·No text on this page.

·हितोपदेशः।
प्रस्तादिया।
: : ar སམཝཔཱ : |
tra ।।६।।
महिला नि ।
पामा गायिका दिया॥२॥
अजरामरकर भो विधान परित् ।
रोए गाना गायरेन् ॥ ६ ॥
गन्य विपद व्यापम ।
सामाना गया ॥ ५ ॥
नयोजयति विधानाचगान गरि ।
सम्वमिय तुरन् भावगतः परम् ॥ ५॥
चिपा पदानि मिग विषमाशति पारदाम् ।
पानन्याउनमामोति धनाम ततः सुषम् ॥ ६ ॥
विधा मरमस्य पारस विधे प्रतिपण्ये।
आपापाय पूर्व द्वितीयादिपते सदा ॥ ७ ॥
यहा भाजन सा मामारी नान्यथा भवेत् ।
एयारलेन पालना नानिदिए पाप्यते ॥ ८॥
मित्रलाम मुहंदी विमा सधिरय च ।
पानातधान्यसाइन्यादाकृष्य लिाध्यते ॥ ९ ॥

·२ हितोपदेशे अस्ति भागीरीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् । तत्र सर्व स्वामिगुणोपेतः मुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूपतिरेकदा केली पढ्यमानं लोकद्वयं शुयाय- "अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्स दर्शम् । सर्वस्य लोचनं शासं यस नाम्त्यन्ध एव सः ॥ १० ॥ यौवनं पनसंपतिः प्रमुत्वमविवकिता। एकैकमप्यनर्याय, किमु यत्र चनुष्यम् !" ॥ १९॥ इत्याफात्मनः पुत्राणामनभिगतशासाणां शाम्बाननुष्ठानेनोद्विममनाः स राजा चिन्तयामास- 'फोऽर्थः पुषेण जातेन यो न विद्वास धार्मिकः । काणेन पशुपा कि या पशुपांडेय फेवलम् ॥ १२ ॥ माजात-गृत-मूर्माणां यरमायौ न पान्तिमः । सपकरापायापन्तिमान पदे पदे ॥ १३ ॥ 20 पर गर्मगायो घरमपिब मैयाभिगमन पर जाना प्रतो परमरिचकन्येय जानिता। पर ध्या माया पाणी व गर्भवति. ने भाऽनिदान एपिणगुणोडा तनयः ॥ १५॥ गातो पेत जान मालिश गरिन् । परियालिनि गरे मृतः कोयाम भापते ॥ १५॥ युनिगणना पनि कदिनी गुमप्रमापया दाबीरनी बताया कीhem

·प्रताविका।
अपरं च-
10
परमेको गुणी पुत्रो न च मूलशतान्यपि ।
एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणा अपि ॥ १८ ॥
पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः काप्यतिदुष्करम् ।
तस्य पुत्रो भवेदश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः ॥ १९ ॥
अर्थागमो नित्यमरोगिता च
प्रियाच प्रियश्च भार्या प्रियवादिनी च ।
वश्यध पुत्रोऽर्धकरी च विद्या
पड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ! ॥ २० ॥
को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणादकैः ।
चरमेकः कुलालयी यत्र विश्रूयते पिता ॥ २१ ॥
ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च न्यभिचारिणी ।
भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ॥ २२ ॥
अनभ्यासे विपं विद्या अजीणें भोजनं विपम् ।
विषं सभा दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विपम् ॥ २३ ॥
यस्य कस्य प्रसूतोऽपि गुणवान् पूज्यते नरः ।
धनुर्वशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥ २४ ॥
हा हा पुत्रक ! नाघीतं सुगतैतामु रात्रिषु ।
तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौरिव सीदसि ॥ २५ ॥
तत्कथमिदानीमेते मम पुत्रा गुणवन्तः नित्यन्ताम् ।
आहार-निद्रा-भय-मैथुनं च
सामान्यमेतत् पशुभिर्नराणाम् ।
धर्मो हि तेपामधिको विशेपो
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥ २६ ॥
15
यतः,
35
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते ।
अजागलस्तनस्पेव तस्स जन्म निरर्थकम् ॥ २७ ॥

·६ हितोपदे अतोऽहं पण्मासाम्यन्तरे तव पुत्रानीतिशास्त्रामिज्ञान् । राजा सविनयं पुनस्ताच- 'कीटोऽपि सुमन महादारोहति सतां शिरः।। अस्मापि याति देवलं महद्भिः सुपतिष्ठितः ॥ १६ ॥ । अन्य यथोदयगिरेव्यं संनिकण दीप्यते । तथा सत्संनिधानेन हीनवर्णोऽपि दीप्यते ॥ १७॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते.निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । +आखाधतोयाः प्रभवन्ति नयः . -समुद्रमासाय भवन्त्यपेयाः॥१८॥ तदेतेपामसत्पुत्राणां नीतिशास्त्रोपदेशाय मवन्तः प्रमाणम्' २९ तस्य विष्णुशर्मणो यहुमानपुरःसरं पुत्रान्समर्पितवान् । 10 इति प्रस्ताविका। .

·मिलामः। 10 मित्र लाभः। भय प्रासादपृष्ठे मुन्वोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्कारप्रतापक्रमेण उपण्डितोऽनवीद-- 'काव्यशासविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसन्न च मूर्खाणां निद्रया कलहेन या ॥१॥ तद्भवतां विनोदाय काककूर्मादीनां विचित्रों कयां कथयामि । राज- पुत्रैरुकन्-'आर्य! फथ्यताम् । विष्णुशमोवाच-णुतः संप्रति मित्रलामः प्रस्तूपते यस्सायमायः स्लोकः- असाधना वित्तहीना युद्धिमन्तः नुहतमाः । साधयन्त्याशु कार्याणि काकूर्मनगावत् ॥ २ ॥ राजपुत्रा ज्चुः-'कथमेतत् ! ।' विष्णुशर्मा कथयति- [काफ-धर्म-मृगादिकथा १] "अस्ति गोदावरीतीरे विशाल: शाल्मलीतरुः । तत्र नानादिग्देशा- दागत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिदवसन्नाया रात्राववाचलचूटावलम्पिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि लघु-13 पतनकनाना वायसः प्रवुद्धः कृतान्तमिव द्वितीयमायान्तं व्याघ- मपश्यत् । तमवलोक्याचिन्तयत्-'अद्य मातरेवानिष्टदर्शनं जातम् । न जाने किमनभिमतं दर्शयिष्यति । इत्युक्त्वा तदनुसरणक्रमेण व्याकुलश्चलितः । यतः,- शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३॥ - 5-- 20 विषयिणामिदमवश्यं कर्तव्यम्,- उत्यायोत्याय बोद्धव्यं महद्भयमुपखितन् 1.., . : मरणान्याधिशोकानां किमद्य निपतित्यति ॥ ४ ॥ अथ तेन व्याधेन तण्डुलकमान् विकीर्य जालं विस्तीर्णन् । स ल प्रच्छन्नो भूत्वा खितः । तलिनेव काले चित्रगीरनामा कपोत- राजः सपरिवारो विपति विसर्पस्तांतण्डरकणानवलोकयामास ·१० हितोपदेशे. नधर्मशान पठतीति कारणं न चापि पेदाध्ययनं दुरात्मनः । समाव एवात्र तयातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुरं गशं पयः ॥ १७ ॥ किं च- अपशेन्द्रियचिचाना हस्त्रियानमिव क्रिया । दुर्मगाभरणप्रायो ज्ञानं मारः क्रियां विना ॥ १८ ॥ तन्मया भद्रं न कृतं यन्त्र मारात्मफे विश्वासः कृतः । तथा पुर नदीनां शमपाीनां नसिनां शृहिणां तथा । विश्वासो नैव फर्तव्यः सीपु राजकुलेषु च ॥ १९ ॥ to अपरं च- 15 सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान्सर्यान्समावो मनि वर्तते ॥ २० ॥ अन्यच,- स हि गगनविहारी फरमपध्वंसकारी दशरातकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी । विधुरपि विषियोगाहसते राहणासौ लिसितमपि सराटे प्रोन्झितुं का समर्थः ॥ २१ । इति चिन्तयनेवासी व्याप्रेण व्यापादितः खादितश्च । अतं - प्रवीमि.---"करणस्य तु लोभेन" इत्यादि । अतः सर्वभाऽविना कर्म न कर्तव्यम् । यतः- सुजीर्णमर सुविचक्षणः सुतः मुशासिता सी नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य चोक्तं मुधिचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति पिक्रियार' ।। २२ ॥ एतद्वचनं श्रुत्वा कश्चिकपोतः सदर्पमाह--'आः, किमेवमुच्यते वृद्धानां वचनं प्रायमापकाले घुपस्थिते। सर्वत्र विचारे तु भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् ॥ २३ ।। ४ 25 - ·११ मिलान:। 3 मिः भगायान्तमा पानं न सुनो। मभिः युत पतंव्या जीविनम्नं कर्म मु या! ॥ २१ ॥ पाणी न्यानुः शोधनो नियाहिनः । परमालोजीनी चपने दुगनागिनः ॥ २५ ॥ गई कोतानत्रोपनिटाः । चनः- मुमतान्यतिमाणि भाग्यन्नो यमुनाः । टरः गयानां च विदयन्ते लोकमाहिताः ॥ २६ ॥ 10 नोमाकोषः प्रभवति लोभान्कामः मजायते । लोमान्नोदय नामश्च लोमः पापन्य कारणम् ॥ २७ ॥ 15 20 असंभव हनमृगन्य जन्न तथापि गमो दुलभे मृगाय । प्रायः मनापमपिपत्तिकाले धियोऽपि पुंसां मलिना भवन्ति ॥ २८॥ नन्तर सर्व बालेन पद्धा पवुः । ततो पस पचनात्तत्रावलम्बि- तिस तिरम्कुर्वन्ति । यतः- न नगन्यानतो गच्छसिद्ध कार्य समं फलन् । यदि कार्यविपत्तिः न्यान्नुसरलन हन्यते ॥ २९ ॥ तिरस्कार या चित्रनीय उवाच-गायनत्य दोपः । यतः,- आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुताम् । नादृजवा हि पसल तभीभवति वन्यने ॥ ३०॥ स यन्धुयों विपन्नानामापदुद्धरणक्षमः । न तु मातपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥ ३१ ॥ १५. विलय एव कापुल्पलक्षणम् । तदन्न धैर्यमवलम्ब प्रतायतः- ·१२ दिवोपदे [ क्या? विपदि धर्यमयाभ्युदये क्षमा सदसि वाकाटुला युधि विक्रमः । यमसि चाभिगचित्र्यसनं श्रुती प्रतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ ३२ ॥ संपदि यस न हों विपदि विपदो रणे च पीरत्वम् । तं मुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुनं विरलम् ॥ ३३ ।। b पड् दोषा. पुरुषोह हातव्या भूतिनिच्छना । निद्रा नन्दा मयं क्रोप आलयं दीर्घसूत्रदा ॥ ३४ ॥ 10इदानीम्प्येवं क्रियतान् । सबैरेपिसीन्य जालमादायोड्डीयताम् । यतः,- 15 असानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यमाथिन । वध्यन्ते मतदन्ति संहति. थेयसी पुंसां सकुलैरस्परपि । तुपेगापि परित्वका न प्ररोहन्ति त-हुलाः ॥ ३६ ॥ इति चिचिन्त्य पक्षिणः सर्वे जालमादायोत्पतिताः । सनन्तरं म न्याधः सुदूगजालापहारकांतानवलोक्य पश्चाद्धावन्नचिन्तयत्-- 'संदतास्तु हरन्त्यते मम जालं निहंगनाः । यदा तु निपतिप्यन्ति वयमेष्यन्ति मे तदा ॥ ३७ ।। 20 ततस्तेषु अनुप्रियानिकान्तेषु पक्षिपु म माधो निवृतः । अय धकं निवृत्तं दृष्ट्वा फोता ऊचुः-'किमिदानी । मुचितम् । चित्रग्रीन उवाच-- माता मित्रं पिता चेति खमावात्रिय हितम् । कार्यकारणतश्चान्ये मवन्ति हितबुद्धयः ॥ ३८ ॥ 25 तदलाकं मित्रं हिरण्यको नाम मूपिरानो गण्डकीतीरे रि बने 'निवसति, सोऽलाकं पाशांश्लेत्स्यति ।" इत्यालोच्य : हिरण्यकविवरसमीपं गताः । हिरण्यकथ सदाऽपायशश्या गना विरं कृता निवसति । ततो हिरण्यक कोनावरातमयाकि ·" .. 5 10 सो० t० ३२-४३] मित्रलाभः। स्तूप्णी स्थितः । चित्रग्रीव उवाच-'सखे हिरण्यक । किमलान संभापते । ततो हिरण्यकतहूचनं प्रत्यभिज्ञाय समिम यहिनिः- त्यात्रवीत्-'आः, पुण्यवानलि । प्रियसुहन्ने चित्रग्रीवः समायातः । यस्य मित्रेण संभापो यत्स मित्रेण संसितिः। यस्य मित्रेण संलापरततो नास्तीह पुण्यवान् ॥ ३९ ॥ पाशवद्धांश्चैतान्दृष्ट्वा सविलयः क्षणं स्थित्योवाच-सखे! किनेतत् ।' चित्रग्रीवोऽवदत्-~'सखे ! अलाफ प्राक्तनजन्मकर्मणः फलमेतत् । यलाच येन च यथा च यदा च यत्र यावञ्च यत्र च शुभाशुममात्मकर्म । तलाच तेन च तथा च तदा च तच तावच तत्र च विघातृवशादुपैति ॥ ४० ॥ रोगशोकपरीतापबन्धनव्यसनानि च । आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम् ॥ ११ ॥ एतष्ठत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरनुपसर्पति । चित्रग्रीव उवाच-मित्र ! मा मैवन् । अलदाश्रितानामेपां तावत्-1 पाशांश्छिन्धि, तदा मम पाशं पश्चाच्छेत्स्यसि । हिरण्यकोऽप्याह- 'अहनल्पशक्तिः । दन्ताश्च ने फोनलाः । तदेतेषां पाशांदछेत्तुं कथं समर्थः । तद्यावन्ने दन्ता न त्रुट्यन्ति तावत्तव पाशं छिननि । तदनन्तरमेपामपि बन्धनं यावच्छक्यं छेत्त्यानि ।' चित्रग्रीव उवा- च-'अम्त्वेवम् । तथापि यथाशक्त्येतेपां चन्धनं खण्डय । हिरण्य-:0 केनोक्तम्-'नामपरित्यागेन पदाधितानां परिरक्षणं तन नीति- विदां संमतम् । यतः, - आपदर्थे धनं रक्षेदारारक्षेद्धनरपि । आत्मानं सतत रहाररपि धनरपि ॥ १२ ॥ अन्यथ,- धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संसितिहेतवः । तालिमता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितन् !' ।। ४३ । 15 ·10 हितोपदेशे [फया २ चित्रग्रीव उवाच-सखे! नीतिस्तावदीदृश्येव । किं त्वहमम्मदा. श्रितानां दुःखं सोढुं सर्वथाऽसमर्थः । तेनेदं ब्रवीमि । यतः,- घनानि जीवितं चैव पराथें प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्ते वरं त्यागो विनादो नियते सति ॥ १४ ॥ अयमपरश्यासाधारणो हेतुः,- जातिव्यगुणानां च साम्यमेषां मया सह । मत्प्रभुन्यफलं हि कदा किं तद्भविष्यति ॥ १५॥ अन्यच्च,- विना वर्तनमेवैते न त्यजन्ति ममान्तिकम् । तन्ने प्राणव्ययेनापि जीवयतान्ममाश्रितान् ॥ ४६॥ . किंच,- मांसमूत्रपुरीपास्थिनिर्मितेऽस्मिन्कलेवरे । विनश्चरे विहायास्यां यशः पालय मित्र! मे ॥ १७ ॥ अपरं च पश्य- यदि नित्यमनित्येन निर्मल मलयाहिना । यशः कायेन लम्येत तन्न लब्धं मवेनु किम् ! ।। ४८ ।। यतः- शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । शरीरं क्षणविषंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥ १९ ॥ 20 इत्यामयं हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुत्रक्रितः सन्नप्रीत्-'साधु मित्र ! साधु । अनेनाश्रितवात्मायेन शेरयस्यापि प्रमुन्वं त्वयि युज्यते । एवमुक्या तेन सर्वेषां मन्यनानि दिनानि । ततो हिर- ज्यकः सयान्सादरं संपूग्याह-'ससे चित्रग्रीय ! सर्वथान जाल- बन्धनविधी दोपमाराध्यात्मन्यवशा न कर्तव्या । यता, योऽपिकायोजनमनापश्यतीहामिपं वगः । स एव कालम्नु पावरन्यं न परपनि !॥ ५० ॥ 15 25 ·सो.४४-५५] मित्रलाभः । अपरं च,- 10 शशिदिवाकरयोग्रहपीडनं गजभुजंगमयोरपि बन्धनम् । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रता विधिरहो वलयानिति मे मतिः ॥ ५१ ॥ अन्यच्च व्योमैकान्तविहारिणोऽपि विहगाः संपामुवन्त्यापदं - पध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मल्याः समुद्रादपि । दुतं किमिहास्ति किं नुचरितं का सानलामे गुगः + कालो हि व्यसनप्रसारितको गृहाति दूरादपि ।। ५२ ।। इति प्रयोध्यातिथ्यं कृत्यालिझर च चित्रग्रीवस्तेन संप्रेषितो यथेष्ट- देशान्सपरिवारो ययौ । हिरण्यकोऽपि सविवरं प्रविष्टः। यानि फानि च मित्राणि फतव्यानि शतानि च । पश्य मूपिकमित्रेण कपोता मुकावन्यनाः ॥ ५३ ॥ अथ रघुपतनकनामा काकः सर्ववृत्तान्तदर्शी साश्चर्यमिदमाह-15 'अहो हिरण्यक! साध्योऽसि । अतोऽहमपि त्वया सह मैत्री- मिच्छामि । अतो मामध्येणानुग्रहीतुमर्हसि । एतच्छत्या हिरण्यको- ऽपि विचराम्यन्तरादाह-'फन्त्वन् !! स भूते-रघुपतनकनामा वायसोऽहम् ।' हिरण्यको विहत्साह-'का त्वया सह मैत्री ! यतः- पयेन युज्यते लोके बुधन्तत्वेन योजयेत् । अहम भवान्भोका कथं प्रीतिर्भपियति ।। ५१ ।। अपरं च- मध्यनक्षकयोः प्रतिपिपरेव फारगन् । शृगालालाशपद्धोऽसौ मृगः फाफेन रक्षितः ॥५॥ पापसोऽमनीन-~'कथमेतत् !' हिरम्परा कपः- ·. दिनोपदेश [फया ३ [मृग-कार-नम्म्या २] अति मगपदेगे पापकरती नामान्यानी । तम्यां विगन्नता मेहेन मृगकाको निवसतः । स च मृगः बेन्च्या माम्यन्द्दष्ट- पुष्टाः, केनचिनगालेनारलोक्तिः । तं दृष्ट्या गालोऽचिन्तयत्- 5'माः, फयमेतन्मांसे मुरलितं भक्षयानि ! मनु, निधाम ताय- दुत्पादयामि ।' इत्यारोच्योपमन्याशीत-मित्र ! कुगलं ते !' मृगेणोक्तम्-'कम्वन् !' स चूने--'सुबुद्धिनामा जन्चुकोऽहम् । अवारण्ये यन्पुहीनो मृगानिस्सामि । इदानी त्या मित्रनामाच पुनः समन्यु यलोकं मनिष्टोऽस्लि । अधुना तरानुचरेण मया 10 सर्वथा भवितव्यम् ।' मृगेगोतन्-'एवमस्तु ।' ततः पधादम्गते सवितरि भगवति मरीचिनालिनि तौ मृगस वामभूमि गतौ । तत्र चम्पवृक्षशामाया मुबुद्धिनामा फाको मृगम्य चिमित्रं निवसति । तो दृष्ट्वा काकोऽवदत्-'सखे चित्राग! कोऽयं द्वितीयः' मृगो भूते-'जम्युफोऽयम् । अलन्सख्यमिच्छन्नागतः ।' काको ब्रूते- 15 मित्र ! अकलादागन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तथा चोकर- अज्ञातकुलशीलस वासो देयो न कस्यचिन् । मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृधो जरद्वः ।। ५६ ॥ वायाहतुः-'कथमेतत् !' काकः कथयति- [अन्धगृध्र-मार्जार-पक्षिकया ३] 'अस्ति भागीरथीतीरे गृप्रकूटनानि पर्वते महापर्कटीवृक्षः । तस्स फोटरे दैवदुर्विपाकादलितनखनयनो जरगवनामा गृध्रः प्रति- वसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तदृक्षवासिनः पक्षिण- साहा- रात्किंचित्किंचिदुदत्य ददति । तेनासौ जीवति । अथ कदाचि- दीर्घकर्णनामा मारिः पक्षिशावकान्मक्षितुं तत्रागतः । ततस्तमायान्तं दृष्ट्या पक्षिशावकैर्भयातः कोलाहलः कृतः । तच्छ्रुत्वा जरगवेनो- 20

·10
लो०५६-६१]
मित्रलाभः।
क्तम्-'कोऽयमायातिए दीर्घकर्णो गृधमवलोक्य समयमाह-
'हा, हतोऽसि । यतः,-
तावद्भयस्य मेतत्र्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितन् ॥ ५७ ।।
अधुनास्य संनिधाने पलायितुमक्षमः । तद्यथा भवितव्यं तद्भवतु ।
तावद्विश्वासमुत्पाद्यास्य समीपं गच्छामि । इत्यालोच्योपसृत्या-
ब्रवीत्-'आर्य ! त्यामभिवन्दे ।' गृध्रोऽवदत्-'कस्त्वम् ?'
सोऽवदत्-'मार्जारोऽहम् ।' गृधो ब्रूते-'दूरमपसर; नो चेद्ध-
न्तव्योऽसि मया ।' मार्जारोऽवदत्-'श्रूयतां तावदलद्वचनम् ।
ततो यद्यहं वध्यत्तदा हन्तव्यः । यतः,-
जातिमात्रेण किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते कचित् ! ।
व्यवहारं परिज्ञाय यध्यः पूज्योऽयवा भवेत्' ।। ५८ ।।
गृधो छूते-बेहि किमर्थमागतोऽति ?' सोऽवदत्-'अहमत्र गहा-
तीरे नित्यन्तायी निरामिपाशी ब्रह्मचारी चान्द्रायणवतमाचरंस्तिष्ठामि ।
यूयं धर्मज्ञानरता विश्वासभूमय इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममागे 15
प्रस्तुवन्ति । अतो भवन्या विद्यावयोवृद्धभ्यो धर्म श्रोतुमिहागतः ।
भवन्नश्चतादृशा धर्मज्ञा यन्नामतिथिं हन्तुमुद्यताः । गृहस्थधर्मश्चैपः,-
अगवप्युचिन कार्यमातिथ्यं गृहमागते ।
छत्तुः पार्श्वगतां छायां नोपसंदरते द्रुमः ॥ ५९. ।।
यदि वा धनं नाम्नि तदा प्रीतिवचनाप्यतिथिः पृत्य एव । यन,-20
तृणानि भूमिरुतक वाक्चतुर्थी च मृन्ता ।
एतान्यपि सता गहे नोच्छिद्यन्तं कदाचन ।। ६० ।।
..
अपरं च.-
निर्गुणेप्वपि मन्त्रषु दया कुर्वन्ति माधव ।
न हि सहरते ज्यामा चन्द्रश्चाण्डालवेशमनः ॥ ६१ ॥

·दिनोगोशे 2 मन्यय- अतिपियंस ममागो गृहापतिनिरन्त। स नमो दुप्पानं दत्ता पुष्पमादाय ग उति ।। ६२ ।। अन्यय,- उपमहानि वर्षस नीचोऽपि गृहमागन. । पूजनीयो पयायोम्म सर्वदेवमयोतिमि ॥ ६३ ॥ गृमोऽअदत्-~-'मानारो हि मामरुचिः । पशिगावकाचार निव- सन्ति । तेनादमे प्रीमि ।' तहल्या माजारो भूमि म्पृशः कर्णी स्पृशति । ते च-नया धर्मगानं श्रुत्वा वीतरागेणेदं दुष्कर 10 मतं चान्द्रायणमध्ययसिनम् । परस्पर विवदमानानामपि धर्मशास्त्रा- णाम् 'अहिंसा परमो धर्मः' इत्यत्रैकमत्यम् । यतः,- सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वमहाश्च ये । सर्वस्याश्रयभूनाथ ते नरा. स्वर्गगामिनः ॥ ६४ ॥ एक एव मुद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं समन्यतु गच्छति ॥ ६५ ॥ योऽति यस यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्य प्रापैर्विमुच्यते ॥ ६६ ॥ मर्तव्यमिति यहु सं पुरुषस्योपजायते । शक्यते नानुमानेन परेण परिवर्णितुम् ॥ १० ॥ 20शृणु पुन'- खन्छन्दयनजातेन शाफेनापि पर्वते । अन्य दमोदरम्याथै के उर्चा पान करत एवं विधाम्म म माजाग्म्नरूकोर बर । ततो दिनेषु लन्यु पक्षियकानाक्रम्य कोटमाय 25 सादति । येषामपत्यानि वादिनानि नै शोकानबिनमनगालो 15 ·मो६-१] मिलनाम: निशाना समाया । परिमाय मार्गरः पोटगनिमुन्य चहिः किला | पधाधिमिरिकमानो निरूपयतिमात्र नरकोरे ५५... प्रासानि । अनन्तरं ते उत्:--'अनय जगददेनामा ना५५पादिताः' इति नः पक्षिमिनिमित्य गृमो न्यापादितः । 4. मीगि-MATATमशीनन्य" इत्यादि ॥ इत्यापर्य। । उम्युयाः सपोपमार-मृगस प्रथमदर्गनदिने गपागप्यमान- . .. एव । नवयं भपता सहतस योहानुचिरतरोपर वर्धते ! यत्र पिनो गामि भाप्यालयाल्पपीरपि । निरम्मपादपै देशो परण्डोऽपि हमायते ।। ६९ ॥ 10 13 अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसान् । उदारचरितानां तु यमुव कुटुम्बकम् ।। ७० ॥ यथायं मृगो गम बन्धुतथा भवानपि । मृगोऽवीन्-'विगनेनोर- २. ! बरकत्र विधम्मालापैः मुखिभिः स्वीयताम् । यतः,- न कश्चिकन्यचिन्मित्रं न फश्चित्कस्यचिदिपुः । व्यवहारण मित्राणि जायन्ते रिपवन्तथा ॥ ७११ का कनोनम्---एबमस्तु ।' अथ पान मा यथाभिमनदेशं गता । सकट निभृन गाली नेम : अन्मिन्नकदेही न्यपूर्ण- क्षेत्र नं २ 'न' यामि । २५ ने लिमा 7 . . पो.) : - न्य मक कपटका . मुसिमान्यभान व मत्यानि ·२२ हितोपदेशे [कया ३ अतोऽहं प्रवीमि-भक्ष्यमशकयोः प्रीतिः" इत्यादि । काकः पुनराह-- 'मक्षितेनापि मयता नाहारो मम पुष्कलः । स्वयि जीयति जीवामि चित्रग्रीव इवानप! ।।८।। अन्यच्च- तिरथामपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैककर्मणाम् । सतां हि साधुशीलस्यात्समावो न निवर्तते ।। ८५ ॥ किंच- . 10 साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृगोरकया' ॥ ८६ ॥ हिरण्यको भूते-चपलम्त्यम् । चपलेन सह अहः सर्वया न कर्तव्य. । तथा चोक्तम्- माजीरो महिषो मेष कार कापुरुषस्तथा । विधामायभवन्त्यंत विश्वामनत्र नोचित || ८. ! कि चान्यत् , शत्रुपक्षी भवानम्माकम् । उक्त पैनन , मान हिमद-यान्सुलिनापि मचना । गुनममपि पनाय शमयन्या पाकम।। । दान या पिययन मन् । मणिना पर गर किममा पर यया मान।

