोऽचित्तस्य सुवर्णादे-रायो मतव्य । तर सुवर्णादीनि प्रतीतानि' 'सि लत्ति' शिलामुक्ताशैलरापदादीना रक्तरतानि । पद्मरागरनानि, एव श्रीसूनकदझे आहारपरिज्ञाध्ययनेऽपि । तथाहि-साप्रत पृथ्वीकायम् अधिकत्साह इह एके सचा प्राणिन पूर्व नानाविधयोनिका खकनकर्मवशात् नानाविधनसस्थावराणा शरीरेषु सचिनाचिनेषु पृथ्वीन उत्पद्यन्ते, तद्यथा सर्पशिरस्सु मणय , करिकुम्भेषु मौक्तिकानि, विकलेन्द्रियेषु अपि शुक्ल्यादिषु मौक्तिकानि, सावरेषु वेवादिपु तान्येवेति ॥ एवम् उत्पच्यादिपु ऊपरादिषु जीवा लरणभावेन उत्पद्यन्ते, इति तथा तपाग- च्छनायरुश्रीहीरविजयररिप्रसादीकृतप्रश्नोत्तरसमुचये, तच्छिष्यपण्डितकीर्तिविजयगणिसमुचिते श्रीजेसलमेरुसघकृतपोड- शप्रश्नोत्तरेऽपि । मौक्तिकानि विद्धानि अविद्धानि अपि प्रासुकान्येव, प्रोक्तानि सन्ति । तथाहि-मौक्तिकानि सचित्तानि | गचित्तानि वा कुन वा कथितानि सन्तीति, अन मौक्तिकानि विद्धानि अविद्धानि वा अचित्तानि ज्ञेयानि, यत• श्रीअनुयोग- द्वारगने मौक्तिकरनादीति अचित्तपरिग्रहमध्ये तानि सन्तीति अष्टाविशतिपने ॥ इति विद्धाविद्धानि मुक्ताफलानि स्वस्थान च्युतानि प्रासुकानीतिविचार ॥५२ ।। ननु-केचिद् पदन्ति गडरिकाया उष्ट्रयाच दुग्धम् अभक्ष्यम् इति । तत्सत्यम् असत्य वा 'उच्यते' सत्यम् एतत् , सप्तर्वि- शत्यधिके एकादशशतसम्वत्सरे श्रीवीरपिकृताया श्रीपिण्डनियुक्तिलघुटीकायाम् अभक्ष्यत्वेन प्रतिपादनात् । तत्सूनवृत्तिपाठ- थाय-तथाहि ।

·A
विशेग-
शतकम्
॥३१॥
"अविला १ करही २ खीरं लसुण पलंडू ३ सुरा ४ य गोमंसं ॥५॥ वेयसमए वि अमयं किंचि अभोज
अपेयं च ॥१॥ १६ ॥ ७७
व्याख्या-अविलाकरभीक्षीरं गडरिकोष्ट्रीदुग्धं, तथा 'लसुणपलंडत्ति, कन्दविशेषः शाकविशेपश्च, तथा 'सुरा' मद्य, चः
समुच्चये तथा गोमांसं, सुरभीपलम्, एतत् किम् इत्याह वेदा ऋग्वेदायो ब्रामणसम्बद्धा-श्चत्वारः शास्त्रविशेपाः । समयस्तु
शेषदर्शनिनां सिद्धान्त-स्तसिन्नपि, न केवलं जिनशासने इत्यपिशव्दार्थः, अमतं ग्राह्यतया अनभिप्रेतं शिष्टानाम् इति शेषः ।
यत एतेषां मध्यात् किमपि अभोज्यं प्रतीतं लशुनादि, तथा किंचिदिति अनुवृ त्तेरपेयम् अपातन्यम् , अविलाक्षीरादि, उप-
लक्षणत्वात् काकमांसादिग्रहः, चः समुच्चये वेदादयो हि असमन्जसभापकाः प्रायः स्युः, ततो यदि तेष्वपि अविलाक्षीरादि-
ग्रहणेऽसंमतत्वम् उक्तं, तदानीं युक्तभापिणि जिनशासने सावद्यत्वेन साधूनाम् आधाकर्मपरिहारः सुतरां वक्तुम् उचितः,
इति गाथार्थः॥
श्रीमलयगिरिकृतपिण्डनियुक्तिवृत्तौ एतद्गाथाच्याख्याने तु एवं व्याख्यातं, यदुत यथा वेदे अविला करभीक्षीरादिकम्
अभोज्यम् अपेयं च, तथा जिनशासने ऽपि, किंचिदाधाकर्मादिरूपम् अभक्ष्यम् अपेयं च वेदितव्यं, तथाहि 'अविला' अ-
विला उरणी, करभी उष्ट्री तयोः क्षीरं, तथा लशुनं पलाण्डुः सुरा गोमांसं च, वेदे यथायोगं शेपेषु समयषु निर्धर्मप्रणीतेषु,
अमतम् असंमतं भोजनेषु पानेषु च, तथा जिनशासनेऽपि किंचिद् आधाकर्मादिकम् अभोज्यम् अपेयं च वेदितव्यम् , अत्र
भावना । पूर्वम् इह संयमप्रतिपत्तौ असंयमवमनेन आधाकर्मापि साधुभिजन्तिपुरीपम् इव उत्सृष्टं वा, नच वान्तं पुरीपं व
॥३१॥

·भोक्तुमुनितं, विवेकिनामपि युक्तिवशाद्, अभोज्यम् उक्तम् , आधाकर्म । अथवा अप्रमाण्याद् अमोज्यम् अवसेय, तथाच
मिध्यादृष्टयोऽपि वेदेषु यथायोगम् अन्येष्वपि समयेपु गोमासादिक करभीक्षीरादिकं च अभोज्यम् अपेय च अभिधीयमान
वचनप्रामाण्याभ्युपगमतस्तथेति, प्रतिपद्यन्ते, तद् यदि मिथ्यादृष्टयो ऽपि खस्खसमयवचनप्रामाण्याभ्युपगमत-स्तथेति प्रतिपन्ना ,
तत साधुभि भगवति सर्वज्ञे प्रत्ययदायम् अवलम्पमान', विशेषतो भगवत्मणीतवचसि अभिधीयमानम् आधाकर्मादिकम् |
अभोज्यम् अपेय च, तथेति प्रतिपत्तव्यम् । इत्यादि एकोनपञ्चाशत्पने ॥ ४९ ॥ अत्र वीरर्पिकृतकृत्यभिप्रायेण, अविलाकरभी-
क्षीरादीनामपि जिनशासने ऽभक्ष्यत्वम् अपेयत्वम् उक्त दृश्यते । मलयगिरिघृत्यभिप्रायेण तु वेदसमयेषु अविलाकरभीक्षीराणाम्
अभक्ष्यत्व, पर जिनशासने नहि पवाद् तल पुनः केवलिनो विदन्तीति ।।
ननु-द्वाविंशत्यभक्ष्यमध्ये, अभक्ष्यत्वेन अनुक्तावपि कथम् अविलाकरभीक्षीरम् अभक्ष्यम् उक्तम् ॥ उच्यते यथा श्रीजिन-
वल्लममूरिभिः श्राद्धकुलके श्रावकाणाम् अभक्ष्यनियमाधिकारे।
"मतु १ मक्खण २ सिंघाडग ३ गोरसजयविदल ४ जाणियमणत ५ अन्नायफल ६ वयगण ७ पचुंयरि
८ मवि न भुजति"।
इति शनाटकानों द्वाविंशत्यभक्ष्यम ये अनुक्तत्वेऽपि अभक्ष्यत्व प्रत्यपादि । पुनः श्रीचन्द्राचारपि स्वकृतयोगविधौ स
म्यक्त्वाऽऽरोपणानन्तर।
"पंधुपरचउचिगई अणायफलकुसमहिमविसकरगे । मट्टीराइ मोयणघोलवडा रीगणी चेव ॥१॥

·विशेप-
॥३२॥
शतकम्.
पंपोडयसंघाडय वाइंगणकाई वणे य तह चेव । वावीसवाणि अभक्खणीयाणि सहाणं ॥२॥
पुनः चतुर्दशपूर्वधरश्रीशय्यम्भवाचार्यकृतदशवकालिकद्वितीयाध्ययनप्रथमगाथायाम् ॥ 'कहन्नु कुजासामन्न' इत्यादि । इति
कामव्याख्याने चतुर्दशपूर्वधरश्रीभद्रबाहुखामिकृतशबैकालिकनियुक्तिगाथाव्याख्यानप्रस्तावे, बृहद्वृत्तिकारेण श्रीहरिभ-
द्रमरिणा, शब्दरसरूपगन्धस्पर्शमोहोदयाभिभूतैः सत्त्वैः काम्यते इति कामः, मोहोदयकारीणि च यानि द्रव्याणि संघाटकवि-
कटमांसादीनि तान्यपि मदनः कामाख्यः तस्स हेतुत्वात् , 'ये काम' इति ॥ एवम् अक्षरै-मद्यमांसतुल्यतादर्शनेन सामान्येन साधुश्रा-
वकयोनिषेधः ॥ इति शृङ्गाटकानाम् अभक्ष्यत्वमुक्तम् ।। तथा गडरिकाकरभीदुग्धस्यापि इति ॥ श्रीपिण्डविशुद्धिवृवृत्तौ तु
यथा वेदसमये गडरिकाकरभीक्षीरादीनि, गहितानि तथा तत्समानम् , आधार्मिकमपि गर्हितं ज्ञेयम् , इत्युक्तं तथाहि ।
"वंतु १ चार २ सुरा ३ गोमंस सममिमंति तेण न जुत्तं । पत्तं पि कयतिकप्पं कप्पइ पुत्वं करिसघ" ॥ १६॥
एतद्गाथाव्याख्याप्रान्ते उपलक्षणमात्रं चेह वान्तादिग्रहणं, ते न गररिकाकरभीक्षीरलशुनपलण्डकाकमांसादीनि,
अपि वेदसमयगर्हितानि, इह द्रष्टव्यानि ॥ एवं च अभक्षणीयमेव इदम् इत्युक्तं, वेदशास्त्रे तु गडरिकाकरभ्योः क्षीरस महता
प्रबन्धेन अभक्षणीयत्वम् उक्तमस्ति ॥ इति गडरिकोष्ट्रीदुग्धसाऽभक्ष्यत्वविचारः ॥ ५३॥
ननु-अचित्तवनस्पतीनामपि यतनाऽस्ति 'उच्यते' अस्तीति, यदुक्तं श्रीओपनियुक्तिवृत्ती, तथाहि-ननु कसाद् अचित्त-
वनस्पतियतना 'उच्यते' तथाहि-सचेतनविपया यतनेति, न्याय उच्यते, अत्रापि अस्ति कारणं, यद्यपि अचित्तस्तथापि
कदाचित्केपाश्चित् वनस्पतीनाम् अविनष्टा योनिः स्यात् , गहूचीमुद्दादीनां, तथाहि, गहची शुष्कापि जलसेकात् तादात्म्य
150
२४
॥३२॥

·भनती दृश्यते, एव ककुदुकमुद्गादिरपि । अतो योनिरक्षणार्थम् अचेतनयतनापि न्यायवत्येवे, इति अचित्तवनस्पतीनामपि यतनाविचार || ५४ ॥ ननु-साधुसाध्वीना नहीवसामायिकपोपधिकाना श्रावकमाविकाणा च विद्युत्प्रदीपादिप्रभाणा स्पर्शने सति ईर्यापथिकी लगति, तर कथ 'उच्यते' श्रूयता तेजस्कायिकजीवाना मलिनदेहसघट्टे विराधना सद्भावेन ईपिथिक्या: प्रतिक्रमण संगतिम् अङ्गति एव । अत एव शाखे साधूना स्पर्शनशाया कम्बलमावरणमुपदिष्टम् ।। तथाहि-- सचित्तसलिल १ महिया २ रय ३ सपाइम ४ पमुक्रराजीवाण । रग्वट्ठा उवह कबलग्गहण सुसाहूण ॥१॥ करलमहुरत्तगुणेण नोदगाई जीया वि यजति । अइग्वार मलिणयाए य अगसगमि जति सय ॥२॥ मनु- यथा विद्युत्प्रदीपादिप्रभरणां स्पर्शने दोपस्तथा चद्रादित्यविमानमभाणां स्पर्शने ऽपि दोपो भवेत् , किम्मा नहि. 'उच्यते' न भवेत् दोप', कथ १ वासाम् अचेतनत्वात् , अन आह विचारचर्चाच' शिष्य , ननु-सिद्धान्ते चन्द्रादित्यविमानममाणाम् अपि सकर्मकत्वेन सचेतनत्व मूचितमिव दृश्यते, तथाहि-विवाहप्रज्ञप्तौ "अत्थी ण भते सख्वी सकम्मलेसा पुग्गला ओभासति त्ति ॥ हता 'अस्थि सहरूवेण' मूर्ततया ये ते सरूपिणो वर्णादिमन्तः कर्मणो योग्या लेश्या कृष्णादिका । कमेणो पा लेश्या, लिश् श्लेपणे इति वचनाव सम्पन्धः, सह तया वर्त ते सकर्मलेश्या. पुद्गला स्कन्धरूपा । 'ओभासंति प्रकाशन्ते "कयरे ण भते सरूपी सकम्मलेसा पुग्गला ओभासति, जाव पगासति, गोयमा । जा इमाओ चदि- १ अथवाऽचित्तानस्पतियतना दयाउताम् आह यतो भक्षणे सचिताचित्तयोरविशेषात् ।।

·विशेप-
॥ ३३॥
शतकम्
मसूरियाणं देवाणं विमाणेहिंतो लेसाओ बहिया अभिनिस्सडाओ पयाविति ॥ एएणं गोयमा ते सख्वीस-
कम्मलेसा पुग्गला ओभासंति त्ति' लेसाओ ति। तेजांसि यहिया अभिनिस्सडाओ त्ति ॥ बहिस्ताद् अभि-
निःसृता निर्गता, इति सिद्धं सकर्मलेश्यत्वान्यथानुपपत्त्या चन्द्रादितेजसां सजीवत्वमिति ॥ अत्र 'उच्यते' चन्द्रादिप्रभाणां सक-
मलेश्यत्वम् उपचरितत्वाद् अत्रोक्तम् । न पुनर्वास्तव्यत्वात् , यदुक्तं श्रीमद्भवदेवमरिभिरस्यैव आलापकस वृत्तौ । इह यद्यपि
चन्द्रादिविमानपुद्गला एव पृथिवीकागिकत्वेन सचेतनत्वात् कर्मलेश्याः तथापि-तनिर्गतमकाशपुद्गलानामपि तद्धेतुत्वेन उप-
चारात्, सकर्मलेश्यत्वम् अवगन्तव्यम् इति ॥ दृश्यते च कारणधर्मः कार्ये उपचर्यमाणः, यथा अमन्त्री अपि मन्त्रीपुत्रो मयी
भण्यते, साध्यं च वास्तवेन साधकेन सिद्धपति नोपचारकेण, नहि अनिर्माणवक इत्यनेन पदेन माणकेऽमित्वम् उपचरि-
तम् इत्यसौ दहति, पाकादिक्रियां वा जनयति ॥ तस्मात् माणवकस इव, चन्द्रादिप्रभाणां संपर्केऽपि न विराधना ॥ किंच
केपांचिद् जीवानाम् उद्योतनामकर्मास्ति, यद् उदयाद् अमीपां शरीराणि दूरस्थानि अपि अनुष्णप्रकाशात्मकम् उद्योतं
कुर्वन्ति ॥ यथा यतिदेवोत्तरवैक्रियचन्द्रग्रहनक्षत्रतारा रनौपधिमणिप्रभृतयः, तथा पांचिद् जन्तूनाम् आतपनाम कर्मास्ति ।
यदुदयात् तेषां शरीराणि दूरस्थान्यपि खयम् अनुष्णत्वेऽपि उष्णप्रकाशरूपम् आतपं कुर्वन्ति । यथा सूर्यविम्बादि । तथा च
तच्छरीरस्पर्श कथं विराधना येन अत्रोच्यते ॥ नन्वेवं तर्हि विद्युत्प्रदीपादिप्रभासम्बन्धेऽपि न विराधना, विद्युदादीनाम्
अग्निकायशरीराणां दूरस्थत्वात्, इति चेन, अग्निकायेषु हि न उद्योतनाम्नः कर्मण उदयोऽस्ति । तथा स्वाभाव्यात्, नापि
आतपनानोऽपार्थिवतोत्, पार्थिवेनेव हि आतपोदयस्य आगमे भणितत्वात् । तर्हि कथम् अमी दूरस्थमपि वस्तु उद्योत-
॥३३॥

·यन्ति । तापयति चेति चेद् 'उच्यते' उष्णस्पोदयेन, उष्णलोहितवर्णनामोदयेन च, प्रकाशयुक्ता अग्निकायिका जीवा एव,
तदानीम् इतस्ततो विस्तरन्ति, न तत्ममा असलाद, केवल ते एव अतिसूक्ष्मत्वात् प्रभा इत्युच्यन्ते । तत्समुक्ताश्च पदार्था उद्-
चोततापवन्त इस प्रतिमारान्ति, तथा च अधिकायिकनीवाना क्षारशरीरसम्बन्धेऽवश्य जीवपिराधना भवति । चन्द्रसूर्यादिवि-
मानादीनां सचित्तत्वेऽपि, प्रमाणां नामकर्मप्रमावतो जाताना स्पर्शनेपि अचित्तत्वेन विराधनाया अभाव इति । न
श्योपविकी प्रतिक्रम्यते ।।
ननु-चन्द्रोस्खलायां रात्री साधूना पुनः गृहीतसामायिकपीपधानां श्रावकश्राविकाणी चे विद्युत्प्रदीपार्दिज्योतिपा स्पर्श-
नक भवति वा न पी, 'उच्यते' न भवति चन्द्रोद्योतवति प्रदेशे, अन्य तु भवत्येव । ननु-कुतो ऽय निषेध इति चेद् भण्यते
चाद्रेण तेजसा तस अभिभूतवाद्, अमिभूय ते हि ज्योत्स्नानामतिप्रालतया इन्दुकिरणैर्विद्युत्मदीपादिभ्य, पृथग भूयेत, तत एकै-
कशो विस्तृता ज्योतिः सक्षिका. अमिकायिका जीवा परस्परोपप्टम्मरहितत्वेन तथाविधाहारविकलत्वेन क्षणिकत्वेन च अतिमानम्
अनलत्वात् । यथा दिवा दिवाकरप्रसरेण, इयास्तु विशेषः सूर्यप्रभाणा प्रचण्डत्वेन प्रत्युद्योतेनापि विद्युदादिज्योतिरभिभूयते,
अतोनातपेऽपि स्थितस्य अस तेन स्पर्शनक न भवति, चन्द्रप्रभाणा तु मंदुत्वात् तत्प्रत्युद्योतेन तन्न अमिभूयते, इति प्रत्युद्यो
तवत्यपि प्रदेशे स्थितस तेन स्पर्शनक भवति एवं, केवल चन्द्रातपे एवं न भरति ।। तत्रापि चन्द्रप्रभाभि या एव शरीरंमागे
| पटीएने इव तन मवति, अन्यत्र तु भवत्येव, इति दसप्रदाय ।। पुनर्विशेषाधिना श्रीसन्देहदोहलावलीवृहद्वतिर्विलोकनीया ॥
इति पिधुत्प्रदीपादिमाणी स्पर्धनेऽपि दोप इति विचार॥ ५५ ॥

