Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Satapatha Brahmanam Vol-iii
Front matter
डा. रत्नकुमारीप्रकाशनयोजनान्तर्गत
तृतीयं पुष्पम्
शतपथब्राह्मणम्
तृतीयो-भागः
पण्डित गगाप्रसाद उपाध्याय विरचितया
'रत्नदीपिका' हिन्दी टीकयोपेतम्
डा० सत्यप्रकाश लिखितेन उपोद्घातेन सहितम्
प्राचीन वैज्ञानिकाध्ययन अनुसधान संस्थानम्
नई दिल्ली-
Published by
Ram Swarup Sharma
Director:
The Research Institute of Ancient
Scientific Studies.
26/139-140, West Patel Nagar, New Delhi-8.
Copyright Reserved by the Publisher
TIDYA
74,68
BHA
Kall Sannat 5072 : 1978
Price Rs, 60,00 (Sixty onlı)
Printet al: Anil Painting Corporation Delhi.
डा. रत्नकुमारीप्रकाशनयोजनान्तर्गत
तृतीय पुष्पम्
शतपथब्राह्मणम्
तृतीयो-भाग.
पण्डित गगाप्रसाद उपाध्याय विरचितया
'रत्नदीपिका' हिन्दी टीकयोपेतम्
डा० सत्यप्रकाश लिखितेन उपोद्घातेन सहितम्
प्राचीन वैज्ञानिकाध्ययन अनुसधान सस्थानम्
नई दिल्ली.
प्रकाशक
रामस्वरूप शर्मा
निदेशक
प्राचीन वैज्ञानिकाध्ययन - अनुसधान संस्थान
२६/१३६-१४०, वैस्ट पटेल नगर, नई दिल्ली-८
कलि-सवत ५०७२, सन् १९७०
प्रकाशन द्वाग सर्वाधिकार सुरक्षित
मूल्य ६०) ६०
मुदक
पनिल प्रिंटिंग पोरेगन
१२ चमेनियन रोड,
रिस्ती-६
CONTENTS Pages 3 Chapter XII Sacrifices And Rituals 411-476 Hasiryajñas 411, Pašu Yajños, Vajasancya and Rajasaya 412, Diks., Soma Sacrifice and pravargya 413. Agnicayana 414, Ašvamedha, Purusamedha 415, One day Soma Sacrifice 417, Agnistoma 418, Atyagnistoma 421, Aträtra 422, Aptoryāma 423, Vajapeya 426, Rajasaya 428, Asvamedha in the Samhitas 429, Keith on the Ašvamedha 440, Eggeling on the Aśvatedha 447, Horse Sacrifice not in the Rk, Samhita 449, Aśramedha and Prajapat: 451, Ašvamedha and Varuna 453, Afvamedha. Mitrāvarupa and Indra Agni 454, Aśvamedha and Mahabharata 457, Ašvamedha and revolving Gatha 463, Keith on the Puruşamedha 463 Sunala sepa legend 466 Cartles' Head on Sacrificial Pan 468, Purificatory bath and Human Sacri fice 470, Dayānanda's interpre tation of Avamedha 471, Multipurpose significance of Ašvamedha 476, Puruşa medha Sarvamedha 476 (h) 2 Chapter XIII The Brahmanas lay foundations of Hensuration and Geometry. 477-555 Finger widths as measure of linear dimensions 477, Aratni or cubit as a measure 478, pră. desa as a unit of measure 481, Vitastí as a measure unit 483, Vyama as a unit of measure 483 Prakrama as a unit of measure 485, Purusa length as a unit of Deasure 437, Rajju, cord as a measuring device 491, Yuga and Sanya in constructions and measures. 493, Use of Sanku for geometrical draw ings 495 venti or vamsa trsed for measurements 498, Pracı or Prstbya line of symmetry 500, Drawing of lines 501 Digging of sounding holes or uparavas 509. Parsva Tirasci and Tiryak 510, Catuhsrakt: or a square 517 Parimandala or circle 519 Prauga or asosceles triangle 522, Pañcacoda or five cordered brick 526, Ahavaniya or Daksına fires, 530 'Garhapatya 532 First layer 536 Second layar 539 Thið la yer 540 Fourth layer 542 Fifth layer 543, Syenacit or Falcon shaped altar 548 Chapter XIV Astronooy in The Bramnical Literature 557-620 Quarters, regions or dik 559, Samvatsara or year 563 Intermon. calation 564. Two schools of adjustment 570, seasons 570. Seasons link moon with year 582, Seasons of taro ths 582, Seasons are five 583. Seasons may be seven 584. Hal. month or Ardhamāsa 586, Day or Divasa 582. Night and Dawn 591, Uitacāyana and Daksiņā. yana 592. Naksatras or Lunar Mansions 595, Planets and the solar system 612, Ulka or metcors 615 Eclipses 616. Saptarsi or Ursa Majot 619 Chapter XV Anatomy and Dairy in the Brah ret 200 Literature 621--570 Krst 621, I havaniya altar and agriculture 631, Yoking the plough 634. Making furrows 637. Strong all sorts of serd: 640 Sou and its tertility 642 Apri cultural products 645, Sources of water 651. Kulya or canals 652, Digging with spade's 652 Domestic animals 660, Milk products 651, Curds or dadbi 662, Amiks 663, Butters 6 6 phanta €67, Details of boiling milk 668 Sacrificial implements 669. 671-717 Chapter XVI Anatomy and Embryology Man the highest of animals 672, Creation of man 674, Mind of creation 675. Thirty limbs of a body 676, Belly 677, Anatomy of man 679, Purusa and Sarva- 31 tara 680, Karakara 682, Kikasa 684 Anatomy in the Rgreda 685 Anatomy in the Yajurveda 687. Homan apaturay in the Athatvareda 690, Dissection and care 691. Anatomy of bull and cow 692. Anatomy of the pränas in e Goparha 604, Anatomy of Horse in Tarttıriya Samhita 699. Fairs and teeth 701 Retas ar embryonic seed 702, Wombangrion and seed 710, Chapter XVII, The Culmination, 718- Things are dear for the sale 719, Self and totalsts 720, Dreams 724. Different state of consciousness 725, Path of liberation and final goal 725, Parable, of "DA' Hidaya, the Prajapati 727.
CHAPTER XII SACRIFICES AND RITUALS Obviously, the Satapatha Brahmana like other great treatises of the same type deals with sacrifices and certain rituals which appear to closely follow the Vedic Texts with certain elaborations initiated by the Brahmana literature itself The texts from the Sanhitas have been so very well knit in the sacrifices that at the first glance, one is led to believe as if the rexts were actually composed to be utilized in ceremonial rituals. Of course, this is not the case The Samhitas were not meant to be used as ritual basis. They, however formed the backbone of the society, and hence, whicnever a new ritual came into practice. it for sanctity, based itself on certain Vedic texts The Sawhıtas have been sunce antiquity regarded as the revealed hnowiedge, of course they adopted their present compositional form at some stage and at a much later stage, they came to be used for the purposes of the Karmayanda which included sacrifices introduced from time to time and also household ceremonies of a well established society This explains for the queer vini) ogas, attached to the texts The Brahmanıcal Sacrifices had a multiple purpose The yajñas. as I have said very often were the open air observatories academies and laboratories from shich emanated knowledge from time to timge -the sciences developed in this context were phonetics grammar. linguistics geometry astronomy cosmology biology, medicine, surgery and anatomy besides agriculture, dairy and dietetics The sacrifices and allied ceremonies in the Brahmara literature may be summaried as follows (1) Hayıryajfias, which include the offerings of the morn. ing and evening, the Agnihotra, and the offerings at New and at Full Moon This might include the caturmäsja rites also. 411 412 SACRIFICES AND RITUALS (11) Pafu yajias or adoration of apimais very noongly interpreted as animal offerings The patumedha or the animal aduration ceremonies are also associated with the New Moon and Full Moon rites the Soma sacrifice and its supplement and the Africayona The horse the cow the goat the sheep or the man himself constituted the animal to be adored the practice deteriorated in latter times in sacrificing an animal as a dedicatton to a certain deity lo the highly developed society the animal became a part of the man's family and the gramya pasu Ras shown all respect and adoration besides affection due to ones own kith and kin For the reason that the animal adora tron sacrifice deteriorated to the extent of killing at the altar in a yajña the subject matter has become highly controversial and therefore deserves a study in the proper perspective (123) The Vajapeya which appears to be one of the forms of the Soma sacrifice thaugl it is performed as an independenc 11 e It appears in the Taittiriya Samhila before the Rajasuya and at occupies the same order in the Vayasaneyi Samhita (the Sukla Yajurveda IX X) and the Satapatla Brahmara (V) The Vajapeya is a special form of the Sodasin that form of the Soma «acrifice which adds to the fifteen Stotras and Saetras of the Ukti ya a sixteenth Stotra and Sastra and a chird animal a ram for Indsa The exact pature of the Vajapeya is obscure The Satapatha Brahmana (V 1) sets out to show that the Vāja peya is a ceremony of greater smporcance than the Rajasaga The Vajapeya and the Rajas[lya both are to be performed by a king the Rajasaya con only be performed by a king on whom 10 confers kingship (rajsa) while the Våfapeya can be performed by a Bribmapa and it conjers paramount sovereignity (sam rajya) We shall talk about the difference afterwards In the Vajapeya ceremony a good deal of importance has been attached to the charint race (cf the Olympic games) and a feast of victory of the winner in the chariot race The drinking of Soma 15 a part of the Vajapeta and perhaps for this reason it is known as V3japeya (Weber translates the word as Scut: of strength) We shall speak of the chariot race a little after (11) The Rajastya which is a ritual extending over about two years the centre being the Ablesecanıya day when DIKSA 413 the actual anointing of the king takes place It begins on the First Thalguna and the Abhyarohanisa and other libations in. cluding on the Eighth those to Anumatı etc occupy the first half month Then follors 2 year of offerings, including the Caturmasya offerings the Mahapıtşyajia the cake of Tryam. baka, and ending on the next First of Phalguna with the Suna sirja rite We shall take up the details afterwards The Rajasuya very much re embles the coronation While the praclamation tells the people that so and so is their king the Brahmanas add that their king is Soma (v) The Diksa - This is a sacrifice whiclı makes the man (the Yajamana) fit for contact with the sacrifice There are many peculiarities associated with this site The man is filled with the dread power of the god. he does everything as nearly as may be topsy-turvy exactly opposite to the usages of mon Daksa has various implications, for example of self immolation or redemption The European authors have advanced curious explanations as to explain tlie purport of Diksa (v1) The Soma Sacrifice - The Soma sacrifice is divided into three classes the Ekábas, of one day, duration, the Abinas, lasting for two to tuelve days and the Satras which last from twelve days upwards Agnisfoma is the simplest Soma sacrifice The Ukthya is another type of the Soma sacrifice , then we have Sadaśın (a part of the atyagnistoma) There is in tlus con nection what is known as Atiratra form (an overnight performa nce of Stotras and Sastras) The Soma Sacrifice refers to Abinas and Saceras and in their content we come across what is known as Abhiplava and Prsthi a Şadahos (vn) The Pravargja - It forms a part of the performance of the l'pasad days of the Soma sacrifice originally of course it was an independent site 7 be essential portion of the rite is the heating of milk and ghee in a por called Mahavira, from which libations are made among others to the Asvins This ceremony precedes the Byhaddrary aka Upanisad and in the Sukla Yajurveda it precedes the Jéopanışad The Pravargia ceremony thus is a link between the Brabmana rituals and the metaphysical or the Upanı şadıc part 416 SACRIFICES AND RITUALS nce of a bala ceremony. the whole of the chapter is devoted to the description of the human well developed society, which includes people of numerous professions The cnumeration does not mean dedicating the whole list of people to the flames of a fre how so ever sacred it be Of course in the post Vedic period its contents became the basis of human sacrifice either in actual form or in the symbolic form We shall take up this subject in details later on Fegeling on the Vajapeya and Rajasnya Ceremonies The Raja- This we shall quote from the Introduction given hy Eggeling to the Fifth sixth and the seventh Kandas contained in the Volume III of his Satapatha Brahmana which describe different forms of Soma sacrifice along with important ceremonies the Vajapeya and Rajastlya From a ritualistic point of view there is a radical difference between these two ceremonies saya, or 'inauguration of a king', strictly speaking, is not a Somasacrifice, but rather complex religious ceremony which in cludes, amongst other sites the performance of a number of Soma-sacrifices of different kinds. The Vajapeya or 'drink of strength' (or perhaps (the race cup), on the other hand is recognized as one of the different forms (sanstha) whicb a single Soma sacrifice may take As a matter of fact however, this form hardly ever occurs, as most of the others constantly do in connection aith and as a constituent element of, other ceremonies, but is almost exclusively performed as an independent sacrifice The reason why this sacrifice has received a special treatment in Brāhmaṇa between the Agnistoma and the Raja. suya doubtless is that unlike the other forms of Soma sacrifice it has come striking features of its own which stamp it like the Rajasaya as a political ceremony According to certain ritua listic authorities'. indeed the performance of the Vajapeya should be arranged in much the same way as that of the Rajasaya that is just as the central ceremony of the Rajasuya, viz the abhışekaniya or consecration so the Vajapeya should be preceded and followed by exactly corresponding ceremonies 1 Katyngapa XIV 17 Letyayona VIII 117 ONE DAY SOMA SACRIFICE 417 Chab or One day Soma Sacrifice The Fourth Kanda deals with a detailed discussion on the simplest form of a complete Soma sacrifice the Agniștoma serving as the model for all other kinds of one day (ekaha) Somasacrifices and it also adverted incidentally to some of the special features of such of the remaining fundamental forms of Soma sacrifice as are required for the performance of sacrificial periods of from tho to tuelve pressing days, the so called ahina sacrifices as well as for the performance of the sacrificia! sessions (sattra) lasting from twelve days upwards As discussion of the. Vajapeya presupposes a knowledge of several of those fundamental form of Soma sacrince it may not be out of place here briefly to recapitulate their charactersitic features The ekaha or one day sacrifices are those Soma sacrifices which have a single pressing day, consisting of three services (or pre sings savana)--the morning midday and third (or evening) services at each of which certain cups of Sona liquor are drawn destined to be ultimately consumed by the pricsts and sacrificer alter libations to the respective deities have been duly made therefrom At certain stated times during the performance hyons (stora) are chanted by the Udgats each of which is followed by an appropriate recitation (sastra) of Vedic hymns or detached verses by the Hotr priest or one of his assistants. An integral part of each Soma sacrifice moreover is the animal sacrifice (past badha), the number of sictims varying according to the particular form of sacrifice adoppted in the exposition of the Afriştoma the animal offering actually described is that of a he copt to Agni and Soma intended to serve as the model for all other animal cacrifices This description is inserted in the Brahmana atpong the ceremonies of the day preceding the Soma day whilst in the actual performance the slaughtering of the victim or victims takes place during the morning service and the mear oblations are made during the evening service of the pressing day The ritualistic sorks enumerate a considerable num ber of 'one day' sacrifices all of them with special features of their ont most of these sacrifices are however merely modifications of one or other of the fundamental forms of ekahas Of such forms or samsthas literally 'completions' being so called because 418 SACRIFICES AND RITUALS che final chants or cererzonies are their most characteristic fea tures- the ritual system recognises seven VIZ the Agnistoma Atgagnistoma Ukthya, Şodaśın Vajapeya Aträtra and Apto ryama The Aguistoma a he. The Agnistoma the simplest and most common form of Soma sacrifice requires the immolation of a single victim goat to Agns and the chanting of twelve stotras via the Dahıs pavamana and four Ajya stotras at the morning service the Madhy andına pavamana and four Prstha stotras at the midday service and the Trtiya (or Arbhava) pavamana and the Agnis toma sävan at tbe evening service It is this last named chant then that gives its name to this sacrifice which indeed is often explained as the Agnessoma sansthah kratuh or the sacrifice concluding with Agni's Praise' The term saman' in its narrow technical sense means a choral melody a ligmn-tune without reference to the words set thereto Not unfrequently however it has to be taken in the sider sense of a chanted verse or hymn (triplet) a chorale but though the distinction is evidently of some impor tance for the ritual it is not always easy to determine the particular sense in which the term is meant to be applied viz whether a specified sāman is intended to include the original text set to the respective tune or whether some other verses to which that tune bas been adapted are intended In the case of the Agnis toma saman however the word saman cannot be taken in its narrow acceptation but the term has to be understood in the sense of a hymn chanted a praise of Aga: The words commonly used for this chant ore the first two verses' of the Rgveda VI 48 a hymn indeed admirably adapted for the purpose of sing ing Agni's praises For the first verse beginning yana-gajila yo agnaye the chief tune book the Grūmageya gana has preserved four different tunes all of which are ascribed to the Rs: Bharadvaja one of them has however come to be generally 1 यनायज्ञा दो अग्नय गिरा गिरा च दशसे । प्रम वयममृत जातवेदस प्रिय मिम न शसिपम् ॥ (1) कों नपात स हिनायमस्मयुदाशम द्व्यदातये। भुपद् वाजेष्वविता मुवद् वृध उस त्राता सनूनाम ।। (2) -Rv VI 48 1 2 UKTHYA 419 - accepted as the Yajñāyajāıya tune and has been made use of for this and numerous other triplets whilst the other tunes seem to have met with little favour not one of them being represented in the triplets arranged for chanting in stotras, as given in the Uha and Uhya ganas IS Neither the Yanayajiya tune nor its original text however a fixed item in the chanting of the Agnisfoma saman Thus for the first two ver ses of Rgveda VI 48 the Vajapeyasacrifice substitutes verses dine and ten of the hymn' and these are chanted not to the Yajila sajiliya but to the Varavantıya tune originally composed for and named after Rieda : 27 asvam na två var avantam The Ukthya- The Ukthya sacrifice requires the slaughtering of a second victim a le goat to Indra and Agni and to the twelve chants of the Agaistoma it adds three more the so called Uktha stotras each of which is again followed by an U ktha sastra reested by one of the Hottakas or assistants of the Hotr As the evening service of the Agnistoma had only to sastras both recited by tbc Hotf the addition of the three śastras of the Hotrakas would in this respect equalize the evening to the morning and midday savanas The word uktha is explained by later lexicographers either as a synonymn of saman or as a kind of saman but it is not unlikely that that meaning of the word was directly derived from this the most common use of the word in the term wktha stotra The etymology of the word at all events would point to the meaning verse hymn rather than to that of tune orchant but be that as it may the word is certainly used in the former scasc in the term mahad uktha the name of the great recitation 1 त्व नश्चिम ऊत्या वसो राधासि चोदय । मस्य रायस्त्वमग्ने रधीरसि विदा गाध तुचे तु न ॥ (9) पपि तोक तनय पतृ भिष्टवमदरप्रयुत्वभि । मग्ने हेलासि दैव्या युयोधि नोबेवानि हरासि च ॥ (10) Ry VI 48 9 10 अश्वन स्वा वारपात बदध्या अग्नि नमोभि । सम्राजन्तमम्वराणाम् ॥ Ry 1 27 1 2 418 SACRIFICES AND RITUALS the final chants or ceremonies are their most characteristic fea. tures-the ritual system recognises seven VIZ the Agnistora Atsagnıştoma Ulthya, şodasın Vajapeya Aturātra and Apto tyama The Agoistoma The Agnistoma the simplest and most common form of Soma sacrifice requires the immolation of a single victim a hegoat to Agni, and the chanting of twelve stotras viz the Bahıs-> pavainana and four Agpa stotras at the morning service the Madhyandıa pavamima and four Prstha stotras at the midday service, and the Trtiya (or Arbhava) pavamana and the Agnis. toma-saman at the evening service It is this last named chant then thar gives its name to this sacrifice which indeed is often explained as the Agnasjoma sannsthah kratuh or the sacrifice concluding with Agni's Praise' Tlie term saman' in its narrow technical scnsc means a choral melody a hymn-tune without reference to the words set thereto Not unfrequently however it has to be taken in the wider sense of a chanced verse or hymn (triplet) a chorale but though the distinction is evidently of some importance for the ritual it is not always easy to determine the particular sense in which the term is meant to be applied viz whether a specified sãman is intended to include the original text set to the re«pective tune or whether some other verses to which that tune has been adapted are intended in the case of the Agnis toma saman however the word soman' cannot be taken in its narrow acceptation but the term has to be understood in the sense of a hymn chanted in praise of Agni The words commonly used for this chant are the first two verses of the Rgveda VI 48 a hymn indeed admirably adapted for the purpose of sing ing Agnt praises For the first verse beginning yajña-yajia yo agnaye the chief tune book the Gramageya gana has preserved four different tunes all of which are ascribed to the Rs. Bharadvaja one of them has however come to be generally महायशा वो अग्नय गिरा गिरा च दक्षसे । प्रम दयममृत जातवेदस प्रिय मित्र न शसिपम् ।। (1) सों मपात स हिनायमस्मयुर्दाशेम हघ्यदातये । भुवद् वाजेप्वविता भुवद वृध उत त्राता तनूनाम ।। (2) -Ry VI 48 1 2 ܝܙ UKTHYA 419 1 accepted as the Yajñayojñiya tine, and has been made use of for this and numerous other triplets, whilst the other tunes seem to have met with little favour not one of them being represented in the triplets arranged for chanting in stotras, as given in the Oba and Uhya gånas Neither the Yajñāyajñiya-tune nor its original text, is however a fixed item in the chanting of the Agnistoma-saman Thus for the first two verses of Rgveda VI 48, the Vajapeyasacrifice substitutes verses nine and ten of the hymn', and these are chanted not to the Yapſia sajiliya but to the Varavantijatunc originally composed for and named after Rgveda I, 27 asvam na två vät avantam The Ukthya- The Ukthya sacrifice requires the slaughtering of a second victim a he goat to Indra and Agnt, and to the twelve chants of the Agnistoma it adds three more the so called Uktha stotras each of which is again folloned by an U ktha Sastra recited by one of the Hotrakas or assistants of the Hot As the evening service of the Agnistoma had only to Sastras bath recited by the Hotr the addition of the three sastras of the Hotrakas would, in this respect equalize the evening to the morning and midday savanas The word uktha' is explained by later lexicographers either as a synonymn of saman or as a kind of saman but it is not unlikely that that meaning of the word was directly derived from this the most common use of the word in the term uktha stotra' The etymology of the word at all events would point to the meaning verse, luymn ' rather than to that of tune or chant' but be that as it may, the word is certainly used in the former sense in the term mahad uktha the name of the great recitation 1 वनश्चित्र ऊत्या वसो राधासि चोदय । अस्य रायस्त्वमाने रयीरसि विदा गाध तुचे तु न ॥ (9) पपि तोक तनय पतॄभिष्ट्वमदम्बरमयुत्वभि । भग्ने हेलासि दैव्या युयोघि नोऽदेवानि ह्ररासि च ॥ (10) -Ry VI 48 9 10 प्रश्व न त्या पारवन्त बन्दध्या अग्नि नमोभि । सम्राजन्तमम्वराणाम् ॥ -Ry I 27.1 2 420 SACRIFICES AND RITUALS at a thousand Orhatı verses, being the Hott's sastra in response to the Mahayrata-stotra at the last but one day of the Gavan-ayana. And besides, at the Agnisfoma a special 'u kthya' cup of Somajuice is drawn both at the morning and midday pressings, but not at the evening savana. This cup, which is evintually shared by the three principal Hotrakas between them, is evidently, intended as their reward for the recitation of their' 'ukthas. At the Ukthya-sacrifice, as might have been expected, the same cups likewise drawn at the evening service. Though it may be taken for granted, therefore, that 'uktha' was an older term for sastra, it still seems somewhat strange that this term should have been applied specially to the additional Sastras'and stotras of the Ukth- YA-sacrifice Could it be that the name of the additional Ukthyacup, es a distinctive feature of this sacrifice, suggested the name for the Sastras and stotras with which that cup was connected, or have we rather to look for some such reason as Ant. Br. VI, 13 might seem to indicate ? This passage contains a discussion ce. garding the different status of the Hotrakas who have ukthas of thair own, and those who have not; and at then proceeds to consider the difference that exists between the two first and the third savangs of the Agntstoma in respect of the Hotrakas ukthas It is clear that bere also, the term 'ukiha' can hardly be taken otherwise than as referring to the fastras though, no doubt the stotra is sometimes said to belong to the priest who recites the sastra in responce to it-and this paragraph of the Brahmapa reads almost like the echo of an old discussion as to whether or not there should be recitations for the Hotrakas at the evening service of a complete Soma-sacrifiee If, in this way, the question of 'uktba or no uktha' bad become a sort of catchword for ritualistic controversy, one could understand how the term came ultisately to be applied to the three ad nal stotras and 1. अथाह यदुविधन्योन्याहोत्रा अनुक्या अन्याः कथमस्यता उस्थिन्यः सर्वाः समाः समृद्धा भवतीति यदेवना. स प्रगीर्यहोत्रा इत्याचक्षते तेन समायदुरियन्योन्या- होत्रा । अनुक्था अन्यारतेनो विषमा एवमुहास्यता उक्थिन्यः सर्वा समाः समृदा भवत्यथाहशसांत प्रात' सबने शाति माध्यन्दिने होकाः । कथमेषां तृतीयसवने शस्तभवतीति । यदेव माध्यन्दिने द्वेन्द्र सूक्त शसतीति व पात्तने- स्यथाह ययुक्यो होता। कयं होमकाव्युक्था भवतीति । यदेव द्विदेवस्या. भिर्यजतीति व यात नेति ॥ -Art, Br. VI. 13.
SODASIN 421 Not unfrequently, the ukthya is treated merely as a redundant Agniştoma, as an 'Agneştomah sokthah,' or Agnistoma with the Ukthas. Considering, however, that the term Agnistoma. properly speaking, belongs only.p a Soma-sacrifice which ends with the Agnişçoma (saman) and that the addition of the uktha. stotras also involves considerable modifications in the form of most of the preceding chants, a new term such as Ukthya, based on the completing and characterstic chants of this form of sacrifice, was decidedly more convenient: In regard to the composition of the preceding statsas, with the exception of the Ukthya. indeed, may be said to constitute a parallel form of Sacrifice beside the Agnistoma, the succeeding samsthas following the model of either the one or the other of these two parallel forms. The şodasin The Sodasın sacrifice requires as a third victim, the immolation of a ram to Indra ; and one additional chant, the sodasistotra, with its attendant sastra and Soma cup. The most natu- Tal explanation of the name is the one supplied, in the first place, by Art. Br. IV. I (as interpreted by Sayana)-viz. the sacrifice which has sixteen or a sixteenth stotra Aut, as the name applies not only to the sacrifice but also to the stotra and Sastra, the Brahmana further justifies the name by the peculiar composition of the sodası sastra in which the number sixteen prevails. Very probably however, the name may have belonged to the sacrifice long before the sastra, for symbolic reasons, had assumed the peculiar form it now presents. The Atyagpistoma In this summary of the characteristic features of the forms of Soma-sacrifice presupposed by the Vája peya, no meation has yet been made of the Atyagnistoma. or redundant Agnistoma, which usually occupies che second place in the list of sannsthas. This form of sacrifice is indeed very little used, and there can be little doubt that it was introduced into the system, as Professor 1. Tanda. Br. XX. 1.1. 2. पोटाभि, प्रणोति पोडश पदा निविद दधाति तत्पीडशिन. पोडशित्वम् !! =A1. B1. IV.1, SACRIFICES AND RITUALS Weber suggests, merely for the sake of bringing up the Somasamsthas to the sacred number of seven This sacrifice is obtained by the addition of the sodaśı-stotra to the twelve chants of the Agnistoma as well as of the special Soma cup and sacrificial victime for Indra, connected with that chant It may thus be considered as a short form of the Sodasın sacrifice (though without the full complement of stotras implied in that name) which might have suited the views of such ritualists as held the Sastras of the Hotrakas at the evening service to be superfluous. The Atiratra The distinctive feature of the Azratra-sacrifice as the name itself indicates is an overnight' performance of chants and reci tations consisting of three rounds of four stotras and sastras each At the end of each round (paryaya) libations are offered followed by the inevitable potations of Soma liquos That the per formance, indeed, partook largely of the character of a regular nocturnal corousal may be gathered from the fact, specially mentioned in the Antareya Brahmana, that each of the Hous offering formulas is to contain the three vords-'andhas' Somaplant (or liquior) pa' to drink and made intoxication Accordingly, one of the formulas uced is Reveda II 19 T apavyasyz. ndhaso madaya,' there has been drunk (by Indra or by us) of this jurce for Intoxication The twelve statras, each of which is chanted to a different tune are followed tip, at day break by the Sandht stotra or twilight chant, consisting of six verses (Sama veda SIL 99 104) chanted to the Ratbantara tune This chant is succeeded by the Hotps recitation of Asvina ſastra, a modification of the ordinary pratar anttvaka' of morning litany, by which the pressing day of a Soma sacrifice is ustered in. The Atiratra also requires a special victim yız a he-goat offered to Sarasvati the goddess of speech As regards the ceremonies preceding the night-performance there is again a difference of opinion among ritualists as to whether the sodaſi scotra, with its attendant fites is, or is not, a necessary element of the Atiratta Some authorities accordingly distinctly recognize two different kinds of Atiratra --one with, and the other without the sodasın, 1. अपाय्यस्यान्धसो मदाय मनीषिण सुवानस्य प्रयम -Rv. II 19 1.
ATIRATRA +23 In Katyāyana's Sotra tliere is no allusion to any difference of opinion on this point, but, in specifying the victims required at the different Soma-sacrifices, he merely remarks (IX.8 5, that 'At the Aticatra there is a fourth victim to Sarasvati' This would certainly seem to imply that there are also to be the three preceding victims including the one to Indra peculiar to the Sodasin. Asvalagana (V.11.1) also refers incidentally to the sodağın as part of the Atuata though it is not quite clear from the text of the stotta whether it is meant to be a necessary or only an optional feature of that sacrifice The Antareya Brahmana (IV, 6) on the other hand, in treaning of the Atirätra enters on a di cussion with the view of showing that the night performance of that sacrifice is in every respect equal to the preceding dayperformance, and accordingly as the three services of the dayperformance include fifteen chants and recitations (viz the twelve of the Agnistome and the three Ukthas), so, during the night the three rounds of in all twelve stotras together with the sandhı-stotra here counted as three stotras (triplets), make up the requisite ffteen chants This Brahmana, chen does not recognize thc sodaśın as part of the Atiratra, and indeed the manuals of the Atitra chants which Eggeling has consulted make no mention of the rodasi-stutra though it is distinctly men. tioned there among the chants of the Vajapeya and the Aptorjama The passage in the Aitareya just referred to also seems to raise the question as to whether the Atiratra 15 really an ekaha or whether it is not rather an ahina sacrifice On this point also the authorities seem to differ, whilst most writers take the Atratra and the analogous Aptoryama to be one day sacrifices the Tandia Brahamana (XX) and Latyayana IX 5,6 class them along with the Ahinas , and they may indeed be regarded as intermediate links between the tuo classes of Soma sacrifice inasmuch as in a continued sacrificial performance, the final recitations of these sacrifices take the place of the opening ceremony on the next day's performance Such for instance, is the case in the performance Such for instance is the case in the performance of the Atiratra as the opening day of the Dualdasaha or twelve-days' period of sacrifice whilst in the perfor. mance of the twelfth and concluding day which is likewise an Atrātra the concluding ceremonies of the latter might be con- 426 SACRIFICES AND RITUALS that sämaa. To illustrate this tripar'ite composition, the Hotr's Prspha stotra performed in the twenty-one versed stoma, may be taken as an example. For the prstha, the manuals give the Brhatsaman on its original text (Samaveda Il, 159, 160, 'vām d dh havamahe, arranged so as to form three verses), though the Rethantara ray be used instead For the garbha, or enclosed saman, on the other hand, the Vairaja-saman (with its original text, SV II 277 9 piba somam Indra mandatu tva ) is to be used, a most elaborate tune with long sets of stobhas or musical ejaculacions inverted in the text. Of the twenty-one verses, of which the atoma consist, seven verses would thus fall to the share of the 'garbha' and seven verses to that of the prsiha, as chanced before and after the 'garbha'. Thus, in accordance with the formula set forth in note 1 the three verses a, b, c) of the Brhat would be chanted in the form aan-bbb c. then the verses of the Vairaja-saman (as garbha') in the form a bbb-coc, and finally Egam the Brhat in the form aaa b ccc Stotras, the total number of verses of which 19 hot divisible by three, of course require a slightly different distribution Thus of the third Prstha-stotra, the stoma of which consists of forty-four verses, the two parts of the prstha' obtain fifteen verses each, whilst the 'sarbha' has only fourteen verses for its shate. The Vajapeya The Vajapeya the last of the seven forms of a complete Soma sacrifice, occupies an independent position bestde the Alzatra and Aptor; ama, whose special features it does not share Like them, it starts from the Sodasın to the Brhat-tune, in the Saptadasn (seventeen-versed) stoma, and followed by the recitation of the Vajapej a-festat. The Saptadasa-stoma indeed. 15 80 characteristic of this sacrifice that all the preceding chants, from the Bahspavamana onward, are remodelled in accordance with it. Besides over and above the three victims of the Sodasın sacri 1. Whenever the Stotrals not performed in the rretha fort but consists of a single seas or triplee, the repetitions required to make up the number of verses to pled in the respective Stoma, are distributed over the there verses of the Samants such a way that the whole Sims 3 chanted tbnice each time with various repeuticas of the sungle verses The usual form in which the ekanba 15 performed may be sepresented try the formula 984-0bbcbbb ccc, add d ece, making together tenty-one verrey, VAJAPEYA 427 ficc, the Vajapeya requires, not only a fourth one sacred to Sarastati the goddess of speech but also a set of seventeen victims for Prajapati the god of creatures and procreation As regards o'her rites peculiar to the Vajapeya, the most interesting. doubtless as the chariot race in which the sacrificer who must be etther of the royal or of the priestly order is allowed to carry off the palm and frots which this sacrifice perhaps derives its name Professor Hillebrandt indeed would claim for this feature of the sacrifice the character of a relic of an old national festival a kind of Indian Olympic games, and though there is perhaps hardly sufficient evidence to bear out this conjecture it cannot at least be denied that this feature has a certain popular look about it Somewhat peculiar are the relations between the Vajapesa and the Rajasaya on the one hona and between the Vajapeya and the Brhaspatisava on the other In the first chapter of the fifth book the author of this part of the Satapatha Brahmana is at some pains to impress the fact that the Vajapes a is a ceremony of superior value and import to the Rajasaya and hence Katya yana (XV III 2) has two rules to the effect that the Rajasaya may be performed by king who has not yet performed the Vajape ya These authorities would thus seem to consider the drinking of the Rajasaya or inauguration of a king they do not however say that the Rajasaj a must be performed prior to the Vajapeya but only maintain that the Vajapeya cannot be perfor med alter the Rajastija The Rajasaja according to the Brah mana confers on the sacrificer royal dignity (raha) and the Vajapeya pero mount sovereignty (samraja) It might almost seem as if the relatively loose positions here assigned to the Rajasaya Kete entirely owing to the fact that it is a purely ksa triya ceremony to which the Brahwana has no right whilst the Vajapeya may be performed by Brahamaņas as well as Ksatriyas But on whatever grounds this appreciation o the two ceremonies giay be based it certainly goes right in the face of the rule lard doan by Ašvaldyana (IX 9 19) that after performing the Voja peya a king way perform the Rajasaya and a Brahimana the Bphaspatism. With this rule would seem to accord the relative 425 SACRIFICES AND RITUALS value assigned to the two ceremonies in the Tattoriya Samhita and Brahmana II 7.6 1) according to which the Vajapeya is a samrateava' or consecration to the dignity of a paramount sovereign, while the Rajastya is called a varuna saya : e.. according to Siyana a consecration to the universal sway wielded by Varuna. In much the same sense we have doubtless to understand the rule in which Latågana defines the object of the Vajapeya (VIII, 11 7) viz. Whomsoever the Brahmanas and kings (or nobles) may place at their head let him perform the Vajapeya All these authorities, with the exception of the Satapatha Brahmara and Katyāyana, are thus agreed in making the Vajpeya a preliminary ceremony performed by a Brăhamana who is raised to the dignity of a Purohita ot head-priest (so to speak a truinister of vorship and court priest), or by a king who 18 elected paramount sovereign by a number of petty rājās, this sacrificer being in due time followed by the tespective installation and consecratian ceremony V'12 the Brihaspatisava, in the care of the Purobita, and the Rajasdya in that of the king In regard to the Brhaspattsava which these authorities place on an equaliky with the Rajasuya, the Satapatha Brahmaņa finds itself in a some what awkward position and it gets out of is difficulty* (V.2 I 19) by simply indentifying the Brhaspatisava with the Vajapeya. and making the Vajapeya itself to be the consecration of Beliaspati, and Katyayana (XIV, 1 2) compromises toatters by combining the two ceremonies in this way that he who performs the Vajapeya is to perform the Dphaspatisva tor a fortnight before and after the Vajapeya The Rajasaya The Rajasza or inauguration of a king as a complez ceremong which according to the Stauta-sutras consists of a long succession of sacrificial performances spread over a period upwards of two years It includes seven distinct Soma sacrifices. VIZ (1), the Pavitra, an Agnistoma cerving as the opening sacrifice and folloa ed, after an interval of a year (during wh ch the 1. मपा ग्रहान गृलात्येतद्वार राजसूय यदेते ग्रहा सोऽग्निवरणराजसूयमग्नि- सबश्चित्य । Ts, V.6 2 1. 2 बृहस्पतिरावो वाएप यवाजपेयम् । - Ser V. 2. 19 ASVAMEDHA IN THE SAVAITAS 429 seasonal sacrifices have to be performed) by (11), the Abhişecaniya, an Ukthya-sacrifice being the consecration (or anointing) ceremony. Then follows (113), the Dalapeya, or 'drink of ten,' an Agnistama, so-called because ten priests take part in drinking the Soma liquor contained in each of the ten cups After another year's interval, during which monthly 'offerings to the beams (ze, the months) are made takes place (iv) the Kesavapaniya, or hair-cutting ceremony an Atiritra sacrifice ; followed, after a month or fortaight, by (v) and (vi) the Vyush dviratra or two hights (ceremony of the dawning consisting of an Agnistoma and an Agnistoma and an Atriatra ; and finally (vii), the Ksatradhrtı, or 'the welding of the (royal) power' an Agnisoma performed a month later. The round of ceremonies concludes with the Sautramani, an astı the object of which is to make amends for any excess committed in the consumption of Soma- liquor The Fifth Book of the Satapatha completes the dogmatic discussion of the ordioarg circle of sacrifices some less common or altogether obsolete, ceremonies such as the Aśvamedha (horsesacrifice) Purusamedha (human sacrifice), Sarvamedha (sacrifice for universal rule), being dealt with, by way of supplement, in the thirteenth Book With the sixth kanda we enter on the detailed explanation of the Agnicayana or building of the fire altar a very solemn ceremony which would seem originally to have stood apart from if not in actual opposition to the ordinary sacrificial system but which in the end apparently by some ecclesiastical compromise, was added on to the Soma ritual as an important, though not indispensable element of it The avoa ed object of this ceremony is the super exaltation of Agni, the Fire, who the elaborate cosmogenic legend with which this section begins is identified with Prajapati, the Lord of Generation and the Source of Life in this world. The Aśramedba in the Samhitas The Asynmeda, commonly known as the Horse-Sacrifice, has to be interpreted in a proper perspective since the whole ceremony considerably deteriorated in the post-Vedic age The 430 SACRIFICES AND RITUALB word Afvamedha occurs only thrice in the Rgveda in one and the same hymn' where it stands for a Rājarsı or a king uell tersed not only in the statescraft but in metaphysice also Those who subscribe to the Itihasa paksa (historical school) associate the word Afvamedha with a king who was a descendent of Bharata In the Yajurveda' the word occurs in connection with a list of terms which have nothing to do with the Horse Sacrifice and in consonance with the context or association the word might mean 'strength or vigour ' or may even mean the Sun The word does not occur in the Atharvaveda The wordof course, occurs at numerous places in the Satapatha and other Brahmanas Here we give its occurrence in the Satapatha Afvamedhah VI621 IX 42 18,X153 333,658, XI251,4 XIIII 22,36:53.21 1, 2 1 13 14 16 92,102, 112.3 14.36. 434125,6 10 15 22, 17,411,5 14 59 15.39 11 Aivamedhamx657.X12.514 5.XIII.13241,81, 211,51411 Asvamedhasya X 657 XIII 1.81.22134115.217, 519,717. Asvamedhe III 129 231, 11,13310,4554,41 12,13,5110.1429 22415 Aivamedhena .XI255,835 XIHI129 51.63.71, 263,991,411,541616 यो म इति प्रवोचत्यश्वमेघाय सूरये । ददचा सनि यते दद मेधामृतायते ॥ (4) यस्य मा परुपा शतमुपंयन्युक्षण । प्रश्वमेषस्य दाना सोमाइव श्याशिर ।। (5) इन्द्राग्नी शतदान्यश्वमेधे सुवीर्यम् । क्षय धारपत वृहद् दिवि सूर्यमियाजरम् ।। (6) (Asvamedha as the name of a descendent of Bharata) --RY V2746 2 अग्निश्च मे धर्मस्य मेऽदन मे सूर्यश्च मे प्राणश्च मेऽश्वमघश्च मे पृथिवी च मेदितिश्न मे दितिश्च मे चोश्च मेऽङगुनय शववरयो दिशाश्च म यज्ञेन कल्प. न्ताम् । -YXVII 22 -- ASVAMEDHA IN THE SASIHITAS 431 Afvamedhaik: XIII 5.4.3 Asvamedhatvam: X.65,7 Advamedha-yannah: XIV.6.32 The word medhas" occurs in several passages in different connotations. We would quote a passage from the Yajurveda. Idjure not, thousand-eyed while thou art building for sacrifice, this animal, the biped Accept as pithman's counterfeit the victim Agni. therewith building thy forms, be settled. Let thy flame reach man's counterfert, let thy flame reach the man se hate. (47) Harm not tbus animal whose hooves are solid, the courser neighing in the midst of coureers I dedicate to thee the forest Gaura . building thy bodies up with him be settled. Let thy flame reach the Gaura let thy Aame reach him shom se derest. (48)" In the literature the word medha came to be used in the sense of juice of meat, broch noroushing or strengthening drink marrow (of the sacrificial victim), sap, pith essence a sacrificial animal, victim, an animal sacrifice offering, oblation, any sacrafice (Monzer IVilliams). Originally in the Vedic texts, it stood for mental vigour or intelligence (the same as medha also) Though the term A svamedha in the sense of the Horse- Sactifice docs not occur in the Roveda or the Yarurveda the Sacrifice 19 said to be based on the two hymns occurring in the First Book of the Reveda These bymns are associate with the name of the great seer Dirgbata mas a Rsi who devoted his whole life to astronomical obseruations and who introduced the system of intercalation in our Calendar. I have devoted a special chap 1. इम मा हिसीदिपाद पशु सहस्ताक्षो मेघाय चीयमान । मयु पशु मेघमग्ने जुषस्व तेन चिन्वानस्तन्वो निषीद ।। मयुते शुगृच्छतु य द्विष्यास्त ते शुरच्छतु । (47) इम मा हि सीरेक्शफ पशु कनिकद वाजिनेषु । गौरमारण्यमनु ते दिशामि वेन चिन्वानस्सन्चो निपीद । गौर ते शुच्यतु य द्विप्यस्त से शुगृच्छतु । (48) Yy XIII 47. 48 432 SACRIFICES AND RITUALS ter to this scer in my book Founder of Sciences in Ancient India. The hymn 162 ts reproduced here in full: Let neither Mitra nor Varuna. Aryaman, Ayu, Indra Ribauksin, nor the Maruts, censure us; when we proclaim in the sacrifice the virtues of the swift horse sprung from the gods. (1) When they (the priests) bring the prepared offering to the presence (of the horse), who has been bathed and decorated with rich (trappings), the various coloured goat going before bim, blearing, becomes an acceptable offering to Indra and Poşan. (2) This goat, the portion of Pasan, fit for all the gods, is brought first wfth the fleet courser, so that Tyastr may prepare him alone with the horse, as an acceptable preliminary offering for the (sacrificial) food. (3) When the priests at the season (of the ceremony) lead forth the horse, the offering devoted to the gods, thrice round (the sacrificial fire) : then goat, the portion of Pasan, goes first, announcing the sacrifice to the gods. (4) The invoker of the gods, the minister of the tite, the offerer of the oblation, the kindler of the Gre, the bruiser of the Sora plant, the director of the ceremony. thic sage (superintendent of the whole): do you reple. mush the rivers by this well-ordered, sell conducted, sacrifice. (5) मा नोमिको परणो मर्यमामुदित ऋभुक्षा मान परियन् । मह वाजिनी देवजालाय मो प्रवरयाही विदधे शीति) पन्निणिजा रेमणमा प्रादृतस्य राति भीनां मुपन्ती नन्ति । भुप्राइजो मैम्पद विवरूप इन्दापूष्णो प्रियमप्यनि पाए ।। (2) एप म्यागः पुगे अन याजिना पूणो भागी नीयन विन्यदर । अभिप्रिय पर पुगेनागवंशा रददेन मोयरमाप जिन्यानि ॥ (3) यदिप्यमतुमो देवयान निर्मानुश परब ननि। ममा पूरण. प्रपनी भाग एनि यम् देवम्ब, प्रतिवेदयन्ननः ।। (4) होताव रापमा प्रग्निमिन्यो भावनाभ इन ना मुदिः । तेन यान पदरार दिष्टेन वक्षणापा पृपध्वम् ।। (5) ASVAMEDHA IN THE SAMHITAS 433 Whether they be those who cut the (sacrificial) post or those who bear the post, or those who fasten the rings on the top of the post to wluch the horse (18 bound) i or those who prepare the vessels in which the food of the horse is dressed, let the exertions of them all fulfil our expectations. (6) May my desire be of itself accomplished, such as it has been entertained, that the smooth-baked steed should come to (gratify) the erpectations of the gods we have made him well secured for the nutriment of the gods : let the wise saints now rejoice (7) May the halter and the heel-ropes of the fleet courser, and the head ropes, the girths, and any other (part of the harness), and the grass that has been put into Ens mouth : may all these be with thee (horse), amongst the gods (8) Whatever the flies may eat of the raw flesh of the horse: whatever (grease) 15 smeared upon the brush or upon the axe.(what is smeared) upon the hands or the nails of the immolator, may all tlus be with thee. (horsc), among the gods (9) Whatever undiçested grass fall from his belly i what. ever particle of raw Aesh may remain, let the immo- 1ctors make the whole free from defect, and so cook the pure (offering) that it may be perfectly dressed (10) यूपनस्का उत ये यूपवाहाश्चषान ये भययूपाय तक्षति । थे चावते पचन सभरन्त्युतो तेषामभिगूतिनं इन्वतु ।। (6) उप प्रागार समन्मेऽधायि मन्म देवानामाशा उप वीतपृष्ठ । अन्वेम विना ऋषयो मदन्ति देवाना पुष्टे चकमा सुबन्धुम् ।। (7) यद् वाजिनो दाम सदानमर्वतो या शीर्षण्या रसना रन्जुरस्य । यद् या पास्य प्रभुतमारपे तृण सर्शता ते अपि देवेप्यास्तु ।। (8) यदश्वस्य ऋविपो मक्षिकाश यद वा स्वरौ स्वधितो रिप्तमस्ति । पद्धस्तयो शमितुर्यन्नखेषु सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ।। (9) यदुवघ्यमुदरस्यापवाति य मामस्य क्रविपो गन्धो अस्ति । मुक्ता तमितार कृष्वन्तुत मेघ तपाक परन्तु ॥ (10) SACRIFICES AND RITUALS Whatever (portion) of thy slaughtered (body) fall from ths carcase when it is being roasted by the fire (escaping) from the spit ; let it not be left on the ground, nor on the (sacred) grass, but let it (fall be given to tbe longing gods. (11) Let their exertions be for our good who watch the cooking of the horse ; who say, it is fragrant : therefore, give us some : who solicit the flesh of the horse as alus. (12) The stick that is dipped into the caldron in which the flesh is boiled: the vessels that distribute the broth; the covers of the dishes, the skewers, the knives all do honour to the horse). (13) May the place of going forth, of tarrying, of rolling on the ground: the foot-tastening of rolling on the ground; the foot-fastening of the horse, (the water) that he has drunk, the grass that he has eaten i-may all these be thine among the gods (14) Let not smoke smelling Agni cause thec, (horsc). To utter sound: let not the flowing caldron, odorilerous (wluch its contents), be overturned: the gods accept a horse that has been selected (tor sacrifice), thet has been lcd (round the fire), that has been devoutly oftered, and has bern consecrated by (the czclamation) Vasar (15) मदते नारादतना पध्यमानाभि न निहायारावति मा तद भूम्यामा श्रिममा लप्नेषु देवेम्पनगदमो गतमम् ।। (11) i 977 ofteaf. T9 9 6977 fufagift i raiat TET17 3T1214nti 11 (12) मनोसप मांसाचनमा उमाया मा पायामि पूण भागबनानि । TETAT TOTEUTT TT 17 (13) f7767f79fqan47417 1 पन्च पोपच्च पापि जवान मर्ग ना मै परि देशेवग्नु ।। (14) मारवाग्निबनोसमाधिर्नामा प्राइममिन अधि। faj TTT) TTT 17 +14:711 (15) ASVAMEDHA IN THE SATHITAS 435 The cloth which they spread, as a covering for the horse i the golden (trappings with which they decorate bım), the head-ropes, the foot ropes, all these they offer as acceptable to the gods (16) Whoever has goaded thee in thy paces, either with heel or with slup whilst snorting in thy strength -all these (vaxations) I pour out with holy prayer, as oblations with the ladle. (17) The axe penetrates the thirty-four ribs of the swift horse, the beloved of the gods, (the immolators) cut up (the horse) with skill so that the limbs may be unperforated, and recapitulating joint by joint (18) There is one immolator of the radiant horse, which is Time that are two that hold him fast such of thy limbs as I cut up in due season I offer them mnade into balls (of meat) upon the fire. (19) Let not the precious body grieve thee who are going verily to (the gods) let not the axe linger in thy body. let not the greedy and unskilful (immuolator) missing the members mangle thy limbs needlessly with his knife (20) यदश्वाय वास उपस्तृणन्त्यघीवार या हिरण्यान्यस्मै । सदानमवन्त पड्वीश प्रिया देवेप्वा यामयन्ति ।। (16) पद ते सादे महसा भूतस्य पाईण्या वाकशया वा तुत्तोद । स चेव ता हुविषो अध्वरेषु सर्वा ता ते ब्रह्मणा सूदयामि ॥ (17) चतुस्प्रिशद वाजिनो देवबन्धोवंड्कीरश्वस्य स्वधिति समेति । मच्छिद्रा गात्रा वयुना कृणोत परप्परुरनुगुष्या वि शस्त ॥ (18) एकस्त्वप्दुरवस्या विरता द्वा यन्तारा भवतस्तय ऋतु । या ते गात्रागामतुथा कृणोमि ताता पिण्डाना न जुहोम्यग्नो । (19) मा वा तपत प्रिय आत्मापियन्त मा स्वधितिस्तन्व मा तिष्ठिपत्त । मा ते प्रधनुरविशस्तातिहाय छिद्रा गावाण्यसिना मियू क ।। (20) -136 SACRIFICES AND RITUALS Verily at this moment thou dost not die nor att thou hacroed, for thou goest by auspicious paths to the gods The horses of Indra the steeds of the Maruts shall be yoked to their cars) and a courser shall be placed in the shaft of the ass of the Asvins (to bear thee to heaven (21) May this horse bring to us all-sustaining wealth with abundance of cows of excellent horses and of male offpring may the spirited steed bring us exemption from wickedness may this horse offered in oblation, procure for us bodily vigour (22) The hymn 162 of the Rgveda Book I is also reproduced in the Yajurreda Chapter XXV 24 45 The translation I have given here is of HH Wilson On the word Devajatasya we have the following note by Wilson may also imply according to Sayana, born as the type of various divinities who according to some texts are identified with different parts the Dann bis head etc as cited by Calebrooke from the Tarttıra Yajus or allusion is intended to a legend of his origin from the Sun, either direct or through the agency of the Vasus as in the cecoud stanza of the next Sakta saiad asvam vasaso Mirtaşta (I 163 2) as Usas The following terms occurring in this Sakta refer to the association with a horse yalpa or sacrificial Dost (6) dama (rope fastened round the neck) and sandanam (heel ropes 8) shasa (food meadow or pasture grass 8), Trna (straw 8) Afvasya kravişah (9) or raw flesh undigested grass coming from belly (10) agninA pachamonad (toasted by agni or fire 11) stick caldron, vessel broth, covers of the dish, skewers knives (13) food facterung, etc (14) नमा उ एतन् प्रियसे न रिष्यसि देवो इदपि पथिमि सगैभि । हरी ते युञा पती प्रभूतामुपास्थाद् वाजी धुरि रासभस्य ॥ [21) सुगव्य नो वाजी स्वश्य पुस पुत्रौ उन विश्वापुष रयिम् । मनागास्त्व नो अदिति परतु क्षत्र नो प्रावो वनना हविष्मान 11 (22) -Ry ( 162 1-22 ASVAMEDHA IN THE SAMHITAS 437 There is a reference to a goat being tied to the nabha of the horse and led in front of it and is dedicated to Pasan This goat is first to be immolated Srtapakam means boiling and the spect fication of ukha pot or caldron and the use of sula or spit Niksanam mansa pacanya ukhaya its first part means palapark $asadhanam or a piece of wood or an implement for trying if tie cooking is effected Patrani asha asecanant 10 refers to the vessels that arc sprinklers of the boiled juice or broth Osmany apidhand are the covers that confine the heat (Sayana breaks up the word into two parts fsmanıydranarhanı patrani and the apıdhana as the covers of the dishes ) The word anka has been translated as skeners they may be slips of cane , vetasasakha for marking the members of the horse as they are to be dissected According to Katyayana Sutra 155 this is to be done by the queens or wives of the sacrificer and their attendants with onehundred and one needles or skewers which may be of gold silver or iron or other metal so embellished Sunah mean the imple ments of dissection (avadana sadhana) Here there is a reference to thirty four ribs of the horse (18) according to the commentators other animals have twents SIX Tubs In the verse 18 we have acchidra gatra which has been translated as vi sasanakaratara or dissectors which are to name the parts as heart tongue breast as they divide then and arc so to separate them that may not have holes or perforations they may not be cut or mangled Wilsons translation These notes bave been taken from based on Sayapa In fact the whole hymn is to be read in conso Dance with the two next hymns 163 and 164 wluch are also asso ciated with the name of Dirghatamas The hymn 163 is repre produced below (Wilson's translation) The next hymn is the well known Assa Vamasya Sukta u hich has been dealt with in details by me in the FOUNDERS OF SCIENCES IN ANCIENT INDIA The hymn 163 also occurs in the Yajurveda, XXIX 12 24 All the three hyruns 162 164 have a multipurpose They SACRIFICES AND RITUALS describe (:) the cosmic aśva which is the Sun (11) the mundang horse on the earth which represents the king and kingdom and is dedicated to the society and (713) the great Creator and His Creation, where the Aśva stands for Prajapati or Agni-Prajapats about whom I have devoted an entire Chapter in my Introduction (Chapter) Thy great birth OHorse 1s to be glorified. whether first springing from the fit matent or from water much as thou hast neighed (auspiciously) for thou hast the wings of the falcon and the limbs of the deer (1) Jnas- Trita harnessed the horse which was given by Yama Indra first mounted him and Gandharva seized his reins Vasur you fabricated the horse from the Sun (2) Thou horse, art Yama, thou art Aditya, thou art Trita by a mysterious act thou art associated with Soma The cages bave sard there are three bindings of thee in heaven (3) They have said that three art thy bindings in heaven three upon earth, and three in the firmament Thou art declarest to me Horse who art (one with) Varuna that which they have called the most excellent birth (4) I have beheld Horse these thy purifying (regions) these 2mpressions of the feet of thee who sharest in the sacrifice, and here thy auspicious reins which are the protectors of the rite that preserve it (5) मदक्रन्द प्रथम जायमान उपन्दसमुद्रादुत वा पुरीपाद । श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुल महि जात ते अर्वन् ॥ (1) यमेन दत्त नित एनमायुनगिन्द्र एण प्रथमो मध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो प्रस्म रशनामगृभ्णात् सूरादव बसको निरतप्ट ।। (2) मसि यमो अस्यादित्यो भन्नसि पितो गुहन व्रतेन । असि सोमेन समया विमुक्त लाहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥ (3) श्रीणित याहुर्दिवि वन्धनानि त्रीण्यप्सु वीण्यन्त समुद्रे । उतेव में वरणपयन्स्यवंन या त प्राहु परम जनित्रम् ।। (4) इमा ते बाजिन्नवमार्जनानीमा सपाना सनितुनिघाना । बत्रा ते भदा रशमा अपश्यमृतस्य या अभिरक्षति गोपा ॥ (5) ASVAMEDHA IN THE SAMDITAS 439 i recognize in my mind thy form afor off, going from the (earth) below, by way of heaven, to the Sun. I behold thy head soaring ainft, and mounting quickly by unobstructed paths, unsullied by dust. (6) I behold thy most excellent for coming eagerly to (receive) thy food in thy (lioly) place of earth; when thy arrendant brings the nigh to the enjoyment (of the prevender). therefore greedy, thy devoucest the lodder. (7) . The car follow thee. OHorse : men attend thee%3D cattle follow thec : the loveliness of maidens (waits) upon thee; troopa of demigods follos ing thee have sought thy friendship: the gods themselves have been admirers of thy vigour. (8) His name is of gold; his feet arc of iron; and fleet as thought. Indra is his interior (in speed) The gods have come to partake of his (being offered as) oblation: the first who maunted the thoree was Indra, (9) The full-haunched. slender-warrted, high spirited. and cctestial coursers (of the Sun) gallop along lihe swans in rows when the horses spread along the heavenly path. (10) Thy body. horse, is made of motion: thy mind is rapid (in intention) as the aind. the hairs Sof the mone) are tossed in manifold directions, and spread beautiful in the forests. (11) पारमान ते मनसारादजानामवो दिवा पतयन्त पतङ्गम् । शिरो अपश्य पथिमि सुगेभिररेणुभिर्जेहगान पतनि ।। (6) अना रुपमुत्तममपश्य जिगीषमागमिष मापदंगो। यदा ते मतों अनु भोगगानलादिद् प्रतिष्ठ ओपधीरजोग ।। (7) अनु स्वा रथो मनु मर्यो अर्वन्तनु गावोऽनु भग कनीनाम् । अनु वातासस्तव सख्यमौयुत्नु देवा ममिरे वीयं ते ।। (8) हिरण्यधुङ्गोऽयो अस्य पादा मनोजवा अवर इन्द्र प्रासीत् । देवा इदस्य हविरद्यमायन यो भवन्त प्रथमो अध्यतिष्ठत् ।। (9) ईमन्तिास सिलिकमध्यमास स यूरणासो दिन्यासो प्रत्या । हसा इव थेगिशो यतन्ते यदाक्षिपुर्दिव्यमज्ममश्वा ॥ (10) तव दारीर पतयिषवन सब चित्त वात इव ध्रजीमान् । तव श्रृङ्गाणि विष्ठिता पुरुधारायेषु ज राणा चरन्ति ।। (11) 440 SACRIFICES AND RITUALS The swift horse approaches the place of immolacion, meditating with mind intent upon the gods : the goat bound to him is led before him ; after hina follow the priests and the singers (12) The horse proceeds to that assembly which is most excellent: to the presence of his father and his mother 'heaven and earth' Go, Horse today rejoicing to the gods that the (sacrifice) may yield blessings to the donor (13) Keith on the Aśvamedba Prof. A.B. Keich has discussed this subject in his Introduction to the translation of the Taittiriya Samhita (Kriza yajurveda). The horse sacrifice occupies a special position in the Samhita, whice gives little more than the Mantras for it, and gives those in such a manner 24 to show that this part of the ritual was slow in obtainiug a full entrance into the canon of the krsna Yajurveda It is significant that the Rajasaya finds a more secure place (1.8): that rite was one of regular occurrence, as it was the recognized part of the customary celebrations of the consecration of a new prince, while the A Svamedha a as an exceptional and extraordinary rite. Its original purpose is shown clearly enough by Apastatuba, who (**.1.1) says 'A king of all the land (Sarva. bhauma) may perform the Asvamedha: a later hand no doubt, has added the words apyasarvabhaumah Baudhayana simply says (XV.I) that a king victorious and of all the land should sacrifice. In the vigorous phrase of the Taittiriya Brahmana (II1.8.9.4), 'he is poured aside who being weak offers the Asvamedha'. Or again, as the Samhita has it (V 4.12.3), it is essen trally like the fire offering an wisann yapa a sacrifice of great extent and elaboracion. It is, as Eggetling suggests probably this characteristic which has caused the Alvameda to receive such curious उप प्रागाच्छसन बाज्य, देवद्रीचा मनसा दीध्यान । अज पुरी नीयते नाभिरस्यानु पश्चात् वयो यन्ति रेभा । (12) उप प्रागात् परम यत् सधस्थमा प्रचन्द्रा पितर मातरम । भद्या देवाजुष्टतमो हि गम्या मया शास्ते दामुपे वार्याणि ॥ (13) -Ry. I, 163, 1-13.