·महो०८४-९९] मित्रलामः। मटयरमुख मेयो दुःधानन्य दुर्जनो मयति । सुजनानु कनकपट्यधचाशु संधेयः ॥ २२॥ किच- 10- यत्वात्सर्वलोहानां निमिवान्गगपक्षिणाम् । भयाोभाच गूर्याणां गतं दागाराताम् ॥ १३ ॥ किच- नारिकेलरमाकारा श्यन्ते हि मानाः । अन्ये यदरिफाकारा यहिरेर मनोहराः ॥ ९ ॥ मेहच्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विश्यिाम् । भोऽपि हि गृणालानामनुपनन्ति तन्तयः ।। ९५ ॥ अन्यत्र- शुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं मुखदुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरतिश्च सत्यता च सुगुणाः ॥ ९६ ॥ एतगुणैरुपेतो भवदन्यो मया कः सुहमाप्तव्यः ?' इत्यादि तद्वचन- माकर्ण्य हिरण्यको बहिनि मृत्याह--'आप्यायितोऽहं भवतामनेन 15 वचनामृतेन । नया चोत्तम,- धर्मान का नया गतल जले. म.न न मुन्नावली न श्री पति नन्यापनमा । प्रन्य नविनय यः - न्याय पं .in ... • .in . - रहस्यमय नय चिर- * न्य- नन... '५ * . . . ! अन्न व ऋम: नंदकप ... वी नयन । वन पटु कादय यायोगेन भने । अन्नन्ध मचाय प्रत्यक्ष गावगम्यने ।। ६२ ।। , ·हिवारदे [फया ३ . अपरं च- 5 10 अन्यथैर हि सौहार्द मवेसच्चान्तरात्मनः । प्रवर्ततेऽन्यथा पाणी शाट्योपहतचेतसः ॥ २००॥ मनस्सन्यहचसन्यत्कार्यनन्यहुरा-मनाम् । मनस्येकं वचस्पेकं कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ १०१ ॥ तद्भवतु भवतोऽभिमतमेव ।' इत्युक्त्या हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजनविशेपर्वायसं संतोप्य विवरं प्रविष्टः । वायसोऽपि सन्यानं गतः । ततः प्रभूति तयोरन्योन्याहारसदानेन कुशलपविधम्मा- लापैश्च कालोऽतिवर्तते। एकदा रघुपतनको हिरण्यकमाह-'ससे! कटतरलम्याहार- मिदं स्थानं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुनिच्छामि । हिरण्यको ब्रूते-'मित्र! क गन्तव्यम् । तया चोक्तम्,- चटत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । नाऽममीश्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ १०२ ।। 1 वायसो ग्रूते-'अन्ति मुनिरूपितसानन् । हिरण्यकोऽवदत्- 'किं तत् ?' यायसो भूते-'अस्ति दण्डकारण्ये कारगौरामि- धानं सरः । तत्र चिरकालोपार्जितः प्रियमुहन्मे मन्यराभिधान कच्छपो धार्मिकः प्रतिवसति । यतः,- परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेशं युकरं नृणाम् । धर्मे स्वीयमनुष्टानं फसचित्तु महात्मनः ॥ १०३ ॥ सच भोजनविशेषमा संवर्धयिष्यति ।' हिरण्यकोऽस्याह-'तकि. मत्रावस्याय मया कतंत्र्यम् ! यतः,- यसिन्देशे न समानो न वृचिर्न च बान्धवः । न च विद्यागमः कश्चितं देशं परिवर्जयेत् ॥१०॥ 25 अपरं च- सोयात्राऽमय रजा दाक्षिण्यं त्यागशीलता। पच यत्र न विचन्ते न युर्यात्र सितिम् ॥ १०५॥ 20 ·रोटियान याच्या पोकाना २०१००-१०८] निसामः । तत्र मित्रानन्यं यत्र मानि चनुप्रयन् । दानाचा प्रोत्रियः सना नदी ।।१०६ ॥ ... मानदिना नया पय पायानत्र गमिनमा पिचित्रा- पि: सोन नन्न गरसः समीपं ययौ । नो मन्परो गदय- ५५ लापतनान्स समोचिनमातिय विधाय मषिकन्यातिभिमत्कार। 10 पालो वा यदि का वृद्धो युथा या गृहमागतः । तास पूजा विधानच्या संपाम्यागतो गुरः ॥ १०७ ॥ गुगरमिदिजातीनां वर्णानां मामणो गुरुः । पतिरको गुरुः सीमा सन्ताम्यागतो मुः॥१०८॥ अवलोऽवदन्-~-सन्ये नन्धर सविदोपपूजामन्न विधेहि । यतोऽयं पुण्यकर्मणां धुरीणः कारभ्यरनाफरो हिरण्यकनामा मूपिकराजः । पतन्य गुणम्नुति निहासहसहपेनापि सर्पराजो ग फदाचिःकथयितुं समर्थः सात् । इत्युपला चित्रग्रीयोपाख्यानं पर्णितवान् । मन्परः सादरं हिरण्यक संपूज्याइ-मद्र! आत्मनो निर्यनवनागमनकारण-15 माख्यातुमर्हसि । हिरण्यकोऽवदत्-'कथयामि, भूयतार:- [परिबाद-मृपककया ४] "अलि पम्पकाभिधानायां नगर्या परिमाजकारसथः । तत्र चूटा. को नाम परिवाद प्रतियसति । स च भोजनावशिष्टभिक्षान्न- सहित भिक्षापात्रं नागदन्तकऽवसाय सपिति । अहं च तदन-20 मुल्य प्रत्यहं भक्षयानि । अनन्तरं तस्स प्रियजुद्धीगारों नाम परिव्राजकः समायातः । तेन सह कथामसहावसितो मम त्रासाथ जर्जरबंशसप्टेन चूडाफों भूमिमताइयत् । वीणाकर्ण उवाच---'ससे! किमिति मम कथाविरकोऽन्यासको भवान् । चुटाकणेनोक्तम्-'मित्र! नाहं विरक्तः। किंतु पक्ष्याय भूमिको मनापकारी सदा पात्रसं भिक्षान्ननुत्य भक्षयति । चोयाकगों नागदन्तकं विलोक्याह-~-कथं भूषितः ससानादा- ·-Lथा ५ 5 मुत्पतति । तदत्र केनापि कारणेन मवितत्र्यम् । तथा चोक्तम्,- अकरसायुवती वृद्ध केशेप्वाकृप्य चुम्यति । पति निर्दयमालिस हेतुरत्र भविष्यति'-" ॥ १०९ ॥ चूडाकर्णः पृच्छति--'करमेतत् !' वीणाकर्णः कथयति- [वृद्धषणिक-युवतीकया ५]० "अस्ति गौडीये कौशाम्बी नाम नमरी । तस्यां चन्दनदासनामा वणिम्महाधनो निवसति । तेन पश्चिमे वयसि वर्तमानेन कामाधिष्ठित- चेतसा धनदल्लीलावती नाम वणिदपुत्री परिणीता । सा च मकर- केतोविजयवैजयन्ती। यौयनवती बम्व । स च वृद्धपतिवसाः 10 संतोपाय नाभवत् । यतः, शशिनीव हिमार्तानां धर्मार्तानां स्वाविव । मनो न रमते स्त्रीणां जराजीणेन्द्रिये पतौ ॥ ११० ॥ अन्यच्च- पलितेषु हि दृष्टेषु पुंसः का नाम कामिता ।। भैषज्यमिव मन्यन्ते यदन्यमनसः स्त्रियः ॥१११ ।। स च वृद्धपतिस्तस्यामतीयानुरागवान् । यतः,- धनासा जीविताश च गुर्वी प्राणभृतां सदा । वृद्धस्य तरुणी भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ११२॥ नोपभोक्तुं न च त्यक्तुं शक्रोति विपयाजरी । अस्थि निर्दशनः श्व जिहया लेटि केवलम् ।। ११३ ॥ अब सा लीलावती यौवनददितिकान्तकुलमर्यादा केनापि वनि- पपुत्रेण सहानुरागवती यमुच । यतः, सातभ्यं पितृमन्दिरे निवसतिर्यात्रोत्सये संगति- गाँठी पुरुषसंनियावनियमो वासो विदेशे तया । संसर्गः सह पुंधलीमिरसायनिजायाः पतिः पत्युफिमीषितं प्रवसनं नाशस्स हेवः सियः ॥ ११ ॥ 15 20 ·प्रो००९-१२] मित्रलामः । २५ पानं दु: पन्या न विगोटगम् । बमधान्यगृा यासो नारीणां वृषणानि पद ।। ११५ ॥ सानं नाति नाति नान्ति प्रार्थपिता नरः । तेन नान्द मानमतीयमुपजायते ॥ ११६ ॥ नमीणाममियः फधिन्मियो पापिन विद्यते । मायणनियारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥ ११७ ॥ 3 अपरं च- 16 15 पतयुगमनमा नारी तसाहारसमः पुमान् । तसादृतं च यहिं च नैका न्यापयेधः ।। ११८ ।। मात्रा खवा दुहिता या न विवितासनो भवेत् । पलयानिन्द्रियग्रामो पिहासमपि कति ॥ ११९ ॥ नलबान विनीत न दाक्षिण्यं न मीरता । प्रार्थनामाय एवं सतीत्वे कारणं खियः ।। १२० ॥ पिना रक्षति कौमारे भी रक्षति यौवने । पुत्रश्च साबिर भावे न स्त्री वातप्यमहति ।। १२१ ।। एकदा सा लीलावती रसावलीकिरणकचुरे पर्यो तेन वशि- वपुत्रेण सह विशम्भालापैः मुन्बासीना तमलक्षितोपस्थित पतिमय- लोक्य सहसोत्याय फेशेप्वाकृप्य गाढमालिन्य चुम्बितवती । तेना- यसरेण बारश्च पलायितः । उकं च,- स्सना वेद पच्छावं यच्च वेद वृहस्पतिः । समावेनैव तच्छाखं सीबुद्धौ सुप्रतिष्ठितम् ॥ १२२ ।। तदालिङ्गनमवलोक्य समीपवर्तिनी कुट्टन्यचिन्तयत्-'अकलादियमेन- मुपगूढवती' इति । ततम्तया कुट्टन्या तत्कारणं परिज्ञाय सालीलावती गुसेन दण्डिता । अतोऽहं प्रवीमि-"अकलाघुवती युद्धम्" इत्यादि । भूपिकालोपतम्भन केनापि कारणेनात्र भवितव्यम् !' क्षणं विचिन्त्य परिमाजकेनोकम्फारणं चात्र धनबाहुल्यमेव भविष्यति । यतः-- 20 ·२८ हितोपदेशे [कथा धनवान्बलयांलोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रमुत्वं धनमूलं हि राज्ञामप्युपजायते' ॥ १२३ ।। ततः खनित्रमादाय तेन विवरं खनित्या चिरसंचितं मम धनं गृहीतम् ततः प्रभृति निजशक्तिहीनः सत्त्वोत्साहरहितः साहारमप्युत्पाद- 5 यितुमक्षमः सत्रास मन्दं मन्दमुपसर्पभूडाकर्णेनावलोक्तिः । ततस्ते- नोक्तम् , "धनेन बलवाल्लोके धनाद्भवति पण्डितः । पश्येनं मूपिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ १२४ ॥ किंच- 10 अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । क्रियाः सः विनश्यन्ति मीम्मे फुसरितो यथा ॥ १२५ ॥ अपरं च,- 20 यस्सास्तिस्य मित्राणि यस्सास्तिस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमाल्लोके यस्याः स हि पण्डितः ॥ १२६ ॥ 15अन्यध- अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । मूर्खस च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ १२७ ॥ अपि च,- दारिद्यान्मरणाद्वापि दारिखमयरं स्मृतम् । अल्पशेरोन मरणं दारिद्यमतिदुःसहम् ॥ १२८ ॥ अपरं च- ठानीन्द्रियान्यविकलानि तदेव नाम सा बुद्धिरातिहता वचनं तदेव । अर्थोन्मणा विरहितः पुरुषः स एवं अन्यः न भवतीति विचिग्रमेन्' । १२९ ॥ एतत्सर्वमाकम्यं मयालोचितम्-'ममात्रावस्यानमयुकमिदानीम् । मचान्यसे एतदृत्तान्तकयनं तदप्यनुचितम् । यतः, Higrat ·सो० १२३-१३७] मित्रलामः। अर्धनाशं मनम्तापं गृहे दुधरितानि च । वचनं चापनानं च मतिमान प्रकाशयेत् ।। १३०॥ अपि च- 5 10 आयुर्वि गृहच्छिद्रं मनमैथुनभेषजम् । तपो दानापमानं च नब गोप्यानि यलतः ॥ १३१ ॥ तथा चोक्तम्- अत्यन्तविमुखे देवे व्यर्थे यो च पौरुपे । मनलिनो दरिदत्य यनादन्यत्कुतः सुखम् ।। १३२ ।। अन्यच्च,- मनसी म्रियते कामं कार्यप्यं न तु गच्छति । अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीततान् ।। १३३ ।। किच,- कुसुमन्तवकलेव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः । सर्वेषां मूनि वा तिप्टेंद्विशीर्येत बनेऽथवा ॥ १३ ॥ यच्चानव याच्या जीवनं तदतीव गर्हितम् । यतः,- वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिप्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १३५ ॥ दारियाड्रियनेति हीपरिगतः सत्त्वात्परिनश्यते । निःसत्त्वः परिमूयते परिभवानिवेदमापद्यते । निर्विण्णः शुचमेति शोकनिहतो वुद्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ १३६ ।। 15 20 . किंच- वरं मौन कार्य न च वचननुक्कं यदनृतं वर क्लैव्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । वरं पाणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरुचि- वरं मिक्षाशिवं न च परधनासादनमुन्वन् ॥ १३७ }} 25 N ·10 हितोपदेशे [कथा'५ वरं शून्या शाला न च सनु घरो दुष्टवृषभो वरं वेश्या पनी न पुनरविनीता कुलवधः । वर यासोऽरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे परं प्राणत्यागो न पुनरचमानामुपगमः ॥ १३८ ।। अपि च, सेयेव मानमखिलं ज्योत्सेव तमो जरेव लावण्यम् | 2n7 हरिहरकथैव दुरितं गुणशतमभ्यर्थिता हरति ॥ १३९ ॥ इति विमृश्य 'तत्किमहं परपिण्डेनारमानं पोपयामि : कष्टं मोः ! तदपि द्वितीयं मृत्युद्वारम् । यतः,- पल्लयपाहि पाण्डित्यं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । मोजनं च पराधीनं तिसः पुंसां विडम्बनाः ॥ १४०॥ रोगी चिरमवासी पराममोजी परावसथशायी । यजीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः' ॥ १४ ॥ इत्यालोच्यापि लोमा पुनरप्ययं ग्रहीतुं प्रहमारवम् । तथा चोक्तम्- 'लोमेन बुद्धिवलति लोमो जनयते तृपाम् । तृपाता दुःममामोति परत्रेह च मानवः' ।। १४२ ॥ ततोऽहं मन्दं मन्दमुपसर्पखेन वीगाकरेंन जर्जरवंशमण्डेन ताडित- श्वाचिन्तयम् - 'घनलुब्धो संतुष्टोऽनियतात्माऽजितेन्द्रियः । सर्या एवापदास यस दृष्टं में मानगम् ॥ १३ ॥ तथा च,- साः संपत्यस संतुष्टं यस्य मानगम् । उसनदपादस्य ननु चाहते। म् ॥ १४१॥ आरं च- संतोषामनवानां यन्मुख गान्नयतमाम् । कुनामदनकुन्यानामिन तथ पावताम् ॥ १४५ ।। 15 तेनात अन तेन नेन मननुतम् ।

·सो० १३८-१५४] मित्रलामः। येनाशाः पृष्टतः कृत्ला नैरास्यनवलम्बितम् ॥ १४६॥ अपि च,- 5 10 असेवितेश्वरद्वारमदृष्टविरहव्ययम् । अनुवालीयरचनं धन्यं फत्सापि जीवनम् ॥ १४७ ॥. यतः- न योजनशतं दूरं याध्यमानस्य तृप्णया। संतुष्टस फरमातेऽप्यर्थे भवति नादरः ।। १४८ ॥ तदत्रावासोवितकार्यपरिच्छेदः येयान् । फो धर्मो भूतदया कि सौन्यनरोगिता जगति जन्तोः ।। फः खेदः सद्धारः किं पाण्डित्वं परिच्छेदः। ॥ १४९॥ तथा च,- परिच्छेदो हि पाण्डित्यं पदापना चिपचयः । अपरिचोदफगो विपदः न्युः पदे पदे ॥ १५० ॥ त्यजेदेफ सुलत्या प्रामस्वार्थे कुलं त्यजेत् । ग्राम जनपदत्या सन्माईं पृथिवी त्यजेत् ।। १५१ ।। अपरं ६.- पानीयं वा निगयाने साहस का भयोत्तरन् । तल्युम पत्र निति॥१५२ ॥ 15 ·हितोपदेशे [कया 5 मन्थर उवाच- 'अर्याः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनं आयुष्यं जललोलविन्दुचपलं फेनोपमं जीवितम् । धर्म यो न करोति निन्दितमतिः सर्गागलोसाटन पधाचाफ्युतो जरापरिगतः शोकामिना दक्षते ॥ १५५ ॥ युमाभिरतिसंचयः कृतस्तस्यायं दोपः । शृणु,- उपार्जितानां विधानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडामोदरसंसानां परीवाद वाग्मसाम् ।। १५६ ।। मन्यथा- यदधोऽयः क्षिती निचयान मिपचः ।। तयोगिलयं गन्तुं चके पन्मानममतः ॥ १५७॥ अन्यथा- निजमीय निरन्धानो यो धनाजनमिन्दति । परार्थभारवादीर काय हि भागतम् ॥ १५८॥ 10 अपरं च,- दानोपभोगहीनन धनेन धनिनो यदि। भवामः किन नर धन धनिनो पम् ॥ १५० ।। देशाय न मित्राय न कभ्यो न चान्मन । कृपगम्य बन पानि यहिनाकरपायी ॥१६॥ दान मोला हामधीमानयो -Mar-4 । मदन मनन्य ना. . पायथ- . 4-424..

·म्लो० १५५-१६८] निमंलामः । फर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः । पश्य संचयशीलोऽसौ धनुपा जम्बुको हतः ॥ १६४ ॥ तावाहतुः-'कयमेतत् !' मन्थरः कययति- [व्याध मृग-शूकर-सर्प जम्बुककया ६] "आसीत्कल्याणफटफवास्तव्यो भैरयो नाम व्याधः । स चैकदा मृगमन्विप्यमाणो विन्ध्याटवी गतवान् । ततस्तेन व्यापादितं मृग- मादाय गच्छता घोराकृतिः शूफरो दृष्टः । तेन व्याधेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेणाहतः । शुफरेणापि घनघोरगर्जनं कृत्वा स व्याघो मुकदेशे हतः सन् छिन्नद्रुम इव भूमौ निपपात । यतः,-: जलमनिर्विषं शसं क्षुद्रयाधिः पतनं गिरेः। निमित्र किंचिदासाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥ १६५।। जथ वयोः पादाम्फालनेन सर्पोऽपि मृतः । अथानन्तरं दीर्घरायो नाम जम्बुकः परिप्रमन्नाहारार्थी तान्मृतान्मृगव्याघसर्पशकरानपश्यत् । अचिन्तयच'अहो! अद्य महोज्यं मे समुपखितम् । अथवा,- अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । मुम्खान्यपि तथा मन्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ १६६ ॥ तद्भवतु; एषां मांसासत्रयं मे सुखेन गमिष्यति । मासमेकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ। अहिरेक दिन याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥ १६७॥ ततः प्रथमवुमुक्षायामिदं निःस्वादु कोदण्डलमं लायुबन्धनं खादामि' इत्युक्त्या तथा कृते सति छिन्ने लायुवन्धने उत्पतितेन धनुपा हदि निर्भिन्नः म दीर्घगवः पञ्चचं गतः । अतोऽहं प्रवामि-----"कर्तव्यः संचयो नित्यम्" इत्यादि । तथा च,- यद्ददाति यद भानि नदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्स कीडन्नि दापि धनगर ·द्वितोपदेशे [च्या ६ शिम, 5 10 यददासि विशिम्पो पणाभासि दिन दिने । तो विपनहं मन्ये शेवं कस्यापि रक्षसि ॥ १६९ ।। मावा किनिदानीमतिकान्तोपपर्णनन ! यतः- नापाप्यमभिगन्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति गोचितुम् । मापसपि न मुगन्ति नराः पण्डितपुरयः ।। १७०॥ तत्सखे। संदा स्वया सोत्साहन भवितव्यम् । यतः- शासाभ्यपीत्यापि भवन्ति मर्मा यस्तु क्रियावान्पुरुषः स विद्वान् । मुरिन्तितं चौपयमानुराणां न नाममात्रेग करोत्यरोगम् ॥ १७१।। अन्यच,- न सत्पमप्यध्यवसायमीरोः करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि । अन्धस्स कि हम्लतलस्थितोऽपि प्रकाशयत्यर्थमिह मदीपः ! ॥ १७२ ॥ तदत्र सखे। दशाविशेषे शान्तिः करणीया। एतदप्यतिकष्ट त्वया मन्तव्यम् । यतः,- राजा कुलवधूर्विप्रा मनिणय पयोधराः। सानमष्टा न शोमन्ते दन्ताः केशा नसा नराः ॥ १७३ ।। इति विज्ञाय मतिभान्खस्सान न परित्यभेत् । कापुरुषवचनमेतत् यतः,- स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति मिंदा मन्पुरुषा गजा. । तत्रैव निधन यान्ति काका: कारुण मृगा ॥ १७४ ।। को वीरम्य मनखिन खविषय. को वा विदेशस्तथा यं देश भयते तमेव कुरुने बागुमनापाजिनम् । 15 20 ·लो० १८३-१९५] मित्रलामः । 5 1 आमरणान्ताः प्रणयाः फोगतत्क्षणभकुराः । परित्यागाध निःसना भवन्ति हि महात्मनाम् ॥ १९२ ।। इति श्रुन्या लघुपतनको ब्रूते-'धन्योऽसि मन्थर ! सर्वथा साध्य- गुणोऽसि । यतः, सन्त एव सतां नित्यमापदुद्धरणक्षमाः । गजानां पङ्कममानां गजा एव धुरंधराः ॥ १९३ ।। लाध्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः ।। यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशामिमगाद्विमुखाः प्रयान्ति ॥ ॥ १९४ ॥ तदेवं ते खच्छाहारविहारं कुर्वाणाः संतुष्टाः सुखं निवसन्ति । अथ कदाचिच्चित्राङ्गनामा मृगः केनापि नासितस्तत्रागत्य मिलितः । ततः पश्चादायान्तं मृगमवलोक्य मयं संचिन्त्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूपिकच विवरं गतः । फाकोऽप्युड्डीय वृक्षमारब्दः । ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरूप्य भयहेतुर्न कोऽप्यायातीत्यालोचि-1 तम् । पश्चातद्वचनादागत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मन्थरेणोक्तम्-'भद्रम् ; मृग ! खागतम् ।' खेच्छयोदकाचाहारोऽनु- भूयताम् । अत्रावस्थानेन वनमिदं सनाथीक्रियताम् ।' चित्रानो भूते- 'लुब्धकत्रासितोऽहं भवतां शरणमागतः । भवद्भिः सह सख्यमिच्छामि ।' 'हिरण्यकोऽवदत्-'मित्रत्वं तावदलाभिः सह । भवताऽयतेन मिलितम् । यतः,- औरसं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ १९५ ॥ तदत्र भवता खगृहनिर्विशेष स्वीयताम् ।' तच्छ्रुत्वा मृगः सानन्दो मूत्या स्वेच्छाहारं कृत्वा पानीयं पीत्वा जलासन्नतरुच्छायायामुप-: -गोक्तम्-'सखे मृग! एतस्मि बने केन ..

·हितोपदेशे [कथा ६ अपि च, सखे। मेन शुशीकृता इंसाः शुक्राय हरितीकृताः । मयूराश्चित्रिता येन स ते चि विधास्यति ।। १८३ ।। अपरं च,- सता रहस्सं शृणु मित्र! ननपन्त्यर्जने दुःखं तापयन्ति विपरिषु । मोहयन्ति च संपचौ कयमाः सुखायहाः ॥ १८४ ॥ 3 अपरं च- धर्मार्थ यस्य वित्दा पर तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि परस दूगदस्पर्शनं वरम् ॥ १८५॥ 10 यन:- यथा पामिपमाफाशे पक्षिभिः श्वापदेवि । मत्यते सलिले नतया सर्वत्र वियवान् ।। १८६ ।। राजनः सलिलादशेश्चौरतः सजनादसि । भयमर्थवना नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ १८७ ।। तथा हि- जन्मनि केगबहुले कि नु दुःममतः परम् । इच्छामपयतो नास्ति यथेन्छा न निवर्तते ॥१८८ ॥ अन्यच मात । शृणु, धन नावटमुलम ध करा दिया। बनायो या मृत्यलम्मादेवन किसन ! .. । U ..."

·लो०१८३-१९५] मित्रलाभः । 5 10 आमरणान्ताः प्रणयाः कोपास्तत्क्षणभङ्गुराः । परित्यागाश्च निःसना भवन्ति हि महात्मनाम् ॥ १९२ ।। इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते-~~-'धन्योऽसि मन्थर ! सर्वथा श्लाघ्य- गुणोऽसि । यतः,- सन्त एवं सतां नित्यमापदुद्धरणक्षमाः । गजानां पङ्कममानां गजा एव धुरंधराः ॥ १९३ ।। श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः ।। यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशामिभद्गाद्विमुखाः प्रयान्ति ॥ ॥ १९४ ।। तदेवं ते खेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः संतुष्टाः मुखं निवसन्ति । अथ कदाचिचित्राङ्गनामा मृगः फेनापि त्रासितस्तत्रागत्य मिलितः । ततः पश्चादायान्तं मृगमवलोक्य भयं संचिन्त्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूपिकच विवरं गतः । काकोऽप्युड्डीय वृक्षमारुतः । ततो रघुपतनफेन नुदूरं निरूप्य भयहेतुर्न कोऽप्यायातीत्यालोचि-18 वम् । पश्चात्तद्वचनादागत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मन्धरेणोक्तम्-'भद्रम् ; मृग! सागतम् ।'खेच्टयोदकाचाहारोऽनु- भूयताम् । अग्रावसानेन पनमिदं सनापीक्रियतान् ।' चित्रानो मृते-लुब्धकत्रासितोइं भवतां शरणभागतः । भवद्भिः सह सत्यमिच्छानि ।' 'हिरण्यकोऽवदत्-'मित्रत्वं तावदस्माभिः सह भवताऽयन मिलितम् । यतः,- औरसं गृतसंवन्धं तथा बंगक्रमागतम् । • रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ।। १९५ ॥ तदत्र भवना निर्विोपं भावनाम ।' नन्या खेच्छाटार कृच पानीय पंच जगमालान्टयनुग- विष्ट । अर्थ मन्थन-मर' मांगने दन न युवा मग सानन्दी ·[कया 5 20 ४० हितोपदेशे मिलिल्या भवन्सका प्रस्थापितः । यद्विना राजावस्थातुं न 'युक्त, तवाटवीगज्येऽभिषेक्तुं भवान् सर्वसामिगुणोपेतो निरूपितः । यन- यः कुलामिजनाचौरैरतिशुद्रः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशलः स सामी युज्यते भुवि ।। २०३॥ अपरं च पश्य,- राजानं प्रथम विन्देवतो मायर्या ततो धनम् । राजन्यसति लोकेऽसिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ! ॥ २०४ ॥ अन्यच,- पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीयते न तु भूपती ॥ २०५॥ नियतविपयवर्ती प्रायशो दण्डयोगा- जगति परवशेऽसिन्दुर्लभः साधुवृत्तः । कृतमपि विकलं या व्याधितं याऽधनं या पतिमपि कुलनारी दण्डभीत्याभ्युपैति ॥ २०६॥ तद्यथा लमवेला न विचलति तथा कृत्वा सत्वरमागम्यतां देवेन । इत्युक्त्वोत्थाय चलिनः । ततोऽसौ राज्यलोभाकृष्टः कर्पूरतिलक शृगालवर्मना धावन् महापड़े निमम । ततस्तेन हस्तिनोक्तम्-- 'सखे शृगाल' किमधुना विधेयम् । पड़े निपतितोऽह प्रिये । पगवृत्त 20 पश्य ।' शृगालेन विहस्योक्तम्-'देव' मम पुच्छकावलम्बन कृत्वोत्तिष्ठ । यन्मद्विधस्य वचसि त्वया प्रत्यय निम्तदनुभूयना- मशरण दुखम् । तथा चोक्तम्,- यदाऽमन्मनहितो भविष्यसि भविष्यमि यदाऽसजनगोष्ठीषु पनिप्यमि पतिप्यमि' ॥ २०७॥ 25 ततो महापर्क निमनो हम्नी शृगालमक्षित । अतोद्ध प्रामि- "उपमयेन हि यन्छक्यम्" इन्य दि 1 ना कुट्टन्युपदेशेन न वामदत- 15 ।

·,०२०५-०९] - पणिमा राजपुत्रः मेय. पसार । सनोली तेन मय- बागवायें नियोजितः । एफदा तेन गम्ग यानानुलिंग पानफरमान कारमारिणा -पारम्प मानक, गौरीमनं कर्तव्यम् । सदन प्रति- का मुलीनां युक्तीगानीय समर्पय । सा मया घोषितेन धिमा पूजयितच्या ।' ततः स पारदमायावियां नवयुपती- नी५ समर्पपलि । पधामसः सन्मिामयं फरोतीति निय. ति । स च तुमपलम्तां सुपामासय पुगदम्पारंफारगन्ध- :: संपूज्य रक्षकं दत्वा प्रसापयति । अब पणिपात्रेण - ५मातपिचासेन लोभायएमनसा सवपूलावण्यपती समा- 10 14 समर्पिता । स च मदलग्नां पदयपियां लापप्पपी विजय .....मुपाय निर्भरमालिङ्गय निमीलिताक्षः पयोद तथा सद Awin 1 तदालोक्य पणियपुत्रचित्रलिखित स्पेतिकर्तव्यतामूदः विषादमुपगतः । अतोऽदं सर्वामि-"खयं पीय" इत्यादि ।। :। त्वयापि भवितन्यम्' इति । तद्धितपननमवीर्य महदा भयेन 10 १४.५ एव तं जलाशयमुन्यज्य मन्धरम्मलितः । तेऽपि हिरण्यफा- ५. महादनिष्टं शहनाना मन्थरमनुगच्छन्ति । ततः सले गच्छन् नापि व्याघेन फाननं पर्यटता मन्थरः प्राप्तः । प्राप्य तं दीपोत्याप्य धनुपि यदा अमनोशाक्षुत्पिपासाकुरः स्वगृहाभिमुख लिलतः । अथ मृगवायसमूपिकाः परं विपादं गच्छन्तम्तमनुजग्मुः 10 ततो हिरण्यको विलपति- 'एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यह पामिवार्णवस्य । तावहिनीय समुपन्थिन में छिद्र बना बहुलीम मन्ति ।। - ० ८ ॥ स्वाभाविक तु यमत्र न्यनवा बने । नदकृत्रिममहान पत्यापि न मुश्चति .