·विशेष-
॥३४॥
शतकम्,
ननु-गर्भजतन्दुलमत्स्योऽन्तर्मुहूर्त्तायुष्कः सन्, महारौद्रध्यानोपगतो नरकेषु जायते, इति सर्वैः प्ररूप्यते । एतदक्षराणि
कापि सिद्धान्ते सूत्रवृत्यादौ वर्तन्ते नवा ॥ उच्यते ॥ सन्ति, जीवाभिगमनवृत्त्योः प्रोक्ततात् ॥ तथाहि “नेरइयस्स णं
भंते ॥ अंतरं कालओ केवि चिर होइ॥ गोयमा जहन्नेणं अंतोमुटुत्तं उफोसेणं वणस्सइकालो" अनन्त-
कालः, नेरड्यरस णं भते ॥ इत्यादि 'नैरषिकसा' भदन्त, अन्तरं नैरयिकलात् परिभ्रष्टस्य, भूगो नैरयिकताऽप्राप्तेः, अपान्त-
रालं, कालतः कियचिरं भवति ।। कियत्कालं यावत् भवतीत्यर्थः ।। भगनान् आह-गौतम जघन्येन अन्तर्मुहूर्त ॥ कथमिति
चेद्-उच्यते, नरकाद् उद्धृत्य मनुष्यभने, तिर्यग्गवे वा, अन्तर्मुहूर्त खिला भूगो नरकेपु उत्पादात् ॥ तत्र मनुष्यभतभा-
वना इयं-कश्चिन् नरकाद् उदृत्य गर्भजमनुष्यलेन उत्पद्य सर्वाभिः पर्याप्तिभिः पर्याप्तो विशिष्टसंज्ञानोपेतो वैफियलब्धि-
मान् राज्याधाकानी परचक्रायुपद्रवम् आकर्ण्य, स्वशक्तिप्रभानतः चतुरशसैन्यं विकुर्विता, संग्रामयित्वा ग, महारौद्ध्यानोप-
गतो गर्भस्थ एव कालं कृत्ता, भूयो नरकेषु उत्पद्यते ॥ तदेवम् अन्तर्मुहूर्त नरकाद् उद्त्य, तिर्यग्भवे गर्भव्युत्तान्तिात-
न्दुलमत्स्यत्वेन उत्पध, महारौद्रध्यानोपगतोऽन्तर्मुहूर्त, जीविला भूयो नरकेषु जायते ॥ इति ॥ उर्पतोऽनन्तं कालं सन
अनन्तकालः, परम्परया वनस्पतिषु उत्पादाद अवसातव्यम् । तथा च आह-नस्पति कालः स मागेर उक्त इति । पुनर्वि-
शेषतया एतत्सम्मतिः श्रीनवतत्तय वृहद् वालातबोधेऽपि अस्ति ॥ तत्पाठस्तु तत एव अनमेयः ॥ एतमेर श्रीधर्मविन्दुम्न-
वृत्त्योः, सप्तमाध्ययनेपि, तथाहि-तन्दुलमत्रास्तु चालोपमर्दाभाने अपि निनिमिचम् एव अपूरिता अतितीवरौद्रध्यानोऽन्तर्मु-
१ गपगमयागादी कता गावदेको समगोन लागद पनाहमिति ।
CCC
॥३४॥

·गर्ने भूत्वा हूर्तमापुरनुपाल्य, सप्तमनरकथिव्या प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमायु' नारक उत्पद्यते इति ।। पुन' श्रीउत्तराध्ययनसूने द्वात्रिंशचमाध्ययने अष्टनवतितमगाथाया व्याख्याने लघुवृत्तौ यथा ॥ प्रद्विष्टचित्तः सन् नकुर्व- अपि कर्म चिनोति, तन्दुलमत्स्यवत् ॥ यथा स महामत्स्सस्स मुखासन्ने मत्स्सीकुक्षौ अन्तर्मुहूर्ते एव, पर्याप्तो 'भूत्वा' उत्पद्य संज्ञी पौढमत्स्यमुखे विशतो मत्स्यलक्षान् दृष्ट्वाऽय धन्यो यस्स आये इयन्तो मत्स्या विशन्ति ॥ इति ध्यायन तेषु निस्मरत्सु रे मूर्स ईदृग् अज्ञ', कथ, यद् एतान् मुञ्चसि, अहम् एतावन्माप्रश्वःस्सा, तदा एतावतो न मुञ्चे ॥ इत्यादि च निदनन्तर्मुहूर्तेनैव सप्तम्याम् उत्कृष्टमायु वद्धा, अन्तर्मुहूर्तेनैव अबाधा भुक्त्वा अन्तर्मुहूर्तमध्येनैव मृत्वा सप्तम्याम् उत्पद्यते, इति तन्दुलमत्साधिकारविचार ।। ५६ ॥ ननु क्षुल्लकभवखरूप किं कुन ग्रन्थे केन प्रतिपादितम् अस्ति ॥ 'उच्यते' एकसिन-नानमाणे समधिका• सप्तदशक्षुल्लक भवा भवति ।। पट्पश्चाशदधिकावलिका शतद्वयप्रमाणम् , एतादृक् स्वरूप, श्रीजीवाभिगमवृत्तौ श्रीमलयगिरिसूरिभिः पति- पादितम् अस्ति । तथाहि-अथ स्थाने स्थाने क्षुल्लकभवग्रहणम् इत्युक्त, तत्र क्षुल्लकभवग्रहणम् इति क. शब्दार्थः ॥ उच्यते, क्षुल्ल लघु स्तोकम् इत्येकोऽर्थ., क्षुल्लम् एव क्षुल्लक , एकायुष्कसवेदनकालो भव', तस्य ग्रहण सम्बन्धन भवग्रहण, तच्चावलि कातश्चिन्त्यमान पदपञ्चाशदधिकम् आवलिकाशतद्वय, अथैकसिन् आनप्राणे कियन्ति क्षुल्लकभवग्रहणानि भवन्ति 'उच्यते' किंचित्समधिकानि सप्तदश, कथमिति चेद् उच्यते-इह मुहूर्तमध्ये सर्वसंख्यया पश्चषष्टिसहस्राणि पश्चशतानि पदनिशानि क्षुल्लकभवग्रहणानि भवन्ति ॥ यत उक्त चूर्णा ।

·शतकम्.
विशेष-
॥३५॥
"पणंद्विसहस्साई पंचेव संयाइं हवन्ति छत्तीसा । खुड्डाग भवग्गहणा हवन्ति अंतोमुहुत्तम्मि ॥१॥"
आनप्राणाश्च मुहूर्ते त्रीणि सहस्राणि शप्तशतानि त्रिसप्तत्यधिकानि ॥ उक्तं च-
"तिन्नि सहस्सा सत्त य सयाई तेवत्तरिं च ऊसासा। एस मुठुत्तो भणिओसव्वेहिं अणंतणाणीहि ॥१॥"
ततोऽत्र त्रैराशिककर्मावतारः ॥ यदि त्रिसप्तत्यधिकसप्तशतोत्तरै त्रिभिः सहस्रैरुच्छ्वासानां पञ्चषष्टिसहस्राणि पञ्चशतानि
पत्रिंशानि क्षुल्लकभवग्रहणानां भवन्ति, तत एकेन उच्छासेन किं लभामहे ॥ राशित्रयस्थापना ॥ ३७७३ ॥ ६५५३६ ॥
तत्र आयेन राशिना एकलक्षणेन मध्यराशिर्गुणने जातः स तावान् एव, एकेन गुणितं तदेव भवतीति न्यायात् ॥ तत आयेन
राशिना भागहरणे लब्धं सप्तदशक्षुल्लकभवाः । शेपास्तु अंशाः तिष्ठन्ति, त्रयोदशशतानि पञ्चनवत्यधिकानि उक्तं च ।
"सत्तरस भवग्गहणा खुड्डाणं इह भवन्ति पाणम्मि । तेरस चेव सयाइं पंचाणुइचेव अंसाणं ॥१॥"
अथ एतावद्भि रंशैः कियन्त्य आवलिका लभ्यन्ते, उच्यते-समधिकचतुर्नवतिः, तथाहि-पट्पञ्चाशदधिकेन शतद्वयेन आ-
वलिकानां त्रयोदशशतानि पञ्चनवतीनि गुण्यन्ते, जातानि त्रीणि लक्षाणि सप्तपञ्चाशत्सहस्राणि शतम् एकम् ॥ ३॥४७॥१॥२०॥
छेदराशिः स एव ॥ ३७७३ ॥ लब्धाचतुर्नवतिरावलिकाः, शेपास्तु अंशा, आवलिकाया स्तिष्ठन्ति ॥ चतुर्विशतिशतानि
अष्टपञ्चाशदधिकानि ॥ २४५८ ॥ एवं यदा एकसिन् आनप्राणे आवलिकाः संख्यातुम् इष्यन्ते, तदा सप्तदशभवा द्वाभ्यां षट्प-
ञ्चाशदधिकाभ्यां शताभ्यो गुण्यन्ते ॥ ४३५२ ॥ गुणयित्वा च उपरितनाश्चतुर्नवतिरावलिकाः प्रक्षिप्यन्ते । तत आवलिकाः
चतुश्चत्वारिंशच्छतानि षट्चत्वारिंशदधिकानि भवन्ति ॥ उक्तं च ।
॥३५॥

·"एगोड आणपाणू चोयालीसंसया छोयाला । आवलि पमाणेणं अणतणाणीहिं निहिट्ठों" ॥१॥ यदि पुनरन्तर्मुहूर्ते आरलिकाः सरख्यातुम् इष्यन्ते ॥ तव ऐतान्ये चतुश्चत्वारिंशन्उतै खिपट्चत्वारिंशानि आवलिकाना मुहू किल उच्छासानां सप्तनिशच्छतानि निसप्तत्राधिका भवन्ति, सप्तनिशच्छवैखिसात्यधिकैर्गुण्यन्ते जाता एका कोटी सप्त- पटिशतसहस्राणि चतु सप्ततिसहस्राणि सप्तशतानि, अष्टपञ्चाशदधिकानि (॥१६७७४७५८॥) ये ऽपि च आवलिकाया अंशातुर्विशतिशतीनि अष्टपश्चाशदधिकानि, (२४।४८) तेपि मुहूत्तौच्छासराशिना ( ३७७३ ) गुण्यन्ते, अस्यैव छदस ते अशा इति आवलिकायानयेनार्थे तेनैव (३७७३) एकमुहूर्तोंच्यासरूपेण भागो हियते, लब्धास्तावन्त्य एवं आवलिकाचतुर्वि- शतिशतानि अष्टपश्चाशदधिकानि (॥२४४८१) तानि मूलराशौ प्रक्षिप्यन्ते जाता मूलराशिरेका कोटिर, सप्तपष्टिलक्षाः ।। सप्तसप्ततिसहस्राणि, द्वे शते पोडशोत्तरे, एतावन्य आवलिका मुहूर्ते भवन्ति ॥ यदि मुहूर्तगतानां क्षुल्लकमवग्रहणाना पश्च- पष्टिसहस्राणि पश्चशतानि पदनिशतानि एकभवग्रहणप्रमाणेन पट्पश्चाशेन शर्तद्वयेन, आवलिकानी गुण्यन्ते, तथापि तावत्य एंव आवलिका भवन्ति ।। उक्त च। "एगा फोडी सत्तसहिलक्खा सत्तहत्तरी सहस्सा य । दोयसया सोलहिया आवलियाण मुटुत्तमि" ॥१॥ एचे च यद् उच्यते "संसिजाओ आंवलियांगो एगे ऊसासनीसासे" इत्यादि, तदतीवसमीचीनम् इति । क्षुल्लकभव- विचार। ॥५७॥ गर्नु-मध्यनीवो मोहनीयादिकर्मणां सप्ततिसागरोपमकोटीकोटीप्रमुखंस्थितीनां, मध्यादै यदा एका सगिरोपमकोटीकोटी-

·विशेष-
॥३६॥
शतकम्
पल्योपमासंख्येयभागोना स्थितिः शेपा भवति, तदा सम्यक्त्वं लभते ॥ परं ततः परं, देशविरतिं कदा लभते ॥ कोऽर्थः सम्य-
क्त्वप्राप्तौ सत्यां यावती कर्मस्थितिरवशिष्टाऽस्ति ॥ तन्मध्यादपि कियति कर्मस्थितिक्षये विरतिरुदयम् एतीति, प्रष्टुः शिष्यस्य
आशयः, तत्र उच्यते शेपकर्मस्थितेः पल्योपमपृथक्त्वे क्षयिते अनुव्रतानि लभते, यदुक्तं श्रीप्रथमपञ्चाशकमूने पष्ठगाथायां श्री-
हरिभद्रसूरिभिः सप्तमपत्रे वृत्तौ च श्रीअभयदेवमूरिभिः तथाहि-
"सम्मा पलिअपहुत्ते वगए कम्माण भावओ होति । वयप्पभितीणि भवण्णवतरंडतुल्लाणि नियमेणं" ॥
व्याख्या-'सम्म नि'मूचनात् मूत्रमिति न्यायात् सम्यक्त्वात् लब्धाद् अनन्तरं पल्योपमानाम् आगगप्रसिद्धानां कालपरि-
माणविशेपलक्षणानां पृथक्त्वं द्विप्रभृतिनवान्तसंख्यालक्षणं पल्योपमपृथक्त्वं, तसिन्नपगते 'अपेते' वेदिते इत्यर्थः, केषां पल्यो-
पमपृथक्त्वम् इत्याह कर्मणां ज्ञानावरणादीनाम् , इह च कर्मस्थितेरिति वा स्थितेः स्थितिमतां च अभेदविवक्षया कर्मणाम्
इत्युक्तं, यतो मोहनीयादिकर्मणां सागरोपमकोटीकोटीसप्तत्यादिकायाः स्थितेमध्यात्, कोटीकोय्यादिकां सिति, यथामत्ति-
करणेन क्षपयति, तावद्यावदेका पल्योपमासंख्येयभागोना सागरोपमकोटीकोटीशेपा ॥ ततो ग्रन्धिभेदेन राम्यस्तं लभते, ततः
शेपकर्मस्थितेः पल्योपमपृथक्त्वे क्षपिते सति अनुव्रतानि लभते, इत्यागममुद्राः ॥ ततः किम् इत्याह-भारतः परमार्थतिमा-
श्रित्य, द्रव्यतः पुनरतिदीर्घतरायाम् अपि कर्मस्थितौ महाप्रतानि अपि भवन्ति ॥ यदुक्तं ।
"सव्वजीयाणं जम्हा सुत्ते गेविजेगेसु उववाओ। भणिओ जिणेहिं सो नय लिंग मोतुं जओ भणियं ॥१॥
जे दंसणवावन्ना लिंगग्गणं करिति सामपणे । तेसि पि य उपवाओ उक्कोसो जाव गेविजे ॥२॥
AUR
॥ ३६॥

·२ 'होति त्ति' भवति जायन्ते, कानीत्साह नतमभृतीनीति, अनुप्रतादीनि, स्वरूपतः किं विधानि तानि, इत्याह भवार्णवतर- ण्डतुल्पानि ससारसागरोचरणद्रोण्यादिकल्पानि, नियमेन, जवश्यभावेन, तदुक्कम् । "सम्मत्तमि उ लढे पलिअपुहुत्तेण सावओ होना । चरणोवसमखयाण सागरसरातरा होति" परयोपमधरत्वादिवेद्यस्य च कर्मणो, हासोऽनुक्रमेण स्याद् , वीर्योल्लासात् करणान्तरप्रवृत्ते' अतिशीघ्रकालेन वा तदुक्तम् | "एव अप्पडिवडिए सम्मत्ते देवमणुयजम्मेसु" अनुक्रमवेदनेनेत्यर्थः ॥ "अन्नयरसेविज एगभवेण च सव्वाइ" ननु यदा मम्यक्त्वयुक्त एव नवपल्योपमातिरिक्तस्थितिकदेवेषु उत्पद्यते, तदा देवभवे विरतेरभागात् कथ "सम्मचमि उ लद्धे पलिय पुहु- चेण सावजओ होजा" इत्येतद् घटते, अनोच्यते तस्यामेव अवस्थायां यावन्ती स्थिति क्षपयति, तारतीम् अन्या वनाति, ततो देशोनसागरोपमकोटाकोटीरूपाया अधिकृत कर्मसितेः पल्योपमपृथक्त्वस्य पापगमो भवतीति । न देवभवादौ देशविरतिलाभ स्यादिति न विरोधस्तदेव सम्यक्त्वलाभे ऽपि व्रतप्रतिपत्तौ भजना इति स्थितम् , इति गाथार्थः ॥ पञ्चमपरे ॥ इति सम्यक्त्व- लामानातरमपि नवपल्योपमस्थितिककर्मक्षये नतप्रतिपत्ति ॥५८ ॥ ननु चादरपर्याप्तजीवनिश्रया अपर्याप्ता', कियन्त उत्पयन्ते, उच्यते-असख्येया इति, यदुक्त श्रीजीवाभिगमसूत्रे अष्टादशपरे वृत्तौ च तथाहि--"एएसि सुहमाण १ थायराण २ य पजत्ताण अप्पजत्ताण य, कयरे कयरे स- व्वत्थोवा यायरा ॥१॥ अप्पजत्तगा असखेजगुणा ॥ २॥ सुहुमापजत्ता असखेनगुणा इति ॥ एएसि ण - ७