KEITH ON THE ASVAMEDIA 441 treatment in the texts The Aitares a Brahmana ignores It the Katasatak: Brahmana has nothing of it but it is dealt with in Sankhazana Srauta Sutra xvi after the Rajasiga in sv these two sections being part according to tradition of the Mahakausi takt Brahmapa pre umably merely the Kauşıtak: as enlarged by similar addition in the l'ajasaneyt Sanhia the Mantras occur in books XXII XXV and the Brahmana in Satapatha Brahmapia XIII but though the first eighteen books of the Vaja sanevi no doubt form its core it is of interest that the Anukyamant to the Samita does not apply to XXII-XXV the epither Khila which it uses of the later books in the Paflcavınsa Brahmana the rite appears at XXI 4 in its rightful place among the Ahina sacrifices as it is technically a triratra The ritual is given in detail in the Sorras of the Yajurvedas and also after the Rajastya in the Vantana Satra of the Atharvaveda a hich Bloomfield holds to be older than the Goratha Brahmana The sacrifice is n itself unquestionably recognized in the Rgveda as 1 162 and 163 are hymns relating in clear language to it and it is possible that the Brahmodya in I 164 was intended to serve for the priests colloquy at the Afvamedha (We have already given these hymns-S Prakaslı) These hymns however belong to the latest period of the Rgveda according to Keita and others they are assigned by Arnold in his Vedic Metre to the popular stratum and there is adequa e linguistic evidence to confirm this vien which is shared by Oldenberg and Eggeling among others We shall not enter here into this controversy In ttew of the theory of the connection of Mantra and Brāhmana maintained by Bloomfield among others it is of im portance to note that in this case the Rgveda shows a consider able variation from the outlines of the rite as presented in sub stantial accord by the ather texts There is no trace of the long lists of victims which all the Sanhitis agree in giving there are only two the goat and the horse (This is a very significant point S Prakash) The goat is led before the horse to carry the news to the gods and is the portion of Pasan or Indra and Pasan, though Sankhayana XVI 3 27 30 converts the goat into two both included among the paryangya victims fastened round the horse's 412 SACRIFICES AND RITUALS limbs that to Pasan being tied at the forehead, and the other to the navel In the Mastra yapi (in 12) and the Vajasanegi (xxiv. 1) there are two one tied to the forehead for Agni. one to the naval for Pasan or Soma and Paşan, the two texts differing on this point. The Tattirya Brahmana, followed by the Satras, recognizes (II 823) the goat for Agni as well as those given by Sankhayana, Moreover, in the lists of victims. the Tarttiriya. with which the Kathaka literally agrees, has a different order and different victims to those of the Maitrayant and Vajasaneyi, showing that there is a considerable differentiation between the Rgvedic and the Samhita rituals. In minor details the same point is clearly shown ; thus the goat and the horse are led round the fixe, and probably the stake also, while the later ritual knows only the paryagnakarana or carrying of a firebrand round the victims On the other hand, the reference to the gold, the two cloths, and the cakes already show that the offering had features comparable with the more elaborate detail of the later sacrifice. As revealed in the later texts. the sacrifice is essentially one of princely greatness. The steed for a year roams under guardianship of a hundred princes, a hundred nobles with swords, a hundred sons of heralds and charioteers bearing quivers and straws, and a hundred sons of attendants and charioteers bearing staves and the Sarapatha preserves records of two cases where its progress tas impeded; Sarānika Satrajita took away the steed of Dhfraråsera, and Bharata that of the Satvants If the year were successfully passed the steed was sacrificed with a ritual of ex. treme elaboration, though even these texts show that there was no real holocaust of victims on the scale indica ed by the numbers mentioned, as the wild ones were set free The features of the tite besides the actual slaying of the victima comprise the panegy- 1. कृष्णग्रीवऽमाग्नेयो रराटे.. सौमापोष्ण श्यामो नाभ्याम् । -Yy XXIV. 1. 2. तस्यते पुरस्त्राद्रक्षितार उपक्लुप्ता भवन्ति ! राजपुत्रा क्वचिन शत राजन्या निङ्गिण शत मृतग्रामण्या पुवाइपषिण सरा क्षारसग्रहीतृणा पुत्रा दण्डिनः शतमरवशत निरष्टन्निरमण यस्मिन्नेनमपिसृज्य रक्षन्ति । -ŚBr, XIII. 4 2,5. तदेतद्गाधयाऽभिगोतम् । शतानीक समन्तासु मेप्य सात्राजितो हयम् । भादत्त KEITH ON THE ASVAMEDHA 413 ric of the king by a Ksatriya and a Brahmana lute player and in che Satapatha a cycle Akhyāna of shich we have too scinty information to understand it fully There are also as central features the lying of the chief queen reluctantly with the horse with which must be connected the remark of the Satapatha (XII 1,99) that a hero was born to him who sacrificed with the Ašvamedha, the Brabraodya of the priests and the dialogue of the queen other wives and priests which is of a decidedly obs cene character. Other points of importance are the laying of importance on the power of the sacrifice to redeem sin, which is stated in the Tarttra (V 3 12, 2) as well as in the Satapatha" the decoration of the horse and the driving of it into water, the water being an essential part of the sacrificial ground Moreover, at the bathing of the horse before its year of wandering a foureyed dog is slain and allowed to float under it in the water To Oldenberg the rite appears to be a sacrifice to obtain the desire of the king offered after a great success rather than a thank offering for his success and in this he is no doubt right The connection of the cite with Prajapati he holds to be later, and argues that its original connection was as suggested by the serses in the Satapatha (XIII 54) rather with Indra slayer of -- 2 यज्ञ नाशीना भरत सत्वतामिवेति 1 (21) अथ द्वितीयया । श्वेत समन्तासु यशञ्चरन्त शतानीको पृतराष्ट्रस्य मध्यम् । प्रादाय सहा दशमास्यमश्व शतानीको गोविनतेन हेज इति ।। (22) -SB XIIT 5421-22 'पास्य यजमानस्य वीरो जायतामिति- यजमानस्यव, प्रजाया बीयं दधाति तस्मात्पुरेजानस्य वीरो जते । -SBr XIII 19 9 योऽश्वमेधेन पजते सर्व एव भवति सर्वस्य वा एपा प्रापश्नित्ति सर्वस्य भेषज सर्व वा एतेन पाप्मान देवा अतरन्नपि वा एतेन ब्रह्महत्यामतरनत्सवं पाप्पान तरति । -75. V 3 12 2 also SB. XIII 3 1.1 3. परो मतं पर श्वेति श्वान चतुरक्ष हत्वाधरणश्मश्वस्योपप्लावयति । -SBr XIII 1.29 4 एतेन हेन्द्रोतो देवाप शौनर । जनमेजय पारिक्षित याजयाञ्चकार तेनेष्ट्या सर्वा पापकृत्या सर्वां ब्रह्महत्यामपजधान साह दे पापकृत्या सर्वां ब्रह्म- हत्यामपहन्ति योऽश्वमेधेन यजते । (1) (Contd) 44 SACRIFICES AND RITUALS Vitra as nos natural in a rite essentially connected with war, in the choice of the horse lie sees the influence of magic, the slaying is to confor on the god and through him on the sacrificer clic strengel (1 dja) of the skift of pokerful steed The dog sas possibly once slain to drive anay eyil «pirits from the horse, or as the texts treat it as a representative of the powers of evil To Eggching the explanation of the sacrifice seems to be 17 the fact. just as man could be sacrificed as the highes" offering so the steed, next to man in the scale of the animal creation was csentially a suitable offering on a great and solmen occas 10ns. Prajapati is connected with the steed because on the Brahmana theory the sacrifice is identical wich Prajapati and so the steed can be called in the Tarttıriya Brahmana (117.9 17 4) the form of Prajapati and most conformable to Prajapati On the other hand he points out that Varuna is cssentially connected in the carlier conception with the horse, and the horse in one conception is the stced of the Sun which traverses the heaven which is Varuna bile the heavenly region is concerved as a sea of saters, and no the horse is sprung from the waters Varuna therefore must have been the carlier deity of the horse sacrifice An obscure legend in the Taittiriya Samhita (1 3 12 1) recognizes the connection of Varuna and Prajapati with the horse * These two accounts supplement each other and represent fairly the Brahmpana view of the rite Any further speculation must be hypothetical but it is at least reasonable to ask whether there is not some trace of an older side of the ritual The nearest Aryan analogy is that of the October horse at Rome where the slaying of the steed was accompanied by rites which render the theory that the horse represented the vegetation spirit at ang rate plausible The use of the blood of the horse as medicine. गङ्गाया वृषध्नेऽबघ्नात् पञ्चपञ्चाशत हयानिति (11) शकुन्तला नाडपपित्यप्सरा भरत दघे । पर- सहस्रानिन्द्रायाश्वान् मेध्यान्या HIETE Bufsrra yfyaj Taifafar 11 (13) Br. XIII 5 4 प्रजापतिवरुणायाश्वमनपत् स स्वा देवतामार्छन् स पर्यदीर्यत स एस वारण चतुष्पपालमपश्यत् त निरवपत सतो व स वरुणपाशादमुच्यत वरुणो या एत गलाति योऽश्व प्रतिगृह्णाति ।। -TS II 3 121 KEITH ON THE ASVAMEDHA 445 other cases the carrying of the tail to drip blood on the focus of the Regia the decking of the horse with cakes and the fact that the victim vas one of the winning pair of steeds in a chariot race are all signs of an elaborated version of a simple ritual of the staying of the vegetation spirit in horse form a fact proved to exist in At Rome the whole has been elaborated out of easy recognition by the natural tendency of a people to transform its simple agricultural rites into acts more in harmony with mil tary developments but the original basis is still fairly apparent There is a good deal in the Indian ritual which is in accord with the theory of a vegetation ritual The strength lard on the need of a son and the action of the chief queen show that mere success is not alone what is aimed at significant also is che rite of the A. abhrtha where a man of hideous appearance is driven into the water and an offering made on his head to Jumbaka and he is then let go apparently being driven away bearing with him the sins of the village Evildaers stepping into the water are freed at once of all sin The citing of the flesh of the horse is clearly referred to in the Rgueda as erroneously Keith thinks and of course the representative of vegetaʻion spirit is often caten the placing of a cloth for the horse is clear proof of the som divine character assigned to it and the hymns emphasize this side of its nature The obscenity of the conversation Olden berg suggests as possibly due to vegetation magic and this is no doubt its function as in the dialogue of a hetatra and Brahmacarin at the Mahasrata rather than an entertainment of the gods or remains of popular treedom of speech There is indeed no clear trace of the horse being the victor of a race but thc solemn year of freedom tahes the place of that cpisode end it is possible that in the Rgveda (1 1635) the term sancak' refers to this characteristic of the steed for elave no evidence for the Rgveda of the year long pregrination of the horse. That the body of the horse is not preserved in part for medicine is true and significant that the rite was not in the Brahmana period COnsciously a vegetation ritual, but it does not disprove the possibility that this was part of its original character इमा ते वाजिन्नपमाजनानीमा शफाना सनितुनिापना । अना ते भद्रा रसना अपश्यमतस्य या अभिरक्षान्ति गोपा । -Ry ( 163 5 416 SACRIFICES AND RITUALS Another theory of the nature of the sacrifice has more recently been advanced The reason for the connection of the horse with the gods of the Assemedha to which reference has been made abos 15 a matter of some interest It is clear that the presence of Prajapati is a product of priestly speculation as probably also at the Vaja peya But it is by no means certain that Indra was the earliest god to whom the horse sacrifice ras offered as Von Nagelein thinks' Von Negelein considers that the offer kas one to the Sun thought of as a horse to strengthen Ius circuit in the heavens which gave the division of time In Vedic times Indra as king of the gods with his steed in Lion defeats the Asurai and so the earthly king uniting himself ways teriously uith the sacrificial horse and its magic power defeats his earthly foes Thus Indra's lorse as the thunderbolt, which slays Vrtra and so the horse in the sacrifice enables the sacri sicer to slay his human foes Varuna foilowed in the ownerslup of the horse and lastly Prajapati This view of the sacrifice as an offering to the Sun god of bus peculiar animal is perfectly reasonable in itself and there is some evidence in its favour from other peoples Thus in Greek literature te have many records of offerings of horses to the Sun at Rhodes and in Arcadia but these may be treated to an iman tation of the Persian ritual which tecognizes the offering to the Sun of white steeds white being also the colour in Greece White of course is the Vedic symbol of the Sun as in the found white skin which represents the Sun at the Malavrata according to the Kathaka and other texts But Indra is not the Sun in the Vedic religion even if we admit that the possibly in the Vrtra legend there may be preserved a relic of the melting of the glacier by the Suns hear as Hille brandt supposts and the connection of Varupa sith the rite is suggestive of another explanation of the facts There is much evidence of the connection of the horse with uater deities in Greece Mithridates and Sextur Pompius offered horses to the ocean and there are other traces of the site as well 1 Das pferd 19 arischen Altertum p 97, ct Zeitschrift far Ethnologie 1901 p 63 EGGELING ON THE ASVAMFDHA as the epithet 1-10s applied regularly to Poseidon There is evidence too from Russia and China of the primitive tendency which sees in water an identity or similarity with the horse and there is no doubt that a god of waters as Varupa tends to be can naturally receive as his offering the horse In Eggelings vietu thc horse of Varuna is the Sun the courser of the skies, but this father an artificial combination and it is doubtful if the earliest conception took this form Nor is it surprising that Indra should figure prominently in the rite without necessarily being the original on ner of it for he is pre eminently the god of the warrior and again he is often mentioned as owner of the bay steeds, and an offering of a horse to him is absolutely in place . There is no trace in the Ašvamedha of the chthonic character which Paul Stengel sees in the horse sacrifice in Greece though pro bably without justification in the case of the sacrifice as a whole It is suggested however by Oldenberg that one hymn of the Rgveda (X 56) may show a practice of the offering of a horse to the dead and this might lend support to Stengels view that the horse offered to Heroes as suggested by the slaying of horses in the Mhad for Patroklos and as depicted in grave reliefs were intended to serve the spirits of the dead as steeds to bear them on noc turnal journeyings, thus Pausanias (1 32 3) tells us that at night were heard at the grave of the Spartans who fell at Marathon the neighing of steeds and sounds of bactle and it is true that there was no cavalry charge in the actual contest Moreover Stengel brings the dog into the category of a compan on of the spicit rider dogs receive offerings accrding to an Attic scrip tion of the beginning of the fourth century along tith the kvyteta, and Hekate is surrounded by dogs in her nightly wan derings with these dogs might be compared the dog slain in the Ašvamedha which Von Negeleun thinks to be a representative of Vrtra But on the whole the evidence of any parallel to the dogs of the Greek rituals are rather the dogs of the Indian es chatology Eggeling on the Asramedha Eggeling has diecussed this subject at length in his last volume of the Satapatha Brahmana (kandas XI-XIV) The Ašvamedha or Horse Sacrifice like the Rajasaya or inauguracion 419 SACRIFICES AND RITUALS of a king, is not a mere sacrifice or series of offerings (medha). bur it is rather a great state function in which the religious and sacrificial element is closely and detely interwoven with a varied programme of secular ceremonies But whulst the RajasOya was a state ceremonial to whicb any petty ruler might fairls think himself entitled, the Asvamedha on the contrary involved as a'scrtion of poucr and a display of political authority such as only a monarch of undisputed supermacy could have ventured upon without courting humiliation, and its celebration must. therefore, have been an event of comparatively rare occurrence. Perhaps, indeed. It is owing to this exceptional character of Ašvamedha rather than to the later origin of its ritual and dog. matic treatment that this ceremony was separated from the Rajasaya which one would naturally have expected it to succeed. It 11 northy of remark, in this respect, that, in Katyāyana's Anukramani to the Vajasaneyi-Samhia, the term 'khile', or supp- Jement, is not applied to the Aswamedha section (Adhy XXII- XXV), while the subsequent sections are distinctly characterised as such. As a matter of fact, however, the Aswamedha has received a very unequal treatment in the different rituals Of the two recensions of the Brahmapa of the Rgveda priests, the Airareya-Brahmana takes no account whatever of the Horse-sacrifice whilst its last two books (VII, VIII)-generally regarded as a later supplement, though probably already attached to the work in Panini's time-are mainly taken up with the discussion of the Rajasaya The Kauştlaka Brahmana on the other hand, passes over both ceremonies their explanation being only supplsed by the Sankhayana-Satra, along with that of some other sacrifices in two of its chapters (15 and 16). composed in Brahwana style and said to be extracted from the Maha-Kauştak Brahmana'. In the principal Brahmapa of the Saman priests 1. C# Taitt, Hr. II 8 9 $ par epo yate to halo-homedsena safate -'Verily, poured away (dislodged) 18 he who, being weak. performs the Advamedha Ap St XX, I I. 'a king zuling the whole land (Sarvoóharma) may perforto the Asvanedba, - also one not ruling the whole land 2 Cf Weber, History of Indian Literature, P 107 Max Muller, History of Ancient Sanskrta Caterature p 365. 3 Besides the to chapters referred to nothing more than quotations are (contd.)
HORSE SACRIFICE 449 the Pancavımsa Brahmana, the Aśvamedha, as a triratra, or triduum is dealt with its proper place (XXI 4) among the Akinas, or several days' performances As regards the Black Yajus, both the Kathala and the Maitrasan Sarhhttà give merely the mantras of the Asvamedha!, to which they assign pretty much the same place in the ritual as is done in the White Yajus In the Taittiriya-Surihta on the other hand, the mantras are scattered precemcal over the last four kandas; whilst, with the exception of short introductory Vidha-passage, likewise given in the Sanhita (V.3, 12), the whole of the crcgetic matter connected with this ceremony is contained, in a continuous form in the Taittiriya Brahmana (VIII and IX) Lastly, in the Vaitana Satra of the Atharvaveda--doubtless a comparatively late work, though probably older than the Gopatha Brahmana- the Aśvamedba is treated immediately after the Rajasaga, and folloa ed by the Purusamedha and Sarvamedha i these four ceremonies being characterised at the end as the Ksatriya's sacrifice (medha) Horse Sacrilce Not in the Rk-Samhita With regard to the earliest phase of Vedic Religion, there is no direct evidence to show that the horse sacrifice was already at tl at time a recognized institution Tuo hymns of the Rgveda 1 known of this work fossibly towever the difference between it and the Kauputok Brahmana consisted cerely of such supplements which would thus be very much of the some character as the last two Pañcikas of the Antaresa Brahmara except that they never became so generally recognized Though the circuatances seem to layout the sur position of the more tituslistic treatment of he Asvamedbe it may not be out of place to notice that, in the Mattsa; anı Senadata the Akvamedba section is follow ed by several Brahmara sections app get them that of the Rajasnya which is not found in the Kachaka at all SB, XIC 3 3 6 calls the Assamedbaan 'ursanna yana , but it is not inte clear what is meant thereby, seeing that the samne term 15 applied to the Caturmitsy 0111 or Seasonal offerings (II 3.2, 48) See Professor M Bloomfield's paper on 'The Position of the Gopas ha- Brahmana in Vedie Literature,' Journt An Or Soc, vd, XIX, CE Alahabi, XIV, 48 where these faut sacrifices are specially fecommen ded by VyAsa to Yucihişthua as worthy of being performed by him as King 2 9 . الملة SACRIFICES AND RITUALS (I. 162; 163), it is true, relate to that sacrifice, but they evidently belong to the latest productions of that collection though still sufficiently far removed from the time of the oldest of the ritual works just relerred to. Seeing, however, that animal sacrifices fenerally are not alluded to in the Rksamhita', whilst there is every reason to believe that they were commonly practised from remote antiquity, this absence of enrlier positive evidence regarding the horse-sacrifice cannot be taken as proving the later origin of that institution. As will be seen further on there are sufficient indications to show that even human sacrifices were at one time practised amongst the Aryans of India, as they were amongst their European kinsmen. The fundamental idea which underlay this practice doubtless was the notion that man, as the highest attainabic living being, could not but be the most acceptable gift that could be offered to the gods, and, at the same tirpe, the most appropriate substitute for the human sacrificer himself. For the same reason, no doubt only domesticated anmals were considered suitable for sacrifice; and amongst these the horse was naturally looked upon as ranking next to man 1. Possibly, also, the hymn Rgveda I, 364 (Ath. Veda IX,9 10)-on which see P. Deuren. Ang. Geschichete der Philosophie, I, I, P. 105 seq.-may have beca placed after the two Abrhmedha hymns to supply topics for the priests' colloquy (brabmedya) at the Asramedha Ct. XIII, 2. 6.9. se99.: 5. 2. 11 segg The fact that the Aávamedha is not treated of in the Altareya Brahmana cannot, of course, be taken to prove the later origin of the hymns referred to, though it might, so doubt, fairly be used as an argument in favour of PESUTDing tbat those parts of the Akvavedba ceremonial in which the Hots takes a prominent part were probably not 20troduced all latter time, 2, Haug, Aut. Br. I, antrod.. D. 12 segg, argues against the assumption of comparatively late origin of the hymn I, 162; but his argument recta with serious lerical and other difficulties 3. We may leave out of account here one or two vague allusions, such as X. 155.5 'there have led around the cow (or bull) and have carried around the fire : with the gods they hzye gained for themselves glory, who dares to attack them? The question also as to whether the so. called Apr-hymns, used at the fore-afferings of the animal sacrifice. were from the very beginning ecte posed for this purpose, cannot be dis cussed here, 4. स (प्रजापति) एतान् पञ्च पशूनपश्यत् । पुरुषमश्व गामविजं यदपश्यत्तस्मादेते पशवः ।। -ŚBr. V. 2 1, 2.
Br. VI 212), although considerations of pinetic UBAY-74 ASVAMEDIA AND PRAJAPAIN 142468 expediency and even of social distinction might prevent case for ordinary sacrificial purposes. Ašvamedha and Prajapati In the speculation of Brahmanas, a deep mystic significance is attached to the Horse-Sacrifice. In the last two chapters of the 'Mystyy of the Fire altar' ŚBr, X. 6.5.1.4) the Afvamedha -re, the sacrificial horse itself-s coupled with the Arka the mysterious name of the sacred fire, as the representative of Agni. Prajapatı, the Sun. The horse sacrifice is called the bull, and the King of sacrifices, just as the horse itself is the highest and most perfect animals' Tante Br. III, 8, 7, 8, 9, 1), the horse selected for sacrifice, in particular, being said to be worth a thousand cows, The connection of the sacrificial horse with the lord of creatures k, of course fully accounted for by the theory of identity of the sacrifice generally with Purusa-Prajapati The sacrificial horse accordingly belongs to Prajapati or rather is of Prajapati's nature (Prajapatya), may as the Tartt. By.clu. 9. 17. 4) puts it, it is a form of Prajapati himselt (Praza- नवेह विञ्चनाग्न प्रासीत् । मृत्युनवेदमावृतमासीदशनाययाऽशनाया मृत्यु- स्तम्मनोऽकुरतात्मन्वी स्मामिति सोऽर्चनचरतस्यार्चतऽनापोजायन्तार्चते मे कमदिति तदेवावर्यस्याकंन्व क ह वा प्रस्मै भवति य एवमेतदस्यस्यात्वं वेद ॥ (1) आपो वा अवं । तद्यदपा शर प्रासीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभ- वत्तस्यामश्राम्यत्तस्य भान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवत ताग्नि ॥ (2) --SBrx 65 I, Also 4 अथारस्य । अग्निर्वा अस्तस्याहुतय एव व माहुतयो ह्यग्नये कम् । -SBrx625. 2 ऋपभो वा एप ऋतूना यत्सवत्सरस्वस्य त्रयोदशी मासो विष्टपमपम एप यज्ञानायवश्वमेधो यथा वा। -SBr XIII 122 3 राजा वा एप यज्ञानां यदश्यमेष । पजमानो वा अश्वमेघो यजमानो यज्ञो यदइवे पचून्नियुनक्ति यज्ञ एव तद्यज्ञमारभते ।। -SBr.XIII 221. एतच्छन्दो यदनुष्टुप्परमोश्य पशूना परम । -SBr.XIII. 3.31. ser also Tatt SBr III 8 7.891 5 अश्वन्निक्त्वोदानयन्ति यस्मिन्सवाणि रूपाणि भवन्ति यो या जवसमृद्ध सहस्राई पूव्यं यो दक्षिणाया घुर्यप्रतिधुर । -SBrXIII, 4 2. 1. - 4 452 SACRIFICES AND RITUALS patt rupam afyah) and is of all animals, the one most conform. able (anuyapatamak) to Prajapati Hence also in the cosmogonic account at the commencement of the Agnicayana section (VI 1.1 11) the horse is represented as having originated in. mediately after the Brahmana (Sacred lore) and Agni, directly from the egg produced by Prajāpati from the cosmic waters whilst according to the ocher accounts', che horse originated from Prajapati's cre But since the offering also represents the offerer himself, or rather his divine self awaiting him in other world the sacrificial horse is also identified aith the sacrificer (yajamano va asval Tarts By III 9, 17, 0) who thereby obtains the fellow ship of Lord of creatures and a place in his world Aśramedha and Varuna Besides Prajapati there is honever another deity who lags claim to the possession of the sacred steed, for the horse is Varuna's sacrificial animal'. Taitt Br 11 9 16 1), nry Varuna is even the lord of all one hoofed cattle. This connection of the horse with Varuna seems natural enough, seeing that this god as the hing of heaven and the upper holder of the law is the divine representative of the earthly king, hence the Rajasdya or coronation ceremony, is called Voruna's consecration (cf 11 2,3) 1. प्रजापतिर्वा इदमप्रामीदेव एव सोडामयनान्न सूजेय प्रजाययैनि स प्रागम्य एवाघि पन्दिरमिमीन मनमपुरप चापो अश्वम् ।-SBr VII 526 प्रजापतेरध्ययपद। -SBrx1131.1 2 एप ह वै यत्रमानस्याभुमिल्लोर बारमा भवति यज्ञ गह गवंतनूरेय यज- मानोऽमुस्मिस्लोवे सभवति य एव बिधान निधीत्या यजत । -50x166.airoz12.21 3 अप इवाभूते। मूतम्य गृहान परत्य पारण यवमय पर निवपति पयागून सयो में देवाना परपस्तस्माद वापणो भवति । -Sarv31. 5 तानाना देवनाम्य आरिप्सत पंदवरण पुष बारमासमन्द्रमपम बाप्ट्रम- विमाग्नेपमनम् । -SBI VI2.1.5 4 एपिपरपा स्वयपा पायोसम्बन वाणो पिपिगी। -AV30,aloSBI VIII 4313 वसमको वा एप पर राज्यम् । -SBr.v.43.21 वरणो नहान्याम मारपे। म गम्पमारामार व पंट पदम वरजी राजेरवाटु सोमो मायाम । -Sr. I231 5 ASVAMEDHA AND VARUŅA 45$ 1). For this reason the barley also is sacred to Varun" and accordingly during the same ceremony, the king offers a barleymash to Varuna, in the house of his Sata, or chariotece und herald a horse being sacrificial fee for this cffering! In the Vedic hymns, this association of the god Varupa with the noble quadruped finds a ready, if rather common-place, explanation in a common natural phenomenon : Varupa's horse is none other than the fiery racer who pursues bis diurnal course across the all-encompassing arch of heaven the sphere of Varupa, the allruler. It is in the form of the horse that the sun is thus lauded in the hymn Rv. V. 163, recited by the Hotſ on the second Somaday of the Aśvāmedha, after the horse has been led up to the sacrificial. stake, and to the slaughtering-place:-1, "When. first born (just horn.) thou didst neigh, uprising from the sea, or from the vapoury the falcon's wings and the deers feet-praiseworthy greatness was innate in thee. Osreed' I......4. "Three fetterrings they say, are thine in the sky, three in the waters, three within the sea, and like und Varuna, Osteed, dost thou appear fo me where, they say, thy highest birth place is'. And since, as in these yerses, the upper regions commonly present themselves to the eye of the Vedic singer under the semblance of a heavenly Sea, Vacuna also comes to be looked upon as the divine representative of the waters, whilst the horsc, for the same reason is supposed to have sprung from the waters. Of any connection of the sacr.ficial horse with Prajapats, on the other hand, as of the Ptajāpati theory of the sacrifice generally, clearly shadowed forth in the Puruşa-Sakta, and so decidedly dominant during the Brahmana period, no trace is to be found in the carlier bymnis. Indeed, if we have any right to assume that the horse sacrifice was known and practised in the earlier times.it can scarcely be doubted that King Varuna must have been the deity to whom this victim was chiefly consecrated. 1. वारण यवमय चरुमनुनिर्वद् वरुणो वा। -ŚBr. XIII. 3. 8, 5. 2 तस्माद्वारुणो भवत्येतद्वा अस्यक रल यरसूतस्तस्मा एवंतेन सूयते त स्वमनपक्रमिण कुरते तस्याश्वो दक्षिणा स हि वारुणो यदश्व । - SBr. V. 3. 1. 5.
45% SACRIFICES AND RITUALS SOTE- Aśramedha Mitra yarana and Indra Agni The close and natural relations between the sun and the heavens find their lialloned expression in the divine dual Matra and Vruna Though, judged by the number of hymns addressed to them singly or jointly this pair of deities occupies a what subordinate position in the Vedic pantheon there is reason to believe that it formed a more prominent feature of a phase of belief lying beyond the period reflected in the hymns of Rgveda Judging from the peculier character of these deities one might Indeed be inclined to claim for the people that formed religiou, conceptions such as these a long period of peaceful dwelling and normal intellectual growth If such was the case the occupation of the land of the seven rivers and the gradual eastward drift certainly proved a turning point the development of this Aryan people But in any case the decided change of climate and the close contact with aboriginal tribes of inferior culture could hardly tail along with the changed conditions of life to influence considerably the character of the people and to modify their religious notions and intellectual tendencies As in their struggles against hostile tribes, the people would naturally look to lenders of deed and daring rather than to mild and just rulers so the violent war of elements priodically convulsing the heavens in chese regions after long anxious sexsons of beat and drought and striking awe and terror into the minds of men might secta to them to call for a beavenly champion of a different stamp than the even headed and even tempered Varuna -it would need a divide leader of dauntless and even ferocious spirit to fight the worshipper's battle against his earthly and un earthly foes Such a champion the Vedic Argans indeed created for themselves in the person of Indra the divine represen tative as it were of their warlıke kings and the favourite subject of their song, And side by side with him sharing with him the highest bonours-nay even taking precedence of hinde find the divine priest Agnt the defied fire of sacrifice as representsng the all pervading all supporting Light of heaven just as we found Mitra the Sun by the side of Varuna the god of the all encompassing heaven Not as if Agnt and Indra had ever entirely superceded Mitra and Varuna On the contrary all these gods continue to share in a greater or less degree the affections of the ASVAMEDHA AND MITRAVARUNA Vedic singers, and as regards Varuna and Indra in particular their relations are well espressed by Vasistha when he says' (Rv VII, 82, 2;5), that the one (Varun ) is samrå; (universal ruler overlord), and the other (Indra) 'svara;' (self-ruler independent lord),-and that ever since the time when these two by their poner created all the beings in the world Mitra serves Varuna in peace shilst the mighty (Indra) goes forth aith the Maruts in quet of glory. Even in the sacrificial titual, Mitra and Varuna continue to play an impartant part Sceing that one of the pricsts -the Mastravaruna-19 named after them, that they receive various oblations and that at the end of very Soma-sac rifice at least one terile cow us offered to them, apparently as an expiatory viction for short comings in the sacrifice, thus accen tuating once more the ethical character of these deities It is thus not to be wondered at that whilst Agni and Indra are most commonly referred in the Brahmanas as the divine representatives of the Brahman and Ksatra or the spiritual and the political powers-the ingh priest and king-respectively, the very same 19 the case as regards Mftra and Varuņi, and the Maruts representing the cmmon people are accordingly associated with Varuna as their king or ruler' just as they are with Indra', One inight thus expect that Indra would clain the same special connection with the sacrificial horse as that which is conceded to Varupa. The reason why this is not the case probably is that in the Brahmana period, the notion of the horse having. Ithe the Sun originated from the cosmic waters had become as firmly es tablished as was the tradicional connection-nay even identity 1 2 राम्राडन्य स्वराडन्य उच्यते वा महान्ताविन्द्रावरुणा महावसू । विश्वे दवास परमे व्योमनि स वामोजो वृषणा स बल दधु ॥ इन्द्रावरुणा यदिमानि चक्रथुविश्वा जातानि भुवनस्य मग्मना । क्षेमेण मित्रो यरुण दुवस्यति मरुभिरुन शुभमन्य ईयते ।। -Ry VII 82 2 5 क्षा व वरुणा विशोमरुतस्तर क्षत्रायवैतद्विश कृतानुकरामनुवत्मीन करोति प्रत्युद्यामिनी ह अगाय विश कुर्याद्यदापि प्रतिप्रथासाधावयेत्तस्मान्न प्रनिम्नस्थातायावयति । -SBY 11 5 2 43 धात्र वा इन्द्रो विशो मरत क्षत्र विशो निपेता निपिद्धा प्रसन्निति तस्मा- -5Br. II 5 2.27, मापो व वरुण । - Maitr S IV.8 5 3 देन्द्री। V 456 SACRIFICES AND RITUALS -of Varuņa with the element of water generally, As regards Varuna's and Prajāpati's joint connection with che sacrificial horse, the Taitt. S. (II. 3 12. 1) records the following legeni which may perhaps have some bearing on this point : 'Prajapati led up the horse to Varuna : he (thereby) impaired his own godhead, and became racked all over with dropsy. He beheld that four-kapala (cake) sacred to Varuna, and offered it, and thereupon was freed from Varupa's noose ; for Varuna seizes bim who takes (receives) a horse.-as many horses as one takes so many four-kapala (cakes) one ought to offer to Varuna: ane (thereby) hastens up to Varuna with his (Varuna's) own share, and he (Varupa) frees him from Varupa's 0003e.' The interpretation of this legend presents, however, some difficulties, as pointed out by Esgeling. (See his Introduction XXIV). The ritual referred to in the Brahmaņa differs considerably from the ritual, envisaged in the Rgvedic hymns (1.162, 163) The hymns indicated only two victims (hor te and he-goat), where the Brahmana requires the immolation of not less than 349 victims bound to twenty-one stakes. The he-goat is slaughtered first in order to carry the welcome news of the Sacrifice to gods. Eggeling has discuseed this point also (p XXV). The goat is the share of either Paşan or Soma and Pasan combined (Yv. XXIV J); Maitr. S. III. 13). Further he-goat and horse are referred to as being led thrice in accordance with the sacred ordinance. Now. this ceremony is quite foreign to the later practice in animal sacrifices. Sagana accordingly takes it to refer to the rite of 'paryagnikarana' or 1. प्रजापतिर्वहणायाश्वमनयत् स स्वा देवतामाच्छंद स पर्य दोर्यत स एतं वारण चतुष्क्पालमपश्यत् त निरवपत् ततो वै स वरुणपाशादमुच्यत् वरुणो या एत गृहति योझव प्रतिगृह्णाति यावतोश्वान् प्रतिगृल्लीयात् तावतो वारणान चतुष्कपालान् निर्वपेद् वरुणमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवंन वरुणपाशा- safa 11 -Ts. IL. 3. 12. 1.
ASVAMEDHA AND MAHABHARATA 457 carrying fire round the victims ;' but the tcxt of the passage evidenrly does not admit of such an interpretation; and, besides, in Ry. X 155.5 the sacrificial com 15 apparently referred to as first being led round,' and then fire being carried round it. It is, therefore, more probable that the victims were in the first place made to circumambulate the fire, or the fire and stake combined. Aśramedha and Mahabharata Further, the allusion to the pašu-purodalas. or cakes offered in connectron with the vicrims, as well as to the two cloths and the piece of gold placed on the ground, as they are in the later practice, for the dead borse co lic upon, might seem to suggest chat even then this sacrifice was not performed in quite so simple manner, but somewhat more in accordance with the later ceremonial than the scanty allusions in the hymns might lçad one to suppose. At all events, hou ever, we shall probably not be far wrong in assuming that, from the very beginning, the performance of the horse sacrifice must have had connected with a certain amount of ceremonial of a purely secular and popular character. Even at the time of the fully developed ritual this was almost certainly the case to a larger extent than would appear from the exposition of it given in the Brahmanas and Sutras which indeed, are mainly cencerned with the religious side of the ceremonial For this reason considerable interest attaches to the description of the horse-acritice given in the Afvamedhiha parvan of the Mahabharata in which much greater stress is laid on the popular and chivalrous aspect of this religous observance. Though this epic account manifestiy emanates from a much later period, it seems, upon the whole to present the traditional features of this royal ceremony, embellished no doubt by all the exercise of that poetic fancy to which the occasion so readily lends itself. a zifra artifai (I. 2. 2. 13.)-, the same as pradakşına, the act consists in performing a go-round whilst holding a firebrand or burning coal. Also - SBr XIII, 2.4 3. 2. परीमे गामनेपत पर्यग्निमहुपत । देवेवक्त श्रवः क इमां आ दमति । -Rv. X. 155.5.
459 SACRIFICES AND KITUALS On the completion of the great war between the Pandava and Kaurava princes Yudhistira, having reascended the throne of his fathers, resolves on performing the horse-sacrifice, as calculated to clean e him of all gue'incurred by the slaughter of his Kaurava kinsmen. Having been initiated on the day of the Caitra Full Moon (beginning of spring), "the king clad in a linen (? sulk) garment and the skin of a black antelope. bearing a staff in hand, and wearing gold wreath, and a round gold plate round his neck, shone like a second Prajāpati at the holy cult.' The chosen steeds of black and white colour like the black buck, is then, Jed up, and is set free by the sage Vyāsa himself, and that model of knighty perfection Arjuna, the king's second brother, is appointed to guard the priceless victim during its year's roaming. He accordingly starts after it on his chariot yoked with white steeds, attended by a picked body-guard' amidst the rejoicings and fervent blessings of all Hastinapura-men, women, and childern. Thus followed by its martial escort, the noble steed roams at will over lan is over which sovereign sway is claimed by the Pandava king-to wit, the whole of India from sca to sea - first pressing eastwards towards the sea, then turning southwards along the eastern shore as the extreme point of the peninsula, and finally northwards agam on its homeward way, along the western coast. Time after time, the determined attempts to impede its progress or even to capture and retain it as a precious trophy and token of national independence, are successfully repelled by the dauntless son of Pitha; but, mindful of his brother's injunctions, he spares the lives of the kings and princes who oppose him, and, having obtained their submission he invites them to acrend the sacrifice of the horse at Hastinapura. On the other hand, not to take up the challenge implied in the progress of the horse was considered a sign of weakness or cowardice. Thus the king of Manipura is censured severely by Arjuna for receiving him meekly, accompanied only by Brahmanas and with 1. cim Compare -SBT. XIII.3.1. 1 -2 4 m RECHTS- श्वमेधेन यजते । Compare SBT, VI 7.1. 1. Mahabharala XIV. 2087. Compare SBs. XIII. 4.2.5.
AŚVA MEDHA AND MAHABHARATA 459 presents to offer to the intruder, being told that he had lamentably fallen away from the status of a Ksatriya, and acted the part of a woman. At length tidings of the approach of the horse reach the king, and forthwith preparations are made for getting ready the sacrificial ground, and to provide accomodation on a righr royal scale, for the numerous guests expected to witness the ceremonial. Specimens of all available species of animals are brought together to serve as victims' along with the sacred horse; and dialecticians cager to vanquish one another, foregather to discuss the nature and origin of things. At last Arjuna arrives. and, having met with an enthusiastic welcome, he 'takes repose like a seatacing man who has reached the shore after crossing the ocean'. Then commences the performance of the sacrifice, the general out-line of which as sketched in the epic, fairly corresponds to the ordinary ceremonial : the chief points of difference being the forlo and material of the altar, which is described as three cornered, like the heavenly bird Garuda, and as being compo ed of a 'trunk', measuring eighteen cubits, and made, like the wings, of gold bricks, the structure thus shining like the altar of Daksa Prajapatı. The sacrifice over, a great public festival ensues for wluch mountains of food and sweetmeats, rivers of spirituous and other beverages, and lakes of ghee' are provided. and the feasting goes on through day and night till every one has had his fill.-a festival. indeed of which the poet remarks people continued to talk to his day. From the narrative of Arjuna's martial exploits whilst following his precious charge one could not of course venture to draw any conclusion as to the kind of adventures the sacred horse might have met with, at the time of the Brahmana, during the period of its roaming at large As a rule however, the closely watched animal would probably not range very far from the place where the sacrifice was to be performed ; and though its body of guardians were not permitted at any time to force it to retrace its steps, they could have had little difficulty in keeping it within a certain range of grazing. It deed, on the occasion of King Daſaratha's Ašvamedha, described in the first canto of I. Perhaps only domesticated, whilst the wild ones are set tree after "pargagnikarpa".
