·BH SN..... श्रीः। अथ मातृकाविलासानुक्रमणिका। LIBRAR .... .... ... २९ ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... ... ९ .... क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमायाः विषया: पृष्ठाः १मङ्गलाचरणम् १/ २१ सुगोपायेनमयलविवेकः.... २८ २ भास्वस्ति श्रीगणेशाय नम इति २२ यन्त्रचतुप्कम् दशाक्षरीविद्याया अनेक २३ अथोदात्तादिस्वरविचारः देवतापरव्याख्यायां गणेशप २४ अथाक्षरसमाम्नायस्योपम- रोऽर्थः न्युव्याख्यातश्रीनन्दिकेश- ३ अथ दशाक्षरीविद्याया विष्णु काशिकादिसूत्रमकाशिका .... ३१ पक्षेऽर्थः ३/ २५ अथाक्षरसमाम्नायिकानां च- ४ अथ महेश्वरपक्षेऽर्थः.... • क्रम्.... ५ अथ सूर्यपक्षेऽर्थः २६ नादोत्पत्तिवर्णनम् .... ४० ६ अथ चन्द्रपक्षेऽर्थः २७ नादमाहात्म्यम् ७ अयोङ्कारपक्षेयः ८ २८ हंसोत्पत्तिकथनम् ८ अथ गुरुपक्षेऽर्थः २९ मणवभवनकथनम्। ९ अथेन्द्रपक्षेऽर्थः.... ३० मणवमाहात्म्यम् १० शेपपक्षे.... ३१ छन्दोभेदस्यानादित्वकथनम् ४३ ११ दुर्गापक्षे... ११) ३२ गायत्र्यादिच्छन्दसां लक्षणसं- १२ वायुपक्षे १२ ज्ञादिकम् १३ अग्निपक्षे १३, ३३ वर्णञ्छन्दसां पाईंशतिर्जातयः " १४ धर्मरानपक्षे... ३४ तासां मात्कतीनांचिन्नामल- १५ फुचरपक्ष क्षणानि १६ वरुणपसे ३५ तत्र समवृत्तकदेशदर्शनम् १७ सरस्वतीपो... २८ ग्रंथोपक्रमस्तब मातृकामाहु- ३६ विपमवृत्तदर्शनम् ३७ अथ गद्यानि.... भवः १५, ३८ मात्रामस्तारकथनम् १९ मातृकाया अधिकारिणः ३९ मात्रोद्दिष्टविधिः... २० अप शिक्षायाः मयाननकथ ४० मानानष्टविधिः नमसनेन व्याख्याकथनम्.... ॥ ४१ मात्रामे .... " .... .... .... .... .... 4... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... ... .... .... .... .... .... .... .... ....

·.... .... .... . .... .... .... ४५ वर्णमेरुः .... .... .... .... ... 7 .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " २ मातृकाविलासस्य- क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठावा. ४२ मावापताका.... ५६ ६९ छिन्नामन्त्रोद्धारः ४३ वर्णमस्तारविधिः ७० तुरीमन्त्रोद्धारः ४४ अथ नष्टम् ७१ दक्षिणाकालीमन्त्रोद्धारः ७२ श्याममन्त्रः... ४६ वर्णपताका ७३ कालराव्या मन्त्रोद्धारः ४७ चतुरक्षरमस्तारः .... ५८ ७४ अन्नपूर्णामन्त्रोद्धारः ४८ एकाक्षरवर्णमेरुः ७५ कुलवागीश्वरीमन्त्रोद्धारः ४९ अष्टकलपताका ७६ कुमारमन्त्रास्तत्र गणेशमन्त्री- ५० चतुर्वर्णपताफा दारः ७१ ५१ अन्यरीत्या पताकारचना ७७ कुमारमन्त्राः ५२ पञ्चवर्णपताकाचकम्.... ७८ कार्तवीर्यार्जुनस्य मन्त्रः ५३ वर्णमर्कटविधिः ७९ हनुमन्मन्त्रः ५४ वर्णसूचीविधिः ८० भैरवमन्त्रः ७२ ५५ अष्टाक्षरसूचीप्रदर्शनम् ८१ महामृत्युञ्जयमन्त्रः ५६ संख्यानम् ५७ गणस्वरूपदेवताफलमित्रादि- ८२ अथ नवग्रहमन्त्रास्तत्रादी सू- र्यमन्त्रः भावचक्रम् ५८ दक्षिणामूर्तिविरचितबीजको- ८३ शुक्रमन्त्रः ८४ बृहस्पतिमन्त्रः शसार:.... ८५ चन्द्रमन्त्रः ५९ तद्दत्तान्येव कानिचिदस्योदाह- रणानि तत्र त्रिपुरामन्त्रोद्धारः ६७ ८६ त्रिग्रहमन्त्रोद्धारः ८७ शनैश्चरमन्त्रः ६० लक्ष्मीमन्त्रोद्धार ६१ सरस्वतीमन्त्रोद्धारः ८८ राहुमन्नः ६२ तारामन्त्रोद्धारः ८९ केतुमन्त्रः ६३ अथ मातङ्गयाः ९० मातृकाक्रमतो बीजानि ६४ शारिकामन्त्रोद्धारः ९१ मातृकाया भेददयकथनम्.... ६५ राजीमन्त्रोद्धारः ९२ अन्तर्मातृकायाश्छन्दर्षिदेवता- दिकथनम् .... ६७ ज्वालामुखीमन्त्रोद्धारः ९३ करन्यासः ६८ त्रिपुरासखीनां मन्त्रोद्धार... " ९४ ध्यानम् .... .... .... .... .... .... .... " .... " .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... ७४ ७७ .... ..." ६६ भेडामन्त्रः ... .... .... .... .... .... ७८ .... .... .... ८ ·.. .... .... .... ..." .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... १४ .... .... .... .... अनुक्रमणिका। ३ क्रमाङ्काः विषयाः पृष्टाडाः क्रमाला विषयाः पृष्ठाहाः ९५ अथ बहिर्मानुका ... ७८/१२० णकारपतेः ९१ ९६ बहिर्मातृकायाश्छन्दादयः ७९ १२१ तपढ़ें: ९७ वहिर्मातृकान्यासः.... १२२ थकारपढ़ेः ९८ ध्यानम् ॥ (१२३ दपढ़े: ९९ विलोममातृका ८० (१२४ धकारपतेः १०० अनुलोममातृकायाः स्वरूपम् ॥ १२५ नपढ़ेः १०१ प्रतिटोममातृकायाः स्वरूपम् ॥ १२६ पकारपङ्क: १०२ मातृकाया लिङ्गसंख्यावत्त्वेना १२७ फपढ़े..... पि योजनाकथनम् . | १२८ बकारपढ़ेः १०३ अकारादिपोडशस्वराणांव | १२९ भपढ़ेः ह्मादिवाचकत्वे सौभरिमुनि- (१३० मकारपङ्केः प्रणीतश्लोकाः १३१ यपढ़े:.... १०४ अथ फादिक्षान्तवर्णानां यो- (२३२ रकारपट्टे जना.... १३३ लपड़े १०५ वर्णोत्पत्तिकमः (१२४ वकारपड़ेः १०६ कादिद्वादशाक्षर्यर्थः.. १३५ शपढ़ेः २०७ सादिद्वादशाक्षर्यर्थ:.... |१३६ पकारपतेः १०८ गपङ्करर्थः |१३७ सपढ़ें: २०९ धकारपतेः (१३८ हफारपङ्के | १३९ क्षपङ्के:.... ११० कारपढ़ेः २११ चपळे १४० कमातृकार्ययोजना... .... ८९/१४१ संयुक्तवार्थाः ९८ २१२ छफारसङ्केः १४२ वर्णसमानायादेदाविर्भावक- ११३ जपढ़ेः थनम्.... ११४ झकारपेङ्गः ...१०६ २१५ अपने... १४३ अक्षरसमाम्नायत एव आ. न्वीक्षिस्याद्यष्टादशविद्याना- ११६ टकारपणैः ११७ ठपढ़े माविर्भावकथनम् ...१०७ १४४ चत्वारि धर्ममस्थांनानि ११८ हकारपडे.. ९११४५ तेषां संक्षेपेण स्वरूपकथनम्१०८ ११९ टपढ़ेः २.४६ चतुर्णा वेदानां मयोननम् ....१११. .... " .... .... .... .... " ..... .... .... " .... ८८ .... " .... १ .... .... " .... .... .... ... .... " .... " .... ... .... .... .... .... .... . .... ....

·. .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... 1 .... "१७५ गुणमुष्टयः .... .... .... .... " . .... "२७८ लक्ष्यम् ... " .... .... .... .... .... " मातृकाविलासस्य- ग्रमाद्धाः विषयाः पृष्ठावाः क्रमाला विषयाः पृष्टांडाः १४७ वेदाझानां प्रयोजनं तत्र शि- (१६९ गुणलक्षणानि.... ...१२० क्षायाः ....११२/१७० शरलक्षणानि.... ....१२१ १४८ व्याकरणप्रयोजनं तत्स्वरू १७१ फललक्षणम् . पञ्च.... "]१७२ फलपायनम् १४९ निरुक्तमयोजनं तत्स्वरूपश्च "११७३ नाराचनालीको -१२२ १५० निघण्टुस्वरूपम् ....१९३ १७४ स्थानमुष्टयाकर्षणलक्षणानि. १५१ छन्दःस्वरूपं तत्मयोजनम् १५२ ज्योतिषस्वरूपं तत्प्रयोजनम् ॥ १७६ धनुर्मुटिसंधानम् ....१२३ १५३ कल्पस्वरूपं तत्मयोजनश्च ....२१४ | १७७ व्यायाः १५४ पुराणोपपुराणनामानि १५५ न्यायस्वरूपम् "१७९ अनध्यायाः .१२४ १५६ वैशेषिकस्वरूपम् ११८० श्रमाक्रिया १५७ पूर्वमीमांसास्वरूपं तत्मयो- १८१ लक्ष्यस्खलनविधिः .१२५ जनश्च "|१८२ दृढभेदिता १५८ उत्तरमीमांसास्वरूपं तत्मयो- |१८३ हीनगतयः जनश्च .०११५ ११८४ बाणानां लक्ष्यस्खलनगतयः १२६ २५९ धर्मशास्त्रस्वरूपमयोजनक- (१८५ शुद्धगतयः थनम् ....११६ १८६ दृढचतुष्कम्... १६० चत्वार उपवेदास्तत्रायुर्वेद- १८७ चित्रविधिः स्वरूपम् १८८ धावल्लक्ष्यम् .१२७ १६१ आयुवेदान्तर्गतकामशास्त्रनि- (१८९ शब्दवेधित्वम् रूपणम् 7/१९० अखविधिः १६२ आयुर्वेदस्य प्रयोजनम् .११७ १९१ स्कान्दोक्तकतिचिदखस्वरू- १६३ धनुर्वेदस्वरूपतत्स्थंविषया- पाणि -१२८ णां निरूपणम् " १९२ तत्र ब्रह्मास्त्रमयोगोपसं. १६४ धनुर्धरमशंसा हारी.... १६५ धनुर्दान विधिः ....११८/१९३ ब्रह्मदण्डमयोगोपसंहारौ १६६ तत्र मन्त्राः .... १९४ ब्रह्मशिरःप्रयोगोपसंहारौ ....१२९ १६७ वेधमकारः ....११९ १९५ पाशुपतप्रयोगोपसंहारौ १६८ चापप्रमाणम् " १९६ वायव्यप्रयोगोपसंहारौ .... .... .... 1 .... .... .... .... .... .... " .... m .... .... .... .... .... " .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... 11 .... .... . . " C ·.... .... .... .... " .... .... .... " .... .... " .... " .... .... .... .... .... .... ...- .... .... अनुक्रमणिका। कमाझा विषयाः पृष्टाडाः क्रमासाः विषयाः पृष्ठाङ्काः १९७ आगेयमयोगोपसंहारी ....१२९ /२३० शुद्धसूटनामानि ....१४१ ( १९८ नारसिंहप्रयोगोपसंहारी ७२३१ रूपकम् १९९ शनवारणम्.... .१३०२३२ गमकम् २०० संग्रामविधिः १२३३ मत्यन्तरम् २०१ तत्र रक्षामन्त्रः ॥२३४ स्वरादिकथनम् २०२ म्याणसमये स्मरणीयनामानि१६१ २३५ पत्रिंशमवर्तकरागी २०३ अक्षौहिणीसंख्या ॥ २३६ भैरवादिरागाणां पत्न्यः २०४ महाक्षौहिणीसंख्या .....१३२।२३७ रागविशेषे कालविशेषः ....१४३ २०५ व्यूहविधिः ॥ २३८ भैरवादिरागाणां तत्पत्नीनां २०६ युद्धविधिः च वर्णनीयरूपाणि तत्र भै- २०७ गान्धर्ववेदप्रयोजनम् रवतत्पत्नीनाम् २०८ गेयस्य चत्वारः प्रकाराः ....१३४ २३९ मालकीशिकस्य २०९ चतुर्विध वायम् ॥ २४० हिन्दोलनाम्नः २१० नृत्यसंग्रहः २४१ दीपकस्य .१४५ २११ अथ गान्धर्ववेदमक्रिया तत्र २४२ पाठान्तरम् गान्धर्वलक्षणम् ॥ २४३ मेघनादस्य २१२ गीतमशंसा. ...१३५/२४४ श्रीरागस्य २१३ सुगीतलक्षणम् २४५ रागमशंसा २१४ वागुपकारस्य गुणा:.... १/२४६ अथ गणाः .१४७ २२५ वागुपकारटक्षणानि २४७ वर्णमस्तारः २१६ शिष्यफारः .... २४८ गुरुलघुलतद्रुतरक्षणानि '२१७ गायनरक्षणानि २४९ तालमस्तारः २१८ गायनदोपाः.... २५० अयोषधानि.. ....१४८ २१९ सारसगूटः -१३६ २५१ अप रसशास्त्रमयोननं तत्स्व- २२० धुवफटक्षणं तदेदाथ रूपञ्च २२१ पोडश भुवाणां नामानि .१३७ २५२ शृगारादयो नवरसाः २२२ तेषां स्वरूपम् ॥ २५३ तत्रशृङ्गारभेदी तत्स्वरूपञ्च २२३ मण्टफटक्षणम् ....१३८/२५४ हास्यस्वरूपम् २२५ मतिमण्ठरक्षणम् ...१३९/२५५ फरुणस्वरूपम् २२५ निःसारुगारक्षणम् ॥ २५६ रोदस्वरूपम् २२६ पदतारटक्षणम् , २५७ वीरस्वरूपम् २२७ रासफटसम्मानि ...१४०२५८ भयानकरवरूपम् २२८ एफताटीरक्षणम् १२५९ बीमत्सस्वरूपम् २२९ भष्टो भुवाः.. "२६० अद्भुतस्वरूपम् " .... .... .... .... " ... .... .... .... . .... .... .... " 11 .... .... .... " " .... .... " .... .... .... .... .... " .... .... 11 .... .... .... 1 .... .... .... ... ... .... .... ... .... " ·.... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... 11 .... .... .... " ६ मातृकाविलासस्य- क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाझाः माहाः विषयाः पृष्टाङ्का २६१ शान्तस्वरूपम् ....१५४ २९३ लिङ्गश्लेषः २६२ रसानां विरोधीविरोधी २९४ भापाश्लेषः ...१६४ २६३ स्थायिनो भावाः .१५३ २९५ प्रकृति श्लेपः २६४ स्थायिलक्षणम् २९६ मत्ययश्लेपः २६५ तस्यैव विशेषरक्षणम् "२९७ विभक्तिश्लेपः २६६ विभावस्वरूपम् २९८ महेलिकास्वरूपं तद्भेदाश्च २६७ अनुभावलक्षणम् २९९ अलंकारशेखरमतेन प्रहेलि- २६८ सात्विफरक्षणम् फालक्षणं तद्देदाथ.... २६९ व्यभिचारिणो हेतवः ..१५४ ३०० विन्दुच्युतकम् २७० तिस्रोरीतयः 1(३०१ व्यञ्जनच्युतकम् .१६७ २७१ गोडीस्वरूपम् "/३०२ च्युतदत्ताक्षरा २७२ वैदर्भीस्वरूपम् 1/३०३ स्थानच्युतकम् २७३ माधवीस्वरूपम् २७४ जयदेवमते चतरस्रोरीतयः.... ३०५ विन्दुमती.... "३०४ अक्षरमुष्टिः २७५ तासां स्वरूपाणि स्थलानि च१५५ ३०६ प्रश्नोत्तरम्.. २७६ मधुरादयः पञ्च वृत्तयस्तत्र ३०७ यमकलक्षणम् ..१६९ मधुरास्वरूपम् ॥३०८ यमकस्य विंशतिर्भेदाः .१७० २७७ पीठास्वरूपम् " ३०९ अर्थालंकारभेदाः ..१७४ २७८ परुषास्वरूपम् 11३१० उपमोपमानोपमेयरक्षणानि २७९ ललिताभद्रयोः स्वरूपम् १३११ उपमाया दशभेदास्तदुदाहर- २८० कमेणोदाहरणानि.... णानि.... २८१ अथालंकारास्तत्रालकारस्य ३१२ रूपकलक्षणं तद्भेदोदाहरणा- सामान्यविशेपलक्षणे निघ ...१७६ २८२ चित्रादयोऽष्टावलंकाराः 1|३१३ उत्मेक्षालक्षणं तदुदाहरणानि१७७ २८३ चित्रलक्षणं चित्रभेदाश्च 1|३१४ समासोक्तिस्तदुदाहरणानि च १७८ २८४ सद्गबन्धरचना ....१५७ ३१५ अपन्हुतिलक्षणं तदुदाहरणानि च २८५ पद्मबन्धमुरजबन्धयो रचना १५८३१६ समाहितम् २८६ सर्वतोभद्ररचना ....१५९ ३१७ स्वभावालंकारः २८७ वक्रोक्तिलक्षण तदुदाहरणञ्च 1३१८ विरोधः । अयमेव विरोधा- २८८ अनुमासलक्षणं तदुदाहरणञ्च भासः.... २८९ गूढस्वरूपं तद्भेदाश्च ....१६०३१९ सारालंकारः... २९० श्लेषलक्षणं वर्णादित दाश्च १६३ ३२० दीपकलक्षण तदाश्च । २९१ वर्णश्लेषः ,३२१ मालादीपकम्.... ...१७९ २९२ पदश्लेषः .... .... .... .... .... .... .... ... ..१५६ .... " . .... .... .... .... .... .... .... 7 .... .... .... .... .... 11 .... .... .... .... ... ... ॥३२२ सहोक्तिः ....

·.. .... " 11 .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... " " .... .... .... .... .... .... अनुक्रमणिका। ममा विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमााः विषयाः पृष्टाहार ३२३ अन्यदेशत्वम् ....१७९/३५३ त्रय उदया:.... ....२०२ ३२४ विशेषोक्तिः ३५४ उपायचतुष्टयम् ३२५ विभावना ३५५ सेनाङ्गवतुष्टयम् ३२६ व्यतिरेकालंकारः ....१८०३५६ राजो लक्ष्मीमाप्तिकराणि ३२७ थाक्षेपः ३५७ सन्मार्गेणेव गन्तव्यम्.... ...२०३ ३२८.काव्यप्रकाशरीत्या व्यञ्चना ३५८ देवतानां देवतात्वे हेतवः... धृत्तिसाधनम् ३५९ वाड्माधुर्ये गुणः ३२९ टक्षणाव्यननयोर्भेदफान्त ३६० उद्योगप्रशंसा ....१८२/३६१ हीनताकराणि ..२०४ ३३० संक्षेपतः समस्यापूरणविधिः१८६ ३६२ हास्यनिषेधः... ३३१ नीतिशास्त्रं तदा ...१९२/३६३ धनमाप्ती वाणिज्यमशंसा ३३२ संक्षेपतो राजनीतिकपनम् ॥३६४ समयोक्तवाणीमशंसा ३३३ मन्त्रगुप्तिपफारस्तत्राख्यायि ३६५ पूर्यमाणान्यपि अपूर्णानि सप्त काफथनम् वस्तूनि ३३४ दुन्धिराजस्यानिष्टफलम् ....१९८३६६ बुद्धिमता अप्रकाश्यानि ३३५ राज्ञो दुर्गस्यात्यन्तावश्यकता ,१६७ त्यागाईवस्तूनि ३३६ राजगुणाः ॥३६८ वासानई स्थलानि ३३७ रानचिज्ञानि.. .१९९३६९ वाटलक्षणम्.... ३३८ कुरानलक्षणम् ॥३७० श्रोत्रियलक्षणम् ३३९ स्वीपरान्यादाना पासण्डिनो ३७१ मैत्रीभगस्य हेतवः निष्कासनीयाः ॥३७२ पड़ रघुताहेतवः ३४. पृथग्ननदोपाः "३७३ मित्रमशंसा.... ३४१ पश्चनीवन्मृताः ॥३७४ मैत्रीफरणयोग्यलक्षणम् ३४२ फेवलनमस्प निषेधः.... ....२००३७५ नीयन्मृतकथनम् ३४३ सभायां गमने फरम् ३७६ अन्यरतोनातरक्षणम् ३५४ युद्ध मरणमशंसा १ ३७७ शीलमशंसा.... ३४५ पानादिवन्यपदार्थाः ३५६ शातिभिः सह कार्याणि ....२०१४३७९ पितृसमाः .. १३७८ अधमाधमाधमोनममध्यरक्षणम् । ३४७ सदतिसामर्यम् ३५८ देशकालादिपिन्तनम् ॥३८० सामान्यपीस्वभावः ...२०२३८१ भापदिरक्षणम् २४९ धनव्यपस्थानानि ॥१८२ शयनविगारः ३५० राज्यटक्षणम् ... ॥ ३८३ माश्रित दाननिषेपः... ३५१ भूपाना पगुणाः १८५ प्राह्मणानपानफरणनिपेपः....२०९ ३५२ शनिलयम्..... 1३८५ भनिधः .... .... .... .... .... .... ... .... .... ... 11 .... .... ...२०७ .... 004 .... .... ... .... .... ....२०८ .... " .... " ... .... .... .... 11 .... .ar .. ....

·.... 11 .... .... .... " ३८९ याञ्चानिषेधः .000 .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ति कथनम्.... .... .... .... .... .... ८ मातृकापिलासस्य-अनुक्रमणिका। कमाङ्काः विपयाः पृष्ठाकाः क्रमााः पिपयाः पृष्ठाझा ३८६ स्वीजितस्य दुष्परिणामः ....२०९/४१५ आरम्भवादादिपक्षत्रयविचार-२१३ ३८७ चारपारुभ्यनिषेधः .... ४१६ तार्किफाणां मतम् ३८८ पैशुन्यनिषेधः ४१७ मीमांसकानां मतम् ४१८ अदेतवैष्णवानां मतम् "४१९ ब्रह्मवादिनां सर्वेषां प्रस्थान- ३९० निर्दोपभक्तत्यागनिषेधः फर्तृणां च मतम् ....२१४ ३९१ इन्द्रियजयोपायः ४२० भागवतधर्मस्येव उपादेयता- ३९२ नास्तिकतानिषेधः कथनम् ३९३ पूज्यापमाननिषेधः .... १४२१ वैष्णवानां साक्षादेव परमात्मा ३९४ नद्यादीनांविश्वासनिषेधः ....२१० गम्योऽन्येषां तु परंपरया ग ३९५ अभिचारेच्छानिपेधः.... म्य इत्यादिकथनम्.... ३९६ विष्णुस्मरणविधिः "|४२२ मातृकाया एव सर्वोत्पत्तिार- ३९७ चैष्णवे मार्गे संदेहफरणवर्जनम् , ३९८ जरादेतवः 1]४२३ तत्र प्रमाणविचारः ३९९ चत्वारि मस्तकशूलानि ४२४ सूर्योत्पत्तिमकारकथनम् ....२१६ ४०. वैरिकरा गुणाः ४२५ भगवता तपोयोगवलाबासा- ४०१ अपण्डितलक्षणम् द्यवतारान् धृत्वा मातृकात ४०२ निरर्थकत्रयम् ....२११ एव सर्ववेदशास्राण्याविर्भा- ४०३ त्यागार्हाः ....२१७ १०४ पण्डि लक्षणम् ॥४२६ मातृकामाहात्म्यकथनम् ४०५ पुरुपदयकथनम् ४२७ ग्रन्थोपसंहारः... ४०६ सुभाषितसंग्रहः ..२१२/४२८ तत्रोन्नमःसिमित्येतदर्थक- ४०७ अश्वशास्त्रादिकथनम् थनम् ... ....२१८ ४०८ संक्षेपेण सांख्यशास्त्रमति ४२९ सर्वत्र नारायण एव ध्येयो वे- पादनम् द्यश्चेति प्रमाणपूर्वकथनम् । ४०९ योगशास्त्रसारकथनम् |४३० सर्व त्यक्त्वा ब्रह्मण्येव रतिः १४१० पाशुपतशास्त्रसारकथनम् ....२२३ ४११ वैष्णवपञ्चरात्रसारकथनम् 1/४३१ समाप्तिपद्यम्.... ...२१९ ४१२ वैष्णवमन्त्रशास्त्रविचारफथनम्,४३२ राधाकृष्णप्रीतिविषयकः ४१३ वामागमशास्त्रविचारः स्वकृतहारबन्धः ४१४ प्रस्थानभेदविचारः 1/४३३ ग्रंथकर्तुर्वासस्थानादिनिर्देशः २२० इति मातृकाविलासानुक्रमणिका समाप्ता॥ .... .... .... .... वितानीति कथनम् .. .... .... .... " .... " .... .... .... .... " .... .... .... .... .... कार्यति कथनम् .... ....

·.. श्रीः। RATIT BH SN. अथ.मातृकाविलासःप्रारभ्यते EDEO UBRARY ॐ श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णं राधिकानाथं वृन्दावननिकुंजगम् ॥ वल्लवीगणसंवीतमाश्रये सर्वकारणम् ॥ १ ॥ ऑस्वस्तिश्रीगणेशायनमइत्यस्यव्याकृतिम् ॥ श्रीवंशीधरशर्माहं करोमि विदुपां मुदे ॥२॥ अथ सर्वशास्त्रारंभ इयमेव दशाक्षरीविद्या स्मर्यते तत्कथमन्येपां श्रीमहाविष्ण्वादीनां स्मरणस्यापि 'मंगलानाञ्च मङ्गलम्' इत्यादि- वाक्यैर्मगलस्यापि मंगलत्वात्तत्कथन स्मर्यत इति चेदनेदमवधेयम्। अस्यामेव दशाक्षर्या स्मृतायां सर्वदेवस्मरणसंभवादियमेव स्म-। किंचास्या दशाक्षर्याः सर्वदेवतानां मूलमंत्रत्वादप्यादो जपो न्या- य्यः । मूलमंत्रलक्षणस्य गरुडोक्तस्यात्र सत्त्वात् । तथाहि प्रणवा- 'दिनमोतंच चतुर्थ्यतं च सत्तम ॥ देवतायाः स्वकं नाम मूलमंत्रः प्रकीर्तितः' इति । देवपूजायां जपरूपपूजाया एव श्रैष्टयं 'यज्ञानां जपयज्ञोस्मि' इति । श्रीमुखोक्तेः कथमत्र सर्वदेवतात्मरणमिति चे- त्तदर्शयतीह । तथाहि । कार्यारंभे गणेशश्च पूजनीयः प्रयत्नतः इति स्मृतेस्तस्यैवादिपूज्यत्वं विघ्ननाथत्वेन विनवारकत्वात् । श्रीगणेशाय नमः ॥ नमआदियोगे चतुर्थी सर्वत्र वोध्या। गण्यते दुःखप्रदत्त्वेनेति गणा विघ्नाः 'समूहे भगणे विघ्ने प्रमथेंद्रिय- देवते ॥ यमसैन्ये स्तनापु पार्षदे च गणः स्मृतः' इत्यनेकार्थ- ध्वनिवाग्विलासे गण संख्याने धातोः कर्मण्यप्रत्ययः । ईटे उपद्रवनाशकत्वेन द्योतत इतीशः ईश ऐश्वर्येऽतः कर्तरीगुपधात् कः।'ईशः स्वामिनि शंकरे' इति वामनः । गणानां वि. - ·(२) मातृकाविलासः [ मङ्गलाचरणम् ] नानां प्रमथानां वेशः स्वामी गणेशो हेरंबः 'रुद्रे विनायके विष्णो विष्वक्सेने विधातरि । मुख्याधिष्ठातृसैन्येषु गणेशः परिकीर्तितः इत्यप्यनेकार्थध्वनिवाग्विलासे । श्रिया की. दीप्त्या ऋद्धिसिद्धि- भ्यां वा सहितो गणेशः श्रीगणेशस्तस्मै तथा 'ऋद्धिश्रीकीर्तिदी- त्याशीगंगासु श्रीरितीरितः' इत्यपि तत्रैव । स्वस्त्यस्तु नमस्कर्तु- रिति शेषः । ओमित्यंगीकारे ब्रह्मणि चेत्यव्ययपाठात् । एतत्सर्वेः कार्यादावंगीकार्यमिति भावः। अनाराध्य गणाध्यक्षं यत्कर्म क्रि- यते नरैः ॥ तन्न सिद्धिमवाप्नोति ह्यत आदौ तमर्चयेत्' इति पुराणात् । यद्वा कथंभूताय श्रीगणेशाय ओम् कोर्थः ब्रह्मरूपि- णे । अव्ययत्वादेव चतुर्थ्या लुक् सत्यपि लुकि विभत्त्यर्थानपाय- स्योपकृष्णं देहीत्यादिप्रयोगे दर्शनादव्ययस्य तत्तद्विभक्त्यंतवि- शेषणत्वे न दोष इत्यवधेयमत्र । तथाच श्रुतिः नमस्ते गणपत- ये त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि' इति । अत्र विशेष्यसंबंधत्वादन्ययोग- व्यवच्छेदकेनैवकारेण पार्थ एव धनुर्धर इत्यत्र पार्थादन्यत्र धनुर्धर- त्वस्येव गणपतरेन्यत्र साक्षाद्ब्रह्मत्वस्य योगो व्यवच्छिद्यते । अतः श्रेयस्कामैः सर्वैरपि स एवाराध्यस्तत्पूजां विनाऽन्यपूजाया वैयर्थ्य- स्मरणेन फलजनकत्वायोगात् 'अवश्यापोक्षतानपक्षितं समर्प- णीयम्' इति न्यायेन । तदाराधनस्यावश्यकत्वाताकृते च तस्मि- न विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ॥ पुत्रार्थी लभते पुत्रं मोक्षार्थी परमं पदम्'इत्यादिवचनेभ्यः सर्वेष्टलाभसंभवे 'अन- धीते महाभाप्ये व्यर्था स्यात्पदमंजरी । अधीतेपि महाभाष्ये व्यर्था स्यात्पदमंजरी' इति न्यायेनान्याराधने प्रयोजनाभावात् । . सूर्याद्याराधनफ़लारोग्यादिमोक्षांतकथनानंतरम् । सर्वमिच्छे- द्गणाधिपात् ' इति स्मरणमप्यत्र मानम् । तस्मादेव ब्रह्माधुत्पत्तिस्तत एव तेषां सृष्टयादिसामर्थ्यलाभश्च । अथ च ग- णपतेस्तत्त्वेन वर्णनमुपासनार्थ वास्तवाभेदवोधनार्थञ्च न चैताव- - ·[मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। "(३), तान्यदेवानाराधनापत्तिः। प्रयाजादिषु कृतेष्वपि ज्योतिष्टोमादी- नामननुष्ठानापत्तेः।इतरोपास्तिविधायकवाक्याप्रामाण्यापत्तेश्च सर्व- मिच्छेत्' इति तु विनायकाराधनस्य परंपरया सर्वयोपयो- गवर्णनपरं नत्वितरानिषेधपरम् । तद्विधीनां विरोधात् । प्रयाजा- दयोंगानि ज्योतिष्टोमो ागी नांगैकदेशे कृते सर्वांगिनो यथा सिद्धिः तथा श्रीगणेशार्चनस्य यज्ञादिकर्मप्रारंभरूपैका- गत्वान्नत कृते सर्वयज्ञसिद्धिरिति गणेशपक्षः । विष्णुपक्षेप्यस्य व्याख्या ।। ॐनमः कोर्थों ब्रह्मणे नमः ‘ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इति ब्रह्मोपनिपदि । श्रीगीतायां च । अव्ययपाठेपि ओमित्यंगी- कारे ब्रह्मणि च' अव्ययत्वादेव विभक्तिलुक् । किंभूताय ॐ श्रीग- णेशाय, श्रयति विष्णुचरणमिति श्रीलक्ष्मीः । क्विवत्र कर्तरि । 'क- ट्यून्वि'त्यादिना दीर्घः'कमला श्रीहरिप्रिया' इत्यमरात् । श्रिया ल- क्ष्म्या गणाः पार्पदा इंद्रायास्तेपामाशःप्रेरकस्तस्मै 'इंद्रायाः पार्ष- दा यस्याः सा लक्ष्मीर्वरदास्तु में' इति पुराणांतरोक्तः । याश्रीपतिः स एव तदीयगणानां पतिः पुरुपस्य स्त्रीपतित्वात्तत्संबंधिनि- खिलोपकरणपतित्वस्य प्रथितत्वादतो लक्ष्मीगणानां पतिर्विष्णुरे- वेति । किंभूताय ॐ स्वस्ति कल्याणरूपिणे । स्वस्तीति कल्याणेर्थेव्ययमत एवात्रापि पूर्ववच्चतुर्थ्या लुक् । 'मंगलं भग- वान्विष्णुः'इत्याद्युक्ते नमस्ते कमलाकांत सर्वकल्याणरूपिणे' इ- ति पुराणाच ओमित्यत्रोंशब्दस्य ब्रह्मवाचित्वं स्वीकृतं तच्च सगुण- स्यैवेति ज्ञेयम् । 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च' इतिश्रुतेर्ब्रह्मणो द्वैविध्यप्रसिद्धेर्मूत सगुणममूर्त च निर्गुणं, निर्गुणस्य लक्ष्म्या. दिपतित्वममूर्तलादेव न संगच्छते । सगुणस्य तु 'लक्ष्मीकांत कमलनयनम्' इत्यादिवाक्यात्। श्रियःपतिर्यज्ञपतिधरापति' इति द्वितीयस्कंधोक्तेः श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगत् ' इत्यादि- ·(४)" मातृकाविलासः। [मङ्गलाचरणम् ] महाकविप्रयागोच तत्संगच्छत एवेति । श्रीविष्णोः सर्वदेवा- धिपत्वेनोत्कृष्टत्वात्तत्पक्षेऽन्योप्यर्थः । ॐ ज्ञानं तदेव स्वं धनं येपां ते अस्वा योगिनः 'ज्ञानं हि योगिनां धनम्'इत्युक्तेः। महेशे ब्रह्मणि विष्णौ त्रिगुण्यां प्रणवेपि च ॥ ओंकारः शन्यते शुद्धौ ज्ञाने त्रय्यां च कोविदैः' इत्यनेकार्थध्वनिवाग्विलासोक्तेः । 'स्वः स्वीयात्मधनेपुच' इति हलायुधः । ओस्वा ज्ञानयोगिनस्तैः स्ती- यंते ध्यायत इति स्वस्तिर्विष्णुःस्तृभाच्छादन इत्यस्मादौणादि- को डिप्रत्ययस्ततटिलोपे रूपसिद्धेः धातूनामनेकार्थत्वाद्धयाना- र्थतापि स्तृणातेयुक्तव । 'धातवश्वोपसर्गाश्च निपाताश्चेति ते त्रयः॥ अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेपां निदर्शनम्' इति वैयाकरणराद्धां- तात्।अत एवोक्तं योगिभिर्ध्यानगम्यम्"ध्यायांत यं योगिन'इति च। श्रिया सर्वोत्कृष्टकीर्त्या गण्यते संख्यायते स्तूयते वेति श्रीगणः 'सर्वोत्कृष्टा यस्य कीर्तिस्स श्रीगण उदाहृतः' इति निरुक्तेः । नहि विष्णोरधिका कस्यचिदपि कीर्तिरस्ति 'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः' इति श्रीगीतास्वर्जुनोक्तेः । स चासावीशः सर्वनियंता चति श्रीगणेशः । 'सर्वस्येशानः सर्वस्य वशीच' इति श्रुतेः । पुनरोंस्वस्तिशब्देन कर्मधारयः । ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेशश्चेति तथा। कोर्थः, विष्णवे नम विष्णुरेव परं ब्रह्म' इति स्कांदोक्तः। परब्रह्मज्ञानस्य परमानंदहेतुत्वात्पुनर्विष्णुपक्ष एव व्याख्यायते। 'यदुवंशेवतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस नः ' इति श्रीदशमोक्ते- विष्णुशब्दः श्रीकृष्ण एव मुख्यया वृच्या वर्त्तते।अत एवामरसिंहेन जैनेन प्रतीपक्षीभूतेनापि विष्णुनामकथनोत्तरं वसुदेवोस्य जनकः' इत्युक्त्वा तस्यैव विष्णुत्वं व्याख्यातम् । अतएव श्रीव्यासदेवेनाप्यु- तम् . ते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वयम् ' इति ॥ ॐ विष्णुशब्दवाच्यः कृष्णस्तेन स्वस्ति कल्याणं यस्य तदोस्वस्ति - ·[ मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। "(६) ब्रजमंडलं 'व्रजभूमिविहारी च ब्रजमंडलस्वस्तिकृत्'इति बजमाहा- त्म्योक्तेः। तस्यास्वस्तिनोव्रजमंडलस्य श्रीः शोभा गण्यते येन स ओस्वस्तिश्रीगणः श्रीकृष्णः शोभाकल्याणलक्ष्मीषु श्रीशब्दःसेव- ने श्रुतौ' इति मार्तडः । बजाभा कृष्णचंद्रेण गण्यते सर्वदा प्रभो' इत्यपि ब्रजमाहात्म्ये । पुनरीशशब्देन पूर्ववत्कर्म- धारये पूर्ववदपरोप्यर्थः कृष्णपक्ष एव । ॐ कृष्णस्तेन स्वास्ति कल्याणं यासांता अस्वस्तयो गोप्यः 'सख्यस्स्वस्तिकृदस्माकं नहि नंदात्मजं विना' इति वजमाहात्म्येऽन्योन्यं गोप्युक्ते ब्रजजना- तिहन्वीरयोपिताम्' इति श्रीदशमोक्तश्च। अस्वस्तीनांगोपीनांश्रीः शोभा कल्याणं वा ययासाअस्वस्तिश्री राधा राधा गोपीकदेवस्य शोभा सृऐह चात्मना'इति,आत्मना श्रीकृष्णेन स्ववामांगतःसर्वगो- पीनां समूहस्य शोभा राधैव सृष्टेति निरूपितं ब्रह्मवैवर्तीसा गण्यते पत्नीत्वेन येन स अस्वस्तिश्रीगणः स चासावीशश्चेति तथा । यद्वा स्वस्तिश्रिया गणा गोपीसमूहास्तेपामीशस्तथा राधापतये गोपीनाथाय वा कृष्णाय नम इत्यर्थः । अथ ज्ञानं महेश्वरादिच्छे- त्'इत्युक्ते ज्ञानकामनया शिवपक्षेपि व्याचक्ष्महे । अवति पालयति विश्वमित्योम्, औणादिकप्रयोगः । ॐ विष्णुस्तस्यैव पालकत्वा- त् । सुष्ठु दुष्टदितिजनाशकत्वेन साधुत्राणार्थमस्तिर्भवनमवतारो यस्य स स्वस्तिविष्णुः 'संरक्षणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगेयुगे' इति श्रीमुखोक्तेः, 'स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्तिः ' इति विष्णुसहस्रनामस्वपि स्वस्तिशब्दो विष्णुवाचको दृश्यते । ॐचासो स्वस्तिश्चेति स्वस्तिायद्यपि स्व- स्तिशब्दोऽव्ययेपु पठितस्तथापि ' नतु शब्दनिर्देशे ' इत्यु- तेविभक्तेलुग्नेति ज्ञेयमास्वस्ति श्रयति सेवत इति स्वस्तिश्री- महादेवः यमामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रांत उपारतं घे ॥स ·(६)" मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] एप साक्षात्पुरुपः पुराण'इति पार्वती प्रति स्वयं शिवेनाप्टमस्कंधे मोहिन्युपाख्यान उक्तत्वात् । 'तव वरद वरांनावाशिपहाखिलार्थे यदि रचितधियं माविद्यलोकोपविद्धम्'इति दक्षोपाख्याने च । 'अतो महेशोपि विहाय भेदबुद्धिं सदा सेवत एव विष्णुम्' इति विद्वन्मोद- तरंगिण्यां चिरंजीवभट्टोक्तेश्चागणाः प्रमथास्तेपामीशो गणेशः गणः संघे च प्रमथे' इत्याभिधानात् । ॐस्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशश्चेति तथा शिवाय नमः इत्यर्थः। नन्वयमपि पक्षो विष्णोरेव अस्वीस्त यती- त्यनया निरुक्त्या विष्णोः प्राधान्यस्य शिवस्य च सेवकत्वस्योक्त- त्वात्।यस्य पक्षो यत्र वर्ण्यते तत्र तस्यैव महत्त्वं वर्ण्यतेऽतो मृडम- हत्त्वसूचकोऽपरःपक्षोत्र विरच्यते।ओमा शुद्धया स्वस्ति कल्याण ये- पांते अस्वस्तयःविप्रा शुद्धया ब्राह्मणतावृद्धिरशुद्ध्या शूद्रता भवे- त्'इत्यादिपुराणातातैः श्रीयते सेव्यत इति स्वस्तिश्रीमहादेव त्वं हि भगवन्देवेषु ब्राह्मणोहंमनुष्येषु ब्राह्मणः ब्राह्मणो हिब्राह्मणमुपधा- वति' इति जाबालोपनिपदुक्तेः, 'शिवो विप्रो हरिः क्षत्री' इत्यादि- पराशरपुराणोक्तेश्चेशस्य 'ब्राह्मणदेवत्वाद्वाह्मणसेव्यत्वमस्तीति ।ई लक्ष्मी गच्छतीतीगो विष्णुः 'लक्ष्मीरीकार उच्यते' इत्येकाक्ष- रात् । ईगेन नम्यत इतीगणः शिवः । निपातनानस्य प्रत्य यश्चात्र डः । स चासावीशश्चेतिगणेशः । यद्वा ॐ ज्ञान- सूते इति अमूर्वेदः - वेदो वै ज्ञानकारणम् ' इत्युक्तेः । ॐ सुवो वेदस्यास्तिराविर्भावो यस्मात्स अॅस्वस्तिमहादेवः त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा' इति ‘सांख्यात्मनः शास्त्रकृतस्तवेक्षा' इति चाटमस्कंधे महादेवं प्रति लोकपालोक्तेः ' शास्त्रयोनित्वात् इति सूत्राच्च । श्रियं गणयति भार्यात्वेनेति श्रीमणो विष्णुस्तस्ये- शःश्रीगणेशः 'सदाहं शंकर सेवे वैकुंठेशोपि भोः सुराः' इति पा- मात् । ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेशश्चेति स्वस्तिश्रीगणेशस्तस्मै , ·[मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। “(७) तथा शिवाय नम इत्यर्थः॥' आरोग्यं भास्करादिच्छेत् ' इति स्मृतेर्वतश्रोत्रोरारोग्यताप्तये श्रीसूर्य प्रणमति । ओशब्देन ब्रह्म- विष्णुरुद्राणां बोधो भवति । 'अकारो वासुदेवः स्यादुकार शंभु- रुच्यते।। मकारो विधिवाचकः' इत्येकाक्षरात् । स्वर स्वर्गे तप्यते सर्वोत्कृष्टत्वेनेति स्वस्तिरिन्द्रः। स्वरव्ययोपपदात्तपऐश्वर्येऽस्मादै- वादिकात्कर्तरि डिप्रत्यय औणादिकः । श्रिया धनसंपत्त्या गण्यत इति श्रीगणः कुवेर कुबेरःश्रीगणःश्रीदः शिवामित्रोधनाधिपः'इत्य- भिधानात् । स्वस्तिश्च श्रीगणश्चेति स्वस्तिश्रीगणौ इंद्रकुवेरौ।ओमा विष्णुरुद्रब्रह्मणा सहितौ स्वस्तिश्रीगणौ ओस्वस्तिश्रीगणौतयोरीश ओस्वस्तिश्रीगणेशस्तस्मै तथा।तदुक्तं भविष्योक्तादित्यहृदये ब्रीं- द्रनारायणरुद्रवंदितः स नः संदा यच्छतु मंगलं रविः' इति । ईश एव बंद्यते नत्त्वनीश यतः सर्वैर्ब्रह्मादिदेवैःसूर्यों वंद्यतेऽतः स एव तेपामीश इति भाव तथा च सूर्याय नमः, अस्त्वित्यध्याहार्यम्।नहि क्रिया- विनिर्मुक्तं वाक्यं भवतीत्युक्त्वा ' कर्तृकर्मक्रियादीनां यदि स्थान न लभ्यते ॥ अध्याहारं तदा कुर्यान्मुख्यार्थप्रतिपत्तये' इत्यभि- युक्तोक्तेश्चापेक्षितपदानयनमध्याहार इति सूर्यपक्षः ॥ चंद्रस्य पक्षे 'सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा' इति सर्ववेदाधिकरणब्राह्मण- कुलस्याधीशत्वात्सर्वकर्मारंभेऽनुकूलचंद्रेणैव शुभं भवति 'कुर्या- चंद्रवले सर्वम् ' इति ज्योति शास्त्रोक्तेश्च प्रथमं तं नमति । श्रिया दीप्त्या विशिष्या गणा भगणास्तेपामीशः श्रीगणेशः । यद्वा श्रिया शास्त्रसंपत्त्या विशिष्टो गणः श्रीगणो ब्राह्मणसमूहस्तस्येशस्तस्मे । किंभूताय श्रीगणेशाय ओम्।कोर्थः ब्रह्मरूपिणी नक्षत्राणामहं शशी' इति श्रीमुसोक्तः पुनःस्वस्ति कल्याणकारिणे पितृदेवमनुष्याणां स्वस्तिका निशाकरः' इत्यादिपुराणात् । इह स्वस्तिपदं स्व- स्तिकतरि लाक्षणिकम् । लक्षणा हि मुख्यार्थवाधे गोणार्थकल्प- ·- (८)" मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] नम् । सा चानेकविधा, मंचाः क्रोशंति, शोणोधावतीत्यायुदाहरण- रुदाहृता ग्रंथेषु । यथेह मंचपद मंचस्थे, शोणपदं रक्तवर्णवत्यश्वा- दौ लाक्षणिकं तथानापि स्वस्तीति स्वस्तिकतशिलक्षणावीजं त्वन्व- यानुपपत्तिः क्वचित्त्वचिच्च तात्पर्यानुपपत्तिरिह च तात्पर्यानुपप- त्तिरेवेत्यलमतिप्रसंगेन इति चंद्रपक्षः॥अथोंकारस्य ओंकारोवै सर्वा वाय'इत्यादिश्रुतेः सर्ववाग्रूपत्वात्तध्यानस्य च'कामदं मोक्षदचैव' इत्युक्तेः सर्वाभीष्टहेतुत्वाचादौ तदेवाह । ओं स्वस्ति श्रीगणे शा- य नमः।. अत्र पटू पदच्छेदाः कार्याः। हे श, कोर्थः, हे वरेण्य, शश्च शोभावरेण्ययोः' इति वामनः । ननु हेशन्दः संवृद्धिद्यो- तको भवत्यत्र तदभावांत्कथं हे शेत्युक्तम् । तत्रोच्यते । 'हे- शब्देन विनापि स्यात्वचिदंतेऽपि हेपदम्' ॥ यथा राम प्रसीद त्वं राम हे त्वां भजाम्यहम् , इति प्रबोधचंद्रिको- तेहेंशब्देन विनापि संबुद्धिर्न विरुद्धति । अथ प्रकृतम्, त्वमोम् कोर्थः ॐकारमक्षरं ब्रह्मस्वरूपमय ध्याय । अय गतावित्यस्य धा- तूनामनेकार्थत्वादयानार्थतापि । 'अनुक्तमप्यूहति पंडितो जनः' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् ' अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्' इति बहुधा प्रपञ्चितं शाब्दिकैरतोऽयतेः परस्मैपदप्रयोगोपिन विरुद्ध इति । नन्वोंकारस्य ध्यानं न कोपि करोतीति चेत्तवाह । 'ॐकार विन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायति योगिनः ॥ कामदं मोक्षदञ्चैव ॐकाराय नमोनमः॥ इति मंत्रात्तद्धयानं तु योगिनोपि कुवैत्यन्ये- पां तु का कथेति भावः । किंभूतम् ॐनमः । सर्वोत्कृष्टत्वेन नम- स्काराहम् । णम् प्रह्वत्वे इत्यस्मादौणादिकोऽसुप्रत्ययः। सर्वोत्कृ- एत्वञ्च प्रणवस्य ब्रह्मविद्योपनिपदि व्याख्यातम् अमित्येकाक्ष- रं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः॥शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालं लयं तथा ॥ तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोदयः । तिस्रो ·[ मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (९) मात्रार्द्धमात्राश्च अक्षरस्य शिवस्य चऋग्वेदो गार्हपत्यश्च पृथिवी ब्रह्म एव च । अकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः॥ य. जुर्वेदोंतरिक्षञ्च दक्षिणानिस्तथैव च । विष्णुश्च भगवान्देव उकारः परिकीर्तितः ॥सामवेदस्तथा द्यौश्चाहवनीयस्तथैवच । ईश्वरःप- रमो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥ सूर्यमंडलमाभाति अकारः शंखमध्यगः । उकारश्चंद्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ मकारश्चाग्निसकाशो विधूमो विद्युतोपमः। तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेयाः सोमसूर्यामितेजसः॥ शिखाच दीपसंकाशा यस्मिस्तुप रिवर्तते । अईमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरिस्थिता।। पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखाया दृश्यते परा।। सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्य भित्त्वा तथा प- रम् ॥ द्वासप्ततिसहस्राणि सूर्य भित्त्वा तु मूर्द्धनि । वरदः सर्वभू- तानां सर्व व्याप्यैव तिष्ठति ॥ कांस्यघंटानिनादस्तु यथा ली- यति शांतये ॥ ओंकारस्तु तथा योज्यः शांतये सर्वमि- च्छता ॥ यस्मिन्सलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । ध्रुवं हि चिंतयेद्ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते।'इति । कस्मै, स्वस्ति । कोड र्थः, स्वस्तये मोक्षाय अत्र चतुर्थी त्वव्ययत्वादेव न । 'कल्याणे भवने मोक्षे स्वस्तीत्युक्तस्तथा हरौ' इत्यभिधानात् । यदा किं- भूतमों, स्वस्ति मंगलरूपम् । 'सर्वेपां मंगलानां च वीजं प्रणव एव हि' इत्यादिसंहितोक्तेश्व। पुनः श्रीगणे कामाप्ती, श्रीयंते स्पृ- हयालुभिरिति श्रियः कामाः, गण्यते प्राप्यत इति गणनं गणनं गश् प्रापणमित्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वादाप्त्यर्थागणे वे किपि रूप- म् । श्रियां गण् श्रीगण तस्मै तथातथाच'ॐकारं विन्दुसंयुक्तम्' इति मंत्राोंडर ध्वनित इत्योंकारपक्षः॥अथ च शास्त्रज्ञानस्य। 'गुरुमूलमिदं सर्व शास्त्रज्ञानं सुरेश्वारि' इति शंभुवाक्यात्, यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरो । तस्येते कथिता पाः प्र:

·(१०) मातृकाविलासः । [ मङ्गलाचरणम् ] काशते महात्मनः' इति श्वेताश्वतरश्रुतेश्च गुरुभक्तिजन्यत्वादा- दौ गुरुनतिरेख कार्याऽतो गुरुपक्षोप दशाक्षरी योजयति ॐ ज्ञानं तदेव स्वं धनमोस्वं तेन ज्ञानधनेन स्तभ्राति कर्मप्रवृत्त्या संसारे भ्रमन्तं शिष्यं रुणद्धीत्योस्वस्तिर्गुरुः। गिरतीह पाप्मानम्' इति श्रुतिप्रतिपादितो गुरुपदार्थोनेन ध्वनितः। स्तंभु रोधनेऽस्मा- तैयादिकादौणादिको डिप्रत्ययः कर्तरीति । अत्र दृष्टांतः यथा कृतापराधं नरं गृहीत्वा राजपाचे गच्छंतं तत्प्रियः कश्चि- धनं दत्वा तं स्वं मोचयति एवं गुरुरपि ज्ञानधनं दत्वा कर्मणः सकाशान्मोचयतीति ध्येयः।नहि गुरूपदेशं विना संसारः शाम्यती- ति भावः । श्रीलक्ष्मीस्तां गच्छति प्राप्नोतीति श्रीगो विष्णुस्तं नमतीति श्रीगणः साधनमस्य शिवपक्षे वर्णितम् । ओस्वस्तिश्रीग- णपदाभ्यामत्र श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इति श्रुत्योंपि ध्वनितः । ओं- स्वस्तिश्चासौ श्रीगणश्चोत ओस्वस्तिश्रीगणः, पुनरीशपदेन कर्मधारयः पूर्ववत् । 'किञ्च आचार्यवान्पुरुपो वेद' इति श्रुतेर्भगव- स्वरूपज्ञानमपि गुरुप्रसादादेव भवतीत्यलं विस्तरेणेति गुरुपक्षः॥ इंद्रस्य सर्वदेवराजत्वात्सोऽपि शास्त्रादौ ध्येय एवेत्यत इंद्रपक्षेप्यस्य योजनामाह । ओमा विष्णुना वामनरूपेण स्वस्ति कल्याणं यस्य स ओस्वस्तिरिन्द्रःश्रिया समेधिता गणा:श्रीगणा देवा:श्रिया समे- धिताः सर्वे उपारमत विग्रहात्' इति ब्रह्मप्रेपितनारदस्य देवा- सुरसंग्रामे देवान्प्रत्युक्तेः। अत्र मध्यमपदलोपी समासः। तेपामी- शःश्रीगणेश ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेश ओस्वस्तिश्रीगणेशस्तस्मै इंद्राय नमः । अथ शेपस्य सर्वाधारत्वात्सर्वसर्पगणमु- ख्यत्वेन सादिभीतिवारणाय तमत्र नमस्करोति । शाय नमः । कोर्थः' शेपाय नमः । शं वदति बुधाः शेषम्' इत्येकाक्षरात् । किंभूताय शाय स्वस्तिश्रीगणे । ओंपदेन सत्वादिगुणत्रयमु- ·[मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (११) च्यते । 'त्रिगुण्यां प्रणवपि च' इत्यभिधानात् । तथा च ओमा गुणत्रयेण सुष्टु अस्ति भवनं यस्य तदोस्वस्ति, भवनमत्र स्थितिसंहारयोरप्युपलक्षणम्, तञ्च ब्रह्मांड तस्य श्रीः शोभा गण्यतेऽवेत्यास्वस्तिश्रीगण तस्मै । तथा गणसंख्यानेऽतोधि- करणे किए । सहस्रशिरसश्शेपस्य कस्मिंश्चिच्छिरोमुकुटैकदेशे सिद्धार्थ इव शोभा ब्रह्मांडस्य । इति पञ्चमस्कंधादौ विशेपतःप्रयं- चितम् । वाक्यानि च विस्तरभियेह न लिखितानीति शेपपक्षः ॥ 'अनाराध्य जगदात्री विष्णोर्भक्तिर्न जायते इति ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिख- डोक्तेः । किञ्च 'आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा' इति मार्कडेयोक्तश्चैहिकामुष्मिकफलार्थिभिरवश्यं दुर्गा सेव्याऽतस्त- पक्षेप्यस्या योजनां कुर्मः । ओभ्यो वासुदेवादिभ्यः सुष्टु अस्ति भवनं यस्यास्सा ओस्वस्तिः 'यदभूच्छांभव तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् । ब्रह्मणस्तेजसा पादौ ' इत्या- द्युक्तेः । ऑभ्य इति बहुवचनं सप्तशतीस्तवप्रसिद्धदेवग्रहणा- र्थमन्यथा ब्रह्मादित्रयाणामेव ग्रहणं स्यादिति । यद्वाभ्यो विष्ण्वा दिभ्यःसुष्टु अस्तिराविर्भावो यासां ता ओस्वस्तयो वैष्णव्यायाः शक्तयः । तदुक्तं 'ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेद्रस्य च शक्तयः । शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चंडिकां ययुः' इति मार्क- डेयोक्तेः। ताभिः श्रीयुतिर्यस्याश्चंडिकायाः सा ओस्वस्तिश्रीस्त- स्या गणो महाकालीमहासरस्वतीमहालक्ष्मीरूपस्तस्येशो मूलप- कृतिरूपस्तस्मै नमः अत्र पुंस्त्वं तु ।'नागं लिंगञ्च योनि च विभ्रती नृप मून' इति रहस्योक्तस्तस्या पुरूपत्वं स्त्रीरूपत्त्वञ्चास्तीति न विरुद्धम्। पुरुत्वं नास्ति शंभुविधिकृपणे स्त्रीत्वं नास्ति तथैव भवा- न्याम्।कमलायां च तथैव च वाण्यां' इति रघुनाथतीयोंक्त स्वस्ति श्रिया गणाभैरवादयस्तेपामीशाायद्वा निःश्वासन्मुिमुचे यांश्व युध्य ·(१२) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] माना रणेविका । त एव सद्यः संभूता गणाः शतसहस्रशः' इत्युक्ते- गंणा निःश्वासोद्भूतास्तेपामीशा तस्यै नमः। अस्यार्पत्वादाव्याडा- गमायभावेन पुंस्त्वम् । ऋपिरत्र वेदः वैदिकत्वं चास्य सर्ववाङ्म- यादित्वेनापौरुषेयत्वादिति। अपौरुषेयं वाक्यं वेदः इति पूर्वमीमांसा- यां वेदलक्षणोक्तेः। नहि केनचित्पुरुपेणैतद्रचितमनादित इत्थमेवेयं दशाक्षरी विद्यति प्रसिद्धरिति दुर्गापक्षः॥ अथ वाय्वधीनमिदं जग- त्'इत्यादिपुराणात्सर्वचेष्टाहेतुत्वाद्वायुमप्यत्र नमस्करोति। ओम्भिः सत्वरजस्तमोभिः सुष्टुअस्ति भवनं स्थित्युत्पत्तिसंहतिरूपं यस्य तद्ब्रह्मांडमोस्वस्ति तस्य श्री कल्याणं येन स ओस्वस्तिश्रीर्वायुः त्वं वायो सर्वब्रह्मांडस्वस्तिकृत्प्राणदासदा। त्वदधीनमिदं सर्व जगत- श्रेरितं विभो ।। अतीव कश्मलो देहस्त्वत्संयोगात्परः शुचिः । त्वत्त्यक्तस्तु पवित्रोपि विप्रदेहोऽशुचिर्भवेत् ॥ पवित्राणां पवित्रस्त्वं मंगलानां चमंगलम्' इत्यादिसंहितोक्तः। गण्यते ज्ञानकोपकारक- त्वेनेति गणा इंद्रियाणि तेपामीशः प्रवृत्तिहेतुत्वात्स्वामी गणेशः। प्राणवायुं विना किमपि कर्तुमिद्रियगणैर्न शक्यते तेपां तदधीन- त्वात् । प्राणेंद्रियसंवादोपि श्रूयते शास्त्रे । तथाहि इंद्रियरुक्तं वयं शरीरधारकाणि प्राणैरुक्तं वयमिति परस्परं विवदित्वा तन्निर्णयाय ब्रह्मपार्थ गताः। ब्रह्मणोक्तं शरीरान्निर्गत्य पृथक्पृथक् प्रवेशः पुनः शरीरे क्रियताम्, यत्प्रवेशेन शरीरमुत्तिष्ठते तदेव महदिति श्रुत्वा सर्वाणींद्रियाणि प्रविष्टानि शरीरे चेष्टापिनागता । पुनर्ब्रह्मणा वायु प्रत्युक्तं त्वं प्रविशाततःप्रविष्टे वाया शरीरमुत्थितमभूत्ततो ब्रह्मणो- तमयमेव शरीरधारकः सर्वेभ्योमहान्सर्वेपां भवतां स्वामीति।तथा- च श्रुतिः अथ खलु प्राण एवं प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिरायोत्थापयति' इति । अत एव वक्ष्यते उक्थेन रहितो ह्येप मृतकप्रोच्यते यथा' इति प्रथमपंचदशाध्याये । अथ प्रकृतमनुसरामः स्वस्तिश्री- ·- . मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (१३) श्वासी गणेशश्चेति तथा तस्मै प्राणरूपाय वायवे नमइति वायुपक्षः । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्' इति स्मृतेः, “अग्निमीळे पुरोहितम् "इति श्रुतेश्च । पुरोऽग्रेऽग्निमहमीळे ईडे । किंभूतं हितं सर्वहितकरम् ' अनो प्रास्ता हुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते वृष्टिष्टेरन्नं ततः प्रजाः' इति । यथा च पूर्वमग्निरेव हितेच्छुभिः सेव्योऽतोऽ निपक्षेऽपि दशाक्षरी योजयति । ओमा ज्ञानेन स्वस्ति कल्याणं येषां ते अस्वस्तयो जीवाः 'ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः' इति श्रुतेः कपायपक्तिः कर्माणि ततो ज्ञान प्रवर्तते । ज्ञानान्मोक्षमवा- प्नोति'इति स्मृतेश्चाताजीवान् श्रयत्याश्रयतीत्यास्वस्तिश्री संसार- स्तस्य गणो लोभादयः न विद्यते ते ग्रहणानुबंधः कुतो नु तद्धतव ईश तत्कृताः ॥ लोभादयो ये बुधलिंगभावाः' इति गोवर्द्ध- नधारिणं प्रतींद्रोक्तः। अग्रहणानुबंधः संसारस्तद्धेतवःसंमृतिहेतव- स्तत्कृता अज्ञानकृता इत्यर्थः । अत्र संसारस्य लोभादीनां चा- ज्ञानकार्यत्वेन समानत्वाद्गणगाणभावो ध्येयः। तस्य संसारगण स्य लोभादेशिो निवर्तकः । अत्रायमाशयः। अग्नेर्यज्ञादिकर्मणा मुख्यसाधनत्वात्तत्साध्या चांतःकरणशुद्धिः सा च लोभादिनिवृ- त्तिरूपैव ततः शुद्धतःकरणे ज्ञानमुदति । अत एवोक्तं । 'कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति । अथामृतानि कर्माणि' इति श्रुत्या कर्मणामिसाध्येन यागादिनेत्यर्थः। तथा चाग्नये नम इत्यानि पक्षः । श्रीधर्मराजन्य सर्वरोगाधिपत्वादाविवेचकत्वेन सर्वलोक- हिताय प्रवृत्तत्वाच्च शास्त्रादो वक्ष्येतॄणां रोगादिभयापनुत्तये ध्येयवानमस्करोति । अविष्णुः स च गदाधरो गयाक्षेत्राधी- शरूपोत्र प्रापस्तेन स्वस्तिमुक्तियेंपां ते अस्वस्तयःपितरः। 'गदाधरो गयाक्षेत्रे पितॄणां मोक्षदायक' इति वृहन्नारदीयोक्ते- ·(१४)" मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] स्तैः श्रीयते सेव्यते इत्योस्वस्तिश्रीधर्मराजः। 'यस्यामग्निष्वा- त्तादयः पितृगणा इत्यादिपंचमस्कंधोक्तेः । गणा निजसैनि- कास्तेफामीशो गणेशःयमसैन्ये स्तुत्यनरे 'इति कोशात् । पुनरों- स्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशश्चति तथा तस्मै । यद्वा ओमा ज्ञाने- नार्थात्तत्सदृशेन गयापिंडप्रदानेन स्वस्ति येपांत स्वस्तयः पि- तरः। श्रिया पितृलोकलक्ष्म्या विशिष्टाये गणा एकत्रिंशत्संख्याकाः 'विश्वो विश्वसुगाराध्य' इत्यादिना मार्कडेयोक्ताः श्रीगणाः । ॐ स्वस्तीनां पितॄणां श्रीगणा*स्वस्तिश्रीगणास्तेपामीशः स्वामी धर्मराजस्तस्मै नमः । वाराणस्यांच यो वासो हरिभक्तिस्तथैवच।। गयापिंडप्रदानं च ब्रह्मज्ञानं च तत्समम्' इति बृहन्नारदीयादिति धर्मराजपक्षः । अथ च कुवेरस्य सर्वधनाधिपत्वात्तदाप्तये सोऽपि नमस्कार्य इति उमा शंकरण स्वस्ति कल्याणं यस्य सःॐ स्वस्तिः कुबेरस्तस्य शिवसखत्वप्रसिद्धः । सखाहि सख्युः कल्या- णं करोत्येवेति भावः। श्रीणां धनानां रक्षका गणाः श्रीगणा य- क्षास्तेपामीशश्श्रीगणेशः । ॐस्वस्तिश्चासो श्रीगणेशश्चेति तथा तस्मै कुवेराय नमः इत्यर्थः । इति कुबेरपक्षः। वरुणस्य जलाधि- पत्वेन जलभीनिवृत्तये तमाप नमस्करोति । ॐ ज्ञानं तदेव स्व- मोस्वं तत्स्तृणंत्याच्छादयंत्योस्वस्तीनि रत्नानि मुक्ताहीरकादी- नि । 'नान्यो जुपतो ज्योष्यान्बुद्धिभ्रंशो रजोगुणः । श्रीमदादभि- जात्यादिर्यत्र स्त्री द्यूतमासवः' इति दशमे नारदोक्तेः। अथ स्तृणा- तेर्डिः । तेश्थीर्यस्य स ॐस्वस्तिश्रीवरुणः । 'मुक्तावैदू- यहीरकैः। अलंकृतशरीराय वरुणाय नतोस्म्यहम्' इति मंत्रात् । गणानां यादोगणानामीशो गणेशः। 'यादोगणानानृपभं मचेतसम्' इति तृतीयस्कंधोक्तेः । स्वस्तिश्चासौ गणेश स्वस्तिथीगणेश- स्तस्मै वरुणाय नम इत्यर्थः। इति वरुणपक्षः । अथ वागाधिष्टा.

·(मङ्गलाचरणम् । मातृकाविलासः। (१५) तृदेवीमप्रतिवद्धवाग्व्यापाराय नमति । ओं ज्ञानं सूत इत्योंसू-सर- स्वती 'बुद्धिप्रदां शारदाम् 'इत्युक्तः। अस्ति श्रीरनयेत्यस्तिश्री। 'धनं शोभां सर्वमानं लभते वाक्प्रसादतः' इत्यादिपुरणात् । ओंसूश्चासावस्तिश्रीरित्योस्वस्तिश्रीः, गणानां छात्रादिसमूहाना- मीशोऽनयेति गणेशा, ऑस्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशा ऑस्वस्तिश्री. गणेशा तस्य तथा । यथा पुंस्त्वमत्र तथा व्याख्यातमधस्तात् । सरस्वत्ये नम इत्यर्थः । ग्रंथविस्तरभियात्र बहु वक्तव्यमप्युज्झित- मिति।स्वस्तिश्रीगणेशाय नमः ॥ गणेशं पार्वतीशञ्च स्कन्दं राधापति हरिम्।।गुरुवर्य नमस्कृत्ये कुर्वे व्याख्यां सुबोधिनीम्॥१॥ मातृकायाः परं रम्यां यज्ज्ञात्वासुखमेति ना । मातृका पाठिता येन पितरं तं महामतिम् ॥२॥ मातृकार्थों विना मातृकृपया नैव धुध्यते । तां सारस्वततेजोभा सदा पालनतत्पराम् ॥ ३॥ अतो वंदे प्रथमतो गिरं शब्दार्थबोधिनीम् ॥ मातृत्वात्सर्वशास्त्रा- णां मातृकेति निगद्यते॥४॥आदिक्षान्ताक्षरमयी ज्ञेया सा यु- द्धिमत्तरैः ॥ उत्तमा मध्यमा चाथावरा सा त्रिविधा मता ॥५॥ अधिकारिभिदा नाद्या कल्पादौ ब्रह्मणा तता ॥ ततः प्रादुरभू- सर्व शास्त्रं वेदपुरस्सरम् ॥ ६॥ अथ तत्प्रादुर्भावं यथाशास्त्रं वर्णायष्यामः॥ मातृका विविधा स्थूला सूक्ष्मा सूक्ष्मतरापि च ।। गुरूपदेशतो ज्ञेया नान्यथा ग्रंथकोटिभिः॥१॥ तथा च पर- मात्मपूजा भवति । तत्र प्रथमोधिकारी स्थूलया मातृकयार्च- येत, मध्यमः सूक्ष्मया, सूक्ष्मतरया चोत्तम इति विभागः। स्थूला- दिरूपत्रयं चैवमवगन्तव्यम् । नियतकालपरिपाकानां हि प्राणि- कर्मणां मध्ये.मरिपक्कानामुपभोगेन प्रत्ययात् । इतरेपाञ्चापरिप- कानां भोगाभावेन तदर्थायाः सृष्टेरनुपयोगात् । प्राकृतप्रलये प्रस्तसमस्तप्रपञ्चा माया स्वप्रतिष्टे निष्कले परशिवाख्ये ब्रह्माणि ·(१६) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] विलीना यावदवशिष्टकर्मपरिपाकं वर्तते । उक्तं हि 'प्रलये व्या- प्यते तस्याश्चराचरमिदं जगत्' इति, तथा 'जगत्प्रतिष्टा देव पृथिव्यप्सु प्रलीयते । तेजस्यापःप्रलीयंते तेजो वायौ प्रलीयते ।। वायुः प्रलीयते व्योनि तदव्यक्ते प्रलीयते । अव्यक्तं पुरुपं ब्रह्म निष्कले संप्रलीयते॥' इति । अव्यक्तं माया, तस्याश्च सम्यक प्रलयो नाम मुक्ताविव नात्यन्तिको विनाशः; किन्तु सुप्तौ सती मायागोचरवृत्तीनामप्यभावात् । स्वप्रतिष्टपरमात्मप्रकाशस्या- प्यत्यन्तनिर्विकल्पकतया तलाद्भासमानाया अप्यप्रतिभा- तप्रायत्वं न पुनरनवभानमेव, प्रतिभासमात्रशरीरस्य हि मि- थ्यावस्तुनोऽनवभाने सत्यभाव एव स्यादिति नचा- भाव एवास्तु उत्तरसर्गानुपपत्तिप्रसंगादिति । अवशिष्टैः प्राणिकर्मभिश्च तस्यां मायायां विलीयैव क्रमेण प्राप्तपरिपाकैः स्वफलप्रदानाय परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिका मायावृत्तिर्ज- न्यते सैपा मायावस्था ईक्षणकामतपोविचिकीपदिशन्दैरभिधीय- ते । तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय'इतिछांदोग्ये 'सऐक्षत लोकानु सृजै' इत्यैतरीये 'सोकामयत बहुस्यां प्रजायेय' इति तत्तिरीये 'तपसाचीयत ब्रह्म' इति मुंडके 'विचिकीर्षुर्घनीभूता क्वचिदभ्ये- ति विन्दुताम्' इति प्रपञ्चसारे । अपरिपक्वकर्माभेदादनीभावस्त. दर्थव्यापारश्चिकीर्पा परिपक्वकर्माकारपरिणतमायाविशिष्टं बिन्दु- स्तदिदमविभागावस्थमव्यक्तमुच्यतेऽत एव तस्योत्पत्तिः स्मर्य- ' तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ' इति भारतादौ । स एव जगदङ्कराकारोऽध्यात्मञ्चाधारादानाभिव्यज्यमानकुंडल्या- दिशब्दैरुच्यते । यथाहुः शक्तिः कुंडलिनीति विश्वजननव्यापार- वद्धोधमां ज्ञात्वत्थं न पुनर्विशन्ति जननीगर्भे गर्भकत्वं नराः' इति । 'कुण्डलिनी सर्नथा ज्ञेया सुपना तु गतैव सा' इति च - .