·शतकम्.
विशेष-
॥३७॥
भंते, सुहुमाण पजत्ताणमित्यादि।
व्याख्या--इह बादरेपु पर्याप्तेभ्यो ऽपर्याप्ता असंख्येयगुणाः, एकैकपर्याप्तिनिश्रया असंख्येयानाम् अपर्याप्तानाम् उत्पा-
दात्, तथा चोक्तं-प्रज्ञापनायां प्रज्ञापनाख्ये पदे ।
"पजत्तगनिस्साए अपजत्तगा वकमंति ॥ तं जत्थ एगो तत्थ नियमा असंखेजा इति" ॥
सूक्ष्मेषु पुनर्नाऽयं क्रमः, पर्याप्ताश्च अपर्याप्तापेक्षया चिरकालावस्थायिन इति, सदैव ते बहवो लभ्यन्ते, तत उक्तं सर्व-
स्तोकाः सूक्ष्मा अपर्याप्ता-स्तेभ्यः सूक्ष्माः पर्याप्ताः संख्येयगुणाः, एवं पृथिवीकायादिषु अपि भावनीयम् ॥ एवं श्रीआचाराङ्गवृत्ती
प्रथमाध्ययनद्वितीयोदेशके पश्चदशपत्रे, तथाहि-पुनरपि पर्याप्तकादिभेदाद् भेदम् आह 'जे वायरे' इत्यादि। यानि बादरपृथि-
वीकाये 'विधानानि' भेदाः प्रतिपादिताः, तानि यावन्ति पर्याप्तकानां तावन्त्येव अपर्याप्तकानामपि, अत्र च भेदानां
तुल्यत्वं द्रष्टव्यं ॥ नतु जीवानां, यत एकपर्याप्तकाश्रयेण असंख्येया अपर्याप्तका भवन्ति ॥ सूक्ष्मा अपि पर्याप्ताऽपर्याप्त-
कभेदेन द्विविधा एव, किन्तु अपर्याप्तकनिश्रया पर्याप्तकाः समुत्पद्यन्ते ॥ यत्र च एको ऽपर्याप्तकस्तत्र नियमाद् असंख्येयाः
पर्याप्तकाः स्युरिति ॥ एवं जलाश्रिता असंख्येयाः, यदुक्तं श्रीआचाराङ्गाद्वितीयोदेश के पञ्चविंशतिपत्रे ॥ २५ ॥ तथाहि-'संति
पाणा उद्गणिस्सिया जीवा अणेगे, तट्टीका 'संतिपाणा, इत्यादि पूर्ववत् , कियन्त-स्ते पुनस्ते इति दर्शयति, जीवा अणेगे,
पुनर्जीवोपादानमुदकाश्रितप्रभूतजीवज्ञापनार्थं, ततश्च इदम् उक्तं भवति, एकैकसिन् जीवभेदे उदकाश्रिता अनेके असंख्येयाः
॥३७॥

·प्राणिनो भवन्ति । एव च अविषयारम्भभाजस्तत् निश्रितप्रभूतसचव्यापत्तिकारिणो द्रष्टव्याः ॥ इति एकनादरपर्याप्तजीव
निश्रया असख्येया वादरा अपाता इति विचार ॥ ५९॥
ननु-नरकेपु अशुभवर्णदुरभिगन्धफटुकरसकर्फशस्पर्शान् पुद्गलान् यथा मिपादृष्टिनारका आहारयन्ति, तथैव भविष्य-
चीर्थरादयोऽपि, किंवा कोऽपि विशेषः, उच्यते-भविष्यत्तीर्थकरादय' शुभवर्णादिमतः पुद्गलान् आहारयन्तीति विशेष,
यदुक्त श्रीभगवतीवृत्तौ प्रथमशतके प्रथमोद्देशके, तथाहि-
"वष्णओ कालनीलाइ, गधओ दुब्विगधाइ, रसओ तित्तकडयरसाइ, फासओ कक्ग्वडागुमयसीयलुक्पाइ"
एतानि च प्रायो मिथ्यादृष्टय एव आहारयन्ति, नतु भविष्यतीर्थकरादयः ॥ इति नरके भविष्यत्तीर्थकरादयः शुभपुद्ग-
लान् आहारयन्तीति विचार ॥६०॥
ननु-व्यन्तरेभ्योऽपि केचिद् भवनपतिदेवा अल्पाद्वयो वर्त्तन्ते न वा, उच्यते-सन्ति एके, यदुक्त श्रीमगरतीयने रत्ती च
प्रथमशतकद्वितीयोदेशके तथाहि-"असनीण जहन्नेण भवणवासीसु उक्कोसेण वाणव्यतरेसुत्ति" हह यद्यपि 'चरम
पलिसारमहिय, इत्यादिवचनाद् असुरादयो महर्दिका', 'पलिओवममुकोस वतरियाणति, वचनाच व्यतरा अल्पर्द्विकार,
तथापि अत एव वचनाद् अवसीयते ॥ सन्ति व्यन्तरेभ्य सकाशाद् अल्पर्द्धयो मानपतय केचन ।। इति व्यन्तरेभ्योऽपि फेचन
भवनपतयो ऽल्पर्द्धय इति विचारः ॥ ६१ ॥

·शतकम्.
विशेष-
॥३८॥
ननु-विग्रहगतिकरणे जीवानां कति समयान यावत् अनाहारकत्वं स्यात् ॥ उच्यते-त्रिसमयान् मतान्तरे तु चतुःसम-
यान् अनाहारकत्वं स्यात् । यदुक्तं श्रीभगवतीसूत्रवृत्तौ सप्तमशतके प्रथमोदेशके तथाहि-"तेणं कालेणं तेणं समएणं
जाव, एवं वयासी जीवेणं भंते, कं समयं अणाहारए भवति" गोयमा पढमे समए सिय आहारए सिय अ-
णाहारए ॥१॥ वितियसमए सिय आहारए सिय अणाहारए ॥२॥ ततिय समए सिअ आहारए सिम
अणाहारए ॥ ३॥ चउत्थे समए नियमा आहारए ॥ कं समयं अणाहारए तिः॥ परभवं गच्छन् कसिन् समये
ऽनाहारको भवतीति प्रश्नः ॥ उत्तरं तु यदा जीव ऋजुगत्या उत्पादस्थानं गच्छति ॥ तदा परभवायुपः प्रथमे एव समये
आहारको भवति ॥ यदा तु विग्रहगत्या गच्छति, तदा प्रथमसमये वको ऽनाहारको भवति, उत्पत्तिस्थानाऽनवाप्तौ, तदा आ-
हारणीयपुद्गलानाम् अभावात् , अत एवाह-"पढमे समये सिअ आहारए सिअ अणाहारए त्ति ॥ तथा यदा एकेन
वक्रेण द्वाभ्यां समयाभ्यां उत्पद्यते, तदा प्रथमसमये ऽनाहारको, द्वितीये तु आहारकः ॥ यदा तु वक्रद्वयेन त्रिभिः समयै
रुत्पद्यते, तदा प्रथमे द्वितीये च अनाहारकः ॥ इत्यत आह “वीय समए सिय आहारए सिअ अणाहारए” त्ति ॥२॥
तथा यदा वक्रद्वयेन त्रिभिः समयै-रुत्पद्यते, तदा आद्ययो-रनाहारकः ॥ तृतीये तु आहारको यदा तु वक्रत्रयेण चतु-
भिः समयै रुत्पद्यते, तदा आये समयत्रये अनाहारकः ॥ चतुर्थे तु नियमाद् आहारकः ॥ इति कृत्वा 'तइए समए सिअ
आहारए सिअ अणाहारए' इत्युक्तं ॥ वक्रत्रयं च इत्थं भवति, नाड्या बहि-विदिग्व्यवस्थितस्य सतो यस्य अधो लोकाद्
॥३८॥

·ऊर्ध्वलोके उत्पादो नाट्या बहिरेप दिशि भाति ।। सोऽवश्यम् एकेन समयेन विश्रेणितः समणि प्रतिपद्यते, द्वितीयेन नार्डि प्रविशति, तृतीयेन ऊर्धलोक गच्छति, चतुर्थेलोकनाडीतो निर्गत्य उत्पत्तिस्थाने उत्पद्यते ।। इह च आये समयनये चार- यम् अपगन्तव्यम् ॥ समश्रेण्यैव गमनात्, अन्ये तु आहु' ।। वनचतुष्टयमपि सभवति ॥ यदा हि विदिशो विदिशि एवोत्प घते, ता समयत्रय, प्रागवद् चतुर्थसमये तु नाडीतो निर्गत्य समणि प्रतिपद्यते ॥ पञ्चमेन तु उत्पत्तिस्थान पामोति ॥ सन च आधे समयचतुष्टये वाचतुष्टय सात् , तर अनाहारक इति ॥ इद सूनेन दर्शित, प्रायेण इत्यम् , अनुत्पत्तेरिति ॥ एव 'दडशो चि' अमुना अभिलापेन चतुर्विशति दण्डको वाच्य , तरच जीवपदे एकेन्द्रियपदेषु च पूर्वोक्तभावनया एव, चतुर्थे समये नियमाद् आहारक इति वाच्यम् , शेपेषु पदेपु तृतीयसमये नियमात् आहारक इति ।। तर यो नारकादिनस' नसेषु एपोत्पद्यते, तस नाट्या पहिस्ताद् आगमन गमन नास्तीति, तृतीयसमये नियमाद् आहारकत्व, तथाहि-यो मत्स्यादि-भरतस्य पूर्वभागाद् ऐवतपश्चिमभागस अधो नरके उत्पद्यते, स एकेन समयेन मरतस्य पूर्वभागात् पश्रिम भाग याति ॥ द्वितीयेन तु भरतैरवतप चिमभाग, तवस्तृतीयेन नरकम् इति ॥ अन च आधयोरनाहारक', तृतीये तु आहारक , एतदेव दर्शयति । "जीवा य एगिदिया च चउत्थे समए सेसा तइए समय ति" तथा सग्रहणिसूत्रकृत्योस्त्वेव, तथाहि-परभव गच्छतां जीवाना गति-दे॒धा ऋज्वी १ वक्रा २ च तन ऋज्वी एकस- मया सगश्रेणिव्यवस्थितत्वेन उत्पतिदेशस्य आयसमये एव प्राप्ते, वका तु बाहुल्येन उक्ततश्चत समयान्ता, फचित् क-

·विशेष-
॥३९॥
शतकम्
दाचित् पञ्चमसमयान्ता अपि, एतच अनन्तरमेव भावयिष्यते ॥ अथ असिन्नेव गतिद्वये निश्चयव्यवहारनयाभ्यां परभवायुरु-
दयं १ परभवाहारं २ च चिन्तयन्नाह, ।
"उज्जुगइपढमसमए पारभविअं आउयं तहाहारो॥ वकाइ वीयसमये परभविआउं उद्यमेइ ॥ ६०॥"
व्याख्या-ऋजुगतौ प्रथमसमये एव पारभविकम् आयुरुदयम् आगच्छति, प्रथमसमये एव परभवाहारः ॥ तथाहि-नि-
श्वयनयेन परभवप्रथमसमये एव पूर्वशरीरशाटो, यसिन्नेव समये सर्वात्मना पूर्वशरीरत्यागः, तसिन्नेव गतिरेवं च तसिनेव
आद्यसमये परभवायुरुदयः ॥ जुगत्या च आद्यसमये एव जन्तुरुत्पत्तिदेशम् आसादयति, तद्गतांश्च खशरीरयोग्यान पुद्ग-
लान् आदत्ते, ततः सिद्धः प्रथमसमये एव परभवाहारो ऽपि, यद्यपि च वक्रगतावपि निश्चयनयाद् उक्तनीत्या प्रथमसमये
एव, परभवायुरुदयः, तमन्तरेण सर्वात्मना पूर्वशरीरत्यागासंभवतो गतेरभावात् , तथापि केचित् परिस्थूलव्यवहारनयाश्रिताः,
वक्रगतौ द्वितीयसमये एव परभवायुरुदेतीति प्रतिपन्नाः, ततस्तन्मतेन आह 'वकाई' इत्यादि वक्रायां गतौ द्वितीयसमये पार-
भविकम् आयुरुदयम् एति ॥१॥ अयम् अभिप्रायः-यः किल प्राग्भवान्त्यसमये एव वका गतिः प्रतिपत्तुम् आरब्धा, तत्प-
रिणामाभिमुखत्वात् , ततः सोऽपि समयो वक्रगतिसम्बन्धी द्रष्टव्यः । द्वितीये च समये परभवायुरुदयः, इति सिद्धं वक्रगतौ
प्राग्भवान्त्यसमयापेक्षया द्वितीयसमये परभवायुरुदेतीति ॥ अस्यां च वक्रगतौ स्थितो जन्तु-रेकेन द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्चा
वकै-रुत्पत्चिदेशम् आसादयति, तत्रैक-चक्रायां गतौ समयद्वये ऽपि नियमाद् आहारकः, तथाहि-आद्यसमये पूर्वशरीरमोक्षः,
॥३९॥

·तसिंध समये तच्छरीरयोग्या केचित् पुद्गला जीपयोगात् लोमाहारतः सम्पन्धम् आयान्ति, औदारिकक्रियाहारकपुद्ग- लाऽऽदान च आहार , तत आहारक', द्वितीये च समये उत्पत्तिदेशे तद् भवयोग्यपुद्गलादानाद् आहारकः ॥१॥ द्विव- कायां नय. समया, तर आये, अन्त्ये, च प्राग्वद् आहारको, मध्ये तु अनाहारका ॥२॥ निवक्राया चत्वारः समयाः, तयाहि-सनाट्या बहि-रधस्तनभागाद् अर्धम् , उपरितनभागाद् अधो, वा समुत्पद्यमानो जन्तुनिदिशो दिशि यदा उत्पद्यते, तदा एकेन समयेन विदिशो दिशि याति, द्वितीयेन सनाड्या प्रविशति, तृतीयेन उपयंघो वा याति, चतुर्थेन रहिरुत्पद्यते, दिशो विदिशि उत्पादे तु आये समये असनाड्या प्रविशति द्वितीये उपर्यधो वा याति, तृतीये पहिर्गच्छति, चतुर्थे विदिशि उत्पद्यते, तन आद्यन्तयोः प्राग्वद् आहारको, मध्यमयोस्तु अनाहारक , चतुर्थरकायां पश्च समया , ते च सनाड्या बहिरेव विदिशो विदिशि उत्पादे प्राग्वद् भावनीयाः। अनापि आयन्तयोराहारकः, त्रिषु तु अनाहारक' ॥ एतदेवाह- "इग-दु-ति-चउ-वफासु दुगाइ-समण्सु परभवाहारो । दुगयफाईसु समया इग-दो-तिन्नि य अणा- हारो॥ ६१॥" व्याख्या-एकद्वित्रिचतुर्वक्रासु वक्रगतिषु द्वितीयादिषु समयेपु परभवाहार तद्यथा-एकाक्राया द्वितीये, द्विवक्राया तृतीये, निवकाया चतुर्थे, चतुर्वकाया पञ्चमे समये परभवाहार' ॥ तन एकवकायाम् उक्तनीत्या समयद्वये ऽपि आहार., द्वि- वक्रादिपु तु वक्रगतिपु क्रमाद् एको द्वौ त्रयश्च समया अनाहाराः ॥ न विद्यते आहार एपु इति, यद्वा एक द्वौ नीन समयान

·विशेष-
शतकम्
॥४०॥
जीवा अनाहाराः, एतद् गाथार्थश्च प्रागेव भावितः, तदेवं चिन्तितो निश्चयतः ऋजुगत्यां, व्यवहारस्तु वक्रगत्यां परभवायुरा-
हारौ, यदि पुन-चक्रगतौ अपि निश्चयत-स्तौ चिन्त्येते, तदा अस्यामपि आधसमये एव परभवायु-रुदयः, तथाहि-यद्यपि
प्राग् भवान्त्यसमये वक्रगतिप्रतिपत्ते-रभिमुखो जन्तुः, तथापि प्राग्भवसम्बन्धिनोः संघातपरिशाटयो-स्तत्र भावात् ॥ प्राग्-
भवसम्बन्धे वाऽसौ समयः, तदनन्तरसमये तु प्राग्भवसम्बन्धिनः शरीरस्य सर्वथा शाटः, तथाच आगम:--'परभवपढमे
साडो त्ति' ततश्च तसिन्नेव अन्तरसमये परभवायुरुदेतीति सिद्धः ऋजुगतिव कगतौ अपि आधसमये एव परभवायुरुदयः ॥
आहारस्तु एकवक्रायां गतौ द्वितीये समये, तसिन्नेव उत्पत्तिदेशावाप्तेः, प्रथमसमयस्तु अनाहार-स्तत्र सर्वात्मना पूर्वशरीरत्या-
गाद् उत्पत्तिदेशस्य च अप्राप्तेः ॥ एवं द्विवक्रायां तृतीये, विवकायां चतुर्थे, चतुर्वक्रायां च पञ्चमे समये आहारः॥ ततः स्थितम्
इदम्-उत्कर्पण व्यवहारस्तत्र यो निश्चयतस्तु चत्वारः समयाः, अनाहारा इति, प्रभूतं च अत्र वाच्यं, तच मन्दमतिव्यामोह-
भयात् नाभिधीयते ॥ तथा श्रीप्रवचनसारोद्धारसूत्रवृत्त्योरपि, त्रिंशदुत्तरद्विशततमद्वारेऽपि एवं ।
"विग्गहगइमावन्ना केवलिणो समुहिया अजोगी य ॥ सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारगा जीवा ॥ २७३३ ॥”
व्याख्या-विग्रहगतिर्भवान्तरे विश्रेण्यागमनं, ताम् आपन्नाः प्राप्ताः, सर्वे ऽपि जीवाः, तथा केवलिनः समुद्धताः, कृतस-
मुद्घाताः, तथा अयोगिनः शैलेश्यवस्था, तथा सिद्धाः क्षीणकर्माप्टकाः, सर्वे ऽपि एते ऽनाहाराः, एतद्व्यतिरिक्ताः शेषा
सर्वेऽपि आहारकाः॥ इह परभवगच्छतां जन्तूनां गतिर्दैधा, जुगति-विग्रहगतिश्च, तत्र यदा जीवस्य मरणस्थानाद् उत्पत्ति-
॥४०॥