·हितोपदेशे [कया। सुहनेदः । अथ राजपुत्रा मनु:-'आर्य ! मिरामः श्रुतस्तारदम्माभिः । इदानी मुहद्वेदं श्रोतुमिच्छामः । विष्णुगर्मोवाच-'मुनेदं वाक- गुन, यस्सायमाघःलोकः- पर्धमानो महापोहो मृगेन्दपपोने । पिशुनेनातिलब्धेन जम्युफेन विनाशिनः ॥१॥ राजपुत्रैरुक्तम्-'कथमेतत् !' विष्णुशर्मा कययति- [वर्षमानवैश्य-संजीवकपम पिङ्गलसिंह-दमनक- करटक-जम्बुककया १] "अम्ति दक्षिगापथे सुवर्णवती नाम नगरी। तत्र वर्षमानो न वाणिमिवसति । तस्स प्रचुरेऽपि विवऽपरान्बन्धूनतिसमृद्भान्समीय पुनरर्थवृद्धिः करणीयेति मतिमूल । यतः,- अघोऽधः पश्यतः स महिमा नोपचीयते।। उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ २॥ 10 15 अपरं च- प्रसदापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभ्यते ॥३॥ अन्यच्च,- अव्यवसायिनमलसं देवपर साहसाच परिहीनम् । प्रमदेव हि वृद्धपति नेच्छत्युपगृहितुं लक्ष्मी ॥ ४ ॥ अपि च,- आलम्य स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् । सतोपो मीरुत्व पइ व्याधाता महत्त्वम्य ॥ ५॥ 20 यत, संपदा सुम्थितमन्यो भवति स्वल्पयापि य । कृतकृत्यो विधिमन्ये न वर्धयति तम्य ताम् ॥ ६ ॥ अपरं चे,- निरसाद निगनन्द निवीयमरिनन्दनम् । मा समीमन्तिनी काचिजनन् पुत्रमीहगम् ।। ७ ·21-12] ४५ माजोगा- Min८॥ मागोमगोगादय पानि | Earनग्य र परिचमाय: पान . यानि माननियोजन एयरः । कोजाग.- पानकि योगदादि गाने पनवरिपर माधते । नयिंगीन धर्मगार- किमान दोन जिप्रिया ॥९॥ जनपिनलिपानेन पामा पूर्वने पट । विद्या धनम || न दियम' यस्य यति । फ.प.नारद काम पनि । .....५ ५. ... ui.६५.2 - - ...titual 4 . ना ५ .. ... ... चमार ५.२ पननद य यावर मल्ल ·दिवोप [कया। किं गु- 10 विलयः सर्वथा हेयः प्रत्यूदः सरफर्मणाम् । समाद्विसयमसम्म साध्ये सिद्धिविधीयताम् ॥ १५॥ इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यन्य वर्धमानः पुनः खयं धर्मपुर ७ नाम नगरं गत्वा महामायमन्यं सममेकं समानीय पुरि नियोग्य चलितः । ततः संजीवकोऽपि कायमपि पुरत्रये मरे पृत्वोत्थितः । यता, निममस्य पयोरायौ पर्वतात्पतिवस च ! तक्षकेणापि दष्टस आयुमर्माणि रक्षति ॥ १६ ॥ नाकाले प्रियते जन्तुर्विद्धः शरशतैरपि । कुशामेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ १७ ॥ अरक्षितं तिइति देवरक्षित सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनायोऽपि वने विसर्जितः कृतमयनोऽपि गृहे न जीवति ॥ १८ ॥ ततो दिनेषु गच्छरसु संजीवकः खेच्छाहारविहारं कृत्वारण्य प्राम्यन् हृष्टपुटातो यलवननाद । तस्मिन्वने पिझलकनामा सिंहः खभुजोपार्जितराज्यमुखमनुमवनिवसति । तथा चोक्तम्,- नाभिपेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १९ ॥ स चैकदा पिपासाकुलित पानीयं पातु यमुनाकच्छमगच्छन् । तेन च तत्र मिहेनाननुभूतपूर्वकमकालघनगनिमिव सजीवकदिन- मश्रावि । तच्छुत्वा पानीयमपीत्या स चकित पारवृत्य म्बन्धान- मागत्य किमिदमित्यालोचयम्तूष्णी स्थित । स च तथावि 25 करटक-दमनकाभ्यामस्य मनिपुत्राभ्या शृगालाभ्या दृष्ट तथाविध दृष्ट्वा दमनकः करटकमाह-'सखे करटक ' किमित्यय- 15 - ·१५-२६] मुपदः। १५. सानी पानीयमपीया सपिनो मन्दं मन्दमपतियते'। .१८५ो मृते-मित्र दमनक! असन्नतेनाय सेदेय न मियते । यदि तपा भवति तद क्रिमनेन सामिपानिरसनान्नाकन् ! तोऽनेन राक्ष विनापरायेन चिरमपपीरिनाम्यामायान्या महास- मनुग्नन् । सेवचा धननिच्छतिः सेवः पदय यन्तम् । सातम्यं परीरस्य मदनदपि दारितम् ।। २० ।। : अपरं च 10 शीनातातपमानमहन्ते यान्पराभिताः । तदंशेनापि नेपापी तपनन्या मुखी भवेत् ।। २१ ।। अन्यध- एतावजन्मसाफल्यं यदनायरवृत्तिता । ये पराधीनतां याताते गेज्जीवन्ति के मृताः! | २२ ।। अपरं च, 15 पहि गच्छ पतोचिष्ठ पद मौनं समाचर । एवमाशाग्रह्मनः क्रीदन्ति धनिनोऽथिभिः ॥२३॥ किंच- अबुधैरर्थलामाय पप्यतीभिरिव सयम् । जात्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपरणीतः ॥ २१ ॥ किंच,- या प्रकृत्यैव चपला निपतत्यशुचावपि । खामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं नामपि सेवकाः ॥ २५ ॥ .. अपरं च, मौनान्सूनः प्रवचनपटुवांनुलो जल्पको व क्षान्त्य मारयदि न मटने प्रायः नमनातः । घृष्ट . प बमति नियनं दृग्नश्वाप्राम सेवाधर्म पग्नमनी योगिनामप्यगम्य ॥२ ·मग-ATIRITA में गाम मोर ! अविरार ये FT मोरन् ! Nirurt किमलामा मारे reart पामगर ENTINनि ॥ २६३ 4 . •ritोषः । पस- Any Ant मोगरः कामिग्मति । NAME शकीलोपाटी पानरः" ॥ ३०॥ Thgrt-यमेतत् करटकः कथयति- (कीलोत्पादिवानरकया २] "AFRI Rशे धर्मारष्यसमिहिनपधायां शुमदहनामा Name मारम्भः । ता करणबदार्यमाणेशसम्भस किया twitthth Amreसमाये कीलकः सूत्रधारेण निहितः । Nanामा कीरागतः । एको वानरः कालमेरित इस It कोलामा प्रत्योपविष्टः । तत्र तस्स मुकद्वयं लम्यमानं GURUHAprसरे भविष्टम् । अनन्तरं स च सहजचपलतया bipH मोग से कीलकमाकृष्टवान् । आकृष्टे व कीलके चूर्णिताण्ड- मा पEN गतः । अतोऽहं असीमि--"अव्यापारेषु व्यापारम्" त्यादि । दमनको भूते-'तथापि सामिचेष्टानिरूपण सेयके. नावश्यं करणीयम् ।' करटको धूते- 'सलिलभिकारे य एव नियुक्तः प्रधानमग्री स करोतु । यतोऽनुजीविना पगधिकारची सर्वथा न कर्तव्या । पञ्य.- ·सो० २७-३४] मुहदः । ४९ पराधिकारचर्चा यः कुर्यात्वामिहितेच्छया । स विपीति चीत्कारादर्दभन्नाडितो यथा" ॥ ३१ ॥ दमनकः पृच्छति--'कथमेतत् !' फरटको भूने- • [ रजक-वधू-गर्दभ-कुमुरकथा ३] "अस्ति वाराणस्यां फरिपटको नाम रजकः । स चाभिनयवयस्कया । ध्या सह पिरं निधुवनं कृत्या निर्भरमालिगय मनुप्सः। तदनन्तरं सहरुद्रयाणि हर्नु चौरः प्रविष्टः । तस्य प्राङ्गणे गर्दभो पद्धस्तिष्ठति । फुपुरधोपविष्टोऽसि । अप गर्दमः श्वानमाह-'सखे! भवतस्तावदयं न्यापारः । तस्थिमिति त्यमुपः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागर- रसि!' कुएरो मूते-भद्र ! मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । 10 'यमेव किन जानासि यचा तसाहर्निशं गृहरक्षां फरोमि ! यतो. ऽयं पिराजितो ममोपयोग न जागाति । तेनाधुनापि ममाहारदाने नन्दादरः । यतो पिना पिधुरदर्शनं सामिन उपजीविषु नन्दादरा मपन्ति ।' गर्दभी मूते-पुरे चर! मागते कार्यकाले यः स किंमृत्यः स किंवत् । अपुरो मते- 'अत्यान्सभापयेच पायातेस किंमभुः ॥ ३२॥ 15 साभिषानां सती सानिमेवायां परोपने । पुरोरने वन सन्ति प्रतिहसर: ॥३३॥ हो भः सपनार-भरे हामतेः र पदिल्टी Fari पनि सासर सानी रिडि Fr ·है . रन- पाभीदेवोत्रीविदेशोभिती मनान । गुरमीपति सुगदेतीः को महः सेयरमा २७ मनोने-' मिस मग तन्यन् । पा- নাম নীলনী বনা: যমঘহয়। अरिगा ये राधाः पून्नि मनोरयान् ।। २८ ॥ अन्यप पसा- कुरा रोपामिदीनाना भामरोन्तः । उनमाज पानिवारवयादिनी ॥ २९ ॥ 10 फररको मो-'तपाल हिमाल सागरल! यतोऽमारेर ब्यापारः सर्वमा परिदरगोयः । पश्य- समारेषु व्यापार यो नरः कमिष्यति । स नो नियः शेते कीलो पाटीर घागरः" ॥ ३० ॥ दमनः परति-कथमेतत् ' करटः कसपति- [कीलोत्पाटियानरस्पा २] "असि मगपदेशे परिष्यसनिहितपयुधायां शुमदत्तनामा काय- सेन विहारः क मारम्पः । तत्र करणार्यमाकम्तम्भस किपर- स्फाटितस काष्ठमण्डपमध्ये कीटकः सूत्रधारेण निहितः । सन यलपान्वानरपूर्मः क्रीडमागतः । एको यानरः कानप्रेरित इस 20 कील हवाम्मा भूत्वोपविष्टः । तत्र तस मुकदर्य लम्बनमान काठखण्डद्वयाभ्यन्तरे प्रविष्टम् । अनन्तरं स १ सहजचपलतया महता मयोन तं कीलकमाकृष्टवान् । आरटे च कीलके चूर्णिताण्ड- द्वयः पञ्चतं गतः । अतोऽहं प्रीमि-"अयापारेषु व्यापारम्" इत्यादि' । दमनको प्रते-'तथापि सामिचेष्टानिरूपणं सेवके- 23 नावश्यं करणीयम् ।' करटको मूते-रास्मिलधिकारे य एवं नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु । यतोऽनुजीविना पराधिकारचर्चा सरयाग कर्तव्या । पश्य- 15 ·- सो०.२६-३४] सुंदः । ४९ पराधिकारचर्चा यः कुर्यात्वामिहितेच्छया । स विपदिति चीत्कारार्दमताडिनो यथा ॥ ३१ ॥ दमनकः पृच्छति- 'कथमेतत् !' करटको ब्रूते- [ रजक-वधू-गर्दम-कुकुरकथा ३] "अस्ति वाराणसां कर्पूरपटको नाम रजकः । स चाभिनववयस्कया : वा सह चिरं निधुवनं कृत्वा निर्भरमालिस प्रतः। तदनन्तरं तहहद्रव्याणि हतु चौरः प्रविष्टः । तस प्रागणे गर्दमो पद्धतिष्ठति । कुकुरश्योपविष्टोऽस्ति । अथ गर्दभः वानमाह-'सते! भवततावदयं व्यापारः । तत्किमिति त्वमुच्चैः शब्दं कृत्वा खामिनं न जागर- यसि ?' कुचारो ग्रूते-'भद्र! मम नियोगस चर्चा त्वया न कर्तच्या । 10 त्वमेव किं न जानासि यथा तस्साहर्निशं गृहरक्षां करोमि ! यतो- अयं चिरानिवृतो ममोपयोग न जानाति । तेनाधुनापि नमाहारदाने मन्दादरः । यतो विना विधुरदर्शनं सामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति ।' गर्दभो भूते-'शृणु रे बर्बर! याचते कार्यकाले यः स किंमृत्यः स किसुहृत् ।' कुकुरो भूते- 'भृत्यान्समापवेद्यस्तु कार्यकाले स किंप्रमुः ॥ ३२ ।। 15 यतः, 0 आश्रितानां भृतौ खामिमेवायां धर्मनेवने । पुत्रन्योन्पादने चैव न सन्ति प्रतिहतका ॥ ३३ ॥ ततो गर्दभ मकोपमाह- अरे दुष्टमते ! पापीयान्वं यद्विपत्ती स्वामिकार्य उपेक्षां करोपि । भवतु नावन ; यथा न्यामी जागारयति नन्मया कर्तव्यन् । यत .- पृष्ठ- ववेदक जटग्ण हुनाशनम् । स्वामिन सर्वभवन परलोकममायया' ।। 12}} इत्युक्त्वानीव चाकरमदं कृतवान् । तन. स रजत ·मारो भिमा मापा। मोके गुरiframan महिमागेर मर मानि॥४६॥ 12 1M भागेप्यो मिटा यस महता मया । निगन्यो नाममायाना गुनगयोः ॥ १७ ॥ पाययोऽयो मानी मेरेर फर्मभिः । काम मनियारसे कारः ॥ १८ समयम् । सपनायपो पाना सरन्य ।' करटको ने'अय मानिक प्रवीति । स शाह-'भयं तापम्यागी विना कुनौति पारमादिनः परित्योरिटः । पररको मने-~- नवं जागासि!' दमनको इते-किमत्रापिदिनमधि । उन्झ र उदीरितोऽयः पशुनानि गृपते इयाय नागाध यान्ति देशिताः । अनुधमप्यूति पण्डितो जनः परेत्रितज्ञानाला हि युद्धयः॥ १९ ॥ आकारिद्धितर्गत्या पेक्ष्या मापपेन च। नेप्रवकनिकारण लक्ष्यतेन्तर्गतं मनः ॥५०॥ अब मयप्रसावे प्रज्ञापलेनाहमेनं खामिनमात्मीय फरिप्यामि । यत,- प्रसावस वाक्यं सदावसदृशं भियम् । आत्मशक्तिसमं कोप यो जानाति म पनि ॥५॥ करटको बने–'ससे' त्वं सेवानभिज्ञ । पश्य,- अनाहूनो विशेद्यम्नु अष्टो बहु नापते । आन्मान मन्यते श्रीन भूपालस्य म दुर्मति ' ॥ २ ॥ दमनको मृत–भद्र ! कथमह भवानभिज्ञ : पश्य,- ·हो०४६-५९] मुहद्भेदः। किमप्यत्ति समावन सुन्दरं साम्पसुन्दरन् । यदेव रोचते यलै मवेत्तत्तस सुन्दरम् ॥ ५३ ।। 5 यस्य यस हि यो मावस्तेन तेन हि तं नरन् । अनुमविश्व मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥ ५ ॥ अन्यथा कोऽत्रेत्यहमिति यूयात् सम्यगादेशयेति च । आज्ञामवितयां कुर्याद्ययाशक्ति महीपतेः ।। ५५ ॥ अपरं च-- 10 अल्पेच्छुतिमान्माजमायेवानुगतः सदा । आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसती वसेत् ॥ ५६ ।। १०.८को ब्रूते-~~-'कदाचित्वामनवसरप्रवेशादवमन्यते खामी' । स -'अस्त्वेवन् । तथाप्यनुजीविना लामिशांनिध्यमवश्यं कर- 4न् । यतः,- दोपभीतेरनारम्भन्तकापुरूपलक्षणम् । कैरजीर्णभयाद्रातमांजनं परिहीयते ॥ ५७ ।। जासनमेव नृपतिर्भजते मनु विद्याविहीनमकुलीनमसंगनं वा । प्रायेण भूमिपनय प्रमदा लाश्च य पाश्वनी पनि न परिवष्टयान्न ॥ ५८ ।। को भूते-'अय गव' वि. वस्पति वन , म अर- । किन्नु विग्न ३ द क प . कन्दरे न्य J~- दुगदः - १ ...मान परीक्षेऽपि गुम मर : वन्य .

·भोर मानिसमा । सानिधानि १ শাবানা । विप जानीRITE IS Pा मा पा मग मरिमी रामा रामिण 10 . भाग शिdि. मुत्पादनको कमिदिम् । ममारिनो नीतिनिपिपयुवा पुरः भारतीय दर्शयति ॥ २ ॥ कराको भो-तभाप्या प्रकारे ग यामसि । यता- मासमा इदम्पतिरसि उपन् । मानुपायाधाममा पशाधव ॥६३ ।। दमनको भूने--'मित्र! मा भैषीः । मामासारसर वचन बदि. म्यामि। आपयुन्मार्गगमने कार्यकालमात्यो । अष्टेनापि यायं भून्येन हितमिच्छता ॥६॥ मदिप मांसावसरेणापि ममा मनो न वक्तव्यमादा मनियमेव 20समानुएपनम् । यतः,- कल्पयति येन वृति येन प लोके प्रशम्यते सनिः। स गुणस्तेन च गुणिना श्यः संवर्धनीयध ॥ ६५ ।। तद्भद्र' अनुजानीहि माम् । गच्छामि ।' करटको मूने-'शुभमस्तु, शिवास्ते मन्तु पन्थान । ययाभिलपिनमनुष्ठीयताम्' हाने । सो २७ दमनको विस्मित इव पिङ्गलकसमीप गत । अब दरादेव सादरं राज्ञा प्रवाशन. साष्टानागपात प्राणपत्यो- .

·६०-७१] सुदृझेदः।
५५
| राजाह-चिरादृष्टोऽसि' । दमनको मूते-'यद्यपि
... सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित्प्रयोजनमन्ति तथापि प्राप्त-
लगनुजीविना सांनिध्यमवश्यं कर्तव्यमित्यागतोऽसि । किं च-
दन्तस्य निर्पणकेन राजन् !
कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि ।
तृजेन कार्य भवतीश्वराणां
किमल! वाक्पाणिमता नरेण ! ।। ६६ ।।
चिरेणावीरितस्य देवपादैमें चुद्धिनाशः शहरते, तदपि न
नीयम् । यतः-
फदर्भिवत्यापि च धैर्यवृत्ते-
बुद्धविनाशो न हि शहनीयः ।
अयःकृतस्यापि तनूनपातो
नापः शिखा याति कदाचिदेव ।। ६७ ॥
तत्सर्वथा विशेषज्ञेन सामिना भवितव्यम् । यतः,
मगिलठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते ।
यथैवास्ते त्यान्ना काचः काचो मणिमणिः ॥ ६८॥
.
10
निर्विशेषो पदा राजा समं सर्वपु वर्तते ।
तदोपमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥ ६९ ॥
।
विविधाः पुरुषा गजमुचनापनमध्यमाः ।
नियोजयेतदेवांविवियन्वेष कर्मम ।। ७०॥
खान एव नियोज्यन्ते मृत्याचाभरणानि च ।
न हि पूटामणिः पादे नपुरं शिरसा दम् ॥ १ ॥

·५६ दिवोपोरो अपिप- कनकम्पपसंग्रहणोदितो यदि मणिरपुणि मणिधीयते । नसरिरौति न चापि स शोगते भवति योगयियुर्वचनीयता ॥ २ ॥ अन्यच- मुकुटे रोपितः कापथरणामरणे मणिः । नहि दोषो मणेरम्ति किंतु साधोरविज्ञता ॥ ७३ ।। पश्य- बुद्धिमाननुरतोऽयमयं शुर इतो भयम् । इति मृत्यविचारको मृत्येरापूर्यते नृपः ॥ ७ ॥ तथा हि- अधः शर्म शायं पीणा वाणी नरथ नारी । पुरुषविशेष प्राप्य हि भन्नि योग्या अयोग्याध ॥ ७५ ॥ अन्यय- मिनेनाममर्थन शनापकारिणा! मन त म मामराजनायगावं यमईसि ) ७६ ॥ 10 भमानानो मपनि मनिदानः परिजन- स्लामाबाद निमगीरी युपमानः । न्य गोनहि माति नागिनती मिटाया नीती मारमार्ग सीदति मान् ॥ ७ ॥ শৰ কথা দিলাম । नाजारही या समirriven At Trewati ·२१.० ८१-८.] स्वेविषये विनमपन्य प्रकागनम ॥७९ ॥ 1ोड६---'म दान किमतन् ? समगदीपप्रधानामात्य- ५१ दयन्नं कालं यावत् कुनोऽपि गलयापयामागतोऽसि ! इदानी 441 हि । दमनको गने-'देव ! पृच्यामि किंचित् । 411 | उदयार्थी पानी पानीयमपीन्या किमिति चिन्ति दय। ति!'। पिछलकोऽवदत् -'भद्रमुगः लया । निद्रा पर्न अपिहिचान तथापि निभूनं त्या पदामि । राणु । :ति पनिदमपूर्वसत्याधिष्टितमतोऽन्ला. त्यान्यन् । अमेन ॥ विनितोऽगि । तथा च मुतो मयारि महानपूर्वगन्नः । दानुसार प्राणिनो महता यलेन भवितव्यम् ।' दनको 10 --'देय ! अम्ति तावदयं महान्भयहेतुः । स लोऽनाभि- पान. 1 किंतु स फिमग्री यः प्रपमं भूमित्यागं पश्चायुद्ध त । अलिन्कार्यसंदेहे भृन्यानानुपयोग एवं वातव्यः । +ni- पन्युनीमृत्यवर्गस बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । आपत्रिकपपापाणे नरो जानाति सारताम् ॥८॥ ved Qते-~'भद्र ! महती शका मां पाधते !' दमनकः पुनराह सगवन्) अन्यथा राज्यमुसं परित्यज्य सानान्तरं गन्तुं कर्य संभापसे ? (प्रकाशं ते)-'देव ! यावदहं जीवामि तावद्भयं न PAR | किंतु करटकादयोऽप्याचासन्तां यन्नादापत्यतीकारकाले : म. पुरुषसमवायः। ततम्ती दननफ-करटको राज्ञा सर्वखेनापि पूजितौ भयमतीकार पतिना५ चलिती । करटको गच्छन् दमनकमाह...-'सखे ! कि वाक्यमता भयहेतुरशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपामं प्रतिनाय कयमयं महाप्रसादो गृहीतः ! यतोऽनुपकुवाणो न कस्या- 25 प्युपायनं गृहीयाद्विशेषतो रानः । पश्य, ६ हितो.

·१८ 5 दिसोरो [च्या यम्य सादे पमा विजयध पराकमे। मृयुध यसति क्रोधे सर्यतेजोमयो हि सः॥ ८१ ॥ तथा हि- पालोऽपि नायगन्तव्यो मनुष्य इति गमिपः। महती देयता पेशा नररूपेण तिरति ॥८२ ।। दमनको मिसाइ-मिग तूष्णीमास्यताम् । पतं मया परकार- पम् । यही पनर्दितं तन् । वृषभाधास्माकमपि भक्ष्याः । पुनः मिस करटको ने-'यो तदा कि पुनः मामिनासतौर मिति नापनीतः!' । दमनको ब्रूते-'यदि सामित्रासनाच्यते ० तदा कयमयं महाप्रसादलाम: स्यात् । भारं च,- निरपेशो न कर्तव्यो मृन्येः खामी कदापन । निरपेशं प्रभु शमा मृत्यः स्यादधिर्णवत्" ।। ८५ ॥ करटकः पृष्ठति--जयमेतत् ! दमाः कथयनि- [दुन्दनसिंह-सुपर-दधिर्णमारिफया ५] "मम्युलगायेदशिमग्याति पर्वते दुदालो नाम माविकमः गिहा। नग पगन्दामविशगानग केगानं कधिनी पन्य दिनि । ननः केगगर्भ दनं दृष्ट्या दुरियो मिजगन्नर्गले भूमिम्मरमानोऽचिन्नत- ‘প্রধলপুণপশু মারা ।। तपाइन्न पुगा: मागमा गनिक' || ८४॥ বাস বন ধর্ম বা নি সা বিনমা য়া यंदानी मम मन्दरे शानः | भगन्य Afrra नी दोभमाः गुर दयावा गुरमा मम मिति। राम : grina: मरा यादि । अन्त ग ATTER 15 ·6 स्लो० ८१-८६] सुहृझेदः। तत्कृतरावमपि न शृणोति तदा तस्यानुपयोगाद्विडालस्याप्याहारदाने मन्दादरो बभूव । ततोऽसायाहारविरहार्यलो दधिकोऽवसन्नो बभूव । अतोऽहं ब्रवीमि-"निरपेक्षो न कर्तव्यः" इत्यादि । ततो दमनक-फरटको संजीवफसमीपं गतौ । तत्र फरटकस्तरुतले साटोपमुपविष्टः। दमनकः संजीवकसमीपं गत्वाप्रवीत् –'अरे वृपम! एपोऽहं राज्ञा पिङ्गलकेनारण्यरक्षार्थ नियुक्तः । सेनापतिः करटकः समा- ज्ञापयति--"सत्वरमागच्छ । न चेदलादरण्याहूरमपसर । अन्यथा ते विरुद्ध फलं भविष्यति ।" न जाने क्रुद्धः खामी कि विधास्यति ।' तच्छुत्वा संजीवकश्चायात् । 10 आज्ञाभको नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः । पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रविहितो वधः ॥ ८५ ।। ततो देशव्यवहारानभिज्ञः संजीवकः सभयमुपसृत्य साष्टाङ्गपातं करटकं प्रणतवान् । तथा चोक्तम्,- मतिरेव बलाद्रीयसी यदभावे करिणामियं दशा । इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः कणन् ।। ८६ ।। अथ संजीवकः साशमाह-'सेनापते ! कि मया कर्तव्यम् ? तदभिधीयताम् ।' करटको ब्रूते-'वृषभ ! अत्र कानने तिष्ठसि 120 असद्देवपादारविन्दं प्रणम । संजीवको ब्रूते-'तदभयवाचं मे यच्छ; गच्छामि ।' करटको ब्रूते-शृणु रे बलीवर्द ! अलमनया शङ्कया। यतः,- प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे। 15 25 ·10 हितोपदेशे कथा ५ मोषणं दूरसंसान कोशव्यसनमुच्यते ॥ ९ ॥ यतः- क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययमानः सवाया। परिक्षीयत एवासी धनी वैश्रवणोपमः ॥ ९५॥ 5 स्तब्धकर्णो ब्रूते-'शृणु प्रातः । चिराश्रितावेती दमनक-करटको संधिविग्रहकार्याधिकारिणौ च कदाचिदाधिकारे न नियोक्तन्यौ। अपरं च नियोगप्रस्तावे यन्मया श्रुतं तत्कय्यते,- बामणः क्षत्रियो यन्धुनाधिकारे प्रशस्यते । माझणः सिद्धमप्यर्थ कृच्छ्रेणापि न यच्छति ॥ ९६ ॥ नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये सहं दर्शयते भुवम् । सर्वसं प्रसते बन्धुराक्रम्य ज्ञातिमावतः ॥ ९७ ॥ अपराधेऽपि निमोनियोगी चिरसेवकः । स स्वामिनमवज्ञाय चरेच निरवग्रहः ।। ९८॥ उपकताधिकारसः सापराधं न मन्यते । उपकार ध्वजीकृत्य सर्वमेवारम्पति ।। ९९ ॥ उपांशुक्रीडितोऽमात्यः वयं राजायते यतः। अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाभुवम् ॥ १०॥ अन्तर्दुष्टः दामायुक्तः सर्वानर्यकरः किल । शकुनिः शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ! ॥११॥ सदामात्यो न साध्यः स्यात्ममृद्धः स एव हि । सिद्धानामयमादेश ऋद्धिचित्तविकारिणी ॥ १०२ ।। प्राप्तार्थप्रहमं द्रमपरीवनोऽनुरोधनम् । उपेक्षा युद्धिहीन भोगोमात्यम्य दृषणम् ।। १०३ ।। नियोग्पर्थमहापायो राजा नित्यपरीक्षाम् । पनिपत्तियदान च नया कर्मविपर्यय ॥१०॥ निपारिता वमन्युपेन्ग मीगने । 15 20 25 ·३ टो.९४-११०] मुहरेदः। दुष्टप्रणा इव पायो भवन्ति हि नियोगिनः ॥ १०५॥ मृदुनियोगिनो याध्या वसुधारा महीपते ! ॥ सकृतिक पीडित मानवसं मुद्रुतं पयः ॥ १०६ ।। . यथावत्सरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम् । सिंहो मते-'अन्ति १९५५ किल्लेती सर्वथा न मम पचनकारिणौ। तव्यों हो-'एतत्सर्वमनुचितं सर्वथा । यतः,- आनामाकरान्राजा न क्षमेल्समुतानपि । विशेषः को नु रानश्च रानचित्रगतस्य च ॥ १०७ ॥ स्तब्यस्य नश्यति यशो विपनत्य मैत्री नटेन्द्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः। विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवन्य नराधिपत्य ॥ १०८॥ 10 अपरच- 15 तस्करेभ्यो नियुक्तभ्यः शत्रुभ्यो नृपवाहमात् । नृपतिनिजलोभाच प्रजा रक्षेत्यितेव हि ।। १०९ ॥ प्रात.! सर्वधालद्वचनं क्रियताम् । व्यवहारोऽप्यस्माभिः कृत एव । --- संजीवकः समभक्षकोऽर्वाधिकारे नियुज्यताम् । एतद्वचना- त्यानुष्ठिते सति तदारभ्य पिगलक-संजीवकयोः सर्ववन्धुपरित्यागेन रहता नेहेन कालोऽतिवर्तते । ततोऽनुजीविनानप्याहारदाने शैथिल्य- दर्शनाद्दमनक-करटकाबन्योन्यं चिन्तयतः । तदाह दमनकः कर-20 टकम्----'मित्र ! किं कर्तव्यम् ! आत्मकृतोऽयं दोपः । वयं कृतेऽपि दोपे परिदेवनमप्यनुचितम् । तथा चोकम् - स्वर्णरेखामहं म्पृष्ट्वा बद्धात्मानं च दृतिका । आदिन्मुश्च मणि साधुः खदोपाइलिता इमे" || ११० ॥ करटको व्रते-कथमेतत दमनमः कथयति- ·हितोपोसे ययहं परममती स्थान, वां विहायान्यं न आने, पुरुषान्तर समेऽपि न हि भजे, तेन धर्मेण छिनापि मम नासिकाच्छिन्ना । मया वं मन कतुं गश्यसे। किंतु खामी लन् । लोकमयादुपेक्षे । पश्य मन्मु- सम् । ततो यावदमौ गोपी दीपं मग्यालय तन्मुखमपोकते तार- दुमस मुतमवलोक्य तथरणयोः पतित:--'धन्योऽहं यस्हशी भायां परमसानी' इति । योऽयमास्ते साबुलवृत्तान्तमपि कस्यामि । अयं सगृहानिर्गतो द्वादशवमलयोरकष्टादिमा नगरीमनुपातः । अत्र वेश्यागृहे मुप्तः । तसाः कुहन्या गृहद्वारि स्थापितकाठ- पटितयेतालस मूनि रनमेकमुटमाते । तत्र लुब्धेनानेन साधुना 10 राप्रावृत्याय र प्रहीतुं यतः कृतः । तदा तेन वेतालेन सूत्र- संचारितबाहुम्मा पीडितः सहानादमयं चकार । पयादुत्याय कुहन्योकम्-'पुत्र! मलमोपकष्ठादागतोऽसि । तत्सर्वरतानि प्रय- छाले । नो चेदनेन न त्यक्तन्योऽसि । इत्यमेवायं चेटकः । ततो- ऽनेन सर्वरतानि समर्पितानि यथायमपहतसर्वखोलामु समागत्य मिलितः । एतत्सर्व श्रुत्वा राजपुरुपाये धर्माधिकारी प्रवर्तितः । अनन्तरं तेन सा दूती गोपी च प्रामादहिनिसारिते । नापितध गृहं गतः । अतोऽहं पीमि--"सणरेखामहे स्पष्टवा" इत्यादि। अथ यकृतोऽयं दोषः । अत्र विलपनं नोचितम् । (क्षणं विमृश्य ।) मित्र! यभाऽनयोः सौहार्द मया कारित तथा मित्रभेदोऽपि मया 20 कार्यः । यतः- यतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्त्यतिपेशलाः । समे निम्नोलतानीव चित्रकर्मविदो जनाः ॥ ११३।। अपरं च- उत्पन्चेष्वपि कार्येषु मतिर्यस्य न हीयते । स निस्तरति दुर्गाणि गोपी वारद्वयं यथा" ॥ ११४ ॥ करटकः पृच्छति-'कथमेतत् ।। दमनकः कथयति- 25 ·लो० ११३-११८] मुहलेदः। [गोप-सीदण्डनायक-पुत्रकथा ७] "अस्ति द्वारयत्यां पुर्या कस्यचिद्गोपन्य यपूर्वन्धकी।सा मामल दण्डनायकेन तत्पुत्रेण च सनं रमते । तथा चोक्तम्- नामिस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां नहोदधिः। नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वानलोचना ।। ११५ ॥ अन्यञ्च,- न दानेन न मानेन नार्जवन न सेक्या। न शस्त्रेण न शालेण सर्वथा विपनाः लियः ।। ११६ ।। यतः,- गुणाध्यं कीर्तियुतं च कान्तं पति रतिहं सघनं युवानन् । विहाय शीघ्रं वनिता नजन्ति नरान्तरं शीलगुणादिहीनम् ॥ ११७ ।। अपरं च- नाशी प्रीति पैति नारी विचित्रशव्यां शयितापि कामन् । यथा हि दूर्वादिविकीर्णभूमी प्रयाति मौल्यं परफान्तसन्नात् ॥ ११८ ॥ भय कदाचित्ला दण्डनायकपुत्रेण सह रममाणा तिटति । अर दण्डनायकोऽपि रन्तुं तत्रागतः । तनायान्तं न तत्पुत्रं कुटा निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथैव क्रीडति । अनन्तरं तसा मत. गोपी गोष्टात्समागतः । तमालोक्य गोप्योक्तन्-'दण्डनायक! - लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन्सत्वरं गच्छ । तया तेनानुष्टिते गोपेन गृहमागत्य भार्या पृष्टा-केन कार्येण दण्डनायकः समागत्या. सितः' । सा चूने-'मयं केनापि काग पुत्रलोपरि क्रुद्धः सच पलायनानोऽप्यत्रागत्य प्रविष्टो नया कुराले निक्षिप्य रक्षि तः। तमित्रा चान्विप्यान न दृष्टः । नत्र एवायं दण्डनायक ·[कया 10 . हितोपदेशे बुद्ध एवं गच्छति । ततः सा तत्पुत्रं कुशूलाहित्य दर्शित- वती । तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः सीणां बुद्धिम्नामां चतुगंगा । पगुणो व्यवसायश्च कामश्वाटगुणः स्मृतः ॥ ११९॥ 5 अतोऽहं ब्रवीमि "उत्पन्नेष्वपि कार्येपु" इत्यादि । करटको मूते-'अन्त्वेवम् । किंत्वनयोर्महानन्योन्यनिसर्गोपजातोहः कर्य भेदयितुं शक्यः । दमनको मूते-'उपायः क्रियताम् । तथा चोकम् - उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमे । काक्या कनकसूत्रेण कृष्णसर्पो निपातितः" ।। १२०॥ फरदकः पृच्छति-'कथमेतत् !' दमनकः कथयति-- [पायसदंपती-कृष्णसर्पकथा ८] "कस्मिंश्चितर, वायसदंपती निवसतः । तयोधापत्यानि तत्को- टरावस्थितेन कृष्णसर्पण सादितानि । ततः पुनर्गर्भवती वायसी 1. वायसमाह-नाथ ! त्यज्यतामयं तहः । अपआयस्थिनाणमणारयोः सेनति सततं भक्ष्यते । यतः,- दुष्टा भार्या शठं मित्रं मृत्यश्चोत्तरदायकः । ससरे च गृहे यामो गृत्युरेव न संशयः ॥ १२१ ।। यायसो मूने-'भिये । न मैतव्यम् । वारंवार मयेनस महापराम 80 सोटः । वानी पुनर्न दान्तव्यः । यायसाह--'कममतेन पयत साध मान्चिन गर्नु समर्थः । यायसो भूने-'अरमनया शाया: यना- बुद्धिषय यलं नम्य, नियुदेणु कुलो यस ! । पर मिठो मदोन्मयः शकेा निति॥ १२२ ।। 25 वापी दिया:-'कयमेतत् । बागः कपर- [दुदानमिदगदराममाया ९] “मनि पदानाभि परी दुर्वानो नाम firkध ·लो० ११९-१२३] सुहृदः। पशूनां वयं कुर्वनास्ते । ततः सर्वैः पशुभिर्मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तः-'मृगेन्द्र । किमर्थमेकदा बहुपशुधातः क्रियते ! यदि प्रसादो भवति तदा वयमेव भवदाहाराय प्रत्यहमेकैकं पशुमुप- ढोकयामः । ततः सिंहेनोक्तम्-'यद्येतदमिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् ।' ततःप्रमृत्येकैकं पशुमुपकल्पितं भक्षयन्नाखे । अय कदाचि-5 दृद्धशशकस्य वारः समायातः । सोऽचिन्तयत्- प्रासहेतोयिनीतिस्तु क्रियते जीविताशया। पञ्चत्वं चेद्गमिप्यामि कि सिंहानुनयेन मे ॥ १२३ ।। तन्मन्दमन्दं गच्छामि ।' ततः सिंहोऽपि क्षुधापीडितः कोपात्त- मुवाच-'कुतस्त्वं विलम्ध्य समागतोऽसि ! ।' शशकोऽब्रवीत्---10 'देव! नाहमपराधी । आगच्छन्पथि सिंहान्तरेण बलाद्धृतः। तस्याने पुनरागमनाय शपथं कृत्वा खामिनं निवेदयितुमत्रागतोऽलि ।' सिंहः सकोपमाह-'सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय, क स दुरात्मा तिष्ठति ।' ततः शशकस्तं गृहीत्वा गीरकूर्ण दर्शयितुं गतः । तत्रागत्य 'स्वयमेव पश्यतु स्वामी' इत्युक्त्वा तसिन्पजले तत्स15 सिंहस्यैव प्रतिविम्ब दर्शितवान् । ततोऽसौ क्रोधाध्मातो दर्पाचल्यो- पर्यात्मानं निक्षिप्य पञ्चलं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि--"बुद्धिर्यस्य" इत्यादि । वायस्याह-'श्रुतं मया सर्वम् । संप्रति यथा कर्तव्यं तहि ।' वायसोऽवदत्-'अनासन्ने सरसि राजपुत्रः प्रत्यह- नागत्य नाति । खानसमये तदनादवतारितं तीर्यशिलानिहितं 20 कनकसूत्रं चञ्चया विधृत्यानीयालिन्कोटरे धारयिप्यसि ।' अथ कदाचित्लातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्रे वायत्या तदनुष्ठितम् । अथ कनक- सूत्रानुसरणप्रवृत्त राजपुरुषैतत्र तरकोटरे कृष्णसों दृष्टो व्या- दितश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-"उपायेन हि यच्छक्यम्" इत्यादि ।' करटको ब्रूते-'यद्येवं तर्हि गच्छ । शिवाले सन्तु पन्धानः । 25 तो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा प्रणम्योवाच-'दे ७ हितो. ..