·(१७) [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। विन्दोः कालक्रमेणाचिच्चिदचिच्चिदंशविभागात्रैविध्यं तत्रैवोक्तम् 'कालेन भिवमानस्तु स विन्दुर्भवति त्रिधा । स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन तस्य त्रैविध्यामिप्यते । स विन्दुनादवीजत्वभेदेन च निगद्यते ' इति । अचिदंशः स्थूलो वीजं चिदचिन्मिश्रः सूक्ष्मो नादः स एव पुरुपश्चिदंशः परो विदुः स एवेश्वरस्तस्य च विधाविभा- गसमये शब्दब्रह्मापरनामधेयस्य परस्योत्पत्तिरुक्ता — विंदोस्त- स्माद्भिद्यमानाद्रवो व्यक्तात्मकोभवेत् । स रवः श्रुतिसंपन्नः शब्दब्रह्मेति गीयते' इति । स एव ब्रह्मात्मको रखो जगदुपा- दानं विन्दुतादात्म्येन संगतोऽपि प्राणिनां मूलाधारे व्यज्यत इत्युक्तम् । 'स तु सर्वत्र संस्यूतो जाते भूतांकुरे पुनः । आषि- भवति देहेषु प्राणिनामर्थविस्तृते ॥ इति। देहेप्विति मूलाधारे प्रदे- शस्तस्यानुस्यूतस्य रवस्य संस्कृतपवनवलेनाभिव्यक्तिराविर्भा- वस्तत्र हि पवनोत्पत्तिरुक्ता — देहेऽपि मूलाधारेऽस्मिन्समुद्यति समीरणः' इति । ज्ञातमर्थ विवक्षोः पुरुपस्येच्छया जातेन प्रय- नेन मूलाधारस्थः पवनः संस्कृतस्तेन पवनेन सर्वत्र स्थितं ब्रह्म तत्राभिव्यज्यते तदभिव्यक्तं शब्दब्रह्म कारणं विन्दात्मक स्वप्रतिष्ठया निप्पंदं सत्परा वागित्युच्यते; तदेव नाभिपर्यंत- मागच्छता तेन पवनेनाभिव्यक्तं विमर्शरूपेण मनसा युक्तं सा- मान्यस्पंदप्रकाशरूपिणीकार्य विन्दुतत्त्वात्मिकाधिदैवमीश्वररूपा पश्यंती वागित्युच्यते; तदेव ब्रह्म तेनैव वायुना हृदयपर्यंत- मभिव्ययमानं निश्चयात्मिकया बुद्धया युक्तं विशेपस्पंदरूप- नादविन्दुमयी अधिदेवतहिरण्यगर्भरूपा मध्यमा वागित्युच्यते; तदेवास्यपर्यतं, तेनैव वायुना कंठादिस्थानप्वभिव्यज्यमानक- कारादिक्षकारान्तवर्णमालारूपंपरश्रोत्रग्रहणयोग्यं वीजात्मकमधि- दैवतं विराट्रप वैखरी वागित्युच्यते । तदुक्तंमाचार्यः 'मूलाधारा- ·(१४) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] त्प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्यः पश्चात्पश्यंत्यथ हृदयगो बुद्धियुङ्मध्यमाख्यः॥ वक्त्रे वैखर्य्यथ रुरुदिपोरस्य जतोः सुषुम्ना- वद्धस्तस्माद्भवति पवनप्रेरितो वर्णसंज्ञः' इति । तत्र वैखरी स्थूला मातृका सा प्रथमाधिकारिणः पूजोपकरणम् , मध्यमा सूक्ष्मा मातृका मध्यमाधिकारिणः पूजोपकरणम्, कारणकार्यविन्द्वात्मि- का परा, पश्यंतीरूपा सूक्ष्मतरा मातृका तूत्तमाधिकारिणः पूजोपकरणम्, मातृकापैविध्यं सर्वमंत्रोपलक्षणम् । अतः सर्वे मंत्रा उक्तरीत्या स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतररूपाः प्रथममध्यमोत्तमा- धिकारिविपया इत्यर्थः । बहुवक्तव्यश्चायमर्थ उपदेशमंतरेण शास्त्रैर्दुरधिगमत्वात्फलातिशयवत्त्वाचेति । अयमेवार्थः श्रीभग- वता पाणिनिनापि शिक्षायां भंग्यंतरेण स्फुटीकृतः 'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि' इत्यादिना शिक्षाप्रयोजनं सम्यग्वर्णोच्चारणं तच्च व्याकरणेनैव सिद्धं किमनयेति । सत्यम् । व्याकरणे तु शब्दानु- शासनमेव चित्यते 'अथ शब्दानुशासनम् ' इति कौस्तुभोक्तेः । किञ्च व्याकरण एतचित्यते गोशब्दः सानादिमत्यर्थे साधुरिह तु गोशब्दो जिह्वामूलेनोच्चारयितव्य इति भेदः। तदुक्तं तत्रैव 'प्रसि- दमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥ इति । अस्यार्थश्च नन्वकारादयो वर्णाः स्व- स्थानेनैवोच्चाय्यते, परस्थाननिराकांक्षत्वात्किमर्थोऽस्या आरंभस्त- बाह । प्रसिद्धमिति । बुद्धिहीनः प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातं संतं पुनः पश्चात्स्फुटीकरिष्यामि वाचो गिर उच्चारणे उद्दिरणे विधिम्। ननु विधिरत्यंतमप्राप्तौ इति भाट्टैः स्मर्य्यते न चात्रात्यंतमप्राप्तिः। उक्तं चाधस्तात् — अकारादयो वर्णाः स्वस्वस्थानेनैवोच्चार्य- ते' इति । उच्यते । यद्यपि स्वस्थानस्थिता एवोच्चार्यते तथा- प्यप्राप्तीशः कथनीयोऽनुप्रदानादिरेतदर्थों विधिशब्दः। वागुच्चारणं - ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (१९) च वर्णैः क्रियते कति ते वर्णा इत्यत आह 'त्रिपष्टिश्चतुःपष्टिा वर्णाः संभवतो मताः। प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्व- यंभुवा' इति संभवतः संभूतः सकाशान्मता ज्ञाताः । वर्णो वृणोतेः। अत्र यथोक्तं लोकवेदयोः' इत्युक्तं तत्र किं लोके संस्कृतविपया एव वर्णा उत सर्वभाषाविषया इत्यत आह । 'प्राकृते संस्कृते चापि'इति । अपिशब्दादपभ्रंशादिष्वपि ये वर्णाः संभूते जाताः संतस्तेऽपि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा' इति । ब्रह्मणा स्वयमेवादरेण प्रकणोच्चारिता इति । कथं ते त्रिपष्टिः कथं वा चतुःपष्टिरित्याशं- क्याह । ' स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥ अनुस्वारो विसर्गश्च *क पो चापि पराश्रयो । दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लकारः प्लुत एव चा' इति । अथ व्याख्यास्वरा विंशतिरेकश्चेति स्मृता इति। स्पृश- दोपतापयोः । स्वर्यते शब्द्यतेऽनेन व्यंजनमिति करणेऽन् । कथं ते एकविंशतिरतः प्रथमतश्चतुरो यथास्मृति विवृणोति । अइउऋ एते चत्वारोहस्वदीर्घप्लुतभेदेन द्वादश 'लकारस्य दीर्वा- दयो न सन्ति'इति स्मरणात् ह्रस्व एवोपदिश्यते ते एते त्रयोदश एऐओओ संध्यक्षराणि 'संध्यक्षराणामपि ह्रस्वा न संति' इति स्म- रणात् दीर्घाः प्लुता एव.गृह्यते ॥ त एतेऽटौ। पूर्वस्त्रयोदशभिः सहकविंशतिः। स्पर्शानां पञ्चविंशतिःकादयो मावसानाः स्पर्शाः। जिह्वामूलतालुमूर्द्धदंतोप्टादिभिः परस्परं स्पर्शरभिनिप्पन्ना आ- विर्भवन्तीति स्पर्शाः पूर्वयकविंशत्या सह पट्चत्वारिंशत् । या- दयश्च स्मृता बटाविति । यकारादयश्चाप्टो यरलवशपसहा इति । आद्याश्चत्वारोऽन्तस्थसंज्ञाः । उपरितना ऊप्माणः । पूर्वः पश्च- त्वारिंशद्भिः सह चतुःपंचाशत् । 'चत्वारश्च यमाः स्मृताः' इति । यच्छन्तीति यमाः स्वयमेवोपरमेरन् । के ते यंमा लोके । क्वगए ·(२०)" मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] इति अनन्त्यानन्त्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वगुणः इत्योदजिः। तथा च नारदः 'अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्त्यश्च परतो यदि । तत्र मध्ये यमस्तिप्ठेत्सवर्णः पूर्ववर्णयोः ॥ वर्गान्त्यान् शपसैः साई- मंतस्थेऽपि संयुतान्।दृष्ट्वा यमा निवर्तते आदेशिकमिवाध्वगा।' इति । नारदौदव्रज्योर्मतेन यमो वर्णागम इति विधीयते । अस्मा- च्छास्त्रात् 'चत्वारश्च यमाः स्मृता' इति वर्णातरत्वेनो- पदेशा संयोगशास्त्रात् । अथ चतुरक्षराणामुदाहरणमिति प्रकृत्य अग्निरिति यमौ गकारौ दो नकार इकारश्च । अन्ये तु यमं वर्णा यति मन्यते । तथा च शौनकः 'स्पर्शा यमानननुनासिकान्स्वाप- रेषु स्पर्शेप्वननुनासिकेपु'इति। पूर्वश्चतुःपंचाशद्भिः सहाप्टपंचाश- त्॥४॥ अनुस्वारो विसर्गश्चेति । स्वरमनुभवतीत्यनुस्वारः अ- न्वकारानुगमेनानुस्वारः इति । वक्ष्यति च 'दत्यमूलः स्वरानगः इति । विसर्ग इति । विविध सृज्यते क्षिप्यत इति विसर्गः । क पी चापि पराश्रयौ । परौ ककारपकारावाश्रयः स्थानं ययोस्तौ परा- श्रयौ । तथा च वक्ष्यति 'अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभाजि- नः' इति । 'कपाविपि परौ स्मृतौ' इति 'कष्पौ चापि कपा- श्रयो' इति च पाठः। परावनुस्वारविसर्गयोः परावित्यर्थः । कका- रयकाराश्रयो तत्स्थानकावित्यर्थः। चशब्दादनुस्वारविसर्जनीया- विति पराश्रयौ । दुःस्पृष्टश्चेति । ईपत्स्पृष्टो वर्णधर्मों न वर्णा- तरम् । वक्ष्यति च 'अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपत् ' इत्यादि। तथा चौदवजिः स्पृष्टकरणं स्पर्शानां दुःस्पृष्टमन्तस्थानाम् ' इति । य- भक्तिञ्च यकारोऽभिधत्तेऽतो लकारो दुःस्पृष्टपा । चशब्दा- हकारश्च इतिशब्दः पूरणार्थः । लकार इति लवर्णात्कारप्रत्ययः । प्लुत एव चेति । लंकारस्य दीदियो न संतीत्यवस्तात्परमतमु- १ ।

·: [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलास (२१) पन्यस्तं स्वमतमाहालकारः प्लुत एव चेति त्रिमात्रश्चशब्दाद्रस्वः। ननु वर्णानां प्रयत्न उपरिटाद्वर्णयिप्यत्येव किमर्थमप्रस्तुतः प्रयत्नः कथ्यते । उच्यते । प्लुतविधानार्थ तावत् लकार उच्चारपितव्य उच्चारिते च लकारे लाघवार्थमप्रस्तुतोऽपि प्रयत्न उच्चारितः ।दुःस्पृ- पश्चेति । अनुस्वारादयः प्लुतांताः पंच । पूर्वरष्टपंचाशद्भिः सह विपष्टिः । चतुःपष्टिः कथम् अनुस्वारो विसर्गश्चेति पाठां- तरात् । कथं पुनरनुस्वारद्वयं ह्रस्वदीर्घभेदेनेति ब्रूमः । तथा चोदवजिः ' अनुस्वारावंआइत्यनुस्वारौ तस्वदीदीर्वाद्धस्वो वर्णः' इति । अत एव चतुःपष्टिः ॥ ५ ॥ अथ वर्णसंख्याप- रिज्ञानोत्तरज्ञानं चिंत्यते । क एपामुच्चरयिता कथं चोचार- यति केन क्रमेण चेत्याह । 'आत्मा बुद्धया समर्थ्यार्थान्मनो युंक्त विवक्षया। मनः कायानिमाहंति स प्रेरयति मारुतम् ॥६॥ मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगन्तं छ- दोगायत्रमाश्रितम् ॥ ७ ॥ कंठे माध्यदिनयुगं मध्यमं त्रैष्टु- भानुगम् । तारं तार्तीयसवनं शीर्पस्थं जागतानुगम् ॥८॥सो- दीर्णोमून्यभिहतो क्रमापयमारुतः । वर्णाचनयते तेपां विभागः पञ्चधा स्मृतः॥९॥'अथ व्याख्या। आत्मेति । शरीरोद्रयमनोत्रु- शिव्यतिरिक्त आत्मा । कथं पुनरेव तदवगम्यते यथा शरीरेंद्रिय- व्यतिरिक्त आत्मा। उच्यते । द्रष्टत्वात् द्रष्टा हि दृश्याव्यतिरिक्तो भवति प्रयोजकत्वात् । बुद्धयादीनि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वात् कुटारवदिति न्यायात, श्रुतेश्च । न्यायस्तावत् 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' इति । स्वर्गादिफलसाधनानि कर्माणि यंते स्वर्गश्च नवशरीरोपभोग्यस्तयतिरिक्त आत्मा । शरीरादे श्रुतेश्च 'तस्य हेतस्य हृदयस्यायं प्रद्योत्तते, तेन प्रयात्तेन आत्मा निष्कामति चक्षुपो वा मूों वाग्भ्यो वा शरीरदेशेभ्यः' इति शरीरापक्रमणाच ·(२२)" मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] शरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा। छांदोग्यश्रुतेश्च ‘एवमेवैप संप्रसादोऽ स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतीरूपं संपद्य स्वेन रूपेणाभिनि- प्पद्यते इति । क एपामुच्चारयितेति पृटे तस्योत्तरं दत्तमात्मति । कथमुच्चारयति केन क्रमेणोचारयतीतिप्रश्नद्वयस्योत्तरं दीयते । स आत्मा बुद्धया सहार्थान्वाह्यान्समर्थ्य सम्यगवगम्यार्थप्रत्यायनाय यदि शब्दा उच्चार्यन्ते तदा मनो युक्ते । वक्तुमिच्छया तच मनो नियुंक्त आत्मा। मनः कायानिमाहन्तीतिातच मनो नियुक्त सत्का- यानि शरीरागिमाभिमुख्येन हन्ति तेनातिसंघ प्राप्नोति सोगिर- भिहतः सन्मारुतं वायुं प्रयुक्त प्रेरयति । मारुतो वायुरुरसि वक्षसि चरन्मंद्रं गंभीर स्वरमुत्पादयात मंद्रस्तु गंभीरे' इत्यमरः । प्रातः सवनेन सह योगोऽस्येति प्रातस्सवनयोगस्तम् । तथा च सुयज्ञः 'मंद्रया वाचा प्रातःसवनम्' इति । गायत्रं छन्दोऽस्याश्रयः॥ एतेन गायत्रीछंदोपि तत एव जातमिति ध्वनितम् । कंठ इति । अत्र मारुतः सवनं छंदरस्वरं चरन्नित्यनुवर्तते । कंठे चरन् वायुमध्यम स्वरं जनयति मध्यंदिनं युनक्तीति माध्यंदिनं सवनभाजं त्रिष्टुप्छंदोनुगामिनम् । तारमिति । तृतीयसवनमाज तारं स्वरं मूनि चरन्वायुर्जनयति जागतं छंदोनुगच्छतीति जागता. नुगस्तम् । शीप छंदसीति । शिरःशब्दस्य शीदेशस्तव भवं शीर्पण्यम् । स वायुरुदीर्ण ऊर्द्धगतो मूर्धानं यावदुपरितनां गति- मलभमानः शिरःकपालेनावटब्धत्वात्पुनः प्रत्यावृत्य वक्रमेवाप- व वर्णान् जनयत्युत्पादयति । पुनारुतग्रहणं स्पष्टार्थम् । तेपां वर्णानां जन्यमानानां विभागो विवेकः पञ्चधा पंचप्रकारः स्मृतः। कैर्हेतुभिः पञ्चधा तबाह । स्वरत इत्यादि । स्वरस्था- नेवहेतून्व्याख्यास्यामः । वर्णज्ञातारः पूर्व मुनय इत्येवं प्राहुस्तं वर्णानां पञ्चधा विवेकं निपुणं स्फुटमुच्यमानं हे श्रोतारः यूयं ·[मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२३) निबोधत शृणुत । अत्र किञ्चिदुच्यते वालव्युत्पत्त्यर्थम् । ननु सर्वमेवैतदनुपपन्नम् । कथम् । आत्मा बुद्ध्या सहाान्समर्थ्य मनो युक्ते इति व्याख्यातम् । आत्मनश्च विनियोजकभावो नोपपद्यते अकर्तृत्वात्तस्य । तथा च श्रुतिः 'असंगो ह्ययं पुरुपः' इति, 'अस्थूलमनवह्रस्वम्' इत्यादिका च । भगवता चैवमात्मस्वरूपं व्याख्यातम् । आत्मनश्च नियोजकभावे शरीरेंद्रियमनोबुद्धिव्य- तिरिक्त इति शरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा मनो युक्ते इत्येतदनु- पपन्नम् । उच्यते । अयमात्मा समान्मनो युक्त इत्येतत् क्षे- वज्ञाभिप्राय क्षेत्रज्ञस्येतदेव स्वरूपं यन्नियोजकत्वम् । तथा च मनुः 'योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ॥ यः करोतीति कर्मा- णि स भूतात्मेत्युच्यते बुधैः ॥ जीवसंज्ञोन्तरात्मान्यः सहजः सर्वदेहिनाम् । येन वेदयते सर्व सुखं दुःखं च कर्मसु । तावुभौ भू- तसंपृक्तो महाक्षेत्रज्ञ एव च ॥ उच्चावचेपु भूतेपु स्थितं संव्याप्य तिष्ठति ॥' इति संव्याप्येति परमात्मानमाहुः । तथा च व्यास:- 'द्वाविमौ पुरुपो लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कू- टस्थोक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ ननु यद्यात्मा बु· दया समार्थानित्युदाहृतो यो नित्यःक्षेत्रज्ञ एवात्रात्माभिप्रेतो भवेत्ततः क्षेत्रज्ञ एवात्मशब्दस्य चरितार्थत्वात् शरीरेंद्रियम- नोबुद्धिव्यतिरिक्तत्वं कतरस्माच्छन्दात्त्वया वणितं किमर्थं च । उच्यते । आत्मा बुद्धयेत्यत्र द्वावप्यात्मानो तो क्षेत्रज्ञपरमात्माभि- धेयरूपायभिप्रेती तंत्रेणोचारितो। तंत्रेणोच्चारणं सूत्राणामलंकारः। एवं चेत्किमर्थ परमात्मनो वर्णनिमित्तत्वं यदुक्तं तत्रोच्यते । अ. पवर्गसाधनोपायत्वाच्छिक्षायाः अपवर्गस्य चायमेवोपायः शरी- रादिव्यतिरिक्तस्य परमात्मनो योधः। अनवबोधस्य तु वद्ध्या- ·(२४ मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] दिभिरैक्यं भवति किं तदपवर्गसाधनं यस्य शिक्षोपकारे वर्त्तते । उच्यते । वेदाश्च यज्ञाश्च । तथा च श्रुतिः। तमेतं वेदानवच- नेन 'विविदिपंति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन च' इति । वेदानुवचनं यज्ञगतमंत्रांगत्वात्सम्यग्वर्णोच्चारणेन य- स्मान्मोक्षमवाप्नोति । वक्ष्यति च 'सुखमतुलं च' अतुलं सुखं मोक्ष एव भवति । 'स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्णविदः प्राहुनिर्णयं तं निबोधत ॥ उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरित- श्व स्वरास्त्रयः।' इति। अलमतिप्रसंगेन प्रकृतमनुसरामः । उदात्त- श्चेति । स्वरतः कालत इत्येतौ द्वौ हेतू श्लोके विवृणोति । स्वर उदात्तादिः कालो मात्राप्रभृतित्रिमात्रपर्यतः उदात्त इत्युपरिष्टात्परि- गृहीत अनुदात्तस्तद्विपरीतःअधस्तावहीतइत्यर्थः।स्वरितइति न स्वरांतरं स्वरतीतिस्वरितः आक्षेपनिष्पाद्योय उदात्तानुदात्तविका- रस्तथा च नारदः । 'उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा । स्वयें स्वरसंज्ञायां किं स्थानं स्वर उच्यते ॥ उच्चनीचस्थयोमध्ये साधारण इति श्रुतिः । तं स्वरं स्वरसंज्ञायां प्रतिजानति शै- क्षिकाः॥' स्वरास्त्रय इति । त्रय एव ऋग्यजुपियाः। पञ्च सप्त च सामसु । ह्रस्व एकमात्रो दीर्थो द्विमात्रः प्लुतस्त्रिमात्रः । 'निमे- पकाला मात्रा स्यात्'इत्यौदवजिः। तथा च नारदः । 'निमेषकाला मात्रा स्याद्विद्युत्कालेति चापरा' इतिशब्दः प्रकारार्थः । अनेन प्रकारेण कालतो हेतोः स्वरतश्च विपयविभागनियमः। तथा च नारदः। स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरःस्वारत एव च। व्यंजनान्यनु- वर्तते यत्र तिष्ठति स स्वर' इति । द्वस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥११॥ व्याख्यातमेतत् ।'उदात्ते निपार्दगांधारावनु- दात्त ऋपभधैवतौ । स्वरितप्रभवा ह्येते पड्नमध्यमपञ्चमाः॥१२॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुर कण्ठ-शिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ता- ·[मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२५) अनासिकोष्ठौ च तालु च ।। १३॥ ओभावश्चविवृत्तिश्च शपसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोप्मणः ॥१४॥ यद्योभावप्रसन्धानमुकारादि परं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विधाय- दन्यध्यक्तमूष्मणः॥१८॥ हकारं पञ्चमेर्युक्तमंतस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तं विजानीयात्कण्ट्यमाहुरसंयुतम् ॥ १६॥ स्पष्टार्थाः ॥ 'कण्ट्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुर- पा दन्त्या लतुलसाः स्मृताः ॥ १७॥ जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योप्टयो वः स्मृतो बुधैः । ए ऐ तु कण्यतालच्या ओौ क- ण्ठोष्टजी स्मृतौ ॥ १८॥ अर्द्धमात्रा तु कण्ट्यस्य ऐकारौकारयोर्भ- वेत् । ओकारीकारयोर्मात्रा तयोविवृतसंवृतम् ॥ १९॥ संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । घोपा वा संवृताः सर्वे अयोपा विवृताःस्मृताः॥२०॥ स्वराणामूप्मणां चैव विवृत्तं कारणं स्मृतम् । तेभ्योऽपि विवृतावेडो ताभ्यामैचो तथैव च ॥ अनुस्वारयमानां चं नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभा- गिनः ।। २२ ॥स्थानत इति यदुक्तं तदाह । कण्ट्याविति । स्थान कंठादि । अहावकारहकारौकण्ट्यौ कण्ठतो जाती।इच्चितिाइकार- श्व चवर्गश्च यकारशकारौ च एते तालव्यास्तालुतो जाताः। चु इत्युकारानुबंधो वगै ज्ञापयाति वर्गादावन्यत्रापि कु चुटु तु पु इ- त्येवमादिपु । तथा च पाणिनिः । 'अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः' इति । औदवजिरापि । 'स्पर्शवर्गस्य स्पर्शग्रहणे च ज्ञेयं वर्गस्य ग्रहणं स्थानेप्तित्यधिकार' इति । उकारः पवर्गश्च ओष्टाभ्यां जा- तौ । ऋकारः टवर्गश्च रेफपकारी च मूर्द्धन्या मूर्द्धजा भवेयुः । लकारस्तवर्गश्च . लकारसकारौ च दन्त्या दन्तोद्भवाः ॥ १७॥ कवर्गस्तु जिह्वामूले जातः । प्रोक्तो विज्ञैः । वकारो दन्तेभ्य ओष्टाभ्याञ्च जातः । एकार ऐकारश्च कंठतस्तालुतश्च जाती।

·(२६) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] ओकार औकारश्च कंठोष्ठाभ्यां जातौ ॥ १८ ॥ एकारस्य ओका- रस्य च सवर्णग्राहकत्वादेकारस्य औकारस्य चैतेषां चतुण्णी संध्यक्षराणां सम्बन्धिनी अर्द्धमात्रा कण्ट्या कंठजा भवतीत्यर्थः। अध्यास्ताल्वोठस्थाना इति ॥ १९॥ स्पष्टार्थों ॥२०॥२१॥ अयोगेति । अनुस्वारो विसर्गश्चक पौ च इति चत्वारो- ऽयोगवाहाः। तथा चौदवजिः । 'अयोगवाहा अः इति विसर्जनीयः *क इति जिह्वामूलीयः ४प फइत्युपध्मानीयः अंइत्यनुस्वा- रः नासिक्यः । न विद्यते योगः संयोगो वर्णीतरेण येपां तेऽ- योगवाहास्ते चाश्रयस्य ककारादेः स्थानं भाजितुं शीलं येपां त आश्रयस्थानभाजिनः। अन्ये तु यमानप्ययोगवाहान्मन्यते तेपां मतेऽयोगवादशब्दः अश्वसमितावयवो रूढिशब्दोऽश्ववर्णवद्वेदित- व्याअनुस्वारस्वरूपमाहा अनुस्वारप्रकृतिस्तु पाणिनिनैव कथिता 'मोनुस्वारः' इति ।।२२।। मूलम्॥ अलावुवीणानि?पो दंतमूल्यः स्वरानुगः । अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं होः शपसेषु च ॥२३॥ अलावुतुंबीअलावुयुक्तवीणाया निर्णोप इस शब्दोयस्य सोऽलाबुवी- णानिर्घोषःस्थानं दन्तमूलं तत्रभवो दन्तमूल्यः स्वरानकारादीननु- गच्छत्यनुभवतीति स्वरानुगाहकाररेफयोःशपसेषु च सदा भवति। तथा च नारदः ।' आपद्यते मकारो रेफोष्मसु प्रत्ययेव- नुस्वारम् । यवलेपु परसवर्ण स्पर्शेषु चोत्तमायतिम्' इति । 'अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कंठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च' इतीम श्लोकमनुवादरूपं केचित्पठति ॥२३॥ अनुस्वारे विवृत्यां तु विरामे चाक्षरद्वये । द्विरोष्ठौ तु विगृह्णीयाद्यचौकारवकारयोः ॥२४॥ व्याघी यथा हरेत्पुत्रान्द- ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्ववर्णान्प्रयोजये- त् ॥ २५ ॥ यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्राँ इत्याभिभापते । एवं रंगाः .

·[मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२७) प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया ॥२६॥ रंगवर्णान्प्रयुजीरनोग्रसे- त्पूर्वमक्षरम् । दीर्घस्वरं प्रयुजीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥ २७॥ हृदये चकमावस्तु अर्द्धमावस्तु मूर्द्धनि । नासिकायां तथाऽई च रंगस्यैवं द्विमात्रता ॥ २८ ॥ हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनु- स्वरम् । मार्दवं च द्विमानं च धन्वाँ इति निदर्शनम् ॥२९॥ मध्ये तु कंपयेत्कम्पमुभौ पाचौं समौ भवेत् । सरंग कंपयेत्कंपं स्थीवेति निदर्शनम् ॥ ३० ॥ एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः। सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥३१॥ गीती शीघ्री शिरकंपी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च प- डेते पाठकाधमाः ॥ ३२ ॥ माधुर्य्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सु- स्वरः। धैर्य लयसमर्थञ्च पडेते पाठका गुणाः ॥ ३३ ॥ शंकित भीतमुद्धष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरसिगं तथास्थानवि- पर्जितम् ॥ ३४॥ उपांशु दष्टं त्वरितं निरस्तं विलंबितं गद्गदितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन दीनं न तु सानुना- स्यम् ॥ ३५ ॥ प्रातः पठेन्नित्यमुरस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतो- पमेन । माध्यदिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसंकूजितसन्निभेन ॥३६॥ तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूर- हंसाम्बुभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन ॥ ३७ ।। अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपन्नेमस्पृष्टाः शरः स्मृताः । शेपाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता नियोधानुप्रदानतः ॥ ३८ ॥ अस्यार्थः । स्वरतः कालतः स्थानतो वर्णानां भेदः कथितः । अधुना प्रयत्नतो भेदः कथ्यते । प्रकण यत्नो वर्णोच्चारणं प्रत्यस्पृष्टादिभिस्स प्रयत्नः । अर्जिति प्रत्याहारग्रहणम् । अइउऋलएऐओओएतेऽस्पृष्टाः। यणो यरलवा एते ईपत्स्पृष्टाः । शरिति प्रत्याहारग्रहणम् । शपस एते नेमस्पृष्टा अर्द्धस्पृश इत्यर्थः । शेपा हला । हलू प्रत्याहारः ·(२८) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] हकारादारभ्यालकरात् । उक्तादन्यः शेपः । अनुप्रदानं स्वस्था- नादिकं घोपादि अनु प्रर्पण दीयते इत्यनुप्रदानम् 'द्वौ नादा- नुप्रदानौ' इत्यौदवजिः॥३८॥ नमोऽनुनासिकानही नादिनोह झपः स्मृताः। ईपन्नादा यःजसः श्वासिनश्च खफादयः ॥३९॥ अनु- प्रदानता हेतोर्वर्णानां भेदं शृणु । भमिति प्रत्याहारः भमङणनम् । अनुनासिका इति स्वस्थानैरधिकाराःअनुपाठात् । नासिकामनुभव- तीत्यनुनासिकम् । भमङणनमोऽनुनासिकानिमान् जानीयात् । तथा च पाणिनिः । 'मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः' । अह्राविति । अकारो रेफश्च हकारो झभपढधप् एते अनुनासिका अमावपि संतौ रेफहकारौ नेति व्याख्यातं पाठद्वयात्।अह्रादयो नादोऽस्त्येपां नादिनःस्मृताः कचिदमोऽनुनासिकानहावितिपाठनतत्राम्प्रत्याहरः अइउणू ऋलक् एओङ् ऐऔच हयवरटू लणू यमङणनम् एते । अमां हकाररेफवर्जितानां विकल्पेनानुनासिकत्वं अमान्तु नित्यम् । तथा च शौनकः । 'सचादयो या विहिता विवृत्तयः प्लुतोपधांता अनुनासिकोपधा' इति। तथा।उक्राश्चेति करणे युक्तः पृक्तो द्राषितः शाकलेनेति । अकाररेफयोः प्रथमे पाठे नादित्वं द्वितीयपाठे हकार- रेफयोरनुनासिकत्वप्रतिपेधः । ईपन्नादा मनागुनादा यणः कथिता जशोजवगडदशु एते चेतिखफादयः खफछठथाएते श्वासोऽस्त्येपा- मिति श्वासिनः श्वासो घोपाणां तृतीयात् प्रथमानामयोपाश्चतुर्था- नां युग्मासोष्मणामित्यौदवाजः । ईपच्छासांश्चरो विद्याद्गोधाम- तत्प्रचक्षते। दाक्षीपुत्रपाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि । चरः चटत- बु,कपयु, शपशर एतन्नामकानीपच्छासाञ्जानीयात् गोर्वाचो धाम स्थानमेतच्छास्त्रमाचक्षते वर्णविद शास्त्रानुपूर्व्यमितिय उक्ता अथ प्रयत्नविवेकंसुगमोपायेनाह । अल्पप्राणो विवारश्च श्वासोऽयोपस्त- थैव च । आधानां वर्गवर्णानां प्रयत्नः समुदाहृतः ॥ १ ॥ - ·[मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः । (२९) वर्गद्वितीयवर्णास्यु क पाभ्यां सविसर्गकाः । श्वासापोप- विवाराख्यमहाप्राणप्रयत्नकाः ॥ २ ॥ घोपसंवारनादाल्पप्राणा वर्गतृतीयकाः ॥ घोपसंवारनादाख्यमहाप्राणप्रयत्नकाः॥३॥ सानुस्वारचतुर्थास्तु वर्णा वर्गेपु कीर्तिताः ॥ महाप्राणं विना प्रोक्ता अल्पप्राणाधिकास्तथा ॥ ४ ॥ वर्णपंचमवर्णास्तु घोपसंवारनादकाः ॥ यमयोवावसानास्तु वर्णाः प्रोक्ता विचक्षणेः॥६॥ घोपसंवारनादाल्पप्राणकाः सुगमोक्तिभिः ॥ सा- दयः सान्तमादाय महाप्राणाधिकास्तथा ॥६॥ विवाराघोपश्वासा- ख्यप्रयत्नाः परिकीर्तिताः ॥ चोपसंवारनादाख्यमहाप्राणास्तथैव च ॥७॥हकारस्य तु विज्ञेयाः प्रयत्नाः शब्दवित्तमैः॥ यंत्रचतु- कराचछटठतथपफएतत्सदृशयमाः ककगडचजनटहणतदनपवमएतत्सदृशयमाः पविसर्गाःशपसाः२६पतेश्वासायोपविवारा:यरलवा एते २९ ऽल्पमाणाः गघडजझनडढणधनयभमएतत्सदृशय सपछझठढयधफभएतत्सदृशयमाभनुस्वार माः यरलवाः ३१ घोपसंवारानादाः विसर्ग:कप शपसहाः२८ एतेमहामाणाः सवारनादयीपाल्पप्राणाः सवारनाद पश्वासाल्प उदात्तानुदात्तस्वरिताः घोपामहा माणाः अपडस अक्षराणि, कचटतप पटटयफ शपस स्टएयरल घझदधम ह जमगन आओ य । आभ्यंतर ईपदि- संवृतः विवृ ईप ईपटि स्पृष्टः स्पृष्टः स्पृष्टः प्रययाः इस्व:तः स्पृष्टः वृतः प्कं चात्र लेख्यम् । छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्ती कल्पोय पद्यते । ज्योतिपामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥४१॥ शिक्षा प्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ॥ तस्मात्सांगमधीत्येव ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२॥ उदात्तमाख्याति वृपोंगुलीनां प्रदेशिनीमूल- निविष्टमूर्धा ॥ उपांत्यमध्ये त्वरितं द्रुतं च कनिष्टिकायामनुदा- तमेव ॥ १३ ॥ उदात्तं प्रदेशिनी विद्यात्मचयं मध्यतोंगुलिम् ॥ विवाराघा विचारावासघो- वामयन वाः पमहापाणा: प्राणा: गजडदय - - ·(३०) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम् ॥ ४॥ अनुदात्तो हदि ज्ञेयो मूर्युदात्त उदाहृतः। स्वरितः कर्णमूले तु नासाग्रे प्रच- यः स्मृतः॥ उदात्तं भुवि पातव्यं प्रचं नासाग्रमेवच । हृत्प्रदेशेऽ- नुदात्तं तु तिर्यग्जात्यादिशरितः॥अधो रक्तोऽनुदात्तः स्यादुदात्तोऽ- ताम्र ईरितः। उपरिरक्तस्तिरोरक्तो वा स्वरितश्व कीर्तितः॥ स्वरि- तपरा अताम्राः प्रचयाः परिकीर्तिताः । एकपदे नीचपूर्वोऽपूर्वो वाच्यवान्यतरयुक्तो जात्यः।। जात्ये तु पितृदानवद्धस्तम् । अंतोदा- त्तमायुदात्तमुदात्तमनुदात्तनीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्वयुदात्तं व्युदात्तमितिनवपदशय्या ॥४५॥ अग्निः सोमः प्रवो वीर्य हविपस्वहस्पतिरिंद्राबृहस्पती अग्निरित्यंतोदात्तं सोम इत्याधु- दात्तं प्रेत्युदात्तं वइत्यनुदात्तं वीर्य नीचस्वरितं हविपांमध्योदात्तं स्वरितिस्वरितं बृहस्पतिरिति द्वयुदात्तमिद्राबृहस्पततित्र्युदात्तम्। अनुदात्तो हृदि ज्ञेयोमूर्युदात्त उदाहृतः॥ स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः॥४६॥चापस्तु वदते मात्रां द्विमात्रञ्चैव • वायसः॥ शिखी रौतिं त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्द्धमात्रकम् ॥ १७ ॥ कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्ण च भक्षितम्॥ न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापारिव किल्लिपात् ॥४८॥ सुतीर्थादागतंव्यक्तंसानायंमुव्यव- स्थितम् ॥ सुस्वरणसुवक्रेण प्रयुक्त ब्रह्म राजते ॥ ४७ ॥ मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतोवा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाहास वाग्वजो य- जमान हिनस्तियथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥५०॥ अवक्षरम- नायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् ॥ अक्षताः शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके ॥५१॥ हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् ।। ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥ ५२.॥ हस्तेन वे- दं योऽधीते स्वरवर्णार्थसंयुतम् ॥ ऋग्यजुःसामाभः पूतो ब्रह्म- लोके महीयते ॥५३॥शंकरः शांकरौं प्रादादाक्षीपुत्राय धीमते ॥

·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३१) वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः॥ ५४॥येना- क्षरसमानायमधिगम्य महेश्वराद ॥ कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं त- स्मै पाणिनये नमः ॥५५॥ येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शन्द- वारिभिः ॥ तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥५६॥ बिनयनमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतः सदा द्विजः ॥स भवति धनधान्यकीर्तिमान्सुखमतुलं च समश्नुते दिवीति दिवाति' इति पाणिनीयशिक्षा । शंकरः शिवः शांकरी सुखकरी विद्यां दाक्षी नानी ऋपिकन्या तस्याः पुत्राय धुद्धिमते । नन्वप्रकृतं पाणिनि- नमस्करणं किमर्थम् । उच्यते । अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपदित्या- दिना प्रत्याहाराः शिक्षाग्रथिताः प्रत्याहाराश्च पाणिनिना शंकरा- दधिगम्य व्याकरणं शिष्योपकाराय प्रोक्तं स्वप्रत्याहाराल्लोके प्र- वर्तितास्तदर्था स्तुतिः ॥१॥ त्रिनयनमुखानिस्सृता यथा गुहा- याः सिंहस्तेन नेयं कृतेत्यर्थः। सदातनत्वात् । अतुलं मोक्षाख्यं सुखं स्वर्गादेः सुखस्य परिमितकालत्वेन तुलितत्वादित्यर्थः ।अत्र वर्गसमानाये श्रीनन्दिकेशेन सर्वविश्वोत्पत्तिस्थितिसंहृतिकारण- तत्त्वानामुद्भवः पविशतिकारिका . रूपेणपतंजलिव्याघ्रपादव सिष्टादिभ्यः प्रतिपादितो यथा तथोच्यतेऽधुना । तथा हि इह खलु सकललोकेशनायकः परमशिवः सुनकसनंदनसनातनसन- स्कुमारनंदिकेशपतंजलिव्याघ्रपादवसिष्ठादीश्चाद्ध कामोडकानिना दव्याजेन चतुर्दशसूत्रात्मकं तत्त्वमुपदिदेश · तदनु ते सर्वे.मु. नीन्द्रवा ऊचुः। चिरमुपास्ति कृतवतामस्माकं श्रीशिवश्चतु दशसूत्रात्मकं तत्वमुपदिदेशैतत्सूत्रजालस्य तत्त्वार्थ श्रीशिवप- रानुग्रहेण श्रीनंदिकेश एवं ज्ञातुं समर्थोऽत एनमेव क्यं पृच्छाम इति । एवं परामृश्य श्रीनंदकेशं प्रणिपत्य ते तत्तत्वं पप्रच्छुः । स च पइविंशतिकारिकाभिस्तेभ्य पदेष्टकाम इदमाचष्ट ।'नृत्या- ·(३२) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] वसाने नटराजराजो ननाद ढका नवपञ्चवारम् ॥ उद्दाकामः स- नकादिसिद्धानेतहिमशैं शिवसूत्रजालम् ॥१॥' नटराजराजः वि- श्वरूपपिलासवैचित्र्यचमत्कारप्रवीणत्वस्य वागायगोचरत्वेन तत्प- काशकत्वान्नटराजराजः तांडवादिविलासवैचित्र्यचमत्कारप्रवीण- त्वस्य त्वन्यत्र नटादावपि सत्त्वात् । स स्वात्मज्ञापनाय डक्वानि- नादव्याजेन सनकादीनुद्ध कामोऽयं नवपञ्चवारं स्वांतर्गतात्मतत्वं प्रकटयितुं तदवसाने ढक्कां ननाद । अहं तदेतद्विततनिनादो- दूतवर्णाद्यात्मकमाघमतिरहस्यं मातृकारूपेण सनातनमपि शन्दशास्त्रप्रवृत्तये किंचिद्वैलक्षण्येन श्रीशिवेनोक्तं शिवसूत्रजालं शिवसंबंधिसूत्रसमूहं कल्याणरूपसूत्रसमूह वा विमृशे विचार्य स्फुटीकरोमि विमर्श इति छांदसप्रयोगः ॥ १॥ अनुवन्धाः पाणिन्यायुद्देश्यका एवेत्याह । अत्र सर्वत्र सूत्रेषु ह्य- त्यवर्णचतुर्दशम् ॥ धात्वर्थ समुपादिष्टं पाणिन्यादीष्टसिद्धय।।२॥ अब'एषु सर्वत्र सर्वेषु अंत्यं,वर्ण'इत्यपि पाठः। उभयथापि बहु- व्रीहिकदंवमन्यपदार्थः समासांतः । धात्वर्थ धातुमूलकशब्द- शास्त्रप्रवृत्त्यर्थम् तथा चोक्तमिद्रेणा अंत्यवर्णसमद्भूता धातवः परि- कीर्तिताः' इति ॥३॥ तवाद्यनं सूत्रेण सर्ववणीनां समस्तभुव-. नानां च समुद्भवरूपं स्वात्मतत्वमुपदिष्टमित्याहा अकारो ब्रह्मरूपः स्यानिर्गुणः सर्ववस्तुपु ॥ चित्कलाभि समाश्रित्य जगद्रूपी उणी- श्वरः॥३०॥ अनेन अः परमेश्वरो निर्गुणःइ मायामाश्रित्य उर्ध्या पकः सगुणः ण् ईश्वरः आसीदिति सूत्रार्थः सूचितः। सर्ववस्तु- पु परापश्यतिमध्यमावैखादिपु चित्कलामाश्रित्येत्यत्र गायत्री- मी पद्मानीमीतिवदीकारो बोध्यः । तत्र सूत्रे ईकारस्तु त्रिनेत्रेण नोदितः ठकारेण प्रकटीक्रियते 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः' इतिमू- वस्थेनेति।अत्रप्रमाणम् 'असद्वा इदमग्रआसीत्, ततो वै सदजायत' इति श्रुतिरेव । असदव्याकृतरूपं ब्रह्म वै निश्चितम सृष्टेः प्रागिद- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३३) मकाररूपाक्षरात्मकमासीत् । ततोक्षरादसतो वै सत्सगुणमजायत जातमिति तदर्थः । श्रीगीतोपनिपत्स्वाप 'अक्षराणामकारोस्मि' इति ॥ ३॥ अतएवाह । 'अकारः सर्ववर्णाय्यः प्रकाशः परमेश्वरः ॥ आद्यमंत्येन संयोगादहमित्येव जायते ॥ ४॥' 'आदिरंत्येन सहेता' इत्यादिप्रत्याहारसूत्राधप्यनेनाऽसूचि । आ- दिरकारः अंत्यो हकारः अकारादिसकारांताः सर्वे वर्णाः परमात्म- न एव भवतीत्यर्थः ॥ ४॥ सर्व परात्मकं पूर्व ज्ञप्तिमात्रमिदं जगत् ॥ज्ञप्तेर्वभूव पश्यंती मध्यमा वार ततः स्मृता॥५॥ वक्के विशुद्धिचक्राख्ये वैखरी सा मता ततः ॥ सृष्टयाविर्भावमा- ध्यात्म मध्यमा वाक्समायुतम् ॥६॥ ईश्वर एवानादिजीवोपाध्या- श्रितकर्मप्रेरितप्राणव्यापारान्तरं नाभौ पराख्यं मायया परिणाम- मुपेत्य हृदि पश्यंत्याख्यमुपेत्य विशुद्धिचक्रे मध्यमाख्यमुपेत्य पश्चाद्वके वेखख्यिमवाप्य वेदादिरूपो भवतीत्यर्थः। श्रुतिर- पि वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे' इति सूक्ष्मा वागेव विश्वाकारेण विवर्त्तते परिणमते वेति तदर्थः । श्रुत्यंतरमपि 'वाचैव विश्वं बहु- रूपनिबद्धं तदेतदेकं विभज्योपभुते' इति । अतात्विकोऽन्यथा- भावो विवर्ती रज्जुभुजंगवत् । तात्त्विकोऽन्यथाभावो हि परिणामो मृद्घटकनककुंडलादिवत् । उभयरूपेण कथनं तु वेदांतसां- ख्यरूपमतद्वयाभिप्रायेण । सांख्यस्य पक्षः परिणामवादो वेदांतप- क्षस्तु विवर्त्तवाद इति संक्षेपशारीरिकोक्तेः । अत्र सर्ववर्णसंभवका- ले 'अइउऋल' इति वर्णपंचकमेव सर्वेपामेकोनपंचाशदक्षराणां भूतपञ्चकानां पञ्चवर्गाणां क्रमेण योनिः । तञ्च इस्वदीर्घभेदाद्वि- विधम्। प्लुतस्य पाश्चात्त्यादनादित्वं नास्तीति । एतत्सर्व मातृका- व्याख्याने श्रीभगवदुद्धवसंवादादिना विशदीकरिप्याम इति ॥६॥ सर्वकारस्य स्वातंत्र्यमाह द्वाभ्याम् । अकारं सन्निधीकृत्य जग- ५ ·(३४) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] तां कारणत्वतः। इकारः सर्ववर्णनां शक्तित्वात्कारणं मतम् ॥७॥ जगत्स्रष्टुमभूद्वाछा यदा ह्यस्य तदाभवत् ।। कामर्वाजमिति प्रा- हुर्मुनयो वेदपारगाः ॥ ८॥ अक्षरार्थः स्पष्ट एव कामवीजस्वरूपं तंत्रांतरे । 'स्वप्रकाशपरमात्मवस्तुनो दृश्यमानजगतः सिमुक्षया ॥ कामतः परशिवप्रवेशनं कामवीजमिदमेव निश्चितम्' इति वीज वि. दुद्वयारूढं साई योनिस्वरूपकम् ॥ महाकामकलारूपमात्मानं चिंतयेत्प्रिये' इति श्रीरुद्रेणोमां प्रत्युक्तम् ॥ ८ ॥ उक्तमेव व्यति 'अकारो ज्ञप्तिमात्रः स्यादिकारश्च कला मता। उकारो विष्णुरि- त्याहुापकत्वान्महेश्वरः॥ ९॥' उकार इति उापकत्वेनेश्वर आसीदित्यर्थक उणीश्वर इत्यत्रोतभावाननु सर्ववेदान्तेषु परमेश्वर- एक इति निश्चितत्वात् मायामी चित्कलामाश्रित्य जगद्रूपोऽभूदि- त्युक्तेरद्वैतहानिःस्यादित्याशंक्याह । 'ऋलक्सर्वेश्वरो मायां मनो वृत्तिमदर्शयत् ।। तामेव वृत्तिमाश्रित्य जगद्रूपमजीजनत् ॥१०॥ ऋपरमेश्वर लमायाख्यां मनोवृत्तिमदर्शयत्तामेवाश्रित्य स्वेच्छया जगजनयामासेत्यर्थः । ऋपरमेश्वरइत्यत्र 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिंगलम्' इति श्रुतिः प्रमाणम् । ऋतमिह तपर इदुदि- तिवत् । ऋत्पदार्थमेव परं ब्रह्मेत्यर्थः सोऽकामयत बहु स्यां प्रजा- येय' इतिश्रुत्यन्तरम् श्रीतंत्रेऽपि मम चाभून्मनोरूपं लकारः परमे- श्वरी' इति ऋलवर्णौ यथा तादात्म्यमापन्नौ संध्यादिकार्य कुरुत- स्तथा मायेशावपि जगत्कार्यं कुरुत इति भावः ॥ १० ॥ तादा- त्म्यमेवाह 'वृत्तिवृत्तिमतोरत्र भेदलेशो न विद्यते । चंद्रचंद्रिकयोर्यद द्यथा वागर्थयोरिव ॥ ११ ॥' इवेह पादपूरणे । अत्र प्रकृ- ते भेदलेशो वास्तव इत्यर्थः ॥११॥ स्वेच्छया.स्वस्य चिच्छतौवि- श्वमुन्मीलयत्यसौ ॥ वर्णानां मध्यम क्लीवमूलवर्णद्वयं विदुः ॥१२॥' असौ परमात्मा स्वेच्छयैव स्वसंबंधिचिच्छक्तौ चिदाभा- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः । (३५) सग्रहणयोग्यायांमायायां निमित्तभूतायां विश्वं जनयति । 'मम योनिमहद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् इति श्रीमुखोक्तेः । लीवं ब्रह्मरूपमित्यर्थः ॥ १२॥ ननु जन्यजनकभावेऽ द्वैतहानिः स्या- दित्याशंकायां 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्'इति श्रुतिमाश्रित्याह । एओङ् मायेश्वरात्मेक्यविज्ञानं सर्ववस्तुपु ॥ साक्षित्वात्सर्व- भूतानां स एक इति निश्चितम् ॥ १३ ॥ जन्यजनकत्वं च स्वत्यैव तत्तद्रूपेण विवर्तनादितिनाद्वैतहानिः । अकारो काराभ्यां निष्पन्नप्रणवरूपेणोंकारेण सगुणनिर्गुणयौरैक्ये बोधिते तेनैव दृष्टांतन सर्वत्रैक्यबुद्धी द्वैतनाशो ध्वनितः । सम- प्टिव्यष्टिभेदेन पूर्ववर्णयुतद्वितीयस्य तद्युततृतीयस्य च समन्वयवो- धकमिदं सूत्रम् । अकारात्मकः ईमायायुक्तः सन् य एरूपः स ओङ् अनुज्ञानरूपः प्रज्ञानात्मना सर्ववस्तूनामेकत्वाद्रेतोपप त्तेने नानात्वम् । जन्यजनकत्वं च स्वयं प्रविश्य तत्तद्रूपेण वर्तत इत्यर्थः। वटवीजन्यायेन च पूर्वसूत्रद्वयजनितं वर्णपञ्चकमेव स- कलजगत्कारणमिति प्रायुक्तमुत्तरसूत्राणामापे तस्मादेव संभवः समष्टिव्यष्टिभेदेपु पूर्ववर्णयुतद्वितीयस्य तद्युततृतीयस्य च सं- योगजन कमिदं सूत्रं समन्वयबोधकमप्येकत्वेनोक्तं सर्ववेदसंमतं च । तथा हि सनकदक्षिणामूर्तिसंवादे महावाक्यविवरणे 'शृणुत्वं सावधानेन चतुर्णामपि साम्यता । देवानाञ्च महाभाग चतु- काणामिहोच्यते ॥ ब्रह्मशब्देन यद्वस्तु तत्प्रज्ञानमिहोच्यते । प्रज्ञानं ब्रह्म यस्मादि तस्माद्ब्रह्माऽस्म्यहं ततः ॥ यतो जीवोऽपि ब्रह्मैव ततस्तत्त्वमसीति है । अन्यस्य वारणार्थाय ह्ययमात्मेत्यथर्व णि' ॥ इतिः॥ १३.॥ ननु स्वात्ममूर्तस्य परमेश्वरस्य कथं जगत्कारणत्वं तबाह 'ऐऔच ब्रह्मस्वरूपः सजगत्स्वांतर्गतं ततः॥ इच्छया विस्तरं कर्तुमाविराप्तन्मिहामुनिः ॥ १४ ॥' ततः .

·मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] ईक्षणानंतरं स्वांतर्गतं स्वस्मिन्सूक्ष्मरूपेण स्थितं जगद्विस्ता- रयितुमिच्छुः ऐआदिशक्तियुतः अकाराक्षरः पूर्वगताकारेकारे दीर्घयोगस्यैव ऐकारत्वमेकत्वं च सम्यग्ज्ञानस्वरूपः परमेश्वरो यः पूर्वसूत्रगतः स एव अकारदीर्घोकारदीर्घस्यैव योगे औकारत्वं यः प्रज्ञानात्मा मायाशवलितः स औकारः य आऊ इति॥१४॥एवं शिवादिप्रकृत्यंतानां चतुर्दशतत्वानामुद्भवं वर्णयित्वा पंचभूता. धुद्भवमग्रिमसूत्रस्य वर्णैराह । 'भूतपंचकमेतस्मादयवरमहेश्वरात्॥ व्योमवाय्वम्वुवह्नयाख्यभूतान्यासीत्स एव हि ॥१५॥'हयवररूपा- न्महेश्वरात् सएवपरमेश्वरएव।।१६॥'हकाराव्योमसंज्ञश्चयकाराद्वायु- रुच्यते ॥ रकाराद्वह्निस्तोयं तु वकारादिति शैववाक् ॥१६॥' 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशःसंभूतः आकाशाद्वायुयोरग्निर- मेरापः' इतिश्रुतेरेतस्मात्परमेश्वराद्भूतपंचकमाकाशादिप्रपंचकारण- मासीदिति॥१३॥नन्वस्मिन्सूत्रेभूतपंचकमासीदित्युक्तंतत्राकाशादि चतुष्टयमेवोक्तं न पृथ्वीति तत्राह । 'आधारभूतं भूतानामन्नादीनां च कारणम् । अन्नाद्रेतस्ततो जीवः कारणत्वाल्लणीरितम् ॥ १७॥'भू- तानामुद्भिजस्वेदजजरायुजांडजानां प्रधानकारणत्वादाधारभूतंपृ. वीति लणितिशब्देनोच्यते ॥ १७॥ पुनस्तन्मात्रोत्पत्तिक्रममाह 'शब्दस्पर्शी रूपरसगंधाश्चनमङणनम् ॥ व्योमादीनां गुणा एते जानीयात्सर्ववस्तुपु ॥१८॥'पञ्चवर्गेष्वंतिमवर्णा गुणास्ते च पांच- भौतिकवस्तुमाने संतीति भावः ।। १८॥ दाभ्यां कर्मेंद्रियोत्पत्ति- माह । वाक्पाणी च झमनासीद्विरारूपचिदात्मनः ॥ सर्वजंतुषु विज्ञेयं स्थावरादो न विद्यते ॥ १९॥ वर्गाणां तुर्य्यवर्णा ये कर्मेन्द्रियगणोहि ते ॥ घढधप सर्वभूतानां पादपायुद्धपस्थकाः ॥२०॥' संध्यभावश्छांदसः। अन्यत्स्पष्टम् ॥१९॥२०॥ ज्ञानेंद्रि- यसंभवमाह । श्रोत्रत्वइनयनंप्राणजिह्वाधीद्रियपंचकम् ॥ सर्वेपा- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३७) मपि जंतूनामीरितं जवगडदश ॥२१॥''वर्गाणां मध्यमा वर्णा ज्ञानेंद्रियगणः स्मृतः' इति मंत्रशास्त्रात् एतेभ्य एव सर्वेषां ज्ञानें- द्रियगणोद्भव इति ज्ञेयमेवं पूर्वत्रापि ॥ २१॥ प्राणादिपंचको- द्भवमाह । 'प्राणादिपंचकं चैव मनो बुद्धिरहंकृतिः ॥ बभूव का- रणत्वेन सफछठथचटतव् ॥ २२ ॥ वर्गद्वितीयवर्णोत्थाः प्राणायाः पंच वायवः ॥ मध्यवर्गवयाजाता अन्तःकरणवृत्तयः ॥ २३॥' स्पष्टार्थद्वयमेतत् । अथ सर्वप्राणिकारणत्वेनाद्यन्तवर्गद्वयाक्षर- ग्रहणेन संपुटीभावं प्रकृतिपुरुपाभ्यां संभावयति । 'आयंतद्वय- संभूतौ पुरुपः प्रकृतिणुहा । प्रकृतिः पुरुपश्चैव सर्वेषामेव कार- णम् ॥ तत्संभूतिस्तु विज्ञेया कपाभ्यामिति निश्चितम् ॥२४॥ ककारपकारौ प्रकृतिपुरुपाविति ॥ २४ ॥ ततोवस्थात्रयमाह । 'सत्वं रजस्तम इति गुणानां त्रितयं पुरा । समाश्रित्य महादेवः शपसर क्रीडति प्रभुः॥ २६ ॥ सृष्टेः प्राक् शपसर्वर्णसंभूतान सत्वरजस्तमोगुणानाश्रित्य पर शिवः क्रीडति सर्वत्रेत्यर्थः॥२५॥ शकाराद्राजसं रूपं पकारात्तामसोद्भवः ॥ सकारात्सत्वसंभूतिरिति त्रिगुणसंभवः॥२६॥'स्पष्टम् । 'तत्वातीतः परः साक्षी सर्वानुग्रह- विग्रहः ॥ अहमात्मापरो हल्स्यादिति शंभुस्तिरोदधे ॥२८॥ सर्वतत्त्वजनकः स्वयं तत्वातीतः सर्वलोकहितार्थ प्रकटितदेह सर्व- साक्षी परः परमेशो हल्स्यादिति ढक्कानिनादव्याजेन सर्वेषां मुनीनां तत्त्वमुपदिशस्तिरोदधेत नमापेत्यर्थः । हकारःशिववर्णस्स्यादि- ति शैवागमात्॥इत्युपमन्युव्याख्यातनंदिकेशकाशिकादिसूत्रप्रका- शिकााअर्थतज्ञापकं चक्रमपि एतदलिखामः।अयमेवार्थः श्रीकृष्ण चन्द्रेण निजभक्तशिरोमणय उद्धवाय 'स एप जीवो विवरप्रसूतिः इत्यत्र भङ्गस्यतरेणोक्तः। तथाहि। स एप जीवो विवरप्रसूति प्राणेन घोपेण गृहां प्रतिष्ठः॥ मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः ॥ इति । स एपः अंपरोक्षः जीवयतीति जीवः । , ·अथ चक्रम्। म भकारो ज्ञप्तिमात्र निर्गुणब्रह्माक्षरः सः है । इकारश्चित्कला मायाशक्तिस्तामाश्रित्य कामवीजं भूत्वा उ | उकारो व्यापकः सगुण ईश्वरः संपन्नः । अत्र द्वैतशंकायामाह ऋचाकारः परमेश्वरः ल | लकारो मनोवृत्तिमाश्रित्य चराचरमजीजनवृत्तिवृत्तिमतोताभावेन चंद्रचंद्रिकयोरिवैक्यमातथा च लवर्णः पृथगेव न दैतम् ए | अकारेकारसंयोगादेकारः स च मायासहित ईश्वरः सचैक एव भो | भकारोकारनिप्पन्न भोकारः निर्गुणब्रह्म सगुणब्रह्म चानेन दृष्टांतेन जन्यजनकभावद्धतशंकापास्ता वटवीजन्यायेनाद्वैतासमर्थनश्च ए | स्यांतर्गतजगद्विस्वारयितुमिच्छुरादिशक्तियुत ईश्वर आकारदीर्घकारयोगात्तसिद्धः भो | आऊ इत्याविभीव आविर्भूतजगदिस्तारयितुमुद्युक्तः ततः परमेश्वरात् उदानइति ह आकाशः ल पृथियी। ण रसः पादौ त्वक प्राणः थ प्राणपंचक क पुरुषः मासीत् वायुःज शब्दः नगधाश्वसनंद पायु चक्षुः मनः जलम् म स्पर्श वाक् घ्राणं बुद्धिः पाणीअचि श्रोत्रम् चक जिन्हेति भ | दात्मनोवि ज मंद्रियपंचक द ज्ञानेंद्रिय ठ व्यानः अहंकृतिःष राडपत्य मासीत् पंचकर्मा सत्त्वमतः पुरुषः सवंबरमते तत्वातीतःसर्वसाक्षी पुरुपोनेन कथ्यतेश्भय तत्वमाहातथाचायंतयोहस्य कीर्तनात्परम् मन उत्पन्नं तत्रैव लीयते इत्युक्तम् आयनाकारणांत्येनयोगेहमितीश्वरात्मकं सर्व निरूपितं भवतीति सिद्धम्। घ व ख स ग अपानः च फ छ प प्रकृतिः, ह प झ ध उपस्थ समानः ट श र अग्नि | रूपम् त तमः ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३९) परमेश्वरः । अपरोक्षत्वे हेतुः विवरेप्वाधारादिचक्रेपु प्रसूतिरिव प्रसूतिरभिव्यक्तिर्यस्य सः । तामेवाभिव्यक्तिमाह । घोपेणति । पोपेण पराख्येण नादयता प्राणेन सह गुहामाधारचक्र प्रविष्टः सन्मनोमयं सूक्ष्म रूपं पश्यंत्याख्यं मध्यमाख्यं च मणिपूरक- चक्रे विशुद्धिचक्रेचोपेत्य प्राप्य वक्के मात्रा ह्रस्वादिः स्वर उदात्ता. दिवोऽकारादिरित्येवं वेखऱ्याख्यः स्थविष्टोतिस्थूलो नानावेदशा- खात्मकोऽभवदिति ॥ तथा च श्रुतिः । 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुाह्मणा ये मनीपिणः ॥ गुहा त्रीणिनि- हिता नेयंति तुरीयं वाचो मनुष्या वदति' इति।एतदर्थस्तु वाक्प- रिमितानि चत्वारि पदानि स्थानानि परापश्यंतीमध्यमावैखरीति तानि च ये ब्राह्मणा मनीपिणोऽध्यात्मकुशलास्ते विदुः। तेपांमध्ये आदौ त्रीणि पदानि गुहायां शरीरे आधारनाभिहृदये निहिता- नि नेङ्गन्यन्ति न जानन्ति तुरीयं चतुर्थ वैखऱ्याख्यं मनुप्या व- दन्ति मनुप्याणां वदने वर्तमानोऽर्थवोधकः शब्दो भवतीत्य- र्थः । मूलाधारः स्वाधिष्टानं मणिपूरकमेवच । अनाहतं विशुद्धया- ख्यमाज्ञापट्चक्रमुच्यते ॥ मूलाधारे लिंगमूले नाभौ चहदिकण्ठ- के । भ्रुवोर्मध्ये ब्रह्मरन्ध्र क्रमाञ्चकाणि चिन्तयेत्' इति योगचि- न्तामण्युक्तेः। अवार्थेऽभियुक्तैरप्युक्तम् । ' या सा मित्रावरुणसदना- दुचरन्तित्रिपष्टिवर्णानन्तः प्रकटकरणेः प्राणसङ्गात्प्रसूते । तां पश्यंती प्रथममुदितां मध्यमां बुद्धिसंस्थां वाचं वक्के करणवि- शदां वैखरीञ्च प्रपद्ये ॥' इति । हस्वदीर्घप्लुतभेदेन स्वरा एकार्व- शतिः । ऋलोरप्लुतत्वात्संध्यक्षराणामहस्वत्वाच व्यंजनानि त्रयस्त्रिंशत् । अनुनासिकाः अमङणनाः पञ्च । विसर्गानुस्वारी क पोचेति त्रिपाष्टिः । मित्रावरुणसदनं मूलाधारः। किञ्चश- ब्दशास्त्रप्रवृत्तये मातृकैव श्रीशंकरदेवेनाक्षरसमानायपदेनाभ्यधा- ·(४०) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः ] यि । मातृकावर्णानां पौर्वापर्य्य परित्यज्येतिध्येयम् । तदुक्तं । 'म- हादेवो मुनींद्रेभ्यो मातृकामेव संजगौ। पौवापर्य्यपरित्यज्य प्रत्याहा- रप्रवृत्तये॥ सर्वथा सापि नो त्यक्ता चो कुरित्यादिदर्शनात् ।' कि- चस्पर्शातस्थोष्मसंज्ञादिक्रमत्यागेन संभवेत्' इतिसनातनक्रमस्तु श्रीशौनककृतवेदविभागप्रश्नोत्तरत्वेनश्रीसूतेनवेदाविर्भावार्थ प्रक- टीकृतः । श्रीमद्भागवतद्वादशस्कंधे तथाहि । 'शौनक उवाच । पै- लादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभिः । वेदाश्च कतिधा व्यस्ता एतत्सौम्याभिधेहि नः॥ मूत उवाच । समाहितात्मनो ब्रह्मन्त्र- ह्मणः परमेष्ठिनः । हृदाकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥ य- दुपासनया ब्रह्मन्योगिनो मलमात्मनः । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यांत्यपुनर्भवम् ॥ ततोभूविवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभवः स्व- राट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यहक् । येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्ति- राकाश आत्मनः । स्वधानो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः । स सर्वमंत्रोपनिपटेदवीजं सनातनम् ॥ तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अ. काराद्या भृगूदह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः ॥ते- नाक्षरसमानायमसृजद्भगवानजः ॥ अंतस्थोष्ठस्वरस्पर्शहस्वदी- दिलक्षणम् ॥ तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्विदनैर्विभुः ।। सव्याह- तिकान्सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया।' इति ॥ व्याख्यातं चैतच्छ्रीस्वा- मिचरणः । ब्रह्मणो हदि य आकाशस्तस्मानादोऽभूत् यः कर्ण- पुटपिधाने श्रोत्रनिरोधादस्मदादिष्वपि विभाव्यते वितय॑ते य- स्यानाहन्नामापि योगशास्त्रेकथ्यते ॥ १ ॥ यस्य नादस्योपास- नयाऽऽत्मनोंतःकरणस्य मलं धूत्वापोह्य किंभूतं मलं द्रव्यमधि- भूतं क्रियाऽध्यात्म कारकमधिदेवतमेवं विधाख्या यस्य तथाभूत- म् । तत्र नादोपासनंतो यथा मोक्षः सोपि वर्णितस्तदुत्पत्तिपु- ·. [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (११) रस्सरंयोगशास्त्रे तथाहि । गुदध्वजांतरे कंदमुत्सेधाध्यकुलं विदुः । तस्मादिगुणविस्तारवृत्तरूपेण शोभितम् ॥ विदुवि-विदुः 'मापस्थाने मपं कुर्याच्छंदोभंग नकारयेत् ' इति कविसंप्रदाया- द्विदुशब्दोविंदुपरो ज्ञेयः ॥' नाड्यस्तत्र समुद्भूता मुख्या- स्तिस्रः समर्थिताः । इडा वामे स्थिता नाडी पिंगला दक्षिणा मता । तयोर्मध्यगता नाडी सुपुम्ना वंशमास्थिता ॥' वंशं पृष्ठवं- शाख्यम् । पादांगुष्टद्वयं याता शिफाभ्यां शिरसा पुनः । ब्रह्म- स्थानं समापन्ना सूर्यसोमानिरूपिणी ॥' शिफाभ्यां जटाभ्याम् । तस्या मध्यगता नाडी चित्राख्या योगिवल्लभा । ब्रह्मरंधं विदु- स्तस्यां पद्मसूत्रनिभं परम् ॥ आधारांश्च विदुस्तत्रमतभेदादने- कथा॥ दिव्यमार्गमिदं प्राहुरमृतानंदकारणम् ॥ आधारकन्दमध्य- स्थं त्रिकोणमतिसुंदरम् । तत्र विद्युल्लताकारा कुंडली परदेव- ता । सुप्ताहिभोगसदृशाकृति वसमाश्रिता । हंसः प्राणाश्रयो नित्यं प्राणो नाडीपथाश्रयः । आधारादुद्गतो वायुर्यथावत्सर्व- देहिनाम् ॥ देहं संव्याप्य नाडीभिः प्रयाणं कुरुते वहिः ॥ अंगु- टाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां विलोचने । नासारंध्रे मध्यमाभ्याम- न्याभिर्वदनं दृढम् ॥ वद्धात्मप्राणमनसामेकत्वं समनुस्मरन् । धारयेन्मारुतं सम्यग्योगोऽयं योगिवल्लभः ॥ नादः संजायते तस्य क्रमादभ्यसतः शनैः। मत्तमृगांगनागीतसदृशःप्रथमो ध्वनिः ॥ वं- शिकास्यानिलापूर्णः वंशध्वनिसमोऽपरः ॥ घंटारवसमः पश्चा- द्धनिर्मघसमोऽपरः॥ एवमभ्यसतों पुंसां संसारध्वांतनाशनम् ॥ ज्ञानमुत्पद्यते पूर्व हंसलक्षणमव्ययम् ॥ पुंप्रकृत्यात्मको प्रोक्तो वि- दुसर्गौ मनीपिभिः । ताभ्यां क्रमात्समुद्भूतौ विन्दुसर्गावसानको। ईसौ तौ पुंप्रकृत्याख्यौ हंपुमान्प्रकृतिस्तुसः। अजया कथिता ताभ्यां जीवोऽयमुपतिष्टते ॥ पुरुपं स्वाश्रयं मत्वाप्रकृतिनित्य- ·(४२) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] माश्रिता।यदा तद्भावमाप्नोति तदा सोहमियं भवेत् ॥ सकारार्ण हकारार्ण लोपयित्वा ततः परम् । सांधं कुर्यात्पूर्वरूपं तदासौ प्रणवो भवेत् ॥ आत्मभेदस्थितो योगी भावयेत्प्रणवं सदा ॥ स जीवन्नेव मुक्तःस्याद्वियते नात्र संशयः ॥ ' इतिानिवृत् त्रि- मात्रः । कंठोष्टादिभिरुच्चार्यमाणोंकारस्य त्वस्वरसमानायांतर्भा- वात् सूक्ष्मतया तं विशिनष्टि । अव्यक्तो न प्रकटः प्रभव उत्प- तिर्यस्य स तथा । तदेवाह । स्वराट् स्वत एव हदि प्रकाशमानः तमेव कार्येण लक्षयति । यत्तदिति । कीवत्वं लिंगविशेपणत्वाल्लि- हंगमकम् । 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इतिश्रुतेः । कोऽसौ परमात्मा तमाह । इमं स्फोटमव्यक्तमोंकारम् । ननु जीव एव तं शृणोतु ने- त्याह । सुप्तश्रोत्रे कर्णपिधानादिनाऽवृतिके श्रोत्रे सति जीव- स्तु करणाधीनज्ञानत्वान्न तदा श्रोता तदुपलब्धिस्तु तस्य प- रमात्मद्वारिकैवोत भावः। ईश्वरस्तु नैवं यतः शून्यदृक् शून्येऽ- पींद्रियवर्गे दृक् ज्ञानं यस्य स तथा त्वमकरणः स्वराडखिल- कारकशक्तिधरः' इतिश्रुतेः। तथा हि । सुप्तो यदा शब्दं श्रुत्वा प्र- बुध्यते न तदा जीवःश्रोता ॥ नेंद्रियत्वात् । अतो यस्तदानीं श- ब्दं श्रुत्वा जीवं प्रबोधयति स यथा परमात्मैव तद्वत् । कोड- सावोंकारस्तं विशिनष्टि साईन । येनोंकारेण वाक वृहती व्य- ज्यते प्रकटीक्रियते । यस्य च हृदयाकाशे आत्मनः परमात्मनः सकाशाब्यक्तिः प्राकट्यम्॥४॥ किञ्च स्वधानः स्वस्य धामाश्रयो- र्थात्कारणं यद्ब्रह्म तस्य । किञ्च परमात्मांशभूतसमस्तदेवतावा- चकोऽपीत्याशयेनाह । सः सर्वमंत्राणामुपनिपद्रहस्यं सूक्ष्म रूप- मित्यर्थः । तत्र हेतुः । वेदानां बीजं कारणम् प्रगवश्छन्दसामिव' इति महाकविः । जीवत्वेऽप्यविकारितामाह । सनातनं सदैकरूपं तस्य ब्रह्मरूपत्वात् ॥ ६॥ ततं एव सर्वप्रपंचोत्पत्तिमाह । तस्य ·[ मातृकाप्रादुर्भावः ] मातृकाविलासः। (१३) तत्संबंधिनः । यैरकारोकारमकास्त्रिसंख्याकाभावाः पदार्था धार्यते । तत्कारणत्वात् तानेवाह । गुणाः सत्वाद्याः नामानि ऋग्यजुस्सामानि अर्थाद्भूरादयो लोका वृत्तयो जायदाद्याः । तथाहि नृसिंहतापिन्याम्।'ऋग्वेदो जाग्रदवस्था भूलों को ब्रह्मा विश्वो विराद सृष्टिश्चाकारार्थः । यजुर्वेदः स्वप्नावस्था भुवोको विष्णुस्तै जसो हिरण्यगर्भः स्थितिश्चेत्युकारार्थः । सामवेदः सुपुप्त्यवस्था स्वर्लोको महेश्वरः प्राज्ञोऽव्याकृतः प्रलयश्चेति मकारार्थः । पुष्पद- न्तेनाप्युक्तम्।त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथोत्रीनपि सुरानकाराद्यै- वर्णस्त्रिभिरभिधत्तीर्णविकृति 'इति ॥६॥ ततस्तेभ्य एव त्रिवर्णे- भ्योऽक्षराणामादिक्षान्तानां समानायं समूह भगवान्सर्ववित् अजो ब्रह्मरूपः सन् । तमेवाह । अन्तस्था यरलवा उष्माणः शपसहाः । स्वरा अकारादयः पोडश । स्पर्शाः कादयः पञ्चविंशतिः।हस्वा दीर्घाश्चादिना जिह्वामूलीयोपध्मानीयगजकुंभाकृतीनां ग्रहः। तदुक्तं प्राक्तनैः । स्वराः पोडश विज्ञेयाः स्पर्शास्तु पञ्चविंशतिः । अंतस्थाश्चतुःसंख्याका उप्माणश्चैव तन्मिताः ॥ जिह्वामूलीयकश्चै- कोपध्मानीयकस्तथा ॥ गजकुंभाकृतिश्चैक इत्येवंवर्णसंहतिः॥ एवं वर्णा द्विपञ्चाशन्मातृकायामुदाहृताः । क्षकारं वागमाचार्या बीजार्थमधिकं विदुः ॥ तच्चोपलक्षणं ज्ञेयं एक्लज्ञानामपि ध्रुवम् ॥ इति ॥ ननु वर्णेषु च्छंदोभेदोनादिस्सादिति शंकायामनादि- रेव स इति वर्णसमानायेन सहैवाविर्भूतत्वात्तदाह श्रीकृष्ण एकादशे उद्धवं प्रति शब्दब्रह्म सुदुर्बोध प्राणेंद्रियमनोमयम् । अनं- तपारं गंभीरंदुर्षिगाह्यं समुद्रवत्॥१॥मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणाऽनंत- शक्तिना। भूतेषु वोपरूपेण रिसेपूर्णेव लक्ष्यते॥२॥यथोर्णनाभिई- दयादृर्णामुद्रमते मुखांत् । आकाशादोपवान्प्राणो मनसा स्पर्शरू पिणा ॥३॥छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः । ओंकाराव्य- ·(४४) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] जितस्पर्शस्वरोष्मांतस्थभूपिताम् ॥ ४ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः । अनन्तपारांबृहती सृजत्याक्षिपते स्वयम्॥६॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्चबृहतीपंक्तिरेव च । त्रिष्टुन्जगत्यतिच्छंदो हत्य- पृचतिजगद्विराट् ॥ ६॥' इति । पूर्व वेदस्य त्रिकांडविपयस्य ब्रह्मपरत्वमापादित वेदाब्रह्मात्मविपयास्त्रिकांडविपया इमे' इत्या- दिना तदाकोद्भवेनाशंकितं भगवजैमिन्यादिभिस्तथा कथं न प्रतिपादितम् तत्र श्रीभगवतोत्तरितम् हेउद्धव शब्दब्रह्म स्वरूपतोऽ- र्थतश्च दुर्विज्ञेयमेवातच सूक्ष्मं स्थूलं चेति द्विविधम्।तत्र सूक्ष्म ताव- त्स्वरूपतोपि दुइँयामेत्याह । प्राणेंद्रियमनोमयं प्रथमं 'प्राणमयं पराख्यं ततो मनोमयं पश्यंत्याख्यं तत इंद्रियगम्यं मध्यमाख्यं तस्य वाग्व्यंजकत्वेन वागिंद्रियप्रधानत्वात् । किञ्चानन्तपारं समष्टिप्राणादिमयस्य निर्विशेपस्य च तस्य का- लतो देशतश्चापरिच्छेदात् । अर्थतोऽपि दुर्जेयत्वमाह । गंभीरं नि- गूढाथै तत एव दुर्विंगामु मतिप्रवेशानहम् । तथा च श्रुतिः। च- त्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदु ह्मणा ये मनीपिणः । गुहा त्रीणि निहता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदंति ॥ इति। व्याख्यातचरेयं श्रुतिः । तत्र मनीपिभिरेव ज्ञेयं सूक्ष्म रूपं दर्श- यति । मयेति । मयांतर्यामिणोपहितमधिष्टितम् । अंतस्थत्वेड- प्यपरिच्छेदमाह । भूनेति । आधिष्ठातृत्वेऽप्यविकारित्वमाह । ब्रह्मणोति । अविकृतस्यापि नियंतृत्वं घटयति । अनन्तशक्तिनति । भूतेषु सर्वप्राणिपु घोपरूपेण नादरूपेण लक्ष्यते मनीपिभिः । अत्यन्तसूक्ष्मत्वेन दर्शने दृष्टांतः । विसेपूर्णा तन्तुरिवेति ॥ २॥ ततो वैखाख्याया बृहत्या वाच उत्पत्तिप्रकार सदृष्टांतमाह । यथेति । हृदयात् सकाशान्मुखादारात् उद्घमते बहिः प्रकटयति । दाटीतिक दर्शयति ।-आकाशादिति । प्राणस्तदुपाधिर्हिरण्य- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (४५) गर्भरूपः प्रभुभगवान् ॥ ३ ॥ तेन रूपेण छन्दोमयो वेदमूर्तिः ।। स्वतस्त्वमृतमयः घोपवान् नादोपादानवान् मनसा निमित्तभू- तेन । निमित्तितामेव दर्शयति । स्पर्शादीन्वर्णान् रूपयति संकल्प- यताति स्पर्शरूपी तेन स्पर्शग्रहणमुपलक्षणं हृदयाकाशादृहती सृजतीति तृतीयेनान्वयः। वृहतीशब्दार्थव्याख्यानाय विशेषणा- नि सहस्रपदवी बहुमार्गाम् । तदेवाह । ओंकारात उरकंठादिसं- योगेन व्यंजितैः स्पर्शादिभिभूपिताम् । ओंकारश्चात्र हृद्तः सू- क्ष्मोऽभिप्रेतो न त्वकारादिवर्णरूपस्तस्य व्यंग्यकोटिप्रविष्ट- त्वात् ।स्पर्शादयो व्याख्यातचराः॥४॥ विचित्राभिर्वेदिकलौकि- कभापाभिर्वितताम् । यथोत्तरं चत्वारि चत्वार्यक्षराण्युत्तरा- ण्यधिकानि येषां तैरुपलक्षितामेवमनंतपारांसृजति स्वयमेवाक्षिपते उपसंहरति च ॥६॥ तेषु कतिचिच्छंदांसि नामतो निर्दिश्य दर्श- यति । गायत्रीति।तत्र चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री।ततश्चतुरक्षरवृद्धयो- ष्णिगादिछंदांसि । अत्यष्टिः अतिजगती अतिविरादित्यर्थः । अथ छंदःप्रसंगादेपां स्वरूपज्ञानार्थमेपां लक्षणसंज्ञादिकमपि विज्ञमो- दाय लिखामः । तदर्थं गुरुसंज्ञामाह । संयुक्ताद्यं दीर्घ सानुस्वार विसर्गसंमिश्रम् । विज्ञेयमक्षरं गुरु पादांतस्थं विकल्पेन ॥' तत्रछंदांसितावद्विविधानि मात्राछंदांसि वर्णच्छंदांसि च । माचाछंदांस्यार्यादीनि । तत्रार्यास्वरूपं ' यस्याः प्रथमे पा- दे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थक पञ्चद- श सार्या ॥१॥' भस्या एव भेदाः पथ्यादयोपि । तत्सिदिस्तु गणैरेव तेपां स्वरूपम् 'आदिमध्यान्त्यगुरवो भजसाः सर्वगुश्च मः। आदिमध्यान्तलपवो यरतास्सर्वलश्च नः ॥ वक्रो लेख्यो गुरुविज्ञैः सरलो हि लघुस्तथा ॥'अयं गणभेदो वर्णच्छंदसामेव । मात्राछंदसां गणस्तु 'ज्ञेयाः सर्वोतमध्यादिगुरवोत्र चतुप्कलाः।

·(४६) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] गणाश्चतुर्लवूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिताः ॥ १॥' यथा सर्वगुरुः 5559 अंत्यगुरुः ॥७२ मध्यगुरुः।।३ आदिगुरुः॥ ४ चतुर्लधुः । 'यत्र गणत्रयमुलंध्य यतिर्दलयोश्च सैव पथ्या स्यात् ॥ २ ॥ उल्लंघ्य गणत्रयमादिमंशकलयोयोर्भवति पादः ॥ यस्यास्तां पिंगलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥ ३॥ उभया- ईयोर्जकारौ द्वितीयतुौँ गमध्यगौ यस्याः ॥ चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥४॥आयं दलं समस्तं भजेत लक्ष्म चपलागतं यस्याः ॥ शेपे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपला सोदिता मुनिना ॥५॥प्राक्प्रतिपादितमः प्रथमे प्रथमेतरे तु चपला- याः॥ लक्ष्माश्रयेत सोक्ता विशुद्धधीभिर्जधनचपला ॥ ६ ॥ आ- यांप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः ॥ दलयोः कृ- तयतिशोभा तां गीति गीतवद्धजंगेशः ॥ ७ ॥ आर्याद्विती- यकेऽर्द्र यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् ॥ यद्युभयोरपि दलयोरुपगीति तां मुनिबूते ॥ ८ ॥' इत्यादीनि वहूनि मात्राछंदांसि संति तानि च पिंगलादिभ्योऽवसेयानि । यतिविच्छेदसंज्ञक इति दलशकला- वर्द्धपर्यायौ । लक्ष्म लक्षणम् । वर्णच्छंदसां च पदिशतिर्जातयः संति तदुक्तं वृत्तरत्नाकरे । 'आरभ्येकाक्षरात्पादाकैकाक्षरव- द्वितैः । पृथक्छंदो भवेत्पादेयावत्पडिशतिं गतः ॥ तदूर्द्ध चं- डवृष्टयादिदंडकाः परिकीर्तिताः । शेपं गाथास्त्रिभिः पइभिःश्चरणे- चोपलक्षिताः ॥ उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्चवृहती पंक्तिरेव चात्रिष्टुप्चजगती चैव तथाऽति- जगती मता। शकरी सातिपूर्वा स्यादष्टयत्यष्टी तथा स्मृते ॥ धृतिश्चातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिसंकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः॥' इति ॥ अथ क्रमादासुकतिचिच्छंदांसि नामलक्षणतोप्याह । रक्तायांगः श्रीः अत्युक्तायां गो स्त्री । म- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (४७) ध्यायाम् मो नारी प्रतिष्ठायां म्गौ चेत्कन्या सुप्रतिष्ठायां गीरिति पंक्तिः । गायत्र्यांत्योत्स्तस्तनुमध्या शशिवदनान्यो विद्युल्ले- खा मोमः तत्सौ चेद्वसुमती । उणिहिम्सौगः स्यान्मदलेखा अ- नुष्टुभि भोगिति चित्रपदागः। मो मो गो गो विद्यन्माला|प्रमाणिका जरी लगौ।बृहत्याम् रानसाविह हलमुखी।पंक्तो१०म्सौ ज्यो शुद्धवि- राडिदं मतम् । त्रिष्टुभिास्यादिंद्रवज्रा यदि तौ जगोगः। उपेंद्रवज्रा जतजास्ततो गौ । कनकमंजरी नश्चरौ लगौ । चेदिंद्रवज्राचरणानि यस्यामुपेंद्रवज्राचरणानि च स्युः। तदोपजातिः कथिता कवींद्रे:- दा भवन्तीह चतुर्दशास्याः॥ दोधकमिच्छति भत्रितयागौ। स्वाग- ता रनभगैर्गुरुणा म्तो गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः नजयगगा यदि वार्ताहारी सनयागुरुयुगलं सौधांत्रिः । मोनौ गाविह भवति च मात्रा स्यादनुकूलाभतननगाश्चेत् । उक्ता सामयदामसनलगाः स्थपदमिह यदि नौ सोगो उपचित्रमिदं सससंलगोजगत्याम् १२ चत्वारोमावेदेवेदविद्याधारः भवति च तामरसं नजजयः । द्रुतपदं नभजयेः कलितं स्यात् । भवतीहसजयैः परितोया उक्ता सुवनमा लिका तसजसाः कीर्तितैवाचतूरेफिका स्रग्विणी भवति नजाक्थ मालती जरौ धीरैरभाणि ललिता तभौजरौ । नभजरैश्च कथितः प्रियंवदः सगणोभौ रगणो यदि राधिका स्यादिंद्रवंशा तयुगंयदा जरौ । जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ । द्रुतविलंबितमाह नभौ भरो। ननभररचिताकथितोज्ज्वला प्रमिताक्षरा सजससंकथिता जसौजसयुतौ जलोद्धतगतिः चंद्रवर्त्मनि गदंति रनभसैः वीरणमा- ला भवति भतनसाः इह तोटक मन्धिसकारकृतम् जकारचतुष्ट- यिमौक्तिकदम मोदकमत्रभकारचतुष्टयि भर्पितमदना भसनयम- शाअितिजगत्याम् चत्वारोभागाश्चेद्यत्र स्यात्सा सव्याली रसागैर्य- १पडिःसताभिश्च यतिः प्रसंगाच्चतुर्भिर्यगणेगुरुणाच दर्पमालाच्छन्दस्यादित्यर्थः।

·(४८) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] कारैर्गुरुर्दर्पमालास्यात् यदि सौ जरगाजगत्समानिकास्यात् । तौ रौ जगौ यदा स्युस्तदा पृपद्धती । उक्ता कनककेतकी तसजाजगी चेत् भसजसगा मयूखसरणिः स्यात् । उक्ता पंकजधारिणी मसजसा गः यदि सौ जसगाः कुवेरकुटिका । उक्ता प्रमोदतिलका तभना जगौ प्रज्ञामूलं मभनयगणगाश्चेत्स्युः यमौ रौ विख्याता चञ्चरीकावलीगः । व्याशाभिर्मनजरगाः प्रहर्पिणीह । वेदैरंधेयॊ यसगा मत्तमयूरः । सचतुष्टयगाविह तारकवृत्तम् । सजसा सगौच कथितः कलहंसनसजसाजगौ च यदिमंजुभापिणी। मंजुमालिनीयदि रसौ सजौगुरुनगणयुगलमत्र रोगः प्रमोदः कर्मठ- माह भकारचतुष्टयगौः उक्ता यदातभसजगाःप्रभावतीअशोकनामां तरंप्रभावत्याः च नयुगलरजगुचेदशोकपुष्पम् । अखंडमंडनं जौ रजौग्वगरसै जलधि नगुरुयदि हरिवनिता शक-म् चत्वारोमागो चेत्स्युःस स्यात्संकल्पासारभउक्ता वसंततिलका तमजा जगौ गः। द्विःसप्तच्छिदलोलाम्भौ गौ यदि चेत्स्युः भोजसनकारगगइंदुवदना नयुगरसलगैः स्वरैरपराजिता । रौतकारौ गुरू चेत्स्युर्यदा वधूल- क्ष्मीः। प्रतिभादर्शनमुक्तं स भतनगागः। सभसाजोगुरुयुगलंचवंश मूलम् । नासाभरणं तोयोभतलागश्चयदा । चूडापीडं मभनयगण- गागुर्वत्र तोनोनयगुयुगमिह पारावारः । सगणो भगणो गौ यदि मन्मथनामा तोयोभगणौ गौ चेद्यति सा रतिरेखा । अतिशक- या॑म् । क्रीडितकटका यदि भः सौ मौ रुदैः । मो भौ मौ चद्यादि चावटकं स्यादिग्भिर्वाणःम्रो मो यो चेद्भवेतां सप्ताप्टकेश्व- द्रलेखा । चित्रानामच्छंदः प्रोक्तं चेत्रयो मा यकारौ । ननमयययु- तेयं मालिनी भोगिलोकः । इह पंचसकारकृता भ्रमरावलिका भवति । नजौ भजो रसहितौ प्रभद्रकम् । गुरुनिधनमनु१४ लघु- रितिशशिकला । यत्र स्युर्ममनरयगणाः कुमारलीला नागैरश्वैः।