460 SACRIFICES AND RITUALS the Ramayana no mention whatever is made of anything having happened to the horse during its time of grace The expedient mentioned in the Arahmana (XIII 4 2 5) that a hundred wornout horses should be sent along with the horse to keep it company would doubtless as a rule prove a sufficient check, but seeing that neither the Taittiriya Brahmana nor Sankhayana alludes to this expedient it is probably ment as a practicalsuggestion rather than as a positive injunction That the horse intended for sac rifice was by no means always safe from violent assaults is clear from the directions given in the Brahmanas as to what should be done in the event of foes getting possession of it Even more pointed in this respect are the stanzas quoted in our Brahmana (XIII 5 4 21 22) - Satānika Satrāuita seized a sacrificial horse in the neighbourhood the sacrifice of the Kasts even as Bharata (seized that) of the Satvats The mighty Śatanika having seized in the neighbourhood Daftar astra s white sacrificial horse whilst roaming at will in its tenth month the son of Satrajita performed the Gavinata (form of) Sacrifice As a cule however che for tunes of the roaming horse would doubtless depend largely on personal circumstances Whilst a strong ruler who had already made his power felt amongst his neighbours would probably run little risk of having his consecrated victim kidnapped even though it were to stray beyond its master s boundaries a prince of greater pretensions than resources might find it very difficult to secure the safety of his borse even if it kept well within the territory over whicl le rules In any case however the capture of the noble beast would doubtless cause not a little blood, and might lead to complications and struggles not less serious than those occasioned by Vaststha scow or in Irish legend by the brown bull of Queen Medb (Mab) of Connaught Asyamedha and Rerolving Legend Gathy Gada) Whilst of the epic account of the Asvamedha thus prevents an instructive though extravagant illustration of possible occu rences during the preliminary period of the sacrifice sonie items of the ceremonial on shich further information might have bern acceptable are altogether ignored in it Tao of thesc at least one might have expected to find mentioned there seeing that they are of special interest to Ksatriyas 112 the practice of a ASVAMEDHA AND GATHA GANA 461 Brahmana and a Ksatriya lute-player singing morning and night stanzas composed by themselves in honour of the king; and the so called revolving legend (XIII, 4, 3, 1 segg) related by the Hotc, in a ten days' cycle all the year round. It is especially in regard to this latter point that the statements of the ritualistic works might with advantage have been supplemented During the ren days' cycle a different god, or some mythic personage. 15 assumed, on each successive day, to be king baving some special class of beings assigned to him as bis subjects, and a certain body of texts as hus Veda from which a section is then recited. But from the particulars given it even remains uncertain whether any legend connected with the respective deity was actually related whilst regarding the form and nature of some of the specified texts--such as the sarpandya (snake science), des aganavıdja (demonology), masa (or asuravidya magic art)- we really know next to nothing. Nay, even regarding the Itihasas and Purānas likewise figuring as distinct texts additional knou ledge would by no means be unaelcome And though regarding some of the divinities referred to the Hotr might easily have made up some kind of short tale others would have required some exercise of ingenuity unless he had at his disposal matemals other than those accessible to us As a rule however legends of this kind would seem to have been of the simplest possible description as may be gathered from the particulars regarding the Narašamsani' or recitals in praise of (plous) men which. accordwg to Sankhayana (XVI (1), take the place of the revolving legend' in the ten days' cycle of Purusamedha The Hotrs recitals on that occasion consist simply of certain hymns of the Rgveda generally celebrating the liberality shown by some patron to his priest preceded by a brief statement merely consisting it would seem, of a prose perhaps of the respective verses recited thereafter This latter set of recitations and legends chus consists entirely of matter taken from, or based on the Rgveda, which is indeed the proper source for the Horr priest to resort to for his utterings. The recitations required for the Afvamedha on the other hand, consist of matter drawn not even from the three Vedas (Rg Yaju and Saman) alone but also from the Atharvans and Angicas whose names combined usually make up the old designation of the hytons and spells of Atharvaveda, verses or 462 SACRIFICES AND RITUALS whilst they are here taken separately as if still representing two different collection of texts ,-nay, the materials, as we have seen are even drawn from other, probably still latet, sources This circumstance, added to the fact that the texts of the Black Yajus make no mention of this item of the ceremonial. might one suspect its comparatively late introduction into the Aśvamedha ritual, though even this would not, of course mahe it any the less strange that no allusion should be made in the epic account to this by no means the least interesting feature of the performance One must however, bear in mind that the poet's mind was evidently more intent on telling about the wonderful deeds of the semi-divine bowman in the foreign lands than on recording the tites performed in the meantime at home in the presence of the royal sacnficer barseli. Even in cases where the horse was kept within a convenient distance from the sacrificial compound all the year round its warders themselves partly of royal blood could hardly have had an apportunity of attending the performance of these rites, though the popular character of some of these rites, as well as certain expressibns used in connection with the 'revolving lcgend' would lead one to suppose that they were meant to be witnessed by at least representative ol the various classes of the population (Taken from Eggeling's account) Puruşamedha in the Satapatha and Gopatha In the ſalavatha Puru samedhah : XIII 613,6,7; 9,11 , 21, 12, 19, 20, Purusamedham XII1.6 1.) 11 Puruşamedhassa . XIII 718 Purusamedhena. XIII 611 In the Gopatha: Purusamedhah : 1.57 Purtiçamedhat. I.5 7. Puruşamedheng 1.58 The word 'sarathedda'' does not exist in the Brahmanas KEITH ON THE PURUSAMEDHA 463 Kelth on the Purlisa medha We give extracts from Keith s Introduction to the Taitt:- rila Samhita The human sacrilice as a ritual form 1, not allud. ed to in the Sanhita but the Brahmana (III 4) enumerates the symbolical human victims as does the Vayasanej i Sarha (XXX) Neither the Matras ant nor the Kathaka has any notice of the Tite The ritual is mentioned in the Satapatha and given in detail by the Apastamba (2x) Sankhayana (XVI 10 14) the Var tona Sutra (XXXVII 10 XXXVIII 9), Hiranjakesın (XIV 6) Katj aj ana (XXI 1) put not by Baudhayana in whosc work no trace of the rite is found, a fact of some importance The ver sions of Sankhazana and the Vaitana are quite distinct from those of the Bralimapas and their corresponding Satras they supply a ritual for the slaughter actually pe of a single man whic is based exactly on the Asva medha and both texts recognize the Purusamedba as depending on the Ašvamedha Thiese texts Also consider the end of the site the healing of the sacrificers bodily illa and not the winning of the immortal life and the hymas used are taken from the Rgveda and the Athrvaveda There can be no doubt that the ritual is mere priestly invention to fill up the apparent gap in the sacrificial system which pro vided no place for man On the ather hand the Yajurveda texts recognize only a symbolic slaying of a whole host of hum in vic tims who are ser free in due course and only animal victims who are set free in due course and only inmal victims are offered The ritual does not help to decide whether the form was substi tuted later for a real sacristce or was a mere priestly invention and the decision on this matter can only be given by other con siderations Eggeling who inclines to the formet view quotes with approval Weber s suggestion that when the cating of the victim became part of the rite the human sacrifice whould natu rally become more and more impossible but this clearly an crro neous vies of religious development , if the human sacrifice was ever usual cvery probability points to the victim having first been eaten and the very essence of the site would lie in the tes ting of the blood Now that luman blood was shed in the ritual is not to be denked In huilding the brich altar for the fire the fan luch 46 SACRIFICES AND RITUALS the sacrificer has used for carrying about for year the sacred frre is built into the bottom layer, and on it are put the heads of the five victims-man, horse, ox, sheep and goat-to impart stability, as the Satapatha Brahmana (VIII 52 1 seq) clearly states In the Satapatha (VI 21 37 seq) the last to perform the whole rite of slaying the man is said to have been Syaparpa Saya kayana, and only one victim was normally in its time offered, either a he goat for Prajapati or ane for Vayu and the use of real heads if not actually of gictims slaughtered for the purpose, or of gold or clay heads 13 disapproved But it still VII 521 scq) gives the Mantras for the full rite as does Apastamba XVI 17 19 20) who however, allows them all to be used for one victim that for Vayu, only in the Tarteriya tradition 88 preserved by Apastamba the head is to be purchased of a Ksatriya or Vaisya slain by an arrow-shot or ligbtrung for seven or twentyone beans and apparently to be severed from the head at the time of purchase it is then given hſe by being laid on an anthill with seven holes, and redeemed from Yama by three Mantras while sacrifice is completed by a he goat which is offered to Prajapati But according to the Taittiriya Samhita (V.5.1) a goat offered to Väyu Nigutvant is used to supply the head for the firepan in place of all the other victimes including man This passage, however, cannot be relied on as giving a general rule for the Taittirya which normally recognizes the paś uśıtşim as u cd though in yet another passage it suggests (V.183) that the four animal victims nete allowed to go free after the citcumambulation with fire the offering to Prajapats being used to complete the rite It would seem in that case that only the human head would be placed in the pan In the Kathaka (XX 2) the buying of a head of a dead man for tsents one beans is also prescribed, but the use of all the heads is clearly contemplated and this no doubt the traditional Taittiriya vien The Maitrdsant (11.29) keems to regard the actual u'e of the heads es pormal Kenth says it would be impossible to deny that he have here the record of the very widespread usage of sloping a human being to act as the guardian of the foundations of a building a custom which is sorld ride and has often been exephised in Indsa But that is not the human sacrifice in tbe ordinary sense EGGELING ON THE PURUSAMEDHA 465 of the word it is significant that it is the form found in Canaan (cf the facts quoted by Farnell, Greece and Babylon. p. 245 n.2) and claearly affords no parallel to the rites of the Yajurveda. Nor does the Sanhita present any other evidence of this rite. The rite indeed is poorly supported in the Vedic literature. Hul lebrant saw indeed in the Reveda (X.187: 85 21,22)' references to the nite as preserved in the Sankhayana Srauta Satra, where the chef queen lies with the dead man, but this suggestion can Jardly be accepted as probable According to Keith, the passages referred to yield a perfectly adequate sense without being applied to the extraordinary use postulated by Hillebrandt Keith finally discusses the legend of Sunahsepa, which has been discussed by Eggeling also, besides Max Muller (Ancient Sanskrit Literature. pp 108 seq ; and Roth (Ind Srud. I. 475 seg) II 112 «eq) Keith says, here the whole story reveals the slaying as proposed as something utterly toonstrous. The king binds himself to slay bis own son, contrary to all Vedic propriety, and buys a Brabnan's son and induces by a bribe the father to undertake the staying from which all the priests held aloof The son 15 saved by prayer to the God, and taken away from the unworthy father, and adapted by Visvamitra one of the king's priests Whatever the purpose of the tale, it is enough to show that human sacuřice was for the Rrahmana period a horror beyond words and the Mahabharata insists that it is unknown Ergeling on the Purcsamedha or Human Sacrifice We shall quote here from Eggeling's Introduction attached to his last volume (Books XI-XIV P xxx) of the Satapatha Brahmana Prof Keith has derived the matter of his discussion also from this Introduction The ritual arrangements of the Purusamedha or human sacrifice seem to have been developed out of those of the Aśvamedha Its first three Soma days are essentially the same as the three days of the horse-sacrifice except as regards the diffe- 1. उदीप्वं नाभि जीवलोक गतासुगेतमुप शेष एहि । हस्तमाभस्य दिषिपोस्तवेद पत्युजनित्वमभि स बभूथ ॥ -Ry X. 18.7.
456 SACRIFICES AND RITU4LS rence of victims on the second day To these the authorities of the White Yajurveda and apparently also those of the Black- Yajuş' x add two more days whilst the ſankhayana Siura on the other hand recognise, but one additional day. Lthe the Vartana Sutra Sankhayana also differs from the other authorities in giving an entirely different character to the central feature of this performance inasmuch as lie makes it a real human caccirice instead of a merely simbolic one A pecuhar interest th: attac hes to this difference of theory, seeing that involes, the question as to how far down the pacactice of human sacrifices can be traced in India That such sacrifices were practised in early "times is clearly shown by unmistakable traces of them in the ritu alistic works, but in this respect India only shares a once alnost universal custom The question then whicl chiefly interests us here is whether or not this practice was still kept up at the time with which we are here concerned Now, as regards the texts of the Yajurveda-that is, the text-books of the sacrificial-t seems pretty clear that they no longer recognise the sacrifice of human beings, and the same may be said of the remaining ritualistic literature with the exception of the two works above reffered to with regard to this particular sacrifice The points bearing on this question being very few in number may be briefly reviewed here, Sunahśepa Legend First as regards the story of Sunahsepa which is recited at the Rajasusa sacrifice and has been rescal Des treated before King Heriscandra bemg chºldless, prays to Varuna to grant ha a son vowing to sacrifice bim to the god. A son is born to him. and 13 called Rohita but in spite of the gods repeated demands the fulfilment of the vow is constantly de'erre, til at last the youth having been invested in armour 15 told of the fate await- He, houves, rafuses to be sacrificed and escapes to the forest The king thereupon is seized with dropsy, and the me him 1 Whise cae three Santias contain to section relating to the Purusa medha The Taitritisa ork nara (III 4) eruperates the symbol elutoin viims in much the same way u does the Vaasa neyr Sar huse, and the Apastamba Serra makes the performance pilar to what it is 10 ghee Yajuri eda The Vaittaa Sutra of the Atharra Veda also makes it a five days performance SUVALISEPA LEGEND 467 son hearing of this, hastens homenard to save lus father. On the way he is met by Indra who urses bith to wander, and he accordingly does so for a year. The same is repeated five different times In the sixth year, the prince, bile wandering in the forest, comes across a starving Brahmapa Ajiparta, who lives tliere with his wife and chree sons, and who consents to sell lum one of his sons for a hundred cows to serve him as a ransom to Varuna. Tlie Brahmana wishing to keep his eldest son, whilst the mother refuses to part with the youngest, the choice talls upon the second boy, called Sunahśepa Rohita now returns to his father who having been told of the transaction, then proposes to Varuna to offer the Braliman youth in lieu of his son, and the god, densing a Brahmana better than a Ksatriga conseats to exchanges and orders the king to perform the RajasOya sacrifice and to make the youth the chief victim on Abhişecaniyn, or day of consecration. Four renowned Rşis officiate as offering priests, but when the buinan sacrifice is to be consummated, no one will undertake to bind the victime The boy's own father, Ajigarta, then volunteers to do so for another bundred cows and subsequently he even undertakes to slay his son for a similar reward. But when the poor lad sees his own father coming towards him, whetting his knife and becomes aware that he is really to be slain, 'as if he were not a man, 'he bethinks himself of calling upon the gods for help and by them he is successively referred from one to another, till by uttering three verses in praise of Usas the Dawn he is released form his fetters whust the king is freed from his malady Subsequently one of the four priests, the royal cage Visvamitra receives Sunahścpa as luis con, conferring upon him the name of Devarata (Theodotos) and refu. ses to give him up to Ajigarta and when the latter calls on his son to return to him, and not to desert tas ancestral race, he replies What has never been found even among t Sadras thou bast been seen with a knife in thy hand, and hast taken three hundred coas for me O Angiras! And on his father avawing his guilt, and promising to make over the cattle to him, he again tepuies 'He who has once done wrong will commnt another sin; thou hast not abandoned the ways of a Sudra what thou liast done 18 irremediable', and 's freniediable'. echoes V.Svamitra, who then formally adopts him as his son.
468 SACRIFICES AND RITUALS This legend, so far from bearing witness to the existence of buman sacrifices as a generally recognised practice at che time when it originated, would rather seem to park this particular case as an exceptional one For, if it were not so, how comes it that the king's four high priests-who if any, must have been looked upon as thorough masters of the sacrificial science-should have refused to assist in the inmolation of the human victın ordered by the deity, leaving it to be accomplished by the sullied hands of the aretched father ? But there 38 another feature of the story which cannot bnt strike one as very peculiar Why should the childless king pray for the birth of a son only to make a sacrifice of him 7 He has been told to do so by the holy sage Narada: js one then to understand that the sage's advice, as will as Varuga's consent is given merely to try the king's farth and truthfulness? If so, the case is similar to that of Abraham's sacriluce in the land of Moriah, only that the king's faith proves less intenese and exalted-perhaps more humanly faint-lerated-than that of the Jewish patriach, But the most stroking feature of the legend doubtless is the part played in it by the unnatural father, and bzs feature seems indeed to in part to the tale something of the character of an allegorical representation of the contrast between a barbarous (and perhaps earlier) and a more civilised phase of life and more feeling in this respect two points deserve to be noticed, s1z. the coarseness of the synonymous names ( dogs tail') of the three sons of the Brabman, and the fact that the latter belongs to the Angiras stock, a name intimately associated with superstitious Tires on the one hand, and with the ritual of the fire-altar on the other. 'Cattles' Heads on Sacrificial Pans, Now, it is exactly in connection tith the building of the fire altar that the clearest, and most unmistakable race of an old practice of human sacrifices-or father of the slaying of men for sacriflcal purpose occurs In laying down the bottom layer of the alter the pan which had been used by the sacrificer for cartring about the sacred fire recogned acrilicial animals -man, horse ox, sheep and goat--put therein in order to impact stability to the eltar (ŚBr. VII, 5, 2. I seqa)In previous CATTLES' HEADS 469 passage of the Brahmana (1,2. 3, 6 seg) where the relative value of non-animal offering-materials and the five sacrificial animals is discussed, it was stated that whilst the gods were making use of one after another of these animals, the sacrificial essence gradually passed from one to other, thus rendering the previous one useless for saerifice, until it finally passed into the earth whence it entered the rice and barley afterwards used for sacrificial dishes. The general purport of this passage would seem to be to indicate a gradual tendency towards substituting the lower for the higher animals, and ultimately vegetable for annnal offerings; though, as a matter of fact, animals continued of course to be commonly sacrificed in later times. Nos as regards the heads of the five victims, the author sub-equently (VI. 2, 1, 37 seqq ) makes some further remaks which go far to show his previous statements referred only to the traditional practice which, however, was no longer in use in his own day and had probably not been so for generations past. He mentions various expedients adopted by some priests with a view to keeping up at least sonne semblance of the old custom, -viz, etther by procuring real heads from some source of other, or by using heads made of gold or clay; but they are summarily dismissed as profane and fraudulent counterfeits, and the author then remarks somewhat vaguely and diplomatically that 'one may slay those five victims as far as one may be able (or inclined to do so, for Prajapati was the first to slaughter them, and Saparna Sayakayana the last, and in the interval also people used to slaugher them, but at the present day people slaughter onls (one of) those two, the (he. goat) for Prajapati, and the one for Vayu;' after which the proceeds 10 estaww deszels te vestice tlura in ordusu later on (VII.5,2 I seqq.), the Brahmapa expounds in the usual way the formulas used in the traditional, and theoretically still available procedure, though 19 the actual performance perhaps only the formulas relating to the particular heads used would be muttered. While Yajñavalkya thus, at least in theory, deals rather cautiously with the feature of the traditional custom, the theolo. gians of the Black Yaji's take up a somewhat bolder pysition Indeed it is evidently against this older school of ritualıts that some of the censure of our Brahmana is directed. For though 470 SACRIFICES AND RITUALS they too allow as au alternative practice the use of a complete set of five heads, they make no mention of a man being killed for this purpose but enjoin that a dead spans head is to be bou ght for ekenty one beans which is then to be laid against on ant-hill with seven holes in order to again supply it with the seven vital airs of the head whereupon three stanzas relating to Yania are to be sung round about it to redeem it from the god of death Besides the four animals there is also to be a he goat sacred to Prajapati the offering of which is to complete the animal sacrifice In this school al'o the ordinary practice, hon ever, is to kill only a he goat for Vayu Nigutvat and to use its head for putting it in the pan placed in the bottom layer of the alcar As regards the Rg eda situal the Kaxsitaki Brahmana as Prof Weber tas pointed out, leaves a choice between a be goat for Prajapati and one for Vayu whilst the Sanklāyana Sacra curiously enough again adds the alternative course of using set of five heads Purifactory Bath and Human Sacrifcie Prof Weber has drawn attenton to another tite in the sacrificial ceremonial which seems to him to show clear traces of human sacrifice Ac the purifactory bath at the end of the Afvamedba the Sacrificer is to be purged of any guilt he may have committed against Varupa by ap oblation made to Jumbaka (Varuna) on the bald head of a man possessed of certain repul sive features whilst standing in the water Further the man is to be of a Atreya family according to Shankhazana(XVI 18) bought or hired for a thousand cows and that he is to enter the river till the water flows into his mouth Poat Weber suggests that this ceremony would be meaningless if the man were not act ually drowned Eggeling suggests that the Yajus texts contain nothing that could make one supect that the man was actually drowned the Sarkhāyana further states that after the comp letion of the oblation they drive him (the man) out thinking that the guilt of the village-outcasts is thereby doiven aut I would couclude this discussion with the following obser vations of Eggeling Not even the slight consideration of the ritual of the Puruşamedha as sketched out in "hese two DAS ANANDA'S INTERPRETATION 471 works, must I think. convince us that this form of human sacrifice cannot possibly be recognised-any more than the one propounded in the Satapatha and Taittiriya Brahmanas-as having formed part of the traditional sacrihcial ceremonial, and that in fact, it is nothing more than what Sankhayana appears to, claim for it, viz, an adaptation, and that a comparati, vely modern adaptation of the existing Aśvamedha ritual. Thus Purusamedha could not be recognised as a genuine member of the Sacrificial system of the Brahmanic age if it means the human sacrifice in the ordinary sense of the term. As I have said, it was never the intention on the Sanhilas (Rg and Yajus) to instiute such sacrifices in which the animals were teated as victims Of course, many centuries after the composition of this literature, credulities appeared, rituals were developed round the maatras which by themselves were inocuous, and all types of degrading and derogatory practices were introduced Dayananda's Interpretation of The Ašvamedha a, Occuring in The Samhita Dayananda who ha been the greatest interpretor of the Vedic lore in the mudern times ha, in his giedadı-Bhasya. Bham,ka interpreted some of the terms as follors. 1 God makes the whole universe Hence he is called Karma, which is synonymous aith Kassapa God is, therefore calld Kafyapa also He has created all living being. They are. therefore, called the progeny of Kaśyapa God is so called because etymologically the word Kasiapa means 'one s ho sees', As God on account of His omniscience, knows even the minutest thing thoroughly thout an error, Hc is called Pasyaka meaning the "seer". By interchanging the first and last letters, pasjaka becomes kafjapa as "funnsa" becomes 'sha", and "kartu" becomes "tarku" according to the authority of the Mahabhassa (the Commentary by Patañjal on Patin's Asfadhyayı). The 474 । SACRIFICES AND RITUALS many names such as Indra Mitra, Varuna etc. 4 Jamadaxn Asvamedha and God-God the lord of all creatures is called Jamdagni (Narukta VII 24),1 e. Asvamedha An empire is like a horse and the subjects like other interior animals God's name is Asva also because he pervades the whole universe Afva comes from the coor V as to patvade (Ś Br. XIII 3 8 8) Afvamedha is the name of the empire The ruling power of the state make, it shine with «plendour and it redounds to the glory of the ruling power. It makes the subjects obey ics will Hence the empire is called by the name Advamedha Wealth and splendour is the very source of the empire. (SBT XIII 2 11 15 16 17) According to Dayananda Alva is the Empire, Asya is also the Sun, the Asumedha ritual is for the prosperity of the Empire, since the Aśvamedha and the Empire (Răstra) are synonymous There is no question of slaughtering the horse which has become a symbol of the Empire and glory of the human race (इद्र मित्र०) तेनाऽनन्द्रशब्दो विशेष्यतया गृहीतो मित्रादीनि च विशेषण तया । अत्र खलु विशेष्योऽग्निशब्द इन्द्रादीना विशेषणाना मङ्गन्वितो भूत्वा पुन स एव सद् वस्तु ब्रह्मविशेषण भवत्यवमेव विशेप्य प्रति विशेषण पुन पुनरन्वित भवतीति, न चैव विशेषणम् ।-----निरुक्तकारेणाप्यग्निशब्दो विशेष्यविशेषणरवेनैव वणित । तद्यथा-इममेवाग्नि महान्तमात्मानमेक- मात्मान बहुधा मैधाविना वदन्नीद्र मित्र वरुणमित्यादि (Nirukta. VII 18) रा चंक्स्य रावस्तुनो ब्रह्मणो नामास्ति । तस्मात्सवैरपि परमश्वर एव हूयते । -Dayananda. See Rv 1 164 46- इन्द्र मित्र वरुणमग्निमाहुरथो दिव्य मुपर्णो गरत्मान् । एक सद विप्रा बहुधा वदन्नि यम मानरिश्वानमाहु ।। प्रजापति जमदग्नि सोऽश्वमेघ 1(14) धान्न वाइवो दिडितरे पराव । (15) ज्योतिर्व हिरण्यम् । (16) क्षत्रस्य॑तद्रूप यद्धिरण्यम् ।। -SBr IX 221417 न में मनुष्य स्वर्ग लाकमजसा वेदाश्यो चं स्वर्ग नावमम्जमा वद । -SBr XIII 231 राष्ट्रमश्वमेघो ज्यातिरव तद्राष्ट्र दधाति । धत्रायव सहित तानुकरामनु- यसमान करोति । अथो क्षत्र वा अश्य, धनस्यंतद्रूप यढिरण्य, दाप्रमद सरक्षत्रण समर्पयति । विशमेव तद्विश समघयनि । -SBP XIHI 2216 जमदग्नय प्रजमिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नया वा, तरभिटता भवति । -Nirukta VII 24 ।
SIGNIFICANCE OF THE ASVAMEDHA 475 Dayananda bases his notions the Satapatha: on the following passage of The Asyamedha, doubtlcss, is Srı (glory) and Rastra (the royal power), and therefore, he thus raises that Sri and Rastra (glory, and the royal power) for him (the Sacrificer) upward Śri (glory) is the responsibility(bhara) of the royal power (Rastra) he thus fastens on him (as a burden) (3) The central of royal power (Rastra) is glory (Sri). glory (prosperity), food, he thius lays into the very centre of the Rastra (royal power). (4) The cool or Peace (Sitam) of the royal power (Rastra) is the kşema (or security of possession); Ksema, he thus procures for him. (5)' Thus the Asvatned ha ritual is for the prosperity of the nation (Rastra or royal power) and the prosperity depends on four factors Śrı (glory), Bhara (responsibility), Anna (lood) and Ksemua (security of possession, arising out of coolness or peace) The performance of the Aśvamedha bas twelve objectives which bave been narrated in the Vedie National Anthem and enumerated in the Satapatha (1) in the priestly office, may the Brahmına be born endowed with spiritual lustre. (11) In the royal order, may the Rasanya be born heroic skilled in archery sure of his mark and a m ghey car fighter (111) The milch cow, 1 श्री वें राष्ट्रगश्वगेध थियमेवास्म राष्ट्रमूर्ध्वमुच्छ्यति । (2) श्री चे राष्ट्रस्य भार श्रिममैवास्म राष्ट्रम् (3) श्री राष्ट्रस्य मध्य श्रियमेव राष्ट्र मध्यतोऽन्नाचन्दधानि (4) क्षेमो दै राष्ट्रस्य शीत क्षेममेवास्मं करोति । (5) - SB, XII 2.9.25 476 SACRIFICES AND RITUALS (vi) The draught ox (v) The swift racer (VI) The well favoured woman (beautiful) (vii) The vic Drious warrior (vi) The blitheful youth (in his prime of life (1x) May a hero be born into this Sacrificer (a heroic progeny with manly vigour) (x) May parjanya (clouds) rain for us whenever we list (X1) May our fruit bearing plants ripen (11) May we have possessions and their security (Yoga ksema)' Multipurpose Significance of the Afvamedha 1 The Aśvamedha has an astronomical interpretation The Asva stands for the Sun which moves across a number of astral bodies It is related to year montns day seasons muhartas and so on He is daily being sacrificed at some place he how ever is never killed be rises again the next day he is always alive in some part of the sorld 2 Afva is the supreme animal in human society he is a supreme creature in an animal zoo or an animal fait which 18 held periodically on bebalf of the state where not only cattles are exhibited but also wild animals These animals have been described in the Satapatha (XXII 2 2) on the basis of zhe Yajur veda Chapter 24 (We have described these animals in our Chapter on Fauna Chapter IX pp 244 254) From the animal fair the wild animals were let loose to the forests whereas others were duposed of in the society (might have been sold distributed by State) । प्राब्रह्म । ब्राह्मणो ब्रह्मवचसी जायताम् । (1) आराष्ट्र राजय । घरमव्योऽतिव्याधी महारयो जायताम । (2) दोग्धी घेनु (3) वोटाऽनडवान (4) आ] सप्ति (5) पूर्थोिपा(6) जिपणू रयेष्ठा (7) सभेयो युवा (8) प्रास्य यजमानस्य वीरो जाय ताम् (9) निवामे निकाम न पजन्यो यपतु फ्लबत्यो न आपधप पच्य ताम योगक्षेमो न क्ल्पलाम । (10) -Br XIII 1 9 1 10 al o Y* SIGNIFICANCE OF THE AŠVAMEDHA 476 (a) 3. Horse represents the royal authority, he is a symbol of nation, and he is adored with pomp and show in the National Ritual known as the horse sacrifice or the Ašvamedha, he is not killed (though the ritual later on deteriorated into the killing rituals) The offerings prescribed by the Satapatha for offering to the fre (and thus to other gods) are only of ghee (butter). parched groats and grains For Agni and other gods only annahoma (tood oblations) are prescribed, Prajapati the Creator Himself, alone can take the life of a horse, he is held so sacred. For this we have the following passages Prajapati assigned sacrifices to the gods, Afvamedha He kept for Himself The gods, said to him Surels, this to wit the Asvamedha-1s a sacrifice let us have a share in that also' He (Prajapati) contrived these Annahomas (tood oblations) for them thus when he performs the Annahoma at is the gods lie thereby gratifies From this passage it is clear that for other gods (which include Agni. Vayu Varuna (or waters) and the Adityas) the oblations can only be of anna or food We further have, With ghee he makes offering for ghee is fiery mettle ghee is gods' favourite resource, it is thus with their favourite resource he supplies them (2) With parched groats (sabtu) be makes offerings parched froats are a form of the gods it is the gods he thus grari fics (3) With grain (dhant) he pakes offering, grain is a form of 1 प्रजापतिदेवेभ्यो यज्ञान व्यादिशत्। स आत्मन्नश्वमेधमत्त ते देवा प्रजापतिमन्त्र बन्नेप वै यज्ञो यदश्वमेयोऽपि नोऽत्रास्तु भाग इति तेभ्य: एतानगहोमानरल्पयद्यद न होमाजुहोति देवानेव तस्त्रीणाति ।। - ŚBY XIII 2 1, I 476 (d) SACRIFICES AND RITUALS 13 in daytime that one goes to seck for what is lost? These passages refer to the setting of the Sun in the even ing and his rise again the next morning. This horse of the Sun is never brought back, it moves on and on, Three stanzas the one sings (the Brahmapas) and the three s anzas the other (the Rajanyas) tliey amount to set - 311 seasons make up a year, he thus establishes (the Sacrificer) in the seasons in the year. These passages telate to seasons which are caused by the Sun -ben the earth goes round it The following passage fur. ther gives other astronomical details. "Go thou along the way of the Adityar"-to the Adityas he thus makes it (the horse, in fact the Sun), 'Ye divine guardians of the quarters (dik). protect this horse (the Sun) sprinkled for sacrifice to the gods.the guardians of the quarters are a hundred princes born in wedlock, to them he commits it, there joy, here let it rejoice'-here is safe keeping, here is Its on sale keeping haill"-For a year he offers the (four Dhytı) oblations amounting to sixteen ninetees 1 प्रजापतिरश्वममस्जत । सोऽस्मात् सृष्ट पराईत्सदिशोऽनुप्राविश सन्देवा प्रपमच्छ स्तमिष्टिभिरनुप्रायुञ्जत तमिष्टिमिरम्दैमा स्तमि- प्टिभिरविविन्दन्यदिष्टिभिर्यजते अश्वमेव तन्मध्य यजमानोऽन्दि- च्छति । (1) साविश्पो भवन्ति । इय सरिता यो या प्रामान्निलयते योन्मत्यस्या धाव तमनुविन्द त यत्मावित्र्यो भन्स्य' बस्य दानुदित्यं ॥ (2) तदाहु. । प्रथा एतदरो गीयते यत् पराईति मान प्ररणवर्तयन्मीति यत्सायन्तो जुहोति क्षेमो व धुनि क्षेमे गति दे मेरो हैनन्दाचार तस्मात् साय मनुष्याच पावश्च म्या भवत्पथ यत् मातरिप्टिभियग्न इन्द्रत्यवनन्तत् तस्मादिवा नष्टंग एनि यवेव साय घृतीर्जुहोति प्रात- रिप्टिभियंजते मोगक्षेममयमान वल्पयते ।।() -SBrXIII 1.4 13 2 तिस्रोन्या गाया गायति तिम्रोऽय पद सम्पयन्तै पर ऋतर मवन्मर ऋतुष्वत मरमरे प्रतितिष्टति । -SBr. XIII 156 SIGNIFICANCE OF THE ASVAMEDHA 476 (6) for they are the horses chain (360 x 4-1440) and it 15 therewith alone that he chains it (these numerals refer to the number of praharas during all the 360 nights of a year The Sun is invisible for 1440 praharas in a year, as it it is kept bound for the period )! They amount to one and twenty there are twelve months five seasons these three worlds and yonder Sun as the twenty first that is the divine ruling power (ksattra) that is the glory (Sri) that supreme lordship that summit of the fallow one (the Sun) that real of light he attains No v the gods did not know the Pavamāna at the Ašvamedha to be the heavenly world but the horse knew it for man does not know the way to the heavenly world (svarga or dyau loka), but horse (the Sun) does rightly know it' Prajapati poured forth the life sap of the horse (asvamedha) #hen poured forth it went from him Hasing become fivefold it entered the year and they (the five parts! became tho e half months He followed it up by means of the fifteen told 1 प्रादित्याना पत्वाविहीति । प्रादित्यानेवन गमयत्ति देवा आशापाला एत देवेभ्योऽ व मधाय प्रोक्षित रक्षतेति शत व तल्प्या राजपुत्रा पागापालास्ते म्य एवंन परिददातोह रतिरिह रमतामिह धुतिरिह स्वधुति स्वाहेति सवलरमाहुतीजु होति पोडश नवतीरेता वा अश्वस्य बधनन्ताभिरेवन बघ्नाति तस्मादश्य प्रभुक्तो बवनमाच्यति पोडस नपत्तीरेता का अश्वस्य ब धनन्ताभिरेवेन बध्नाति तस्मादश्व प्रमुक्तो बधन म जहाति । -SBr XIII 162 2 एफविराति सम्पद्यत्त । द्वादश भाराा पञ्चत्त वस्त्रयऽइमे लोका असावा दित्यऽ एकविंशस्त व क्षत्र सा श्रीस्तदाधिपत्य सद्मध्नस्य विष्टा तत् स्वाराज्यमश्नुते ॥ ---SBr XII1173 3 देवा वाऽ अश्वमधे पवमानम । स्वग लोक न प्राजानस्तमश्व प्राजाना घदश्वमधेऽश्वेन पयमानाय सपन्ति मनुष्य स्वर्ग लोकमजसा वेदाश्वो स्वग लोक मञ्जसा वेद । -SBr XII 231 SIGNIFICANCE OF THE ASVAMEDHA 476 (g) nowhere inentions of blood or meat oblations as have been prescribed by Malıdhara and other commentators We find in the passage 'Venly the horse is slaughtered for all the der. cies". It refers to the setting Sun. when the Sun gets surrounded with red-tint all over This red tint is the indication of the blood that oozes out and gets spread all through the sky The gods take a share in this blood as has been spoken of in a passage They (the gods) spake, "We are the Agnyah Svıştakytah of the hore (sacrifice), let us take out of ouerselves a special share therewith we shall overcome the Asuras". They took the blood (the red light of the morning to get a victory over the asuras, that is darkness) for themselves in order to Dvercome their rivals 1 One has to look to and admire the beauty of the red and pink colour which accompanies the rising Sun as if the nature 15 offering oblations through what has been termed as Gomrgakantha (from the guller of the Gomīga) or from a Asvasafa (or from horse's hoof), or from an Ayasmaya caru (oron bowl) (XIII 3 4 3 5) These are the figurative terms used to describe the sparkling beauty of the solar radiance and effulgence at the sunrise or the sun'ct. There are described twelve blessings from the Aftamedha Yajia or the sacred rituals connected with Aśva the Yajna is accordingly known by evelve names Prahhu-Strengthful Vibhu-Plenteous Vyastı-Obtainment Vidhrt-Distinction Urjasva-Food-abounding Payasvăn-Sapful Brahmavarcası-Holiness Ativyadhı--Excelling in hitting 1 तेऽत्र वन् । अग्नय स्विप्टकृतोऽश्वस्य वय मुद्धारमुदरामहै तेनासुरानभि भविष्याम इति ते लोहितमुदहरन्त भ्रातृष्याभिभूत्यै यत् स्विप्टअदम्यो लोहित जुहोति भातव्याभिभूत्यं भवति -ŚBr. XII 3 4 2 CHAPTER III THE BRAHMANAS LAY THE FOUNDATIONS OF MENSURATION AND GEOMETRY. The Vedic Sadlutas are followed by the Brahmanas and the Aranyakas. As we have said elsewhere that if we accept 3000 B.C. as a convenient date for the Rgvedic culture, the Artareya Brahmana will have to be assigned a date 2500-2000 B.C.; the Satapatha Brahmana 1500 B.C., the Taittiriya Samhua 1600 B.C. and this period is tlien folloued by the period of the Srauta Satras. In this chapter, we shall show that the first real foundations of mensuration and also of geometry were laid during the period of the Brahmanas, The main Brahmanas are (1) the Astarcya Brahmana. belonging to the Ryveda school, (u) the Satapatha Brahmana, belonging to the Sukla Yajurveda school, (111) the Tarttıriya Brakmana belonging to the Krsna Yajurveda school; the Krsna Yajurveda is also known the Taittiriya Sarhuta, which in itself possesses the character of the Samhita and a Brahdana both : (xv) the Gopatha Brahmara, belonging to the Atharvaveda school, and (v) the Saina Brahmana, belonging to the Samaveda school, whereas the Satapatha Brahmana had the popularity in the North, the Tarttırıya Samhita was perhape more known amongst the orthodox scholars of the South. The mensuration and geometry both developed in India in rela- 0107 to rituals, specially those connected with the construction of the fire-alcars. We shall in this chapter give some details from the Satapatha Brahmana and the Tarttırlya San hita, Finger-widths as Measure of Linear Dimensions A clear indication where the widths of fingers have beer used as units of measurement is in the following passages : He measures it (the fire altar) by finger-breadths : for the sacrifice being a man (purusa), it is by means of bim 477 478 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMARAS that everything is measured here. Now these, to wit the fingers, are his lowest measure (avama matra); be thus secures for him (the sacrificial man or the Yajamina) that lowest measure of his and therewith he thus measures him. (2) He measures by twenty-four finger-breadths,- the Ga. yatri verse consists of twenty-four syllables, and_Agni is of the Gayatra nature i as great as Ago is, as great as bis measure, by so much he thus measures him. (3) 4 ANGULAS ARATNI(24 ANS) PRÅDE SA 12 ANG) VITAS TI (1) ANG) VITUS7703 ANS) FADAUS ANG) PRAKRANAL30 AM VYDYAMA TARATNJ-96ANG) PORUSA -VYAMA PRAXRANA(PACE) GARAŽNIS-170ANG - $ OR PADAS Fig. 13.1. (1) Angutas, Aratni, Pradeśa, Vatasti (1), Vitasti (it). Purusa, Pada, Praksama. Vyama. 1. संवा अलिभिमिमी। पुरषो दे यजस्तैनेद, सर्वम्मितन्तस्वैपाऽपमा मात्रा पदङ्ग लयस्ताऽस्यादमा मात्रा सामस्म तदाप्नोति तयनन्तन्मि. fà" (2) 2. चतुविशत्याङ्ग सिभिमिमीते । चतुर्विशत्यक्षरा 2 गायत्री गायत्रोऽग्नि- विानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतर्वन तन्मिमीते (3) Br. X. 2.1.2-3 ARATNI 479 The passage not only mentions the use of angult or the finger-breadth as a unit of measure, it also speaks of it as an avama-matra or the small unit. It further speaks of a linear measure of 24 angulis, which has been known to be the measure of an aratni or cubit, i.e., a distance from the tip of the middle finger to the elbow, A linear space equal to 12 angulis or fingerbreadths is known as vitasti or span (a space between the thumb and the little finger of a stretched palm or from the wrist to the tip of middle finger), Aratnl or Cubit as a measure The word "aratri-matri" as occurring in the Satapatha Brahmana is very significant. It occurs in the following passages : VI.3.1.33 ; 7.1 14 : XIV. 12,6 ; and also X 2.3.13. Similarly. We have the term "aratni-matra' occurring at VI.3.1 30 : VII.5 16: 13; VII.1.1.43 The se passages clearly indicate that very often the dimensions were indicated in terms of the unit known a4 aratn. We shall reproduce some of these passages here: 1. On the right (south) side is the Ahavanīya fire and on the left (north) lies the spade (abhrz, fem.) for the Ahavaniya (masc.) is a male and the spade a female : and the male lies on the right side of the female. (It lies) at a cubit's (aratnimatrat) distance, for at a cubet's distance the male lies by female, 2. It (the spade) may be a span-long (pradesa-matri); for the voi.. here speaks but as far as a span's distance. It is, however, a cubit long (aratni-matrı) for the cybe is the arm and strength 18 czerred by the arm : it thus becomes equal to his strength, 1. दक्षिणत मायनीयो भवति । उत्तरत एपानिरुपशेते वृपा वाऽभावनीयो योपाध्रिदक्षिणतो व वृपा योषामुपशैतेऽनिमात्र रलिमात्राद्धि वृषा योपामुपशेते । -5Br. VI.3.1, 30 2. प्रादेशमात्री स्यात् । प्रादेशमार्ग होदमभिवाग्वदत्यरनिमात्री स्वेद भवति माहर्दा परनिर्वाहनों में वीर्य क्रियते वीर्यसम्मितैन तद् भवति॥ -ŚBr. VI. 3. 1. 33 .
480 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS J 3 It (the seat or asandı) is a span bugh (pradeda matyt tudhva) for Visnu, as an embryo was a span high he thus makes the womb equal in size to the em bryo It is a cubit across (aratni matrı tırasci) for the cubit is the length of the forearm and strength is exer ted by the arm? 4 On the right (south) of the Asadha (he places it) for the tortoise (karma mase) is a male and the Asa dba a female and the male lies on the right side of the female -at a cubit s distance for at a cubits distance the male lies by the female 5 He puts them down at the distance of two retahsic the retahsıc being the ribs and the ribs being the middle he thus puts food into the middle of arm (Agns) on the north (upper) side (of the central brick) he thus puts the food upon him at the distance of a cubit (aratnimatra) for from a cubits distance food is (taken by the hand and) eaten' 6 He deposits it north of the fire at a cubit's distance (aratni matre) 7 He then measures three cubits long and lays it Sevenfolds 1 प्रादेशमाभ्यूद ध्वा भवति । प्रादेशमात्रो वै गो विष्णुर्योनिरेपा गभ- सम्मिता तद्योनि करोत्यरनिमात्री तिरश्ची बाहुयाऽमरलि हु नो वोयं क्रियते। -SBr VI7114 2 दक्षिणतोऽपाढाय वृपा व कूर्मो योयापाढा दक्षिणतो वै वृषा योपामुप शेतेऽरत्निमालिमामादि वृषा योषामुपपोते । -SBY VII 5 1 6 ३ ते रेत सिनोवलयोपदधाति । पृष्ठमो व रेत सिची मध्यमु पृष्टयो मध्या एवास्मिन्नेतदन दात्युत्तरे उत्तरमेवास्मादेतदन पात्यरलि मानलिमात्राध्यन्नमद्यते ।। -SBr VII 5 1 13 4 तामुत्तरतोऽग्नेनिदधात्यरनिमात्र तस्योक्तो वधु । -SBr Vil 1143 5 अथारलिमात्रीम्मिमीते । ता सप्तया समस्यति । -SB x 2313 PRADEŠA 481 8. It (spade) is a cubit long (aratni-matra), for a cubit means the (fore-) arm, and with the arm strength is ererted, Esgeling in his note attached to SBr. VII.5.1.13 (a passage quoted above) says: The mortar and pestle are to be placed as far north of the central (naturally-perforated) brick, as the two relahsıc lie in front (towards the east) of it. This distance is ascertained by means of a cord stretched across the bricks hitherto laid down (from the svayamatrona to the Asadha), and knots aade in the cord over the centre of the respective bricks. Pradcsa as A unit of measure -- In some of the passage quoted above, the word prodesamaira biso occurs, indicating the measure of a span. The following are the passages in the Satapatha Brahmana, where pradeša as a unit of measure has been used : Pradeśamātrah : VI 528, 62.12 : 3.17 : 7.1 14 ; VII. 5.1.14. Pradeśamatram : III.5 45 , VI.3.1 33 : VII.5 1 23 X.6 1.10 : XIV.1.2.17. Pradesamarrama-iva : VII 5.1 23, X 6.1.10; XIV.1.2. 17, Pradeśamatre . VII.5.1 14 Pradeśamatri VI.3.133.6.2 12,7 1.14. XIV 1.2.11. Pradeśamätryah. V1,6 3 17. Here we shall quote a passage showing the construction of a square, the side of which is two pradeśas (or two cubics or one araine). He draws their outlines, saving the measure of a span (pradeda-matram vina parılıkhali) with the text : "Here do I cut of the necks of the Raksas". For the 1. अरनिमात्री भवति । बाहुवाऽअरनिर्वाहुनो व वीर्य प्रियते । -SB. XIV.1.2.6 492 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMARAS spade is a thunderbolt that he thus cuts off the necks of the Raksas(5). Let him first mark off the right (southern) one of the two that are in the front; then the left one of the twobehind then the right one of those behind : then the left one of those in front(6). But they say conversely, that he should wark of the first the left one of the two behind : then the right one of those behind i and then the left one of those in front. C. he may also mark them off in one and the same direction i but let him, in any case, mark off last of all the one which is on the left of those in front (7) This passage demands a space of one span to be left between tbe two adjoining uparavas. These uparavas are themselves to be tound a span in diameter. Hence by connecting the four Centres by lines a quare of two spans (of thumb and forefinger), or one cubit is obtained. On the basis of this text of the Satapatha we have the following in the Baudhayana Salba Satra (1.100) The uparavas have the length of a piadesa each and the distance between the two of them is a pradeśa. (The uparavas are made in the following way :) Make a squate the side of which is one arato long. fix pole 1 तान्प्रादेशमान विना परिलिसति । इदमह रक्षसा ग्रीवाऽपि कृन्तामोति पनी या पप्रिपंचपतन्नाष्ट्रामा रक्षामा प्रीबामपि grafer 11 (5) तद्यावेतो पूर्वी । तयोर्दक्षिणमेवाने परिलिसेदया परयोस्तरमथाऽपर. योदक्षिणमय पूर्वयोरुतरम् ॥ (6) अयोऽइतरयाहु । अपरयोरेवाऽय उरार परिलिखेदय पूर्वयोदक्षिणमथा- परयोदक्षिणमष पूर्वयोरुतरमित्यपोऽ मपि समीच एव परिलिम्वेदे- तन्त्वेवोत्तम परिलिसेद्य एप पूर्वयोरतरो भवति । (7) -ŚB. III.5 4.5.7.
VITASTI 483 on its corners, and describe circles (round) these poles taking half-ar pradesa for radius.! Tradition says that Visnu as an embryo was a span long.' The measure of an ulabhala or mortar is prescribed to be one span. The geometrical description of the mortar is as following: It (the mortar) is of the measure of a span, for the head is, as it were, of the measure of a span; fourcornered (catult-sraktik); contracted in the middle, for the head is, as it were. contracted in the middle" Four-sided figure is aptly called catuk-sraktiḥ, perhaps the oldest name in record for a square. Contcaction is designated by the term samgrhtraın. Vitasti as a Measure Unit We have the following passage to indicate the use of vitasti (span) as a measure of unit: He then measures one a span long (vitasti-matram vimimite) and lays it sevenfold." To the tail he gives a vitasti (span) : he thus lays strength into the support, for the tail is the support. 1. अयोगरवा. प्रादेशमुख : प्रादेशान्तराला: । मरलिमात्र समचतुरस्त्र बिहत्य सक्तिपु शकूलिहन्यात् । प्रर्धप्रादेशेनार्धनादेशेनंकक मण्डल परिलिखेद । -BS! I. 100-101 2. प्रादेशमात्री भवति । प्रादेशमात्रो वे गर्भो विष्णुरात्मसम्मितामेवा:- स्मिन्नेतरसम्भूति दधाति । -SEr. VI.6.2. 12. : also VI. 5.2.86 3. 17. VII 5 1.14 etc. 3. तत्प्रादेशमात्रं भवति । प्रादेशमामिव हि शिरश्चतु सक्तिर्भवति चतुः सक्तीव हि शिरो मध्ये सगृहीत भवति मध्ये वगृहीतमिव हि शिरः॥ -SBr. VIL. 5.123 4. अय वितस्तिमात्री मिमीते । ता सप्तधा समस्यति । -~-SBr.x.2.3.14 484 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS ) The vitasti means the hand, and by means of 'the hand food is eaten. Vitasti means the span of thumb and little finger and is equal to the distance from the wrist to the tip of the middle finger. Vyama as a Unit of Measure Vyama or fathom as a unit of measure has also been indicated in the Satapatha Brahmana. Vyama'is the space between the tips of the two middle fingers of a man standing with outstretched arms. According to the Baudhayana Sulba Satra, it is equal to five Aratnis or 120.angulas. This is also considered as man's height (1 vyama=1 purtışa): From the taiced site of the Garliapatya, he strides seven steps eastward. From there he measures off a fathom (vyama) towards the east, and having in the middle thereof thrown up (the ground) for the Ahavaniya, he sprinkles it with water? In the following passages, we liave the term vyama-matrt or vyama as a measure : "Let it (the altar) measure a vyama vyama-matra) across on the west side", they say : that namely, is the size of the man, and it (the altar) ghould be of the man's size, The Gathapatya fire-altar, which is circular, is also described to be a vyama in diameter : It (the Garhapatya hearth) measures a vyama (fathom) (in diameter). for man is a fathom high, and the man is Prajapata (lord of generation), and Prajapati is Agni: । अथ पुच्छे वित्तस्तिमुपदधाति । प्रतिष्ठाया तद्वीय दधाति । प्रतिष्ठा व पुच्छ हस्ती वितस्तिहस्तेन वा अन्नमद्यते। -Br, X. 2. 2.8 2 TETTHETICA1137 119. प्रकमान्प्ररमति तत. प्राञ्च व्याम fafula 8 FET 89-19retacuratetet iuit 391469 179 प्राच. प्रकमान्तकामति स देद्यन्तः ।। - ŚBY X 2 3 1 3. ज्या गमात्री पश्चारस्यादित्पाहुः । एतावान्यं पुरुषः पुरुषमस्मिता हि ज्यरतिः प्राची त्रिवृद्धि यज्ञो नात्र मात्रास्ति यायतीमेव स्वयं मनमा मन्येत तावती कुर्यात् । --$57, L. 2.5.14 f PRAKRAMA 485 he thus makes the womb of equal size to his (Agnis) body. It is circular, for the womb is circular.' Prakrama as a Unit of Measure of Distance Distances are neasured in steps or Prakramas According to the Baudhayana Satras a Prakrama is equal to 2 padas or the 30 angulas The word prakrama occurs in the following passages in the Satapatha Brakmark: X 231;2.6. XII. 43.4:6 14. In the passages of the Book XIII prikrama-oblations have been described Tlie following passage describes the drawing of lines round the footprints of a horse Having called (on the masters of lute-prayers) the Adhvatyu performs the prakı ama oblations, either on the southern fire, or on a footprint of the horse after drawing lines round it--whichever the practice is there but the former is the established rule : The following passages refer to the distances measured in steps: From the raised site of the Garhapatya he strides seven steps eastward From the front part of the fathom he strides three steps eastuard, that is the end of the Vedi (1). Now, there are here including the tathom (as one), eleven steps between the end of the Vedt end the (original) Garhapatya. (2) 1 व्याममापी भवति । ध्याममानो वं पुरुष पुरप प्रजापति' प्रजापति- रनिरात्मसम्मिता तद्योनि करोति परिमण्डला भवति परिमण्डला हि योनिरपोऽअमलोरो गार्हपत्य परिमण्डलार वापरलोक। -SBr VII 1137 2 सम्प्रेष्याध्ययु: प्रक्रमाम्जुहोति । पन्याहार्यपचने पाश्वस्य पा पद परिलिख्य यत्तरथारय सत्रावृदभवति पूर्वा वेव स्थिति । -SBrAI 434 3 गार्हपत्यस्पोक्तात्सप्त प्रार प्रक्रमान् प्रक्रामति सप्त प्राञ्च व्याम विमिमीते तस्य मध्य आह्वनीयायोस्रयायोक्षति पूर्वार्धात व्पामस्य त्रीन् च प्रका-प्रनामति रा वेद्यन्त । (1) -SBr.x2.31 4. ते वा एते । व्यापाशा प्रक्रमाऽन्तरा द्यायञ्च गार्हपत्यञ्च । (2) -SBrx232 486 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS From the (western) end of the Ved: he measures off the Vedi thirty-six steps long eastward, thirty (steps) broad behind, and thenty-four (steps broad) in front--that makes ajnety. This then is the Vedt measuring ninety steps; thereon he lays out the sevenfold firealtar, (4) Now some intending to construct higher forms (of alcars) increase the number of) these steps and this fathom, accordingly, saying, 'We enlarge the womb in accordance therewith'. (6) As large as this Vedt of the sevenfold (fire-altar) 13, fourteen times as large he measures out the Ved: of the one hundred and one-fold (altar) (7) He now measures off a cord thirty-six steps (yards) long, and folds it up into seven (equal) parts ; of this he covers (the space ot) the three front (eastern) parts (with bricks), and leaves four (parts) free (8) He then measures (a cord) thirty steps long, and lays! It sevenfold : of this he covers three pares (with bricks) behind, and leaves four (parts) free. (9) He then measures (a cord) twenty-four steps fong and lays it sevenfold. of this he covers three parts in front (with bricks) and leaves four (parts) free. This then is the measuring out of the Vedı. (10) 1. A step or pace (praktam) is equal to 3 feet (pada), « foot measu Ting 22 finger breadths (angula), -these measures being, however (at least theoretically) relative to the sacrifices'. beight The description given here is of a Mabayedt on wbich the ordinary fice altat 15 1&18ed, and which is enlarged in proportion to the size of the altar The intermediate sizes of the fire-altar between the two extremes bere alluded to increase cach by four square'man's ler gths" (the man being measured with up tretched arma)' of by one man s lenged on each side of the body of the uitar: the largest possible altat thus measuring 101 man's lengths on each ade A cord measuring 36 steps us taken. The geometer stretches the cord along the ground from the western end of the Vedi eastwarda 1. स वेद्यन्ताद। पति शत्प्रक्रमा प्राची वेदि विमिमीते । (contd.)