·७० हितोपदेशे [था ९ किमपि महामयकार कार्य मन्यमानः समागतोऽसि । यता, आपयुन्मार्गगमने कार्यकारात्ययेषु च । कल्याणवचनं यादपृष्टोऽपि हितो नरः ॥ १२ ॥ अन्यचा मोगस भाजनं राजा न राजा कार्यमाजनम् । राजकार्यपरिध्वंसी मत्री दोषेण लिप्यते ॥ १२५ ॥ तथा हि पश्य । अमात्यानामेप क्रमा, वर प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् । न तु सामिपदाराप्तिपातकेच्छोरुपेक्षणम् ॥ १२६ ॥ 10 पिपलकः सादरमाह-'अय भवानिक वक्तुमिच्छति । दमनको भूत-'देव ! संजीवकस्तोपर्यसदृशव्यवहारीव लक्ष्यते । स्था बालसनिपाने श्रीमद्देवपादानां शकिप्रयनिन्दा कृत्या राज्यमेवा- भिलपति । एतच्छ्रुत्वा पिटकः समयं साश्चर्य मत्या तूप्पी स्थितः । दमनका पुनराह-'देव! सर्वामात्यपरित्यागं कृत्वक 15 एवायं यत्वया सर्याधिकारी कृतः स एव दोषः । यतः,- अत्युच्छ्तेि मणिणि पार्थिवे व विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । सा सीखमावादमहा मरस तयोद्धयोरेकतरं जहाति ॥ १२७ ।। मारंच, एवं भूमिपतिः करोति सचिराग्ये प्रमाणं यदा तं मोडायने मरः स च मदासस्येन निर्मित निर्मिनस्य पदं करोति हृदये सस्य सम्पदा सातम्याग्रहमा दतः स नृपतेः भागान्तिक दुपति ।। १२८॥

·- १२४-१३६] मुहछेदः। अन्यच- विपदिन्यत्स मकस दन्तस्य चलितस च । अमात्यस च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥ १२९ ।। यः पुर्यात्सचिवायचां भियं तदारसने सति । सोऽन्यजगतीपालः सौदेत्तंचारकैपिना ॥ १३०॥ सर्पका सेच्छातः प्रवर्तते । तत्र प्रमाणं खामी । एतच 10 न सोऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियन् । परस्य युवती रम्या सादरं नेक्षतेऽत्र कः ॥ १३१ ।। विमृश्याह-भद्र! वधप्येवं तथापि संजीवकेन सह मन .: । पश्य,- युर्वनपि च्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेपदोपदुष्टोऽपि फायः फस्स न वाहमः ! ॥ १३२ ।। 16 अभियाप्यपि कुर्वाणो यः प्रियः मिय एव सः । दभमन्दिरसारेऽरि कस महापनादरः॥ १३३ ।। ५११५.: पुनरेवाह- देव । स एवातिदोषः । यतः- पलिवाधिक कुरारोहयति पार्थिवः । सुतेऽनात्येऽप्युदासीने स पम्याधीयते जनः ॥ १३ ॥ १५ देव! অমিষাৰি অন দাম: রা:। पदा मोटा पत्रमि रमन्ते तत्र संपदः ! गनमत्कारिलार मागी. माह दोपी राम ·४ हितोपदेचे [च्या टिहिमोऽवदत्-'मायें! नन्विदमेवे स्थान प्रतियोग्यम् । मते-'समुद्रवेल्या व्याप्यते सानमैतत् । टिटिमोऽषदंत- 'किमहं निर्बलः समुद्रेश निग्रहीतयः।।' रिष्टिमी विहस्साह- 'सामिन् ! स्वया समद्रेण घ महदन्तरम् । भयवा:- परामवं परिच्छेत्तुं मोम्यायोग्यं परिभ्यः । अस्त्रीह यस विज्ञानं कृप्रेणापि न सीदति ॥ १५॥ । अपि च अनुक्तिकार्यारम्भः सजनविरोधो पलीयसा पर्पा । प्रमदाजनपिधासो मृत्योराणि चत्वारि' ।। १५१ ।। 10 ततः कृच्छ्रण खामियचनारसा सौय प्रसूता । एतत्सर्व पुरवा समुद्रेणापि तप्यकिशानायं तदण्डान्याहतानि । सतविधिमा चौकाता मरिमाद-नाय! कष्टमापतितम् । सान्यायानि मे मष्टा- नि।' रिट्टिमोऽवदत्-'प्रिये ! मा भैपीः । इत्युक्या पशिता मेकं कृत्या पक्षियामिनो गास समीपं गतः । तत्र गरवा सकल- पान्तं टिटिमन भगवतो गास पुरतो नियेदिवम्-स! समुदेणादं सहारस्थिती विनापराधेनेव निरीवः ।' सपना माकर्ण्य गममता प्रमुगामारायशः परिसितिपथ्यावाशियः । स समुद्रमण्डदानापादिदेश । नो मगरा मौली निपाय समरेश वान्यण्डानि टिहिमाय समर्पिवानि । भोई प्रीमि-- "मानिमारमाय इत्यादि । रामाह-कमसी मान्यो बोलिरिति । बमको नसी सदा शार. बामियपवितमिगत ना आसान सामी सा संगमनमा गन: नि गथ मन्मन्नुपसमिसिमिया- मानमान | संत Patr. • गाय नि।'

·सो०१५-१५७] कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विपयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं मुवि मनः को चाखि राज्ञां प्रियः । कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः फोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ! ॥ १५३ ॥ संजीवकेनोकम् ---ससे! श्रूहि किमेतत् । दमनक आह--'कि नामि मन्दमान्यः ! पश्य,- मजनपि पयोराशी लन्च्या सावलम्बनम् । न मुखति न चादत्ते तथा मुग्धोऽलि संप्रति ॥ १५ ॥ 10 एकत्र राजविश्वासो नश्यत्यन्यत्र बान्धवः । किं करोमि क गच्छानि पतितो दुःखसागरे' ।। १५५ ॥ २.ना दीर्घ निःश्वस्सोपविष्टः । संजीवको भूते-मित्र ! १ सविस्तरं मनोगतनुच्यताम् ।' दमनकः मुनिभृतमाह- चार राजविश्वासो न कयनीयस्तथापि भवानलदीयप्रत्ययादागतः ।। या परलोकाधिनावसं तय हितमारत्येयम् । शृणु । अयं खामी सोपरि विकृतवुद्धी रहस्युक्तवान्-'संजीवकमेव हत्वा स्वपरि- पर तर्पयामि । एतत्वा संजीवकः परं विपादमगमत् । दम- 1: पुनराह-'अलं विपादेन । प्रातकालकार्यमनुष्टीयताम् । vip क्षणं, विमृश्याह खगतम्-'मुष्टु खलिदमुच्यते 120 - या दुर्जनचेधितं न येत्येतयवहारामिणेतुं न शक्यते । यतः, दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रमृद्धवति राजा । कृपणानुसारि च पनं देवो, गिरिजलपिवर्षी च ॥ १५६ ॥ फधिदाधयत्तौन्दर्याद शोभानसजनः । प्रमदालोचनन्यसं मलीमसनिवासनम् ।। १५७ ॥ विचिन्त्योछन् । फष्टं विमिदनापतिवन् । यतः- ·भारायमानो पतिः प्रपना- समोसमात सि नितम् । अयं समलिभारिसको का मेयमानो रिपुाोति ॥ १५८ ॥ सरसनगरमायः प्रमेयः । मः- निमिणरियहि यःमकुम्पति 8 स तसारगर्ने प्रसीदति। परति मनम्नु यसरे कर्ष मनानं परितोपापियति॥१५९ ॥ 10 मपारहतं रामः! । अपरा निनिमियापकारिणय मन्नि राजानः । दमनको यो एपमेतत् । शृगु, शिलामपि देयतामेति कथित साक्षावन्मेरपनमरि प्रीतिमेवोपपाति । वित्रं चित्र किमय चरित कमाशभयाना सेयापनः परमगहनो योगिनामप्पगम्यः ॥ १६ ॥ अन्यथ- कृतशतमसस नष्टं मुमापितरातं च नष्टमयुधे । यवनशवमयनारे बुद्धिशतमचैतने नष्टम् ॥ १६१।। 15 20 चन्दनतरुषु भुजंगा जलेषु कमलानि तत्र च पादाः । गुणपातिनाव भोगे सला न च सुखान्यविभानि ॥ १२ ॥ अन्यथा- मूलं भुजंगैः कुसुमानि मौः शाखा शिखराणि भसः । नास्त्येव तचन्दनपादपस्य यहामि दुष्टसौध हिसः ॥ १३ ॥ 95 ·० १५८-१६९] मुहब्वेदः। यं तावत्वामी वाचि मधुरो विपदयो ज्ञातः । यतः,- दूरादुच्छ्तिपाणिरार्द्रनयनः प्रोत्सारितार्यासनो गादालिनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेयु दवादरः । अन्तर्भूतविपो बहिर्मधुनयवातीव मायापटुः को नामायनपूर्वनाटकविधिर्यः शिक्षितो दुर्जनः ।।१६४ ॥5 या हि,- पोतो दुस्तरवारिराशितरपे दीपोऽन्धकारागने निर्वात व्यजनं मदान्धकरिणां दोपशान्त्यै चणिः । इत्यं तहवि नास्ति यत्स्व विपिना नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृतिहरणे धावापि भमोद्यमः' ।। १६५॥10 संजीवकः पुननिःश्वस्स-'कप्ट.भोः! फथमहं ससमक्षकः सिंहेन नेपातयितव्यः । यतः- योरेव समं वित योरेव समं बलम् । तयोविवादो मन्तव्यो नोचमाधमयोः कचित् ॥ १६६ ॥ पुनर्विचिन्त्य ।) फेनायं राजा ममोपरि विकारितः न जाने; 15 भेदमुपगताद्वानः सदा मेवयन् । पतः- मप्रिणा पृथिवीपालचित्र विपटितं कपिन् । यलयं स्फटिकस्व को हि संघातुनीश्वरः! ॥ १६७ ॥ अन्पय- वजं च राजतेध द्वपमेदातिमीपणन् । एफमेन पतति पलत्यन्पल्लनन्ततः ॥ १६८॥ उतः रोमामे एलरेव यरम् । इदानी ददाहानुवर्तनमयुन्दन् । यतः- मृतः पामोति या साधु रत्सा सुखानि का। उभावरि हि शूगां गुजावेदी मुदुसमौ ॥ १६९ ।। पुरधारधापन, पाइने गरिन्यायः । 20 ·या १० निमय सत्यागा सम्या रियादिनी च हिमा दयावी नाग वसन्या । नित्ययया प्रनुपरजग्गागमा र पारागनेय गृपनीविरनेका ॥ १८॥ इति दमनन वोपितः पिलाकः सो प्रकृतिमापनः सिंहासने समुपनिष्टः । दमनकः मटमनाः विजयता महाराषः । गुम- मम्त सजगताम्' इसण्या यशामसमवस्थितः । निशुरामोंगान-~-'सुहनेतः मुतनावपतिः ।' राजपुत्रा 10 अg:--'मवत्रसादाकृतः । मसिनो भूना वयम् । विशुधर्मा- जरीवासपीदनन्त- सुपरस्टाररतु मयतां शनिलये मलः कालाष्टः प्रलयमुपमपंचदरहः । जनो नित्यं स्यात्सकलमुखसंपतिवसतिः कथारामे रम्ये सततमिह यालोऽपि रमताम् । इति हितोपदेशे मुहदेदो नाम द्वितीयः कयासंप्रहार ·लो०३] विग्रहः । ८१ विग्रहः ३। पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रा चुः--'मार्य ! राजपुत्रा क्यम् । तद्विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलमस्ति ।' विष्णुशर्मणोक्तम्-- 'यदेवं भयद्यो रोचते फथयामि । विग्रहः श्रूयतां यत्यायमाघः 5 - हंसः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे । विश्वास पश्चिता हंसाः फाकैः खित्वारिमन्दिरे ॥१॥ राजपुत्रा ऊचुः-'कथमेतत् ! । विष्णुशर्मा कथयति- [हिरण्यगर्भराजहंस-मयूर-मध्यादिकथा १] "अस्ति फरद्वीप परफेलिनामधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्भो 10 नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सर्व लचरपक्षिमिर्मिलित्या पक्षिराज्येऽभिपिकः । यतः,- यदि न सामरपतिः सम्यरेता ततः प्रजा । अकर्णधारा जलधी विटवेतेह नौरिव ॥ २॥ अपरं च- प्रजा संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद्वक्षणं पन्तदनावे सदप्पसत् ॥ ३॥ एफदासो राजहंसः सुविस्तीर्णकमलपर्यो सुखासीनः परिवार- परियूततिति । ततः कुतविदेशादालत्य दीपनलो नाम वकः मणम्योपविष्टः । राजोवाच-दीपमुम्म! देशान्तरादागतोऽसि ।22 पाती कथय । स भूते-'देव! अति महती याती। तांदणं सत्वरमागतोऽदम् । भूपतान्,-अखि बुद्धी विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र भित्रपर्णो नाम मयूरः पपिराजो नियमति । सन्यानु- नीघरतिः पक्षिमिदं दमारण्याचे पासपोक्तिः पृष्य- "फरत्वम् ! पुतः समानोऽसि!" तदा गयोटर-द्वी राजपने हिरण्यगर्भस रातानुचरोशन् । पौनुहा- शानार भागोऽलि ।" एला शिमिरनाम्-"अनमो- ·रक्षितुमशमः; स कम पृथिली शाति! राज्यं या तस सिम् ! संच कामकः । तेन वहाभयमुपदिशति । - सेवितव्यो महाशा फसायाममन्वितः । यदि देयारफलं गान्ति छापा फेग निवार्यते ! ॥ १०॥ उ भन्यप- 10 13 हीनरोग न कर्तव्या कयो मदाययः । पयोऽपि शौण्डिकीइसे वारुणीत्यविधीयते ॥ ११ ॥ अन्यच, महागप्परता माति निणे गुगविम्बरः । धाराधेयमारेन गजेन्द्र र दर्पगे ॥ १२ ॥ विशेषतध,- व्यादेशेग सिसिः ग्यारतिय गरानिये। शशिनो व्यपदेसोन IT शुषमामहे ॥१३॥ भयोकम्-'कमभेनर !पक्षिणः कथयनि- [सम-हिमपाध्याय ४] বাণিনি যা বুনাে খো খোলা- ‘পাগ! *সোমা মীনাথ? না। ঋণা দিল। भाना । पाप निराजनाना-नादात नि: ।। मासः ? नोभायी मnिtat farme नगला गोगमता Err मरद forgलो भागमा मला | Hi free. मार्गमा Trainment REAryata kinar Mirri ! AT rriefinit karane ·- ग्लो० १०-१५] विग्रहः । पालयन्नपि भूपालः प्रहसन्नपि दुर्जनः ॥ १४ ॥ अतोऽहं पर्वतशिखरमास्य यूयनाथं संवादयामि ।' तथानुष्ठिते यूथ- नाथ उवाच--- 'कस्त्वम् ! कुतः समायातः । स ब्रूते-'शशको- ऽहम् ।' भगवता चन्द्रेण भवदन्तिकं प्रेपितः।' यूथपतिराह-कार्य- मुच्यताम् । विजयो ब्रूते,- उद्यतेप्वपि शतेपु दूतो वदति नान्यथा । सदैवावध्यमावेन यथार्थस हि वाचकः ॥ १५ ॥ तदहं तदाज्ञया ब्रवीमि । शृणु । यदेते चन्द्रसरोरक्षकाः शशकास्त्वया निःसारितास्तदनुचितं कृतम् । ते शशकाश्विरमलाकं रक्षिताः । अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः।' एवमुक्तवति दूते यूथपतिर्मयादिद-10 माह-प्रणिधेहि इदमज्ञानतः कृतम्। पुनर्न कर्तव्यम् ।' दूत उवाच- 'यद्येवं तदत्र सरसि कोपाकम्पमानं भगवन्तं शशाई प्रणम्य प्रसाध गच्छ ।' ततो रात्रौ यूथपति नीत्वा जले चञ्चलं चन्द्रविन्दं दर्श- यित्वा यूथपतिः प्रणाम कारितः । उकं च तेन-'देव ! अज्ञा- नादनेनापराधः कृतः, ततः क्षम्यताम् । नैवं वारान्तरं विधासते' 15 इत्युक्त्वा प्रस्थापितः । अतोऽहं ब्रवीमि-"व्यपदेशेऽपि सिद्धिः सात्" इति ॥ ततो मयोकन्–'स एवालप्रभू राजहंसो महा- प्रतापोऽतिसमर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते, किं पुना राज्यम् !' इति । तदाहं तैः पक्षिभिः 'दुष्ट ! कथमसद्भुमौ चरसि !' इत्यभिधाय राज्ञचित्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मां 20 प्रदर्य तैः प्रणम्योक्तम्-'देव ! अवर्षीयतामेप दुष्टो यको यदल- द्देशे चरनपि देवपादानधिक्षिपति ।' राजाह-कोऽयम् ! कुतः समायातः !' त ऊचुः-'हिरण्यगर्मनासो राजहंसत्यानुचरः कर्पूर- दीपादागतः । अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः-'कस्तत्र मुख्यो मनी!' इति । मयोक्तम्-'सर्वशालार्थपारगः सर्वज्ञो नाम चक्र-25 वाकः ।' गृध्रो बूते-'युज्यते । स्वदेशजोऽसौ ·८८ दुर्जनेरुध्यमानानि समतानि पियाम्यपि । महालकुममानीय मयं सत्रगयन्ति हि ॥ २३ ॥ दुगा न मानो यापपारेर शातं यदनयोगायोमिहे मा. द्वचनगेर निदानम् । पश, प्रत्यतेऽपि कृते दोरे गर्मः सानोग तुष्यति । रमकारो निना मायां राजारो शिरमाकरोत् ॥ २५ ॥ संशोध-कथमेतत् । कयमति, मिन्दमत्याख्यरथकार-यन्धी मार्या-- -जारक्या ७] "अमित यौनश्रीनगरे मन्दगतिनाम स्पधारः । स प समाय 10 की नानाति । जारेण समं सपना नेमाने पनि । सगोमा पधरः 'मगन्यं माम गनमागि' या परितः । विपदा पुनगगत्य पर्यटन मह निभूत EिI अप 'यारो मामान्तर गजातवियागः म मा सयपाल এবাশ: । বনে বম সসি * পাখি म: किषिप्रणमामिनं मायापिनगिनि पि fram. मात् । नदी वारपाकमणमिति समय भगा सहनिमीम रमो पिमित प्रतिमानि मे म्।' भयोगदा-सममिती गि । मम प्राशागे येन ममामा शो EPTI गत in famonामो मायावती"ft; मिपा महिलानमा प्रम " raur Eि Trt featur Py. करत पर शनि Tr- पाया । मामालीwifeti .. 1 TH T ·सो० २३-३०] पास खीणां प्रियो मा तासां लोका नहोदयाः ॥ २६ ॥ भर्ना हि परमं नार्या भूपगं भूपर्णविना । एपा विरहिता तेन शोभनापि न शोमना ॥ २७ ॥ वं जारः पापमतिः । मनोलौस्यात्मवादूलसाः कदाचितेन्यसे । कदाचिन सेन्यसे च ! सच सानी मां वितुं देवेभ्यो प्रारूणे- भ्योऽपि दातुमीश्वरः । किं बहुना, तलिजीवति जीवामि तन्मरणे चानमरणं फरिप्यागीति प्रतिज्ञा वर्तते । यतः,- तिसः कोटयोऽर्थकोटीच यानि लोमानि मानवे । तादका बसेल्पनें भतार यानुगच्छति ॥ २८ ।। जन्यच, ज्यालाही या व्यालं पादुद्धरते मिलत् । सहारनादाय सर्गलोके महीयते ॥ २९ ॥ 10 अपरेंच- पिनो परिप्पय दिन पति प्रिया हिदा मुदत देमालनः । यापि पाएं पनाव्याप्यसो पति गृहीका सपनाकार ॥३०॥ रतलाई मुत्ता स सोऽवदन्-'पन्योऽहं यसोशी निव- कादिनी सानियनन्य भारति मनसि निधाय सां मां सी. महिलांनी त्या मालन गर्ने । जोर गि--"प्रत्य- दिने"aria ना सादा समय 1 - बार 'म ।

·रोमामले का मुः।
nिtो पनि ॥
FrientarTET: पर: कि ।
भगिनी : नितिन गुमा॥१५॥
मिरा रोगी मिरी -
महिला गर योन्यमिति नजिगिन् ।
12
मना सार्थ नराण गमात् ॥ ४६॥
भन्मय-
सभः कायममाप्य योहारतरि बनी।
करिना मा कीपरोपनी यथा ॥ ४७ ।।
--
.
को रोकोरमाबार प्रहारमान ममेर।
माघको नीतिश रिटेकरसर्पयत् ॥ १८ ॥
मइत्यस्पेऽगयज्ञः सममेर मोक्षमः ।
सभामूलयि स्तृिणानीर नदीरयः ॥ १९ ॥
अनसनोऽप्याधाम तापनियता यावर्गः समीक्रियते । मनः,-
एकः शतं योधयति प्राकारसो धनुर्धरः ।
दात शतसहसाणि तमार्ग विशिष्यते ॥५०॥
किंच-
अदुर्गो विषयः कस्य नारेः परिभयास्पदम् ।
मदुर्गोऽनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुप्यवत् ॥ ५१ ॥
दुर्ग कुर्यान्महाबातमुचनाकारसंयुतम् ।
सया सजल शेलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥ ५२ ॥

·6 टो०४३-५७] विग्रहः। ९३ विस्तीर्णताऽतिवैषम्यं रसधान्येध्मसंमहः । प्रवेशब्यापसारब्ध सप्तता दुर्गसंपदः ॥ ५३ ॥ राजाह-'दुर्गानुसंघाने को नियुज्यताम् ।।' चक्रो ब्रूते,- 'यो यत्र कुशलः कायें तं तत्र विनियोजयेत् । फर्मस्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुपति ॥ ५४ ॥ तदाहयतां सारसः ।' तथानुष्ठिते सत्यागतं सारसमालोक्य राजो- वाच-भोः सारस ! त्वं सत्वरं दुर्गमनुसंधेहि ।' सारसः प्रणम्यो- वाच-'देव । दुर्ग तावदिदमेव चिरात्सुनिरूपितमास्ते महत्सरः । किंवत्र मध्यवर्तिद्वीपे द्रव्यसंग्रहः क्रियताम् । यतः,- -धान्यानां संग्रहो राजनुत्तमः सर्वसंग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रतं न कुर्यात् प्राणधारणम् ॥ ५५ ॥ 10 किंच- 4 ख्यातः सर्वरसानां हि लवणो रस उत्तमः । गृहीतं च विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते' ।। ५६ ॥ राजाह-'सत्वरं गत्वा सर्वमनुतिष्ठ ।' पुनः प्रविश्य प्रतीहारो 15 ग्रूते-'देव ! सिंहलद्वीपादागतो मेघवर्णो नाम वायसः सपरिवारो द्वारि तिष्ठति । देवपादं द्रष्टुमिच्छति ।' राजाह-'काकाः पुनः सर्वज्ञा बहुद्रष्टारश्च । तद्भवति संग्राह्य इत्यनुवर्तते । चक्रो ग्रूते- 'देव ! अस्त्येवम् ; किंतु काकः स्थलचरः । तेनासद्विपक्षे नियुक्तः कथं संग्रायः ! तथा चोक्तम्,- आत्मपक्षं परित्यज्य परपक्षेषु यो रतः। स परैर्हन्यते मूढो नीलवर्णशृगालवत्' ।। ५७ ॥ राजोवाच--'कथमेतत् ! ।' मघ्री कथयति- [ नीलीभाण्डपतितशृगाल-वृद्धशशककथा ८ ] "अस्त्यरण्ये कश्चिच्छ्गाल: खेच्छया नगरोपान्ते प्राम्यन्नीली- भाण्डे पतितः । पश्चाउन उन्धातुमसमर्थः प्रातरान्मानं मृतवत्संदर्य ९ हितो. 20 ·९४ हितोपदेशे [फया स्थितः । अथ नीलीमाण्डसामिना मृत इति ज्ञात्वा तस्मात्समुत्थाप्य दूरे नीत्वापसारितस्तस्मात्पलायितः । तोऽसौ पनं गत्वा सकीय- मात्मानं नीलवर्णमवलोक्याचिन्तयत्-'अइमिदानीमुत्तमवर्गः । तदाहं सकीयोत्कर्ष किं न. सापयामि !' इत्यालोच्य शृगालाना- । हूप तेनोक्तम्-'अहं मगवत्या वनदेवतया सहस्तेनारण्यराज्ये सपधिरसेनाभिपिकः । तदद्यारभ्यारण्येऽसदाशया व्यवहारः कार्यः ।' शृगालाच तं विशिष्रवर्णमवलोक्य साटारपातं प्रण- म्योचुः-'यथाज्ञापयति देवः । इत्यनेनैव क्रमेण सर्वेष्वरण्य- वासिप्वाधिपत्यं तस्स बभूव । ततस्तेन सज्ञातिभिरावृतेनाधिक्य 10 साधितम् । ततस्तेन व्यासिंहादीनुत्तमपरिजनान् प्राप्य सदसि गुगालानवलोक्य लजमानेनावज्ञया सज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णाभृगालानवलोक्य केनचिदशृगालेनैतत्प्रतिज्ञातम्- 'मा विपीदत । यदनेनानमिज्ञेन नीतिविदो मर्मज्ञा वयं ससमीपा- त्परिभूतास्तद्यथायं नश्यति तथा विधेयम् । यतोऽमी व्याघ्रादयो 15 वर्णमात्र विपलब्धाः शृगालमज्ञात्वा राजानमिमं मन्यन्ते । तद्यथार्य परिचितो भवति तथा कुरुत । तत्र चैवमनुष्ठेयम्- संध्यासमये संनिधाने महारावमेकदैव करिष्यथ । तनन्तं शब्दमा कर्ण्य जातिखभावावेनापि शब्द कर्तव्य ।' ततस्तथानुष्टिते सति तद्वृतम् । यतः- य' स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रम । श्वा यदि क्रियते राजा तकि नाश्नान्युपानहम् ' ॥ ५८ ॥ तन मन्दादभिज्ञाय स व्याघेण हतः । तथा चोक्तम् ,- छिद्र मर्म च वीर्य च सर्व वेनि निजो रिपु । दत्यन्तर्गतश्चैव गुरुक वृक्षमियानल ॥ ५९ ।। 2 अनोह अपीमि-"भानपक्ष परित्यय ' इत्यादि ।' राबाद- रोच तथापि दृश्यना नावदय दुगदागत | मग्र विचारः यतः सर्वे 20 ·हो० ५८-६३] विग्रहः । ९५ । कार्यः । चको झूते-'देव ! प्रणिधिः पहितो दुर्गश्च सजीकृतः । अतः शुकोऽप्यानीय प्रस्थाप्यताम् । यतः,- नन्दं जघान चाणक्यस्तीक्ष्णदूतप्रयोगतः । तदूरान्तरितं दूतं पश्येद्धीरसमन्वितः ॥ ६ ॥ ततः सभां कृत्वाइतः शुकः काकश्च । शुकः किंचिदुन्नतशिरा 5 दत्तासन उपविश्य नृते-'भो हिरण्यगर्भ! महाराजाधिराजः श्रीमच्चित्रवर्णस्त्वां समाज्ञापयति-"यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयो- जनमस्ति तदा सत्वरमागत्यालचरणौ प्रणमन चेदवसातु स्थानान्तरं चिन्तय" ।' राजा सकोपमाह-आः, कोऽप्यसाकं पुरतो नास्ति य एनं गलहतयति ! ।' उत्थाय मेघवर्णो देते-'देव ! आज्ञा- 10 पय । हन्मि दुष्टं शुकम् ।' सर्वज्ञो राजानं फाकं च सान्त्वयन् ग्रूते-शृणु तावत्,- न सा समा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ॥ ६१ ॥ यतो धर्मश्चैपः,- दूतो म्लेच्छोऽप्यवध्यः स्याद्राजा दूतमुसो यत्तः । उद्यतेप्यपि शतेषु दूतो वदति नान्यथा ॥ ६२ ।। 15 किंच- स्वापकर्ष परोत्कर्ष दूक्तिमन्यते तु कः । संदेवावध्यभावेन दूतः सर्व हि जल्पति' ।। ६३ ।। ततो राजा काकश्च वां प्रकृतिमापनौ । गुकोऽप्युत्थाय पलिन पश्चाचक्रवाकणानीय प्रयोध्य कनकालंकारादिकं दत्ता संप ययौ । शुकोऽपि विध्याचलराजानं प्रणतवान् । राजे - 'शुक ! का चार्ता : कीदृगोऽसौ देशः। शुको -'द .