·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (४९) वाणीभूपा ममतनमा यत्र दीपकवृत्तं भवति भतौ नस्तयकारी लोलाचंद्र नागैरश्वैर्यदि चेन्मौ तयसाः मदनमालिका भवति तो रनौ रौ यदा ॥ अष्टयाम् १६ विद्युन्मालापादौ यत्र स्यात्तद्वृत्तं चंद्रापीडम् । नजभजरैदा भवति वाणिनी गयुक्तैः जलधिन- गणसगणगु शिशुभरणं स्यात् । आरभटी युगभगणनजा यगणो गश्चेत् । कलधौतपदं सगणापदि पंचगुरुः स्यात् । उक्त माला- वलयमिदं चेन्मभसभसागः भोगावलिरियमिह यदि तो नौ य- सगाश्चेत् । सगणद्वयभौर्यों च गुरुः प्रतापवल्ली स्यात् । द्विगुण- तवसुलघुभिरचलधृत्तिरिह । अत्यष्ट्याम् १७ मंदाक्रांतांबुधि- रसनगैर्मों भनौ तौ गयुग्मम् । नसमरसला गः पडूवैदेहयैहरि- णी मता । असौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः॥ भाराक्रांता मभनरसला गुरुः श्रुतिपयैः । इह यदि चेनजी भजजला गुरु नर्दटकम् । रसै रुदैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी । दिग्मुनिवेशयत्रयतितं भरनभनलगैः यदि वाणाकैः स तयान्भौ ग्लौ विधुरविरहिता मो रो भो नस्तगौ गो भवति यदि चेत्का- मरूपम् । चेद्भसजसया लगौ भवति वालविक्रीडितम् । ननरनर- गगा यदा भवति वीरविश्रामः ।धृत्याम् १८ मत्तकोकिलवृत्तमेसद- वहि रः सजज भरौ स्याद्भूतत्वश्वैः कुसुमितलतावल्लितात्मो नयों यो नजभजरैस्तु रेफसहितैः शिवैईयनैदनम् । मात्सो जो भरसं- यक्तो करिवाणकैहरिणप्लुतम् । मः सोजः सतसा दिनेशऋतुभिः शार्दूललालितम् । हीरकहारपरं भवतीह च पडूभगणा यदि मौ भोमः सो यः स्युश्चेद्यदि मंजीरा फणिपेन प्रोक्ता वसुपदम- जरी भवति यत्र नजो भजो जरौ । अतिधृत्यां १९ रसवं- श्वेर्योन्सो रयुगगयुतौ मेघविस्फूर्जिता स्यात् । मो गौ नो तो गो शरहयतुरगैः फुल्लदामप्रसिद्धम् । सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शा- ·(५०) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] र्दूलविक्रीडितम् । भवेच्छायावृत्तं यमनसतयुग्मं चेबदा गस्तदा यत्र स्यान्मननससजगुरुकल्पलता पताकिनी । नयुगगुरुलघुनि- रंतरं यदा प्रपंचचामरम् । अश्वैरविभिर्यदा तो जतौ भनसयु कि- रणकीर्तिः । कृत्याम् २० ज्ञेया सप्ताश्वपटिमरभनयमलाश्वेत्सुवद- ना । रसाश्चागों मो नयुगतयुगगा गस्तदा नाम शोभा । अंगा- वागेर्मो मो नगुगतयुगमा गस्तदा भूरिशोभा । सभरा नो मयला गुरुश्च । कथितं मत्तेभविक्रीडितम् । सौरभशोभासारः स्यागमतनसनला गुरु यदि चेत् . । पडूभगणाश्च गुरू यदि पीरविमानमिदं खलु वृत्तम् । प्रकृत्याम् २१ मन्भर्याना त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । रोनरौ नरनरा भवंति खलु यशसा कनकमालिका । इह सप्तसकारकृता फणि पप्रथिता भवति प्रतिमा सप्तभकारविनिर्मितकायमिदं तडिदंबर- मत्र हि यकारा भवेयुर्यदा सप्तसा स्यात्फणीशोदिता विद्युदाली । अप्राकृत्याम् २२ मो गो नाश्चत्वारो गो गो पसुभुवनयतिरिह भवति हंसी । वनवासिनी सजज भरौ नसला यदा दशरविपतिश्च। चतुभिर्यकारैत्रिभिश्चापि रेफैरिनीराजना गैकयुक्तेः । यदि सं तिचतुःसगणा नयभा गुरु भवति स्वर्णाभरणम् । यत्र भवेयुभंतन- तना मः सगणगुरू चेदर्भकमाला | विकृत्याम् २३ नजभ- जभा जभो लघुगुरूबुधैस्तु गदितेयमद्रितनया। गोत्रगरीयो भवति यदा चेद्भगणस्तो नतनयनजा लगुरू सप्तभकारगला यदि संति तदा भवति ह चकोरकनाम । सप्तभकारगुरुद्वयनिर्मितकायमषे हि च मत्तगजेंद्रम् । भः सभसजा भो गुरुयुग्ममिह पिलासवासना- मकवृत्तमासुनिमितनगणा लघुगुरुविरचिततनुरमरचमरी। कृत्याम् २४ भूतमुनीनयतिरिह भतनाःस्मोमनयाश्च यदिभवति तन्वी।भु- जंगाख्यमेतद्भुजंगप्रयातस्य पादद्वयं पक्ति सोधिराजः । अष्टभ- ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (५१) कारविनिर्मितमेव हि मेदुरदंतमिमं परिभाक्य द्रुतविलंवितवृत्तपद- द्वयं वदति शम्बरवृत्तमिदं फणी। अटरेफा भवेयुर्थदा तर्हि वृत्तं फ- णीशोदित नाम गंगोदकम् । वेल्लितवेलमिदं फणिगीतं यत्र च भत्र- यमसनयुगलसाः । भदयसद्वयमिह नौ च समौ फणिपतिभणित- मिदं धौरेयम् । रो जरो मकारको जरौ मश्चेत्सा भोगोंद्रेण वंशलो- नता निर्दिष्टा। अतिकृत्याम्२४भो नजयभननसा गुरुरेको भास्क- रमिदमिति । यदि च भवेयुः ननससभतनसगा इह चेत्स्युर्भवती- यं यदिरसिकरसाला । अप्टरेफा भवेयुर्गुरुश्चापि चेद्वृत्तमेतत्तदा होणहैयंगवीनम् । चित्तचिंतामणिः स्यान्नवाप्टवसुभिरब रेफत्रयंनो जतातौ च गुाचेबदारनचतुष्टयं गुरुरपिस्फुटंभवति भाविनीविला- सितम् । उत्कृत्याम् ॥२६॥ यत्राटो मास्स्युश्चेद्गौ च स्यातां जीमूतध्यान नूनं नागाधीशोबूते तद्वृत्तम्। चेद्भगणाटकमंत्यगुरुद्ध- यमत्र यदा भवति प्रियजीवितवृत्तम् । सगणाष्टकमंत्यलघुद्वयमे तदवेहि वर्शवदनामकमेव हि । नयुगसमनजरजा गो चेचारुग- तिरियं तदेति वक्ति सर्पराजः । भवति विरामवाटिका यदि चे- नजरसना जरौ नलौ गुरू च तदा वृत्तं स्यादिह सूरसूचकमिदम् । समजाः सगणत्रयं चेधकारौ लगौ वाणैत्रिस्वरश्चेदिरामो यदा मो पत्रयं रौ च तो गौ विश्वविश्वासवृत्तम् । इति समवृत्तैकदेशदर्श- नम् ॥ अर्थात् समवृत्तविपमवृत्तान्यपि कतिचिव दर्शयामः । 'अंप्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः। तच्छन्दःशास्त्रतत्त्व- ज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते। प्रथमांत्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तुर्यववृत्तंतदईसममुच्यते ॥ यस्य पादचतुप्केपि लक्ष्म- भित्रं परस्परम् । तदाहुर्विपमं वृत्तं छन्दःशास्त्रपिशारदाः' इति। विपमे ससज गुरू समे चेत्सभरा यश्च वसन्तमालिकास्यात् ॥ १॥ एपा विपरीतघटिता प्रमालिका सौरभसंचितञ्च ॥२॥ यदि ·(५२) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] सौ सलगा विषमे दले भत्रितयं युजि गायुपचित्रा ॥ ३ ॥ वि- लोमे वहिवा ॥ ४॥ विपमे प्रथमाक्षरहीनं दोषकमेवहि वेगवती स्यात् ॥५॥ विलोमे वर्गवती ॥६॥ अयुजोर्यदि सौ सगौ युजोः सभराल्गौ ननु सुंदरी मता ॥७॥ कोरकिता विषमे भगणा गौ भवति समे चेत्कुसुमविचित्रा ॥८॥ विलोमे पाटलिका ॥९॥ पादे विपमे तजौ रगौ चेदन्यस्मिन्मनजरगाः शुकावली स्यात् ॥१०॥ विलोमे किंशुकावली ॥११॥ आख्यानको तो जगुरूग- मोजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ १२ ॥ जतौ जगौ गो विपमे समे स्यात्तौ ज्गौ ग एपा विपरीतपूर्वा ॥ १३ ॥ तोजोविपमे रगौ यदा चेत्सभराजश्च गुरू समे विलासवापी ॥ १४॥ स्यादयुग्मके रजौ रजो समे च जरौ जरौ गुरुर्यदामरावतीयम् ॥ इत्यर्द्धसमवृ- त्तैकदेशः। प्रथमे सजौ यदि सलौ च नसजगुरुकाण्यनंतरम् । य- यथ भनभगास्स्युरथो सजसा जगी च भवतीयमुद्गता ।।१।। नयुग सकारयुगलंच भवति यदि चेत्तृतीयके अहिपतिभणितमिदं ललितं यदि शेपमस्य सकलं यथोद्गता ॥ २॥ त्रयमुद्गतासदृशमेव पदमिह तृतीयमन्यथा जायते रनभगैथितं कथयति सौरभमिदं मनीपिणानगसगणाश्चेत्प्रथमेजतौभगौच द्वितीयपदेोभोमस- कारो चापिततःस्तोजोरगगंवरार्थिनी तु॥४॥आदौ चेन्मनभला गुरुयदा नगणयकारौ जभौ ततो गुरुयुग्मम् । तो नो रनगणगास्तु- तीयचरणेनेदिष्टा मनजनया भवति च चतुर्थे॥५॥इति विपमवृत्तक देशः ॥ पंचमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । पष्ठं गुरु यथावस्थ- मयं श्लोकः प्रकीर्तित इति । अस्य भेदाः पिंगलादितोषसेयाः॥ अथ दंडकाः । नगुणयुगलमत्र चेत्सप्त रेफास्तदा 'दण्डकश्चण्ड- वृष्टिप्रयातो भवेत् ॥ १.॥ प्रचितकसमभिधः स्यायदा नदयं सप्त याः स्यस्तदा दंडकोऽसौ विशेषः ॥ २ ॥ चेदशोकपुष्पमं- ·[छन्द प्रचितिः] मातृकाविलासः। जरी रजौ रजो रजौ रजो रसंयुतो यदा तदा भवेत् ॥ ३॥ नवभिः सगणैः परिवक्ति फणावदधीश इदं नियतं कुसुमस्तवकम् ॥ ४ ॥ नंदसंख्यैश्च रेफैः फणाभृत्पतिप्रोदितो मत्तमातंगलीलाकरो दै- डकः ॥६॥ यदि च निजेच्छया विरचितलघुगुरुर्यथायतिभवत्य- नंगशेखरः॥ ६॥ शेषप्रोक्तं स्वेटप्रोतकुसुमितकायं मितकायं प्र- काममायं यत्रितस्वकार्य गणसमुदाय कृतयतिदायं द्विमतनतानां यजनानां रभसानां समसानां भसभाना सभतानां यसभानां तय- सानां दधदपि भननगगानाम् ॥ ७॥ अन्यथापि कवीच्छातो यथा विरचितैय॑स्तैः॥भवति दंडका भव्या गुच्छकाद्यर्थनामकाः।।इति।। अथ गद्यानि । स जयति जगतां विधाता समस्तं येन पालितं भुवनंतस्मै नमोऽस्तु सततम् ॥ एतन्मुक्तकनाम गद्यम् । अथ नंदनंदनजननाकर्णनजातानंदसंदोहशवलमानसाः सकलतद्देशवा- सिनः किल बभूवुः सर्वाः सरूपा अपि निरुपमरूपाश्च श्रुतिरूपा गोप्यः स्रहाकूपारप्लवनव्यापारपरवशांत:करणाः स्वर्णमणिगणभूप- पदुकूलांजनप्रभृतिभूपितविग्रहा गृहात्परिगृहीतमांगल्यसाहित्याः प्रत्याहिततदर्शनाभिलापा मंगलं प्रबन्धं गायत्यस्सानंदं नंदुस- दनमभिसनुः । एतचूर्णकनामकम् । जयतु भुवननाथः प्रार्थ्यमानः सुरोधैरवनतांसलांसः प्रकृतमनुविधेयतत्कर्मप्रयुक्तमानसैः स्वंप- रिरक्षणदक्षतामनुविचित्य स्वार्थार्थवाहपरिचारकत्वमवगम्य कृपा- लुतैकनिधिरधिभवनमनिशम् । एतद्वृत्तगंधिनामकम् । अथ तालवनगमनमनुभूय सायमसौ भगवान्कृपणः सकलवनविहारवि- शृंखलविजृभितकुतूहलिना महाबलिना बलदेवेन सहासादितगोष्टां- गणद्वारस्तद्गुणवानुरूपामात्मजां दातुमिव भाविजामातुः सुप- मां मातुमंवरतलं विहायागतेन भगवता भासांनिधिनाऽहस्करे- णेव मणिगणप्रचुरेण चलत्कांतिचामीकरनीराजनपात्रेणोपदीकर्तु तेनैवानीतेन निजरत्नसमुदायेनेव दीपांकुरसमुच्चये मद्विगुणितते ·(५४) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] जोविशेपेण तेन तैजसद्वयेन हृद्तदिवसविरहभरतापं सूचयंत्या प्रवृद्धप्रेमप्रपूरप्रपंचप्रसंगेन पयोधरद्वयादिव नेत्रपयोजद्वयाद- पि पयःपूरं परित्यजेत्याऽत्युत्युलकाङ्गया मात्रा यशोदया कृत- नीराजनो ब्रजजनतामोददः स्वस्वस्थानविनिवेशितगोधनस्तज- न्मसमयपयोदानुपंगेण प्राप्त कालिमानं दुग्धेन परिहर्तु समागतेन धृतशांतवेपेण शेषेणेव दोष्णा कृतधेनुसेवनो बजावनो बन्धुत्वेन कनकेंद्रपटासनावस्थिततपनबिम्बे स्वस्मिन्निवनिजोत्पत्तिकार- गजातं शीतलिमानं विधातुं विहितप्रयासस्य सुंदरपयोभवयुग्म- स्य शंकामुद्भावयन्नूरुयुगलमध्यवर्तितपनीयदोहनपात्र आरब्धदो- हनस्त्रिलोकीमोहनः पाततलदोहधाराघातरवमिश्रितगोपीगृहीतव सलेहनचलद्वीवाघण्टाभरणरणितसहवर्तिमहाककुत्कलितपृष्टदे शहढमहोक्षपरिवृढर्जितनिरंतरितकाष्ठावकाशोवजयुवतिधृताशो विरजस्कीकृतांगो जननीसमर्पितसपायसरसस्वन्नैरवसायितसायं तनाशनकृत्यो बजे स्वल्पशशिकल्पतल्पप्रसूनपरिमलपरिमलि- तनिकुंजसदने विहारंविरचय्य सुखेन सह सावकाशं तस्थौ इत्यादि रचनाविशिष्टागद्यविशेपा उत्कलिकाप्रायनामकाःसन्तीत्यलम्।अथ वर्णमानाप्रस्तारयोरादौ मात्राप्रस्तारमाह। आदौ विलेख्या गुरवःप्र- स्तार्यास्ता:समायदिआदौलघुस्थान्ये च गुरुवो विपमा यदि॥१॥ प्रथमगुरोरधरे लघु दत्त्वा शेपं समानमितरण ॥ उदृत्तं गुरुलयुवा द्विकलस्य विकलस्य चतुष्कलस्य पंचकलस्याप्टोभेदाः८ 5 E2 FREE २/ पट्कलस्य त्रयोदशभेदाः 15 S ·SIS २१३ [छन्द प्रचितिः] मातृकाविलासः। प्रस्तारःसर्वलघुर्यावतातद्यथा एककलस्य प्रस्तारोन भवति ततो द्विकलस्य प्रस्तारः त्रिकलस्य चतुष्कलस्यं पञ्चकलस्याट भेदाः पद्कलस्य त्रयोदश भेदा एवमपि । अथमात्रोदिष्टविधिः । दत्त्वा पूर्वयुगांके गुरु शीपाकं विलुप्य शेषाङ्के । अंकरितोवशिष्टैः शिष्टैरुदिष्टं मात्रोदिष्टम् ॥१॥ तद्यथा। पट्कलप्रस्तारे एको गुरुद्वी लघू एको गुरुः ॥5 एवमाकारो भेदः कुत्रास्तीतिप्रश्न कृते पूर्व युगलांकान लिखेत् १३ ५८ द्विमात्रस्य गुरोरूद्ध पूर्व पश्चादधो लिखेत्।गुरुशीपीकं शेषांक शेपांके १३ विलुप्योर्वरितम्तथा च पट्कलप्रस्तारे चतुर्थस्थाने ये SIS भेद इति वाच्यम् । एवं पञ्चकलप्रस्तारोपि।।अयं भेदः कथित इति पृऐकान्विलिख्य ।। गुरुशीपौके ३अन्त्येके ८लुप्ते शिष्टम् ५ पञ्चमो भेद इति वाच्यम्। तथा चतुष्कलप्रस्तारे ।।। अयं भेदः व स्थाने इति पृष्टंकान्सं- स्थाप्य गुरुशीपी २ त्यांके ५ लुप्ते शिष्टं तृतीयोयं भेद इति वाच्यम् । अथ मावानष्टविधिःनिटे कृत्वा कलाः सर्वाः पूर्वयुग्मां- कयोजिताः ॥ पृष्टांकहीनशेपांक येन येनैव पूर्यते ॥१॥ परां कलामुपादाय तत्र तत्र गुरुर्भवेत् । मात्राया नष्टमेतत्तु फणिराजेन भापितम् ॥२॥ यथा पलप्रस्तारे द्वितीयस्थाने कीदृशो गण इति पटूकलाः स्थापनीयाः । तदुपरि पूर्वयुगलसदृशाअंका देयाः। तदुपरि पूर्वयुगलसदृशा अंका देयाः १२३५१ शेषांक १३ पृष्टांकर लोपे सत्यविशिष्टांकाः ११ भवन्ति तत्र ११ अव्यवहिताप्टलो- पेऽवशिष्टश्मष्टांकस्थानीयकलापरकलया गुरुत्वं यातिशेषांकात पञ्चाङ्कलोपस्याशक्यत्वात् व्यंको लुप्यतेऽवशिष्टम् तृतीयामात्रा- परामुपादाय गुरु शिष्टांकात शून्यात्किञ्चिल्लोपयितुं न शक्यते इति प्रथमं कलाइयं लघुरूपमेवातथा च 155 द्वितीयस्थाने ईदृशो गण इति संपन्नम् । एवं त्रयोदशस्थाने कीदृशोगण इति पृष्टे शेपां- ·१ २ १ ३ १ ३ १ ६ ४ १० ६ १ १ ५२०२१ १ (५६) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] कृतः १३ पृष्टांक १३ लोपे शिष्टं ततोऽपरांकलोपाभावात्सर्वे लघव एवे ।।।।त्यवसीयते।चतुर्दशादिप्रश्ने चांकलोपाभावादस- त्यवादित्वमधिकप्रस्ताराभावादिति सर्वत्र शेपांकसमागणा भवति एवं पटले दशमो भेदः कीदृगिति प्रश्ने पृ १० के शेषतः १३ लुप्ते शिष्टं ३ ततस्तृतीयांक एव लुप्यते तत्रैव गुरुताजायते ॥॥ इदंजा- तम् । एवमन्यदपिज्ञेयम्॥अथ मात्रामेरुः। 'द्वयं द्वयं समं कोष्टं कृत्वांत्यैस्त्वेकमर्प- येत् ॥ एकटेकत्येकचतुःक्रमेण प्रथमे- प्वपि ॥ १ ॥ शीपीकात्परांकाभ्यां शेपकोप्टान्प्रपूरयेत् ॥ मात्रामेरुरयं ज्ञेयः सर्वेपामपि दुर्ग मः ॥ २ ॥ अस्मिन्मात्राप्रस्तारे एकगुरवो द्विगुरव एक- लघवो दिलघवः क इत्यादिप्रश्ने कति वा प्रस्तारसंख्ये इति प्रश्ने च मेरुणा देयमुत्तरं द्वेटे कोष्ठे समे विलिख्यांत्यकोप्टेष्वेकमक लिखेत् । आदिकोप्टेपु चैकान्तरमेकांकं लिखेत् । मध्ये शून्यकोठे च पूरणीये । एपा प्रक्रिया पूरणीयकोष्ठं शिरकोष्ठांकपरकोप्टस्थां कावेकीकृत्य मध्यकोप्टेंऽको देयः। एवं सर्वत्र यावदिच्छं कोप्टका- न्विरच्य मात्रामरुः कर्तव्य इति क्रमो गुरुमुखाज्ज्ञेयः । तथा च प- कले सर्वत्र गुरुः एकगुरवः५ द्विगुरवः पट् ६सर्वलघुः ७ सप्तकले सर्वलघुः १ एकगुरुवः६ द्विगुरवः १० त्रिगुरवः ४ विपमकले सर्व- गुरुभेदो नास्त्येव । एवमग्रेऽपि वोध्यम् । प्रस्तारतो विश्वासः मेरु- रयमेककलातो नवकलांतानां लिखितो ज्ञेयः। अथ मावापताका। उद्दिष्टसदृशा अंकाः स्थापनीयाः कलोपरि ॥ सर्वातिमांकात्पू- वाकं वामावर्तेनं लोपयेत् ॥ १॥ एकलोप एकगुरुं द्विलोपे द्विगुरु ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (५७) तथा त्रिलोपे त्रिगुरुं विद्यादिति पिंगलभापितम् ॥२॥ एकन्न लिखितं प्राज्ञः पुनरन्यत्र नो लिखेत् । तत्र पङ्कलपताकोदाहरणम्। उदिष्टसदृशांकाः स्थाप्याः १२३५८१३ अंतिमांकात १३ वामावर्तेना- प्रपंचायकैकांकलोपे शेपांका ६८1१०1११११२ इयमेकगुरुस्थान संख्याएवं द्वयोईयोलौंपे द्विगुरुस्थानं यथा पंचाटलोपस्त्रयोदशशू न्ये संभवति शून्यशेपत्वात् । व्यएलोपेशेप रयष्टलोपे३एकाप्टलो पत्रिपंचलोपो न कार्यः तच्छेपस्य पंचांकरूपस्य प्रागागतत्वात् । द्विपंचलोपेक्ष्एकपंचलोपे७ एकत्रिलोपे ९एतावन्ति।३।६७९ द्विगुरुस्थानानि । एवं त्रिलोपे त्रिगुरुस्थानं यथा त्रिपंचाट १६ लो पो न संभवति भागाभावात् । द्वित्रिपंच १० लोपो वृत्त एव पंच- लोपो वृत्त एव पंचध्येकलोपोपि वृत्तएव तथैकद्वित्रिलोपोऽपिवृत्त एव३५१७ रूपाणां शेपांकानां प्रागागतत्वात् । एकन्यएलोपे शि- यम् १ सर्वगुरुस्थानम् ।। अथ वर्णप्रस्तारविधिः॥ पादे सर्वगुरावा- घाल्लघु न्यस्य गुरोरधनायथोपरि तथा शेपं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ऊने दद्याद्गुरुनैव यावत् सर्वलघुर्भवेत्॥प्रस्तारोऽयं समाख्यात- श्छन्दोविच्छत्तिवेदिभिः॥२॥यथोदिष्टम्।उदिष्टे वर्णोपार दत्त्वा क्रमे णांकम्।एक लघुवर्णाके दत्त्वोदिष्टं विजानीयात् ॥ १॥ अथ नष्टम्। नटे तु कल्पयेद्रागं समभागे लघुर्भवेत् ॥ दत्त्वकं विपमे भागः कार्यस्तत्र गुरुभवेत् ॥ १॥ अथ वर्णमेरुः । कोष्टमक्षरसंख्यातम न्तायोरेकचिह्नितम्।शीपकोटद्वयांकन शून्यं कोप्टंप्रपूरयेत्॥अथव- पताका|अंकमुदिष्टवदत्त्वा शेपे पूर्वानयंलिखेवाएकेरेकगुरु ज्ञेयं द्वयंदाभ्यां त्रिभित्रयम् । एपा वर्णपताका कीर्तिपताकाहिराजस्य ॥१॥ चतुरक्षरच्छन्दसः कति भेदा भवतीति प्रश्ने प्रस्तारः। ननु चतुरक्षरप्रस्तारे ssis कतमोऽयं भेद इति पृष्टे उद्दिष्टेनोत्तरं । १२४८555 लघुस्यांकः ४ सेकः५ तथाच पञ्चमोऽयं भेदः । -- ·मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] । | ऽयम् प्रस्तारो श्वासायत ताका वि अष्टकलप ताकेयम् षट्कलप M m/" 219 |2|| Tr एकाक्षरवर्णमेरुः १ ३ |ssss चतुर (1555 क्षरमा |SISSस्तारः 1155 ISSIS Isis Sils alis |SSS |ISSI SISI 15 ISSII ISII SIL १] १ |१|४ ६ १०/१०/५१ 11६/१५/२०१५। ६ । १ ||२१|३५/३५/२१ | ७ || १ ८२८५६ ५६/२८८ १ 555 ||२ 15153 जाsse 153 1515६ शा I||5[50 जा९ 15515२० 151115११ siills१२ IIII115१३ 15251१४ 515/१५ १६ १७ ॥ज१८ 151151१९ Sil२० ||15२१ ||२२ जा२३ 15ाजा२४ जा॥२५ HI.S२६ ISSI||२७ S||२८ भार९ जा॥३० ॥5॥३१ IS३२ S३३ 1132 شده دار स शा १९९५ REPAR/ ३१५६१४ १३.५२ १२ ३४ अष्टफलपताका ननु चतुरक्षरप्रस्तारे पष्टो भेदः कीदृगिति प्रश्ने नप्नोत्तरम् । पण्णां विभागे ३ लब्धो लघुः त्रयाणां सेकानां विभागे २ लब्धो गुरुः पुनईयोर्विभागे १ लब्धो लघुः पुनरेकमाधाय विभागे १ लन्धो ·[छन्दःपचितिः] मातृकाविलासः। (५९) गुरुः। तथा च 1515 अयं पप्टो भेद इति वाच्यम् । नन्वेकाक्षरा- दिपविशत्यक्षरपर्यन्तं स्वस्वस्तारे कति सर्वगुरवः कति चैक- घ्यादिगुरवः कति सर्वलपवःका वा प्रस्तारसंख्योति प्रश्ने मेरुणोत्तरं देयमातथा हि चतुरक्षरप्रस्तारे सर्वगुरुमेरुः १ एकगुरव द्विगुरवः ६ त्रिगुरवः४ सर्वलघुरेका एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । सर्वसंकलने प्रस्तारसंख्या १६ लभ्यते । ननु चतुरक्षरप्रस्तारे पोडशभेदभिन्ने १ सर्वगुरुः चत्वारः४ एकगुरवः पट्६द्विगुरवश्चत्वारश्च ४ विगुरव एकः १ सर्व लघुरिति मेरो लब्धे ते कतमकतमस्थाने भवतीति प्रश्न पताक- योत्तरम् । तथा हि । उदिष्टवदंकाः स्थाप्याः १२।४1८1१६ अंति- चतुर्वर्णपताका। मांकात् १६ पूर्वाकानामकथ्यादिलोपेऽवशिष्टं १/२/१/८.१६ स्थानं लभ्यते यथांत्यांकात् १६ वामावर्तेन ८।२।। एकैकांकलोपे शिष्टम् । १२।१४ १४। इयमेकगुरुस्थानपक्तिः पुनदिव्यंकलोपे द्विगुरुस्थानं यथाष्टचतुलौंपे शिष्टम् । अष्ट द्विलोपे ६ अटैकलोपे ७ चतुर्बिलोपे १० चतुरेकलोपे ११ ब्येकलोपे १३ जाता द्विगुरुस्थानपंक्तिः ४।६।७।१०।११।१३ एवंवित्र्यंकलोपे त्रिगुरुस्थानं यथाटचतुहिलोपे २ अष्टचतुरे कलोपे ३ अध्येकलोपे ५ चतुकलोपे ९ जाता त्रिगुरुस्थानपं- क्तिः २।३।५।९ आयोंकः १ सर्वगुरुस्थानमंत्योंकः १६ सर्व- लघुस्थानमिति संप्रदाय केचित्पताकामन्यथा रचयति । तद्यथा। उद्दिष्टसदृशानंकान्कृत्वा पूर्वः परान् ॥ परान यावत्प्रस्तारसंख्यानं पताकां रचयेद्धः॥१॥एको द्वावथ चत्वारस्ततोटाविति वई- नम् ।। पूर्व परेण संयोज्य तदधो विलिखेत्क्रमात् ॥२०॥ अंति मांकावधि नेव लंघयेदन कुत्रचित् । पूर्व समागतं चांकं पुनरन्यत्र ९/१०/१५ २२ ·३६१२।२४ (६०) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] पंचवर्णपताका। नो लिखेत् ॥३॥ अत्र १।२।४।८ उदि- १२।१८ १६.३२ एसदृशांकाः स्थापिताःएषु प्रथमादेकांक- पूर्वाकासंभवाद्वितीयांकमारभ्यपंक्तिः पूर्य- |९/२०१५३० ते । एकद्वियोगे ३ एकचतुर्योगे ६ एका- १७१२२०३१ एयोगे ९ ततः पंक्तिपरित्यागो मेरौ त्रिगु- १३।२२ रूणां चतुःसंख्यादर्शनात् । ततो द्विचतुर्यो- गे६ त्रिचतुर्योगे ७ पंचचतुर्योगे ९ पूर्वा गतत्वात्त्यज्यते । पुनळष्ट योगे १० ज्यपयोगे ११ पंचाप्टयोगे १३ ततः पंक्तात्यागः ततोधस्ता- स्ताच्चतुरपयोगे १२ पडष्टयोगे १४ सप्ताप्टयोगे १५ दशाष्टयोगेतु १८ प्रस्ताराधिकत्वान्न संचार्यते । एवं पताकापूर्तिः ॥ अथ वर्णमर्कटीवधिः ॥ वृत्तभेदकलावर्णलघुधीसुखसिद्धये ॥ मर्कटी कथिता पाओस्तत्प्रकारो निरूप्यते ॥ १॥ पट्पंक्तिविलिखेत्पूर्वमू- २१/२७ २५२९ १/२/३/४ ५ वृत्तम्। अष्टवर्णमर्कटीयम् २/४/८१६ ३२ ६४ /१२८/२५६ / भेदाः प्रस्तारभेदाः २५६ ३ १२४३६९६/२४०/५७६ १३१४/३०१२/ कला प्रस्तारसर्वमात्राः३०१२ २४८ २४,६४,१६० ३८४ ८९६ २०४८/ वर्णाः प्रस्तावः २०४८ १४ १२/३२ ८० १९२/४४८।१०२४ लघवः प्रस्तारलघवः २०२४ १४२२३२/८०१९१४४८ १०२६' गुरवः। प्रस्तारगुरवः २०२४ धिोध-क्रमादुधः । तिर्यपंक्तीविरचयेत्तासु स्वेप्टानुसारतः ॥२॥ प्रथमाल्पाँल्लिखेदेकानेकच्यादिक्रमात्सुधीः ॥ द्वितीयस्यां व्यादिकां- कान द्विगुणानुत्तरोत्तरम् ॥३॥ प्रथमालीगतान्कान द्वितीया- लीगतांककैः ॥ गुणयित्वा क्रमात्पंक्ती तुरीयायां लिखेत्कविः॥३॥ अ कृत्य तुरीयांकॉल्लिखेत्पंचमपष्ठयोः तृतीयायां लिखेदकान्मि- ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (६१) श्रान्पंचमतुर्ययोः ॥ ५ ॥ अंत्यकोष्ठगतांकेभ्यो वृत्तादीनां विनिर्णयः ॥ कर्त्तव्यः प्रत्ययश्चास्य प्रस्तारादुपलभ्यते ॥६॥ अथ वर्णसूचीविधिः ॥ आदिगुर्वतगुर्वादिलघ्वंतलघुबुद्धये ॥ आचंतगु- रुकायतलघुबोधाय सूचिका ॥ १ ॥ कोप्टेषु वर्णसंख्येषु व्याय- कान् द्विगुणान्यसेत् ।। मर्कव्याया द्वितीयाली सैव सूची निग- यते ॥२॥ उपान्त्यकोष्ठगा ज्ञेया संख्यादिगुर्वादिकात् ॥ तत्पूर्व- कोप्टगायतगुरुसंख्या तथा लयौ ॥३॥ अयमर्थः । अष्टाक्षरप्रस्तारे भेदाः २५६ तेष्वादिगुरवः १२८ अंतगुरवोपि १२८ अंतलघवः १२८ आदिलववोपि १२८ आद्यन्तगुरवः ६४ आयतलघवोपि १२८ सर्वत्रेयमेव सीतेः । अष्टाक्षरसूचीप्रदर्शनम् । वृत्तरत्नाकरे |२||१६|३२| ६४ १२८१२५६ तु पटू प्रत्यया वर्णिताः । प्रस्तारो नष्ट उद्दिष्ट एकठ्यादिलगक्रि- या।संख्यानमध्वयोगश्च पडेते प्रत्यया मता इति । एपु प्रस्ताराद- यस्त्रयो दर्शितचरा एव । एकद्वयादिगुरुलघुभेदादयोपि मे दिना दर्शिता अपि पुनरेकड्यादिगलप्रत्ययेनाप्याह । वर्णान्वृत्तभवा न्सैकानौत्तराधर्यतःस्थितान् । एकादिकमतश्चैतानुपर्युपरि विन्यसेत् ॥ उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः । उप-- द्याद्दरोरेवमेकद्वयादिगलक्रिया ॥१०॥ अनोद्धौके सर्वगुरोः संख्या द्वितीयांके एकगुरोस्तृतीयांके द्विगुरोश्चतुर्थीके त्रिगुरोः पञ्चमांके चतुरसरमस्तारस्यैकयादि लगक्रियेयम् ।। सर्वलचोरित्येवं सर्ववृत्तेषु वोध्यः । चतुर- प्रस्तारे एकगुरवश्चत्वारः ४ दिगुरवः पटू १.२/३१४ Ri६ त्रिगुस्वश्चत्वारः ४.चतुर्गुरुश्च भेद एक १ ·(६२) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] इति लभ्यते। एवं लघोरपि चत्वार एकलघवो दिलघवः६ त्रिलय- कः सर्वलघुरेक इत्येकद्वयादिलगक्रिया ॥ ॥ अथ संख्यानम् । लगक्रियांकानाम् १६४।१ इत्येवरूपाणां मिश्रणे पोडशसंख्या लभ्यतोतथा च चतुरक्षरप्रस्तारस्य कियन्तो भेदा इति पृष्टे पोड- शेति वदेत् । यद्वा ॥ 55 उद्दिष्टांकसमूहे १५ सेकेपि पोडशत्वमेव लभ्यते ॥ अर्थाध्यानमाह ॥ ननु चतुरक्षरप्रस्तारे कियति भूतले प्रस्तार्यते इति पृष्टे प्रस्तारसंख्या १६ द्विगुणिता ३२ एको- ना ३१ जाता । तथा चैकत्रिंशदंगुलिमितभूभागे स लि- ख्यत इति वक्तव्यम् ॥१॥ अथ गणस्वरूपदेवताफलमि- वादिभावं चक्रेणाह । पुनर्मित्रमित्रादिफलं च । अन्यदप्यत्र बहुवक्तव्यमत उपरम्यते । किञ्च छन्दसामाविर्भावः। 'तल्लो- कपनं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन्स्वयं वेदमयो विधाता स्वयंभुवयंप्रवदति सोभूत्'इतिभूतिमैत्रेयोक्तस्सा- क्षाद्विष्णुरूपस्वयंभुवोपि सर्ववेदोपवेदेतिहासपुराणोपपुराणवार्ताः दंडनीत्यान्वीक्षिक्यादिभिः सह श्रुतः। तथाहि। ऋग्यजुःसामाथा- ख्यान्वेदादीन्मुखतोऽसृजत् । शस्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं नतुप्फलस्पटमात्रा मर्कटीयं प्रस्तारादस्य एतच मित्रमित्रादिविशेषफलमाह । प्रत्पयो लम्यते इतिव्येयम् १ मित्र | मित्र मित्र मित्र मृत्य भृत्य भृत्य। भृत्य | मित्रे भृत्यों समोशन मित्रे भृत्यों समो शत्र १/२/३/४/५/६/वृत्तम्। सिदिः जपः मल बहु | फार्य साहानिः पराज १/२/३/५/८/२३/भेदाः सणम् पाहा सिदि नाशः २४९२२४० कलाः सम सम सम सम | समास १.३ १५३०/४० वर्णः मित्रे त्यो समोशन मित्र भरणे समो शर १.२५२०२०/३८, लघवः साम्य चिन्ह नैष्क शन्यम् नारी हाधिः प्रभु १११२१५१०२० गुरवः। नाशः पः म ·मग तग गयगण सग तगा जग रंगण नामा ण : ण ण: ssTISSINISSISss ISIS स्व- S म म् मन मित्र भृत्य भृत्य शनु म्म् क्षय ग समसमशन मित्रा [छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (६३) अथ गणस्वरूपदेवताफ्लमित्रादिभावचक्रमाह । सौ सौ बाद आदि अत्य अत्यल मध्य मध्य लक्ष व्यधात्क्रमात् ॥ आयुर्वेद लघु गुरु स्युः गुरु गुरु हा ' णम् धनुर्वेदं गांधर्व वेदमात्म- निनः । स्थापत्यञ्चासृजद्वंद रूपम् कमात्पूर्वादिभिर्मुखैः ॥ ५ स्वम पाशी जहम पाप तमः रपि, आम देवता इतिहासपुराणानि पञ्चमं या आयु यश वृद्धि भ्रमण घन | रोमृति फलम्, रो मृति फलम् वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः मित्रे ॥ इति । आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दंडनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्चासन्प्रणवो ह्यस्य हृत्सतः॥ तस्योप्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः। त्रिष्टु- म्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्भः प्रजापतेः ॥ मजायाः पंक्तिरुत्पन्ना वृहती प्राणतोऽभवत्।स्पर्शस्तस्याऽभवजीवः स्वरोदेह उदाहृतः।। ऊप्माणमिद्रियाण्याहुरंतस्था वलमात्मनः। स्वराः सप्त विहारण भवंति स्म प्रजापतेः ॥ शब्दब्रह्मात्मनस्तातेति तृतीयस्कंधे । इह ब्रह्मणः सूक्ष्मरूपेण संविद्यानामुद्भवो दर्शितो विशेपतो मातृका- व्याख्योत्तरं किञ्चित्स्वरूपदर्शनपुरस्सरं व्याख्यास्याम इति ॥ किञ्च मातृका हि चतुर्धासबिन्दुका सविसर्गका सोभया केवला च। तदुक्तं तंत्रसारे। 'चतुर्दा मातृका प्रोक्ता केवला बिन्दुसंयुता। सविसर्गा सोभया च रहस्यं शृणु कथ्यते ॥ विद्याकरी केवला च सोभया वृद्धिकारिणी सविसर्गा पुत्रदाच सविन्दुर्वित्तदायिनी' इति। केवला तु साक्षाद्ब्रह्मरूपेव लिंगसंख्यारहितत्वादव्ययरूपा च सदृशं त्रिपु लिंगमु सर्वासु च विभक्तिपु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तव्ययम्' इत्याथर्वणीश्रुतिप्रतिपादिताव्ययलक्षणयोगात् । सवि- सर्गा सविंदुका सोभया च मंत्रवीजरूपा ज्ञेया । 'विसर्गेण विदुना ·(६४) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] चोभयाभ्यां याहि संगता। मातृका बीजरूपा सा मंत्रज्ञैः समुदा- हता' इतियामलोक्कानि वीजानि कि कर्मकराणि चोत पार्वत्या पृष्टः शंभुरुवाचा कदाचिन्मेरुशिरसि देवीणां समाजकोमंत्रवीजप्र- संगेन देवाः पृष्टा मुनीश्वरैः॥ वीजत्वं कथमर्णानां प्रोच्यते मंत्र- वित्तमैः। रमावणि धराबीजं मायावीजं तथा परम् ॥ व्यवहारः कथमयं वक्तव्यं दयया च नः यतो जातंतु यद्वीजं तन्नाम्नैव तदुच्य- ते। वीजाद्यथांकुरोत्पत्तिः सेचनेन प्रजायते । वर्णवीजादपि तथा देवः साक्षाजपाद्भवेत् ॥ इति साम्येन वीजत्वमर्णानामपि विद्यते।। कल्पादौ वा यतो वर्णादाविर्भूतस्ततोऽमरः ॥ सवर्णों वीजतामाप तन्नाम्नैव मुनीश्वराः ॥'रमाया बीजं कारणं रमाबीजं, रमैव वीज कारणं यस्य तद्वा रमाबीजम् ।' हेतुर्ना कारणं बीजम्' इत्यमरः । इत्येवं सर्वत्र ज्ञेयम्'तानि वीजानि कतिचिद्वक्ष्यामो वो हिताय वै । यथा त्रिपुरसुंदर्या दक्षिणामूर्तये पुरा ॥ उक्तानि प्रीतया भक्त्या तेनोक्तानि समासतः । स्वशिष्येभ्यश्च कृपया वीजानि प्राक्तनानि वै॥ तथा हि। 'पद्मा लक्ष्मीहरिणाक्षी सरोरुहनिवासिनी । कमला रुक्मिणी चैव नारायणप्रियाऽपि चालक्ष्मविीजानि सप्तैव कृत्रिमा- ण्यपरांणि तु । श्रीम् ॥ १॥ पराभूतिस्तथा लजा मायापि सकला कृशा । समस्तापि तथा क्षामा कृत्रिमाण्यपराणि तु । ह्रीम् ॥२॥ कामः पञ्चेपुरेवं च मदनो मन्मथस्तथा । मारः प्रद्युम्नकंदविनृ- तान्यपराणि तु॥कीम् ॥३॥ वाग्भवं मूवीजं च चारणं चंडके- श्वरः। चंद्रोपि चर्मवसनं वासनापि तथैवच ।। चावग्यपि च चर्मा- णमसत्यान्यपराणि तु ॥ ऐम् ॥ ४॥ शक्तिःशर्माऽपि विज्ञेयं शर- च्छंके तथैव च । शक्तिवीजानि चत्वारि कृत्रिमाण्यपरमणि तु॥सः • ॥५॥ प्रणवं च तथा तारं यशंतोमापि त्र्यंबका वासंतारव एता- नि वीजानि प्रणवस्य च ॥ भोम् ॥६॥ नमो विश्व तथा स्तंभमी- .

·। [बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (६५) प्मकं चाश्मरी तथा । अन्यानि कृत्रिमाण्येव सुरासुरनमस्कृत। नमः ॥ ७॥ स्कन्दं व्योपं च डिवं च संयोज्य हरमित्यतः। हां बीजोद्धारमेतद्धि ततोऽन्यदनृतं वदेत्ताम् ॥ ८॥ कान्ताच कमलाक्षी च प्रियापि परमापिच । लंभापि ललना लाजा असत्या- न्यपराणि तु ॥ स्त्रीम् ॥९॥ आपो वनं तथा नीरं ठद्वयं च परास्त- था। जलपीजानि पंचैव हसत्यान्यपराणि तु ॥ स्वाहा ॥१०॥ फट् पुरं तुरंग चान्यदसत्यं तु सुरेश्वरि।फिटू ॥११॥ मंत्रो मनुहर- श्चैव हनुर्वालं विदुर्बुधाः । बीजान्येतानि मंत्रस्य कृत्रिमाण्यप- राणि तु मंत्रबीजे द्वे मंत्रः फट् च ॥ १२॥ काली कुंती रसज्ञापि जिह्वापि रसना तथा। क्रींवीजानि तथैतानि कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ क्रीम्॥१३॥वागुरा वायुपूज्यापि वांतदास्यत्रिवीजकम्।प्रावीजानितु प्रोक्तानि कृत्रिमाण्यपराणि वै ।प्रीम् ॥ १४ ॥ चारुकं चैव चावंगी चारुतोच्छूनचीजकम् । चतुष्टयं तु छींवीजमसत्यान्यपराणि च ॥ चार्वगीबीजे द्वे छीं ऐं च ॥ १५॥ पयोज पंकजं पद्ममंबुजं नीरजं तथा ठकारे पंचवीजानि ह्यसत्यान्यपराणि च ॥ठः॥१६॥ शून्यं खमंबरं व्योम आंधीजं च चतुष्टयम् । हकारश्चैव विज्ञेयमुक्तं तद्रुद्रयामले । हम् आम् द्वे ॥१७॥ कल्याणं चैव शमपि शंशुभं च चतुष्टयम् । अपरं त्वनृतं ज्ञेयममृतेश्वरनंदिनि ॥ शर्मवीजे द्वे सौः शञ्च ॥ १८ ॥ अग्नी रेफश्च वह्निश्च हुतभुग्यव्यवाहनः । खीजोद्धारणं वैव कृत्रिमं चापरं मतम् ॥ रम् ॥ १९ ॥ सिन्धु- रं तट घोणा हस्तश्च द्विरदं तथा । हांवीजानि च चत्वारि कृषि- । माण्यपराणि तु ॥ हाम् ॥२०॥ भद्रका भास्वती भीमा 8वीजन- यमुत्तमम्।भिम् ॥३१॥ वाहीक रामठं चैव हिंगुवाज मुनीश्वराः । । ग्लोबीजोद्धार एवैप कृत्रिमस्त्वपरो मतः ॥ ग्लोम् ॥२२॥ तमो- वीजं तथा ध्वांतं मोहस्तिमिरमेव च । लंबीजोद्धार एवंप कृत्रिम ·- (६६) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः ] स्त्वपरो मतः॥ लम् ॥ २३ ॥ चंद्रः शीतांशुरिन्दुश्च शर्वरीपतिरे व च । ताराधिपः सुधारश्मिः कृत्रिमाण्यपरााणि तु ॥ चंद्रबीजे द्वे ऐं द्रां च ॥ २४ ॥ उर्मिवींचिस्तरंगश्च बीजोद्धार इष्यते । वम् ॥ २६ ॥ स्तनबीजं कुचं चैवमुरोजो हज- मेव च । जंबीजानि च चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि तु ।। जम्॥२६॥ शिवीजे शंभुवीज शर्वः शंकर एव च । गंवीजानि च चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ गम् ॥ २६ ॥ इच्छाबीजं स्पृहा कांक्षा लिप्सावीनं चतुर्थकम् । झंवीजान्येव ज्ञेयानि कृ० ॥ झम् ॥ २७ ॥ नर्तकीवीजमत्युगं वेश्यापि गणिकापि च । पण्यस्त्री पंच बीजानि खमिति तत्स्फुटं त्विह ॥ खम् ॥ २८ ॥ छविवीज कांतिबीजं शोभापि सुषमा तथा । हांवोजान्येव चत्वारि कृ०॥हाम् ॥२९॥ शुक्रवीजं तथा काव्यो भार्गवः कविवीजकम् । दैत्या- मात्यो महेशानि सुरासुरनमस्कृते ॥ ब्रोंवीजपंचकं चैव कृत्रि० ॥ शुक्रवीजे द्वे वो लञ्च ॥ ३०॥ अभ्रवीजं च जीमूतमंचूदं जलदं चनम् । वीवीजानि च पंचैव कृ०॥वीम् ॥३१॥ अधिवीज तथा सिंधुः सांवरं सागरस्तथा। रुंबीजानि च पंचैवकृ०॥रुम् ।। रंकाररुंकारयोर्भेदेन रमग्निवीजं रुमन्धिवीजं च ॥३२॥ कल्पवीज च संवर्त प्रलयं क्षयवीजकम् । क्षामिकं क्षुरकं क्षौद्रं तथा कल्पां- तबीजकम् ॥ध्रुम् ।।३३॥शतनी श्यालिका श्याला शादला शुष्कला तथा। नीबीजानि च पंचैव कृ०॥नीम् ॥ ३४ ॥ अंबरं वस्त्रवीजं च शून्य शक्तिरिति द्वयम् । हरितं हरिणीवजि हरिद्रा- पोजमेव च॥डोंबीजानि च पडू देवि कृ०॥ अंवरवीजे आम् सौः च॥ ३५ ॥ स्कंदः कुमारवीजं च शरजन्मा पडाननः । शांभवः शीलिगीवीजं तथा पण्मुखबीजकम् ॥ टंवीजानि च सप्तैव कृ०॥ टम्॥३६॥ नायवीज च नटनं तांडवं नृत्तवीजकम् । चंबोजानि च ·बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (६७) चत्वारि कृ०॥ चम् ॥३७॥ वेधोवीज विधिल्ला स्वयंभूवीजमेव च । कंचीजानि च चत्वारि कृ०॥कम् ॥ ३८॥ गर्जितं स्वन- बीजं च स्तनितं रसितं तथा। ठंबीजानि च चत्वारि कृ०॥ ठम् ॥३९॥ वृष्टिवीजं च करके वोपलस्तु वार्पिकः ।बीजानि च चत्वारि कृ०॥ क्रूम् ॥४०॥ मृद्वीजं चैव ह्रीबीज मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिकाहीम् ॥ ११ ॥ प्रस्थवीजं सानुबीजं शिखरं पुष्कर तथा । म्लोंबीजोद्धार एपैवैतदन्यः कृत्रिमः स्फुटः॥ म्लोम् ॥४२॥ इति दक्षिणामूर्तिविरचितवीजकोशसारः ॥ अथास्योदाहरणा- न्यपि तल्लिखितान्येव कानिचिल्लेखामः ॥ तत्रादौ त्रिपुरामंत्रोद्धारः। क्षीरोदसंभवा भृतिःकामं वाग्भवमेव च । शक्तिः प्रणवलजोपि लक्ष्मीः शत्यादिकं ततः ॥ विपरीततया प्रोक्ता विद्याश्रीः पो- डशाक्षरी । त्रिकूटा सकलाभद्रे विधेयं पोडशाक्षरी ॥ इत्युड्डाम- रे॥रुद्रयामलेऽपि । हरिणाक्षी तथा माया कामं चैवाथ वास- ना। शरत्यक्ष तथा क्षामा लक्ष्मीः शक्त्यादिकं ततः॥ विपरी- ततया प्रोक्ता विद्याश्रीः पोडशाक्षरी ॥ वामकेश्वरेऽपि । लक्ष्मीः परा मदनवाग्भवशक्तियुक्ता तारं च भूतिकमला कथितापि वि. या। शत्त्यादिकं तु विपतितया च प्रोक्तं श्रीपोडशाक्षरविधिः शुभमस्तु पूर्णः॥ इति ॥ कूटनयमनापि न ग्राह्यं तंत्रांतरसंमतेर- न्यथा पोडशत्वं न स्यात् । कूटवयं वाग्भवकूटकामराजकूटशक्ति- कूटभेदात् । ककारएकारईकारलकारमहामाया इति वाग्भवकूटम्। हकारसकारककारहकारलकारमहामायाः कामराजकृटम् । सकारककारलकारमहामायाः . शक्तिकूटमिति भेदत्रयम् ॥ तत्स्वरूपम् कएईलह्रीं हसकलह्रीं सकलह्रीं श्रीं- ह्रींकाएसोः ओह्रीश्रीसोः ऐकीहीश्रीम् ॥ अथ लक्ष्मीमंत्री- १ कृट समुहस्तस्यैकत्वादकत्वमेव पञ्चाना पण्गा चतुर्णा च वर्णानो 7 ध्यतेन्यथा पोडशवम्यापातापतेः ।।

·(६८) मातृकाविलासः। [ वीजसंग्रहः] द्वारः॥ तदुक्तं रुद्रयामले । हरिणाक्षी परा ब्यक्ष लक्ष्मीबीज- अयं विदम्।विपरीततया प्रोक्तं सत्वरं फलदायकम्।क्षामशिंकापि नीरंच तर्दते द्विजसत्तम ॥अथैतत्स्वरूपम् ॥ ओह्रीश्रीलक्ष्मिमहा- लक्ष्मिसर्वकामप्रदेसर्वसौभाग्यदायिनि अभिमतंप्रयच्छसर्वेसर्वगते मुरूपे सर्वदुर्जयविमोचिनिाहींसःस्वाहा ॥ अथ सरस्वतीमंत्रोद्धारः शारदापटले । तारं लज्जा वाग्भवञ्च परा प्रणव एव च । बीजं प- ञ्चशिरो ज्ञेयमंते ज्ञेयं नम इति ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रीह्रींओं वाग्देव्यै नमः॥अथ तारामंत्रोद्धारो भैरवसर्वस्वे ॥तारं व्योपं तथा कांता माया वाग्भवमेव च । कूचे चैव महेशानि ह्यन्ते फटूठद्वयं तथा ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रांस्त्रीहीऐहूंउग्रतारेफट्स्वाहा ॥ ततो भुवनेश्वरीमंत्रोद्धारः कुब्जिकासर्वस्वे ।प्रणवश्च तथा माया कमला मन्मथस्तथा । अंते विश्वं नाम मध्ये प्रोक्तं तुभ्यं महेश्वरि ॥प्रोक्तो- यं भुवनेश्वर्या मनुस्तुर्याक्षराभिधः ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रीं श्रीं- कीभुवनेश्वर्यै नमः ॥ अथ मातंग्याः कुलसिद्धसंताने । तोमा काली तथा लक्ष्मीर्वागुराद्वयमेव च । चारुकं चयवीजानि ह्यादौ प्रोक्तानि शंभुना॥अन्त्ये जिह्वा तथा पमं लज्जां नीरजमेव च । वासना पङ्कजं चैव वनं प्रोक्तं तु शूलिना।।अस्य स्वरूपम् ॥ ओंकोंश्रींप्रींप्रीटींउ- च्छिएचांडालिनि देवि महापिशाचिनि मातगि देवि क्रीठा ह्रींठः ह्रींठः स्वाहा ॥अथ शारिकामंत्रोद्धारस्त्रिपुरशिरोमणौ ॥ तारं माया श्रिया कूच सिंधुरं शून्यमेव च । कल्याणं शारिकादेव्या वीज सप्ताक्षरं स्मृतम् । अन्त्ये स्तंभं च विज्ञेयं शारिकामंत्रमुत्तमम् ॥ अस्य व्यक्तिमाओंहीश्रीहूंहां आशंशारिकायैनमः॥अथ राज्ञीमंत्रो- द्वारः। तारं लज्जा श्रियमानः कामः शक्तिः पडक्षरः।वीजं च पट्- शिरो ज्ञेयं ततः पल्लवमुद्धरेत् ।। भगवत्यै तथा राड्यै ह्यते माया च उद्वयम् । एभिः सह मनुः प्रोक्तो राज्ञः पंचदशाक्षरः ॥ स्वरूप- ·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (६९) माह ओहोश्रीरांकीसौभगवत्यैराश्य ह्रीस्वाहेति श्यामातंत्र॥ भे- डामंत्रस्तु कुलचूडामणौ।प्रणवश्च विभूतिश्च हकारान्ता तथैव चवि- यच्छत्यग्निवीजानि संयोज्य वाग्भवं तथा।।मदनं च तथाशंकाबीज सप्ताक्षरं वदेत् । ठद्वयेन समायुक्त प्रोक्तो विशाक्षरो मनुः॥ स्वरू- पम् ॥ओह्रीश्रीहरऐक्कीसौःभेडाभगवति हंसरूपिणि स्वाहा ॥ अथ ज्वालामुखीमंत्रोद्धारः शारदाटीकायाम् । तारंलजां श्रियं चैवमन्ते कूचै पुरं पयःवीजंच अक्षरं देव्या ज्वालामुख्या:सुरेश्वरि ॥ स्वरू- पम् ॥ ओह्रीज्वालामुखिममशत्रून्भक्षय २ हूंफट्स्वाहा । एते दश महाविद्यामंत्रा एपां फलानि ।। मुक्तिं ददाति त्रिपुरा लक्ष्मी- लक्ष्मी ददाति च । विद्यां ददाति वाग्देवी प्रत्यकें जन्म निश्चला ॥ तारा तारयति क्लेशाद्राज्यं तु भुवनेश्वरी।मातंगी राक्षसी सातुभीति हरति नित्यशः॥ शारिका शं ददात्येव संतति लोकपूजिताम् ॥ राज्ञी राज्ये राजवश्यं भेडा भयविनाशिनी ॥ धनं ज्वालामुखी देवी भक्तेभ्यश्च प्रयच्छति । एता देव्य इष्टदायो जपहोमार्चना- दिभिमाअथ त्रिपुरासखीनां मंत्रोद्धारः। तत्रादौभद्रकाल्याःकाली- त्रयंकूर्चयुग्मं लज्जायुग्मं च भद्रिका । भद्रकालिपदंब्रूयाद्वीजानि प्र- तिलोमतः ॥ ठद्वयेन समायुक्तो भद्रकालीमहामनुः॥इति श्यामा- तंत्रे। अस्य व्यक्तिः । कोंकीकीहूंहूंह्रींहीं भद्रकालि ह्रींह्रींहूंहूं क्रीक्रीकीत्साहअथ च्छिन्नामंत्रोद्धारश्छिन्नाशिरोमणौ ।व्यंबकः सकला पद्मा चारुकं च सुरेश्वरी । अन्त उच्छूनवनिं च फद्वयेन समायुतम्।।प्रकाशमाह । ओह्रीं श्रींछीछिन्नमस्तकेफट् स्वाहा।अथ तुरीमंत्रोद्धारस्तुति प्रणवस्तारका ज्योतिस्तारा ह्यते नम इति। तुर्यामूलमिदं प्रोक्तं.स्वतंत्रे शंभुना स्फुटम्॥स्वरूपम्।ओवेत्रांत्रों महातुय्यनमः॥ द्विभेदात्मके त्वागमलह-म् । लक्ष्मी लज्जा तथा मायां मावां द्वादशकामथ । वरोचनाये द्वे माये फट्स्वा- ·(७०) मातृकाविलासः। [ बीजसंग्रहः] हया युते ॥ स्वरूपम् । श्रींहीहीऐवज्रवैरोचनीयहींह्रींफट्स्वाहा॥ अथ दक्षिणाकालीमंत्रोद्धारः श्यामारहस्ये । कुंतीत्रयं तीरयुग्म क्षामयुग्मं ततोभिधाम् । दक्षिणाकालिकेत्येवमंते कालीत्रयं पुनः॥ कूर्चयुग्मं परायुग्मं पयश्चैव सुरेश्वरि । दक्षिणाकालिकायाश्च हनुा- विंशकार्णकः ॥ स्वरूपम् । क्रीक्रीक्रीहूंहूह्रींह्रींदक्षिणकालिकेकींकी क्रीहूंहूंह्रीह्रीस्वाहा॥अथ श्यामामंत्रः श्यामातंत्रे । हारणाक्षी तथा जिह्वां कालीजिह्वाचतुष्टयम्।ततः सुधारसे श्यामे कृष्णशापविमो- चय ॥ अमृतं स्रावय स्वाहा श्यामामंत्र उदाहृतः॥ उदाहरणम् ॥ श्रीह्रींकांक्रीक्रौंक सुधारसेश्यामकृष्णशापविमोचयामृतस्राव- यस्वाहा॥ अथ कालराच्या उद्धारस्तत्कल्पे । प्रणवोवासना माया मन्मथः कमला तथा। बीजं पञ्चशिरो ज्ञेयं ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥ ततो मध्येऽभिधां त्यक्त्वा हृते सर्ववशं कुरु । नीरं देहियुगं चैव मध्ये त्यक्त्वाभिधां ततः॥ गणेश्वय्य तथा चांते विश्वं च समु- दाहृतम् ॥ अस्य व्यक्तिः । ओरेंद्रीक्लीं श्रींकालेश्वरि सर्वजनम- नोहारिणिसर्वमुखस्तंभनिसर्वराजवशंकरिसर्वदुष्टनिर्दलिनिसर्वस्त्री- पुरुपाकपिणिवंदीशृंखलास्त्रोटयर सर्वशत्रून्भंजय२ द्वेष्यान्निर्द- लयर सर्वान्स्तंभयर मोहनास्त्रेणद्वेपिणमुच्चाटय २ सर्व वशंकुरुस्वाहा देहि २ सर्वकालरात्रिकामिनिगणेश्वर्यैनमः ॥ अथा- अपूर्णामंत्रोद्धारः कामेश्वरीतंत्रे । तारं परापि कमला मीनकेतन एव चाविश्वं ततो भगवति माहेश्वरि ततः पुनः ।। अन्नपूर्णे उद्यं च म- नुर्विशाक्षरः स्मृतः॥ व्यक्तिरस्य । ओह्रीं श्रीक्लीनमाभगवातमा- हेश्वरि अन्नपूर्णेस्वाहा॥अथ कुलवागीश्वरीमंत्रोद्धारो मुंडमालायाम्। प्रणव मदनं चैव स्कंदं नारायणप्रियाम् । तटं तथेच्छाबीजं च ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥ झपहस्ते ततः पश्चात्कुलवागीश्वार तथा। अते च वासनावीजं पद्म कांक्षापि नीरजम्॥नर्तकीवीजमंभोज पय- ·. [बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७१) श्चैव सुरेश्वरि । कुलवागीश्वरीदेव्याश्चतुर्विशाक्षरो मनुः॥ अथास्य व्यक्तिः । ओंकीह्रीं श्रींहूंझपहस्तेकुलवागीश्वरिएंटः खंठः खीठःस्वा हा ॥ अथ पंचवालकमंत्राः । हेरंवशरजन्मानौ कार्तवीर्यार्जुनस्त- था।हनुमान भैरवश्चैव कथिताः पंच बालकाः॥ इति भैरवीतंत्र॥ वामकेश्वरे तु । हेरंवशरजन्मानौ महामृत्युंजयस्तथा । कार्तवीर्या- र्जुनश्चैव हनुमद्भरवौ तथा|कुमाराः पट्च संप्रोक्ताः । इति । रुद्रया- मले तु । गणेशो बटुकश्चैव स्कंदो मृत्युञ्जयस्तथा । कार्तवीर्या- । र्जुनश्चैव सुग्रीवो हनुमांस्तथा ॥ कुमाराः सप्त विख्याता इत्युक्तमि- ति ॥ तत्रादौ गणेशमंत्रोद्धारो रुद्रयामले । प्रणवं कमलं लजा कंदर्प मठवीजकम् । शंकरं पट्छिरोमंचं ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥गण- पते ततः पश्चाद्वरवरदमेवच । सर्व जनं ततः पश्चान्मे वशमानये ति च ॥ अन्त्येऽपि ठद्वयं ज्ञेयमएविशाक्षरो मनुः ॥ स्वरूपम्॥ ओश्रीं ह्रीं कांग्लोंगंगणपतेवरवरदसर्वजनमेवशमानयस्वाहा ॥ अथ कुमारस्य कुलचूडामणो । प्रणवं छविधीजश्व मंत्रञ्च द्विशिरः स्मृ- तम् ॥ मध्ये कुमाराय नमः अन्ते नीरमुदाहृतम् ॥ उदाहरणम् । ओहांकुमारायनमः स्वाहा ॥ अथ कार्तवीर्यार्जुनस्य डामरतंत्रे। प्रणवं वायुपूज्यां च चारुकं मन्मथस्तथा। शुक्रवीज तथा शुन्य कमला रसनां तथा ।। चंद्रं डिवं च कूलं च तुरगं च सुरेश्वरि । मध्ये तन्नाम विज्ञेयं कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ अन्ते पयो मनुः प्रोक्त एकविंशाक्षरः शिवे ।। व्यक्तिरस्य। ओपीछींकीत्रों आंकित्ताह फटूकार्तवीर्यार्जुनायस्वाहा ॥ अथ हनुमतः कुलचूडामणो । प्रणव मूवीजं च विभूतिस्तदनंतरम् । हनूमते ततः पश्चाद्रामदूताय वे नमः ॥ लंकाविध्वंसनायेवमंजनीगर्भसं ततः । भूताय शाकि- नी च डाकिनी तदनंतरम् ॥ विध्वंसनाय किलिद्वो बुबुकारेण वे पुनः । विभीपणाय हनुमद्देवाय तदनंतरम् ।। न्यक्ष माया हार- ·(७२) मातृकाविलासः। [वीजसंग्रहः] णाक्षी व्योपः स्कंदं तथैव चापुरमापस्तथांतेच सप्तपष्टयक्षरोमनुः।। उदाहरणम् । ओह्रीहनुमतेरामदूतायलंकाविध्वंसनायांजनीग- भैसंभूतायशाकिनीडाकिनीविध्वंसनायकिलिवुवुकारेणविभीपणाय हनुमद्देवायओह्रीं श्रीह्रौंतांफट्स्वाहा ॥ अथ भैरवस्य रुद्रयामले । प्रणव मन्मथं चैवमभ्रवीजसमन्वितम् । अधिवीजं कल्पवीज शतनीवीजसंयुतम् ॥ मायां मध्येऽपि बटुकभैरवायाइमरी तथा। अन्ते यो भैरवस्यायं मनुरटादशाक्षरः॥उदाहतिः। ऑक्की वीरुधुंनीह्रींवटुकभैरवायनमःस्वाहा ॥ अथ महामृत्युंजयस्यागम लहाम् । व्यक्षं हजं शक्तिशोभेऽपि शंकां मा तस्माद्वै पालयद्धे तथैव । तस्माच्छक्तिः खं शरद्धजत्रासौ मंत्रोद्धारं देवमृत्युंजयस्य। ओंजूंसः हंसः मांपालयपालय सोहंसः जूं ओम् ॥ अथ सुग्रीवस्या- गमशिरोमणौ । तारं माया वाग्भवं मन्मथं च शक्तिमध्ये नाम त्यत्वा तथांते। कालीपद्मौ कूर्चपद्मौ समस्तापनौ नीरं ह्येप सुग्री- वमंत्रः॥ स्वरूपमाह । ओह्रोऐं क्लींसः सुग्रीवदेवताय क्रीठः हूंठ: स्वाहा ॥ अथ नवग्रहमंत्राः । आदित्येंदुजशुक्राश्च गुर्विदू परमेश्वरि । एते पञ्च महेशानि पञ्चेपोर्वाणदेवता॥भौमार्किराहव- श्चैव त्रय एते मुनीश्वराः । देवस्य खंडपरशोलोचनत्रयदेवताः॥ केतुश्च परमेशानि भूमेदेवः प्रकीर्तितः। एते नवग्रहाः प्रोक्ताःशंभुना रुद्रयामले ॥ तत्रादौ पञ्चस्वादित्यस्य विश्वनाथसारोदारे । प्रणव चांवरं लक्ष्मीोमवीजं तथैव च । बीजं तुर्यशिरो ज्ञेयं मनुऱ्याष्टा- क्षरः स्मृतः ॥ ओह्रौःश्रीआंग्रहाधिराजायादित्याय स्वाहा ॥ अथ वुधस्य स्वतंत्रप्रणवं च तथा स्कंदं रसज्ञा च पडाननःमध्ये- ऽपि ग्रहनाथाय बुधाय च ततः परम्।।नीरञ्च सोमपुत्रस्य मनुश्चतुर्द- शाक्षरस्वरूपम्ाह्रांक्रीटं ग्रहनाथायबुधायस्वाहा ॥ अथ शुक्र- स्यागमशिरोमणौणिमूर्द्धबीजं च स्तनवीजसमन्वितमाशिवाज ·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७३) ततो मध्ये ग्रहेश्वराय वै पुनः॥ शुक्रायांतेश्मरी चैव बालश्चतुर्दशा- क्षरः ॥ उदाहतिः । अंग्रेजंगंग्रहेश्वरायशुक्रायनमः ॥ अथ वृहस्प- तेत्रिपुरातिलके । व्यसं मायापि सौभाग्या सुरासुरनमस्कृते । तरं- गवेश्ये संयोज्य चावौंगी हिंगुवीजकम् ॥ ऊर्द्ध च पट् शिरोवीज ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥ ततो ग्रहाधिपतये बृहस्पतय एव च ॥ ततो वारिवहश्चैव पमं लक्ष्मी तु नीरजम् । वासना पंकजं चैवमंते प्रोक्तं मनः शिवे ॥अथोदाहरणम् । ॐहीं श्रींखाऐं ग्लौंग्रहाधिपतये वृह- स्पतयेवीठः श्रीठः ऐंठः स्वाहा ॥ अथ चंद्रस्य कालीपटले। त्र्य- क्षं च हरिणाक्षीच कुंतीवीजसमन्वितम्।हरेतिशब्दं संयोज्य शून्या- नुस्वारसंयुतम् ॥ नाद्यवीजं ततो मध्ये चंद्रायांतेश्मरी स्मृता ।। स्वरूपम् । ॐश्रींक्रींहांझौंचं चंद्राय नमः॥अथ त्रिग्रहमंत्रोद्धारस्त- त्रादौ भौमस्य।चारणं हरिणीवीजं रुक्मिणी शर्वरीपतिःविधोबीजं ततोमध्ये ग्रहाधिपति वै ततः॥ भौमायांते पयः प्रोक्तो मनुः पञ्चद- शाक्षरः ॥ शारदाटीकायाम् ॥ अथोद्धार ॥ ऐसौ श्रींद्रांकंग्र- हाधिपतिभौमायस्वाहा ॥ अथ शनैश्चरस्यागमलह-म् । तारं लज्जां श्रियं चैव वीज निशिर ऊर्द्धतः । ग्रहचक्रवति- नेऽपि शनैश्चराय वै ततः । मदनं वासना शक्तिरते नीरमुदाह- तम् । शनैश्वरस्य देवेशि मनुर्विशारः स्मृतः स्वरूपम् । ॐहीं श्रीग्रहचक्रवर्तिनेशनेश्वरायक्लोरेंसः स्वाहा ॥अथ राहोरागमलहर्या- म् । प्रणव रसनायुग्मं तटयुग्मं च गर्जितम् । ततष्कधारिणे च राहवे हव्यवाहनः ॥ लजा लक्ष्मीस्तथा भीमा ह्यते वनमुदाहृतम्। राहोर्विशाक्षरो वालो यथाभीएफलप्रदः॥ स्वरूपम् । ॐक्रीकी हूंहूंटंटंकधारिणेराईवरंह्रीं श्री स्वाहा ॥ अथ केतोस्तंत्रमुक्तावली। प्रणवं साधको वृष्टिस्ततोऽपि क्रूररूपिणे । केतवेऽपि ततः पश्चा- . चंद्रशंकापयस्तथा ॥ केतोरयं महामंत्री देवि पंचदशाक्षरः ॥ -- ·(७४) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः ] अह्रींकूकूररूपिणकेतवेऐसौः स्वाहा ॥ अथ पार्वत्या पृष्टो रुद्रो मातृकाक्रमतो वीजान्याह । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मंत्रकोशं सुवि- स्तरम् । मुनीनां सूचितो यश्च दक्षिणामूर्तिना पुरा।।ईश्वर उवाच ॥ आत्मवीजमकारं च स्वान्तहृद्धीजमेव च । मानसं च मनोवीज पैतामहमिति स्मृतम्।।अपरमनृतं ज्ञेयमकारस्य सुरेश्वरि ॥॥१॥ शून्यं खमंवरं व्योम वैष्णवं चोत भापितम् । आंकारस्यानृतम- भैरवतंत्रके ॥ आ॥२॥ इंद्रवीजं तथा जिष्णुमरुत्वान्म- घवा हरिः। शैवं चेकारवर्णस्य कृत्रिमं त्वपरं वदेत् ॥ इ॥३॥ बुद्धिवीजं तथा मेधा धीबीजं च मतिस्तथा । ऐंद्रं तथैव विज्ञेयमी- कारस्यानृतं परम् ॥ई॥ ४॥ रुतिवीज तथा नंदा वामनं वा तु बी- जकम् । सौर्यमुकारखीजानि कृत्रिमाण्यपराणि तु॥॥६॥कचवी जं तथा केशं मृर्द्धजं च शिरोरुहम् । ऐंदवं त्वनृतं चान्यदूकारस्य सुरेश्वशिक्षापाप्मवीजं तथा पापंकिल्विपंकल्मपं तथा|किंकरी बीजमेतच्च मंगलं त्वनृतं परम् ॥ ऋकारस्य रहस्येऽस्मिन्काल्या प्रोक्तं सुरेश्वरि॥ ॥७॥ कृपावीजं दयावीजं करुणा कार्षिकं तथा। ऋकारस्यानृतं चान्यद्भापितं विश्वयामलऋ॥८॥विश्ववीजद्वयं ज्ञेयं लकारं च नम इति।व्यक्तबीजं जगदीजंगौवं प्रोक्तं मया शिवलका- रस्यानृतं वान्यत्तदुक्तं रुद्रयामले ॥ ल॥ ९॥ गंगावीजं स्वर्द्धनी च नाकवापी च स्वर्णदी। शकमन्यदसत्यं च लकारस्य मयोदि- तम् ॥ लः ॥ १०॥ एकादशी मातृका च लतावीजं तथैव च । वल्लीवीजं च वाराकी तदन्यदनृतं मतम् ॥ अपरञ्च मया ख्यातमे कारस्य सुरेश्वरि । कुलचूडामणौ ग्रंथे. रचिते मांत्रिकोत्तमैः ॥ए॥ ११॥ वाग्भवमूर्द्धवीजं च चारणं चंडिकेश्वरः । चंद्रोऽपि चर्मवसनं वासनाऽपि तथैव च ।। चार्वग्यपि च चर्माणं मात्रां द्वाद- शकामथ । रोहूं ख्यातं मया देवि ऐकारस्यानृतं परम् ॥ ऐं॥१२॥ .

·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७२) प्रणवं च तथा तारं त्र्यक्षं तोमापि त्र्यंविका । बासस्तारख ईशानि कैतवं च मया स्मृतम् ।। ओं॥ १३॥ मोक्षवीजं तथा मुक्तिर्ज्ञानं निर्वाणवीजकम् । आगस्त्यं च मयाख्यातं ग्रंथेभैरवतंत्रके । औं ॥१४॥अंबीजवृक्षवजिंच पादपंच धरारुहम् । भूरुहञ्चमयाख्या- तमनृतं त्वपरं वदेत्।।अम्।।१॥नागवीज भूधरञ्च भाग्यवीजंच भा. नवम् । धौवं ख्यातं मया देवि अःशब्दस्यानृतं परम् ॥ अः ॥ १६॥ ककारं च शिरोजि मूर्द्धवीजं च वारुणम् । वेधोपी- , जे विधिब्रह्मा स्वयंभूवीजमेव च ॥ ककारस्य मयाख्यातमनृतं चापरं वदेत् ॥ कम् ॥ १७॥ नभोवीजं पुष्करं च द्योवजिं चक्रवा- लकम् । वेष्टरश्रवसं चैव प्रोक्तं त्रिपुरया स्वयम् ॥ खम् ॥ १८ ॥ शिववीजं शंभुवीजं शर्वश्वशंकरस्तथा। गकारस्यानृतंचान्यद्भापि- तं हि मया प्रिये ॥ गम् ।। १९ ।। जिनबीजं पडभिज्ञं च मारजि- दीजमेव च । मायात्मजोऽर्कवंधुश्च गोतमं त्वनृतं परम् ॥ धका- रस्य मयाख्यातं ग्रंथे वै रुद्रयामले ॥ घम् ॥ २० ॥ पडाननः शरजन्मा स्कंदः कुमारवीजकम् । शांभवः शालिगीजि त्वनृतं चापरं मतम् ॥ ङम् ॥२१॥ नाट्यवीजं च नटनं तांडवं नृत्तवीज- कम् । चकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे भैरवतंत्रके ॥ चम् ॥२२ ।। शनिवीजमर्कजं च पंगुवीजं तथैव च । कालं च सौरवीजं च सूति- सुंदरवीजकम् ॥ छम्बीजं च मया प्रोक्तं ग्रंथे कामेश्वरे शिवे । छम् ॥२३॥ शनिवाजे द्वे छ ए॥ स्तनवीनं कुचं चेवमुरोजो हजमेव च।। जकारस्य मयाख्यातमतोन्यदनृतं स्मृतम् ॥ जम् ॥ २४॥ इच्छा- बजि स्पृहा कांशा लिप्सा बीजचतुष्टयम् । झकारस्य मयाख्यातम- सत्यमपरं स्मृतम् ॥झम् ॥ २५ ॥ यमवीजं काटवीजं कृतान्तं समवर्तिकम् ।। कीनाशं मृत्युवीज चमकारस्य मयोदितम् ॥ नम् ॥ २६ गर्जितं स्वनधीजं च स्तनितं रसितं तथा ॥ टकारस्य मया- ·(७६) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] ख्यातं स्वतंत्रे देववंदिते ।। टम् ॥२७॥ पयोज पंकज पद्मं नीरज चाम्युजं तथा ॥ ठवीजानीह पंचैव कृत्रिमाण्यपराणि वै ॥ ठम् ॥ २८॥ सिंहिका सरसीवी रेणुकावीजमेव च । अंजनीबी- जकं ख्यातं डकारस्य मया शिवे ॥ डम् ॥२९॥ वायुवीजं चानि. लं च मरुद्वीजं समीरणम् । समीरञ्चाशुगं ज्ञेयं वातं श्वसनवीज- कम्॥ढकारस्य मयाख्यातमसत्यं यदतः परम् ॥ ढम् ॥ ३० ॥ भैरवतंत्रे यमपि वायुवीजमुक्तम् ।। आशुगवीजे द्वेणं टं च ॥ मार्गणं वाणवीजं च पत्रिणं चाशुगं तथा । णकारस्यानृतं चान्यत्प्रोक्तं भैरवतंत्रके ॥ णम् ॥ ३१ ॥रात्रिवीजं तमोवीजं तामसीवीजमेव च । क्षपा च क्षणदाबीजमसत्यं यदतः परम् ॥ कुन्जासर्वस्वके ग्रंथे तकारस्य स्मृतं शिवे ॥ तम् ॥ ३२ ॥ विलबीजं च विवरं सुपिरं नागलोककम् । थकारस्य मयाख्यातं तंत्रे वै कुब्जिकार्णवे। थम् ॥३३॥ चकिवीजं व्यालबीजं सर्पः काकोदरोरगौ। भोगि- बीजं भुजंगं च भुजंगममिति स्मृतम् ॥ दकारस्याटवीजानि ह्य- नृतान्यपराणि तु ॥ दम् ॥ ३४ ॥ पुष्पवीजं प्रसूनं च प्रमूतिः सुप्रजास्तथा ॥धकारस्यानृतं चान्यत्रिपुरातिलके स्मृतम् ॥ धम् ॥३६॥क्षारवीजंच लवण सैंधवं सुकरंतथा॥वाराहञ्चनकारस्य शि- रो मणौमयोदितम्मानमा३दामत्स्यवीज मीनबीजशफरीवीजमेव च । झपबीजं मयाख्यातं यस्य च्छिन्नाशिरोमणौ ॥पम् ॥३७॥कूर्म वीजञ्च कमळं कर्कटोऽपि कुलीरकम्।कच्छपं च फकारस्य शारदा पटलोदितम्।।फम्॥३८॥ऊर्मिवींचिस्तरंगश्च वकारस्य त्रयं मतम् । बीजमन्यदतोऽसत्यं मया प्रोक्तं सुरेश्वरि ॥वम् ॥ ३९॥ भद्रिका भास्वती भीमा भकारस्यानृतं परमातंत्रेहि मुंडमालाख्ये मयाप्रो- क्तिं महेश्वरि ॥ भम् ॥४०॥डुलीवीज शिलीवीजं मंडूकं दर्दुरंतथा। १ त्रिपुराशिरोमणौं।.