PURUŞA 487 . Purusa or man's leagth as a Unit of Measure In the construction of the firealtars, it has been customary to regard the man's length as a unit of measurement. All men are not of equal stature, and hence, the yajamāna or the houseand marks off on the ground three-sevenths ot the cord on the castein arde, that part of the Ved, being afterwards covered by the brick-built altar, whilst the tempaining space behind 15 required for the Sadas and Havırdbina sheds etc. If we take the Mahatvedi to be 108 feet long (=36 prakramas) this would allow 15.3/8 feet for each part, or some 45 feet for the length of the part to be covered with bricks, and this measure being equal to reven man's lengths, would allow 6-417 feet for a man's length (including the upstrertbed) arms, Between the altar and the front (eastern) edge of the Vedi, e space of one foot is, however, to be left. In the second case (when a cord of 30 steps ling has been taken, the geometer stretches the cord (north to south) and marks off the three central divisions of it as forming the hind side of the altar (leaving two-sevepths of the string free on either side). This gives 12-6/7 (out of 90) feet for each part, or 98_4/7 feet for the back or western side of the altar, In the third case (where e cord meesunng 24 steps has been raken), we have 10-277 (out of 72) feet for each part or 30-6/7 feet for the front, oz eastern side of the alcar The measurements bere giren are intended as refinement on tbe usual equare shape of the fire-altar मिशतं पश्चात्तिरश्ची चतुविशति पुरस्तात्तन्नवतिः सपा नवति प्रक्रमा वेदिस्तस्या, राप्तविधग्नि विदधाति । (4) तद्धये । उत्तराविधा विधास्यन्त एतांश्च प्रक्रमानेतञ्च व्याममनुवधं- पन्ति योनिमनुवर्घयामऽदति ॥ (6) सा यावत्येषा सप्तविधस्प वैदिस्तावती चतुर्दश वृत्वाएकशतविधस्य बेदि विमिमीते ॥ (7) अय पशिशत् प्रक्रमा रज्जु मिमोते । ता सप्तधा समस्पति तस्य त्रीनभागान् प्राचऽउपदधाति निःसृजति चतुरः ।। (8) अथ निशत् प्रक्रमान् मिमीते। ता सप्तपा समस्यति तस्य श्रीन भागान पश्चादुपदधाति निःसृजति चतुर . ॥ (9) अथ चतुविशति प्रक्रमान मिमीते । ता सप्तधा समस्यति तस्य त्रीन भागान पुरस्तादुपदपाति नि सृजति चतुरऽइति नु वेदिविमानम् । (10) --SBr.X.2.3.4-10 488 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS holder (the chief host in the sacrifice) was taken to be the standard for the sacrifice initiated by him. The word "puruſa-matram" occurs in the following passages of the Satapatha, meaning purusa or a man's length as a measure: (this is in connection with the preparation of a burial place or $masina). The burial places or mounds are either square (catuhsrakt:) or round (parimandala)' The burial place is made on a ground clining towards the northfor the north is the region of men. Some suggest it should be built on a ground inchzing towards the sauth for the world of Fathers inclines towards the south : others hold that the burial place should be on a Pratyarsa (counter-cutting) ground inclined towards the south, It is difficult to interpret the wort pratyar sa: it may cither be a cutting made into southward sloping ground in such a way as to make the cut piece of ground rise towards the south, or perhaps such a part of the southward mclined ground as naturally rises towards the south. Again, it is suggested that tomb may be made on a level ground. The indication of level is indicated by the flow of water. In tbis context we bave : On any level (ground) (samasya) where the waters flowing thither from a soutb-easterly direction, and coming to a standstill, will, on reaching that (northwesterly) quarter, without pressing forward, join imperishable watet, on that (ground) one may make (the tomb) As regards the dimensions of the tomb, we have the following: For an Agricit (builder of the fire-alter), one makes the tomb after the manner of the fire-altar, for when a 1. तस्माद्या देव्य.प्रजाश्चतुःषक्तोनि ता : श्मशानानि कुर्वतेऽप या आसुर्यः प्राच्यारवये त्वत्परिमण्डलानि । -ŚBr. XIII. 8. 1,5 2. यस्यैव समस्य सतः । दक्षिणतः पुरस्तादाप एत्य सस्थापानमनत्य एतान् दिशमभिनिष्पद्याक्षय्या अपोऽपिप रेस्तत् कुर्याद् । -SBT. XIII 8 1.9 PURUSA 489 sacrificer builds a fire altar he thereby constructs for himself by sacrifice a new body for yonder world (17) One must not make it (too) large lest he should make che sin (of the deceased) large Let bim make it as large as the firc-altar without wings and taul, say some for like that of the fire altar is this bus (the Sacrificers) body ' (18)" But let hit rather make it just of mans size (puruşa matram) he thus leaves no room for another - broader (varijah) behind for wl at is left behind is offspring Having attended to this he encloses it with cords twisted (and extended) in the non sunwise way (that is by twisting or spinning the strands from right to left or contrary to the Suns course) The cord is extended round the grave from right to left (east, north west south) by incans al pegs driven into the ground at the four corners)(19," Again in following passages we have an indication that purusa was an accepted unit of measurement Now as to the (other) forms of the fire altar Twenty eight roan's lengths long (aşların satıh prañcah puruşah) (from west to tast) and twenty eight men s lengths across (astavim salih tiryanicah) is the body (of the altar) fourteen mens lengths the right (caturdasa putusak 1 अग्निविषयाग्निचित श्मशान कराति य यजमानोऽग्नि चिनुते मुष्म तल्लोकाय पशनात्मान सस्कुरत एतदु ह यजिय कर्मास स्थितमा- श्मशान परणातवदग्निविषयाग्निचित. समशान करोत्यग्निचित्यामवे तत्सएस्थ पयति ।। (17) 2 तद्वै न महत् कुर्यात् । ने महदयङ्करवाणीति यावानपक्षपुच्छोऽग्नि स्तावत्कुर्यादित्युहैक माहु समानो ह्यस्यप आरमा ययवाग्नेस्त थेति ।। (18) 3 गुरुपमा देव कुर्षात । तथापरस्मा अपकारा न करोति पश्चाद् वरीय प्रजा ब पश्चात्प्रजामेव तद्वरीयसी कुरुत उत्तरतो वर्षीय प्रजा वा उत्तरा प्रजामेव तद्वर्षीयसी कुरते तद्विधायापसलविष्णभि स्प धाभि पतिनोत्यपसलवि पिन्य हि कर्म ।। (19) -SBr XIII S! 17 19 also see 20 490 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE FRAHMANAS daksinah), and fourteen the left wing, and fourteen the tail. Fourteen cubits (aratnis) he covers (with bricks), on the right, and fourteen on the left wing, and fourteen spans (vitasti) on the tail. Such is the measure of (an altar of) ninety-eight man's lengths with the additional space (for wings and tail). He now measures a cord of three man's lengths (tripu- Fusun rajjum mimite) and lays it sevenfold : of this he covers (the space of) four parts (with bricks) on the body (of the aitat) and three on the wings and tail. As to this they say, "When thirteen man's lengths are over how is it that these do not deviate from the right proportions (of the altar) ?" Well, what right propor. tions. here were in the case of that seventh man's length, these same proportions (also apply) to all these (redundant man's lengths).* To this Eggelling attaches the note: The altar is to be made fourteen times as large as the sevenfold one; and the latter being said to be in exact proportion with Prajapati, che larger altar would thus show an excess of thirteen man's lengths over the rightly proportioned altar, It has been recommended that in the first instance, one should construct the simple altar (i.e. the one of a single man's length on each side), then the one higher by one man's length . 1. अथाग्नेविघाः । अष्टाविंशतिः प्राञ्चः पुस्पा अप्टाविंशतिस्तियंञ्चः रा मात्मा चतुर्दश पुरुषा दक्षिणः पक्षश्चतुर्दशोत्तरपचतुर्दश पुच्दचतुर्दशा- रत्नी दक्षिणे पक्ष उपदधाति चतुर्दशोत्तरे चतुर्दश वितस्ती. पुच्छ इति स्वष्टानयतेः पुरुषाणा मात्रा माधिमानानाम् ।। (11) भय पिपुरुपा रज्जु मिमीते । ता सप्तधा समस्यति तस्य चतुरो- भागागात्मन्नुपदधाति श्रीपक्षपुच्छेषु ।। (12) -SBr.x.2.3.11-12 2. तदाहु । यत्त्रयोदश पुरषाऽ अतियन्ति क्यमेते सम्पदोन ध्यवन्त इति या वा एतस्य सप्तमस्य पुरुषस्य सम्परपंर्वतेपास सर्वपा सम्मत् ।। -SBr.x.2.3 15 RAJU 491 up to the one of unlimited size! But it is further said that it should not be so One should construct first the sevenfold altar, then the next higher up to the one hundred and one fold one, but he should not construct one exceeding the one hundred and one-fold one' The same is supported by the Apastamba Sulba Satya The first altar is of ope purusa The second altar 15 of two purusas. The third (altar) is of three purusas They (t.e. the fire altars) go on like this up to one hundred and onc purusa 9 * It must be noted that in these passages the word purusa 18 used for a two dimensional measure. The first fire altar has an area of one purusa (actually meaning one «quare purusa) For the sccond fire-altar, the area is to purusas (actually meaning two square purusas), and thus the areas go on increasing up to a limit of one-hundred and one square purusas Thus purusa 19 not onis a linear measure (equal to one man s length with hands stretched), it is also a surface measure (the unit purusa area being the square of which the side is one purusa long) Rajju Cord or Rope as a Measuring Device The word rapu or Sulba means a rope or cord which was used as a measuring tape as well as a device for the construction of geometrical figures A tree is also known as rajjudala or slesmataka the Cordia Myxa or Cordia Latifolia from the bark of which ropes are made in India! The wood is as much prized as khadıra (Acacia catechu), Putadaru (deodar), or bılza (decla marmelos) 1 तदके । एकविध प्रथम विदघत्यर्थकोत्तरमापरिमितविधान्न तथा कुर्यात् । - SB, X 2 3. 17 2 तस्मादु सप्तविधमेव प्रथम विदधीतार्थकोत्तरमकशतावधादेकशत faya Rifafacutar -ŚBY X 2 3 18 3. एकविध प्रथमोऽग्नि । द्विविधो द्वितीय । त्रिविषस्तृतीय । त एव- मेवोद्यन्त्य कशतविधात् । - Ap $VIII 10 13 4 SBr XIII 4 4 57 492 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS - śANKU GANG استیکر 23 12 ANG SULBA, OR RAJJU SPANDYA, +ZASPŪJANT, 1 Fig. 3.2. Sulba or rajju, Sanku, Spandya and Laspajani. The word rajju occurs in the following places in the Satapatha Brahmana: Rajjuh : 1.3 1.14; III.2 4.18: 74.1: VI 438; 5.2 13. Rajjuh-ive: IV 453 ; Rajjubhth VI.1.7.15 : XIV. 1.3.11 ; Rajjum 1,3 1.15 : X.238.12 :XIV 2.1.6 i Raja : 111.2 4.18 : XI. 3.1.1: Rajju-sandanam : XIV.3.1.22. The Varuna-paša (Varuna't noose) is well known the same is also known as Varuna yazju (L3.1.14: III.2 4 18:7.41; VI 43.! 8:52 13): the rajjus are likes snakes 11: appearance (IV.4.5.3). Most significant use of rajju or cord is in the construction of the Mahavedi (X 2.3.8-10): He now measures off a cord thirty-six steps long; and folds it up into seven equal (patts); of this he covers (the space of the) three front (eastern) patts (with bricks) and leaves four (parts) free 1 Similarly, then he repeats the same process with cords 30 steps long oc 24 stepe long." In another passage we have : He noy measures a cord of three man's lengths, and lays it sevenlold : of this he covers (the space 1. अथ पनि शत्प्रक्रमा रज्जु मिमीते। सा७ सप्तथा समस्यति । तस्य वीन भागान् प्राच:उपदधाति नि सजति चतुरः ।। -ŚBr. X.2 3.8 2. Br. X, 2, 3. 9-10 YUGA AND SAMYA 493 of) four parts (with bricks) on the body (of the altar) and three parts on the wings and tail. These are perhaps the oldest passages in which a cord of Yajju has been mentioned in the context of the construction of a geoinetrical structure (in this case, a fire-altar). The Sulba Satras, of course, have specialized in these constructions, Use of Yoga and Samya (Yoke and pin) in Constructions and Measures Here is a very significant passage from the Satapatha Brahmana, where we find a mention of yoke (yuga) and pin (amya) for the measurement purposes : He measures it with the yoke (yuga) and pin (Samya) : namely with the yoke (that place) whither they take (the earth); and with a yoke-pin that from whence they take (the earth), for the team is harnessed with the yoke and the pin The word samja has been translated by Eggeling into wedse (1 21 17). It is a stick of khadıra wood, usually come six or eight inches long, used for placing under the lower grinding stone on the north side, so as to make it incline towards the east. The Agnidhra, whilst scared north of the expansion (vzhara) of che fires strikes with the wedge twice the lower and once the upper grindstone. (Eggeling on SBr. 1 1 4 13. Schol. on Katy S, II.4.15 also $Br. 12 1.17) Samya 19 one of the ten utensils enumerated in 1 11 22: (1) Sarpa (11) agnihotta harani (111) sphya. (rv) kapala, (v) fumya (vil krstatina (v1!) ulathala (vn) musala, () dr sad and (.x) upala. The word samja is also translated as yoke-pin : 1. अय मिपुरुषा रज्जु मिमीते । ता सप्तधा समस्यति तस्य चतुरा भागानारमन्नुपदधाति श्रीन पक्षपुच्चेषु ।। - Sür. X 2 3 12 2. ता व युगगम्येन विमिमीते । युगेन यत्र हरन्ति शभ्यया यतो हरन्ति युगशम्पेन के योग्य युञ्जन्ति सा योनाइद. मिही भूरवा शान्तेवाड चरत्तदेवनामेतयने युनविन ।। --SB. III 5. 1. 24 492 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS SANKU 6 ANG 20 12 ANG ŚULBA,OR RAJJU SPANDYA, +LASPŪJANI. Fig. 3.2. Sulba or rajju, Sanku, Spandya and Laspajani. The word rajju occurs in the following places in the Sata patha Brahmana: Rajjuh : 1.3.1.14: 111.2.4.18: 74.1; VI.438; 5.2 13. Rajiuh-iva : IV 453 ; Rajjubhik VI.1.1.15; XIV. 1.3.11 : Rajjum 1.3 1.15: X.238.12: XIV 2.1.63 Rajjwa : 111.2 4.18 : XI. 3.1.1 : Rajju-sandanam : XIV.3.1.22. The Varuna-paša (Varuna't noose) is well known I the same 15 also known as Varuna rasiu (1.3.1.14: 111.2 4 18:7.411 VI 43. 8:52 13); the rajjus are likes nakes in appearance (IV.4.5.3). Most significant tise of rastu on cordis in the construction of the Mobaved. (X 2.3.8.10). He now measures of a cord hurtyain steps long i end folds it up into teren equal (pants); of this he covers (the space of the) three front (eastern) parts (with bricks) and leares four (parts) free! Similarly, then he repeats the same process with cords 30 steps long or 24 seps long! In another passage me has He now measures a cord of three man's lenght, ard lays it sevenlold; of the covers the space 1. ETTHC to fatti mu morala 177719 115ft f1 TEST 777: 11 -SB5.X.2 3.8 2. ŚB1, X, 2. 3. 0-10 :
YUGA AND SAMYA 493 ot) four parts (with bricks) on the body of the altar) and three parts on the wings and tail.' These are perhaps the oldest passages in which a cord or raih has been mentioned in the context of the construction of a geoinctrical structure (in chis case, a fire-altar). The Sulba Sotras, of course, have specialized in these constructions, Use of Yuga and Samya (Yoke and pin) in Constructions and Measures Here is a very significant pagsage from the Satapacha Brahmana, where we find a mention of yokc (Juga) and pin (samya) for the measurement purposes : He measures it with the yoke (yuga) and pin (samya): namels with the yoke (that place) whither they take (the earth); and with a yokc.pin that from whence they take (the earth), for the team is barnessed with the yoke and the n The word Samya has been translated by Eggeling into wedge (1 2.1 17). It is a stick of khadira wood, usually some six or cight inches long, used for placing under the lower grinding stone on the north side, so as to make it incline towards the cast. The Agnidhra, whilst sealed north of the expansion (zahara) of the fires strikes with the wedge twice the lower and once the upper grindstone. (Eggeling on ŚBY 11 4 13 , Schiol on Katy Sr. 11.4.15 also SBT, I 2 1.17) Samja is one of the ten utensils enumerated in I 1 1 22: (t) sarra (u) agnhota hasani (1) sphya. (1) karala, (2) samsa (vi) krsnana (v11) ulakhala (vzt:) musala, (1) drşad and (*) upala. The nord samyd is also translated as yoke-pin: 1. अय मिपुरुषा रज्जु मिमीते । ता सप्तधा समस्यति तस्पं चत्तुरा भागानास्मन्नुपदधाति श्रीन् पक्षपुन्छ। - $H, X 2 3 12 2. ता व युगसम्यग विमिमीते । युगेन या हरन्ति शायया यतो हरन्ति युगसम्पेन दै योग्य युञ्जन्ति सा यदेवाइन मिही भूत्या शान्तेवाड चरत्तदेवनामेताज्ञ युनक्ति । -Br. III 5. 1. 24 494 MENSURATION AND GEOVETRY IN THE BRAHMANAS i E SAMY YUGA F1g 13.3 Yuga and Samya He now takes the sole-pin (Samya) and the wooden sword (sphia) and from where the northern reg of the front side (rursardhsah uttarardhsah Sankuk), the strides three steps backards and there marks othe pit (cat: ala) The measure of the pit is the same (as for the high altar): there is no (other) measure in re. gard to it wherever be himself may trunk fit in fus mind (to fix it). in front of the heap of rubbesh (utkara), there let him mark of the pit (26) From the (north) edge of the altar, he lays doan the pin (tamsa) from south to north, and draws (parılıkhalt) the (western) outline, with the rent (Yı. V.9) (27) Thereupon, he lays down the pin (Samya) in front from south ta north and draws the outline with the tert "thou art my scalth resort, (28) 1. अय राम्याम्प रपपचार सय एप पूर्यि उसगार्य मंणि तस्माद प्रत्या, प्रशमति श्रीन् विरमागमादाम परिािनिया चारवानस्य माना नामावास्ति पद रदय मनगा मग्यमानीतर Urutera affans(26) सयेपन्नाद । उदोबो म्या निधानि म पगिनाति पानी gitársai 71% 1025 II (27) TITITI ili ont fazar1 77014 Cain मेशातीमामाहाराहास्तिान ! (21) --SU 111.51 25 28 SANKU 495 He then lays down tbe pin (Samya) along the north (edge) of the altar from west to cast, and draws the outline with the text "Preserve me from being in want", (29) He then lays down the pin (Samya) on the north side from west to east, and draws outline with the text **Preserve me from being afflicted.'' (30) Thus in these passages we have the use of samyas or pins for hxing positions before drawing the geometrical outlines of the altar. The pins (anku and Samya) have been utilized in geometric drawings of the Sulba Satra age too, as we have numerous aphorisms in which they have been mentioned. Samya and bahu are the units of measure in the Baudhajana Sulba Satras (1.14), both measuring 36 angulas. The uttaraved: has been described to be a square (catuhsraktik) measuring a unit length of samya BSI. I 79), equal to 36 angulas, The catvala has also a measure of one Samya (or it be of indefinite measure even). Use of Sanku (Pegs) for Geometrical Drawings The Bandhyana and the Apastamba Sulba Satras prescribed the assistance to be taken from sankus in geometrical drawings : for example, to quote only one. He who wishes to make an oblong is to fix two lankus (poles or pegs) on an area of length which he intends to give to the oblong (1 c. at the two ends of 1. मथानुवेद्यन्तम् । प्राची शम्या निदधाति स परिलिखत्यवतान मा नाथितादितीमामेवैतदाह या नाऽर्थतन् माऽवतादिति । (29) अयोत्तरत. प्राची शम्या निदधाति स परिलिखत्यवतान मा व्यथिता- दितीमाभेवतदाह यत्र व्यर्थतन् माऽवतादिति । (30) -SB. III.5.1 9-30 2. पति शच्याया बाहू । (14) शम्यामात्री चतुःसक्तिर्भवतीत्युत्तरवेदेविज्ञायते । (79) शम्यामानोऽपरिमितो वा । (99) चात्वाल: -RŠI. I 496 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS the proct of that area). The word sariku in the ſatapotha Brahmana occurs as follows. Sankuh: III.5.126:6.1.3 Sankubhth :II. 1.1.10; XIII 8.4.1 Sankun: III.5.1:1-6 Sankoh : III51.2-6322:3. In the context of the construction of the Soma altar with the high altar, known as ullara vedi, we have the following passages where assistance has been taken from pegs or šankus in the correctdrawings. From the post which is the largest on the east side of the hall). he now strides three steps forwards to the east) and there drives in a tarku (pec) this is the intero Biate (peg). (1) From thar middle pes (madhyama Sanku), he strides fif. teen steps to the right, and there drives in a peg--thus is the right hip. (2) From that middle pog. ke strades fifteen steps north wards, and there drives inapeg-this is the lett hip (3) From that middle peshe studes thirty-six steps castwards, and there driver in a per. this is the forepart. 1. दीर्घ चतुरस रिवीन्याश्चिमीद तावस्या भूम्या दीर निहन्यात् । ---DS! 136 2. स एप पूर्वाय वदिष्ट पूणारा भपनि । नरमार प्रशामनि पोन् विरमाग्नच्छा निन्ति गौन्ल. पार । (1) तरमामध्यमाच्छो । रक्षिणा पत्र्याविध मान्प्राति सम्पदा निम्ति एनिमा घोसि. 1 (2) तम्मामप्यमापदरमो. । उदा, पचरा दिमागी तुझ्या निहन्ति सोत्तरायोगि। (3) तम्मानामागे पनि विश्मा त नितिन पूर्गपं. । (4) -SER 11.5.1.1-4 BANKO 497 (This means the middle of the front side of the altar, or as it were, its head where the uttara ved: 1 to be raised ) From the middle peg (in front) he strides twelve steps to the right, and there drives in a peg.--this is the right shoulder (5) From that middle peg he strides twelve steps to the north, and there dones in a peg.--this is the left shoul. der. This is the measure of the altar (6) Now the reason why it is thirty steps broad behind 1s this the Viraj metre consists of thirty syllables etc (7) But there may also be thirty-three (steps), for of thirty-three syllables also consists the Vică), etc (8) Then as to why, the easterly line' (pracu) is thirty six steps long i-the Byhati consists of thirty-37z syllables etc (9) And as to (the altar) being twenty-four steps broad in front.-the Gayatri consists of twenty-four syllables etc ( This is the measure of the altar ) (10) 1 तस्मान्मध्यमाच्छको । दक्षिणा द्वादश विक्रमान्प्रक्रामति तच्छड नु निहन्ति स दक्षिणोड स । (5) तस्मान्मध्यमाच्यो । उदा द्वादश विक्रमाप्रक्रामति तच्छड कु निहन्ति स उत्तरोऽ' स एपा माना वेदे । (6) अथ यद विशद् विक्रमा पश्चात् भवति । विशदक्षरा ये विराट् । अथो ऽअपि प्रयस्मिात्स्यु । त्रयस्त्रिशदक्षरा वं विराट् । (8) अथ यत् पनि यतिकमा प्राची भवति । पट् निशदक्षरावं बृहती । (9) मथ यच्चतुर्विशति विक्रमा पुरस्ताद् भवति । चतुर्वि सत्यक्षरा में गायत्रो । (10) -FBr III.1510 498 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS And why it is broader bebind,-"Wider behind, broadhipped." thus they praise a woman. (11) In this context, one may refer to the Darśıki Vedi, described by the Apastamba Sulba Satras, IV.10-23, a type which is called yoşa (a woman-like). Veng, or Vauga (Bamboo or cane stick) used for Measurements The word veru occurs in the following passages of the Satapatha Brahmana "TI 6.2.17 ; VI.3.1.31 ; 32: 1.1.4.19 ; whereas venu yash or bamboo-staff is mentioned in II.5.2.17, Bamboo is hollow since Agni went away from the gods and entered into a bamboo stem ; on both sides he made bumselt those fences, the knots so as not to be found out, and wherever he burnt thşough. those spots came to be. Bamboo stick is used in spade. The Apastamba Sulba Satra recommends Venu in the construction of a square : In the caturasra (a square) fire-altar, the unit purusas are measured by the Venu." It (the fire altar) is measured by unit purusas and also measured by Venu (a bamboo-cane): like this it 15 known." (Here the bamboo-cane is taken of the linear measure of a purusa). of the yajamana (of the length of a yajamana who stands with bus two hands stretched upwards; the bamboo cane is taken between its two boles and the muddle point of the Venu) is fixed as the third 1 mark 1. अथ यत्पश्चात् वरीयसरे भवति । पश्चाव वरीयसी पृथुनोणिरिति व योपा प्रशासन्ति यद्वैब पहचाद् वरीयसी भवति । (11) -ŚBr. III, 5, 1. 11 2. Br. VI 3.1, 31 3. वेणुना चतुरम्ने आत्मनि पानयमिमी । -Apši VIII.5 4. पुरपमात्रेण विमिमीते, वेणुना विगिमीते, इति विज्ञायये । -ApSI. VIII. 22 '5. यावान्यजमान अध्वंवाहुस्तावदन्तराले वेगोरिछ। करोति मध्ये तृतीयम्। -APSL. VIII 23. t + 7 VENU OR VAJSA 499 With the help of the venu and Janku the square can be drawn as described by the Apastamba (see columentars, page 52) (Also ApSI IX 19) The Baudhayana Sulba Satras also prescribe the use of venu. Then the area of the Agai is measured out (12) Two marks are cut on a cane (venu) at a distance equal to the height of a man with uplifted arms (13) A third cut is made in the middle (between the two first marks) (14) What there is done with a cord (spandya) is to be donc liere with the cane (1 enu) (15) The word spandya' for a cord or rajju elsa occurs in the Sata patha Brahmuna III 5 3 25,61 25 XII 819 Spandja is a cord tor sewing purposes With thou art Vişnu's sewer" (syu thread or cord) he sews (che hurdles to the four door posts) with cord by means of a wooden pin He makes a knot also Thereupon he sews (the hurdles to the posts) with a needle (laspijant) and a cord (spand, a)' Thus spandja or the sening thread was also some times used for georetrical constructions in the place of ordinary rope or cord (raju) ſt is significant to note that in this passoge, the mord l'aspujani has been used for the wooded pin for sex og purposes 1 प्रभाग्नि विमिमीते । यावापुरुष ऊध्वबाहुस्तावदन्तराले गोरिद्र फरोति । मध्ये तृतीयम् । यदमुत्र स्पन्दया करोति तदिह वना परोति । B$I III 12 15 2 अथ सरपूजन्या स्पद्यया प्रसीव्यति । विष्णो स्परसोत्यय या य करोति । -SBY III 5 3 25 3 अप सस्पूजया पन्यया प्रसोमति । इन्द्रस्य स्यूरसीत्यथ ग्रन्थि करोति । -SBr III 6 1.25 Bad St 500 MEASERATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS Pracı or Prsthya, the Reference Line or the Lide of Symmetry For the construction of the fire-altars, it was very necessary to have a line of reference or the backbone line of ymmetry) This was called prithya or pract The Baudhayana Sulba Satra speaks of pract This piece of the cord (1.6 , half of the cord) gives us the pract of the required square the pract of the square has the same length as its side. In another sutra the same pract is referred to as the prsthya Having fastened the two ties at the two ends of the prstha one takes the cord at the nyanlcchana mark and stretches it towards the south the four corners of the square are then fized by the half (ie, by the mark described in the earlier Satra, 134) On this, Thibaut writes. Prsthya the line marking the backbone", denotes the same thing as pract, the expression has its origin in the comparison of the ved, with an animal or human body which occurs repeatedly in the Brahmanas Prillya occurs in the Baudhayana Satra I 44 also The word pract m tlie Sulba literature does not always stand for the line of reference it might mean only east as e have in the following So'ras Pract 11 48 50 IV 15 41 , 11, 1.58, 76 91 109 VI8 20 VIII 12 The word pract in the rense or the line of reference or the line of symmetry occurs in the following passage of the Saraparha Brahmana Let it (the altar) measure a fathom (vjama) across on the west s de" they say that namely is tbe size of a man (puruja matra) and it (the altar) should be of the 10, -BS! 1 31 2 पृष्ठयान्तयो पाचौ प्रतिमुच्य न्यलटनेर दक्षिणापापम्यान प्रोग्य- साग्निहरत। -ASI I. 35 DRAWING OF LINES 42418 501 man's size. "Three cubits long (should be) the praci (easterly line) for threefold is the sacrifice".! Eggeling comments on this práci or the 'easterly line" as foilows 1.e. a line drawn from the middle of the western side through the centre of the altar to the Ahavaniya fire. The same line prolongated from the western side of the altar west-wards to the Garliapatya vould measure eight (eleven or taeive) steps (prakrama or utkrama, of two feet or pada each) from fice to fire. (Also I 7.3 23-25). As regards the option of eight. eleven or twelre steps. the Baudhayana Satras 1.66 lay down the rule that the Brahmana has to construct his Ahavaniya fire at the distance of eight prakramas (steps of two padas or feet each) to the east of the Gürhapatya, the Rajanya at the distance of eleven, and the Vaisya at the distance of twelve steps We have another mention of the praci the casterly line as follows (in connection with the uttara vedi of the Sora altar : Then as to why the easterly line' (pract) is thirty-six step, long ;-the Brhari consists of thirty-sli syllabics." Drawing of Lines Evidently the geometrical structures depend basically on the drawing of straight lines horizontal and transversal. The word rebha for a line does not exist in the Vedic or Brahmanic literature; it is of course, a varietion of lekha which is derived from the root Vlikh, to write or to draw The 'ccurrences of the words derived from this toot in the Satapatha Brahmana are as follons: O likheti: II 6.1 12 likbitva: VII 2.2 1 SUMDAY-7 lekha VI 3 3 25 lekhah : VI 3.3. 25 1. ध्याममात्री पश्चात्स्यादित्याहु । सायान्वं पुरुपः- गुपसम्गिता हि परनि प्राची भिवृद्धि पज्ञ. । -Br. 1 2 5 14 2. ATT FT UNEXT arat nafar q? fi Untut i ansit -SBIII.5 19 502 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS lekhar: VI. 3.3, 25; X. 2, 2.6 Lekhasu : VII. 2. 2. 18 patilikbati; 111. 3. 1.5: VI. 5 1. 26.30 : 4.5; 6, 1, 3: 5:7.1. 2; VI. 3. 3. 23: 24 parilikhet: I11. 5. 1, 26; 4. 6; 7 parilikhya: X111. 4.3.4 ullikhati : II. 1. 1. 2; 4.2. 13; III. 2. 1. 30 The following passages use the term "ullikh" for drawing lines: In the first place, he (che Adhvaryu) draws (three). lines (with the wooden sword), sphya, on the Garhapatya fireplace)...this is why he draws lines (across the fireplace). The details of drawing these lines according to the tradi. tion are given as follows by Eggeling in his note attached to this passage: The three lines drawn across the fireplace form necessary part of its lustration (This is in context with the most preliminary ritc. known es agnyadhana in connection with the Full Moon and New Moon sacri. fices. The ceremonies begin with the preparation of the sacrificial fires: First, the fivefold lustration successively of the Ahavaniya and Daksioagni fire-places to render them fit for receiving the fire from the Garbaparya or the householder's fre, viz., by thrice sweeping the hearths; thrice besmearing them with somaya or cowdung paste; drawing three lines across them west to east, or south to north, with the wooden stord (sphya): removing the dust from the lines with the thumb and sing.finger and brice sprinkling the lines with water. 1. अयोल्लिसति । तयदेवाऽस्य पृषिम्याऽअभिप्ठितं वामिष्ठपूतं या तदेवा- स्थाएतदुधन्त्यष यज्ञियायामेव पृथिय्यामापस तस्माद्यामल्लिति । - SBr. II 1.1.2.
DRAWING OF LINES 503 According to the paddhatt on the Katz dyana, IV. 8, the Adhvaryu first makes the five-fold lustration of the hearth, and thereupon again draws the mystic lines (? or draws the outline of the fireplace, of Kats ayana IV. 8. 16), and proceeds with sambharas; viz. he sprinkles the lines with water, while the sacrificer takes hold of him from behind i then puts down a piece of gold, and on it throws salt soil and the mould of a molehill, with which he forms the hearth-mound (khara)-circular in the case of the Garhanatya. square the Ahavaniya and semicircular the daksinagni: bruit cach equal in area to a square aratm or cubit. Along ĀKAVANIYA DAMŞINĀGNI • SEMI CIRCLE SAMACATURASRA Fig. 13,4 F: 13.6 8 GĀRHAPATYE PARIMANDALA AB-VIŞKAMBHA(DIAMETER) PARINÁHA - CIRCUMFERENCE Fig. 13,5 504 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS the edge of the mould he then lays pebbles close to cach other (50 on the Garhapatya, 73 on the Anava. niya) and 22 on the Daksmagni, according to the Schol on Katyayana, IV.8 16 According to some authorities, the piece of gold is laid on the top of the mound He thus prepares sucessively the Garhapatya, Ahavanīga and Daksiņāgai, afterwards, if required those of the Sabhya and Avasathya fires which are like the. Gachapatya, of circular form, This passage clearly poses the problemas beret be the geometers. The Abavaniya fire is to be a square, tbe Gachapatya ought to be circular, whereas the Dakstnagni ftre-altar is to be semicircular the areas of all the three should remain the same. This means the transformation of a square into circle of the some area, and vice versa The Sulba Satras have worked out these details Thus we find that geometry in this country developed in a context very much different from the one in other ancient countries unaided and in an independent manner. The problems were indigenous and so were their solutions. Here we have another passage referring to drawing of a line Thereupon he draws (with the wooden suord) one line south of the Daksina fire that being in heu of the altar, only one line he draws, because the fathers lave passed away once for all.' According to another authority, the Katyayana. IV. I. 8 the line is drawn west (jaghanena) of the fire (from north to saulle) Alsact. Karva Text. It is interesting to pote that there lines were drawn with the aid of sphia or a wooden shord a hich had a piercing point convenient for dran ing lines In Another passage, ae have a reference to drawing a line with the horn Thereupon he drass (with the horn) the ("carterly'")* line (pract) with the text. 'Male tbe crops full-eared.' 1. अथ दक्षिणेनान्बाहायपचन गरिलपति तददिभाजन सादु नये पराञ्च गितस्तस्मा गालखति । -ŚPr, II, 4 2.13 2 अपोरिलराति । मुनस्या वृपोवृधौति । - Ser III, 2. 1 30 DRAWING OF LINES 505 The drawing of the three lines is also indicated in the following passage: From thence he throws the grass bush (stamba-yajus) eastwards. Having thrown away the grass-bush, he first encloses (the altar) thus (viz. on the west side), then thus (viz, on the north side), then tbus (viz on the east side). Having enclosed it with the first line of enclosure, he (the Adhvaryu) draws (three) lines (across) the altar, and (the Agnidhra) removes (from them the dust) which has to be removed. In the same way he encloses it with the second line of eaclosure. and smoothed it down, he says, "Place the sprinkling watcr. 1 He then prepares the Prāyaniya (opening sacrifice); with the Havskrt of that Coblation) he releases (the Sacrificer's) speech. Having released his speech, he throws away the grais-bush (stambayajus). Having thrown away the grass-bush, and drawn the first line of enclosure, and the lines (across the Mahavedi) he says: "Throw thrice l". and the Agnidhra throws thrice (the wooden sword). Here we have a passage for drawing circular lines or circular ramparts : In the ritual of daiving these lines such verses are recited as have the particle part" attached to the words used in them (part particle stands for going round) "Around the wise lord of strengtb" (Parivajapa- "Around us we place thee Agni, as a rampart "(Partva agne puram). "With the days thou Agni 1. स तत एव प्राक् स्तम्बपजुहरति । स्तम्वयजुहं खाऽथेत्येवाग्न परिग्रह णा- त्पत्यथेति पूर्वण परिग्रहेण परिगृह्य लिखति हरति पायं भवति स तर्थयोत्तरेण परिग्रहेण परिग्रहणात्युत्तरेण परिपहेण परिगृह्य प्रति- मुण्याह प्रोक्षणीरासादयेति । Br. II. 6. 1. 12 2. अय प्रायणीयं निर्वाति । तस्य हविष्कृता याच विराजते वाचं रिसज्य स्तम्यपजुहरति स्तम्बयजुत्ता पूर्वेण परिग्रहेण परिगृहा लिखित्वाह हर विरिति हरति त्रिराग्नीधः॥ -$Br. VII 2.2.1.
506 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAJ (Tvamagne dyubhth pari' -n thus pratsing Agns. he makes a fence for him by means of verses containing the word "part" (around). for all tound, as it uere, (run) the ramparts,-he does so by verses relating to Agni a stronghold of fire he thus makes for hun and this stronghold of fire keeps blazing, (he does so) by three (verses) : a threefold stronghold he thus makes for him, and hence that threefold stronghold 19 the bighest form of strongholds. Each following (circular) line he makes wider, and with a larger metre hence each following line of strong holds is wider. for strongholds (ramparts) are lines? This passage indicates the drawing of three concentric circles, each with a larger metre (varsiyasd varsiyasa chandasa param param lekham varlyasim karoti) (Rcally a charming des cription of concentric circular constructions). Digging of line is again mentioned in connection with fire-altar of the m’asure of a purusa with upstretched arm, (Tam va udbahuna purusena mimite): He measures at (the altar) by the man with upstretched arms for the sacrifice is a man, and by him cverything here is measured and that is highest measure, when he stands with upstretched arms... And what (space) there is over and above that when he is raised on the fore-part of his toot, that he secures by the enclosing stones, and hence he should dig a line for the enclosing 1 परिवाजपति कपिः । परित्वाने पुर वय, त्वगरने धुभिरित्यग्निमेवारमा एतदुपस्तुल्य वमं करोति परिवतीभि परोव हि पुर आग्नेयो भिरग्नि. पुरामेवारमा एतत्वरोति सा हैपाऽग्निपुरा दीप्यमाना तिष्ठति विभि- त्रिपुरमेवास्मा एतलरोति तस्मादु तत्तुरा परम रूप यन्त्रिपुर सबै वर्षीयसा-वीयसा छन्दसा पराम्परा लेखा वरीयसी परोति तस्मात्पुरी परी परा वरीयसी लेखा भवन्ति लेखा हि पुर. । Br VI 3 3 25 DRAWING OF LINES 507 stones outside (the altar ground).' The plough used for making ſurrows also gives lines : They (the furrows) are lines, for these vital airs (move) in lines (channels).' Drawing of circular lines round the footprint with the help of wooden stord (sphya) is mentioned in the following passages: Thereupon he takes the wooden sword and draws lines round (the tootprint)......Thrice he draws round it. (5) He draws lines (with the texts) "Rejoice in us." (6)* We shall close the description of drawing lines by referring to the High Altar or the Uttara Ved: in connection with the Soma sacrifice. The catvala is a pit whence the earth for the High Altar is taken i the catvala is measured with the yoke pin, and the lugh altar with the yoke. The geometer takes the yoke-pin and the wooden sword : and from where the northern peg of the front side is, he strides three steps backwards and there marks off the pit (cat: ala). Tbe measure for the pit is the same as for the high altar (uttara vedi):.e.. the earth taken from the pit being used for constructing the high altar, both are of the same size or cubic content (here in this passage, we have a relerence to a three dimensional measure or volume or capacity). The pic 1. ते या उदाहुना पुरुषेण मिमीते। पुरषो वै यज्ञस्तेते। सर्वमितन्तस्यपा परमा माया पदुद्धाहुस्तद्यास्य परमा मात्रा तामस्य तदाप्नोति तयनन्त मिमीते तोप यत्प्रपदेनाम्युन्छितो भवति तत्परिभिभिराप्नोति तस्मादु बाह्य नैव लेखा परिथिय खनेद । -5Br x 2.26 2. लेखा भयन्ति लेखासु होमे प्राणा । -SBr VII.2.2.18 3. अथ स्पयमादाय परिलिखति। वजो 2 स्पयो वणवंतत्परिलिखति विष्कृत्व, परिलिखति त्रिवृत्तवतद् वर्चग समन्त परिगृह णात्यनति- क्रमाय । (5) स परिलिषति । अस्मे रमस्वेति यजमाने रमस्वेत्येवंत- दाहाऽथ समुल्लिख्य पद्छ स्थाल्या सवपत्यस्मे से बन्धुरिति यजमाने ते बन्धुरित्येवंतदाह । (6) -SBr III.31.5-5 508 MTASTIRATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMAMAS is to measure thirty-tao angulas (about two feet) on each side. As to the distance of the pit from the north cast pes this is to be left so the discretion of the Adhvarju provided it be in front of the talara (heap of rubbish) formed in making the large altar (on shich thic lugh altar is salted) and a passage te left beta een the utharn and the pit The latter is contiguous to the north edge of the large altar, From the north edge of the altar the geometer or the altar architect lays down the pin from south to north, and draws the western outline, Then he lays down the pin in front from south to north and again drans the outline He then lays doun the pin along the north edge of the altar itom nest to cart and draws the outline He then lays down the pin on the north side from west to cast and draws the outline He then fings the rooden sa ord Thus the rest aide 13 marked off first by drawing wooden sword along the inner side of the yoke-pin, then successively the front the south and the norch srdes! The Adhvaryu is to make the high altar of the size of the yoke pin and the pit at about two feet square Then there is left an option between four other measurements uz he may make it either one third of the area of the large altar or of unlimited size, or of the size of the yoke (86 angulase about 5-5) feet) or of ten of be sacrificers feet Hairvimin e plans this as meaning that the high altar is to form an oblong of three feet by one foot, when in counting the number of sides of the three squares thus obtained ne obtain ten sides of one foot each This is an ingenious explanation The text actually days | अप दाम्याच सपाञ्नाऽदत्त । तच एप पूर्वाध्य उत्तराय शतुभवति तस्मात्पत्या प्रक्रामति प्रीक्रिमांस्तवमात्वाल पारलिषति सा चात्वा- सस्य मात्रा नाममात्राऽस्ति यव रक्य मन्सा मयेसामगोत्कर तचा- त्याल परिलिखेद । (26) स वेद्यन्तात् । उदीची शम्या निदधाति स परिलिग्यति । (27) अथ पुरस्तात् । उदीची शम्या निदधाति म परिलिखति । (28) अथानुवेद्यन्तम् । प्राची शम्भ निदधाति स परिलिखति । (29) अयोत्तरल । प्राची शम्पा निदधाति स परि- लिखति । (30) अध हरति । यत्र हरति वदनादुपसीदशि स बानी- नामेव नामानि गृह,णन हरति । (31) -ŚBr, III 5 1 26 31 UPARAVAS 509 9 10 8 Fig.3.7 High Alter aftar Harisvamin He makes it on each side either of the size of the yoke, or ten feet of the sacrificer's (since Viraj meter is of ten syllables). In the middle (or at the back or jaghanena as given in the Kanva text), he makes as it were.anavell. Digging of sounding holes or Uparavas : According to the Baudhayana Sulba Satras, the uttara vedt has the measure of ten padas in the Soma sacrifice (I.98): the catvalu or the pic has the measure of a samya or it is of undefined measure. (1.99). The uparavas or the sounding holes have the length of a prideša each and the distance between twa of them is a pridesa (1.100). The uparavas are made in the following way: Make a square, the side of which is one aratni long; fix poles on its corners, and describe the circles (round these poles) taking half a pradesa for radius. (I.101) (one aratni -2 prodeša=24 ongulas)". The text of the Satapatha Brahmapa, in this context says : 1. तां वै युगमात्री वा सर्वतः करोति । यजमानस्य वा दश-दश पदानि दशाक्षरा , विराट् वाव विराज वाग्यशो मध्ये नाभिकामिव करोति समानत्राऽसीनो व्यापारपाणीति ।-SBr. III 133 2. दशपदोत्तरदिर्भवतीति सोमे विज्ञायते । मानयोगानस्या व्याख्यातः (98) । चात्यालः शम्यामारोशरिमितो वा (99) । अथोपरवाः प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तराला (100) । अनिमात्र समचतुरस विहृत्य सक्तिगु शङफुन्निहन्यात्। भर्घप्रादेशेनाधप्रादेशेनंकक मण्डल परिलिखेत् । (101) -BSt.I 99-101 510 MEVSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS He draws their outlines, saving the measure of a span (that is, leaving that space between cach two adjoining uparavas), ...Let him first mark off right fsouthern) one of the two that are in front; then the left one of the two behind: then the right one of those behind i then the left one of those in the front. (Alternatively), he should Ipark off first the left one of the two bebind : then the right one of those in front; then the right one of those behind ; and then the left one of those in front, The third alternative is : he may also mark them off in one and the same direction : but let him, in any case, mark off last of all the one which is on the left of these in front. These uparavas themselves are round, a span in diameter, bence, as Eggeling says, by connecting the four centres by lines, a square of two spans (of thumb and forefinger) or of one cubit. is obtained. Parsva, Tirasci and Tiryak (Horizontal Transverse and Vertical) In the Sulba constructions, the words tuyanmani and patsvamanı for the side line and the base line respectively of an ablong or horizontal figure have become very popular. For example, we have the famous Baudhayana theorem which indicates that the areas of the squares of the side line (tiryanmanı) and the base line (par spamāni) taken together are equal to the area on the diagonal of the oblong'. (I.48) .. 1. तान्प्रादेशमा विना परिलिखिति । इदमहं रक्षसा ग्रीवाऽपि कृन्तामीति बजोड अभिवंजणवतन्नाष्ट्रारणा रक्षसा ग्रीवाऽपि कुन्तति । (5) तवावेतो पूवो । सयौदक्षिणमैवाने परिलिखेदयाऽपरयोरुत्तरमपाड परयोदक्षिणमष पूर्वयोरुत्तरम् । (6) अथोऽइतरथाऽहुः अपरयोरेवाऽग्न उत्तरं परिलिखेदय पूर्वयोर्दक्षिणमया- परयोदक्षिणमष पूर्वयोरतरमित्ययोऽपि समोच एव परिलिखेदेवन्त्वे- वोत्तमे परिलिखेद्य एष पूर्वयोरुत्तरो भवति ॥ (7) -SBr. III 5.4.5-7. 2. दोघं चतुरसस्याणयारज्जुः पाचमानी तियंइमानी च यत्पृथग्भून कुस्त- स्तदुभयं करोति। ---BSI.48 PARSVA AND TIRYAK 511 We have these two terms occurring in the Baudhayana and the Apastamba Sulba Satras in the following Satras Tiryanmanı (shorter side of the oblong), 38. I 48, 54 55 (Baudhayana) I 7,9,11 20, IV 21 (Āpastamba) Parsvamint (longer side of the oblong) I 48.51, 73 (Baudhayana) 1.9, II, 16. III 1, VI 35 (Aspastamba) 10 P Ta DIRGHA CATURASBA T1 T2-TIRYANMĀNI PÅ-PĀRSVA MĀNT Fig 138 These two technical terms as such do not accur in the Brahmanic literature We have the following occurrences of the PĀRSVA in the Satapatha Brahmana Pietrasah III 8 3 17, XII 5 2 7, XII 2 2 7 Parsve X 641,5 3 XII 2 4 13 3 16 Parsvena TII 8 3 24 Parsvatah III 7.1 3 IV.5 2 7 - VI 8 1 7. VII 41 36 ; VIII 4 4 6,6 2 12 , XI 42 14 7 4 3 X 3 5 2 The word TIRYAK occurs as follows Tiryak I 7 4 12, III 2 12 VIII 7 2 10 4 25 XI 512 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMAŅAS Tiryan : I.2. 4. 7:6.3.11 ; 7. 1. 12 ; III. 1.3.3; V. 1.5. 13; VI. 3. 3. 19; VIII. 7. 1. 20; XIII. 1. 4. 2 Tiryancah : X. 2. 3. 11 : XIV. 9.3.2 Tiryañcati : V. 3. 5.30 Tiryanci : VIII. 7. 2.10 Tiryaticau : VII. 4. 1. 44 The word TIRAŚCI is equally interesting, and it occurs as follows in the Satapatha Brahmana : Tirasci : 1. 3. 4. 10; VI. 2. 2. 25; 5. 2. 17; 7.1. 14; XII 8. 3.5: XIV.9.3.3 Tiraści-iva: 11.3. 2. 12 Tirašcih : VII. 1 1. 14; VIII. 1.3. 10; 7.2.10 Tirascibhih: XIII. 2. 10.3 Tirascim: V1.5. 2.8; 11 ; VII. 5.1.13; X. 2, 3, 4 Tirascan: IX. 4. 3. 3. Tirabcsa : VI. 5. 2. 15 Tiraścyau : 1. 3. 4. 10: VII. 1. 1. 18 ; 4. 1. 44 Tirascatha: 111. 7. 3. 7, The word PARSVA has come from Parsu, meaning ribs : The Tripava (thrice nine-versed hyma-torm) is the two sides (narsva): there are thirteen ribs (pardu) on the one side, and thirteen on the other, and the sides make up the thrice ninth ; therefore the Trinava (stoma) is the two sides? The hole of the Yapa (the sacrificial stake) is known as avata. Its construction is described as follows: He thus draws the outline of the hole (for the stake (avatam parilikhau) (2) He then digs, and throws up a heap of earth towards the east (prancam). He digs the hole (avatam), making it equal (in depth) with the unhewn bottom part of the 1. पावें विणवः । प्रयोदशान्याः पवस्त्रयोदशान्या: पावें विणवे तस्मात्पाव त्रिणव :॥ ŚBr. XII. 2.4.13.
PARSVA AND TIRYAK 513 stake) In front of it, he lays down the stake with the top towards the east Thereon he puts the sacrificial grass (barhi) of the same size (etavan-matvdys). and thereupon puts the chip of the stake (yapa-sakala). In front on the (north) side (purast21-parsvalah) (of the stake) he putsdown the head-piece (casala) Here again we give a passage to denote the use of the word parfva as sides : He then lays down two offering spoons, the offeringspoons are arms... he lays them down on the left and right) sides (parsvatah), for these arms (of ours) are at the sides (parsvatah.)" The longer sides of the oblong, lying on the sides, in this context are known as pārsvamanis, they lie on the right and left of the rectangle. The parsvamūnis are the arms of the dia. gram: The two containing the pañicadasa are the arms... He places them on the sides because these two arms are at the sides.' Panktis are wings...He places them sideways, for these wings are sideways' 1. अपाऽवट पगिलिखति इदमह रक्षसा ग्रीवाऽअपि कृन्तामीति वषो वा ऽप्रियंच गवतन्नाष्ट्राणा रदासा ग्रीवा ऽनपिकृतति ।। (2) प्रय खनति । प्राञ्च मुल्तंरमुत्किरत्युपरेण सम्मायाऽवट सनति तदपेण प्राञ्च यूप निदधात्यैतावन्मात्राणि बहीं प्युपरिष्टादधि निदधाति तदेवो परिष्टायूपशकलमघि निदधाति पुरस्तात् पाश्चंतश्चपालमुपनिदधात्यय यवमवत्यः प्रोक्षण्यो भवन्ति सोऽसावेव बन्धु । -SDr.11 7.12-3 2. अथ सुचा उपदधाति ।" सुचौ हि याहूऽइदमेव वपुत्सलमयं दण्डो द्वे भवतो दो हीमो बाहू पाश्वत उपदधाति पावतो हीमो वाहू। -SBr.VII 4 1.35 3. ते यत्पंचदशवत्यौ भवतः पंचदशी हि वाहू दे भवतो द्वो हो बाहू पाश्वत उपदधाति पार्बतो होमी वाहू। -SBr. VIII. 446 4. पक्षी पंक्तयः । ता यत्पंक्तपो भवन्ति पाक्ती हि पक्षी पाश्वत उपदधाति पाश्वतो होमी पक्षी। -SBr. V. VIII, III.6.2.12 514 MENSURATION AND GEO ETRY IN TIIE BRAHMANAS t The word TIRYAN has the sense of crossing over (crossing over from one paršva or side to the other 1 e. (a line that goes or crosses over from the right side to the left side) In this sense the base and top lines of the oblong are known as 'ryanmani in che case of an Ahayanıya fire which is a square in form we have the following passage. Let him not carry it (to the Brahman) along the front (east) side of the Ahavaniya fire (parvena parihareta) (though) some it is true do carry it along the front side. For on the front side stand the catele facing the sacrificer Let him, therefore, cross over (tiryag prayhuta) in this way (behind the partdks)? The words lengnthwise (anvancı) and crosswise (caryafic) occur in the following passage. On the body (of the alcar) he places them both lengthwise and crosswise for the brick are banes: hence these bones in the body run both lengthwise and crosswise On the wings and tail (he places them as to be) turned away (from the body) (paracıh), for in the wings and tail, there is not a single transverse bone (tirs agasth.) And this, indeed, is the difference between a built and an unbuilt (altar) such like is the built one (cita) different there from the unbuilt one (acita) ? Now come lay them down sideways (from south to north) saying 'Sideways run these two arms (of ours)', The word TIRASCI is used for transverse laying as are the eyebrows 1 तन्नपूर्वेण परिहरेत् । पूर्वेण है। परिहरन्ति पुरस्ताद् वै प्रत्यञ्चो यजमान पशय उपतिष्ठन्ते । । तस्मादित्येव तिर्यक प्रजिहीत । -SB I 1 7 4 12 2 पात्मन्नुपदधास्यरसोनि वा इप्टक रतस्मादिम न्य वञ्चि च नियमिच चारमन्नस्थोनि पराचौ रेप पक्षपुच्छेषु न हि विचन पक्षपुच्छेपु तिरंगस्थ्य. स्ति तद्घतदेव चितस्य चाचितस्य च विज्ञानमेवमवचित इतरथाचित । - SBr VII 7 2 10 ३ ते है। तिरश्च्या उपदधाति । तियंञ्चो वा इमो बाहू। -HSI VII 4 I 44 + PARSVÅ AND TIRKYA 515 Having taken two stalks of grass he lays them down across (turact) .. and he now lays them dosn these two crosswise as its eyebrows thereby these tho (represent) the transverse (tuascu) eyebrows. The eightfold pan or ukha is thus described in a geometric form Eightfold doubtlers is the pan -the bottom part, the tao side parts (uddhi) the horizontal belt (rin) (tirasci rasna) that makes four", and the four upright (Ordhva) (bands) that makes eight he thus makes the eightloid on the eightfold (or eighth). The horizontal belt is known as trascurasna Again we have That horizontal belt is its udder (the firepan is compa red to cow, the horizontal belt of which is the udder) The throne seat in connection with the sauttamani sacrifice is made of udumbara wood (Ficus glomerata), it is knee-high and of unlimited size horizontally (in width and depth) (janusammta aparimita and tirasci these are the three particulars of the Acandı or the throne seat). Whilst describing the layuig of bricks on the sacred fire (the Fust Layer) the lengthwise and croswise layings are thus given 1. सवे तृणे आदाय तिरश्ची निदधाति मस्यते भ्र वादेव तिरश्ची निद- पाति तस्मादिमे तिरश्च्यो भू.पी । -BSr 134 10 2 यदेवाष्टकायाम् । अष्टका या उखा निधि उदो तिरश्ची गस्ना सच्चा तुश्चतस्र अस्तिदष्टावकायामेव तदष्टका करोति । -SBrVI 2225 3 इमे व लोका उलेमे लोका गौस्तस्या एतदूधो येषा तिरश्ची गस्ना सा पितृतीये भवति वितृतीये हि गोरुध । -SBF VI 5217 4 कार्वा उदुम्बर ऊमेवाघ्पभिपिच्यते जानुसम्मिता भवति जानु सम्मि- तो वाऽअय लोकोस्मा उ वे लोकाम क्षनियोऽभिषिच्यते पात्रमु वा एप भवति य सोत्रामण्याभिपिच्यते तस्मात् जानु सम्मिसापरिमिता तिरश्ची । -SBr XII 83.5 516 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS He lays them down both lengthwise (anact) and crosswise (frašci).. he lays them down touching each other thereby makes the vital airs continuous, and connects them." Eggeling gives the details in the footnote of this passage: Each special brick is marked on its upper surface with usually three parallel lines. The bricks are always laid down in such a way that their lines run parallel to the adjoining spine, whence those in the east and west sides have their lines running lengthwise (West to east), and those on the north and south sides crosswise (north to south). As to the four corner bricks, there is some uncertainty on this point, but if we may judge from the analogy of the Second Layer in this respect, the bricks of the south-east and north-west corners would be eastwa -lined, those of the north-cast and south west corners northward-lined. Bricks are laid on the circular site of the altar crosswise ; He puts on (the circular site) four (bricks) running eastwards, two behind funning crosswise (from south to north) and to (such) in front.* Commenting on the "four bricks running eastwards", Eggeling says: that is, with the lines by which they are marked running from west to east. Whilst these four bricks arc oblong ones, measuring two feet by one, the four placed at the back and in front of them measure each a foot square, as do also those Maced in the servers of the squate pile copt. the cowb-eest. corner, where two bricks are to be placed measuring one foot by hali-a-foot each, L. अयो एवं हैप गुद, प्राणः समन्तं नाभि पर्यनोऽनू:श्च निरइचीवो. पदधाति तस्मादिमेऽन्वंचश्चतिर्यम्चश्चात्मन्प्राणा.संस्पृष्टा उपदधानि । - SBr. VIII. 1.3 10) 2. स चतम प्राचीरुपदधाति । दे पश्चात्तिरच्या द्वे पुरस्तात्ताश्चतस्रः प्राचीरुपदधाति । -ŚBr. VII, 1. 1. 16 CATUUSRAKTI OR ASQUARF 517 Catuhrakti or A Square We have said that the Ahavaniya fire is & square. The word caluhsruktı standing for a square occurs in the following passages of the Satapatha Brahmanız : Catuhsraktayah : VI. 1.2.29; 7.1,15 Catutisrakti : VII. 5.1.15; 23 ; XIII. 8.1.5 Catuhscakti-iva : VII. 5.1.23 Catuhstaktih : VI. 1.2.29 ; 3.3 26 : 54.3 ; XIV. 3.1.17 Catuhsraktim : I). 6 1.10 Catuhsraktina : IV.5.3.6: 6.1.4: VII. 2.4.2 : 14 Catuhsrakti : IX. 3,4,4 Catuhstaktini : VI. 7.1.15; XIII. 8.1.5 Catuhscakteh : III. 5.1.32 The description of a square altar is very pertinent. We have: There upon he raises a square altar south of the Daksinagni. He makes the corners point towards the intermediatc quarters He takes that (high eltar) from a quadrangular (catuh srakteh) pit. for there are four quarters: thus he takes it from all the quarters.' Square Cup He draws it in a square cup; for there are three worlds: these same worlds he gains by three corners, and by the fourth corner he makes that (Soma) to remain over ; therefore be draws in a square cup (Catuksraktina patrena)'. 1. चतुःस्र क्ति थेदि करोत्यवान्तरदिशोऽनुसनती करोति । -Br. II. 6. 1. 10 2. ता वै चतु.सक्तेश्चात्वालादरति चतस्रो दिशः सर्वाभ्य एवंनामेतद् दिग्भ्यो हरति । --Br. III 5. 1.32 .,3. तं वै धतुसक्तिना पात्रेण गृह्णाति । यो वाइमे लोकारतदिमानेव लोकास्तिभिः सवितभिराप्नोत्पत्येवनं चतुर्ष्या स्रपल्मा रेचयति तस्मा- चतु सक्तिया पात्रंण एराति । -SBr. IV.5. 3. 6; also IV. 6. 1. 4.