·.[कया। 10 हितोपदेशे संक्षेपादियं वार्वा । संपति युद्धोद्योगः क्रियताम् । देशवासी कपरद्वीपः खर्गकदेशो राजा ब द्वितीयः सर्गपतिः कयं वर्गस्विं शक्यते। ततः सर्वाशिष्टानाय राजा मयितुमुपविष्टः । आइ च-'संमति कर्तव्यविग्रहे यथार्त यमुपदेशं धूत । विग्रहः । पुनरवश्यं कर्तव्यः । तथा चोक्तम्,-1 असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टाश्च महीमुजः । सलजा गणिका नया निर्लजाय फुलसिमः ॥ ६॥ दूरदर्शी नाम गृशो मूते-'देव! व्यसनितया विग्रहो न विधिः। यता, मित्रामास्यमुहृदर्गा यदा स्युदमत्तयः । शत्रूणां विपरीताश्च कर्तव्यो विमहस्तदा || ६५ ॥ अन्यञ्च- भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस फलं प्रयम् । यदैतनिधितं भावि कर्तव्यो विमहस्तदा' ।। ६६ ॥ रागाह--'मलं तावदयलोकयतु मनी । तदेतेषामुपयोगो शाय- 15 ताम् । एवमापता मौहर्तिकः । निर्णीय च शुभलमं ददातु ।' मत्री भूते-'तथापि सहसा यात्राकरणमनुचितम् । यता, विशन्ति मईसा मूहा येऽविचार्य द्विपलम् । सामधारापरिवार समन्ते ते मुनिधितम् ॥ ६७ ॥ रागाह-मप्रिन् । मगोत्सादभई सर्वथा गा घ्याः । विजिगीषु. 20 Hथा परममिमाकामति तथा कपय ।' गृो मूते-'तन्कय. यामि । किंतु तदनुष्ठितमेव पल्पदा । तथा चोरुग- कि माननुष्ठानाध्यापरिणितीयो । न पौरपरिज्ञानाचा शान्ति विदयन राजादेशथाननिक्रमणीय । यथाभु नभय | Tणु,- मदिनदुर्ग या य म । नत्र नत्र व मनानापाया ·5 रसो०६४-८१] विग्रहः। चलाध्यक्षः पुरो थायात् प्रवीरपुल्यान्वितः । मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद्वलन् ।॥ ७० ॥ पार्श्वयोरुभयोरथा अश्वानां पार्धतो रयाः । स्थानां पार्श्वयोर्नागा नागानां च पदातयः ।। ७१ ।। पश्चात् सेनापतिर्यायात् सिमानावासयन्छनः । मनिभिः सुभयुक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः ।। ७२ ।। समेवाद्विपमं नागैर्नलाय समहीधरम् । सममश्वर्जलं नौभिः सर्वत्रैव पदातिभिः।। ७३ ।। हस्तिनां गमनं प्रोकं प्रशतं जलदागने । तदन्यत्र तुरंगाणां पत्तीनां सर्वदैव हि ॥ ७४ ।। शैलेषु दुर्गमार्गेपु विधेयं नृप ! रक्षणन् । सयोधै रक्षितस्यापि शयनं योगनिद्रया ॥ ७५ ।। नाशयेत् कर्पयेच्छबून् दुर्गकण्टकमर्दनैः । परदेशप्रवेशे च कुर्यादाटविकान् पुरः ॥ ७६ ॥ यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशान राजता । खमृत्येभ्यत्ततो दद्यात् को हि दातुन युध्यते ! ॥ ७७ ॥ 10 . 15 यतः- 20 ने नरख नरो दासो दासत्त्वर्धत्ल भूपते!। गौरवं लापवं वापि धनाधननिवन्धनम् ॥ ७८ ॥ अभेदेन च युध्येत रक्षेचैव परस्परन् । फल्गु सैन्यं च यत्किंचिन्मध्ये व्यूहस कारयेत् ॥ ७९ ॥ पदातीब्ध नहीपालः पुरोऽनीकस योजयेत् । उपरुघ्यारिमासीत राष्ट्रं चासोपाडयेत् ॥ ८०॥ सन्दनावः समे युध्येदनूप नौद्विपस्तया । वृक्षगुल्मावृते चापरसिच युधैः स्ले ॥ ८१ ।। दूपयेचाल सततं यक्सालोदफेन्पनन् । 13 ·९८ 10 हितोपदेशे [फया भिन्याथै तझगानि प्राकारान्परिमांसया ॥ ८२ ॥ चलेषु प्रमुखो हसीन तयाइन्यो महीपतेः।। निजैरवयवैरेव मातमोऽष्टायुधः स्मृतः ॥ ८३ ।। बसमवस रीन्यानो माससे जहमो मतः । तस्मादश्वाधिको राजा विजयी सलविपदे ॥ ८ ॥ सथा चोक्तम्- युध्यमाना हयातना पेपानामपि दुर्जयाः । अपि दूरस्तिापा परिणो हस्तपर्तिनः ।। ८५ ।। प्रथमं युद्धकारिलं समापलपासनम् । दिमागाणा विशोधिन्च पचिकर्म प्रचक्षते ।। ८६ ॥ बभारशूरगमरमविरतं निमम । मसिद्धारिणमा यई श्रेष्टतम विदुः ॥ ८ ॥ यमा प्रस्तान्मानायुध्यन्ते गरि माना। न नया बहुभिर्दगिरपि मूषो। ॥ ८८ ॥ यागपरलं सारं न गुणामण्डलीम् । कांदमारभत्री हि मारनामी गुदग ॥ ८॥ अगादोन विद्यानं देयाशदाणं गया। बाल्यापोतीरमगायत कारणम् ॥ ९ ॥ श्रावन् बल शोमिनिमोणेत। गुममायालय दीवानी नग १॥ दागात मोना । क rajirthyAir ·मो०८२-९९] विग्रहः। ९९ 5 खराज्यं वासयेद्राजा परदेशावगाहनात् । अथवा दानमानाभ्यां वासितं धनदं हि तत् ॥ ९५ ॥ राजा-आः! किंबहुनोदितेन ! आत्मोदयः परग्लानिय नीतिरितीयती । तदूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतीयते' ॥ ९६ ।। मनिणा विहस्योच्यते-'सर्वमेतद्विशेषतश्योच्यते । किंतु,- अन्यदुच्छहलं सत्त्वमन्यच्छासनियनितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ॥ ९७ ।। तत उत्थाय राजा मौहर्तिकावेदितलने प्रस्थितः । अथ प्रहितमणिधिर्हिरण्यगर्ममागत्योवाच-'देव! समागतमायो 10 राजा चित्रवर्णः । संप्रति मलयपर्वतापित्यकायां समावासितकटकोऽनु- वर्तते । दुर्गशोधनं प्रतिक्षणमनुसंधातव्यम् , यतोऽसौ गृध्रो महामन्त्री । किंच, केनचित्सह तस्य विश्वासकथामस नैव तदिगितमवगतं मया, यदनेन कोऽप्यसदुर्गे प्रागेव नियुक्तः । चको झूते-देव! काक एवासौ संभवति ।' राजाह-'न कदाचिदेतत् ; ययेवं 15 तदा कथं तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः ! अपरं च, शुकस्या- गमनात्तस्य विग्रहोत्साहः । स चिरादत्राले ।' मन्त्री ग्रूते-तथा- प्यागन्तुः शङ्कनीयः १ राजाह-'आगन्तुका हि कदाचिदुपकारका . दृश्यन्ते । शृणु,- 20 परोऽपि हितवान् बन्धुर्वन्धुरप्यहितः परः। अहितो देहजो व्याधिहितमारण्यमौषधम् ।। ९८ ॥ अपरं च,- आसीद्वीरवरो नाम शुदकस्य महीभृतः। सेवकः स्वल्पकालेन स ददौ सुतमात्मनः" ।। ९९ ॥ चक्रः पृच्छति-कथमेतत् ! । राजा कथयति,- 25 ·, सेठिया जैन यामयीकानेर। हितोपदेश [कया १ [वीरवरारुपराजकुमारस सपुत्रवलिदानकथा ९] "अहं पुरा शद्रकस्य राजः क्रीडासरमि कपूरकेलिनासो राज- हंसस पुञ्या कर्पूरमार्या सहानुरागवानभवम् । तत्र वीरवरी नगन महाराजपुत्रः कुतश्चिदेशादागत्य राजद्वारमुपगम्य प्रतीहारमवार-, 5 'अहं तावद्वतना- राजपुत्रः । राजदर्शनं कारय । ततोनासो राजदर्शनं कारितो मूते-'देव ! यदि मया सेवकेन प्रयोजननधि तदारसद्वर्तनं क्रियताम् । सहक उवाच-किं ते वर्तनम् !' वीरवरो घूते-'प्रत्यहं सुवर्णपञ्चरातानि देहि । राजा-- 'का ते सामग्री !! वीरवरी मो-'द्रौ याहू नीयन 1० सहः । राजाह -नेतच्छायम् । तफुन्या धीरवरचलिनः | अय मप्रिमिरुतम् -'देव ! दिनचतुष्टयस यतनं दत्त्या झाय- तामम्य स्वरूपं किमुपयुक्तोऽयमेतावद्वर्तन गृदात्यनुपयुदो वेति ।' ततो मप्रिवचनादाय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पशतानि मुब- र्णानि दयानि । तद्विनियोगध राज्ञा मुनिभूतं निरूपितः । सदर्भ 1B वीरवरेग देवम्यो प्रारम्यो दम् । सितस्या दुःसिनेम्यः । तदवशिष्टं भोज्यव्ययविलासययेन । एन नित्यत्यं कृया राजद्वारमहर्निश मलपाणिः सेरते। यहा च गा सयं समा दिशति तदा सगृहमपि याति ॥ अयेकदा कृष्णचतुर्दश्या रात्री राजा राकर कन्दनानि 20 गुभाव । र उयाग--क: कोत्र वारि !। नेनोलग- देव ! भई पोरवरः । रामगार-कन्दनानुमा त्रियम् ।' वीरवरः 'यात्रापति देवः एमग परिन । रामा प चिन्तितम् --निवरितम् अयमेधली गपुणे मया गुर्गमय दममि परितः । टानुपा रिमेनति नियामि।' तो शराबर मनमानाय हनुमानकमत नाहगाम या पोरडोरमा दली सयौदा समिती ·सो० १००-१०१] विप्रह। हा । पृष्टा च-'का त्वम् ! किमर्थ रोदिपि।' स्त्रियोक्तम्- 'अहमेतत्स शद्रकस्य राजलक्ष्मीः । चिरादेतस्स मुजच्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता । इदानीमन्यत्र गमिप्यामि ।' वीरवरो ते-'यत्रापायः संमवति तत्रोपायोऽप्यस्ति । तत्कयं सात्पुन- रिहावलम्बनं भवत्याः।' लक्ष्मीरुवाच-'यदि त्वमालनः पुत्रं । शक्तिधरं द्वात्रिंशलक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोपि उदाहं पुनरत्र सुचिरं निवसामि' इत्युक्त्वाऽदृश्याभवत् । ततो पीरवरेण स्वगृहं गत्वा निद्रायमाणा स्वधः प्रबोधिता पुत्रश्य । तौ निद्रां परित्यज्योत्यायोपविष्टौ । वीरवरस्तत्सर्व लक्ष्मीवचनमुक्तवान् । तच्मृत्वा सानन्दः प्राकिधरो मृते--'धन्यो- 10 इमेवंभूतः स्वामिराज्यरक्षार्थ यन्ममोपयोगः साम्यः । तत्को- अधुना विलम्बस हेतुः ! एवंविधे कर्मणि देहत्य विनियोगः साध्यः । यतः- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्रजेत् । सनिमिरे वरं त्यागो विनाशे नियते सति' ।। १०० ।। शकिधरमातोवाच-'पेतन कर्तव्य तत्केनाप्यन्येन फर्मणा मुख्यस्य मदावर्तनस निष्कयो भविष्यति' इत्यालोच्य सर्वे सर्वमङ्ग- लायाः सानं गताः । तत्र सर्यमालां संपूज्य वीरवरो भूते-'देवि! प्रसीद, विजयतां विजयतां शुदको महाराजः; गृपतानुपहारः ।' इत्युक्त्वा पुत्रस शिरविच्छेद । ततो दीरवरचिन्तयामास-गृहीत-20 राजवर्तनस निन्नारः कृतः । अधुना निप्पुनस जीवनेनालम् ।' रत्लाटोच्यात्मनः शिरटेदः कृतः । ततः सियापि सामिपुत्र- गोकार्तया तदनुष्टिवम् । वत्स दा राजा साधयं चिन्तयामास- जीपन्ति च प्रियन्ते च मद्विधाः सुदजन्तवः । बनेन सदसो सके न भूतो न भविष्यति ॥ १०१॥ देतेन परिपकेन नन राम्पनाम्यायोइनन् ।' ततः सहपानि 15 .. -- ·। १०२ हितोपदेशे किया खशिरश्छेतुं सहः समुत्थापितः । अथ मगवत्या सर्वमालया राजा हस्ते पृत उक्तश्व-पुत्र प्रसन्नामि ते । एतावता. साहसेनालम् । जीयनान्तेऽपि तव राज्यभको नाति । राजा च साटासपातं मणम्योवाच-'देवि! कि मे राज्यग, जीवितेन या कि प्रयोज- नम् । यदहमनुकम्पनीयस्तदा ममायुःशेपेणायं सदारपुत्रो वीरवरों जीवतु । अन्यथाई यथाप्राप्तां गति गच्छागि ।' भगालपान- 'पुत्र ! अनेन ते सत्वोत्कर्षेण मृत्यगात्सल्येन च तर अष्टालि । गच्छ । विजयी भव । अयमपि सपरिवारो राजपुत्रो जीवनु । इत्यु. कला देव्यदृश्याभवत् । ततो वीरवरः सपुत्रदारो गृहं गतः । 10 राजापि वेरलक्षितः सत्वरमन्तःपुरं प्रविष्टः । पर प्रभाते वीरवरो द्वारसः पुनर्भगालेग पृष्टः सलाह--- 'देव ! सा रुदती गामपलोफ्यादृश्यामात् । न काप्यान्यवार्ता विद्यते । सदचनमाकर्ण्य राजाऽचिन्तयत्-'कयमयं प्यो महासत्तः! यनः- प्रियं म्यादरूपगः शूरः स्यादविकरयाः । दाता नापार्यां च सगरमः स्यादगिरः ।। १०२॥ एतन्महापुरासनगमेतसिन्मति। ततः रा राना मातः शिष्ट- समा कृत्या मान्न प्रस्तुन्य प्रशासपी कीटकरा दी। तक्रिमागन्तुको जातिमाशायः । तत्रागुनमाषममध्यमाः सनि।' 20 चक्राको मून- योडकार्य कार्यपास्ति शकमधी नया । वर मामिमनोदुई नमामो न मायेन ॥ १० ॥ वो गुरुय मत्री प य श्रिर : । मगधर्मकोगेय शियम ॥ 15 W:- पुयाय देन मम ममयति ।

·लो०.१०२-१०७] विप्रहः। ] म हत्वा भिक्षु महालोमान्निध्यर्थी नापितो हतः" ॥१०५॥ राजा पृच्छति-कथमेतत् ! । मग्री कथयति,- [चूडामण्याख्यक्षत्रिय-नापित-भिक्षुकथा १० "मस्त्ययोध्यायां चूडामणि म क्षत्रियः । तेन धनार्थिना महता केशेन भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिश्चिरमाराधितः । ततः क्षीणपापोऽसौ । समे दर्शनं दत्त्वा भगवदादेशाद्यक्षेश्वरेणादिष्टः-'यत्वमद्य प्रातः क्षौरं कृत्वा लगुडं हस्ते कृत्वा गृहे निमृतं स्यात्यसि । ततोऽमिने- वागणे समागतं भिडुं पश्यसि, तं निर्दयं लगुडप्रहारेण हनिप्यसि । ततः सुवर्णकलशो भविष्यति । तेन त्वया यायजीव मुखिना भवि- तज्यम् । ततस्तथानुष्ठिते तद्वृत्तम् । तत्र क्षौरकरणायानीतेन 10 नापितेनालोक्य चिन्तितम्-'अये ! निधिप्राप्तेरयमुपायः । अहमप्येवं किं न करोमि ।' ततःप्रभृति नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगुड- हस्तः सुनिभृतं भिक्षोरागमनं प्रतीक्षते । एकदा तेन प्राप्तो भिक्षु- लगुडेन ब्यापादितः । तलादपराधात् सोऽपि नापितो राजपुरुषै- उपादितः । अतोऽहं ब्रवीमि-"पुण्याहव्धं यदेकेन" इत्यादि । 18 राजाह- पुरावृतकयोद्वारः कथं निर्णीयते परः । स्थानिकारणबन्धुर्या किं या विश्वासपातकः ।। १०६ ॥ यातु । प्रस्तुतमनुसंघीयताम् । मलयापित्यकायां चेधित्रदर्णतधुना कि विधेयम् ! ।' ममी बदति-'देव ! आगतप्रणिधिमुखान्मया 20 श्रुतं तन्महामहिणो गृध्रस्योपदेशे पचित्रवर्णेनानादरः कृतः । ततोऽसौ दो जेतुं शक्यः । तथा चोकम् - लुब्धः प्रोमोऽसत्या प्रमादी भीररसिरः । मृदो योषाऽवमन्ता पमुखच्यो रिपः समृतः ॥१७॥ इतोऽसौ सावदादुर्गहाररोध न करोति तादपहिवनव मुलानि न्यं सारसादयः सेनातियो नियुपन्ताम् । तथा चोलन- ·१०४ प्या दीर्यवर्मपरिग्रान्त नपादिचनसंकुलम् । घोरामिमयसंत्रस्वं क्षुपियसादितं तया ॥१०॥ ममतं मोजनव्यमं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । असंस्थितममूयिष्ठं वृष्टिवातसमाकुटम् ॥ १०९ ॥ परपांशुजलाटन मुत्यस्खं दस्युविद्वतन् । एवंम्तं महीपालः परसैन्यं विपातयेत् ।। ११०॥ . अवस्कन्दमयादाजा प्रजागरकतमनन् । दिवासुर समाहन्यानिद्रान्याकुलसैनिकम् ॥ ११९९६ 10 अवखस्स प्रमादिनो क्लं गत्या व्यावसाचं दिवानिय मन्तल सैनापतयः । तथानुष्ठित चित्रवर्गस सैनिकाः सेनापतयश्च बहको निहताः । उतचित्रवर्णो विषण्णः समत्रिण द्वादर्शिनमाह-तात ! किमित्यसपेक्षा क्रियते ! किंकाप्यविनयो मनासि! तया चौकम- न राज्य माप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् । श्रियं सविनयो हन्ति जरा रूपमिवोचमम् ॥ ११२॥ 15 अपि च,- 20 दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याची कल्पता सुखमरोगी । उयुक्ती विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीत' ॥ ११३ ।। गृधोऽवदत्-'देव शृणु,- अविद्वानपि भूपालो विद्यापद्रोपसेवया । परां श्रियमवामोति जरासम्मतल्यथा ॥११॥ अन्यच पाने स्त्री मृगया पूतमदूषणमेव । पारदण्डयोश्च पाहप्यं व्यसनानि महीमुनाम् ।। ११५ ॥ न साइसैकान्तरसानुवर्ति न पाप्युपायोपहतान्तरात्मना ।

·श्रो० १०८-१२०] विग्रहः । । विभूतयः शक्यमवासुर्जिता नये च शौर्य च वसन्ति संपदः ।। ११६॥ त्वया स्ववलोत्साहमवलोक्य साहसैकवासिना मयोपन्यतेप्यपि मद्रेप्द- नवधानं वाक्पारुप्यं च कृतम् । अतो दुर्भातेः फलमिदमनुभूयते । तथा चोकम् - दुर्मनिणं कमुपयन्ति न नीतिदोपाः संतापयन्ति कमपथ्यमुज न रोगाः। कं श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः 5 सीकृतान विषयाः परितापयन्ति ! ॥ ११७॥ अपरं च- 10 मुदं विपादः शरदं हिमागम- स्तमो विवस्वान् सुकृतं कृतमता। मियोपपत्तिः शुचमापदं नयः श्रियः समृदा अपि हन्ति दुर्नयः ॥ ११८॥ ततो मयाप्यालोचितन्-'प्रज्ञाहीनोऽयं राजा । नो चेत्कयं नीतिशास-11 कथाकौमुदी बागुल्काभिस्तिमिरयति ! यतः,- यस नास्ति खयं मना शाखें तस्स करोति दिन् । लोचनाभ्यां विहीनस दर्पणः किं करियति । ॥ ११९ ।। इत्यालोच्य तूष्णीं स्थितः । अघ राजा पद्धाञ्जलिराह-'तात ! अस्त्ययं ममापराधः । इदानीं यथावशिष्टबलसहितः प्रत्यावृत्य विन्ध्याचलं गच्छामि तथोपदिश। 'गृमः स्वगतं चिन्तयति- 'क्रियतामत्र प्रतीकारः । यता, देवतामु गुरौ गोपु राजनु ब्राह्मणेषु च । नियन्तव्यः सदा कोपो चालवृद्धातुरेपु च ॥ १२० ।। मन्त्री प्रहत्य भूते--'देव ! मा मैपीः; समाश्वसिहि । शृणु देव ! .' - ·. हितोपदेशे मधिमा भिन्नसंघाने भिपजा सांनिपातिके। कर्मणि व्यज्यते प्रशा, सुस्से को या न पण्डितः! ॥ १२१॥ अपर च,- आरमन्तेऽश्यमेवाशः कामं व्यमा भवन्ति । महारम्माः कृतपिपस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ १२ ॥ तवा भवत्प्रतापादेव दुर्ग महनत्या कीर्तिपतापसहित स्वामणि काग विन्ध्याचलं नैयामि । राजाह-'कयमधुना समापन सपिचते ! ।' गृनो वदति-देवी सर्व भविष्यति । यतो विनिगातो. रदीर्घसूत्रता विजयसिदेरपश्यमावि लक्षणम् । सरसहसा दुर्गार. 10 रोधः क्रियताम् । महितप्रणिधिना पकनागत्य हिरण्यगर्भरस सरपितम्-'देव। सरपल एपायं रागा चित्रय गृभस्य मोषम्यान दुर्गारो करिष्यति । राजाद--'सर्वश! किमधुना विधेयम् ।। पोते- 'साले गारामारविनारः क्रियताम् । सजाया गणरमादिक यथाई 15 प्रगानप्रदान कियताम् । यतः- यः काकिनीमध्यपत्रपन्ना समुद्धरेनियमहसगुस्याम् । का कोटिप्यात गुलदस्त. खं रानगिनतारिश्मीः ॥ १२॥ १० अन्य अटी शिव्यसने रिपुनये यशहरे नि मिरामदे। मम नागवाने बन्यो अनियदा नानिमाय:॥ १२॥ मर्म मायामा

·लो० १२१-१३२] विग्रहः ।
कः सुपीः संत्यजेद्भाण्डं गुल्लरवातितानसात् ॥ १२५ ॥
राजाह-कयमिह समयेऽतिन्ययो युज्यते । उकं -"नाप-
दथे धनं रक्षेत्" इति ।' मन्त्री भूते-'श्रीमतः कयमापदः!।'
राजाह-'कदापिचलते लक्ष्मीः । मधी अते'संचितार्थों
विनश्यति । तद्देव! कार्पयं विमुच्य दानमानाम्यां समटाः पुर-5
स्कियन्ताम् । तथा चोकम् -
परस्सरमाः संहारत्यक्तुं प्राणान् सुनिश्चिताः ।
कुलीनाः पूजिताः सन्यविजयन्ते द्विपलम् ॥ १२६ ॥
अपरं च-
10
मुमटाः शीलसंपन्नाः संहताः कृजनिश्चयाः।
अपि पञ्चशतं शरा निमन्ति रिपुवाहिनीन् ।। १२७ ॥
15
शिष्टैरप्पविशेषज्ञ प्रश्च कृतनाशकः ।
सन्यते किं पुननान्थैर्यधाप्यानमरिनरः ॥ १२८॥
यता,
सत्यं शौर्य दया त्यागो नृपसते महागुणाः ।
एमिर्नुको महीपारः प्रामोति खलु वाच्यताम् ॥ १२९ ।।
ईदृशि प्रस्तावेऽनात्यान्तावदेव पुरस्कर्तव्याः । तथा चोक्षन्,-
यो येन प्रतिवद्धः स्यात्सह तेनोदयी व्ययी।
स विश्वलो नियोकव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥ १३० ।।
यतः-
पूर्तः सी वा शिशुर्यस्य मनिषा म्युमहीपतेः ।
अनीतिपवनक्षितः कार्यान्चौर निमति ॥ १३१ ॥
-
20
शु देव।
हर्षकोयौ सनौ यस शाला प्रत्यपनया ।
नित्यं मृत्यानुपंक्षा च स सानदा परा ॥ १३२ ॥

·5 . १०८ हितोपदेशे येषां राजा सह स्यावामुच्चापचयो भुवम् । अमात्या इति तान् रामा नारमन्येन् कदाचन ।। १३३ ।। यतः- महीमुजो मदान्यास संकीसेप दन्तिनः। स्खलतो हि करालम्ब मुहन्सचिवचेष्टितम् ॥ १३४ ॥ अयागत्य प्रणम्य मेघवर्णो मने-'देव ! दृष्टिप्रसादं कुरु । इदानीं विपक्षो दुर्गद्वारि वर्तते । तद्देवपादादेशाद्वहिनिहत्य सचिकन दर्श- यामि । तेन देवपादानामानुज्यमुपगच्छामि ।' चको भूने-मैयन् यदि यहिनिःसृत्य योद्धव्यं तदा दुर्गाश्रयणमेव निप्पयोननन् । 10 अपरं च- विषमो हि यथा नकः सलिल्लानिर्गतोऽवशः। वनाद्विनिर्गतः शूरः सिंहोऽपि साच्छृगालवत् ।। १३५ ॥ • देव। स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम् । यतः- पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेदवलोकयन् । स्वामिनाधिष्ठितः श्वापि किं न सिंहायते भुवम् ! ॥ १३६ ।। अथ ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्वा महाहवं कृतवन्तः । अपरेपुश्चित्रवर्णो राजा गृध्रमुवाच 'वान ! संपतिशतममेना नियाहय । गृध्रो भूते-'देव । शृणु तावद, धु अकालसदमत्यल्पं मूर्सत्र्यसनिनायकम् । अगुप्तं मीरुयोधं च दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ १३७ ॥ तचावदत्र नास्ति, उपजापधिरारोधोऽवस्कन्दस्तीवपौरुषम् । दुर्गस्स लधनोपायाधत्वारः कथिवा इमे ॥ १३८ । अत्र यथाशक्ति क्रियते यतः। (कर्णे कथयति ।) 'एवमेवम् ।' .25 ततोऽनुदिन एवं भाकरे चतुर्वपि दुर्गद्वारेण वृत्ते युद्धे दुर्गाभ्यन्तर: गृहेष्वेकदा कारमिनिक्षिप्तः । ततः 'गृहीतं गृहीवं दुर्गम्' इति 9 15 - 20 + ·विप्रहः . मो० १३३-१४३] फोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्तामिमवलोक्य राजहंससैनिका दुर्ग- यासिनश्च सत्वरं दं प्रविष्टाः । यतः, नुमानितं नुविक्रान्तं सुबुद्धं सुपलायितन् । कार्यकाले यथाशक्ति र्याल नु विचारयेत् ॥ १३९ ।। राजहंसः स्वमायान्मन्दगतिः सारसद्वितीय चित्रवर्णस सेनापतिना कुण्टेनागत्य येष्टितः । हिरण्यगर्भः सारसमाह---'सारस सेना- पते! ममानुरोधादात्मानं फथं ब्यापादपियति ! समधुना गन्तुं प्रकः । तदल्या उलं प्रविश्वाल्लाने परिक्ष । अलसुत्रं चूडामणि- नामानं सर्वजनमत्या राजानं फरिप्यसि ।' सारसो मूने-'देव ! नवरात्र्यमे दुःसई वचः । यापचन्द्राी दियि लिष्टतन्नायद्विजपतां 10 देवः । मदं देव ! दुर्गाधिकारी । मन्मांसासम्मिलिन द्वारवर्मना भवि- रायगः । अपरं च,- दाला बनी गुणमाही स्वामी दुःखेन सभ्यते । रामाह-सतत् । किंतु, शुचिर्दोरनाथ डाने मृत्योऽपि दुर्लभः ।। ११० ॥ सारसो गुन-शु देव। पदिगमरमपासनाति मृत्यो. पमिति सुमिनोऽन्यता प्रयानुन् । 15 रिनिति गुमा मातिन या शित॥ ११ ॥ भषेगिन् नानपरिममगारे । उपोपोगन पगः दिन ययः ॥ १२ ॥ सायन व वो मुहद । The truो॥ १४ ॥ ७ ·[nt मोर गेषां मामा सानो गुपए। সমস্যা যান সকা সাদা কাফা ??!! a मदीमुमो मागम समीर दगिनः । Freो हि गलर: सपिायेष्टिा ॥ १३ ॥ भपागल प्रगप मेपपों मने-'देस । टिमगाद पुरु । बानी रिपक्षो दुर्गसारि पनि । तदेवपाशाहिनि गत्य सनि दर्श मानि । तेन देवगदानामारगामि । कोने-नरन् । मादि महिनिःसत्य मोदयं ता दुर्गाप्रयजमेर नियोजनन् । 10 मरे - विमो हि यया नकः सलिशानिर्गतोऽशः। पगादिनिर्गतः शरः सिदोऽपि सागालवद ॥ १३५ ॥ देवी सयं गत्या दृश्यता युदम् । यतः,- पुरस्कृत्य पलं राजा योधयेदवलोम्मन् । सामिनाधिष्ठितः धासि कि न सिंहायते मुरम। ॥ १३६ । । अय ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्वा महाइयं कृतवन्तः । अपरेषुधित्रयों रागा रामपाच-'! खपतिज्ञातमना निर्वाहय । गुभो भूते-'देय । शृणु तावत् धु अकालसहमत्यल्पं मूर्खन्यसनिनायकम् । अगुवं मीरुयोपं च दुर्गन्यसनमुच्यते ॥ १३७ ॥ तपायदा नास्ति- उपजापधिरारोधोऽयस्कन्दस्तीपौरुषम् । दुर्गस्य लहानोपायाश्चत्यारः कथिता इमे ॥ १३८॥ अब यथाशक्ति क्रियते यतः। (करें कथयति ।) 'एवमेवम् । 25 ततोऽनुदित एवं भास्करे चतुर्वपि दुर्गद्वारेषु वृषे युद्धे दुर्गाभ्यन्तरः । गृहेष्वेकदा काकैरमिनिक्षिप्तः । ततः 'गृहीतं गृहीतं दुर्गम्' : 13 " ·मो० १३३-१४३] विपदः ।. कोलाहलं भुत्या सर्वतः प्रदीप्तामिमवलोक्य राजहंसलैनिका दुर्ग- वासिनच सत्वरं हदं प्रविष्टाः । यतः, सुमत्रितं मुविक्रान्तं सुयुद्ध मुपलायितम् । कार्यकाले यथाशक्ति कुर्यान्न तु विचारयेत् ।। १३९ ।। राजहंसः खमावान्मन्दगतिः सारसद्वितीयश्च चित्रवर्णल सेनापतिना कुछटेनागत्य वेष्टितः । हिरण्यगर्भः सारसमाह-'सारस सेना- पते! ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिप्चसि ! स्त्रमधुना गन्तुं शक्तः । तद्गत्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । अलत्युनं चूडामणि- नामानं सर्वजसंमत्या राजानं करिष्यसि ।' सारसो भूते---'देव! न वक्तव्यमेवं दुःसहं वचः । यावच्चन्द्राको दिवि तिष्टतन्तावद्विजयतां 10 देवः । अहं देव ! दुर्गाधिकारी । मन्मांसानिलिओन द्वारवनना भवि- शतु शत्रुः । अपरं च,- दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते ।' राबाह-'सत्यमेवैतत् । किंतु,- शुचिर्दक्षोऽनुरक्तथ जाने भृत्योऽपि दुर्लभः' ।। १४०॥ सारसो तेशृणु देव! यदि समरमपाल नाति मृत्यो- भैयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः, किमिति मुथा मलिनं यशः क्रियेत ! ॥ ११॥ 15 20 मवेऽस्मिन् पवनोद्भान्तवीचिविनमभङ्करे । जायते पुण्ययोगेन परार्थे जीवितव्ययः ॥ १४२ ॥ साम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो चलं मुहृत् । राज्यानानि प्रकृतयः पौराणां येणयोऽपि च ॥ १४३॥ देव ! त्वं च खामी सर्वया रक्षणीयः । यतः- .