·स्थान समश्रेण्या प्राजलम् एव भवति, तदा ऋजुगतिः, सा च एकसमया समश्रेणिव्यवस्थितत्वेन उत्पतिदेशस्य आघसमये एव प्राप्तेनियमात् , आहारका असा हेयग्राह्यशरीरमोक्षग्रहणान्तरालाभावेन आदाराव्यवच्छेदात्, यदा तु मरणस्थानाद् उत्पत्ति- स्थान वक्र भवति, तदा विग्रहगति , वनश्रेण्यन्तरारम्भरूपेण विग्रहेण उपलक्षिता गति-विग्रहगति, इति कृत्वा तन विग्रह- गत्यापन्ना उत्कपर्तस्त्रीन् समयान यावद् अनाहारकाः ॥ तथाहि---अस्यां वक्रगतौ स्थितो जतुरेकैन द्वाभ्या निभिश्चतुर्भिर्वा पकै रुत्पनिदेशम् आयाति ॥ तन एकवकाया द्वौ समयौ तयोष नियमाद् आहारक ॥ तथाहि-आयसमये पूर्व शरीरमोक्षः, तसिंध समये तच्छरीरयोग्या' केचित् पुद्गला जीवयोग्या लोमाहारत सम्बन्धम् आयान्ति औदारिकक्रियाऽऽहारक पुद्गला- दीना च आहार', तर आयसमये आहारकः, द्वितीये च समये उत्पत्तिदेशे तद्भवयोग्यशरीरपुद्गलादानाद आहारक', द्विवक्रायां गतौ नयः समयाः, तर आये अन्ये च प्राग्वद् आहारको, मध्यमे तु अनाहारक', विवक्रायां गतौ चत्वारः समयाः, ते चैव- प्रसनाट्या बहिरधस्तनभागाद् ऊम्, उपरितनभागाद् अधो वा, जायमानो जन्तु-विदिशो दिशि, दिशो वा पिदिशि यदा उत्पद्यते, तदा एफेन समयेन निदिशो दिशि याति, द्वितीयेन सनाडी प्रविशति, तृतीयेन उपर्यधो वा याति, चतुर्थेन पहिरुत्पयते, दिशो विदिशि उत्पादे तु प्रथमे सनाडी प्रविशति, द्वितीये उपयंधो या याति, तृतीये वहिर्गच्छति । चतुर्थे विदिशि उत्पद्यते, अनाद्यन्तयोः प्राग्वद् आहारका, मध्यमयोस्तु अनाहारक', चतुर्वक्रायां च पञ्च समयास्ते च सनाड्या १ भतरालकोण।

·-
विशेष-
शतकम्.
॥४१॥
बहिरेव विदिशो विदिशि उत्पादे प्राग्वद् भावनीयाः । अत्रापि आयन्तयोः आहारकः, त्रिपु तु अनाहारक इति । अत्र श्रीभगवत्यां
संग्रहणिसूत्र-प्रवचनसारोद्धारयोश्च विग्रहगतिसत्कोऽनाहारकसमयान् आश्रित्य यः कोऽपि परस्परविशेषोऽन्ति, स आलापकार्थ-
विचारणेन स्वयं ज्ञातव्यः कुशाग्रीयमतिभिः । पुनर्विस्तरार्थस्त्वयम्-वसनाडीस्त्रो जीवो मृत्वा वक्रगत्या नरकस्य पश्चिमदिशि
समुत्पद्यमानो मनुष्यलोकस्य पूर्व दिशः सकाशाद् अध ऋजुगत्या एकसमयेन नरकस्य पूर्वदिशि याति । ततस्तिर्यग्गतिं कृत्वा
द्वितीयसमयेन नरकस्य पश्चिमदिशि गत्वा उत्पद्यते । एपा द्विसामयिकविग्रहगतिः । यदा वसनाडीमध्ये मनुष्यलोकस्य ईशा-
नविदिशः सकाशाद् एकेन समयेन अजुगत्या अधो लोके ईशानविदिशि समायाति, ततो द्वितीयसमयेन तिर्यग्गत्वा, तृतीय-
समयेन वायव्यविदिशि उत्पद्यते । एपा त्रिसामयिकविग्रहगतिः । यदा वसनाडीवाटे आग्नेयविदिशिस्थो जीवनसनाडीवाये
पश्चिमदिग्भागे उत्पद्यते, तदा चतुःसामयिकविग्रहगतिः । तथाहि-जुगत्या एकेन समगेन अधोऽधः पूर्वदिशि याति, द्वि-
तीयेन समयेन तिर्यग्गत्या त्रसनाडीमध्ये याति, तृतीयेन समयेन तत ऊर्य याति, चतुर्थसमयेन सनाडीतो बहिः परिम-
दिशि गत्वा उत्पद्यते । एपा चतुःसामयिकी विग्रहगतिः । अथ यदा सनाडीनाये आग्नेयविदिशिस्थो जीवस्त्रसनाडीवहिन-
त्यां विदिशि गत्वा उत्पद्यते तदा पञ्चसामयिकविग्रहगतिः । तथाहि-एकेन समयेन आमेयविदिशः सकाशात् बसनाडीवाहो
एव ईशानविदिशि याति, ततो द्वितीयसमयेन वसनाडीमध्ये तिर्यग् याति, तृतीयेन ततः ऊर्ध्व याति, चतुर्थेन ततस्त्रसनाडी-
बाह्ये पश्चिमदिशि याति, पञ्चमेन समयेन तत ऊर्ध्वं गत्वा नैनते विदिशि उत्पद्यते । एपा पञ्चसामयिकी विग्रहगतिः । अय-
मर्थः तावद् यचकाद् अवसेयः । तचेदम्-
॥४१॥

·३ ऊर्षे आ० दक्षिणदिशि नर्म दक्षिण नैर्गत ऊर्धलोक पश्चि० ऊर्धलोक पश्चिम उत्तरदिशि वाय० उत्तरा वायव्य दक्षिण नै० आ० ३ दक्षिण नैसत तिर्यम् पश्चि० तिर्यग् ४ पश्चिम उत्तर वाय १ ई० २ उत्तरा वायव्य दक्षिण नै० आ० दक्षिण नैनत अधो० २ पश्चिम अधो पश्चिम १ उत्तर २ वाय. उत्तरा वायव्य इद द्वि निसामायिकविग्रहगति-यन्त्रकम्। | इद चतुःसामयिकविग्रहगति यत्रकम् । इति विग्रहगतिविचारे समयनय चतुष्टय वा जीवानामनाहारकत्वम् ।। ६२॥ आ० दक्षिण पू० २ उत्तरा आ०३ दक्षिण २पू० तिर्यग २ उत्तरा आ० दक्षिणा पू० २ अधो २ उत्तरा ४ पश्चि० वा० नै ०५ पश्चि०४ वा० न०५ पश्चि०४ वा *००० . इद पञ्चसामयिकविग्रहगतियन्त्रकम् ।

·विशेष- ॥४२॥ शतकम्. ननु-कल्याणमन्दिरस्तोत्रकारकस्य सिद्धसेनदिवाकरस को गच्छः ? उच्यते, विद्याधरगच्छः । यदुक्तं सिंहासनद्वात्रिंशि- कायां द्वितीयपत्रे, तथाहि-अन्यदा श्रीविद्याधरगच्छे पशिल्लक्षकन्यकुब्जाधिपति-श्रीमरुण्डराजप्रतिबोधकश्रीपादलिप्तमरि- संताने श्रीस्कन्दिलाचार्यशिष्यश्रीवृद्धवादिसूरिः, तच्छिष्यश्रीसिद्धसेनदिवाकरः श्रीसर्वज्ञपुत्र इत्याख्यया प्रसिद्धः ॥ इति श्री- सिंद्धसेनदिवाकरगच्छः ॥ १३ ॥ ननु-लौकिकानीव लोकोत्तरे जिनशासनेऽपि मासादीनां नामानि अभूवन् ? किं वा भिन्नानि ? उच्यते, भिन्नान्येव । यदुक्तं ज्योतिष्करण्डके, तथाहि-लोकोत्तराणि अमूनि, तद्यथा-प्रथमः श्रावणोऽभिनन्दनः, द्वितीयः प्रतिष्ठः, तृतीयो वि- जयः, चतुर्थः प्रतिवर्धनः, पञ्चमः श्रेयान् , पष्ठः शिवः, सप्तमः शिशिरः, अष्टमो हेमवान् , नवमो वसन्तः, दशमः कुसुमसं- भवः, एकादशो निदाघः, द्वादशो वननिरोहः। दिवसानां क्रमेण अमूनि नामानि, तद्यथा-प्रथमः पूर्वाङ्गः, द्वितीयः सिद्धि- सेनः, तृतीयो मनोहरः, चतुर्थो यशोभद्रः, पञ्चमो यशोधरः, षष्ठः सर्वकामसमृद्धः, सप्तमः इन्द्रमूर्धाभिषिक्तः, अष्टमः सौमनसः, नवमो धनञ्जयः, दशमोऽर्थसिद्धः, एकादशोऽभिजातः, द्वादशोऽत्यशनः, त्रयोदशः शतञ्जयः, चतुर्दशोऽग्निवेश्मः, पञ्चदश उप- शमः । रात्रीणां क्रमेण अमूनि नामानि, तद्यथा--प्रथमा उत्तरामा, द्वितीया सुनक्षत्रा, तृतीया एलापत्या, चतुर्थी यशोधरा, पश्चमी सौमनसा, पष्ठी श्रीसंभूता, सप्तमी विजया, अष्टमी, वैजयन्ती, नवमी जयन्ती, दशमी अपराजिता, एकादशी इच्छा, द्वादशी समाहारा, त्रयोदशी तेजा, चतुर्दशी अतितेजा, पञ्चदशी देवानन्दा इति ॥ इति मासादीनि लोकोत्तराणि ना- मानि ॥ ६४॥ ॥४२॥ स

·ननु-अनादिकालाद् जन्तु सम्यक्त्व लभते, तदा किं क्षायोपशमिक सम्यक्त्व प्रथमतो लमते ? किं वा औपशमिकस-
म्यक्त्वम् । उच्यते, अतिविशुद्धो जीवः क्षायोपशमिकम् , मन्दविशुद्धस्तु औपशमिकम् । यदुक्त श्रीबृहत्कल्पे, तथाहि-
"इयमत्र भावना-द्विविधस्तत्प्रथमतया सम्यग्दर्शनप्रतिपत्ता-अतिविशुद्धो मदविशुद्धश्च । तत्र योऽतिविशुद्ध' सोपूर्व-
करणमारूढो मिथ्यात्व पुसीकरोति, कृत्वा च अनिवृत्तिकरणे प्रविष्टः तत्प्रथमिकतया क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शनमासादयति,
सम्पपत्व पुनोदयाद्, यस्तु मन्दविशुद्धः सोऽपूर्वकरणमपि आरूढस्तीबाध्यवसायाभावाद् न मिथ्यात्व निपुञ्जीकर्तुमलम् ,
ततोऽनिवचिकरणमुपगतोऽन्तरकरण कृत्वा वन प्रविष्ट तत्प्रथमतया औपशमिकसम्यग्दर्शनमनुभवति, अन्तरकरण च अन्तर्मु
हुर्तप्रमाणम् , एतस्य वा क्षये अयेपा पुद्गलानामभावतो मिथ्यात्वमेति ॥ इति मथमतो जीपः क्षायोपशमिकसम्यक्त्वम् , औप-
शमिकसम्यक्त्व वा लमते इति विचारः ॥६५॥
ननु-सम्यग्दर्शन-ज्ञानयो क प्रतिविशेपः १ उच्यते, प्रकट भेदोऽस्ति यदुक्तम्-श्रीबृहत्कल्पे,
"दसणमोग्गर ईहा नाणमवाओ धारणा जहर । तह तत्तई सम्म रोइज्जइ जेण त नाण" ॥
यथा तुल्यापोधे दर्शन-ज्ञानयोर्भेदः-अवग्रह , ईहा दर्शनम् , सामान्यावयोधात्मकत्वात् । अपाय, धारणा च, ज्ञानम्
विशेपावयोधरूपत्वात् । यस्तत्तत्त्वावगमः स ज्ञानम् , या तु अवगतेषु तत्त्वेषु रुचिः परमा श्रद्धा आत्मनः परिणामविशेषरूपा
सा सम्यग्दर्शनम् , येन तद् ज्ञान रोच्यते-रुच्यात्मक क्रियते ॥ इति ज्ञान-दर्शनयोर्भेदः ॥ ६६ ॥

·विशेष-
॥४३॥
?
शतकम्.
ननु-स्त्रीवेदः कियन्तं कालं तिष्ठति ? उच्यते, अत्र अर्थे पञ्च आदेशाः सन्ति श्रीप्रज्ञापनायाप् अष्टादशपदे । तथाहि---
"इथिवेए णं भंते ! 'इथिवेदि' त्ति कालओ केवचिरं होति ' गोयसा ! एगेणं आदेसेणं जहन्नेणं पगं
समयं, उकोसेणं दसुत्तरं पलिओचमसयं (११०) पुन्चकोडिपुत्तमम्भहि । पगेणं आएसेणं जहन्नेणं एग्गं
समय, उकोसेणं अट्ठारस पलिओवमाई पुन्चकोडिपुहुत्तमभहिआई। एगेणं आएसेणं जहन्नेणं एग समयं,
उकोसेणं चउद्दसपलिओचमाई पुचकोडिपुछत्तमभहिआई । एगेणं आपसेणं जहन्नणं एगं समयं, उफोसेणं
पलिओवमसयं (१००) पुवकोडिपुत्तमभहि । एगेणं आएसेणं जहन्नेणं पगं समयं, उघोसेणं पलि-
ओवमपुहुत्तं पुब्धकोडिपुत्तमन्भहि ॥ पुरिसए णं भंते ! 'पुरिमवेदित्ति केवचिरं कालं होइ ? गोयमा !
जहन्नेणं एग समयं, उफोसेणं सागरोवमसयपुहत्तं साइरेगं । नपुंसगवेप णं भंते ! नपुंसगवेदि' ति केवचिरं
कालं होइ ? गोयमा ! जहन्नेणं एगं समयं, उकोसेणं वणप्फइकालो" ।।
व्याख्या-स्त्रीवेदविषये पश्च आदेशाः, तान् अनुक्रमेण निरूपयति-'एगेणं आदेसेणं' इत्यादि । तत्र सर्वत्रापि जघ-
न्यतः समयमात्रभावना इयम्-काचिद् युवतिः उपशमश्रेण्यां वेदत्रयोपशमनेन अवेदकत्तमनुभूय ततः श्रेणेः प्रतिपतन्ती सी-
वेदोदयम् एकसमयम् अनुभूय द्वितीयसमये कालं कृत्वा देवेषु उत्पद्यते । तत्र च तस्याः पुंस्त्वमेव, न स्त्रीत्वम् । तत एव जघ-
न्यतः समयमात्रं स्त्रीवेदः॥ उत्कर्षचिन्तायामियं प्रथमादेशभावना-कश्चिदु जन्तुर्नारीपु, तिरथीपु वा पूर्वकोट्यायुष्कासु मध्ये
पञ्चपान् भवान् अनुभूय ईशाने कल्पे पञ्चपञ्चाशत्पल्योपमप्रमाणोत्कृष्टस्थितिषु अपरिगृहीतासु देवीपु मध्ये देवीत्वेन उत्पन्नः,
॥४३॥