516 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS Fouy cornered Jar Jarfuis of water are poured out.. With an udumbara jar (he pours them on) with a four cornered one, -four quarters there are from all quarters he thus bestows rain thereon' (This passage describes a jar which is a square with four corners) t Four-commered Brick Now the earth is four cornered for quarters are the corners hence the bricks are four cornered (catuhsrakuk) for all the bricks are alter the manner of this eartha - Four cornered Hole Four cornered is this hole for there are four quarters trom all the four quarters he thus digs him Four cornered Feet and Board The feet and boards (catuharaktayah padah) are fourcornered for there are four regions (The boards forting the seat itself are a cubit long ) Four corncred Mortar - It (the mortar) is four-cornered -- there being four quarters It is contracted in the middle to give it the form of a Creal) mortars उदनममा भवन्ति । औदुम्वरेण चममेन तस्योत्तो पपुश्यतु मतिना चतस्रो वै दिन मर्वाम्य एवास्मिनतदिग्भ्यो वृष्टि दधाति । SE VII 242 also14 2 अग्निस्य हि सर्वोऽग्निश्ची पते सेय चतुप्रतिदिगो ह्यस्य सतपस्नस्मा- च्चतु सतपाइण्टवा भवन्तोमा हानु सर्वाऽपटा । -SBr.VI 1229 3 पतु यक्तिरेप वूपो भवति घनमो वैदिरा गाम्याएवनमे हिम्म्य -SBr VI.3326.also VI543 4 चतु यतया पाना भवन्ति । चतु प्रती यनूतानि चलयो दिन । -SBr VI7115 5 अनयोवनस्पतयश्यतु प्रति भवनि चनसो दिन । पनस्पतयो मध्ये सङ गृहीत भवत्युवसतरूपताय । -5Br. VIL51.15, also VII 5123 खनति । .
PARIMANDALA OR CIRCLE 519 Four corneyed Cup and Dipping Spoon With an udumbara cup and an udumbar a dipping spoon (he offers) the significance of these two has been explained They are both four cornered there are four quarters 1 Four cornered Sepulchral Mound Four cornered (is the repulchral mound) Wherefore the people who are godly make their burial places four cornered whilst those who are Asuras the Easterns and others (make them) circular (round parimandala) for they (gods) drove them out from the regions ? The word catulsraktih occurs in the Yajurveda This is quoted in the Satapatha XIV 31 17 we shall conclude this description by this passage (He does so with the text Yy XXXVIII 20) The four cornered four cornered indeed is he who shines yon der for the quarters are bus corners therefore he says Four cornered (Catuhsraktih 101) Parimandala or Circle In the Sulba fiterature the term for circle is parimandala which stands for the three dimensional sphere also The Vaše sikas regard atom to be spherical or of the shape of a pari mapdalaThe word paridhi these days used for the circumfe rence was used for the enclosing sticks put round the file 1 प्रौदुम्बरेण धमसैनौदुम्बरेण खुवेण तयोरुतो व पुश्यतु तो भवतश्नतस्रो वैदिग। -SB, XI 3 3 4 2 चतुप्रति तस्माद्या दैव्य प्रज्ञाश्चतु सत्तोनि ता गगानानि कुक्तेश्य या आसुय प्राध्यास् वद्य त्वत्परिमण्डलानि तेऽनुदत होनान् दिगम्य । -B$I XIII 81 5 3 चतु सक्तिनाभिऋ तस्य सप्रथा स नो विश्वायु सन सर्वायु सप्रथा । -Yv XXXVIII 20 4 चतु सक्तिरिति । एष व चतु सत्तिय एष तपति दिशो होसस्य सक्तय स्तस्मादाह चनु सक्तिरिति । -ŚBY XIV 31 17 5 नित्य परिमण्डलम । -Vausessika VII I 20 520 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS Samidh was the kinding stick, Perbaps in the same sense the word parıdhi has been used in the Yajuk Text. These wooden sticks were also placed in the fire in geometrical directions, Foresample we have: The middle stick (madhyama maridh) he lays down first on the west side of fire..Then he lays down the southern one... He then lays down the northern one... Thereupon he puts on the fire a samıdh (kindling stick) He then touches with it the middle enclosing stick (parıdh). The word parimandala occurs in the following passages of the Satapatha Brahmana : Parimaqdalah : VI. 7.1.2: VII. 1.1.37; 4.7.10: IX. 1.2.40 Parimandalam IX. 1.2.40 Parimapdala : VII. 1.1.37 Parimandalani : XIII. 8.1.5. Parimandale : VI. 71 26 Parimandalau . VI. 7.1 26 The word parimandala has not been used at all by the other Brahmapas except by the Tandya, V 5.7. at one place The word parimandala in the Satapatha first occurs in connection with tukma or gold plate which is circular (parimandala): Sun and Gold plate are Pari mandala : Now that the truth is the same as yonder Sun. It 19 a gold (plare) for gold is light, and he the Sun is the light : gold is um mortality; he is immortality. It (the plate) is parimandala, for he (the Sun) parimandala (circular or round), 1. यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिडईडितः। -Yv. II. 3 2 स मध्यममेवाऽय। परिय परिदधाति ।"अथ दक्षिण परिदधाति... प्रथोत्तरं परिदधाति । अथ समिघमायादधाति । स मध्यममेवाइन परिधिमुपस्पृशति । -SB. I. 342-5 3. तद्यत् तरसत्यम् । प्रसौ स आदित्यः सऽहिरण्मयो भवति ज्योति हिरण्यं ज्योतिरेपोऽमृत हिरण्यममृतमेप परिमण्डलो भवति परिमण्डलो ह्य प. -ŚBr, VI. 7. 1.2: also VIL 4 1 10 PARIMANDALA OR CIECLE 521 Indva (or straw balls) are parimandala : He now takes hold of him (Agni) by means of tho indvas (straw pads or straw balls) for he (Agni) is yonder Sun, and the two indvas are days and nights... They (the two indvas) are parimandala (or round). for these two worlds are round (parimandala)'. (The word indva for a straw pad or ball has been exclusively used by the Satapatha Brahmana, and no other Brahmana, it does not occur in the Vedic Sathitar) Garhapatya hearth is Parimandala : It (the Garhapatya hearth) measures a fathom (in diameter), for man is a fathom lugh and man 13 Prajapati, and Prajapati is Agn: he thus makes the womb of equal size to his (Agni's body. It is parimandala (circular), for the womb is circular : and morcover.the Garhapatya 19 this terrestrial world, and this world doubtless is parimandala or circular.' Heart is parimandala: He then sings the heart of Prajāpati -the heart assuredly is the yonder Sun, for he the Sun, is smooth, and the heart is smooth í he is parimandala and the heart is Parimandala (round)." 1. अर्थनमिण्ड्याम्या परिगृह्णाति । असो वा आदित्य एषोऽग्निरहोरात्रे इण्ड्वेऽअमु तदादित्यमहोरात्राम्या परिगृह्णाति तस्मादेषोऽहोरागाम्या प िगृहीत । (25) यद्वैवैन मिण्ड्वाभ्या परिगृह्णाति । तस्मादेपऽआभ्या लोकाम्या पशि- होत परिमाइले भवत परिमण्डलो हीमो लोको (26) । - SBr.VI 7 12526 (तप्तोसाधारणसापन भूत परिमण्डल पदार्थविशेप "इण्ड्व"इत्युच्यते) । See also Kaijayana Srauta Satras XVI 5 3 2. व्याममात्री भवति । व्यामामात्रो वै पुरुप पुरुष प्रजापति । प्रजापति. रग्निरात्मसम्मिता तद्योनि करोति परिमण्डला भवति परिमण्डला हि योनिरथोऽअय वै लोरी गार्हपत्य. परिमण्डलs उ वाऽ अय लोक । -SBr VII 1.1.37 3. अथ प्रजापते हृदयं गायति । असो वाऽआदित्यो हृदयलक्ष्म एप दलदणं हृदयं परिमण्डल एष परिमण्डलम । -SBr XI.1.2.40 522. MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS Pra-u.ga or Isosceles Triangle The word pra-u-ga has come to mean an isosceles triangle in the language of the Sulba literature. The origin of the word is doubtful. The occurrence of this word in the Vedic literature has been given in a preceding chapter. The syllable pra stands for the pasirsa or the vertex of the triangle and u-8a (a shortened form of yuga) stands for tbe base line, and thus the three corners of the triangle are conveniently represented by the thrce letters (1) pra, (ii) u and (iii) ga: and thus we can always say: let pra-4-ga be a triangle. The ubhayatah-pra-w-ga is a pra u-ga on both the sides of the common base-line w.ga, and 3 PRA-U-GA (ISOSCELES TRIANGLE) RHOMBUS) UBHAYATA H-PRA-U-GA Fig 139 Fig. 13.10 is thus a trapezium. The word pra-u-se in the Brahmana literature occurs as follow: Sankhayana Brahmana. Pra-u-gah : XIX. 8; 10; XX. 2;3:4, XX11. 2; 3; 7; XXIII. 6; XXIV.5; XXV. 1-3; XXXVII. 2 Pra-u-gam : XIV. 4;5; XXVIII 9 Pra-u.gasya . XIV.5 Pra-u-ge : XIV.5: XXIV. 1: XXVIII 9 Pta-u-cepa : XV. 5 Pra-u-gau XXIV. 1 Pra-u-gatvam : XIV.5 PRAUGA OR TRIANGLES 523 . : III. 2 Attareya Brahmana : Pra-u-gam : III. 1;2;3; IV. 29; 31, V.4 6:12, 16:18 : 20 Pra-u-ge Satapatha Brakınana Pra-u gam : I. 1.29: 111.5.4 3. VIII.6.1.6; XIII. 51.8. Pra-u-ge : XIII, 5.1'8 Pra-u-gena : VIII. 61.6 Pra-u-gacitam : VI. 7.28. Gopatha Brohmana : Pra-u-gam : 1.35; 2.3.12 Pra-u-ge 11. 323 The word pra-4-8a so far as it occurs in the Astareya Brahinara does not appear to mean a triangle In the Gopatha 'Brahmansk, the Pra-u-ga stotra belongs to- Potr; it also became associated with the Visvedevas : Prajapati created pra-t-ga out of the Vayavi mantras"; the triad of mantras associared with Mitra and Varupa are recited in the pra u ga. Here too in these references, this word is not alluded to in the sense of a geometrical figure. In the Satapatha Brahmana, we have some of the following passages with the word pra 4-ga used in them: (Like) fire, verily, is the yoke of that very cart: for the yoke is indeed (like) fire, hence the shoulder of these (ozen) that draw this (cart) becomes as it burnt by fire. The middle part of the pole behind the prop (Kastambhı) represents as it were its (cart's) alter (prau_gam vedia), and the enclosed space (Hida) of the cart (which contains the rice) constitutes its havırdhana (receptacle of the sacred food)' On this, Eggeling comments as follows: The pole of an Indian cart consists of two pieces of wood, joine together in its forepart, and diverging 1. तस्य वा एतस्यानसः । अग्निरेख पूरग्निहि वे पूरथ य एनद् वन्त्यग्नि- दग्धमिवंषा वह भवत्यय यजघनेन कस्तम्भी प्रउगे वैदिरेवास्य सा नीड एव हविर्षानम् । -SBr. I.1.29 + 524 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS towards the axle. Hence, as Siyana remarks, it resemn. bles the altar in shape, being narrower in front and broader at the back, the altar measuring twenty-four cubits in front and thirty cubits at the back. At the extreme end of the pole a piece of wood is fastened on, or the pole itself is turned on. or the pole itself is turned downwards so as to serve as a prop or rest (properly called sepoy in Western India and horse in English! Digging of the pra-u-ga is described below: By means of these (uparavas or sounding holes) they dug up those magic charms, .. He digs just beneath the forepart of the shafts (pra-u sa) of the southern cart., These passages indicate the similarity of the pra-u-ga altar with the prop and shaft of a cart. The pra-%-ga sastra along with the nafcadata stoma is thus described Indra is the repeller of shafts (Heimam pralidharta... The pañcadasa stoma may uphold thee on earth...The Pra-u-ga Sastra may support thee for steadiness' sako, for by the pra u ga sastra it is indeed cupported on earth for stcadiness' sake." Similarly a passage refers to the Barhat pra u-ga which is recited along with the Madhucchandas. This recitation is in the Byhatı meter It is recited on the fifth day of the Prsthya Şadah and consists of seven different triplets addressed to different gods. The Attareya Brakmana also speaks of the pra-u-gå in the sense of certain recitations spoken in specified meters and recited on specific occasions. 1. तस्म दुपरयान्खनति स दक्षिणस्य हविर्धानस्याऽधोऽप प्रउर्ग खनति । -ŚBr. III 5.43 2 अधिपतय इन्द्रो हतोना प्रतियत्ततीन्द्रो हैवात्र हेतौना प्रतिपर्ता । पञ्चदशस्त्वा स्तोम पृथिव्या अयविति पञ्चदशेन हैपा स्तोमेन पृथि- व्या श्रिता । प्रउपमुक्थमव्यथार्य स्तम्नाविति प्रउगेण योक्यनाम्य- 954 qfqzqtV FIAT 1 - SBT VIII 616 PANCACUDA 525 The passage, VI. 7. 2. 8 speaks of the pra u-ga cit and the ubhayatah Pra-ti-ga cit, ie, the altars triangular and trapezium in forms. Their piling is not favoured in comparison to the falcon-shaped piling of the altar. 1 Pancacuda or the Five-Cornered Brick The word pafcacuda (five-tufted) occurs in the following passages of the Satapatha Brahmana : (Pancacadah : VIII. 6.1.11-15; IX.5.1 36 ; X. 43,18 : 5.4.15) The panca-coda bricks seem to have had some kind of protuberances or bulgings (cada) or perhaps tufts, resembling a man's crest-lock or top knot (cada). We have the following passage: He then luys the pañca-cada (five-knobbed) bricks : for the Nakasads are parts of the sacrifice, and so indeed are the panca.cadas the sacrifice, The word pancac das occurs with the Nakasad : if the Nókasads are the self, the pañcacadas are the mate or offspring i of the Nakasads are the regions, the pañcacugas are also the regions Laying of Bricks in Different Layers Not only that the fire-altars were of definite geometric forms and the area was fixed, the number of bricks was also made definite When gods did not attain immortality by performing the sacrificial rites as Agnihotra, the New Moon and Full Moon sacrifices the seasonal offerings, the animal sacrifice, and the Soma Sacrifice, they started constructing fire-altars, they laid down unlimited enclostng stones, unlimited Yajusman bricks, 1. हैके । एतया ऽविकृत्याभिम-त्र्याऽन्या चिति चिन्वन्ति द्रोणचिन वा रयन क्रचितं वा कंचित वा प्रज्गचितं वोभयत प्रउगा। - SBT VI 7 2.8 2, अय पञ्चचूडा उपदधाति । पशोच नाकसदो यज्ञ उ एन पंचचूडा । -SB III 6111 3. आस्मा वै नाकसदो मियुनं व पंचचूडा । - ŚBY VIII 6.1 12. आत्मा वै नाफसदः प्रजा पंचचूडा. । - SBr. VI)1.6 1.13 दिशो वै नाक्सदो दिश उ एव पंचचूडा. । -ŚBz. VII 6114 526 MENSUIRATION AND GEOMETRY IN THE BRZHMANAS PLAN OF SACRIFICIAL GROUND Sucruftrict sictc.(Super C O CO OOO 0 lo font . Yvestan 1 indo (AA).an wil D Oroen VED E Inara HAVIRDHĀNA phone ok's Sound (Carl Shed) | DK1104 T 4 A Sporic or Easterly Line (prail R H DHIŞYA5 A of OY N Neshir o Polr ons Brahm o 104) $ Udumbara > post Σ 0 = 0 da EXPLANATIONS A. Artaniya fire 6: Gorhapolya pore D: Datinagni 0- Scol of Brahman y Seal of yojamāna (Sacrificer) Prácie - vamsa (Hall) EXPLANATIONS py In Soon COSMET h Sect of Hels Q* Stal of 19 CATO pr : Plore for err hud U- Uitara II rubbest Da Pig Mahavedi ($Be. Pe 11 p 475–E&suling).
LAYING OF BRICKS 527 unlimited lokanpruia bricks. Still they did not attain immortality, When they approached Prajapati. he spake unto them: "Yedo not lay down (put on me) all my forms; but ye either make (me) too large or leave (me) defective : therefore, se do not become immortal." This appears to be the beginning of the practice that restricted bricks to a fixed number and the altar to a fixed size. Prajapati advised gods as follows: Lay ye down three hundred and sixty enclosing-stones (parisrita): three hundred and sixty Yajurmaata bricks. and thirty-six tbereunto ; and of Lokamprna (bricks) lay ye down ten thousand and eight hundred : and ye will be laying down all my forms, and will become immortal.' Of course, the immortality would not come with the body. On the interrogation of Death, it was agreed upon that "Henceforward no one shall be immortal with the body : only when thou (i.e. Death) shalt have taken that (body) as thy share, he who is to become immortal either through knowledge or through holy work shall become immortal after separating from bods. *** Pari. srita, Yajusmati and Lokamprna bricks are the main in the construction of fire-alcars. 1. अमृतत्वमवररुत्समानास्तान्ह प्रजापतिरुवाच - 4 में सर्वाणि रूपाप्यु- पपत्याति बंव रेचयप न वाम्यापयय तरमानामृता भवति । -SBr.x.4.3.6 2. स होवाच । पष्टिञ्च त्रीणि न सातानि परिथित उपचत्त पष्टिय श्रोणि च शतानि यजुष्मतीरधिषट् त्रिंशतमय लोकम्पृणा दश च सहसाण्यष्टौ च शतान्युपपत्ताय में सर्वाणि रूपाण्युपधास्यथायामृता भविष्यथेति से ह तथा देवा उपदधुस्ततो देवा अमृता आसुः । -SBr.x4.38 3. स मृत्युदेवानप्रवीत् । इत्थमेव सर्वे मनुष्या अमृता भविष्यन्त्यथ को मह्यम्भागो भविष्यतीति ते होचूनांतोऽपरः कश्चन सह शरीरेणामृतोऽ- मद्यदेवत्वमेवम्भाग : हासाऽभय व्यावृत्य शरीरेणामृतोऽसद्योऽमृतोऽसद्- विद्यया वा कममा वैति यद् वै तदद्र वन् विद्यया वा कर्मणा वैत्येपा हैव सा विद्या पदग्निरेतदु हैद सस्कम यदग्निः । -5Br.x.4.39 Marabaya 526 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS PLAN OF SACRIFICIAL GROUND Sachalinul scle upo) O COC O حالات Us il * ۳۸۲۸۸ b irdi rinvy) Orarin لیا 3 V HAVIRDHANA 08 (Cool Shed) A Spine or Eastery Lane (peris I DHISNYAS А Achav Neshly i Poly Couture * W1020 ou N חשושtarg w Σ 2 EXPLANATIONS A. Ahavaniya fire v: Gorhapolyo fire D- Daksinagni D- Seal of Brahman y. Seal of yojamāna (Sacrificer) EXPLANATIONS P: 5.1 o, si porn ficers h Secl of Hell a. Sral of 141 CAPO pra Plore per porno UDlara hep 5 rub: 1 Fig 2 Mahavedt ($Be Pel! p 475-Eesung).
LAYING OF BRICK> 527 unlimited lokampina bricks Still they did not attain immortality When they approached Prajapati he spake unto them Ye do not lay down (put on me) all my forms but ye either make (me) too large or leave (me) defective therefore ye do not become Immortal 'This appears to be the beginning of the practice that restricted bricks to a fixed number and the altar to a fixed size Prajapati advised gods as follows Lay ye down three hundred and sixty enclosing stones (parıfrita) three hundred and sixty Yajuşmati bricks and thirty sıx thereunto and of Lokampona (bricks) lay ye down ten thousand and cight hundred and ve will be laying down all my formas and will become immortal! Of course the immortality would not come with the body On the interrogation of Death it was agreed upon that Hencefor ward no one shall be immortal with the body only when thou (1¢ Death) shalt have taken that (body) as thy share he who is to become immortal erther through knowledge or through holy work shall become immortal after separating from bods : Parz srita Yaqusmati and Lokampina bricks are the main in the construction of fire altars 2 1 अमृतत्वमबरुरुत्समानास्तान्ह प्रजापतिरुवाच - न च म सर्वाणि रूपाण्यु पयत्याति व रेषयय न वाम्यापयय तस्मानामृता भवति । -SBrx 436 स होवाच । पष्टिञ्च त्रीणि च शतानि परिधितऽ उपयत्त पष्टिञ्च श्रोणि च शतानि यजुष्मतीरधिपट त्रिशत मध लोकम्पणा दश च सहस्राण्यष्टौ च गतायुपत्ताथ म सर्वाणि रूपाण्युपधास्यथाथामृता भविष्यथेति ते ह तथा देवा उपदधुस्ततो देवा अमृताऽ आसु । -SBrx438 स मृत्युदैवानब्रवीत् । इत्थमव सर्वे मनुष्या अमृता भविष्यत्यय को मह्यम्भागो भविष्यतीति ते होनु तोपर कश्चन सह गरीरेणामृतोऽ सद्यदैवत्वमतम्भाग हरासाऽअथ ध्यावृत्य गरीरेणामृतोऽसद्योऽमृतोऽसद् विद्यया वा कमणा वेति यद् वै तदव वन विद्यया वा कमरणा वेत्यषा हैव सा विद्या यदग्निरेतदु हैब तत्कम यदग्नि । -SBrx439 3 528 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMAŅAS 1 The number of pariſrita or enclosing stones is three hundred and sixty (1 e. equal to the number of days in a year) Of these twenty-one ore to be laid round the Garliapatya, seventy-eight round the Dhisnya hearths, and two hundred and sixty-one round the Ahavaniya. (21+78+261=360). For the Yajumatı bricks the distriburion is as follows In the First Layer: Darbhastamba (grass bunch) 1 Lokestaka (clod bricks) 4 Lotus leaf (puskara-parna) 1 Gold plate (rukma) 1 Purusa (man) Sruk (spoons) 2 Naturally perforated brick (Svayamatſopa) 1 Durvestaka (durva brick) Dviyajus Retahsic 2 Visvajyotis 1 Rravya (scasonal) 2 Asadha Kurma (tortoise) 1 Mortar and pestle 2 Ukha (firepan) Five animal-heads 5 Apasya 15 Chandasya 5 Pranabhrt 50 1 1 1 1 Total 98 In the Second Layer Ašvinis Rtayya (seasonal) Vaišvadevis Pranabhrt Apasyās Vayas yas 5 2 5 5 5 19 Total LAYING OF BRICKS 529 1 In the Third Layer Naturally perforated Disya (regional) Višvajyotis Rravya Pranabht Chandasya Valakhilya 5 1 4 10 36 14 Total 71 In the Fourth Layer First (prathama) Then next Finally 18 12 17 --- Toral 47 In the Fifth Layer Asapatna Viraj Storuabhugas Nakasads Pañcacadas Chandasya Of the Garhapatya hearth Of the Punasciti Rtavya Visvajyotis Vakarn? Svayamatrana (naturally pert) Asma-prsnis (variegated stone) Cite agnih (fire on altar) 5 40 29 5 5 31 8 8 2 1 1 1 1 Total 138 The total of the five layers 98+41+71+47 +138-395 The number is justified on the basis that year has normally 360 days. then the days in an intercalary month are 36 This makes the total 396, but since we have only 395 Yajusmatı bricks, the 530 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS lavers of loose soil (purisa) is counted as one It is not counted along with the Yajusmatı bricks but this makes up the total 396, Lastly we have the Lokamprna (or space-filling bricks). They correspond to the Muhartas cf. hours), Their number is ten thousand and eight hundred (10 800.) since there are 360 x 30 =10 800 muhurtas in a year Of these 10 800 Lokaro prnas, 21 are used in the Garhapatya altar, 78 in the Dhispya-bearths and the others in the Ahavaniya. Wc have, in fact, eight Dhispyás. one Garhapatya and one Ahavaniya (For details see $Br. X.4.3) The Abavanīya and Dakşina Fires The Tattwiya Sanhid says : Thc Ahavan ya is the abode of the gods, between the fires of cattle the Garhapatya of men, the Anvaharya pacana of the fathers' Further, the text says The Ahavaniya is the sacrificeri if they take the fire for cooking the victim from the Ahavanti a they tear the sacrificer asunder, The fre should, therefore, be thus or he should make it by Srction, so that the sacrificer's body may remain together" The Garhapatya is the fire then the Ahavaniya is the Sun". Again we have. The Garhapatya is piled for this world whereas the Ahavaniya for the other world'. Again it is said that "The Angrasas sent to the world of heaven from a place of sacrifice elevated in three places. It should te elevated between the Ahavaniya fire and the oblation-holder, between the oblation holder (havirdhana) and the seat (stands) and between the seat and the Garhapatya firc" (TS VI 2,6) These passages speak of the superiority of the Ahavanya fire-altar (which is a square) over the Garhapatya (which is circular) or Anvaharya-pacana (the same as the Daksinagm, which is semi circular). The Satapatha speaks of the "Salad varya ahavaniya" or the Ahavaniya of the Hall (the so-called) hall-door fire North of the Ahavaniya is the original fire. taken up (from the hearth). Belund the bind wheel of the cartstand, he fastens two found Satamanas (two round gold plates or gold coins).' I, To 4 Ts. 2 1: 5, T VI 2.6 3 Ts. 6. SB.
AHAVANIYA AND DALSINA FIRES 531 Be it the Garhapatya fire hearth or the Ahavaniya, the area is to be one «quate fathom (one square viama or one square purusa) The Ahavaniya is a square whereas the Garhapatya ts a circle Obviously, there is no difficulty in the construction of the Ahavaniya, which is a simple geometrical figure (a square). In the Baudhayana Suloa Satras, we have the following description of the Ahavanıya The place of the Ahavaniya fire is to be found out by starting from the Gürhapatya fire (and measuring toward the east) The Brahmana has to construct the Ahavaniya fire at the distance of eight prakramas, to the east from the Garharatya the Rajanya at the distance of eleven and the Vaisya at the distance of th elve. With the third part of the length of the distance between the Ahavaniya and the Garharatza, he is to make three quares touching each other, the place of the Garbapatya is in the north west corner of the western square, the place of the Anzaharya pacana (or the Daksandgns) is the south-east corner of the same square the place of the Ahavaniya is the northeast corner 'of the eastern square. ApST IV.16). 1 गाहं पत्यादाहवनीयस्यायतनम् । गाहपत्यात गार्हपत्यस्ग पुरस्तात् । अष्टसु प्रकमेपु याह्मणोऽग्निमाद घीतकादशसु राजन्यो द्वादशसु वैश्य । आयामतृतीयेन परसायनूनोनानि पारोस्था योध्या गार्हपत्यस्तस्पंच दक्षिणे से न्वाह यंगचन पूर्वस्पोत्तरेस पाहवनीय BS1 1 647 2 अपि दा गाहपत्याहवनीययोरन्तराल पचधा पोटा वा समुज्य षष्ठ राप्तम वा भागमागन्तुकमुपसमस्य सम अंध विभज्य पूर्वस्मादन्त्याद् द्वयोभोगयोलक्षणं करोति । गार्हपत्याहवनीययो रन्तो नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणे शकुं निहनि वदक्षिणाग्नेरायतन भवति । -BSE 1.68 532 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMASAS Another alternative for fixing the places of the three fires is given like this: Or else divide the space bera era the Ahai anba ond the Garharatsa either into fise or into sir parts, add a sixth or the seventh part (respectively according to the choice) and divide the alole into three parts . then measuring from the pole sanding at the cost end. make sign at the second part, fastenino ends of the cords at the (poles marking centre of the Garlarisa and the Ahat ani A, srech the cord tonards south Tokmgst at the mask and his pole on the spot which the mark touchies : thus is the place of the Daksinaga also Ars! IV.7B The third pleernarse of fizing the Dolrion is as follows. Or else increase the measure by its fith, diside ale hole irto fac parts and make miatk at the end of two Darts DeAurins from the citern end : forten the tor at the ends of the firebra line and stretch the card toward the south taking it by the thark 10x poic #t the place touched by the math This the place a the Dalitsu For the respectre places of the three fires the Marianos.. Garlaralsa and D: la ree Irg'osh Translating the Arafow.com Suits Soire Fit 17. mare 25 Tht Gishtin The Bao VII! the Spania baron drerit Gsrarcisa iest: Prek! un lor! 181err.tr hdl 5u Eureus fhur ratupli: 114¥ 2.11 ) rcerita tersdoethe 11t rr; rsmin, fors 192 the cat edirsinile bott's* Birri thir THE GARHAPATYA 533 circular site of the Garhapatya is then barked off by saline soil being scattered over it (See Tarttiriya Samhita. V.2.3.2 3). In this connection, we have in the Satapatha ; He puts on (the circular site) fout (bricks) running eastwards; two behind running crosswise (from south to north) and two (such) in front. Now the four which he puts on running eastwards are the body and as to their being four of these, it is because this body (of ours) consists of four parts. The two at the back then are the thighs, and the two in the front the arms; and where the body is that includes) the head. Now be here fashions him (Agni) with wings and tail." Commenting on the clause "He puts on the circular site four bricks running eastwards". Eggeling says: "That is with the lines by which they are marked running from west to east, Whilst these four bricks are oblong ones, measuring two feet by one the four placed at the back and in front of them measure cach a foot square, so do also those placed in the corners of the square pile, except the south-east corner, where twa bricks are to be placed measuring one foor by half-a-toot each. In the form of the altar called the Garhapatya, the uings and tail are not represented at all ; thesc appendages, however, form an important part of the great altar of the Ahavaniya fire. In this connection, we have in the Satapatha. Bule being indeed furnished wi'h wings and tail 2. सचतन : प्राचौरपदयाति । पश्चातिरश्च्यो । पुरस्तात्तद्यापचतमः प्राचीरुपदधाति स आत्मा तद्यताश्चतस्रो भवन्ति चतुर्विको ह्यय- मात्माऽथ ये पश्याते समयौ ये पुरस्तात्तो बाहू पत्र वाऽआत्मा तस्व सिरा:।तं वाऽएतम् । मत्र पक्षपुच्छयन्त विकरीति यादव योनी रेती विक्रियते ताहम्गायते तद्यदेतमत्र पक्षपुच्छवन्तं दिकरोति तस्मादेषोऽ मुत्र पक्षपुच्छवाजायते । - SBr. 11 1819.
594
MEVSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMAXAS
people do not se him as one having wings and tail:
hence one does not see the child in the womb in its
proper shape: but hereafter they will see him as one
traving wings and tail, and hence one sees the child
after it is born in its proper shape ($Br. VII. 1.1 20)
The Garhapat ya bearth is made of ciche bricks (just as
Giyatri meter ronsists of eigbt syllables) (SBY. VII. 1.1.32).
Further we are told :
It (the Garharatya ticantlı) mediures a tatlıom (in dia.
meter), for man is a fathom luch, and man is l'rajinan
(the lord of generation), and Prajapati · Ayni : le
tlus makes the morali o qual size to 1.8 (Agnis)
body. It 18 circular, for the womb circular, and
DOTCover, the Gathenatss is this (terres11111) world.
and this world doubtless 15 circular. (SB1, VII. 1 1.37)
NIL
***
178 Hontrare
Tii 1312
rist 11. Firula #filter
The GS19 je i CIEL's in Istang Trick the
A1ananu.1:11u'art. The rita strironola
Luets st. 77. rui'e (trc fit to notice ;+r1r;
the restruction!? Tuf:1," #:15 €131.**:
THE GARHAPATYA 535 vice versa. On the sacrificial ground, we have the circular Garhapatya and at a distance from it towards the east is the quare Ahavaniya: The Ahavanīya, truly is the head, and the Garhapatya is the foundation. (ŚBr. VII. 1.2.13 14). According to some people, che Garhapatya is built up in three layers ($Br. VII. 1 2.15) N 16 w S Fig. 13 13 Garhapatya hearth Besides the Garhapatya and Ahavan ya, there are eight smaller hearths known as dhşya hearths. Their relative placing on the ground plan is indicated by an analogy: As the Garha. patya is this world (terrestrial). the Dhasnya hearths the air and the Ahavaniya the sky. (VII. 1.2 23). Eggeling in his footnote to III 6 2.1 says There are altogether cight Dhunyas, two of which, viz. the Agnīdhra and the Morjaliya, are raised north and south of the back part of the cartshed (havırdhana) respectively, while the other six are raised inside the Sadas along the east side of it. viz. five of them north or the spine beingrag (from soută cu norch) the Hotr Brahmapäechañsi, Potr, Nestr and Acchăvăk respectively, and one south of the spine, cxactly southeast of the Udumbara post, for the Maitrāvarupa (or Praśāstr) priest. These six priests, together with the Agnidhra are called the seven Hoirs. The Agnidhra and Marjaliya have square sheds with four posts erected over them, open on the east side and on the side facing the cart shed, The Agnidhra hearth is throan up first (in the process of consecration) and the Mai jālīya the 536 MESSURAN AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS last of all and the Maiträvaruņa s immediately after that of the Horr (The consecration formulas are pres cribed in the ), V 31 32. See Griffiths n te in his tr11slation of these verses) Iirst Layer The Satanati a Brahmana in Book VII refers to the cons truction of the first of the five layers of the altar This may be summarised thus The altar (alach in the Brahmana and the Sulba literature is knornas AGNI) is constructed in the form of 2 quare usually measuring four man s length (four PURUŞAS) 1e 30 fect on each side The Ground of the body (ATMAN) Wwwg been placed the so called antara sed masuring a suca (yoke-7 feet) on each side is throan up in the middle of the tody and whole of the latter then made Icvel with it In the cer tre of the body thus raised where the two spines connecting thic middle of the cach of the four sides of the square with that of the opposite side meet the priest puts down a lotus leaf and thereon the gold plate (a symbol of the Sun) which the sacrificer orc round bis neck during the time of his initiation On this plate he then lays a small gold figure of man (representing Agni Prajapatı) as well as the Sacrificer or Yajamana himself) o as to lie on his back with the head towards the ea and beside him he places to offering spoons one on each side filled with ghee and sour curds respectively Uron the man he places a brick with naturally formed lioles (svaj amidrand 15aka) in it (or a porous stone) of which there are three in the altar viz in the centre of the host third and fifth layers supposed to represent the earth air and sky respectively and by their holes to allow the sacrificer (in effigy) to breathe and ultimately to pass through on his way to the eternal abodes On this stone he lays down plant of darva grass vith the root lying on the brick and then twigs hanging down meant to represent vegetation on earth and food for the sacrificer Thereupon be puts down in front (east) of the central stone on the spine a Dyi agus brick in front of that on both sides of the spine two Retahsic then in front of them one Vift ajyolis tlien again two Rtavyah and finally the Aşadha representing the sacrificers consecrated consort These bricks cach of which is a pada (Indian foot) square occupy nearly one FIRST LAYER 537 third of the line from the centre to the middle of the front side of the body or ATMAN of the altar South and north of the Asadha leaving the space of the two bricks he places a live tortoise; facing the gold min kuzwa as Hiranpuruşa) and a wooden mortar and pestle respectively On the mortar le places the ukho or fre pan Glied with sand and milk; and thereon the heads of the five victims (in fact, their effigtes). after chips of gold have been thrust into their mouths nostrils, eyes and ears. At each of the four ends of the two spines, he then puts down five Apasyah bricks, the middle one Iving on the spine Itsell, with two an each side of it The last set of five bricks, those laid down at the north (or left) end of the cross-spine are also called Chandasyah by the Brahmana He now proceeds to lay down the Pranabhrtałt meant to represent the orifices of the vital airs, in five sets of ten brichs each The first four «ets are placed on the four diagonals connecting the centre with the four corners of the body of the altar. beginning from the corner (? or. according to some optionally from the centre) in the order SE N.W.'SW.NE; the fifth set being then laid down round the central stone at the distance (or on the range) of the Retardsic bricks. (Fig 3 14) A Fig 13 14 Central Part of the First Layer The diagram shows that portion of the first layer which contains the continuous ION of special bricklard dora first, ye Svayamatrpna (S) Dviyajus (Dv), tão Recahasic (R), Vafvajyoris FIRST LAYER 537 third of the line from the centre to the middle of the front side of the body or ATMAN of the altar South and north of the Asadha leaving the space of the two bricks he places a live tortoise, facing the gold min known as Hiranpuyusa) and a wooden mortar and pestle respectively On the mottar he places the ukha or fire pan filled with sand and milk, and thereon the heads of the five victims (in fact, their effigies) after chips of gold have been thrust into their mouths nostrils eyes and ears At each of the four ends of the two spines he then puts donn five Apaspak bricks the middle one lving on the spine itself with too on each side of it The last set of five bricks chose laid down at the north (or left) end of the cross spine are also called Chandasyah by the Brahmana He non proceeds ta lay down the Pranabhrtah meant to represent the orifices of the vital airs, in five sets of ten bricks each The first four sets are placed on the four diagonals connecting the centre with the four corners of the body of the Altar, beginning from the corner (? or according to some optionally from the centre) in the order SE NW SW NE, the fifth 'et being then laid down round the central stone at the distance (or on the range of the Retalsic bricks. (Fig 314) AY wy $ A Fig 13 14 Central Part of the First Layer The diagram shows that portion of the first layer which contains the continuous row of special bricks laid down first viz Syayamåtrpna (5) Dvigaju$ (Dv) two Retaḥasic (R) Vosvajyotis 538 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS (V), two Rtavya (Rt) and Asadha (A); and further the central Cor difth) set of ten Pranabhțrah (p), placed round the central brick on the range of the Retahasic. Each .pecial brick is marked on its upper surface with (usually three) parallel lines The bricks are always laid down in such a way that their lines running lengthwise (sest to east) and those on the north and south sides crosswise (north to south) As to the four corners of the bricks, there is some uncertainty on this point (as Eggeling puts), but if we may judge from the analogy of the Second Layer in this respect, the bricks of the south-east and north-west corners would be east-ward-lined, and those of the north cast and south-Rest corners northward-lined. The technical term used in the Satapatha for lengshuise 15 Anacl and cy0551 Se is Tirasci. When the bricks are laid touching each other, they are termed as Sarn sprija (SB,. VIII 13.10.) While laying the bricks the Satapatha text speaks of five directions: the four quarters, 1 e. north, east, south and west ond the fifth direction, viz. the perpendicular or vertical line (botb upward and donna ord) at any given point of the plane. In this connection, c have the text. This one in front, the extent-hr one, on the right the all-orker, this one, bclurd the all embracer. this. on the left heasen this one above the mind ($Br. VIII 1 42). In Book VIII of the Sataratha is described the Second Laser alco. Before the Second Laser begins, the space left unfilled still is filled up by mpccial bricks technically known as Lokampona Istaka (meaning space-filler«) (SB, VIII 1.4 10). In the first layer, the body (ATMAV) of an ordinary altar needs 1.028 Lokarlıfppas of three different kind. Viz foo: (Indian), half-a foot, and a quarter of a foot quare occupying tofether a space of 321 sq ft. while the 98 isecil Ya-usmatı bricks fill up a space of 79 sq ft Each sing requires 302 Lakatprat of together 320 sq. ft : whilst the tail takes 283 such bricks of together 110 sq. ft. The total number of Lokaripind: in the First Layer thus 22001'5 to 1.929 of all sizes equal to 671 sq. It DIRST LAYER 539 If, as is done in the Katyayana Srautas (XVII 7.21) the 21 bricks of the Garhapatya are added (ŚBr VII, 1.1 34) to this number the total number of Lokamprnās is 1 950 Similarly, in the Second, Third and fourth Layers; whilst the last layer requires about a thousand Lokampinas more than any of the otliers, viz. 2,922, or, including the special hearths, 3,000. The total number of such bricks required-including the 21 of the Garhapatya-amounts to 10,800 Second Layer The main portion of the special bricks of the second layer consists of five, or (jf. for the nonce, we take the two southern PA AT AT 1 DY S Fig 13 15 Contral Part of the Second Layer Fue Asvipt bricks aias, a3 84 as Five Apasya bricks V1, V: Vs. Vc Vs Vaišvadevi bruchs Fuve Pranehhet bricks Rt. Two Rtavyās sets of half bricks as one) of folie sets of four bricks cach or of together sixteen bucks each measuring a foot «quare placed on the range of Retabsic bricks so as to form the outer rim of a square measuring fivc feet on cach side and having in the middle a black square of nine square feet Each of the four sides of Retahsic rim contains a complete set of four brick, but as there are fire bricks on each side, the one in the left hand corner (looking at them from the centre of the square) is counted along with the adjoining set Each set. proceeding from left to right 540 ENSURATION AND GEUMETRY IN THE BRAHMANAS (that is, in sunwise fashion), consists of the following bricks, Aøvini. Vaišvadevi, Prūnabhrt and Apasa, the last of these occupying the corner spaces. The southern bricks consist, borever of two sets of half-bricks (running with their long sides from west to east). counted as the second and fifth set respectively. The eastern and western bricks are laid down so that their linemarks (which in the case of the bricks of the Second and Fourth Layers, are of an indefinite number) run from west to east. whilst those of the southern and northern ones run from soutlı to north. All the five bricks of each class, teginning with the Asvinis are laid down at the same time proceeding again in sunwise fasluon (east, south etc ) : the order of the procedure being only interrupted by the two Rravya bricks being laid down immediately after the placing of the Asvinis.cxactly over the two Rravyasof he First Layer, that ustasoy in the tufth(casterly) space from the centre, north and south of the spine. The only other special bricks of the Second Layer are nineteen Varasyas placed at the four ends of the two spines, viz. four in the east and live in each of the other quarters. Third Layer Whilss, in laying dora the Lokumrrnds of the First Layer. one starts i remeie right shoulder (or south-east corner) of the 2 S Fie 136 The Centrar? số :: Tu La ty Fig. 316 Svarat atrant Trick Fue De Viira rotis brick Ravya bricks (tro :: oft*desch-thus (our) Rt THIRD LAYER 541 altar, in the second Layer also the vacant spaces are filled with two space filling bricks ie, Lokampraat Here however one begins from the righe hip (for south west corner), filling up the available spaces in two turns in suhw.se fashion The laying of the third Layer is described in the Satapatha VIII 3.1. In this layer also, as in the First and Second Layers, the naturally perforated brick, the Svayamatrand is at the centre of the body the Retahsıc bricks are placed as in the First Lager and similarly the Vasvassoli$ Then are laid down two Rtavya bricks beside (east of the (Visvajyotus) one north of the other, just over those of the First and Second Layers that is to say in the fifth space from the centre. In the present case, however these bricks are only of half the usual thickness, two others of similar size, being placed upon them SBr VIII 3 2 13) Then are laid down the pranabhft bricks, ten in number, and then Chandasya or metre bricks The ten Pranabhyt bricks are placed---five on each side of the spine either along the edge of the altar or so as to leave the space of one foot between them and the edge to afford room for another set of bricks the Valakhilyas (SB, VIII 34 1) The thirty sir Chandasya bricks are laid down in chrce sets of twelve each along the edge of the body of the altar where the (wo wings and the tail out it, six bricks being placed on each side of the respective spune At the back the bricks are nor however, placed close to the edge separating the body from the tail but sufficient space is left (a foot wide) for another set of bricks to be laid down behind the Chandasyas (SBr. 3, 3 11) Now the Valakhila bricks are laid seven in front and seven at the back, not separated from the ten Pranabhytas (icont) and not separated from twelve Chandasyas (back) Then are put down two Lokamprads (space filling bricks) It should be noted that whilst laying down the Lokamprias of the First and Second Layers ane starts from the southeast and south- West corners respectively in the Third Layer, one has to start 542 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS from the left hip (or the north-west corner) of the altar, filling up the available space in two turns, in sunu ise fasbion. Fourth Layer This layer is described in the Sataptha, VIII. 4 1. Here we find a reference to eighteen bricks, representing the stomas, or hymn-forms, laid down in the following order : N W 7 $ The Central part of the Fourth Layer Fig 13.17. At each end of the spine (running from west to east) one brick of the size of the shank (from knee to ankle) is placed with its line-marks running from west to cast i the eastern one being placed north, and the western one south of the spine There. upon, an ordinary brick a foot square, is placed at the southern end of the cross spine so as to be on the spine (though not apparently exactly in the middle, but so that only one-fourth of the brick lies on one side of the spine) with its line marks Tunning from south to north, and a second brick of the same size is placed on the north, but so as to leave the full space of another such brick between it and the northern edge of the altar. Be. hind (west of the front brick fourteen half-foot bricks are then laid down, in a row, from north to south seven on each side of the spune. After these eighteen bricks, are led down the Sprlah (freeing) bricks ten in number, put in close connection with tbe preceding «et: viz., at the front and back ends of the spine.
TIFTH LAYER 543 two bricks, exactly corresponding in size to those already lying there, are placed south and north of these respectively Similarly two bricks, a foot square, are placed on the cross spine 10- mediately north of the two Sloma bricks lying there The remaining six bricks are then placed behind the row of fourteen Stomas in the front part of the altar, three on each side of the Spine Then are After having laid down the spriah bricks one lays down two Rtavyas of the preceding layers, viz, in the fifth place to the cast of the centre, south and north of the spine placed seventeen Spasfis (creations) bricks round the centre along the Relahsıc range in such a manner that nine bricks lie south end eight bricks north, of the spine . and that five bricks from the southern side, and four backs each of the other sides (see fig 3 17) While the bricks of the south side are further specified as consisting of a brick a foot square lying on the cross-spine being flanked on both sides by half-foot hricks and these again by square' bricks, no particulars are given, regarding the other sides Most likely, however, as indicated in the fig 3 16 four square bricks, two on each side of the cross-spine, are to form the left (north) gide whilst the front and hind sides are to consist of two square bricks iging north and south of the spine and flanked by half foot bricks Fifth Layer When the Fourth Layer is complete two Lokamprras arc placed as usual as the spice-filling bricks, in the north east corner or on the left shoulder, whence in two turns the available spaces of the altar are filled up. It may again be emphasized that in lying down the Lokamyrnas of the first three layers one starts from the south east the South west and the north west corners respectively In the Fifth Layer the bricks to be placed are known as Aspalna (or foeless) bricks The first four of the five Asapaends are laid down near the four ends of the spines (in the order east west south north) their exact place being the second space on the left side of the spine (in looking towards theo) from the centre) that is to say the space of one (or a half ?)
544 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS foot being left between them and the respective spine Their position thus is the same as those of Afviis in the Second Layer, except that these are placed on the Retahsıc range instead of at the ends of the spines The line marks of these four bricks tun parallel to the respective spines The fifth Asapaina is thus laid down north of the southern one so as to leave the space of a cubit (about a foot and a half) between them These latter two Asapatnas are full-sized bricks (one foot square) and not half sized as were the two southern Asvigs Moreover, whilst the southern Asapatna has its line marks running parallel to the adjoining cross spine (south to north) the filth Asapatna has them running from west to east (as well as from south to north) After the Asapatnds are laid down ten Chandasyas in cach quarters at the end of the spines (thus forty in all) There are forty formulae associated with these forty bricks that makes cighty and eighty (asıtı) means tood (coot as to eat) and thus the Sacrzbacer gratities Agne (ŚB, VIII 5 2 17) Then are lad the Stomabhaga bricks (praise sharing bricks) twenty nine or thirty in number (ŚBY VIII 5 3 8) these are laid down on the range of the Aşadha (VIII 5 4 1) These bricks are considered as lucky signs and are placed on all sides, and the sacrificer who places them is known as one with good luck punyalaksmika (SBVIII 5 4 3) These are then covered with loose soil The Sacrificer then lays down the Vikarnı and the Svayamatrnna (naturally perforated) bricks and bestows them with chips of gold and places the fire thercon that is the Seventh Layer according to another passage it is the Suth Layer the Vikarnı and Svayamatna both belong to one laver. (Sør VIII 5 4 9 10) No Lokampona 19 used in this layer for filling Finally he lays down the Naksads (the firmament reated bricks) (SBT VIII 6 1 1). The centsal portion of the Fifth Layer as given here in the sketch (see die 318) symbolically represents the formaruent the blue canopy of heaven and the region of bliss beyond it The outer rim of this central structure is formed by a continuous ring of twenty nine Stomabhaga bricks (st) representing as 11 the horizon on which the vault of heaven tests Tliere is some doubt as to the exact manner in hich this fing of bricks is to FIFTH LAYER 545 be arranged According to the Katsayma Srauta Satras X. VII 11 10, fifteen bricks are to be placed south (and fourteen N 51 57 st N 7 17 w AD r NE 30 52 50 The Central Portion of the Fifth Layer Fug 13.16 Rt-Rravja g-Jagat? a-anuştubh St-Stomabhaga ring Trıştubla V-Visvajyotis --Nakasads P-Pancacadas ps--Nakasads and Paricacadas put togerber north) of the annka or spine (running through the centre from West to casc) As regards the southern semicircle, the Cifteen bricks are to be distributed in such a way that eight fall within the south easterly and seven into the south sesterly quardrant Some such arrangement as that adopted in the diagram (sec fug 316) nould seem to be what is intended It all be seen that this arrangement includes two halfsize bricks in the south-easterly guardcant, the one lying 1546 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMAŅAS immediately south of the spine; and the other immediately east of the-cross-spine. It is an awkard fact. bow-ever, that one of the commentators on the Sotra referred to states that there are to be two half-foot bricks, (one) on each side of the spine. that is, as would seem, the cross-spine. Eggeling says, he cannot but think. however, that this must be a mistake, as otherwise it would seem to make the construction of a continuous ring inpossible, Inside the ring, on the adjoining range (viz. the Rtavya range, being the fifth range from the centre-see the diagram of the First Layer), five Nakasads (n) are placed on the spines. with the exception of the eastern one, which is to be placed in the second space north of the spine that is to say, a foot from it (so as to leave space between it and the spine for the left Rtavya) (CH, SB. VIII. 7. 1. 15. In the south two hall-sized bricks are laid down instead of one full-sized. All these five bricks are of half the usual thickness so as to allow five others, the Pafcacadas (p) being placed over them (ie, in the diagram. npis a combination of Nakasad and Pailcarada), of the Chandasyas, or bricks representing the metres, only three sets of three bricks each, viz. a full-sized one flanked either side by a half-sized one) fell within the circle formed by the Stomabhaga ringi viz. the Trispuh (e), Jagatı (s) and Anustubh (a). The remaining space in the centre is now filled by the Garhapatya hearth consisting of eight bricks. Thereon is placed a second lager at eight bricks eractly corresponding to the first and is called punasciti. This pile (marked by hatching the sketch) thus rises above the Fifth Layer by the full depth of a brick He then lays down the two Rtavya (Rt) bricks just within the ring on the east side and the Vitrajyotis (v) bricks representing the Sun, immediately the west of them. Having now · filled up the available spaces of the layer with Lokampids, and scattered loose soil on it. he finally lays down two perforated bricks (marked in the sketch by cross-hatching), the Vikarm and the Svayamatrana, so that the latter lies exactly in the centre, and former immediately north of it, over the cross-spine.