·मेमपानको धाम् । भगायापति गान गामा काम॥ १३३ १६ 6 १ मीयो मराना माहीसे लोहि गरर मुदयसिटिग ॥ १३ ॥ मागत्य माम्य पालो मो-या टिमगार पुरु । इसी निशी दुर्गगरि पनी । तदेणारेशानिनि मुत्य साविक दर्श. मामि । तेन देशानामावलमुगच्छामि। कोने-'मैवम् । यदि पहिनियल्प मोदनं तया दुर्गाप्रपार नियोजनन् । ०मार, निमोहियानाः सलिशनिवोअरः पगामिनिर्गतः शरः मिझोऽी साउगाउपद ॥ १३५ । देवा सयं गया हसता युदम् । मत, पुरस्कृत्य पलं राजा योधमेदवलोकयन् । सामिनाधिक्षितः धापि किं न सिहायते धुरम् ! ॥ १३६ ॥ अब ते सर्वे दुर्गद्वारं गाया महाइवं कृतवन्तः । अपरेसुचित्रवर्णो ! राजा राममुवान-'ara! सपतिशातमना निर्वाहय ।' गुभो मूते-'देव ! शृणु तावद, धु अकालसहमत्यल्पं सन्यसनिनायकम् । अगुप्तं मीरुयोभं च दुर्गन्यसनमुच्यते ॥ १३७॥ तचावन्न नास्ति- उपजापधिरारोपोऽवतन्दस्तीपौरुषम् । दुर्गस लधनोपायाश्यत्वारः कथिता हमे ॥ १३८॥ अब यथाशक्ति क्रियते यतः । (कणे कथयति ।) 'एवमेयम = ततोऽनुदित एवं मास्करे चतुयपि दुर्गद्वारेषु वृत्ते युद्धे दुर्गाभ्यन गृहेष्वेफदा फाकैरमिनिक्षिप्तः । ततः 'गृहीतं गृहीतं दुर्गम्' । 15 ·सो० १३३-१४३] विप्रदः।. कोलाहलं अत्या सर्वतः प्रदीप्ताभिमवलोक्य राजहंससैनिका दुर्ग- वासिनश्च सत्वरं हदं प्रविष्टाः । यतः,- सुमत्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । कार्यकाले यथाशक्ति कुर्यान्न तु विचारयेत् ।। १३९ ।। राजहंसः स्वभावान्मन्दगतिः सारसद्वितीयच चित्रवर्णस्य सेनापतिना कुक्कुटेनागत्य वेटितः । हिरण्यगर्भः सारसमाह-'सारस सेना- पते! ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिष्यसि । त्वमधुना गन्तुं शकः । तद्गत्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । अन्लत्पुत्रं चूडामणि- नामानं सर्वसंमत्या राजानं करिप्यसि ।' सारसो भूते-'देव ! न वक्तव्यमेवं दुःसहं वचः । यावश्चन्द्राफी दिवि तिष्टनस्तावद्विजयतां 10 देवः । अहं देव ! दुर्गाधिकारी । मन्मांसासग्विलिोन द्वारवर्मना प्रवि- शतु शत्रुः । अपरं च,- दाता क्षमी गुणग्राही खामी दुःखेन लभ्यते । राजाह-'सत्यमेवैतत् । किंतु,- शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च जाने भृत्योऽपि दुर्लमः ॥ १४०॥ सारसो घूते-'शृणु देव! यदि समरमपान्य नाम्नि मृत्यो- भैयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः, किमिति मुघा मलिनं यशः क्रियेव! ॥ १४१ ॥ अन्यच्च- भवेऽलिन् पवनोद्धान्तवीचिविनममहुरे । जायते पुष्पयोगेन परार्थे जीवितव्ययः ॥ १२ ॥ साम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो वलं मुहत् । राज्यानि प्रकृतयः पौराणां थेणयोऽपि च ॥ १४३ ॥ 15 20 25 ·हितोपदेशे [क्या प्रकृतिः सामिनं त्यस्ता समुदापि न जीपति। अपि पन्वन्तरियः किं करोति गतायुपि ! ॥ १४ ॥ अपरं - । गरेरो जीवलोकोऽयं निमीलति निमीरति । उदेत्युदीयमाने च स्वाचिव सरोमहम् ॥ १४५ ॥ अथ कुफुटेनागत्य राजहंसरस शरीरे सरतरगसारातः नः । या सत्तामुपगत्य सारमेन सदेहान्तरितो राजा जले शिषः । अप कुरेनषाहारगरीयतेन सारमेन फुफुटसेगा माशो हताः । पधार सारमोऽसि ममुपहारेण विभिध व्यापादितः । अप निरी 10 दुर्ग प्रविश्य दुर्गापतितं द्रव्यं पाहायला यन्तिभिर्मयशमेगान्दिनः सम्कन्धावार जगाम ॥ अथ राजपुत्ररुकम्-'तमिनरामयले स पुण्ययान गारम एर, मेग सदेहत्यागेन म्यागी रक्षितः । उ आनन- जनयन्ति सुतान् गायः सर्ग एप गायतीन् । विशागोलिसिनाकन्धं कारिदेव गया पतिम् ॥ १५५ ।। विष्णुगोगव--स नावद्वियापरीपरिजनः मार्गगुममनुमान महा. गस्थः । तथा चोकमत आहेतु च येशूराः भाग्य त्यजीविताः । मतमामा मात्र ते नराः संगंगागिनः ॥ १७ ॥ या ना ना शुरः शामिः परिगति। थशासनले लोकान् मदिन गानि ॥ १५८॥ fuी म xिगरलम, धितो राम्।' शिौन-सामग्रेमात विदः मिनिमि नो! मला नीतिगमने समानः 15 20 लिहितो विप्रो नाम ही काम ·सो० १४४-५] संधिः। - पुनः कयारम्भकाले राजपुत्रैरुक्तम्-'आर्य ! "विग्रहः श्रुतोऽ- लामिः; संघिरधुनाभिधीयताम् । विष्णुशर्मणोचन्-'धूयताम् । संधिमपि कथयामि यत्सायमाघः श्लोकः,- वृत्ते महति सहाने राजोनिहतसेनयोः । सेयाम्यां गृनचक्राभ्यां याचा संधिः कृतः क्षणा' ॥१॥ राजपुत्रा ज्चु'क्रयमेतत् ! ।' विष्णुशर्मा कथयति,- ततस्तेन राजहंसेनोकम्-'केनालहुगें निक्षिप्तोऽभिः ! कि पारक्येण किंवालदुर्गवासिना फेनापि विपक्षम्युकेन । चक्रो भूते-'देव ! भवतो निष्कारणवन्धुरसौ मेघवर्णः सपरिवारो न 10 दृश्यते । तन्मन्ये तस्मैच विचेष्टितमिदम् ।' राजा क्षणं विचिन्त्या- ह.--'मन्ति तावदेव मन दुदैवमेतत् । तथा चोतन्, अपराधः स दैवस्य न पुनमनिमानयन् । कार्य सुचरितं कापि दैवयोगाद्विनश्यति ॥२॥ मनी भूते-~~-'कमेवैतद्,- विषमां हि दशां प्राप्य देवं गईयते नरः । आत्मनः फर्मदोपांश्च नैव जानात्यपण्डितः ॥ ३ ॥ 15 सपरं च 20 मुहृदां हिवामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काठाइटो विनश्यति ।। १ ।। अन्यच्च- रक्षिवल्यं सदा वाक्यं वाक्याद्भवति नागनन् । हंसाभ्यां नीवमानस्ल कर्मस पतनं यथा" ॥५॥ राजाद-कथमेतत् । मन्त्री कथयति,- ·अपर च- 5 हितोपदेशे [कथा प्रकृतिः शामिनं स्यकता समद्धापि न जीवति । अपि धन्वन्तरियः किं करोति गतायुपि ॥ १४४ ॥ गरेको जीवलोफोऽयं निमीलति निगीलति । उदेसुदीयमाने च खाविव सरोरुहग ॥ १५ ॥ मथ कुमुदेनागत्य राजहंसस्य शरीरे सरतरगसापातः कृतः । तरा सत्यरभुपसुत्य सारसेन सदेहान्तरितो रागा जले सिधः । गए कुर्नसमदाररीकृतेन सारसेन कुमटरोना मदुशो हताः । पधार सारसोऽपि पशुबहारेण विभिध व्यादितः । अथ नियों 10 दुगं प्रविश्य दुर्गायतितं दन्यं प्राहयित्या यदिमियशम्मागन्दितः सम्पन्धाचार जगाम॥ अथ राजपुत्रैरुक्तम्-'तमिरानाले स पुण्ययान मारग एष, गेर स्वदेहत्यागेर मागी रक्षितः । चैतन,- जनयन्ति सुतार गारः सर्ग ल गातीन् । विणाणोशिपिनस्कन्धं कानिदेय गगां पतिम् ॥ १५ ॥ গি-ি সাৰরিমাগলি: দাসপৰণ মদ- सत्तः । तथा चोक्तम् भादये गये शूपाः साय यानीविनाः । मतमताः तमाम ते नमः स्वर्गगामिनः ॥ १७ ॥ पत्र व हना र अभिः परियतिनः । अमन लोकान् यदि कर्म न गात १५८॥ विः भूतो भनिगमगाम,'शुपातिो मला पण ।' पिगुममांगीन अपरमध्ये मातुन विग्रहः कति नादात भा: महामनाम् । निनानि ममा प्रस्न first T१.4 विदित रिटी नाम दीपः पाप्रमा 13 10 5 ·हो०६-१ संधिः। महती नितिः। यतोऽयं चौरिकां कृया कपूरं म्यादतीनि मान्य मुसमामाय मानन् । नया चोनम्-'महारो द्विगुणः सीमा इत्यादि । तसा सेयकेन प्रकुप्योन्यम्-'नाय! यस्य स्वागिनो गृह माली गायन सातव्यं यत्र प्रति- दानं गृहिणी मेवकन्द म रिमनि । नतोऽमावुयाय चलितः । साना बरामयोध्य पृतः। नई मि.---"दम" इत्यादि ॥"नो पद्धविन्यजीनाम्,- 'अदभावि न नहाचि मावि क्षेत्र तदन्दया । दी चिन्नाविषमोऽयमगदः किन पीयते ॥ ८॥ सनु : माजतिन पदः मयुमसमसिमलवदामानं बोदय गित: 110 ततो बालगदपमन्तिो यथारयुताय गर्ग नारं प्रविधः। पर- दिवस धीवरः समो व्यापादितः । मनोरमा गि-अना- गतविधान"त्यादि। तस्मात्मन्यदं पामोनिसमा नियनाम् । रंग-यान्तरे मे न पुसतम् । स्पले गमती पोyिभार सहापासवर्मना पानि:: Arr frier --गुल समदनि । को पी' हा गर मुलाकात E ·+ 'मया कर्त- 10 ११२ हितोपदेशे [कया १-३ [इंस-मयूर-चूर्मकथा १] "अस्ति मगधदेशे फुशोत्पलामियानं सरः । तत्र चिरे संकट विकटनामानी हंसौ निवसतः । तयोमित्र कम्युग्रीवनामा कूर्मध पति- वसति । अथकदा धीवरैरागस तत्रोक्तम् -'तदत्रालाभिरघोपिया प्रातमत्स्यकूर्मादयो व्यापादयितन्याः । तदाकये को हंसा- वाह-'मुहृदौ ! श्रुतोऽयं धीवरालापः ! अधुना व्यम् । हंसावाहतुः-ज्ञायताम् । पुनस्तावत्मातदुचितं तन्कत व्यम् ।' को चूने-'मैवम् ; यतो दृष्टव्यतिकरोऽहमत्र । तथा चोक्तम्- मनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेतौ सुसमेघेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ ६ ॥ तावाहतुः--'कथमेतत् ! ।' कूर्मः कथयति,- [अनागतविधातादिमत्स्यत्रयकथा २] "पुरास्मिन्नेव सरस्येवंविधे - धीवरेपूपस्थितेषु मत्स्यत्रयेणालोचित 18 तम् । तत्रानागतविधाता - नामको मत्स्यः । तेनालोचितम्-'महं तावज्जलाशयान्तरं गच्छामि' इत्युक्त्या हृदान्तरं गतः । अपरेण प्रत्युत्पन्नमतिनाना मत्स्येनाभिहितम्-'मविप्यदथें प्रमाणाभावात्कुत्र मया गन्तव्यम् । तदुत्पन्ने यथाकार्य तदनुष्ठेयम् । तथा चोकम् - उत्पन्नामापदं यस्तु समायते स धुद्धिमान् । पणिजो मार्यया जारः प्रत्यो निहुतो यथा' 10 यद्दविष्यः पृच्छति-कथमेतत् ! ।' प्रत्युत्पनमतिः कथयति,- [समुद्रदसवगिर-मार्या-जारकया ३] "पुरा विक्रमपुरे समुद्रदतो नाम पणिगस्ति । तस्स रसममा नाम गृहिणी खसेवकेन सह सदा रमते । अयेकदा सा रकममा वस्य 23 सेवकस्य मुखे चुम्बनं ददती समुद्रदचेनावलोकिता । ततः सा बन्धकी सलर मनुः समीपं गवाह---'नाथ ! एतम्य सेवकस्य . 20 ·०१०-१३ . संधिः। ११५ 5 - चक्रवाको मूते-'ततस्ततः!।' प्रणिधिरपाच-ततः प्रधानमप्रिणा गृभ्रेणामिहितम्-'देव! नेदमुचितम् । प्रसादान्तरं किमपि प्रिन्यताम् । यतः,-. अविचारयतो युक्तिकयनं तुपखण्डनम् । नीचे पतं राजन् ! पालुकाविव मुदितम् ॥ १२ ॥ मदतामारपदे नीचः कदापि न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्,- नीचः स्वाप्यपदं प्राप्य सामिनं हन्तुमिच्छति । भूपिको न्यामतां प्राप्य मनि हन्तुं गतो यथा' ॥ १३ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति-'कथमेतत् ! ।' मनी कथयति,- [मुनि-भूपककथा ५] "अम्ति गौतमस्य महन्तपोयने महातपा नाम मुनि. । तत्र तेन मुनिना काकन नीयमानो मूपिकाशावको एः । ततः स्वभावदया. रमना तेन मुनिना नीवारण संवर्धितः । ततो विटालनं मूपिक मादिगुगुपधावति । नमवलोक्य मूपिफस्तस्य गुने कोटे प्रविवेश । ततो मुनिनोकाम् -- 'मूषिक : न्य मार्जारो भव ।' तत. स पिटाल. गु.पर पलायने । ततो गुमनोनाम-'यु.फदिमपि । न्दमेव गुपये भय .. 4 एमटमेनि । नस्तन मुनिना पर न अथ न स मुनिक मिनि पानि । मान(Rd-मन मुनि ६. 1-7... 10 " ५

·किया।
हितोपदेशे
हितम् --'एवं कुरुत । यूयं मत्स्यानुपादाय नकुलविवराहारम
सर्पविवरं यावसतिक्रमण विकिरत । ततसाहारलुब्धै लैगगत्व
सो द्रष्टव्यः खभावद्वेषाव्यापादयितव्यध । नयानुष्ठिते तदएन् ।
ततस्तत्र वृक्षे नकुलैकशायफरायः श्रुतः । पचाशनारुन
5 पशावकाः सादिताः । अा आवां :-"उपाय चिन्द-
यन्" इत्यादि ।। आवाभ्यां नीयमानं स्वामवलोक्य लोक नि.
द्वक्तव्यमेव । तदाकर्ण्य यदि स्वमुतरं दास्यसि तदा स्वमरणम् ।
तत्सर्वथात्रय सीयताम् । कूमों वदति-महमपात्रः ! नाह
मुत्तरं दास्यामि किमपि न वक्तव्यम् ।' तथानुष्ठिने तथाविध वर्म-
10 मालोक्य समें गोरक्षकाः पधादायन्ति वदन्ति च । कधिनाति---
'यद्ययं धर्मः पतति तदास पात्या सादितव्यः । कभिनगरी-
'अबेर दग्या सादितव्योऽयम् ।' कश्चिद्वदति-गृहं नीश
मक्षणीयः' इति । तद्वचनं भूत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो पिमा
संस्कारः प्राह-'युप्माभिर्भमा भशिवपम् । इति पदो पतिसौ.
15 व्यापादितथा मनोरं मशीमि-"गुहृदां हितकामानाम्" इत्यादि ।
अथ प्रणिविकावागत्योप-'देव ! मागेव मया निगदितम् ।
दुर्गमोधनं हि प्रतिक्षणं कर्तव्यमिति । ता युगामिन कृतं सदनमा
नम्य फलमनुम्नम् । दुर्गदाटी मेपयन वायसेन गभरपुक्केगा ।
रामा निःश्चममा
प्रणयादुपमा यो विश्वमित 37
THE TIमा पनिता अनिमुध्यते॥१०॥
प्रविधिलार-इलो दुर्गनाई थिय या तो मेगा
विवररीन प्रमादिशेनोत्रम् -- मेपर and
दिनमाम् । नया मोड
সুস্থ সুশ । যক্ষ।
मन का प्रति॥ ११॥

·० १०-१३ संधिः। 10 चमायाको भूते-'ततमतः!!' प्रणिधिरवाच-ततः प्रधानमनिणा गृणामिदितम्-'देव। नेदमुचितम् । प्रसादान्तरं किमपि नित्यताम् । यतः-. अविचारपनो युक्तिकायनं तुपवण्टनम् । नीचे पहनं राजन् ! बालकास्विर मुदितम् ॥ १२ ॥ महतामारपदे नीचः कदापि न फर्तव्यः । तथा चोकम् - नीचः साप्यपदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुमिच्छति । भूपिको ज्यापतां माप्य मुनि इन्, गतो यथा' ।। १३ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति-'पाथमेतत् ! । गदी कथयनि,- [गनि-भूपककथा ५] "अस्ति गौतमस्य महतपोयने महातपा नाग मुनिः । तर तेन अनिका पावन नायगानो गृपिकामावको एः । ततः समावदया. स्मना गनिना नावारवणः संपर्धितः । तनो विटारनं मूपिषं ग्वादिनुपमादी । लमयतोषय मूर्थिफरसरय गुनेः कोरे भरिपेश । तो निनोचार-पूपिक व मानरो भव ।' रातः ग विशाला सु पलायो । सो मुनिनोकामनपुरादिगपि । त्यगेर सुभगे भय ।। २ असे व्यापारिमेति । वतन मुनिना पुरी ART.: 1 व्या गुनिदिकोऽसमिति परमति । निमं करे क्षति- भनेन पुनिना दिया t: ।' पार २ सयर-याद- दन परिमादिदं में सरपारयानमार forg कि पति गरः heroen नए २६ पुनः ·B ११६ दिवोपदेशे [कया। भक्षयित्वा पइन्मस्थानुरामाधममध्यमान् । अतिलोमाफः पश्चान्मृतः फर्कटकमहाद" ॥१५॥ चित्रवर्णः पृच्छति-'कथमेतत् ।।' मधी कथयति,- [वृद्धयक-कर्कटक-मत्स्सस्या ६]] "अति मालपदेशे पद्मगर्भनामधेयं सरः । सत्रको दो सामर्थ्यहीन उद्विामिगरमानं दर्शयित्या सितः । स प फेनपि. खुलीरेण दृष्टः पृष्टध-'किमिति भयानपावारत्यागेन तिष्ठति।। सकेनोक्तम्-~'मत्स्सा मम जीवनहेतयः । ते फेवतरागत्य मापा. दयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया भुना । अतो वर्तनामागा- 10 देवासागरणमुपस्थितमिति शास्याहारेऽप्यनादरः नः । हतो मत्सरालोचितम्-इह समये सारदुपकारक पायं सत्यने । तायमेय ययाकर्तमं प्रच्छयताम् । तथा चोक्ता - उपकारिणा संधिर्न मिणाकारिणा । उपकारापकारी हि लक्ष्य नागमेतयोः ॥ १५ ॥ 15 मत्स्या कनु:--'भो यक! कोन राणोपायः ! ।' को मो- 'अस्ति रमणोपायो जलाशयान्तराग्रगणग | हमेमो युष्मानयानि । मरममा माहुः-orमाणु ! समोऽसौ मामा- লানী নাগা মানি। জানা কথা 41 मामा तत्र नय । ततो बोयानारमा र नीला सावान् । कुटीरोडी मास मा. हंयातिन् - होम मनमाम्य । माप, सनी समयपि व्ययारियानि इमाडोय्य कुरीमा श्री विरदि। म २ प मरः । भोजन-"मयिय बरमा यदि "gurarilairmiry न. न! मदेवलाल ninth EN पनि वान Threaminit THEIयानि । - ·रो० १४-१७] ११७ । तेनालामिमहासुखेन विन्ध्याचले स्थातव्यम् ।' दूरदर्शी विह- स्याह-'देव। अनागतवती चिन्तां कृत्वा यस्तु प्रहप्यति । स तिरस्कारमामोति भमभाण्डो द्विजो यथा ॥ १६ ॥ राजाह-कयमेतत् । मन्त्री कथयति,- [देवशर्माख्यत्राह्मण-कुम्भकारयोः कथा ७] "अस्ति देवीकोटनान्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः । तेन महा- विपुवसंक्रान्त्यां सक्तुपूर्णशराव एकः प्राप्तः । तमादायासौ कुम्भ- कारस्य माण्डपूर्णमण्डपैकदेशे रौद्रेणाकुलितः सुप्तः । ततः सक्तु- रक्षार्थ हस्ते दण्डमेकमादायाचिन्तयत्-'यद्यहं सक्तुशरावं विक्रीय 10 दश कपर्दकान् प्राप्स्यामि तदात्रैव तैः कपर्दकैपटरावादिक- मुपक्रीयानेकधा वृद्धस्तद्धनैः पुनः पुनः पूगवस्त्रादिकमुपक्रीय विक्रीय लक्षसंख्यानि धनानि कृत्वा विवाहचतुष्टयं करिप्यामि । अनन्तरं तासु सपनीपु रूपयौवनवती या तत्यामधिकानुरागं करि- प्यामि । सपन्यो यदा द्वन्द्व करिप्यन्ति तदा कोपाकुलोऽहं ता15 लगुडेन ताडयिप्यामि' इत्यभिधाय लगुढः क्षिप्तः । तेन सतुः शरावर्णितो भाण्डानि च बहूनि भन्नानि । ततस्तेन शब्देनागतेन कुम्भकारेण तथाविधानि भाण्डान्यवलोक्य ब्राह्मणस्तिरस्कृतो मण्डपा- बहिष्कृतश्च ।" अतोऽहं ब्रवीमि-"अनागतवती चिन्ताम्" इत्यादि । ततो राजा रहसि गृध्रमुवाच-'तात ! यथा कर्तव्यं 20 तथोपदिश । गृनो घूते,- 'मदोद्धतस्य नृपतेः संकीर्णत्लेव दन्तिनः । गच्छन्त्युन्मार्गयातस्य नेतारः खल वाच्यताम् ॥१७॥ शृणु देव ! किमस्लाभिर्वलदादुर्ग भन्मम् ! न; किंतु तव प्रतापाधि- ष्ठितेनोपायेन ।' राजाह-'भवतामुपायेन ।' गृध्रो मूते--'यद्य-25 लद्वचनं क्रियते तदा स्वदेशे गम्यताम् । अन्यथा वर्षाकाले ११ हितो.

·भावे पुनर्विरहे स्पलाई परमनिटानां वदेशमनल्ली दुई
भविन्यति । मुरुयोमाय संपाय गमछन् । दुई ममं धि
स्वैव ! मन टापदेवन् । तर,
यो हि धनं पुल हित्वा मनुः पिनिये।
मयान्याइ उपानि तेन राजा सहारवान् ॥ १८॥
5
मुहलं तथा गन्यमान कीर्तिमद च ।
युधि संदेहदायसं को हि कुर्यादकालिमः ॥१९॥
नारंच-
10
संचिनिच्छेत् सनेवाति दियो विजयो दुध ।
सुन्दौपठन्दापन्योन्यं नष्टौ नुत्यपटौ न किन् ! ॥२०॥
राजोवाच-'करनेट ! । मनी कथयति,-
[मुन्दोनन्ददैत्यच्या ८]
"पुरा दैन्यौ महोदारी मुन्दोउन्दवानी म्हटाहोन बैटोप-
1 छाननया गिन्द्रशेखरनाराधिनवन्तौ । तन्नयोगदान पदिष्टः
'दरं दरपतन्' इलुवाच । अनन्तरं स्योः समविष्टितया सर-
खस्य वन्दनुमानन्दनि हेमन्दी । यायोगदान पर
दुष्टमदा सतिक पदों परनेच ददाउ । क्य नगर देन
दरदानावस्यकता विचारहलोः पानी पदर । वन्तला
रूपयनुमायो गतिम्मा मनसमुशाया जातिलेरान्या
नयन्योन्याटहाम्यां मनसः पियामिति मती
कृतारं स एव सहारको वृद्धिाः समागय टोरसितः।
भनन्दरन् 'बम्बानि सदाटल्या, कम्मेपनाइयो नि ! पति
असाच्दन । प्रलोझे-
दक्टो दिशामा त्रियो दस्तारि।
पदपारको रेल दम्नु द्विारा ॥ २१॥

·10 श्लो०१८-२९] संधिः। तावां क्षत्रधर्मानुगौ।युद्ध एव युक्योर्नियमः।' इत्यभिहिते सति साधू- क्तमनेन' इति कृत्वाऽन्योन्यतुल्यवी? समकालमन्योन्यघातेन विनाश- मुपगतौ ।" अतोऽहं ब्रवीमि-"संघिमिच्छेत् समेनापि" इत्यादि ।। राजाह-प्रागेव किं नोक्तं भवद्भिः ।' मनी चूते-'मद्वचनं किमवसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः । तदापि मम संमत्या नायं विग्रहा- 5 रम्भः । साधुगुणयुक्तोऽयं हिरण्यगों न विग्राह्यः । तथा चोक्तम्- सत्यारों धार्मिकोऽनार्यो भ्रातृसंघातवान् बली । अनेकयुद्धविजयी संधेयाः सप्त कीर्तिताः ।। २२ ।। सत्योऽनुपालयेत् सत्यं संधितो नैति विक्रियाम् । प्राणबाधेऽपि सुव्यक्तमार्यो नायात्यनार्यताम् ॥ २३ ॥ धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागाद्धर्माच दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः ।। २४ ।। संधिः कार्योऽप्यनार्येण विनारो समुपस्थिते । विना तस्याश्रयेणार्यो न कुर्यात् काल्यापनम् ॥ २५ ॥ संहतत्वाद्यथा वैणुनिबिडैः कण्टकैर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसंघातवांस्तथा ॥ २६ ॥ बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं नहि घनः कदाचिदुपसर्पति ।। २७ ।। जमदोः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेकयुद्धजयिनः प्रतापादेव भुज्यते ।। २८ ।। अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्स गच्छति । तत्प्रतापेन तस्याशु वशमायान्ति शत्रवः ॥ २९ ॥ तत्र तावहहुभिर्गुणैरुपेतः संधेयोऽयं राजा ।' चक्रयाकोऽवदत्- 'प्रणिधे । सर्वत्रावनज । सर्वमवगतम् । गत्वा पुनरागमिप्यसि ।' राजा चक्रवाकं पृष्टवान्-'मग्निन् ! असंधेयाः फति! तान्छोतुमिच्छामि। 25 मनी ब्रूते-'देव ! कथयामि । शृणु,- 16 20 ·10 १२० हितोपदेशे : [कया बालो वृद्धो दीर्घरोगी तया ज्ञातियहिप्कृतः। मीरको मीरुजनको मुव्यो नुन्यजनस्तया !॥ ३०॥ विरतपकृतिश्चैव विषयेवतिसक्तिमान् । अनेकचिवमनस्तु देवनाझगनिन्दकः ॥ ३१॥ दैवोपहतरश्चैव तया देवपरायगः । दुर्भिक्षत्र्यसनोपेतो वलव्यसनकुलः ॥ ३२ ॥ अदेशस्यो यहुरिपुर्युक्तः कालेन यश्चन । सत्यधर्मव्यपेतश्च विद्यतिः पुरुषा अनी ।। ३३ ।। एतैः संधि न कुर्वीत विगृहीयात्तु केवलम् । एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति स्पिोर्वशम् ॥ ३४ ॥ बालस्याल्पप्रमावत्वान्न लोको योद्धमिच्छति । युद्धायुद्धफलं यसान्नातुं शको न बालिशः॥ ३५ ॥ उत्साहशक्तिहीनत्वावृद्धो दीर्घामयस्तथा । खरेव परिमयेते द्वावप्येतावसंशयम् ।। ३६ ॥ मुखोच्यो हि भवति सर्वज्ञातिबहिष्कृतः । त एवैनं विनिम्नन्ति शातयस्त्वात्मसात्कृताः॥ ३७॥ मीयुद्धपरित्यागान्वयमेव प्रणश्यति । तथैव मीरुपुरुषः ससमे तैर्विमुच्यते ॥ ३८॥ लब्धस्पासंविभागित्वान्न युध्यन्तेनुयायिनः । लब्धानुनीविकैरेप दानभिन्न निहन्यते ॥ ३९ ॥ संयज्यते प्रकृतिभिर्विरक्तप्रतियुधि । मुमाभियोज्यो भवति विश्येचतिमक्तिमान् ॥ १०॥ अनेकचिचमघ्रस्तु भेयो भवति मनिगा। अनयसितरित्तत्वात् कार्यतः स उपेक्ष्यते ॥ ११ ॥ सदा पर्मनलीयमत्वाद्देवयाभागनिन्दकः । विधार्यते सयं शेष देवोपडतकमया ॥ १२॥ 15 20 ·संधिः। 5 10 लो० ३०-५०]. १२१ संपत्तेश्च विपत्तेश्च देवमेव हि कारणम् । इति दैवपरो ध्यायन् नात्मानमपि चेष्टते ॥ ४३ ॥ दुर्भिक्षव्यसनी चैव त्वयमेव विपीदति । चलव्यसनयुक्तत्व योद्धं शक्तिर्न जायते ॥ ११ ॥ अदेशसो हि रिपुणा वल्पकेनापि हन्यते । ग्राहोऽल्पीयानपि जले गजेन्द्रनपि कति ॥ ४५ ॥ बहुशत्रुस्तु संत्रस्तः श्येनमध्ये कपोतवत् । येनैव गच्छति पथा तेनैवाशु विपद्यते ।। ४६ ॥ अकालसैन्ययुक्तस्तु हन्यते कालयोधिना । कौशिकेन हतज्योतिर्निशीप इव वायसः ॥ १७ ॥ सत्यधर्मव्यपेतेन संदध्यान्न पदाचन । स संधितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥ १८॥ अपरमपि कथयामि । संधिविग्रहयानासनतंश्रयद्वैधीभावाः पाड- ण्यम् । कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसंपद्देशकालविभागो विनि- पातप्रतीकारः कार्यसिद्धिश्च पञ्चाङ्गो मनः । सामदानमेददण्डा-15 श्यत्यार उपायाः । उत्साहगतिर्मद्रशक्तिः प्रभुशक्तिश्चेति शक्तित्रयम् । एतत्सर्वमालोच्य नित्यं विजिगीपवो भवन्ति महान्तः । या हि प्राणपरित्यागमूल्येनापि न लभ्यते । सा श्रीनीतिविदं पश्य चञ्चलापि प्रधावति ॥ १९॥ । तथा चोकम् - वित्तं यदा यत्स समं विभकं गूढश्वरः संनिभृतम्य मनः । न चाप्रियं प्राणिषु यो ब्रवीति स सागरान्तां पमिती प्रशान्ति ॥ ५० ॥ किंतु यद्यपि महामग्रिगा गृ ननुपन्यत्वं त्यापि तेन राज्ञा 20 25 ·3 १२२ हितोपदेसे मति मतबरदर्शन मन्नत्यम् । देर नदेवं कियवाम् । सिं द्वाल महालो नाम सारसो रानाऽसन्मित्रं जम्बुद्वी को जनय मतः, सुगधिनाधाय मुसहतेन बटेन वीरो विचरमरातिन् । संतापयन समं सुतप्त वन संघानमुपैति तयः ।। ५१ ॥ राज्ञा समस्तु' इति निगद्य विचित्रनामा यः सुगुष्ठलेम्यं दत्व सिंहद्वी महितः। 10 अथ प्रणिधिरागत्योवाच-देव! भूयतां तत्रत्यक्तायः एवं वा गृ गोक्तम्-'देव! यन्भेषवर्णक्षत्र चिरमुपितः स वेरि किं संयगुणयुक्तो हिरण्यगर्भो न वा" इति । वतोऽसौ राज्ञा समाः हुय पृट:-~-पायस ! कीसोऽसौ हिरण्यगर्भः! । पकाको मन्त्री या कीदृशः। वायस उवाच- देव ! हिरण्यगो राजा युधिष्ठिर- समो महाशयः; चकवाकसमो मत्री ने काप्यवलोक्यते ।। राजाह-मयेवं तदा कथमसौ त्वया वञ्चितः। विहस्य मेघवर्णः माह-'देव। विधासप्रतिपन्नानां वधने का विदग्धता:। अश्मारष मुप्तं हि हवा किं नाम पौरुपम् । ॥ ५२ ।। 20 शृणु देव ! तेन मत्रिणाहं प्रथमदर्शन एर शातः । किंतु महा- शयोऽसौ राजा । तेन मया विप्रलयः । तथा चोक्तम्, आन्मौपम्येन यो पछि दुर्जनं सत्यवादिनम् । स तया पक्ष्यते प्तभिणडागतो यथा ॥ ५३ राजोवाच-'कथमेतत् । मेघवर्गः पश्यति,- ॥ [प्रामण-याग-धूतंत्रयकया ९] "अम्ति गौतमसारथ्ये प्रस्तुतयः धिमणः । स च पनार्य मामान्तराच्छागमुसक्रीय अन्ये वृत्वा गच्छन् पूर्वप्रयेगारलोकितः ।

·को ५१-१२] ननी पूर्व र नः फेल गयेन तम्पले सदा तिनको गन्न प्रतीक मि निकन पूर्वन गमन् मनो- दमदत:- : विनले कुरः म्यन्यदने । नोट लेक योनन् । हार का मूने निकाय मध्य पुनः मने इन्य दोगमननियतिनः । - [मदोमानिनन्दरक-सामोगादिपा १०] गायः सब पर भी ܕ݁ܣܺܝܢ ܢܺܚܶܐ: ܕܓܿܐ:: ܐ܂ ܕ: ܕ. ܝ ܫܰܚܺܝܐ ܕܝܺܝܐܝܐ; मुरrthi witter: रहार ! मा Gram- Y ·मी माना । देव ! तदेवं किया । दिर- मारो गान झालो नामानि जमुद्री को अन्यतु । मा- मुगुमनापाय सुमसेन बन नौरो मिनरमगतिम् । गंवायपेन रानं मुलाला मसेन संथानमुमति नमः ॥५१॥ रामा समाउन निगव विचित्रनामा बकः सुगुप्तडेयं दत्ता मिहनार पहितः। अब प्रणिधिरागयोगव-'देव! अयतां तत्रत्यपन्नावः । एस गुपोकम् -देव! यन्नेघवर्णक्षत्र चिरमुश्निः स वेति । कि राधेपगुमर हिरण्यमों गया." इति । ततोऽसौ राज्ञा समा- हम पट:--'पायसी कीशोऽसौ हिरण्यगर्भ: । पकाको मत्री था कीडयः ।।" वापस उवाच-'देव! हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिर- 10 समो महारायः; चक्रासमो मी न काप्यवलोक्यते । राजाह-बधेयं तदा कथमसौ त्वया पश्चितः । विहस्य मेघवर्णः माह-'देव। विश्वासप्रतिपनानां यधने का विदग्धता !) मास्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम् ! ॥ ५२ ॥ 20qणु देव । तेन मरिणाहं प्रथमदर्शन एवं ज्ञातः । किंतु महा- दायोऽसौ राजा । तेन मया विपलब्धः । तथा चोक्तम्, आत्मौपम्येन यो वैचि दुर्जनं सत्यपादिनम् । स तथा पश्यते पूतामणरछागतो यथा' ॥ ५३ ।। राजोवाच---'कथमेतत् । मेपवर्णः कथयति, [मानण-छाग-धूर्तत्रयकथा ९] "अस्ति गौतमस्यारण्ये प्रस्तुतयज्ञः कश्चिद्रामणः । स च यज्ञार्थ प्रामान्तराच्छागमुपकीय स्कन्धे कृत्या गच्छन् पूर्तत्रयेणार 33 ·10 मो०५६-६१] संधि:। १२५ व्याभेणोतम्-मद्देहेन जीदतु खामी ।' सिंहेनोक्तन्न कदाचिदेवमुचितम् । अथ चित्रफर्णोऽपि जातविश्वासस्तथैवात्मदान- माह । ततस्तद्वचनानेन व्याघ्रणासौ कुक्षिं विदार्य व्यापादितः सबक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि-"मतिःलायते सत्यम्" इत्यादि ।। ततस्तृतीयधूर्तवचनं श्रुत्वा खमतिभ्रम निश्चित छागं त्यक्त्ता ब्राह्मणः हात्वा गृहं ययौ । स छागतैपत्तिा मक्षितः ।" सखो- ऽहं ब्रवीमि--"आत्मौपम्येन यो वेति' इत्यादि ।। राजाह- 'मेघवर्ण! कथं शत्रुमध्ये त्या चिरमुषितम् ! कथं वा तेषामनुनयः जतः।। मेघवर्ण उवाच-'देव! खामिकार्याधिना खायोजन- पशाद्वा किं न क्रियते । पश्य,- लोको वहति किं राजन् ! न मूर्धा दन्युमिन्धनन् । क्षास्यपि वृक्षावि नदीवेगो निहन्तति ॥ ६० ॥ तथा चोकन्,- स्कन्धेनापि बहेच्छन् फार्यमासाथ युद्धिनान् । स्या युद्धेन सर्पण मण्डूका विनिपातिताः ॥ ६१ ॥ राजाह---'कथमेतत् ।' मेघवर्णः कथयति,- [मन्दविपाख्यसर्प-मण्टक-माधवब्राह्मणकथा ११] "अस्ति जीर्णोधाने मन्दाविपो नाम सर्पः । सोऽतिजीर्णतयाहार- मप्यन्वेमक्षनः सरम्तीरे पतिता सितः । ततो दूरादेव केनचि- न्मफेन दृष्टः पृष्टध-'सिमिति समाहारं नान्वि-पति! ।' सपों-:० ऽवदत्-'गच्छ भद्र! मम मन्दभाम्पस प्रश्न फिन् ! ।' ततः संजातकौतुकः स च मेः 'सर्वथा करपदान इत्याह । सर्पो- अप्पा--'भद्र! प्रमपुरवासिनः घोत्रिय कौण्डिन्पस पुत्रो विशतिपयः सर्वगुणसातो दुर्दैवान्मम नामबमादादष्टः । से पुवं मुसलनामानं मृनमालोक्य मष्टितः कौण्टिन्यः पृपियां 15 ·हियोपदेशे [कया 10 माः समायोन्मतः मान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । उगो मरिम्नागयुतः कानुश्च न धर्मवित्' ।। ५६ ॥ इति सपिन्सस सिंहान्तिकं जन्मः । शहेनोकम्-'आहारा निभान् ।' मम्-'यादपि न पाठं किंचित् । गोतम् --कोऽगुना जीनोपायः! ।' काको यदति--'देव सापागाशरपरित्यागात सर्वनाशोऽयमुपस्थितः ।' सिंहनोनम्-- 'अनारः कः साधीनः ।। काकः कर्णे कथयति-"चित्रकर्णः इति । सिंहो मनि म्या को सशति । अभयवाचं दत्त्वा धृतो- ऽयनसाभिः । तत्कथमे संमति।। नया च,- न भूपदानं न सुवर्गदान नगोपदानं न तथाऽनदानम् । यथा पदन्तीह महापदानं सर्वेषु दानेवभयपदानम् ॥ ५७ ॥ पन्यञ्च,- सर्वकामसमृद्धस्स अश्वमेधस्य यत्फलम् । तत्फलं लमते सम्पप्रक्षिते शरणागते' ॥ ५८ ॥ काको ब्रूते-'नासौ स्वामिना व्यापादयितव्य । किन्वन्माभिरेव तथा कर्तव्य यथासौ बदेहदानमङ्गीकरोति ।' मिरम्नच्छुन्या तशी स्थितः । ततोऽसौ लब्धावका कृद कृचा मवानादाय मिटा- 20निक गतः । अथ कानोकम्-'देश ! यनादप्यारो न प्राप्त । अनेकोपवासखिन्न सामी । नदिदाना मदीयमामनुपभुज्यताम् । 15 यत खामिमूला भवन्त्येव वा प्रनय बच । सम्टेप्वपि वृक्ष प्रधान को न गम्' ।। ५.२ ।। 25 सिंहेनोनम्-~-'वर प्राणपात्याग ति.।' जम्बुकेनापि तथान्न । नन 'नोrt- 114 माण पत्र ·मो०.६२-८१] भापतः नुरले जन्नुः समन्यान्मनमः मियान् । . नावन्तोऽपि नियन्यन्ते हदये शोकशायः ॥ ७२ ॥ गापमानवामो सभ्यते येन फेनचिन् । शविनगरीरेण विमनान्येन केनचित् ॥ ७६ ।। पपिक योगो दिवियोगस्य संगरयतिमयम् । अगनित्रमणीयस्य जन्मगृत्योरियागमम् ।। ७४ ॥ पापारमणमा योगाना प्रिय: साए । जासानागिणानां परिणामोनिदारणः ॥ ७५ ॥ निवर्तन्ने सोगामि सरिता गया । मायुदाय मांगा नया ध्यानी सदा ॥ ६ ॥ म्यादी या सगारे समागमः ! । नियोगायला लागी गुगो ।। ७६ ॥ पद : सनगागा । मोगाविसमा मा ।। ७८ ॥ Hair राम गरा EAR: ।।६।। HA . Jaat