·वृत' खायु क्षये च्युत्वा भूयोऽपि नारीपु, तिरधीषु पा पूर्वकोव्यायुष्कासु मध्ये स्त्रीत्वेन उत्पन्न, ततो भूयोऽपि द्वितीयवारम् ईशाने देवलोके परपञ्चाशत्पल्योपमप्रमाणोत्कृष्टायुप्फासु अपरिगृहीतदेवीपु मध्ये देवीत्वेन उत्पन्न , ततः परमपश्य वेदान्त- रमवगच्छति, एव दशोत्तर पल्योपमशत पूर्वकोटिपृथक्त्वाभ्यधिक प्राप्यते । अत्र पर आह-ननु यदि देवकुरु-उसरकुर्वा- दिपु पल्योपमनपस्थितिकासु स्त्रीषु मध्ये समुत्पद्यते, ततोऽधिकाऽपि स्त्रीवेदस्थितिरवाप्यते, तत किम् इति एतावती एव उप दिष्टा ? । तद् अयुक्तम् , अभिमायाऽपरिज्ञानात् । तथाहि-इह तावद् देवीभ्य' च्युत्ता असरयेयवर्षायुष्फासु स्त्रीपु मध्ये नोत्पद्यते, देवयोनेः च्युतानाम् असख्येयवर्षायुफेपु मध्ये उत्पादप्रतिषेधात् । नाऽपि असख्येयवर्षाऽऽयुष्का सती योपित् उत्त टायुष्कामु देवीषु मध्ये जायते । यत उक्त मूलटीकाकृता- "जाता असखेसवासाउया उकोसठिई न पावेई" इति । ततो यथोक्तप्रमाणा एव उत्कृष्टा स्थितिः स्त्रीवेदस्य अवाप्यते ।। द्वितीयादेशवादिनः पुनरेवमाहु'-नारीपु, तिरश्चीपु वा पूर्वकोट्यायुष्कासु मध्ये पश्चपान् भवान् अनुभूय पूर्वप्रकारेण ईशान- देवलोके वारद्वयम् उत्कृष्टस्थितिकासु देवीपु मध्ये उत्पद्यमाना नियमत परिगृहीतासु एव उत्पद्यते, नाऽपरिगृहीतासु । तत- स्तन्मतेन उलष्टमवस्थान स्त्रीवेदस्य अष्टादश पल्योपमानि, पूर्वकोटिपृथक्त्व च ॥ तृतीयादेशवादिना तु सौधर्मदेवलोके परि गृहीतासु सप्तपल्योपमप्रमाणोत्कृष्टायुफामु वारद्वय समुत्पद्यते । ततस्तन्मतेन चतुर्दश पल्योपमानि पूर्वकोटिपृथक्त्वाभ्यधि- कानि स्त्रीवेदस्य स्थितिः॥ चतुर्थादेशवादिना तु मतेन सौधर्म-देवलोके पश्चाशत्पल्योपमप्रमाणोत्कृष्टायुष्कासु अपरिगृहीत- देवीषु अपि पूर्वप्रकारेण पारद्वय देवीत्वेन उत्पद्यते, वत-स्तन्मतेन पल्योपमशत पूर्वकोटिपृथक्त्वाभ्यधिक माप्यते, पञ्चमादेश- ·विशेष- शतकम्. ॥४४॥ वादिनः पुन-रिदमाहुः नानाभवभ्रमणदारेण यदि स्त्रीवेदस्य उत्कृष्टम् अवस्थानं चिन्त्यते, तर्हि पल्योपमपृथक्त्वमेव पूर्वको- टिपृथक्त्वाभ्यधिक, प्राप्यते, न ततोऽधिकं, कथमितिचेत् , उच्यते नारीपु तिरथीपु वा पूर्वकोट्यायुष्कासु मध्ये सप्तभवान् अनुभूय अष्टमे भवे देवकुर्वादिपु त्रिपल्योपमस्थितिषु स्त्रीषु मध्ये स्त्रीत्वेन समुत्पद्यते, ततो मृत्वा सौधर्मदेवलोके जघन्यस्थि- तिकासु देवीपु मध्ये देवीत्वेन उत्पद्यते, तदनन्तरं च अवश्यं वेदान्तरम् अधिगच्छतीति ॥ अमीपां पञ्चानाम् आदेशानाम् अन्यतमादेशसमीचीनता निर्णीततया अतिशयज्ञानिभिः, सर्वोत्कृष्टश्रुतलब्धिसंपत्नैर्वा कर्तुं शक्यते, ते च भगवद् आर्यश्याम- प्रतिपत्तौ न आसीरन् केवलं तत्कालापेक्षया ये पूर्वतमाः सूरयः, खमतेन सूत्रं पठन्तो गौतमप्रश्नभगवनिर्वचनरूपतया पठन्ति । ततस्तदवस्थान्येव सूत्राणि लिखितानि, गोयमा इत्युक्तम् अन्यथा भगवति गौतमाय निर्देष्टरि न तत्संशयकथनम् उपपद्यते भगवतः सकलसंशयातीतत्वात् , पुरुषवेदसूत्रे जघन्यतो ऽन्तर्मुहूर्त्तम् इति ॥ यदा कश्चिद् अन्यवेदेभ्यो जीवेभ्य उस पुरुषवेदेषु उत्पद्यते, तत्र चान्तर्मुहूर्त सर्वायुर्जीवित्वा गत्यन्तरे अन्यवेदेषु मध्ये समुत्पद्यते, तदा पुरुषवेदस्य जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्त्तम् अवस्थानं लभ्यते, उत्कृष्टमानं कण्ठ्यं, नपुंसकवेदमूत्रे जघन्यत एकः समयः, स्त्रीवेदस्येव भावनीयः, उत्कर्पतो वनस्पतिकालः, स च प्रागेव उक्तः । एतच सांव्यवहारिकजीवान् अधिकृत्य, यदा तु असां- व्यवहारिकजीवान् अधिकृत्य चिन्ता क्रियते, तदा द्विविधा, नपुंसकवेदाद् वा कांचिद् अधिकृत्य अनाद्यपर्यवसाना ये न जा- तुचिदपि सांव्यवहारिकराशौ निपतिष्यन्ति ॥ कांश्चिदधिकृत्य पुनरनादि सपर्यनसाना ये असांव्यवहारिकराशे-रुदत्य सांच्य- वहारिकराशौ आगमिष्यन्ति ॥ अथ किम् असांव्यवहारिकराशेरपि विनिर्गत्य सांव्यवहारिकराशी आगच्छन्ति, येनैवं प्ररूपणा ॥४४॥ Res ·क्रियते । उच्यते आगच्छति, कथमेतद् अवसेयम् इति चेद्, उच्यते पूर्वाचार्योपदेशात् । तथाच आह-दुःपमान्धकारनिमन- जिनप्रवचनप्रदीपो भगवान् जिनमद्रगणिक्षमाश्रमण., । सिज्मति जत्तिया किर इह सववहार-जीवरासीओ। इय अणाइ वणस्सइ रासीओ तित्तिया तसि ॥१॥ इति स्त्रीपुरुषनपुसकवेदानां कालविचार ॥ ६७ ॥ ननु-योनिकुलयोः को विशेष १ उच्यते-अत्र श्रीप्रवचनसारोद्धारवृत्तिममाण, तथाहि-योनिर्जीवानाम् उत्पचिस्थान, यथा पृश्चिकादे-र्गोमयादि, कुलानि तु योनिप्रभवानि, तथाहि एकस्यामेव योनौ अनेकानि कुलानि भवन्ति । यथा छग- णयोनी क्रमिकुल विककुलम् इत्यादि, यदि वा तस्यैव वृश्चिकादेर्गोमयादी उत्पन्नसापि, कपिलरक्तादिवर्णभेदाद् अनेकथा कुलानीति ।। इति योनिकुलभेदविचार ॥ ६८॥ ननु-'सोसि उत्तरो मेरू' इति कथ भवति ? उच्यते- जे मदरस्स पुत्वेण मणूसा दाहिणेण अवरेण । जे आवि उत्तरेण सव्वेसि मेरू उत्तरओ ॥१॥ सन्वेसि उत्तरेण मेरू लवणो य हुति दाहिणओ। पुव्वेणं तु उदेइ अवरेण य अत्थिमे सूरो॥२॥ ये मन्दरस मेरोः पूर्वेण मनुष्यक्षेत्रदिगङ्गीकरणेन, रुचकापेक्ष पूर्वादित्व वेदितव्य, तेपाम् उत्तरो मेरु' । दक्षिणेन 'लव गाइ चि' आदित्यदिगगीकरणेन ।। इति सर्वेषामुचरो मेरुरितिविचारः ॥ ६९॥ ननुका कोटिशिलाविचार ? उच्यते-

·विशेप-
॥४५॥
शतकम्
तत्रैकयोजनोत्सेधा विस्तारे ऽप्येकयोजनाम् ॥ भरतार्द्धवासिनीभिर्देवताभिरधिष्ठिताम् ॥१॥
शिलां कोटिशिलानाम दक्षिणेतरवाहुना ॥ चतुरङ्गुलम् उद्दध्र पृथ्वीतः कंससूदनः ॥२॥
तां भुजाने धौ विष्णुरायो मूर्ति द्वितीयकः ॥ कण्ठे तृतीयस्तूर्यस्तूरःस्थले पञ्चमो हृदि ॥३॥
षष्ठः कट्यां पडधिकस्तूरों राजानुचाष्टमः ॥ चतुरङ्गुलमन्त्योऽवसर्पिण्यां ते पतबलाः ॥१॥
पुनर्ग्रन्थान्तरविस्तारो, यथा-भरतक्षेत्रमध्यखण्डे मगधदेशे दशार्णपर्वतसमीपे उत्सेधाजुलनिष्पन्नैकयोजनपृथुलायामा एक-
योजनोचा वृत्ता कोटिशिलानाम एका शिला अस्ति ॥ तस्यां श्रीशान्तिनाथादिजिनपद्कतीर्थसिद्धाः, अनेकमुनिकोटयो
ज्ञेयाः, कथम् इत्याह-प्रथमं श्रीशान्तिनाथस्य चक्रायुधनामा प्रथमगणधरो ऽनेकसाधुगणपरिवृत्तः सिद्धः, ततो द्वात्रिंशत्पट्ट-
प्रतिष्ठितपुरुषपरम्पराभिः संख्येयमुनिकोटयः सिद्धाः, ततः श्रीकुन्थुनाथतीर्थसम्बन्धिनोऽष्टाविंशतियुगैः संख्येयमुनिकोटयः
सिद्धाः ॥ ततः श्रीअरनाथजिनस द्वादशकोटयो मुनीनां चतुर्विंशतियुगानि यावत् सिद्धाः, ततः श्रीमल्लिनाथस्स विंशतियुगानि
यावत् पट्कोटयः सिद्धाः, ततः श्रीमुनिसुव्रतस्य तिस्रः कोटयः सिद्धाः, ततः श्रीनमितीर्थकरस्य एका मुनिकोटिः सिद्धा ॥
एवमन्येऽपि बहवः साधवः सिद्धाः, तेन कारणेन एपा कोटिशः सिद्धिभवनात् कोटिशिला इत्यभिधीयते ॥ अथ सा कै-रु-
त्पाटिता तदाह-नवभिर्वासुदेवैः सा शिला उत्पाटनाऽऽवसरे एतेषु स्वाङ्गस्थानकेषु आनीता ॥ यथा प्रथमेन त्रिपृष्ठवासुदेवेन
वामहस्तेन उत्पाट्य छत्रस्थाने शिरसि ऊर्ध्वं समानीता। १। द्वितीयेन द्विपृष्ठेन तथैवोत्पाट्य शीर्षे यावद् आनीता । २। तृती-
येन स्वयंभुवा ग्रीवां यावदानीता । ३। चतुर्थेन पुरुषोत्तमेन वक्ष्यस्थानीता । ४ । पञ्चमेन पुरुपसिंहेन उदरं यावदानीता
स
॥४५॥

·। ५१ पठेन पुरुषपुण्डरीकेण कटीं यावदानीता । ६ । सप्तमेन दत्तनाम्ना ऊवारानीता। ७ । अष्टमेन लक्ष्मणेन जान्नोरानीता ।
नवमेन कृष्णेन कथमपि जान्योः किंचिदघ. समानीता । इति श्रीशान्तिनाथचरिने सीतारामचरिने च विस्तरतया अस्ति, इति
कोटिशिलाविचार ॥ ७० ॥
ननु-जहनेण सचरपणी, इति महत्वे उयत्वे सिद्धन्ति महावीरवत् 'उकोसेण पचसयधणुयत्ति, इति ऋपभम्यामिवत् , इत्युक्त
तर्हि द्विहस्तप्रमाण' कूाधुनः, सातिरेकपश्चधनु' शतप्रमाणा च मरुदेवी कथ सिध्यति स १ उच्यते पूर्वाक्त जघन्योत्कृष्ट-
देहमान तीर्थंकरापेक्षया शेयमिति न कोऽपि विरोध, ॥ इति सिद्धदेहमानविचार. ॥ ७१ ॥
ननु-लवीर्यपुरुषाकारपराक्रमाणा परस्पर को भेदः ? उच्यते अय भेदः-पल शारीर, वीर्य जीवनभव, पुरुषाकारो
भिमानविशेषः, पराक्रम. स एव निप्पादितम्वविपय', ॥ अथवा पुरुषाकार. पुरपकव्य, पराक्रमो बलवीर्ययो-यापारणम् ,
इति विचारसारग्रन्थे, इति बलवीर्यपुरुषाकारपराक्रमाणाम् अर्थभेदविचारः ॥ ७२ ॥
ननु-लवणसमुद्रे पोडशयोजनसहसप्रमाणा शिखा तत कथ चन्द्रसूर्याणा तर देशे चार चरता न गतिव्यापातः १ उच्यते
|लवणसमुद्रवर्षेषु शेपेषु द्वीपसमुद्रेषु यानि ज्योतिष्कविमानानि, वानि सोणि अपि सामान्यरूपस्फटिकमयानि, यानि पुन-ले-
पणसमुद्रे ज्योतिप्कविमानानि, वानि तथा जगत्स्वाभाव्यत्वात् , उदकस्फाटनखभावस्फटिकमयानि, तथा चोक्तम् सूर्य-
प्रज्ञप्तिनियुक्तौ।
"जोइसियविमाणाइ सन्चाइ हवंति फालिरमयाइ । दगफालियामया पुण लवणे जे जोइअविमाणा" ॥१॥

·विशेष-
शतकम्
॥४६॥
अतो न तेपाम् उदकमध्ये चारं चरताम् उदकेन व्याघातः ॥ अन्यथा शेषद्वीपसमुद्रेषु चन्द्रसूर्यविमानानि अधो लेश्याकानि,
यानि पुनर्लवणसमुद्रे तानि तथा जगत्खाभाच्यात् , ऊर्ध्व लेश्याकानि, तेन शिखायामपि सर्वत्र लवणसमुद्रे प्रकाशो भवति ।
इति लवणसमुद्रशिखायां चन्द्रसूर्यगत्यव्याघाते हेतुः ॥ ७३ ॥
ननु–यस साधोः संपूर्णानि चतुर्दशपूर्वाणि दश पूर्वाणि भवन्ति, तसिन् साधौ मिथ्यात्वं भवेत् नवा ? उच्यते न भव-
तीति नियमः, असंपूर्णदशपूर्विण-स्तु भजनया भवति । यदुक्तं श्रीबृहत्कल्पे “चोदसदस च अभिन्ने नियमा सम्मं तु
सेसए भयणा” यस्य चतुर्दशपूर्वाणि यावत् दशपूर्वाणि अभिन्नानि, परिपूर्णानि सन्ति, तसिन् नियमात् सम्यक्त्वम् ॥ शेपे
च किंचिद् ऊनदशपूर्वधरादौ भजना, सम्यक्त्वं वा स्यात् मिथ्यात्वं वा इत्यर्थः ॥ इति संपूर्णदशपूर्वाणि यावन्मिथ्या-
त्वनिषेधविचारः॥ ७४ ॥
ननु-अष्टाहिकत्रयमहोत्सवः केपु केपु जीर्णग्रन्थेषु प्रोक्तो ऽस्ति ? उच्यते श्रीवसुदेवहिण्डौ तथाहि-
"एवं सिरिविजय अमियतेया विसयसुहह्मणुहवंता तिनि महिमा करेमाणा ते वरिसेणं कालं गर्मिति त्ति"
एवं श्रीशान्तिनाथचरित्रे ऽपि, तथाहि-
"एवं सिरिविजय अमियतया नरविजाहराहिवा ॥ विसयसुहमणु हवंता वरिसे वरिसे"
तिनि महिमाओ करेमाणा कालं गर्मिति ॥
अवि य दो सासयजत्ताओ तत्थेगा होइ चित्तमासम्मि॥अट्टाहिया उ महिमा बीया पुण अस्सिणे मासे ॥१॥
॥४६॥

·एयाभो दो वि सासपजत्ताओ करिति सव्वदेवा वि॥ नदीसरम्मि विज्ञाहरा नरा नियमहाणेसु ॥२॥ तइया असासया पुण करिति सामन्नगे इमे दो वि ॥ नाभेयस्साययणे चलनाणुप्पत्तिठाणेसु ॥३॥ अणुयाणे अणुयाइ पुप्फारुहणाइ उफिरणगाणि ॥ पूय च चेइयाण ते विसरले कारिति ॥ ४ ॥ इति अष्टाहिकनयमहोत्सवविचार ॥ ७५ ॥ ननु-आशाम्बरीयाः स्त्रीणां तद्भवे मुक्तिगमन निषेधयन्ति तत्कथ ? उच्यते वीणा मुक्तिगमननिषेधो न संगतिम् अ- गति, युत्यक्षमत्वात् तथाहि-मुक्तिकारणस्य रतनयस नरेषु नारीपु च विशेपाऽमणनात्, तत्पालनस्य च उभयनापि प्रत्य- धोपलभ्यमानत्वात् , न नारीणा मुक्तिगमननिषेध कर्तुं शक्यते, अथ एतासां सप्तमनरकगमनाभावेन ऊ धो गतिवैपम्य- दर्शनाद, कैश्विद् मुक्तिगमन प्रति विप्रतिपद्यते, तदपि अयुक्त, नहि यस अध• स्तोकागतिस्तस्य ऊर्ध्वमपि स्तोकैच तथाहि अघो गतौ भुनपरिसर्पा द्वितीया नरकपृथिवीं, पक्षिण-स्तृतीयां, सिंहा-स्तुर्याम् , उरगाः पश्चमीमेव यावद् यान्ति । न परत , परत. पृथिवीगमनहेतु-तथाविधमनोवीर्यविरहात् , अथ च सर्वेऽपि ऊर्चम् उत्कृष्टत' सहस्रार यावद् गच्छन्ति, तन्न, अधोग विविषयमनोवीर्यपरिणतिपैपम्यदर्शनात् । ऊर्ध्वगतौ अपि तद् वैषम्य, तथाच सति सिद्ध स्त्रीपुसाम् अधोगतिवैपम्पे ऽपि नि- योण समानमिति ॥ इति स्त्रीणां मुक्तिगमननिषेधनिरासपिचार. ।। ७६ ॥ ननु कुनिकापणः किम् उच्यते ? उच्यते कूना वर्ग-मर्य-पाताल-भूमीनां त्रिक तात्स्थ्यात् तद् व्यपदेशः, इति भुव- नयेऽपि यवस्तुजात तत् कुनिकम् उच्यते । तस्य पण्याय निमित्तम् , 'आपणो' हट्टः कुत्रिकापणः, यद् वा कौ प्रथिव्यां

·विशेष-
शतकम्
॥४७॥
'त्रिकस्य' जीवधातुमूलात्मकस्य, समस्तलोकभाविनो वस्तुजातस्य, आपणः कुत्रिकापणः । असिंश्च कुत्रिकापणे वणिजः कस्यापि
मत्राधाराधितः सिद्धो व्यन्तरसुरः, क्रायकजनसमीहितं समस्तमपि वस्तु, कुतो ऽपि आनीय संपादयति । तन्मूलद्रव्यं तु
वणिक् गृह्णाति । अन्ये तु अभिदधति, वणिग्वर्जिताः सुराधिष्ठिता एव ते आपणाः सन्ति, मूल्यद्रव्यमपि स एव सुरव्यन्तरः
खीकरोति । एते च कुत्रिकापणाः प्रतिनियतेपु एव नगरेषु भवन्ति । न सर्वत्र नगरेषु ॥ इति कुत्रिकापणविचारः॥७॥
ननु-निगोदतो निसृत्य मनुष्यभवं प्राप्य मरुदेवा सिद्धा इति । कुत्र लिखितम् अस्ति ? उच्यते श्रीबृहत्कल्पभाष्यवृत्ती
तथाहि मरुदेवा भगवती अनादिवनस्पतिकायिका तद् भवेन सिद्धा इति, अत्रार्थे बहवो ग्रन्थसम्मतयः सन्ति, तदर्थभिस्ते
ग्रन्था विलोकनीयाः इति मरुदेवी भवसिद्धिविचारः ॥ ७८ ॥
ननु-ज्ञान-दर्शन-चारित्राणाम् अभावेऽपि, व्यवहारतः साधवः एते इति कथ्यन्ते नवा ? उच्यते कथ्यन्ते यदुक्तं श्रीआ-
वश्यकहारिभद्रीवृत्तौ वन्दनाऽध्ययने तथाहि-
'दसण-नाण-चरित्ते तवविणए निच्चकालपासत्था। एए अवंदणिजा जे जसघाई पक्यणस्स ॥ १४८॥'
व्याख्या-'दसणा-नाणचरिते त्ति, प्राकृतशैल्या छान्दत्वाच ज्ञानदर्शनचरित्राणां, तथा तपोविनययोः 'निच्चकाल पासत्थ
त्ति, सर्व कालं पार्श्वे तिष्ठन्तीति, सर्वकालपार्श्वस्थाः, नित्यकालग्रहणम् इत्वरप्रमादव्यवच्छेदार्थ, तथा इत्वरप्रमादात् निश्चयतो
ज्ञानाद्यपगमेऽपि व्यवहारतस्तु साधव एवेति । इति व्यवहारतः साधव इति विचारः ॥७९॥
॥४७॥