TS AND FIVE LAYERA 547 Taittiriya Samhlia and five Layers. In the Third Prapathaka of Book IV of the Turttıra Sanlura we have the details of laying bricks in five layers under the caption CITI VARNANAM In the First Layer are lard Apasya Pranabhrt and Apanablint bricks (the Arznabhyts have not been mentioned by the Satapatha The Tarttırlja Samhita gives the Mantras for laying down four sers of five bricks for the First Layer the first five being set down in the east of the mans figure in a line from the east to the west, the second in the south in a line northwards the third west in a line castwards and the fourth in a line sourhnards Then the Samhita proceeds to give the Mantras used for pronouncement while the Asvins and other bricks as well as the Vayasuah bricks are laid in the Second Layer Svayamatrizia and Brhars bricks to the Third Layer, and the Scomiya (Akstu astomiya) bricks in the Fourth Layer, as well as the State (creation) bricks and Vsaşibricks in this layer It finally gives the verses for recitement whilst the Asapatna bricks are laid down in the Fifth Layer The description of the Fifth Layer is carried over to the Fourth Prapathaka also where the Mantras corresponding to the Stomabhaga Naksad Panicacoda Chandas Sayuja Vulva- Jyotih Bhuyaskrd Indratanu, Yajilatanu, Nakşaira and Rravya bricks are given Later on in Book V Prapathaka 2 we have the details of the Garhapatyacayanan (Piling for the Garhapals a fire and che Kşetrakar sanam (loughing of the sacrificial ground) For the Agnicayana four bricks are placed pointing cast. two in front and two behind and thus are placed eight bricks. Then he places curteen lokampna (world fillers) This makes the total now twenty-one Again it is said that he who pules the fire for the first time sbould pile in five'layers (TS V 236) and he who piles for the second time should pile in three layers and the one piling for the third time should pile in one layer The bricks are made firm with purita or mortar placed in five or even up to ten lagers The mortar 25 made by mang mud #ath condung 548 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS The laying of bricks in the First Layer are described in V.2.10: Fire he puts down on the east, five on the south five on the west pointing east, five on the east pointing west. These twenty are the Apasya or water bricks. Then he puts down Chandasyah or metre bricks : five on the north: then he places Pranabhrt or breath supporting bricks: one in the front, onc on the right, (south) one behind (west), one on left (north), and one above (ardhva). He puts them down ten by ten ; transversely : he puts them down (aksnaya-upadadhan). Then he puts down the unify. ing or Samyata bricks. in the Prapathakas 3.7 of Book V, we find the details of Taying bricks in the Second and subsequent layers. The bricks mentioned are: Asvini, Reavgă, Pranabhșt Apasya. Vayasyi, Svayamatona, Disya, Brhati. Valkbilya, Akśnayastomiya Srsti. Vyusti, Asapatna, Virata, Stomabhaga, Nakacad, Pancacoda, Vikarni, Chandas. Saguk. Mandala, Visvajyoth, Vrstisani. Samnyanı, Aditya, Ghſta, Yasoda, Bhugaskre, Agnitopa, Dravinoda, Ayusya Agnihidaya. Rravyā, Indrotanu. Yajñatanu, Naksatra Vaišvadeva, Hiranya. Ahvarupa, Atma. Kumbha, Bhata, Rsabha, Vajripi, Röstrabhft. and Vrata. It is significant to note that the pilers of the altar (agni) were very particular about the directions or regions to which the bricks should point out, and therefore they devised a number of methods of exactly determining the geographical directions, which have been described in details by the commentators of the Sulba Satras, Syepacit or Falcoo-Shaped Altar The syena or falcon is a bird of which copious references are met with in the R&veda and the other Vedic Samhitas:
1 SYENACIT ALTAR 549 T : - Rgyeda Syena-Abhịtah: 6.60.2 Ssena-abhrtan : VIII 53 Syenah : 1. 32.14, 33 2 936, 11 42.2; III. 437; IV. 18. 13, 26 4-7, 27.1:3, 4; V. 44 11: 45.9; VI 20 6; 7,63 5: VIII. 829; IX, 38,4, 57.3, 61.21, 62 4; 65 19, 67,14; 15: 68.5: 71 6; 77.2. 82.11 86 35: 96 6; 19, X, 11.4: 99 8. 144.5 Syena-jutab : 1X 892 Syena-parva: I. 1881 Syena-bhrta : IX. 87.6 Syedam ; IV, 38 2:5, VIII. 34.9. Ssenasya : 1.118,11; 163.1:5 78 43 X, 1444 Ssenasya-1va: [V, 40,3 Sycna-iva : V. 74.9, VIII. 73.4 Syenah : VII, 56.3 Syenah ra. IV.358 Syenan-iva : I. 1652, VI 46,13 Syenaya : VII. 15.4, X. 144.13 Ssenasah : I. 118 4; IV 6 10; VIII 2010. X. 177 5. $26. 127.5 Syeni . I. 1409 Śrenebhih : VIII. 5.7 Syenebhyah : IV 26,5 Ssenau-iva : VIII, 35.9 Yajurveda : Sycnah: IV.34, XVIII 53, XXI 35; Syenan : XIX, 10 Śrenasya : XIX. 86 Ssenasyeva : IX, 15
530
MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS
Syenays : V, 1; VI. 32
Syene : IX 9
Atbartareda:
Ssenah: III. 3.3.4; VI. 48.1: VII, 72.1; 2; IX. 12.5:
XVIII.1 21;
syenab-ıva : V.30.9
Syenah: XI. 11.9; 12 24
Syenat: V.216
Syeni : VI. 83.2
Syenib: XVIII. 4.33; 34
Syenipati : XX. 129 19
Syene : VI. 92.2
Szenau : VII. 73.3
Aitareya Brahmana:
Syenah: 1. 22; 30: 2,9;
Altareya Arapyaka:
1. 2.4; II. 5.1
Taittiriya Brahmana:
Syenah: II. 6 115, 111, 10.43
Syenam : II. 6.1.5; IIT. 662
Spenasya : II. 6.43
Ssenaḥ: III. 7.91
Syenaya : 11. 4.8,1
Gopatha Brahmana
Syenab: 1.5.12
Syenam : 1.3.1B
Syenasya : 1.5.12
Śyenatyam : 1. 5.12
SYENACIT ALTARS 551 Satapatha Brahmana: Śyenan : 1. 8.2.10: IIT. 3.4.15; 4.1.12: 9.41.; IX, 4.45: XII, 3.4 3; 7.1.6; XIV. 7.1.19 Syenam ; XII. 7.3 21: Śyenasya-iva : V.1.5.20 Syenaga: III. 4.1.12; 9 4 10 Syene: V. 1 4 10 Syena.patrabhyim : XII, 73 22 Syena patre: XII, 9.1.3 Syena-hrtam: IV. 5.10.3 4 The word "syena-cit" does not occur in these passages. The bird spena or falcon (hawk) is associated with Soma, as seen from the following passages of the Rgveda: May the bird, Miruts, be pre eminent aver other hawks, since with a wheelless car the swift-winged bore the Somna accepted by the Gods of Manu. (V 264) When the bird, intimidating (its guardians), carried off from hence (the Soma) it was at large : (Aging) swift as thought along the vast rath (of the femament), it went repidly with the sweet Soma plant, and the fawks thence acquired celebrity in this world. (IV. 266) There are numerous passages associating the hawk with the Soma plant (IV. 27.3-4 and so on). The Soma is a concept, and so is this bird conceptual in relation to Soma and the metre Gayatri also, Syena brought Soma juice from heaven (1.80.2). Hawk traverses swift : Indra ded travesc ninety and nine streams as swift as hawk. (I. 32.14), Wind brought one of the Agni and Soma from heaven, a hawk carried off the other (1,e. Soma) by force from the summit of the mountain (I. 92.6). When Varnadeva Rşı, in extreme destitution cooked entrails of a dog, his wife dis-respected him, then talcon (Indra) brought to him sweet water. (IV. 18.13). The deity of the hymn Rv. IV, 27 is Syena or Hawk (or Parabrahma under personification). It is mentioned in this bymn, that when the hawk screamed with exultation on
550
MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS
Syeniya : V, 1; VI. 32
Ssene : 1X 9
Atharvareda :
Syenab : III. 3.3: 4, VI. 48.1; VII. 72.1: 2:1X. 12,5;
XVIII.1 21;
Syenab-sva : V. 30.9
Syenah : XI. 11.9: 12 24
Syenat: V.216
Syeni : VI. 83.2
Syenib : XVIII. 4.33, 34
Syenipatı: XX. 129 19
Syene : VI. 922
Syenau : VII 73.3
Aitareya Brahmana:
Syenah : 1 22:30; 2,9;
Aitareya Arapyaka:
1.2 4, II, 5.2
Talutiriya Brahmana:
Syepah : 11, 611.5, III. 10.4.3
Ssenam : 11. 6.15: III. 662
Syenasya : II. 6.43
Syenaḥ : III. 7.91
Śyenaya : II. 4 8.1
Gopatha Brahmana
Syenab : 1.5.12
Syenam : 1.318
Ssenasya : 1.5.12
Syenatvan: 1. 512
SYENACIT ALTARS 551 Satapatha Brabmana: Syenah : 1.8.2.10; III, 3.4,15; 4.1.12; 9.41.: IX. 4 4.5; XI), 3.4 3; 7.1.6; XIV. 7.1.19 Syenar : XII. 7,3 21: Śyenasya-iva : V. 1.5.2G Syenīga : III. 4.1.12: 9 4 10 Syene: V. 1 4 10 Syena.patrabhyam : XII. 73 22 Syena-patre : XII, 9.1.3 Syena-hrtam: IV.5.10.3 4 The word syena-cit" does not occur in these passages. The bird Syena or falcon (hawk) is associated with Soma, as seen from the following passages of the Rgveda: May the bird, Mirus, be pre-eminent over other hawks, since with a wheelless car the swift winged bore the Soma accepted by the Gods of Manu. (IV 264) When the bird, intimidating (its guardians), carried off from hence (the Sowa) it was at large : (flying) swift as thought along the vast path of the frmament), It went repidly with the sweet Soma plant, and the hawks thence acquired celebrity in thus world. (IV. 266) There are numerous passages associating the hawk with the Soma plant (IV. 27.3-4 and so on). The Soma is a concept, and So is this bird conceptual in relation to Soma and the metre Gayatri also, Sjena brought Soma juice from heaven (1.80.2). Hawk traverses swift : Indra did travese ninety and nine streams as swift as hawk. (1. 32.14), Wind brought one of the Agni and Soma from heaven, a hawk carried of the other (1,e, Soma) by torce from the summit of the mountain (I. 92.6). When Vamadeva Rşi, in extreme destitution cooked entrails of a dog, his wife dis-respected him, then falcon (Indra) brought to him sweet water. (IV. 18.13). The deity of the hymn Rv. IV, 27 is Sgena or Hawk (or Parabrahma under personification). It is mentioned in this hymn, that when the hawk screated with exultation on 11 eta 552 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS hus descent from heaven, the guardians of the Soma perceived that the Soma was carried away by it, then, archer Kršanu pursung with the speed of thought and stringing his bow, let fly an arrow against it. A feather dropped from the body of the falcon, and the falcon was thus wounded. '(IV 27 3-4) Suparna. the son of falcon, brought the Soma from afar (X, 1443), In the Yajurveda the Soma is addressed like this forward on the way to all the stations et not opponents, let not robbers, find thee, let nát malignant wolves await thy coming. Fly thou away, hayırg become a falcon Go to the dwelling of the Sacifices That is the special for us to rest in IV, 31) The Yaguh also at some places mentions. Thee for the somh-Bringing hawks (VI 32)" 'Thee for the soma-bringing 11 het it ! taldon" (VP, 1 1 - (Péthaps the following passage of the Atharva veda also alludes to the relation of falcon and the Somą, which is supposed Bo'lave grown on mountains, only within thie reach of bawks 6t tacions ; King Vafuna call tbee' hitler from waters í From bills and mountautas Souna call thee Hither Led Indra call thee bither to these people. Fly hither to these people as a façlon, (Av III 3 3) 111 The Atharva voda "urther speaks of hawk as'tke Gayatrias Lord (VI 48 ) The Gopatha Brahmand also speaks of Syena as the Gayarri metre.' (1.5 12) According to the Yaska's Niruktà (IV. 24) any one that to with considerable speed is Syena The Sun which moves with a considerable speed is also ¥a and thc'atman that has superb 'knowledge and action's also syena: Norkklal XIV. 13.1 The Udgata's' these (taksa' or Pakşa) is compared with the paksa or feather of the 'yena. The Goputha definite!' says that whatsoever continues to move in this world is yena : that is the gentyd of the SyenaIn the Vedic Sarbitas there is no mention d'an Sitar VARIOUS PILES 553 of the form of a falcon or hawk The Taittiriya Samhita of course, for the first tune speaks of the falcon-shaped fire-altar, We shall reproduce here the entire passage of the Tarttıriya Sarihica whick recomacods of piling the firc altar in different abapes. This passage is the basis of the fire-altars suggested by the Sufba Satras ) He who desires cattle should pale a piling with metres (Chandas), the metres are cattle , verily be becomes rich in cartie (Chandascit)' (39) ) ) TAPI J He should pile an hawk shape (syenacitam cínyita psuverga kamah) who desires the heaven or the sky : the hawk is the best flies among bırds, vertly becoming a hawk he files to the world of heaven. (Syenacit) He should pile in heron form who desires, "May I be rpossessed of a bead in yonder world (Rankacıt) He should pile in the form of an alaja bırd. with four farrows who desires support, there are four quarters i verily be finds support in the quarters. (Alajacit) 11 1 He should pule in the form of a triangle (pra-u ga) who has foes, verils he repels us foes (Pra £acit) He should pole in triangle form on both sides (ubhayatah pra-u go) who desires May I ropei ehc foes I have and those I shall have', venly he repels thic foes he has and those he will have (libhayatah-pra u ga) He should pile is the form of a chariot-wheel, who has foes, the chariot is a thunderbolt verily he burls the hunderbolt at his foes (Rathacakracut) > on He should pile in the form of a wooden trough who desires tood, in a vooden trough foot is kept: verily he wins food together with its place of birth (Dropacu) 1 554 MENGURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS He should pile one that has to be collected together who desires cattle; varily he becomes rich in cattle (Samahyacit) He should pile one in a circle, who desires a village verily, he becomes possessed of a village. (Paricays a. Cil) He should pile in the form of a cemetry, who desires May I be sucessful in the world of the fathers verily he is succesful ia the world of tathers (Smasanacıl) (TS V. 4 11) These are the forms of firealtars described in details 1a the Sulba Satras, The Apastamba Satras quote the same objectives or attainments as indicated here in these Tarttıriya Sarihura passages in different constructions The Satapatha Brahmana mentions the following types of piles Pra u gacit VI 7 2 8 (though the word pra u ga occurs at I 1 2 9. III 5 4 3. VIII 6.1. 6, XII 5 1 8.) the word ublazatah pra u ga occurs at VI 7.28) Syenecit. VI 7. 2, 78 Dropacut : V1 7 2 8 Rathacakracit, VI 7 2 8 Kankacıt 7.2 8. Ubhayatah pra u gacit VI 7.2 8. Samahya purasa cit VI 7 28 Thus there is only one pastage that indicates the piling o! altar (VI.7.2 8) where we have an exclusive mention of the different forms of altars, but with an opinion expressed against their piling, the one only favoured is the benacit or the folcon. form of altar. We quote below this passage. He fashions hin here in the pan or homb) into a bird) with wings and tail, for what like the reed is VARIOUS PILES 555 fashioned in the womb, suchlike it is bom; and because he here fashions him as a bird) with wings and tail. therefore he is hereafter born with wings and tail. (7) Now some after addressing him by that fashioning (formula), build a different altar (thon an angle's gbape). either one contructed in the form of trough (dronacıt). or like a chariot-wheel (rathacakracit). or like a kite (karkacit), or like a tall (prau dacıl),- its front patt; or like a thull on both sides (ubhayatahpra-u-ga.) or one consisting of a heap of loose soil samahya-purisa) Let him not do 50 (bur) in such wise as one might carve a young one with wings and tail : let him therefore build it (the firealtar) in the form of eagle (2).
QUARTERS OR DIK 559 balf-moons. And the remaining) 12 supplying the place of months, are made the means of) gaining the months and counter part of months. And lest the seasons should be wanting, these (twelve bricks) by two and two (taken) together, supply the place of $225ons. And as to the Lokampina (space-filling) bricks supplying the place of muhartas (hours), they are made the means of gaining the muhortas There are 10,800 of them. for so many muhartas there are in a year (360 X 30=10.800) (ŚBr. X.43.11-20) Quarters, Regions or Dik In the Yajurveda', we have a text which indicates the following terms. dis quarters vidis intermediate quarters pradis fare quarters uddis upper quarters adis by-quarters This text has been quoted in the Satapatha: He then sprinkles (the whey) in the several quarters. with the Yv. Text VI. 19: the dıs, the pradıs, the adus, the vidis, and the addis. To the quarters SVAHA, Five era the quarters and five the seasons : he thur affects a union between quarters and the seasons.* The same five regions are again mentioned in the case of offering of gravy: Whatever is left from offering is sprinkled in 1. पुतं घृतपायान पिबरा वसा वसापादान, पिचतान्तरिक्षस्य हरिसि रवाहा । दिश. प्रदिशश्मादिशो विदिशऽउहिशो दिग्भ्य स्वाहा । -Yy. V]. 19 2. अथ दिशो व्यापारयति । दिश प्रदिशऽआदिशो विदिश उहियो दिम्य : स्वाहेति पञ्चदिश ! पञ्चतंवस्तदृतुभिरेवतददिशो मिथुनी- करोति । -ŚBr. II.44 24 560 ASTRONONY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE the quarters? The five regions are also mentioned in the following passage: Therefore he says 'Dominant thou arti may these five regions of thine prosper", for there are indeed five regions, and all the regions he thereby cause to prosper for him, When we speak of five regions we mean five types of regions dis, pradis. adis vidis and uddis. but the quarters or regions are also spoken of as four, and then this means Purva (east). Utrara (north) Pascima (west) and Daksika (south); these four quarters are mentioned in passages like this. And again why with four (formulas),--there are four quarters : he thus lays speech an the four quarters Now he carries him (Fire or Agni) by means of netting (sikya)... inasmuch as they are so able (lak. It is called a netting (sekya) he thus carries him by means of the regions It is furnished with six strings-for there are six regions. The six tegions are cast north, west, south, Ardhra (upper). and dhruva (lower). 1. अथ यद वसाहोमस्य परिशिप्यते । तेन दिशो ध्याधारयति दिश प्रदिशामारिको विदिशजाहिको दिय स्वाहेति रसोदे वमा होस । -SBr. III.8335 22 अभिभूरस्येतास्ते पञ्चदिश कल्पन्तामित्वैप वाऽ अयानभिभूयंत् बलिरेप हि सर्वानयानभिभवति । -SBr V.446 3. यदव पतुभि । चतस्रो व दिशश्चतस्पु तददिक्ष वाच दधाति । --5Br.VI 3.1.44 4 अर्धन सिस्पेन विति । इमे च लोका एपोऽग्निदिश शिक्य दिग्मिीम लोका शक्नुवन्ति । स्थानु यच्चक्नुवन्ति तस्माच्छिचर्य दिम्भिरेबनमे- सद विभनि पटुकाम भवति । षड्डि दिए । -Sur.VI7.1 16 FIVE REGIONS 561 The regions at one place have been mentioned as seven We have a passage also It is a hymn of seven verses the fire altas consists of seven layers (and there are sever seasons seven regions (195) seven worlds of the gods seven stomas seven prstha (samans) seven metres seven domestica ted animals seven wild ones Seven vital airs in the head and whatever else there is of seven kinds, rela ting to deities and relating to the self--all that he thereby secures It is difficult to say what these seven quarters are Nine quarters are mentioned in one passages (VI 31 21 8210) * These are the four cardinal points and the four in termediate points of the compass and the upper (ardhva) region Then se have a reference to ten regions the tenth being the lower (dhruva) region. For ten regions, see IX 1131 IX 43 11 As has been indicated on page 257 the region is associated with the numeral 5 and Pasan' (Yv IX 32) There is a very significant passage in the Satapatha s hich indicates that we have five regions on this side of the Sun and In addition there are five regions on the other side of the yon der Sun And again as to why he lays down the Nakasad Pan cocadas --the Nakasads are the regions and the 1 सप्तच भवति । सप्तनितिकोऽग्नि सप्तत्तव सप्त दिश सप्त देवलोवा सप्त स्तोमा सप्त पृष्ठानि सप्त छदासि सप्त प्राम्या पाव सप्ता रण्या सप्त नोपन प्राणा यत्किञ्च रावविधमधिदेवतमध्याम देनन सवमाप्नोति। -SB IK 5 2 8 2 तानि नव भवति स्वाहाकारो नवमो नव दिशो दिगोऽग्निनव प्रारणा । --ŚBr VI 3 1 21 8 2 10 ३ तानि दा भवन्ति । दशाभरा विराड विराङग्निदादिगो दिगोऽग्निदा - SBT VI 8 2 12 4 पूषा पञ्चाक्षरेण पश्चदिरा -Y: IX 32 562 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Paſcacadas too are the regions; what five regions there are on this side of the yonder Sun, they are Nakasads, and those which are on the other side are the Pañcaco- Jas. Now those regions which are on the other side of the yonder Sun are additional, and what is additional is an excrescence (cada): and hence, as they are five additional ones, they are called Pañcacadas." 2. Now the gods thereby (viz. by these five verses) wrested from the Asuras the five regions which are on this side of yonder Sun, and then ascended them.' The five regions have been enumerated in the Yajurveda, and quoted in the Satapatha.' Praci (East) associated with Rajn (queen) Daksina (South) Virad (far-ruler) Pracici (West) Samrad (ell-ruler) Udici (North) Svarad (self-ruler) Brhati (Great)-dig Digadbipatni (sovereign mistress). These five regions associated with the tive categories of rulers have also been mentioned in the Yajurveda." 1. यदेव नाकसत्पञ्चचूडाऽ उपदधाति दिशो वै नाकसदो दिश एव पम्च. वृडास्तद्या अमुष्मादादित्यादर्वाभ्यः पञ्च दिशस्ता नायसदी या:पराच्य- स्ता. पञ्चद्धा प्रतिरित्ता व ता दिशो याऽभमुष्मादादित्यापराच्यो यदु वा अतिरिक्त धुड. स तद्यत्पन्नातिरिक्तास्तस्मात् पञ्चचूडाः । -SBr VIII.6.1.14 2. तया अगुप्मादादित्यादर्वाचग पञ्चदिश 1 ता एतद्दया अमुरारणाम वृञ्जतायो ता एवंसद समारोहन् । -SBr.XI..2313:29 3. राज्यसि प्राची दिक् । विरासि दक्षिणा दिक् सम्रासि प्रतीची दिक स्वराडस्युदीची दिगधिपल्यसि बृहती दिगिति नामान्यासामेतानि नाम ग्राहमेवना एतदुपदधाति । -SBr. VIII 3 1 14:Yv.XIV.13 4. राज्यसि प्राची दिग् (10)। विराऽसि दक्षिणा दिन (11) समामि प्रतीची दिम् (12) स्वराहायुदीची दिग् (13) अधिपान्यसि बहनी दिए । -Y.XV.10-14 also SBr. VIII.6.1.59 SAMYATSARAOR YEAR 563 and have been quoted in ŚBr VIII. 615-9. In the passage Sør. IX. 2 3 23, only four regions have been postulated, which are above yonder Sun Rajni Virad Samrad and Svarad are the humın gurdians of the four regions, Jivine guardians are Apyas, Sadhyas, Anuradlıyas and Maruts These human and divine guardians guard it for a year without tutaing (driving it back : The (four kinds of human guardians Maruşa dlapalah) of the (four) regions have been told and these now are divine ones (Dana asapalah), to wit, the Apgan, Sadhyas, Anuvadhyas and Maruts (The word Darva- Qlapalah occurs in Yy. XXII 19, but their names have not been given in the Vedic Text) The Expiatory (prayascitta) Ceremonies describe the following categories · Prana (vital airs) Prchivi (Earth) Agni (Fire) Antariksa (intermediate space) Vayu (air), Dyau (sky), Sorya (Sun) Dig (regions), Candra (Moon), Naksatra (lunar asteris) Adbhyah (waters) Varuna and Nabhi (navel), thirteen in all (ŠBr, XIV 32 3-15) The thirteen oblations have been given since the months in a year are 13 Samvatsara or Year New year begins with New Moon "Prajapati the Sacrifice is the Year or Satvatsara the night of New Moon is its gate and the Moon itselt is the bolt of the gate (dvara pidhana)" This is the opening passage of Book XI and very significant The new year begins at the New Moon of Amāvasya The passage restricts or discourages the practice of regulating the time of the ceremony (darta । स ग्राह देवा माशापाला । एतन्देवेभ्योऽश्वमेघाय प्रोक्षित रक्षतेत्युक्ता मानुषा प्राशापालाऽप्रथते देवा पाप्या साध्यासन्वाध्या मस्तस्तमत उभये देव मनुष्या सविदाना प्रत्यावतंयन्त सवत्सर रक्षन्ति । --ŚBY XI!! 4 2 16 also Yv XXII 19 2 सपसरो व यज्ञ प्रजापति । तस्यतदार यदमावास्या चन्द्रमा एव द्वार frata! -Br XI 1 11 564 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE paurnama sa related to New Moon and Full Moon) by the Nakşarras of Junar asterisms (luner mansions of constellations) In this respect we have the following passage And it one lays down the fires under a (special), Nakşatra just as of one tried to enter a stronghold when the gate is closed in some other way than through the gate and failed to get inside the stronghold so it is when one lays down the fires under an asterism let him therefore not lay down the fires under an asterism (naksatra)' Year has three hundred and sixty days In the well known Asya Vamasya Suktam of the Rgveda (1 164 48) we have the verse The felles or (atcs) are twelve the wheel is one, three are the axes (or hobs) but who knows it ? Within it are collected three hundred and #1*09 (spokes) which are as it were moveable and 11d moveable ? This great hymn 19 associated with the name of the sage Ditghatamas who inspired by this Vedic hymn made persistent and patient observations and claborated the truths behind such passages The 360 pokes of the wheel are the 360 days of a year The astronomer, Dirgliatamas spent full ten yugas (torty years) for his astronomical observations Now we have in the same context the following passages in the Satapatha । प्रय यो नक्षत्रऽमायर्स 1 यथापिहितायां द्वाद्वारा पुर प्रपिरसरस जिह्म पुर स्यादेवन्तो नक्षत्र प्रायत्त तस्मान नक्षत्र प्रादधीत । -Br XI 1 1 3 2 द्वादश प्रघपश्चकमेक त्रीणि नभ्यानि के उतचिकेन । तस्गिरसान विगतान राइकोपिता पष्टिन चलापलास -Ry I 164 48 360 DAYS DAYS IN A YEAR 565 Fifteen nights indeed there are in a half-moon : and growing by half-moons, the year passes: hence he thereby obtains the nights. (8) Now in the fifteen Gayatri Mantras (metres) there are indeed 360 syllables (24x15-360), and 360 days there are in a year; hence he thereby obtains the days. he thereby obtains the year. (9) This passage relates to the Fifteen Samadhent Verses. In an interesting passage. year has been regarded as 101-fold : The one hundred and one (101)-fold Prajapati is doubtless, a year, and thereto belong days and mughts. lialf-months and seasons. The days and nights of a month are 60. and in the month, doubtless the days and nights of the year are obtained : and there are 24 half-morhs, thirteen montlis, and three seasons (of four months) that makes a hundred-fold (60+24+ 15+3--100), and the year itself is the one hundred and first part, This passage 18, however, not clear in respect to the qumber of days in a year, the thirteen months of 30 days each would bring the number to 390=13x 30 But we have anocher passage: Now in this Prajapati, the year there are 720 days and nights (360 days+360 nights) hus lights being those 1 पश्चादा वा अधमासस्य राय । अघमासो बैंसवत्सरो भवन्नति सदानीराप्नोति । (8) पञ्चदशानामु चै मायत्रीणाम् । योणि च दालानि पष्टिश्चाक्षरणि त्रीणि च पातानि पप्टिश्च सवत्सरस्थाहामि तदहान्यानोति तवेव सवत्सरमाप्नोति (9)। -SBri.3.5.8.9. 2. सवत्सगे 2 प्रजापतिरेक्शवविध तस्याहोरात्राण्यघमासा मासा ऋतद: पष्टिर्मासस्याहोरानाणि मासिवै सवत्सरस्याहोरात्राय प्यन्ते भतुविशनिरर्धमासात्रयोदश मारास्त्रिय पातवस्ता: शत बिघा . रावसार एक्शततमी विधा। -SBrx.2.61 566 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE bricks; three hundred and sixty enclosing stores and three hundred and sixty bricks with (special) formulas, In another passage. on the basis of 360 days in a year, the number of muhartas (hours) in a year have been calculated to be 10,800, since we have 30 Muhartas in one day (day and night taken together). (360X30-10,800), And because he made himself 24 bodies therefore, the year consists of 24 half-months. With these 24 bodies of 30 bricks each, he had not developed (sufficiently). He saw the 15 parts of the day, the muhurtas as forms of his body, as space-fillers (Lokatprnas), as well as 15 of the night. (16) That onc (the Sun) bakes everything here by means of the days and nighrs, the half moons, the months the seasons and the year, and this (Agni, the fire) bakes what is baked by that one. "A baker of the baked (he 1s)". sard Bharadvaja of Agni: "for he bakes what has been baked by that (sun).'' (19) In the year these (muhartas) amounted to ten thousand and eight hundred : he stopped at 10,600 (20) 1 तस्य वा एतस्य सवत्सरस्य प्रजापते । सप्त प शतानि विशतिघचाहोरा- त्राणि ज्योती पिता इष्टका पष्टिपच त्रीणि च शतानि परिनित: पष्टिश्च श्रीणि च शतानि यजुप्मत्य सोऽयं सवत्सर । -SBrx.422. प्रय यच्चतुर्विशतिमारमनांदुरुत । तस्माच्चतुर्दिशस्पधमास. सपत्रार: म एतश्चनुर्विशत्या त्रिशादिष्टकैरात्मभिनं व्यभवत् स पञ्चदशाहो स्पा- ज्यपश्यदात्मनस्तन्वो मुहूत्तोलोकम्पृणा पञ्चदरांव रास्तयन्मुशरत्रायन्ते सस्मान्मुहूर्ता यय यरक्षता : सन्त इमाल्लीवानापूरयन्ति तस्माल्लोर- मृणा । (18) एष वा इद सर्व पचति । अहोरात्रैरसिमसिंऋतुभि संवत्सरेण तदमुना पक्वमय पति पत्नस्य पनि ह स्माह भारद्वाजोनियमुना हि परवमयं पचतीति (19) तानि स वत्सरे । दाउ सहयाण्यौ च शतारिन समपद्यन्न मोऽत्रातिप्टन दशसु च सहस्रप्वप्टासु प शतेषु (20)॥ -SBr.x42.1820 INTERCALATION 567 fotercalatian Usually we distinguisb between four types of years (a) furar year of 354 days (b) tropical year of 3655 days (c) civil year of 360 days and (d) sidereal year of 366 days Year is a period of the earths revolution round the Sun or more accurately the interval between one vernal equinox and the next OT one complete mean apparent circumference of the ecliptıc of the Sun or mean motion through 360° of longitude This sometimes called the astronomical or solar year, determines the sequence of the seasons, the length is about 365 days 5 hours 48 minutes 46 seconds By reason of the precession of the equinoxes the length is less than that of the sidereal year the true period of the Sun s revolution or its return to the same place in relation to the fixed stars wbich true period is 365 days 5 hours 9 minutes 9 3 seconds The actual Lunar year is a period of 12 lunar synadıcal months or 354 days 8 hours 48 minutes 36 seconds These days our leap year of 366 days the intercalation of which every fourth year is the method by which the difference between the calendar year of 365 days and the equinoctial year of 365 2422 days is made up (the last day in the century is, however not a leap year unless its number is exactly divisi ble by 400) We have sud that ordinaçıly the ancients regarded the year to be of 360 days. This term 360 is of great significance which we even recognize today This is a number which is divisible completely by all numbers becreen 1 and 10 with one exception 7 A complete circle of four right angles can be conveniently divided into 60 minutes and each minute into 60 seconds This 60 x 60 give 360 And therefore it may be regarded as a great discovery of the ancients to have arrived at the figure of 360 Later on they fixed up the duration of the four yugas Satyayuga, Treta, Dva para and Kaliyuga also 568 ASTRONOMY IN TEE BRAHMANICAL LITERATURE in terms of this numeral 360. The number of hours in 360 days is 4320.1 € 12x360, and therefore the duration of creation is 4,320,000,000 The reason for intercalation in the measures of a year became obvious. The Darsa-paurna masa Yajñas (that is, the sacred rituals connected with New and Full Moons) were to be performed in respect to the lunar year, whereas the seasonal Ceremonies were to be in consonance with the tropical year. The confusion was therefore obvious We have a reference to this confusion in the following passage of the Satapatha Now the seasons were desirous to have a share in the sacrifice among the gods, and said, 'Let us share in the sactice' Do not exclude us from the sacrifice & let us have a share in the sacrifice The gods, however did not approve of this The gods not approving, the seasons went to the Asuras the malignant, spiteful enemies of the gods Those (Asura) then throve in such a manner that they (the gods) heard of it, for even while the foremost of the Asuras) were still ploughing and sowing those behind them were already engaged in reaping and threshing : indeed even without tilling the plants ripened for them! Thus the same season which for one was of reading and barvesting, was still of soving for others who disregarded the concept of seaons being kept in harmony with that of lunar Inonths. Thirty year's Duration for Consonance-Tlie lunar year is 06354 day's and the siderual pear of 366 days And sherefore, 1 ऋतवोह व देवेषु यज्ञ भागमीपिरे । पा TAT HET STEGTI - स्वेव नोऽपि यो भाग इति । (1) तवं देदा न जनु । त मृतयो देवेप्वजानत्स्वमुरानुपाश्वतन्नाऽप्रियान् ETTAT fandt WT-9121 (2) ते हैता मेघनुमेघा चक्रिरे । यामेवामैनामनु पनि पन्नो ह रसव पूर्व बपन्नो यन्ति लुनन्तोऽपो. मपन्न गश्वद्यम्योप्टाध्या गोषधय AI (3) -SBT 1 61.13 INTERCALATION 669 every year the seasons would be allowed to be retrograded by 366-354-12 days. The retrograded seasons would again come in consonance after 30 years (360/12), This fact has been clearly realized in the following passage of the Satapatha : Verily, they who perform the Full and New Moon sacrifices. Iun a race, One ought to perform it during fifteen years in these fifteen years, there are 960 Full Moons and New Moons, and there are in a year 360 nights: it is the nights he thus gains.(10) He should then offer for another fifteen years in these fifteen years, there are 360 Full Moons and New Moons; and there are in a year 360 days; it is the days he thus gains, and the year itself he thus gains (11).' We have been this again very clealy told that if one follows lunar months the seasons would get disturbed. and the original position would be recovered only after 30 years and not carlier: He who knowing this, offers (the Full and New Moon sacrifice) for 30 years becomes one of the race-runners. whence one ought to olier sacrifice for not less than 30 years.' L. आजि वा एते घावन्ति । ये दर्शपूर्णमासाभ्या यजन्ते स व पञ्चदश वर्षाणि यजेत नेपा पञ्चदाना वारणा प्रीएि च शतानि पटिश्च पौगंमास्थम्चा मावस्यश्च त्रीणि च वै शतानि पष्टिश्च सवत्सरस्य गत्रयस्तद्रात्रीराप्नोति । (10) अधापराणि पञ्चदर्शव वर्षाणि यजेत ! तेपा पञ्चदशाना वाणा त्रीणि व शतानि पष्टिश्च पौर्णमास्यश्यामागस्याश्च श्रीणि चव शतानि परिश्च सवत्सरस्याहानि तदहान्याप्नोति तदेव संवत्मरमाप्नोति । (11) -SBr.x12. 10-11 2. स प्राजिसतामेक । य एव विद्वारिंशतं वर्षाणि यजते तस्मादु विशनोव वर्षाणि यजेत- -SBr.XI. 1.2. 13 .
570 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Two School of Adjustment, There were in the Brahmanic period two schools of thought, The school of Utsargins was in favour of making occasional adjustments by intercalations, whilst the other school was in favour of allowing the lunar year to run on and some adjustment could be made automatically after say 30 years This school provides three intercalary periods of four months each in the course of 30 years (this in the language of the Samhita is known as "three milkings in connection with the year". (See Founders of Sciences in Ancient India, p. 79) int:rcalations on account of the difference between sidereal and tropical years.--The number of days in a tropical year is 365+, whereas in the civil year is 360. The seasons are coorrelated to the tropical year. Samvatsara or First civil year is behind the tropical year by 51 days. Parivatsara or second civil year is behind the tropical year ty 105 days Idavatsara or Third crvil gear is behind the tropical year by 15% days. Idvatsard or Fourth cival year is behind the tropical year by 20 days, Vatsara or Fifth civil year 11 behind the tropical year by 261 days Udvatsara or Sitth coil sear is behind tropical year by 31) days. Thus in the course of six years, there becomes & clear difference ADJUSTMENT OF THE YFAR 571 of 30 to 32 days amounting to a month Tlits month is inter calated as the thirteenth month in the Sixth year The Yajurveda (XXX 15) gives these six names of the 512 years as Samvatsara, Parivatsara Idavatsara Idvatsara Vat. sara and again Samvatsara The Tarttiriya Samhita refers to only three terms Iduvaesita Par vatsara and Samvatsara (T'S V 7 2 4) and so the Atharva eda Idavatsara Parivarsara and Samvatsara (Av VI 553) Jo the Kanva Samhoto we have Samvatsara Parivatsata Idavatsara Anuvatsara and Udvatsara (KS XII 15 The word Samvatsara has been repeated twice in the Yajurveda but she eno place have two diflerent associa tions and hence the two are not identical in the above list I have retained the order uf the Yajurveda It we call the first Satovatsara as the Parva San.vatsara the last one can be called as Uttara Samvatsara or retaining the term of the Kanva Samhita as Udvatsara Since it was difficult to measure out the exact value of the tropical year the exact measure of the intercalated month after 6 years was difficult to specify In some cases the Satapatha speaks of intercalation of 35 days (the years of intercalarion having 360+35-395 days) I siiall quote below a passage As to this they say How does this Satarudrijn of his attain to (conformity with the year and Arni? How does it correspond to the year to Agni? Well this Satarudriya includes 360 (formulas) and (other) thirty and thiry five As to the 360 which there are o many are there days in the year thereby it obtains the days of the year And as to the 30 (formulas) which there are they are the 30 nights of the month thereby it attains the nights of the thonth thus it obtains both the days and nights of the year And as to the 35 (tormulas) there are they are the thirteenth month, (Aghis) Self-the body (consists of) 30 (lumbs) the feet of two the breath of esto (in breath 572 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE ing and off-breathing), and the head is the thirty-fifth : so much is the year.' The 30 limbs of the body are : fingers 10 toes 10 apper arms 2 lower arms 2 thighs 2 shanks 2 hands 2 30 2 feet breaths head 2 1 total 35 ही In the above passage we have two suggestions in respect to the measure of the intercalated month, one of 30 days and the other of 35 days. My contention is that both these suggestions 1. तदाहुः । कथमस्यंतच्छतरुद्रिय संवत्सरमग्निमाप्नोति कय संवत्सरेणा- ग्निना सम्पद्यत इति पष्टिश्च ह वै श्रीगि च शतान्यतच्छसरद्रियमथ निशदय पञ्चनियत्ततो यानि पप्टिश्च त्रीणि च शतानि तान्ति संवत्सरस्याहानि तत्रावत्सरस्थाहान्याप्नोत्यथ यानि निधत निशरमासस्य रात्रयस्तन्मासस्य राघौराप्नोति तदुभयानि सवत्सरस्याहोरामाण्याप्नोत्यय यानि पञ्चविण्यास त्रयोदशो मास स आत्मा विदारमा प्रतिष्ठा द्वै प्राणा हे शिर एव पचत्रिशमेतादान्वं सवत्सर एवमु हास्य तिन्छनरुद्रिय सवत्सरमग्निमाप्नोत्येव सवत्सरेणाग्निना सम्पद्यत एतावत्याउ चै शाण्डिलेजातो मध्यतो यजुष्मत्य इष्टका उपधीयन्तेऽग्नयो है तै पृथायदेता इष्टका एवमु हास्यतेऽग्नयः पृषक शतरुद्रिये गामिना भवन्ति। -SBr. IX. 1.1,43.
INTERCALARY MONTH 573 were followed alternately giving an average intercalation of 1 (30+35)-321 which is very close to the value of 31: shown above on the basis of the tropical year measuring 3651 days It sould be relevant to quote Eggeling's note to the ŚBr. IX 11.43 expressing the view of Prof Weber in respect to six years period of intercalation. As Prof Weber. Die sedischen Nachrichten von den Naksatra" p 298 points out this passage points to & six years' period of intercalation since in counting 360 days in a year, the remainder accumulates in six years to an intercalary month of thirty five days (or thirty-six according to $Br X 545) and accordingly sa Va, Sanhuta. XXX 15, and Tartt A, IV. 191 the nomes of the six years of such a period of intercalation are mentioned while a five years' period and the names of the respeutive years are more frequently referred to The following passage refers to the intercalation of a month of 36 days But indeed that fire altar also is the Naksatras - for there are twenty seven of there Naksatras, and twenty seven 'econdary stars accompany each naksatta (known as upanaksatras) this makes (27 x 27)+27 756 which number is equal to 720 and 35 in addition thereto Now what 720 bricks there are of these they are 360 enclosing stones and 360 Yajusmanı bricks 1 पमाय यमसूमययंभ्योऽवतीका सवत्सराय पर्यायिणों परिवास राया विजातामिदावरसायातीत्वरीमिहलरापातिष्कदरीवत्सराय विजजरा सवरसराय पलिमनीममुन्योऽ जिनसन्ध साध्येम्यश्चमानम् । -Yv. XXX 15 INTERCALATION 575 360 of these, since there are 360 nights in a year; and the days are the Yajusmati bricks 360 in number, since the number of days in a year are 360, and those 36 bricks which are over (viz those required to make up the 756 Yaļusmatis) are the thirteenth month. Again, the fire-altar bricks are said to amount to 21 Bphatis (X.54 11) (which means 21x36=756). Each Brhari is of 36 syllables. This again means an excess of 36 over the number 720. All these passages refer to an intercalary month of 36 days. In the Yayurveda (XIV. 23), we have s phrase:Garbhah Pancavımsak "the Embryos, the Twenty-Five". It relates to a hymn form which is twenty-five-fold. We have in this con. text in the Satapatha: But the embryos, twenty-five-fold one, doubtless is year in it there are twenty-four half-months, and the year itself is the einbryos, the twenty five fold. And as to his calling at 'the embryos' (garbhan),--the year, as an embryo, in the shape of the thirteenth month. enters the seasons ; 20 is that form he now lays down We shall conclude our account of intercalation by referring to another passage where the year has been compared to a bull among seasons and the thirteenth month (intercalars) is an excrescence of the year : 1. संवत्सरो हदेवेषोऽग्निश्चित । सस्प रात्रप एव परिश्रितस्ता: पष्टिश्च श्रीणि ध शतानि भवन्ति पष्टिश्च हवं त्रीणि च शतानि सवत्सरस्य रात्र योऽहानि यजुष्मत्य इष्टवास्ता; पण्टिश्चंव त्रीणि च शतानि भवति पष्टिश्च ह वै त्रीणि न शतानि सवत्सरस्थाहान्यप या प्रमू पट्- निशदिष्टका अतियन्ति य स त्रयोदशो यास । -SBr.x 5.4 10 2. गर्भाः पञ्चविंश इति । य एव पञ्चविंशस्तोमस्त तदुपदघाल्यथो सवत्सरा वाय गेर्भा पञ्चविंशस्तस्य चतुर्विशतिरबमासाः सवत्सर एव गर्भा पञ्च- विशस्तद्यत्तमाह गर्भा इति सदस्सगे ह प्रपोदमो मासो गर्भो भूतप्र- विगति तदेव तद पमुपदधाति । -SBr. VIII 4 1.19 576 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE This Aśyamedha is the bull among sacrifices, and inasmuch as the bull has an excrescence (hump) one may add on a thirteenth cubit to the rope as an etcrescence to this (Aśvamedha) : even as the bull's hump is attached (to his back) suchtıke would this be, Seasons According to the Vedic traditions, the seasons are usually regarded as six, We have in the Tatlıriya Sarnhita : With (six verses) he consecrates; seasons are six. Each season is of two months (as if a pair) and therefore, the same Samhita rays. He puits down the scesonal (bricks) (Reayyah) to arrange the seasons. He puts down a pair ; therefore the seasons are in pairs... It is the year which repels from support hun who having pulcd up the fire does not find support: there are five layers preceding, and then he piles up the sixthi the year has six scasons: verily in seasons the year finds support. 1 यत संवत्सरस्तस्य त्रयोदमो मासो विष्टप वृषभ एप पज्ञाना यदश्वमेघो यथा वा ऋषभस्य विष्टपमेवमेतस्य विष्टप त्रयोदशमरलि रसनामामु. पादध्यात् नाथर्षभस्य विष्टप सस्क्रियते तारतत् । -SEr. XIII. 1.2.2 2. पभिक्षयति षड्या मृतवः । -TS V.1.9.1 3. ऋतव्या उपधात्यतूना क्लुप्त्य द्वन्द्वमुपदधाति तस्माद् इन्द्रमृतव... संवत्सरो वा एतं प्रतिष्ठाय नुदवे योऽग्नि चित्वा न प्रतितिष्ठति पम्प पूर्वाश्चितयो भवन्त्यय पण्डी चिति चिनुते पड़ वा अनवः स वत्मर ऋतु- स्वेव संवत्सरे प्रतितिष्ठति । -TS.V,422 SEASONS 577 The gols (devatas), the metres and the seasons are thus related : Desatah Vasu Rudra Aditya Visvedevan Angirasas Metres Gayatri Trstubh Jagati Anustubh Panku Seasons Vasanta (spring) Grisma (summer) Varsa (rainy) Sarada (autumn) Hemanta (winter) and Sığıra (cold) season) (TS VII. 117) It is difficult to say why Hemanta and Sisura have been put into one caregory, probably because, on another system only five seasons have been given recogni ion. In another passage of the Taittiriya, the seasons have been correlated with five produces or grains. The seasons made Prajāpati sacrifice with it. and in them because of it be progpered He prospers among the priests who knowing thus sacrifices with (che rite of) twelve days (dradasahna). They were desirous of obtaining (their desires) from him He gave to the spring (Vasanta) the sap (rase) to che lot scasan (Grisma) barlesi tu the rainy season (Varsa) plants (auşadhi). to the autuma (Sarada) rice (rathi), co winter (Hemanta) and cool or dexy season (Stára) beans (masa) and cula (sesamun)' The passage not only describes the siz seasons in five groups, it also indicates the produces associated with the seasons. Spring is the king amongst the sea tons and it 1. ऋतको वा एतेन प्रजापतिमयाजयन् तेष्वानोदधि तनोति ह वा ऋत्विक्ष य एव विद्वान् द्वादशाहेन यजते तेऽस्मिन्नच्छन्त स रसमह यसन्ताय प्रायच्चद्यर पीपमायौपधीवाम्यो द्रोहीञ्छरदे मापतिलो हेमन्तशिशिराम्पाम् । TS. VII 2, 10.1 2 578 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE brings the life sap to many plants specially the rašala or the mango Barley ripens near about summers, Rains provide new hife to plants, and the rich plant is matured by the autumn; and of course the beans and sea amum are ready by the end of the cool or dewy season of Siśıra. On the whole, the Taittiriya Sanhita regards the number of seasons as six, though at times it prefers to give Hemanta (winter) and Sisira (cool or dewy season) a combined or a patred place Under the caption of 'season-cups" (Rtu-grahoh). the Sanchita says: Thou art Madhu and Madhava: thou art Sukra and Ścii thou art Nabha and Nabhasya, thou art Isa and Urja; thou art Saha and Sahasya; thou art Tapa and Tapasya, thou art taken with asupport; thou art Samarpa, to Alihaspatya thee. These are the 516 season cups. These are Vedic names of the months: two months in order are associated with one sea- BON. Vasanta or spring-Months Madhu and Madhava (Caitra and Vaisakha) Grīspa or summer-Months Sukra and Suct (Jyestha and Asadha) Varsa or Rams-Months Nabha and Nabhaysa (Sra. vana and Bhadrapada) Sarada or autum :-Months Isa and Uria (Asvina and Kartika) [. मधुश्च माधवश्च शुकरच पुचिश्व नभश्च नमस्पश्न पश्चोजन महश्च महस्यश्च तपश्च रापत्यश्चौपयामगृहीतोऽसि स सोस्य हस्पत्याय त्वा- -TS. I. 4 14 SEASONS 579 Hemanta or vinter-Months Saha and Sahasya (Marga Sirşa and Pausa) Sisira or cool or dewy season-Months Tapa and Tapasya (Mugha and Phalguna) The association of Grima or summer with the months Sukra and Suci is also mentioned in the Yazuh XIV 6 Acrociated with seasons are given the names of Vasu Rudra, Aditya Visvedevah (though the specific names of seasons are not men. tioned) in the Yajuh XIV. 7. The tuelve terms Madhu and Madhava Sukra and Sucı, Nabha and Nabhasya, Isa and Uria Saba aad Sahasya. and Tapas and Tapasya are also mentioned in the Yarh VII. 30, though they have not been acknowledged as the names of the months in the verse Yy XIII 30 we havc Madhu and Madhava the two spring seasons--thou art the innermost cement of Agn Mag heaven and earth, may a aters, plants and Agnis help, separate accordant my precedence, may all the fires twixt heaven and earth, one-minded, well fitted gather round these two spring seasons, as the gods gathering encompass Indra firm arth thar derry Angiraslike be seated' Here we have a description in a cryptic wav of the spring and the two months Madhu and Madhava associated with it. Again, se find along with the exclamation svaha (HAIL) the twelve terms in Yy XXII. 31 Syaha to Madhu svaha to Madlia ve svaha to Sukra: svāha to Suci, svaha to Sabhas svāla to Nabhasya, avaha to Isai svahi to Urja, svaha to Sahas, syabā to | मधुश्च माधवम्च बामन्तिकावृतुऽअग्नेरन्त श्लेपोऽसि कल्पेता द्यावा- पृथिवी कल्पन्तामापऽओपधय कल्पतामग्नय पृषड् मम ज्येष्ठयाय सवृता। येऽअग्नय समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवीऽइम वासन्तिकावृतूऽअभिकल्प- मानाऽइन्द्रमिव देवाऽमभि सविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्र वे सीदतम् । -Yv. XIII 25 550 ASTRUNONY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Sahasyai svaha to tapas, svaha to Tapasya., Svaha to Amhasaspat, Amhasaspat. is the name given to the thuteenth intercalary month, In the terminology of the Yajurveda. we have two other forms for the intercalary month these terms are Sansarpa and Malımluca, Harl (svaha) to saħsarpa, hail to moon, hail to light hol to Malımluca, hail to him who fises by day! The terms Malzmlu and Malımluca also occur in the Atharva Malımluh XIX 49.10 Malimalucan VIII 6.2 But these terms occur in such a cryptic way that it bec mes difficult to interpret them. They do not Occur in the Rgveda We of course chose days call intercalary months as Qdhimäsa (an extra month) or Malamasa (an unclean month) Thus terminology in connection with months is the unique of the Yaguh school, these terms in these connotations do not occur in the Atharvaveda Seasons are six -Now we shall proceed to give an account of seasons of the basis of the Satapatha Of course in general the seasons are regarded to be six 1. Now as to this, they say Six seasons there are in the year. 1 मघवे स्वाहा मापवाय स्वाहा शुक्राय स्वाहा शुचये स्वाहा नभसे स्वाह नभस्याय स्वाहेषाय स्वाहोयि स्वाहा मी स्वाहा सहस्याय स्वाहा तपसे स्वाहा तपस्याय स्वाहा सस्मतय स्वाहा । -Yv XXII32 2 असवे स्वाहा वसवे स्वाहा " शूपाय स्वाहा स साप स्वाहा चन्द्राप स्वाहा ज्योति स्वाहा मलिम्लुचाय स्वाहा दिवापतये स्वाहा । -Yy XXII 30. 3 तदाहु । पढेवतंब संवत्सरस्येति - ŚBr 1, 1. 13 SEASONS 581 2. They strengthen (the Soma) being sax. there are six Seasons : having become the seasons they strengthen it (1. e.. as the seasons make the Soma-plant grow), (The sex seasans are associated with six participants in Yajna : Brahman, Udgaer. Horr Adhvaryu Agnidhra and Yajamana). 3. For there are sit seasons in the year, and the year 1$ all 4 These sim klptis he makes him pronounce, because there are six seasons in the year, and Prajāpats is the year, and the sacrifice 1s Prajapati' 5. These verses amount tosix,-gx seasons are ayear and Agni is the year : as great as Agni is as great os 19 his measure, so great does this become 6 (He does so) with a six-versed hymn, Six seasons are a year and the years Varsvanaras 7. Siu he offers before and six after the consecration ceremony), for there are six seasons. 8 Three stanzas the one sings, and the three stanzas the other, they amount to six, -511 seasons make up a year," यन्ति । 1 ते 2 पद भरवाऽप्यायन्ति । पड्या ऋतप ऋतव एवंतदभूत्वाऽप्याय- -SBr. III 4317. 2 पड्वा तव सवत्सरस्य सर्व वै सवत्सर +-58r. IV 227 3 एत। पट फ्लप्तीर्वाधयति षड्वा तव सवत्मरस्य संवत्सर प्रजापति. -SBrv214 4 ता पट सम्पद्यन्ते । पड् ऋतव सवत्सर सवत्सरोऽग्नि । -SBr VI42.10 5 पडऋचेन पड्तव सवत्सर सवत्सरो वैश्वानर' । -SBr VII.3 1.35. 6. पट पुरस्तात् जुहोति षटुपरिष्ठात् पड़वा ऋसव । -SEr. IX.3418 7 तिम्रोऽन्यो गाथा गायति सिसोज्य पट् सम्पद्यन्ते पड्ऋतय सवत्सर ऋतुष्वेव सवत्सरे प्रतितिष्ठति -SAT XIII. 1.5.6 582 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE All Seasons are continuous We have a very significant passage in this connection The invitatory and offering formulas are made continuous and relate to the same deities--for the sake of the continuity and uninterruptedness of these seasons. They are all of them invitatory formulas and all offering formulas, whence all the seasons pass onwards, and all of them retuTAI..... all the seasons are first. all of them intermediate and all of them last. The idea is that there is a cycle of seasons, and one can start anywhere in the cycle No season is first, nor intermediate, nor the last. They all are in a cycle The cycle repeats and is unending Seasons link moon with year. Day and rught are his foundation for on day and mght this year is founded The moon is the connecting link, for to the moon this year is linked by means of the seasons Each sea un is of two months Here ae shall quote an materesting passage which assigns a duration of two months to each season Of course a reference to Vasanta (spring season with the two months Madhu and Madhava has only been given as an illustration (¥y XIII 25) in this passage in the Yajurveda. (whereas Grisma or the summer eason has been associated similarly with two months Sukra and Suci Yv XIV.6)' Thence we can easily conclude that the other pairs of months are also associated with corresponding seasons respectively We have in the Satapatha 1 सन्तता पाज्यापुरोऽनुवावया भवन्ति । समानदेवत्या ऋतूना सन्तत्या अव्यवच्छेदाय सर्वा पुरोऽनुवाश्या भवन्ति मर्वा याज्यास्तरमाहतव मर्वे पराञ्च मर्वे प्रत्यञ्च सर्वा प्रथमा भवन्ति सर्वा मध्यमा । Baf उत्तमा । - ŚBy XII 8 2 35 2 सस्याम्होरात्र एच प्रतिष्ठा । अहोरात्रयोाय सवत्सर प्रतिप्टित- श्चन्द्रमा आसजन चन्द्रमणि पप सवत्सर प्रतुभिरासक्त । -SBr.VI 71 19 3 शुक्रश्य शुचिपच ग्रंप्मात अग्ने रन्त श्लेपोऽमि कल्पनाम् । -Yy.XIV 6 SEASONS 583 He then lays down tvo Rtavya (seasonal bricks),- the two seasonal (bricks) being the same as the seasons. It is the seasons he thus lays down (Yy. XII 25). "Madu and Madhava, the two spring seasons, "'--these are the names of tho e two: It is thus by their names that he lays them down. There are wo (such) bricks, for two months are a season. He 'settles' them once. (t.e. he prononuces the sadana-formula once only); he thereby makes the two inonths) one senson Also see a similar passage for Grışma (summer), associated with the months Sukra and Suci. ($Br. VIII. 2.1.16) Seasons are five also Now we shall speak of another system, equally popular, in which the seasons have been accepted to be as five. These five seasons are figuratively associated with metres, Varpas (social clasifications), Samanas and Stomas and five bodily parts of Prajapati : Season Region Gayatri Varna Saman Stoma Bodily Part Gayatri 3-fold Vacantal East (spring) Brahma Rathan- (Priest tara hood) Loma (hair) Buhat 15-fold Grisma South Summer Tvak (skin) Trustubh Ksatra (knighthood) Jagati Vid (puasan try) West Varsa (rany) Vairnpa 17-fold Mansa (Qesh) North Anus- Sarad (autumn tabh Pankti Heman. Upper taśśira Philam Vairāja 21 fold Asthi (fruit) (bone) Varcah Sak yara 27-fold Maja & (mar- Raivatal 33.fold row) and Rudhira (blood) 1. अयत्तव्ये उपदधाति : ऋतब एते यद् तब्ये ऋतुनेवैतदुपदधाति "मधुश्च माधवश्न वामन्तिकाढतू" इति नामनी एनयोरेते नामम्या मेने एतदुपद- धाति द्वे इष्टके भवतो द्वौ हि मासावृतु : सकृत्मादयत्येक तातु करोति। -Sr.B VII, 4. 2. 29.