·[अंतर्मातृकान्यासाः] मातृकाविलासः। (७७) भेकीवीजं मकारस्य मयाख्यातं सुरेश्वरि । मम् ॥४४॥ वायुवीज तथा वाग्मि वाचालं वश्यबीजकम् । वीरवीज तथा वापी यकारस्य मयोदितम्॥यम्॥४२॥अग्नी रेफश्च वह्निश्च हुतभुग्वव्यवाहनभरका- रस्य मयाख्यातं श्यामातंत्रे सुरेश्वरि ॥ रम् ॥ १३ ॥ तमोवीज तथा घ्वांत मोहं तिमिरमेव च । लकारस्य मया प्रोक्तं स्वतंत्र मु- निनिर्मिते ॥ लम् ।। ४४॥ भूवीज धरणीवीज वकारं ब्रह्मणोदित- म् । अभ्रवीजं च जीमूतमंबुभृदंबुदधनम् ॥ वकारस्य मया प्रोक्तं तंत्रे हि वामकेश्वरे । वम् ।। ४५ ॥ कल्याणं चैव शर्मापि शंशुभं च चतुष्टयम् । शकारस्य मयाख्यातं तंत्रे भैरवंसंज्ञके॥शम्॥४६॥ शंपावीज तडिद्वीजं विद्युच्छतहदा तथा । ह्रादिनीवीजकं पस्य मया प्रोक्तं स्वयामले ॥ पम् ॥४७॥ शक्तिः शापि विज्ञेयं श- रच्छके तथैव च । सकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे छिन्नशिरोमणो । सम् ॥१८॥छविवीजं कांतिवीजं शोभापि सुपमा तथा । आ- काशश्च हकारस्य सिद्धसारस्वतोदितम् ॥ हम् ॥ १९ ॥ देववीज निर्जरं च त्रिदिशं त्रिदिवेशकम् । सुरवीजं च गीर्वाणं लेखममर- बीजकम् ॥ क्षकारस्य मया प्रोक्तं कुलचूडामणो प्रिये । वर्णानां देवदेवेशि कोशः प्रोक्तो मयाशुभे ॥ नानामंत्रयुतो देवि सर्वाग- मसुनिश्चितः । दक्षिणामूर्तिमुनिना वर्णितोयं पुरातन इति ॥. अथ च सर्वा नानामंत्ररूपाऽपि यात्केकमंत्ररूपत्वेनापि पठ्यते मंत्रशास्त्रे साचांतर्मातकापहिमांतकारूपेण द्विधा । तथा हि । अस्यांतमतिकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्मा ऋपिर्गायत्री छंदोत- महिका सरस्वती देवता हलो बीजानि स्वराः शक्तयोऽध्यक्तं कील- कमतमातृकान्यासे विनियोगः। ब्रह्मऋपये नमः शिरसि । गाय- नीछंदसे नमः कंठे । अंतर्मातकादेवतायै नमो हृदये । हलांजे- भ्यो नमो गुझे । स्वरशक्तिभ्यो नमः पादयो । अव्यक्तकीलकाय ·(७८) मातृकाविलासः। [बहिर्मातृकान्यासाः] नमः सर्वांगे ॥ अथकरन्यासः। अंकखगघङ आंअंगुष्ठाभ्यां नमः। ओइंचछजझंभं ईतर्जनीभ्यां नमः। ओंऊंटंठंडढणं उंमध्य- माभ्यांनमः । एतथदंधनं ऐंअनामिकाभ्यां नमः । ओंओंपफं- बंभमं औकनिष्ठिकाभ्यां नमः । ओयरलवंशंपसंहक्ष अकरत- लकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥ एवं हृदि शिरसि शिखायां कवचयोनॆत्रयोरस्त्रे च न्यसेत्ानमः स्वाहा वपटू हुवौपटूफट् इति क्रमेण न्यासांतेवाच्य- म् ॥ अथध्यानम् । हुंकारे धनुरजपंकजमुखे श्रीवक्रवक्षस्थलें इंडा पिंग लमध्यपूर्णनयने ब्रह्मांडपिंडोदरे ॥ इंदूवाणधनुर्द्धरां बहुविधा पुष्पायुधां मोहिनी तारापूर्णमुखीं भजे शिवकरीमंतर्महामांतृके ॥ इति ध्यात्वा मानसोपचारैरर्चयेत् । ते च लंपृथिव्यात्मकं, गं, कल्पयामि । कनिष्ठिकाभ्यां मुद्रां प्रदर्य, हमाकाशा- स्मकं पुष्पं तर्जन्यंगुष्टाभ्यां, येवाय्वात्मकं धूपं तर्जन्यंगुष्ठाभ्यां, वह्नयात्मकं दीपं मध्यमांगुष्ठाभ्यां, वममृतात्मक नैवेचं ग्रासमुद्रया, शंशत्यात्मकं तांबूलं योनिमुद्रया सांगायै सायुधायै सवाहनाय समुद्रसहिताय छत्रं चामरं पादुके दर्पणं च भगवत्या अन्तर्मातृकादेवतायै नमःप्रीयतां सा । आधारे लिंग- नाभौ प्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पत्रे पोडशारे द्विदशद- लयुते द्वादशार्दै चतुष्कोनासांते बालमध्ये डफकटसहिते कंठदे- शे स्वराणां इंसं तत्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि ॥१॥ आधारेवं नमःशंपंसलिंगे, बंभमं यरलं नाभौ, डंटणं तथंदधनं पंफहृदये,कखंगपंङ चंछंजझंभ टंठकठदेशे,अआइईउऊनललं एऍओंऔंअंअः नमः अंगुष्ठानामिकाभ्यां योगेन भ्रमध्ये नमः क्षनमः इत्यन्तर्मातृकान्यासः॥ अथ बहिर्मातृकातियश । आयो मौलिरथापरो मुखमिई नेत्रे च कर्णावुऊ नासावंशपुटे ऋऋ तदनुजौ वर्गों कपोलद्वयम् । दन्ताश्चोर्द्धमधस्तथोष्टयुगलं संध्यक्ष ·[बहिमातृकान्यासः ] मातृकाविलासः । (७९) राणि क्रमाजिह्वामूलमुदग्रविन्दुरपिच ग्रीवां विसर्गीश्वरः ॥ १ ॥ कादिर्दक्षिणतोभुजस्तदितरो वर्गस्तु वामो भुजष्टादिस्तादिरनु- क्रमेण चरणौ कुक्षिद्वयं ते पफौ।विंशः पृष्टभवोऽथ नाभिहृदये वा- दिवयं धातवो याद्याः सप्त समीरणश्च सपरःक्षःक्रोध इत्यंविके॥२॥ क्रोधो ब्रह्मरंध्रम् ॥ अस्य श्रीवहिर्मातृकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्मान- पिर्गायत्री छंदो बहिर्मातृका सरस्वती देवता हलो बीजानि स्वराः शक्तयो व्यक्त कीलकं वहिर्मातृकान्यासे विनियोगः । ब्रह्मऋपये नमः शिरसि । गायत्रीछंदसे नमो मुखे । बहिर्मातृकासरस्वतीदेव- तायै नमो हृदये । हल्लीजेभ्यो नमो गुह्ये । स्वरशक्तिभ्यो नमः पादयोः। अव्यक्तकीलकाय नमः सर्वांगे॥ करादिहृदयादिन्यासः पूर्ववत् ॥ अथ ध्यानम् ॥ संपूर्णेन्दुप्रभातां सकललिपिमयीं लोक- वक्रां त्रिनेत्रां शुक्लालंकारभूपांशशिमुकुटजटाजूटयुक्तां प्रसन्नाम् ।। पुस्तस्त्रक्पूर्णकुंभान्वरमपि दधतीं शुक्लपादां वराव्यां वाग्देवीं पद्म- वक्रां कुचभरनमितां चिंतयेत्साधकेन्द्रः॥ १ ॥ध्यात्वा मानसो- पचारैः संपूज्य अनमो ललाटेनामिकाभ्याम् । अनमो मुखे । इंनमो दक्षिणनेने अनामिकातर्जनीभ्याम् । ईनमो वामनेत्रे । उनमो दक्षिणकर्णे। उनमो वामकणे । नमो दक्षनासापुटे नमो वामनासापुटे कनिष्टांगुष्ठाभ्यां । लॅनमो दक्षगडे । लंनमोवामगंडे मध्यमाभ्याम्ाएनम उद्धोंष्टे मध्यमाभ्याम् । ऐनमोऽ- घरोओंनम ऊर्द्धदन्तपंक्तौ अनामिकाभ्याम्। ओनमः अधोदन्तपंक्ती अनामिकाभ्यामाअनमोजिह्वायाम् अनमः कंठे। कं नमो दक्षबाहु-. मूले खनमो दक्षकूपरे गनमो दक्षमणिबंधे पनमो दशांगुलिमूले उन्नमो दक्षगुल्यग्रे चंनमो वामवाहुमूले छनमो वामकूपरे जनमो वाममणिबंधे झनमो वामांगुलिमूले अनमो वामांगुल्यग्रे टनमो दक्षोरुमूले ठनमो दक्षजानुनि डनमी दक्षगुल्फे नमो दक्षांगलि ·(८०) मातृकाविलासः। [विलोमानुलोममातृकान्यासाः] मूले गनमो दक्षांगुल्यने तनमो वामोरुमूले थे० वामजानुनिं ० वामगुल्फे ५० वामांगुलिमूले नं० वामांगुल्यये पं० दक्षकुक्षी फं० वामकुक्षौ बै० पृष्ठे भं० नाभौ मं० उदरे य० हृदये २० कंठेले. दक्षबाहुमूले २० वामवाहुमूले शं० हृदयादिदक्षकरायांत पं० हृद- यादिवामकरायांत सं० हृदयमारभ्य दक्षपादपर्यंते हैं. हृदयमार- भ्य वामपादपर्यंतं . पादादिशिरःपर्यतं, २० शिरप्रभृति पादान्तम् ॥ इतिवहिर्मातृकान्यासः ॥ अथ विलोममातृका च ॥ क्षेळंहंसपंर्शवलरंयमभंवफपनंधंदयंतणंठंडंठंटभंझंजछंचंडधंगखक अअंऔंओऍएललंक्रऊउईईआंआइतिविलोममातृकाः ॥ अनु- लोमाया आदौ विलोमाया अंते चैककमालाजपात्साद्धमशक्योऽपि मंत्रोझटिति सिध्यतीत्युक्तं मंत्रशास्त्रकिञ्चभुवनेश्वरीस्तवेतुक्षादग्रे लकारोन गृहीतस्तत्रास्या वीजांतरसंकलनजपाव सारस्वतसि द्विरच्युक्ताआदौ वाग्भवमिंदुबिंदुमधुरं भांते च कामात्मकं योगांते कपयोस्तृतीयमिति ते बीजत्रयं ध्यायता । सार्दै मातृकया विलोम विपमं संधाय बंधच्छिदा वाचां सर्गतया महेश्वरि मया मात्राशतं जप्यते ॥ १ ॥ अस्यार्थः॥हे महेश्वरि मयांतर्गतया वाचा मात्राशतं जप्यते । किंभूतेन इत्यमुना प्रकारेण तत्तव बीजत्रयं विलोमविपमं यथा स्यात्तथा मातृकया सह संधायानुवध्य ध्यायता । इतीति किम् आदौ अकारादौ इंदुपिंदुमधुरम् इंदुश्चंद्र- कला विदुरनुस्वारस्ताभ्यां मधुरं मनोहरं वाग्भवं वाग्वीजमैमि त्यर्थः । च पुनः भांते भकारांते कामात्मकं क्लींकारं तदनु कप- योर्योगांते क्षकारांते तृतीयं शक्तिवीजं सौः इति । तद्यथा । ऐंअं आईईउऊमुलंलए ऑऔंअंअः कखगघडंचंछंजंभेकौंटठंडं ढंगतथदधनपंफंभमयरलंदशंपसंहासोप्रतिलोमतो यथासिौ.क्ष इंसपंर्शवलरंयमभवफानधदथेतंणदंडंठटक्की झंजंछंचंडंचंगखक- ·[ मातृकार्ययोजना] मातृकाविलासः। (८१) अ अंओंओएललंऊंडेईईआऐं इति ॥ पुनः किंभूतेन मया बंधस्संसारस्तं छिनत्तीति बंधच्छित्तेन तथा ॥ किञ्च । तत्सारस्वतसार्वभौमपदवी सद्यो मम द्योततां यत्राज्ञाविहितैर्महा- कविशतैःस्फीतां गिर चुम्बताम् ॥ चैत्रोन्मीलितकेलिकोकिलकुहू- कारावतारांचितश्लापासिञ्चितपञ्चमश्रुतिसमाहारोपिभारोपमा२॥ अस्यार्थतत्तस्मानपात्सद्यस्तत्कालंमम सरस्वती विदंतीति सा. रस्वताः विद्वांसस्तेपुसार्वभौमपदवी चक्रवर्तित्वं द्योततां प्रकाश- ताम् । यत्र यस्यां सारस्वतसार्वभोमपदव्यां गिरं चुंवतां वाणी शृ- पवतां पुरुपाणांचैत्रोपलक्षिते वसंते उन्मीलितकलयः प्रकाशितकी- डाये कोकिलाःपिकास्तेपांये कुहूकारावताराः कुहूकुहू इति ध्वन- यस्तैरंचिता प्राप्ता या श्लाया स्तुतिस्तया सिंचितो वाईतो यः पंचमस्तस्यैतन्नामकस्वरस्य श्रुतिसमाहारः श्रवणसमूहः सोपि भा- ररूपो दुःसहो भवति । किंभूतां गिरं महाकवीनां शतैः स्फीतां प्रोटीकृताम् । किंभूतमहाकविशतैः महाप्रबंधे आर्यादिच्छंदसि यत्र गुरुर्विलोक्यते तत्र गुरुरेव यत्र लघुविलोक्यते तत्र लघुरखेति या- ऽऽज्ञा तया विहिताःप्रेरितास्तैः एतेन कोकिलादिस्वरतोऽ प्यधिक लोकरंजकत्वं महाकविश्लाघ्यकवित्वञ्च मे सद्यो देहीति भावः। किं बहुना मंत्रशास्त्रे मातृकाप्रभावो बहुधा वर्णितोस्ति विस्तराभियेह न प्रपंच्यते ॥ अथ च या लिंगसंख्याविनिर्मुक्ता मातृका प्रतीयते तस्याः किंचन योजनामाचं लिंगसंख्यावत्त्वेनापि क्रियते । तथाहि अआइईउऊनललएऐओऔअंधः। अशब्दवाच्या ब्रह्मसोमादयस्तथा आशब्दवाच्या आनि- लानलवसंतादयस्तथा इशब्दवाच्याः कामवरुणादयो वृक्षाद- यश्च ईशब्दवाच्या ईश्वरशवामित्रादयश्वरशब्दवाच्याः शंकरसेत्वा- दयो नारदादषश्च उशब्दार्थास्त्वष्वाय्यादयस्तंभा शब्दार्थावा- ·(८२) मातृकाविलासः। [ द्वादशाक्षर्यर्थाः] सुकिश्यालनित्यादयश्च ऋकारार्था हस्त्यादयश्च लवाच्या मत्स्यवीतरागादयोलवाच्या देहांगवालादय एकारार्थाः कुमारोद्ध- वादयश्च ऐवाच्या धरणीनाथकुलालवानरादयश्च तथा ओकारार्थी ध्रुवागस्त्यादयस्तथा औवाच्या नरनारीस्थूलसूक्ष्मादयश्च तथा अं- वाच्याः सुखदुःखादयश्च एते सर्वे अएव वासुदेवस्वरूपा एव सर्ववा- क्यं सावधारणम्'इतिन्यायादवकारोज्ञेयः।"पुरुप एवेदसर्वम् " इतिश्रुते, सर्वं खल्विदं ब्रह्म" इति श्रुतेश्च “सकलमिदमहं च वासु- देवः” इति वृद्धानुशासनाच्च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चान्योर्थोस्ति तत्त्वतः' इति श्रीभागवतद्वितीयस्कंधोक्तेश्च'अकारो वासुदेवः इत्ये- काक्षरात् ॥ अथाकारादिपोडशस्वराणां ब्रह्मादिवाचकत्वे सौभरिमुनि- वर्यप्रणीतश्लोका लिख्यते । तथाहि । अः कृष्णः शंकरो ब्रह्मा शक्रःसोमोऽनिलोनलः ।। सूर्यः प्राणो जनः कालो वसन्तः प्रणतः सुखी ॥ १ ॥ आः स्वयभूरिभो वाजी खेदः शंकरवासवौ ॥ पारिजातः समः प्राज्ञो नवासश्चणकः सुतः॥२॥ इ. कामः स्थारि- द्रोऽर्को वरुणः पादपो द्विपः॥शुचिः श्रीमानजवालौ विरिञ्चिःकृत्ति- कासुतः ॥३॥ ईरीश्वरो भवेच्छनुः पुरुपः करुणोरुणः॥ अप्रजाः सुप्रजाः शंभुर्मुकुरो नकुलोऽकुलः॥४॥ उौरीपतिरुकालः सेतु- थिः परायणगानारदोऽर्कोऽनिलः पाशी मार्कण्डेयोऽथरावणः ॥६॥ ऊ परेतोऽज ऊस्त्वष्टा विवस्वानग्निसारथिःगावह्निर्निशाकरः पूर्णों दरिद्री सरमाधिपः ॥६॥ ऋर्नितिर्नलो नाथः खग एवाथ वासुकिः ॥ श्यालः पितृष्वसुः पुत्रोऽदितिदितिरुमा रमा॥ ७ ॥ अत्र ऋइत्यार्पत्वात्सोराकाराभावः । ऋनिषेधो भवः पूपा करुणोड- मरराडजः ॥ करी तरुनरः पाप्मा विद्वानथ रमापतिः ॥८॥ लमत्स्योऽरुणवर्णः स्यात्वीवः पापी पराजितः॥ वीतरागोऽप्य- पाखंडी कमलं मरणं च ल ॥ ९ ॥ इदमपि पूर्ववत् । लमहात्मा.

·[द्वादशाक्षर्याः] मातृकाविलासः। (८३) सुरो वालो भूपः स्तोमः कथानकः॥ मूर्खः शिश्नो गुदः कक्षा केशः पापरतोऽमरः ॥१०॥ एः कुमारोऽसुरोऽरातिर्जातीयो हित उद्धवः ।। आत्मा शेपो विवस्वांश्च कृतार्थो मध्वरी शरः ॥११॥ऐक्रूरो धरणीनाथः पूरो मारोऽमरोऽसुरः॥कुलालोनाधरःप्राज्ञोऽस्वेदः पुत्रो- ऽथ वानरः॥१२॥ओधा ज्ञो ध्रुवोऽगस्त्यो गरुडो गौः क्षयोऽसुरः।। आयुःकाणोऽथ मार्जारः साधुः संगः पराशरः ॥ १३ ॥ औःश्वा युवा नरो नारी भावः सूक्ष्मः प्रजापतिः॥ स्थूलो जारः कलावांश्च सुखी दुर्गा रतिः कविः ॥ १४॥ अं सुखं कश्मलं दुःखं पूर्ण दुःखां- तरं वरम् ॥ अः प्रागुक्तो जिनायेपु विष्णुनित्यो नयः सुतः॥१६॥ इति सौभरिणा स्वकृतमातृकानाममालायामुक्तम् ॥ कख गऽघडाच उजझमह ठडढण तथ दध न पफरममयरलवशप सह क्ष. अथ कादिक्षांतवर्णानां योजनाकख गूअवअ च छजझम् अट ठडद् अण तथदधन पफवभमेअरला उ अशप सह क्ष इति छेदः । गु इतिकीवं द्वितीयकवचनं छजझञ्च तथा ठडढ्च । हे अधं पाप- मङति प्राप्नोतीति अघङ् यद्वाऽयमडितुं शीलमस्येत्यवङ् हे पाप- शील नर अइ अभ् अण् अन् अम् अय् अढ फर एतेऽन्येऽप्येता- दृशागत्यर्था अत्र बोध्याः एपां धातुपाठ उपलब्धिरास्ति कस्यचिद- नुपलाब्धिस्त्वानंत्यादेव । तदुक्तमनुभूतिना सारस्वते 'धातूनाम- प्यनन्तत्वान्नानार्थत्वाच सर्वथा । अभिधातुमशक्यत्वादलमाख्या- तचिंतया ॥ इति 'अतो गर्थवशात्कल्प्यो धातुः सन्नेव मन्यते' इत्यभियुक्तोक्तेश्च कल्पितोप्यर्थवशादातुस्सत्य एव मंतव्योऽन्य- थाऽनंतत्त्वव्याहतेः। तथा चावागतावतः किप शकंवादित्वात्प- ररूपञ्च । पायति शोपयति सुखमायुर्वेति यःकालः । पैशोपणेऽतो उस्तस्य फरनं फयो गतिः । फर गतो ततो मदादित्वादप्रत्ययः। यद्वा फिनमण इति धातोस्स्वरांतवादप्रत्ययः । पफरस्तस्मानं ·(८४) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्याः] भयं मीनाति हिनस्ताति पफवभमः । अत्र मीनातडेप्रत्ययः । भो भद्रे च भयेऽपि च' इति कोशात्।सचहरिम्मत्यो मृत्युव्यालभीतः पलायँल्लोकान्सनिर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छ- याऽद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपति' ॥ इति श्रीदेवकीदेव्युक्तेः तस्मिन्पफवभमे श्रीहरौ । उ वितर्के। अं सुखंरातीत्यरो भक्तियोगः 'न मे भक्तः प्रणश्यति' इति श्रीमुखोतेः । तं लाति ददातीति अरला हरिकथा तया तथा। आतो लोपः। गोपावत् । 'कैवल्य- समतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निर्वृतो हरिकथासु रति न कुर्यात् ' इति द्वितीयस्कंधोक्तेः । ग् प्रीतिमट प्रामुहि। 'ग' प्रीतौ ' इति सौभर्युक्तेः । अत्र उकारेऽकारः प्रश्लेष्यः । स च 'अमानोनाः प्रतिपेधे' इत्युक्तत्वान्निपेधार्थको ज्ञेयः कोर्थः मा कख गर्व कुरु कखे हसने हसनं हासो गर्वश्च धनपरिजनादिगर्व त्यजेत्यर्थःचोत्र पुनरीच पुनस्तथ यथार्थभाषणं कुरु तथे यथार्थ- भापणेधातुरेदिताच पुनःछश्चजश्वझश्चैपांसमाहारश्छजझंतच्च अ- ग्निरूपमिति छजझम् क्लीपत्वं चात्रातथा चो छः छले जोऽपवादे च झोझकटेजोऽग्निरूपेच'इति कोशादेकदेशोच्चारणन्यायाच एतेपाम- निरूपत्वादेतानि च न दध मा कदापि कुर्विति भावः। दध धारणे परस्मैपद्यप्यस्ति धातुपाठे। छलादेराचरणानरकाग्निदाहस्यावश्य: भावित्वात् । ठो मध्वरिरिति कोशाद्विष्णु?ऽर्घ्यः पूज्यो येपां ता- न्ढते प्राप्नोतीति ठडद् सत्संगिकुलंतचाण प्राप्नुहि एतदपि क्लीवम्। सत्संगी भवेति भावःन विद्यते शं येषां तेऽशाः पापिनस्तैः पोरणो युद्धं यस्य सोशपस्तत्संबुद्धौतथा । पापिसंगरहितो भवेति भावः। क्षयति नश्यतीति क्षस्तत्संबुद्धौ हे विनाशशील यदाहे क्षांत त्वं पफरममे सह तृप्तो भवासह तृप्तौ दिवादिगणकार्यस्यानित्यत्वात् । नश्यस्तत एव ते सर्वमभिलपितं सेत्स्यतीति भावः । 'पो रणे' इति. ४ ·[वर्णात्पत्तिकमः] मातृकाविलासः। (८५) सौभयुक्तेःक्षःक्षान्त इति चाएतेन परमेश्वरभक्तिगर्वत्यागकुसंगत्या- गच्छलादित्यागसत्संगस्वीकारक्षमावत्त्वेऽस्याकारादिक्षांतवर्णसमू- हस्य तात्पर्य ध्वनितमेतदेव सर्ववेदपुराणतिहासधर्मशास्त्रादीनाञ्च तात्पर्य्यमस्यैव व्याख्यारूपत्वात् सर्वशास्त्रस्येतिाएपां वर्णानां यन्नं- दिकेश्वरण व्याख्यानं भंग्यंतरेण कृतं तदेव निरवद्यमस्तिाएतत्तु के वलं विदुपां मोदायैव कृतमिति ॥ अथ चानेन क्रमेणैवैते वर्णाः पर- मात्मन उद्भताः 'आदिक्षान्ता इमे वर्णाः संभूताः परमात्मनःद्विारी- कृत्य प्रणवकं त्रिमा सर्वकारणम् ।। अकारात्स्वरसंभूतिस्पर्श- मष्टिरुकारतः॥अंतस्थोष्मक्षकाराणां मकारात्संभवोऽभवत् ॥स्वराः पोडश विज्ञेयाःस्पर्शास्तु पञ्चविंशतिः॥अंतस्थाश्च तथोष्माणो वेद- वेदमिताः स्मृताः॥क्षकारोवर्णसंयोग उपलक्षणमीरितः॥बस्वदीर्ण- वुभौ भेदावनायौ हि प्रकीर्तितौ ॥ पुत उत्पत्तिकालीनो नपाश्चां- त्योऽश्नुतेस्तदेति वर्णसहितोक्तेः॥एतत्क्रमानंगीकारेहि स्पर्शेपु य- त्पोडशमेकविंशम्' इति मुनींद्रोक्तसंख्याऽनिष्पत्तिदोपः स्यावाकि- ञ्च'अकारात्पञ्चमोवर्णस्तमाहुःपंचकग्रहम् ॥ उकारस्तव विख्यातो नान्यो भवितुमर्हति ॥ इति भर्तृकारिकान्याकोपोऽपि स्यात्।किञ्च 'पञ्चाशत्तमकाद्वर्णात्पूर्वोऽर्णो मात्रया युतः॥ पञ्चम्या वर्मवीजं स्या- न्मात्रापंचदशीशिराः।। इति वीजार्णवोक्तवर्णमात्रासंख्याप्येतत्क्रमतो वर्णोत्पत्तावेव संपत्स्यतेऽन्यथा न कथमपीति ॥ अस्यार्थस्तु । प- ञ्चाशत्तम एव पञ्चाशत्तमकस्तस्माद्वर्णात् क्षकाराव पूर्वोऽर्णःप्रथमो वर्णो हकारःस पञ्चम्या अकारात्पञ्चम्या मात्रयोकाररूपयायुतोवर्म- बीजमेतत्संज्ञवीजं भवेत् किंभूतोऽर्णः मात्रा चासौ पंचदशीचेति मा- वापंचदशीमावापंचदशीशिरसि यस्य समानापंचदशीशिरावत्यु- क्तस्यासार्वत्रिकत्वात्पुंवद्भावाभावस्तथैव समासांताभावश्चापंचदशी मानाचाकारमारभ्य गणनया अमित्यनुस्वाररूपा समायाति । तथा ·(८८) मातृकाविलासः। [दादशाक्षर्याः] खखाखिखीखुखूखखैखोखोखंखः ॥२॥ खः सूर्यो विवरोधश्च खोमा क्षमा कमला च गीः॥५॥ खिः का- मः खोदो धाता खुवह्निः खूर्वृहस्पतिः ॥ खेप्राणः खैर्भवो भ्राता पुत्रः खोखा इष्यते ॥६॥ खौः सुरेशोऽग्निरीशोऽर्कः खं व्योम च समिद्रियम् ॥ खः प्रागुक्तोऽपि खनने संडनेऽतीतकालके ॥७॥ अथ गपड़े। गगागिगीगुगूगगैगोगौगंगः ॥ ३ ॥ गो गणेशे तथा प्रीती भवः श्रीपतिरुत्तमः॥गा क्ष्मा गा चरमा गिर्धीः श्रीमानप्यंबुधिः पुमान् ॥ ८ ॥ गीर्वाणी गीः सुरा पत्नी सुधा गुःप्राण आसवः ॥गुः कांतिर्मदनो भीरुश्च सेतुः सखा रविः ॥९॥गुरुः पुरीपं गूःश्वादो गेः पापी जनवंचकांगैः पलाशो- ऽथ शोकोऽग्निः सूर्यो गोद्विपदः करी ॥१०॥ गौर्वजं गौः प्रभा भूमिर्वाणी तोयं त्रिविष्टपम् ॥ धेनुर्वत्सो वृपो दिग्गौर्ने लज्जा गुरू रमा॥ ११॥ इंद्रियं श्रीरुमा गं च वादिचं शरणं वरम् ।। गः प्रागुक्तोऽपि गहने गमने गर्जने तथा ॥ १२॥ अथ धकारपतेः । घंघाघिघीघुघूधैवैघोघौघंघः ॥४॥ घः सूनुर्षो घटो मेयो वह्निः पूपानृपो गजः। घा रम्या च शची दुर्गा भूमिर्पिघृतधर्मकौ ॥ १३ ॥ धीः कुमारोऽमराचार्योधुर्मूढो करुणःफणी ॥ चूभूमिव॒स्सुराधीशो गुदः संकर्पणोऽमलः ॥१४॥ वेः शंखः कुकरः कालो धैः सूर्यः सरमासुतः ॥ घोर्षोपो घोः सुरावासः पाप्माचं पापघंटयोः ॥१६॥ षःप्रायुक्तोपि घटने घस्मरे धनगर्जने । अथ ङकारपतेः । डडाडिङीडडैडोडोडंङः॥५॥ ङः प्राणस्तुरगोऽनासो बालको' ङा धरा रमा ॥ १६॥ ङि- "

·[द्वादशाक्षर्याः] मातृकाविलासः। (८९)
बीभत्सुम॒गः सूक्ष्मो डीभूपः कृकलाशयः ॥ कु:सूकरोऽथ
व्याघ्रो सूतो डैः पराशरः ॥ १७ ॥ ङोश्च सिंहोऽथ डेटः
शूर्पोऽरुणोवह्निमुखो रविः ॥ ऊँचटावरुणस्तोयं शब्दानुकरणं
तथा ॥ १८॥ ङः प्रागुक्तोऽपिहरणेहनने च निपेधने ॥
चचाचिचीचुचूचेचैचोचौचंचः ॥ ६ ॥
अथ चकारपंक्त्यर्थमाह । चश्चौरे वासवे चंद्रे चंदने चलने -
पि च ॥ १९ ॥ चा करदितिः कन्या चिः पूपामाप एवच ।।
चीपिर्दन्तिपत्री स्याचुः कीलालं पविः शरः ॥२०॥ भीरुधर्मार्ग-
णोपि स्यात्पक्षी भूमिजराइविः ॥ चे कृष्णोऽर्कस्तुरापाट्च चैः
सोमो विनतासुतः॥२१॥ चोः पाखंडी च चौर्धेनुरनवाननिरुद्धवः।।
चं चरित्रं सुखं दुःखं कश्मलं कमलं पयः ॥ चः प्रायुक्तोऽपि
चपलश्चटकश्चतुराननः ॥२२॥
छछाछिछीछछूछेछैछोछौछंछः ॥ ७॥
अथ छादेःछस्सोमश्छलिकश्छन्नश्छा रुद्रश्छिःकुलालकःछी-
विष्णुश्छुः शुकश् श्छेः पाशी छैः सुरालयः॥२३॥ छोः पूर्णोऽलं-
कृतो वायुश्छौः समीरस्तरुर्नगः॥ छचिर्भूतलं स्वः स्यात्कूलं कूट
सुख कुलम् ॥२४॥ छः प्रायुक्तोऽपि च्छदनश्छटाकारश्छवियुतः॥
जजाजिजीजुजूजेजैजोजोजंजः॥८॥
अथ जादेशजो जनो जनको राजा जा योनिर्जिः सदाशिवगा२६॥
जार्जिप्णुः करुणो यूका जुर्विष्णुर्जु कुलालकःनिःशुनी जोऽथ जेः
पूपा पह्निोंः कमलासनः॥२६॥जोजरिजो युवाजं च जातं रजतमेव
च ॥ जन्मायुक्तोऽपि जल्पाको जपनिष्टो जयेच्छुकः ॥२७॥
झझझिझीझुझूझेझेझोझीझंझः ॥ ९ ॥

·(८६) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्याः] चहुमिति वर्मवीजं प्रसिद्धमत एवांगन्यासे कवचाय हुमिति पश्यते। एवमन्यत्रापि बहुधोक्तं विस्तरभियैवेह न प्रपञ्च्यते । भक्तपुलाक- न्याय एवान सूचितः। अत एव श्रीलजीवगोस्वामिचरणैरपि वैष्ण- वव्याकरणे हरिनामामृताख्ये नारायणादुद्भुतोऽयं वर्णक्रम इत्यु- रवा अकारमारभ्य क्षान्ताः पञ्चाशद्वर्णा लिखिताः। किञ्च सृष्टि- क्रमतः संहारक्रमो हि प्रतिलोमो भवति स च सप्तमस्कंधे श्रीभा- गवते श्रीनारदेन दर्शितः वाचं वर्णसमावाये तमोंकारे स्वरे न्यसे- त्। ओंकार विदौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम्' इति । किंच केरलशास्त्रेप्ययमेव वर्णोत्पत्तिकमों गृहीतः। तथाहि । कायाप्टाया नव नव पायाः पञ्च प्रकीर्तिताः। यादयोऽष्टौ नभौ पूर्णे केवलाश्च स्वरा अपि।।' इति । इहापि ककारमारभ्य झकारान्तास्तथाटकार- मारभ्य धकारांता नव नव ग्राह्याः। यकारमारभ्य हकारांता अप्टौ ग्राह्याः। नकारभकारयोः स्थाने पूर्णशब्देन विंदुाह्यस्तथा वर्णात-- रामिलितस्वरस्थानेऽपि बिंदुरेव ग्राह्य इति । ककारादिक्रमानंगी- कृतावियमपि संख्या विप्लुता स्यादित्यलं प्रपंचेन । प्रकृतमनुसरा- मः । ककारादय ऋकारादि मानाचतुष्कं विहाय परिशिष्टद्वादशा- कारादिमात्रासय्योगेन द्वादशधा भवंति तांश्च मुनिवर्यसौभरिप- गीतार्थयुतानधुना वर्णयामः ॥ तथा हि । ककाकिकीकुकूकेकैकोकोकंकः॥१॥ को ब्रह्मा का महादुगा, किः सुग्रीवो रमापतिः॥ आखंडलोऽथ सूर्योऽग्निव्याधः केपुक इत्यथपि ॥३॥कीर्गजस्तुरगोव्यालों जारोजीवः पिपीलिका। धरारमा च द्विडू रुद्धः पुरुषः पाटलश्च गौः॥२॥ कुः पृथ्वी कुः कुचः कूलं कूः कृत्या भूरपि प्रहिः ॥ के प्राणोऽकों मदः सारः कीवः कैः प्रणतः शुचिः॥३॥ कोः कुकुरो जनः श्यात्रः पानशोकौ च कौपः॥ के शिरः के ·[द्वादशाक्षर्यर्थाः] मातृकाविलासः। (८७) सुखं तोयं पयो दुःखं विपं भयम् ॥ ४॥ कः प्रागुक्तोऽपि हिंसायां गमने सांत इष्यते॥इह क शब्दो रामकृष्णवताका च रमागंगावत्। किर्हरिरविवत् । कीर्वातप्रमीलक्ष्मीनदीवच्च । कुर्भानुमनुवत् । कू- वधूवत् । केशब्दस्यतु के कयौ कय इत्यादि स्वरादौ, हलादौ च केभ्यामित्यादि रूपं च ज्ञेयमासंबुद्धौ तु हे के इति । एदोतश्चापि धेर्लोपविधानात् । कैस्तु कैः कायौ कायः कैभ्यां कैपु हे कैः। कोशब्दस्य तु कौः कावौ कावः काम् कावौ काः कोभ्यामग्रे गो- शब्दवत् । कौस्तु ग्लोवत्साध्यः।कम् के कानीत्यादिकचित्तु अनु- स्वारं मरूपं मत्वा कम् कमौ कंभ्यां कंसुहे कमित्थं रूपाणि मन्यन्ते, कश्शशब्दमाप विसर्गान्तत्वेन सांतं मन्यन्ते चातथाच काकसौ को- भ्यां कस्सुहेक इत्येवं रूपाणि ज्ञेयानि।इत्थमेव खादिक्षान्तानांरूपा णि ज्ञेयानि। कादिपंक्तरर्थस्तु। कोब्रह्मा तस्य का मही उत्पत्तिस्थानं कमलं तस्यकिः कर्पुको कीनाश इव नाशकोहिम स्तस्य कीर्दिडू वह्निस्तस्य कुरुत्पत्तिस्थानं वायुः वायोरग्निः' इति श्रुतेः तस्मात्कूरु द्भवो यस्य भीमसेनस्य हनुमतोवा तस्य केलं तेन कैःप्रणतःकात- रपुरुपस्तस्य को शोकस्तस्य कौर्वृपः वर्पयिता वीरस्तस्य के सुख येन स जयस्तस्य को गमनं यत्र स विष्णुः। ककाकिकीकुकूकेकै कोकोकंकानोऽवत्विति शेपः यद्वा को ब्रह्मा का दुर्गा किरमिको- जीवो गुरुः कुर्भूः कूः पहिः शेपः केऽर्कः कैः शुचिः संतुष्टविप्रः 'संतोपी ब्राह्मणः शुचिः' इति चाणक्यात् । कोश्यावस्तधुक्त- त्वात्सूर्यः ‘आकृष्णेन रजसा' इतिश्रुतेः कौवृपो धर्मः कं तोयं तच्च गांगमेव तस्य गमनं यस्मिन्यस्माद्वा स विष्णुश्शंकरो वा एप समूहो नोऽवत्विति पूर्ववत् । एवमन्यवर्णपंक्तरप्यर्थकल्पना ज्ञेयेति कौशब्दात्कोरत्यस्य भेदज्ञापनायौत्वन्नकृतमार्पत्वादेति सर्वत्र ध्येयम् ॥अथ साद्यर्थमाह ।

·(९०) मातृकाविलासः! [द्वादशाक्षर्थाः अथ झादेशझो हस्तो झकटो झल्लो झा योनिझिः कला कपिः।। झीः करी झु गुर्भूश्च ध्रुवः संघोऽमरोरगौ ॥ २८ ॥ झेश्चर्मकृद्भवः सोमो रोमरामोऽथ झैर्गुरुः ॥ झोः कर्णो झौः स्मृतो नाको झं मैथुनमिति स्मृतम् ॥ २९ ॥ झःप्रायुक्तोऽपि शीघ्रार्थे झंझावाते च दुर्दिने ॥ अनाभित्रीजुजू भैनोजौनंञः॥१०॥ अथभादेःभस्तु नासिकया भापी वह्निरूपो भयानकः॥३०॥ स्वरभेदकरोगश्च भा जरा राशिरेव च ॥भिः सम्राडूज्ञानवृद्धोऽ- निर्भा पाखंडी सुराप्रियः॥३॥भुः सुनेत्रो भूः सुवासा ने कार्त- स्वरसन्निभःभिः कृष्णा भोः पलाशः स्याऔौंः पाखंडवाक् करी ॥३२ ।। पूर्वो ध्रुवा च में सर्पिः परं ब्रह्म निगद्यते । भः प्रागुक्तोऽपि सुभगो बालको मृदुभापकः ॥३३॥ टटाटिटीटुटूटेटैटोटौटंटः ।। ११ ।। अथ टकारपंक्तेः। टटंकष्टंकणं प्लीहा मूत्रकृच्छ्रोऽथ पिप्पलः । टा शूर्पष्टिः करेणुर्भूः सरमा टीधराधरः ॥ ३४ ॥ टुः कंकणोऽथ चूडः स्याएननांदा स्वसा च भीः ॥ टेकाणप्टेडिन्धः स्याट्टैः प्रेतो नभसी हयः ॥ ३५ ॥ टोः परेतो गुरुः शिष्यष्टोविनीतो वो वृपः॥ टं नेत्रं श्रवणं पात्रं भ्रमणं मरणं तथा ॥३६॥ टःप्रागुक्तो- पि दुःशब्दो घंटाशब्दश्च ध्वन्यते॥ ठठाठिठीठूठेठेठोठौठंठः ॥ १२ ॥ अथ ठादेः । ठो ध्वंसो नंदनश्चैव ज्ञानी मध्वरिरेवच ॥३७ ॥ वाचालः शून्य आसारष्टा शून्या मासिकेत्याप ।। ठिः कुमारो- ऽमरारांतिष्टीकुटुंब्यथ पुत्रवान् ॥ ३८ ॥ ठुम्कदंवो यमस्त्वष्टा ठूः प्रजा धृतिरेख चाठि समासोऽपि छैासप्टोः समष्ठौश्व गौतमगा३९॥

·[द्वादशाक्षर्यार्थः] मातृकाविलासः। (९१)
दज्ञानं विवरं शून्यममृतं शारदं पयः ॥ प्रागुक्तोऽपि गोप्यो
निरग्निशस्त्रध्वनिस्तथा ॥ ४०॥
डडाडिडीडुडूडैडैडोडौडंडः।। १३॥
अथ डादेडःपूज्यो बहुमूल्योऽर्थो डाक्ष्माच सरमा रमा।डिगौरी
डीः शिवा धात्री डुश्चंद्रो डूः कलापवान्॥४१॥ डेर्दमो डैर्वृपः कर्णो
डोः पापी पुरुपादकः ॥ डौनुश्च करो जारो डं च नेत्रं पयस्तथा
॥४२॥डःप्रागुक्तोऽपि डयने भयेचैव भयानके।
ढढाटिटी टैटेढोढौटंढः ॥ १४॥
अथ ढादेः। दो ढका रासभश्चैव श्वादमार्जारकुक्कुराः ॥ ४३ ॥
ढा नाभिर्टिगुदो मेट्रो ढी—मो वह्निरुत्कटः ।। दुः कूर्मः सूकरो व्या-
लो दूः कुचे ढेकुरंगजः ॥ १४॥ टैारो ढोः सुखी वर्षों ढौ मिर्ट
पयोवरम् ॥ ढः प्रागुक्तोऽपि गमनी रमणी रमणोत्सुकः ॥ १५ ॥
णणाणिणीणुणूणेणैणोणौणंणः ॥ १५ ॥
अथ णादेः । णो मत्स्यो बहुविस्तारोणो निपेधावधिविधिः।
णो नको णा सदाव्याधिर्णा नाभिर्णिकोदरः ॥ ४६॥ णीः
स्वर्गों णुः करेणुभूः कालिन्दी जराजरा ॥णेमार्जारो विडंगश्च णैः
शृगाली हरीतकी ॥४७॥णोःसर्पपोऽथ णोर्माया णं दर्शनमितीरि-
तम् ॥ णः प्रागुतोऽपि संशोपी नमस्कारोनमस्कृतः ॥१८॥
ततातितीतुतूतेतैतोतोतंतः॥ १६ ॥
अथ तादेः । तः सुवेशोऽथ ता मारी तिमेपः कपिलोरुणः॥
तीज्ञांनी तस्करस्तैलं तृष्णा च तुरुमेश्वरः ॥४९॥ तूम्लेंच्छस्तेः
करी नक्रस्तैः कृष्णाभीरथ प्रसूः॥ तोः सूर्यो विघ्नकृत्स्वामी तौः
स्वर्गों भूस्तथागरः॥५०॥ आचार्यों यजमानश्च तं तूण जलमेव
च॥ तः प्रायुक्तोपि तश्चौरस्तनुदेहस्तमालकः॥५१॥

·(९२) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षयर्थाः] थथाथिथीथुथूथेथैथोथौथंथः॥ १७॥ अथ थादेः । थ स्थायी ठकुरः सूर्यो गणेशो विनतासुतः ॥ था धरित्री प्रभा गंगा थिर्गोदा यमुना तथा ॥ ५२ ॥ थीः समुद्रो व्रणोरेवा थुःसाक्षी थूः पराशरः॥ थेासस्थैः शुकः प्रोक्तस्थोधों गाधिपुत्रकः ॥५३॥ यौः शंखस्थं विपं कर्म बहुलं सूक्ष्ममेवच ॥ यः प्रागुक्तोऽपि स्तंभः स्यात्स्थाणुदेवस्तदाश्रयः ॥५४॥ ददादिदीदुदूदेदैदोदौदंदः॥१८॥ अथ दादेः । दः पाता खंडिता दाता दा दात्री धरिणी शुभा ॥ दिर्दीनो दीः सुधानाथो दुर्दरिद्री करो वरः॥५६॥दूर्दुःखी दुः स्मृता जाया दैर्मत्स्यो वामनर्पभः ॥ दोर्हस्तश्चरणः शिश्नो दौः स्वर्गः प्राण आत्मजः॥५६॥ दं दानं शरणं कर्म भव्यं न्यून मकिल्विपम्।।दः प्रागुक्तोऽपि दध्याब्यो दमी दानी दयापरः॥५॥ धधाधिधीधुधूधेधैधोधौधंधः ॥ १९ ॥ अथ धादेः । धो धर्मी धनवान्धन्यो धाता विष्णुविनायकः।। धा धरित्री रमा गौरी धिर्धर्मों धीकोऽसुरः ॥ ५८ ॥ धुः सूनुर्धूः करो भारो धेर्वृक्षो धैश्च रावणः ॥ धोः पापी वृपणः पूषा धौधर्मः पृथिवी गिरा ॥२९ ॥ धं धनं धूननं दानं धारणं करणं सुखम् ॥ धः प्रागुक्तोऽथ धम्मिल्ले वंधो धन्वंतरिगः ॥६०॥ ननानिनीनुनूनेनैनोनौनंनः ॥२०॥ अथ नादेः। नो नात्यज्ञो नलो नम्रो भावो नस्यो नरांतकः॥ नरनारीसमूहेऽपि ना पुमान् गरिमा तथा ॥६३ ॥ नि? गतिश्च नी रागो नुर्हस्तो नूः कलत्रवान् ॥ नेः समो नैः कुरंगो निराप्तिर्माताथ शोभनः ॥ ६२॥ नोनिपेधः खलो भूमिस्तिरिः ·[ द्वादशाक्षर्यर्थाः मातृकाविलासः। (९३) पुरुषोमरः ॥ नं नेत्रमंजनं श्रोत्रं करणं कारणं सुखम् ॥६३॥ नः प्रागुक्तोऽथनो नीचो नरखेपधरोऽपरः॥ पपापिपीपुपूपैपैपोपौपंपः ॥२१॥ अथ पादेः। पः पापी पालको गंता पूपा वृपण आत्मजः॥६॥ पाऽपर्णा पिः पवित्रोऽग्निःपी स्मृतार्थे पिपीलिका ॥ पुः पुत्रः पूः पुरं देहः पेः पेशी पैश्च गालवः॥६६॥ पोः पौत्रः पौः पुमान्भूमिः पं प्रमाणमृणं पयः ॥ पः प्रायुक्तोऽपि पो विष्णुर्नृपो माता पिता गुरुः ॥६६॥ फफाफिफीफुफूफेफैफोफौफंफः॥२२॥ अथ फादेः । फाफणी फलदो वृक्षो फल्गुः फो माघ ईरितः ॥फा फालिका च फाजालं फा फूत्कारवती विपा ।। ६७॥ फिःशब्दो विबुधे प्रोक्तः फीर्वायुःकरणोऽनलम्फुः कार्तिकोऽथफू सो वासवः शरणागतः॥६८॥फेः फाल्गुनोऽथ फैः शंखः फोः कालः फौः फणीश्वर गर्गो द्रोणो रणःप्राणः ॥ फल्गु चारु वा स्मृतम्॥६९॥ फः प्रागुक्तो भाष्यकर्ता- ववाविवीबुबूबैबैबोवौवंवः॥ २३॥ अथ वादेः। वो विवो वा च नर्मदा ॥ विपूर्णों वीर्षहुः पादो बुभयं शरणं हरिः ॥७०॥ वूः केशः कपिला धेनुर्वेः साक्षी वैः कणो रणः॥ वोः प्राणो पौःसरिद्रंगा यमुना वं बलं स्मृतम् ॥७॥ बः प्रागुक्तोऽपि बलवान्वलिदैत्येश्वरो वटः॥ भाभिभीभुभूभेभैभोभौभंभः ॥२४॥ अथ भादेःभो भयानक इष्टनो भटः सोमो भयातुरः॥७२॥भा दीप्तिः प्रतिभा वाणी कान्तिश्शाला संमुद्जा ॥ भिः पक्षी भीश्च ·मातृकाविलासः। [दादशाक्षर्याः] भीतिस्स्यादुर्भुजंगोऽथ भूमही॥ ७३ ॥ जाताजातश्च भेः कांति - ब्रह्मा वरुणो यमः ॥ भैः प्रहारोऽथ भीरुः स्याभोः कंसो भौ रमापतिः॥ ७४ ॥भ नक्षत्रं भयं ब्रह्म भरणं धरणं यमः ॥ भः प्रागुक्तो भराक्रांतो भवभीतो भवानुगः॥ ७२ ॥ ममामिमीमुमूमेमैमोमौममः ॥ २५ ॥ अथ मादेः। मो महेशोऽथ मः स्तोमः सोमो रामो रणो गजः॥ मा जालंधी व्यथा लक्ष्मीर्माता मा मास ईरितः ॥ ७६॥ मिः कर्णो मीर्महाबाहुर्मुर्माता मूर्महाबलः ॥ मेः सारंगोऽथ मैः पूपा सारथिःप्रणतोवरः ॥७७॥ मोः पत्नी मौः सुरावासो मंगलं म. लिनं पलम् ॥ मः प्रागुक्तोऽपि मतिमान्मणिवेधकरः पुमान् ॥७॥ ययायियीयुयूयेयैयोयौयंयः॥ २६ ॥ अथ यादेः । यो यज्ञश्चैव यस्तोयं सुदेवीसूनुरीश्वरः॥ या योनि- यिश्च संग्रामो यीगंजः सारविद्रुमः॥७९॥युः सोयूः स्मृता यूका येः सार्थों यैश्च वासवः॥ योर्यादो यौः कणः स्वर्गो यं यत्रः करणं मधु ॥ ८०॥ यः प्रागुक्तोऽपि यमराड् यमी यमलजः पुमान् ॥ ररारिरीरूररैरोरौरंरः ॥ २७॥ अथ रादेशरो रमेशोऽथ र कामो वह्निः सूर्योऽथ तोयधिः।।८।। रा लक्ष्मीराः समृद्धिः स्यादिः कर्पूरो महेश्वरः॥रीः कामी नृगपत्नी री रुमंगो रूः प्रजापतिः॥ ८२॥रेः खेदो नीचसंवुद्धी रैः कृष्णो वर्ण उच्यते । रोःशेपो रौर्भवः स्वर्गों रं रनं रोधनं धनम् ।। ८३ ॥ प्रायुक्तोऽपि रक्तान्यो रजनीपतिरेव च ॥ ललालिलोलुलूलेललोलौललः ॥२८॥ अथ लादेशलौरो लवणाधीशो लवको लक्ष्मणस्तथा।।८४॥

·[द्वादशाक्षर्यर्थाः] मातृकाविलासः। (९५) ला शोभा ला च ललना दात्री रात्री वसुंधरा । लिः सौ ली धरा लुभूलूं रुडो गरुडोऽरुणः॥ ८५ ॥ लेलेंटो लैः कुशोरामो लोर्म त्स्यो लीःप्रजापतिः ॥ लं लक्षणं सुखं नाम रक्षः श्रोत्रं वचो विपम् ॥ ८६ ॥ लः प्रायुक्तोऽपि लगुडो ललामाव्यश्च लोलुपः।। ववाविवीवुवूवेवैवोवौवंवः॥२९॥ अथ वादेः । वो ग्रामो वातकी वालो वारुणीपानतत्परः।।८७॥ वनसेव्यथ वः पंगुर्वा सखी त्रिदशप्रसूः ॥ विः पक्षी गरुडः सूर्यो जलधिः सोम उच्यते ॥ ८८ ॥ वीविष्णुवुःपदातिः स्याः संयोगज उच्यते ॥ वेः पारिजातो वैः सारो वोः कालो वौः सुखावहः ॥ ८९ ॥ वंसुरं वसनं रक्तं वपुर्वचनमासुरम् ॥ वः प्रायुक्तोऽपि बधिरो वणिकपुंजो वनालयः॥ ९०॥ शशाशिशीशुशूशेशैशोशौशंशः ॥३०॥ अथशादः। शःशरण्यश्शवः शंभुःशा गौरी कमलालया।शिः पक्षी शीश्च सौभाग्यं शिशुःशुःशीकरो बलः॥११॥ शूः शूद्रः शेः शिरीपोऽगः शैः स्मृतो धुंधुहा नृपः ॥ शोर्दोपः शौः शिशुः शंसः शं सुखं शरणं वपुः॥९४ ॥शःप्रागुक्तोऽपि शमकः शमी शांत- जनालयः॥ पपापिपीपुष्पेपैपोपौपंपः॥३१॥ अथ पादेः । पो वालः पादहीनो ना वह्निः सूर्यो रणः कणः ॥ ९३ ॥ परिखा पा खरी पा वा पिः शंखो वर्तुलः स्मृतः॥पीः पुत्रः पुः सुरः प्रोक्तः पूः सोमो म्लेच्छ एव च।। ९४॥ पेः सार्थः पैः स्वरः पारः पोर्देहो मलिनो जनः ॥ पौः खल्या धरणी बुद्धिः पं सस्यं मधु धारणम् ॥ ९५ ॥ पाप्रायुक्तोऽपि स्वापोऽथ गतिशीलो गवीश्वरः॥

·(९६) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्याः]
ससासिसीसुम्सेसैसोसौसंसः॥३२॥
अथ सादेः । सस्सर्वजनपाता च सर्वज्ञः सुलभो रविः ॥
॥९६॥ सा साक्षिणी च साटी च सा सीता सिस्सखामरः ॥
सीः सुखी सुः कुठारोऽर्कः सूर्धरा गर्भिणी तरी ॥९७ ॥ सेः करः
सैः : शुकः श्वादः सोः सोमः सौः सहोदरः॥ सं सुखं चरणोपांतं
मुख्यं श्रेष्ठं समेतरम् ॥ ९८॥ सःप्रागुक्तोऽपि संतानी सर्वमान्यः
सहोदरः॥
हहाहिहीहुहूहेहैहोहोहहः ॥३३॥
अथ हादेः। हो हरिहरिणो हो हिरण्याक्षोऽ थ तस्करः ॥१९॥
हा गंधर्वश्च हिः सो हीरो हर्पवान्मृगः ॥ हुः स्मृतो नहुपो राजा
हूविप्रो हेः प्रसादकृत् ॥ २ ॥ हैर्हासो होश्च संबुद्धौ हौविर-
चिः पडाननः ॥ई चौर्य हरणं पूर्ण भासुरं भरणं भरम् ॥१॥हः
प्रायुक्तोऽथ पंचास्यो हनुमानंगदस्तथा ॥लं तु ज्ञेयं परं ब्रह्म वाम-
नोगोचरं सुखम् ॥२॥
क्षक्षाक्षिक्षीक्षुक्षुक्षेतैक्षोक्षौक्षक्षः ॥ ३४ ॥
अथ क्षादेः । क्षक्षांतः क्षा मही सीता क्षिज्योतिः क्षार्हता-
शनः॥क्षुः क्षुद्रो वासवो वार्कःशुः पापिष्टःप्रणाशनः॥३॥क्षेः कर्प-
कोथ :ों जारः क्षोः क्षुरको व्रणः ॥ क्षौः खंजो धरणीधर्ता
क्ष क्षेत्रं क्षं पयो मधु ॥४॥क्षःप्रागुक्तोऽपि क्षत्रेशःक्षमी क्षयहरो
हरिः॥५॥
मालेयं मातृकावणः कृता सौभरिणा पुरा । विस्तृतांगिरसा
भूमौ विद्वच्चेतःप्रसादनी ॥ अनेकार्थप्रदा पुंसां काव्योत्साहवतां
सदा ॥८॥

·[कमातृकार्ययोजना] मातृकाविलासः। (९७) अत्र लस्य द्विकथनं मतांतरेणैव ज्ञेयम् । यद्यपि क्षकारस्य ब्यक्षरादिप्रकरणे कथनमुचितं तथापि क्षकारेतरब्यक्षराणां मात- कानन्तर्भाववोधनायेहैव न्याय्यमिति ध्येयं मनीपिभिरिति किञ्चै- पां कादिशब्दानां क्रियायोगेन प्रत्येकं कारकत्वमप्यत्रानुसंध्येयम्। तथाहि । कस्तिष्ठति को हरि पश्यतः । का गच्छति वृंदावनम् ॥ के पश्य कौवा कान्वा हेरामेति श्रीवलदेवं प्रति श्रीकृष्णोक्तिः केन काभ्यां कैर्वा धनुभिन्नम् । काय काभ्यां केभ्योवा कन्या देया । कात्काभ्यां केभ्यो वा धनं नेयमाकस्य कयोः कानां वेदं सरके कयोः केपु वा सदुद्धिः कार्योति॥३॥एवं का गच्छति के तिष्ठतःकान मंतीति टावन्तवद्रूपं सर्व नेयम् । तथा किरायाति श्रीरामं नेतुमेत- दूपाणि हरिवद्धयेयानि कीर्गच्छति । क्यौ स्थितौ।क्यः सुंदराः।कीं पश्य । बहुत्वे कीन्पश्य। क्या सहाथो गच्छति । क्ये काभ्यां कीभ्यो वा माला देहीति क्यःकीभ्यां वा सृणि गृहाण । क्यःक्योः कीनां वा स्थानमिदम् । की क्योः कीपु वा महामात्रस्तिष्ठति। कु राहेणोदः । कूशोभने स्तः। कवो वजस्था रम्यास्संतीति भानु- वद्रूपम् ॥ फॅश्चक्रेण वारिता कौ को वा । चतुर्थी के पंचम्यां काः पष्ठयां काः क्वोः कूनां वा फलं हरिभक्ते सुधा कामिति डो तत्र न भयं हरिसेविनामिति । एवं केरुदयते कयौ कयो वाप- श्य कया केभ्यां केभिस्तमांसि इतानि।क्ये केभ्यो वाऽयों देयः । कयः काभ्यां केभ्यो वा तिमिरनाशो दृष्टः । कयः कयोः कयां वा तेजोदुःतहम्।कयि केपु रोगन्नताविस्रभो विदुपाम् । एवं कैः शुचि- विप्रस्तिष्ठति कायौ कायो वा कायं कायौ कायो वाऽनमत । काया कैभ्यां कैभिरिदं पावितम् । काये धनं देहि । कायः शास्त्रं पठेत् । कम्यः कायोः कायां वाऽवहेलनं न कार्यम् । कायि केपु वा सत्यमस्ति । एवं कोः शोको विदुपा न कार्यः। कई १ सुपीवः। २ गजः।। ३ भूः। कृत्यांवरीपस्य । ५राविः। .

·(९८) मातृकाविलासः। [संयुक्तवर्णार्थाः] कवो वा कवं कवी कवो वा त्यजाकवा कोभ्यां कोभिर्वा न किञ्चि- त्साहाय्यं कर्तुं शक्यते विनांगकार्यम् । कवे कोभ्यो वा स्वस्वांत मादेहिाकवो धैर्य मात्यजाकवःकयोःकवां वास्वभाव एवधीमंदी- करणम् । कवि कोषु वा विवेकी न तिष्ठति । को वृप आयाति का वौ कावो वा कावं पश्य कावा कौभ्यां कौभिर्वा मही धार्यते। कावि कौपु नाराहेणं कार्यम् । एवं कंजलं पिवति कमी कमि का द्वितीयायां पश्यतीति योज्यम् । कमा कंभ्यांकभिरूप्मा ह्रियते । कमे पुष्पं देहि गच्छ । कमः कमोः कमां वोष्णतापाकरणमेव स्वभावः। कमि कंसु वा निजांगमलंमाक्षिप । अकारांतत्वपक्ष- स्तु कुलशब्दवन्नेयः। एवं का हिंसकः कंसः भागिनेयान्मारयामास कसौ कसो वा । द्वित्ववहुत्वप्रयोगः कल्पांतरीयतदभिप्रायको बो- ध्यः। कसं कृष्णो जघान कसौ कसो वेति पूर्ववज्ज्ञेयम् । कसा कोभ्यां कोभिर्वा कारायां देवकी नीयते । कसे कोभ्यो वा नारदो बोधितवान् । कसो मा विभीहि मातरिति जन्मकालीनश्रीकृष्णो- क्तिर्देवकी प्रति । कसः कसोः कसा वा केशान्कृष्ण आदत्त । कसि कस्सु धर्मों नास्तीति रीतिःखादिक्षान्तेषु वर्णेपुवोध्येति । अथ ध्य- क्षरादिसंयोगवतामप्येषां सौभयुक्तिमनुलक्षीकृत्यैव व्याख्यानं कुर्म- स्तत्रादौ पुंस्त्वादिचिह्निताल्लकाराद्याव्यवर्णान्ककारादीन्द्वादशक्रम विनिर्मुक्तानाह । कः कणःक्का धरा क्लिीः कुः पुत्रः कुर्हताशनः ॥ कोः कलापी स्मृतः तु वृत्तं साधुसमीरितम् ॥ १॥ः सिक्तो वरुणोपि वा का दुर्गा मातृका गिरा ॥ क्लिः सूर्य की स्मृतो वह्निः कुः सूनुः सोम एव च ॥ २ ॥ क्लौलक्ष्मीः कं वरं ज्योतिः कः सिंहो हरिणो गजः॥ क्लोः सखी सरमा दुर्गा किः कृष्णो वरुणो वरः॥३॥ क्लीः शिवः कुः सुतः स्नातः कुः शंखो गरुडो नरः ॥ तः सुतो वरुणस्तारो वरः क्लोः सरमासुतः॥४॥ कं रिक्थं कथ- ·[संयुक्तवर्णाः] मातृकाविलासः। .(९९) नं दुःखं तो दैन्यं कर्ण उत्सवः ॥ता रमोमा मही भित्तिः क्तिः सूकर उरुक्रमः॥ ५॥ तुः शिवोऽकर्कोऽधिः शूद्रोऽमरः क्तूः पति- रात्महा ॥ तं श्रोत्रं करणं कीवं क्यं कामः कमलाहितः ॥ ६॥ क्या रतिः कामपत्नीस्यात्क्यिः कामी क्यी रतीशवान् ॥ क्युर्वर्चः क्यूः स्वभूः शंखः सूकरः क्योः कजालया ॥ ७ ॥ क्यं कर्म क्यः पलाशानिरर्कः क्यो रेणुरुच्यते ॥ ख्यः खरोऽग्निः खरी ख्या स्यात् यो मार्गः कमलासनः॥ ८ ॥ग्याऽधोनिष्टस्वनो घूको ध्या पत्नी धरणी स्मृता॥च्यश्चयश्चातुरी च्या स्याच्छयो रागश्छया च भार- ती॥९॥ ज्यो जयो यजमानश्च ज्या जया सिंजिनी रमा ॥इयो नदोग्धा नदी प्रोक्ता झ्या कुवृष्टिंधरामुता ॥ १०॥ व्यो नारदोऽ- नलो च्या द्यौव्यों दाडिमतरुः करः ॥ या रमा नर्मदा गंगा व्य आन्यः शिशुरुत्करः ॥ ११ ॥ व्या मही ण्यः स्मृतोऽग्रण्यः शरण्यो ण्या नदी गिरा । त्योऽत्यजःकमलानाथो गुरुस्त्या धरणी नदी ।। १२ । यो नाथः स्यात्कथा योऽब्धिी दया द्यौस्त्रिषिष्ट- पम् ॥ध्योऽधे ध्याने ध्यश्च क्षुधा न्योनयोऽर्णव उज्ज्वलः ॥ १३ ॥ न्या नीतिर्नतिरुपाणी प्यः पयः प्या कृपा रुचिःफ्यः फेनः फ्या फणा व्योऽर्को भ्य इभ्योभ्योभयः पुमान्॥३॥म्यो मयो यम ईशानो म्या रमा सरमा क्षमा।।य्यो जय्यो विबुधाधीशोय्या शय्याल्योऽनु- पद्भुतः॥ १५॥ ल्याऽहल्या नलिनी ज्योतिर्वयः पक्षी च कूबरः ।। व्यो वायुाल ईशानो व्या भव्या वडवा सुधा ॥ १६ ॥ श्यः शय आशयो नारी श्या वश्या कृपिरित्यापि।। प्य प्रेष्यः ष्या सुरा शुद्धा स्यः प्रशस्योऽमराधिपः ॥ १७ ॥ स्या कृपिर्दैवतं च यो हयो ह्या चतुरंगमीक्ष्या सर्वा जगदंबा च सर्वेशानी सुरेश्वरी॥१८॥ क्यं कार्यञ्च ख्यमाकाशं ग्यं गमं ध्यं तुरंगमः॥च्यं तोयंच्यं स्मृतं याच्यं शोच्यं पैशाच्यमेव च ॥ १९॥ छयं ठीव्यं ज्यं स्मृतं ·(१००) मातृकाविलासः। [संयुक्तवार्थाः] याज्यं स्मृतं झ्यं झपनाशनम् ॥ यं स्फतिं व्यं स्मृतं शाव्यं व्यं जाडयं व्यं धन वनम्॥२०॥ण्यं नाय्यं त्यं स्मृतं नित्यं थ्यं तथ्य धं सुखं चिरम् ॥ नियं ध्यं त्वांध्यमित्युक्तं न्यं मान्यं नयनं वरम् ॥२१ ।। प्यं कुप्यं पात्रमित्युक्तं फ्यं पयो मरणं रजः ।। व्यं सुखं भ्यं भयं रुद्रं म्यं नाम्यं याम्यरम्यकम् ॥२२॥ य्यं कृतं न्याय्यमा धार ल्यं प्रोक्तं निलयं बुधैः ॥ व्यं वियद्वनवस्त्रं स्याच्छयं स्वापे वश्य इत्यपि ॥ २३॥ प्यं मुष्यं शिप्यमित्याहुः प्यं वृष्यमप्यमि त्यपि ॥ स्यं सत्यं कांस्यमित्याहुट हस्तिवदनं गृहम् ॥ २४ ॥ क्ष्यं स्मरं क्षेत्रमुत्क्षारं क्ष्या पृथ्वी जगदीश्वरी ॥ कः कविः का- व्यतातः स्यात्वा भूरिति निगद्यते ॥२५॥कं काव्यं कमलं कंस्यादु खोगौर्गरुड उच्यते ॥ ग्वा धेनुर्वस्मृतं गुह्यं वो घोपो ध्वा रणिः स्मृता॥२६॥ध्वं घुटं घर्पणं वासं कृश्छागश्वा छ- विः स्मृता ।। के स्वच्छपुच्छं गोमूत्रं ज्वो यवो ज्वा च चंचला ॥२७॥ज्वं जुष्टं झ्वः समुद्रः स्याज्झ्वा वसिष्ठवधूः स्मृता ॥ झं दुग्धं दधि च प्रोक्तं ट्वोऽत्री रामपिता मनुः॥२८॥ वाखवा व स्मृ. तं पुष्टं ट्वो वसिष्ठोथ विह्वलः ॥ वा चित्रामधुराष्ट्रं तु पुष्कर चाक्षमुच्यते ॥२९॥ डोभरद्वाजपुत्रः स्याद् वाघंटाव महोदरम् ॥ वो ढंढो' वा मनःक्षोभ्या व पयो दधि चौदनम् ॥ ३० ॥ ज्यो नाथो जमदग्निः स्यान्ण्वा वाप्युज्जायनी प्रभा ॥ एवं रूपमणु च- प्रोक्तं वस्तुरंगो महेश्वरः ॥३१॥ त्वा स्वपत्नी च गौरी च त्वं तुल्यं मरणं तथा ॥ थ्यो ऽक्षरोऽरुणस्थ्वा स्त्री थ्यं तु मैथुनमु. च्यते ॥३२॥ द्वो दावोदा पुरी गंगा द्वं दूरं च दरंच यत् ॥ ध्वो धवोऽग्निर्वधो ध्वाऽध्वा धरा धारा वधूत्तमा ॥३३॥ ध्वं धन्यं धू- ननं ध्वस्तं नोऽहिर्बुध्रो धनी स्मृतः ॥ ना धन्या मातुली सार्भा १ वाद्यभेदोन्नमिश्रितस्थूलतृणखंडश्च दंढ उच्यते ।

·3833
23 (
[ संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलासः (१०१)
नं धनं साधनं वनम् ॥ ३४ ॥ वो वायुः प्वा स्मृता धूली पु-
ण्यं पठनं शिरः॥ फ्वः फणी फ्वा फालिका स्यात्पवं फूत्का-
रेण चालनम् ॥३६॥ वो ब्रह्मा गीष्पतिर्वाऽभ्यावं वाक्यं मधु-
विद्धिपः ।। वो भवो भरतो ब्रह्मा भ्वा गौरी भ्वं निवेशनम्॥३६॥
म्यो वृक्षो म्वा धरा म्वं खं ब्रह्म पुस्तकमुच्यते ॥ यो यवो यवनो
यज्ञो वा योपिजवनोत्तमः॥३७॥ यतनं यमनं वं तु रोदनं म-
देनं जगत् ॥ोऽवा तु पवनो वाऽश्वी वै खर्व पर्व चर्वणम् ॥३८॥
ल्लो लवो रामपुत्रस्तु ल्वा लव्यावं तु सूदनम् ॥ ब्यो वायुर्वा
मही प्रोक्ता व्वं बलं वनितागृहम् ॥३९॥ शल्यं श्वं शरणं पत्रं मै-
थुनं गगनं गमम् ।। श्वं प्रोक्तं शयने श्वः स्याच्छः प्रातरशनो हयः
॥१०॥श्वाश्वा तु चंद्रमःपत्नी इवो विडालोऽथ मारिपः ॥ प्वं
परिवंजनं स्वप्नं गमनं परिवर्तनम् ॥४३॥ मीलन मेलनं चाथ स्वः
स्वर्गः सुहृदित्यपि ॥स्वो निजो भगवान्विष्णुभक्तो भासुर इत्य-
पि ॥४२॥स्वा स्वकीया च योपिञ्च गौरी शक्तिः परेश्वरी ॥ स्वं गृहं
धनमायुष्यं पुण्यं पाप्मा पतिः सुखम् ॥४३॥हाप्रबः शतजिह्वः
स्याद् हा जिह्वा तरुणी सरित् ॥ वाहं गमनं वेडा क्षः क्षोदः
क्ष्वा सरिद्वरा ॥४४॥वं क्षीवं क्षरणं क्षीरं पालनं तारणं पितुः।।
स्नः सारः स्ना प्रथा श्रेष्टा लं स्नानं मधु वारणम् ॥ ४५ ॥ मो चनो
नाशको नान्धौ नं जलं निविडं च यत् ॥ नो मानो ना मरुत्तारा
में मनो मरणं मधु ॥ ४६॥ः कलः का कला कुं तु कलंकलन-
मुत्तमम् ।। स्कः शुष्कः स्कंधशूरः स्यात्स्का स्कंदजननी सुरा।।
॥४७ ॥रकं शुक्र शरणं वित्तं वादित्रं गदनं सुखम् ॥ श्शुः शल:
शलभः शुक्र श्ला शलाका शिला तथा ॥ सँ शुक्र चूर्णमाधारं ग-
मनं शूलभृच्छिरः ॥ १८ ॥ क्ष्लः शोकः क्षुद्रवदनःक्ष्ली क्षोण्य-
क्षौहिणी तथा ॥लं क्षुद्रं वस्तु मरणं भवनं शरणं बलम् ॥ १९॥

·(१०२) मातृकाविलासः। [ संयुक्तवार्थाः] लं लक्ष्म ल्ला स्मृती गौरी लो लोकस्तर्क इत्यापि ॥ रुलः खलः ख्ला सरा क्षुद्रा योपित्कमललोचना ॥ ५० ॥ ग्लः शनीन्दुगुडा ग्ला वा ग्लं गलं गलनं सरित् ॥ लोऽश्वो घ्ला जघनं घ्लं तु वृक्णं सारथिपातनम् ॥५१॥ लछलः झलकृच्छ्योर्दा पुरी मला तु शि- वालयम् ॥प्तः प्लवंगः प्लवः शूरः प्ला पाटी परमेश्वरी ॥ १२ ॥ प्लं मांस प्लवनं मध्ये पूरणं धरणीतलम् ॥ फ्लः फणीशः स्मृता फ्ला च फलिनी फलधारिणी ॥ ५३ ॥ फलं फलं वाणपूरं च वदनं सकलं वपुः ॥ ब्लं वलं व्ला स्मृता रक्ता वरटी कंगु- रित्यपि ॥ ५४ ॥ ब्लो वालोऽघासुरः कंसो ज्ञोऽध्या मारो न लो यमः।। ब्लं माल्यं मधुरं ब्ला माही देवेशोऽमरावती॥१५॥ हः कल्पः कमलानाथो गरुडो हंससारथिः ॥ क्रः करः शरभो व्याघो नाथःका सुरभिर्मही ॥५६॥ कं खमिंद्रियमित्यु- तं खो खौ रासभेखले । सा पूतना शूर्पणखा ताडका कैकयी क्षितिः॥१७॥ खू खङ्गं दुष्टहृदयं मैथुनं मरणं तथा ॥ो गरो | गुद आसारो ग्रा राज्ञी बनयोपितोः ॥ ५८ ॥ ग्रं गृहं ग्रहचक्र समाधारः शुक्रमेव च ॥घ्रो घोपो मदनथूतो भगो ज्ञो यामिनी- पतिः॥५९॥ प्रा घृणा सरमापुत्री ग्रं गृहं वदनं निजम् ॥ ड्रो नरोऽशरणः शूरो ड्रा मारणमिति स्मृतम् ॥६०॥ डूं गृहं रोदनं नासा मता हानिश्च कथ्यते ॥ चश्चरमश्थः स्मरः श्लोकश्चतश्चारण इत्यपि ॥ ६१॥त्रा चंचूश्च चमूश्चाटु जे मैथुनकमप्रजम् ॥छो द्वेपी छुरिका खगस्तरुरंगणमार्गणः ॥ ६२ ॥ छा विष्ठा शुनकी वेश्या नवं गमनं गृहम् ॥ जो वृद्धो गमनेच्छोऽग्निब्रह्मोमेशो रमापतिः॥ ६३ ॥ जटायुश्च जरायुश्च . जमदग्निलिनीपतिः ॥ जा च जरा जंखा जारवत्सली पट्पदी घृणी ॥ ६४॥ यज्ञान्त १ भक्षणशीला।

·[संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलास। (१०३) मजस्रं वा रजस्वलमुखं रजः॥झो नदो जरठोदरौ ड्रा जरा हानिरी- श्वरी ॥६६॥झं जुष्टं भ्रमरघुष्टं पुष्टं सुष्ठु गृहं कजम् ॥ भूश्चौरो भा स्मृता नीतिर्गति भगवन्मुखम् ॥ ६६ ॥ ट्रः पीठष्ट्रा स्मृता पूपा , घोटकमुखं सरः॥ठो मिष्टान्नं फलरसष्ट्रा दिट्टीभ्रमरी सुरा ॥६७॥ ट्रं सुखं वाद्यजनितं पलितं हरितं जगत् ॥ड्रो दंडो डम- रुर्दक्षो दुरगो द्रः सुरोदकम् ॥ ६८॥ ड्रा टिट्टी मत्स्यगंधा स्या- ज्झपपत्री महोदरी ॥ई मद्यं मधुरं पुष्पं नर्मदाजलमंबुजम्॥१९॥ द्रः स्यादृष्टद्युम्नजातो विदुरोनर्मदाझपः॥ द्रा गांधारी सती स्वाहा स्वधाज्ञा सरयूरपि ॥ ७० ॥ , फल्गुमरणं भ्रटं शुभ्रास्यं स्पं- दिनीक्षमम् ॥ प्रो नहुपोंवरं भीरुः कर्णों वीभत्सुरुद्धवः ॥ ७१ ॥ णा नर्मदा च गोगोंदा गंगा द्रुपदजांबुजा ॥ f नाम ससुधं पात्रं वाक्यं नारदभापितम् ।। ७२ ॥ त्रस्त्रिनेत्रोऽब्जजः पाता गरुत्मा- न्मवधानपि ॥त्रा गौरी नर्मदा पात्री तारणी सरमा तरी ॥ ७३॥ चं स्मृतं त्रुटितं घुष्टं जुष्टं पुष्टं परं पदम् ।। गांधारीवदनं कर्णवचनं द्रौपदीरितम् ॥७४ ॥ श्रस्तीर्थवासकृत्पूतो जारः पुष्टोंऽविका- त्मजः ॥ श्रा स्थिताथ रमा राज्ञी रजनी रजकात्मजा ॥७५ ॥ श्रृं तीर्थ सुखमायुक्तं मरणं मध्वरेच्खम्॥द्रोद्रोणो द्रोणसूनुः स्यात्काकः काकसमो नरः॥७६॥ भयकृद्भरतो राजा रंतिदेवो रमापतिः ॥ द्रा दरी सरमा क्षुद्रा द्रोणसूर्विदुरात्मजा ॥ ७७ ॥ द्रं भयं गमनं क्षुद्रं क्षोदनं सरमा सुखम् । सुतोढं सुखदं साम स्मरणं शरणं गुरुः ।। ७८॥ो भू? धारकः साक्षी धृष्टद्युम्नो धरात्मजः ॥ वृकोदरो गदापाणिगणात्मा भ्रातृवत्सलः ॥७९॥धी धरा कुधजाकूलमाप- गा पथिकांबुगा ॥. ध ध्रुवं धरणं धारा धरस्थानं च कूध- रम् ॥ ८०॥ ना नारी नर्मदा दुष्टा नखायनरकोद्भवा ॥ पृथा पुष्टा परेशानी परमानंददायिनी।।८१॥म्रो नरो नरकोऽगारो नर्मदा नार्म- ·(१०४) मातृकाविलास। [संयुक्तवार्थाः] दाह्रदः॥ गृहं नारकंगारंगरुडांगं गरोद्भवम्।।८२शप्रा प्रकृष्टाम- हादेवी महालक्ष्मीरजोद्भवा ॥ मधुरा मर्मसारो वा क्षमा क्षमाक्षाम- नासिका ॥ ८३॥ प्रः प्रकृष्टोऽधकारातिर्मुरारातिः कजोद्भवः॥ का मारातिधुंवोगस्त्योऽरुणोऽरुणपितामहः ॥ ८४॥ पं ब्रह्मगमने भूरि भ्रमरांगं धरातलम् ॥ गंगातीरं पयःपेयं पाथः परसरं सरः॥८६॥ फं फूत्कारः स्वनः फेनः स्फुरन्स्प्रष्टांवरेचरः ॥ फा वीरपत्नी कमला खरी क्षारनदी सुरा॥८६॥फू स्फुरद्वसनं जुएं पलं स्फुटनमुद्ध- तम् ।। प्राकृतं गमनं ध्वस्तं धृतं धरणमुच्यते ॥ ८७ ॥ब्रो वृहस्प- तिराचार्यों बटुवृद्धो वरावृतः ॥ बाप्कलो बहुदो वाजी बहुव्रीहिश्च बुद्धदः ॥८८॥ बालो वाणोऽवलो बद्धोऽवष्टोऽन्दो बधिरः स्मृतःत्रा वाला बधिरांऽवष्ठा बट्वीवद्धांवरेश्वरी ॥ ८९॥ ब्रह्मवलमुच्छ्रेष्टं बधिरांग तथा वरम्॥बहुलं बहुसारं च बधिरास्यं बटोर्मुखम्॥१०॥ भ्रो ब्रह्मा प्रकटो भारोभ्रमरो धूसरो धरः॥ भ्रामको भासुरोभ्रटो भीमसेनोऽभयः स्मृतः ॥ ९१ ॥ भ्रं भासुरं तथाऽनं तु भ्रामकं भरणं भयम् ॥ भ्रा भ्रष्टा ब्राह्मणी भावा हिडवा धरिणी तथा॥१२॥ म्रो मरो मृत्युकृन्मयों मैथुनी माधवी वलः॥भ्रमरीभानवी मार- मानिनी यामिनी शुनी।। ९३ ॥ न मैथुनं मृतांगं च मरणं मस्तक मधु ॥ यो यादवोऽर्जुनो जारो या जराज्वरवाजरा ॥ ९४ ॥ यं जुष्टं भोजनधाजं जायमानं नरोद्भवम् ।।यिः कामिनी प्रिया जुष्टा परमा पारगांबुधेः ॥ ९५ ॥रकारद्वययोगाभावः शास्त्रादृष्टेः॥ोलंडो लालितोऽल्पांगो ल्रा साजा लालितांबुजा ॥ ९६॥ लालितं प्ला- वितं लं खं लालितं ललनासुखम्॥ ब्रो वाराहो वरो वास्रो वाडवो वासरोंऽबुधिः॥९७॥ ब्रा श्रेष्ठा गिरिजा लक्ष्मी रत्नाकरणता तथा॥ नं तुलायोमुखं भीम भासुरं श्रेष्टमुच्यते ॥ ९८॥श्रः शरश्शारदः सारः शरण्यः सारथिः शिवः॥ श्रा गोरी सरमा रामा रत्नाकरकृता ·[संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलासः। (१०५) लया॥९९ ॥ अं शरण्यं सतूणञ्च तारुण्यं तादृशं शिवम् ।। पः सुरेशो दितीशोऽर्कोऽरुणोऽर्णव उरुक्रमः॥१००॥षा गौरी सारवत्प- नी पारणा परमामरी।।पं प्रकृष्टारुणं काष्ठं कोमलेतरमुज्ज्वलम् ॥१॥ स्त्रःसरः सरमाभर्ना भक्तो भासुरभासुरः ॥ सा शिवा भवपत्नी च भक्ता ब्रह्मसुता तथा ॥२॥त्रं श्रेष्ठं सारदं वस्तु वचनं वरुणा- सनम् ॥ ह्रो हरो हरिणो हारो हरिाहा हुहूर्हयः ॥ ३॥ हों हैं- सोऽहरुद्धो हासो हस्ती च नाहुपः॥ हा गौरी करिणी हंसी ह- स्तयुक्ता च हंसिनी ॥ ४॥ देवयानी च शर्मिष्ठा ह्र तु चौर्यचरो गरम्॥क्षःक्षर-क्षरणःक्षारा क्षामा श्राच क्षराऽक्षरा॥दक्ष्मा लक्ष्मीः झू क्षयि क्षारं क्षोदनं क्षरणं वरम् ॥स्तः पुनः स्तिः सुरः शंखः सुता सारसयोपिता ॥६॥स्ता प्रशस्ता शदा पक्षिपत्नी पाटलगौः स्मृता ॥ स्तुः सारः स्तूरथाचार्यो लक्ष्यस्तूणोरणः स्मृतः॥७॥ स्तं शस्त्रं शरणं राजगृहं गगनमुद्धतम् । यो भ्रष्टः शकटो व्रात्यो विप्रो वरुण आसवः ॥८॥टुःसुष्टु शरणं स्वेटं भास्वरं भक्तमेव च। प्टियष्टिविटिराविटिरावृत्तिर्वरुणांगना ॥९॥ टी यष्टी सरमा भ्रष्टा भ्रामिका भ्रमिरासुरी ॥टा दुष्टा गृहिणी गाली सूर्यपत्नी जलाल- या ॥११०।। { श्रेष्टमरणं साधुगदनं मदनं मधु ॥ यः पंढो मु- खरोंऽगारोऽथासुरोऽसुरसत्तमः॥१३॥ गोविंदो गरुडो गंडोऽथारो- गः संगरोऽमरः ॥ पृयः संघातस्तथास्त्यश्च क्ष्मो विष्णुः क्षमा धरा रमा॥१२॥क्ष्या हानिःक्ष्योहरो विष्णुःणः कृष्णः प्णा कलिंदजा।। प्ण्यो दाताष्ण्या रमा प्ण्यं च गृहं तारापतिर्मुखम्॥१३॥श्यः शिवो ध्यो धराधीशः कल्यः कल्योध्यो धनी हरिः ॥१४॥ पूर्वोक्ताक्षरसं योगे द्वित्रिवेदेषु रूपके । पूर्वक्तिनैव विधिना कल्प्योर्थो विदुपां वरैः ॥ १५॥ आदावते तथा मध्ये यो वर्णो यस्य नामनि ॥ तेन १तीक्ष्णा।