·ननु कतिघा जीवा', किं च जातिमन्यजीवाना लक्षणम् ? उच्यते जीवाः चतुर्विधा अभव्य-सिद्ध-भव्य-जातिमव्य- | भेदात्, वा जातिभव्यनीवाना तु लक्षणम् इदम् । | "सामग्गि अभावाउ ववहारिअ रासिअप्पवेसाओ। भव्या पि ते अणता जे मुत्तिसुह न पावति ॥१॥" इति यदुक्त श्रीतरुणप्रभसूरिनालावरोधे, तथाहि । चउहा अणता जीवा उरि अणत गुणियाओ॥ अभविय सिद्वा भविया जाइभव्या चउत्थाओ॥ इसा वचने तउ चिहु भेदे अणता जीवउचरि अनतगुणित हुवइ यथा अभव्य अणत, सिद्ध अणत भव्यअनत, जातिभव्य- अणत इत्यादि विशेपतत्पाठस्तु तत एव अवलोकनीय विस्तरभयाद् नालिसित', ॥ "अर्थ. जघन्य युक्तानातकाभिधान चतुर्थ अनतसख्याभेदसमान, तथाच भणित "थोवा जहन्नजुत्ताणतय तुल्लाय ते अ- भन्यजिवा इति" तीयां कहा सिद्ध अणतगुण तीया कम्हा भव्य अणतगुण छे स पुण निर्वाणगमनयोग्यजीव कहीइ ॥२॥ तीयां कहा जातिभव्य अणतगुण छे ॥४॥ ते पुन जातिकरी भव्यथइ मुक्ति पणिं कदा कालिं नहीं जायें तथा च ॥ भणित । 'सामग्गिअभावाओ ववहारिअरासि अप्पवेसाओ भन्या वि ते अणता जे मुत्तिसुह न पावति ॥ जइ मुक्ति नही जाइ तउ भव्य किम कयइ मुक्तिगामि आइ जिव रहइ भव्यता भणनइ तओ॥ जिम मलयाचलगत सारु च- दनदारु सभार इहा आवइ स्तनधारहादिचडइ तउ तीह हूति जिनप्रतिमा घडइ न हाथै आवइ न प्रतिमा घडइ ।। पुण योग्यता- लगी तिहाइ जस्थ छता ते चदनसमार जिनप्रतिमाअर्ह कहीजें तिम जातिभव्य पुण जइ इहा व्यवहाररासि माहें आवें सुगुरुसमा-

·विशेष-
॥४८॥
शतकम्.
योगलहै तो तेपि ण मुक्ति जाइ न इहां व्यवहार राशिमाहे आवेइ, न सुगुरुसमायोग लहइ, न मुक्ति जाइ किंतु व्यवहारराशि
अनादि अणंतकाल लगी छतीइ योग्यता लगी भव्यकही इति ।
१ श्रीप्रज्ञापनासूत्रे अष्टादशपदे ऽपि उक्तं यथा “भवसिद्धिए णं भंते, पुच्छा गोयमा अणादीए सपजवसिते अ-
भवसिद्धिए णं पुच्छा, गोयमा साईए सपज्जवसिए” इत्यादि पुन-विस्तरार्थिना वृचि-विलोक्या ॥ इति जातिभव्यजी-
वानां लक्षणविचारः ॥ ८०॥
ननु-श्रीमहावीरदेवख छमस्थावस्थायां सर्वतपोदिनानां, सर्वपारणकदिनानां च मीलने, द्वादशवर्षाणि त्रयोदशपक्षाश्च
जायन्ते । इति यत्प्रोक्तं तत्कथं घटनाम् आटीकते । यतो मार्गशीर्पकृष्णदशमीदिने दीक्षाग्रहणं, अथ च केवलोत्पत्तिस्तु वैशा-
खशुक्लदशमीदिने समजनि । इत्येवं गणने एकादशपक्षा एव एर्धन्ते, न त्रयोदश, एतावता एको मासो न्यूनो जातः । पुनरपि
प्रतिवर्ष पइ दिवसा हीयन्ते, एवं सार्द्धद्वादशवः साखौं द्वौ मासौ न्यूनौ जातो, एवं सार्द्धत्रयोदशमासा न्यूना जाताः । अथ
युगे युगे द्वौ मासौ एधेते, एवं सार्धयुगद्वये पञ्च मासा एधन्ते, तत एतेभ्यः पञ्चमासेभ्यः सास्त्रियो मासाः पातिताः । तथापि
सार्हो मासो ऽवर्द्धिष्ट, तस्य का गतिः, तन्मध्ये भवता किं व्यधायि १ अत्रोच्यते श्रीआचारागसूत्रे उपधानश्रुताख्ये अष्टमाध्ययने
चतुर्थोद्देशके प्रोक्तं वर्तते ॥
भगवता कदाचित् पष्ठाष्टमदशमादितपांसि अपि कृतानि, तथाच तत्पाठः, तथाहि-
"छटेणं एगया भुंजे, अहवा अट्टमेणं, दसमेणं, दुवालसमेणं, एगया भुंजे"
SRILACH
॥४८॥

·इति, अतो पर्दितसार्धमासे एततष्ठाटमदशमादितप करण सनदायात् सभाव्यते । आवश्यक नियुक्तिकारकश्रीभद्रबाहुम्वा-
मिना तु एतद, वप , प.संकलनाम पे न गणित, तवार्य तद् अभिप्राय ते एव विदन्ति, इति सर्ने समीचीन, इति श्रीमहा
वीरदेवस तपोमेलविचार ।। ८१॥
ननु-पृथिव्यप्तेनोवायुपनस्पतय पश्चाऽपि अचित्ता भान्ति ना? उच्यते भान्ति यदुक्त श्रीपिण्डनियुक्तिवृत्ती श्रीमलय-
गिरिकमाया सप्तसहसप्रमाणाया तथाहि र क्षेत्रयोजनशतात् परतो यदानीयते, तदा सर्वा पृथिवीकायः, सर्वसाद् अपि
वनात् योजनशतात् ऊम् आनीतो, मिनाहारत्वेन शीतादिसपर्काच अवश्यम् अचित्तीभवति, इत्य च क्षेत्रादिकमेण अचि-
तीभवनम् अकायादीनामपि भाननीय, यानद् वनस्पतिकायिकाना । तथाच हरीवस्यादयो योजनशताद् ऊर्ध्वम् आनीता.,
अचित्तीभूतत्वाद् औपधाद्यर्थ साधुभिः परिगृह्य ते, कालवस्तु अचित्तता, स्वभावत वायु'क्षयेण, साच परमार्थतोऽतिशय-
ज्ञानेनैव सम्यकपरितायते, न छानस्थिकनानेन इति ।
न व्यवहारपयम् अवतरति, अत एर कृपादिपीडितानामपि साधूना स्वभावत' स्वायु क्षयेण अचित्तीभूतमपि तडागोदक
पानाय वर्धमानस्वामी भगवान् न अनुज्ञातवान्, इत्य भूतस्य अचित्तीभवनस्स छमस्थाना दुर्लक्ष्यलेन, मा भूत, सर्वनापि
तडागोदके सचित्तेऽपि पाश्चात्यसाधूना प्रवृत्तिप्रसग, इति कृत्वा, भानतोचिनीभवन पूर्ववर्णादिपरित्यागेन अपरवर्णा-
दितया भवन, सामतम् अचित्तम् , तेनरमायपिण्डम् आह ।
ओअण-वजण पाणग आयामुसणोदग च कुम्मासा । डगलगसरक्ख सूई पिप्पलआई उ उपओगो ॥ ८ ॥

·विशेप-
॥४९॥
शतकम्.
व्याख्या-ओदनः शाल्यादिभक्तं, व्यञ्जनं पत्रशाकतीमनादि, पानकं काजिकं, तत्र हि अवश्रावणं प्रक्षिप्यते, ततस्तद-
पेक्षया काजिकस्य अग्मिकायता, आयामम् अवश्रावणम् , उष्णोदकम् , उद्धृत्तं, त्रिदण्डम् , एतेषां च पदानां समाहारद्वन्दः,
चकारो मण्डकादिसमुच्चयार्थः, कुल्मापाः पकमापाः, एते च ओदनादयोऽग्निनिष्पन्नत्वेन अनि कार्यत्वाद् अग्नयो व्यपदि-
श्यन्ते, भवति च तत्कार्यत्वात् तच्छब्देन व्यपदेशो, यथा द्रम्मो भक्षितोऽनेन इत्यादी, ओदनादया अचित्ता-स्तत एतेषां
अचित्ताग्निकायत्वेन अभिधानं न विरुध्यते, तथा डगलकाः पफेष्टकाखण्डानि सरजस्को भस, मूनी लोहमयी वस्तु, सीव-
निका, अथवा 'सरक्खम्यत्ति' रक्षाभस, सह रक्षया वर्त्तते इति सरक्षाः मूची किमुक्तं भवति । रक्षा च मुची, चेति, पि-
पलकः, किंचिद् वक्रः क्षुरविशेषः, आदिशब्दात् नसरदनिकापरिग्रहः, एतानि डगलकादीनि पूर्वम् अनिरूपतया परिण-
तानि, आसीरन् , ततो भूतपूर्वगत्या संप्रति अपि अग्निकारत्वेन व्यपदिश्यन्ते, अचित्तानि च ॥ न च एतेषाम् अचित्तानिका-
यत्वाभिधानविरोधः ॥ यश्च आक्रान्तादिक आक्रान्तपंकादि-समुत्थप्रभृतिकः, पञ्चप्रकारो वक्ष्यमाणस्वरूपो वातः । सो ऽचित्त
इति, आकान्तादिखरूपमेव आह ।
"अतधंतघाणे देहाणुगए य पीलि-याईसु य । अचित्तवाउकाओ भणिओ कम्मट्टमहणेहिं ॥१॥"
आक्रान्ते पादेन आक्रान्तकर्दमादौ यो वातः, चिदिति शब्दं कुर्वन् समुन्छलति । यश्च ध्मातः मुखबातभृते इत्यादी
वर्तते, यो वा 'घाणे' तिलपीडनयत्रे तिलपीडनयागात् , सशब्दं निर्गच्छन्नुपलभ्यते, यश्च देहानुगतः, शरीराश्रितः, उच्छा-
सनिःश्वासनिसर्गरूपः, पीलितं सजलं नियोत्यमानं नसादि, आदिशब्दात् तालगन्तादिपरिग्रहः, तेगु च यः संभवति, वातः
॥४९॥

·एप पञ्चमकारोऽपि पात कर्माष्टकमधनैरचित्त' प्रतिपादित', मिश्रो म्लानलोट्टादिः, तर म्लान' सोऽपि वनस्पति-
कायोलशुप्फो ज्ञेय , वन योऽशः शुष्क , सोऽचित्तः, शेषस्तु सचित्त इति मिश्रा, लोट घरट्यादिचूर्ण', वर काश्चिन् नसिकाः
समवन्ति । वाश्च सचिचा. शेपस्तु अचित्त इति मिश्रः ॥ आदिशब्दात् तत्कालदलितकणकादिपरिग्रह, तनापि कियन्तोऽव-
यवा अद्यापि पपरिणता', इवि सचित्ताः, कियन्तस्तु अचित्ता इति मिश्रता, सामतमचित्तवनस्पतिकायमाह ।
"पुप्फाण पत्ताण सरडफलाण तहेव हरियाण । विण्टमि मिलाणमि नायव्य जीवविप्पजड्ड ॥१॥"
व्याख्या-पुष्पाणा पत्राणा शरडुफलाना कोमलफलाना, तया हरिताना नीहिकाना घृन्ते प्रसवपन्धने, म्लाने शुष्फपाये
सातव्यम् ।। जीवविषमुक्तम् इह औषधानि केवलहरीतक्यादीनि, भपजानि तु तेषामेव यादीनाम् एका मीलित्वा चूर्णानि,
यथा अन्तरुपयोगीनि औषधानि, पहिरुपयोगीनि, प्रलेपादीनि भेपजानि ॥ इति पृथिव्यादीना पश्चानामपि अचित्तत्व-
विचार ॥८२॥
ननु-इन्द्रियाणा पञ्चाना कियान् विपयः १ उच्यते पुष्पमालासूनवृत्यो. स्पष्ट यः प्रतिपादित', स एव, तथा
च तत्सूनवृत्ती।
"पारसरि जोयणेरि सोभ परिगिण्डइ सद्द । रूप गिण्हइ चक्खू जोअणलक्साओ साहिरेगाओ॥१॥"
गध रस च फांस जोअण नवगाउ सेसाणि ॥ पपणसयसत्ततीसा चउतीस सहस्स लक्ख इगवीसा ॥
पुक्खरदीवहनरा पुब्वेण अवरेण पिच्छति ॥३॥

·शतकम्।
विशेष-
॥५०॥
व्याख्या-श्रोत्रं द्वादशयोजनेभ्यः शब्द मेघगर्जनाशब्दरूपं गृहाति, चक्षुः सातिरेकयोजनलक्षात् रूपं गृहाति, विष्णुकु-
मारादेखि खचरणपुरोवर्तिगर्ताद्यन्तर्गतलोष्टादिदर्शनात् , इदम् अभाखरपदार्थाऽपेक्षया भाखरपदार्थापेक्षया तु 'पण्णसयत्ति'
गाथोक्तं, पटुघ्राणादिशक्ते-देवादिकर्पूरादीनाम् इन, योजननवकात् गन्धादिग्रहणं, श्रीविशेगावश्यकेपि पश्चेन्द्रियाणां विषय
एवमेव, तथा नयनस्य विषयः प्रकाश्यवस्तु पर्वतादि आश्रित्य आत्माहुलेन सातिरेकं योजनलदं भवति । प्रकाशके तु आदित्य-
चन्द्रादौ अधिकमपि विषयपरिमाणं स्यात्, नात्र सिद्धान्तप्रणीतो ऽपि निर्णयो निर्दिष्टोऽस्ति ॥ श्रोत्रस्य विषयः द्वादशयोज-
नानि मेघगर्जनादौ, घ्राणरसनस्पर्शनानां नवयोजनानि, नयननर्जेन्द्रियाणां, जघन्यस्तु विषयोऽसंख्याततमांगुलासंख्येयभा-
गाद् आगतं गन्धादिकं प्राणादीनि गृहन्ति, एवं रूपः नयनस अत्यासन्नरजोमलादे-तेन अग्रहणात् अकुलासंख्येयभागात
परतः सितं वस्तु नेत्रं पश्यति, इत्येवं रूपो लिपयो जघन्यः, मनरास्तु केवलज्ञानसेन, समस्तमू मूवस्तुविषयत्वेन
क्षेत्रतो नारित विषयप्रमाणं, मनसोऽप्राप्यकारित्वाद्, विषयपरिमाणं च सर्वत्र आत्मानुलेन शेयं, द्रव्येन्द्रियेषु प्रमाणं तु इदम्-
"बाहल्लेओ अ सवाई अंगुल-असंखभागं एमेव य मुहत्तो नवरं अंगुल पुहत्त रसणं ॥१॥"
स्पर्शनेन्द्रियम् उत्सेधाजुलेनैन मीयते, अन्पानि तु इन्द्रियाणि आत्मागुतेनैन इति । मलयगिरिणाऽपि श्रीआवश्यकपीठिका-
वृत्तानपि, मोचे।
"लक्वेहिं इसवीसाहिं साइरेगेटिं पुक्खरद्धम्मि ॥ उदप पिच्छंति नरा सूरं उगोसग दिवसे" ॥१॥
"गवीसं खलु लक्खा चवीसं चेव तत् सहस्साइं॥ तह पंच सगा भणिया सत्ततीसा य अदरित्ता॥२॥"
॥५०॥

·पुरखरवरदीवढे उभयतो वि दिट्टिविसओ॥
पुफरद्वीपार्द्ध-मानुप्योचरपर्वतसमीपे मनुप्या कर्कसक्रान्ती प्रमाणाङ्गुलभौः सातिरेकः एकविंशतियोजनलझर्व्यव
स्थित रवि पश्यति, इति पञ्चेन्द्रियाना विषयविचार' ॥८३ ।।
ननु-कुणालानगरीविनाशकारको साधू तदानीमेव पञ्चदशदिनपृष्टमुसलधारमेघवृष्टिपूरै प्लाव्यमानौ मृत्वा दुर्गति जग्मतुः,
किंवा कालान्तरे ? उच्यते तद्व्यतिकरात् तृतीयव, यदुक्त श्रीतिलकाचार्यकृताया श्रीआवश्यकटत्तौ तथाहि ।
फुस्टोत्कुम्टौ साधू मातृष्वस्रेयको मिथः ॥ प्रातरौ ब्रामणावध्यापकावात्तार्हतवती ॥१॥
अभूत् पुर्या कुणालाया-स्तयोर्निर्गमनाग्रतः॥ वासु वसतिर्नीरे' प्लाव्यताम् एति देवता ॥२॥
अटालयत् कुणालाया पृष्टि ज्ञात्वा च तजनैः ॥ निःसार्यते स तौ साधू क्रुद्वोऽथ कुरुटोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥
चर्प देव कुणालायासुवाचोत्कुरुटस्ततः ।। दिनानि दश पञ्चाऽथ पुनः कुरुट ऊचिवान् ॥ ४ ॥
मुसलोपमधाराभि. पुनरुत्कुरुदो ऽभ्यधात् ॥ यथा दिवा तथा रात्रा-वित्युक्त्वा तो निरीयतु ॥५॥
कुणालाऽपि पञ्चदशदिनैरच्छिन्नवर्पणात् ॥ सा जनपदेनाम्भ पूरै प्रावायताऽखिला ॥६॥
तृतीये वत्सरे तौ च साधू साकेतपत्तने ॥ काल कृत्वा सप्तमोया याविशत्यन्तरायुपौ॥७॥
कालाख्यनरकावासे सजायते स नारकौ ॥ कुणालाया विनाशस्य कालाद् वर्ष त्रयोदशे ॥८॥
उत्पन्न केवल ज्ञान श्रीमवीरजिनेशितुः ॥ इत्यादीन्यनवधानि अद्वेयानि मनीपिभिः ॥९॥