·१२६
या।
उलोठ । अनन्तरं अंगरवासिनः सर्वे बान्धवासत्रामत्योपरिटः।
सया चौतम्-
उत्सवे व्यसने युद्धे दुर्भिक्षे राष्ट्रपिप्लये ।
राजद्वारे ससाने च यविष्ठति स बान्धवः ॥ १२ ॥
तर कपिलो नाम सातकोऽवदत्-'अरे कौण्डिन्य! मूढोऽसि टैनैवे
दिलपसि । शृणु,-
क्रोडीकरोति प्रथमं यया जातमनिस्यता।
धात्रीव जननी पश्चाच्या गोकस्य कः क्रमः ॥ ६३ ॥
क गताः पृथिवीपालाः ससैन्यालबाहनाः ।।
वियोगसाक्षिणी येषां भूमिरचापि तिष्ठति ॥ ६४ ।।
10
अपरं च,-
कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् ।
समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भगुरम् ॥ ६५ ॥
प्रतिक्षणमय कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते ।
आमकुम्भ इवाम्भःस्सो विशीर्ण. सन्विभाव्यते ।। ६६ ॥
आसन्नतरतामेति मृत्युर्जन्तोदिने दिने ।
आघात नीयमानस्य वध्यस्पेव पदे पदे ॥ ६७ ॥
अनित्यं यौवन रूप जीविल द्रव्यसंचय ।
ऐश्वर्य मियसंवासो मुछेत्तत्र न पण्डित ॥ ६८ ॥
यथा काष्ठ च काप्टं च ममेयाता महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयाता तद्वद्भूतसमागम 1! ६९॥
यथा हि पथिक. कश्चिच्छायामाश्रित्य तिष्ठति ।
विश्रय च पुनर्गच्छेत्तद्वद्भूनममागम ॥ ७० ॥
90
15
पञ्चभिनिर्मिते देहे पश्चच च पुनर्गते ।
खा सा योनिमनुप्राप्ते तत्र का परिदेवना । ॥ ७१ ॥

·मो०:६१-८१] संधिः। १२७ : यावन्तः कुरुते जन्तुः संवन्धान्मनसः प्रियान् । : तावन्तोऽपि निखन्यन्ते हृदये शोकशाहवः ।। ७२॥ । नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते येन केनचित् । अपि.खेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ॥ ७३ ॥: अपि च संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति संभवम् । अनतिक्रमणीयस जन्ममृत्योरिवागमम् ॥ ७४ ॥ आपातरमणीयानां संयोगानां प्रियः सह । अपथ्यानामियानानां परिणामोऽतिदारुणः ॥ ७५॥ अपरं च- 10 15 जन्ति न निवर्तन्ते सोतांसि सरितां यथा । आयुरादाप नानां तथा रात्र्यहनी सदा ।। ७६ ॥ सुखासादपरो यम्नु संसारे सत्समागमः । स वियोगावसागत्याःम्यानां धुरि पुज्यते ॥ ७७ ॥ अत एव हि मन्ति साधयः सत्समागमम् । पहियोगासिन्दनस्य मगसो नास्ति भेषजम् ।। ७८ ॥ गुरनान्परि कर्माणि राजभिः मगरादिभिः । अम तान्य कर्माणि ते चापि मलयं गताः ॥ ७९ ॥ संचिन्त्य संचिन्त्य नमुपदण्डं गडं मनुष्यास विरक्षस। पनिकाय पन्थाः म भपतिपिलीगरन्ति ॥८॥ पामेव मात गर्ने निकालो। रममत्वारि उपरायः मम ॥ ८॥ 20 ·6 हितोपदेचे [या अतः संसारं विचारय । शोकोऽवमज्ञानस प्रपथः । पया अज्ञानं कारणं न साद्वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छस वर्षतामपयाति किम् ॥ ८॥ तदनात्मानमनुसंधेहि । शोकचर्चा परिहर । यतः- अकाण्डपातजातानां पात्राणां मर्मभेदिनाम् । गादशोकमहाराणामचिन्ता महौषधी' ।। ८३ ॥ ततस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायासीन्-'तर. लभिदानी गृहनरकयासेन । वनमेव गच्छामि ।' कपिलः पुनराइ-- 'वनेऽपि दोषाः ममपन्ति रागिणी to गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते फर्मणि यः प्रवर्तते निचरागस गृई सपोयनम् ॥ ८॥ यतः- दुःसितोऽपि चरेदम या कुत्राश्रमे रतः । समः सर्वे भूने न लिनं धर्मकारगम् ।। ८५ ॥ 13 उच- वृत्त्यर्थ भोजनं येषा संनानाय २ मैगुनम । वालमत्ययचनाय दुर्गायपि सन्ति ।। ८६ ॥ नया हि- आमा नदी मयमण्यताया HAHR HTTA ·८२-९१] संधिः। यतः - - दुःखमेवास्ति न मुखं यलाचदुपलक्ष्यते । दुःखार्तस्य प्रतीकारे सुखसंना विधीयते ।। ८९ ॥ कौण्डिन्यो ब्रूते-'एवमेव । ततोऽहं तेन शोकाकुलेन ब्राह्मणेन शप्त:- "पदधारभ्य मण्डकानां वाहनं भविष्यसि" इति । कपिलो ब्रूते- संप्रत्युपदेशासहिष्णुर्भवान् । शोकाविष्टं ते हृदयम् । तथापि कार्य शृणु,- समः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सझो हि मेपनम् ॥ ९० ॥ अन्यच्च- 10 कामः सर्वात्मना हेवः स चेदातुं न शक्यते । सभायां प्रति कर्तव्यः सैव तस्य हि मैपजन्' ।। ९१ ॥ एतन्मृत्वा स फौण्डिन्यः कपिलोपदेशामृतप्रशान्तशोकानलो यथाविधि दण्डग्रहणं कृतवान् । अतो ब्राह्मगशापान्मण्डकान् वोढुमत्र तिष्ठामि । अनन्तरं तेन मण्डूकेन गत्वा मण्डूकनायस्य जालपादनामोऽग्रे तत्कपि- तम् । ततोऽसावागत्व मण्डूकनाथस्तत्य सर्पस्य पृष्ठमाल्दवान् । स चा सर्पतं पृष्ठे कृत्वा चित्रपदक्रमं वनाम । परेधुश्चलितुमसमयं ते मण्ड्फ- नायोऽवदत्-'किमद्य भवान्मन्दगतिः ! ।' सो भूते-'देव! बाहार- विरहादसमोऽलि ।' मण्डूकनाथोऽबदन- अलदानया मण्डकान् भक्षय ।' तन, 'गृहीनोऽय महाप्रमाद 'इन्युक्या क्रममा मण्डकान् वादि- स्बान । अननिमंण्डक को विलोक्य माइकन परेन वादन !" अनेकन-किन्धन बोरवन न्यद दें पुरवृनम्बर मित मनि दरममन्ती : - ·। । १२८ हितोपदेशे या 11 अतः संसारं विचारय शोकोऽयमजानस प्रपः । पस्या- अज्ञानं कारण न स्वादियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छल वर्षापयाति किम् ! ॥ ८२॥ तदत्रात्मानमनुसंधैहि । शोकचर्चा परिहर । यता, अकाण्डपातजातानां पात्राणां मर्ममेदिनाम् । गादयोझमहाराणामचिन्तै महौषधी । ८३ ॥ वतस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायात्रसीत्तर- लमिदानी गृहनरकवासेन । बनमेव गच्छामि । कपिलः पुनराइ- 'वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पवेन्द्रियनिग्रहसपः । अकुत्सिते फर्मणि यः प्रवर्तते निवृचरागस गृहं तपोवनम् ॥ ८ ॥ 10 यतः- दु:खितोऽपि चरेदर्म यत्र कुत्रायने रतः। समः सर्वेषु भूतेउ न लि पर्मकारगम् ॥ ८५॥ वृत्त्यर्थ भोजनं येषां संतानार्य च मैथुनम् । वापसत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यपि तरन्ति ते ॥ ८६ ॥ तथा हि- आमा नदी मममपुण्यतीर्मा मत्योदय सालनया दयो । नत्राभिषेक कुरु पार' न" गुर्थी 11. पिन - मम 4 " म । 2.

·८२-९१] संधिः। दुःखमेवान्ति न सुन्य चलाउदुमलक्ष्यते । दुःखास प्रतीकारे मुखमा विधीयते ॥ ८९ ।। कौण्टिन्यो भूते-एवमेव । ततोऽहं तेन शोकाकुलेन ब्राह्मणेन शतः- "पदपारभ्य महकानां चाहनं भविष्यति" इति । कपिलो ब्रूते- संपत्युपदेशासहिष्णुभवान् । शोकाविष्टं ते ह्दयन् । तथापि कार्य शृणु,- TFः सामना लाग्यः स चेत्त्यतुं न शक्यते । स सद्धिः सह पर्तव्यः सतां सगो हि मेपजन् ।। ९० ॥ पन्दप- 10 कामः सामना हेयः म चेदातुं न शक्यते । सभायां प्रति कर्तव्यः सप तस्स हि पजन्' ।। १ ।। एनया साग्न्यिः पापलोपदेशागतममान्तशोयानलो यथाविधि दादणं हलवान तो पापागण्ट्रफान पोहुमत्र निष्टानि।' अनन्तरं न गायेन गाया मकनाश्त झालपादनामोऽमे तत्कारि- सम् । सोनावागत्य गटानाथस्तर सपन्य पृष्टमास्टवान् । स च । पादिमम ममा परेपरिनुमनाथ संगम पा- सामोरय-विनयभामादानियों ने-'देव भादार- दिनयमि' मायोदयद-शाया मकान पासपोयं मामला दुवया मनानादि- गाविसले दिन।":2 . :: Pाई ·. 5 १२८ द्वितोपदेशे PHER अतः संसारं विचारय । शोकोऽयमज्ञानस अपयः । पस- मज्ञानं कारणं न स्याद्वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छल वर्धतामपयाति किम् ॥ ८२ ॥ सदत्रात्मानमनुसंघहि । चोकचर्चा परिहर । यतः,- अकाण्डपातजाताना पात्राणां मर्ममेदिनाम् । गादशोकमहारांगामरिन्तर महौषधी' ॥ ८३ ॥ वतस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इस कौण्डिन्य उत्थायात्रसीत-'तर- लमिदानी गृहनरकवासेन । वनमेव गच्छामि ।' कपिलः पुनराह- 'वनेऽपि दोपाः प्रभवन्ति रागिणा गृहेऽपि पन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निरागस गई तपोरगम् ॥ ८ ॥ यता- दुःसितोऽपि चरेद्धर्म या पुत्रायमै रतः । समः सर्वेषु भूतेनुन नि पर्मकारणम् ।। ८५॥ 10 25 10 वृत्यर्थ भोजनं येषां गतानाथं च मेथुनम् । वाघमत्यवदनार्थाय दुर्गाण्यरि सरन्ति ते ॥ ८॥ तया हि, भामा नदी संयमपुग्यतीयां सत्योपानीला दीक्षित समामि कुन पारमात्र नकारिता गुपकी गान्लग मा ॥८॥ अन्नम्मायकोनाम ! ममानिमरतनमय पर । ८८ ।

·८२-९१] १२९ दुःखमेवानि न सुखं यासातदुपलक्ष्यते । दुःलास प्रतीकारे नुनसंवा विधीयते ॥ ८९ ॥ कौण्टिन्यो ते-'एबनेव । ततोऽहं तेन शोकाकुलेन वासगेन शप्तः- "पदधारभ्य मण्डूकानां वाहनं भविष्यसि" इति । फरिलो ब्रूते- संमन्युपदेशशासरिभवान् । मोकाविष्टं ते हृदयन् । तथापि कार्य शृण,- समः सर्वानना त्यायः स चेत्त्यनुं न शक्यते । स सरिः सट फर्तव्यः सतां महो हि नेपनम् ॥ १०॥ 10 कानः समना हेवः स चेदातुं नापते । समाया प्रति फतव्यः सेव तत्सहि नेपजन ॥ ११ ॥ নমাে ন লে: তিথিতােমরাঙ্গালী যানিধি दड तान्। बतो प्रामापानपान पोदना निष्टानि । শব শ ল বা ময়েশ বাসে নন- सम् । सनोपनत्य माकनाथालय सपन्य नाटयान् । र च15 रहया प्रिपामा पाम । परेधातिनुमनमर्थ तं मापा- मायोऽयम-रिम भरमन्दगति ! ।' सोने-'देव! भादार- हिानयोऽस्मि ।' मनायोऽसदा-दापा मकान मात्र बामनोकान मादि- मो- पिप"यदि सरदान wwe rate- -- ·[च्या १२ ! विगतमा धर्मशो गजा सांशी मत्री नामदनमा पूर्व मेपर्णाननायकरानगंदगाच । मनः- फमांनुरोगाः मात्र परोक्षगुणाययः । तगार परोक्षानीना फले: मानुमान्यते ॥ १०१॥ । रामह-'अलमुनगेलि । यथाभितमनुठीयताम् । एतन्ना- पिया गुनो महामनी 'तर ययाई इतन्यम्' इयुक्त्या दुर्गा- म्यन्तरं चलिन । तन. प्रणिधि यरलागत्य राज्ञी हिरन्यगर्भस निदिनम्-'देव ! संवि का महानश्री गृध्रोऽनसनीनागच्छन् । राजसो मते-'मनिन् ! पुनः समन्धिना केनचिदवागन्तव्यम् ।' 10 सनो विदसाइ-'देव ! न सम्पदमैनत् । यतोऽमी महादयो दूरदर्शी । अपरा सितिरिय मन्दमतीनाम् । कदाचिच्छव न क्रियते, कदानित्यरंग शश। सथा हि,- सरमि बहुराताराच्या क्षणात्सरियधित कुमुदविटान्वेषी हंसो निशाखविचक्षण । न दशति पुनस्ताराशी दिवापि सिनोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यपापमपेक्षते ॥ १०२।। दुर्जनदूपितमनसः सुजनेष्वपि नाति विधास. । वालः पायसदग्धो दध्यपि कृत्य मक्षयति ॥ १०३ ॥ तद्देय ! यथाशक्ति तयूनार्थ रनोपहारादिमाममी सुसजीकिय- ताम् ।' तथानुष्ठित सति स गुमो मग्री दुर्गद्वाराधयाकेणोपगम्य सत्कृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दचासने चोपविष्टः । चक्रवाक उवाच-'युप्मदायसं सर्वम् । खेच्छयोपमुग्यतामिदं राज्यम् । राजहंसो मते-'एवमेव ।' दूरदर्शी कथयति-'एवमेवैदन् । किंविदानी बहुप्रपञ्चवचनं निष्पयोजनम् । यत',- उधमर्थन गृहीयात् स्तब्यमालिकर्मणा । मूर्य छन्दानुरोधेन यायातय्येन पण्डितम् ॥ १०४ ॥ 15 ·१०१-११५] संधिः। . - अन्यध- सरावेन हरेन्मित्रं संभमेण तु वान्धवान् । सी-मृत्यौ दानमानाम्यां दाक्षिण्येनेतराजनान् ॥ १०५॥ तदिदानी संघाय गम्यताम् । महाप्रतापचित्रवर्णो राजा' चक्रवाको मृते-'यथा संधानं कार्य तदप्युच्यताम् ।' राजहंसो भूते-'कति प्रकाराः । संघीनां संभवन्ति ।। गृधो भूते-'कथयामि, श्रूयताम् :- चलीयसाभियुक्तस्तु नृपो नान्यप्रतिक्रियः । आपनः संधिमन्विच्छेत् कुर्वाणः कालयापनम् ।। १०६॥ फपाल उपहारश्च संतानः संगतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुपान्तरः ॥ १०७ ॥ अष्टनर आदिए आत्मादिष्ट उपग्रहः । परिक्रयतथोच्छनतथा च परभूपणः ॥ १०८ ॥ स्कन्धोपनेयः संविध पोटाते प्रकीर्तिताः। इति पोटशफं माहुः संधि रोधिविचक्षणाः ॥ १०९॥ फपालसंधिविज्ञेयः फेवलं समसधितः । संपदानास्पति य उपहारः स उच्यते ॥ ११०॥ संतानसंधिविज्ञेयो दारिकादानपूर्वकः । सद्भिस्तु संगतः संधिमैत्रीपूर्व उदाहतः ।। १११ ।। পাবৰ:মনা নানামহীন। संप मा विपतौ वा कारणेदों न भियते ॥ ११२ ।। संगतः धिरेदायं भारत्वात् मुवर्णवत् । समान्तः संधिकाल: कानः स उदाहरः ।। ११३ ॥ भामकार्य सिदिनु गदिस कियेन यः । स उपन्यासकार उदातः ॥ ११ ॥ मारोपात पूर्व माप परिष्यति । ती : द रन ·विशेषतया भभो गजा रवंशो मत्री च । शावमेनन्मया ५ मेषवपननारा लकार्यगदर्शनाच । यतः- फर्मानुयाः मर्मत्र परोक्षगुणतयः । समार परोशातीनां फलैः कर्मानुमायते ॥ १०१॥ • रागाह--'अमुधोघरेण । ययाभियतमनुठीयवान् ।' एतन्मत्र- मिया गृध्रो महामत्री 'ता ययाई कतंत्र्यम्' इत्युक्त्वा दुर्गा- भ्यन्तर चलिन. । ततः प्रविधि परेनागत्य राज्ञो हिरण्यगर्भस नियेदितम्-'देव ! मंपिक महामनी गृमोऽलसमीपनागच्छन् । राजमो मूते-'भनिन् ! पुनः संवन्धिना केनचिदवागन्तव्यम् ।' 10 सर्वशो पिइसाह- देव । न शाम्पदमैतत् । यतोऽनौ महाशयो दूरदर्शी । अथा सितिरियं मन्दमतीनाम् । कदाविच्छसन क्रियते, कदानित्सर्वन शश तथा हि,- सरसि महुशस्ताराच्छाये क्षणात्परिवधितः कुमुदविटपान्धेपी हंसो निशाखविचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशी दिवापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यपायमपेक्षते॥१०२॥ दुर्जनदूपितमनसः मुजनेप्वपि नासि विधासः । यालः पायसदग्धो दध्यपि फूत्कृत्य मक्षयति ॥ १०३ ॥ तद्देव । यथाशक्ति तत्पूजार्थ रनोपहारादिसामग्री मुसद्धीक्रिय- 20 ताम् ।' तथानुष्ठिते सति स गृभो मन्त्री दुर्गद्वाराधक्रवाकेणोपगम्य सत्कृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दासने चोपविष्टः । चक्रवाक उवाच- युष्मदाय सर्वम् । खेच्छयोपमुग्यतामिदं राज्यम् । राजहंसो मते-'एवमेव । दूरदर्शी कथयति-'एवमेवैतत् । किंविदानी बहुपपशवचनं निष्प्रयोजनम् । यत',- लुब्धमर्थेन गृहीयात् स्तब्धमालिकर्मणा । मूर्स छन्दानुरोधेन याथानथ्येन पण्डितम् ॥ १०४ ॥ 18 29 ·११६-१३२] संधिः। आधिव्याधिपरीतापादद्य श्वो वा विनाशिने । को हि नाम शरीराय धर्मापत समाचरेत् ! ॥ १२८॥ . जलान्तश्चन्द्रचपलं जीवितं खल देहिनाम् । तथाविधमिति ज्ञात्वा शश्वकल्याणमाचरेत् ॥ १२९ ।। मृगतृष्णासनं वीक्ष्य संसारं क्षणभगुरम् । सज्जनः संगतं कुर्याद्धर्माय च मुखाय च ॥ १३०।। सम्मम संमतेन तदेव क्रियताम् । यतः,- अश्वमेघसहस्राणि सत्यं च तुल्या कृतम् । अधमेधसहाद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १३१ ॥ अतः सत्याभिधानदिव्यपुरःसरयोरप्यनयोभूपालयोः काञ्चनामिधान-10 संधिर्विघीयताम् । सर्वज्ञो ब्रूते-'एवमस्तु ।' ततो राजहंसेन राजा परालंकारोपहारैः स मम्री दूरदर्शी पूजितः प्रहृष्टमना- अक्रवाऊं गृहीत्वा राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः । तत्र चित्रवर्णेन राज्ञा सर्वज्ञो गृभवचनातुमानदानपुरःसरं संभापितस्तथाविधं संधि सीहत्य राजहंससमीपं प्रसापितः । दूरदर्शी भूते-'देव ! सिद्धं 15 नः सगीहितम् । इदानी खसानमेव विन्ध्याचलं व्यावृत्य प्रतिगम्य- ताम् । अथ सर्वे ससानं प्राप्य मनोभिलषितं फलं प्रामुवनिति । विष्णुरामणोलम्-'अपरं किं फथयामि ! फय्यताम् ।' राज- पुषा उपः-'तव प्रसादादाग्यव्यवहारानं ज्ञातम् । ततः मुखिनो भूना परम् । विष्णुरामोदाच-यपप्येवं तथाप्यपरमपीदमस्तु,- संधिः सर्पगरीमुजां पिजपिनामानु प्रमोदः सदा सन्तः सन्तु निरापदः गृहनियां कातिधिरं दर्पताम् । नीतिशारपितासिनीय सततं पाप गरिखता पर पुग्नु महिमागहरापान्नानुत्सदः । १३२ ॥ :० ·10 ጳግን፡ [ १२ Cat रोया या कारनी। समान it | ११६ ॥ पा मारा franहिमश्री। गदिमा रोयोग उरमने ॥ ११७॥ मारो मायः मामिति । यमित पणा सिम : पुलानरः ॥ ११८ ॥ तपन मदीपोप गरमाध्यममानित। 13 पर पुपर कोरम र ॥ ११९ ॥ पर गुपयोग पर रिपुः । धीयते पिविलिस पादिर उदाइनः ।। १२०॥ सोन्य संभानमा मादिष्ट उपरानः । निको पाणरक्षार्थ सर्वधमानुपमतः ॥ १२१ ॥ कोशारोनाधोग कोशेन वा पुर । शिष्टम्प प्रतिरक्षा परिक्रय उदात्र ॥ १२२ । पुस मारवाना तु दानानुन्छिन प्यने । पुत्थारदानेन मग परगण । ०३ । पाराथन फल या पातम्मन्धेन दायने । गोपनय न पाहु सय सापरिक्षणा ।। १२ । परम्परोपकारम्नु मैत्री सबन्धकस्तथा । उपाय ज्ञेयाश्चत्वारा संय," " एक पोपहारस्तु सारेर मतो मम । उपडारविमेदाम्तु सर्व मंत्राचेवाजता । ।२६ । अभियोक्ता लीयम्त्याइरख्या निवतते । उपहारारते तम्मान साधरन्यो न विधः ॥ १२७ ।। राजाह-भवन्तो महान पण्डिनाश । मामाक यथाकायनुपादेश्य- ताम् ।' मधी ब्रूते-'आ ' किमेवमुच्यते ।। 15 ·११६-१३२] संधिः। आधिव्याधिपरीतापादध श्वो वा विनाशिने । को हि नाम गरीराय धर्मापन समाचरेत् ॥ १२८॥ जलान्तचन्द्रचपलं जीवितं खलु देहिनाम् । तथाविधानिति शात्या वाचकल्याणनाचरेत् ।। १२९ ।। मृगतृष्णासनं वीक्ष्य संसार मणमझुरम् । सर्जना गर्न चाद्धाय च मुखाय च ॥ १३० ।। सम्मन संमतेन तदेव त्रियताम् । यतः,- अधधमदरसाणि सत्यं च गुलया एनम् । अश्वमेधमदादि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १३१ ॥ पना गत्यानिधागदिव्यपुरःसरयोरप्यगयोपालयोः फाशनागिधान-10 मधिविधीयनाम् ।' सर्वज्ञो मूते-पवमग्नु ।' ततो राजहंसेन ना पकागेपहारः स मत्री दृनदी पूजिनः प्राहएमना- भाया. गृहीया रामो गपूरम्य निधानं गनः । एत्र चित्रवर्णेन गरा पर्यो भयपाएमागदागपुरःगर संभापितस्तथाविध पि कदीरय गांगासगीपं भरपापितः । दूरदशी गने-'देव! तिनं 15 महिना वा समागमेव विम्याचलं. यापत्य प्रतिगम्य- PART मा माद मनोगिरन फलं. मामुपरिति । विमोल-ort f६. दयानि! पप्यताम् ।' राज. घय उ:-१६ माम् । हसः सुमिनो པསྶབ་ --ས'' ད བྷཱུ་བག་' སཱrr: free ke for ·१३६ हितोपदेशे [कथा १२ अन्यच्चास्तु,- प्रालयाद्रेः सुतायाः प्रणयनिवसतिश्चन्द्रमौलिः स यार- धावडश्मीर्मुरारेर्जलद इव वडिन्मानसे विचरन्ती । यावत्सणांचलोऽयं दवदहनसमो यस सूर्यः स्फुलिा- स्वावन्नारायणेन प्रचरतु रचितः संग्रहोऽयं कयानाम् ।। १३३ ॥ अपरं च- श्रीमान्धवलचन्द्रोऽसौ जीयान्माण्डलिको रिपून् । येनाय संग्रहो यत्नालेसयित्वा प्रचारितः ॥ १३४ ॥ इति हितोपदेशे संधिर्नाम चतुर्थः कथासंग्रहः समाप्तः ॥ रोठिया नगपत समाप्तोऽयं हितोपदेशः॥ - ·मोगामिनो क्षणम् हितोपदेशपद्यगतविपयाणामनुक्रमः । मिनलाग्यो प्रमाविका गीर-गुणयोरन्धरम् भंगा मिप्राइफलम् पमानेन ममा प्रीनिः हिलोमा Ram पाय अपरिचिस्प पारनिनेष्टा materiRAR जातिमाणानादरे निन्दा KERAR-RIYमादिमिदा अदिविचार: दान पर धर्मप्राधान्यम् wtvtim रामरणे पापपरणनिंदा परिपधारपि पनि ६९ मिमियोध्यपदारनो ज्ञानम् ." Hair Ritter:, ३५-१६ मित्र-थर मायो-बोधव परीक्षा ५२ a dim भातराणम् in trim ४१-२४ विधामानिध्यपक्षणम् मिपनाम: मित्रत्यागे एव धेप: rमयनीया पुरा विधामपातिमा निदा दाम Rea Karam पुषण पापफटपरिणतिरमयः चामा साen.ee METrain ransmittantram कारगिया .. rrrr Hulm गुमा मधोका thimate Emate Pariyar Touriire एनमिता - चाम arti stretayer Er PART Pre २.५* Prak: 21-15 ·हितोपदेशे [कथा १२ अन्यच्चास्तु- भालेयाद्रेः सुतायाः प्रणयनिक्सतिश्चन्द्रमौलिः स यात्र- द्यावलक्ष्मीर्मुरारेर्जलद इव तडिन्मानसे विस्फुरन्ती । यावत्वांचलोऽयं दवदहनसमो यस्य सूर्यः स्फुलिर- स्वावन्नारायणेन प्रचरतु रचितः संग्रहोऽयं कथानाम् ॥ १३३ ।। . अपरं च- श्रीमान्धवलचन्द्रोऽसौ जीयान्माण्डलिको रिपून् । येनायं संग्रहो यत्नालेखयित्वा प्रचारितः ॥ १३४ ॥ इति हितोपदेशे संधिर्नाम चतुर्थः कथासंग्रहः समाप्तः ।। सेटिला नया समाप्तोऽयं हितोपदेशः॥

·६८ हिलोपदेशपथगनविषयाणामनुक्रमः । मिलामो नम्ना विका पोरनाम् INTER ममम् माग पनि Enream परिशिपाय घसा नेहा जानिशानादरे निन्दा Free Hin निधि Our rreritrar Amirगो पक्षणम् rimilar খামায়া शाणे पापपणनिंदा निपचिपाण्डमा मापन Imanneोनागोजाना " Prerint.-1, .. माधव पर मा urin माणम Tra Facrमानिया FREPागे एसीया राममायाःपाः ram tawinarani मा you-पारफwrilATRE Sarmi pron Tre TARE wirtti aarak NAYEEPRE TESTRATई rep Rti - T AM ******** wg " ·२ - T 1 उद्यमस्व प्रशंसा १५५ मित्रलाभको सुद्भिदे . दारियनिंदा १३२] उत्पत्रस्यावार्य विनाशः यात्रानिंदा मित्रप्रमा पुरुषवियना शिवार दाम् जीवनं मरणं, मरणमेव जीवनं 101 मुहन्द्रे दा.२.. भतिलोमनिंदा १४२ असंतोपनिंदा १३ सुनिन्दा मैराश्यनिदा ११६ दण्य-वड-शशाक-साफल्यम् पुरुषजीवनप्रशंसा ११७-११९ धर्म-सुख-घेहादिनिर्णयः भायुपो पलसपम् पुररस्य महाँस्त्यागः सेवावृत्तिनिन्दा १५३ सेवायाः प्रशंसा २८-१५ पाराधीनरवनिंदा स्वामि-सेवायोनिदर ११ दरिद्रजीवितनिंदा १५३ संसारवृक्षस्य फलपम् परस्थायें जीदिखायाः फलम् ३३-१४ १५१ १५-५२ मूर्षस्य निंदा धर्माचरणीसा दामर्शमा कर्मणःमर्शसनम् १५६ पणस्य निंदा पन्डितस्य बक्षणम् १५९-1. ५०-५५ सेवाया नीतिः संसारे दुर्लभवस्तुति ५ राजपरिवारे योग्या: एयुनिमिचान १६५ घनवता धननिर्णयः ११९ कापुष्पलक्षणम् उपोगिपुरुषोसा १६९ राजादिमीनिष्पासतिशलम रोहिवलक्षणम् ५१-१. स्थानच्युतिनिंदा " सुमःखयोभोंगा मिरवलक्षणम् .. बदम्या पसति। १७८ भगालोपदेशनिंदा धीरपुरमप्रशंसा मनासतोऽपि राजमय पान " धनिनोऽपि पकनेमिक्रमन्यम् ७५ गुरुयशंमा १५ पावरमर्यादभागियरवनि 101 नृपस्यापिणाचायण्वम् जीवितभीभरारतम् काचाकाचो मनिर्मनि ९ प्रग्यनिंदा बरस्पोगाइहानवम् १८५ अभ्यासागस्तुतिः १५८-१९. मुन्याभरणाीना योग्य स्थानम् ." १३ भवनानिहा मुजनामा 11 मारप्राप्ती नीपारीश मित्राणि चतुर्विधानि होना जोमाना मधिमा हा विना प्युः १९९ पीच्या विध्युनिया पुरिमा पीया दोषाः रोश परिवाराणम् कौगदूषणम् भारशंसा बाचा खातिः Errefrainfinit na दावा प्रशंसा .

·३ छियो पापा विप्रहे सिरमिन्दा विग्रहः३ मEिner मृाममा HTTET पुरोपिण् भूय एक्षणं निंदाच दिमियो पम् पराक्रमासा मोहीम गरदाभयपटम् cinema in मजनम-जनमपम् ३१ ra:TRIAN बाद মিয়া लक्षणम् ३९ पाया १० दुर्जनसहयागनिंदा arrent पियदि दुनयन भयंकर पापुराणे पनिसपनिमारा Arvin १११-११, १५ रक्षण Tytlerim १६चारमा य Enim ETTE पुदाय Entern साम दाम में पानी कीवरणए. त "पुर दिगामार्यम् Refin htarin मामलो मरवार PREMIER कारामाराया Ramin पाkि rin nfrint पुरागर ghun म Hernvi REPREETar 17 'R TRAINE reciteme: .