·(१०६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] तन्नाम विज्ञेयमित्येतत्सौभरेर्मतम् ॥ १६॥ यथा प्रशस्तमिति नामनि त्रयः प्रादयो वर्णाः सति तैर्नामकल्पना च ॥ प्रशस्तं शं प्रशस्तं स्तं प्रशस्तमितीरितम् ॥ एवं सर्वत्र बोद्धव्यमिति सौभरि- णोदितम् ॥ १७ ॥ इत्येवं ग्रथिता मालाक्षरी सौभारणा पुरा ।यः पठेच्छृणुयाच्चेमां स शब्दार्णवपारगः ॥ ११८ ॥ यां चकार मह- पीशः सौभरिनितोयधिः ॥ अंगिरास्तत आश्रुत्य तां चकार त्रि- लोकगाम् ॥१९॥ वंशीधरो गुरूणां च सौभयगिरसोस्तथा ॥ मोदाय विदुपां राधाकृष्णानुग्रहतोलिखत् ॥ १२० ॥ अस्य पाठा- च्छुतेश्चांथ सर्वशास्त्रश्रुतेः फलम् । एतन्मयं यतः सर्व प्राप्नुयान्नात्र संशयः॥२१॥ यो नित्यं मातृकामालां कंठस्थां कुरुते द्विजः॥ तस्य कंठगता देवी सरस्वती वसेत्सदा ॥ १२२ ॥ अथ चैतस्मा- द्यथा श्रीभगवतो वर्णसमानायाद्वेदाविर्भावो ब्रह्मादिद्वाराऽभूत्तं व- र्णयामः । वेदाविर्भावस्तु पूर्व श्रीमद्भागवतीयतृतीयकादशद्वादश- स्कंधोक्तरीत्या वर्णितोऽपि पुनरपि तं स्वरूपलक्षणतःस्मारयामः।। तथाहि । 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति त- स्मै' इत्यादिश्रुतनित्यसिद्धानेव वेदांस्तस्मै प्राहिणोत्प्रेषयामा- स स्वांतःस्थितान्वेदान्परमात्मा निजाचिन्त्यशक्त्या ब्रह्ममनसि प्रणवमातृकारूपेण सूक्ष्मानपि तन्मुखेभ्य ऋगादिस्थूलरूपेणैवोच्चा- स्यामासेति । अतएवोक्तम् 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाःप्रवृत्तयः' इति स्मृतः। 'वाचा विरूपनित्यया' इति श्रुतेश्च वेदस्य नित्यत्वम् । यच्चोक्तम् 'ऋचः सामानि जज्ञिरे' इति।तत्राप्याविर्भाव एव बोध्यो जनःप्रा- दुर्भावार्थकत्वात् । ननुशास्त्रयोनित्वात्' इति सूत्रस्य को गतिीर- ति चेत्तत्र योनिशब्दः प्रमाणार्थक एव 'तं त्वौपनिषदं पृच्छामि' इत्युपनिपटेद्यत्वमेव तदर्थ इति । किञ्च तस्येतस्य महतो भू- ·। [विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१०७) तस्य निःश्वसितमेतबग्वेदो यजुर्वेदःसामवेद'इत्यादिश्रुतिरपिवे- दस्योत्पत्ति निराकरोति श्वासप्रश्वासादिवल्लीलयाविर्भावितवानि- तिननु लीलयाविर्भावकर्तृत्वेऽपि ब्रह्मोपादानता तस्य जातव तथा- त्वे तस्य पौरुषेयत्वं कथंन भविष्यात। न च ब्रह्मकार्यत्वेऽपि तस्य- पौरुषेयत्वं पुरुषमात्रजन्यत्वेऽपि पौरुपयत्वे वर्णानां नित्यत्वेप्या नुपूर्वीविशेपस्य पुरुपजन्यत्वान्मीमांसकंमन्यस्यापि वेदाप्रामाण्य- प्रसंगः । वर्णनित्यत्वमात्रेणैवापौरुपयत्वव्यवस्थापने लौकिकवा- क्यस्यापि तत्प्रसंगः । तस्मान्मानांतरेणार्थमुपलभ्य रचितत्वं पौ- रुपेयत्वं सापेक्षत्वलक्षणाप्रामाण्यप्रयोजक । तच्च न वेदे वेदार्थस्य मानांतरागोचरत्वात् । इदमेव श्रुत्या निःश्वासदृष्टांतेन दर्शि- तम् । तथाहि निःश्वासः पुरुपान्जायमानोऽपि न पुरुपीचकीर्पा- जन्यस्सुपुप्तावपि तद्दर्शनात्। एवं वेदो ब्रह्मणो जायमानोऽपि न ब- मचिकीजिन्यो वेदार्थस्य वेदातिरिक्तमानाविपयत्वादित्यलम् । अस्यार्थस्य जन्माघस्येत्याद्यश्रीभागवतीयपद्यव्याख्याने बहुधा प्रपञ्चितत्वात् । अथाक्षरसमानायत एव सर्वा आन्वीक्षिक्यादयोऽ- टादश विद्या आप ब्रह्मद्वारा संभूतास्तदधस्ताद्विदुरं प्रति मैत्रेयो- क्तरीत्या सूचिताअप्यधुना विशदीकुर्मः। तत्रर्यजुःसामाथवभेदेन वेदाश्चत्वारः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिपां गणम् । छंदसां लक्षणं चैव पडंगो वेद उच्यते इति । पट् पुराणानिन्याय- मीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति चत्वार्युपांगानि । अत्रैवोपपुराणानाम- तर्भावः ।वैशीपकस्य न्यायनये वेदान्तस्य मीमांसायां महाभारत- रामायणयोःसांख्यपातंजलपाशुपतवैष्णवादीनाञ्च धर्मशास्त्रे च मि लित्वा चतुर्दश विद्याः। तथोक्तं 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रां- गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्यच चतुर्दश' इति । एता एव चतुभिरुपवेदैः सहिता अष्टादश विद्या भवंति । आयुर्वेदो ·(१०८) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] धनुर्वेदो गांधर्ववेदोर्थशास्त्रं च सर्वेपामास्तिकानामेतावन्ति हि धर्मप्रस्थानानि अन्येपामप्येकदेशिनामेष्वेवांतर्भावात् । ननु ना- स्तिकानामपि प्रस्थानानि सति तान्येष्वनंतर्भावात्पृथग्गणयि- तुमुचितानि । तथाहि शून्यवादेनैकं प्रस्थान माध्यमिकानां क्षणि- कविज्ञानवादेनापरं योगाचाराणां ज्ञानाकारानुमेयक्षणिकवाह्यार्थ- वादेनापरं सौत्रांतिकानां प्रत्यक्षक्षणिकवाह्यार्थवादेनापरं वैभाषि- काणामिति सौगतानां प्रस्थानचतुष्टयम् । तथा देहात्मवादेनैकं प्रस्थानं चार्वाकाणामेवं देहातिरिक्तदेहप्रमाणात्मवादेन द्वितीयं प्रस्थानं दिगंबराणामेवं मिलित्वा पट् प्रस्थानानि कस्मानोच्यते। सत्यावेदवाह्यत्वात्तेपांम्लेच्छादिप्रस्थानवत्परंपरयापि पुरुपार्थानुप योगादुपेक्षणीयत्वमेवाइह च साक्षात्परंपरयावा । परमार्थोपयोगिनां वेदोपकरणानामेव प्रस्थानानां भेदो दर्शितः । अथ संक्षेपेणैपां प्रस्थानानां स्वरूपभेदहेतुः प्रयोजनभेद उच्यते पालानां व्युत्पत्तये। तत्र धर्मप्रतिपादकमपौरुपेयं वाक्यं वेदः सच मंत्रवाल णात्मकः। मंत्रब्राह्मणयोर्वेद नामधेयम्'इति तत्स्वरूपस्यान्यत्रोक्तेः। तत्र मंत्रा अनुष्ठानकारकभूतद्रव्यदेवताप्रकाशकास्तेपि त्रिवि- धा ऋग्यजुःसामभेदेन । तत्र पादवद्धगायत्र्यादिच्छंदोविशिष्ट ऋचः' अग्निमीळे पुरोहितम् ' इत्यादिकास्ता एवं गीतिवि- शिष्टाः सामानि । तदुभयविलक्षणानि यजूंपि अनिदानी- विहरंत्वित्यादिसंबोधनरूपाणि ।निगदमंत्रा अपि यजुरंतर्गता एव तदेवं निरूपिता मंत्राः । मंत्रव्याख्यानरूपं ब्राह्मणम् । ब्राह्मणमपि विविध विधिरूपमर्थवादरूपंतदुभयविलक्षणं चातत्रशान्दी भावना विधिरिति भाडाः नियोगो विधिरिति प्राभाकराइटसाधनता विधि- रिति तार्किका विधिरपिचतुर्विध उत्पत्त्यधिकारविनियोगप्रयोगभे- दात्। तत्र कर्मस्वरूपमानप्रतिपादको विधिरुत्पत्तिविधि आमेयोऽ- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१०९) टाकपालो भवति' इत्यादिःसितिकर्तव्यताकस्य करणस्य यागादेः फलसंबंधवोधको विधिरधिकारविधिः 'दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गका- मो यजेत्' इत्यादि अंगसंबंधयोधको विधिर्विनियोगविधिः 'त्रीहि- भिर्यजेत् समिधो यजति' इत्यादिः । सांगप्रधानकर्मप्रयोगैक्य- बोधकः पूर्वोक्तविधिवयमेलनरूपः प्रयोगविधिः स च ौत इत्ये- के, कल्प इत्यपरे । कर्मस्वरूपञ्च द्विविधं गुणकर्मार्थकर्मभेदात् । तत्र ऋतुकारकाण्याश्रित्य विहितं गुणकमीतदपि चतुर्विधम् उत्प- त्याप्तिविकृतिसंस्कृतिभेदात् । तत्र वसंते 'ब्राह्मणोऽनीनादधीत यूपं तक्षति ' इत्यादावाधानतक्षणादिना संस्कारविशेपविशिष्टानि- यूपादेरुत्पत्तिः स्वाध्यायोध्येतव्यः, गां पयो दोग्धि'इत्यादावध्यय- नदोहादिना विद्यमानस्यैव स्वाध्यायपयःप्रभृतेः प्राप्तिः। 'सोमम- भिपुणोति'नीहीनवहंति,आज्यं विलापयति'इत्यादावभिपवावधात- विलापनैः सोमादीनां विकारः। व्रीहीन्प्रोक्षति, प्रत्यवेक्षते' इत्यादी प्रोक्षणावेक्षणादिभित्रीह्यादिद्रव्याणां संस्कार एव । एतच्चतुष्टय चांगमेव । तथा क्रतुकारकाण्यनाश्रित्य विहितमर्थकर्म। तच द्विवि- धमंगं प्रधानं च । तत्रान्यार्थमंगमनन्याथै प्रधानम् । अंगमपि द्विविधं सन्निपत्योपकारकमारादुपकारकंच। तत्र प्रधानस्वरूप- निवाहकं प्रथमं फलोपकारकं द्वितीयमेवं संपूर्णागसंपादकोविधिः प्रकृतिर्विकलाङ्गसंपादको विधिर्विकृतिस्तदुभयविधविलक्षणो विधिदेवीहोमः एवमन्यदप्यूह्यम् । अत्रबहुवक्तव्यमस्ति ग्रंथविस्तर- भियोपरम्यते । तदेवंनिरूपितो विधिभागः प्राशस्त्यनिदान्यतर- लक्षणया विधिशेपभूतं वाक्यमर्थवादः स च त्रिविधो गुणवादो- ऽनुवादो भूतार्थवादश्च । तत्र प्रमाणांतरविरुद्धार्थयोधको गुणवादः 'आदित्यो यूपः' इत्यादिः। प्रमाणांतरप्राप्तार्थवोधकोऽनुवादः'अ- मिहिमस्य भेषजम्'इत्यादि प्रमाणांतरवाधतत्प्राप्तिरहितार्थवोधको ·(११०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] भूतार्थवादः 'इंद्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत्' इत्यादिः। तदुक्तं विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रि- धा मतः' इति । तत्र त्रिविधानामर्थवादानां विधिस्तुतिपरत्वे समा- नेऽपि भूतार्थवादानां स्वार्थेऽपि प्रमाण्यम् देवताधिकरणन्या- यात्।अबाधिताज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यम्। तच्च बाधितविपयत्वा- त् ज्ञातज्ञापकत्वाच्च नगुणवादानुवादयोः । भूतार्थवादस्य तु स्वार्थतात्पर्यरहितस्याप्यौत्सर्गिकं प्रामाण्यं न विहन्यते । तदेवं निरूपितोऽर्थवादभागः । विध्यर्थवादोभयविलक्षणं तु वेदांतवा- क्यम् । तच्चाज्ञातज्ञापकत्वेऽप्यनुष्ठानाप्रतिपादकत्वान्न विधिः स्व- तः पुरुपार्थपरमानंदज्ञानात्मके ब्रह्मणि स्वार्थे चोपक्रमोपसंहारा- दिपविधतात्पर्यलिंगवत्तया स्वतःप्रमाणभूतं सर्वानपि विधीनंतः- करणशुद्धिद्वारा स्वशेपतामापादयन्परशेपत्वाभावाच्च नार्थवाद- स्तस्मादुभयविलक्षणमेव वेदांतवाक्यम् । तच्च कचिदज्ञातज्ञाप- कत्वेन विधिरिति व्यपदिश्यते । विधिपदरहितप्रमाणवाक्यत्वे कचिद्भूतार्थवाद इति व्यवह्रियते इति न दोपः। पड्विधलिंगानि च 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽ पूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिंग तात्पर्यनिर्णये" इति।उपक्रमोपसंहारावेकलिंगम् । अद्वितीया- त्मप्रतिपादकत्वात् । सृष्टेः पूर्व नामरूपरहितं सत्तामात्रमिदं जगदिति छांदोग्ये पष्टे प्रपाठके सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' इति श्रुत्या प्रतिपादनमुपक्रमः । प्रतीयमानं सर्वं जगदिदं पूर्वोक्तसत्स्व- रूपमेव नान्यदिति । 'ऐतदात्मामदं सर्वम्' इति श्रुत्यांते प्रतिपादन- मुपसंहारः ॥ १॥ प्रकरणप्रतिपाद्यस्य पुनःपुनः प्रतिपादनमभ्या- सायथा तत्रैव तत्त्वमसीति नवकृत्वोऽभ्यासः प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तन्मध्ये तत्त्वमसति नवसंख्याकोपदेशेन प्रतिपादनमभ्यासः॥२॥ प्रमाणानां मध्ये लक्षणया 'तं त्वौपनिपदै पुरुपं पृच्छामि' इत्यु- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१११) पनिपत्प्रमाणेन गम्य आत्मा नेतरणेति विवेकोऽपूर्वता ॥३॥ प्रारब्धक्षयपर्यंत देहेंद्रियादौ मिथ्याप्रतीतिः । प्रारब्धस्य निःशेष- नाशे प्राप्ते तदप्रतीतिपूर्वकमद्वितीयात्मस्वरूपणावस्थानस्य 'आ- चार्यवान्पुरुपो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्यथ संपत्स्ये' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादनं फलम् ॥ ४॥ प्रकरणप्रतिपायस्य 'उत तमादेशमप्रामो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञात- म्' इत्यादिश्रुत्या प्रशंसनमर्थवादः स्वार्थे तात्पर्याभावात् ॥५॥ यथा मृजन्यपटशरावादीनांमृदभिन्नत्वं स्वर्णजन्यकटककुंडला- दीनां स्वर्णभिन्नत्वं तथा कारणजन्यजगतः कारणाभिन्नत्त्वमिति 'वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादिता युक्तिरुपपत्तिरिति ॥ ६॥ निरूपितं त्रिविधं ब्राह्मणम्। यत्तु मंत्रास्त्वनेकधा सति ब्राह्मणं त्वष्टधा मतम्' इति तस्याप्ट- विधस्यापि यथाकथंचित्रिष्ववैष्वंतर्भावो ध्येयः। अष्टधा ब्राह्मणं तु बृहदारण्यकश्रुत्योक्तम् ‘इतिहासः पुराणं विद्या उपनिपदः श्लोकाः सूत्राणि व्याख्यानान्यनुव्याख्यानान्यस्यैव निःश्वसितानि' इति । कथाप्रतिपादक इतिहासः । विश्वस्य पूर्वावस्थानिरूपकं पुराणम् । उपासनात्मविद्याप्रतिपादका विद्याः । या चोपास्य- देवरहस्यप्रतिपादका सोपनिपत् । ये मंत्राः श्लोकवत्पठ्यते ते श्लोकाः । संक्षिप्तार्थप्रतिपादकं सूत्रम् । विस्तृतार्थप्रतिपादकं व्याख्यानम्।व्याख्यानस्यापि स्फुटतापादकमनुव्याख्यानम्।एता- न्यएब्राह्मणानि। शिक्षाकल्परहस्यादीनां च वेदसांगतापादकत्वमेव मंत्रब्राह्मणयोर्व्याख्येयव्याख्यानताभावोस्ति तच्च मांत्रवर्णिकम्' इति सूत्रठ्याख्याने प्रतिपादितं वृत्तिकारैः । अथप्रकृतमनुसरामः। एवं च कर्मकांडगुणकांडब्रह्मकांडात्मको वेदो धर्मार्थकाममोक्षहेतुः। स च प्रयोगत्रयेण निर्वाहार्थमृग्यजु-सामभेदेन भिन्नः । तत्र हौत्र- ·(११२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] प्रयोग ऋग्वेदेनाध्वर्यवप्रयोगो यजुर्वेदेनौद्गात्र प्रयोगः सामवेदेन ब्रह्मयजमानप्रयोगौ तत्रांतर्भूतौ । अथर्ववेदस्तु यज्ञानुपयुक्तश्शा- न्तिकपौष्टिकाभिचारिकादिकर्मप्रतिपादकत्वेनात्यंतविलक्षण एव । प्रवचनभेदात्प्रतिवेदं भिन्ना भूयस्यः शाखाः संदि । तज्ज्ञानं चरण- व्यूहवैदिकग्रंथाद्भवति । एवं च कर्मकांडे व्यापारभेदे ऽपि सर्वासां वेदशाखानामेकरूपत्वमेव ब्रह्मकांड इत्यादिश्चतुर्णा वेदानां प्रयो- गभेदेन प्रयोजनभेद उक्तः॥ अथांगानामुच्यते । तत्र शिक्षाया उदात्तानुदात्तस्वरितह्रस्वदीर्घप्लुतादिविशिष्टस्वरव्यंजनात्मकवर्णो- चारणविशेपज्ञानं प्रयोजनं तदभावे मंत्राणामनर्थफलत्वात् । तथा चोक्तं' मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वत्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुस्स्वरतोऽ पराधात् ॥' इति।तत्र सर्ववेदसाधारणी शिक्षा। अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि' इति पंच- खंडात्मिका प्रकाशिता । प्रतिवेदशासं भिन्नाः प्रातिशाख्यसंझिंका अन्यैरेव मुनिभिः प्रदर्शिताः । एवंवैदिकपदसाधुत्वज्ञानेनाहादिकं व्याकरणप्रयोजनं । तच्च वृद्धिरादैच'इत्यावष्टाध्याय्यात्मकं महेश्वर- प्रसादेन पाणिनिनव प्रकाशितम् । तच्च कात्यायनेन मुनिना पाणि- नीयसूत्रेषु वार्तिकं विरचितम् ।तद्वार्तकोपरि च भगवता पतंजलिना महाभाष्यमारचितम् । तदेतषिमुनिव्याकरणं चेदांग माहेश्वमित्या- ख्यायते । कौमारादिव्याकरणानि तुन वेदांगानि । किन्तु लौकिक- प्रयोगमात्रार्थानीत्यवगंतव्यम् । एवं शिक्षाव्याकरणाभ्यां वर्णोच्चा- रणे पदसाधुत्वे च ज्ञाते मंत्रपदार्थज्ञानापेक्षायां तदर्थ भगवता यास्केन 'समानायः समानातो व्याख्यातव्य' इत्यादित्रयोदशा- ध्यायात्मकं निरुक्तमारचितम् । तत्र च नामाख्यातनिपातोपसर्ग- भेदेन चतुर्विध पदजातं निरूप्य वैदिकपदानामर्थः प्रदर्शितः।म- त्राणां चानुष्ठेयार्थप्रकाशनद्वारेणेव करणत्वात्पदार्थज्ञानाधीनत्वाच ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११३) वाक्यार्थज्ञानस्य मंत्रस्थपदार्थज्ञानाय निरुक्तमप्यपेक्षणीयमप्य- थानुष्ठानासंभवात्सूल्पेन जर्जरीजुफरीदुना' इत्यादीनां दुरूहत्वा- प्रकारांतरणार्थज्ञानस्यासंभावनीयत्वाच्च । एवं निघंटुकोशा वैदिकद्रव्यदेवतात्मकपदार्थपर्यायशब्दात्मका निरुक्तांतर्भूता एव । तत्रापि निघंटुसंज्ञकः पञ्चाध्यायात्मको ग्रंथो भगवता यास्केनैव कृतः । अन्येप्यमरहेमचन्द्रादिप्रणीताः कोशा निघंटुरूपत्वेन निरुक्तांतर्भूता एव द्रष्टव्याः । एवमृमंत्रा. : णां पावरानुष्टुप्छन्दोविशेषविशिष्टत्वात् । तदज्ञानेच निंदाश्रव णे छंदोविशिष्टानुष्टानविशेपविधानाचाछंदोज्ञानाकांक्षायां तत्प्रका- शनायधीश्रीस्त्रीम्' इत्याद्यध्यायाष्टकात्मिका छंदोविचितिभगवता पिंगलेनैवरचिता।तत्राप्यलौकिकमित्यतेनाध्यायत्रयेण गायन्युप्णि- गनुष्टुब्बृहतीपंक्तित्रिष्टुब्जगतीछंदांसि सप्तावांतरभेदानि निरूपिता- निअथ लौकिकमित्यारभ्याध्यायपंचकेन पुराणेतिहासादावुपयोगी निलौकिकानि छंदांसि निरूपितानिाव्याकरणे लौकिकपदनिरूपण वताएवं वैदिककर्मदशादिकालज्ञानाय ज्योतिपं भगवतादित्येन ग- गादिभिश्वप्रणीतं बहुविधं गणितहोरासंहितादिरूपस्कंधत्रयात्मक- मिति।तत्र गणितंच मूलवीजरेखापाव्यादिभेदतोनेकविधम्।होराशा खंतु जन्मपत्रप्रकाशकम् होराशब्दस्तु पूर्वापरवर्णलोपेनाहोरात्रश- ब्दान्निष्पन्नःपृपोदरादितादित्युक्तं वृहजातकोतन कालोपलक्षणा- न्मुहूर्तबोधकवर्षयोकप्रश्नवोधकशास्त्रमप्यत्रैवांतर्भूतंज्ञेयम्।संहिता शास्त्रं सर्वप्रकाशकत्वात्सर्वमयमेव।गणितयोधकाः सूर्यसिद्धांतादयो ऽष्टादश संतिाहोराबोधका शुकजातकयवनजातकादयो मुहूर्तमात- डादय प्रश्नादादयोहिल्लानादयश्चवहवसति।संहिताआपेगर्गसंहि- तारुद्रसहिताभृगुसंहिताया अनेका-संतीति।एवं शाखांतरीयगुणोपस ·(१११) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] हारेणवैदिकानुष्ठानकमविशेपविज्ञापनाय कल्पसूत्राणि।तानिचप्रयो गत्रयभेदात्रिविधानि। तत्र हौत्रप्रयोगप्रतिपादकान्याश्वलायनसांख्या यनादिप्रणातानि । आध्ववप्रयोगप्रतिपादकानि बौधायनापस्तंब- कात्यायनादिप्रणीतानिाऔद्गात्रप्रयोगप्रतिपादकानि शाड्यायनत्र- य्यारुण्यादिप्रणीतानिाएवं निरूपितःपण्णामंगानां प्रयोजनभेदः ।। चतुर्णामुपांगानामधुनोच्यते ।तत्र सर्गप्रतिसर्गमन्वंतरवंशवंशानुच- रितप्रतिपादकानि भगवता बादरायणेन निरूपितानिापुराणानि ता- निच ब्राह्म पानं वैष्णवं शैवं भागवतं नारदीयं मार्कण्डेयमानेयं भवि- प्यं ब्रह्मवैवर्त लेंगं वाराहं स्कांद वामनं काम मात्स्यं गारुडं ब्रह्मांड चेत्यष्टादशाएवमुपपुराणान्यपि गणेशकालिकासांबपराशरादीन्य- नेकानि द्रष्टव्यानिन्यिाय आन्वीक्षिकी पञ्चाध्यायी गौतमेन प्रणीतम्- प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टांतसिद्धांतावयवतर्कविपर्ययवादजल्प वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांपोडशपदार्थानामुद्दे- शलक्षणपरीक्षाभिस्तत्वज्ञानं तस्या प्रयोजनमेवं दशाध्याय वैशेपि- के शास्त्रं कणादेन प्रणीतम्।द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायानां पण्णां भावपदार्थानामभावसप्तमानां साधर्म्यवैधाभ्यां व्युत्पादनं तस्य प्रयोजनं तदपि न्यायपदेनोक्तम्।एवं मीमांसाऽपि द्विविधा धर्ममीमां- सा शारीरिकमीमांसा च । तत्र द्वादशाध्यायी धर्ममीमांसा अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यारभ्य 'अन्वाहायं च दर्शनात्' इत्यंता भगवता जैमिनिना प्रणीता।तत्र धर्मप्रमाणं धर्मभेदःशेपशेपिभावश्च त्वर्थ- पुरुषार्थभेदेन प्रयुक्तिविशेषः श्रुत्यर्थपठनादिभेदःकमभेदोधिकार- विशेपः सामान्यातिदेशो विशेपातिदेश ऊहो वापस्तंत्रप्रसंगश्चेति क्रमेण द्वादशानामध्यायानामर्थः । तथा संकर्पणकांडमध्यायचतु- प्रयात्मकं जैमिनिना प्रणीतमातच देवताकांडसंज्ञया प्रसिद्धमप्युपा सनादिकर्मप्रतिपादकत्तात्कर्मकांडांतर्गतमेव । तथा चतुरध्यायी ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११५) शारीरिकमीमांसाअथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिः अनावृत्तिः शन्दा- त्' इत्यंता जीवब्रह्मैकत्वसाक्षात्कारहेतुश्रवणाख्यविचारप्रतिपाद- कानन्यायानुपदर्शयंती भगवता बादरायणेन कृता । तत्र सर्वेपामेव वेदांतवाक्यानां साक्षात्परंपरया वा प्रत्यगभिन्नाद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति समन्वयः प्रथमाध्यायेन दर्शितः । तत्र प्रथमपादे स्पष्टब्रह्मलिंगयुक्तानि वाक्यानि विचारितानि। द्वितीयपादे त्वस्प- एब्रह्मलिंगयुक्तान्युपास्यब्रह्मविपयाणि । तृतीयपादे स्पष्टब्रह्मलिं- गानि शेयब्रह्मविपयाणि । एवं पादत्रयेण वाक्यविचारः समापितः। चतुर्थपादे तु प्रधानविपयत्वेन संदिह्यमानान्यव्यक्तादिपदानि चितितानि । एवं वेदांतानामद्वये ब्रह्मणि सिद्धे समन्वये तत्र संभा- वितस्मृतितर्कादिविरोधमाशंक्य तत्परिहारः क्रियते इति । अवि- रोधो द्वितीयाध्यायेन दर्शितः । तत्राद्यपादे सांख्ययोगकणादस्मृ- तिभिः सांख्यादिप्रयुक्तैश्च तकविरोधो वेदांतसमन्वयस्य परि- हतः । द्वितीयपादे सांख्यादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादितम् । स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिराकरणरूपपर्वद्वयात्मकत्वाद्विचारस्य ।तृ- तीयपादे महाभूतसृष्टयादिश्रुतीनां परस्परविरोधः पूर्वभागेन 'परिहत उत्तरभागेन तुजीवविषयाणाम् । चतुर्थपादेनेंद्रियविपयश्रु- तीनां विरोधपरिहारः ॥ तृतीयाध्याये साधननिरूपणम् । तत्र प्रथमपादे जीवस्य परलोकगमनागमनेन वैराग्यं निरूपितम्।द्विती. यपादे पूर्वभागेन त्वंपदार्थों निरूपित उत्तरभागेन तत्पदार्थः । तृतीये पादे निर्गुणे ब्रह्मणि नानाशाखापठित एवं गुणोपसंहारः कृतः। प्रसंगात्सगुणविद्यासु शाखांतरीयगुणोपसंहारो निरूपितः। चतुर्थपादें निर्गुणब्रह्मविद्याया बहिरंगसाधनान्याश्रमयज्ञादीन्यंतरं गसाधनानि शमदमनिदिध्यासादीनिनिरूपितानि।चतुर्थाध्याये सग णनिर्गुणविद्ययोः फलनिर्णयः कृतः। तत्र प्रथमे पादे श्रवणायाकृत्या -- ·(११७) [विद्यावि यः] मातृकाविलासः। न वाजीकरणाख्यकामशास्त्राभिधानात् । तत्र वात्स्यायनेन पञ्चा- ध्यायात्मकं कामशास्त्रं प्रणीतम् । तस्य विपयवैराग्यमेव प्रयोजन शास्त्रोद्दीपितमार्गेणापि विपयभोगे दुःखपर्यवसानात् । चिकित्सा- शास्त्रस्य च रोगतत्साधनरोगनिवृत्तितत्साधनज्ञान प्रयोजनम् । तच्च मोक्षसाधनीभूतशरीरारोग्यसंपादकत्वेन मोक्षोपयोग्येव । एवं धनु- वैदः पादचतुष्टयात्मको विश्वामित्रप्रणीतः। तत्र प्रथमपादोदीक्षा- त्मको द्वितीयः संग्रहपादस्तृतीयस्सिद्धपादश्चतुर्थः प्रयोगपादतः प्रथमे पादे धनुर्लक्षणमधिकारिनिरूपणञ्च कृतमातत्रधनुःशब्दश्चा पेनिरूढोऽपि चतुर्विधेष्वायुधेषु वर्तते । यथा चक्रशब्दोऽरौ निरू टोऽपिगदायामपि वर्त्तते'जुगोपकुक्षि गत आत्तचक'इत्यत्र तथादर्श नादन्यथाअस्रतेजः स्वगदया विधमन्तमित्युक्तिव्याकोपः स्यादि- तितिचतुर्विधमायुधं मुक्तममुक्तं मुक्तामुक्तं मंत्रमुक्तं चातर मुक्तं च- कादि,अमुक्तं खगादि,मुक्तामुक्तं शल्यावांतरभेदादि,मंत्रमुक्तं शरा- दितित्र मुक्तमत्रमुच्यते तदमुक्तं शस्त्रमित्युच्यते । तदपि ब्राह्मवै- प्णवप्राजापत्यानेयादिभेदादनेकविधम् । एतद्भेदज्ञापनाय किञ्चि- द्वक्ष्यामोऽये । एवं साधिदेवतेषु समंत्रेषु चतुर्विधायुधेषु येपामधि- कारः क्षत्रियकुमाराणां तदनुयायिनां च ते सर्वे चतुर्विधाः पदा- तिरथतुरगगजारूढा इति दीक्षाभिपेकसन्नाहनमंगलकरणादिकञ्च सर्वमपि प्रथमे पादे निश्चितम् । सर्वेपां शस्त्रविशेपाणामाचार्यस्य चं लक्षणपूर्वकसंग्रहप्रकारो दर्शितो द्वितीयपादे । गुरुसंप्रदायसि- द्वानां शस्त्रविशेषाणां पुनः पुनरभ्यासो मंत्रदेवतासिद्धिकरणमपि निरूपितं तृतीयपादे । एवं देवतार्चनाभ्यासादिभिस्सिद्धानामस्त्र- विशेषाणां प्रयोगश्चतुर्थपादे निरूपितः । क्षत्रियाणां स्वधर्माचर- णं युद्धं दुष्टदस्युचौरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयोजन- म् ॥ अथ किश्चिद्धनुर्वेदोद्धृतं शाङ्गधरोक्तरीत्याप्यधुनोच्यते ।एको ·1 - (११८) । मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] पि यत्र नगरे प्रसिद्धः स्यादनुर्द्धरः ॥ ततो यान्त्यरयो दूरान्मृगाः सिंहगृहादिव ॥१॥ अथ धनुर्दानविधिः । आचार्येण धनुर्देयं ब्राह्मणे सुपरीक्षिते ॥ लुब्धे धूर्ते कृतघ्ने च मंदवुद्धौ न दापयत ॥२॥ब्राह्मणाय धनुर्देयं खङ्गं वै क्षत्रियाय च ॥ वैश्याय दापये त्कुन्तं गदां शूद्राय दापयेत् ॥३॥ धनुश्चक्रञ्च कुन्तञ्च खङ्गं च क्षुरिका गदा ॥ सप्तमं वाहयुद्धं स्यादेवं युद्धानि सप्तथा ॥ ४ ॥ अथाचार्यलक्षणम् । आचार्यः सप्तयुद्धः स्याचतुभिर्भार्गवः स्मृतः।। द्वाभ्याञ्चैव भवेद्योध एकेन गणको भवेत् ॥६॥ हस्तः पुनर्वसुः पुष्यो रोहिणी चोत्तरात्रयम् ॥ अनुराधाश्विनी चैव रेवती दशमी तथा॥ ६॥ जन्मस्थे च तृतीये च पठे वै सप्तमेतथा॥ दशमैकाद- शे चंद्रे सर्वकायाणि कारयेत् ॥ ७॥ तृतीया पंचमी चैव सप्तमी दशमी तथा ॥ त्रयोदशी द्वादशीच तिथयस्तु शुभा मताः॥८॥ रविवारः शुक्रवारो गुरुवारस्तथैवच ॥ एतद्वारत्रयं धन्यं प्रारंभे शस्त्रकर्मणाम् ॥ ९॥ एभिर्दिनस्तु शिष्याय गुरुः शस्त्राणि दाप- येत् ॥ संतर्म्य दानहोमाभ्यां सुरान्स्वाहाविधानतः॥१०॥ब्राह्मणा- भोजयेत्तत्र कुमारीश्वाप्यनेकशः ॥ तापसानर्चयेत्या ये चान्ये शिवयोगिनः॥ ११ ॥ अन्नपानादिभिश्चैव वस्त्रालंकारभूपणैः ।। गंधमाल्यैर्विचित्रैश्च गुरुं तत्र प्रपूजयेत्॥१२॥कृतोपवासः शिष्यस्तु धृताजिनपरिग्रहः ॥ बद्धांजलिपुटस्तत्र याचयेद्गुरुतो धनुः ॥१३॥ अंगन्यासं ततः कार्य शिवोक्तं सिद्धिमिच्छता ॥ आचार्येण च शिष्यस्य पापघ्नं विघ्ननाशनम् ॥ १४ ॥ शिखास्थानेन्यसेदीशं बाहुयुग्मे च केशवम् ॥ ब्रह्माणं नाभिमध्येतु जंघयोश्च गणाधि- पम् ॥ १५ ॥ प्रतिमंत्रम् । ओं ह्रौं शिखास्थाने शंकराय नमः । ओं ह्रौं बाह्वो केशवाय नमः । ओं ह्रौं नाभिमध्ये ब्रह्मणे नमः । ओं ह्रौं जक्योर्गणपतये नमः । ईदृशं कारयेन्न्यासं ये- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११९) न श्रेयो भविष्यति॥अन्येऽपि दुष्टमंत्रेण न हिंसंति कदाचन ॥१६॥ शिष्याय मानुषं चापं धनुमैत्राभिमंत्रितम् ॥ काण्डात्काण्डाभिम- त्रेण दद्याद्वेदविधानतः ॥ १७॥ प्रथमं पुष्पवेधञ्च फलहीनेन प- त्रिणा ॥ ततः फलयुतेनैव मत्स्यवेधं च कारयेत् ॥ १८ ॥ मांस- वेधं ततः कुर्य्यादेवं वेधो भवेत्रिधा ॥ एतेधैः कृतैः पुंसां शराः स्युः सर्वसाधकाः॥ १९॥ वेधने चैव मांसस्य शरपातो यदा भ- वेत् ॥ पूर्वदिग्भागमाश्रित्य तदा स्याद्विजयी सुखी ॥ २०॥ द- क्षिणे कलहो वोरो विदेशगमनं पुनः॥ पश्चिमे धनधान्यं च सर्व चैवोत्तरे शुभम् ॥ २१ ॥ ऐशान्यां पवनं दुष्टं विदिशोऽन्याश्च शोभनाः ॥ हर्पपुष्टिकराश्चैव सिद्धिदाः सर्वकर्मणि ॥२२॥ एवं वेधत्रयं कुर्याच्छंखदुंदुभिनिस्वनैः । ततः प्रणम्य गुरवे धनुर्वा- णान्निवेदयेत् ॥ २३ ॥ इति धनुर्दानविधिः ॥ अथ चाप- प्रमाणम् । प्रथम यौगिकं चापं युद्धचापं द्वितीयकम् ॥ निजवा- हुवलोन्मानात्किञ्चिदूनं शुभं धनुः ॥ २४ ॥ वरं प्राणाधिको धन्वी न तु प्राणाधिकं धनुः ॥ धनुपा पीड्यमानस्तु धन्वी लक्ष्यं न पश्यति ॥ २५ ॥ अतोनिजबलोन्मानं चापं स्याच्छुभकारकम् ॥ देवानामुत्तमं चापं ततो न्यूनञ्च मानवम् ॥२६॥ अईपञ्चमहस्त- न्तु श्रेष्टं चापं प्रकीर्तितम् ।। तद्विज्ञेयं धनुर्दिव्यं शंकरेण धृतं पुरा ॥२७॥ तस्मात्परशुरामेण ततो द्रोणेन धारितम् ॥ द्रोणाद- होतं पार्थेन ततः सात्यकिना धृतम् ॥२८॥ कृते युगे महादेवस्त्रे- तायां चापि राघवःद्वापरे द्रोणविप्रश्च दैवं चापमधारयत् ॥२९॥ चतुर्विशांगुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् ॥ तद्भवेन्मानवं चाप सर्वलक्षणसंयुतम् ॥३०॥ विपर्व पञ्चपर्व वा सप्तपर्व प्रकीर्तितम् ॥ नवपर्व च कोदंडं चतुर्दा शुभकारकम् ॥ ३१ ॥ चतुप्पर्वञ्च पदपर्वमष्टपर्व विवर्जयेत् । केपाश्चिच्च भवेच्चापं वितस्तिनवसमि- ·(१२०) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपक्कञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ॥ दग्धं छिद्र न कर्तव्यं वाह्याभ्यंतरहस्तकम् ॥३३॥गुणहीनं गुणाक्रांत कांडदो. पसमन्वितम् ।। गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपक्वं भंगमायाति झतिजीण तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिवृष्टं तु सोरे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् ॥ वाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥ ३६॥ हीने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आक्रांते तु पुनः वापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ।। ३७।। गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिर्दोपविनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शार्ङ्ग पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥३९॥ न स्वर्गे न च पाताले न भूमौ कस्यचित्करे ॥ तद्धनुर्वशमायाति मुक्त्वैकं पुरुपोत्तमम् ॥४०॥ पौरुपेयं तु यच्छाङ्ग बहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसार्द्धपनिनिर्मितं चार्थसा- धनम्॥४१॥प्रायो योज्यं धनुश्शाङ्ग गजारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिनां च पदातीनां वांशं चापंप्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कान- ठामानसमितः ॥४३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणतं- तुभिः ॥ वर्तितः स्याद्गुणः श्लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४४ ॥ अभावे पट्टसूत्रस्य हरिणीस्नायुरिष्यते ॥ गुणार्थमपि च प्राधाः नायवो महिपीभवाः॥४६॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा।। निर्लोमतंतसूत्रेण कुर्याद्वा गुणमुत्तमम् ॥ ४६ ॥ पक्कवंशत्वचः कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः ॥ पट्टसूत्रेण सन्नद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥४७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र -गणः कार्यो नवित्रः स्थावरों दृढः ॥. ४८ ॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलाप्तः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादशस्मृताः ॥ तद्वृत्तं त्रिगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे स्मृतः॥१९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ॥ स्थूलं न चातिसूक्ष्मं च न पक्वं न कुभूमिजम् ॥ ५० ॥ हीनयथि विदीर्ण च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णगाथे सुपक्कं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्ड गृह्णीयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वौ च हस्तौ मुष्टिहीनो दैर्घ्य स्थौल्ये कनि- टिका||१२||विधेया शरमानेपु यंत्रेष्वाकर्पयेत्ततः ॥ काकहंसशशा- दानां मत्स्यादक्रौंचकेकिनाम्।।९३||गृध्राणां कुरराणाञ्च पक्षा एतेषु शोभनाः॥५४॥एकेकस्य शरस्यैव चतुष्पक्षान्नियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥५५॥ दशांगलिमितं पक्षं शाईचापस्य मार्गणे ॥ योज्या दृढाश्चतुःसंख्याः सन्नद्धाः स्नायुतंतु- भिः॥५६॥ शराश्च त्रिविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥६७ ॥ समं नपुंसकं ज्ञेयं तल्लक्ष्याथै नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- ढम् ॥ ५८ ॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेद्वज्रलेपेन शरे पक्षानुमानतः॥ ५९॥ आ- रामुखं क्षुरप्रञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सुचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ।। ६०॥ कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्य- प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवति बहुरूपतः ॥ ६१ ॥ आरामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं ह्यर्द्धचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेद्यं द्विभल्लेन गुणः शराः ॥ लोहञ्च काकतुण्डेन लक्ष्य गो- पुच्छकेन च ॥६३॥ अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाप्टविनि- मितम् ॥ मुखे च लोहकंटेन विद्धं व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६४ ॥ अथ फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपधिविलेपनैः॥ येन दुर्भ- ·(१२२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] द्यवाणि भेदयेत्तरुपर्णवत् ॥ ६५ ।। पिप्पलीसैंधवं कुष्ठं गोमूत्रे तु सुपेपयेत् । अनेन लेपयेच्छस्त्रं लिप्तञ्चासौ प्रतापयेत् ॥६६॥ शिखिग्रीवानुवर्णाभं तप्तपीतं तथौपधम् । ततस्तु विमलं तोयं पाययेच्छस्त्रमुत्तमम् ॥६॥अथ नाराचनालीकौ ॥ सर्वलोहास्तु ये वाणानाराचास्ते प्रकीर्तिताः॥पञ्चभिः पृथुलैः पर्युक्ताः सिध्यन्ति कस्यचित् ॥६॥नालीका लघवोवाणा नलयंत्रेण नोदितागाअत्यु- चदूरपातेपु दुर्गयुद्धेषु ते मताः॥ ६९ ॥ अथ स्थानमुष्टयाक पंणलक्षणानि । स्थानान्यष्टौ विधेयानि योजने भिन्नकर्मणाम्॥मु- 'प्रयः पञ्च समाख्याता व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः॥ ७० ॥ अग्रतो वामपादञ्च दक्षिणं चानुकुंचितम् ॥आलीढं तु प्रकर्तव्यं हस्तद्वय- सविस्तरम् ॥७१ ॥ प्रत्यालीटे तु कर्त्तव्यं सव्यञ्चैवानुकुञ्चितम्॥ दक्षिणं तु पुरस्ताद्वा दूरपाते विशिष्यते ॥ ७२ ।। पादौ सविस्तरौ कार्यों समौ हस्तप्रमाणतः ॥ विशाखस्थानकं ज्ञेयं कूटलक्ष्यस्य वेधने ॥ ७३ ॥समपादे समौ पादौ निष्कम्पौ च सुसंगतौ ।। असमे च पुरो वामे हस्तमात्रे नतं वपुः ॥७४॥ आकुंचितोरू द्वौ यत्र जानुभ्यां धरणीं गतौ ॥ दुर्दुरक्रममित्याहुः स्थानकं दृढभेद- ने ॥ ७९ ॥ सव्यं जानुगतं भूमौ दक्षिणञ्च सकुञ्चितम् ॥ अग्रतो यत्र दातव्यं तं विद्याद्गरुडक्रमम् ।। ७६ ॥ पद्मासनं प्रसिद्धं तु झुपविश्य यथाक्रमम्।।धन्विना तत्तु विज्ञयं स्थानकं शुभलक्षणम् १७७॥ इति स्थानानि ।। अथ गुणमुष्टयः ॥ पताका वज्रमुष्टिश्च सिंहकर्णस्तथैव च ॥ मत्सरी काकतुण्डी च योजनीया यथाक्रमम् ॥७८॥ दीर्घा तु तर्जनी यत्र ह्याश्रितांगुष्ठमूलकम् ॥ पताका सा च विज्ञेया नलिका दूरमोक्षणे ॥ ७९ ॥ तर्जनीमध्यमामध्यमंगुष्ठो विशते यदि ।। वज्रमुष्टिस्तु सा ज्ञेया स्थूले नाराचमोक्षणे ॥८॥ अंगुष्टमध्यदेशे तु तर्जन्यग्रं सुसंस्थितम् ॥ सिंहकर्णः स विझे- ·.. [बियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२३) यो दृढलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८१ ॥ अंगुष्टनखमूले तु तर्जन्यग्रं च संस्थितम् ।। मत्सरी सा च विज्ञेया चित्रलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८२ ॥ अंगुष्टाने तु तर्जन्या मुखं यत्र निवेशितम् ॥ काकतुंडी च सा ज्ञेया सूक्ष्मलक्ष्येषु योजिता ॥८॥अथ धनुर्मुष्टिसंधानम्॥संधानं त्रिविध प्रोक्तमध ऊर्व समं सदा ॥ योजयेत्रिप्रकारं हि कार्येष्वपि यथा- क्रमम् ॥ ८४ ॥ अधश्च दूरपातित्वे समे लक्ष्ये सुनिश्चले ॥ दृढा- स्फोटं प्रकुर्वीत उर्व संधानयोगतः॥ ८५ ॥ अथ व्यायाः। कैशि- का केशमूले वै शरः शृंगे च सात्विकः॥श्रवणे वत्सकर्णश्च त्रीवायां भरतो भवेत् ॥ ८६॥ अंसके स्कंधनामा च व्यायाः पञ्च प्रकीर्ति- ताः॥ कैशिकाश्चित्रयुद्धेषु ह्यो लक्ष्येषु सात्विकः॥८॥वत्सकर्णः सदा ज्ञेयो भरतो दृढभेदने।।दृढभेदे च दूरे चस्कंधनामानमुदिशेत ॥८८॥ अथ लक्ष्यम् ॥ लक्ष्यं चतुर्विधं ज्ञयं स्थिरं चैव चलं तथा। चलाचलं द्वयचलं वेधनीयं क्रमेण तु ॥ ८९॥ आत्मानं सुस्थिरं कृत्वा लक्ष्यञ्चैव स्थिरं बुधः ॥ वेधयेत्रिप्रकारं तु स्थिरवेधी स उच्यते ॥ ९॥ चलं तु वेधयेद्यस्तु आत्मस्थाने सुसंस्थितः॥ चलं लक्ष्यं तु तत्प्रोक्तमाचार्येण सुधीमता ॥ ९१ ॥ धन्वी तु चलते यत्र स्थिरलक्ष्ये समाहितः ॥ चलाचलं भवेत्तच्च प्रमेयम- चिंतितम् ॥ ९२ ॥ उभावेव चलौ यत्र लक्ष्यं चापि धनुर्द्धरः।। तविज्ञयं द्वयचलं श्रमेण बहु साध्यते ॥९३॥ श्रमेणास्खलितं लक्ष्य दूरं च बहुभेदनम् ॥ श्रमेणास्खलिताकृष्टिः शीत्रसंधानमाप्यते ।। ॥ ९४॥श्रमेण चित्रयोधित्वं श्रमेण प्राप्यते जयः । तस्माद्गुरुस- मक्षं हि श्रमः कार्योंविजानता ॥ ९५॥ प्रथमं वामहस्तेन यः श्रमं कुरुते नरः। तस्य चापक्रियासिद्धिरचिरादेव जायते ॥९॥ वामहस्ते सुसंसिद्धे पश्चादक्षिणमारभेत् ॥ उभाभ्यां च श्रमं कुर्या- बाराचैश्च शरैस्तथा ॥ ९७ ॥ वामेनैव श्रम कुर्यात्ससि दक्षिणे ·(१२४) मातृकाविलासः। [विद्याविविः] करे ॥ विशाखेनासमेनैव रथी व्याये च कैशिके ॥९८॥ उदिते भास्करे लक्ष्य पश्चिमायां निवेशयेत् ॥ अपराह्ने च कर्त्तव्यं लक्ष्य पूर्वदिगाश्रितम् ॥ ९९ ॥ उत्तरेण सदा कार्यमवश्यमवरोधिकम् ॥ संग्रामेण विना कार्य न लक्ष्यं दक्षिणामुखम् ॥१०॥ पटिधन्वंतरे लक्ष्य ज्येष्ठं लक्ष्य प्रकीर्तितम् ॥ चत्वारिंशन्मध्यमं च विंशतिश्च कनिष्टकम् ॥३॥शराणां कथितं ह्येतन्नाराचानामथोच्यते॥चत्वारि- शच त्रिंशच्च पोडशैव भवेत्ततः॥२॥ चतुःशतैश्च कांडानां यो हि लक्ष्यं विसर्जयेत् ॥ सूर्योदये चास्तमने स ज्येष्ठो धन्विनां भवेत् ।। ॥३॥विशतैर्मध्यमश्चैव द्विशताभ्यां कनिष्ठकः ॥ लक्ष्यं च पुरु- पोन्मानं कुचंद्रकसंयुतम् ॥ ४॥ ऊर्ध्ववेधी भवेज्ज्येष्ठो नाभि- वेधी च मध्यमः॥पादवेधी तु लक्ष्यस्य स कनिष्ठो मतो बुधैः॥२॥ अथानध्यायाः॥ अष्टमी च ह्यमावास्या वर्जनीया चतुर्दशी ॥ पूर्णि- माईदिनं यावन्निपिद्धं सर्वकर्मसु ॥६॥ अकाले गर्जिते देवे दुर्दिनं चाथवा भवेत् ॥ पूर्वकांडहतं लक्ष्यमनध्यायं प्रचक्षते ॥७॥ अनु- राधक्षमारभ्य पोडशर्के दिवाकरः ।। यावच्चरति तं कालमकालं हि प्रचक्षते ॥ ८॥ यद्वा । अरुणोदयवेलायां वारिदो यदि गर्जति ।। तदिने स्यादनध्यायस्तमकालं प्रचक्षते ॥९॥ श्रमं च कुर्वत- स्तत्र भुजंगो दृश्यते यदि ॥ अथवा भज्यते चापं यदैव श्रमक- मणि ॥११०॥ त्रुप्यते वा गुणो यत्र प्रथमे वाणमोक्षणे ॥ श्रमं न तत्र न कुर्वीत शस्त्रे मतिमतां वरः।।११॥ अथ श्रमक्रिया ॥ क्रिया- कलापान्वक्ष्यामि श्रमसाध्या छुचिप्मताम् ॥ येपां विज्ञानमात्रेण सिद्धिर्भवति नान्यथा ॥ १२॥ प्रथमं चापमारोप्य चूलिकां बंधये- त्ततः॥ स्थानकं तु ततः कृत्वा वाणोपरि कर न्यसेत् ॥ १३ ॥ तुलनं धनुपश्चैव कर्तव्यं वामपाणिना ॥ आदानं च ततः कृत्वा संधानञ्च ततः परम् ॥ १४॥ सकृदाकृष्टचापेन भूमिधं न कार- ·[विद्याविभावः] मातृकाविलासः। (१२५) येत् ॥ नमस्कुच्छिवं विघ्नराज गुरुधनुःशरान् ॥ १५ ॥ याचि- तव्या गुरोराज्ञा वाणस्याकर्षणं प्रति ॥ प्राणवायुं प्रयत्नेन प्राणेन सह पूरयेत् ॥ १६॥ कुंभकेन स्थिरं कृत्वा हुंकारेण विर्जयेत् ॥ इत्याभ्यासक्रिया कार्या धन्विना सिद्धिमिच्छता ॥१७॥ पण्मासा- त्सिध्यते मुष्टिःशराः संवत्सरेण तु ॥ नाराचास्तस्य सिद्धयति यस्य तुष्टो महेश्वरः॥१८॥ पुष्पवद्धारयेद्वाणं सर्पवत्पीडयेनुः ॥धनव- चितयेल्लक्ष्यं यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः॥१९॥क्रियामिच्छन्ति चांचार्या दूरमिच्छन्ति भार्गवाः ॥ राजानोदृढमिच्छन्ति लक्ष्यामिच्छन्ति चे- तराः॥१२०॥जनानां रंजनं येन लक्ष्यपातात्प्रजायते।हीनेनापीपुणा तस्मात्प्रशस्तं लक्ष्यवेधनम्॥२१॥अथ लक्ष्यास्खलनविधिःविशा- खस्थानकं हित्वा समसंधानमाचरेत् ॥ गोपुच्छमुखवामेन सिंह- कर्णेन मुष्टिना ॥२२॥आकर्पत्कौशिकव्याये नशिखाचालयेत्ततः।। पूर्वापरौ समं कार्यों समांसौ निश्चलौ करौ ॥ २३ ॥ चक्षुपी स्पं- दयेन्नैव दृष्टिं लक्ष्ये नियोजयेत्॥मुष्टिनाऽऽच्छादितं लक्ष्यं शरस्या- ग्रे नियोजयेत् ॥२४॥ मनोदृष्टिगतं ज्ञात्वा ततः कांडं विसर्जयेत्। स्खलत्येव कदाचिन्न लक्ष्ये योधो जितश्रमः ॥ २५ ॥ अथ शीघसंधानम् ।।आदानं चैव तूणीरात्संधानं कर्पणं तथा॥क्षेपणं च त्वरायुक्तो वाणस्य कुरुते तु यः॥२६॥नित्याभ्यासवशात्तस्य शी- प्रसंधानता भवेत् ।। अथ दूरपातित्वम् ॥ मुष्टया पताकया वाणं स्त्रीचिह्न दूरपातनम्॥२७॥ अथ दृढभेदिता।प्रत्यालीढे कृते स्थाने ह्यधःसंधानमाचरेत्।।दर्दुरस्थानमास्थाय ह्यूर्द्धधारणमाचरेत्॥२८॥ स्कंधव्यायेन वज्रस्य मुष्टया पुमार्गणेन च ॥ अत्यंतसोप्टवा वा- बोर्जायते दृढभेदिता॥२९॥अथ हीनगतयः । सूचीमुखा मीनथुच्छा भ्रमरी च तृतीयका।शराणां गतयस्तिस्रःप्रशस्ताः कयित्ता बुधैः ।।१३०॥ सूचीमुखा गतिस्तस्य सायकस्य प्रजायते ॥ पत्रं बिलो.

·(१२६) मातृकाविलासः। [विद्यावि वः] कितं यस्य ह्यथवा हीनपत्रकम्॥३१॥ कर्करोतं तु चापेन यः कृष्टो हीनमुष्टिनामत्स्यपुच्छा गतिस्तस्य सायकस्य प्रकीर्तिता ॥३२॥ भ्रमरी कथिता झेपा सद्भिस्तु श्रमकमणि ॥ ऋजुत्वेन विना याति क्ष्येप्यमाणस्तु सायकः॥ ३३ ॥ अथ वाणानां लक्ष्यस्खल- नगतयः ॥ वामगा दक्षिणा चैव उर्द्धगाऽधोगमा तथा|चतस्रो गत- यः प्रोक्ता वाणस्खलनहेतवः ॥ ३४ ॥ कंपते गुणमुष्टिस्तु माण- स्य तु पृष्ठतः॥ संमुखी स्यादनुसुप्टिस्तदा वामे गतिर्भवेत्॥३॥ ग्रहणं शिथिलं यस्य ऋजुत्वेन विवर्जितम् ॥ पाच तु दक्षिणं याति सायकस्य न संशयः॥३६॥उद्धे भवेच्चापमुष्टिगुणमुटिरधोभवेत्॥स मुक्तोमार्गणोलक्ष्यादूर्द्ध याति न संशयः॥३७॥ मोक्षणे चैव वाणस्य चापमुष्टिरधो भवेत्॥गुणमष्टिर्भवेदूर्द्ध तदाऽधोगामिनी गतिः॥३८॥ अथ शुद्धगतयः। लक्ष्यवाणाग्रदृष्टीनां संगतिस्तु यदा भवेत्।।तदा- नी मुंचितो वाणो लक्ष्यान्न स्खलति ध्रुवम् ॥ ३९॥ निर्दोपः शब्दहीनश्च सममुष्टिद्वयोज्झितः ॥ भिनत्ति दृढवेध्यानि सायको नास्ति संशयः॥१४०॥स्वाकृष्टस्तेजितो यश्च सुशुद्धोगाटमुष्टितः॥ नरनामाचकायेषु न तिष्ठति स मार्गणः॥४१॥ यस्य तृणसमा बाणा यस्येधनसमं धनुः॥ यस्य प्राणसमा मौर्वी स धन्वी धन्वि- नां वरः ।। ४२ ॥ अथ दृढचतुष्कम् ।। अयश्चर्म घटश्चैव मृत्पिडश्च चतुष्टयम् ॥ यो भिनत्ति न तस्येपुर्वत्रेणाऽपि विदार्य्यते ॥४३॥ साधौगुलप्रमाणेन लोहपत्राणि कारयेत् ॥ तानि भित्त्वैकवाणेन दृढ- घाती भवेन्नरः॥४४॥चतुर्विंशतिचर्माणि यो भिनत्तीपुणा नरातस्य वाणोगजेंद्रस्य कायं निर्भिध गच्छति॥४५॥भ्राम्यनले बटो वेध्य- श्के मृत्पिण्डक तथा|भ्रमंतं वेधयेद्यो हिदृढभेदीस उच्यते॥४६॥ अयस्तु काकतुंडेन चर्म चारामुखेन हि ॥ मृत्पिण्डञ्च घटञ्चैव विध्येत्सूचीमुखेन हि ॥.४७॥ अथ चित्रविधिः ॥ वाणभंग करांवत ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२७) काठच्छेदनमेव च ॥ विन्दुक गोलकयुगं यो वेत्ति स जयी भवेत् ॥४८॥ लक्ष्यस्थाने धृतं काण्डं संमुखं छेदयेत्ततः ॥ किञ्चि- न्मुष्टिं विधाय स्वां तिर्यग्विफलकेपुणा ॥ १९॥ संमुखं वाणमा- यांत तिर्यग्वाणं न संचरेत् ॥ शरं शरेण यश्छिद्यादाणच्छेदी स जायते ।। ५०॥ काप्टेऽश्वकेशं संयम्य तत्र वद्धा वराटिकाम् ।। हस्तेन भ्राम्यमाणां च यो हंति स धनुर्द्धरः ॥ ५१ ॥ लक्ष्यस्थाने न्यसेत्काष्टं साई गोपुच्छसंनिभम् ॥ यश्छिन्द्यात्तत्क्षुरप्रेण काष्टच्छेदी स जायते ॥५२॥ लक्ष्ये विदुंन्यसेच्छु_ शुभ्रवंधूक- पुष्पवत् ॥ हन्ति तं विंदुकं यस्तु चित्रयोधी स उच्यते ॥५३॥ काप्टगोलयुगं क्षिप्तं दूरमूर्द्ध पुरास्थितैः ॥असंप्राप्तं शरंपृष्टे तद्दोपु- च्छमुखेन हि ॥५४॥ यो हंति शरयुग्मेन शीघ्रसंधानयोगतः॥स स्यादनुभृतां श्रेष्ठः पूजितः सर्वपार्थिवैः॥५५॥ अथ धावल्लक्ष्यम्॥ रथस्थेन गजस्थेन हयस्थेन च पत्तिना ॥ धावता वै श्रमः कार्यों लक्ष्यं हंतु सुनिश्चितम् ॥५६॥ अथ शब्दवेधित्वम्।। लक्ष्यस्थाने न्यसेत्कांस्यपात्रं हस्तद्वयांतरे ॥ ताडयेच्छर्कराभि-. स्तच्छन्दः संजायते यदा।।५७ायत्र चैवोद्यते शन्दस्तं सम्यक् तत्र चितयेत् ।। कद्रियमनोयोगाल्लक्ष्यं निश्चयतां नयेत् ॥ ५८॥ पुनः शर्करया तच्च ताडयेच्छन्दहेतवे ॥ पुनर्निश्चयतां नेयं शन्द- स्थानानुसारतः।।५९॥ततः किञ्चित्कृतं दूरे नित्यं नित्यं विधानतः।। लक्ष्यं समभ्यसेद्धांते शब्दवेधनहेतवे।।६०॥ततो वाणेन हन्यात्तदव- धानेन तीक्ष्णधीः॥ एतच दुष्करं कर्म भाग्ये कस्यापि सिध्यति ॥६१॥ अथास्त्रविधिः।एवं श्रमविधि कुर्याद्यावसिद्धिः प्रजायते ॥ अमे सिद्धे च वसु नेव ग्राह्यं धनुष्करे ॥ ६२ ॥ पूर्वाभ्यासस्य शस्त्राणामविस्मरणहेतवे ॥ मासद्वयं श्रमं कुर्यात्प्रतिवप शर- द्वत: ॥६॥ जाते वाऽऽश्वयुजे मासे नवीदेवतादिने॥ पूजयेदीश्वरौं ·(१२८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] चंडीगुरुं शस्त्राणि वाजिनः॥ ६४ ॥ विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा कुमारी भोजयेत्ततः।।देव्यै पशुबलिं दद्याद्धष्टो वादित्रमंगलेः ॥६५॥ ततस्तु साधयेन्मंत्रान्वेदोक्तान्वागमोदितान्॥ अस्त्राणां कर्मसिद्धय- थे जपहोमविधानतः॥दाबाझं नारायणं शैवमैंद्र वायव्यवारुणे ॥ आग्नेयञ्चापरास्त्राणि गुरुदत्तानि साधयेत् ॥ ६७ ॥ मनोवाकभि- भर्भाव्यं लब्धास्त्रेण शुचिष्मता ॥ अपात्रमसमर्थ च दहन्त्यत्राणि पूरुपम् ॥ ६८ ॥ प्रयोगं चोपसंहारं यो वेत्ति स धनुर्द्धरः ॥ सामान्ये कर्मणि प्राज्ञो नैवात्राणि प्रयोजयेत् ॥ ६९ ॥ अथ स्कांदोक्तकतिचिदस्त्रस्वरूपमप्युच्यते॥अथास्त्राणि प्रवक्ष्यामे सावधानोऽवधारय।ब्रह्मास्त्रं प्रथमं प्रोक्तं द्वितीयं ब्रह्मदण्डकम्१७०॥ ब्रह्मशिरस्तृतीयं च तुर्य पाशुपतं मतम्।।वायव्यं पंचमं प्रोक्तमाग्ने- यं पष्ठकं स्मृतम् ॥ ७१ ॥ नारसिंहं सप्तमं च तेपां भेदा ह्यनंत- काः ॥ ससंहारं सविज्ञेयं शृणु द्रोण यथातथम् ॥ ७२ ॥ वेदमा- त्रा सर्वशस्त्रं गृह्यते दीप्यतेऽथवा ॥ तत्प्रयोगं शृणु प्राज्ञ ब्रह्मास्त्रं प्रथमं शृणु ॥ ७३ ॥ दादिदन्ताञ्च सावित्री विपरीतां जपेत्सुधीः॥ जप्त्वा पूर्वी निखर्व चाभिमंन्य विधिवच्छरम् ॥ ७४ ॥ क्षिपेच्छत्रुषु सहसा नश्यति सर्वजातयः ॥ वाला वृद्धाश्च गर्भस्था ये च योद्धं समागताः ॥७९॥ सर्वे ते नाशमायांति मम चैव प्रसादतः॥य- थाक्रमं दादिदंतं जपेत्संहारसिद्धये ।। ७६॥ तस्य स्वरूपम् ॥ ॐ द्यादचोप्रनोयोयोधिहिमधीस्यवदेोभण्यरेतुविसतदूस्वोव भूरो म् ॥ इति प्रयोगः॥ अथसंहार।ॐ भूर्भुवःस्व-तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदे वस्यधीमहि धियोयोनः प्रचोदयात्।।इति संहारःब्रह्मदंडं प्रवक्ष्यामि प्रणवं पूर्वमुच्चरेत् ॥ ततः प्रचोदयाज्ज्ञेयं ततो नो यो धियःक्रमाव ॥७७॥ ततो धीमहि देवस्य ततो भर्गों वरेणियम् । सवितुस्तच योक्तव्यममुकशन तथैव च ॥ ७८॥ ततोहनहन हुफट जवा पूर्व ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२९) द्विलक्षकम् ।। अभिमंत्र्य शरं तद्वत्प्रक्षिपेच्छत्रुषु स्फुटम् ।।८१॥ न- श्यति शत्रवः सर्वे यमतुल्या अपि ध्रुवम् ॥ एतदेव विपर्यस्तं जपे- संहारसिद्धये ।। ८२ ॥ ब्रह्मशिरः प्रवक्ष्यामि प्रणवं पूर्वमुच्चरेत् ॥ धियो यो नः प्रचोदयाद्भर्गो देवस्य धीमहि ॥ ८३ ॥ तत्सवितुर्वरे. णियं शत्रून्मे हनहनेति च ॥ हुंफट् चैव प्रयोक्तव्यं क्षिपेद्ब्रह्मशिरस्त तः॥ ८४॥ पुरश्चर्या पुरः कृत्वा विलक्षं नियतः शुचिः ।। नश्य- ति सर्वे रिपवः सर्वे देवासुरा आप ॥८॥ इदमेव विपर्यस्तं प्रयो. क्तव्यं विकर्पण।।अतः परंप्रवक्ष्यामि शस्त्रं पाशुपतं मम॥८६॥यस्य विज्ञानमात्रेण नश्यति सर्वशत्रवः।। दादिदन्ताञ्च सावित्री प्रोच्य प्रणवमेव च ॥ ८७ ॥ श्लीपशुहुंफट् अमुकशत्रून् हनहन हुंफट्॥ जत्वा पूर्व द्विलक्षञ्च ततः पाशुपतं क्षिपेत् ॥ ८८॥ पुनस्तदेव व्य स्तं स्यात्संहारे तां नियोजयेत् ॥ एतत्पाशुपतंशस्त्रं सर्वशनिवार- णम् ॥८९॥ वच्मि वायव्यमस्त्रं ते येन नश्यति शत्रवः॥ॐवायव्य यावायव्ययाण्यौयियावातथा ॥ १९०॥ अमुकशत्रून्हनहन हुंफटू चैव प्रकीर्तयेत् ॥ पूर्वमेव तथा जत्वा नियुतद्वितयं तथा।।९१॥पुनः संहाररूपेण संहारं च प्रकल्पयेत् ॥ अस्त्रं वायव्यकं नाम देवाना- मपि वारणम् ॥ ९२ ॥ आग्नेयं संप्रवक्ष्यामि यतः परभयं दहेत् ॥ ओमग्निस्त्यताहृदुभूचशिवं वनाश्वाविणिच॥९॥हगादुतिदशरू- पनः सदवेति ततः क्रमात् ॥ हादतितोयतिरामतथा मसोहिवावान ॥९४ ॥ सुसेदवेदयाच वदेत् ॥ अमुकादीस्ततोवदेत्॥ पूर्वोक्तांच पुरश्चर्या कृत्वाशस्त्रेऽभियोजयेत् ।। इमं मंत्रं पुनर्व्यस्तं संहारे चैव योजयेत्।।९५॥ *वजनखवज्रदंष्ट्रायुधाय महासिंहाय हुंफट् ॥ पूर्व जप्त्वा च लक्षं हि नारसिंहं च योजयेत् ॥९६॥ सिंहरूपास्ततो वाणाः पतंति शात्रवे वने । पूर्वोक्तेन प्रकारेण संहारं च प्रकल्पयेत् ॥ ९७ ॥ संक्षेपतो महाभाग तवोक्तानि. महामते ॥ भेदा- ११ ·(१३०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] स्त्वेपां धनुर्वेदे ह्यनंताः परिकीर्तिताः॥ ९८ ॥ इति केदारखंडे श्रीशिवेन द्रोणं प्रति प्रोक्तम् ।। अथ शस्त्रवारणम् । हस्ताकें लांग- लीकन्दो गृहीतस्तस्य लेपतः ॥ शूरस्य चरणे पुंसो दर्प हरति कातरः ॥ ९९॥ गृहीत्वा योगनक्षत्रैरपामार्गस्य मूलकम् ॥ लेप- मात्रेण वाराणां सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥२०० ॥ अधःपुष्पी शंख- पुष्पी लज्जालुगिरिकर्णिका ॥ नलिनी सहदेवी च पुत्रमार्जारिका तथा ॥१॥ विष्णुकांता च सर्वासां जटा ग्राह्या वेर्दिने॥बद्धा भुजे विलेपाद्वा काये शस्त्रापवारकाः॥२॥ सर्पव्याघ्रादिसत्वानां भूता- दीनां न जायते ॥ भीतिस्तस्य स्थिता यस्य मातरोऽष्टौ शरी- रके ॥३॥ गृहीतं हस्तनक्षत्रे चूर्ण छुच्छंदरीभवम् ।। तत्प्रभावाद्गजः पुंसः संमुखनैति निश्चितम् ॥४॥ च्छुछुदरीश्रीफलपुष्पचूर्णैरालिप्त- गात्रस्य नरस्य दूरात् ॥ आघ्राय गंधं द्विरदोऽतिमत्तो मदं त्यजे- केसरिणो यथोग्रम्॥६॥श्वेताद्रिकणिकामूलं पाणिस्थं वारयेद्गजम्।। श्वेतकंटारिकामूलं व्याघ्रादीनां भयं हरेत् ॥ ६ ॥पुष्यार्कोत्पाटिते मूले पाठाया मुखसंस्थिते ॥ देहं स्फुटति नो तीक्ष्णमंडला रणे नृणाम् ॥७॥गंधाऱ्या उत्तरं मूलं मुखस्थं संमुखागतम् ॥ शस्त्रोपं वारयेत्तत्र पुष्यार्के विधिनोद्धृतम् ॥ ८॥विधिरुपवासः॥ शुभ्रायाः शरपुंखाया जटा नीलीजटाऽथवा ।। भुजे शिरसि वक्त्रे वा स्थिता शस्त्रनिवारिका ॥ भूपाहिचोरभीविनी गृहीता पुष्यभास्करे ॥९॥ अथ संग्रामविधिः। प्रथमं क्रियते स्नानं शुक्रवस्त्रावृतो भवेत् ॥ मंग- ल्यगीतसंयुक्तो देवविप्रांश्च पूजयेत् ॥ २१०॥ क्षेत्रपालस्य नाम्ना च बलिं दद्यादिशो दश ॥ शस्त्राणि चापि संपूज्य रक्षामंत्रं स्मरे- त्ततः॥११॥मंत्रश्च ॥ ओमूलेन पाहि नो देवि.पाहि खड़ेव चांबिके। घंटास्वनेन नः पाहि चापज्यानिस्वनेन च ॥१२॥ प्राच्यां रक्ष प्रती- च्यां च चंडिके रक्ष दक्षिणे ॥ भ्रामणेनात्मशुलस्य चोत्तरस्यां तथे- ·[विद्याविर्तावः] मातृकाविलासः। (१३१) श्वरि ।।१३॥ सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरंति ते ॥ यानि चात्यंतघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥१४॥ खगशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिकौकिरपलवसंगीनि तैरस्मानक्ष सर्वतमा १५॥ इतिरक्षामंत्रः ॥ दिव्यौपधीनां लेपञ्च रक्षाबंधं च कारयेत् ॥ किञ्चिद्भुक्त्वा च पीत्वा च ततः सन्नाहमाचरेत् ॥ १६॥ सेनापति गजारोहांस्तांस्तांश्च सुभटांस्तथा ।। मुख्यानन्यानपि धनैर्वस्त्रैश्च परितोपयेत् ॥ १७॥ पूर्व सारथिमारोप्य रथे सज्जे ततः स्वयम् ॥ योजयेद्वाजिनः शुद्धान्सुसंतुष्टाभितश्रमान् ॥ १८ ॥ रथे च धारयेद्भद्रं कार्मुकाणां चतुष्टयम् ॥ चतुःशतानि वाणानां तूणी- राणि प्रपूरयेत् ॥ १९॥ खड्गं चर्म गदां शक्ति परिघ मुद्गरं तथा ॥ नाराचान्परशुं कुंतं पट्टिशादींश्च धारयेत् ॥२२० ॥ न स्था न गजा यस्य सोऽश्वमेव समारुहेत् ॥ कटिवद्धकतूणीरः खङ्गशक्ति- 'धनुर्युतः ॥ २१ ॥ ततोऽर्जुनस्य नामानि विष्णुस्मरणपूर्व- कम् ॥ जपेत्ततः प्रतिप्टेत चतुरंगबलैर्युतः ॥ २२ ॥ लाभस्तेपां जयस्तेषां कुतस्तेपां पराजयः॥ येषां हृदिस्थो भगवान्मंगलाय- -तनं हरिः॥२३॥ अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः ॥ बीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ २४ ॥ इन्द्रसूनुः कर्णहंता शिवशिष्यः कपिध्वजः ॥ नामान्येतानि युद्धादौ स्मृत्वा विजयमश्रुते ॥ २५॥ अथाशौहिणीसंख्या ॥ खद्वयं स्वरवस्विन्दुनेत्ररक्षौहिणी मता ॥ २१८७०० ॥ अक्षौहिण्यां प्रदिष्टानां स्थानां वर्मधारिणाम् ॥ २६ ॥ संख्या गणितत- त्वज्ञः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ उपर्यष्टौ शतान्याहुस्तथा भूयश्च सप्ततिः २१८७० ॥ २७ ॥ गजानां तु परीमाणमेतदेव प्रकी- तितम् ॥ ज्ञेयं लक्षं पदातीनां सहस्राणि तथा नव ॥२८॥ शतानि त्रीणि पंचाशच्छूराणां शस्त्रधारिणाम्॥ पञ्चपष्टिसहस्राणि ·(१३२) मातृकाविलासः। [ विद्याविर्भावः] तथाश्वानां शतानिच॥२९॥दशोत्तराणि षट् प्राहुः संख्यातत्वविदो जनाः॥२३०॥अथ महाक्षौहिणी ॥ खद्वयं निधिवेदाक्षिचंद्राक्ष्यनिहि मांशुभिः ॥ १३२१२४९'०० ॥ महाक्षौहिणिका प्रोक्ता संख्या- गणितकोविदेः॥३१॥ कोट्यस्त्रयोदश प्रोक्ता लक्षाणामेकार्वि- शतिः॥ चतुर्विशसहस्राणि तथा नव शतानिच ॥ ३२ ॥ महाक्षी हिणिकां प्राहुस्संख्यातत्वविदो जनाः ॥३३॥ महाक्षौहिणिकायां तु स्थाःकोटिमिताः स्मृताः ॥ अश्वाश्चतुःकोटिमिता लक्षाण्ये- कादशैव च ॥ ३४ ॥ प्रोक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव गजा मताः॥ गजाश्चतु कोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च॥३६॥ सप्तविंशसहस्राणि तथा नव शतानि चाकोचतु। महाक्षौहिणिकां प्राहुरिमां तत्त्वविदो जनाः॥३६॥ महाक्षौहिणिकायां तु रथाः कोटिमिताः स्मृताः॥ सप्तत्रिशच लक्षाणि गीयते तत्त्ववेदिभिः ॥३७॥ द्वादशैव सहस्राणि चत्वार्येव शतानि च ॥ प्राक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव गजाः स्मृताः। ॥३८॥अश्वाश्चतुष्कोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च।सप्तत्रिंशत्सहस्रा- णि तथा शतचतुष्टयम् ॥३९॥ सप्ततिश्चैव संख्याताःप्रोच्यते पत्तयस्ततापट्कोव्योशीतिलक्षाणि पंचाधिकमितानि च॥२४॥ द्विषष्टिश्च सहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् ॥ पंचाशदिति संख्याता महाक्षौहिणिका वुधैः॥ ११ ॥ अथ व्यूहविधिः ॥ मुखे रथा गजाः पृष्ठे तत्पृष्टे च पदातयः ॥ पार्श्वयोश्चहयाः कार्या व्यूहस्यायं विधिः स्मृतः ॥४२॥ अर्द्धचंद्रञ्च चक्रञ्च शकटं मक- रं तथा ॥ कमलश्रेणिका गुल्मं व्यूहान्येवं प्रकल्पयेत् ॥ ४३॥ अथ युद्धविधिः॥ ये राजपुत्राः सामन्ता आप्ताः सेवकजातयः ।। तान्सर्वानात्मनः पार्थे रक्षायै स्थापयेन्नृपः ॥४४॥ यस्मिन्कुले यः पुरुपःप्रधानः स सर्वयत्नेन च रक्षणीयः ॥ तस्मिन्विनष्टेकिल सार- भूते न नाभिभंगे अरका वहांत ॥४५॥ क्षत्रं सारभृतां शूरं शस्त्र- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३३) ज्ञमनुरागि चेत् ॥ अपि स्वल्पं थिये सैन्यं वृथेय मुंडमंडली ॥४६॥ अपि पञ्चशताः शूरा मृदंति महती चमूम् ॥ अथ वा यंच पट् सप्त विजयतेऽ निवर्तिनः ॥४७॥ धनु संगतिसंशुद्धावा. जिनो मुखदुर्वलाआकर्णपतिता योधाः संग्रामेजयनादिनः॥४८॥ परस्परानुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्द्धराः ॥ युद्धज्ञास्तुरगारूढास्ते जयंति रणे रिपून ।। ४९ ॥ एकः कापुरुपो दीर्णो दारयेन्महती चमूम् ॥ तदीर्णमनुदीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥२५० ॥ दुनि- वारतरा चैव प्रभग्ना महती चमूः॥ अपामिव महावेगवस्ता मृगग- णा इव ॥५१॥ यस्तु भनेपु सैन्येषु विद्रुतेषु निवर्त्तते ॥ पदे- पदेऽश्वमेधस्य लभते फलमव्ययम् ॥१२॥ द्वाविमौ पुरुपौ लोके सूर्यमंडलभेदिनौ।परित्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः॥५३॥ यवयत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः ॥ अक्षयं लभते लोकं यदि की न भापते ॥५४॥ मूच्छितं नैव विकलं नाशस्त्रं नान्ययोधि- नम् ॥ पलायमानं शरणं गतं चैव न हिंसयेत् ॥ ५५ ॥ भीरुः पलायमानोऽपि नान्वेष्टव्यो बलीयसा ॥ कदाचिच्छूरतां याति स रणे कृतनिश्चयः॥५६॥ संभृत्य संहती सेनां चतुरंगां महीपतिः।। व्यूहयित्वाऽग्रतः शूरान्स्थापयेजयलिप्सया।।६७॥अल्पायां वा म- हत्यां वा सेनायामिति निश्चयः ॥ सर्वयोगणस्यैको जयलक्षण उच्यते ॥५८॥ पृष्टेन वायवो वांति पृष्ठे भानुर्वयांसि च ॥ अनु- प्लवन्ते मेघाश्च यस्य तस्य रणे जयः॥१९॥ अपूर्णेनैव मर्त्तव्यं संपू- नैव जीवनम् ॥ तस्माद्देय्य विधातव्यं हंतव्या परवाहिनी॥२६०॥ जिते लक्ष्मीमते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले ॥तस्माद्धय विधातव्यं हंतव्या परवाहिनी ॥६॥ इति धनुर्वेदोद्धृतधनुर्वेदसारः ।। एवं गांधर्वशास्त्रं भरतेन प्रणीतं तत्र नृत्यगीतवाद्यभेदेन बहुविधोऽर्थः प्रपंचितः ॥ देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिद्धिश्च गांधर्व- ·(१३४) मातृकाविलासः। [विद्याविभावः] वेदस्य प्रयोजनम् । गीतं गानशिक्षागीतनिर्माणमास्वरजातिरागभे- दास्तालमात्रादिरचनाप्रकाराः । साधकबाधकस्वरादिमेलनपरि- ज्ञानञ्च 'स्वरगं पदगं चैव तथा लयगमेव चाचेतोषधानगं चैव गेयं युश्चतुर्विधम् ॥' स्वरादिभेदा अनंता रागाश्च भैरवश्रीरागादिभे- देन पोढाऽप्यवांतरभेदैरनन्ता एव । तालश्च क्रियामानं, क्रिययाऽ वापनिष्क्रमादिकया मानं परिच्छेदः। लयश्च गीतवाद्यपादादिन्या- सानां क्रियाकालयोः साम्यम् । वायं धनं तथानदं ततं सुपिरमेव च। कांस्यपुष्करतंत्रीभिर्वेणुना च यथाक्रमम् ॥ एतदेवामरेणाप्यु- तं 'ततं वीणादिक वाद्यमानद्धं सुरजादिकम् । वंशादिकं तु सुपिरं कांस्यतालादिकं धनम् ॥ चतुर्विधमिदं वाद्यम्'इति।तत्र नृत्य कृ. तानुकरणं नाट्यं तु नर्तकाश्रयम् । करणान्यंगहाराश्च विभावो भा- व एव च।अनुभावो रसाश्चेति संक्षेपान्नृत्यसंग्रहः॥ इति । करणानि साधनानि ॥ अंगहारोंऽगविक्षेपः। विशेषेण भावयत्युत्पादयांतरस- मिति विभावाः । स्त्रीवसंतोद्यानादयः रसकारणानि । अनुभूयते ल- क्ष्यरस एभिरित्यनुभावाःकंपस्वेदादीनि रसकार्याणिभावाः सात्वि- कास्तंभादयो व्यभिचारिणश्च धृतिस्मृत्यादय एतैरुत्कर्पमारोप्य- माणोऽत्र व्यजितः स्थायीभावो रत्यादिः शृंगाररसरूपो भवतीति तत्त्वम् ॥ अथ च किञ्चिगांधर्ववेदप्रक्रियामाप ब्रूमः । प्रणम्य सर्वदेवेशं शिवं ब्रह्मादिकांस्ततः ॥ गांधर्वशास्त्रसंक्षेपः सारतो- ऽयं मयोच्यते ॥ १ ॥ यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मग्रंथिश्च यो मतः ॥ तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणादह्निसमुद्भवः ॥२॥ वह्निमारुतसंयोगानादः समुपजायते ॥ न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः ॥३॥न नादेन विना-वांद्यं नाय नादं विना न हि न नादेन विना नृत्त्यं तस्मानादात्मकं जगत् ॥४॥ पवनाजायते नादो नादतः स्वरसंभवः ॥ स्वरात्संजायते रागः ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३५) स रागो जनरंजकः॥५॥ पदस्थस्वरसंघातस्तालेनानुमितस्तथा।। प्रयुक्तश्चावधानेन गांधर्वमभिधीयते ॥६॥ तदेतन्नारदादिभ्यो दत्त- मादौ स्वयंभुवा ॥ विधिवन्नारदेनादः पृथिव्यामवधारितम्॥७॥मृगो वेत्ति शिशुवैत्ति वोत्ति गीतरसं फणी॥यत्ते गीते विलीनाः स्युः सर्वथा चित्तवृत्तिभिः॥ ८ ॥ अपि ब्रह्मपदानंदादिदमेवाधिक ध्रुवम् ॥ जहार नारदादीनां चेतांस्यन्यस्य का कथा॥९॥ इति गीतप्रशंसा॥ अथ सुगीतलक्षणम् ॥ सुस्वरं सरसं चैव सराग मधुराक्षरम् ॥ सालंकारप्रमाणञ्च पट्विधं गीतलक्षणम् ॥ १० ॥ स्वरेण पदसंयुक्तं छंदसा च सुसंयुतम् ॥सुमारुतं सुतालं च सुगतिं तेन भण्यते ॥११॥ इति सुगीतम् ॥ वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते॥ वाचा च गेयं कुरुते यः स वागुपकारकः॥ १२ ॥ शब्दानुशास- नज्ञानमभिधानप्रवीणता ॥ गणच्छंदोरुवेदित्वमलंकारेषु कौश- लम् ॥ १३॥ तौर्यत्रितयचातुर्य हव्यशारीरपालितम् ॥ लयता- लकलाज्ञानं विवेकोनेककाकुपु ॥ १४ ॥ देशीरागेपु विज्ञत्वं ' वाक्पटुत्वं सभाजयः ॥ इति वागुपकारस्य गुणाः प्रतिनिरूपित्ताः ॥१५॥अधमोमातुकारश्च धातुकारश्च मध्यमनधातमातुक्रियाकार उत्तमः परिकीर्तितः ॥ १६ ॥ अधमो लक्षणेन स्यान्मध्यमो लक्ष्यमाचरन् ॥ स लक्षणेन संयुक्त उत्तमः परिकीर्तितः ॥१७॥ इति वागुपकारलक्षणानि ॥ अथ शिप्यकारः॥ त्वरितः शिष्यको यस्तु सकंठो मधुरस्वरः॥रागतालसमोपेतः शिप्यकारःस उच्य- ते ॥ १८॥ अथ गायनलक्षणम् ॥ प्रबंधमात्रनिष्णातो विविधा- लापकारकः ॥ रागरागांगभापांगक्रियागेयांगकोविदः ॥ गायनो गीतशास्त्रज्ञे ण्यते सर्वसंमतः ॥१९॥अथ गायनदोपाः॥कंपित भीतमुद्यष्टमव्यक्तमनुनासिकम् ।।काकस्वरं शिरःस्थं च तथा स्था- नविवर्जितम् ॥२०॥ विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विपमाहतम् ।।