·विशेष-
शतकम्
॥५१॥
इति कुणालाया विनाशात्तृतीये वर्षे कुरुटोत्कुरुटसाध्वोर्नरकगमनविचारः ॥ ८४ ॥
ननु-साधूनां पौषधे कृते श्राद्धानां च “संधाराउवणकिई परिअणकिई आउद्दणकिई पसारण किई छप्पइ
यासंघद्वणकिई अचक्खुविसयकायकिई" इति पदपकं कथ्यते तस्य कोऽर्थः, कुत्र च प्रतिपादितो ऽस्ति ? उच्यते
श्रीतरुणप्रभसूरिभिः श्रीपडावश्यकवालावबोधे पदपदकं वार्त्तया व्याकृतम् अस्ति । तत्पाठस्तु तत एव अबसेयः ॥ इति संथारा
उवट्टणकि ईति पदपट्कव्याख्याविचारः ।। ८५ ॥
ननु साम्मतं साधवः कटौ दवरकं वनन्ति, स कुत्र प्रतिपादितो ऽस्ति १ उच्यते साधूनां चतुर्दशोपकरणमध्ये नास्ति,
दवरकः, परं औपग्रहिकरूपः प्रमादहेतु-रपि वृद्धसंप्रदायाद् बध्यते, श्रीआवश्यकचूणीं अपि श्रीआर्यरक्षितमरिसंवन्धे, दवरकेन
कटिपट्टको बद्धः प्रोक्तोऽस्ति, तथाहि "अन्नेण कडिपट्टओ पुरओ काऊण दोरेण बद्धो इति" एवं तरुणप्रभमूरिभिरपि पडावश्यक
वालावबोधे 'साधूण गोयरगो' इति पदव्याख्याने प्रोक्तः, तथाहि-अत्र साधु महात्मा पूर्वहिं अप्रमादि प्रवृत्तिनिमित्त, अगौ-
यरओ धरता किसउ अर्थ वाम कुहणी चापीकरी चोलपटकुराहवता जुसु अगोयरओ कहियइ, इसउ आम्नायवइसु अगौयरओ
दुपमान भावइ तउ बुछिन्नउ विछेद गयओ प्रमाद बहुलकालभाविकरी साधु चोलपट्टा दवरकादि तणाइ आधारिधरि
वालागा इत्यादि।
एवं श्रीउत्तराध्ययनवृत्तौ द्वितीयाध्ययने अचेलपरीपहे श्रीआर्यरक्षितमूरिपितसोमदेवसम्बन्धे, तथाहि तत्र तय अन्येन
साधुना मानोपेतवासःकटिपट्ट इव कृत्वा दवरकेण बद्धमिति ॥ एवं साहूण गोयरओ इत्यत्रापि व्याख्यातम् अस्ति । पूर्व सा-
॥५१॥

·| धुमि-प्रगततया चोलपट्टको वामपरेण धियमाण आसीत् , सांप्रत तु दुपमानुभावात् , तसिन् धरणविधी व्यवच्छिन्ने साप्रतीने. साधुभि प्रमादनाहुल्यात् दवरको ध्रियमाणो ऽस्ति । ननु-अन्यगच्छीयसाधुभिहुतर. चोलपट्टोपरि दवरको वध्यते, श्रीसरतरगच्छीयसाधुभि-र्नेति कथम् 'उच्यते' श्रीणा- रिक्षितमरिपरपराम् अनुसरद्धि-र्यध्यते, घय तु श्रीभार्यसुहस्तिसूरिपरम्परानुगा' इति वृद्धवादः । इति साधूना कटौ दवरक वन्धनविचार. ॥८६॥ ननु-"झाणतरियावद्दमाणस्स केवलवरणाणदसणे समुप्पन्ने" इति कोर्थ ? उच्यते शुलध्यानस्य चत्वारो भेदा । पृथक्लवितर्कसविचार ? एकलवितर्कसविचार २ सूक्ष्मक्रियानि- पृत्ति ३ उपरतक्रियाप्रतिपातिलक्षणा' ४ तत्र आद्यभेदद्वय व्यत्तिक्रान्तस्य तृतीयभेदम् असप्राप्तस्य अनान्तरे तदुत्पत्तिः यदुक्त श्रीहरिभद्रमूरिभि श्रीआवश्यकवृत्तौ ध्यानशतके धर्मध्यानाधिकारे तथाहि---उक्ता धर्मध्यानस्य ध्यातार, साप्त शुलध्यानस आयभेदद्वयस्य अविशेषेण एते एव, यतो ध्यातार , इत्यतो मा भूत् पुनरभिधेया भविष्यतीति लाघवार्थ, चरमभे- दद्वयस्य च प्रसङ्गत एतानेव अभिधित्सु-राह । "एते चिअ पुन्वाण पुव्वधरा सुप्पसत्थसघयणा ॥ दुण्हि सजोगा जोगासुफझाणपरा केवलिणो ॥ ३१॥" व्याख्या--एते एव ये अनन्तरम् एर धर्म यानस ध्यातार. उक्ता. ॥ पूर्वयो-रित्याययो-यो' शुक्लध्यानभेदयो पृथग- वितर्कसविचारम् १ एकत्ववितर्कमविचारम् इत्यनयो' २ ध्यातार इति गम्यते ॥ अय पुनर्विशेप. पूर्वधरा-चतुर्दशपूर्वविद्-स्त दुपयुक्ता., इद च पूर्वधरविशेषणम् अप्रमादवतामेव वेदितव्य, न निर्ग्रन्थाना, मापतुपमरुदेव्यादीनाम् अपूर्वधराणामपि तटु-

·विशेप-
शतकम्
॥५२॥
पपत्तेः सुप्रशस्तसंहनना इत्याधसंहननयुक्ताः, इदं पुनरोघत एव विशेषणमिति, तथा द्वयोः शुलयोः परयोः उत्तरकालमा-
विनोः प्रधानयोर्वा सूक्ष्मक्रियानिवृत्युपरतक्रियाप्रतिपातिलक्षणयोर्यथासंख्यं संयोगा अयोगाः केवलिनो ध्यातारः इति योगा,
एवं च गम्मए सुफझाणाइ दुगं बोलीणस्स ततियमप्पत्तस्स एताए ज्ञाणंतरिआए वट्माणस्स केवलणाण
मुप्पजइ, केवली अ सुक्कलेस्सो अशाणी अ जावं सुहुमकिरियमणि अदृत्ति, इति गाथार्थः 'इति झाणंतरिआव-
ट्रमाणस्स, अर्थविचारः ॥ ८७॥
ननु-अष्टादशभारा वनस्पतीनां प्रोच्यन्ते, तत्र भारः किमुच्यते ? उच्यते ।
शून्यसप्ताङ्कहस्ताश्च चन्द्रेन्दुवसुवह्नयः, एतत्संख्याकनिर्दिष्टो (३८११२९७०) वनभारः प्रकीर्तितः ॥१॥
चत्वारः पुष्पिता भारा अष्टौ च फलपुष्पिताः । वल्लयो भारपट्कं च वासुदेवप्रकीर्तिताः ॥२॥
अष्टादशभाराः पुनरनेन प्रकारेण-कल्पवृक्ष-पारिजात-मन्दार-हरिचन्दन-सन्तान-चट-पिप्पल-पिम्पर-उदम्बर-निर्वीज-
वीजभोज्य--वृक्ष-फलभोज्य-मूलभोज्य-सर्वेभोज्य-काष्ठभोज्य-पुष्पभोज्य-पत्रभोज्या इति । पुनः तत्स्वरूपं प्रकरणान्तरेण आह-
तिनि कोडि इक्यासी लाख यार सहस्स एक सो भाषि इतले रुक्खानो इक भारएहवी वणसइभार अढार ॥१॥
च्यार भार फूलां विणहोइ, फलविण आठभार जगजोई, फलफूले पदभारविवार, पहवी वणसइ भार अढार २
तिअ अरव कोड इगसी, बारह लक्खा य सहस बहुत्तरगं, नव नव सत्तरिरुक्खं जाई इगपत्त इगभारं ॥ ३ ॥
इदम् अष्टादशभारखरूपं लौकिकं वा शैवशास्त्रानुसारि च शते, जैनमते तु न तार स्वरूपं दृष्टं श्रुतं वा । इति अष्टा-
-
॥५२॥

·दशमारसनस्पतिस्वरूपविचारः॥८८॥ ननु-मरुदेवी नाभिकुलारपत्नी नामेव पञ्चविंशत्यधिकानि पञ्चधनु शतानि तनुमान तदेव मरुदेवाया अपि 'संघयण संठाण उयत्त र कुलगरेहि सम' इति पचनात् मरुदेवा भगवती च सिद्धा, तत कथ पश्चधनु शतप्रमाणा, उत्कृष्टा अ. पगाहना घटते, १ अगोच्यते मरुदेवाया नामे किंचिद् जनममाणत्वात् स्त्रियो हि उत्तमसंस्थानेभ्यः स्वस्वकालापेक्षया कि- गिद् ऊनप्रमाणा भवति ।। ततो मरदेवाऽपि पनपनु शतप्रमाणा इति न दोप., अपि च हस्तिन: स्कधारूढा संकुचि- ताझी मरुदेवा सिद्धा, तत. शरीरसकोचभावात् नाधिकावगाहना सम्भवति इत्यविरोधः, अथवा यद् इदम् आगमे पञ्चधनु.श- तानि उत्कटममाणम् उक्त, तद् बाहुल्यापेक्षया, अन्यथा पञ्चविंशत्यधिपश्चधनु शतप्रमाणा उत्कष्टावगाहना सा च मरु देवीकालासिनाम् असेया । मरुदेव्या अपि आदेशान्तरेण नाभिकुलकरतुल्यत्वात् , तदुक्त सिद्धप्राभूतटीकाया 'मरुदेवीवि आएसतरेण नामितुल्लनि' सिद्धप्रामृतमूने ऽपि उक्त । "ओगारणा जहन्ना रपणाण दुग पुणो य उकोसा। पश्चेव धणुसयाइ धणुह पहुत्ताणि अहिपाणि" । एतट्टीका व्याख्या-पृथपत्तशब्दो बहुत्ववाची, बहुत्व च इह पञ्चविंशतिरूप द्रष्टव्यम् , इति श्रीप्रवचनसारोद्धारे । इति मरुदेवीदेहमानविचारः ॥ ८९॥ ननु-न दुफर चारणपासमोयण गयरस मत्तस्स वणम्मि राय"। इत्या वारणेवि पदेन गनशब्दस कथ पौनरूपत्यम् १, अगोच्यते अय पाठो न भवति, 'न दुकर वानरपासमोयण'

·विशेष-
शतकम्
॥५३॥
इति शुद्धपाठसद्भावात् यदुक्तं श्रीसूत्रकृताङ्गनिर्युक्तौ वृत्तौ च तथा 'न दुकरमित्यादि' न दुकर, एतत् नरपाशैर्बद्धमत्तवार-
णविमोचनं वने राजन्-नैतद् न मे प्रतिभाति । दुष्करं यच्च तत्र आवलितेन तन्तुना बद्धस्य मम प्रतिमोचनम् इति ॥ लेह-
तन्तवो हि जन्तूनां दुश्छेदा भवन्तीति भावः, इति न दुक्करं वानरपासमोयणं इतिशुद्धपाठविचारः ॥९० ॥
ननु-मिथ्यात्वस्य कथं गुणस्थानत्वम् ? उच्यते श्रीगुणस्थानकमारोहसूत्रवृत्तौ च तस्य साक्षेपं भणितम् अस्ति, तथाहि ।
अनाद्यव्यक्तमिथ्यात्वं जीवेऽस्त्येव सदा परम्, व्यक्तमिथ्यात्वधीमाप्तिगुणस्थानतयोच्यते १
अनादि च तद् अव्यक्तं च 'अनाद्यव्यक्तं' तच्च तन्मिथ्यात्वं च, अनाद्यव्यक्तमिथ्यात्वं, जीवे प्राणिनि, अव्यवहारराशि-
वर्तिनि, 'सदा' सर्वदा अस्त्येव, परं व्यक्तमिथ्यात्वस्य पूर्वोक्तखरूपस्य धीवुद्धि-स्तस्याः प्राप्तिरेव गुणस्थानतया उच्यते इति ।
ननु 'सव्यजियठाणमिच्छे' इति मिथ्यादृष्टौ सर्वाणि अपि जीवस्थानानि लभ्यन्ते, तत्कथं व्यक्तमिथ्यात्वधीप्राप्तिरेव प्रथम-
गुणस्थानताम् आमोति, इत्यत्रोच्यते-'सर्वे भावाः सर्वजीवैः प्राप्तपूर्वा अनन्तशः' इति वचनात् ये प्राप्तव्यक्तमिथ्यात्वयु-
द्धयो जीवा व्यवहारराशिवर्तिनस्ते एव प्रथमगुणस्थानस्था लभ्यन्ते । नतु अव्यवहारराशिवर्तिनः, तेषाम् अव्यक्तमिथ्यात्वस्य
एव सद्भावाद् इत्यदोषः, श्रीतिलकाचार्यकृतावश्यकवृत्तौ त्वेवं, मिथ्या अतथ्योऽर्हद्धर्म इति, दृष्टिदर्शनं यस्य स मिथ्या-
दृष्टिः । तर्हि कथम् अस्य गुणस्थानता, उच्यते कयापि वचनादे-जिनमतानुसारित्वाद् गुणस्थानता, यथा सूत्रोक्ताक्षरैका-
रोचनेऽपि, मिथ्यादृष्टिः शेषरोचनात्तु गुणस्थानता । एकेन्द्रियाणां तु चैतन्यमात्रगुणापेक्षया ॥ एवं श्रीकर्मग्रन्थचतुर्दशसहस्री-
वृत्तावपि, तथाहि-ननु यदि मिथ्यादृष्टिस्ततः कथं गुणस्थानसंभवो, गुणा हि ज्ञानादिरूपा-स्तत्कथं ते दृष्टौ विपर्यायां
॥५३॥

·मवेयुरिति । उच्यते-इह यद्यपि सर्वथा अतिप्रपलमिथ्यात्वमोहनीयोदयाद्, अर्हत्मणीतजीवाजीवादिवस्तुप्रतिपत्तिरूपा दृष्टि- रसुमतो विपर्यस्ता भाति । तथापि काचिन्मनुष्यपश्वादिप्रतिपत्ति-रपि विपर्यस्ता, ततो निगोदावस्थायामपि तथाभूताव्यक्त- स्पर्शमात्रप्रतिपत्तिरपि विपर्यस्ताऽपि भवति । अन्यथा अजीवत्वप्रमशाद, यद् आगमः । "सव्वजीवाण पि अक्खरस्स अणतो भागो निचुग्घाडिओ चिट्ठइ, जइ पुण सो वि आवरिजा ताण जीवो अजीवत्तण पाविज ति" इत्यादि, इति मिथ्यालस गुणस्थानत्वविचार ॥९१ ॥ ननु-भगवान् श्रीमहावीरदेवो दीक्षानन्तर छद्मस्थावस्थाया कदापि कसिन्नपि निमित्ते ऊचिवान् ना ? उच्यते वार- द्वय, यदुक्त श्रीआचाराङ्गप्रथमथुतस्कन्धे नतमेऽभ्ययने द्वितीयोदेशके श्रीमहावीरस्य छमस्थानस्थावर्णने, तथाहि "अरहुवाई अवहुमापी" एकद्विव्याकरण कचिन् निमित्ते कृतवान् इति भाव । एवम् अप्रैर अग्रेतनालापकै । 'अयमतरसि को एत्थ अहमसि त्ति भिक्खू अहह अयमुत्तमे सो' अयमन्त-मध्ये कोज व्यवस्थित', एव सकेत गता दुश्चारिण पृच्छन्ति । कर्मकरादयो वा, तर नित्यवासिनो दु'प्रणि- हितमानसा पृच्छन्ति । तर चैव पृच्छताम् एपा भगरता तूष्णीभावम् एर जाते, कचिद् बहुतरदोपापनयनाय जल्पति अपि, कथमिति दर्शयति, अह भिक्षुरसि, इत्येवम् उक्ते, यदि तेजधारयन्ति, तत' तिष्ठत्येव, अभिप्रेतार्थव्याघातात् कपायितामोहान्धाः सांप्रवेक्षितया एव घूयु , यथा तूर्णम् असात् स्थानात् निर्गन्छ, ततो भगवान् अचित्तावग्रह इति कृत्वा निर्गच्छत्येव, यदि वा

·विशेष-
॥ ५४॥
शतका.
निर्गच्छत्येव भगवान् किन्तु सोध्यम् उत्तमः प्रधानो धर्म आचार इति कृत्वा सकपायितेऽपि तस्मिन् गृहस्थे तूष्णीभावव्यव-
स्थितो, यद् भविष्यतया ध्यायत्येव, न ध्यानात् प्रच्यवते ॥
एवं श्रीआवश्यकचूादावपि द्वित्रिस्थानेषु ॥ इति छमस्थावस्थायां श्रीमहावीरदेवस्य उक्तिविचारः ॥ ९२ ॥
ननु-अपवादपदे गीतार्थाः अपि अशुद्धं सचित्तम् आधाकर्मादिदोपदुष्टम् आहारं गृहन्ति नवा ? उच्यते गृहन्त्येव,
यदुक्तं श्रीआचाराने द्वितीयश्रुतस्कन्धे प्रथमालापकव्याख्यानप्रान्ते, तथाहि तथा प्रकारम् एवं जातीयम् अशुद्धम् अशनादि
चतुर्विधमपि आहारं, परहस्ते, परपात्रे, वा स्थितम् , अप्रासुकं, सचित्तम् , अनेपणीयम् , आधाकर्मादिदोषदुष्टम् , इत्येवं मन्य-
मानो भिक्षुः सत्यपि लाभे न प्रतिगृह्णीयाद् इत्युत्सर्गतः, अपवादतस्तु द्रव्यादि नाला गृहीयादपि, तत्र द्रव्यं दुर्लभं द्रव्यं,
क्षेत्रं साधारणद्रव्यलाभरहितं सरजस्कादिभावितं वा, कालो दुर्भिक्षादिः, भानो ग्लानतादिः, इत्यादिभिः कारणै रुपस्थितैरल्प-
बहुत्वं पर्यालोच्य गीतार्थों गृह्णीयादपि ॥ इति अपवादे सचित्ताधाकाहारग्रहण विचारः ॥ ९३ ॥
ननु-मरिचप्रमुखं कुत्र ग्राह्याग्राह्यत्वेन प्रोक्तम् अस्ति १ उच्यते श्रीआचाराङ्गे द्वितीयश्रुतस्कन्धे मथमाध्ययनेऽष्टमोद्दे-
शके, तथाहि-"से भिक्खू भिक्खुणी वा जाव पवेसमाणे सेनं पुण जाणेजा, पिप्पलिं वा पिप्पलिचुपणं
वा, भिरियं वा मिरियचुणं वा, सिंगवेरं वा सिंगवेरचुण्णं वा, अण्णयरं चा, तहपगारं आमगं असत्यपरि-
णयं अफासुअं लाभे संते नो पडिग्गहेजा"
व्याख्या-पिप्पलीमरिचे प्रतीते, झवेरमाकं, तथा प्रकारम् आमलकादि, आमं अशस्त्रोपहतं नो प्रतिगृह्णीयादिति ॥
॥ ५४॥