582 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE All seasons are continuous - We have a very significant passage in this connection. The invitatory and offering formulas are made continuous and relate to the same deities-for the sake of the continuity and uninterruptedness of these seasons. They are all of them invitatory formulas and all offering formulas, whence all the seasons pass onwards, and all of them return...... all the seasons are first, all of them intermediate and all of them last. The idea is that there is a cycle of seasons, and one can start anywhere in the cycle No season is first, nor intermediate, nor the last. They all are in a cycle The cycle repeats and is unending Seasons link moon with year. Day and night are his foundation, for on day and night this year is founded The moon is the connecting link. for to the moon this year is linked by means of the seasons Each sea on is of two months Here we shall quote an interesting passage which e*signe a duration of two months to each season Of course a reference to Vasanta (spring season) with the two months, Madbu and Madhava has only been given as an illustration (Yv XIII, 25) in this passage in the Yajurveda: (whereas Grisma or the summer season has been associated similarly with two months Sukra and Suc Yy XIV.6). Thence we can easily conclude that the other pairs of months are also associated with corresponding seasons respectively We have in the Satapatha 1. सन्तता याज्यापुरोऽनुपायया भवन्ति । समानदेवस्या ऋतूना सन्तत्याऽ अव्यवच्छेदाय सर्वा पुरोऽनुवाक्या भवन्ति गर्वा याज्यास्तस्माहतव मय पराञ्च सर्व प्रत्यञ्च सर्वा प्रथमा भवन्ति सर्वा मध्यमा । सर्वात उत्तमा । -ŚBY XII & 2 35 2 तस्याऽहोराने एव प्रतिष्ठा । अहोरात्रयोह्यय सवत्सर प्रतिष्ठित- चन्द्रमा आसजन चन्द्रमसि ह्यप सवत्सर ऋतुभिरासक्त । -Br. VI. 7.1 19 3 शुकदच शुचिश्च प्रेमातूऽअग्नेरन्त इलैपोऽसि रल्यैताम् । Yy. XIV 6 wa SEASONS 583 He then lays down tvo Rtavyā (seasonal bricks);- the No seasonal (bricks) being the same as the seasons it 13 the seasons he thus lays doan (Yy XII 25). *Madu and Madhava che two spring seasons, '--these are the names of tho e two it is thus by their names chat he lays them down There are wo (such) bricks, for two months are a season. He settles' them once (re he prononuces the sadana formula once only), he thereby makes (the two months) one season. Also see a similar passage for Grisma (summer) associated with the months Sukra and Suci (SB, VIII 2.1 16) Seasons are fire also Now we shall speak of another system equally popular in which the seasons have been accepted to be as five. These five <casons are figuratively associated with metres Varnas (social clas tfications), Samanas and Stomas and five bodily parts of Prajapati Season Region Gayatri Varna Saman Stoma Bodily part Gayatta 3 fold Vacanta East (spring) Loma Brahma Rathan (Priest tara hood) (hair) . Bihat 15 fold Grisma South Summer Taustubh Ksatra (koight hood) Tvak (skin) West legati Varsz (rainy) Vid (p asan try) Vairopa 17 fold Mansa (fiesh) Sarad (autumn North Anus tubh Philam (fruit) Vairāja 21 fold Asthi (bane) Pankti Heman. Upper tas sıra Varcah Sakvara 27 fold Meja & (mar Rarvata 33 told tow) and Rudhira (blood) 1. अथत्तव्य उपदधाति ऋतद एते यद्ऋतव्ये ऋतूनेवंतदुपदधाति 'मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृत्" इति नामना एनयोरेते नामभ्या मेबने एतदुपद- घाति = इष्टके भक्तो दो हि मासावृतु सवृत्मादयत्यक तऋतु करोति। --SB VII 4. 2 29 586 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE These three words consist of five syllables : he made them to be the five seasons and thus there are these five seasons, Half-Montb or Ardhamasa A month has a further subdivision named as Ardhamasa or the half-month. This is because month is related to our moon (the English word month I also derived from mona, the moon). According to waring and waning phases of the moon, we have two lialfs : Sukla paksa. (bright halt) from New Moon to full moon and Krsna Paksa or dark-half from Full Moon to New Moon. In the Taittiriya Brahmana, ne have a passage like this: . There is the resting place (pratıştha) of Dyau (shining region) thou art Dyau, reuding in Vagu (ar). There is a resting place of Aditya (the Sun).... Thou art Aditya, residing in Dyau or shining region or sky. There is rest the place of Candra or Moon.... Thou art Moon, residing in the Sun There is a resting place of Naksatra Thou art Nak satra (lunar asterisms). residing in Moon. In you is the resting place of Year or Samvatsara..... Thou art Samvatsara, residing in the Nakşatras, Thou art the resting place of seasons, Thou art season (tu). residing in Samvatsara. In you is the resting place of months ..... Thou art month (māsa) residing in seasons. In you is the resting place of half months Thou art halt-months (ardha masa) residing in months, In you is the resting place of Aho ratra (night-day pair).... Thou art Aloratra residing in balf-months. Thou art the resting place of the Past and the Future. Paul gamasi (Full Moon 1. तानि वा एतानि । पञ्चाक्षराणि तान् पञ्चतन चुस्त त इमे qari (5) SB, XI. 1. 6, 3-5.
HALF-MONTHS 587 Day), Astaka (the Eighth Day) and Amavasya (New Moon Day), In this passage, we have a mention of Samvatsara, season, months, half-months, Full Moon, New Moon. Aho-tatra, and Nakşatras, In the same Tattintva Brahmana, we have the names of thirteen months also given in a different terminology, and also the names of all the half-months (perhaps found nowhere else). Thirteen Months according to Taittiriya Brahanara are: 1. Arupd. 2. Arupa-rajah. 3. Pumdarikaln 4 Visvajit. 5. Abhijic, 6. Ardrah 7. Pinvamana, B. Unnayan, 9. Raravan. 10. Iravan, II Sarvosadhab. 12 Sambharah, and 13. (intercalary) Mahasvān. Twenty-Four Ardha Masas (Half-Months or Half-moons) are: 1. Pavitran 2 Pavayisyan. 3. Parah. 4. Medhyan: 5. Yaśab, 6. Yaś25vān, 7 Ayuh. 8. Amptah : 9. Jıvah, - - 1. दिव: प्रतिष्ठा ।"द्यौरसि वायो थिता। प्रादित्यस्य प्रतिष्ठा ।" प्रादित्योऽमि दिवि श्रित । चद्रमस प्रतिष्ठा । चद्रमा प्रस्यादित्ये श्रित मावाणा प्रतिष्ठा ।"... नक्षत्राणि स्थ पन्द्रमसि थितानि । संवत्परस्य प्रतिष्ठा युष्मासु । सबत्सरोसि नक्षत्रपु श्रित । ऋतूना प्रतिष्ठा । . ऋतय स्थ सवत्सरे थिता मासाना प्रतिष्ठा युप्मासु । मासा स्थर्तुषु थिताः । अर्घमासाना प्रतिष्ठा गुष्मासु । । अधमासाः स्थ मासु श्रिता । महोरात्रयो प्रतिष्ठा युष्मासु । पहोरात्रे स्योधमामेषु थिते । भूतस्य प्रतिष्ठं भव्यस्य प्रतिष्ठे। पौर्णमा- स्यष्टकामावस्या। -TBr. III III 2, मरुणोएणरज पुण्डरीको विश्वजिदभिजित् । प्रा. विमानोन्नवान् रसदानिरावान् । सर्वोपधः सम्भरो महत्वात् । -TBr III 101 3. पवित्रन् पयिष्यन् पूतो मेभ्यः यशोयशस्वानापुरमृत । जीवो जीविष्यन् स्दगाँलोकः । सहस्वान् सहीयानोजस्वान् सहमान:: जनयन्न- मिजयन्त्सुद्रविणो द्रविणोदा : पाद-पवित्रो हरिवेशो मोद : प्रमोद । -TB III. 10 1.
590 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE would be szen from the following interesting paysage of the Salapatha. Desirous of offspring he (Prajāpatu) went on singing praises and torling He land the poser of reproduction into his own self. By (the breath of his mouth, he created the gods gods were created on entering the sky : and this is the godhead of the gods (deva) that they were crearet n entering the dry (sk) Having crea ted them, there was, as it were, daylight for him and this also is the godhead (des atva) of gods that, after crearing them there was as it were, daylight (diva) for him (7) And by the downward breathing he created the Asuras. they were created on entering this earth. Having created them there was, as it were darkness for him. (8) Now that daylight, as it were there was for him, on crearing the gods of that he made the day, and what darkas it were there was for him, on creating the Asuras of that he made the night, there are these tro day and night. (11)! ness . Now I shall give a parable Prot Kau ambeya Kauçurbindi dwelt with Uddalaka Arudi as a religious student. The teacher asked him My son, how many days did thy father consider that there are in the year? On this the answer was Ten then nine then eight and on and finally one On thus. the teacher says 1 सोऽचंद्राम्यश्चवार प्रजाकाम स आत्मन्यय प्रजानिमपत स ास्येनंव देवानसुजन ते देव दिवमभिाधासम्पन्न तोप देवाना देवत्व यदस्म रामजानाय दिवेवास । (1) प्रय योऽयमवाङ् प्राण । तेग सुरानसृजत त इमामेव पृथिवीमभिद्या. राज्यन्त तस्मै ससजानाप तमश्वास 1 (8) स यदम्भ देवानरसचानाय । विश्वास रादहर पुरताच पदस्माऽयमुरा- सजानाय तमऽइवास ता राश्मिरुत ते अहोगरे । (11) -ŚBr. XI, 1 6 7.8 11 NIGHT AND DAWN 591 A day undeed the whole year is just that day after day. this is the inystic import of the year.1 Night and darn In the Yajurveda, XII. 2 we have Nakluşāsa Samanasa Virtive' (Night and Dawn. one mind unlike in form) On this the Satapa' ha cays: Night and Dann, doubtless, are day and night (and they are) of one mind. and unlikem form, issumekam samles (nourrone child combining together) whatever belongs to day and night, there with they combining together indeed nourish him (Agni).' We have another passage on day and night The Visnu strides are the day, and the Vatsa pra the night. and Prajapats, both when he was about to generate and then he had generated this universe, enclosed It on both sides by day and night . in like manner, the Sacrificer now, bob when he is about to generate and when he has generated this universe encloses at on toth sides by day and night" । मति से पिता सवत्सरस्याहान्यमन्यतेति । (13) दशेति होवाच । (14) वतित्वेदेति । नदेति होवाच ,(15) अप्टेति होवान सप्तेति होवाच ', (17) पडिति होवाच , (18) पति होवाच , (19) चत्यारोति होवाच । (20) श्रोणीति होवाच (I) द्वे इति होवाच ", (22) एकमिति शेवाचाह रेवेतितदतदहर हरिनि सर्व सवत्सर संपा सवत्सरस्योपनिषद् । SB XI122.1323 2 नतोपामा समनमा विरूपे इत्यहोराने व नक्तोपासा समनमा स्पेि धापयते शिशुमेक समीची इति यद वे किश्चाहीराषयोस्तनंतमेव समीची 7 . . धापयेने। -SBI VI.723 Y xtu.2 3 अहवं विपणनमा रात्रिवि सप्रमे तदा इद सर्व प्रजापति प्रजनयिमच प्रजनयित्वा चाहोरात्राम्यामुभयत पहात्तथैव तद् यजमान इद सर्व प्रजनयिष्यर्यच प्रजनयित्वा चाहोरात्राम्यामुभयत परिगृणहाति । -SBIVI 74.12 594 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Patrs or Fathers bave been assigned the region lying sout 11 of the equator, whereas the devas or gods reside on the north. Aditi is the ruler of Fathers (VIII, 4. 3.7), We have in the Satapatha: . -- Some. however, anoint him on the right (south) side of the fire altar, on the ground that it is from the right side that tood is served..... But let him not do so tor that (southern) region belongs to the Fathers, and quickly he goes to that region whom they anoint in. that way.(11) . Let him anoint him on the left (north) side and nowhere. else, for that north-eastern region belongs to both gods and men. (13)" . From these passages, it appears that the northe egian belongs to gods, eastern region belongs to men and the southern belongs to Fathers. We have another passage: Onc (of the Vedts) is In the north and the other in the south, for the world of the gods is in the north, and the world of the Fathers in the south, The uneven years and the "single" Nakgatra belong to Fathers as is seen from the following passage : 1, तं हैके दक्षिणतोऽग्नेरभिपिचन्ति । दक्षिणतो वा अन्नरयोपचार- स्तदेनमन्नस्यादिभिपिञ्चामऽइति न तथा कुपदिपा , दिक पितृणा क्षि हैता दिश प्रति य तथाभिपिञ्चन्ति । (11) उत्तरतऽएवनमभिपिञ्चैव । एपा होभयेपा देवमनुष्याणा दिग्यदुदीची प्राची स्वायामेवनमेतद् दिश्वायत्त प्रतिष्ठितमभिषिञ्चतिन व स्व पायतने प्रतिष्ठितो रिष्यति । (13) -SBr IX.3.4.11.13. 2. वै वेदी भवतः । द्वौ वाब लोकावित्या दवलोकश्चैव पितृलोवश्येत्युतरान्या भवति दक्षिणान्योतरो देवलोको दक्षिण; पितृलोष उत्तरयैव देवलोक- मवसन्धे दक्षिणया पितृलोकम् । -SBr XII.7.3.7.
NAKSATRAS 595 Let him make it in uneven years since the uneven belongs to Fathers, and under a single Naksarra since the Single Aaksatra belongs to Fathers and at den Moon since the New Moon is a single Naksatra! By single' Naksatra is meant a lunar mansion consisting of a single star such as Citra and Puşya (in contradistinction to such as Punarvasa and Visakhe (botlı dual numbers) and Kit tihas (plural number) The even years dual and plural Nakşa tras and the Fuit Moon are as ociated with gods or Devas It has been further said that the world of Fathers 13 inclined ronards the south (Daksin i Pravapah) and the world of men is inclined towards the north (Udicinapravanah) (ŚBY XIII 8 1 56 Kadjana Srauta XXI 317) It has also been said that the door of Fathers is in the eastern and southern (ŚBr XIII 8 1 5) These associations have been Fiven in context wh the burial ground Naksatras or Lunar Mansions or Lunar Asterism In the Vedic terminology, the word Nakşatra is commonly used for all stare We have the following occurrences of this word in the Vedas Rgveda Nakşatrah VI 67 6 Nahşatram VII 81 2 86 1 X 88 13 111 7. 156 4 Naksatra savasam X 22 10 Naksatra 1 50 2 Naksatranim 85 2 Naksatrebh h X 68 11 Naksatraih III 54 19 Yajurveda - Naksatra darśam XXX 10 1 मयुगषु सवत्सरेषु कुर्यात् । अयुग हि पितृणामेकनक्षत्रएक नक्षत्र हि पितृणाममावास्य याममावस्या वा एक नक्षत्र हि पद्वता रात्रि सर्वाणि भूतानि रावसन्ति तेनो तड्राममाप्नोति य सर्वे नक्षत्रपु । -Sor XIII 8 1 3 598 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Aadha-t Apab Asadha II Vasvedesah Srona Vişnu Stavisth1 Vasavah Satabhisak Indra Prosthapada 1 Aja-Ekapad Prosthapada-II Ahirbudbnya Revati Pasan Ašvaguja Ašvinau Apabharanž Yama The Mola Naksatra, in this list has been named as Vicprou Abhijit has been left out and Bharani has been named as Apabhacapi Such a lust 13 also given in the Tarttıriya Brahmana (111 1.4 5) (in which Mrgasiras has been named as Invaka, Ardra has been changed to Bahu Phalguni have been named as Porva- Phaiguni and Uttara-Phalguni, Svati has been named as Nistya, Visakha is denoted in dual Visakhe, Mäla as Mala bharani with Norrti as the deres, Asadha'as Parva-Asadha and Utrara-Aşadha. Prosthapadas have not been called Porva and Uttara and Abhint included but without a deity The Vedanga Jyautışa (Yajub) sets out the names of deities only and not of the Naksatras For example in the Yayuk Vedanga Lyautışa escrubed to Lagadha we have Derty 1 Ant 2 Prajapati 3 Soma 4 Rudra Constellation Krtuka Pohini Mrgaśıras Ardra विश्वेदेवा देवता, थोणा नक्षत्र विष्णदेवता, प्रविष्ठा नक्षत्र वसवो देवता, शतभिषा नक्षत्रमिन्द्रो देवता, प्रोष्ठादा नक्षत्रमा एषपाद देवता, प्रोष्ठपदा नक्षत्रमहिर्बुज्यो देवता, रेवती नक्षत्र पूपा देवता - उसयुजी नक्षत्रमश्विना देवता, -अभरणीदान यमो देवता, पूण। पश्चायतले देवा प्रदधु । -TS IV. 4 107-3. प्रजापति सोमो रुद्रोऽदितिवहस्पति । सपश्चि पितरचंद भगश्चंद्रार्यमाऽपि II (32) 1 afia NAKSATRTS 599 5. Aditi Funarvast 6. Bệhaspati Puşya 7. Sarpa Aslesa 8. Pitt Maghi 9. Bhaga Porva-Phalguni 10. Aryaman Uttara-Phalguni 11. Savut Hasta 12. Trasce Citra 13. Vayu Svati 14. Indragni Visakhe 15. Mitra Anuradha 16. Indra Jyestha 17. Nirri Mula 18 Apah PQrva-aşadha 19. Vysvedevaba Uttara-asadha 20 Visnu Sravana 21. Vasus Dhanischa 22 Varuna Satabhisa) 23. Aja Ekapat Purva-Bhadrapada 24. Ahirbudhnya Uttara-Bhaprapada 25. Pasan Revati 26 AŚvinau Afvini 27. Yama Bharani In the Vedic age the reckoning was done from the month per tarting to Kittik Ini the Krittikās constituted the first constellation and Bharani the last or the tnenty seventh in the latter a-trongmy. we had very significantly changed to the eylem of reckonint सविता त्वष्टाय वायुश्चन्द्राग्नी मित्र एव च । निऋतिरापोवं विश्वदेवास्तथैव च ॥ (33) facrast पक्षणोऽहिन्यस्तव मज एक पात तथा पूपा प्रश्विना यम एव च ।। (34) नक्षत्रदेवता हवा एताभिवंशमणि यजमानस्य शाहज़र्नाम नक्षत्रज स्मृतम् I (35) --Y, 32 35 R25 28 602 ASTRONOMY IY THE BRAHIVANICAL LITERATURE os Parva Phalfunt o far as the Year is concerned He a sinnet i ho establ shes the fire at the back of the Year The firu Should le estal lished in the Uttara- Phalgun. This is the First Night of the Year which is known as Uttar Phialgunı One who establi hes the tire tou ards the face of the Sun is regarded as the Horthy one 1 This passage does not contain the word Full Moon but It is implied that when at the Full Moon day the Moon is near the Uttara Pnnlgunı Nakşitra, then the Year starts 1 the frst day of the cir € it is The position of the Full Moon rear a particular constellarion in faut decide the nam of the month The position of rhc Full Moon n re pecto) elie e con tellations changes every month and therefore 22 xroups ot asteri misere co chosen as Tiere close to the Full Moons Ti is of the movement of the Full Moon (the same as tle Ravi Marga or the path of the Sun) was divided to 27 equal parts a dea h division came co be known as the Naksarra In the h story of Indian Astronomy, the word Nakstra la ilus changed ihrice () In the earliest Vedic age any bright or s uning s ar was a Vaksacra (11) In the second stage the group of asterims near which the Moon used to be at the Full Moon day wae called Naksarra (11) La tly the whole of the eclipic wa d vided into 27 equal parts and each division came to be known as Onc Naksatra, thug one Naksitra-360/27 degrees=13/3 degrees Now these 27 equal divisions are known as the Krttika Rohini &c the Naksatras They are no longer the visible or observable asterisms The word naksalya has been currously derived in the Satapatha Bramana 1 न पूक्यो पल्पानिमाधीत । एषा व जप या गणि सवत्सरस्य । यत् पूर्व फ्ल्गुनी । पृष्टित एव सवत्सरस्यानिमाधाय । पापीयान् भवति 1 उत्तश्योरादधीत । एषा व प्रथमा रानि सवत्सरस्य । यदुत्तरे पल्गुनी। मुखत एव ससरस्याग्निमाधाय । वसोयान भवति -ȚBr. 1 1 2 8 KRITIKA 603 The gods then said They who have been powers, shall no longer (na) bę powers (kşatra). Hence thr power. lessness (nakzatralyam of the nakşatras' The naksatras are stagle, and some of them in dual dr plurals. The single naksatra, as has already been said, belongs to Fathers, just as Citta and Pusya', the dual naksatras are like Punarvasu and Visakhe, and the plurals are like Kftt:kās, the dual naksatras belong to men and the plurals to gods (Devas). in the following 1. Kritka. The constellation occurs passages of the Satapatha : Kíttika: II. 1.2, 1.9 Kittikasu : II 1,2,1;2.3:4 -- He may set up the the two fires ther the Krttikas, for tley. the Kritikas, are doubtless Agni's arterism, so that if he steps up his fires under Agni's astecism, (he will bring about) a correspondence (between his fires and che a term); for this reason, he may set up his fires under the Kfttukas (1) Morever, the lunar asterms (consist of) one, two, three or four (stars) so that the Kyrtikas are the most numerous (of asterisms) hence he chereby attains abundance. For this reason, he may set up fires under Kipetikas.(2) Again they do not move away from the eastern quarter, whilst crie orrer asteri-ms do move from one cascorn quarter Thus hus (ino fises) are established in the eastern 1. a 2171991 a arft sirgrouyafafa a Telut नक्षत्रत्वम् - -Br. 11. 1. 2. 19, Sec Page 79. ($B1. Introduction Vol I.) 2. मयुग"हि पितृणामे नक्षत्र एक नक्षत्र हि पितमाम मावास्यायाम मावापादा। -ŚBr. XIII, 8, 1.3 605 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE whosoever, knowing this sets up his fire uuder Rohını He may lay down the fires on the New Moon which fails in (the month of) Vaisakha, for that coincides with the Rohini (asterism), for the Rohini means the self offspring and cattle. he thus becomes established in a self. in offspring and in cattles An extra significance lies with this passage that the asterm has clearly been associated with the month Vaisakba. Mygasıras or Mrgasirša ot the Antelope, Head, a lunar asterism contarang Lacada cronis The word accurs in the Satapatha in the following passages Mrgaśırsam ir 128 Mrgasuse II 1289 After having spoken about the Kettikas and the Robini the Satapatha speaks in the same continuity as follows He may also set up his fires under (the asterism of) Mrgasirşa For Mrgaśarsa indeed its the head of Prajapati , and the head (firas) means excellence (6ri), for the head does indeed arcan excellence. hence they 1 रोहिण्यामग्नी प्रादधीत । रोहिण्या ६ प्रजापति प्रजाकामोऽग्नी उमादधेस प्रजा असृजत ता अस्य प्रजा सुप्टा एक्स्पा उपस्तब्धास्तस्यू रोहिण्य इवव तवे रोहिण्यं रोहिणीत्व बहेंब प्रजया पशुभिर्भयति य एव विद्वान् रोहिण्यामाधत्तं । (6) रोहिण्यामुह व पशव । अग्नीऽप्रादपिरे मनुष्याणा काम गेहेमेति ते मनुष्याणा कामरोह्मयमु हैव तत्समावो मनुष्येषु कामरोहमस्तमु हैव पमुषु काम रोहति य एव विद्वान रोहिण्यामाधते । (7) -5Br II 12.67. 2 याऽसौ वैशाखस्यामावास्या तस्यामादधीत सा रोहिण्या सपथत पात्मा प्रजा पशवो रोहिण्यात्मन्येवतरप्रजामा पभुपु प्रतितिष्ठत्यमादास्या वा अग्न्याश्यरूप तस्मादमावास्यायामेवाग्नी पादधीत पौर्णमास्यासन्वार- भेताममावास्याया दीक्षत । --SBrXI.1.17 PUNARVASC 607 say of him who is the most excellent (Śrestha) of a community, that he is the head of the community. Excellence therefore he attains whosoever. knoa ing this, sets up his fire under Mrgašīras. In the passage that follows, an argument has been advanced for not setting up fire under the Mrgasīrsa, since the Mfgasirsa is also regarded as Prajapati's body, which was abandoned when pierced with the three knotted atrow (Trikan cena 3şuna). There is a darable'attached to this : Prajapati transformed bienself into a roe buck (pisya) and approached his own daughter (either the sky or the dawn) who had assumed the shape of a doe (rohut). Out of their most fearful forms, the gods then fashioned a divine being called Bhatavat (ie, Rudra) in order to punish Prajapati for hus incestuous deed. The latter was accordingly pierced by Bhatavat's arrow and bounded up to the sky, where he became the constellation call Mega (ic. Mrgasirsa) whilst his daughter became the asterisin Rohipi. The arrow on the other hand with which Prajapati was pierced, became the constellation called the three knotted arrow (perhaps the girdle of Orion)." (Compare with SBr. I 7.4.1: 1. Br. III 33) Punarvast This is the fifth or the seventh lunar asterism. There 19 only one passage (II 1.2. 10) in the Satapatha in which we have a reference to the asterism: But he may, nevertheless set them up (under Mrgasirsa) For, assuredly, the body of that god, Prajāpaci, is neither a relic nor unboly: he may, therefore, set up (his fire, under Mrgaśīrsa) Under the Punacvasu he should perform the Punaradhes a) thus it is prescribed 1 मृगशीऽग्नी आदधी-त। एतद्व प्रजापते शिरो यन् मृगशोपं थो शिर. श्रीहि वै शिरस्तस्माद्योऽस्य श्रेष्ठो भवत्यसापमुप्याघस्य शिर इत्याहु थिय हि गच्छति य एव मृगशीर्प आपत्ते । --SB. II. 1. 2 8 2. तब दधीत । न वा एतस्य देवस्वषास्तु ना ऽयशिय नारीरमस्ति यत् प्रजापतेस्तस्मादव दपोत पुनर्वस्वोः पुनराधेयमादधीतेति-- -Br, II 1 2. 10.
608 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE The first setting up of the fire is known as adheya but in the event of the adheya having proved unsuccessful, the first has to be reset up: this is known as the punaradhepa and this ceremony has to be done in the Punarvaso Nakşatra. The direction has been inserted in this place (in the words of Eggeling) on account of the position of Punarvast, as the fifth mansion. between Mfgasissa, the thurd and and (Porya and Litera) Phalgunīs, the ninth and tenth mansions in the originol order of the Nakşatras. Uttara and Farva Phalgunts- (a double nakłatre also known as Arjuni) We have the following reference to the word Phalguni in the sense of an asterism: II. 1 2 11. The word Phalguni occurt as follows II 6.3 12; VI. 2, 2 18 : XIII, 4.1.4 : Phalgunyam: VI. 2 2. 18 and gunsar. II. 6,3 1:13 We have the following relevent passages :- He may also set up his fires under thic Phalgunis, They the Phalgunis, arc Indra's asterism, and even correspond to him in name ; for indeed Indra is also Arjuna, this being his mystic name and they (the phalgunis) are also called Arjunis. Hence he overtly calls them Phalcunis, for who dares to use fuus (the god's) mystic name? Morcover the sacrificer himself 1 Indta. 50 that he in that case sets up his fires under los own aster ism. Indra is the deity of the sacrifice; and ac. cordingly. lus Agns adheya IS thereby brought into relation aith Indra. He may set up the fires under this first (Parra Phalcunis)--hereby #nadiancing (succuseful) <scrilice accrues to him. or he mas set tiem up under the second (Urtara-Pbalgunis). hereby a propresc (utandsat) uproyement accsues to him! 1, rgarut S741* I MITT UT 5:2 33* ***gentura afe. नाम्योऽर्जुनो नामेनो यस्य गुध नामा यो वं माना। एतत्परोक्षमावक्षो गुन्य इति को हा तस्यानि गु' नाम तीन- * 57-7777T airasiat VIVA ETT at हारमोन्दरम्याग्रेप माति पूर्वयोपनीम पुगतार धार्म भक्तरदोरायोत व अंगारमा मगर मान । -SU, 11, 1.2 11.
HASTA 609 And furthermore, at the Phalguna (Full Moon) for that Fuil Moon OF Phalguna, that is the second (Phalguna) is the first night of the year, and that first (Phalguna) 18 the last night of the year) he thus begins the year at the very month (begining) And six days, or seven days before the Full Moon of Phalguna the officiating Priests meet together Let him then get consecrated (for the Soma Sacrifice lest the Phalguna Full Moon again pass by without his offering (Soma) For were the Phalguna Full Moon again to pass without bas having offered (Soma) he would certainly have to begin anew (to perform the seasonal offerings) hence the Phalguna Full Moon should not again pass by without his offering Somo. Let him perform the Sundsırya on the day preceding the Phalguna Full Moon and on the following day the Vaišvadeva and after that the Full Moon offering Hasta - the thirteenth lunar asteriem (may be constellation Corvus), meaning hand In respect to this constellation we have the passage Let him set up his fires under the asterism Hasta whosoever should wish that (presents) should be offered to । तदा फाल्गुन्यामेव । एषा ह सवत्सरस्य प्रथमा रात्रियंत फाल्गुनी पौर्णमासी योत्तरपोतमा या पूर्वा गुखत एव तत् सवारमारभते । -SBr VI22 18 2 सा पासो फाल्गुनी पौर्णमासी भवति । तस्य पुरस्तात् पडहे वा सप्ताहे दाखिल उपसमापत्यध्ययुश्च होता च ब्रह्मा। सोमाता ताब्दा अन्वन्य ऋत्विज । -SBrXIII 4 1.4 3 अप दीक्षेत । त नानीचात पुन फाल्गुनी पौणमास्यभिपर्ययात्पुन प्रयोग रूपऽइव ह स येदनमनीजान पुन फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपर्ययात् तस्मादेन नानीजान पुन फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपयादिति नत्यजमानस्या --SBr IL6312 4 अथ पुन प्रयुञानस्य पूर्वा फाल्गुन्य पौर्णमास्य शुनासीर्येण यजेताथ प्रातश्वदेवेनाऽय पौर्णमासे नैतदु पुन प्रयुञानस्य । SBr II6313 610 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE him then indeed (that will take place) forthwith for whatever is offered with the hand (hasta) that indeed is given to him Citra the twelfth lunar mansion meaning bright; may be Spica Virginis We have the following passage in the Satapatha He may also set up his lires under Citta Now the Gods and the Asuras both of them sprung from Prajapati were contending for superiority Both parties were desirous of rising to yonder world the sky. The Asuras then constructed the fire (altar) called rauhina (fit to ascend by) thinking Thereby re shal} ascend (a ruh) to the sky (13) Indra then considered if they contruct that fire-altar they will certainly prevail aser us He secured a brick and proceeded thither passing himself off for a Brahman (14) On this Indra put on this brick for himselt. but later on as the story goes he rook hold of the bricks and pulled it out. and on its being pulled out the fire bitar tall down and alonc with the falling fire altar the Asurus fell donn. Indra then converted those bricks into thunder bolts and clove the Asura's necks Thereupon the gods assembled and said wonderfully 1 इस्तेऽग्नीमादधीत । य इच्छेय मे दीयतनि तद्वा धनुष्या यद हस्तेन प्रदीयते प्रवाऽम्म दीयते । -Br II 1 2 12. 2 चित्रायामानीऽमादधीत । देवाश्य वा अमुराश्चोगय नाजाप या परगृघिरे स उभय पदामु लार समारमा पाटियमय नतामुरा गेरिणामित्वग्नि चिवियरननामु लोप गमार्गश्याम इति । (13) इन्द्रो हबा ईमान्चक्र । म नद्वा दम चिदन तन एव नोभनमवतीनि tout 721 Prezi TUCTU! (14) -ŚB: II 12 13 14 CITRA 611 (citram) indeed it has fared with us who have lain so many enemore : Hence the wonderful nature (citratva) of the asterism Citr. (II 1 2. 15-17) Whosoever sets up firc under the Citra asterism, he slays his rivals A Kşattriya ought to set up for this reason his fire under this asterism The names of other constellations do not occur in the Satapatha. . The Taslinya Samhita appears to corroborate some of of the details of the Satapatha in respect to constellations. For example, we have : () He should establish under Punarvasa; Punarvasa is the Nakşatra for the re-establishing.' (ii) By the fire the gods went to heaven; they became yonder Kșttikis; he for whom these are put down goes to the world of heaven. attains brilliance, and becomes a resplendent thing." (iii) He should offer on the Full Moon day of the month Tasya : Tisya is Rudrai the Full Moon is Soma : verily straight way he wins splendour, (iv) They should consecrate themselves on the Full Moon in Phalguni. The Full Moon in the Phalguni is the beginning of the year; verily, they consecrate them grasping the year at its beginning. To that, there is this one objection, that the Vișuvant day falls in the season. They should consecrate themselves on the Full Moon in Citra The Full Moon in Citra is the beginning of the year, yenuly they consecrate 1. पुनर्वस्वोरादधीततई पुनराधेयस्य नक्षत्र यत् पुनर्वगू । -TS. 1.5 1. 4. 2. अग्निता व देवाः सुवर्ग' लोकमायन् ता मभूः कृत्तिका अभवन् यस्यता उपधीयन्ते सुवर्ग मेव लोकमति गच्छति प्रकाश चित्रमेव भवति- TS. V. 3. 9. 1.2 3. तिच्या पूर्णमासे नियंपेदू रुद्रो व तिष्य. सोमः पूर्णमासः साक्षादेव ब्रह्मवर्चसमवरत्वे- -TS, II. 2. 10, 1-2 512 ASRTONMY IN THE PRAHMANICAL LITERATURE , themselves frasping the year at the beginning. In that there is no objection at all. They should con. secrate themselves on the fourth day before the Full Moon. Planets and the solar system In connection with the Afvamedha or the Horse-Sacrifice, we have the following passage in the Taittiriya Sanhita : ६ The four and the thirty ribs of the strong steed. Kin of the gods, the aie meeteth ; Skilfully do ye make the joints faultless, Declaring each part; do ye cut 16 asunder.' According to Ludwig (Der Rgveda ni. 186) the thirtyfour ribs mentioned in this verse refer to the Sun, Moon, the the five planets Mangala, Rudba, Brhaspati, Sukra and Sanı), and the twenty-seven Naksatra, On this, Kerth comments: This is a mere wild hypothesis the Vedic evidence for the planets being decidedly weak." We shall quote here a passage fram Tarttıriya Sari hata in which Brhaspati (Jupiter) has been mentioned along with Sukra (Venus) and Candra (Moon): Thou art a Vasvı, thou art a Rudra, thou art an Aditi thou art an Aditya. thou art Sukra, thou art Candra. May Bphaspati make chee rejoice in happiness This passage reminds one of the following passage of the Yajurveda: 1 फल्गुनी पूर्णमासे दीक्षेरन् मुख वा एतद रावत्सरस्य यत् फल्गुनी पूर्णमासो मुखत एव सवत्सरमारभ्य दोशन्ते । तस्वकर नियों यद साम्मेध्ये दिपूवान्सपद्यते चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन् मुस वा एतत् संवत्सरस्य यश्चित्रापूर्णमासो मुखत एवं सवारस्य दक्षोन्ते तस्य न का बन निर्या भवति चतुरहे पुरस्तात् पौर्णमास्य दीक्षेरन् । -TS. VII.4.812 2. चतुस्त्रशद वाजिनी देवबन्धौवंडीरवस्य स्वधितिः समेति । अच्छिद्रा मात्रा वयुना कृणोत परंपररनुपुप्या विशस्त : -TS.IV.69.7. 2. वस्यसि रुद्रास्यदितिरस्यादित्याऽसि शुक्राऽसि चन्द्राऽसि बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने- TS-I.2.5.1. .
PLANETS 613 Agni is that : Aditya (the Sun) is that : VAyu is that and Candramasa (Moon) is that : Sukro is That : Brahman, is that Apah is thar, That Prajapaer! Of course, in this passage, temns Agni. Vayu Aditya and $ukta should be taken in their etymological sense : one and the same Lord is addressed under different names. 2 We have a very interesting passage in the Satapatha, which not only speaks of the Planet Sukra, it also relates it to Vena after which the European term Venus for the planet has come into usage Venus has been named so after the Sage Vena Bhar. gava, who made its detailed study for the first time and who is associated with the hymn Ry, X. 123 (See The Founders of Sciences in Ancient India p. 139) The Sukra and Manthin, forsooth, are his eyes. Now the Sukra, indeed, is he that burns (tapati, or shines) yonder; and because it shines there, therefore, it is called) Sukra (bright), and Manthin is indeed the Moon (1) Now some make this the puroruk formula of the Sukra : This Vena, enfolded in the membrance of light, urges on (the waters) the germs of the Sun in the firmament of water etc (Rw. X 123 1). szying. " we thus make it like him that burns (rather sh.zes) yonder, in that he says 'the light-enveloped. (ŚBr. IV 2.1.1 and 8) 1. तदेवाग्मिस्तदादिस्यस्तद् वायुस्तदु चन्द्रमा तदेव शुक्र तद ब्रह्म ताऽभापः सप्रजापतिः। -Yu, XXXII, 1 2. चक्षुपी ह पा अस्प शुक्रामयिनी । तदा एप एव शुको य एष तपति तद्यदेप एतत्तपति तैनप शुकश्चन्द्रमा एवं मन्यौ। (1) इमाम है के शुक्रस्य पुरोरुच कुर्वन्ति । 'अय बेनश्चोदयत्पृश्नि गर्भाज्योति. जरायू रजसो विमान' इति -तदेतत्य रूप कुर्मों य एप तपतीति यदाह szilfataryfifa 1 (8) --SBr. IV. 2. 1. 1 and 8.1 also Ry. X, 12 3. J. and Yv, VII. 16. for. प्रयं वेनश्चोदपत् पृश्निपंर्भ ज्योतिर्षर (न्यू ।) -TB. IIT 1. L.
616 ASTRONOMY IN THE BRAHMAXICAL LITERATURE The swift and errant fames descend (on crety side) fierce, shining with vigour consume the foc; seatcer Agni, sith the ladle of oblation, scorching fames, and sparks and Ulkas (fire-brands).! The passage of the Atharrarrda is, honerer, very clear about pereors: A, the Sun der's with meath the seat of Order, and casts a famiag meteor dor'n from heaven, so from the Rock Orhaspati forced the cattle, and cleft the carib's skin as it were with water! The passage in the Salamitha is as follows: For he sho throw's them on the (pottions of the vic. tirps, urges the Rumals on from behind word n clawrd Ulka (meteor pr firebrand)' It is bontser. not always very clear whether in the panshkes the word ulta has been used in a teclinical anx or in the most general way for a firebrand. clipses This is very doubiful #licthiet ecfonectar nudied in the Vedic age. The ansienestr battlakel notice olruxh common occurrences as of 1977 and 10$ tolat esin-c: 109. The refere nccs however, "encapty No cricmuy espany to bx + FNC18- A with eclipsel Svori Doyonando quoted in lo 1. **674 997 999 7:1 Hrany farty feteria Kr. 11,4iio Y 7111. 10 2015 Terrari' nextt; 1 ** tres ftr* fciret; 3.3 17 THE * if : **** ECLIPSES 617 Rgvedadibhazyabhamika the verses Av, XIV. 1.1.2 and Yv. XXIII. 9-10. in connection with moon's (Soma's) depending on the Sun for its light: Truth is the base that bears the Earth: by Surya (the Sun) are the heavens upheld. By Law (Rita), che Adityas (the Suns) stand secure, and Soma (the moon) holds his place in heaven. By Soma are the Adityas strong by Soma might is the Earth: thus Soma in the lap of all these constellations hath his home,' The Atharva verses clearly indicare that the Soma (the moon) passcs from month to' month to different constellations, as if it is in the lap of these. The Earth is supported by Satya and the Sun by the Rta (or the Eternal Law). Griffith comments on this. In normal parlance, Satyam is the moral law and Rtam is the natural law. The Sun, the Earth and the moon, all the three, are dependent on each other for their stability in space. The moon and the Earth depend on the Sun or Adityas for the light. We have in the famous Aghamarsana Sukta (Ry. X. 190): The Rta (Right) and Satya (real) was born from the Lighted Heat (Tapas); from thence was born the night and thence the billowy sea (Samudrah arnaval); from the sea was born the year (Samvatsara). He who ordereth day and night the Lord of all that moves. The Maker (Dhatr), as in the past creations, shaped the Sun and Moon, the Sky (Dwam), the Earth (Prthivim) and well in (Antariksa) and the highest heaven.". In the Atharva verse, the word Soma stands for moon, which has, been regarded as being consort of Surya or sunlight. In the words of Dayananda so many heavenly bodies like the moon get their light from the Sun. The verses from the Yajurvaveda, quoted by Dayananda have been translated by Griffith thus: 1 सत्येनोत्तमिता भूमिः सूर्यणोत्तभिता धौ: । ऋतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधिभितः (1) सोमेनादित्या बलिन: सोमेन पृथिवी महो। मथो नक्षत्राणामेषामुपस्थे सोम आहितः 1 (2) - Av. XIV. 1.2 618 ASTONOMY IN THE BRAHMAŅICAL LITERATURE . Who moveth single and alone? Who is brought forth to life again ? Who is the serpedy of cold or what the great receptacle? (9) The Sun moves single and alone. The moon is bronght to life again, Fire is the remedy of cold, Earth is the great receptacle. (10) The verses are very clear and need no comment. Four questions have been raised in the formet verst, and they have been replied in the latter, Moon waxes and wanes and thus is brought to life again. The Sum proves single and alone on His own axis, and round him move the planets; he gives light and life to the Earth which is a great receptacle. In another verse, the earch has been called Gauk; her relation wich the Sun is of father and daughter. The cosmic water (megha) is the mother." The solar eclipse has been described in the Rgveda as follows: When, Sarya, the son of the Asura Svarabhanu overspread thee with darkness, the worlds were bebeld like one bewildered, knowing not his place.(5) When Indre, chou wast dissipating these illusions of Svarabhānu, which were spread below the Sun, then Atri, by his fourth sacred prayer, discovered the Sun concealed by the darkness impending his functions (6) 1. क: स्विदेकाको चरति कऽउ स्विज्जायते पुनः । किस्थि रिमस्य भेषजं किम्वा वपनं महत् ।। (9) सूर्य एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निहिमस्य भेषजं भूमिरावपनं महत् ।। (10) -Yv.XXIII.9-10 2. प्राय गोः पृश्निरक्रमीदसदन मातरं पुरः । पितरं च प्रयन्टस्वः। -Yv.3.6. 3. यत् त्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः । अक्षेत्रविद् यथा मुग्धो भुवनान्यदीधयुः ॥ (5) स्वर्भानोरथ यदिन्द्र माया बवो दिवो वर्तमाना अवाहन् । गृह्न सूर्य तमसाप व्रतेन तुरीयेण ब्रह्मणा विन्ददतिः ॥ (6) SAPTARSI 614 Surya speaks. Let not the violator, Atri, through hunger. swallow with fearful (darkness) me who am thine thou art Mitra, whose wealth is truch, do thou and the royal Varuna both protect me (7) Then the Brahman, (At) applying the stories togechier propitiating the gods with praise, and adoring them with reverence, placed the eye of the Sarya in the sky, he dispersed the delusions of Svatabhānu.(8) The Sun whom the sun of the Asura Svarabhanu liad enveloped with darkness the sons of Atri, subsequently recovered, no others were able to effect his rele ase) (9) Wilson in his notes on these passages says. Svarabhanu is a name of Rahu, the personified ascending node, and the causer of in eclipse : in mythology, he was che son of Kašyapa by Danu the mother of Dinavas or Asuras No other passage could des. cribe the commencement of the solar eclipse as well as the Sun's release from the shadow better than the Rgvedic verses. Saptarsi or Ursa Major We have the following verse which refers to Rkşa (Bears) : These Rksas (Bears) placed on high which are visible by night and go elsewhere by day are the undisturbed 1 मा मामिम तव सन्नम इरस्या द्रुग्यो भियसा नि गारीत् । त्व मित्रो मसि सत्यराधास्ती मेहावत वरुणश्च राजा ।। (7) ग्राणो ब्रह्मा युयुजान सपर्यन कोरिणादेवान् नमसोपशिक्षन् । अपि सूर्यस्य दिवि चक्षुराधाद स्वर्भानोरप माया अघुक्षत् ।। (8) यब सूर्य स्वर्भानु स्तमसा विध्यदासुर । पर य स्तमन्व बिन्दन न ह्यन्ये भशक्नु बन् ॥ (9) -Ry V, 40 5 9.
620 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE holy acts of Varuna. (and by his command) the moon tooves respledent by night, The Seven Ris (Seren Bears or Seers) have been mentioned In the Rgx 82.2.1094 1. They call him supreme beyond the Seven Rsts: , 2. The ancient derries spoke about her, the Seven Rşıs who were engaged in penance." The word Saptarst occurs in the following passages of the Satapatha II.12.4, VIII.436: On the other hand, why he should not set up the fires under the Krttikas, Originally, namely, the latter were the wives of Bears (rksa for the Seven Rsis were in former times called the Rkay (Bears) With seven they sang praises......... the Seven Rss were created, the Seven Ris were now created." 1 अमी य ऋक्षा निहितास उपचा नक्त दद्दथे कुह चिद् दिवेयुः । अदब्धानि वरुणस्य व्रतानि विद्यावशचन्द्रमा नक्कमेति ॥ -Ry. I.24.10, 2. या सप्त पीन पर एकमाह । -Ryx82.2. Yv.XVII 1.26. 3 देवा एतस्यामवदन्त पूर्व सप्तऋपयस्तपसे यै निषेदुः । -Ar.x. 109.4. 4 अथ यस्मान्न वृत्तिका स्वादघोत । ऋक्षाणा ह वा एता अग्रेपरन्य मासु' सप्तपीनु ह स्म 4 गुरक्षी इत्याचक्षते ता मिथुनेन ल्याम्यन्तामी ह्य तरा हि सप्तपंय उद्यन्ति पुर एता अशमिय वे तो मिथुनेन व्युद्धः स नेन् मिथुनेन न्यध्या इति तस्मान्न दृप्तिका स्वादधीत । -SBr.II 1.2.4. 5. सप्तभिरस्तुपतेति । "सप्तऋषयोऽसृज्यन्तेति । सप्तपंयोमासज्यन्स पातापिपतिरासीदिति घातात्राधिपतिरासीर । -SBr. VIII.436.See alsoYYXIV.28. .
CHAPTER XV AGRICULTURE AND DAIRY IN THE BRAHMANA LITERATURE The Seventh Book of the Satapath Brämhana has a special significance in respect to certain rituals which take cognizance our knowledge in respect to various details of agricultural knowledge : (a) The relation between rains and land. (b) Ploughed and unplougbed land. (c) Watering of land, (d) Sowing of seeds of herbs and other plants. (e) Ripening of food grains, and of herbs. (0) Seasons and the herb growth. (B) Yoking of oxen in ploughs. This Chapter 15 more or less based on the inspirations drawn from the Rgvedic Hymn X 97, devoted to Ausadhayak Therbs), and associated with the sage "Atharvana Bhusak' (or the Medical Practitioners. led by the great seer Atharvan), These verses have also been reproduced in the Yajurveda XII 75 90. Before going into the details of the subject, I would like to reproduce these verses here as translated by Wilson Eggeling has also translated them in his footnotes to Br. VII 2.4 28. I think of the hundred and seven applications of the brown-tinted plants, which ate ancient being generated for the gods before the three ages (1) 621 622 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Mothers (of mankind) a hundred are your applications. a thousandtold is your growth: do you fulfil a hundred functions, make this my (people) free from disease. (2) Rejoice, plants. bearing abundant fowers and fruit. triumphing together (over disease) like (victorious) horses. sprouting forth. bearing (men safe) beyond (disease). (3) "Plants r" thus I hail you the divine mothers (of umankind). I will give to thee. oh physician. a horse. a cow, a garment-gea even myself. (4) Your abode is in the Aśvattha. your dwelling is established in the Palasa. you are assuredly the distri. butors of cattle, inasmuch as you bestow them on the physician. (5) Where, plants you are congregated like princes (assembled in battle) there the sage if designated a physician, the destroyer of evil spirits, the extirpator of disease (6) The Asvavati, the Somavati, the Urjayanti, the Udojasa-all these plants I praise for the purpose of overcoming this disease. (7) 1. या ओपधी पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मन नु बम्रणामह शत धामानि सप्त च ।। (1) दात को अम्ब धामानि राहस्रमुत वो रुह । अघा शतक्रत्वो यूपमिमं मे अगद कृत ।। (2) भोपयी प्रति सोदय पुष्पक्ती. अनूपरी । अदबा इब राजित्वरीरिधः पारयिष्ण्व ॥ (3) ओपयोरिति मातरस्ततो देवीरपत्र । सनेयमश्य गा वारा आत्मान तव पूरुष ॥ (4) अश्वत्थे वो निपदनं पर्ण वो वसतिवृता । गोमाज इत किलासय यत् सनबध पूरुषम् ।। (5) यौपधी: समग्मत राजानः समिताविव । नित्रः स उच्यते भिषम् रक्षोहामावचावनः ।। (6) .