·(१३६). मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] व्याकुलं तालहीनञ्च गातुर्दोपाश्चतुर्दश ॥२१॥ अथ सालगसूढः ॥ हिमवत्कन्यकाप्रीत्यै देवदेवेन शंभुना ॥ शुद्धरागाद्विनिष्पीड्य सरसं सालगं कृतम् ॥२२॥ शुद्धरागसमुत्पन्न छायालगमनोहरम्॥ अबलावालगोपालक्षितिपालैः सगीयते ॥२३॥ आयो ध्रुवस्ततो मंठा प्रतिमंठो निशारुकः ॥ अड्डतालस्ततो रास एकताली च संमता ॥ २४ ॥ अथैषु ध्रुवकलक्षणम् ॥ न विवेक विना ज्ञान ध्यानं नात्मरसं विना ॥ श्रद्धया न विना दानं गानं न ध्रुवकं विना ॥२५॥ उत्तमः पट्पदैः प्रोक्तो मध्यमः पंचभिस्तथा ॥ कनिष्ठस्तु चतुर्भिः स्यादेवं स्युर्बुवकास्त्रिधा ॥ २६ ॥ एकधातुर्द्विखंडः स्याच्छचोदाहस्ततः परम् ॥ तृतीयं किञ्चिदुच्चे स्यात्खंडं गमकशोभनम् ॥२७॥ ततो द्विखंड आभोगस्तृतीयं त- स्य खंडकम् ॥ उच्चं गमकयुक्तं वा नवा स्वाम्यंकितं च तत्॥२८॥ उदाहस्यायखंडे च न्यासः स ध्रुवको मतः॥एवं हि पट्पदः प्रोक्त उत्तमो ध्रुवको बुधैः ॥२९ ॥ पंचपादस्य तूद्राहे पदयुग्मं प्रशस्य- ते ॥ तृतीयं चोच्चखंडं स्याविरभ्यस्तमिदं त्रयम् ॥३॥ आभोग- चैकखंडः स्याद्वितीयं चोचखंडकम् ॥ तुल्यनामांकितं चैतदिति मध्यमलक्षणम् ॥३१॥ चतुष्पादस्य तूराहे पदैकं स्यात्ततः परम्।। किंचिदुचं द्वितीयं स्याद्विरभ्यस्तमिदं द्वयम्॥३२॥आभोगे च तथै- कं स्यात्किचिदुच्चं द्वितीयकम्॥अभुनामांकितं चैतत्कनिष्टस्येतिल क्षणम्॥३३॥षण्णां पदानां वा वर्णनियमो वा द्वयोर्भवेत्॥पदयो- र्णनियमो ध्रुवाणां हि द्विधा गतिः ॥ ३४ ॥ पदद्वये यदा वर्णनि- यमः क्रियते बुधैः । तदा पदानि चास्यानि भवंति नियम विना ॥ ३५ ॥ एकादशाक्षरात्पादादेकैकाक्षरवदितैः ॥ खडैधुंवाः पोड- श स्युः पइिंशत्यक्षरावधिः॥३६॥ रमतालादिवर्णैश्च ध्रुवाणां ल- क्षणं शुभम् ॥ प्रोक्तं रागाणवे सर्व संक्षेपादिह कथ्यते ॥३७॥ अथ ·[विद्यावि वः] मातृकाविलासः। (१३७) पोडशध्रुवाणां नामानि ॥ जयन्तः शेखरोत्साहौ ततो मधुरनिर्म- लौ ॥ कुंतलः कमलाचारो नंदनश्चंद्रशेखरः ॥ ३८ ॥ कामदो विजयाक्षश्च कंदर्पजयमंगलौ ॥ तिलको ललितश्चैव ध्रुवाः पोडश कीर्तिताः॥३९॥आदितालो जयन्तः स्याच्छंगाररससंयुतः॥ रुद्र- संख्याक्षरपदैरायुर्वृद्धिकरः परः॥४०॥ एक एव लघुर्यस्मिन्नादि- तालः स कथ्यते ॥ सयथा(isssssssssss) इति ॥ द्वादशाक्षरपादो- न्यो भागेकफलकृत्प्रभोः॥४१॥ इसके च रसे वीरे गीयते शे- खरावयः॥ लघुगुरुलधुर्यत्र स तालोहंसकः स्मृतः ॥ ४२ ॥स यथा (Isi) इति।।उत्साहः स्याद्से साम्ये ताले कंदुकसंज्ञकोविंशा- भिवृद्धिकृत्पादत्रयोदशमिताक्षरः॥४३॥ लघुद्वयं विरामान्ते ताले कंदुकसंज्ञकास यथा (1) गार्ग्यतालेन गीयेत कारुण्ये मधुरो ध्रुवः ॥४४॥ अंप्रिद्विसप्तभिर्वर्णैरानंदफलदः सदा ॥ चतुर्दुतो विरामां- तस्तालोऽयं गार्ग्यसंज्ञकः॥४॥स यथा(०००) क्रीडाताले ध्रुवःस स्यातिथिवाँधिनिर्मलः ॥ श्रृंगाररससंयुक्तः श्रोतुस्तेजोविवर्द्धनः ॥४६ ।। एक एव द्रुतो यस्मिन् क्रीडातालः स कथ्यते ॥ स यथा(०)वर्णः पोडशभिः पादः कुंतलो लघुशेखरे ॥४७॥ इटार्थ- दः शोर्यदः स्याद्भुताख्यरसान्वितःलघुर्गुरुभवेद्यत्र स भवेल्लधुशे- सरः॥४ास यथा (15) वर्णश्च सप्तदशकरंनिःशृंगारके रस।कमलो मलयाख्ये वै स्वायुर्वृद्धिकरः परः॥४९॥मलयाख्ये भवेत्ताले गुरुल- घुरतो गुरुः स यथा (sis) चारोष्टादशवर्णाधिर्यशोहर्पपदो ध्रुवः ।। फणिभापायुतो वीरे रसे कंदुकतालकेपालघुद्वयं विरामांते ताले कंदुकसंज्ञकास यथा(ssssssssssssssss) नंदद्वयेन्दुवर्णानिनंदनः सर्वसिद्धिदः॥५१॥पूर्णशृंगारवीराभ्यां कंदुकेच विधीयते ॥ लघुद्वयं विरामांततालकंदुकसंज्ञकः॥५२॥त यथा(55555Sssssssssssu), कल्याणदोभवेद्वारे ध्रुवकश्चंद्रशेखरः।दिग्विषर्णपदंयत्र त्रिपुटोत वि- ·(१३८) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] धीयते॥५३॥द्रुतद्वयं लघुद्वंद्वंताले त्रिपुटसंज्ञकास यथा(००)एक- विशतिवांत्रिभवेच्छंगारके रसे॥५॥कामदोभीष्टदः पुंसांतालके तुरलीलकेद्वतद्वयं लघुचाते ताल स्यात्तालकेतुकः॥स यथा(००) विजयाक्षो ध्रुवः स स्याहाविंशत्यक्षरांधिकः ॥५५॥ सन्निपातेन संयुक्तःशृंगारेऽभीष्टदो रसे ॥ एक एव गुरुयंत्र सन्निपातः स कथ्यते॥५६॥स यथा (65) त्रयोविंशतिवर्णानिर्भुवः कंदर्पसंज्ञकः॥ चीरे वा करुणे वा स्यात्खंडताले विधीयते ॥१७॥ द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोऽयं खंडसंज्ञकः॥सयथा (0) द्विघ्नद्वादशवर्णाघ्रिस्तालो वा खंडके भवेत् ।। ५८॥ वीरशृंगाररसयोर्जयकृज्जयमंगलः ॥ द्रुतद्वयं विरामांतं लघुनैकेन रूपकः॥५९॥ स यथा (००) पंचविंशाक्षरैः पादो यस्यासौ ललिताद्वयः ।। ताले वाचपुटे गेयो वीरेवाप्यद्भुते- ऽपि वा ॥६०॥ तालं वाचपुटं ज्ञेयं गुरुर्लघुयुगं गुरुः ॥ स यथा (505) यः पविशतिवणौनिः स स्यात्सर्वार्थसिद्धिदः ॥६॥ ललितश्चपुटाख्य च ताले शृंगारपोपकः ॥ ताले च चपुटे ज्ञेयं गुरुद्वंद्व लघुस्ततः ॥ १२॥ स यथा (551) इति पोडश ध्रुवाः ॥ अथ मंठकलक्षणम् ।। उदाहो ध्रुपदश्च स्यादाभो- गस्तदनंतरम् ॥ नियमस्त्रिविधो ज्ञेयो मंठकस्य विचक्षणः ॥ ६३ ॥ जयप्रियः कलापश्च कमलस्सुंदरस्तथा ॥ वल्लभो मंगलश्चेति पडे- ते मंठका मताः॥६४॥ लघुगुरुर्लघुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः।। तालश्चायं रसे वीरे कर्तव्यो जयमंठके ॥६५॥ हंसतालः (Ist) रंगताले तु विज्ञेयो लघुश्चैको गुरुद्वयम् । कलापो मंठकस्तेन रसे रौलाभिधानके ॥६६॥ रंगताल: (iss) लघुद्वयं गुरुश्चैकस्तालोऽ- यं दर्पणः स्मृतः॥ अस्मिस्ताले रसे शांते कमलो मंठको भवेव ॥६७ ॥ दर्पणतालः (15) गुरुद्वयं लघुद्वंद्वं ताले त्रिपुटसंज्ञके । सुंदरो गीयते तेन वीरे वाप्यद्भुते रसे ॥६८॥ त्रिपुटतालः (551)

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३९)
मलयावे भवेत्ताले गुरुर्लघुरतो गुरुः ॥ वल्लभो मंठको गेयस्ताले-
स्मिन्करुणे रसे ॥६९॥ मलयतालः (sis) गुरुर्लघुद्वयं यत्र भंग-
ताल स कथ्यते ॥मंगलो मंठको ज्ञेयो रसे चाद्भुतसंज्ञके ॥ ७० ॥
भंगतालः (su) इति पण्मंठकाः ॥ अथ प्रतिमंठकलक्षणम् ।।
तालश्चाप्यमरश्चैव विचारः कुंदसंज्ञकः ॥ चत्वारः कथिताश्चेति
प्रतिमंठास्तु शंभुना ॥ ७१ ॥ विरामांतं द्रुतद्वंद्व गुरुश्चैकस्ततः
परम् ।। सुरंगताले गातव्यस्तालश्च प्रतिमंठकः॥७२॥सुरंगताल:
(००६) गुरुरेको भवेद्यत्र सन्निपातः स कथ्यते ॥ अमरप्रतिमंठोऽ-
सौ विद्वद्भिस्तेन गीयते ॥ ७३ ॥ सन्निपातः (5) लघुवंदं विरा-
मांते ताले कंदुकसंज्ञके॥विरागो गीयते तेन विलंबश्च लयो भवेत्
॥ ७४ ॥ कंदुकतालः (००) द्रुतमेकंभवेद्यत्र स तालः खंडसं-
ज्ञकः॥ द्रुतंलयेन गातव्यः कुंदश्च प्रतिमंठकः॥ ७९ ॥ खंडताल:
० ) अथ निःसारुकलक्षणम् ।। कांतारः समराख्यश्च
वैकुंठो वांच्छितस्तथा ॥ विशालश्च तथानंदः पोटा
निःसारुको भवेत् ॥ ७६ ॥ लघुद्वयं विरामांते ताले कंदुकसंज्ञक॥
द्रुतं लयेन गातव्यः कांतारो भवति स्फुटः॥७॥दुकः() लघु-
द्वयं विरामांते ताले कंदुकनामान।।समरो गीयते तेन मध्यमश्च ल-
यो भवेत् ॥७८॥ द्रुतद्वंद्व गुरुद्वंदं भवेत्ताले मुकुंदके । अनेन गेयो
वैकुंठो हृद्योनिःसारुकः सदा॥७९॥मुकुंदः(००55)लघुत्रयं द्रुतद्वंद्वं
ताले सरभलीलकोअयंनिःसारुकोज्ञेयो वांछितोवांछितप्रदः८०॥
विशालोप्येतादृश एव।प्लुतमेकं भवेद्यत्र कीडातालः स कथ्यते ॥
अनेन गीयते नंदो नित्यं निस्सारुकोत्तमः ॥ ८॥ क्रीडातालः।
अथपटताललक्षणम्।।शकः कीलश्च विजयश्चारो निःशंक एव च ।
मकरंदः परो ज्ञेयस्त्वतालश्चैव पड्विधः॥८२||लघुर्गुरुश्च भवति
लघुशेखरतालके ॥ शको हमरतालश्च गीयते तेन कोविदैः॥८३॥

·(१४०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लघुशेखरः (Is) द्रुतद्वयं विरामांत लघुनैकेन संयुतम् ॥ जयतालो भवेत्तेन गेयः शांते बुधोत्तमैः ॥ ८४ ॥ विज- यतालः (००1) उमातिलकताले तु द्रुतौ लघुगुरू स्मृतौ ॥ चाराख्यस्त्वड्तालः स्याद्विद्वद्भिस्तेन गीयते ॥ ८५ ॥ चाराख्या- डूतालः ( ००15) प्लुतमेकं द्रुतौ द्वौ च वनमालिनि तालके ॥ निःसंगस्त्वड्तालः स्यादुधैस्तेनैव गीयते ॥८६॥ वनमाली (5००) राजतालाभिधाने तु लघुदुतौ लघुः स्मृतः ॥ अनेन तु समायुक्तो मकरंदस्त्वड्तालकः ॥८॥राजतालः (101) अथ रासकलक्षणा- नि ॥ चतुर्दा रासकाः प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदैः ॥ विनोदो वरदो नंदः कंबुजश्चेति कीर्तितः ॥ ८८॥ एक एव लघुर्यत्र ह्यादिताल: स कथ्यते ॥ विनोदो रासकस्तेन गातृश्रोतृसुखावहः ॥ ८९॥ आदितालः (1) लघुद्रुतौ गुरुयंत्र तालोयं गजलीलकः॥ वरदो रासको गेयः श्रोतॄणां च सुखावहः ॥१०॥गजलीलकः (105) प्लु- तश्च गुरुरेकत्र तालो विद्याधरः स्मृतः॥ यत्रासौरासको नंदो गीय- तेऽभ्युदये शुभः ॥ ९१ ॥ विद्याधरः (55) राजविनोदे ताले स्या- गुरुद्वंद्वमथ प्लुतः। रासकः कंबुजस्तेन गीयते गीतिकोविदैः॥१२॥ राजविनोदः (55) अथैकतालीलक्षणम् । एकताली विधा प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदैः।रामाच चंद्रिका तद्विपुलेत्यथ लक्षणम्॥१३॥ द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोऽयं खंडसंज्ञितः ॥ रामा तनैकताले तु गीयते गायकोत्तमैः।। ९४ ॥ खंडतालः (०) गुरुद्वयं भवेद्यत्र तालो ललितंसंज्ञिताचंद्रिका चैकताली स्यात्तेन सौभाग्यदायिनी॥९॥ ललितः (ss) कोकिलाप्रियताले वै द्रुतत्रयमुदाहृतम् ॥ विपुला चैकताली स्यात्तेन गीतज्ञसंयता॥१६॥कोकिलाप्रियः (००) । अथाष्टौ धुवाः॥ जयंतश्च तथोत्साहो नंदनश्चंद्रशेखरः॥कामदो वि- जयाख्यश्च कंदर्पजयमंगलौ॥९७॥ अष्टोध्रुवाः समाख्याता राजयो- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४१) ग्याः सदा बुधैः ॥९८॥ इति तालगरुडः ॥ अथ शुद्धसूढनामानि ॥ एलाकरणडेकीभिर्त्तिन्यामडेनच ॥ लंभरासेकतालीभिः शुद्धसू- ढोएभिः स्मृतः॥ ९९ ॥ शुद्धसूढोन्यदेशेषु गीयते विरलैः क्वचि- त् । अतो न विस्तरो लोके दक्षिणेषु च गीयते ॥१००॥ अथ रूप- कम् ।। उदाहश्चान्यधातुःस्याधुक्कश्चान्यधातुकः॥ मेलापकोन्य- धातुः स्यादाभोगश्चान्यधातुकः ॥ चतुर्दातुकमेतद्धि रूपकं की- यंते बुधैः ॥१॥अथगमकम् ॥ स्फुरितं कंपितं लीन स्तिमिता- दोलितावपि । आहतं विकभिन्नं च गमकं सप्तधा स्मृतम् ॥२॥ अथ प्रत्यंतरम् ॥ उदिष्टं वस्तुरागादौ किञ्चिदाधिक्यचिंतितम् ॥ तद्धातुमातुनिष्पन्नं प्रत्यंतरमितीरितम् ॥३॥ पूर्वरूपकसंसिद्धं छायासंस्कृतरूपकम् ॥ तत्स्थानं प्रोच्चनीचं च खलोत्तारं प्रकीति- तम् ॥ ४ ॥ अथ स्वरादिकथनम् ॥ सामवेदात्स्वरा जाताः .स्वरेभ्यो ग्रामसंभवः ॥ ग्रामेभ्यो जातयो जाता जातिभ्यो रागसंभवः ॥ ५ ॥ देशीरागाः स्वरा वैते विख्याता देशरूढि- तः॥ग्रामरागोद्भवा भापा भापाभ्यश्च विभापिकाः ॥६॥ विभा- पाभ्योऽपि संजातास्तथैवांतरभापिकाः ॥ सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्चैकविंशतिः ॥७॥ द्वाविंशतिश्च श्रुतय एतेभ्यो रागसं- भवः ॥ पड़र्पभकगांधारमध्यपञ्चमधैवताः ॥ निपादश्चेत्यमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः ॥८॥ पादयः स्वराः सप्त ग्रामो च पडमध्यमौ ॥ केचिद्गांधारमप्याहुस्स तु नेहास्ति भूतले ॥९॥ चतुर्दशैव श्रुतयस्तावन्मानाश्च मूर्च्छनाः ॥ गीयन्ते मानवैर्भूमाव- न्यास्तु विदशालये ॥११०॥ स्वयं यो राजते नादः स स्वरः परि- कीर्तितःवरैश्च निखिलं व्याप्तं तद्विज्ञेयं पृथक्पृथक् ॥११॥ उच्चै- निपादगांधारी नीचैपभधैवतो ॥ शेपास्तु स्वरिता ज्ञेयाः पङ्गम- ध्यमपंचमाः ॥ १२ ॥ पडं वदेन्मयूरो हि ऋपभं चातको वदेत्॥

·(१४२) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] अजा वदति गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ १३॥ पुष्पसाधार- णे काले कोकिलः पञ्चमं वदेत् ॥ द१रो धैवतं चैव निपादञ्च वदेद्गजः॥१४॥ हास्यशृंगारयोः कार्यो स्वरौ पंचममध्यमौ ॥ पडर्षभौ तथा ज्ञेयौ वीररौद्राद्भुते रसे॥१५॥गांधारश्च निपादश्च क- र्तव्यौ करुणारसे ॥धैवतश्चैव कर्त्तव्यो वीभत्से च भयानके॥१६॥ चतुःश्रुतिस्त्रिश्रुतिश्च द्विश्रुतिश्च चतुःश्रुतिः ॥ चतुःश्रुतिस्त्रिश्रु- तिश्च द्विश्रुतिश्चेति ते स्वराः ।। १७ ।। अथ पत्रिंशत्प्रवत्तकरागी- उच्यते ॥ .भैरवः पञ्चमो नाटो मल्लारो गौडमालवः ॥ देशापश्चे- ति पडू रागाः प्रोच्यते लोकविश्रुताः ॥ १८॥ वंगपालो गुण- कारी मध्यमादिवसंतकः ॥ धन्याश्रीश्चेति पंचैते रागा भैरवसं- श्रिताः॥१९॥ललिता गुर्जरी देशी विराटी रामकृत्तथा।मता रागा- णवे रागाः पंचैते पंचमाश्रयाः॥ १२० ॥ नटनारायणः पूर्व गांधा- रःसालगस्तथा ।। तथा कर्णाटकेदारौ पञ्चैते नाटसंश्रयाना२१॥ मेघमल्लारिका मालकौशिकः प्रतिमंजरी ॥ आसावरी च पंचैते रागा मल्लारसंश्रयाः ॥ २२ ॥ हिंदोलस्त्रिगुणा धाली गौडी को- लाहलास्तथा ॥ पंचैते गौडनामानं रागमाश्रित्य संस्थिताः॥२३॥ भूपाली हरिपालश्च कामोदी धोरणिस्तथा ॥वेलावली च पंचते रागा देशापसंस्थिताः ॥ २४ ॥ अन्येऽपि वहवो रागा जाता देशविशेपतः||मारुप्रभृतयो लोके ते च भनेशिकाः स्मृताः॥२५॥ श्रीआदिपुराणेतु । भैरवो मुख्यरागश्च द्वितीयो मालको- शिकः॥ हिंदोलकस्तृतीयस्तु चतुर्थों दीपकः स्मृतः ॥ २६ ॥ पंचमो मेघनादश्च श्रीरागःपष्ठ उच्यते।।एतेपां पंच पंच स्युःपल्य: पण्णां सुशोभनाः॥२७॥ पूर्व भैरवपत्न्यस्तु.पंचेताः शृणु नारद ॥ भैरवी नटनानी च तथा मालसिरी मतापिटमंजरी चतुर्थी स्याल्ल- लिता पंचमी मता॥२८॥ मालंकोशिकपनीनां नामानीमानि मे शृ- ·[ विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४३) णु ॥ विचित्रा भाविनी चैव तथा मारवणी मता ॥२९॥ रामगिरी गुर्जरी च हिंदोलस्याथ वल्लभाः।वैरावली पराटोडी देशाख्याचण- वारिका ॥ १३॥ माधवी पंचमी प्रोक्ता दीपकस्यापराः स्त्रियः॥ धनासिरी वसंता च कर्णाटी तृतीया मता ॥ ३१ ॥ वैराटीच चतुर्थी स्यात्तथा मधुकरी स्फुटम् ॥ मेघनादस्त्रियः पञ्च तासां नामानि मे शृणु ॥३२॥ कलाटिका तथा गौरी ककुभा च विभा- वरी ॥ वंगाली पंचमी प्रोक्ता श्रीरागस्य स्त्रियः स्मृताः ॥३३॥ माघफाल्गुनयोगैयो दीपकाख्योऽतिशोभनः ॥ मेघनादः परो गेयो मधुमाधवयोरपि ॥३४॥ ज्येष्ठापाठकयोर्गेयः श्रीरागः सर्वसंमतः।। मालकौशिकरागश्च वपत् वेव संमतः ॥३५॥ भैरवश्चापरो गेयः शारदौ निरन्तरम् ॥ हिंदोलगानकालश्च मासयोर्मार्गपोपयोः ॥३६॥ अथैपामेव रूपाणि वर्णनीयानि वर्णये ॥ नीलांबरो गौर- तनुः सपुष्पो भैरवःशुभः ॥ ३७॥ तत्पनीनाम् ॥ सरोवरस्थस्फ- टिकस्य मंडपे सरोरुहैः श्रीहरिमर्चयंती ॥ तालप्रयोगैः प्रतिवद्धगी- ता गौरी मृदुनारद भैरवीयम् ॥३८॥ तुरंगमस्कन्धनिबद्धरागा स्वर्णप्रभा शोणितशोणगात्रा ॥ संग्रामभूमौ चरति धृतास्त्री नटे- यमुक्ता किल कश्यपेन ॥३९॥ नीलं निचोलं वपुपा वहन्ती विप्रो- क्तमार्गा कृतभक्तिरेपा|तमालनीले तिमिरं वहन्ती प्रियानुगा माल- सिरी प्रदिष्टा ।। १४० ॥ वियोगिनी कांतविशीर्णपुष्पसंयं वहन्ती वपुपातिशुष्कम् ॥ आश्वास्यमाना प्रियया च सख्या विधूसरांगी पटमञ्जरीयम् ॥४१॥स्वकांतसंगाभिनिवेशतश्च समुत्थिता पङ्क- जकेसरारुणे । नेत्रे दधाना पटुकंठमण्डिता प्रातः प्रयुक्ता ललि- ताभिधेया॥४२॥ अनन्तशृङ्गारपरा विनोदिनी सुहारचामीकरगात्र- वल्ली । कर्पूरसौगंध्यसुनागवल्ली कोलाम्बिकां चैव मुखे दधाना ॥४३॥ अथ मालकौशिकः ॥ मेवांगमेत्यंतविचूर्णनेत्रः कलाकु- ..

·मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लांगो मदनापहारी विचित्रमुख्या वनिताप्रियोऽसौ विराजते माल- सुकौशिकश्च ॥४४॥ सानंदमालंबितपुष्पचापा प्रियाङ्गसङ्गा- मृतसाधुतृप्ता ॥ पर्यकमध्ये सुकृतोपवेशा विभाति निद्रास्थितचित्र- गौरा ॥ ४५ ॥ वासोवसाना शरदभ्रशुभ्रं विरिञ्चिदेवोपमकर्म- शक्का ॥ कुन्दावदाता चतुराननस्य संभावनी लब्धसमृद्धसेवा ॥४६॥ अनेकलावण्यनिदानशाला प्रियांकमध्ये नितरां वसंती॥ चाटूक्तिरम्यैर्वचनैर्हसन्ती विलजिता मारवणी प्रदिप्टा ॥ १७॥ स्वर्णप्रभा भासुरभूपणा च नीलं निचोलं सुतनौ वहन्ती ॥ कान्ते पदोपान्तमधिश्रितेऽपि मानोनतारामगिरी प्रदिष्टा ॥४८॥ श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लवतत्प्रयाता ॥ श्रुती स्वराणां दधती विभागं तंत्रीमुखादक्षिणगुर्जरीयम्॥४९॥ शंखावदातं पलितं दधाना प्रलंबकर्णा कुसुमेन्दुवर्णा ॥ विचित्रवासाः स्वविहारचारिणी मल्लारिकेयं शुचिशांतमूर्तिः।।१५०॥अथ हिन्दोलः ॥ नितम्बिनीमंद तरंगितासु हेलासुदोपासु कला दधानः॥शुकैः कपोतद्युतिकय्राङ्गो हिंदोलरागः कथितो मुनीन्द्रैः॥५१॥ संकेतशय्यां दयितस्य द- त्वा वितन्वती मण्डनमंगयष्टयाम् ॥ हृदा स्मरंती स्मरमिष्टदैवं वैरावली नीलसरोजकांतिः ॥५२॥ उन्निद्रपकेरुहचारुवका कुर- गमातंगकृतींवरेण ॥ संभावयंती विपिनोपकंठे टोडीमुखेंदीवरदा- मरम्या ॥५३ ॥ आस्फोटनाविष्कृतरोमहपनियुद्धसंयुक्तविशा- लवाहुः ॥ प्रांशुप्रचंडद्युतिरिन्दुगौरा देशाख्यरागिण्यथ मल्लराज्ञी ॥५४॥ अनेकवस्त्राभरणाकुलांगी पनाग्रहस्ता नयनांजनेन।मनो हरती मदनांगयाष्टिगांधाररागिण्यथ वामचेष्टा ॥ ५५॥ विस्पष्टक- ष्णाजिनमध्यवर्ती कांता पवित्रा स्थविरा विशुद्धा॥संगायती नार- दतुंवुरुभ्यां श्रीमाधव नाम कथां विचित्राम् ।। १६॥ सौभाग्यसंग- वित्राचासौगौरातिचित्रगौरा पुंवद्भावः पूर्वपदे। २ तं स्मेतिवापाठः। १ ·[विद्याविर्नावः] मातृकाविलासः। (१४५) वितगोरदेहा मनोभवस्याथ शिलीमुसानिमामुञ्चती विश्वस्य विमोह- नाय सौभाग्यसंज्ञति विशालनेत्रा ॥५७ ॥ अथ दीपकः ॥ वि- शालनेत्रो नयनाभिरामः कलाविदग्धः कलकंठगीतः॥ मारांगक- श्रातिविमोहनोऽ सौ स्त्रीणां पटुर्दीपकरागराजः ॥ ५८॥ दुर्वादल- श्यामतनुमनोज्ञा कांतं लिखती स्वकरेण पीठावालाचला लोचन- गूढभावेर्धनासिरी नाम मुने प्रदिष्टा ॥५९।। अनेकपुष्पाकरपत्रव- ल्ली विमोहरूपामदनाधिभूपा ॥ वसंतरागिण्यथ कामकां- ता मनो हरंती विपिने निविष्टा ॥६०॥ पाठांतरम्।।शिखंडिवहाँ- च्छ्यवद्धचूडा पुष्णंत्यपि प्रांतलतांतराणि ॥ भ्रमंत्ययावासमनं- गमतिर्मतात्वनंगस्य वसंतसंज्ञा ॥६१॥ अतिप्रमत्ता बलभावयु- का गौरांगयाटिः कनकांगभूपा ॥ वीणांदधानातिसुकंठगानकी च कर्णाटिककाप्रसिद्धा ॥ ६२ ॥ विराटदेशे सुभगा सुगोरी ह्य- नेकगानाकलिताकुलांगी ॥ मृदंगहस्ता नवयौवनान्या वैरा- टिकेयं चमराभियुक्ता ॥ १३॥ पाठांतरम् ॥ विनोदयंती दयित च गोरी स्वलंकृता चामरचालनन ॥करे दधाना सुरवृक्षपुप्पं वरांग- नेयं कथिता विराटी॥६॥मुखादनंतं मधु चास्नुवंतीस्वकांतकेली. प्रचुरं प्रयाता ॥ उच्चैःस्वरेणातिजगी पदानि मानोन्नता माधुकरी प्रसिद्धा ॥ ६५ ॥ दीनानना मंगलयानकाले लाजांजलीन्वि- दधती गलदश्रुधारा ॥ हेमद्युतिदंतनखांशुमुद्रा श्रीसोरठी मानयु- ताप्रसिद्धा ॥ ६६ ॥ अथ मेघनादः ॥ तमालनीलांगमनोज्ञवेपो विचित्रवाचा परिवक्ति भार्याम् ॥ माताम्रनेत्रांतविलासशीलः श्रीमेघनादः कथितोमुनाः ॥६७॥ आकर्णनेचा तु मनो हरन्ती शुचिस्मिताऽ सो कटगानकृत्या ॥ भाशृण्वतां पद्मदलामहस्ता कंटालिकालिकरातिपटी ॥ ६८ ॥ सानंदमालंबितपुप्पचापा मियाधरस्वादुसुधाभिहप्ता पर्यकमध्येसुकृतोपवेशा ·(१४६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] सालस्यगात्रा विदिता च गौडी ॥ ६९ ॥ नीलं वसाना वस- नं सुवेपा वने रुदंती पिकनाददूती ॥ विलोकयंती ककुभोऽथ भी- ता मूर्तिः प्रदिया ककुभः श्रयेयम् ॥७०॥ प्रातः समुत्थाय प्रि- यांकमध्ये तत्केलिचिह्नाकलितानिमित्ता ।। सालस्यनेत्रा प्रतिबोध- यंती खगान्द्रुमस्थांश्च विभासनानी ॥७१॥ मनोज्ञमौंजीगुणगुंफि- तांगा त्वचं दधाना धरणीरुहस्य ॥ चंडा कुमारी कमनीयमूर्तिर्व- मालिका गायनकेषु मुख्या॥७२॥ सदारंगारतिरभसकांतवदना मदोन्मत्ता.पतिपदालिंगितकरा ।। वरालापंप्रेमपूरप्रसक्ता भक्तादेवी देवमोहातिसक्ता॥७३॥ अथ श्रीरागः॥ किरीटवान् रागसमाज- मध्ये संगीतशालीयमदांगयष्टिः ॥ आतालमानाधिकृतौ विवेकी श्रीरागराजो वनिताभिकांतः॥७॥ शृंगारसंभारसमूहनांगा झन- गलेखेव निजांगकांत्या ॥ प्रतप्तचामीकरचारुवर्णा श्रीमेघशाली मदनाभिमत्ता ।। ७५ ॥ अन्जमालां करे धृत्वा वसाना रौरवीं त्वचम् । जपंती जाह्नवीतीरे मोदकातियशस्विनी ॥ ७६॥ नीलां- शुकालंबितदेहपीठा विभ्रत्प्रभासाधरपद्मवत्रा ॥ श्यामा सुवेषा दयितेन साबै केदारिकाजं दधती करेसा।।७७|आसावरी मन्मथ- चर्यहारिणी वक्रदृशाभुकुटिशोभितसुस्मितास्या॥ मानोन्नता का- न्तकराभिमर्शप्रमोदभारा विगता सदैव ।।७८॥ कामोदकी कामल- का विदग्धा शश्वत्तनौ हाटकतुल्यवर्णा ॥ कर्णातनेत्रा मदनांग- यटिनीलोत्पलं सा दधती मनोज्ञा ॥ ७९ ॥ मारुमनोत्साहविभा- सयंती कंदर्पसंपीडितदेहयष्टिः॥प्रियप्रवासातिवियोगिनी सा महा- वियोगेन सुतप्यमाना ॥८०॥ एवमन्यवान्यथापि वर्णिता रागास्ते च सर्वे एव योग्या एव ॥ तदुक्तम्।न रागाणां न तालानामंतः कुत्रा- पि विद्यते॥संतोपाय शिवस्यैते गेया बुधजनैः सदा ।। ८१ ॥ तथा नयति कैलासं न गंगा न सरस्वती ॥ यथा नयंति रागास्ते नरं ·[विधाविर्भावः] मातृकाविलासः। (११७) गायनकोविदम्।।८२॥श्रीभगवताप्युक्तम्।नाहं वसामि वैकुंठे योगिनां हृदये नवै ॥ मद्भता यत्र गायति तत्र तिष्टामि नारदेति पाना- दौ॥८३॥अथ गणाः॥म्यरस्तजन्नगेलीतेरेभिर्दशभिरक्षरैः ॥ समस्तं वाङ्मयैव्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ ८॥ सानुस्वारो विसी- तो दी! युक्तपरश्च यः॥ वा पादांतस्त्वसौ ग्वको ज्ञेयोऽन्यो मातृ- को लुजुः ॥ ८॥ मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरा. दिलघुर्यः॥ जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽतगुरुः कथितोऽतलघु- स्तः॥८६॥ मो भूमिः श्रियमातनोति य जलं वृद्धि रहिमीत सो वायुः परदेशदूरगमनं तव्योम शून्यं फलम्।।जः सूर्यों रुजमाददाति विपुलां भेन्दुर्यशो निर्मलं नो नाकश्चिरमायुरष्टकमिदं प्राहुर्गणानां फलम् ।। ८७ ॥ अथवर्णप्रस्तारः ॥ पादे सर्वगुरावाद्याल्ल्धुं न्यस्य गुरोरधः ॥ यथोपरि तथा शेपं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ ८८ ।। उने दद्याद्गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ प्रस्तारोऽयं समाख्या- तश्छंदोविचितिवेदिभिः ॥ ८९ ॥ अथ गुरुलघुलतद्रुतलक्षणानि ।। लघुः शुद्धो गुरुर्वक्र उभाभ्यां च प्लुतो भवेत् ॥ द्रुतस्तु विदुरूपः स्यादिति सर्वत्र निश्चयः ॥ ९० ॥ एकमात्रो लघुः प्रोक्तो द्विमात्रश्च गुरुभवेत् ॥ छुतस्त्रिमात्रको ज्ञेयो द्रुतः स्यादर्द्ध- मात्रकः ॥ ९॥ लघोर्गुरोः प्लुतस्यापि भवेत्तालः पृथक्पृथक।। मिलितानामपि भवेत्प्रस्वारस्तस्य कथ्यते॥९॥अथ तालप्रस्तारः ताले पादस्थिते मात्रांगणयेल्धुरूपिकातायतीभिस्तु मात्राभिः प्रस्तारो निखिलो भवेत् ॥ ९३॥ तच्च मध्याह्वयो ज्ञेयस्तत्पृष्ठे चेदयोपरि ॥ मध्यमिष्टाश्रितः साई मात्राभिगणयेदधः ॥ ९४ ॥ मध्यस्याग्रे व विलिखेन्मानाः पूरणहेतवे ॥ पूरणाय विधिस्त्वेप पूर्व स्थूलास्ततः कृशाः॥ ९५ ॥ बहुमानो भवेत्स्थूलस्ततो होनः कृशो भवेत् ॥, द्रुतस्तु न भवेत्स्थूलस्ततो होनः कृशो ..

·(१४८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] भवेत् ॥ ९६ ॥ किंच । गीते वाद्ये च नृत्ये च शक्तिः साधारणो गुणः ॥ सा देतत्किमन्येन दूपणेन गुणेन च ॥९७॥ अथोप- धानि ॥ गुडूच्यपामार्गविडंगशंखिनीवचाभयाकुष्ठशतावरीसमा ॥ वृतेन लीडा प्रकरोति पुंसां विभिर्दिनैर्गीतसहस्रधारणम् ॥ ९८॥ देवदारुदलोद्भूतरसो मधुघृतान्वितः॥ पीतः पथ्याशिनः कुर्याद्गीते मुखरतां भृशम् ॥ ९९॥ वासा ब्राह्मी वचा कुष्ठं पिप्पली मधुसं- युता ॥ सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैः सह गीयते॥२०० ॥ वृद्धदारु- कमूलं हि यो लिह्यान्मधुसर्पिपा ॥ सप्ताहक्षीरयूपाशी किन्नरैः सह गीयते ॥१॥वीजपूरफलं जातीपत्रं जवीरज तथा ॥ एनीधान्य कलायाश्च पिप्पल्या सह चूर्णयेत्॥२॥मधुना चावलीढं तु कंठं सु- स्वरतां नयेत्।।इति गांधर्ववेदीद्धृतसारः॥ ॥ अथ रसशास्त्रं च बहु- विधं भरतेनैव प्रणीतम् । तच्च रसरीतिशब्दालंकारार्थालंकारनाय- कनायिकादिवर्णनरूपम् ॥ तथा हि । साधुपाकेप्यनास्वायं भोज्यं निलवणं तथा ॥ तथैव नीरसं काव्यं न स्यादसिकतुएये इति ॥ तत्र रसत्वमंगांगिभावापन्नसकलविभावादिसाक्षात्कारकत्वम् ॥ विशेपणं विभावानुभावसंचारिभावस्थायीभावा इत्येवमाकारकस- मूहालम्बनवारणाय। रसत्वं च जातिरिति ॥ केचित्तु-कारणेनाथ कार्येण सहकारिभिरेव च ।। व्यक्तत्वं नीयमानस्तु स्थायीभावो रसः स्मृतः॥ कारणमङ्गनानवयौवनादि । कार्याणि । स्तंभः स्वे- दोऽथ रोमांचः स्वरभंगोऽथ वेपथुः ॥ वैवर्ण्यमथुप्रलपावित्यष्टौ सात्विका मताःसहकारिणः उद्यानादयः ग्लान्यादयश्च ॥यदाहुः। विभावरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः ।। आरोप्यमाण उत्कर्ष स्थायीभावो रसः स्मृतः।तं विभजते । शृंगारंहास्यकरुणरौद्रवीर- भयानकाः॥ वीभत्साद्भुतशांताश्च काव्ये नव रसाःस्मृताः॥ तत्र संभोगो विप्रलंभश्च शृंगारो द्विविधः स्मृत इति ॥ तत्र स्त्रीपुतल- -- ·[विद्याविधिः] मातृकाविलास। (१४९) क्षणे इष्टप्राप्तौ रतिरेव संभोगः। तदुक्तम्। अनुरक्तौ निवेतां यत्रा- न्योन्यं विलासिनी ॥ दर्शनस्पर्शनादीनि संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ तत्र नायिकाश्रयसंभोगो यथा । शून्यं वासगृहं विलोक्य शयना- दुत्थाय किञ्चिच्छनैनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मु- सम् ॥ विस्रब्धं परिचुन्य जातपुलकामालोक्य गंडस्थली लजान- प्रमुखी प्रियेण सहसा बालाचिरं चुंचिता ॥ आलोक्य नम्रमुखीति योज्यम्।।नायिका चतुर्दा अनूढाचस्वकीया च परकीया वरांगना। त्रिषणिनः स्वकीया स्यादन्या केवलकामिनः ॥ तत्रानुरक्ताऽनुरक्तेन स्वयं या स्वीकृता भवेत् ॥ साऽनूटेति यथा राज्ञो दुष्यन्तस्य शकुंतला ॥ देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनायिका ॥ परकी- याऽप्यनूठेव विशेपस्तु स्फुटस्तयोः ॥ सामान्यवनिता वेश्या भने- कपटपंडिता । नहि कश्चित्प्रियस्तस्या दातारं नायकं विना ॥ अस्याः प्रकाशोऽन्यासांप्रच्छन्नो रस इति विशेपाताश्चाप्टपाखंडि- तोत्कंठिताप्रोप्यत्पतिका चाभिसारिका । कलहांतरिता वासासल- नाविप्रलब्धिका स्वाधीनभर्तृका चान्या चतस्रोऽप्यष्टधा मताःगल- क्षणान्यासांसोदाहरणानि रसमंजर्यादिभ्योऽवसेयानीहविस्तरभिया नोक्तानिानायकाश्रयो यथात्वं मुग्धाति विनैव कंचुलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकां संस्पृशि।। शय्योपान्तनिविष्टसस्मितससीनेत्रोत्सवानंदितो निर्यातः शनकैर- लीकवचनोपन्यासमाली जनः ।। रूपयौवनसंपन्नः कुलीनः कुशलो युवा।।अनुद्वतस्सूनृतवाङ्नायकःप्रीतये स्त्रियाग।अयंबहुप्रकारोऽ- पि संक्षेपेण चतुर्विधः ॥ अनुकूलो दक्षिणश्च शठधृष्टो च ते यथा ॥ लीनरागोऽनुकूलः स्यादनन्यरमणीरतः ।।दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि यः स्यादविकृतः स्त्रियाम्।प्रियं वक्त्यप्रियं तस्याः कुर्वन्नपि कृतीशठः। 'धृष्टो ज्ञातापराधोऽपि न विलक्षोऽवमानितःविप्रलंभस्टाभावो यदा ·(१९०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] रति म प्रकर्पमधिगच्छति ।। नाभिगच्छति चाभीष्टं विप्रलंभः स उच्यते॥अभष्टिं स्त्रीपुंसलक्षणमेवास चापूर्वानुरागो मानात्मा प्रवासः करुणात्मकः ॥ विप्रलंभश्चतुर्दा स्यात्पूर्वपूर्वो ह्ययं गुरुः॥ तत्र- स्त्रीपुंसयोर्नवालोकादेवोल्लसितरागयोः ॥ ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽयमला- भादतिकामयोः ॥ यथा । प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयाद्गाट- रागोदयास्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि ॥ यात्वं- तःकरणस्य वाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानंदसांद्रोलयः ॥ अथान्यावनितासक्तमवगम्यस्ववल्लभम् ॥ ईयावशेन वैमुख्यमेप मान उदाहृतः॥ यथा। सा पत्युः प्रणया- पराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमांगवलनावको- क्तिसंसूचनम्।।स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैःपर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरथुभिः॥प्रवासः परदेशस्थे द्विती- यो विरहोद्भवः॥ यथा । त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ॥ अस्ता- वन्मुहुरुपचित्तेदृष्टिरालुप्यते मे त्रस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्त इति ॥ स्यादेकतरपंचत्वे दंपत्योरनुरक्तयोः ॥ शृंगार करुणाख्योऽयमजस्येव रतेरिव ॥ १ ॥ ननु शृंगारस्य रतिप्रकृति- त्वात्तस्याश्च सुखसंवेदनरूपत्वात्तस्य च विप्रलंभेऽभावात्स कर्थ शृंगारभेद इति चेन्नाधन्योहमस्याः कृते दशामिमामनुभवामि इति। तत्रापि तदभिधानात् । श्रीपादस्तु । रतिर्भवति देवादो मुनौ पुत्रे नृपे गुरौ ॥ शृंगारस्तु भवेत्सव पाकांतविपया रतिः। तत्र देवे यथाकंठकोणविनिविष्टमाशते कालकूटमापि मे महामृतम् । अप्यु- पात्तममृतं भवतपुरूंदवृत्ति यदि में न रोचते । मुनो यथा। हरत्यवं संप्रति हेतुरेप्यतः शुभस्य पूर्वाचरितः कृतं शुभैः ।। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥ पुने यथा।

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५१) एोहि वत्स रघुनंदन पूर्णचंद्र चुंवामि मूनि सुचिरं च परिष्वजे त्वाम् ॥ आरोप्य वा हदि दिवानिशमुद्रहामि वंदेऽथ वा चरण- पुष्करकद्वयं ते॥नृपे यथा। ते कौपीनधनास्त एव हि परंधात्रीफलं भुंजते तेपां द्वारि नदतिवाक्षिनिवहास्तैरेव लब्धा क्षितिः॥ तैरेतत्स- कलंकृतं निजकुलं किम्बाबहुमहे ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुप्टेन वा।।गुरो यथाहा तातविश्वजनवत्सल मामकीन जीवोप, यु- मणिवंशवतंसभूतास्यां चेद्रवत्कुलजसद्मनि चेटकःस्यां यद्वा भव- चरणपंकजरेणुरेव ॥इतिहासमूलः समाख्यातो हास्यनामारसो बुधेः । चेष्टांगवेपवैकृत्याद्वाच्यो हासस्य संभवः ॥ कपोलाक्षिकतो- ल्लासो भिन्नोप्टः स महात्मनाम् । विदीर्णास्यश्च मध्यानामधमानां सशब्दकः ॥ यथा । नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियाय प्रेपितं मनः। तच तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम्॥२॥शोकोत्थः करुणो ज्ञेय. स्तत्र भूयस्त्वरोदनम् । वेवर्ण्यमोहनिर्वेदप्रलयाभूणि वर्णयेत्॥यथा। मदेवपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसुतिर्वरटा तपस्विनी । गतिस्त- योरेप जनस्तमर्दयत्नहो विधे त्वां करुणारुणद्धि नो।। इति॥३॥को- धात्मको भवेद्रोद्रः क्रोधः प्रोन्या च वैरिणः । भीष्मवृत्तिरसामान्यो भवेदुयक्रियाश्रयःस्वांसघातस्वयंशस्त्रोत्क्षेपभ्रकुटयस्तथा ।अत्रा- रातिजनाक्षेपो दलनं चोपवर्ण्यते ॥ यथा । कृतमनुमतं दृष्टं वा यरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिनिदिर्भवद्भिदायुधैः । नरकरि- पुणा साई तेपां सभीमकिरीटिनामयमहममेदोमांसेः करोमि दिशां वलिम्॥४॥उत्साहात्मा भवेद्वारोवलशस्त्राश्रयश्च सः। नाय. कोऽत्र भवेत्सर्वः श्शाध्यैरभिमतो गुणैः ॥ तथा। क्षुद्राः संत्रासमते विजहत हरयो भिन्नशमकुंभा युप्मद्गापुलजां दधाते परममी सायका निप्पतन्तः। सोमित्र तिष्ट पात्रं त्वमसि न हि रुपां नन्वह मेघनादःकिञ्चिद्भभङ्गलीलानियमितजलधिराममन्वेपयामि।।२॥भ- ·(१५२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] यानको भवेद्रीतिप्रकृतिौरवस्तुनः॥सच प्रायेण वनितानीचवालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोपांगकंपगद्गदसंभ्रमाः ॥ स्तंभवैवर्ण्यमो- हाश्च वयते विवुधैरिह ॥ यथा ॥ ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्यदने दत्तदृष्टिः पश्चान प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्॥ शष्पैरावलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा यस्योदग्रप्लुत- त्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुयो प्रयाति॥६॥वीभत्सःस्याज्जुगुप्सातः सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्ठीवनास्यभंगादि स्यादव सहतां न च ॥ यथा । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसान्यं- सस्फिक्पृष्ठपिंडायवयवसुलभान्युग्रगंधीनि जग्ध्वा ॥अत्तिः पर्यस्त- नेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ।।७॥विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यव- स्तुनः॥ दर्शनाच्छवणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेत्र- विकारः स्यात्पुलकःस्वेद एव च ॥ निष्पन्दनत्रता साधुसाधुवा- दास्तथामताः ॥ चित्रं कनकलतायां शरदिन्दुस्तत्र खञ्जन द्वित- यम्।।तत्र चे मनोजधनुपी तदुपरि गाढान्धकाराणि॥८॥सम्यग्ज्ञान- समुत्थानः शांतो निस्स्पृहनायकगारागद्वेपपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः ॥ पश्चात्तापः शरीरादियावरस्तुविडंवनम् ॥ विवेकचित्त- स्थैर्यादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ।। यथा । अहो वा हारे वा कुसुम- शयने वा हपदि वा मणौ वा लोटे वा बलवति रिपौवा सुहदिवा।। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यांतु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥९॥ स्त्रैणं स्त्रीसमूहः। अबाहिरिव हारो हेयो न तु हारवदहिरप्युपादेय इति बोद्धव्यम्॥अत्र सर्वत्र तत्तद्रस- त्वमाने उदाहरणमिति स्मर्तव्यम्।।अथ रसानां विरोधादिरोधावाह। शृंगारहास्यो करुणयीभत्सौ वीररौद्रको ॥ भयानकाद्भुतौ मित्रे मिथः शांतो न कस्यचित् ॥ शांते करुणवीभत्सौ न किंचिद्धेष्टि ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५३) चाद्भुतः॥ शृंगारे शांतकरुणौ हासस्य करुणो रिपुः । अत्र करुण- वीभत्सयोमैत्री विशेपाभिप्रायेण स्मर्त्तव्या ॥ स्थायी भावो रसो मत इत्युक्तमत आह । रतिर्हासश्च शोकचक्रोधोत्साही भयंतथा॥ जुगुप्सा विस्मयो भावा निर्वेदः स्थायिनो नव ॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः । ननु निर्वेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- दिति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः॥ स्थायिलक्षणं तु । विरुद्धैरविरुदैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः॥ स्वात्म- भावं नयत्यन्यान्स्थायीभावस्स उच्यते॥ यथा लवणाकरो विरुद्ध- र्जुगुप्सादिभिरविरुद्धरत्यादिभिर्यो न विच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगक्रीडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इप्टनाशादिजनितचित्तवैक्चव्यं शोकाप्रतिकूलेपु तैक्ष्ण्यप्ररोहः क्रोधः । कार्यारंभे स्थिरसंरंभ उत्साहः । व्याघ्रादि। दर्शनादिजनितं मनःक्कैव्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगर्हणं जुगुप्सा- लोकसीमातिक्रांतपदार्थविपयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञाना- दीर्यादिभिः स्वावमाननं निर्वेदः ॥ एते च सर्वभावेषु मुख्याः । यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्वेषु भावेषु स्थायिभावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः । उद्दीपना- लंबनभेदात् । तत्र कोकिलवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिरालंबनः॥ योगादपि रसत्वादिकमनुभावत्वादिकमस्मन्मते जातिरेव नहि वैशेषिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः॥अनुभावलक्षणं तु । अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः तत्र । हेलाविच्छित्तिवि- व्वोककिलकिञ्चित्पिविभ्रमाः॥ लीलाविलासो हविश्च विपक्षो वि- कृतो मदः। मोदायितं कुट्टमितं मौग्ध्यञ्च तपनं तथा ॥ ललितञ्चे- त्यमी हावाश्चेष्टाः शृंगारभावजाः ॥ एतच्चास्माभिरेख प्रपञ्चित श्रीभागवतायपक्षव्याख्याशत्युत्तरम् ॥ सात्विकलक्षणं तु । विशेपे- ·(१५४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] णाभितः काये स्थायिनं भावयति ये॥ अनुभूतादिहेतूंस्तान्वदंति व्यभिचारिणः॥ आदिपदात्स्वेदादिपरिग्रहः ॥ ते च । निर्वेदग्ला- निशंकाख्यास्तथासूयामदश्रमाआलस्यञ्चैव दैन्यञ्च चिन्तामोहः स्मृतिधृतिः ॥ ब्रीडा चपलताहर्पश्चावेगो जडता तथा ॥ गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च । सुप्तं विरोधोमर्पश्चाप्यवहि- स्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥त्रास- श्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥ अमी च प्रत्येक भाव्यते कचित्सर्वभावतापि ॥ यथा। काकार्य शशलक्ष्मण इत्यादौ काका- यमिति वितर्कः ॥ भूयोपि दृश्येत सत्यौत्सुक्यं दोपाणामिति मातिः । कोपेपीति स्मृतिः।किंवक्ष्यतीतिशंकास्वप्नपि सा दुर्लभे- ति दैन्यम् । चेतः स्वास्थ्यमुपैहीति धृतिः। कःखल्वित्यादिश्चिते- तीत्यत्रबहुवक्तव्यमस्तीह तु रेखामात्रमेव दर्शितमिति । तत्र रीती- राह । तत्तद्रसोपकारिण्यस्तत्तद्देशसमुद्भवानापद्येषुरीतयो गौडीवै- दी मागधी तथा ॥ गौडी समासभूयस्त्वाद्वैदर्भी च तदल्पतः॥ अनयोः संकरोयस्तु मागधी सातिविस्तरा।गौडीयैः प्रथमा मध्या वैदर्भमैथिलैस्तथा ॥ अन्यैस्तु चरमा रीतिः स्वभावादेव सेव्यते ।। तत्र गौडी यथा । उन्मीलन्मधुगंधलुब्धमधुपव्याधूतचूतांकुरक्रीड- कोकिलकाकलीकलकलैरुतीर्णकर्णज्वराः॥नीयते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमाप्समागमरसोल्लासैरमी वास- राः॥ वैदर्भीयथा । मनीपिताः संति गृहेषु देवतास्तपःक वत्से क च तावकं वपुः॥ पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीपपुष्पं न पुनः पतत्रिणः॥मागधी यथा|पाणौ पद्मधिया मधूककुसुमभ्रांत्या पु- नगैडयोनौलेंदीवरशंकया नयनयोधूकबुद्ध्याधरें ॥ लीयंते क- वरीपु बांधवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियंति तरु- णिस्थानानि रक्षिष्यसि.॥जयदेवस्तु।पञ्चाली किञ्च लाटीया गौडी- ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। या च यथारसम् ॥ वैदर्भी च यथासंख्यं चतस्रो रीतयः स्मृता इ- त्याहातन पंचपट्सप्तपदैः पञ्चाली अष्टादिपदैर्लाटीया समासबहुला गौडीया सर्वथा समासाभावे वैदर्भीति साहि रसानुकूला कार्या । यथाशृिंगारे वैदर्भीरौद्रवीरयोर्गौडीयाऽन्यत्र पांचाली लाटीया चेत्य- र्थः ॥ तथा पञ्च वृत्तयोपितेनैवोक्ता मधुराप्रौढापरुपाललिताभद्रा- भेदात् । मधुरायां समाक्रान्ता वर्गस्थाः पञ्चमैनिजैः॥लकारश्चल- संयुक्तो ह्रस्वव्यवहितौ रणौ ॥१॥ निजैः पञ्चमैर्यथाकाद्याश्चत्वारो ङकारेण चाया भकारेण टाद्या णकारेण ताद्या नकारेण समाक्रांता निजपञ्चमयुक्तशिरसः सति । लश्च लकारेण युक्तस्तथा रणौ रकारणकारौ ह्रस्वेन व्यवहितौ च स्यातां मधुरायां वृत्तावित्यर्थः॥ प्रौढामाहारिफाकान्ता वर्गायणाटवर्गात्पञ्चमाहतकियाक्रांतस्तव गैस्यात्प्रौढायां तः कमूर्द्धजः॥२॥ कादयो वर्गवर्णा यकारणका रौ च रेफाक्रान्ताः सति तत्र वर्गे पड्वर्गः पञ्चमोङकारादिर्न रेफा- क्रांतः टवर्गस्य णकारवर्जस्य निषेधो णकारस्य यणावित्युक्तरुपा- देयत्वात् । तवर्गः ककारपकाराभ्यामानांतः स्यात् । तदधोवर्ती तकारश्च ककारस्य मूनि स्यात्प्रौढायामित्यर्थः ॥ परुपामाह । सर्वैरुदैः सकारस्य सर्वे रेफस्य सर्वथा ॥ रहाधा तु संयोगः परुपायां शपो स्वतः॥ ३ ॥ सकारस्योपरि ककारादयः सर्वे सर्वेपामुपर्यधश्च रेफः रहो रकारहकारयोर्दैधा द्विधा तु पुनस्सं- योगः उपर्यधश्चैकत्रोभयत्र च संयोगस्तथा शकारपकारी केवली संयुक्तौ च कार्याविति ॥ स्वतः स्वतंत्रावित्यर्थः । परुपायां वृत्ता- विति ॥३॥ अथ ललिताभद्रे चाह । रकारोऽन्येरसंयुक्तो लपवो धभधारसाः॥४अन्यलकारतरैरसंयुक्त कार्यःधिकारभकारधका- रेफसकाराश्च ललितायां लघवः कार्याःतथा भद्रायां शेपावृत्त्य- तराप्रयुक्ताः पकारादयः संयुक्ता असंयुक्ता वा कार्या इत्यर्थः ।।

·(१५६) मातृकाविलासः। [ विद्याविर्भावः] क्रमेणोदाहरणम् । अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् ॥ तर्कचातुर्यपूर्णोक्तिप्राप्तोत्कर्पधियां वृथा ॥ वीप्सोत्सर्पन्मुखाग्राई वहीं जह्वे कृशस्तृपम् ॥ ललना रभसं धत्ते घनाटोपे विहायसि ॥२॥ तर्कशास्त्रस्य चातुर्येण कौशलेन पूर्णा या उक्तयस्ताभिः प्राप्तोत्कर्पा धीर्यपां तेपास्मरस्य कामस्य तोरणं भूपणम् धोरणमि- ति पाठे वाहनमपि वृथा नानंदाय किन्तु परिशोलितसाहित्याना- मेव सोपयुज्यत इति भावः । किंभूता। अंगानां भंगैरचनादिभि- रुल्लसन्ती लीला यस्यास्सा तथा। हावादिनिपुणेत्यर्थः॥ वीप्स- या मुहुर्मुहुरुत्सर्पद्यन्मुखाग्रं तस्यादै यथा स्यात्तथा । वहीं मयूरः कृश आतुरःतृपंतृष्णां जह्वेऽपाचक्रे । तथाललना स्त्रीरभसं पतिसं- गेच्छावेगंधत्ताक सति । घनानां मेघानामाटोपस्संभ्रमो यस्मिस्ता- दृशि विहायस्याकाशे सतीत्यर्थः । तोरणमित्यंत मधुरा । वृथे- त्यंत प्रौटा। पमित्यंतं परुषा । घनेत्यंत ललिता । शेपा भद्रेति ध्येयं मनीपिभिरिति वृत्तयः॥ अथालंकाराः। तत्र चमत्कारविशे- पकारित्वमलंकारत्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥शब्दार्थनिष्ठत्वे सति चमत्कारकारित्वमिति विशेपलक्षणम् । परंपरया रसोपकारित्व- मलंकारत्वमित्यन्यो ते च शब्दालंकारभेदन द्विधा । तत्र प्रथमा- नाह । चित्रकक्रोक्त्यनुप्रासगूढश्लेपप्रहेलिकाः ॥ प्रश्नोत्तरञ्च यमकमष्टालंकृतयो ध्वनौ ॥ तत्र कौतुकविशेपकारित्वं चित्रत्वम् । तंच खड्गचक्रपद्मादिभेदेनानन्तम् । यदाह । सर्वतोभद्रधेन्वादि गोमूत्रीमुरजादि च ॥ गतप्रत्यागताद्याहुश्चित्र- काव्यं मुनीश्चराकिञ्चातचित्रं यत्र वर्णानांखङ्गाद्याकृतिहेतुतोत।। सनिवेशविशेपेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खङ्गमुरजायाकारमुल्लासयंति तचित्रं काव्यम् ॥ कष्टं काव्यमेतदिति दिङ्मावं प्रदश्यते ॥ तत्र

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९७)
खड्गबंधाकारमाह द्वाभ्याम्॥ मारारिशकरामभमुखैरासाररंहसा ।।
सारारब्धस्तवानित्यंततिहरणक्षमा।||मातानतानांसंघट्टश्रियां
बाधितसंभ्रमा॥ मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमाऽऽदिमा।।
॥२॥ व्याख्या । मारारिरिशवः शक इंद्रः रामो भार्गवः इभमुखो
गणेशः तैरासाराःधारासंपातास्तद्रंहसा वेगेन सारः श्रेष्ट आरब्ध-
स्स्तवो यस्याः सा नित्यं तेपामातिः पीडा तस्या नाशे क्षमा
समर्था । नतानां नम्राणां माता जननी श्रियां संपदा संघट्टः संगम-
स्थानम् । यद्वा संघट्टे युद्धे श्रीयेपां युद्धरासिकानां बाधितसंभ्रमा
निरस्तभया रामाणां स्त्रीणां सीमा मर्यादा आदिमा आदिभवा उमा
मे शंसुखं दिश्याद्दद्यादित्यर्थः ॥ रचना त्वेवम् ।
रामाणांश
दृघसनांवानता
H
दि
ARE HAMALA
A SAN IN A SPREAA
दुस्यादिमे
मा भ्रसवधिवायाधि
१माशदं लिखिरवा सदक्षिणे स्वषामे तोर्पगर्यक्रमेण रादिहकारांतांश्चतुर्दशया.
ल्लिरोदियका धारा सभि सेति शिष्टं तदधो यामाधः झमेण रादिक्षांतांमतुर्दशवालि.
रोदिरपन्या धारामाशब्द भायंतर्भूतः पुनस्तमेय माशब्दमादाय तदक्षिणे स्ववाम
सादिपंता या पिलोमाः तदा स्वदक्षिणे श्रीकाराधिकारांताः समपर्णा चिटो-
माः । मादस्याट एप तरछेपः । पुनस्तमय माशब्दमादाय तदधो न्यायसीतियणं.
अपं तदधो माइति पिलिय सहक्षिण रादिशमिरयंतामयारो घणां भनुलोमा यामेमे
दिरयादुपायारो पिलोमाः । माशब्दः स एप दिशादस्तदधो माशादः स एयति
सद्भपंधरचना ॥१॥

·(१५८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]
'पद्मबंधमाह । भासते प्रतिभासार रसाभाताहताविभा ॥ भाविता-
स्माशुभावादेदेवाभावत ते सभा ॥१॥ हे प्रतिभया बुद्धया सार
पद्मबंधः। श्रेष्ठ ते तव सभाभासते शोभते । वत हर्षे
रप्तेनाभाता शोभिताहताऽविभाऽदीप्तिर्यस्या
स्सा । यद्वाऽविना मेपेण भातीत्यविभो
वह्निर्हतो निरस्तोऽविभो यया सा । भा-
वितो वशीकृतो ध्यातो वा आत्मा-
HF
24
YA
।
Crot
मुरजबन्धः।
राला
बाहु
भ
लारि
बाला
रया
'वहु
लाम
द
कार
लाव
मला
१ भाशब्दं कर्णिकायां न्यस्याष्टदलेपु भाशब्दं द्वौदी वर्णी निर्गमप्रवेशाभ्यां
लिखेत् । भाशब्दो मध्यस्थो निर्गमे प्रवेशे सर्वत्रान्वेति । दिग्दलेपु ४ आरो-
हावरोहाभ्यां नाभो प्रवेशः विग्दिलेपु सकृदवरोहणनामेये ऐशाने च प्रति वते
दौदी वर्णी नैर्ऋत्ये वायव्ये च हतात्माशु इति द्वौदी वर्णी सिद्धौ ॥ एवमष्ट-
दलेपु कणिकायां सप्तदशवर्षेत्रिशर्णनिर्वादतेपूर्वदलांतान्मध्ये प्रवेशापमसि-
दिरिति पद्मबंधः॥
२ मुरजबंधमाह । सरलाबहुलारंभतरलारिवलारवा ॥ वारलाबहुलामंदकरलापहु-
लामला ॥ शरदर्णनम् । सरलाऽवका शरोल्लातीति शरला बहुल आरंभ उदयो यस्य
सः तरलानां चपलानामलिवलानां द्विरेफसैन्यानां रषः शब्दोयस्यां सा वारला.
भिहसीभिर्वहुलाः सफुला अमंदाः सोत्साहाः करॉल्लाति स्वीकुर्वतीति करला राजानो
यस्यां सा भवहुलेन शुक्लपक्षणामला बहुले कृष्णपक्षे नक्षत्रैरमला या । अत्र पाद-
चतुकपंक्तिचतुके बिलिख्याद्यद्वितीयतृतीयपादेसा माद्यद्वितीयतृतीयान् चतुर्थपादे
चतुर्थपचमौ तृतीयद्वितीपाद्यानां षष्ठोपांत्यांत्यवणराद्यः पादः॥१॥द्वितीयाद्यामायाद्रिदि-
तीयतृतीयो द्वितीयतृतीययोश्चतुर्यों चतुर्थस्य तृतीयद्वितीया तृतीयस्यायवा द्वितीयः
पादः ॥२॥ द्वितीयांत्यमाघात्सप्तमपष्ठोद्वितीययोः पंचमौ चतुर्पाषष्ठसप्तमौ तृतीयां-
स्यश्चति तृतीयःपादः ॥ ३ ॥ अस्पतीया भावद्धितीयतृतीयेराधाचतुर्थपंचमाभ्यां
द्वितीयतृतीयांश्यानांपष्ठसप्तमात्यनणेश्चतुर्थः पादः ॥ ४॥ इति मुरलसिद्धिः॥२॥

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९९) यया सा । वादे शुभादेवाभा देवतुल्याअस्योद्धारः। अथ सर्वतो- सर्वतीभद्रश्वः। भद्रमाहाहे रसासार भूश्रेष्टा सासार र सासा र सारसं जलजं पक्षिभेदो वा, साय ता | क्ष |क्ष - ता | य | सा| तद्वद्विशालनेत्रा । सातं न- तवा ता | सा| एम् अवाप्तमज्ञातं यस्य । वा गतावित्यस्य ज्ञानार्थ- र ता सातावा त क्ष त स्व स्त्व| तक्ष रसासाररसा सारसायताक्षक्षतायसा ॥ सातावाततवातासारक्षतस्वस्त्वतक्षर ॥२ ॥ त्वात् । तक्षस्तनूकरणं राति प्राप्नोतीति तक्षरः स न इत्य- तक्षरः । अंतनु अनल्पं राति ददातीत्यतक्षर इति वा तत्संबुद्धी हेतृप रक्षतस्तव तु पुनारसा भूमिरस्तु।यद्वातिव भूरीशी अस्तु। कीदृशी क्षतायसा क्षतोऽयः शुभावहो विधिये॒पां तानस्यति निर- स्यति सा । यद्वा.क्षतमायसं शस्त्रं यस्यां युद्धाभावात् । न विद्यते तासमुपक्षयो यस्याः साऽतासा । तमु उपक्षये धातुः । अयं प्रतिलोमानुलोमपादोऽपि चतुर्णी पादानामाचैरंत्यैश्चाद्यः पादः ॥१॥ द्वितीयरुपांत्यैश्च द्वितीयः॥२॥ तृतीयैः पटैश्च तृतीयः ॥३॥ तुर्यैः पंचमैश्चतुर्थः॥४॥ अंताद्विपर्ययो वेति सर्वतोभद्रः॥ चक्रगोमूत्रिकादयोऽन्येपि बंधभेदा बहवः संति ते च किरातार्जुनीय शिशुपालवधादौ वर्णिता इह दिङ्मात्रमेवादर्शि ॥ अथ वक्रोक्तिमा- हाअन्याभिप्रायेणोक्तं वाक्यमन्येनान्यार्थकतया यद्योज्यते सा व- कोक्तिः । एतदेव पाकोवाक्यमुच्यते । यथा। कोऽयं द्वारि हरिः प्रयायुपवनं शाखामृगेणानं कि कृष्णोऽहं दयिते विभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् ॥ मुग्धेऽहं मधुसूदनो ब्रज लतां तामेव पुष्पा- न्वितामित्थं निर्वचनीकृतो दयितया मुग्धो हरिः पातु वः ॥ अथानुप्रासः।। वर्णसाम्यमनुप्रासः स च लाटानुप्रासच्छेकानुप्रासभे- दाद्विधा । तत्रासकृदावृतवर्णी लाटानुप्रासः॥ यथा । अनङ्गमङ्ग- .

·(१६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः ॥ आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कृतार्थ- यतु मानसम् ॥ अनेकस्य व्यंजनस्य सकृत्साम्य छेकानुप्रासः । नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्षिधातृप्रतिमेन तेन ॥ चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविमोक्षमग्नौ ॥ पदमेकं हृदा कृत्वा तदनुप्रासकाम्यया ॥ आदिक्षांतलिपौ कादिक्षांतशब्दं विचिंतये- दिति रहस्यम् ॥ गूढं क्रियागुप्तादि । क्रियादिकं स्थितं यत्र पदसंधानकौशलात् ॥ स्फुटं न लक्ष्यते तत्स्यात्क्रियागुप्तादिक यथा ॥ राजन्नव घनश्यामनिस्त्रिंशाकर्पदुर्जय ॥ आकल्पंवसुधाम- नां विद्विपोध रणे वहून् ॥ अव द्यति द्वे क्रियापदे ॥ यथा । पुस्को- किलकुलस्यैतैनितांतमधुरारवैः॥ सहकारादुमारम्यावसंते कामपि श्रियम् ॥ अधुरत्र गुप्तमस्ति।इदञ्च नाना यदाहुः। क्रियाकारकसं- बंधगुप्तान्यामंत्रितस्य च ॥ गुप्तं यथा समासस्य लिंगस्य वचनस्य च ॥१॥ क्रियागुप्तं तूक्तम् ॥ नकरोतु नास रोपं न वदतु परुषं न हत्वथो शत्रून् ॥ रक्षयति महीमखिलां तथापि वीरस्य धी- रस्य ॥ शरदिन्दुकुंदधवलं कृतनगनिलयं मनो हरं देवम् ॥ यः सुकृतं कृतमनिशं तेपामेव प्रसादयति । ॥२॥क्रमेण धीर्मनश्चेति कर्तृगुप्तम् ॥ सीकराकरसंवाही सरोजवन- मारुतः ॥ प्रक्षोभयति पान्थः स्त्रीनिःश्वासैरिव मांसलः॥१॥ सुभग तवाननपङ्कजदर्शनसंजातनिर्भरप्रीतेः ॥ शमयति कुर्व- न्दिवसः पुण्यवतः कस्य रमणीयः॥२॥ इह क्रमेण सरः शञ्चे- ति गुप्तं कर्म । अयतिर्विवक्षावशतः परस्मैपद्यप्यस्ति, उदयति यदि भानुरित्यादिप्रयोगात् ॥ पूतिपंकमयेऽत्यर्थ कासारे दुःखि- ता अमी॥ दुर्वारा मानसं हंसा गमिष्यंति पनागमे ॥३॥ अहं महानसा यातः कल्पितो नृकरस्तव ॥ मया मांसादिकं भुक्तं भीमं जानीहि मां वक ॥२॥अत्र क्रमेण दुर्वारा दुष्टांबुना महा.