·एवमेव श्रीनिशीथचूर्णी एकादशोदेशके ऽपि, तथाहि-"जे भिक्खू वा भिक्खूणी वा पारियासिय, पिप्पलिं वा, पिप्पलिचुपण वा, मरिय वा, मरियचुपण वा, सिगर वा, सिगवरचुण्ण वा, विल लोण वा, उम्भिय चा लोण आहारेइ" इत्यादि 'पारियासिय, नाम राइपज्जुसियं, अभिन्ना पिप्पली, सा एव सुहुम भेदकया चुण्णो, एव मरिय सिगवेर सुर्टि जत्थ विसए लोण नत्थि, तत्थ उ सो पच्चइ, त बिडलोण भण्णइ, उन्भेयम पुण सयरुह जहा समुह सेंधव वा एवमादि पारियासिय, आहारे तस्स अणादी दोसा घउगुरुग चेति, इति पिप्पलीमरिचग्राह्याग्राह्यत्वविचार ॥ ९४ ॥ ननु-साधूना ग्राखाग्राह्याणि वस्त्राणि, कुत्र सूने प्रतिपादितानि सन्ति ! उच्यते आचाराङ्गस्त्रे द्वितीयश्रुतस्कन्धे पश्च- माध्ययने प्रथमोद्देशके, तथाहि “से भिक्खू वा भिक्खुणी या अभिकक्खेवा, वत्थ एसित्तए से ज पुण वत्थ जा णिज्जा, तंजहा-जगिय वा भगिअ वा साणग वा पोत्तग वा खोमिअ वा तूलकड वा तहपगार वत्थ, जे निग्गये तरुणे जुगव पलव अप्पायके थिरसघयणे से एग वत्य धारेजा, नो वितिअंजा निग्गथी सा चत्तारीसघाडीओ धारेजा, एग दोहत्य वित्धार दो तित्त्ववित्थाराओ, एग घउहत्य वित्थार, एतेहि व- त्यहि अविजमाणेहिं अह पच्छा एगमेग ससीवेजा। व्याख्या--समिक्षु-रमिकांक्षेद् धनम् अन्वेष्टु, तर पुन-र्यद् एव भूत वस्त्र जानीयाद्, वद्यथा 'जंगियति' जगमोष्ट्रा घूर्णानिष्पन १ तथा भगिअंति' नानाभशिकविकलेन्द्रियलालानिष्पन्न, तथा 'साणयति' २ सणवल्कलनिष्पमं ३ 'पोचगति'

·FG
शतकम्.
विशेष-
॥५५॥
ताल्यादिपत्रसंघातनिष्पन्नं ४ 'खोमियंति' कार्पासिक ५ तूलगडंति, अर्कादितूलनिष्पन्नं ६ एवं तथाप्रकारम् अन्यदपि वस्त्रं
धारयेद् इत्युत्तरेण सम्बन्धः, येन साधुना यावन्ति धारणीयानि, तद् दर्शयति, तत्र च यः तरुणो निर्ग्रन्थः साधुः, यौवने
वर्त्तते बलवान् , समर्थोऽल्पातको रोगी, स्थिरसंहननो दृढकायो, दृढधृतिश्च, स एवंभूतः साधुरेकं वस्त्रं प्रावरणं त्वग-रक्षणार्थ
धारयेत् , न द्वितीयमिति॥यद् अपरम् आचार्यादि कृते विभर्ति, तस्स स्वयं परिभोगंन कुरुते, यः पुनर्वालो दुर्वलो वृद्धो वा यावद्
अल्पसंहननः, स यथासमाधिकं व्यादिकम् अपि धारयति, जिनकल्पिकस्तु यथा प्रतिज्ञातम् एव धारयेन् न तत्रापवादोऽस्ति ।
या पुनर्निर्ग्रन्थिः सा चतस्रः संघाटिका धारयेत् , तद् यथा एकां द्विहस्तपरिमाणां यां प्रतिश्रये तिष्ठन्ती धारयेत् । द्वे त्रिहस्तप-
रिमाणे, तत्र एकाम् उज्वलां भिक्षाकाले प्रावृणोति, अपरां बहिर्भूमिगमनावसरे इति ॥ तथा अपरां चतुर्हस्तविस्तरां समवस-
रणादौ, सर्वशरीरप्रच्छादिकां प्रावृणोति, तस्साच यथा कृताया अलाभे, अथ पवाद् एकम् एकेन साधं सीव्येदिति, "से
भिक्खू भिक्खुणी वा से जाई पुण वत्थाई जाणेज्जा, विरूवरूवाई महद्धणमोल्लाणि, तंजहा अजिणाणि
वा सहिणाणि वा, २ सहिणकल्लाणाणि वा ४ आयाणि वा, काइकाणि वा, खोमियाणि वा, दुगुल्लाणि वा,
पाणि वा, मलयाणि वा, पन्नुणाणि वा, अंसुआणि वा, चीणंसुआणि वा, अन्नयराणि वा, तहप्पगाराई
वत्थाई महद्धणमोल्लाणि लाभे संते नो पडिग्गहेजा" व्याख्या-स भिक्षु-र्यानि पुनर्महाधनमूल्यानि जानीयात्,
तद्यथा 'अजिनानि' मूपकादिचर्मनिष्पन्नानि, श्लक्ष्णकानि मूक्ष्माणि च तानि वर्णच्छन्यादिभिध, कल्याणानि शोभनानि च,
सूक्ष्मकल्याणानि 'आयाणियत्ति' कचिदेशविशेपे अजाः सूक्ष्मरोमवन्त्यो भवन्ति । तत्पश्मनिष्पन्नानि, अजानिकानि भवन्ति ।
॥ ५५॥

·तथा फचिद् देशे इन्द्रनीलवर्ण कर्पासो भवति, तेन निष्पन्नानि, कायिकानि क्षौमिक सामान्यकाासिक दुकूल, गौउविषयवि- शिष्टकार्पासिक, पट्टसूननिष्पन्नानि पट्टानि, मलयानि मलयजसुलोत्पन्नानि 'पनुन्नति' वल्कलतन्तुनिष्पन्नम् अशुक, चीनांशुका- दीनि नानादेशेषु प्रसिद्धाभिधानानि, तानि च महार्यमूल्यानीति कृत्वा एहिकामुष्मिकापायभयात् लामे सति न प्रतिगृही-| यादिति ॥ इति साधूना ग्राह्याग्राह्यवस्त्रविचारः ॥ ९५ ॥ ननु-कल्पसूने पञ्चमसामाचार्या 'वासावास पज्जोसवियाण नो कप्पइ निग्गधाण वा निग्गथीण वा हट्ठाण तुहाण आरोगाण पलियसरीराण इमाओ नवरसविगइओ अभिक्खण २ आहारित्तए ॥ तजहा खीर दहि नवणीय सप्पि तिल्ल गुड महु मज्ज मस ॥ इत्युक्त वत्कथ घटते, मद्यादि विकृतीनाम् अभक्ष्यत्वेन जावजीव साधूनां वर्जितत्वात् ? उच्यते यद्यपि साधूनां तद्वर्जनम् अस्त्येव, पर कदाचिद् अत्यन्तापवाददशाया ग्रहणेऽपि कृतपर्युषणानां सर्वथा निषेध ।। तन तासा परिभोगो पहिः परिभोगार्थे ज्ञेयः॥ यदुक्त श्रीआचाराझे द्वितीयश्रुतस्कन्धे प्रथमोद्देशके, तथाहि | "से भिक्खू वा से ज पुण जाणेजा बहु अद्विय वा मस वा मच्छग वा, बहुकटय, अस्सि खलु पडिग्गहियंसि अप्पेसिया भोयणजाए वहुउज्झियधम्मिए तह पगार बहु अट्टियं वा मस मच्छग वा, बहुकटयं लाभे. सते, नो पडिग्गहेजा, से भिक्खू वा २ जाव समाणे सिया ण परो बहुअहिएण मसेण मच्छेण वा उवनिमतेजा आ- उसतो समणा अभिकक्खसि यो अहिअ मस पडिग्गहित्तए तजहा तरपगारं निग्घोस सुचा निसम्म से पुवामेव अलोण्जा, आउसोत्ति वा, भइणी चा नो सलु मे कप्पइ॥ बहु अहिअ मस पडिग्गहितए, अभिक- ·-- विशेष- शतकम् ॥५६॥ क्खंसि मे दाउं, जाव इयं ताव इयं पुग्गलं दलयाहि मा अट्टियाइं से एवं वयंतस्स परो अभिहटु अंतो पडि- ग्गहगंसि बहु अठियं मंसं पडिभाएत्ता नीह१ दलेजा, तहपगारंपडिग्गहगं परहत्थंसि परपायंसि वा अफासुयं जाव नो पडिग्गए, से य आहच पडिगाहिए, सिया तं नो हित्ति वएजा, नो अणहित्ति वएना, से तमादाय एगंतमवफमेजा, अहे आरामंसि वा अहे उवस्सगंसि वा, अप्पंडे जाव असंताणए वा, मंसगं २ मच्छंगं २ भुत्ता, अट्ठियाइ कंटगे, गहाय, से तमायाय एगंतमवकमेजा, अहे झामथंडिल्लंसि वा जाव पमजिय २ परिठ- वेजा" एवं मांससूत्रमपि ज्ञेयम् ॥ अस्य च उपादानं कचिद् लूतायुपशमनार्थ सद्वैधोक्तं, देशतो बाहपरिभोगेन खेदादिना ज्ञानाद्युपकारकत्वात् फलवद्, दृष्टं भूजिश्व अत्र बहिः परिभोगार्थे न अभ्यवहारार्थे पदाति भोगवत् , एवं गृहस्थामत्रणादिवि- धिपुद्गलसूत्रमपि सुगमम्, इति तदेवम् आदिना छेदसूत्राभिप्रायेण ग्रहणे सत्यपि कण्टकादिपरिष्ठापनविधि-रपि सुगमः ॥ इति पहिःपरिभोगार्थे साधूनां मांसादिग्रहणविचारः ॥ ९६ ॥ ननु-प्रातः स्वाध्यायकरणानन्तरं यस्य शय्यातरगृहं कृतं भवति, तस्य गृहे आहारोपधिरूप एव पिण्डो न गृह्यते, किंवा तृणादिकमपि न ? उच्यते तृणादिकं वस्तु वाझं गृह्यत एव, यदुक्तं श्रीस्थानाङ्गे पञ्चमस्थानस्य द्वितीयोद्देशके, तथाहि-सा- गारियपिंडं भुजमाणो त्ति, आगारं गृहं सह तेन वर्तते इति सागारः स एव सागारिकः शय्यातरः, तस्स पिण्डः आहारोप- ध्यादिरूपः । अन्यस्तु असौ न भवति, उक्तं च- तण-छार-डगलमल्लग सज्जा संधार पीढलेवाई। सिजायरपिंडो सो न होइ सो होइ बहिओति ॥१॥ ॥५६॥ AR ·इति शय्यावरगृहेऽपि पीठफलकादिग्रहणविचारः॥९७॥ ननु-पातुराणां पानीयपानाद तदुच्छेदनेन महान् उपकारो जायते, तन्मूल च कूपतडागादिखनन, तत, साधु स्तत् खननोपदेश दद्याद् न वा ? उच्यते नैतद् उपदेशदान साधुजनानां युक्त, नापि तनिषेध., उभयथापि सिद्धान्ते सदोपत्वेन निपिद्धत्वाद्, यदुक्त श्रीआचारागमनात्यो प्रथमश्रुतस्कन्धे पठाध्ययने पञ्चमोदेशके तथाहि अन्यान् वा सामान्येन प्राणिनो भूतान् जीवान् सवान् नो अशातयेत् चाधयेत्, तदेव स मुनिः सतो ऽनाशातकः परैरनाशातयत् , तथा परानाशायतोऽननु- मन्यमानो ऽपरेषां वध्यमानानां प्राणिनां भूतानां जीवानां सचानां यथा पीडा नोत्पद्यते, तथा धर्म कथयेत्, तद् यथा-यदि लौफिक/प्रापचनिकपार्थस्थादिदानानि प्रमशन्ति ॥ अवटवटाकादीनि वा, ततः पृमीकायिकादयो वा व्यापादिता भवेयुः ॥ अथ दूषयति ततोऽपरेपाम् अतरायापादनेन तत्कृतो बन्धविपाकानुभवः । उक्त च- जे उदाण पसंसति वह इच्छति पाणिण । जे तु ण पडिसेहति वित्तिच्छेय फरिति ते॥ वसात् तदानापटतटाकादिविधिप्रतिषेधव्युदासेन यथाऽवस्थित दान शुद्ध प्ररूपयेत् ॥ इति साधूना कृपतटाकादिसनने उपदेशो न देयो, न निपेधनीय इति विचारः ।। ९८ ।। ननु-साधव' आम मामुक गृहन्तो दृश्यन्ते तत्कुन प्रतिपादितम् अस्ति ? उच्यते श्रीआचाराङ्गद्वितीयश्रुतस्कन्धे सप्त- माध्ययने द्वितीयोदेशके, तथाहि “से भिक्खू वा भिक्खुणी वा सेन पुण अम्ब जाणेजा, अप्पड जाय सताणग तिरिच्छछिन्न चुच्छिन फासुय जाव पडिग्गहेजा" ॥

·विशेष-
शतकम्
॥ ५७॥
व्याख्या-स भिक्षुः अल्पाण्डम् अल्पसंतानकं तिरश्चीनच्छिन्नं तथा व्यवच्छिन्नं यावत् प्रासुकं, कारणे सति गृह्णीयादिति ।
साधूनाम् आम्रग्रहणविचारः ॥ ९९ ॥
ननु गच्छवासिनः साधवो वस्त्राणि क्षालयन्ति तत्कुत्र प्रतिपादितम् ? उच्यते एतदपि आचाराङ्गद्वितीयश्रुतस्कन्धे पञ्च-
माध्ययने प्रथमोद्देशके तथाहि-
"से भिक्खू वा २ नो नवए मे वत्थेत्तिकहु णो यहुदेसिएण सीओदगवियडेण वा, उसिणोदगवियडेण वा,
जाव धोएना वा"॥
स भिक्षुः यद्यपि मलोपचितत्वाद् दुर्गन्धवस्त्रं सात् , तथापि तदपनयनार्थे सुगन्धद्रव्योदकादिना नो धावनादि कुर्याद् ॥
गच्छनिर्गतः, तदन्तर्गतस्तु यतनया प्रासुकोदकादिना लोकोपघातसंशक्तिभयात्, मलापनयनं कुर्यादपि ॥ इति गच्छवासि-
साधूनां वधावनविधिविचारः ॥ १० ॥
श्रीमत्खरतरगच्छे श्रीमजिनसिंहसूरिगुरुराजे । साम्राज्यं कुर्वाणे युगप्रधानाख्यविरुदं घरे ॥१॥
विक्रमसम्बति लोचनमुनिदर्शनकुमुवान्धवप्रमिते ॥ (१६७२) श्रीपार्श्वजन्मदिवसे पुरे श्रीमेडतानगरे ॥२॥
युगप्रधानपदवी श्रीअकबरसाहिना ॥ येभ्यो दत्ता महाभाग्याः श्रीजिनचन्द्रसूरयः ॥ ३ ॥
तेषां शिष्यो मुख्यः वहस्तदीक्षितसकलचन्द्रगणिः । तच्छिष्यसमयसुन्दरसुपाठकैरकृत शतकमिदम् ॥४॥
इति श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं विशेषशतकं संपूर्णम् ॥
॥ ५७॥

·मुनिवसुपोडशवर्षे गुर्जरदेशे च महति दुःकाले । मृतकैरस्थिनामे जाते श्रीपत्तने नगरे ॥१॥ भिक्षुभयात् कपाटे जटिते व्यवहारिभि श यहुभिः। पुरुर्माने मुक्त सीदति सति साधु वर्गेऽपि ॥२॥ जाते च पश्च रजतैर्धान्यमाणे सकलवस्तुनि महध्यें। परदेशगते लोके मुक्त्वा पितृमातृधन्धुजनान् ।। ३ ॥ हाहाकारे जाते मारिकृतानेकलोकसहारे । केनाप्यदृष्टपूचे निशि कोलिक लुण्टते नगरे ॥४॥ तस्मिन्समयेऽस्माभि. केनापि च हेतुनाच तिष्ठद्भिः। श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायै-लिंचिता च प्रतिरेपा ॥५॥ मुनिमेघविजयशिष्यो गुरुभक्तो नित्यपावती चतस्मै पाठनपूर्व दत्ता प्रतिरेपा पठतु मुदा ॥ ६॥ प्रस्तावोचितमे एतत्तु श्लोकपटूक मया कृत । वाचनीय विनोदेन गुणग्रारिविदावरैः ॥७॥ Printed by Ramchandra Yosa Shedge at tho Nirnaya sigar Press 23 Kolbhat Lano Bombay Published by Lsklmichand Aparchand Ved mobalts, AGRA. -

·PORE
PRERRRREN
11
इति श्रीविशेषशतकम् ॥
5

·No text on this page.