·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ यान्यस्माक मुचरितानि तानि वयोपास्यानि ||" ॥ पुरुषार्थमीमांसा ॥ श्रुतिमूलः स्मृतिस्कंधः सदाचारसुमोज्वलः ॥ धर्मकल्पतरु यात्पुरुषार्थफलपदः ।। इह खलु सर्वेषां मानुषाणामिष्यमाणतयाऽवगतेषु पुरु- पार्थेषु प्रवृत्ति सर्गिकी। सा प्रवृत्तिरविगीता पुंसां निखिल- श्रेयस्साधनाय कल्पते ॥ विभिन्नरुचीनां लोकानां पुरुषार्थ- प्रवृत्तयोऽमि नानाप्रकाराः। विशिष्टसंस्कारोपेतांतःकरणानुरूपा मनुष्याणामभिरुचिः ॥ सा यद्यनवस्थिता तदा लोकमर्यादा विपर्यस्ता भवेदिति लोकतः शास्त्रतश्च कापि व्यवस्था सर्वेषा- मावश्यकी भवति । पौरुषेयीमपौरुषेयी वा व्यवस्थामाश्रित्य पुरुषार्थसाधनाय प्रयतते ॥ महापुरुषैरनुष्ठीयमानो धर्मः प्रचयं गमिष्यति । धर्मस्वरूपनिरूपणं हि नानाशाखासु विप्रकीर्णत्वेन कालदेशादिभेदेन व्यवस्थानामानंत्येन नानाप्रकरणस्थत्वेन च दुरवगाहमतिमूक्ष्मं च तदत्र शास्त्राण्येव प्रमाणम् । उक्तं च भगवता (गी.१६ अ. श्लो. २४) 'तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्या- कार्यव्यवस्थिता' विति । शास्त्राणि पुरुषं धर्मे प्रवर्तयंति निव- , ·२ तयंति चाधर्मात् ॥ प्रवृत्तिप्रयोजको विधिः । निवृत्तिप्रयोजकः प्रतिषेधः । विधिप्रतिषेधौ शास्त्राचार्योपदेशनयलोकहत्तादिवि- शानेन सम्यग्विज्ञाय पुरुषार्थसाधनाय प्रयतितव्यम् ॥ अज्ञाते अन्यथा ज्ञाते वा पुरुषार्थखरूपे न किमपि प्रयोजनं भवति । परमार्थदर्शिनः पुरुषाः परस्परानुबंधिषु पुरुषार्थेषु यथा- योगं प्रवृत्ताः परां सिद्धिमुपयाति ॥ अत्र केचन मुखहेतु- त्वादर्थकामावेव श्रेयो मन्वते ॥ अपरे कामहेतुतामवष्टभ्य ध- मार्थों श्रेयो विजानंति ॥ अर्थ एव धर्मकामयोस्साधनामिति तमेव परमार्थमाचक्षते मनीषिणः कतिचन ॥ आचार्याः केचन धर्म एवार्थकामयोर्मूलमिति व्यवस्यति ॥ अनायविद्यावासनया कृतकामकर्मवशादुच्चावचेषु जन्मसु परिभ्रमतो जीवराशेः कदाचित्स्वकृतकुशलकर्मणा लब्धे मानुष्यके यथाविधि साधि- तेन त्रिवर्गेण शुद्धसत्वस्य कर्मबंधनिवृत्तिलक्षणो मोक्ष एव परमार्थस्तत्साधनद्वारा धर्मार्थकामरूपस्य त्रिवर्गस्यापि पुरुषा- चत्वामिति प्रकाशयंति शाखरहस्यमन्ये ॥ एवं यथाभिलाषं विम तिपञपि पुरुषार्थविचारे परस्पराविरोधिनश्चत्वारः पुरुषार्थाः श्रेयोभ्युदयहेतव इति सर्वेषामपि माज्ञानामभिमतम् ॥ यथा वि- जिलासितस्यास्यैवार्थस्याभिव्यक्तिर्भवेत् तथैवेयमारभ्यते पु- पार्थमीमांसा॥

·पुरुषार्थाश्चत्वारी धर्मार्थकाममोक्षाः । एतेषु धर्मार्थका- मानां त्रिवर्गसंज्ञया व्यवहारः । समोक्षाणामेषां चतुर्वर्ग इति च ॥ पुरुषार्थसाधनाय प्रयतमानेन सांगानि सरहस्यानि तत्पमाणान्यध्येतव्यानि ॥ उपासनीया ज्ञानद्धा गुरवः ॥ स्वयं च श्रद्धवास्तिक्यपूतमानसेन भाव्यम् ॥ कामात्मानो हेतु- बादपरा नास्तिकाश्च नाधिक्रियते शाखेषु । प्रभुसंमितानि शाखाणि विकल्पासहानि ॥ लौकिकालौकिकोपायबोधकानि तान्यान्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दंडनीतिरिति चत्वारि ॥ आन्दी- क्षिक्यां जीवस्य स्वरूपानंदाविर्मावलक्षणमोक्षोपायः । त्रयां धर्माधर्मविवेकः । वार्तायां कृषिवाणिज्यपाशुपाल्यममुखवृत्ति- निरूपणम् ॥ दंडनीत्यां लोकयात्रानिर्वहणोपायः ॥ एष्बेब मतिष्ठितास्सर्वे पुरुषार्थाः॥ इतराण्यपि शास्त्राणि साक्षात्परंपरया वा बहूपकुर्वति पुरु- पार्थानाम् ॥ पुरुषार्थसाधकानां शास्त्रविज्ञानं सहजः प्रबोधः क्रियासु दाक्ष्यं देशकालानुरोधः सूनृता वाणी स्थिरस्संकल्पः प्रतिभा चेति लोकमान्या गुणाः काममापूरयंति त्रिवर्गस्य लौकिकमलौकिकं चेति द्विविधं फलम् ॥तत्र प्रथमोद्दिष्टं लोकया- बानिर्वहगोपयोगि भवति ॥ शारीरमानसबलद्धिरात्मरक्षणं विहितवृत्या जीविकालामः स्वकुटुंधरक्षणं परोपकृतिः सामा- ·जिकव्यवहारो नीत्यनुरोधः पापानिवृत्तिरित्यादयस्सर्वेषामैहि- कसुखहेतवः शास्त्रनिर्दिष्टा यथाविध्यनुष्ठातारं सुकृतैर्वर्धयति ॥ द्वितीयं तु जन्ममरणलक्षणसंसारपरिश्रांतस्य जीवस्य स्वर्गाप- वर्गसाधकम् ॥ एतदेवैहिकमामुष्मिकं फलं मनुपराशरादिभि- महामुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु मपंचितम् ॥ चतुर्यु पुरुषार्थेषु धर्मस्यैव प्राधान्यम् । अर्थकामावपि धर्मस्यैवांगभूतौ ॥ केवलभोगार्थयो- रनयोर्न पुरुषार्थत्वम् । शास्त्रेषु विनिंदितत्वात् । अतः धर्मस्य पुरुषार्थेष्वभ्यर्हितत्वात् तत्स्वरूपलक्षणप्रामाण्यविभागादीन् विचारयामः ॥ 'श्रुतिचोदितक्रियाजन्यो निखिलश्रेयोभ्युदय- हेतुरपूर्वाख्यो गुणो धर्मः । यमार्याः क्रियमाणं प्रशंसंति स- धर्मः' इत्यादीनि धर्मलक्षणानि श्रुतिमूलकतयैव प्रामाण्यं धर्मस्य कथयंति ॥ एतेन पौरुपैयाँ कांचन व्यवस्थामाश्रित्य प्रवृत्तेषु चैत्यवंदनकेशोल्लुन्छनननस्नानादिरूपेषु शाक्यादि- धर्माभासेषु श्रुतिमूलकत्वाभावात् धर्मत्वं प्रत्यादिष्टम् । ननु 'शाक्यादयः क्षत्रियाः श्रुतिविदः। तत्प्रणीतागमानामपि श्रुति- मूलकतया प्रामाण्यमव्याहतं तन्मूलभूतश्रुतीनामिदानीमुत्सन्न- प्रच्छन्नत्वेनानुपलंभा दिति चेन्मैवम् ॥घेदापामाण्यवादिनां तेयां धर्मस्य वेदमूलकत्वकल्पनानौचित्येन तदसंभावितमेव ॥ नच पापीयसी योनिमापमानां संकरातीनां कैवर्तमिल्लपुल्कसा- ·दीनां श्रुत्यनहर्याणां तत्तत्कुलीनमहापुरुषाचरितधर्मेणैव चारि- नार्थ्य दृष्टम् । भगवान्वाइरायणोपि (भागवते ७ स्कंधे १४ अध्याये) "स्वभावविहितो धर्मः कस्य नेष्टः प्रशांतये" इति प्रत्य- पीपदत् । उक्तंचभगवता (गीतायां १८ अ.) "स्वभावविहितंकर्म सदोषमपि न त्यजेत्" इति । तस्मात्स्वभावविहितधर्मस्य श्रुति- चोदनाभावादिदं लक्षणमव्याप्तमिति वाच्यम् ॥ धर्मविभागा- परिज्ञानमूला भ्रांतिरियं यदुच्यते विहितकुलाचारेण चारि- तार्थ्यमिति ॥ स हि वृत्तिधर्मतया विहितः॥ लोकयात्रानिर्वा- हाय वृत्तिधर्मोपि श्रुतिचोदित एव ॥ मन्वादयो महर्षयो मंत्र- द्रष्टारस्तमर्थ स्मृतिषु निवबंधुः । नहि वितथगिरो महामुनयः॥ तस्मिन्नपि वृत्तिधर्मे यावदर्थपरिग्रहादिधर्मेण वर्तमानानामष्टा- भिरात्मगुणैर्दया क्षांति रनमूया शौचमनायासो माङ्गल्यमकार्प- ण्यमस्पृहेतिगौतमादिप्रतिपादितैनिवृत्तानामस्त्येव कोप्यु- त्तरोत्तरप्रकृष्टज महेतुर्धर्मइति संप्रतिपत्रमेव विदुषाम् ॥ तत्त. त्कुलीना अपि महापुरुषा निर्वैररागाः प्रशांतहृदयाः कमपि धर्म मुझमेक्षिकया विचार्य जीविकानिहाय निरूपयामासुः ॥ यथा लोकयात्रा न विपद्येत यथा धर्मः स्वनुष्ठितो भवेत् तथैव प्रवर्तते महाजनाः ॥ रजस्तमःप्रकृतयो वृत्तिकर्शिता हिंसाचौर्यादिषु यथा न प्रवर्तेरन् तथा लोकरक्षणाय सर्वे ·६ नियमास्समारब्धाः ॥ तमेतमर्थमभिसंधायैव भगवान्मनुरापि 'विद्वद्भिस्सेवितः 'हृदयेनाभ्यनुज्ञातोयोधर्म' इति धर्मलक्षणम- भाणीत् द्वितीयाध्याये ॥ तस्माल्लोकद्वयाविरोधिनां सर्वेषामपि धर्माणां वेदमूलकतयैव प्रामाण्यनिर्वाहानोक्तदोषप्रसंगः धर्मज्ञापकहेतवः श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः अविगीतात्मेच्छेति चत्वारः परस्परानुबंधिनः श्रेयोभ्युदयहेतवः ॥ सदाचारः सर्वधर्ममूलम् ॥ उक्तलक्षणो धर्मो द्विविधः ॥ साधारणो विशिष्टश्चति ॥ तत्र साधारणो याज्ञवल्क्यादिभिरुपदर्शितः। अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् शौचम् इंद्रियनिग्रहः दानं दया दमः शांतिरिति सर्वेषां साधारणः ॥ विशिष्टस्तु श्रौतः स्मा- संयोति द्विविधः। सोमसंस्थादिः श्रौतः॥ तदुपयोगी स्मार्तस्तु वर्णधर्षः आश्रमधर्मः वर्णाश्रमधर्मः गुणधर्मः निमित्तधर्मश्चेति पंचविधवर्णिकमात्रविषयः ॥ इतरेषामपि सत्यलौकिको- पायबोधार्थित्वे हेत्वंतरेण निषेधदर्शनान तत्राधिकार यस्मिा अविचिमा गर्भाधानादयो वैदिकास्संस्कारा यथाक्रम नि- हृत्ताः स द्विजो विहितेषु धर्मेष्वधिकारी भवति ॥ द्विजशरीरं वैदिकसंस्कारैस्संस्कृतमुपचितगुणं भवति ॥ यथा दोहदेन गुणाधिक्यं तरूणाम् ॥ अस्तु वा ताइक्संस्कारः शूदस्या- पीति चेत् ॥ न चायमईति वैदिकं संस्कार योग्यताभावात् । केव- ·७ लरजस्तमप्रकृतीनां सत्वैकसाध्यानि कर्माणि दुश्चकानि ॥ श्रद्धामयः पुरुषस्तदनुरूपमेव कारभते ॥ इदं च प्रतिपादितं भगवता (गीतायां १९अ.) "सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धाभवति भारते"त्यादिभिः॥ नहि शक्यं प्रकृतिमन्यथा कर्तु व्यापारब- तैरपि ॥ द्रव्याणां मुमुक्ष्मः कश्चिविलक्षणः परिणामविशेषः संस्कारसाध्यः ॥ तद्विशेष सर्वबकल्पा मंत्रार्थरास्यवेत्तारो मुनयो विजानते॥ नियोगपर्यनुयोगपदमतिकामंतिमहतां शास- नानि ॥ वयमिह तदादेशकारिणः केवलम् ॥ अपरे छांदसा: पुनर्गायच्या प्रामणमसृजत् निभा राजन्यं जगत्या वैश्यम् न केनापि शूद्वमिति श्रुतिमवलंन्यच्छन्दसा सृष्टानां त्रैव- र्णिकानामेवच्छांदसरसंस्कारो नान्येषामिति निगदंति ॥ ब- स्तुतस्तु लोकेपि यथा गुणाधिकष्वेवाधिकारः प्रचयं गमिष्यति तथैव संसारिणः पुरुषस्यापीति हृदयम् ॥ त्रैवर्णिकेष्वपि तत्तदा- श्रमानुरोधेन धर्मो विहितः॥ यथा ब्रह्मचारिधर्मो गृहस्थधर्म इ. त्यादिः॥ ननु वेदाभ्यासाग्निहोत्रादीनि कर्माणि विधीयते शा- खेषु न धर्माः । अतींद्रियाणां तेषां निरूपणाशक्यत्वात् इति चे- सत्यम् ॥ अतींद्रियस्यापि कर्मजन्यापूर्वाख्यस्य धर्मस्य तद्धेतु- भूतकर्मव्याख्यानादेव लक्षणमामाण्याघभिव्यक्तिर्भविष्यतीति सर्वाण्यपि कर्माण्येव निरूपितानि ॥ वर्णमधिकृत्य प्रहत्तो वर्ण- ·धर्मः उपनयनवेदाभ्यासादिः स साधारणस्त्रैवर्णिकानाम् ॥ ब्राह्मणानां तु प्रवचनप्रतिग्रहादिको विशिष्ट इति पूर्वोक्तपं- चस्वपि साधारणविशिष्टाख्यौ भेदौ प्रवर्तेते ॥ वर्णाश्रमोचितानि कर्माणि यथाविधि यथाशक्ति सम्य- गाचरन् संकल्पितानैहिकान् आमुष्मिकांश्च कामान् समश्नुते ।। अहिंसादयो ये साधारणधर्मास्तान्निरूपयामः ॥ अहिंसा- नाम त्रिभिः करणैः प्राणिनामपीडनं यया च्छेदभेदादिनात्यर्थ व्यर्थते भूतानिसा कायिकी। यया हृदि विद्ध इव संतप्यते लोकः सा वाचिकी । मानसिकी पुनरनिष्टचिंतनया समुद्भूतक्रोधा- वेशादिना भूतानि बाधते मलिनयति च चित्तम् । मलिने चित्ते परात्मनोविनाशहेतवो रागद्वेषादयस्समुत्पद्यते ॥ त एव खलु साक्षात्पुरुषार्थविरोधिनः ॥ उक्तं च भगवता (गी. अ. १९) "द्वारं नाशनमात्मन" इति ॥ मनस्तु सकृदृष्टश्रुतानुभूतार्थान् विषयीकृत्य आहितसंस्कारवशात् कचित्कदाचित् तदेवान्वेति प्राक्संस्कारारब्धान्येव कर्माणि प्राणिनां यतो जातमात्रस्यापि शिशोरसंस्कृतमतेः स्तन्यपानादिप्रवृत्तिरपि प्राक्संस्कारार- थैव, पुनर्जन्मबंधहेतुरपि संस्कार एव जननांतरकृतानि संस्म- रति खलु मनः ॥ महाकवयोपि मनो हि जन्मांतरसंगतिज्ञ मिति प्रत्यपीपदन् ॥ संस्कारः फलानुमेय इति प्रथितं च ·लोके ।। यथा मनसि पापीयान् संस्कारांकुरो नोत्पद्येत तथा प्रयतितव्यमित्यनुशासनार्थमेव ॥ सर्वश्शास्त्रीयविधिप्रतिषे- धारंभः सफलो भवति ॥ कायिकेनापराधेन स्थावरवं वा- चिकन पाशवं मानसिकेन च अंत्यजतामुपैतीति भृगुसंहि- तायां (१२ अ.) मनूक्तमन्यते । अतः पापीयान्मानसिको- पराधः । तस्मात्रिभिः करणैरहिंसैव परमो धर्म इति श्रुतिरनु- शास्ति 'माहिस्यात्सर्वाभूतानी' ति ॥ नचाग्निष्टोमीयपश्वालं- भनस्यापि हिंसारूपत्वेन कथमहिंसा परमो धर्म इति वा- च्यम् । यथा दंडपारुप्यनिर्णये राजाज्ञाविहितकशाप्रहारो न हिंसा भवति यथा अन्यत्र सा हिंसैव तथा विहितेषु न हिंसैव ॥ अहिंसया स्थैर्य वैतृष्ण्यं मनःप्रसादमभयं चाधि- गच्छति । शरीराधस्थिरत्वविचारेण निवृत्तहिंसाकर्मणः पुरु- पस्य संसर्गाद् भूतान्यपि निराणि भवंति ॥ अतः अहिंसा- परमो भवेत् ॥ सत्यं नाम यथार्थमूनृताभिधानम् । 'सत्या- नास्ति परो धर्मः' 'सत्येन विधृतानि जगंति' 'सर्वाणि भूतानि सत्येन संतिष्ठते 'सत्ये सर्व प्रतिष्ठित ' मिति ॥ यजु- रारण्यकी श्रुतिरपि तस्मात्सत्यं परमं वदंती' त्यभिदधाति ।। तदेतत्सत्यं सर्वधर्मप्वभ्यहितमहिंसाधतिक्षमादिशुभगुणानां नि- गनं सत पुरुषार्थसाधनाय बहुपकरोति ॥ अत्र लोकतंत्र- ·१० निष्णाताः "सत्यं दुरूहलक्षणं न निश्चेतुं शक्यते । येन परषामुपतापो भवति तत्सत्यमपि विफलं प्रत्यवायहेतुश्च । तस्मात्सुसूक्ष्मां कार्यगतिमभिवीक्ष्य सत्यासत्ययोः प्राबल्य- दौर्बल्ये निश्चेतव्ये । कार्यगत्यनुरोधेनानृतमपि सत्यस्यैव फलमुपनयति । तदेतदनुशिष्टं पूर्वाचार्यैः ‘पंचानृतान्याहुर- पातकानी' ति ॥ उपन्यस्यति 'अन्यदेव हि पांडित्यमन्य- च्छास्त्रनिबंधन मिति॥नात्र स्वाच्छन्द्यमवलंबितुंयुज्यते॥कचि- त्सत्यानृतयोः फलविपर्यासः सुसूक्ष्मेण केनापि हेतुना निष्प- नोपि न ह्यनृतं सत्यवद्भवति ॥ बलिर्दानेन संबद्ध इति न लोभस्योत्कर्षः कदापि संपद्यते ॥ यदुक्तं 'कार्यगत्यनुरोधे- नानृतमपि विशिष्यत' इति । तदेतदर्थतंत्राणामतिसाहसं ध- मप्रधानाः प्रशमायना न सहते ॥ शुभान्यशुभानि वा क- माणि कृतानि कायेनाभ्युदितानि वाचा चिंतितानि मनसा जलतरंगसंगततैलबिंदुवद् विसृखराणि खोत्तरोत्तरविपुल- कर्मजनकानि भूखा सर्वथैव कर्तारं भजते ॥ अनृतं हि मह- स्पातकं श्रेयोविघातकं सर्वस्य ॥ ऐतरेयारण्यके 'तस्मादन- तन्न वदेहयेतवेनेनेति सर्वथा निंदत्यनृतम् ॥ अर्थकेवलिभिः पुनराद्रियंते खल्वन्येपि धर्मविद्विष्टा औपनिषदधिकरणोक्ताः काणकुष्ठादयो योगाः । अर्थशास्त्रनिर्दिष्टाः विवाहबंधमोचना- - ·दयो लोकस्थितिहतव इति तदभिप्रायेण यथार्थधर्मनिवाहो नैव भवेत् । तदुपेक्ष्यमेव । तस्मात्सत्यमेव परमं वदंति ॥ दमो नाम बायेंद्रियनिग्रहः। निगृहीते खल्विंद्रियग्रामे सर्वसंपदा भा- जनं भवति पुरुषः । सर्वधर्ममूलं हि दमः। यदर्थमेव कृच्छ्रचां- द्रायणादयो नियमाः प्रकृप्ताः ॥ नियमाध्ययनस्य वृद्धोपास- नायाश्च दम एव फलम् । अदांतः पुरुषः सर्वक्लेशभाजनं भ- वति । इंद्रियारामा दांडक्यादयो विनष्टा इति प्रथितमेव । दम- प्रभवा एते धृतिदाक्ष्यसाम्यावमार्दवप्रियवादिताऽकार्पण्य- संतोषादयो महागुणा मंडयंति पुरुषमकांडम् ॥ सारस्वतप्र- थमावतारभूमिवल्मीकजन्मा महामुनिः श्रीरामायणयुद्धकांडे प्रतिपादयति 'इंद्रियाणि पुरा जिला त्रैलोक्यं जितवान- सी' ति ॥ अतः दम एव दोषानुषंगिणावप्यर्थकामौ धर्मानु- बांधिनौ विदधाति ॥ संतोषो नाम देवाल्लब्धेन पर्याप्तिबुद्धिः। येन केनापि संतुष्टस्य यत्सुखं तदेतदुपर्युपरि मनोरथमनुकाम- यमानस्य तदलाभाक्लिश्यतः दुरापूरेण कामेन नष्टबुद्धेः पुरु- षस्य कुतः स्यात् ।। असंतोषप्रभवा इमे रागद्वेषभयक्रोधश्रम शोकमोहादयो दोषाः पुरुषस्य तेजोदाक्ष्ययश प्रमुखान् पुरुषा- थसाधनहेतुभूतान् विनाशयंति शुभगुणान् । यथा नैराश्येन मनसः प्रशांतिर्न तथा दुराशासंपादितैरथैरिति मंकिरनु- ·१२ जगौ महाभारत ॥ ययातिरपि उपभागन कामो न शाम्यति किं तु परित्यागेनैव शाम्यतीति भागवते जगाद ॥ एवमन्ये शुकादयोप्यसंतोषं विनिंदतो नैराश्यं परमं सुखमिति व्यव- स्थति ॥ संतोषस्य फलमद्रोहः ॥ अक्रोधो नाम सत्स्वपि क्रोधहेतुपु परेषामाकोशाभिघातादिषु समुत्पतितस्य क्रोधस्य क्षमयैव निरासः। अक्रोधेनैवमैत्रीप्रमुदितादयो महात्मभिरप्य- लभ्याः भूयांसो गुणाः लभ्यते ॥ क्रोधोच्चलगात्रस्य भृकुटी- भीषणमुखस्य भूतवित्रासोः गुरुतिरस्कृतिरात्मोपघातः प्रद्वेषो- बाच्यजल्पनमित्यादयः सर्वप्राणिविद्वेषहेतवो दोषास्समुद्भ- वंति श्रेयांसि प्रतिबन्नंति पुरुषस्य ॥ अक्रोधनः शुभलक्षणः पुमान् मंगलमायतनं लक्ष्म्याः । अतः पुरुषार्थसाधकस्य अं- तरंगतमः क्रोधक्षयः ॥ शमो नाम अंतरिद्रियनिग्रहः । येनै- केन बलवदभ्यस्तेन त्रिवर्गसिद्धिः स्वयं वृणुते पुमांसम् । यदर्थमेव मुनयो गिरिगुहाग्रावाणमधिशिश्यिरे ॥ यदर्थमेव यतते चतुराश्रमिणोपि ॥ यदर्थनिबंधनाः निखिलाम्नायमौ. लिमीमांसारंभाः ॥ ताहशमस्य लाभ एव पुरुषार्थलाभ इति प्रभिन्नप्रस्थानानामपि विदुषामेकं मतम् । नारायणीय- याज्ञिक्युपनिषदि समानायते 'शमेन शांताश्शिवमाचरंति' इनि । सैपा शमप्राप्तिर्वहुसाधनापेक्षिाति प्रवृत्ताः शास्त्र- ·.. नियमाः कामचारकामवादकामभक्षादीन् अत्यंत निषेधति । दिङमंडलजयिनो महावीरास्तपस्विनो महर्षयः सर्वस्वदाता- रस्सत्पुरुषाः सदसस्पतयोपि मनीषिणः शमसंपदमनुपलभ्य विफलायासास्संदृत्ताः ॥ अत एव भगवती श्रुतिरपि 'शमो भूतानां दुराधर्षम् ' इति प्रतिपादयति ।। भगवानपि (गीता ६ अ.) 'मनो दुर्निग्रहं चल' मित्यभिौति ॥ तन्निनहोपायाश्च अ- भ्यासवैराग्यादयस्तत्रैव प्रतिपादिताः ॥ किं बहुना तेनैकेन शमाभिधेन सर्वधर्महेतुना भुवनभूषणा भवंति महापुरुषाः ॥ स एव सकलपुरुषार्थहेतुः ॥ अप्रदत्तानुपादानम् अस्तेयम् । बहिरंत शुद्धिः शौचम् । आपन्नार्तिपरिहारोदया। पात्रेभ्यः- तिपादनं दानम् । चित्तस्य निर्विकारः क्षमा । एत एव धर्माः सर्वमानुषसाधारणाः । यैरेतैर्विदुरादयः शूद्राः पापयोनयो धर्मव्याधादयश्च पूतात्मानो महापुरुषतां प्राप्ताः ॥ एतैर्धमैर्वि- रहितानां त्रैवर्णिकानापपि वर्णाश्रमविहितधर्मो न गुणाय क- ल्पते ॥ यागः अध्ययनं दानं तपः इत्येते चखारो धर्ममार्गाः कैश्चिदभार्थमपि सेव्यते ॥ सत्यं दया क्षमा अलोभ इति च- खारो महापौरुषिका एव धर्माः॥ महाभारते आरण्यपर्वणि युधिष्ठिराजगरसंवादे अयमेवार्थः सम्यक्प्रपंचितः । तस्मादेते सार्वजनिका धर्मा निखिलश्रेयोभ्युदयहेतवो महापुरुषैरम- ·मत्तैस्ससावताः पुरुषार्थफलं साक्षात्परपरया वा समुपन- यंति ॥ यथा त्रैवर्णिकविषयाः विशिष्टधर्मास्साक्षानिश्रेयस- करास्तथा ताव्याख्यास्यामः॥ब्राह्मणस्याध्ययनयजनदानानि साधारणो धर्मः। अध्यापनयाजनप्रतिग्रहाः विशिष्टो धर्मः। क्षत्रिय स्य युद्धाभिनिवेशः प्रजापालनं विशिष्टः । वैश्यस्य वा- ताश्रयणं विशिष्टः । अध्ययनयजनदानानि सर्वेषां साधा- रणः । शूद्रस्य सेवैकैव । त्रैवर्णिकाः स्वस्वविहितेन धर्मेणैव पू. तात्मानः परां सिद्धिमभियांति ॥ प्रतिजानाति भगवान् य- दुनंदनो गीतायां (१८ अ.) 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विं- दति मानव' इति ॥ त्रैवर्णिकानां ये ये धर्मा विहितास्तेपि दे- शधर्मजातिधर्मकुलधर्मादिभेदेन बहुधा विभिन्ना महाजनैरनु- मताश्च ॥ शिष्टाचारमाप्तस्याप्युपादेयतामंगीकृत्य लोकविद्विष्टं धर्म्यमपि नाचरेदिति मन्वादयो न्यरूपयन् ॥ शिष्टसांप्रदा- यिका अपि देशकालानुकूलाः वृत्तिलोपभिया प्रवृत्ताः पुरु- पार्थाविरोधिनः जनोपकारका भवंति ॥ यथौत्तरीयाणां स- मुद्रसंयानं ब्राह्मणानामायुधग्रहणादिकम् ॥ दाक्षिणात्यानां मातुलकन्यापरिणयो यातयामानभोजनादिकं च देशाचारा- त्पतम् ॥ तत्र देशाचार एव प्रमाणम् ॥ धर्मशास्त्रेषु तेषां पातकेषु परिगणनात् ॥ एवं स्थितेपि अविगीतशिष्टाचारम- ·चनैः १५ वृत्ताः श्रुतिस्मृत्यनुज्ञाता एव धर्माः श्रेयसे कल्पते नेतरे । उक्तं च मनुना (१ अ.) 'आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मात एव चेति ॥ ब्राह्मणानां विहितेषु कर्मसु यजनाध्यापनदा- नानि निष्कामकृतानि मोक्षसाधनानि ॥ सकामानि प्रवृत्ति- लक्षणानि ॥ अध्यापनादीनि वृत्यर्थकानि ॥ आपदि वृत्ति- कर्शितस्य ब्राह्मणस्य प्रत्यनंतरवृत्तिग्रहणमप्यनुज्ञातं शास्त्रव- । प्रत्यनंतरकृत्याश्रयिणो ब्राह्मणा भोगलोलुपा अर्थकेव- लिनः कामात्मानो ब्राह्मप्यलक्षणाच्यवंते च्युतानां पुनर्वर्ण- सांकर्येण वर्णाभिव्यंजकलक्षणमपि संकीर्णमायं इसति ॥ एवं क्षत्रियादीनामपि ॥ एवं संकर्णिवृत्तिभिरर्थकामपरैवैदिको ध- मस्व यथान्यथायुक्तिवलादुनीतः स्वरूपहानिमापद्य पुरुषार्थ- साधनाय दुर्बलः संवृत्तः ॥ शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना स्ववर्णाश्रम- धर्मा अनुष्ठेयाः ॥ आश्रमाश्चवारः । तेष्वाद्यं ब्रह्मचर्यमेव । आश्रमांतराणां तन्मूलानां पुरुषार्थानां च निदानं वेदग्रहणव- ताचरणं ब्रह्मचर्यम् । तच्च गर्भाधानादिभिर्वैदिकैस्संस्कारैस्सं- स्कृतस्य यथाकालं विहितोपनयनस्य द्विजन्मनो विहितम् । उपनयनं नाम विद्यार्थस्य श्रुतितस्संस्कारः। उपनीतो ब्रह्म- चारी गुरुकुलमधिष्ठाय वेदग्रहणांनं यथोक्तनियमेन वर्तमानो द्वितीयाद्याश्रमयोग्यो भवति । त्रिवर्गसाधनाय ये य गुणा- ·१६ स्समपेक्षितास्ते सर्वेपि ब्रह्मचर्य यथोक्तनियमवता पुरुषेण ल. भ्यते । नवे वयस्याहितस्संस्कारो गुणोपचयाय संपद्यते । रागादिभिरमलिनायां चित्तवृत्तौ सदुपदेशाः प्रतिफलंति । यथोक्तनियमविधुरः फले दुर्विधो भवति । यावज्जीवमनुभू- यमानत्रिवर्गस्य मूलं ब्रह्मचर्यम् । अनेनोपचितदृढशरीरस्या- लंकर्मीणस्य प्रसन्ने चेतसि प्रज्ञाप्रतिभादयः स्वयमुत्पद्यते ॥ नियमानभ्यस्यतः क्लेशसहिष्णुता सुखदुःखसंवेदनं भूतमैत्री प्रमुदिता इंद्रियजयः संतोषः परोपकृतिस्पशांतिरकार्यान्नि- वृत्तिरनालस्यं सन्नतिरिति सर्वार्थहेतवो गुणास्संभवति । यः पुमानायुपि यं यं कामं कामयेत तमहिकामुष्मिकं वा समधि- गंतुं शास्त्रोक्तनियमचारी ब्रह्मचारी शक्नुयात् ॥ यद्यपि प्रा- चामिव यथोक्तनियमानुष्ठानं कालदेशविपर्यासेनाधुनातनानां दुष्करं तथापि 'यावच्छक्यं तदाचरे' दित्येवं महर्षयो वि- हितं पत्रिंशदाब्दिकं ब्रह्मचर्य वेदग्रहणांतं वेति संकुच्य निरू- पयामासुः ॥ नियमवान् ब्रह्मचारी सर्वदा गुरुशुश्रूषया प्र- तिषिद्धपरित्यागेन यथाकालप्रवोधेन अखंडितब्रह्मचर्येण च समिध्यमानब्रह्मतेजसा ज्वलन् श्रेयोविघातकान् प्रमादाल- स्यजाड्यादीन् विजेतुं सांयुगीमो भवति ॥ अग्नीधनभैक्ष्यच- योदयो ब्रह्मचारिनियमास्तेजोयशःप्रज्ञामेधायुष्यादिकं वर्ध- ·१७ यति । अतस्समाचरितब्रह्मचर्यो भवति त्रिवर्गभाजनम् । एवं ब्रह्मचारी वेदशास्त्राभ्यासादिना विज्ञातोभयलोकतंत्रः गाई- स्थ्यमाश्रित्य श्रुतिसमुदितमैहिकं पारलौकिकं च धर्ममाचरेत् ।। गार्हस्थ्यं नाम श्रुन्युदिताम्याधानादिकर्मनिर्वहणयोग्यतासं- पादकम् । संतत्या पितृऋणापाकरणं प्रधानं फलं गाई- स्थ्यस्य । तथाच याज्ञिक्युपनिषदि श्रूयते 'प्रजननं वै अ- तिष्ठा लोके साधु प्रजायास्तंतुं तन्वानः पितृणामनृणो भवति इति ।। स एष गृहस्थाश्रमस्त्रिवर्गावापक्षेत्रं यस्मिन्नुप्तानि त्रिव- सर्वाजानि फलंति ॥ धर्माविरुद्धयोरर्थकामयोगार्हस्थ्यमेव जन्मभूमिः ॥ तदिदं सर्वेषां प्राणिनामुपर्जावनम् । अत एवं मन्वादिभिरस्यैवोत्कर्षः प्रतिपादितः। महाभारते शांतिपर्वणि मुनिशकुनिसंवादरूपाख्यायिकामुखेनास्यैव प्रशंसाभिधीयते।। ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजतः कुमारानुवीक्ष्य शक्रः शकुनिरूपस्तानि- वर्तयितुकामः प्रावोचत् 'अये कुमाराः विघसामृताशने परि- त्यज्य प्रबजतां भवतां कुतश्चित्तशुद्धिः । ऋणान्यनपाकृत्य कर्य मुमुक्षवो भवथेति ॥ कृतदारसंग्रहस्य खेपां परेषां वा यो- क्षेमनिर्वहणाय अप्रतिषिद्धावर्थकामौ यावदर्थ जुपमाणत्या साधीयान्पुरुषार्थलाभः स्यात् । 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभि- ऋणवा जायते' इति श्रुत्या देवर्षिपितृणापाकरणगावश्यक ·वति ॥ ऋणं नाम मद्धेश्यास्सर्वे वेदाभ्यासादिकं नोल्लंघयेयु- रिति बलवदनुशासनम् ॥ अधीतवेदः ऋषीन् आहिताग्नि- वान् कुलतंतुना पितश्च प्रीणयन् कृतकृत्यो भवति । देवर्षि- पितृभूतानि नित्यमन्नादिसंविभागेनाराधितानि श्रेयांस्याशा- सते गृहस्थस्य । गीतासु 'एतेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टका- मधुकू' इति(३अ.) भगवान् निरूपयामास । यज्ञस्य स्वार्थपरि- त्यानपूर्वकपरोपकृतिः फलम् । ते च ब्रह्मयज्ञदेवयज्ञपितृयज्ञ- मनुष्ययज्ञभूतयज्ञसंज्ञकाः पंच ।। शतपथब्राह्मणे 'पंच वा एने महायज्ञाः सतति प्रतायंते सतति संतिष्ठंत' इति आम्नातम् । सर्वेषामपि यज्ञविधीनां तत्तत्कर्मोचितानेकावांतरक्रियाकलाप- रूपाणामपि पुरुषार्थसाधनोपयोगी कश्चित्परमार्थो निहो विज्ञायते । यजेर्देवपूजादानायकवेन यज्ञशब्दस्यापि य- थासंभवं दानादिकमर्थः । ब्रह्मयज्ञो नाम अध्ययनमध्यापन च । अनुष्टीयमाने कर्मणि विधिप्रतिषेधज्ञानमावश्यकम् । तद- मध्यपनं च । अनधीतवेदः प्रमाअति खकर्तव्यतायाम् । अ- ध्यापनस्य च अनभिज्ञानां कर्तव्यतोपदेशः फलम् । अतो नित्यानुष्ठेयो ब्रह्मयज्ञः स्वस्य च परेषां चोपकुरुते नित्यहोमेन तर्पणेन च समाराधितेदवः पितृभिश्च परमनुगृहीतः संवर्धते । देवाः पितरश्च भौमेन पथा निगूढं संचरमाणाः क्रियावतः ·पुरुषस्य कामानापूरयति । तैर्दत्तैरर्थस्तानेवाराध्य श्रेयो विंदते विघलामृताशी सर्वकिल्विपात्यतिमुच्यते । देवयानेन पितृया- जन वा स्वकर्मवशात्संचरमाणस्य तदनुग्रहेण त्रैलोक्यपि मुख. यामः स्यात् । यस्तु स्वोदरपूरणायैव पचति नार्थिभ्यस्संविभ- जने स पापीयान् भवति श्रेयसा च वियुज्यते ।। भगवता संद- शितोयमर्थो गीतायां 'धुंजते तेवघं पापा' इति । अतो दैवाल्ल- धनदेवपितृयज्ञावनुष्ठेयौ । अतिथिसत्कारो मनुष्ययज्ञः। सुवि- दितमेतत्सर्वेषां गृहागतानां महीयसां सत्कारैर्दुलभस्याप्यर्थस्य लाभः स्यादिति । रंतिदेवालकशिविप्रमुखैः परमादरेण प्रद- गिलोयंकावास्य वा धर्मिष्ठस्य नाभिमतः स्यात् । अनेन महा- गजेन अहरहराचरितेन सर्वेषां दयनीयः कौटुंविकः सर्वक्लेशा- नुत्तरति ॥ स एष महायज्ञ स्वल्पेनापि तृणजलभूनृतादिना निप्पाछते । माईस्थ्यमाश्रितेन सर्वभूतदयालुना भाव्यम् । यशशक्ति प्राणिनामुपकुर्वाणः आतीनायातिहरः सर्वभूतांतर- स्थमात्मानं समाराध्य स्वात्मोद्धाराय प्रभवति । कविरभि- धने 'सदुपकारफलां श्रियमर्थिन' इति । स एप सर्वार्थ- साधको मनुप्ययज्ञः। भूतयज्ञो नाम आश्वपचमा च कीटपतं- गेभ्यो भूतेभ्योऽनादिसंविभागः। वाश्रितभरणं हि साधी- यान्धर्मपः । अनभ्यवहारदूनेषु स्वाश्रितेषु कस्य वा सचेतन- ·२० बहुद्रव्यसाध्यानाति स्यात्मा परितुष्यति । तिरश्चामपि भूताराधनप्रवृत्तिर्दृश्यते क- पोतलुब्धकोपाख्यानेन महाभारते । कश्चित् कपोतो गृहागतं लुब्धकमपि स्वैमासन्यमंत्रयदिति । प्राणिनां क्षुत्पिपासादि- जनितदुःखं स्वानुभवेन विजानन् रंतिदेवः कतिचिहिनान्युप- वसन्नपि दैवाल्लब्धं जलमन्नं चार्थिभ्यः प्रायच्छदिति च । त एते सर्वेपि महायज्ञा अर्थमूलाः॥ अर्थो नाम व्यवहारोपयोगी चराचरात्मको वस्तुविशेषः । अर्थेन विहीनस्य सर्वाः क्रिया न्बुच्छिद्यते । अनधिगतार्थः पुमानणुमात्रमपि दातुं भोक्तुं च न पारयति । इष्टापूर्तानि कर्माणि वहुधा प्रपंचितं शास्त्रेषु । तत्र सप्तविधा अर्थागमात्रैवर्णिकानां य- थायोगं विहिताः। अदुष्टः प्रतिग्रहः । कुलानुगतं धनम् । निध्यादीनां लाभः। क्रयविक्रयोपार्जितः । विजयलब्धः । कुसीदलब्धः । कृषिवर्धितश्चेति ॥ अत्र त्रैवर्णिकानां वृत्तिध- मंतया यो विहितोधिगमः स श्रेयान् । वृत्तिकर्शितस्य सीदत्कुटुंवस्य धर्मादनपेतः प्रत्यनंतरवृत्तिलब्धोपि विहितः । संपन्नः पुनर्वृत्त्यंतराश्रयणेन दूषितो भवति । आपदि “विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः। धृतिर्भेक्ष्यं कुसीदं च दश जीवनहेंतव" इति मनुरब्रवीत् ॥ एतापे मनुष्याणामत्यं तापदि धाः। एतेषु यथायोग्यं वर्तमानस्यैवर्णिकाः स्व- ·२१ धर्मान् आतिष्ठेयुः। आपदनापद्विषयौ देशकालानुगुण्येन व्यव- स्थितौ । तत्रापि तारतम्येन कांचन पौरुषेयी व्यवस्थामवलंब्य धर्म प्रयतेरन् । यद्यतरा कामलोभादयो नापतेयुः तदा शास्त्रोक्ता विधयोपि सफला भवेयुः । इदानी तादृशानां विधीनामात्यं- तिको विलोप एव कचित्कचिदश्यते। तादृशलोपस्य केवलका- मलोभादय एव हेतवः ॥ त एते श्रेय परिपंथिनो विद्वांसमपि धीरमपि सचेतनमपि बलादाक्रभ्य खलीकुर्वते ॥ एतैराक्रांत- चेतसां सर्वा अपि विधिचोदिताः क्रियाः कृता अपि निष्फला भवंति ॥ तस्माद्यथा नावस्कंदेयुरिमे लोभादयो नाभिभवे- युर्दोषा रजस्तम प्रभवा नाक्रामेयुरपयशांसि पुरुषं तथा विधिम- तिषेधौ निदर्शयति शाखाणि ॥ शास्त्रविध्युल्लंघने दोषमपि भग- वान् (गीता१९अ.) न्यरूपयत् 'यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य' इत्यादि । श्रद्धा वित्तं विधिरिति श्रेयोभ्युदयहेतवः शास्त्रनि- र्दिष्टा नोल्लंघनीया लेखामात्रमपि । अतो वृत्तिकर्शिता द्वि- जातयो मनूक्तेषु दशविधजीवनहेतुष्वपि येनात्मापकों न भवेद्यदालंबनेन कुलधर्मा न विपोरन् येनांतरात्मापि प्रमोदेत तमेव जीवनहेतुमाश्रित्य यावदर्थपरिग्रहाः स्वधर्मानातिष्ठेयुः । अन्यथा विधेति मद्यसंधानावरोहणं लाभ इति न्यासहरणं शिल्पमिति कृत्तिसीवनं कुसीदमिति चक्रवृद्धिग्रहणं सेवेति ·२२ नीचोपसर्पणं विपणिरिति विगीतवस्तुविक्रयो वृत्तिरित्युच्चा- वचकर्मारंभश्चैते पुनर्द्विजन्मनां नाशहेतवः। विगीतवृत्या वृत्ति- सांकर्य तेन वर्णसांकर्य ताभ्यामात्मापकर्षस्तैरधोधःपात इत्य- नर्थपरंपरा प्रसज्येत ॥ तस्मादभिजातः पुमानात्मोद्धारायैव प्रयतेत नैवात्मनिपाताय । अनुशास्ति यदुनंदनो गीताशास्त्रे 'उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादये ' दिति ॥ तस्माद्विहि- नैर्वृत्तिधर्मरास्थितलोकयात्रः सुखमेधते । उक्तैर्दशविधजीवन- हेतुभिः सप्तधनागमैश्च समुपार्जितेन वित्तेन नित्यनैमित्तिकानि निर्वर्तयन् पंचमहायज्ञान् यथाशक्ति समाचरदन्यथा समधि- कार्थलोभेन पापीयान् भवति । इतिधर्मरहस्यम् ।। अर्थतंत्राः पुनरेतन्न क्षमते ॥ यथाकथंचिदर्थलाभ एव पुरु- पार्थः। धर्मकामावपि तदधीनौ । तद्विहीनस्य तेजो धृतिर्दाक्ष्य महापौरुषिकसमित्यादयः सर्वजनाभिनंदनीया गुणा विली- यंते । व्यर्थः कुटुंबभरणाकल्पः सर्वैः परिभूयमानो न शर्म लभते । नास्त्यर्थवतामसाध्यं नाम । अतः कौटिल्यकामंदका- दिभिरुपदिष्टमर्थशास्त्रमागमनिदानमिति मन्वानाः अर्थोपा- जनाय प्रवृत्ताअर्थार्जनरक्षणवर्धनादिष्वेवाप्रमत्ता दिवानिशंप- यतते । काणवराटिकाव्ययमप्यसहमानानां येषामभीक्ष्णध- नागमचिंताशबलितधियां वितस्तिमात्रोदरपूरणाय व्ययिता- ·मृतिपरिमिततंडुलं तत्पाकव्ययितेंधनसंचयं च विलिख्य वि- लिख्य भृशं निःश्वसतांन धर्मो नापि वा भोगः संपद्यते वृथासं- चितेनेति केचन तदसत्। अर्थपूर्वास्सर्वे समारंभातस्मादर्थवृध्यै अयव्ययपरिवर्तनप्रतिबंधापहारोपभोगादीनापचयहेतूनपास्य कृषिपाशुपाल्यशिल्पविद्याप्रमुखान्यर्थोपचयसाधकानि संवर्ध- येत् । यद्यत्र सामयिकाचारधर्मशास्त्रादिनियमभंग स्यात् तदा तत्संकोचेनैव व्यवहरेत् । देशकालानुरोधेन धर्मशास्त्रार्थशा- स्वयोः संकोचविकासौ संभवतः। येन केन वा निमित्तेन स्वा- थोद्धारः प्राज्ञलक्षणं तद्भशो हि मौर्यम् । नित्यमुत्थानवता- धिगमायैव प्रयतितव्यम् । प्रचुरधनवतामेव यज्ञदानादयः कामोपभोगादयश्च सेत्स्यते । धनविहीनानामग्निहोत्रादिक- मपि निंदति श्रुतिः । संचितधनानामेव सोमपानाहतां मनु- रनुनानीते ॥ यदि कुटुंविनां यावत्कुटुंबभरणपर्याप्स्यधिक धनं विद्यते तदा दानादिषु प्रवृत्तिर्भवति । यानासनशयनोल्लोचभ- बनादिकामोपसाधनान्यर्थमूलानि पुरुषमनुरंजयंति । धर्माय यशसेाय कामाय स्वजनाय च पंचधा संविभज्य यथा- योग्यमर्थमुपजुपाणः पुरुषार्थमुपचिनोति । अधिगमाय प्रयतमानानां कथंचिद्धर्मलोपसंभवेपि प्रचुरधनसाध्यैः पाय- श्चित्तैः स दोपः शाम्यति । निंदति च स्वानर्थकारणं धर्ममपि- ·२४ बचाः ॥ पराग्वा एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदोमिति । धनाद्धर्मस्त- तस्मुखमित्यभियुक्तोक्त्या च धनं धर्ममूलम् ॥ तस्माद्धर्मका- भयोरानुबंधिनोः पुरुषार्थवमर्थादेवेति तमेव प्रधानं मन्यते पुरुषार्थम् ॥ केमे धनलाभमोहाभ्यां संतापितहृदयाः काण- वीटकाकराटाः क ते मुकृतिनस्सर्वस्वदक्षिणादातारो महा- धीरा धर्मगोप्तारः । न संभावितमेव धर्मविधुरयोरर्थका- भयोः पृथक् पुरुषार्थवम् । सर्वलोकनिंद्यास्ते अर्थकामपरमा लुब्बाः कामिनश्च । अर्थतंत्राः केचन न विजानति तमेतं परमार्थम् । यदिह लोके स्पंदनप्रवेक्षकैरश्वरत्नैर्मदालसमदा- बलैविहारवीथीषु विचरति श्रीमंतस्सुकृतिनस्तदेतद्यानविल- सितमिति ॥ यदिह सुखिनोऽस्पृष्टक्लेशलेशाः संपन्नसर्वमनोरथा विराजते तदेतद्धर्मवैभवमिति । यदिह वसुंधरायां यशस्विनों दयालवः सर्वजनश्लाध्यमानदिव्यमहिमानः सुकृतभागिनः सर्वभूतान्यावर्जयंति तदेतत्पूर्वकृतपरोपकारफलमिति च । किंबहुना ? तुल्यश्रुतधरास्तुल्योद्योगिनोप्यपुण्यभाजो न ल- भंते काकिणीमपि ये पुनस्सुकृतिनः संचिन्वते सर्वमप्यभी- प्सितमर्थमनायासेन ॥ एवं दृष्टश्रुतानुभूतैर्लिङ्गै धर्म एवानु- मीयते ॥ श्रुतिरपि 'धमा विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पती' ति धर्मधर्मवतो प्रशंसामभिधत्ते ॥

·दिना विहित काम प्रशंसत्येव । कामोहि द्विविधः । प्रवृत्ति- जनको निवृत्तिजनकश्चेनि । स्वर्गादिफलाभिलाषणानुष्ठितानि कर्माणि पुनर्जननहेतुनया बंधकारणानि भवति । यानि नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि सत्खमंशुद्धिकामैरनुष्ठीयंते स काम आत्मज्ञानसहकारितया मोक्षाय कल्पते प्रशस्ततरश्च भवति ॥ पूर्वोक्तं वैविध्यमप्यधिकारिभेदाद्भिद्यत । अधिकारिणः पुन- विभिनेच्छानियंत्रिताः कर्मवासनया स्वस्वाभिमतेषु प्रवर्तते । नचैकस्मिन् विषये समानधर्माणः पुरुषाः॥ तमेतमर्थ छंदोगा अनुश्रावयंनि ‘स यदा पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्टनी' त्यादिभिः। एतदविरोधी धर्ममूलः विधिविहितश्चेद्रियमीतिहेतुः स्वक्चंदनबनितालि- गनादिरूपश्च कचिदभ्यनुज्ञायते मुनिभिः ॥ उत्सिताना- मिंद्रियाणां विषयरसास्वादवैरस्यप्रदर्शनद्वारा निग्रह एवात्र विविक्षितः। नतु तदेकांतिकतम् । इंद्रियाणि विषयाणामसेवया नियंतुमशक्यानि भवति ।। अनुभूतास्वादानि न जहत्येव विषयरसम् । सर्वथा दुश्शकमेवात्र तदभ्यनुज्ञामात्रमपि। चप- लानींद्रियाणि यदि विषयप्रवणानि तदा प्राज्ञस्यापि प्रज्ञा परिभूयते । प्रज्ञाविधुरो न शक्नोति युक्तायुक्तचिंतायामपि मनस्समाधातुम् । अविवेकिनः कायवाङ्मानसैरपराधेरैधः- ·चिद्विष्टत्वाच्च साधुभिनिदितखाच्च धर्मप्रमावचनैः। या कि केवलेच्छासमारब्धे वस्तुनि विगीने प्रवर्नते तस्यद्रियचपलम्या नायं लोकोस्ति ॥ बहुप्रकाराः कामशाखाः पुरुषमदान बलान्निपातयति । नहि कामादन्यत्रैवंविधो निपातहेतुरुप लभ्यते । बहवो विशिष्टमतयः खलीकृताः खल्वनेन । -विनाश एवास्य फलम् । भगवता गीतायामुपदर्शितं ( २ अ०) ये ये दोषाः पुरुषार्थविरोधिनस्ते सर्वेपि काम- प्रभवाः । सौभरिप्रमुरवा मुक्तमंगा अपि केनापि हेतुना संभूतेनानेन स्वसिद्धिं परित्याजिताः । सैषा कथा विष्णु- पुराणे संदर्शिता । सौभरिर्मुनिः मंगभीतो जलांतर्निमग्न- स्तपश्चरन् कस्यचन मीनस्य कौटुंबिकव्यापारेण विकृतचेताः पंचाशन्मांध तदुहितुरुद्वहन् चिराय विषयसुखांतरितविवेक आसीदिति । आस्वादितविषयरुचिरिद्रियगणो नोपारमनि विषयेभ्यः॥ न द्वितीयः। बंधहेतुतया दूषितलादाचार्यः ।। जन्ममरणलक्षणस्य संसारस्य वासनारूपेणावस्थितः काम एक निदानम् । तस्मान्न पुरुषार्थः काम इति ॥ आस्तामयं वि- वादशीलानां विवादः । सुप्रयुक्तः कामः पुरुषार्थ एव । कामात्मता न प्रशस्ते' त्यादिना मनुर्विगीतं कामं निषे- पनि नतु शास्त्रविहितं कामम् । तेषु 'सम्यग्वर्तमान ' इत्या- + ·दिना विहित कामं प्रशंसत्येव ॥ कामोहि द्विविधः । प्रवृत्ति- जनको निवृत्तिजनकश्चेति । स्वर्गादिफलाभिलाषणानुष्ठितानि कर्माणि पुनर्जननहतुतया बंधकारणानि भवति । यानि नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि सखमंशुद्धिकामैरनुष्ठीयते स काम आत्मज्ञानसहकारितया मोक्षाय कल्पते प्रशस्ततरश्च भवति ॥ पूर्वोक्तं वैविध्यमप्यधिकारिभेदाद्भिद्यत । अधिकारिणः पुन- विभिनेच्छानियंत्रिताः कर्मवासनया वस्वाभिमतेषु प्रवर्तते । नचैकस्मिन् विषये समानधर्माणः पुरुषाः ॥ तमेतमर्थ छंदोगा अनुश्रावयंनि ‘स यदा पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठंनी ' त्यादिभिः। एतदविरोधी धर्ममूलः विधिविहितश्चेद्रियनीतिहेतु: सक्चंदनवनितालिं- गनादिरूपश्च कचिदभ्यनुज्ञायते मुनिभिः ॥ उत्सिताना- मिद्रियाणां विषयरसास्वादवरस्यप्रदर्शनद्वारा निग्रह एवात्र विविक्षितःगनतु तदेकांतिकलम् । इंद्रियाणि विषयाणामसेवया नियंतुमशक्यानि भवति ॥ अनुभूतावादानि न जहत्येव विषयरसम् । सर्वथा दुश्शकमेवात्र तदभ्यनुज्ञामात्रमपि। चप- लानींद्रियाणि यदि विषयप्रवणानि तदा प्राज्ञस्यापि प्रज्ञा परिभूयते । प्रज्ञाविधुरो न शक्नोति युक्तायुक्तचितायामपि मनस्समाधातुम् । अविवेकिनः कायवाङ्मानसैरपराघरधः- ·पातो भवति । अतः कामः किंरूपः किंलक्षणकः कानि वास्य स्थानानि किमधिष्ठानमिति दुरूहतरलमानसैरद्यापि विमृश्यते मनीषिभिः । नाद्यावधि कैश्चिदपि निर्णयो दत्तः । सर्वः कामपरतंत्रो लोक उच्चावचेषु कर्ममु प्रवर्तते स एव परमाथ इति मन्यते च ॥ किंबहुना । नैतादृशं संवननं प्राणिनां त्रिषु लोकवघ्यन्यदास्त ॥ अतो गुरूपदेशशास्वावगाहन- न्यायनिष्णातमतिभिरस्य स्वरूपं सम्यगालोच्य यथानुषंगं धर्माविरोधन प्रयतितव्यम् । विधिविहितः सतां संपतिपन्नः कामः पुरुषार्थ इति संपिंडितोर्थः ॥ अन्योन्याबाधितत्रिवर्ग- मुपजुषाणो गृहस्थाश्रमे परमार्थमोक्षहेतुभूतपरिव्राजकधर्म- साधनाय वैखानसाश्रममवलंब्य तत्तनियमाननुष्ठाय मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ गृहस्थाश्रमनिर्वानि कर्माणि यथाविधि समाप्य कुटुंबभरनिर्वहणधुरीणेषु पुत्रादिष्वाहितभरो जरा- जीर्णमात्मानं तपसि नियोजयेत् । चिरानुभूतविषयरसम- लिनं हि मनो नापीयसा कारणेन विरज्यते यमनियमैः सात्विकैराहारैः पराकचांद्रायणादिभिर्विषयवैराग्याभ्यासैर- न्यैश्च देहवाङ्मनोदंडैः सर्वतः प्रतिरुद्धमसरं शनैर्निर्वि- षयकं भवति मनः । कामाशयं हि चित्तं चिराहितदृढतरवि- षयवासनया कलुषितं पुन:पुनरुच्चावचजन्मकारणं भवति ।

·मानुष्यं हि स्वर्गापवर्गयोारम् । सुकृतविशेषलब्धे तस्मि- मात्मनो बंधमोक्षायैव प्रयतितव्यम् ॥ प्रशांतचेतसः काम- संकल्पशून्यस्यात्मानमनुसंदधानस्य संसरणनिवृत्तिः कदापि भूयादिति सर्व वैखानसनियमाः प्रकल्पिता मुनिभिः । यथा युगांतरेषु सर्वे वर्णाश्रमधर्मा नियता आसन् न तथेदा- नींतनानां नियतुं शक्यते । युगभेदाद्धर्माधर्मयोईद्धिहासो स्वयमेव संभवतः । देशकालवयोगव्यादिभेदेन विभिन्ना पौरुषेयी व्यवस्थापि । शक्याशक्यविचाराधीनं हि करणी- यम् । यावच्छक्यमात्मश्रेयसि प्रयतितव्यम् ॥ कुटुंबभरण- लालनवर्धनादिचिंतया वा लोकानुसरणजीविकासंपादन व्यग्रतया वा केवलमायुषो व्ययेन न कश्चिदात्मोद्धारमयो- नको लाभः संजायते । स्वार्थावबोधक्रियाकल्पेष्विंद्रियेषु कार्याक्षमेष्ववयवेषु चिंतासंतानसंदानितस्य तृष्णायष्टिमव- लंब्य संचरतो यदि कदाचिदपिनोत्पद्यते विवेकस्तदा मुतरामेव न किंचिदपि प्रयोजनं स्यात् । अतः स्वहितमिच्छता पुरुषेण विवेकिना भाग्यम् । स च विवेको नित्यानित्यवस्तुविचार एव ॥ यत्रेदं सचराचरं त्रिगुणात्मकं जगदविद्यया भासते तन्नित्यं तदन्यत् सर्वमपि स्वाविद्याविजूंभितमनित्यमिति परीक्ष्य निर्वेदाद् गुरुमभिगच्छेदेव । तदनुग्रहेणासादितब्रह्म- विद्यो ध्यानधारणादिभिर्योगैर्यावदात्मसाक्षात्कारस्तावन्न वि- रमेत् ॥ निष्पन्ने पुनरात्मदर्शने कृतकृत्यो भवति ॥ एतदर्थमेव ·३० सर्वेऽपि विधिप्रतिषेधादयो धर्मशाखेषु निरूपिताः ॥ सर्व- पामपि धर्मनियमानां योगांतरायहेतुभूतषड्वर्गसंयमः फलम् । अन्यथा केवलं श्रमावहा एव ॥ देहायभिमानो हि बंधहेतुः । सर्वोपि आढ्योहमभिजातः कोन्योस्ति मत्सम इत्यभिमन्यते स्वात्मानम् । अनेनैवाभिमानेन कामक्रोधलोभमोहदभमदमा- त्सर्यादयः श्रेयोविरोधिनस्संभवंति । तन्निग्रहार्थमप्रमत्तः प्रयतेत । असंकल्पात्कामं कामनिग्रहात्क्रोधमर्थेष्वनर्थबुध्या लोभमात्मविद्यया मोहं साधुसेवया दंभं तखावमर्शन मदं भूतसाम्येन मात्सर्य च समूलघातं निहत्य शास्त्राचार्योपदेश- कुशलमतिीरः श्रेयो विंदते । ततपरामर्शात् केवलसखयो गात् कर्मबीजपरिक्षयात् सतां सन्निकर्षाच योगः प्रवर्तते । ईश्वरमणिधानेन नानाविधजन्ममरणक्लेशमहाणकारणेन विग- लितान्यसंबेदनः स्वसंवेद्यमानंदं समश्नुते ॥ यद्यपि वर्णाश्रम धर्माः साकल्येन सर्वैरनुष्ठातुं न शक्यते तथापि शास्त्रनिर्दिष्ट- वर्त्मना यत्रकुत्राप्याश्रमे वसन् सत्यास्तेयेंद्रियनिग्रहदयाभूत- साम्यादिभिः कल्याणगुणैः परां सिद्धिमधिगच्छति ॥ तदेत- त्परमकारुणिकेन योगेश्वरेण याज्ञवल्क्येन सम्यग्व्यवसितम् । यथा "न्यायागतधनस्तखज्ञाननिष्ठोऽतिथिमियः॥ श्राद्धक- सत्यवादी च गृहस्थोपि हि मुच्यत" इति । तदिदं धर्मसर्वस्वं मुं- डकोपनिषदि प्रतिपाद्यते"परीक्ष्य कर्मचितान् लोकान् ब्राह्मणो निर्वेदमायादिति । “यदहरेव विरजेत् तदहरवे प्रव्रजेत्" इति ·३१ च । “तमेतं ब्राह्मणा विविदिषंति यझेन दानेन तपसानाश- केन" इत्याद्यन्यत्रापि । तदेतत्सर्वमनुशासनं स्वकर्मवशादेवति- यङ्नरादिषु परिभ्रमतो जीवराशेरात्यंतिकसंसारोच्छेद एव परमः पुरुषार्थ इति निरूपणायैव प्रवृत्तम् । तत्साधनान्य- न्यानि त्रिवर्गसाधनान्यपि विहितानि । सर्व एते नियमा निवृत्तिप्रयोजका एव ॥-भागवत एकादशस्कंधे " व्यवस्थि- तिस्तेषु विवाहयज्ञसुराग्रहैराशु निवृत्तिरिष्टेति " प्रतिपादितम् । श्रुतयोपि " लागेनैकेमृतसमानशु "रिति प्रतिपादयति । तस्मात्पुरुषार्थेषु मोक्ष एव श्रेष्ठइति व्यवसितमाचार्यैः ॥ वस्तुतस्तु सर्वेपि पुरुषार्थाः परस्परोपकारका यावदर्थपरि- ग्रहविधया संसेविता मोक्षाय संपद्यते । शररिवाङ्मनोभिः श्रद्धया विहितैर्विद्ययानुष्ठितैः कर्मभिरंतरात्मा प्रसीदति । प्रसन्ने तस्मिन् स्वस्वश्रद्धानुरूपान् भौमान् दिव्यांश्च कामान् ययाधिकारं पुरुषस्समश्नुते । इदमेव पुरुषार्थप्रयोजनम् । एतदर्थमेव विधिनिषेधात्मक शास्त्रं प्रवृत्तम् ।। नन्वस्तु धर्ममो- अयोरत्यंताप्राप्तयोर्विधायकं शास्त्रम् । रागमाप्तयोरर्थकामयोः किं विधायकेन शास्त्रेणेति चेत्-रागप्राप्तेष्वपि नियंत्रणाभावे लोकसेरनवस्था भवेत् । अनवस्थितायां लोकवृत्तौ का म- सक्तिधर्ममोक्षयोः । अतो रागमाप्तयोरपि तयोर्धार्थ नि- यत्रणमावश्यकमेव । अतः शास्त्रमेव बलवदिष्टानुबंधिषु श्रे- योहेतुषु प्रवर्वयति निवर्तयति च बलवदनिष्टानुबंधिभ्यः श्रे- ·योविघातकेभ्यः । भृग्वंगिरोमनुहारोतममुखैरवितथवचनै लो- कानुग्रहायैव गृहीतविग्रहैः स्वयमनुष्ठाय प्रदर्शितेन सत्पथेन संचरंते साधवः ॥ संदिग्धविपर्यस्तबुद्धीनां रजस्तमःमक- तीनामपि स एव साधुपथः श्रेयोभ्युदयहेतुः । तमिममर्थमाम- नति तैत्तिरीयाः। “अलूक्षाधर्मकामाःस्युः। यथा ते तत्रवर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । एष आदेश" इति । इत्थं च स्वरूपानंद:- विर्भावलक्षणो मोक्षः परमः पुरुषार्थः ॥ तदंतरंगसाधनं धर्मः। इष्टापूर्तादिधर्मोपयोगितया अर्थः ॥ तदुभयाविरोधी धर्मप्र- जासंपत्तिहेतुः काम इति ॥ पूर्वपूर्वापेक्षया प्रत्यवरीणधर्मामः पुरुषार्थाश्चत्वारः सर्वेषां श्रेयोभ्युदयहेतवः प्रसिद्धाः॥ यथा- स्माभिरयमर्थः संगृहीतस्तथा भगवती श्रुतिराभिमुख्येनानुमो- दते । गर्भाधानपुंसवनमुखैस्संस्कारैः परिपूतशरीरस्य द्विजन्मनोऽधीतवेदस्य कृतदारसंग्रहस्य यायजूकस्य क्रमेण विषयपराङ्मुखचेतसः कर्मसहकृतशुद्धसबसम्पादितब्रह्मज्ञा- नस्य सच्चित्खरूपेणावस्थितिरेव परमः पुरुषार्थस्यैवर्णिकानाम्। तदितरेषां स्वस्ववृत्तिधर्मानाश्रित्य सर्वसाधारणैः सत्यास्तेया दिभिर्वर्तमानानां पुण्योपचयसंपादितोत्तरोत्तरोत्कृष्टजन्मला- भद्वारा श्रेयोलाभो भविष्यतीति प्रतिपादनायैव कल्पविधिमं- त्रार्थवादमीमांसान्यायसांख्यधर्मशास्त्रपुराणेतिहासादि निबंध- नारंभास्सर्वेपि सफला॥ ॥ इति श्रीसुब्रह्मण्यमण कृतिषु पुरुषार्थमीमांसा ।।

·No text on this page.

·RELESEE RESSESS-LESEDS-2525-LESSUESLS LEESesa हेतुवादः। पदवाक्यप्रमाणपरिपाटीपाटववित्तपण्डितबर के. सु- ब्रह्मण्यशाखिभिः पुरुषार्थमीमांसानामाऽयं लघुर्नि- बन्धो व्यलेखि गतकार्तिकमासे । प्रयोजकं तत्र कि- श्चित्सप्रेरणमासीत् । सौजन्यादिसद्गुणगणालङ्कृतैः श्रीमद्भिर्माधवरावमहाशयैर्महीसूरमहीमहेन्द्रमन्त्रिभिः प्रसिद्धीकृतं यत्पुरुषार्थविषयकनिबन्धलेखकाय यदि तदीयलेखं परीक्षकपरिषत्समीचीनतम निर्णष्यति तदा पारितोषिकमुपहारीकरिष्यत इति । पारितोषि- कासादनायायनुभिः केवलं परीक्षकपरिषत्परीक्षणच- णताश्रयेण निबन्ध विलिख्य न्यधुस्तद्ग्रे । यद्यपि पारितोषिकयोग्यता परिषदान्यत्र निहिता तथापि "किमवद्यः करिकुम्भजो मणि"रिति माघोक्तिमनुस- न्धाय निबन्धस्यास्य मुद्रणं लोकोपकाराय भविष्य- तीति मखा मुद्रापितोऽयं ग्रन्थः । स्वल्पस्याप्येतस्य निबन्धस्य परिशीलनेन परिशीलयितुरवश्यमेव पुरु- पार्थखरूप-तत्साधनावगम-तत्फलसंवेदन-तदासा- दनौत्सुक्यादिनकविधमयोजनासिद्धिर्भवित्रीति- आशासानः जामनगरबास्तव्यो हरिशङ्करात्मजः शाखी हाथीभाईशर्मा. RESTLEJ0HRESTHETES THE THRS OF005-

·No text on this page.

·No text on this page.