·[ विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६) नसा महता शकटेनेति करणद्वयं गुप्तम् ॥ प्रसत्त्यायुक्तमार्गस्थ तव संमानिताः श्रिताः॥ स्पृहयन्ति न के नाम गुणरत्नाकर प्रभो ॥१॥ अंभोरुहमये स्नात्वा वापीपयसि भामिनी ॥ ददाति भक्तिसंपन्ना पुष्पं सौभाग्यकाम्यया ॥२॥ इह क्रमेण प्रसत्त्यै अ ये चेति संप्रदानद्वयकं गुप्तम् ॥ शिलीमुखैस्त्वया वीर दुर्वारैनि- जितो रिपुः ॥ विभेत्यत्यन्तमलिनो वनेऽपि कुसुमाकरे ॥१॥ अलिवाणौ शिलीमुखावित्यमरादलिनो भ्रमरस्यापि भीहेतुत्वम् ॥ सरसीतोयमुद्धृत्य जनः कंदर्पकारकम् ।। पिवत्यंभोज़सुरभिस्व- च्छमेकान्तशीतलम् ॥२॥ इहसरसीत इति गुप्तमपादानम् ॥ या कटाक्षच्छटापतिः पवित्रयति मानवम् ॥ एकान्ते रोपितप्रीतिरस्ति सा कमलालया ॥१॥ विपद्यमानता सिद्धा सर्वस्यैव निरूप्म- णः ॥ तथा हि भस्म पादाभ्यां निर्वाणं हन्त्ययं जनः ॥२३॥ इह क्रमेण एकारपदवाच्ये विष्णाविति विपदि. विपत्ता- विति गुप्तमधिकरणद्वयम् ॥ निर्वाणं शतिं भस्माऽयं जनः पादा- भ्यां हंतीति योजना । निरूप्मणो निस्तेजसः ॥ तूणीव मधुमा- सेऽस्मित्रसालद्रुममंजरी ॥ इयमुद्भिनमुकुलै ति न्यस्तशिलीमु- सा ॥ १॥ अस्यापत्यामिस्तस्य एः कामस्य तूणीव विकसित- कुसला परिभ्रमद्भमराऽऽम्रवल्लरिः शोभते ॥ प्राप्तमदो मधुमासः प्रबलरुक्प्रियतमोऽपि दूरस्थः ॥ असतीयं सत्रिहिता हा हत- शीला सखी नित्यम् ॥२॥ चैत्रमासस्येदमतिप्रकृष्टतेजः प्राप्त मिति योज्यमिह क्रमेण एपधुमास इति गुप्तसंबंधद्वयकम् ।। सर्व- ज्ञेन त्वया वीर नास्त्यविज्ञातमीदृशम् ॥ इहेनेतिगुप्तमामंत्रितम्।। कमले कमले नित्यं मधूनि पिवतस्तव ॥ भविष्यति न संदेहः कष्ट दोषाकरोदये ॥१॥हे अले कमले नित्यं मधूनि पियत्तस्त- व के सुखमस्ति तथापि चंद्रोदये कष्ट भविष्यति कमलसंकोचात् ॥

·(१६२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] वटवृक्षो महानत्र मार्गमावृत्य तिष्ठति ॥ तावत्त्वया न गंतव्यं यावन्मार्गे स तिष्ठति ॥ इहापि क्रमेणाऽले वटो इतिं संबुद्धिमुप्ता कर्ता च गुप्तोऽस्ति॥२॥रामनाम सुधाधाम पवित्रं रस ना रसम्॥कः कर्ता कर्म किञ्चात्र के च संवोधनक्रिये ॥ इह हे नः त्वं रामनाम रस आस्वादय । किंभूतं सुधाधामामृतस्थानं पुनः पवित्रं रसरूपञ्च । अब कर्तृकर्मसुबुद्धिक्रियाश्च गुप्ताः ॥ विपादी भैक्ष्यमश्राति सदा- रोगं न मुचति ॥ क्रुद्धेनापि त्वया वीरशंभुनारिः समः कृतः ॥१॥ इह विपादश्वेतसो भंगः सोऽस्यास्तीति विपादी विपम- त्तीति वा सदारोगं शश्वव्याधि सभार्यः अगं हिमाद्रिम् इह विपादी सदारइति च समासयोपेप्तिः ॥ नित्यमाराधिता देवैः कंस- स्य द्विपतस्तनुः ॥ मंडलायं गदां शंख चक्र जयति विभ्रती ॥२॥ इहापि नित्यं मा श्रीर्यस्यांसेति समासो गुप्तः मंडला- ग्रं कौक्षयकं खङ्गमिति यादवः । इतिसमासगुप्तम् ॥ नितांत- स्वच्छहृदयं सखिप्रेयान्समागतः ॥ त्वां चिरादर्शनप्रीत्या यः समालिंग्यरंस्यते ॥ १ ॥ इह स्वच्छहृदयमिति विशेपण- क्रियाभ्रांत्याऽयमिति पुल्लिङ्गमस्पष्टम् ॥ कलिकालमियं तावदग- स्त्यस्य मुनेरपि ।। मानसं खडयत्यत्र शशिखंडानुकारिणी ॥२॥ इयं लोपामुद्रा वक्रशीलतयाल्हादकतया च शशिखंडानुकारिणी अगस्त्यस्यापि मुनेश्चेत कलिना प्रणयकलहेन कालं मलिनता. मापनं खंडयति तथाऽगस्त्यस्य तरोरियं कलिका मुकुलं शाश- खंडवत्कुटिला मुनेरपि मनःखंडयत्युद्दीपनविभावत्वात् । अत्र कलिकेति स्त्रीलिंगं गूढम् ॥ इति लिंगगुप्तम् ॥ प्रमोद जनयत्येव सदारागृहमेधिनः ॥ यदि धर्मश्च कामश्च भवेतां संग- ताविमौ ॥ १॥ इह रा इति सुवचनं गुप्तम् ॥ कस्मात्त्वं दुर्वलासी- तिसख्यस्ता परिपृच्छति॥त्वयि सन्निहिते तासु दद्यात्कि शुथयोत्त ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६३) रम् ॥२॥ इह परिपृच्छताति यङ्लुकि लट्प्रथमपुरुपवचनं गूढ- मस्तीतिअतिशयेन पुनःपुनः पृच्छंतीत्यर्थः ॥ इति तिवचन- गुप्तम् ॥ एकोचारणापश्रुतिभेदत्वं श्लेपत्वम् । स चाप्टधा वर्णपद- लिंगभापाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनानां भेदात्। क्रमेणोदाहरणम्।। अलंकारः शंकाकरनरकपालं परिजनो विशीणीगो भृङ्गी वसुच वृप एको बहुवयाः॥ अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोविधी वके मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥१॥ इह विधौ चंद्रे दैवे च वक्रे कुटिले विरुद्ध च मूर्ध्नि शिरसि सर्वोपरि च अत्र विधु- विधिशब्दयोरौकारांतं रूपं सप्तम्यां समानं तेन इउवर्णयोःश्लेपो- ऽयम् ॥ १॥ पदश्लेपमाह ॥ पृथु कार्तस्वरपाचं भूपितानि शेप- परिजनं देव ॥ विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥२॥ पृथूनि कार्तस्वरस्य हेम्नः पात्राणि यत्र तत् पक्षे पृथु- कानां पालानामार्तस्वरस्थानम् । भूपिता अलंकृता निःशेपा- स्सर्वे परिजनाः सम्बंधिनो यत्र पक्षे भुवि उपिताः शयिता इ- ति पूर्ववत् । विलेपु सन्तो विलसत्काः । स्वार्थिकाकः। मूपिकास्ते- पारेणुना गहनंदुःप्रवेशम् पक्ष विलसंतःप्रकाशंतो ये करेणवोह- स्तिनस्तैर्गहनमिति॥२॥लिंगश्लेपमाह।।भक्तिप्रहविलोकनप्रणायिनी नीलोत्पलस्पदिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरतैनीतहितप्राप्तये।। लावण्यैकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीहशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुवर्वोहरेः ॥ ३॥ हरेस्तनुर्ने। च युष्माकं संसृतिकेशहानि कुरुताम् । भक्तिनम्रविलोकने प्रणयः स्नेहो यस्या ययोर्वा तथा।पुनीलोत्पलं स्पद्वितुं शीलं यस्याययोर्वा पुनःसमा- धिनिष्टेनिविपयंतां नीता नीते वा ! तनुपक्षे । ईहितस्याभी- दृस्य प्राप्तये । पक्षे हितस्य शोभनस्य । पुनः सोंदर्यैकस्थान पुनर्लक्ष्मीनेत्रयोरानंदवत्तां वर्दयती । मन नेत्रतन्वोर्नपुंसकत्रीलिं- ·.. (१६४) मातृकाविलासः। [विद्यावि वः] गरूपसाम्याल्लिंगयोः श्लेपः एकवचन द्विवचनयोः शब्दसाम्यवचन- श्लेपोऽपीत्यर्थः॥३॥अथ प्राकृतसंस्कृतभाषयोः श्लेपमाहामहदेसुरसं धम्मेतमवसमासंगमागमाहरणे।।हरवहुसरणं तंचित्तमोहमवसर उभे सहसा ॥४॥ मह्यं दद स्वरसं धर्मे तमोवशामाशांगमागमात्संसार रूपात हर नः हे हरवधुशरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु सहसा मे इति प्राकृतेऽर्थः। संस्कृते तु महदे उत्सवदात्रि, उमे मे आगमाहरणे वेदोपादाने तं सुरसंधं देवेषु संधानं भक्तिमवरक्ष समासंगमासक्ति हर अपनय.बहु सरणं प्रसरणं यस्य तं चित्तमोहमवसरे समये उमे सहसा हरेत्यावृत्त्या योज्यम् ॥४॥ प्रकृतिश्लेपमाह । अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति ॥ सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः॥ ५॥ अयं सर्वाणि शास्त्राणि हदि वहिष्यति ज्ञेषु विज्ञेषु जनेषु वदिष्यति । वहिवच्योर्लटि वक्ष्यतीति समं रूपम् । अमित्राणां सामर्थ्य कुंततीति मित्राणां सामर्थ्य कराताति । कुंततिकरोत्योः किम् । तेन प्रकृत्योः श्लेपः ॥६॥ प्रत्ययश्लेपमाह । रजनिरमण मौलेः पादपद्मावलोकक्षणसमयपराप्तापूर्वसंपत्सहस्रम्।। प्रमथनिवहमध्ये जातुचित्तप्रसादादहमुचितरुचिः स्यानन्दि- ता सा तथा मे ॥६॥ चंद्रमौलेः पादपद्मावलोकेक्षण उत्सवस्त- समये पराप्तं प्राप्तं यदपूर्वमगोचरं संपदां सहस्रं यत्र तद्यथा स्यात्तथाहं जातुचित्कदाचित्तस्य चंद्रमौलेः प्रसादात् प्रमथाख्य- गणमध्ये चिता योग्या रुचिः प्रीतिःप्तिा यस्य तादृशो नंदिता. नंदकर्ता स्यां भवेयं तथा सति सा नंदिता नंदिनो गणस्य भावो नंदिता मे मम स्यादित्यर्थः । अत्र स्यां स्यादित्युत्तमप्रथमपु रुपयोनंदितेति तृच्तलोः प्रत्यययोश्च श्लेपः॥६॥ अथ सुप्तिसि. भत्त्योः श्लेपमाह । सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः ।। नयो पकारसांमुल्यमायासि तनुवर्तनम् ॥७॥ भो हर त्वं सर्वस्य सर्वस्वं ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६५) भवःसंसारस्तन्नाशपरः नयो नीतिरुपकारश्च तयोः सांमुख्यमानुकू- ल्यं तनुः शरीरं तस्य जीवनं वर्त्तनं चायासि प्राप्नोपि । पक्षे चोरं प्रत्युक्तिमत्वं सर्वस्य सर्वस्वं हर छेदो ग्रंथेभित्तेर्वा तत्परोभव। उपकारसांमुख्यं नय त्यज ।आयासि क्लेशयुक्तं वर्तनं तनु कुरु । अत्र हरभवनयायासितन्विति तिङन्तानि क्रियापदानि सुबन्तानि चेति सुप्तिङां श्लेपः॥७॥अथ प्रहेलिका।व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरू- पार्थस्य गोपनात् ॥ यत्र वाक्यांतरादर्थः कथ्यते सा प्रहेलिका॥१॥ सा द्विधाऽऽर्थी च शाब्दी च विख्याता प्रश्नशासने ॥ आर्थी स्या- दर्थविज्ञानाच्छान्दी शब्दविभंगतः ॥२॥ तरुण्याऽलिंगितः कंठे नितंवस्थलमाश्रितः॥ गुरूणां सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥३॥ पानीयकुंभ इति मध्योऽर्थः । पाह्योऽर्थस्तु भर्ती ॥ आः पाण्डुपीनकठिनं वर्तुलं सुमनोहरम्।। करैराकृप्यतेऽत्यर्थ किं वृद्धर- पि सस्पृहम् ॥ ४॥ वाह्योऽर्थः स्तनयुगम् । मध्योऽर्थः पकविल्व- फलम् । इत्यार्थी ॥ दुरवीर्यसरुपि त्वयि या प्रमुप्ता श्यामा सपनहृदये सुपयोधरा च ॥ तुष्टे पुनः प्रणतशत्रुसरोजसूर्य सेवा- धवर्णरहिता वद नाम का स्यात् ॥ ५ ॥ शस्त्री त्वयि सकोपे या शत्रुहृदये वर्णेन श्यामा अजातरजस्का मार्जितत्वात् सुष्टु जलधा- रिणी मध्ये निम्नत्वात् । पक्षे मुस्तनी प्रमुप्ता नम्रीभूता श्यामा पोडशवापिकाऽजातरजस्का निवृत्तरजस्काशस्त्री असिपुत्रीस्त्री व- नितेति।सदारिमध्यापि न वैरियुक्ता नितांतरक्तापि सितैव नित्यम्। यथोक्तवादिन्यपि नैव दूतिका का नाम कांतेव निवेदयाऽऽशु ॥ सारिका पक्षिविशेपः द्यूतक्रीडनका वा। सदारिशन्दो मध्ये यस्याः सा न रियुक्ता नितांतमत्यर्थ रक्ता मधुरा सितावदेव नित्यं यथोक्तं यथाधीतं वक्ति न दुतीति कांता कमनीया ककारान्ता चेति शान्दी जातिः॥ अलंकारशेंसरे तु । प्रहेलिका सकृत्मनः ·(१६६) मातृकाविलास। [विद्याविनावः] सा च पोठा च्युताक्षरा॥ दत्ताक्षरोभयाक्षराक्षरमुष्टिविन्दुमत्यर्थवती- भेदात्॥सुशीलः स्वर्णगौराभः स्वर्णचंद्रनिभाननः॥सुगतः कस्य न प्रीति तनोति हदि संस्थितः॥१॥ इह सुगतम् इत्यत्र मध्ये गकारभ्रंशात्सुत इति सिध्यति इति च्युताक्षरा । इहाक्षरशब्देन मात्राविसर्गविन्दुव्यंजनान्यपि ग्राह्याणि ॥ अन्योप्यर्थः स्फुटो यत्र मानादिच्युतकेष्वपि ॥ प्रतीयते विदुस्तज्ज्ञास्तन्मात्राच्युत- कादिकम् ॥१॥ महाशयमतिस्वच्छं नीरं संतापशांतये ॥ खलावासादतिश्रान्ताः समाश्रयत हे जनाः ॥ ३॥ अत्र नकार- स्येकारमात्रायाच्यावने नरोऽपि भवति । तथा च.नरनीरयोः कर्मणोः समाश्रयतेति क्रिययान्वयः। महान् आशयश्चित्तमाश्रयो वा यस्य तम्।अतिस्वच्छमकुटिलं निर्मलं च । संतापः आधिा- धिश्च । खलो दुर्जनो धान्यमर्दनभूश्च ॥ तुपारधवलः स्फूर्जन्महा- मणिधरोनयः ।। नागराजो जयत्येकः पृथिवीधरणक्षमः ॥२॥ इह नकारे आकारच्यावनानगराजो हिमादिर्नागराजः शेपः ॥ इह यद्यपि । धूमे शंखे मणौ मांसे नैले भोज्ये गृहे पथि । गुरुमज्ज- नवैयेषु संज्ञायां ब्राह्मणे तथाअश्लीलार्थाभिधायित्वान्महच्छन्दै न दापयेदिति वचनान्महामणिशब्दो लज्जाकरस्तथापि क्रीडाकाव्येषु न दोपो महामणिपु जातं मन्यसे त्वं महत्त्वमित्त्यादिप्रयोग- दर्शनात् ॥ मात्राच्युतकमिति । सुश्यामा चंदनवती कांता तिल- कभूपिता ॥ कस्यैपानंगभूःप्रीति भुजंगस्य करोति न ॥ ३॥ अत्रानंगभूरित्यत्र विंदुच्युत्या नगभूर्भवति सा चौचित्यान्मलयाद्रे- ज्ञेया।सुष्ठुझ्यामलाऽजातरजाश्चाचंदनद्रुमवती चंदनांगरागवती च । कांता कमनीया वल्लभा च । तिलकैर्वृक्षः पुंड्रेण च भूपिता।भुजंगः सो विटश्चकाले तडिल्लताजाले घनपीनपयोधकांतःसर्वगुणो- पेतो बालेंदुःखे न लभ्यते॥३इहापि वालेंदुरिह बिंदुच्युतो हेवाले ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६७) वर्प? कांतो भर्ता दुःखेन लभ्यत इत्यर्थः।।इति विन्दुच्युतकम्।मही- रुहा विहंगानां मधुरैककलापिनाम् ॥ विरुतैौरवाहाय स्वागता- नीव कुर्वते ॥ १ ॥ मधुरैककलापिनामिह विसर्गच्युत्या मधु रोवरु तैश्शब्दैःमधुरमेवैककं लपितुंशीलं येपां तेऽचैकशन्दः स्वा- थिककांतो ज्ञेयापक्षे केन सुखेन युक्तः कलापः पुच्छभागो येपां तेपां मयूराणां मधुरैर्विरुतैरिति ॥ अगस्त्यस्य मुनेः शापाद्ब्रह्मस्प- दनमाश्रितः॥ महासुखात्परिभ्रष्टो नहुपः सर्पतां गतः॥२॥ इहापि महासुमहाप्राणः खादाकाशाद्भष्टो नहुपो विप्ररथस्थः सर्पतां गतः। पक्षे बृहत्सुखादिति विसर्गच्युतकम् ॥ भिक्षवो रुचिराः सर्वे सुरसाश्च जनप्रियाः ॥ क्षमायामपि संपन्ना दृश्यते मगधे परम् ॥१॥ भकारच्युताविक्षवः स्युः । इक्षुपक्षे स्पप्टोर्थः । भिक्षु- पक्षे रुचिरा वपुर्वेपयुक्त्युक्तिभिर्दीप्ताः शृंगारादिरसाभिनायकत्वा- त्सुरसाः क्षमायां शांतावपि संपन्नाः परं केवलं मगधदेशे दृश्यते । पक्षे क्षमायां भूमौ । इति व्यंजनच्युतकम् ॥ स्फोटयित्वाक्षर किञ्चित्पुनरन्यस्य दानतः ॥ यत्रापरो भवेदर्थश्च्युतदत्ताक्षरं हि तत् ॥ १॥ सदागतिहतोच्छ्रायस्तमसोवश्यतां गतः ॥ अस्तमे- प्यात दीनो यं विधुरेकः शिवस्थितः॥ १ ॥ अयमेको विधुश्चंद्रः शिवस्थितो हरस्थो दीनः क्षीणः सदागत्या गमनेन हतोच्छ्रायो गतवृद्धिः। एकनावस्थित्या कुन्नीभूतांग इत्यर्थः । तमसो राहो- वश्यतामग्रसनीयतां गतोऽस्तमेष्यति । काका नेप्यतीत्यर्थः । तथाऽयं दीपः सदागतिना वायुना हतोच्छ्रायःप्रास्तशिखः तमसों- धकारस्य वश्यतां गतोऽस्तमप्यति विघ्वस्तो भविष्यति यतो विधुरे विपदिक शिवो निरुपद्रवः स्थितः । अत्र दीन इति नकार स्फोटयित्वा पकारो दत्तः ॥ १॥ पूर्णचंद्रमुखी रम्या कामिनी निर्मलांवरा ॥ करोति कस्य न स्वांतमेकांतमदनातुरम् ॥ अत्रापि ·(१६८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] कामिनीह ककारं निष्कास्य यकारदाने यामिनीराविरिति । 'अंबरं व्योनि वाससी'त्यमरः स्वांतं मनःपूर्वस्यालंबनविभावत्वादपरस्यो- दीपनविभावत्वाच्चेति च्युतदत्ताक्षराप्रसंगात्स्थानच्युतकमप्याह।। तनोतु ते यस्य फणी गरुत्मान्पाणौ मुरारिर्दयिता च शय्यानाभ्यां स्फुरन्भद्रमशुभ्रदेहः पद्मा गतिश्चक्रमसौ विरिञ्चिः॥३॥असौमुरारि- विष्णुस्ते तव भद्रं शुभं तनोतु । यस्य फणी शेपः शय्या।गरुत्मान् • गतिहिनम् । पाणौ चक्र दयिता श्रीः नाभ्यां विरिश्चिः स्फुरन्दी- प्यमानः। अशुभ्रदेहः श्यामांगः । अत्र व्युत्क्रमयोजनया स्थान- च्युतकत्वम् ॥ अथाक्षरमुष्टिमाह ॥ वहूनां यत्र वस्तूनामुक्तिराद्या- क्षरेण हि । प्रोच्यतेक्षरमुष्टिस्सा साहित्यनयकोविदः ॥ अकचटत- पयशा यथा वर्गाप्टबोधकाआचंकुराजशियुकेशुनवग्रहवोधकाः॥ एवम् । आभाकासितपक्षेपु मैत्रश्रवणरेवती । संगमे नहि भोक्तव्यं द्वादश्यां द्वादशक्षयादित्युक्तेरन्यथापिवोध्याक्षरमुष्टिास्वरेपुविन्दु- युक्तेषु हलांयदवबोधनम्। तद्विंदुमदितिमाहुः केचिद्विंदुमतीमिति ॥ ( ၀၀၀၀၀နာဝါ (၈:၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀ त्रिनयनचूडारत्नं मित्रं सिंधोः कुमुद्धती दयितः ॥ अयमुदयति घुसणारुणतरुणिमवदनोपमश्चन्द्रः॥१॥ घुसृणा कुंकुमम् । अर्थ- वत्ती तु तरुण्यालिंगित इत्यादिना प्रायुक्तैव ॥ प्रश्नोत्तरं क्रमप्राप्त- माह ॥ बहिरंतर्भेदात्प्रश्नोत्तरं द्विधा । तत्र वहिः प्रश्नोत्तरं यथा। प्रायः कार्य नियुज्यंते जनाः सर्वत्र कौशाानाधेत्ययं भवेच्छन्दो नौवाची वद कीदृशैः ॥ १ ॥ सावधानाः अविकलेंद्रियाः। औकारेण सहितः सौ अधाना इति शन्देन रहितो नाधा इति शब्दो नोरिति भवेत् । यदा सौ अधानाः सौ सहौकारणति सौ तथा कृते नाधाश्शन्दो नाधौर्जायतेऽधानाः न विद्यतेऽधोयत्र सोऽधः न.विद्यते १सावधाना इत्युत्तरम् ।

·[विद्याषिर्मावः] मातृकाविलासः। (१६९) आआकारोयत्र सोऽना अधश्चानात्यधानाःधलोपे आलोपेच नका- रौकारयोोंगे नौरिति सिद्धयति ॥१॥ अंतःप्रश्नोत्तरं यथा। पृथ्वी- संवोधन कीटकविना परिकथ्यते ॥केनेदं मोहितं विश्वमत्रैवास्ति न बुध्यसे ॥१॥को इति पृथिवीसंवोधनम् । इना कामेनेदं मोहि- तमिति ॥ अथ यमकलक्षणम् । अतुल्यार्थत्वे सत्यानुपूर्वीविशेप- विशिष्टनियतव्यंजनसमुदायो यमकम् । यथा । नवपलाशपलाश- वनं पुरः स्फुटपरागपरागतपंकजम् ।। मृदुलतां तलतां तमलोक- यत्ससुरभि सुरभि सुमनोभरैः॥१॥ सुरभिर्वसंतः। तच्चेदं संक्षे- पेण सप्ताशीतिप्रकारमित्यलंकारशेखरः । काव्यप्रकाशे तु 'अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागवृत्ति तंद्यात्यनेकताम् ॥समरसमरसोऽयमित्यादावेकेपामर्थवत्त्वेऽन्येपाम- नर्थवत्त्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वकुमित्यर्थे सतीत्युक्तं सति सरोरस इत्यादिवलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थितानां पादेति प्रथमो द्वितीयादौ द्वितीयस्तृतीयादौ तृतीयश्चतुर्थे प्रथमस्त्रिवपीति सप्ता प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे इति प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीयश्च इति द्वे तदेवं पादनं नवभेदम् ॥ अर्थावृत्तिश्श्लोकावृत्तिश्चेति द्वे । द्विधा विभक्ते पादे प्रथमपादादिभागः पूर्ववत् । द्वितीयतृतीयादि- पादादिभागप्वंतभागोंतभागप्विति विशतिभेदाः । श्लोकान्तरे नासौ भागावृत्तिः। विखंडे त्रिशचतुप्खंडे चत्वारिंशत् । प्रथम- पादादिगतान्त्यादिभागो द्वितीयपादादिगते ॥ अद्यादिभागे यम्यत इत्याद्यन्वर्थतानुसरणेनानेकभेदमन्तादिकमायंतिकं त- समुच्चयः मध्यादिकमादिमध्यमन्तमध्यं मध्यांतिकं तेषां समुच्चयः तस्मिन्नेव, पादे आद्यादिभागानां मध्यादिभागेष्वनियतेऽवस्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदं तदेतत्काव्यान्तर्गतमिति ना- १ कविना इत्युत्तरम् । - ·(१७०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] स्य भेदलक्षणं कृतं दिङ्मात्रमुदाह्रियते । अथास्य व्याख्या । अर्थे सतीति । अर्थभिन्नानां भिन्नार्थानां वाहिताग्न्यादिष्विति पूर्व- निपातः। तेनैकार्थे लाटानुप्रासेन प्रसंगः। एवं त्वर्थशून्यानां पुनः श्रुतौ यमकं न स्यादत आह । अर्थे सतीति । सा भिन्नक्रमा व- र्णानां पुनःश्रुतिर्यमकमित्यर्थः । अत्र वर्णयमकभेदेऽपि श्रुतिसा- म्ये यमकं भवत्येव । यथा माये । भुजलतां जडतामवलाजन इति डलयोः साम्ये ॥ तदुक्तं डलयोरलयोश्चैव डरयोश्च समा श्रुतिरि- ति । नन्वर्थे सतीति व्यर्थमत आह । समरेति । समरे युद्धे समो रसो यस्य सः। अत्र द्वितीयसमरपदेऽर्थाभावान्न यमकं स्यादतोऽर्थे सत्युक्तम् । मूले सेति पदं व्यर्थमत आह । तेन तुल्यार्थशून्यानेक- वर्णपुनःश्रुतिर्यमकं तच्च भिन्नार्थत्वेऽर्थाभावे च तुल्यं विशिष्टा- भावस्य द्वेधासंभवादिति तत्त्वम्॥ मूले सेति पदं व्यर्थमत आह । सर इति । सरसस्तडागस्य रस इत्यत्र वर्णाभेदेऽपि क्रमभेदान य- मकमित्यर्थः । अस्य विंशतिभेदानाह । पादे यमकं द्वेधा पादवृत्ति- स्तद्भागवृत्तिश्च । आद्यमकादशधा प्रथमः पादो द्वितीयादौ द्वितीये तृतीये चतुर्थे च विकल्पेन यम्यत इत्यग्रेतनेन संबंधः। एवं साम्ये मुखम् १ संदेहः २ आवृतिश्चेति त्रयो भेदाः। द्वितीयः पा- दस्तृतीये चतुर्थं च सम इति गर्भसंदेशौ द्वौ तृतीयश्चतुर्थे इत्येकः पुच्छाख्यः प्रथमः पादस्त्रिप्वपि सम इति पत्याख्यः । यथा । विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा इति । अत्र मुखयोगे युग्मकम्।गर्भा- वृत्त्योर्योगे परिवृत्तिः। अत्तिः समुद्कं श्लोकावृत्तिर्महायमक- मेवं सप्तभेदाः। पादयमकस्येत्यर्थः प्रथम। इति । आधयोरंत्ययो- श्च पादयोः साम्ये एकः। आयंतयोद्धितीयतृतीययोश्च साम्येऽन्य इति द्वो तेन नव भेदाः। पादयमके इत्यर्थः। अईश्लोकयोः पादरू- पत्वात्पादावृत्तावंतर्भावः। तद्भागेति मूलं व्याचष्टे । द्विधेति । शो- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७१) कपादांश्चतुरो द्वेधा कृत्वाऽऽद्यभागस्य द्वितीयपादौ तृतीयचतु- दौ भागे साम्यम् । एवं द्वितीयायभागः तृतीयाये चतुर्थाद्येच सम इति पञ्च । अंतभाग इति प्रथमपादांत्यभागो द्वितीयांत्ये तृतीयांत्ये चतुर्थात्ये इति पञ्च । एवं भागावृत्तौ दश पूर्वोक्ताः। श्लोकावृत्तिं विना दशेति विंशतिरित्यर्थः । ननु श्लोकावृत्त्या सहै- कविंशत्या भाव्यम्।कथं विंशतिभेदा इत्यत आह । श्लोकान्तरेति । भागावृत्तौ न श्लोकावृत्तिः । द्वित्र्यक्षरावृत्तावपि व्यवधाने चमत्काराभावादित्यर्थः । पादस्य त्रेधाभागे चतुर्दा भागे चान्यभेदानाह । त्रिखंडेति । त्रिखंडे चतुप्खंडे इत्यत्र पादे इत्यनु- पंग आद्यपादभागो द्वितीयाये इति पूर्ववद्योज्यम्।अन्वर्थता अनेक- भेदं यमकमित्यनुपंगः। त्रिखंडचतुष्खंडादौ यमकभेदानाहाअंता- दिकमिति । प्रथमांतस्य द्वितीयाद्यैक्यतादिकं प्रथमादोर्द्वतीयां- तैक्ये आयांतिकं प्रथमान्तद्वितीयांतयोरैक्ये तत्समुच्चयः।प्रथमम- ध्यस्य द्वितीयाद्यैक्ये मध्यादिकं प्रथमादेद्वितीयमध्यसाम्ये आदि- मध्यं प्रथमांतस्य द्वितीयमध्येन प्रथममध्यस्य द्वितीयांतेन साम्ये तत्संज्ञे प्रथमादिमध्यांतानां द्वितीयाद्यादौ समुच्चयः इत्यन्वर्थत्ता ज्ञेया। एकपादेऽपि तद्भेदानाहातथेतिआदिभागस्य मध्येते वानि- यमेन विफलेन सस्थितिरावृत्ति एवं द्वितीयादिपादेविति प्रभूत्त- भेदं यमकमित्यन्वयः । गडुयथिः शब्दचित्रत्वेनाधमत्वादित्यर्थः । दिङ्मात्रं मार्गमानं पूर्णवचनाशक्तरित्यर्थः ॥ पुनर्मूलम् ॥ सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम् ॥ सन्नारीभरणोड मायस्ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ विना यमनोनयतासुखादिना विनाऽयमेनोनयताऽसुखादिना ॥ महाजनोऽदीयत मानसादरं महा जनोदीयतमानसादरम्।।स वारं भरतोऽवश्यमवऽलंबिततारवम् । सर्वदा रणमानेपीदवानलसमस्थितः ॥ पुनरथं शोकः ॥अनंतम- ·(१७२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] हिमव्याप्तविश्वा वेधा न वेद याम् ॥ या च मातेव भजते प्रणते- मानवे दयाम्।।यदानतोऽयदानतो न यात्ययं नयात्ययम् ॥ शिवेहि तां शिवे हितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥ समुच्चययमकम् । सर स्वति प्रसादं मे स्थिति चित्तसरस्वति ॥ सरस्वति कुरु क्षेत्रं कुरुक्षे सरस्वति ॥ ससार साकं दर्पणकंदर्पण ससारसा ॥ शरनवाना वि- भ्राणा नाविभ्राणा शरनवा ॥ मधुपराजिपराजितमानिनीजनमन:- सुमनःसुरभिश्रियम् । अमृतवारिजवारिजविप्लवं स्फुटितताम्रतता- प्रवणं जगत्।एवं वैचित्र्यसहस्त्रैःस्थितमन्यदुन्नेयम्॥अथ व्याख्या। आयतृतीयपादसाम्ये आह । सन्नारीति । सन्ना नष्टा अरीणामिभा गजा यत्रेदृशो रणो यस्य स त्वं सतीनारीविभर्ति पुष्णाति यो मा गौरी तां याति यस्तं विधुशेखरं शिवम् । अमायमकपटं यथा तथाराध्य ततो हेतोः पृथिवीं जयेत्यर्थः । पादावृत्ती युग्मक- माह । विनेति । यमरूपेण विना पक्षिणाऽयं महाजनः सज्जन ए- नोऽपराध विना यतमानानां प्रयत्नवतामपि सादं दुःखं रातिं ददा- तीति सादरं यथा तथा । यद्वा । यतो दीर्णो मानो येपां तेषु सादरं यथातथा। मानसाच्चित्तात्सरसश्चारमत्यर्थमदीयत अखंड्यत अमा- यंतेत्यर्थः। कीदृशेन यमेन नयता स्वरस्थानं प्रापयताऽसून्प्राणा- खादाति खादी तेन । उनयता हानि कुर्वता सुखादि उनयता नाशयता अयना पुमान् अखंज्यतति संबंधः । महमुत्सवमजति क्षिपताति महाजः खलस्तं नुदतीति महाजनो ना पुरुपः । यद्वाऽयं शुभविधि विना एनः पापं नयता जनयता महां- तमजं छागं नुदात ददाताति नोदी 'महोक्ष वा महाजं वा श्रोत्रिया- योपकल्पयेत्' इत्युक्तेः ।। श्लोकावृत्तिमाह । स-वेति ॥ स तु भरतो राजाऽवश्यं निश्चितमवलंबितमाश्रितं तारवं तरुसमूहो येन तदार- मारिसमूहं सर्वदाऽनिशं रणमा पीत्।अलसं यथाऽवान् न च श्वसन्।

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७३) अन प्राणने । अवाच निपेधे । त्वरावानित्यर्थः । अगच्छन्निति वा। वा गतौ । अस्थित स्यति क्षिपतीत्यस्थितः । अधातोरित्यु. केतुत्वानोपधादीर्घः । अर्थव्यत्ययेन क्रमेण वा पुनः पाठेऽयं श्लोकस्तदायमर्थः । सर्व दारयति नाशयतीति सर्वदारणः तं मानमिच्छतीति दावानलो दवाग्निस्तेन समं तुल्यं स्थितं यस्य सः सत्वेन गुणेन सामर्थ्येन वारंभेन कार्यारंभे रतः । अवलं सैन्यहीनं विततो विस्तीर्ण आरवश्शन्दो यस्य तं वश्यमनैपीदिति शेपः। यद्वाऽलसं मदम् आवान् गच्छन् ओ विष्णुस्तत्र स्थितः॥ द्विखंडे पादे भागात्संदष्टमाह । अनंतेति द्वाभ्याम् । वेंधा ब्रह्माऽपि यां न वेद अनंतमहिना व्याप्त विश्वं ययायाच प्रणते मानवे मातेव दयां भजते तां स्मरामात्यग्रेऽन्वयः ॥ एकपादे आद्यन्तयमकमाहा यदानत इति। यस्यामानतोऽयं जनोऽयस्य शुभविधेर्दानतो हेतोर्न- यस्य नीतेरत्ययं नाशं न गच्छति। शिवेन रुद्रेणेहितां शिवे कल्या- णे हितांस्मरेण कामेनामिवां व्याप्तां गौरीं स्मरामीति द्वयोरन्वयः। पादभेदे आयंतयोः समुच्चयमाह । सरस्वतीति । क्षेत्रं शरीरं कुरुक्षेत्रं तीर्थं तत्र सरस्वति नदीरूपे वाग्देवि मे चित्तमेव सरस्वा- समुद्रः । सरस्वान्सागरोऽर्णव इत्यमरः । तत्र स्वति सुष्टु सर गच्छ । स्थिति प्रसादं च कुर्वित्यर्थः ॥ द्वयोरर्थयोराद्यतयोः समु- चयमाह । ससारोत । ससारसा सारसपक्षिसहिता। सरसि भवं सारसं पन वा शरहतु कंदर्पण साकं सह । यद्वा कं ब्रह्माणं दर्पयति नाशयतीति कंदर्पः तेन दर्पण कृत्वा ससार प्रवृत्तेत्यर्थः । किभूता नवा नूतना शरं कांडं विभ्राणा नवानां यूनामनः प्राणस्तदूपा वीनां पक्षिणां भ्राणःशब्दो विभ्राणः नास्ति विभ्राणो यस्यां सा- विभ्राणा सा नेति नाविभ्राणानिद्वयात्सशब्दा शरत्प्रवृत्तेत्यर्थः ॥ चतुप्खंडे द्वितीयत्य तृतीये यमकमाह । मधुपेति । जगत्कर्तृ मधु- ·-- (१७१) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः] पानां राज्या पत्त्या पराजितं मानिनीजनमनो याभिस्ताः सुमनसः पुष्पाणि यत्र । स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः। स चासौ सुरभिर्व- संतस्तस्य श्रियम् । यदातासां सुमनसां पुष्पाणां सुरभिः सुगन्ध- स्तस्य लक्ष्मीमभृत दधार । वारिजानि पानि वारीणि च तज्जो विप्लवो विह्वलता यत्र । यद्वा वीनां पक्षिणां प्लवो गतिर्यत्र स्फुटितं विकसितं तानं रक्तं ततं विस्तृतमाम्रवणं यत्र तत्तथेति । विशे- पतो यमकोदाहरणानि तु नलोदयकाव्ये कालिदासनप्रदर्शितान्य- पेक्षा चेत्तत्र द्रष्टव्यानीत्युपरम्यत इति शब्दालंकारदिग्दर्शनम् ॥ अथार्थालंकारान्विभजते॥उपमारूपकोत्प्रेक्षा समासोक्तिरपतिः। समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेपोक्तिविभावने। एवं स्युरर्थालंकाराश्चतुर्दशन चापरे ॥अन्याः सर्वालंकृतय एष्वेवांतर्भवंति होति । तत्र भेदे सति साधर्म्यमुपमा अधिकगुणवत्तया संभाव्यमानमुपमानं निकृष्टगुणवत्तया संभाव्य- मानमुपमेयम् । ता विभजते ॥ वाक्यार्थातिशयश्लेपनिन्दाऽभूतवि- पर्ययाः । संशयो नियमः स्वञ्च विक्रियेत्युपमा दश ।। तत्र वाक्या- थेनैव वाक्यार्थो यत्रोपमीयते सा वाक्यार्थोपमा। सा च द्वयी प्रत्येक सादृश्यानपेक्षा तत्सापेक्षा च । आद्या यथा। कामिनीनय- नकजलपंकादुत्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसवनांतरचारी कंदमुत्खनति मानलतायाः।।अत्रोपमानस्य वराहादेर्मत्तत्वादर्मूतर्म- दनादिभिरुपमेयरसादृश्यत्वेन न्यूनत्वात्।यथा ।त्वदाननमधीराक्ष- माविर्दशनदीधिति ॥भ्रमद्भगमिवालक्ष्य केशरं भाति पङ्कजम्॥२॥ इहोपमेयस्याननस्योपमानेन पंकजेन प्रत्येकं सादृश्यात् ॥यनाति- शयधर्मोपन्यासः साऽतिशयोपमा । यथा । कल्पद्रुमो न जानाति न ददाति बृहस्पतिः ॥ अयं च जगतीजानिर्जानाति च ददाति च॥ पदश्लेपनिबंधनसाम्यं श्लेपोपमा यथा । तमालपत्राभरणा ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७) राजते विलसद्वयाः । वालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी ।। अत्र तमालपत्राण्याभरणानि यस्याः सा तथा। तमालपत्राणि पुंड्रविशेषाणि पक्षे तापिच्छपत्राणि । विलसद्वयो यौवनं यस्याः। पक्षे विलास्सद्वयसो युवानो यस्यां सा । अलकैः सहिता चासावान- नेन मुखेन शोभिनी पक्षे सालकाननैः सालवृक्षविशेपैः शोभिनीति । सर्वत्र पदश्लेपः॥ यत्रोपमानस्य निन्दया प्रतिक्षेपस्सा निंदोपमा। यथा।नागेन्द्रहस्तास्त्वंचि कर्कशत्वादेकान्तशैत्यात्कदलीविशेषाः। लब्ध्वाऽपि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्वोरुपमानवाह्याःअनो- पमानयोरिभशुंडाकदलीस्तंभयोस्त्वकार्कश्यकान्तशैत्याभ्यां नि- दया प्रतिक्षेपः॥ यत्रासंसृष्टज्ञानेन संसर्गमारोप्य साम्यप्रसननं साऽभूतोपमा । यथा। उभौ यदि व्योनि पृथक्प्रवाहावाकाशगंगाप- यसः पतेताम् । तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥ अव घुगंगासंसर्गमज्ञात्वैव तत्संसर्गारोपेण समुक्ताहारवक्षसः साम्यतारोप्यते ॥ यत्रोपमानस्यैवोपमेयता सा विपर्ययोपमा। य- था। अतिसुललितयोपिद्भूलताचारुशाङ्गै रतिवलयपदांके चाप- मासज्य कंठे । सहचरमधुहस्तन्यस्तचूतांकुरानः शतमख- मुपतस्थे प्रांजलिः पुष्पधन्वा ॥ इहोपमानस्य शार्ङ्गस्यैवोपमे- यता ॥ यत्रोपमानोपमेययोः संशयकोटिता सा संशयोपमा । यथा । किमिंदुः किं पद्म किमु मुकुरविम्बं किमु मुखं किमब्जे किं मीनौ किमु मदनवाणौ किमु दृशौ । खगौ वा गुच्छौ वा कनककल- शो वा किमु कुचौ तडिदा तारा वा कनकलतिका वा कि- मवलास्पिष्टार्थनापत्र तथाव्यावृत्त्या साम्यलाभस्सा नियमोपमा यथाकले पुरंदरादन्यःप्रतिमल्लोभविष्यति।ऋते सहस्रकिरणात्त्व- प्रतापसमो हि कइहान्यव्यावृत्त्यापुरन्दरसूर्ययोरेववयेवलप्रता- पसाम्यलाभगायत्रोपमानांतरविरहतात्पर्येण स्वसाम्यं सास्वोपमा।

·(१७६) मातृकाविलासः। [विद्याविभावः] यथा। आपूणितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रांतद्युतिश्चैत्यजितामृतांशुःाम- स्या इवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलामलश्यामलतारतारम् ॥ अभेदानु- मानवदिह भेदो द्रष्टव्यः॥ यत्रोपमेयमुपमानविकारतयोच्यते सावि- क्रियोपमा यथा। हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पद्मपत्राचाआहृत्य कांतिसारं विधिरसृजत्सुभ्रुवो दृष्टिम् ॥ श्रीपादस्तु समभिव्याहारों- पमाप्यस्तीत्याह । सायथा। प्रकृत्यैव मनोहारिवदनं हरिणीदृशः। चन्द्रे हादकताकस्मात्पद्मःकेन परिष्कृतः॥अत्र सर्वत्रान्यूनाधिकत्व शंका चेद्विभागेपु तदिष्यताम् ॥ किंचिद्विशेपमादाय भेदोभेदश्चक- श्चन ॥ काचित्समस्तान्वयिनी क्रियामात्रान्वयापरा ॥ विशेपणान्व- या काचिदुपमा कापि तत्परा। अत्र च । न्यूनता साम्यमाधिक्य य घदेवाभिधीयते ॥ अहो वाक्यस्य माहात्म्यं समतैव प्रतीयते॥तदाह राजशेखरः। समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च ॥सकुल्यं सो- दरं कुल्यमित्याद्याः साम्यवाचकाः ॥ अलंकारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसंपदाम् ॥ उपमा कविवंशस्यमातैवेति मतिर्मम ॥ इत्युपमा ॥ अतिसाम्यादपद्भुतभेदयोरुपमानोपमेययोरभेदप्रत्ययो रूपकम् ॥ यदाहातद्रूपकमभेदोय उपमानोपमेययोरितिदिंडी चाउपमैव तिरो- भूतभेदारूपकमिष्यते।इतिातद्विभजतेविरुद्धञ्च समस्तं च व्यस्त- रूपकरूपकम् । श्लिष्टञ्च रूपकं तस्मात्संक्षेपात्पंचधा स्मृतम्।।तत्रो- पमानविरुद्धार्थस्तद्विरुद्धम् । यथा। दिवा न परिभूयतेन च मनागपि क्षीयते न वा चरमवारिधेः पयसि लुप्तिमाविंदति । न च त्रिदश- सुचवां वदनकांतिभिर्जायते यशस्तुहिनदीधितिर्नयति कोपिभूमी- पतेः ॥ भत्रोपमानश्चन्द्र उपमेयं यशस्तच्च चंद्राद्विरुध्यत्वेन वर्णि- तम् ॥ समस्तं यथा । तस्या वाहुलता पाणिपंञ चरणपल्लवम् । मुखेन्दुरक्षिभ्रमरौ सर्वस्वं पुष्पधन्वनः॥ अत्र वाहुरेव लता बाहु- लतेत्यादीनि पदानि समस्तांनि ।। व्यस्तं यथा । भुनो मृणाले ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७७) वदनं सुधांशुः कुंदानि दंताश्चरणो सरोजे । स्मितं प्रसूनानि करौ प्रवाले पयोधरौ भूमिधरौ मृगाक्ष्याः॥ अत्र सर्वाणि पदानि व्यस्तान्येव ॥ रूपकरूपकं यथा । मुखपंकजरङ्गेऽस्मिन्धूलता नर्तकी तव । नरीनात लसत्स्वर्णकेतकीदललोचने ॥अत्र प्रथम मुखमेव पंकजं तदेव रंगस्तति रूपकेण रूपकम् ॥ श्लिष्टरूपकं यथा । राजहंसोपभोगार्ह भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम् । पुष्णाति सुपमा कांचिन्मुखपंकेरुहं तव ॥ अत्र राजैव हंस इति भ्रमरैः पदैविटे- श्च प्रार्य सौरभं यस्येति श्लेपत्वाच्छिएरूपकम् ॥ इदञ्च सम- स्तादिभेदादनंतम् । लक्षणाप्यत्रैवांतर्भवति ॥ उपमानोपमेययोर- भेदप्रतिपत्तेरत्रापि सत्त्वात् । तदुक्तं रूपकं लक्षणादिकमिति । सा च द्विधा समस्तासमस्तभेदात् ॥ तत्राद्या यथा । उदयति क- नकाचलयोरुपारी चलत्पङ्कजश्चंद्रः । तदुपरि वनांधकारः कस्य कृते धातुरीहशी सृष्टिः ॥ इह कनकाचलयोरित्यादिसमस्तपदानां स्तननेबलतासुलक्षणा । कस्य कृते कस्यार्थम् । कृत इति ताद- र्येऽव्ययम् ॥ अंत्या यथा। तामरसे सालसता जलमुचि कश्चि- द्विपर्यासः । निस्स्पंदता लतायां कथयति कस्यापि पुण्या- नि ॥ इह तामरसेन नेत्रं जलमुचा च पतिलक्ष्यते । लतया देहः पुण्येनोपभोगश्च लक्ष्यते ॥ इति रूपकम् ॥ अनन्यनिमित्तके व- स्तुन्यन्यनिमित्तकत्वारोपणमुत्प्रेक्षा ॥ यथा । गमनमलसयातः कुंभलक्ष्मी कुचाभ्यामावकलकरशाभामूहकांडद्वयेन । यदियमह- रदेपा हेतुनानेन नूनं निजवपुपि करीद्वाः पांशुपूरं क्षिपन्ति ॥ अब निजांगधूलिक्षेपेऽनिमित्तभूतानामपि गत्यादिहरणानां निमि- त्तकल्पनयोत्प्रेक्षा। इयं च सर्वालंकारसर्वस्वं कषिकीतिविवद्धिनी। उत्प्रेक्षा हरति स्वांतमचिरोटास्मितादिवशंके मन्ये धुवं प्रायो नूनं जानामि तर्कये ॥ नेत्यादिभिरुत्प्रेक्षा व्यज्यते काव्यवर्मनि ॥ १४ ·(१७८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] इत्युत्प्रेक्षा ॥ अन्यदभिप्रेत्यान्याभिधानं समासोक्तिः सैव चान्या- पदेश उच्यते यथात्वं पीयूपदिवोपि भूपणमसि द्राक्षे परीक्षेत को माधुर्य तव विश्वतोपि विदिता माध्वीकसाची कथा ॥ एतत्किंतु तवाप्यरुंतुदमिव ब्रूमो न चेत्कुप्यसे यः कांताधरपल्लवे माधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः॥इह कान्ताधराभिप्रायेणामृतादिकथनात्समा- सोक्तिः ॥ किञ्चिदपनुत्य यदन्यार्थप्रदर्शनं सापद्धतिः॥ यथा।शी- कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् ॥ नागरिकः किसु मिलितो नहि नहि सखि हैमनः पवनः ॥अत्र नागरिकमपत्य हैमन- पवनप्रदर्शनादपदतिः ॥ आरब्धानुकूलाकस्मिकसहकारिलाभ: समाहितम् ॥ मानापनोदनविधौ मदिरेक्षणाया यावन्नमामि चरणा- वथ तावदेव । नीपस्खलन्नवसमीरपुरस्सराणि प्रादुर्बभूवुरचिराद्धन- गर्जितानि ॥ सुरभिवातघनगर्जनादेरुद्दीपनविभावत्वेन सहकारित्वे- न समाहितत्त्वमति ॥ यस्य वस्तुनो यत्स्वभावता तदाख्यानं स्वभावः स एव जातिरुच्यते यथा । चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वाचं कथंचिदालीनाम् ।। आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सु तनुः॥ स्पष्टार्थः। विरोधो द्विविधः तत्रायः पारमार्थिकाविरोधे- प्यौचित्येन विरोधिता प्रतीयते यत्र सः यथा । मनौपिताःसन्ति गृ- हेषु देव इत्यादौ । द्वितीयस्तु यथा । श्रुते विरोधसंधानेपि यत्रा- भिप्रेतमासाद्याविरोधः अयमेव विरोधाभास उच्यते । यथा । भक्तानां कामदो यस्तु रुपा कामं दहन्नपि ॥ अपिज्ञान- मयःस्थाणुर्यस्तमीशं स्तुवीमहि ॥ स्पटम् ॥ उत्तरोत्तरं य- त्र सारोत्कर्पः स सार। यथा । विपयेषु तावदवलास्तास्वपि गोप्यः स्वभावमृदुवाचः। मध्ये तासामपि सा तस्या अपि साचि वीसितं किमपि ॥ सा राधा ।। समस्तवाक्योपकारकत्वं दीपकत्वम् । तच्चाभिन्न भिन्नं च तत्तत्कारकक्रियादिभेदादनन्तम् ॥ अभिन्नं ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७९) यथा । पाणी पद्मा धियेत्यादौ ॥ भिन्नं यथा । नृत्यति निचुलोत्संगे गायति च कलापिनः । वनन्ति च पयोदेपु दृशो हाश्रुगर्भिणीः ॥ इह कलापिन इत्यस्य नृत्यादिसर्वक्रियोपकारकत्वम् ॥ अत्र विस्तरभिया सर्व नोदाह्रियते॥एतच्च मालादीपकादिभेदादनंतम्॥ अत्र पूर्वापरवाक्यार्थयोरुपकार्योपकारकत्वं मालादीपकम् । तत्रो- त्तरस्य पूर्वोपकारकत्वं यथा ॥ चारुता वपुरभूपयदातां तामनूनन- वयौवनयोगः।तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तांमदस्तमपि वल्लभसंगः॥ स्पष्टम् ॥ पूर्वस्योत्तरोपकारकत्वं यथा । संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समासादिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासा- दितम् । कोदंडेन शराः शरैरपि रिपुस्तेनापि भूमंडलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ स्पष्टम् ।। समान- कालोक्तिःसहोक्तिःसा द्वयी।उदासीनयोस्त्वराप्रतिपत्तये कार्यकार- णयोरपि । आधा यथासह दीर्घा मम श्वासैरिमाः संप्रति रात्रयः । समं मम शरीरेण क्षीयते दिवसा अमी !! अन्त्या यथा । वईते सह थानां मूर्छया चूतमंजरी । पतति च समं तेपा मश्रुभिर्मलया. निलाः ॥ इहाम्रमंजरीमलयानिलयोरुद्दीपकत्वात्कारणत्वं पांथ- मूर्छाश्रूणां कार्यत्वम् । प्रयोज्यप्रयोजकयोवैयधिकरण्यमन्यदेश- त्वम् । यथा। सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्त्री वयं कातरः सापीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रांता जघनस्थ- लेन गुरुणा गतुं न शक्ता वयं दोपैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् ॥ कारणे सत्यपि कार्याभावो विशेपोक्तिः ॥ यथा । आवाति वारिधरशीकरवारिवी स्वैरं कदंववनदुर्ललितः समीरः॥ अंगेऽर्पितानि नलिनीनवपल्लवानि तापस्तथापि सुदृशः शिथिलो न जातः ॥ इह तापशांतिहेतुके वृष्टयादौ सत्यपि तत्कार्यता पाभावः ॥ कारणं विना कार्योदयो विभावना । यथा । " ·(१८०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] नांगेपु रत्नाभरणानि सति निःश्वासहाव्ण्यपिनांशुकानि।। तथापि सा संप्रति सारसाक्षी दिने दिने कामपि कान्तिमति ।। निश्वासहा- याण्यतीव मृदुमूक्ष्माणि । केचित्तु अन्यदेशत्वमेव विशेपोक्तिवि- भावनेअधिकरणद्वयमादाय । अन्ये तु अनयोरेकेनापरस्याऽन्यथा- सिद्धिय॑तिरेकमादायेति। गोवर्द्धनस्त्वन्यथा सिध्याऽन्यदेशत्वमेव निराचकार । व्यतिरेकालंकारस्वतिरिच्यत इत्येके । स च यथा। कादाचित्की द्युतिं धत्ते कलंकी क्षीयतेऽन्वहम् । दोपाकरः कथंकारं त्वदाननसमः प्रिये ॥ एकेनाप्रस्तुतस्य सिद्धिराक्षेपः । सोऽपि पृथगित्यपरे ॥ यथा । इंद्रेण किं स यदि कर्णनरेंद्रसूनुरैरावतेन किमसौ यदि तद्दिपेन्द्रः । दंभोलिनाऽप्यलमयं यदि तत्प्रतापः स्वर्गेप्ययं ननु मुधा यदि तत्पुरीयम्॥आनेत्यादेवालंकाराणामिह दिङ्मात्रमेवादर्शिाविशेषापेक्षा त्वलंकारसर्वस्वादिपरिशीलनत एव शाम्यताति ॥ अथालंकारिकाभिमतव्यंजनावृत्तिाह तार्किका- दिभिनाङ्गीक्रियतेऽधुनाकाव्यप्रकाशोतवमना तां साधयामः ॥ गतोस्तमर्क इत्यादौ नानार्थप्रतीतिसिद्धिर्हि व्यंजनामंतरा न संभ- वाति वदन्तं प्रत्याह । रामोऽस्मि सर्वसह इह दुःखसहिष्णुत्वम् । रामेण प्रियजीवितेन तु कृते प्रेम्णः प्रियेनोचितमिह निःस्नेहत्वम् । रामोसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि परामित्यत्रोत्कृष्ट- त्वं च । तेन लक्षणीयार्थोपि नानात्वं भजते विशेपव्यपदेशहेतुश्च भवति । तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चति कोयं नूतनःप्रतीयमानो नाम । अस्यार्थः । विशेपव्यपदेशोर्थातरसंक्राम- तवाच्यत्वादिस्तहेतुस्तद्विपयस्तदवगमो लक्ष्यावगमः लक्षणायाः शब्दवृत्तित्वात्तदायत्तत्वं शक्यसम्बन्धापेक्षणाचार्थायत्तन्नम् । प्रक- रणादीति । तस्येव तात्पर्यग्राहकत्वात्तात्पर्यानुपपत्तेश्च क्षणामू- लत्वादित्यर्थः । नूतनो व्यंग्यनानात्वादिधर्हि व्यंग्यसिदिस्तवा- ·: [विद्याविर्भावः] मातृकाविलास (१८१) भिप्रेता ते च लक्ष्यपि संतीति तत्रैव व्यंग्यस्यांतर्भावोस्त्विति भावः ॥ अथ मूलम्।।उच्यतालक्षणीयार्थस्य नानात्वेप्यनेकार्थश- ब्दाभिधेयवनियतत्वमेव न खलु मुख्यनार्थेनानियतसंबंधो लक्षाय- तुं शक्यते । प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेपवलेन नियतसंबंधोऽ नियतसंबंधः संबंधश्च द्योत्यतोन च 'अत्ता एत्य णि मज इ एत्थ अहं दियसण्यलोएहिमा पहिअरतिअंधसिजाण मह णिमजिहिासे इत्यादी विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ मुख्यार्थवाधः । तत्कथमत्र लक्षणा । लक्षणायामपि व्यंजकमवश्यमाश्रयितव्यमिति-प्रतिपादि- तम्।।व्याख्या।उत्तरमाहोउच्यते इतिान हि नानात्वाल्लक्ष्यत्वं नाना- थेति प्रसक्तरित्यर्थः नियतत्त्वं सर्वपुरुपगम्यत्वं प्रतीयमानो व्यंग्यः । गतोऽस्तमर्क इत्यादी नियतानियतपरंपरासंबंधगम्यार्थप्रततिरित्य- थामुख्यार्थवाधाभावादपि न लक्षणेत्याह । न चेति । श्वश्रूरत्र निम ज्जति अत्राहं दिवसे विलोकये मा पथिक राज्यंधशय्यायां मम निमक्ष्यसि निमज्जति वृद्धत्वानिस्पंदं शेते ॥ ननु न मुख्यार्थवाधो लक्षणावीजं किंतु तात्पर्यानुपपत्तिः सा चात्ता एत्थेत्यत्रास्त्वेवात आह । लक्षणायामपीति । अयं भावः। पावनत्वादिप्रतीतेरावश्य- कत्वात्तत्र च वृत्त्यंतराभावादवश्यं व्यंजनांगीकार्या । न च त- वापि लक्षणा सा हितनिरूढा प्रसिद्ध्यभावात् । न प्रयोजनवती प्रयोजनस्य विपयत्वाभावादित्युक्तं द्वितीयोल्लासे ॥ किं च व्यंग्ये लक्षणा न पदवृत्तिः । वाच्यस्यापि व्यंजकत्वात् । पदैकदेशवर्णादौ तत्वाचं नवाक्ये पदत्वं तदेकदेशा- दौ सत्त्वात् । .नं च शब्दवृत्तिरर्थस्य व्यंजकत्वादित्या- दिवैधये मुख्यार्थवाधांभावेऽपि तात्पर्यज्ञानं विनापि वक्तयो- व्यादिसंहकारेण यान्यार्थधीः सा व्यंजनां साधयतीति । मूलम् न्यथा च समयसव्यपेक्षाभिधा तथा मुख्यार्थिवाधादित्रयसप्लास-...

·(१८२) मातृकाविलाप्तः। [विद्याविर्भावः] व्यपेक्षालक्षणाऽत एवाभिधा पुच्छमित्याहुः। न च लक्षणात्मक- मेव ध्वननं तदननुगमनेन तस्य दर्शनात् । न च तदनुगतमेव अभिधावलंबनेनापि तस्यभावात् । न चोभयानुसार्येव अवाचक- वर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टेः । न च शब्दानुसार्येव अशब्दात्मकनेत्र- विभागावलोकनादिगतत्वेनापि तस्य प्रसिद्धरित्यभिधातात्पर्यम्। लक्षणात्मकव्यापारानुवर्ती ध्वननादिपर्यायो व्यापारो नापह्नवनीय एव ॥ व्याख्या । किञ्चाभिधावल्लक्षणापि संकेतापेक्षा । न च व्यंग्ये तदस्तीत्याह । यथा चेति । समयः संकेतः। यद्यपि तद्रूपत्वाद- भिधानतत्सापेक्षा तथापि संबंधाभिप्रायः समयशब्दः। यद्वाभि- धानजन्यं ज्ञानं संकेतापेक्षा ज्ञानापेक्षेत्यर्थः । मुख्यार्थवाधस्तयोगः प्रयोजनं चेति त्रयमित्यर्थः । ननु तमुभिधातो भेदो न स्यादत आह । अत एवति । यतः संकेतापेक्षाऽतस्तत्सापेक्षा च लक्षणा- शक्यसंबंधात्तस्याः । अतः परम्परया लक्षणापि संकेतापेक्षेत्य- भिधा तत्पुच्छभूतेत्यर्थः लक्षणाव्यंजनयोर्भेदकांतरमाह । नचोत॥ तस्य ध्वननस्य असिद्धिं निरस्यति । नचेति ॥ अभिधेति । ना- नार्थव्यंजनाया भद्रात्मन इत्यादावित्यर्थः। उभयं लक्षणाभिधा। अवाचकति । अवोधकवर्णा गतोस्तमर्क इत्यादावित्यर्थः॥ वस्तु- तस्तु एकैकदूपणेनैवोभयदूपणाद्रसादरपूर्वत्वेन तत्र शक्तिमहाभा- वाच्छक्यसंबंधाग्रहणाचेति । तत्त्वं नेत्रविभागः कटाक्षः । आदिप- दादभिनयादितात्पर्य वाक्यस्य तदर्थे । मूलम्।तत्र च अत्तारात्थे- त्यादौ नियतसंबंधः। कस्सवणेत्यादावनियतसंबंधः । विपरीयरए लच्छी हंड दूण णाहिकमलत्थं । हरिणो.दाहिणणणं रसाउला जत्ति ढक्केई ॥ इत्यादौ संबंधसंवद्धः अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयन- स्य सूर्यात्मता व्यज्यते । तन्निमीलने सूर्यास्तमयस्तेन पद्मसंको- चनं तेन च ब्रह्मणः स्थगनं तत्रच सति गोप्यांगस्यादर्शने नियंत्रणं .

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१८३) निधुवनविलसितम्।अखंडबुद्धिनिर्माह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यार्थों वा- च्यमेव वाचकमिति येऽप्याहुस्तैरप्यविद्यापदपतितैःपदपदार्थकल्प नाकर्त्तव्यैवेति।तत्पक्षेप्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विध्यादिव्यंग्य एव । ननु वाच्यादसंवद्धं तावन्न प्रतीयतोयतः कुतश्चिद्यस्य कस्यचिदर्थ- स्य प्रतीतिप्रसंगात् ॥ व्याख्या । अत्ता एत्थेति नियतत्वं वाच्यव्यं. ग्यप्रतीत्योरेकाधिकरणत्वं द्वयोः पांथनिष्ठत्वात् । कस्सवणेत्यादा- वनियतत्वं सखीकांताधनेकनिष्टत्वात् ॥ विपरीयेति । विपरीतरते लक्ष्मीब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थं हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटि- ति स्थगयति संबंधसंवद्धं विवृणोति । अत्रहीति । ततस्तेन संको- चेनेत्यर्थः ॥ तत्र चोत । स्थगने सतीत्यर्थः ॥ अनियंत्रणं निर्लज निधुवनं सुरतमत्र परंपरया व्यंग्यधीरित्यर्थः ॥ अखंडवाक्यस्य वाक्याथै शक्तिरित व्यंग्योप शक्तिरिति वेदांतिमतं शंकते । अखं- डबुद्धीति । एकमेवाद्वितीयंब्रह्मेत्यादिश्रुतयः शक्यं वोधयन्ति । तथा व्यंग्योपि वाच्य इत्यर्थः ॥ तदुक्तम्।अनवयवमेव वाक्यमना- द्यविद्योपर्दाशतालीकवर्णपदविभागमस्या निमित्तमिति अस्या बुद्धरेन्यत्रापि अविशिष्टमर्यादयानेकशब्दप्रकाशितम् ॥ एक वे- दान्तनिष्णातास्तमखंडं प्रपदिर इति तैरपति तत्त्वतश्चेद्वाक्यम- प्यलोकमिति कस्य वाचकत्वम्।अविद्यादशायांतुव्यवहारे भट्टनयां- गीकारादावापोद्वापाभ्यां पदपदार्थविभागोंगीकार्य एवं अन्यथा साध्वसाधुव्यवहारोन स्यात् । न स्याच वाक्ये तत्तत्पदार्थतत्तत्संब- धधीतत्र चोक्तदिशाव्यंग्येऽभिधायसंभवात्सिद्धा व्यंजनेति भावः॥ उक्तेति । निश्शेपेत्यादौ तदंतिकं गतासीति विधिरित्यर्थः।। अनुमा- नायग्यधीरिति व्यक्तिविवेककारमाहिमभट्टमतशंकते । नान्यति । तत्पदेन व्यंजनावादिनोऽपीदं तुल्यमिति सूचितम् ॥ मूलम् । एवं च संबंधाद्वयंग्यव्यंजकभावो भवति प्रतिबंधेऽवश्यं न भवती ·(१८४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] ति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्टत्वेन च त्रिरूपाल्लिंगालिंगिज्ञानमनुमा- नं यत्तद्रूपः पर्यवस्यति । तथाहि ।भमधम्मिअवीसत्यो सो सुणहो अन्ज ओमाईदेण गोलाणईकत्थकुंडंगवासिणा दरीयसीहेण ॥ अत्र गृहेश्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणप्रनु- मापयति॥व्याख्यासंवन्धसामान्येऽप्यतिप्रसंगस्तुल्योऽत आह|प्रति वंधेति।प्रतिबंधोव्याप्तिापक्षधर्मतामाहाद्वंद्वान्ते श्रुतस्य त्वशब्दस्य प्रत्येकमन्वयः नियतत्वेन धर्मिनिष्ठत्वेन चेत्यर्थः ॥ विपक्षासत्त्वेन सपक्षसत्त्वेन चेत्यर्थः। अत एवोक्तं विरूपादिति । पक्षसत्त्वसपक्षस- त्त्वविपक्षासत्त्वधर्मत्रययुतादित्यर्थः ॥ अबाधितत्वस्य सर्वप्रमाण- साधारण्यादसत्प्रतिपक्षत्वस्य स्वार्थानुमानेऽनुमानाच नाभिधान- म् । अत्रानुमानपदं भावव्युत्पत्त्यानुमितिपरं तद्रूप इति । अनुमि- त्यात्मको व्यंग्यव्यंजकभाव इति पूर्वेणान्वयः ॥ भमधम्मीति । भ्रमणधार्मिकविश्वस्तःस श्वा अद्य मारितस्तेन गोदानदीकच्छ- कुंजवासिना दृप्तसिंहेन पुष्पावयार्थ स्वसंकेतस्थलं गोदानिकुंज गच्छंतं विघ्नकारिणं प्रति कस्याश्चिदियमुक्तिः । गोदातीरे सिंहो- पलक्षितभयहेतोः सत्त्वाद्ह एव तिष्ठ मागा इति तात्पयर्थिः अनु- मानप्रकारमानः । अत्रेति । गृहे भ्रमणमभ्रमणमनुमापयतीत्यन्व- यः। यद्यपि गृहे भ्रमणं गोदातीरे न भ्रमणाभावमनुमातुमीटे व्य- धिकरणत्वात्तथापि व्याप्तिग्रहोपयिकत्वेनेदमुक्तं श्वनिवृत्त्या गृहे विहितं भ्रमणं तहेतुकं कल्पते।तेनैवं व्याप्तिः।यद्यद्भीरुभ्रमणं तत्त- द्रयकारणाभावज्ञानपूर्वकमिति । गोदेति । अत्र हेतुःसिंहोपलब्धे इति । एवं च प्रयोगः। गोदातीरंभीरुभ्रमणयोग्यं भयकारणवत्त्वा- त्सिंहादिमत्त्वादा यन्नैवं तन्नैवं यथा गृहमिति भ्रमणाभावानुमि- तिः॥ मूलम् ॥ यद्यगीरुभ्रमणं तत्तद्भयकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्व- कं गोदातीरे सिंहोपलब्धीरति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः ।

·[विद्याविर्भावः ] मातृकाविलासः। (१८५) अत्रोच्यते । भीरुरपि गुरोः प्रभोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनेकांतिको हेतुः । शुनो विभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान विभेतीति विरुद्धोऽपि गोदावरी- तीरेसिंहसद्भावःप्रत्यक्षादनुमानाद्वान निश्चितोऽपितु वचनातान च वचनप्रामाण्यमस्ति । अथैनाप्रतिबंधादित्यसिद्धश्च तत्कथमेवंविधा- देतोः साध्यसिद्धिः। तथा निःशेपच्युतेत्यादी गमकतया यानि चंदनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कारणांतरतोऽपि संभवंतीति । अतश्चात्रैव स्नानकार्यकारित्वेनोक्तानीति नोपभोग एवं प्रतिबंधा- नीत्यनेकान्तिकत्वं व्यक्तिवादिनाधमपदसहायानामेव व्यंजकत्वमु- तं न चात्राधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानं तत्कथमेव- विधादर्थादेवंविधोऽर्थ उपपत्त्यनपेक्षितत्वे सति प्रकाशत इति व्यक्तिवादिनः पुनरदूपणम् ॥ व्याख्या ॥ व्याप्तिं दर्शयितुमाहायद्य- दिति । व्यापकविरुद्धति । भीरुभ्रमणस्य व्यापिकाभयकारिका- रणाभावोपलब्धिस्तद्विरुद्धं भयकारणं तदुपलब्धिरित्यर्थः । तेन व्यतिरेकव्याप्तिमुक्तां दूपयति । उच्यते इति । एवं हि परस्य व्या- प्तिरभिमता यत्र भीरभ्रमणायोग्यत्वाभावः किं तु भीरुभ्रमणयो ग्यत्वं तवं भयकारणाभाव इतिं सा चायुक्तावलात्मभुनिदेशादिना भीरुभ्रमणस्य भयकारणेऽपि दर्शनेन व्यभिचारादिति भावः । अन्येन निधिलाभादिनेत्यर्थः। शुनो विभ्यदिति स्पर्शदोपा- द्विभ्यदित्यर्थः । यदि धार्मिकः शरोऽभिप्रेतस्तत्र गोदातीरं शूरभ्र- मणायोग्यं भयहेतुमत्त्वात्सिहवत्त्वादेत्युच्येत तदासाथ्याभावव्याप्त- ताविरुद्धतेति भावः। यदि तु भयकारणवत्त्वं सिंहवत्त्वं वा पुंश्च- ल्या प्रयुज्यते तदा स्वरूपासिद्धिरपीत्याह । गोदावरीति । अथे- नेति ॥ अप्रतिबंधादव्याप्तत्वात् । न हि सर्व वाक्यमर्थसत्तया व्या- सं प्रतारकवास्यस्यापि दर्शनात् । अतः संदिग्धासिद्धिरपीत्यर्थः।

·(१८६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] स्थलांतरेऽपि व्यभिचारादनुमानं निरस्यति।तथेति।कारणं संभोग- भिन्नं स्नानादि तस्मादित्यर्थः प्रतिवद्धानि व्याप्तानि तर्हि व्यभिचारे व्यंजनापि कथं तबाह । व्यक्तीति ॥ व्यक्तिव्यंजनों । अस्तु ममा- प्यधमपदसहकारेणानुमानमत आह । न चेति ॥ ततश्च पूर्ववत्सं- वित्सिद्धिरितिभावाननु व्यंजनापक्षेऽप्येपदोपोऽत आहाएवमिति । तत्र व्याप्तेरनंगत्वेन संभावनामात्रादेव तत्प्रतीतेनं चातिप्रसंगः । वनादिवैशिष्टयस्य नियामकत्वात् । यस्त्वर्थसंदेहे व्यंग्यधार्नेति तत्स्ववासनना प्रतीतिकलहे एव विश्राम्यतीति तत्त्वमिति व्यंज- नावृत्तिसाधनम् ॥ अथ संक्षेपतो वक्ष्ये समस्यापूरणे विधिम् । अत्रादौ विशदाः पंच प्रोच्यते कारिका यथा ॥ कल्पादिसिंधुल- धुभिर्गुरुता युगान्तदूरावलोकगुरुभिलघुता विधेया। विष्णोरधो- मुखतया प्रतिवितश्च स्याद्वैपरीत्यमुदकादिपु जन्मता च ॥ अय- मर्थः । कल्पस्यादिः कल्पादिः सृष्टिसमयः । सिंधुः समुद्रः । लघुः क्षुद्रपदार्थः । एतैर्हेतुभूतैर्वस्तुनो गुरुता विधेया कल्पनीया । सृष्टौ हि स्रष्टा महावयवानेव निर्मिमीते स्म पदार्थान् । कालक्र- मेण सर्वे दुर्वला अभूवन् । सामुद्रिकद्रव्येषु शाश्वतिक- एवातिरेकः । लघ्वपेक्षया ततोऽधिकस्यापि महिमा नियो- ज्यः । युगान्तादिहेतुभिर्लधुता कल्पनीया । युगान्तसमये हि सर्व लघु भवति । दूरे दृश्यमानाः पदार्था अतिक्षोदीयांस इव भासते । गुर्वपेक्षयाऽप्येवमाकलनीयम् ॥ उदाहरणानि यथा । कल्पादिकाले गुरुदेहदेश्या पिपीलिका राजति शेलतुल्या। तदा लघीयानपि गंडशैलः श्रीखंडशैलस्य तुलां तनोति।सिंधुना यथा। अहो पयोराशिनिवासियादौ पिपीलिका राजति शैलतुल्या । सदा जनानां महतां हि संगो धत्ते लघूनामपि गौरवाणि॥माहात्म्यं तस्य पाथोधेाख्यातुं शक्यते कथम् । सपियंत्र विभात्यंभः कीटिका ·. [विद्याविर्तावः] मातृकाविलासः। (१८७) कुंभिसन्निभा ॥ स्थले स्थिता यावन्तो जीवास्तावंतो जले निव- संतीति बोध्यम् ॥ ते ते च सर्व निर्वासितखर्वभावाः स्वभावा- देव ।। लघुभिर्यथा । कृमिप्रमाणेन महत्तमांगी पिपीलिका राजति . शैलतुल्या यस्मादधोधः परिदर्शनेन सदा लघुनामपि गौरवाणि ।। लिक्षालक्षाग्रतः कीटकोटिः करिवरायते । विंच्यादिमुद्रामाधत्ते मत्तेभः कलभाग्रतः॥ अथ गुरुपदार्थस्य युगांतेन दूरावलोकनेन च गुरुभिलघुता विधेया । यथा । कल्पांतकालकवलीकृतसर्वगात्रो गोत्रो विभति सुतरां परमाणुरूपम् ॥ संवतपूर्वसमये विभरांबभूव यो जातरूपधरणीधरसन्निभत्वम्। विश्वम्भरास्थितपदार्थसमीक्षणो- कस्बौंकमार्गचरखेचरकामिनीनाम् ॥ अभ्यागतो नयनवम महाचलोऽयं सत्यं विभर्ति परमाणुसमानरूपम्।।कल्पांतकालधर- णीधरणप्रवृद्धलोकाधिराजतनुमानविलोकनेन ॥ शैलो विर्भात परमाणुसमत्वमेव सर्वस्य लाघवमहो गुरुसन्निधौ स्यात् । परमा- णुतनोर कीटिका वारणायते॥वारणोऽतिसुवर्णाद्विमानतः कीटि- कायते । महादिशिखरस्थायी वारणः कीटिकायते ।। साधुचित्ता- नुमानेन महाद्रिः कीटिकायते ॥ इत्यादिगुरुतरपदार्थेन गुरुपदा- र्थस्य लघुता विधेया ॥ विष्णोरधोमुखतया वैपरीत्यं यथा । कालि याहि ग्रहव्यग्रे यमुनायां जगन्निधो । झंपयाधोमुखं जातं विपरीतं जगत्रयम् ॥ अपरेणापि प्रकारेण विपरीते कृते कृते । तदुदरवर्तिजगत्रयमध्यस्थितः सर्वोऽपि पदार्थो विपरीतो भवति ॥ प्रतिविरतो वैपरीत्यं यथा। तडागे दर्पणप्राये प्रतिबिंवादजायत । जलशय्याकृतः कृष्णप्रासादः कलशोपार । हन्त स्वल्पाधिसंक्रां- ता धूपवर्तिरधोमुखी । भाति यांतीव पातालं पवित्रयितुमुज्ज्वला। उदकादों युग्मत्वं यथा रात्री चंद्रोदये तोयप्रतितिषितविग्रहः । लोकरेकोऽपि कोकोऽयं सद्वितीयः समीक्ष्यते ॥ पूर्वाद्रारभित्त्य- ·(१८८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]. न्तर्जातार्कप्रतिबिंवतः। शक्यते शत्रुकांताभिःकिसुदेति विद्वयम्॥ चंद्रांधकाररविकीर्तिकुकीर्तिसंध्यारागाभिसंगकृतवर्णविपर्ययेण । दृष्टांतवद्धयदिशब्दतया पुराणैर्वात्सल्यशोकमधुघातवियोगमादौ।। स्वनेंद्रजालकमतिभ्रमचित्रमायामंत्रौपधीमाणितपःपदभंगभावात् । शौर्यस्त्रयांछितमनोगतिपुण्यदेवप्रश्नोत्तरक्षयसमासविभिन्नसाध्यात्। श्रीहाटकेश्वरजगत्प्रलयग्रहास्तपाथोधिमंथसमयप्रतिविभावैः।संग्रा मलक्ष्यपुरचंदनशस्त्रपातैश्चंडीशपद्मगुरुताभिरथोपमानैः ।। यदुर्घट भवति तत्प्रकटं पटीयानौचित्यचिंतितपदं परिदुर्य कुर्यात्॥पूर्वो- क्तपद्यगदितैरुपदेशभावैरतैरिति स्म कविकल्पलताकृदाह ॥ अथोदाहरणानि ॥ रक्तकृष्णादयो वर्णाश्चंद्रेण श्वेताः क्रियते । य- था। उल्लसतुहिनज्योतिर्युतिविद्योतितोऽभितः। कैलासशैलसंका- शः कासते विध्यभूधरः ॥ जपापुष्पं जातिसमं सुवर्ण रजतप्रभम्।। सुधाकरकरस्पर्शाद्भाति चंदनवन्मसी ॥ अंधकारेण यथा। कैलासो विध्यसंकाशः कर्पूरः कज्जलप्रभः । जपा तापिच्छगुच्छश्रीस्तमसा भाति लिम्पता ॥ कृष्णश्वेतादयो वर्णा वालार्केण प्रथमं रक्तास्तद- नु पीताः क्रियन्ते । यथा । कज्जलं कुंकुमच्छायं जातीपुष्पं जपा- समम् । सुवर्ण पद्मरागश्रि प्रभातार्कप्रभावृतम् ॥ इत्थमन्यत्रापि वर्णविपर्ययः कार्य्यः॥ यदा पुनश्चंद्रादीनामेव वर्णविपर्ययश्चिकी- पितस्तदा कीर्त्यादिभिरेव तेपामपि वर्णविपर्ययः कार्यः । स्वधु- नीसलिलसंनिभस्फुरत्तावकीनघनकीर्तिमंडलैः । विस्तृतैत्रिजगति क्षमापते शीतरश्मिवि लक्ष्यते रविः ॥ अन्यवस्तूनां यथा। मे- दिनीदयित तावकर्यशःसञ्चयैरुपचितैः समंततः । क्षीरनीरनिधि- सोमकोमलैर्जायते रजतकांतिकज्जलम् । हिमाद्रिसदृशो मेंरु ति कुंकुमविदुवत्।भूमीधर भवत्कीयांशुभितेभुवनत्रये ॥ कुकीाय- था।भूमिपाल भवदीयविद्विपन्मेदिनीपतिकुकीर्तिपंक्तिभिः। प्रावृपे- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१८९) ण्यजलवाहकांतिभिश्श्यामलो जयात यामिनीपतिः॥ अन्यवस्तू- नामपि यथा|मेदिनीदयित तावकद्विपत्प्रोन्मिपद्गुरुतरायशःशतैः। अंधकारनिकरिवोद्धतः कुंकुम मृगमदायतेतराम् ॥हिमाद्रिविन्ध्य- बंधुश्रीः स्वर्ण मरकतप्रभम् । धराधर तव द्वोपे कुकीर्तिप्रसरैर्वभौ।। संध्ययोर्यथा ॥ पूर्वभूधरशिरस्तटीचरः सांध्यरागपटलैः परीवृतः। दृश्यतामिह विभावरीमुखे विद्रुमप्रतिनिधिः सुधानिधिः॥ विट्ठमा- रुणविवोष्टप्रभापाटलितद्युतिः। वदने तव तन्वंगि कर्पूरः कुंकुमाय- ते ॥ कांतकायपरवामलोचनालोचनांतविततारुणद्युतौ । सांध्यरा- गपटले सति क्षणं कन्जलं जयति कुंकुमोपमम् ॥ रूप्यं सिन्दूरपूरा- भं कर्पूरं पद्मरागरुकू ॥जपाकुसुमसंकाशैः सांध्यरागभरैरभूत् । व- णीतरसंगाद्यथा ॥ शशिमुकुटललाटे शैलजागंडपालीविगलितमृ- गनाभिव्यक्तधर्माबुसिक्तः । समजनि नरकारिश्यामलो यामिनीशो जगति मलिनसंगात्को न मालिन्यमेति ॥ मसूणघुमृणपंकप्रक्रिया- भंगिजाग्रत्कुचकलशविलासैः कुंदचंद्रोज्ज्वलोऽपि । अगमदरुणभा- कामिनीकंठहारो जगति भवति रागो रागिसंगान कस्या। क्षिति- धरपतिपुत्रीमौक्तिकव्यक्तभंगीनिलयवलयमालाकांतिजालावलीढः हिमरुचिरुचिरासीनीलकंठस्य कंठो भवति विमलयोगाग्निर्मलत्वं न कस्य ॥ अत्रोच्चैः स्फूर्जदङलिहगृहवडभवियर्वनिय्यज्यो- तिर्जातप्रयातव्यतिकरविधुरीभूतशोभाभिभूतः । कालिंदीकाल. कांतिः समजनि रजनीजीवितस्याधिनाथो धत्ते को वा कलावा- नपि न हि मलिनासंगतः कजलवम् ।। अहो राहुग्रहग्रस्तसमस्तो- ज्ज्वलमंडल । इंदुः कजलविदुश्रीम्लानिः कस्य न विप्नवे ॥ दृष्टां- तवद्धयदिशब्दतया यथाप्रितीच्यां यदि मार्तण्डः समुदेति स्फु- रत्करः । तदा संजायते नूनमनिस्तुहिनशीतलः ॥ पुराणैः पुरा- णचरितर्लक्षणं यथा ॥ अगस्त्यमुनिनिप्पीतनिःशेपजलमंडलात् ।