·सौ. marth Amtem PlTrnerTER PARIHARTH Amit " 12 MARkyimary पार " “ । प्रायोति 61 विधागारम् " मुrat मौeart मुझrme मनोगत ५. मकर रेसाsaree romanA Tarathi "मायोजओरबर ५ ११ स्या से मा काकामिनि सं४ि मुसा पासवान भावnि + प्रधाना मारा कोको ३ MAIमारोह सालमा बाबासायधिसभी अमाप पर्शमा रामना सोनिमानियोऽप्रसा का माम्या कृषि मनोरखपुका" 1 मविकिने पोका मिचिमुगा.. मोमोजापविनाशनम् ५ोभापीन पी मूबोरयः-11 सोमानिशपणम् संशिकरणे उपा . मित्र शत्रुटाणे १५पोरा सपिलमणी ... MAIचापनि धर्ममाम्यम् कुपचिनो मृपय मनिणय निघा. मुमतावासोपदेगा सूपेण मध्यपक्षम्पने पास 14-15 सावरचममा विसमेगापि धित " ·हितोपदेशगतश्लोकानुक्रमणिका । : पृ. सो. ७ ६. चे अनुचितार्यारम्भः अफरमायुक्ती युद्ध २६ १०९ अनेकचिमत्रस्तु १२० ४१ अयान्डपातजाताना १२८ ८३ अनेकयुद्धविजयी २९ अकालसहमत्यल्पं १०८ १३७ ) अनेक शयोच्छेदि २ मयालसन्ययुक्तस्तु १२१ ४७ अन्तर्दुष्टः सनायुक्तः ६२ १०१ भनिभावमात्दा ७३ १४९ अन्यथैव हि सौहार्द २४ १०० अधिन्तितानि दुःसानि अन्यदा भूपणं पुंसा अजरामरवत्प्रासो १ ३ अन्यदुच्छ्हलं सत्त्वं চালায়মূনরা २ अपराधः स देवस्य १११ २ श: सुसमारायः १३१ १०० अपराधोऽपि निःशहो असातकुलशीलस्य १६ ५६ | अपराधो न मेऽस्तीति २० सामानं वारणं न स्यात् १२८ ८२ ! अपायनंदनजां विपत्तिं ५४ अनस्य अयं दृष्ट्वा अपुत्रस्य गृहं शून्यं २८ १२७ अत एव हि नन्छन्ति अपृष्टोऽपि हिनं यात् ७२ १४० अन यान्यपि नध्यानि अप्रमादोऽनधिद्यानं अनिधियन्य भागमो अप्रामसरवचन अतिपय ऽनयेक्षा च अप्रयम्सपि पावन्य १ १३५ नेमनिपाधि अप्रा. अन्यु २.77 अ.म. ७८ १८ ६२ ·४ লায় খায় गरिमा ११ १५/पाटोनर artमात्रात १४ पिम्पाविपरीतामा ११५ ११५ मागि १. "भा मिशनीगर २.५ भभो माग १४१ १. मान रहे। १.४ 10/मामालीन मापारयुधि ११५ १/मागमने माधानी मागे १. मान्मार्गगमने भई १४ मम्पयापिनमा Yr मापदरममा भारतमापारे ४८ জীব গ্রী R: पर्यापीगा ५५५/ आमरणान्तःप्रयः भवमेधगदपाति १५ भाउ कनै व वि 8131 विजामा "भान परिधर्म अर्गमा हेममुगम २८ भारभन्डर २१ अमोगेन सामान्य १२१६३ भाराभ्यानो तुप ११५८ मशाहम मात्र मागेप्यते गले ५२७ बमाधना दिनहीना प्रारम्य चीसजा मरोगा । असे चानून ५४ आरोयामुपेतु अमेपिनेवरतार आगभोरेन्दाग धम्माभिानामा ८२ आधिगना मृत निदर भास्मरनिगंग गा आमन्ननानानाने १२१ दिनाहविचार न्य ५॥ आमनमे मंजते आ आसीद्रारगे नाम भारिति 1. भाग भाज्ञाभराप-11 अहारनद11114 आजामा नरेन्टाग आदाज आमावस्व निादनु भामर । पोना। ३ 117नाने आमा परि ।। भामा नदीमा पाया. आमोदय मा आत्मसम्यना न नम्यपि। १ २ १३४१८ 44 31.10 ८ . 4 3 . . 14 ·३ पृ.सो. पृ. सो ४ ८ ४ उत्थायोत्याय बोदल्य एतावजन्मसाफल्य सजामापदं यस्तु ११२ एतैः संधि न पुवात उत्सोप्पपि कायपु ६६ ११४ । एहि गच्छ पतोतिष्ठ सवेच्यसने चैव २० औ. उत्सवे व्यसने युदं १२६ ६२ । औरसं कृतसंवन्ध उत्साहापिहीनत्वात् १२० उत्साहसंपनमदीपा ३५ १४८ कणस्य तु लोनेन दीरितोऽर्यः पशुनापि ४९ [कथं नाम न सेव्दन्ते ४८ २८ उदवेष्वपि पारेपु ८५ १५/ कदायितस्यापि च धैर्यवृत्तेः ५५ ६७ उपमेन हि सिष्यन्ति ३६ | कनकभूषणसंग्रहणोचितो ५६ ६७ उद्योगिनं पुरुपसिंहमुपैति कराल उपहारथ १३३ १०७ उपाधिकारस्थः कपालसंधिविज्ञेयः १३३ ११० उपफारिणा संधिन ११६ १५ | कमन्डामोऽमालः ९१ उपयर करोम्यस्य १३४ ११६ । करोतु नाम नीतिको १४ उपचारिति विश्रब्धे वर्तव्यः संचयो निलं उपजापधिरारोघो १.८ १३८ । कर्मानुमेयाः सर्वत्र १३२ १०१ उपायं चिन्तयन् प्रासो ११२ कल्पपति येन शक्ति उपायेन दिपच्पयं ६८ १२० विदायमसौन्दर्यात उपायेन दिदस्य पाकताटीययात्राप्त उपार्जिताना वित्तानां ३२ १५६ याचः पारनसंमर्गत ४१ उपांशु काटिनोऽमाला वामः मोघलया मोहो उसनाद काम मान्मना देयः १२९ पायः मुनिदिनापायः प्राणता पिता शः ३ कलनमशाना काबनानिदेन ए भूमि परोधि रिशयन पदाचारः एक. दोपरि मनानधन एक मी दि मनुहानात एर पोरन एक गजलको रदा नदिए पुभ marria कि वन एस रम्बार ३।१. मुस्मय ४ ५ १ १.८ १८ U ४८ ·१४ . ओपो भूतदया मालसमन्वय तिशतमसन्म म Jमर्म च यी घ १४ ५९ कोनिमारः समांनी योऽत्यमिति यार ५५ ५४ अनं जनामा निर्व से पत्यो पनि पुनः अनयन्ति मनान गायः १.१४६ " १९ जनपने दुःसं ३६१८४ पैः पूरे गातेन २ ११ | जन्मनि शाहुरे को पोरसा मनसिनः ३४ १७४ | जन्मजराध्यापि ११८ ८८ कोशेिनासेन ३४ १११ जमदः सुतम्वेष ११९ २८ काम संयमास्याय १२ ४८ (जरेच लमते माती विवाहे व्यगने १.१ ११४ | अलपिन्दुनिपाठन र भित्र रपे चापि १८ १४ जलमलिपि ३३१६५ मोदीकरोति प्रयन ২ ] বাধা १३५१२९ का पताः पृथिवीगार १२६ जानियगुणानां च १४ ४५ क्षमा मोच मिने जातिमा कधित १७ ५८ भित्रमापमनालीच्य ६२ ९५ जीवन्ति चभियन्ते १.११.१ धरानुर्भवेपद जीविते यस जीवन्ति . ८ रालः करोति दुन ८६ २१ सम पूर्वश्चनुर्वगों ख्यातः सर्वरसानो दि ५५ ५६ तर मित्रन पस्तव्य ग. तस्करेभ्यो नियुवेभ्यः गतानुगतिको लोकः सामीन्द्रियान्यविकलानि २५ १११ गुणदोषानिधिल तावद् मयस्य भैतय गुणा गुणवेषु गुणा भवन्ति । विरधामपि विश्वामो २२ ८५ गुणाशय कीर्तियुत च कान्त १७५ विप्रः कोव्योऽधकोटी ८९ २८ गुणिगणगणनारम्भे गुरुरमि२५ 1.0 तीर्थाश्रमपुरस्थाने ३५ सृष्णानि नोन्मूलयति धर्मात म सधा मुशीतलजलैः २५ ९७ तृणानि भूमिस्तक २७ ११० ताणां चेह परित्यज्य तेनाधीतं श्रुतं सेन चन्दनतर गुना ७६ १६२ लजेत् श्रुधाता महिला १२३ चलत्येकेन पादेन बजेदे फुलस्या २११५१ रिती परिष्वम्य विचेतनं ८५ ३. [त्रासहेनोविलीविस्तु ६९१२३ मृतम्भसमा नारी ·पृ० श्लो पृ० को विभिवपग्निमिनासः ८३ / दूतो म्लेच्छोऽप्यवघ्यः विविधाः पुमा राजन् दूरादवेक्षन हावः लयकेन मीयोऽयः १३४ ११९ / वाच्छितापिराईनयनः ट्रपवेद्यास सततं दक्षः श्रियमधिगच्छति १०४ ११ देवनामु गुग गोषु १०५ १२० दन्तन्य निगरेन राजन् ५५ ६६ दोपहतार्थव दद्विान्नर कोन्तेय ९ १५ दोपनीवेरनारम्भः दावच्यानिवि पानं १ १६ पवावलोहानां दाता धनी गुन्माही १०९ १४. घ. दानं प्रियवाहित ३२ १६३ । मनं तापदमुलमं दानं भोगी नास्तिो ३२ १६१ धनलुब्धो वसन्तुथे ३० १४३ दाने ताविशीच १६ पनवायला के २८ १२३ दानोपमोगरहिता दिपमा ४५ पनवानिति हि मदो ने ३५ १८० दानोपमोगहीनेन धनानि जीवित चैद पराये १४ "* दापादादरो मत्रो ९२ । पनाने जीवितं चैव दारिमाद्रियनेति पनाग जीवितागाच २९ ११२ दारियान्मरणादापि २८ १२८ पन दियो न ददाति ४५ पनि जगन्धं घ भनेन पलवहोरे २८ १२४ पिंपर्मपरिधान्त १.४ १०८ प प रस पिता पुरानेपानि न मुर १२९ धर्मासानदाय सिटोपि चौरन २५ | धर्मापंगाममोक्षान माना १३ १ दुर्ग पुन्निराल ९२ ५२ | धर्मावानमोक्षायां पर दुर्जनः पादयो पामानां संम्हो राजन पुनः विचार ८२ पारिताभियुपस नमसा नायः ७५ १५६ः सोनियल १.० १३१ दुगतिमनमः दुर्गन म सरु म दधिर वरूपिनि दुगापमान मतो गरेर ८८ STAR म cri आभार ·७ नीनां शप्राणीनों निपानमा मसार न देशाय न पियार २२ ११.निपीडिता रमनदुपैः न देवमपि संचिन्स ४.निममस्य पयोरासी লঘরিবাকান্তু निमित्तरिय दियः न धर्मशानं पठनीति नियतापपपपती प्रापयो ४.१.१ नन्दं पधान चागायः ९५ १. नियुक्त क्षत्रियो द्रव्ये न परमारान ७२ १४निशेग्यमहायो म भूपवानं २ मुवगंदानं १२४ ५७ निरपेकोम पर्वम्यो ननरम नरोदामो निरल्याई निरानन्द ४४ न मातरि न दारेषु ४२ १. विषेप्याप गावे नयोजनशतं दूर 1 [निर्विशेषो यदा राणा नराग्यं प्रागमित्येत १.४ १९२ नीयः श्वाप्पपदं प्राय नरेने जीवलोकोऽयं तपःकामामहो गयी ७५ नसत्रान विनीतत्वं २७ १२. नोभोतुं न च सतुं मरम्भेषवरका ममशयमनार पायुजलागम नगाभानिवनव्या मानभित " नमा सभापत्र नगान १ परिमारा। नगाडमे लगान पमint १५ मोमान पुन 141 ११ Mini न्याय ८. 11 मा मनमानी" HITI अ.कले 44141 . ८ . .. . . . १६ 1 . . . . 41 + २.

·१० को . प्रालेयाः मुतायाः प्रियं दूपादकृपः ७८१७४ '८० ८४ पृटतः सेवयेदक पलितेपु हि दृष्टेषु २६ १११ पल्लवप्राहि पाण्डिलं ३० १४० ९०२१०२ पचासेनापतिर्यायात् ७२ पानं दुर्जनसंसर्गः २७ ११५ | बन्धुः को नान पानं खी मृगया १०४ ११५ | बन्धुनीमूलवर्गस्य पानीयं या निराया ३१ १५२ पलमयरस चन्यानां पार्ययोरुभयोरयाः पलाध्यक्षः पुरो पिता रक्षति कौमारे २७ १२१ पलिना सह योदव्यं पिता वा यदि या ७९ १७८ पलिना सह योमुल्यं ११९ पुण्यतीर्थे कृतं येन १८ बलीयसाभियुक्तस्तु १३३ १०६ पुप्यालन्धं यदेकेन १०२ १.५ पटेपु प्रमुसो हस्ती पुरस्कृत्य पलं राजा १०८ १३६ } पहुशनुस्लु सूत्रसः १२१ .४६ पुरारत्तकयोद्वारः १०३ १०६ दालसाल्पप्रभावत्वान १२० पूर्वजन्मकृतं कर्म ४ ३३ / वालादपि ग्रहीतव्य ४९ ३४ पालोऽपि नावमन्तन्यो ५८ ८२ पोतो दुस्तरवारिराधितरले ७७ १६५ | बालो वा यदि या वृद्धो प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा ११० १४४ बाटो यशो दीर्घरोगी १२० प्रजां संरक्षति नृपः ३ | धुदिमाननुरतोऽयं प्रगमत्युमतिहेतोः युदिर्यस्य दलं तस्य ६८ १२२ प्रगयादुपकाराद्वा १० ब्रह्महापि नरः पूज्यो माझगः क्षत्रियो यन्धुः ६२ प्रतिक्षणमयं फायः १२६ प्रतिवाचमदत केरायः प्रत्यक्षेऽपि कृते दोपे २४ मतापित्वा यहन्मास्यान् ११६ प्रत्याख्याने च दानेच १३ भक्षितेनापि मदता २२.८४ १२ भस्यमक्षयोः प्रीतिः अपनं युद्धकारित्वं १८ मटो गुणी शुचिः १९ प्रमतं भोजनं म्य १०४ १०९ मा हि परमं प्रसादं कुरते पायुः भवेत् सपरराष्ट्रानं ३४ प्रसासह पार भवेऽस्मिन् परनोग्रान्त १.९ १४२ ८१ गीरपुंसरिलागात মা বললীলা १२ भुवं सारवतीन तु १३४ १२३ प्रातामह द्रव्य ५२ १.३ भूमिर्मियं हिरवं र ८१ : ४८ ८८ ९ प्रत्यूहः सर्यसिद्धीनां पार पादयोः पतति ...

·1 भूभ्यरदेशस १. मित्रं प्रानुन सजना ४३ २१९ भोमस मावन राग ७. १२५ भित्रं प्रीटिरमायनं ४१२१४ मित्रलामा मुद्भदो मनमपि पयोराधी ७५ १५४ मिनामाप्रमाणे मानिति पादेषु ५५ माटे रोपिता मतिरेर बलाद्वरीयत्री मुई विषादः शरद १.५११४ मविलायते सत्वं १२३ ५४ मनियोपिनो बाध्या मत्तः प्रमथोन्म ११४ ५६ खः समन्ययपामात् १.६ १२५ मदोस्तस्य मृरते। १७१७ बर्वोऽपि शोमवे तावर २४ १., मून मुजाः कुमुमानि मवखी त्रियते कानं २९. मूलभूवान परिवग्य मनुष्यजातीतुल्यायो ५.३९ भृगतृष्णाम मप्रवीजमिदं गु १५१ १५ भृतः प्रायोति वा सर्ग मत्रभेदेऽपि मे दोशः १३. मुघटव मुखमयो २३ १२ मन्त्रिमा भिमसंघाने १.६ १७ मौनान्मूर्खः प्रवचनरदु. मन्त्रिण पृथिवीपाल मयो योघ इवाधीरः - यः काकिनीमयपया १०६ १२५ मयासोरकृतं पूर्व १३३ ११५/यात्सचिवायत्त मास्थल्या यथा वृष्टिः यः कुलाभिंजनाचारः मर्तव्यमिति यदुवं यः स्वभावो हि महताप्पसारेण यनीयवेक्षणमपि प्रपित ५१ ४३ महनौ दूरभीरत्वं ९२ ४ यत्र तत्र हतः शूराः ११. ४८ মহুস্পষঙ্গ ४९ या भूम्येकदेशेन १३४ ११. महानप्यस्पन यादि यत्र राजा वय घेणे नहीभुजो मदान्धस १०८१५४ पत्र पिबनो नावि ता मित्र पिता पति १८ यत्रायुदेवं मृत्यु पता शत्रु: पिता पात्रु: १२था कार्य च १२१ तृपिन्नाभ्यायो ४ ३७ पथालतोद्योगात् पत्परदारेषु १४ यथा प्रमुहतान्मानात 44 पाखमा बुदिना वा २७११ यथा मृमिल करें ४ जो मदिरो मेषः १२ ययादि पथिकः कपिद १६ समूत्रपुरीस्थि मया खेपेन च प्रमेरो याति 116 मथा मापाचे ८७ ·पु .. . ४ . .. ४४. ११८ ययोदयगिरेदव्यं ६ ४६ / यावन्तः पुरते जन्नुः १२७ र यंदधोऽधः क्षिती वित्तं . ३२ १५७ यावदायुः प्रमागस्तु १३३ ११२ यदभावि न तद्भावि ११३ युध्यमाना हयास्ता यदभावि न तद्भावि . २९ | येन गुलमोहता हंसाः ३६ १८३ यदशक्यं न तच्छक्यं ९० | येषां राजा सह स्यातां १०८ १३३ यदाऽसत्सङ्गरहितो ४० २०५ | योऽकार्य कार्यपच्याति १०२ १०३. यदि न स्यात् ८१ २ योऽत्ति यस्य यदा मांस यदि नित्यमनिलेन- ४८ योऽधिकाद्योजनशतात १४ यदि समरमपास्य नास्ति १०९ १४१ यो ध्रुवागि परित्यज्य . ४३ २१५ यहदाति यदशाति ३३ १६८ यो यत्र कुशलः कारें ९३ ५४: यद्ददासि विशिष्टेभ्यो ३४ १६९ । यो येन प्रतिवद्धः स्यात् १०७ १३० यद्यदेव हि वाञ्छेत ३६ १९१ । यो नात्मजे न च गुरी ययेन युज्यते लोके १५ ५४ । यो हि धर्म पुरस्कृत्य ૧૮ यनवे भाजने लमः १ योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय १३० ९४ ययोरेव समं वित्तं ७५ १६६ / यौवनं धनसंपत्तिः ११ यद्यप्युपायाश्चत्वारो १३१७ यस्माथ येन च यथा च १३ रक्षितव्यं सदा वाक्यं १११ यस्सिनेवाधिक चक्षुः ७१ १३४ रजनीचरनाथेन खण्डिवे ६५ १११ यस्मिजीवति जीवन्ति ३७ रहस्यमेदो याना च ૨૨ चस्सिन्देशे न संमानो २४ १०४ राजतः सलिलादग्नेः ३६ १८७ यस्य कस्य प्रसूतोऽपि ३ २३ राजा कुलवधूर्विप्रा ३४ १७३ यस्य नास्ति खयं प्रज्ञा १०५ ११९ राजा पृणी ब्राह्मणः ७९ १८२ यस्य प्रसादे पाते ८१ राजा मचः शिशुः यस्य मित्रेण संभापो १३ ३९ | राजानं प्रथमं विन्देत् ४० २०४ यस्य यस्य हि यो भावः ५३ ५४ ) राज्यलोभादहं ७९१८१ यस्वार्यास्तस्य मिनानि २८ १२६ / रूपयर्यावनसंपन्ना यानि कानि च मिमागि ५३ | रोगझोकारीतापबन्धन या हि प्राणपरित्याग १२१ ४९ । रोगी चिरमवासी च ३० १४१ याचते कार्यकाले यः यायधोऽधो मजत्युधः लागलपालनमः ४२ यानि कानि च मित्रागि १५ ५३ उन्धः यूरोऽलनो १०३ १०७ या प्रश्लेव चपला २५ लन्यमान रहोयान यामेव रात्रिं प्रथमाति १२७ ८१ | उन्धत्वासंपिनागि ४८ ·१.शे. ४२२१४ . १ भूम्यैकदेशस्य ७११७७ मित्रं प्रामुत सजना - भोगस्य भाजन राग ७. ११५ मित्र प्रोतिरमायन मित्रलाभः सुहृद्भदो १ . मचन्नपि पयोराशी ७५ १५४ मित्रामालमुर्ग मणिलठति पादेषु ५५ १८ माटे पितः मतिरेव दलाद्रीयसी ५९ मुई विषादः शरद मतिदलायते सत्यं १२३ ५४ (मुनियोमिनो माया मतः प्रमत्तथोन्म १९४५ मूर्खः खपाययप्राण १.६ १२५ मदोद्धतस्य भूपते, ११७ १७ । मूर्योऽपि शेमते सादर मनस्यन्यद्वचस्यन्यद २४ १../मूर भुजः मुमानि मनखी म्रियते काम २९ ३३ | मूलमृधान परिसग्य ७111 मनुष्यजाती तुल्यायां ३९ | मृगतृष्णाम मन्त्रवीजमिदं गुप्तं १५३ १४५ मृतः पामोति वा सन मन्त्रभेदेऽपि ये दोषाः १३७ [ मृघदवत्सुसमेध्यो मन्त्रिगा मिलसंधाने १.६१२१ मौनान्मूर्खः प्रायनपदः मश्रिगा पृथिवीपाल ७७१६७ य. मन्द्रो योष इवाधीर ७३ १४७ यः काकिनीमप्यपथप.६२१ मयास्योपातं पूर्व यः कुर्यात्सचिवाया मरस्थयां यथा वृष्टिः [य: कुलाभिजनाचार ४.२० मर्तब्यमिति यदुःख यः सभापति महताप्यर्थ सारेण २२ ५१ यबीश्यते हणमपि प्रथित ५१ ॥ महतो दूरमीपवं ६२ यत्र तत्रदतः शराः १.८ महत्यापेऽप्युपाव या भूम्येश्देशेन मदानप्यल्प याति ८४ पत्र मात्र शो मदीभुजो मसान्धस्य स्त्र विद्मनी नागि १५ माता मित्र पिता पति ११८ यमायुदे भुर्व गृयु ७.१. নাশা মন্ত্রঃ বিনা : यथा पांच मातृपिताभ्यामो २. पपावालातोयोगार मातृवारसरेण यया प्रमानात 44 मात्रा समा दुमित्रा या যথা দূশিশঃ গ मारी मरिमेश यश दिपविधिर ११६ म्यममुनाविधि १४ पान रन मामने परो यात ३५.या पाममापये ८७ ·. -- . . : + २८ १२६ मा . TEE पदा पदमा पादानियो पपदेश दिया ययन गुम्पने दोरे सावे माग्ने काम सयोरेव मर्म दिन यसपायावत्यारो यम्माय येन च सपा दमिवाधिक पक्ष यम्मिश्रीवदि जाति यस्मिन्देवो न समागो २४१०४ यस्य कस्य प्रसूतोऽपि यस्य नाति स्वयं प्रशा १०५१५ यस्य प्रसादे पचाने ८१ राजा महानि यस्य मिग्रेजसमापो यम्य यस्य हि यो भायः ५३ यस्यार्यातस्य मित्राशि यानि कानि च मितानि या हि प्राणपरिलाग १२९ पारने कार्यकाले यः यायधोऽधो ब्रजयुधः यानि कानि च मित्रागि या प्रत्येव चपला मामेव रात्रि प्रयगामीति १२५ iran" ७. १६६ir, . ७५ ११४ | eAreamine:: .. ५५ गाना गजन: राम , ३९ राग प्रमा ५४ एग्योमा रोग- ४. रोगी nिe १ १५ ५३ पास २५ रूपर ·५५ माटे रोपिता १.५112 . २४ १.१ भूतं भुजाः कुममान २९ १३३ मूलमृया परिसग्य ५. ३९ मृगतृष्णामम १५१ १५) भूना प्रायोति वास १३.घटन मुखमेप्यो २३ १२ भूम्यैकदेशस ७९ १७७ मित्रं प्रात सजना भोमस्य माजनं राजा ७. १२५ मि प्रोटिरमायनं म. मित्रलाभः सहदेदो प मजन्नपि पयोदशी ७५१५४ मित्रामामुद्दई मापिठति पारेषु मतिरेव पादरीयसी ५९ मदं विधायक शरद मतिमीलायते सत्सं १२१ ५४ मनियोगिनो याच्या मत्त प्रमाचोन्मतः १२४ ५६ मर्मः ससमयभागात, १.६ १२५ मदोद्धतस्य नृपतो. ११७ मोऽपि शोमवे सावा मनस्यन्यनस्यन्यदू मरस्त्री त्रियते काम मनुष्यजाती मुल्याया मन्त्री जनि गुम मन्त्रभेदेऽपि ये दो मन्त्रिय निकसंधाने १.६१२१) मौनान्मूखः प्रायनर मनिया पृथिवीपाल मद्यो योष इवाधीर यः वाकिनीमप्यपat.६१११ मपास्योपात पूर्व १३३ ११५ या पुर्यात्मविवापत मत्स्यस्या यथा टिः १ " (या कुलाभिजनाचा ४०३.1 कर्तव्यमिति माली यः सभायौ हि महतापयर्थयारेण २२ ११ पत्रीम्यते शगरि यि ५५ मदतो दूरभीर ४४ वा तत्र नाघराः महसऽयुगयः ११ या भूम्यैश्वेशेन 11४११० महानप्यस्पतीयाति ८४ ११ पत्र रामाशो महागुतो मान्यस १.१३४ पत्र विरानो मासि मावा मिति ११ पत्रापुर्व मरा। माना शत्रुः पिता शत्रु: ५ २. यथावा पारिभ्यासरे ४ १७ यथारालतोयोगार মাল पथा प्रमानान्नानार मावा सना दुर्वित्रावा स्था गनिमा ३४ भारो महीने मे यथापित चित् ११७ मपन्यायाधि मदार १ मागहमरो पार्ट मथापामेश्या ५११४७ ४ .

·frires २० d पनि १२५ १८ १ Himania মা বোন or १३५ १०६ संधि गरी एन ८.५. पालानाः .५४ १५RIMER परिसर रंपारिक गन्यो ६ Kirtal करना संगोरियोग पा संयोजति दिन महाविद म1ि1 ९८ मंगापिटानं मधुरपंचोमिः२१ रादिगगनषिधारी চন্নাহৰ मामाचा गदा धेशान " संददायमा देपुः गगापायसस ३. १४ ११९ गंददाहरन्त २२ ३७ सापोः प्रशोपितस्थापि १२ ८६ संहतिः प्रेसी jणं मा भार्ग या रक्षा उनिलः स मिश्री १ मनु यो मित्रं विदिशाध्ये सतामस १ ७३ १४८ राक्षः सामना लाग्यः १२९ जाती वन पातेन १४ } मुसनारवित सेव्य गलं शव दया लागो १०७ १२९ मुगासादपरो पस्नु सशपमध्यपेतेन १२१ ४८ मुसोच्यो हि भवति १२. सुशान्ता सरका ८० १८३ मुगतिनाधाय मुहवेन १२२ सला पामिशेऽनार्यो ११९ २२ | मुचिर दि परन् ८३ सखोऽनुपास्येन् सलं २३) गुजगम मुविनाशनः मुतः१० २२ सुदामाजी न साध्यः सात् ६२ १०२ मुमटाः शीलसंपला रादा धर्मपटॉपरमात् १२० ४२ मुमन्त्रि मुविकान्त सदादेन रेभिमनं १३३ १०५ मुमहान्सपि शाम्नानि गाना दानेन भेदेन . मान्यपि कमान १ १०७ १२७ ·, " -- . २ कोमामा कता ४१.५ मादिग्पम्य महस सोपाली राजन् ११५ १.निरमो हि यया नमः सोनन बुदिपरी ३. १३JAरा हिचा प्राय " भाग प्रभाव "पियो दाविरम् विस्मयः सरंभा देयः परावेजश ७७ ११ते महति समाये पनि दौरा:प्रभान्ति १२८ रिपथ नाति पटेत बरे गर्भधारो वरमरि २ १४पर्थ मोजनं येता ११८ पर प्रासापर ७. १९पसना वपन प्रान पर मीने बानर ११/देणे गुरुय मन्त्री पर विमरहीनेन २७ १३५ यानामादर धेयान् परमनंगागजेन्दवित ११५ प्रन्ति न निवदन्ते ११७ पर धुन्या भागनच 1.10यरदेशेऽपि शिशिर परमाबलंगार १८९व्यापही यथा म्यान परमेकी गुणी पुत्रीनच १७ व्योमेसन्सपिहारणोऽपि १५ ५: बोधी दिनः पूश्यः १८ २१ पवारप्रतिषानैः २२/निः सर्वमान्त बनं बाप सन्मान ४१ १३ दयाश चित्रदेव बमानी महानेहो शुशुण न हि वेदपार २२ कनिवारणलोहाना शभमानान मेतय लिमहः करितुरातिनिः". ९रीरस्य गुणानाच विजेवं प्रयतेनारी १९ शशिदिवारकोपीन १५५१ मिरी. निग्नतपि 1.शशिनीद हिमाना वि यदा यस्य श्रम विभ" ५. धानाधीखापि भान्ति ३४१५ विया ददावि विनय शिरप्यविशेषज्ञ १.७१३८ मिशा नस्य शान्त्रस्य शीतवातानपान ४७ ३१ विद्यानेवोपदेशव्यो ५ शुचिलं स्थागिता शौर्य विनाप्याराति शैडेगु दुर्गमार्गेषु दिना वनमेवैते ४६ शोरस्थानमहानि विपदि धैर्यमयाभ्युदये शमा १२ २२Jोगरादिमयमार्ग ४१११३ विरजातिथैव 11 श्रीमान् धवलरन्दौ १३६ १३. विशन्ति रामाशा १ "भुनो हितोपदेशोऽयं विमतिः १५ ५२/भायः स एको मुषि । १ ४.

·७४ १५२ | राम ४३ कर १ ४ ७४ मिस्टे पद दोहराया Rite सन्निचिन्न रमण १२५ संगठः सपिरेका Kad रोपातला Prer संलपटे मतिभिः संचालित संचार दुराडेन TE ११५१.. १८ संपिः सनहीन पर एक भी तयः पराधीनाः নিয়ে নিরব संपदा मुस्थितमन्दो ६ एपनि पिया संसदि यस्य न हों १२ ३३ / गा गानिपता १८ संयोगोदि वियोगस्य १२७ सुनियोग संयोजयति निरव ५ सांगा दिदाता 11 १८ संतापितानां मधुरैचोभिः २१ एदि गगनविहारी संधारविपक्षस गुमाया गदा सार " संतदादया पुः सपाः राम्पत्तरसस्य संहवाल हरन्सवे १२ ३७ सायोः प्रकोपितवापि संहतिः श्रेयसी पुंग १२ ३६ सा भायां दा गदै एमा मुकिमृत्यः स किंमत्री साना दानेन मेदेन सडुरंतु यो मित्रं ७३ १४८ विद्धिः साप्पे सतानल सरः सर्वात्मना लाग्यः १२९ स जातो तेन जातेन २ १४ | गुरमापवितं रोच्च सलं शायं दया लागो १०७ १२९ मुआस्वादपरो यस्तु सवधर्मव्यपवन १२१ ४८ मुबोयो हि भवति ससान्ता सरक्ष्या ८. १८३ | मुगुतिमाधाय मुसंहतेन १२२ ५, ससायी धामियोऽनार्यो ११९ २२ मुचिरं हि चरन् सलोऽनुपालयेत् सलं ११९ २३ मुखाननं मुश्चिममा मुतः१. ૨૨ सदानालोन गया साद ६२ १०२ मुभवीरमंपचाः १०७ १२५ सदा धर्मरतीयत्ता १२० ४२ मुमन्त्रि मुविचान्त सज्ञान हो सहदान्दपि कर्माधि

·गोगाणा
traRTAIt यो । मात्र
WITTEENTERT 14 दौम TE
HEREmt 116 11 गामाता
Art
..94yीणमा
मारामान ५१ ॥
ATMENT १. पानं
marate २. या मिनो १४
तमो मा
१.ari
४७
१
समग्र २५ एनिम्न मान्सर
रामसप .५४
सानीको
समितिया
स्मानमामि २.१
स्थाम
पद मयूराण
सानगरप गायनित १४/रोधौसमी वय
सोधी साधून
१ ९५Jहशिना मनोर
सना मरे दुसर १७ दानापुत्र नाधीन ३ २४
यमिगलानविपरितागि १२" होनशन तम्मा
লালন १८ १. हीयते हि मनिवार
x
४

·No text on this page.