·(१९०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] अहर्पतिमह शुष्कात्सागरादलिरुत्थिता ॥ अतुच्छवत्सवात्सल्य- पिच्छलीभूतचेतसा।।जनन्या मन्यतेऽत्यर्थ व्याघ्रः सौम्यवपुःक्षमी। शोकेन मधुनाघाते न वियोगे न मादने ॥ नवा समस्या पूर्यते शोकादिभिव्याप्तचेता हि विपरीतमाचरात । शोकव्याप्तितचेता वा आत्मानं मन्यते मृतम्।मद्यपा मदिरामेव गंगां वदति मानवः । शस्त्राघातयुतो भूमिमाकाशमिव मन्यते ॥ वियोगात्तौ जनः स्था- गुं मानुपत्वेन पश्यति । मत्तो नमोऽप्यननमात्मानं मन्यते भृ- शम् ॥ इति स्वप्नेऽघटमानमपि घटते भोज्याभिषेककलाकुश- लस्वप्ने दृष्टमिदं त्वं विचारयेत्यादि कल्पनीयम् । इंदजालेन मति- भ्रमेण चित्रेण चामृतमपि भोश्चित्रकर ईदृग्दृष्टं चित्रं लिखेति वाक्यं । रचनीयं माययापि विसदृशं भाव्यं मणिमंत्रमहौपधीनां च प्रभावेण सर्वसाध्यं यस्मादचिंत्यो हि महिमा मणिमंत्रमहौपधीनां तपसापि सर्व साध्यते यतः। सर्व हि तपसा साध्यं तपश्च दुरति- क्रमम् ।पदभंगेन यथा॥ मृगात्सिहः पलायते।मृगमतीति विशेपणं पलाय मांसाय ते तव अयं मृगः समायातिमृगात्सिहः पलायते । ततो वेगात्पलायस्व त्वरितस्त्वरितैः पदैः॥शौर्येण स्वेन वांछितेन मनोगत्या पुण्येन दुर्घटमपि घटते देवप्रसादेनासाध्यमपि साध्यः ते॥ यथा ॥ निःश्रीकोऽपि विभो विभातसमये पश्यत्यवश्यं पु- मान्यस्ते पद्मसमानमाननमसौ स्यादिन्दिरामान्दरम् । देवोल्लासि किमु स्तुमस्तव पदं यस्य प्रसादाजनो मूको जल्पति संशृणोति पधिरः पंगुर्नरीनृत्यते ॥ १॥ प्रश्नोत्तरेण यथा ॥ कस्तूरी जायते कस्मात्को हंति करिणां कुलम् । किं कुर्यात्कातरो युद्धे मृगात्सिंहः पलायते ॥ समस्यायां यत्साध्यं पदं तत् क्षयसमासेन भिन्नं कि- यते समासस्य क्षयः क्षयसमासस्तेन समासं निवर्त्य भिन्नं क्रियत इत्यर्थः ॥ यथा ॥. कर्पूरपूरच्छविवादविद्यासंवावदूकातिशुनि ·[विद्याविभावः] मातृकाविलासः। (१९१) ताने ॥ इंदोर्नुप द्वेपितमवितानसूर्योदये रोदिति चक्रवाकी । क- पूरस्य पूरः पुंजस्तस्य च्छच्या सहवादविद्यासंवावदूका प्रतिभटाऽ- र्थात्तादृशी या युतिस्तया शुश्रितानि श्वैत्यं नीतान्यभ्राणि येन तस्मिन् । इन्दोरुदये सूर्यानवोढा चक्रवाकी कोकी हे नृप द्वेपिण एव तमांसि तेपां विगतस्तानो विस्तारो येन हे एतादृश रोदिति वियोगभीतेः हाटकेश्वरनमस्कारेण स्व- गेलोकावतारः जगतः प्रलयेन मर्त्यलोकावतारः । ग्रहास्ते- न नभोलोकावतारः ॥ यथा ॥ हाटकेश्वरयात्रायां शिवरात्रि- महोत्सवे । सुरेन्द्रादिभिरायातैः स्वर्गः पातालमाययो । जगत्म- लयकाले सौ पृथ्वी पातालमाययो । संहारपोरचंडीशकोपाटोपादुद्- त्वरत् ॥ कदाचिच्चारभेदेन क्रमादस्तमुपागतः। ग्रहः संभाव्यते सम्यग्ययो व्योम रसातलम् । पाथोधिमथनारंभसंभेदादेवनागयो। पृथिव्यां स्वर्गपाताले दृश्यते स्म समागते ॥ दर्पणप्रतिमोल्लासि- पयःपूरे सरोवरे । प्रतिक्विच्छलादेतद्भुवि व्योम समागतम् ।। संग्रा- मधीरवीराणां विलोकनकुतूहलात् । समायातैः सुरेन्द्रायैः स्वर्गों नभसि दृश्यते ॥ आकाशान्तरसञ्चारि हरिश्चंद्रपुरच्छलात् । भूप- स्य मिलनायैव जगाम धरणी नभः। श्रीरामरावणरणे कपिमंडले- न शस्त्रीकृतर्मलयजदुमचक्रवालैः । रिङ्गभुजङ्गमकुलैः परितः स्फुरद्भिः संभाव्यते नभसि सर्पपुरं प्रसपत् ॥ श्रीकण्ठकण्ठदोर्दण्ड- जटाश्रोत्राहिमंडलेः। अहो पाताललोकोऽयं स्वर्लोककलिताश्रयः॥ अभ्रंलिहगृहव्यूहचंद्रशालाविलासिभिः । नरनारीगणैव मर्त्यलोको धुलोकगः॥ सुमेरुशिखरप्रांतस्फुरदिव्यवधूमुखैः। परितः स्फुरितः शंके शतचंद्र नभस्तलम्॥युद्धद्धभटच्छिन्नकुंभिकुंभस्थलोद्गतः। मुक्ताफलशतैः शंके दिवा तारकितं नमः ॥ यदेतन्मयकाकारिका- रिकारनपंचकम् । कुरुतानवगीतेन तेन श्रवणपूरणम्।।इह विस्तर- ") ·। (१९२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] भिया बहु नोडाव्यते इत्यलम् ॥ अथ च नीतिशास्त्रमपि मन्वादि- भिः सूचितं कामंदकादिभिः प्रणीतं तत्संधिविग्रहादिभेदैरनेकधा । संधिञ्च विग्रहं चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च पड्गुणां- श्चितयेत्सदेति श्रीमानवोक्तगतत्रोभयानुग्रहार्थ हस्त्यश्वरथहिरण्या- दिनिबंधनेनावाभ्यामन्योन्यस्योपकर्त्तव्यमिति नियमबंधः संधिः। विग्रहं वैरम्।यानं शत्रुप्रति गमनम्।तदुपेक्षणमासनम्। स्वासिद्धये स्ववलस्य द्विधाकरणं द्वैधीभावः। शत्रुपीडितस्य प्रबलतरराजां- तराश्रयण संश्रयः । गुणानुपकारकान्सदा चिंतयेत् । यद्गुणाश्रय- णे सत्यात्मन उपचयः परस्यापचयस्तं गुणमाश्रयेदिति भावः। ए- पां भेदास्तु श्रीमनुना सप्तमाध्याये प्रपंचितास्ते चात्र विस्तर- भिया नोक्ताः॥अथ लेशेन राजनीतिमपि वदामःधार्मिकं पालन- परं सम्यक्परपुरंजयम् ॥ राजानमभिमन्यते प्रजापतिमिव प्रजाः ॥१॥ पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः॥ विकले पीह प- जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥२॥ प्रजां संरक्षति नृपः सावर्द्धयति पार्थिवम् ॥ वर्द्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तन्नाशेन सदप्यसत्॥३॥आत्मानं प्र- थम राजा विनयेनोपपादयेत् ॥ ततोऽमात्यास्ततो भृत्यांस्ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ॥४॥ राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः॥ लोकास्तदनुवर्तते यथा राजा तथा प्रजाः॥५॥ नृपाणां च नराणां च उभयोस्तुल्यमूर्तिता। आधिक्यं तु क्षमा धैर्य माज्ञा दानं पराक्रमः॥६॥ सदानुरक्ताकृतिश्च प्रजापालनतत्परः।। विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमथुते ॥ ७ ॥ प्रजा न रंजयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः ॥ अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ८॥ अजामिव प्रजा हन्यायो.मोहात्पृ- थिवीपतिः॥ तस्यैव जायते तृप्तिद्वितीयस्य कथञ्चन ॥ ९॥ प्रजापीडनसंतापात्समुद्भूतो हुताशनः॥ राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान्ना:- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९३) दग्ध्वा विनिवर्त्तते ॥१०॥ यथा बीजांकुरः सूक्ष्मः प्रयत्नेनाभिवाद- तः॥ फलप्रदो भवेत्काले तल्लोकः सुरक्षितः॥ ११॥ हिरण्यधा- न्यरत्नानि स्त्रियश्च गजवाजिनः ॥ तथान्यदपि यत्किञ्चित्प्रजाभ्यः स्यान्महीपतेः ॥ १२ ॥ उत्खातान्प्रतिरोपयन्कुसुमितांश्चिन्चल्ल- घून्पर्द्धयन्नत्युच्चान्नमयन्पृशुंश्चलपयन्विश्पयन्संहितान् ॥ क्षुद्राक- टकिनो बहिनियमयन्स्वान्रोपितान्पालयन्मालाकार इव प्रयोगनि- पुणो राजा चिरं तिष्ठति ॥ १३॥ अकृत्वा निजदेशस्य रक्षा यो विजिगीपते ।। स नृपः परिधानेनावृतमौलिः पुमानिव. ॥ १४ ॥ अनंतरमरि विद्यादरिसेविनमेव च ॥ अरेरनंतरं मित्रमुदासीनं तयोः परम् ॥ १५ ॥ विजिगीपोर्नृपस्यानन्तरितं चतुर्दिशमप्यरि- प्रकृति जानीयात्तथा तत्सेविनमप्यारमेव विद्यात् । अरेरनन्तरं विजिगीपोर्नृपस्यैकानन्तरं मित्रप्रकृति विद्यात्तयोररिमित्रयोः परं विजिगीपोरुदासीनं प्रकृति विद्यादित्यर्थः।।तान्सनिभिसंदध्यात्सा- मादिभिरुपक्रमःगव्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुपेण नयेन च ॥१६॥ निर्विषोऽपि यथा सर्प फटाटोपो भयंकरः ॥ तथाडंबरवान्राजा न परैरभिभूयते ॥ १७॥ पुप्पैरपि न योद्धव्यं किं पुननिशितः शरैः। जये भवति संदेहः प्रधानपुरुपक्षयः ॥१८॥ भूमिर्मित्रं हिर- ण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् ॥ नास्त्येकमपि यद्यपां न तत्कुर्या- कथंचन ॥ १९॥ सामेव हि प्रयोक्तव्यमादो कार्य विजानता ॥ साना सिद्धानि कार्याणि विक्रियां यांति न कचित् ॥ २०॥ न विश्वसेदमित्रस्य मित्रस्यापि न विश्वसेत् ॥ विश्वासाद्भयमुत्पन्न मूलान्यपि निकृतति ॥२१॥ शपथैः संधितस्यापि न विश्वास बजे- द्विपाः । राज्यलोभोद्यतो वृत्रः शक्रेण शपथैर्हतः ॥२२॥ उपकार- गृहीतेन शत्रुणा शवमुद्धरेत् ॥ पादलग्नं करस्थेन कंटकेनेव कंट- कम् ॥ २३॥ नोपेक्षितव्यो पिद्धनिरामयोऽरिरमज्ञयावहिरल्पोऽ- ·(१९४) मातृकाविलास [वियाविर्भावः] पि संवृद्धः कुरुते भस्मसादनम् ॥ २४ ॥ कौम संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्पयेत्॥कालेकाले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत्२५॥ तावद्भयाद्विभेतव्यं यावद्भयमनागतम् ॥ आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रह- व्यमभीतवत् ॥२६॥ परोऽपि हितवान्बंधुर्वधुरप्यहितः परः ।। अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमोपधम् ॥२७॥ यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रास ग्रसितं परिणमेच्च यत् ॥ हितं च परिणामे स्यात्तदायं भूति- मिच्छता ॥२८॥ मातात साहसं कापीविभवगर्वमागतःस्वगात्रा- ण्यपि भाराय भवंति हि विपर्यये॥२९॥मा त्वं तात वले स्थित्वावधि- ठा दुर्वलं जनम्॥न हि दुर्वलदग्धानां कुले किंचित्प्ररोहति ॥३०॥ यानि मिथ्याभिभूतानां पतंत्यभूणि रोदताम् ॥ तानि संतापकान्न- न्तिसपुत्रपशुवांधवान्।॥३॥ब्राह्मणेषु च येशूराः स्त्रीषु जातिषु गोषु च ॥ वृन्तादिव फलं पक्कं धृतराष्ट्र पतंति ते ॥ ३२ ॥ देवब्रह्मस्वपु- पानि सैन्यानि पृथिवीपतेः । युद्धकाले विशीर्य्यन्ते सैकतास्सेतवो यथा॥३३॥प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथानिदैवतं महत् ॥ एवं विद्वानवि- द्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥३४॥ अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्य- दैवतम्। ब्राह्मणा लोकपालांश्च सृजेयुश्चातिकोपिताः॥३६॥युगे युगे च ये धास्तेपुधर्मेपुये द्विजाः।।तेपां निंदा न कर्तव्या युगरूपा हि वै द्विजाः ॥ ३६ ॥ आक्रम्य ब्राह्मणैर्भुक्तं परिक्षीणेश्च वां- धर्वः ॥ गोभिश्च नृपशार्दूल राजसूयाद्विशिष्यते ॥ ३७ ॥ गत धीगणकान्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् ॥ गतश्रीश्च गता- युश्च नाह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥३८॥ वुद्धौ कलुपभूतायां विकार प्र- त्युपस्थिते ॥ अनयोऽनयसंकाशो हृदयानापसर्पति ॥ ३९ ॥न कालः खड्गमुद्यस्य शिरः कृतति कस्यचित् ॥ कालस्यबलमेताव- द्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ४० ॥ जाननपि नरो देवात्प्रकरोति विर्हि- तम् ॥न कर्म कस्यचिल्लोके गर्हितं रोचते कृतम् ॥४१॥ मातात ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। ( १९५) संपदामग्रमारूढोऽस्मीति विश्वसीः॥ दुरारूढपरिभ्रंशविनिपातोऽ- तिदारुणः।।४२|| कितवा यं प्रशंसंति यं प्रशंसंति चारणासायं वेश्या येनटा मल्लाः स पार्थ पुरुषाधमः॥४॥राजानो ये प्रशंसंति यं प्र- शंसति वै द्विजाः।। साधवो यं प्रशंसंति स पार्थ नृप उच्यते॥४॥ प्रज्ञागुप्तशरीरस्य किं करिष्यीत संहताः ॥ गृहीतच्छत्रहस्तस्य वा. रिधारा इवारयः॥४६॥ बहूनामप्यंसाराणां समुदायोऽस्ति दारुणः।। राज्ञा भृत्याः प्रकर्तव्या ये हि सर्वक्रियाक्षमाः ॥ ताडितोऽपि दुरु- तोऽपि सांडतोऽपि महीभुजा॥४६॥न चिंतयति यः पापं स भृत्योऽ- हो महीभुजाम् ॥ योऽनाहूतः समभ्योत द्वारे तिष्ठति सर्व- दा॥ पृष्टः सत्यं मितं ब्रूयात्स भृत्योऽहों महीभुजाम् ॥ १७॥ साल- स्यं मुखरं क्रूर स्तब्धं व्यसनिनं वशम् ।। असंतुष्टमभक्तं च त्यजे- मृत्यं नराधिपः॥ ४८॥ रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भ- वन्ति ये भृत्याः ॥ तेप जलोकसामिव पूर्णानां रिक्तता कार्या ॥१९॥ङ्करं व्यसनिनं लुन्धमप्रगल्भमथाकुलम् ॥ मूर्खमन्यायक- तर नाधिपत्ये नियोजयेत्॥५०॥नियोगिभिविना राज्यं नास्ति भूपे हि केवले ॥ तस्मादमी विधातव्या रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥५१॥ वेदवेदांगतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः॥ आशीर्वादपरो नित्यमेप राज- पुरोहितः ॥५२॥ क्रमागतो हितमतिः सर्वभावपरीक्षकाधीरो य- थोक्तवादी च एप दूतो विधीयते ॥५३॥ प्रवीणो वाक्पटु(मा- न्स्वामिभक्तश्च नित्यशः ॥ अलुब्धः सत्यवादी च एप शासनले- सकः ॥५४॥ मेधावी वाक्पटु(रो लघुहस्तो जितेंद्रियः ॥ शस्त्र- शास्त्रपरिज्ञाता एप लेखक उच्यते॥५६॥इंगिताकारतत्त्वज्ञोपलवा- प्रियदर्शनः ॥ समयज्ञः स्वामिभक्तः प्रतीहारः स उच्यते ॥१६॥ शूरोऽर्थशास्त्रनिपुणः कृतशस्त्रकर्मा संग्रामकेलिचतुरश्चतुरङ्गयुक्त। भनिदेशवशगोऽभिमतश्च तंत्रे सेनापतिर्नरसतेर्विजयागमायदा ·.. (१९६) मातृकाविलासः। [विद्याविभावः] काणाः कुब्जाश्च पण्डाश्च तथा वृद्धाश्च पंगवः ॥ एते स्वांतःपुरे नित्यं नियोक्तव्याः क्षमाभृता ॥ ५८ ॥ सिद्धान्नमिव राजेंद्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः ॥ परोक्षे च समक्षे च रक्षितव्याः प्रयत्नतः॥५९ ॥ सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसंगेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या हि सर्वदा।। द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥ ६० ॥ धर्मशास्त्रार्थ- कुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ॥ समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ॥६५॥ न सा सभा यत्र न संति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदति धर्मम् ॥ नासौ धर्मों यत्र नैवास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ ६२ ॥ सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं नासमंजसम् ॥ अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरः किल्विपम भुते ॥६३॥ तस्मात्सभ्यः सभां गत्वा रागद्वेषविवर्जितः ॥ वचस्तथाविधं याद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥ ६४॥ पिता माता गुरुभ्राता भार्या पुत्रः पुरोहितः ॥ नादण्डयो नाम राज्ञोऽस्ति स्वधर्मे यो न तिष्ठति ॥६५॥ अवध्यो ब्राह्मणो वालः स्त्री तपस्वी च रोगवान् ॥ क्रियन्ते व्यंगिता ह्येते ततो दोपैन लिप्यते ॥६६॥ न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यांचिदापदि ॥ दूतान्हत्वा तु नरक- माविशेत्सचिवैः सह ॥६७॥ विशोधयन्महीपालोमंत्रशालामशे- पतः ॥ अयुक्तो नार्हति स्थातुमस्यां मंत्ररहस्यवित् ॥ ६८॥ मंत्रतंत्राप्तिप्रीतिर्देशकालोचितस्थितिः ॥ यश्च राज्ञि भवेद्रक्तः सोऽमात्यः पृथिवीपतेः॥ ६९ ॥ अन्तःसारैरकुटिलैः सुस्निग्धैः सुपरीक्षकैः ॥ मंत्रिभिर्धार्यते राज्यं सुस्तंभैरिव मंदिरम्।।७०॥ नर- पतिहितकर्ताद्वेप्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता मुच्यते पार्थि- वेन्द्रः।इति महति विवादे वर्तमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता॥७॥पर्णो भिद्यते मंत्रश्चतुकर्णः स्थिरो भवेत्॥द्विक- स्य तु मंत्रस्य ब्रह्माऽप्यतं न गच्छति॥७२॥पदणेपु नकर्तव्यो त ।

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९७) कर्तव्यः कदाचन ॥ पणेपुच करणाद्भूपोऽभूद्भिक्षुकः पुरा॥७३॥ अत्रेयमाख्यायिका ॥ कश्चिन्नुपएकेन निजपरमसेवकेन योगिसमीपं गत्वा परकायावेशविधि योगिनं ययाचे । योगिना सेवाप्रीतेन त्वमेत निजभृत्यमितोनिष्कास्य शृण्विति बहुधोक्तोऽपि तेन सहैव शुश्राव। तावुभावेच समं तद्विधि विजज्ञतुः। एवं स्थिते कदाचित्तपट्टराज्ञी- पालितः कोरो मृतिमाप । सा च बहुधा विललाप । तद्रात्री तेन भृत्येन सार्द्धमेव नृपोंत:पुरमाप। ताश्चाह कीरमृतिविह्वलामितोऽपि पटुतरं कीरसहस्रं ते दास्याम्यतः कः शोकावसरः । सा च देवन- मेव मह्यं पूर्वदर्शितयोगविद्यया मुहूर्त जीवय पुनरेतु मृतिमित्युक्तो नृपस्तां बोधयन्नपि बोधयितुं न शशाक । ततो निजदेह त्यत्त्वा कारे प्रविश्य तं जीवयामास । तदा तूर्णमेव राज्यभोगलोभेन नष्ट- विवेको नृपदेहं स भृत्यो विवेश । शुकञ्च पंजराद्विससर्ज । राजा तव विधवापुत्रं विप्रं मृतं दृष्ट्वा तन्मातरमतीव शोकाकुलां दृष्ट्वा कीरदेहं त्यक्त्वा विप्रात्मजवपुः प्रविश्य तं जीवयामास । राजदेहा- विऐन तकृत्येन सर्वत्र शुकमारणमज्ञापि।तदा राड्यो मंत्र्यादयश्च विरुद्धचेष्टं मत्वा नायं नृप इति मेनिरे । राज्ञोऽन्वेपणार्थ स्वपुरे पुरांतरेषु च सत्राणि कृतानि । तब च समागतविदेशिजनवृत्तले- खनार्थ लेखकाअपिन्यस्तास्तवृत्तं च पट्टराज्ञी नित्यं शृणोति स्म। एकदा नृपतिरेव विप्रांगाविष्टात्मा सत्रमाप्य पक्षणेपु न कर्तव्य इत्यादिश्लोक पपाठ। लेखकस्तं राये श्रावयामास । पुना राज्ञी श्रुत्वा झटिति स्त्रीवेपिणं तं विधाय मत्पार्शमानयेति लेखक प्रोवा- च । स तथैव कृतवान् । सा च पूर्ववदेकं चटकेंद्र मारयित्वा शुशोच । तवागतस्तां सांत्वयितुमशक्तस्तदर्थनया स्वदेह त्यत्वा. चटकेंद्रांगे विवेश स च वीवेपी विप्रः कृतपूर्वसं; 1 विझटिति निनांगमाविश्य विपदाहायाघदेहिकार्यमाज्ञाप्य ·(१९८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः चटकं ममर्देति शिष्टाः ॥ अथ प्रकृतमनुसरामः ॥ हन्यादेव न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ॥ बुद्धिबुद्धिमता क्षिप्ता हति राज्यं सनायकम् ॥ ७४ ॥ न तद्रथैर्न नागेन्द्रन हयैर्न च पत्ति- भिः॥ कार्य संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्ध्या प्रसाधितम् ॥ ७५ ॥ दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मत्री प्रलयं गतःगौराज्यमेकै चकारोच्चैस्सुमं- त्री चंद्रगुप्तकः ॥७६॥ अशृण्वन्नापिबोद्धव्यो मंत्रिभिः पृथिवीपतिः॥ तथा स्वदोपनाशाय विदुरेणांबिकासुतः॥७७॥ पृष्टो बूते मितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् ॥ मंत्री चेत्प्रियवक्ता स्यात्केवलं स रि- पुः स्मृतः॥ ७८॥ सुलभाः पुरुपा राजन्सततं प्रियवादिनः॥अ- प्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता सुदुर्लभः ॥ ७९ ॥ दुर्गाणि रा- ज्ञा कार्याणि सजलामिठानि च ॥ द्रव्यमानं च तेष्वेव स्थापनीयं प्रयत्नतः॥ ८०॥ दुर्ग बहुविधं ज्ञयं पर्वतस्य जनस्य च।प्राकारस्य वनस्यापि भूमेरापि भवेत्कचित् ॥८१॥ न गजानां सहस्रेण न ल- क्षेणैव वाजिनाम्।।तथासिध्यन्ति कार्याणि यथादुर्गप्रभावतः।।८ विपहीनो यथा सो मदहीनो यथा गजः॥ सर्वेषां वश्यतां याति दुर्गहीनस्तथा नृपः॥८३॥ शतमेको वशं धत्ते दुर्गस्थो हि धनुर्ध- रः। तस्मादुर्ग प्रशंसंति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥८४॥ एकः श- ते योधयते प्राकारस्थो धनुर्द्धरः॥ शतं सहस्राणि तथा सहस्र ल- क्षमेव च ॥ ८५॥ त्रिविधाः पुरुपा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः॥ नियो- जयेत्तथैवैतांत्रिविधेप्वेव कर्मसु ॥८६॥ तुल्यार्थ तुल्यसामर्थ्य म- मज्ञ व्यवसायिनम्।।अर्द्धराज्यहरंभृत्यं यो न हन्यात्स हन्यते॥८॥ निर्विशेपं यदा राजा समं भृत्येपु तिष्ठति ॥ तनोद्यमसमर्थानामु- त्साहः परिहीयते ।। ८८॥ प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधो अस्य नि- रर्थकः॥ न तं भर्तारगिच्छंति वृद्धं पतिमिवावलाः॥८९ ॥ त्यजे. स्वामिनमत्युग्रमत्युग्रात्कृपणं त्यजेत् ॥ कृपणादविशेषज्ञं तस्मा- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९९) च कृतनाशकम् ॥ ९० ॥ सवनमसुजनशासनमाश्रितभरणं मही- पचिगाने ॥ छत्रचमरवाद्यानि मृतजनमपि केऽपि कुर्वति ॥ ९॥ आश्रितान्पालयेन्नित्यं पारंपयंगतान्ध्रुवम् ॥ यश्चाश्रितपरित्यागी स राजा केन कथ्यते ॥ ९२॥आश्रितास्त्रिविधा प्रोक्ता भृत्या वि- प्राश्च बंधवः ॥ न तांस्त्यजेद्विपन्नोऽपि ब्राह्मणांश्च विशेषतः ॥१३॥ अविवेकिनि भूपाले नश्यति गुणिनां गुणाः ॥ प्रवासरसिके कांते यथा वध्वास्स्तनोन्नतिः॥चित्तोत्साहः पुरंध्रीणां सति पत्यो नपुंसके ॥९४ ॥ शास्त्रश्रवणपाठादिहीनो नरपतिस्तु यः ॥ सोऽविवेकीति संप्रोक्तः पाखंडनिरतस्तु यः॥९५ ।। वेदाः सांगाः पुराणानि भा- रतं चागमानि च ॥ रामायणं धर्मशास्त्रं यदन्यच्छतिसंमतम्॥९६॥ एतच्छास्त्रमिति प्रोक्तमशास्त्रं यदतोऽन्यथा ॥ यद्वृत्तं न हि वेदोक्तं तत्पाखंडमितीरितम्॥९॥पाखीडनः स्वीयराज्यादाजा निसिये. सदा ।। तेनैहिकं सुखं भुत्त्वा राजेंद्रपदमश्नुते ॥ ९८ ॥ किंशुके किं शुकाः कुर्युः फलितेऽपि बुभुक्षिताः ॥ अदातरि समृद्धेऽपि किं कुर्युरुपजीविनः ॥ ९९ ॥ सेवया धनमिच्छद्भिस्सेवकैः पश्य यत्कृ- तम् ॥ स्वातंत्र्यं यच्छरीरस्य मूढैस्तदपि हारितम् ॥ १० ॥ वाचा सत्यं सदा व्यात्प्रतिश्रुत्य न वै चलेत् । वाचा विचलितं येन सुकृतं तेन हारितम्।।१०१॥ माता पिता च तस्यैव जातिद्वयसम- वितेविज्ञेयो यो न मनुते शास्त्रमार्पपृथग्जनः ॥१०२॥ विप्रांश्च देवतान्वृद्धान्छास्त्राणि यो न मानयेत् ॥ नैवात्र संशयः कश्चित्स भवेद्वर्णसंकरः॥ १०३॥ वरं वनं फलं भक्ष्यं वरं भारोपजीवनम्।। पुंसां विवेकहीनानां सेवया न धनार्जनम् ॥ १०४॥ जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च व्यासेने परिकीर्तिताः ॥ दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥१०५॥ न कश्चिचंडकोनामात्मीयो नाम च भूभु- जाम् ॥ होतारमपि जुहृतं दहत्त्येव हि पावकः ॥ १०६॥ गृभाका-

·(२००) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]
रोऽपि सेव्यः स्याद्धंसाकारैः सभासदैः॥ हंसाकारोऽपि संत्याज्यो
गृध्राकारैः सभासदैः ॥ १०७॥ चक्र सेव्यं नृपः सेव्यो न सेव्यः
केवलो नृपः ॥ यस्य चक्रस्य माहात्म्यं मृत्पिडः पात्रतां गतः ॥
॥ १०८॥ गंतव्या राजसभा द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः ॥ यद्य-
पि न भवत्यस्तिथाप्यनर्था विनश्यति ॥ १०९ ॥ अत्यासन्ना
विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदाः ॥ मध्यभावेन सेव्यते राजा वहिगुरू
स्त्रियः॥११०॥आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुली-
नमसंगतं वा।।प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति
तं परिवेष्टयंति ॥१११॥ यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः ।।
कुलीनो वाऽकुलीनो वा स श्रियो भाजनं भवेत् ॥ ११२ ॥ध-
वलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः ॥ सदा मत्ताश्च मातंगाः
प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ ११३ ॥ राजमातरि देव्यां च कुमारे मुख्य
मंत्रिणि ॥ पुरोहिते प्रतीहारे समं वर्तेत राजवत् ॥ १३४ ॥ यत्रा-
हवेषु युद्धयंते स्वाम्यर्थमपराङ्मुखाः ॥ विकटैरायुधैयोति ते
स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ११५ ॥ पदानि क्रतुभिस्तुल्यान्याहवेष्व.
निवर्तिनाम् ॥ राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥११६॥
तवाहं वादिनं क्लीवं निहति परसंगतम् ॥ न हन्याद्विनिवृत्तञ्च युद्धे
प्रक्षीणतां गतम् ॥ ११७॥ द्विजा अपि न गच्छंति यां गतिं चैव
योगिनः॥स्वाम्यर्थ संत्यजन्प्राणांस्तां गतिं गांति सेवकाः॥११८॥
राजा तुष्टो हि भृत्यानां मानमानं प्रयच्छति ॥ तेऽपि संमानमात्रे-
ण प्राणैः प्रत्युपकुर्वते ॥ ११९ ॥ सारासारपरीवेत्ता स्वामी भृत्य-
स्य दुर्लभः ॥ अनुकूलः शुचिर्दक्षः प्राणै त्योऽपि दुर्लभः॥१२०॥
अतितेजस्व्यापि नृपः पानासक्तो न साधयत्यान॥ तृणमपि दग्धु-
मसक्तो वडवाग्निः पिबन्नब्धिम्॥१२॥पानमक्षास्तथा नार्यो. मृगया
गीतवादिक।एतानि युक्त्या सेवेत प्रसंगो झवदोपवान् ॥ १२२ ॥

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०१) नृपः कामासक्तो गणयति न कार्य न च हितं यथेष्टं स्वच्छं. दश्चरति किल मत्तो गज इव ॥ ततो मानाध्मातः पतति तु यदा शोकगहने तदामात्ये दोपान क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥१२३॥गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिरवधार्या यत्नतः पंडितेन ॥ अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ १२४॥ आयाचतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रव- तयेत् ॥ प्रभूततैलदीपो हि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ १२५ ॥ अ- नामर्जनं कार्य वर्द्धनं रक्षणं तथा ॥ भक्ष्यमाणो निरायैश्च सुमे- रुरपि हीयते ॥ १२६ ॥पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ धर्माय यशसेऽर्थाय आत्मने स्वजनाय चेति ॥ १२७ ॥ कर्मणा मनसा वाचा चक्षुया च चतुर्विधम् ॥ प्रसादयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ १२८ ॥ संभोजनं संकथनं संप्रश्नो- ऽथ समागमः ॥ ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ १२९ ॥ संहतिः श्रेयसी राजन्विगुणेप्वपि बंधुपु ॥ तुपेणापि परित्यक्ता न प्ररोहंति तंडुलाः ॥ १३० ॥ मृदोः परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः ॥उत्सृज्य तद्दयं तस्मान्मध्यां वृत्तिं समा- श्रयेत् ॥ १३१ ॥ अवुद्धिमाश्रितानांच क्षेतव्यमपराधिनाम् ॥न हि सर्वत्र पांडित्यं सुलभं पुरुपे क्वचित् ॥ १३२ ॥ तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकर्कशमाचरेत् ॥ अतिनिर्मथनादग्निश्चंदनादपि जा- यते ॥ १३३॥ किमप्यसाध्यं महतां सिद्धिमेति लघीयसा ॥ प्रदीपो भूमिगेहान्ततिं हंति न भानुमान् ॥ १३४ ॥ अराषप्यु- चितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते ॥ छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥.१३५ ॥ तुमेवोपसरति मृगेंद्रः संकुचन्नपि ॥ बुद्धिमन्तः सहते.च निधाय हृदि किंचन ॥ १३६ ॥ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवंति मायाविपु ये न मायिनः॥प्रविश्य हि प्रति शठा-

·(२०२) मातृकाविलासः। [विधावि वः
स्तथाविधान संवृतांगान्निशिता इवेपवः ॥ १३७॥ कोऽहं को
देशकालौ समविपमगुणाः केरयः के सहायाः का शक्तिः कोऽ-
भ्युपायः फलमिह च कियत्कीदृशी दैवसंपत् ॥ संपत्तौ को
निबंधः प्रविदितवचनस्योत्तरं किं नु मे स्यादित्येवं कार्यसिद्धाव-
वहितमनसां सम्पदो हस्तसंस्थाः ।। १३८॥ धर्मः प्रागेव चिंत्यः
सचिवगतमती सर्वदालोचनीये प्रच्छाद्यौ रागरोषो मृदुकठि-
नरसौ योजनीयौ च काले ॥ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वरचरनयनैर्मण्डलं
वीक्षणीयमात्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरास पुनः सोपि नापेक्षणीयः
॥ १३९ ॥कतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्र-
संग्रहे ॥ प्रियासु नारीष्वधनेषु बंधुषु धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः
॥१४॥ स्वास्यमात्यश्च राज्यञ्च कोशं दुर्गवलं सुहृत् ॥ एताव-
दुच्यते राज्यं सत्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ १४१॥ संधिविग्रहयानानि
संस्थितिः संश्रयस्तथा ॥ द्वैधीभावश्च भूपानां पड्गुणाः परिकी-
तिताः॥ १४२ ।। उत्साहस्य प्रभोर्मत्रस्यैवं शक्तित्रयं जगुः ॥
आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयास्त्रयः॥१४३॥ सामदानभेद-
दंडा इत्युपायचतुष्टयम् ॥ हस्त्यश्वरथपादाताः सेनांगं स्याच्चतुष्ट-
यम् ॥ १४४॥ दुशाविनीतशत्रूणां भयकृबंधुसन्निभम् ॥ शस्त्रधार-
गमोजस्यं रक्षोविद्युग्रहापहम् ॥ १४५ ॥ वर्षानिलरजोधर्महिमा-
दीनां निवारणम् ॥ राज्यलक्ष्मीगृहं वयं चक्षुष्यं छनधारणम्
॥१४६॥ चामरं श्रीकरं दिव्यं राज्यशोभाकर परम् ॥ सिंहासनं
सुखैश्वर्यकरं लोकानुरंजनम् ॥ १४७ ॥ सुमनोंवररत्नानां धारणं
दिव्यरूपकृत् ॥ पापालक्ष्मीप्रशमनं चंदनाद्यनुलेपनम् ।। १४८॥
स्नानं नाम मनःप्रसादजननं दुःस्वप्नविध्वंसनं शौचस्यायतनं
मलप्रकृपणं संवर्द्धनं तेजसाम्॥रूपोद्योतकर मदनशमनं कामस्य
चाप्यायनं नारीणां च मनोहरं प्रमहरं स्नाने दशैते गुणाः॥१४९॥

·[विधाविचिः] मातृकाविलासः। (२०३) तांबूलं मुखरोगनाशनिपुणं संवईनं तेजसो नित्यं जाठरवह्निवृद्धि- जननं दुर्गधदोपापहम् ॥ वकालंकरणं प्रहर्षजननं वृद्धन्- पाने रणे कामस्यायतनं समुद्भवकरं लक्ष्म्याः सुखस्यास्प- दम् ॥ १५० ॥ देवतातिथिविप्राणां पूजनं पापनाशनम् ॥ लोकद्वयेऽपि सुखकृदानधर्मयशस्करम् ॥ १५॥ सुतभृत्यसुदै रिस्वामिसद्गुरुदैवते ॥ एकैकोत्तरतो वृद्धया श्रीशब्दायत्र मूर्द्धनि. ॥१५२॥ अनुगंतुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते । स्वल्पमप्य- नुगंतव्यं मार्गस्थो नावसीदति ।। १५३ ॥ प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्च- रितमात्मनः ॥ किन्नु मे पशुभिस्तुल्यं किन्नु सत्पुरुपैरिति॥१५॥ सद्भिरेव संहासीत सद्भिः कुर्वीत संगतिम् ।। सद्भिर्विवादं मैत्रींचना- सद्भिः किंचिदाचरेत् ॥१५६॥ न द्विपंति न याचंते परनिंदां न कु. वते ॥ अनाहूता न गच्छति तेनाश्मानो हि देवताः॥ १५६॥पठ- तो नास्ति मूर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम्।मौनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः॥ १५७॥ गतेऽपि वयसि ग्राह्या विद्या सर्वा- स्मना बुधैः॥यद्यपि स्यान फलदा सुलभा साऽन्यजन्मनि ॥१५८॥ यदीच्छसि वशीकत जगदेकेन कर्मणा ॥ परापवादसस्येभ्यो गां चरंती निवारय ॥१८९॥ वाङ्माधुर्याद्याति लोके प्रियत्वं वाक्पा- रुप्यायाति लोकेऽनियत्वम् ॥ किं तद्रव्यं कोकिलेनोपनीतं को वा लोके गर्दभस्यापराधः ॥ १६०॥ यस्य चाप्रियमन्विच्छेत्तस्य कुर्यात्सदा प्रियम् ॥ व्याधा मृगवधं कत्तु गीतं गायति सुस्वरम् ॥१६॥ प्रहरिप्यन्प्रियं ब्रूयात्महत्यापि प्रियोत्तरम् ।। अपि चा- स्य शिरश्छित्त्वा रुह्याच्छोचेत्तथापि च ॥ १६२॥ नालसाः प्राप्नु- वन्त्यर्थन शठानच मायिनः॥ न च लोकरवागीता न च शश्व- प्रतीक्षिणः ॥१६३।। उद्योगिनं पुरुपसिंहमुपैति लक्ष्मीदवं प्रमाण- मिति कापुरुपा वदन्ति ॥ देवं निहत्य कुरु पौरुपमात्मयोग यत्ने .

·(२०१) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] कृतेऽपि न हि सिध्यति को दोपः ॥ १६४॥ उद्यमेनैव सिध्यंति कार्याणि न मनोरथैः ॥ न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशति मुखे मृगाः ॥ १६५ ॥उत्थाय हदि लीयंते हलसानां मनोरथाः ॥वा- लवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा इव ॥ १६६ ॥ नोदन्यानार्थता- मेति न चांभोऽपि प्रपूर्यते ॥ आत्मा तु पात्रतां नेयः पात्रमायाति संपदः॥ १६७ ॥ विद्यते न स हि कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोप- करो यः॥ सर्वथा स्वहितमाचरणयिं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः ॥ १६८ ॥ काकतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् ॥ करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्यास्त्रीत्वचापलम् ॥ १६९ ॥यो यमर्थ प्रार्थ- यते तदर्थ घटते च यः।।अवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छान्तों निवर्त्तते ॥१७० ॥ मित्रस्वजनवन्धूनां बुद्धधैर्यस्य चात्मनः ॥ आपत्रिक- पपापाणे नरो जानाति सारताम् ॥ १७१ ॥ दुःस्थैरपि निजैरेख प्रावृतं शोभतेऽखिलम् ॥ जीणीवरेणापि वृतं हट्टे कार्पटमर्हति ॥ १७२ ॥ चिंतनीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रिया। न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे ॥ १७३ ॥ वरं दारिद्यमन्यायप्रभवाद्वि- भवादिह ॥ कृशताभिमता देहे पीनता न तु शोफतः॥ १७४॥ गावो दूरप्रचारेण हिरण्यं लाभलिप्सया ॥ स्त्री विनश्यति रूपेण ब्राह्मणो राजसेवया ॥ १७५ ॥ अतिदानादलिदो नष्टो मानात्सु- योधनः॥ विनष्टो रावणो लोल्यादति सर्वत्र वर्जयेत् ॥ ३७६॥हा- स्येन यादवा नष्टा हास्येनैव च कौरवाः ॥ हास्येन रावणो नष्ट- स्तस्मादास्यं विवर्जयेत् ॥ १७७ ॥ धनमस्तीह वाणिज्ये किश्चित्तत्कपणेऽपि च ॥सेक्या किञ्चिदस्तीह भिक्षायां नैव किंचन ॥१७८॥ स्पृशन्नपिगजो हंति जिप्रनापि भुजंगमः ॥ हसन- पि नृपो हन्ति मानयनापि दुर्जनः ॥ १७९ ॥ जानन्ति पशवो गंधावेदाजानांत वाडवाः॥चाराजानंति राजानश्चक्षुभ्यामितरे ज- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०५) नाः ॥ १८०॥ सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविध फलम् ॥ प- क्षहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसंस्थो निरीक्षते ॥ १८१ ॥ सपक्षो ल. भते लक्ष्यं गुणमुक्तोऽपि मार्गणः ॥ न लक्ष्यं हि विपक्षश्चेद्गुणै- रापूर्यते यदि ।। १८२ ॥ युक्तियुक्तं प्रगृह्णीयादालादपि विच- क्षणः॥ वेरविपये वस्तु किन्न दीपः प्रकाशयेत् ॥ १८३॥ कठिनं वा मधुरं वा प्रस्तुतवचनं मनोहारि ॥ वामे गर्दभनादश्चित्तप्रीत्यै प्रयाणेषु ॥ १८४॥ समयप्रोक्ता वाणी गुणगणरहिताऽपि शोभते पुंसाम् ॥ रतिसमये रमणीनां भूपाहानिस्तु भूपणं भवति ॥ १८५॥ वृथा वृष्टिं समुद्रेपु वृथा तृप्तस्य भोजनम् ॥ वृथा दानं धनाढयस्य वृथा पंढे विभूपणम् ॥ १८६॥ अजायु- द्धमृपिश्राद्धं प्रभाते मेघडंवरम् ॥ दंपत्योः कलहश्चैव परिणामे न किंचन ॥ १८७॥ सप्तैतानि न पूर्यते पूर्यमाणान्यपि क्वचित्।। ब्राह्मणोऽनियमो राजा समुद्रमुदरं गृहम् ॥ १८८ ॥ वस्त्रं गांच बहुक्षीरांजलपात्रमुपानहौ । औपधं वीजमाहारं संक्रीणीत यथाप्नु- यात् ॥ १८९ ॥ अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । मानं चैवापमानञ्च मतिमान प्रकाशयेत् ॥१९० ॥ अवृत्तिकं त्यजेदेशं वृत्ति सोपद्रवां त्यजेत् ॥ त्यजेन्मायाविनं मित्रं धनं प्राणहरं त्यजेत् ॥ १९१ ॥ सौहृदेन परित्यक्तं निस्स्नेहं खल- वत्त्यजेत् ॥ सोदरं भ्रातरमाप किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ १९२॥ य- निमित्तं भवेल्लोके त्रासो वा दुःखमेव वा ॥ आयासो वा यतो मूलं तदेकांगमपि त्यजेत् ॥१९३॥ त्यजेदेकं कुलस्याथै ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्।।ग्रामं जनपदस्याथै आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥१९४॥ चल त्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पंडितः॥ नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमाय- तनं त्यजेत् ॥ १९५ ॥ न गणस्याग्रतो गच्छेत्सिद्दे कार्य समं फलम् ॥ यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखगस्तत्र हन्यते॥१९६॥ - ·(२०६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] पंच यत्र न विद्यते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पंचमः ॥ १९७ ॥ अनायके न वस्तव्यं न वसेद्बहुनायके ॥ आत्मनः शांतिमन्विच्छन्न वसेदालनायके ॥ १९८ ॥ गुरुलाघवमर्थानां प्रारंभे कर्मणां फलम् ॥ यथावद्यो न जानाति स बालः प्रोच्यते बुधैः ।। १९९ ॥ जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयःसंस्काराच्च द्विजो भवेत् ॥ वेदाभ्यासाच विप्रः स्यात्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥२०॥ सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे पंडितमानिनः। सर्वे महत्त्वमिच्छति तद्वंदमवसीदति ॥२०१॥ नहीदृशं च सपलं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुराच वाक्॥२०२॥विवादो धनसंबंधो याचनं स्त्रीषु संगतिः॥ आदानमग्रतः स्थानं मैत्रीभंगस्य हेतवः ॥२०३ ॥ वालसखित्व- मकारणहास्यं स्त्रीषु विवादमसज्जनसंगम् ॥गर्दभयानमसंस्कृतवाचं विजहि पडेताँल्लघुताहेतून् ॥२०॥ दर्शितानि कलवाणि गृहे सु- प्तमशंकितम्॥कथितानि रहस्यानि सौहृदं किमतः परम् ॥२०॥ न मातरि न दायादे न सौदर्येषु बंधुषु ॥ विश्रंभस्तादृशः पुंसां यादृच्चेि निरंतरम् ॥ २०६ ॥ शोकदुःखारातित्राणं प्रीतिविधभभाजनम् ॥ केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षर द्वयम् ॥२०७॥ दुःखेन लिप्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ॥ मित्रश्लिष्टा तु या प्रीतिः सा दुःखैकप्रदायिनी ॥ २०८ ॥ ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ॥ तयोमैत्री विवाहश्च न तु पुरविपुष्टयोः ॥२०९॥ चिचुके यस्य रोमाणि न वक्षसि न गंडयोः ॥ तेन मैत्री न कर्त्तव्या यदि निर्मानुपं जगत् ॥२१० ॥ सरलयोः सखिसख्यमुदाहृतं तरलयोर्घटनैव न जायते ॥ यदि भ- वेत्तरले सरलेन वा न चिरमस्ति धनुःशरयोरिव ॥ २११॥ दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशः ॥ विद्यायामर्थलाभे वा त- ·[वियाविर्भावः]. मातृकाविलासः। (२०७) स्य जन्म निरर्थकम् ॥ २१२॥ परोपकारशून्यस्य धिमनुष्यस्य जीवितम् ॥ जीवंति पशवो येषां चर्माप्युपकरिष्यति ॥ २१३ ॥ यजीव्यते क्षणमपि प्रथितैर्मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभनमानम्॥ तत्रामजीवनफलं प्रवदंति संतः काकोऽपि जीवति चिरं बलि- मेव भुक्ते ॥ २१४॥ अधिकारपदं प्राप्य नोपकारं करोति यः॥ अकारस्तत्र लुप्येत कस्य द्वित्वं प्रजायते ॥२१५ ॥ किं तेन जातु जातेन मातुर्योवनहारिणा। आरोहति न यः स्वस्य वंशस्या- ग्रे ध्वजो यथा ॥ २१६ ॥ अजातमृतमूठेभ्यो मृतोऽजातः सुतौ वरम् ॥ यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावजीवं जडो दहेत् ॥ २१७ ॥ न पुत्रः पितरं टेष्टि स्वभावात्स्वस्य रेतसः॥ब्राह्मणानां हि विद्धे- पी जायतेऽन्यस्य रेतसः ॥२१८॥ यस्सुतः पितरं दोष्टि तं वि- द्यादन्यरेतसः॥ यस्तु नारायणं टेष्टि तं विद्यादन्यरेतसः ॥२१९॥ किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् ॥ कृमयः किं न जायते कुसुमेपु सुगंधिषु ॥ २२० ॥न पुत्रत्वेन पूज्यंते गुणेरासाद्यते प- दम् ॥ रखेापारमादत्ते प्रदीपो न पुनः शशी ।। २२१ ॥ अधमा मातुलैः ख्याताः श्वशुराचाधमाधमाः ॥ उत्तमा आत्मना ख्याताः पित्रा ख्यातास्तु मध्यमाः ॥ २२२ ॥ ज्येष्ठो भ्राता पितृ- समो मृते पितरि सर्वदा ॥ सर्वेषां वृत्तिदाता स्यात्स ह्येतान्परि- पालयेत् ॥२२३ ॥ कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छंदानुवर्तिनः ॥तमे- व पुत्रा जीव्येरन्यथैव पितरं तथा ॥२२४ ॥ विभागे च समाना- स्ते पितुर्द्रव्यस्य केवलम् ॥ लवोः पूर्वतरो यस्तु गुरुः स हि निग- धते ॥ २२५ ॥ ऋणशेपश्चाग्निशेपः शउशेपस्तथैव च ॥ पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्माच्छेप न रक्षयेत् ॥२२६॥ कुभोज्येन दिन नष्टं कुकलत्रेण शर्वरी । कुपुत्रेण कुलं नष्टं तनष्टं यन्नदीयते ॥ २२७॥ चतुरः सृजताः पूर्वमुपायांस्तेन वेधसान सृष्टः पंचमः कोऽपि गृह्य-

·..
(२०८) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः]
ते येन योपितः॥२२८॥ स्त्रियस्तु यः कामयते सन्निकर्षे च गच्छ-
ति ॥ ईपत्प्रकुरुते सेवां तं तमिच्छंति योषितः ॥ २२९ ॥ यदैव
भर्ता जानीयान्मंत्रमूलपरां स्त्रियम् ॥ उद्विजेत तदैवास्याः साटे-
इमगतादिव ॥२३० ॥ जल्पति सार्द्धमन्येन पश्यत्यन्यं सविभ्रम-
म्॥ हृदये चिंतयन्त्यन्यं न स्त्रीणामेकतो रतिः॥२३१ ॥ नाग्नि-
स्तृप्यति काप्टानां नापगानां महोदधिः॥ नांतकः सर्वभूतानां न
पुंसां वामलोचना ॥२३२॥ स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति
प्रार्थयिता नरः॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ २३३॥
सुवेपं पुरुपं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् ॥ योनिः क्लिद्यात नारीणां
सत्यं सत्यं हि नारद ॥२३४॥ सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र
निवृतिः॥ तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीविका ॥ २३५ ॥
लक्ष्म्या परिपूर्णोहं न भयं ते मोहनिद्रपा ॥ परिपूर्णस्यैवेंदोर्भवति
भयं सिंहिकासूनोः॥२३६॥अतिपरिचयादवज्ञासंततगमनादनाद-
रो भवति ॥ लोकः प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ॥ मलये.
भिल्लपुरांधिश्चंदनतरुमिंधनं कुरुते ॥ २३७॥ इति वा ॥ सन्निको
मनुष्याणामनादरणकारणम् ॥ गांगं हित्वा यथान्यांभस्तत्रत्यो
याति शुद्धये ॥ २३८॥ ब्रजत्यधःप्रयात्युच्चैर्नर स्वैरेव चेष्टितैः॥
अधः कूपस्य खनक ऊर्ध्व प्रासादकारकः॥ २३९ ॥ ब्राह्म मुहूर्ते
पुरुपस्त्यजेन्निद्रामतंद्रितः॥नरंप्रातःप्रबुद्धं हि श्रयति श्रीगंणाश्रया
॥२४॥नोत्तरस्यांप्रतीच्यांच कुर्वीत शयने शिरशय्याविपर्यया
दर्भो दितेः शक्रेण दारितः॥२४१॥ न कुर्यात्परदारेच्छां विश्वास
स्त्रीषु वर्जयेत्॥हतोदशास्यः सीतार्थे हतः पत्न्या विदूरथः।।२४२॥
नमद्यव्यसनक्षीवः कुर्याद्वार्तादिविप्लवम् ॥ वृष्णयो हि ययुः क्षीवा-
स्तृणप्रहरणेः क्षयम् ॥२४३॥ .दानं न त्वाश्रिते दद्यान्न पश्चात्ताप,
वान्भवेत् ॥ बलिनात्मार्पितो बंधे दानशेपस्य शुद्धये ॥ २४४ ॥

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०९) ब्राह्मणानावमन्येत ब्रह्मशापोऽतिदुःसहः ॥ तक्षकानौ गतः कोपा- द्राह्मणस्याभिमन्युजः॥२४॥ दंभारंभोयतं कर्म नाचरेदिह नि- प्फलम् ॥ ब्राह्मणादंभलब्धास्त्रविद्या कर्णस्य निष्फला ॥२४६ ॥ न स्त्रीजितः प्रमूढः स्याद्गाठरागवशीकृतः ॥ पुत्रशोकादशरथो जीवं जायाजितोऽत्यजत् ॥२४७ ॥ क्षिपेद्वाक्यशरान्वारान पारुप्य: विपशुतान् ॥ वाक्पारुप्यरुपा चक्के भीमः कुरुकुलक्षयम् ॥२४॥ परेप केशदं कुर्यानपैशुन्यं प्रभुप्रियम् ॥ पैशुन्येन गतौ राहोश्च- द्राकॊ भक्षणीयताम् ॥२४९ ।। कुऱ्यांनीचजनाभ्यस्तां न याचा मानहारिणीम् ।। वले प्रार्थनया पाप लघुतां पुरुपोत्तमः ॥२५॥ क्रूरैः क्रूरतरै धेर्न कुर्यात्प्रीतिसंगतिम् ॥ वसिष्ठस्याऽहरदेनुं विश्वामित्रो निमंत्रितः॥२५१ ॥ तीव्र तपसि लीनानामिन्द्रियाणां न विश्वसेत् ॥ विश्वामित्रोऽपि सोत्कंठो मेनकावशमागतः॥२५२ ।। भक्तं रक्तं सदासक्तं निर्दोपं न परित्यजेत्।।रामस्त्यत्वा सती सीतां शोकशल्याकुलोऽभवत् ॥२५३शन क्रोधात्तु विधानस्य भीमाच्छिक्षे द्विधेयताम् ॥ निपीतभ्रातृरुधिरः प्रपानिंदां वृकोदरः ॥२५॥ वर्जयेदिद्रियजये निर्जने जननीमपि।। पुत्रीकृतोऽपि प्रद्युम्नः कामितः शंवरस्त्रिया ॥ २५५ ॥ प्रभुप्रसादे विश्वास न कुर्यात्स्वनसंनिभे॥ नदेन मंत्री निक्षिप्तःशकटो लोहबंधने ॥ २५६॥ न लोकायतवादेन नास्तिकः स्याददैवतः ॥ हरिहिरण्यकशिपुं जघान स्तंभनिर्गतः ॥२९७ ॥ अत्युन्नतपदारूढः पूज्यानैवापमानयेत् ॥ नहुपः शक- तां प्राप्य च्युतोऽगस्त्यापमानतः॥२५८॥ हितोपदेशं शृणुयात्कु- वीत च यथोदितम् ॥ विदुरोक्तमकृत्वाभूत्कौरवः शोकभाजनः ॥ २५९॥ न पुत्रायत्तमेश्वर्य कुर्यादार्यः कथंचन ।। पुत्राप्तिप्रभु- वेन धृतराष्ट्रस्तृणोपमा२६०॥ श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं न त्यजेत्सा- धुसेवित्तम्।।दैत्यानां श्रीवियोगोऽभूत्सत्यधर्मक्रियामुचाम् ॥२६॥.

·(२१०) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] नदीनां च नखीनांच शृंगिणां शस्त्रपाणिनाम् ॥ विश्वासो नैव कर्त- व्यः स्त्रीपु राजकुलेषु च ॥ २६२ ॥ न कुर्यादभिचारेच्छां वश्या- दिकुहकक्रियाम् ॥ लक्ष्मणेनेंद्रजित्कृत्याभिचारसमये हतः ॥२६३॥ व्याकुलेऽपि महोत्पातैः स्मरेद्विष्णुं सदा हदि ॥ शरत- ल्पगतो भीष्मः सस्मार गरुडध्वजम् ।। २६४ ॥ संदेहोवैष्णवे मा- गै न कार्योऽन्यः कुदर्शनैः॥ रामप्रभावमद्यापि पाथोधौ पश्य से- तुताम् ॥ २६ ॥ अध्वा जरा मनुष्याणामनध्वा वाजिनां जरा।। असंभोगो जरा स्त्रीणां मालिन्यं वसनज्वरा ॥ २६६ ॥ अविधेयो भृत्यजनः शानि चित्राण्यदायकः स्वामी॥अविनयवती च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ २६७ ॥ दौमन्यानृपतिविनश्य- ति यतिः संगात्सुतो लालनाद्विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनया- च्छीलं खलोपासनात् ॥ मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्नेहःप्रया- साश्रयाद्धीधर्माद्यनवेक्षणादपि कृपिस्त्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥२६८॥ कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विपयिणः कस्यापदोऽस्तंगताः स्त्रीभिः कस्य न खंडितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः ॥ कः कालस्य न गोचरांतरगतः कोर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण जातः पुमान् ॥ २६९ ॥ क्लीवे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिंता स शांतिः स्त्रीषु कामोपशांतिः। काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ २७० ॥ मांसं मृगाणां दशनं गजानां मृगद्विषां चर्म फलं दुमाणाम् ॥ स्त्रीणां हि रूपञ्च नृणां हिरण्यमेते गुणा वैरिकरा भवन्ति ॥ २७१ ॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो वि. पमस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः ॥ विद्यावलं व्यस- निनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य॥२७२॥ शाठयेन मित्रं कपटेन धर्मः परोपतापेन समृद्धिभावम् ॥ सुखे सु विद्यां पुरुपेण नारी नांछंति ये व्यक्तमपंडितास्ते ॥२७३॥धातु ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२११) चाते च वित्ताशा मोक्षाशा कौलिके मते ॥ जामातरि च पुत्राशा त्रयमेतनिरर्थकम् ॥ २७४ ॥ राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षी स्त्री चावश्या दुष्टवुद्धिः सहायः॥ प्रेष्यः प्रतीपोऽधिकृतःप्रमादी त्या- ज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥ २७५ ॥ वैद्यं पानरतं नरं कुपाठेतं स्वाध्यायहीनं द्विजं युद्धे कापुरुपं हयं गतरयं मूर्ख परिव्राजकम् ॥ राज्यं वालनृपं च मंत्ररहितं मित्रं छलान्वेपि यद्भायर्या यौवनगवितां पररतां मुञ्चति ये पंडिताः ॥ २७६ ॥ वृक्षं क्षीणफलं त्यजति विहगाः शुष्कं सरःसारसा निद्रव्यं पुरुपं त्यजति गणिका भ्रष्टं नृपं मंत्रिणः ॥ पुष्पं पर्युपितं त्यजति मधुपा दग्धं वनांतं मृगाः सर्वः कार्यवशाजनोऽभिरमते कः कस्य वा वल्लभः ॥ २७७ ।। त्यजति भयमकृतपापं मित्रं च शठः प्रमादिनं विद्यापहीः कामि- नमलसं श्रीः क्रूरं स्त्री दुर्जनं लोकः ॥ २७८ ॥ द्वाविमो पुरुपौ लोके सुखिनौ न कदाचन ॥ यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनी- श्वरः ॥२७९ ॥ द्वाविमौ पुरुपौ लोके स्वर्गस्योपरि तिष्टतः ॥ प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रतापवान् ॥ २८० ॥ द्वाविमौ पु- रुपो लोके न भूतो न भविष्यतः ॥ प्रार्थितो यश्च कुरुते यश्च नार्थयते नरम् ॥ २८१ ॥ द्वाविमो पुरुपो लोके शिरःशूलकरी परौ गृहस्थो यो निरारंभो यतिश्च सपरिग्रहः ॥२८२॥ द्वाविमा- वंभसि क्षेप्यो गाढं बद्धा गले शिलाम् ॥ धनिनं चाप्रदातारंदरिद्रं चातपस्विनम् ॥२८३ ॥ संतश्चेदमृतेन किं यदि खलः सत्काल- कूटेन किं दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणैः ।। किं कर्पूरशलाकया . यदि दृशोः पंथानमति प्रियः संसारे- ऽपि सतींद्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥ २८४ ॥ लोभ- चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किम्पातकैः सत्यं चेत्तपसाऽपि किं शुचिमनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ॥ सोजन्यं यदि किं गुणः ·मातृकाविलास विद्याविभावः] स्वमहिमा यद्यस्ति कि मंडनैः सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्य- स्ति कि मृत्युना ॥२८५ ॥ मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयवलैर्लुब्ध धनैरीश्वरं कार्येण द्विजमादरेण युवती प्रेम्णाऽतितीव्र स्तवैः ॥ बंधु शांततया गुरुं प्रणतिभिर्मूर्ख कथाभिव॒धं विद्याभी सिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्य्यादशम् ॥२८६॥ वाजी चारुगतिः शशांकध- वलं छत्रं प्रियाः पृष्टतः प्रोत्तुंगस्तनमंडला विजयिनो भृत्याः पुरः पंचपाः ॥ तांबूलं प्रचुर सखा स चतुरः संपद्यते चेत्पथि प्राहुस्त- स्कटकप्रयाणमितरत्प्राणप्रयाणं बुधाः ॥२८७ ॥ जवो हि सप्तेः परमं विभूपणं त्रपांगनायाः कृशता तपस्विनः। द्विजस्य विद्या नृ- पतेरपि क्षमा पराक्रमःशस्त्रवलोपजीविनाम् ॥ २८८॥ पासःशुभ्र- मृतुर्वसंतसमयः पुष्पं शरन्मालती धानुष्कः कुसुमायुधः परिमलः कास्तूरिकोऽस्त्रं धनुः॥ वाणी तर्करतोज्ज्वला प्रियतमा श्यामा वयो नूतनं मार्गः शांभव एव पञ्चमलया गीतिः कविविह्वणः ॥२८९॥शत्रुर्दहति संयोगे वियोगे मित्रमप्यहो।उभयोर्दुःखदायित्वं को भेदः शत्रुमित्रयोरित्यलम् ॥ एवमश्वशास्त्रं गजशास्त्रं शिल्पि- शास्त्रं सूपकरणशास्त्रं चतुःपष्टिकलाशास्त्रं चेतिनानाशास्त्रं शोलिहा. त्रादि नानामुनिभिः प्रणीतं तस्य च सर्वस्य लौकिकतत्तत्प्रयोजन- भेदो द्रष्टव्यः ॥ एवमष्टादश विद्यास्त्रयीशब्देनोक्तास्तथा सांख्यशा- स्रं भगवता कपिलेन प्रणीतम् ॥ अथ त्रिविधदुःखात्यंतनिवृत्तिर- त्यंतपुरुपार्थ इति पडध्यायमातत्र प्रथमेऽध्याये विपया निरूपिताः द्वितीयेऽध्याये प्रधानकार्याणि । तृतीये विपयेभ्यो वैराग्यम्।चतुर्थेऽ- ध्याये विरक्तानां पिंगलाकुररादीनामाख्यायिका । पंचमे परपक्ष- निर्जयापप्ठे सर्वार्थसंक्षेपः। प्रकृतिपुरुपविवेकज्ञान सांख्यशास्त्रप्रयो- जनम् । तथा योगशास्त्रं भगवता पतंजलिना प्रपंचितमथ योगानु- शासनमित्यादिपादचतुष्टयात्मकम् ॥ तत्र प्रथमे पादे चित्तवृत्ति- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२१३) निरोधात्मकः समाधिरभ्यासवैराग्यरूपञ्च तत्साधनं निरूपितम्।द्धि- तीयेपादे विक्षिप्तचित्तस्य समाधिसिद्धयथै यमनियमासनप्राणाया- मप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टांगानि निरूपितानिातृतीयपादे योगविभूतयश्चतुर्थपादे कैवल्यमिति॥विजातीयप्रत्ययस्यैव निरोध- द्वारेण निदिध्यासनसिद्धिः प्रयोजनम् । तथा पाशुपतं शास्त्रं भगवता पशुपतिना पशुपाशविमोक्षणायाथातः पाशुपत योगविधि व्याख्या- स्यामइत्यादिपंचाध्यायैर्विवेचितम्।।तबाध्यायपंचकेनापि कार्यरूपो जीवः पशुः कारणं पशुपतिरीश्वरो योगः पशुपतौ चित्तसमाधानं वि- धिर्भस्मना त्रिपवणस्नानादिनिरूपितो दुःखांतसंज्ञको मोक्षश्च प्रयो- जनम् ॥ एत एव कार्यकारणयोगविधिदुःखांता इत्याख्यायंते ॥ एवं वैष्णवं नारदादिभिः कृतं पंचरात्रम् ॥ तत्र वासुदेवसं- कर्पणप्रद्युम्नानिरुद्धाश्चत्वारः पदार्था निरूपिताः ॥ भगवान्या- सुदेवः परमेश्वरः सर्वकारणं तस्मादुत्पद्यते संकर्पणाख्यो जीवस्तस्मान्मनःप्रद्युम्नस्तस्मादनिरुद्धोऽहंकारः सर्वे चैते भगवतो वासुदेवस्यांशभूतास्तदभिन्ना एवेति भगवतो वासुदेवस्य मनोवाकायवृत्तिभिरभिध्यानं कृत्वा कृतकृत्यो भवतीति निरूपि- तम् ॥ एवं वैष्णवं मंत्रशास्त्रमखिलमपि पञ्चरात्रांतर्गतमेव ॥वामा- गमन्तु शास्त्रवाह्यमेव ।। तदेवं दर्शितः प्रस्थानभेदः सर्वेपां संक्षेपेण विविध एव प्रस्थानभेदस्तत्रारंभवाद एकः परिणामवादो द्वितीयः विवर्त्तवादस्तृतीयः पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाश्चतुर्विधाः परमा- णयो व्यणुकादिक्रमेण ब्रह्मांडपर्यंत जगदारभंतेऽसदेव कार्य कारण- व्यापारादुत्पद्यते इति तार्किकाणांप्रथमः । मीमांसकानां च सत्वर- जस्तमोगुणात्मक प्रधानमेव महदादिक्रमेण जगदाकारेण परिणमते। पूर्वमपि. सूक्ष्मरूपेण सदेव कार्य कारणव्यापारेणाभिव्यज्यते इति द्वितीयः पक्षः । सांख्ययोगपाशुपतानां ब्रह्मणः परिणामो जगदिति ·(२१४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] वैष्णवाः । स्वप्रकाशपरमानंदाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मियैव जगदाकारेण कल्पते इति तृतीयपक्षो ब्रह्मवादिनां सर्वेषां प्रस्थान- कर्तृणांच । विवर्तवादेच पर्यवसानेनाहितीये परमेश्वर एव वेदान्तप्र- तिपाये तात्पर्य न हि ते मुनयो भ्रान्ताः सर्वज्ञत्वात्तेषां किन्तु बहिर्विषय एव प्रवणानामापाततः परमपुरुषार्थे प्रवेशो न संभव- तीति नास्तिक्यनिवारणाय तैः प्रस्थानभेदा दर्शितास्तत्र तेषां तात्पर्यमबुद्धा वेदविरुद्धेऽप्यर्थे तेषां तात्पर्यमुत्प्रेक्षमाणास्तत्तन्मत- मेवोपादेयत्वेन गृहन्तो जना ऋजुकुटिलपथजुषो भवतीति न सर्वेपामृजमार्ग एवं प्रवेशो न वा पर्यवसानेऽपि परमेश्वरप्राप्तिरंतः- करणशुद्धिवशेन पश्चाजुमार्गाश्रयणादेव तत्प्राप्तिः। ऋजुमार्गस्तु भागवतधर्माश्रयणमेव सधीचीनो ह्ययं पंथा इति श्रीशुकोक्तः। एप एवहि लोकानां शिवः पंथाः सनातनः ॥ यं पूर्वे चानुसंतस्थुर्यत्र देवो जनार्दन इति भागवतोक्तेश्चयानास्थाय नरो राजन्न स्खलेन्न पतेदिहेति योगेश्वरोक्तेश्च॥तथा च सर्वेपां मार्गाणां साक्षात्परंपरयावा परमात्मैव यथा ऋजुकुटिलपथजुपां सरितां समुद्र एव गम्य इति । यथा ऋजुपथजुपां गंगानर्मदादीनांसाक्षादेव समुद्रो गम्यः कुटिलप- थजुपां यमुनासरवादीनां गंगाद्वारा समुद्र एव गम्य इति । एवं वेदांतवाक्यश्रवणादिनिष्टानां साक्षात्त्वंगम्योऽन्येषां तु सांख्यानुया- यिनां तार्किकाणां चतुर्विंशतितत्त्वद्रव्यादिसप्तपदार्थविविक्तात्मज्ञा- नेन मीमांसाधर्मशास्त्रेतिहासपुराणानुयायिनां तत्तच्छास्त्रोदितक- र्मानुष्ठायिनामन्तःकरणशुद्धिद्वारा कामशास्त्रानुयायिनां तु विप- यानुभवविरक्तानां वैराग्यद्वाराऽऽयुर्वेदस्य तु तपोयज्ञार्चनादिष्वा- रोग्यस्यैव योग्यत्वेन तत्संपादनद्वारा धनुर्वेदस्य निजधर्मत्वात्क्ष- त्रियाणामंतःकरणशुद्धिद्वारा शिल्पनीत्यादिविद्यानुयायिमामपि यथाकथंचिदंतःशुद्धिद्वारैव शाक्तसौरगाणपतादीनांतु तेऽपि मामे- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२१५) व कौन्तेय भजन्तेऽविधिपूर्वकम् 'इति गीतोक्तद्वारा परंपरया वैष्ण- वत्वद्वारेणैव घंटाकर्णादिपु दृष्टत्वात् ॥ वैष्णवानां तु साक्षादेव नंद- नंदने परानुरागरूपाद्वैतनिष्टानां साक्षादेव परमात्मा गम्यस्तथैव प्रहादादिषु दृष्टत्वात् ।साहित्यनिष्टानामप्युज्ज्वलनीलमण्युक्तप्रका- रेण परमात्मैव गम्योऽस्तीति ॥ अत एवोक्तं शिवरहस्योक्तमाहि- माख्यस्तवे पुष्पदन्तेनापि त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्ण- वमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ॥ रुचीनां वै- चिच्यादृजुकुटिलनानापथजुपांनृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥' इति कृतं प्रपंचेन ॥ प्रकृतमनुसरामः। मातृकागतवर्ण- घटितशन्द्रस्मृत्यैव ब्रह्मणापि सर्वा सृष्टिरुत्पादिता । तदुक्तं मनुस्मृतौ । सर्वेपाञ्च समानानि कर्माणि च पृथ- क्पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥ इति । अस्यार्थः । स परमात्मा हिरण्यगर्भरूपेणावस्थितः सर्वेपां नामानि गोजातेौरिति अश्वजातेरश्व इति कर्माणि ब्राह्मणस्याध्ययनादीनि क्षत्रियस्य प्रजारक्षादीनि पृथक् पृथक् यस्य पूर्वकल्पे यान्यभूवन् आदौ सृष्टयादौ वेदशब्देभ्य एवावगम्य निर्मितवान्।भगवताव्यासे- नाऽपि वेदमीमांसायां वेदपूर्वकैव जगत्सृष्टिव्युत्पादिता । तथा च शारीरकसूत्रम् । शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । अस्यार्थः । देवानां विग्रहवत्त्वे वैदिक वस्वादिशब्दे देवतावाचिनि विरोधः स्याद्वेदस्यादिमत्त्वप्रसंगादिति चेन्नास्ति विरोधः । कस्मा- दतः शब्दादेव जगतः प्रभवादुत्पत्तेः । प्रलयकालेऽपि सूक्ष्यरूपेण परमात्मनि वेदराशिःस्थितः स इह कल्पादौ हिरण्यगर्भस्य पर- मात्मन एवं प्रथमदेहिमूत्तैमनस्यवस्थांतरमनापन्नः सुपुप्तप्रबुद्धस्ये- व प्रादुर्भवति । तेन प्रदोपस्थानीयेन सुरनरतिर्यगादिप्रविभक्तं जग- तु अभिधेयभूतं निर्मिमाते । कथमिदं गम्यते. प्रत्यक्षानुमानाभ्यां ।

·(२१६) मातृकाविलासः। [विद्या विविः] श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः। प्रत्यक्षं श्रुतिरनपेक्षत्वात् । अनुमान स्मृ- तिरनुमीयमानश्रुतिसापेक्षत्वात् । तथा च श्रुतिः। एत इति वै प्र- जापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिंदव इति पितृस्तिरः पवित्र- मिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमिति अतिसौभगेत्य- न्याः प्रजा इति तथा समनसा वाचं मिथुनं समभवदिति।अस्यार्थः। एते असृग्रमिदवस्तिरः पवित्रमाशवः विश्वान्यभिसौभगेत्येतन्मंत्र स्थपदैर्दैवादीन्स्मृत्वा ब्रह्मा ससर्ज तत्रैतच्छब्द इंद्रियाधिष्ठातृदेव स्मारकः असृपशब्द असृक्शब्दवाच्यरुधिरप्रधानदेहरमणमनुष्य- स्मारकः । इंदुमंडलमध्यवर्तिपितृस्मारक इन्दुशब्दः। पवित्रं सोमं स्वमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयतां ग्रहाणां तिरम्पवित्रशब्दः स्मारकः। ऋचोऽशुवतां स्तोत्राणां गानस्वनरूपाणामाशवः शब्दः स्मारकः। विश्वदेवशंसनशस्त्राणां विश्वशब्दः स्मारकः। अभिसौभगेतिशब्दो निरतिशयसौभाग्यवाचकः।।प्रजानां स्मारक इति सप्रजापतिर्मनसा सह वाचं मिथुनभावं समभवत्समभावयत् । तत्प्रकाशितां सृष्टिं मनसालोचितवानिति यावत् । स्मृतिस्तु सर्वेपां तु सनामानीत्या- दिका मन्वादिप्रणीतैव पृथक्संस्थाश्चेति लौकिकीश्चव्यवस्थाः॥ कुलालस्य घटनिर्माणं कुर्विदस्य पटनिर्माणमित्यादिका विभागेन निर्मितवानित्यर्थः। चमत्कारचंद्रिकायां तु पंचभूतग्रहादिसृष्टिरपि मातृकात एवोक्ता पद्यनिर्माणप्रकरणोतथाहि।वर्णानामुद्भवः पश्चाय- क्तिः संख्या ततः परम् । भूतबीजविचारश्च ततो वर्गग्रहा अपीत्या- रभ्य एतत्सर्वमविज्ञाय यदि पयंवदेत्कविः ॥ केतकारूढकपिवद्भवे- कंटकपीडितः॥इति।कारणात्पञ्चभूतानामुद्भूतामातृकायतःअतो भूतात्मका वर्णाः पंच पंचविभागतः।वाय्वग्निभूजलाकाशाः पञ्चाश- ल्लिपयःक्रमातापंच ह्रस्वाःपंचदीर्घा विदन्ताःसंधयस्तथा।।तत्रस्वरे भ्यासूर्योयं कवर्गेभ्यस्तुलोहितः।चवर्गप्रभवःकाव्यष्टवर्गाधसंभवः। ..

·[विद्याविवः] मातृकाविलासः। (२१७) तवोत्थः सुरगुरुः पवर्गोत्यः शनैश्वरः।यवर्गजोऽयं शीतांशुरिति सप्तग्रहाः क्रमादिति।किंबहुना व्यासादिभिस्तपोयोगवलान्मातृका- त एव तत्तच्छास्त्राण्याविर्भावितानि।तदुक्तम्।तपोयोगप्रभावेण चके वेदविभाजनम् । इतिहासपुराणानि व्यासो नारायणः स्वयम् ॥ गौतम रूपमास्थाय न्यायशास्त्रं जगौ हरिः । मातृकामेव निर्म- थ्य काणादश्च विशेपकम् ॥ मातृकामेव निर्मथ्य धृत्वा जैमिनि- रूपकम् । व्यरचत्पूर्वमीमांसां सर्वभूतात्मको हरिः ॥ छन्दःशास्त्रं योगशास्त्रं शब्दशास्त्रमथापि वा । पतंजलिमुनिर्भूत्वा विचार्य च मुहुर्मुहुः॥मातृकामेव व्यवदद्योगमास्थाय नैपुणम् । कापिलं रूप- मास्थाय, सांख्यं नारायणोऽब्रवीत् ॥ मातृकामेव संवीक्ष्य लोका- नां हितकाम्यया । वात्स्यायनेन रूपेण कामशास्त्रं तथा जगौ ॥ बहुना किमिहोक्तेन तत्तद्रूपेण माधवः । तत्तच्छास्त्रं तत्र तत्र प्रा- दुश्चक्रे युगादिषु ।। मातृकैव चतुर्वेदी सांगोपांगा समीरिता ।मा- तृकव पुराणानीतिहासश्चैव मातृका । मातृकातो जगजातं मातृ- कायां प्रलीयते । यावद्वाग्विपयं तावन्मातृकायां स्थितं पुरा ॥ वटवीजाच वटवत्प्रादुर्भूतं ततः पुनः। मातृका सर्वकल्पेषु ोवा- विकृता सदा ॥ न किंचिद्वस्तु विकृतिमेति कल्पांतरेपु वै । सूर्या- चंद्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ॥ सर्ववस्तुतथात्वे हि श्रुति- रेवोपलक्षणम् ॥ कालिकापुराणेऽपि । पुरा कल्पे यथा वृत्तं प्रति- कल्पं तथैव तु । प्रवर्तत इति । तथा ब्रह्मवैवर्ते प्रथमेंऽशे प्रतिक- ल्पं कृष्णचरितमेकमेवोततान्यथेति नारदप्रश्ने । प्रतिकल्पं त्वे- कमेव चरितं नात्र संशयः इति ब्रह्मण उत्तराञ्च मातृकाऽपि सर्वक- पेवेकरूपैवाकिञ्चित्कदाचिद्भेदोऽपि भवेत्कल्पांतरे मुन इत्युक्ते- मातृकाविकारेषु पुराणादिषु किंचिन्नेदोऽपि भवति।मातृका तुब्रह्म- वदविकृतैवेति तत्त्वम् । मातृकावैभवं वक्तुं साकल्येन नहीश्वरः। सहस्रास्योऽपि काऽन्येषां वार्ताऽज्ञामां नृणामिह ॥ कृपाकटाक्षतः १७ ·। (२१६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्तावः] श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः। प्रत्यक्ष श्रुतिरनपेक्षत्वात् । अनुमानं स्मृ- तिरनुमीयमानश्रुतिसापेक्षत्वात् । तथा च श्रुतिः। एत इति वै प्र- जापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिंदव इति पितॄस्तिरः पवित्र- मिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमिति अतिसौभगेत्य- न्याः प्रजा इति तथा स मनसा वाचं मिथुनं समभवदितिाअस्यार्थः। एते अमृग्रमिंदवस्तिरः पवित्रमाशवः विश्वान्यभिसौभगेत्येतन्मंत्र स्थपदैर्दैवादीस्मृत्वा ब्रह्मा ससर्ज तत्रैतच्छन्द इंद्रियाधिष्ठातृदेव- स्मारकः असृग्रशब्द असृक्शब्दवाच्यरुधिरप्रधानदेहरमणमनुष्य- स्मारकः । इंदुमंडलमध्यवर्तिपितृस्मारक इन्दुशब्दः । पवित्रं सोमं स्वमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयतां ग्रहाणां तिर पवित्रशब्दः स्मारकः। ऋचोऽशुवतां स्तोत्राणां गानस्वनरूपाणामाशवः शब्दः स्मारक विश्वदेवशंसनशस्त्राणां विश्वशब्दः स्मारकः। अभिसौभगेतिशब्दो निरतिशयसौभाग्यवाचकः॥प्रजानां स्मारक इति सप्रजापतिर्मनसा सह वाचं मिथुनभावं समभवत्समभावयत् । तत्प्रकाशितां सृष्टिं मनसालोचितवानिति यावत् । स्मृतिस्तु सर्वेषां तु सनामानीत्या- दिका मन्वादिप्रणीतैव पृथक्संस्थाश्चेति लौकिकीश्चव्यवस्थाः॥ कुलालस्य घटनिर्माणं कुर्विदस्य पटनिर्माणमित्यादिका विभागेन निर्मितवानित्यर्थः । चमत्कारचंद्रिकायां तु पंचभूतग्रहादिसृष्टिरपि मातृकात एवोक्ता पद्यनिर्माणप्रकरणोतथाहि वर्णानामुद्भवः पञ्चाय- क्तिः संख्या ततः परम् । भूतवीजविचारश्च ततो वर्णग्रहा अपीत्या- रभ्य एतत्सर्वमविज्ञाय यदि पावदेत्कविः ॥ केतकारूढकपिवद्भवे- कंटकपीडितः॥इति|कारणात्पञ्चभूतानामुद्भूतामातृकायतः अतो भूतात्मकावर्णाः पंच पंचविभागतावाय्वग्निभूजलाकाशाः पञ्चाश- ल्छिपयःक्रमात्।पंच ह्रस्वाःपंच दीर्घा विदन्ताःसंधयस्तथा।तत्रस्वरे भ्यासूर्योयं कवर्गेभ्यस्तुलोहितः।चवर्गप्रभवःकाव्यष्टवर्गाधसंभवः।

·जाहिरात। श्रीमहाभारत सटीक मोटे अक्षरका । महर्पि श्रीवेदव्यास प्रणांत और पंचमवेद संज्ञा होनेसे विशेष प्रशंसा करना निरर्थक है ये वही पुस्तक गणपतकृष्णाजीके छापेकी है जो पूर्वकालमें ८०१६० रुपयेको मिलताथा उसीको हमने सब लेकर ४० रुपयेमें देते हैं. टपाल महसूलं ६० अलग है; परंतु अब थोड़ी पुस्तक रहगई हैं, महाभारतके प्रेमीलोगोंको शीघ्र लेना चाहिये कुछ कालके पीछे मूल्य अधिक होजायगा. ऐसा ग्रंथ उत्तम छपनेकी आशा कंमती है-लीजिये. ट० खर्चा सहित मूल्य पैंतालीस ही ४५ रुपये हैं। मिताक्षरा(धर्मशास्त्र)पद योजना तात्पर्यार्थ भाषाटीका। इस असारसंसारमें मर्यादा स्थितीके हेतु अनेक प्राचीन आ- चार्याका मत लेकर “आचार" ". "व्यवहार " प्रायश्चित्त" नामक तीनभागोंमें महर्पि याज्ञवल्क्यजीने भारतवर्षके चतुर्वर्णों के नीति- पूर्वक स्वधर्ममें तत्पर रहनेके हेतु रचनाकी.आचाराध्यायमें गर्भाधा- नसे लेकर मरण पर्यन्तके समस्त संस्कार, सबजातियोंकी उत्पत्ति, ब्राह्मणादि चतुर्वर्णाके धर्माचरण, आठ प्रकारके विवाहोंके लक्षण, भक्ष्याभक्ष्य पदार्थीका विवेक, दानलेनेदेनेकी विधि, श्राद्ध तथा नवग्रहोकी शान्ति, राजाओंके धर्माचरण वर्णित हैं। शुकसागर अर्थात् श्रीमद्भागवत भापा। इसमें शंका समाधान और अनेकानेक दृष्टांत इतिहास तथा उत्तमोत्तम दोहा चौपाई भजन कवित्त मिश्रित सुंदर वार्तिक प्राकृत भाषामें बड़े २ महारों में छपी है. आजपर्यत ऐसी उत्तम पुस्तक अन्यत्र कहीं नहीं छपी. कीमत डाक महसूल सहित १२ रू. १. मा. है. प्रतीकके ठिये श्लोकांकभी डालेगये हैं।

·(२२०) मातृकाविलासः। [ग्रन्थोपसंहारः] किंभूतैः पद्मानृतै रम्यैर्मनोहरैः । किंविशिष्टो हरिः नहिः नाते बध्यते वाक्प्त्या सर्वे येन स नहिः। यह बंधने कर्मणि किरौणा दिकः। तस्य वाक्ती' इत्यादिश्रुतेः । पुनः परः पिपत्ति पालय- ति लोकान्कामैः पूरयति वेति परः। पृ पालनपूरणयोरतोऽन् । पुनः रसस्य शृंगारादेः पतिनाथः पुनः आसमंतादियीत्यारिः सर्वगतः। ऋगतावतो धातोरिरोणादिकः । च पुनः यो रसस्य शृंगारस्य वासो यस्मिस्तं रासं रासमंडलमातत व्यस्तारीत् । अत्र चेति शेपः। तनुधातुविस्तार एव। किंभूतं परनृतं निद्रावशेन आ ईपत् निरवसं सदोपमप्रियमित्यर्थः। यश्च हरिः यवान् शीलते धारयंतीति यवशा मुनयस्तदथै शरीरमातत धृतवान्।अत्र तनुर्धारणे ज्ञेयः सप्तमी तु निमित्तीयवोपपदाच्छीलेर्डः :प्रत्ययः।मुनीनां कल्याणार्थमेव श्रीकृ- ष्णरूपं धृतवानिति भावः। किंभूतं शरीरंसम्यक् शेरते प्रलये सर्वे लोका यस्मिस्तत् संशयम् । शेतेरच् ॥'यस्मिश्च प्रलयं यांति' इतिस्मृतेः॥१॥ अस्य ग्रंथस्य संपाठात्सर्वशास्त्रस्य निश्चितम् ॥ अनायासेन ज्ञायेत ततो ज्ञेयः प्रयत्नतः॥१॥ अस्य ज्ञानं विना कथं वाच्यो विज्ञोयमिति। मातृकार्थापरिज्ञानान मानं लभतेतराम् ॥ इति विज्ञाय कृतवानिमं वंशीधरः कृती ॥२॥ नाभिकंजाभिधपुरे गोकुलेन्द्रनिशान्तके । राज्ये वज्रमृगेन्द्रस्य प्रीतये गोपिकापतेः ॥३॥ समाप्तोऽय मातवाविलास.। पुस्तक मिलेनका ठिकाना- सेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-(वम्बई.)

·जाहिरात। श्रीमहाभारत सटीक मोटे अक्षरका । महर्पि श्रीवेदव्यास प्रणांत और पंचमवेद संज्ञा होनेसे विशेष प्रशंसा करना निरर्थक है ये वही पुस्तक गणपतकृष्णाजीके छापेकी है जो पूर्वकालमें ८०९६० रुपयेकों मिलताथा उसीकी हमने सब लेकर ४० रुपयेमें देते हैं. टपाल महसूल रु० अलग है। परंतु अब थोड़ी पुस्तकें रहगई हैं, महाभारतके प्रेमीलोगोंको शीघ्र लेना चाहिये कुछ कालके पीछे मूल्य अधिक होजायगा. ऐसा ग्रंथ उत्तम छपनेको आंशा कंमती है-लीजिये. ट० खर्चा सहित मूल्य पैंतालीस ही ४५ रुपये हैं: मिताक्षरा(धर्मशास्त्र)पद योजना तात्पर्य्यार्थ भाषाटीका। इस असारसंसारमें मर्यादा स्थितीके हेतु अनेक प्राचीन आ- चायांका मत लेकर "आचार" "व्यवहार" प्रायश्चित्त" नामक तीनभागोंमें महर्पि याज्ञवल्क्यनीने भारतवर्पके चतुर्वर्णों के नीति- पूर्वक स्वधर्ममें तत्पर रहनेके हेतुरचनाकी.आचाराध्यायमें गर्भाधा- नसे लेकर मरण पर्यन्तके समस्त संस्कार, सबजातियोंकी उत्पत्ति, ब्राह्मणादि चतुर्वर्णोके धर्माचरण, आठ प्रकारके विवाहोंके लक्षण, भक्ष्याभक्ष्य पदार्थोंका विवेक, दानलेनेदेनेकी विधि, श्राद्ध तथा नवग्रहोंकी शान्ति, राजाओंके धर्माचरण वर्णित हैं। शुकसागर अर्थात् श्रीमद्भागवत भापा । इसमें शंका समाधान और अनेकानेक दृष्टांत इतिहास तया उत्तमोत्तम दोहा चौपाई भजन कवित्त मिश्रित सुंदर वार्तिक प्राकृत भाषामें बड़े २ अक्षरोंमें छपी है. आजपर्यंत ऐसी उत्तम पुस्तक अन्यत्र कहीं नहीं छपी. कीमत डाक महसूल सहित १२ रु. १० आ० है. प्रतीकके लिये श्लोकांकभी डालेगये हैं । "

·जाहिरात.
भक्तमाला रामरसिकावली। .
उपरोक्त ग्रंथ में सतयुग से कलियुग पर्यन्त चारों युगों
भगवद्भक्तों के जीवनचरित्र रोचक सरल दोहा चौपाई कवित्ता
छन्दों में श्रीमहाराजा साहब रीवांधिपति श्रीरघुराजसिंहदेव
वहादुर जी ने रचे हैं, काव्य की रोचकता से वांचतेही हृदय
भक्ति उत्पन्न होजाती है । ग्रंथ पृष्ठ ११५८ में पूर्ती है, जिल
बधी है । मूल्य केवल ४ रु. मात्र ।।
महाभारत सवलसिंह १८ पर्व ।
महाशयो ! आजतक यह अमूल्य ग्रंथ जहाँ तहाँ छपा परन्
अपूर्ण होनेसे भारतकथाभिलाषियोंका अभीष्टप्रद न हुवा । अतए
हमने वोंसे ढूँढ़ते २ बहुत बड़े परिश्रमसे संपूर्ण ( १८) पर्व एक
त्रितकर स्वच्छतापूर्वक सुन्दर अक्षरों में मुद्रित की है विलायत
कपड़ेकी अच्छी जिल्द बंधीहै मूल्य केवल ३॥ रु० मात्र रखें
हैं सर्व सामान्यकी सुगमताके लिये चार भागकर मू० एक एक
रु०रक्खाहै.
और भी भापाकाव्यकी नाना प्रकारकी प्राचीन नवीन पुस्तक
छपकर विक्रयार्थ प्रस्तुत हैं।
पुस्तक मिलने का ठिकाना-
खेमराज श्रीकृष्णदास,
"श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना
वम्बई.