KIITTIKA 623 The virtues of the plants a hich are desirous of bestowing scaltli issue from them man (towards) thg body like cattle from the pen.18) Verily Vskstu (1e strength-giving) is your mother, therefore are you also Nisktis (1 . with healing powers), you are flying streams ; if (a man) is ill you cure him. (9) The universal all- pervading plants assail (diseases) as a thiet (attacks) a cow-shed ; they drive out whatever infirmity of body there may be (10), As soon as I take these plants in my hand making (the sick man) strong the soul of the malady perishes before (their application) as life is driven away from the presence, of the seizer of life. (11) Froma hum oh plants in whom you creep frotu limb to limb, from joint to joint, you drive away disease like a mighty (prince) stationed in the midst of his host (12) Fly forth. sickness, with the jay with the blue jay with the velocity of the wind, perish along with the Jguana (13) । अश्यावती सोमावतीमूर्जयन्तीमुदोजसम् । आवित्सि सर्वा ओपधी रस्मा अरिष्टतातये ।। 17) उच्छुपमा ओषधीना गाने गोठादिवेरते। धन सनिष्यन्तीनामारमान तव पूरुष ॥ (8) इप्कृति नाम वो माताऽयो । यूय स्थ निष्कृती । सीरा पतत्रिण) स्थन यदामयति निष्कृय ।। (9) प्रति विश्वा परिप्ठा स्तेन इव वृजमकम् । ओपयो प्रायवुर्यत् किं च तन्योरप ॥ (10) यदिमावाजयन्नहमोषधोहस्त प्रादथे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुराजीवगृधोपथा ।। (11) यस्यौषधी प्रसर्पयाङ्गमङ्ग परुष्परु । ततो यदम विवाधव उपोमध्यमशोरिख ।। (12) साव यक्षम प्रपत चापण विक्दिीविना । साक बातस्य घाज्या सार नश्य निहाकया ॥ (13) .
624 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Ler each of you, plants, go to the other, approach the one (to the vicinity) of the other i thus being all mutually joined to gther. attend to this my speech (14) Whether bearing fruit or barren, whether finnering or fiouerless may they the roagens of Bphaspati liberate us from sin. (15) Ry X. 97, 1-15; Yv. XII 75 691 The Satapatha Brahmana comments on these Anustun verses as follows: These (ver«es) have one and the same explanation with regard to this (Agni Prayap813) -how he may healfum ond yc. serve him. They are anustubh Terses-the Anustubh 11 *peech and speech is all healing medicine: by means of all healing medicine, he thus heals brm. In aliort, lasing açorped tfiat elar medicinal plonrolourd in nature have healing and curatise character*10*, it becomes more or less obligatory to grow medscmal herbs 393 plenty In this context the Brat mitala describes the aulvation n these herbe The process 07 culinsataon of course, would not be materially diferent frumon the one emplosed for the culte ation of food rains. Cerende and other coral regrtation commonly i. use in the sets. In this concert, the turer of agriculture becomes the ruit of the rituals aan die deuils c! the rituals in certain rripecto indicare clearly the detail that may not have been followed o" . larce scale in the entire africulture ermunity. Wephall 15 to build up these details on the truts of the nituni par J. **** ****, TT:7 ET 1 Tofst 771 Torselepas 1 ཨཱཡཱཝཀ་ཀ སྨྱུག**ཀ | girl cir* (2575** *onitory * ****1'. Tit 242 NAKŞATRAS 625 in the Brahmana literature. It was customacy in India in the Vedic Age to associate every social activity with one or the other ritual. Usually the ritual was meant to initiate that activity in the society. And therefore, the study of rituals has great cultural significance. The ritual 19, as it. a test-tube performance of a large scale practice to be folloned later on. The modern term for agriculture in Sanskrit literature is kysi frou kry. meaning to draw, to drag. to pull and thus to draw or make furrows, to plough. The word has the Vedic origin. Its occurrence is as follows in the Vedic literature : Rgveda Krsan X. 117.7 Krsaru : IV 57.4 Kpsasva : X. 34.13 Krstm : X 34,13 Yajurveda Kysantu : XII, 69 Krsth : XIV. 19 : XVIII. 9 Kesih IV. 10 Krst apacyah : XVIII. 14 Atharva veda Kysatu II 176 Krsate XIT 236 Krsim III. 124: VITI 13 11:12, X 534, 6.12 Krsi sumisitah X 5.34 Some of the passages from the Rgveda stressing on agriculture would be, of course, of interest : May the herbs (of the field) be sweet for us. May the oxen (draw) happily, the men (la bour) happily, the plough furrow happtly, may the traces bind happily , wield the goad happily 1. मधुमती रोषधी व आपो मधुमन्नो भवत्व-तरिक्षम् । क्षेत्रस्यपति मधुमात् नो अस्त्वरिप्यन्तो अन्वेन चरेम ॥ (3) शुनं वाहाः शन नरः शुनं कृपतु लाङ्गलम् । i 781 754** 999 gryfe 11(4)-R»IV 57 3 4 624 ASTRONONIY IN THE BRAHMAXCAL LITERATURE Let cach of you, plants go to the other, approach the one (to the vicinity) of the other i thus being all mutually joined to gther, attend to this my speech (14) Whether bearing fruit or barren shether flowering or foaerless may ther the profins of HiphopArt liberate us from sin. (15) Ry X 97 1.15. Y.XII 75 891 The Sa'anatha Brahmana comments on these Antstup verses as fallous: These (verses) hale one and the same explanation artis regard to the (Agni Prapatı)-hon he mar heal lum and preserve him. They are anusçubb verses--thie Anustubh se speech and speech is ol healing medicine by mçant of all laealine medicine, he thus heals him In short, having accepted that the medicinal plants found in nature hanc healing and curatrie characteristich it becomes more or lers ablicitors to cross medicual herbs ar plener In this content the Brahmara describes the cultnation these herba The proces culentin of course tould 1 t be marerially different from the one emplosed for the cultusion of food grains, crresti and other foralseccasion como ly 31 use in the skett. In the content the subject of agriculture becomes the subject of slip rituals also and the details of fir ritual is certain ripre indicate clently the detalle thou my have been follou ed un large scale in the entire arriculturr anmtrunits. We sell try to 2013 ur the detaily or the Lord of the rituals 1?refri 3 tay v; KTET, ETTIST 771 Tri rm RI*** FT OF TYTTY*** nt's TOR***** (19) 7: X 97.1.15 ** *** Forro rer* **t.. T from Sir !! 2.2 draw or NAKŞATRAS 625 in the Brahmara literature, it was customary in India in the Vedic Age to associate every social activity with one or the other ritual. Usually the ritual was meant to initiate that activity in the society. And therefore, the study of rituals has great cultural significance. The titual is, as it. a test-tube per. formance of a large scale practice to be follored later on. The modern term for agriculture in Sanskrit literature is krri from Års, meaning to draw, to drag, to pull and thus to make furrows, to plough. The word has the Vedic origin. Its occurrence is as follows in the Vedic literature : Rgveda Krsan X. 117.7 Krsatu : 1V 57.4 Krsasva : X. 34.13 Krim: X. 34.13 Yajurveda Ktsantu : XII, 69 Krsih : XIV. 19; XVIII. 9 Krsih IV. 10 Kęstapacyah : XVIII, 14 Atharva veda Kysata . 711 17 6 Kişate . XIT 2 36 Krsim : III. 12 4; VIII. 13.11 ; 12. X 534 , 6.12 Krst simśttah X 5.34 Some of the passages from the Rgveda stresszog on agriculture would be, of course of interest : May the herbs (of the field) be sweet for us, May the oven (draw) happily, the men (labour) happily the plough furrow happily, may the traces bind happily, wield the goad happily 1. मधुमती रोपीवि आपो मधुमन्नो भवावन्तरिक्षम् । क्षेत्रस्यपतिमंधुमान् नो अस्त्वरिष्यन्तो अन्वेन वरेण ।। (3) शनं बाहा.शन नाशुनं कृपतु लागलम्। VÅ 2771 aste gasteigkeit n (4) -- RxIV 5734 626 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Giving serious attention (to my advice), play not with dice : pursue agriculture : deligtit in wealth (so acquired): there, gambler, are cows; there is wife iso has this (visible) sovereign Savitri declared to me, The ploughshare furrowing the field) provides food (for the ploughman) ia man travelling along a road acquires (wealth for his master) by his movements; a Brāhmaṇa expounding (the Veda) is better than onc nor expounding it; so let the man who gives become a kiniman to the man who gives not. Similarly, we have some very significant passages in the Yajurveda also. Wise, through desire of bliss with Gods, the skilful bind the traces fast and lay the jokes on either side, (67) Lay on the yokes and tasten well the traces; formed is the furrow, sow the need within it. Through song may we find hearing fraught with plenty: near to the ripened grain approach the sickle. (68) Happily let the shares turn up the ploughiand, happily go to the ploughers with the oxen ! Suna and Sira, pleased with our oblation, cause ye our plants to bear abundant fruitage. (69) 1 अक्षर्मादीव्य वृपिमित कृपस्व वित्तेरमस्व बहुमन्यमानः। तत्र गाव, क्तिव तत्र जाया तन्मे विचप्टे सवितायमय: || Rv.x.34:13 2. कृपन्नित फाल आशितं कृणोति यन्नध्यानमपतृपते नरिन । वदन् ब्रह्मा वदतो दनीयान् पृणन्न पिरपृणन्तमभिस्यात् ।। -R.XII77 3. सौरा युञ्जन्ति कवयो युगा वितन्वते पृथक् । धीरा देवेषु मुम्नया ।। (67) युनक्त सीग वियुगा तनुध्वं कृते योनौ वपतेह बीजम् । गिरा च श्रुष्टिः सभराऽप्रसन्नो नेदीयऽइत्सुण्य. पक्वगेयात् ॥ (68) शुन सुफाला विऋषन्तु भूमि ७ शुन की नामाऽअभियन्तु पाहे. । शुनासीरा हविषा तोगमाना सुपिघलाऽप्रोषधीः इत्तनास्मे ॥ (69) INTERCALATION 627 Approved by Visvedevas and by Matuts, balmed be the furrow with sweet-flavoured fatness Succulent tecting with thy milky treasure turn hitherward to us with milk O Furrow. (70) The keen-shared plough that bringeth bliss good for the Sotna drinkers need Shear out for me a cow a sheep a rapid drawer of the ear a blooming woman plump and strong (71) This passage speaks of yokee, traces, furrow, seeds, sowing, ripening of the grain, use of sickle when the grain 1 riperei, shares, ploughland. We have further : May ploughing and husbandry, and my 'uperiority and my preeminence prosper by sacrifice May my fire and may water and my creepers and my plants with culture ripened fruit (kysła pacpal) and my plants with fruit ripened without culture (akrsla- Dacyah) be produced by sacrifice A few modified passage from the Atharvaveda would also be of interest । | घृतेन सीना मधुना समज्यता विश्वदेवैरनुगता मरुद म । ऊर्जस्वती पयसा पिवमाना स्मात्सीते पमसान्या व वृत्स्व ॥ (70) साडगल पवीरवत्सुशेव सोमपित्सरू । तदुद्वपति गामवि प्रपव्यं च पीवरी प्रस्थावद रथयाहनम् ॥ (71) -YFXIL 67-71Alo Av III 17 12,293 {सीरा गुन्ति क्वय -al o R X 1024 2 ऊ च मे सूनुता च में पयश्च मे रसश्च मे घृन च में मधु च मे सग्धिश्च मे सपीतिश्च में कृषिश्च मे वृष्टिश्च में जैन च मऽऔदभिद्य च मे यजेन कल्पन्ताम् ।। -Yv. XVIIL 9 3 अग्निश्च ममापश्च में वीरुधश्च मोषधयश्च मे वृष्टपच्याश्च मे पृष्टपच्यान में ग्राम्पाश्न में परापऽभारण्याश्च मे वित्तश्चमे वित्तिान भूराञ्च मे भतिश्च मे यजेन कल्पनाम् ।। -Yv XVIII 14 630 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Samhita 1V. 25 and 6. These verses form the basis of the agricultural ideas of the Vedic Period. Here is another passage from the same Sain hita, in which chere is a reference to the plants growing without ploughing: "For ploughing ther. for good crops", he says Therefore plants grow up without ploughing "For those of good fruits thee for the plants", he says. Therefore plants bear fruits "The plants growing without ploughing" are known as 'akrstapacyah". Ploughing was a great invention of the ancient times. Sometimes it was done with a team of six or twelve ozen. In this connection the following passage is very interesting: With a Yajus he yokes (the team), wich a Yajus he ploughs for discrimination He ploughs with a (team) of six oxen; the seasons are six i verily with the seasons he ploughs hum. In that (he ploughs) with (a team) of twelve oxen (he ploughs) with the year. This (earth) was afraid of excessive burning by Agni, she saw this of two sorts. ploughed and unploughed (krsta and akrsta) then indeed he did not burn excessively: in that there is ploughed and unploughed, (it serves to prevent) her being excessively burned "He should restrain Agat when twofold they say: in that there is ploughed and unploughed (it serves) to restrain Agni, It is not very clear what 18 meant by the "Ardaha by Agni' (or the excessive burning by Agni or fire. Perhaps, the irrigation of a field with water is supposed to save the earth with 1. कृष्य त्वा सुस्थाया इत्याह तस्मादकृष्टपच्या पोषधय पच्यन्ते सुपिप्पलाम्यरत्वोषधीम्य इत्याह तस्मादोषषष पर गृह्णन्ति । -TS IV 2 5 2 यजुषा युनक्ति यजुषा वृषति व्यावृत्त्य पड्गवन कृपति पड्या ऋतय ऋतुभिरेवन कृपत्ति यद् द्वादश गवेन सवन्मरेण वैय । अग्नेरनिदाहाद विभेत संतद् दिगुणमपश्यत् घृष्टं नाकृष्ट न नतो वा इमा नात्यदस्यत् कृष्ट चाकृष्टश्च । -TS. IV. 2.6 AHVANIA ALTAR 631 the excessive burning by Agri here is a justification of supplying water to the earth after ploughing Seasons are related to clie agriculture in the sense that it *1 found out that for particular plants (esnectally their ripen. ing) there are certain specific seasons Here we have a passage in the Tafitriya Samhita He gave to the spring the sap (rasa), to the hot season barley ( ava) to the rains plants (Ausauht) to autumn rice (Vrihim) beans maşa and seasamum (tla) to winter and cool season! Ahavaniya Altar and Agriculture In the Satapatha Brahmana the preparation of the site of the great Ahavanija Altar has been taken an opportunity of • exploring and expounding the knowledge by the ancients in respect to agricultural processes of which they were the originators Today when agriculture is so developed we may not recognize the sigotficance of the minute observations then made in this connection In the history of sciences, no observation is small enough to be helittled and in its historic perspective, it inust have been of great significance when it was first observed and then popularized It was regarded as an observation of supreine importance and therefore it became a pact of the ritual We are fortunate that these rituals have kept alive come of the great human achievements when thus discovered for the first time In the Seventh Book of the Satapatha we have an account of the construction of the Mahaved for the Soma sacrifice We hate zlezdy qen the plan of the Mahaedi (page buch slious at the eastern end a square mound (the so cailed uftaravedt), or the higher upper altar on hich the Ahavaniya or offering fire 16 maintained On a similar earth mound, but raised in the centre of the square site, the Agnicayana requires tb erection of the large brick fire altar the preparat on of the 1 राममह वमन्ताय प्रायच्छदयव ग्रीष्मायोपथीभ्यो धीहीञ्छरदे मापतिलौ हेम तशिशिराम्याम् । -TS VII 2 10 2 632 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE site of which is explained in $Br: VIL. 22. This preparation is indirectly a reflection of the practices that were followed in agriculture. The ceremony derives inspiration from the Rgvedic hymn IV. 57, and the verses from the Yajurveda XII 67-72 wlich we have already quoted. The Devata of the Rgvedic lıymn is kşetrapatı or the fariner, the owner of the rilling land. Sunah. Sira (plough) and Sita (furrow). This clearly indicates that the ceremony is associared with the glorification of the agricultural practices developed in the vedic Age. (Suna and Sira are the devatás connected with agriculture : Suna stands for the deity of the sky : It may be Indra (giver of rains)-- As according to Sauuaka or Vayu-as according to the Nurukta. IX 40. and Stra may be Vagu, as according to Sayana. or Aditya, -as according to the Nurukta. Both words are used together in the dual: which in fact, in parlance, mean sunlight and rain, the two fundamental principles necessary for the plant growth. Common It would be interesting to give here a translation of the Rgvedic hymn before we proceed to the details given in the Sarapathai With the master of the field. our friend, we triumph : may he bestow upon us cattle, horses nourishment, for by such (gifts) he makes us happy. (1) Lord of the field, bestow upon us swect abundant (water), as the milch cow (Fields her) milk dropping like foney, bland as butter : may the lords of the water make us happy (2) May the herbs (of the field) be sweet for us i may the heavens, the waters, the firmament, be kind to us. 1. क्षेत्रस्य पतिना वयं हिनेलेव जयामसि । गामश्वं पोपयिल्वा स नो मृकातीदो ।। (1) क्षेत्रस्य पते मधूमन्तमूमि धेनुरिख पयो भस्मासु धुक्ष्व । मधुश्चुतं धृनमिब सुपूनमतस्य न. पतयो मुक्यन्तु ।। (2) WF AHAVANIYA ALTAR 633 may the lord of the field be gracious to us: let ui, undeterred, (by facs), have resources to him. (3) May the oxen (draw) happily the men (labour) happily: the plough furrow happ.ly: may the traces (varatra) bind happily: wield the goad (astra) happily (4) Suna and Sira be pleased with our praise and consequently sprinkle this (earth), with the water which you have created in heaven (5) Au picious Sita be present we glorify thee: that thou mayest be propitious to us, that thou mayest yuld as abundant fruit. (C) May Indra take hold of Sutas may Pusan guide her ; may she well Stored with water yield it as milk year after year. (7) May the ploughshares (phala) break up our land happily; may the plough-men go happily with the oxen; may Parjanya (water the earth) with sweet showers happils : grant Suna and Sıra prosperity to us (BV.IV 57) There is a pun in the word Sunam; in the whole of the hymn it stands for "happily": and then in the compound "Sunasiran the word "Suna" stands for the deity of the dvar or sky which provides us with two blessings (1) rain, and (11) sun- 1. मधुमतीरोषधीवि भापो मधुमन्नो भवत्वन्तरिक्षम् । क्षेत्रस्य पतिगंधुमान् नो अस्त्वरिषन्तो अन्वेन नरेम ।। (३) शुन वाहा शुनं नर शुन कृषतु लाङ्गलम् । शुन वरवावष्यन्ता सुनमष्ट्रा मुदिङ्गय । (4) शुनामीरा विमा वाच जुपेथा यद् दिवि चक्रयु पय । तेनेमामुप सिञ्चतम् | IST अर्वाची सुमगे भव सीतावन्दामहे स्वा । यथा न मुभगाससि प्रथा न सुफलाससि ।। (6) इन्द्रः सीता निगृहात ता पूपानुयच्छतु । सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरां समाम् ॥ (7) शुनं न: पाला वि कृषन्तु भूमि शुनं कोनासा अभियन्तु वाई । शुन पर्जन्यो मधुना पयोभि. गुनासीरा शुनमस्मासु धतम् ॥ (8) Rs. IV 578 634 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE light And therefore Suna stands for light and rain, and of course Sira then stands for plough For a good harvest we thus need three things (1) men should toil with plough (u) the heaven hould give u, rain it plenty and (111) we should have plenty of sunlight which also comes from dyau or Aditya It is difficult to have good harvest without rains and therefore in the ver e 2 and alo in tbe verse 3 we have a reference an insocation for plentiful rains The verse 4 refers to plough and the rol by man in his fields with the help of oxen this again has been stressed in the verse 8 YOKING THE PLOUGH he yokes The use of a plough in agriculture and yoking it with oxen may be regarded as one of the fundamental discoveries of agri culture (implementation and technology) made by our ancients in the Vedic Are It is a discovery of the Aryans The improved plough of today is not very much different from the tradicional file In tractors oxer liave been replaced by power The following cerem al passages from the Satapatha regarding yoking of oxen on the plough would be of interest Having performed the opening sacrifice a plough for the gods at that time heing about to heal hım (the Prajapati) first supplied him with food and in like manier does this (sacrificer) now that he is abou" to heal him first supply him with food lc (the food) 13 the plough (Sira) for sira is the same as sera he thus puts food into him (2) (satura, muth drau,ht or food) Cordage The cordage of the plough consists tot mufija grass, triply tu sred the significance of this has been ex plained (3) I ara $1201797 Ifa I 0140107 771 472 474977591973 दया सस्वग्प्यिन पुररसादन्नन ममाधस्मथनमयमतत् मय रिप्यन पूरम्तादनेन समधयनि मीर भवति मर देतद्या मीरमिगमवास्मि- 77ifi -SB, VII 2 2 2 YOKING THE FLOUGH 635 Standing behind the right (southern) hip of Agnt (or the site of the fire-alcar) he (the Pratıprasthair) addresses it (the plough) while being yohed (by the Adhvaryu) in front of the left (northern) shoulder with YyxII. 67 68 or Ry.x 101 4:3 verses (4) Yoking Plough: The words 'the wise (or skilful yoke (or harpess) the ploughs and lay the yoke apart (or stretch across the yokes)' (Ry X ICI 4)-(here in this passage) the skiltul or wise are those who know, and they do yoke the pkugh and stretch the yokes e cross. (4) (Then we have in the verse the words) 'Yahe ye the ploughs and stretch across the yokes'.- they indeed yoke the plough and strerch the yokes accross, । Seed 17. furrow (Then we have the words) into the ready womb here cast yethe teed!'-Its for the seed that that womb. the furrow is made, and if one cass (seed) into unploughed (ground) 14 15 1ust as if one were to shed seed elsewhere than into the wombs Stekle and ripe cropp (Then we have the nords) And the ripe crop go angh । मौज परिसीय वित्तम्योक्तो बन्यु । (३) जघनेन तिष्ठन्नुत्तरस्यासस्य पुरस्ताद युग्यमानमभिमन्त्रयते -SBr VII 2234 2 'सोरा युति क्वयो युगा वितन्वते पृथग' इति य विधासम्ते नव- यस्ते मोर च युवलि युगानि च वितन्वते पृथग धीग देवेषु मुम्नय' नि यज्ञो वै सुम्न धीरा देवेषु यज्ञ तन्वानाऽइत्येतत। (4) 'युनक्त सोरा वियुमा तनुढग - इति । युन्ति हि सोर वियुगानि तन्वन्ति-(5) -SBr VII 2 245 3 'वृते योनो वानेह बीजम्' इति बीजाय वा एपा योनिष्क्रियते य सीना यथा हवाऽययोनी रेत सिञ्चेदेव तद्यवृष्टं वपनि- -SB. VII.225 636 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE the sickle".- for when food gets ripe, people approach it with Srut or sickle.1 (5) Team of oxen : He yokes the right (ox) first, then the left one: thus it is (done) with the gods, differently in human (practice). It is a team of six oxen, or one of twelve oxen, or one of cwenty-four oxen : It is the year (he obtains) as the consummation. (6) Normally one plough needs two ozen, When one speaks of a team of <ix oxen, it means that the farmer has a land so wide and spacious that for ploughing he would need three pairs of oxen or three ploughs A team of 24 ozen means the use of twelve sets of ploughs driven by 24 oxen. This would be needed 1or vast tracts at land. Ploughing of the five-altar (falcon-shaped) The first cer«monial ploughing is one of the firealtar which is of the shape af a falcon or bird with body and wings In that content we have . He then ploughs through it. ploughing means food. (7) Only the body of the altar-site) he ploughs through, not the wings and tail; he thus puts food in the body. And indeed, the food which is put into the body benefits the body as well as the wings and tail; but that which (19 put) into the wings and tail does not bencfic either the body or the wings and tail (8) 1. गिरा च श्रृष्टि मभरा असन्न' 5 इति वाग्वै गोरन्नष्ठि नदीप इत्सण्य' पत्रमेयात्' इति यदा वा भन्नं पच्यतेऽथ सत्स्योप- चरन्ति (5) -SBr. VII. 2.2.5. 2. स दक्षिणमेवाने युनि। प्रथ मध्यमेव देवत्रेतरथा मानुपे पड्गव भवति द्वादन गव वा चतुर्विशति गर्व का सवस्मरमेवाभिसम्पदम् - SBr.VII 2.2.6 3 प्रथनं विकृति । अन्न बैपिरतदा अस्मिन्देवा मस्परिप्यन्त. पुराता- दन्नमदास्तथैवाम्मिन्नपमेनन् मनम्प्यिन्पुरतादन्नं दधाति । (7) म वा पारमानमेव विपनि । न पापुच्मान्धात्मस्तदन्नं दधाति यदु वा आरसन्नन्नं धोयने तामानभवनि तत्पशपुन्द्रान्यष यपक्षपुच्छ नव तदारमानमानि न पापुच्चानि । (8) -Dr. VII. 2.2 7-8.
CEREMONIAL PLANTATION 637 Making of the furrows On the right (south) side of the fire-altar, fie ploughs first a furtow easts ords inside the enclosing stones with the words Right luckily may the plough shares plough up the ground luckily the tillers ply with client oxen" (Yv XI 69 Ry IV 57 8) (9) Then on a hind part (he ploughs a furrow) northwards with the verse. Yv XII 70 (10) Then on the left (north) side (he ploughs a furrow) eastwards, with the verse Yv XIL 71 (11) Then on the forepart (he ploughs a furrow) southwards with the verse Yv XII 72 (12) Four furrows he ploughs with prayer (13) Ceremonial plantation begins After the ritualistic or ceremonial furrowing the ceremo. nial plantation begins In the actual agricultural field any crop may be planted but in the initiating ritual the plantation is done with darbha or kusa grass We have the ceremony chus He then places a bunch of darbha (kusa) grass (Poa cynosuroides) on (the middle of the altar site) for then the gods then placed plants thereon and in the like manner does the sacrificer now place plents thereon' !स दक्षिणानाग्ने । अन्तरेण परिश्रित प्राची प्रथमा सीता कृपति 'शुन सु फाला विकृपन्तु भूमि शुन कोनाशा आभियन्तु पाहे '-इति सुन शुनमिति यद समुद्ध तच्छुन समर्धयत्येवनागतत । (9) अथ जघना नोदीचोम् । (10) अथोत्तराधन प्राचीम् । (11) अथ पूर्वार्धन दक्षिणाम् । (12) चतस्र सीता यजुपा कृपति (13) -ŚBY VII 2 2 9 13 2 मय दर्भस्तम्बमुपदधाति । एतद्वै देवा मोषधीरुपादधत तपैवैतद् यजमान मोषधीरुपधत्तं । -SBT, VII 2 3.3 638 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Plant placed at the crossing of furrows, (He place it) at the meeting of the furrows for the meeting of the fucrows is speech (the mouth) and the furrows channels) are the vital atrs, and this is the place of their meeting and in the mouth food is placed for the vital airs? The technical word used for the meeting place of the fucrossissita samara'', and another term for the place of meeting is samaya" Ceremonial irrigation or watering now begons After making the furrows and having put seeds there in.it would be necessary to give water to plants This part of the agricultural practice is represented in the ceremonial thus : He then pours out jarfuls of water for the gods then sad, Meditate ye (Cetay)1' wher-by they doubtless Deant to say Seek ye a layer (citim) l' whilst meditating they sau the rain to be & (cuitable) layer and put it on that (altar-«te), and in the like manner does this (Sacrificer) now put it there on To the plants soun goods (1e the Nature) provide water through rains and ben supplerent it by irrigation In the ceremony thuis is done with jars or camas We have further Jarful, of water are (poured our) for rain in water. It is rain that he thereby bestons on it (2) Three jarfuls he pours out each time. (3) Twelve jarfuls of water he pours on the ploughed ground (4), 1 सीता समरे । वाग्वं सीता समाप्राणा 4 सीतास्तासामप रामयो याचि व प्रारणेभ्योऽन्न धीपने! - SB, VII 2 3 3 2 प्रयोद चमसान्निनयति । एतद देवा अन्न वंश्चेतमम्वमिति चितिमिना- तेति वाव तदव स्ने तयमाना दृष्टिमेद चितिमपश्यस्तागस्मिन्नदषुस्त * बास्मिन्नयन दधाति । - Br. VII 2 4 1 3 उदनमसा भवन्ति । आपो वै वृष्टि वृष्टिमवास्मिन्ने तयाति-(2) त्रींस्त्रीनुद पममान्निनयति । (3) द्वादशोदचममान कृ निनयति । (4) SBT VII, 2 4 2-4 CEREMONIAL IRRIGATION 639 On the ploughed ground he rour (water), whence it sains for the benefit of the ploughed land Now where he only to pout it on the ploughed ground, and not on the unploughed it would only rain for the ploughed land not for the unploughed And were he only to pour it on the unplouched ground, and not on the ploughed, it would only rain for the unploughed land, and not for the plerughed. He pours it both on the ploughed and the unploughed ground hence it rains both for the ploughed and the unploughed ground. (5) The jarfuls (additional) he pours both on the ploughed and the unploughed ground (6) Three jarfuls he pours out each time. (8) Twelve jarfuls he pours out each time (9) He pours it both on the ploughed and the unploughed grounds, whence there is water here both in the (channels of) the vital airs and the body (10) Three (facfuls) he patirs both on the ploughed, and on the unploughed ground (11) Fifteen jarfuls of water he pours out fifteenfold is the thunderbolt (12) च 1 स प कृष्टे निनयति । तस्मात्कृष्टाय वर्षति स यत्कृष्ट एव निनयेन्नाकृष्टे कृष्टायव वर्षत् माकृष्टायाय यदकृष्टएव गिनयेन कृष्टेऽदृष्टार्यय वन्न कृष्टाय कृष्टे चावृष्टे च निनपति तस्मात्कृष्टाप चाकृष्टाय वर्षति । (5) त्री कृष्टे चाकृष्टे च निनयति । (6) श्रीस्त्रीनुदघमसान्निनांत । (8) द्वादशोदयमसान्कृप्टे निनयति । (9) रा वकृष्टे निनयति कृप्टे चाकृष्टे च निनयति । तस्मादिमा उभयत्राप प्राणेषु चायमच । (10) प्रोन् कृष्ट चाष्कृटे च निनयति । (11) पञ्चदशोदचमसान्निनपति । पञ्चदशो व पब । (12) -SBT VII 2.4512 638 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Plant placed at the crossing of furrows, (He places it) at the meeting of slie furrows for the meeting of the (UITOWS is speech (the mouth) and the furrows (channels) are the viral airs, and this is the place of their meeting, and in the mouth food is placed for the vital airs The technical word used for the meeting place of the furrows is 'sita samara', and anot ber term for the place of meeting 1s 'samaya' Ceremonial urrigation or watering now begins After making the furrows and having put seeds there in. at would be necessary to give water to plants This part of the agricultural practice 1s represented in the ceremonial thur: He then pours out jarfuis of water for the gods chen said, 'Meditate se (Cetay) "" whereby they doubtleg meant to say Seek ye a layer (catan) 1' Whrist meditating they saw the rain to be , (suitable) layer, and put it on that (altar-site) i and in the like manier does this (Sacrificer) now put it there on! To the plants sown goods (ie the Nature) provide water through rains and men supplerrene it by irrigation in the ceremony this is done with jars or camas We have further Jartuls of water are (poured our) for ram in water. it is rain that he thereby testoas on it (2) Three jarluis he pours out cach time. (3) Twelve jarfuls of water he pours on the ploughed ground (4), 1 सीता समरे । वाम्ब सीता हमर पाणा में सीतास्तासामय समयो बाधि व प्रारणेम्पोऽन्न धीयते। --SB, VII 2 3 3 2 प्रपोद चमसान्निनगति । एतद देवा पत्र वश्चतयध्यामिनि चितिमिन्द तेति धाव तदर बस्ने चेतयमाना वृष्टिमेव चिनियपत्यम्तामस्मिन्नदपुरत यथास्मिन्नयमेतद् दधाति । -Br, VII 2 4 1 3. उदघमसा भवन्ति । आपा वृष्टि प्टिमास्मिन्ने तयाति-(2) श्रीरपीनुद घममान्निनपति । (१) द्वादशोदचममान दृष्टे निमयति । (4) SB. VII 2 4 2-4 CEREMONIAL IRRIGATION 639 On the ploughed ground he pours (water), whence it rains for the benefit of the ploughed land Now a here he only to pout it on the ploughed ground and not on the unploughed it would only rain for the ploughed land not for the unploughed And were he only to pourt on the unploughed ground and not on the ploughed, it would only ram for the unploughed land, and not for the plnugbed He pours it both on the ploughed and the unploughed ground , whence it rains bach for the ploughed and the unploughed ground (5) The jarfuls (additional) he pours both on the ploughed and the unploughed ground (6) Three jarfuls he pours out each time (8) Twelve jarfuls he pours out each time (9) He pours it both on the ploughed and the unploughed grounds whence there is water here both in the (channels of) the vital airs and the body (10) Three (jarfuls) he pours both on the ploughed and on the unploughed ground (11) Fifteen jarfuls of water he pours out fifteenfold is the thunderbolr (12) च 1सकृष्टे निनयति । तस्मात्कृष्टाय वपंति स यत्कृष्ट एव निनयेन्नाकृप्टे कृष्टापंच पर्षेत् नाष्टायाथ यदकृष्टएव निनयेन्त कृष्टेऽकृष्टायव वर्षेन्न कृष्टाय कृष्टे चाकृष्टे च निनयति तस्मारकृष्टाय चाकृष्टाय वर्षति । (5) श्रीन कृप्टे चाकृष्टे च निनयति । (6) श्रीस्मीनुदचमसान्निनांत । (8) द्वादशोदचमसान्कृप्टे निनयति । (9) सकृष्टे निनयति कृष्टे चाकृष्टे च निनयति । तरमादिमा उभयनाए प्राणेषु चारस्मैच । (10) श्रीन् कृष्टै चास्कृटे च निनपति । (11) पादपोदचमसान्निनयति । पञ्चदशो व बज्र । (12) -SBrVII 2.4512 640 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Sowing of all sorts Sf seeds He then sows all (kinds of) herb (sced) for the gods then said Meditate yet whereby doubtless they meant to say Seek se a layer 1 (Here is a pun between cetaja and citi) Whilst meditating they saw food to be a (suitable) layer and put that on (or into) hion (Agni), and in like manner does this one non put it into him (13) It is seed of all herbs all herbs mean all food (14) With three verses he son, each time (15) (There are twelve verses Yy. XII 75 86 and four furrows and therefore the cowing of seed 15 done after the manner of the watering of the site viz SO as to fini h the sowing of cvery four furrows with the com pletion of the muffering of three verses) He ows on both the ploughed and unploughed ground hence food ripens both on the ploughed and on the unploughed ground (17) (Whatever seed is left) with the three (verses) he ons both on the ploughed and unplougbed ground (18) Fifteen jarfuls of water lie pours out, and with fifteen vet«es he sows that makes thirty the Vir metre consists of thirty syllables (25) 1 पथ सर्वोपप धपति । एतद् देवा पन वंचितपदमिति चिसिमियतनि बाव तदा वरते घेतयमाना अनमेव चितिमपश्यस्तामस्मि नदस्तया स्मिन्न यमतददधाति । (13) सौषध भवति । मवमेतदन यत्मोपधम् । (14) तिमिस्तिभिऋमिवपति । (15) वृधे पाय च वपत्ति नस्मात् पृष्टे चार पा न पश्यत् । (17) तिभि कृप घाइट च वपति । (18) पञ्पतीचममानिनयति । पञ्चदाभिभिवपनि । afara Extru fair (773 74575 1 (25) -SBY VII 2 4 13 25 642 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE prayer thereby he restores that forto of his which is defined and limited and whatever he does silently thereby he restores that form which is undefined and unlimited -verily Rhosoever knowing the periorm> thus restores this whole and complete Prajapati The ourer forms are defined and the inner ones are un defned and Agni is the same as an animal hence the outer forms of the animal are defined and the innet ones undefined (30) Vivid and yet so mysterious are the processes through which from a tiny sced we have the full plant and the cycle Roes on in our Nature Agriculture depends on this mystrious cycle which has enabled us to procure our food SOIL AND ITS FERTILITY The word Os means salt and the alkaline soul is thus known as Uçara We have the folloa ing occurrences of the term Uşa and Usara in the Satanatha Osah iva IX 5117 Usab V2116, VII 1168 16 217 318 11 XIII 8114 Dsan IV 216 VII ]167318 11 Usa putaih V 2116 Usaram II 116 Usare XIII 8114 Usa sikatom VI 1113 1 अथातो निरक्तानिरुक्तानामय । पनुपा द्वादनावाही युनक्ति तूप्णीमितरान यजुपा पतस्त्र सीता पति तूोमितरास्तूष्णी दभस्तम्बमुपदयाति पजुपाभिजुहोति सूष्णीमुदधयसा िननयति यजुपा पति । (29} प्रजापतिरेषोऽग्नि । उभय वैतरप्रजापतिनिहत्तश्चानिरुक्त च परिमित चापरिमितरच वद्य यजुपा करोति यदेवास्य निरुक्त परिमित रूप सदस्य तेन सस्करात्यथ यत तूप्णी पदवास्यानिस्तमपरिमित रूप तस्य तन सस्वरोति स हवा एत सर्व वृत्स्न प्रजापति सस्करोति य एक विद्वानेनदव करोति बाहानि स्पाणि निराकानि भवत्य तराम्य निरुतानि परप यदग्निस्तस्मारगोयोहानि रूपाणि निरतानि भवन्स्य तरायनिहतानि ॥ (30) -SBI VII 24 2990 VARIOUS SOILS 643 In the ancient times the soil wos virgin, human and cattle population « as small and therefore the soil was no problem to the agriculturists Gomaya and Purys and also Katisa (cowdung and ather wastes) replenished the soil with its fertility Even the salt soils were not so bad as today We have a nice passage And the Asuras speaking untruth diligently throve even as salt soil and were very prosperous! The salt soil was lavoured by cattle In this connection we have He then brings salt Yonder sky assuredly bestowed that (sait as) cattle on this carth hence they say that alt soil is suitable for cattle? The salt soil has been relerred as sced He makes it on sals soil (barren soil) for sale means «ced the productive thus makes him partake in productiveness Prajapati created ainongst others the following classes of oils Worn out with toil and austerity he created clay (mida) mud (suskapam) caline soil and sand (0$asikitam) gravel (arkara) and rock (asman), and then in the series ore gold plants and trees there with he clothed this earth The cultivated soils are knoan as urrant the word occurs only in one passage of the Satapatha 1 अपहासुर । आसवत्यन्त वदन्त अप इव पिपिराठ्या- -SB, IX 5 117 2 अयोपान सभरति । असो ह 4 चौरस्मै पृथिम्याऽएतान् पशून प्रददी तस्मात पशष्यपरमिरगाह ।- --Br Il 11 16 3 ऊपरे परोति । रेतो बा ऊषा प्रजनन तदेनं प्रजनने। -SB, XII 8 1 14 4 स था तस्तेपानो मृद सुप्पापमूपसिकत दशशरामम्मानमयो हिरण्यमोप घियनस्पत्यमजत तेनेमा पृथिवी प्राच्छादयत् । -SB: VI 1 1 13 ASTRONOMY IN THE BRAHMAVICAL LITERATURE He then lays down the Valakhilyas ;-the Valakbilyas, doubtless are the vital airs; it is the vital airs he thus lays (into Agni). And as to why they are called Valakbilyas.what (unploushed piece of ground lies) between two urvaras (two cultivated, lands) is called khila : and thesc (channels of the) vital airs are sepacated from each other by the width of a horse-hair (vala), and because they are separated from each other by the width of a horse hair. they (the bricks) are called Valakhilyas? Here is a peculiar derivation of the word Valakhilya For the width of horse hair, the term used Is Pala-nratrd. a term useful anthe measurement of narrow spaces. The word suskapam for mud or muddy soil has only once been used in the entire Bralimana literature (VI. 1.1 13) In the Yaruveda we have the two terms Urvarya meaning the sown corn land and khalya wluch means the threshing foor, a term of great significance to agriculturist? We have a reference to Akhu karışa or the mole hull and Puruşa, the cowdung Hence he thereby supplies it (the fire) with the say our of the earth : that is why he brings a mole-bill. Moreover they say the one who has attained prosperity (or splendour. fy) that he is pursya. and pursa and Rarisa (refuse and rubbish) doubtless mean one and the same thing. !. मालखिल्या उपदशाति : बालखिल्या. मातदुपदधाति ता यद वालविल्या नाम यदा उर्वरयोरस भिन्न भवति सिल इति में सदाचक्षते वालमात्रा हैम माणा असम्भिन्नाम्ते यद्वालमात्रादसम्भिन्ना- स्तस्मातालखिल्य. - -5Br VIII 341 2. नमः सोन्याय य प्रतिसम्पाय च नमो याम्याय च क्षम्याप च नमः इलावयाय चाबसन्याय च नमउवाय चखल्याय च।- -Yv.xv1.39 3. तेऽयं पृथिव्य रस विदुम्तत उस्किरन्ति तदस्या एवंनमेतत्पृषिथ्य रसेन रामधंयति तस्गादासुबरीषं सम्भरति पुरीप्य इति वै तमायः प्रिय मच्छति समानं व पुरोष च करीषं च तदैनस्यैवाश्वरयं तस्मादा खुकरीपं सम्भरति ।--- -SBr. II. 1.1.7.
AGRICULTURAL PRODUCTS 645 Thc sord munisa is of side occurrence in the Satapatha at 1s usually con dung or the rubbish mixed with it It may be excreta in general The line 'Annam Purişavant" or the soil containing pirisa or condung is food is significant in the citis or the altar ceremonies while laying bricks purişa is placed bat een two bricks since it acts as a good plaster or cementing material also? Eggeling says that purisa also means (foeces manure in which sense it is probably taken symbolically for cattle Let him then cover it (the aloor) over with (fresh) rubbish for rubbish means cattle and well stocked with cattle he thereby makes its In the Tattiriya Brahmara we have well supplied with cattle he thereby makes lum (the sacrificer TBr III 29 12) This means more the purisa (or con dung manure) more the crops or more the fodder and more the fodder more and better the cattle and then more the prosperity Thu, filling of purlşa (coadung manure) means cattle thus in covering the first layer with filling of purisa he covers this (terrestrial) world with cattle Agricultural Products The Gandharias were known to be javaman possessers of barley addalar an or possessor of the gran uddala paspalum 1 अन्न पुगेपत्ती ।- - SB, VIII 5 1 16 ? योनि पुरोपवती । से सस्पृष्टे उपदधाति सस्पृष्टे ह्य दर च योनिश्च पुरीपसहिते भवतो मास ने पुरूप मासेन वाऽउदर च योनिश्च सहिते पूर्वातिच्छदा भक्त्यपरा पुरोषवत्युत्तरा दरमघरा योनि । -ŚB, VIII 6 2 14 3 तस्माद दक्षिण पुरोप प्रत्युदहति पुरीपवती पुर्वीत पशवो व पुरोप पशुमतीम बनामतत्कुस्ते।- -SBY I 2 5 17 4 प्रयमेव लोव प्रथमा चिति पशय पुरीष यत्प्रयमा सिति पुरीपेण Ferala del af fasigafa I -Br VIII 7 4 12 648 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE and became the udumbara tree; from his bones, his sweet drink floned and became the nagrodha tree from his tarrow his drink, the Soma juice, foued and became rice in tbis way bis energies or vstal powers went from him and became different things in this creation Then the Satapatha gives a list of agricultural produces in its own style There are grains of rice and grains of millet, grains of wlieat and kuvala jujubes Indra-grain and badara jujubes, grains of barley and harkandhu jujubes, maled rice and barley (that is rice and barley grain that has germinated subsequently became dry): hoth cultivated and wild grain food he thereby secures ; and by means of both kinds of food le duly lays energy and vital power into lots own selt ? In this passage v1 Adha vtihazak saspani" re. the termnated rice is known as saspa, and 337&dha zavah cokmah" ve, the germinated barley is known as tokma The Yajur eda has described the horticultural and agricultural products under four heads (1) Virodha, () O.fadhs (10) Krstapecya and (iv) Akrstapacya. Griffith las translated 1 irudha as creepers, osadhi as plants, Krisfapacsa as plants aith culture-ripened fruit. nnd akrstapacia as planes with truit ripened sithout culture Krsjapacy ah lavc been mentioned in the Tandia Brahmana VI 99 but not in the Salapatha.akrštapacan are mentioned in the Taittiruit Brakmanr 1.5? Niams' at Me Familer WI. 99 amar ohe olm Byahmana 150, bu: not in the Salapatha. 1.-SBY XII. 7 1 13 2. वोहयच यामागास्न भन्नि गोधूमाश्च क्लानि चोपवावाम बद- राणि च ययाश्च वधूनि च मपाणि च तीवमानि चोभय मेव प्राम्च- 54176774*1958 347 307*3[4.34 1297. FUTTI -Br XII 7 29 3. अग्निश्च ममापन में दोरधान मारपयाच मष्टपचारच मनपा पचाप में। Y:.XVID. 1-4 AGRICULTURAL PRODUCTS The word oşadhi abundantly occurs in the Vedic literature. but more stgnificant are the occurrences of this word side by side with vanaspati : the word osadhı almost always precedes vanaspat: when both occur together. For example, we have the following passages in th: Satapatha with the term oşadhıvanasanatı VI. 1.1.13 X1.5.3 7. XII 141. Similar occurrences are in the Tattviya Aranyaka Aitareya Aranyaka, Taittiriya and Gopatha Brahmanas Egreling has translated osadh as hierbs or plants and vanaspati as trees The word originally meant only plants and later on it became specified for herbs Ic is strange that the word virudha which profusely accurs in the Vedic Samhicas is of rare occurrence in the Brahmapa literature Viradhab $Ar. VI 7.32, SB, III. 12 6 3 Virudbath $Br. I]7.47.1 1141 The passage of the Satapatha refers to the Yajurveda verse XII 6. in wluch the word virudha stands for plants in general, The word virndha has the following occurrences in the Rgveda Virudhah : 1 1414 II 358 1 X 109.45 4.79.3. 91 6 Virudham X, 145 1 Virudham . II 1 14. IX 1142 The virudha has been translated as branches by Wilson (with a note virudh i unexplained in its ordinary acceptation of shrub or creeper it may be put for fuel I 141.4). The word svudha stands for a creeper is seen from the following verse of the Rgveda. Longing for the abundant creepers (virudhaḥ) or the material (eartl). longing for) their more excellent concealed (root) le creeps like a child, he has found the tree shining like ripe grain upon the lap of the carth tasting (the other)! 1 प्रमातु प्रतर गुह्यमिच्छन् धुमारो न वीरुध सपंदुर्वी । सस न पश्यमविदच्छचन्त रिरितासं रिस उपस्थे अन्त.॥ -Rr. X 79. 3.
650 ASTONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE The plants bear him as the embryo (conceived) in due season, the maternal waters bring forth Agni : yea, the trees and the pregnant creepers bring him forth daily like to themselves. In the latter passage, we have three terms for vegetation: (1) osadhı (plants), zanınah (trees) and virudhah (creepers). In the famous Sokra, X. 97 of the Rgveda the planes may be classified according to the following characteristics : (a) Plants bearing abundant flowers : Puspavart osadhr (b) Plants bearing abundant fruit ; Prasuvait oşadhi (c) Universal all pervading plants : Vifva paristha aşadhi (d) Fruit bearing plants : Phalamıya aşadhi (e) Barren plants Aphalanıya oşadhi (f) Non flowering plants. Apuspa osadhi (9) Flowering plants. Puşpın osadhi (h) Medicinal plants : Somaranı uşadhi. The curative principle of a vege.ation is known as Somai in this respect some plants are richer in Soma than the others in proportion to their curative characteristics The ideal concep tual Soma plant is that which has the cent per cent curative efficiency (sub a plant docs not, however cxist). Every medi. cinal plant hes some fraction of the ideal Suma. The Yajurveda XVIII. 12. has given a list of agricultural products commonly in use." Vrihi: rice Tila : sesamum Priyangu, millet . Yava. barley Mudga kidney-beans Apuh: Panicum Milliaceum Maşa : beans Khalva : Vetches Syamaka : Panicum frumentaceum Nivära : wild rice Godhoma : wheat Masara: lentil 1. तमोषधीदैघिरे गर्भमृत्तिय समापो अन्निं जनपन्तमातरः । तमि समान वनिनश्च वीरघोऽन्तर्वतीश्च सुबते च विश्वहा । --R». X. 91.6 2. प्रीपाच मे यवाश्च मे माषाश्च मे तिलाश्च मे मुद्गारच में खल्बाइच मे प्रियङ्गवश मेऽणवश्न मे श्यामावान में नीदाराश्च में गोधमाश्च मे ममूराश्च में यजेन क्ल्पन्ताम् । -Y», XVII. 12 1 SOURCES OF WATER 65) Of this list, the grains which are difficult to be identified are khalva, anuh and syamaka. SOURCES OF WATER It is difficult to say whether ancients depended for watering their fields entirely on the rain water, or whether they irrigated them, when necessary by water driven from wells or collected in tanks, or they u ed to have canals for this purpose. They. however, always realised that what milk is men and animals water is for the plant life. We have nice invocation in this respect (the word payas stands both for milk and water and so the word ksira): Thou art the vapaury sea that giveth moisture (ardradanuk) (samudro-s1 nabhasvan) Blow on me thou healthful and blessing-laden. Thou art the Marut's own, the band of Maruts. With milk of Prthivı (Mother Earth) do I unite me, unite myself with waters and with plants As such.may I gain strength, o agnir (35) Store milk in Earth and milk (payas) un plants, milk (payas or water) in the sky, and milk in at teeming with milk for me in all the regions.' Kulya or Canals In the Vedic literature the word kulya is used for small canals or channels for irrigation including small rivulets 1. समुद्रोऽसि गभस्वानादानु पाम्भुमयोभूरभि मा वाहि स्वाहा । मारतोऽसि मरुतागण शम्भुमंयोभूरभि मावाहि स्वाहा ।। अवस्यूरति दुवस्वाञ्छम्ममयोभूरभि मा वाहि स्वाहा ।।। 2. स मा सुगामि पयसा पृथिव्या. सं मा सजायद्भिरोपधोभि. । सोऽहं वाजसनेयमग्ने॥ Yv XVIII, पयः पृथिय्या पयोषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्ष पयोधाः । पपस्वतीः प्रदिशः सन्तु मलम् ।। Yy. XVIII. 35-36 652 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Yajurveda Kulya VI 12 XXXV 20 Atharvaveda Kuiya XI 3 13 XVIII 3 72 157 Kulyab yva XX 17 7 Kulyasah V 19 3 Rgveda Kulyah v 838 Kulgah va III 45 3 X 43 7 Hrada is the lake or pool with which the canals are connected Wien the Soma- juices flow towards India as waters (apah) to the sea (sindhu ich means sea as well as a big river) and as canals (Ruya) to a lake! 14 repeated in Rv 11 45 3 and The same hradam kulya iva Av XX 17 7 In the Rgveda ne have a Parjanya himn devoted to clouds In this hymn we have a reference to a water bag tigur fastened and downward turned This is known as dyti and in the vedic period it was made of leather Thuis word has the following occu Trences in the Vedic Samhitas Rgveda Dịch IV 45 1 VII 89 2 VIII 5 19 Dptim I 191 10 IV 45 3 V 8) 7, VII 103 2. IX 18 Drtaih lya VI 48 18 Atharvaveda Drtım VII 19 1 Dpti XX 131 20 Dştaih Iva VI 18 3 The importance of rain to the agriculturist can be visualised from the parganya hyran of the R&vede aluch as as follows I address the mighty Parfansa (clouds personified as the Deity) who is present praise him sith there hymns worship him with teverence him who is the thunder er the shouerer the bountiful who impregnates the plants with rain (1) He strikes down the trees he destroyes the Raksasas he terrifies the whole world by his mighty weapon even the innocent 1 पापो न सिधुमभि-यत् समक्षरन मोमास इद्र पुल्या इव हम पन्ति विप्रा महो अस्म सादने व न दृष्टि दिव्यन दानुना ।। Ry X 437 KULYA OR CANALS 653 flies from the sender of rain when Parfanva thundering stays the wicked (2) AS charioteer, urging his hortes with his a hip brings into view the messenger (of war), so Parjanja (driving the clouds he'orc him) makes manifest the messengers of the rain, the roaring of the lion (like cloud) proclaims from afar that Parjanja overspreads the sky with rainy clouds (3) The winds blow strong, the lightnings flash the firmament 01solves earth becomes (fit) for all creatures when Parjanya fertilizes the soil wich słowers (4) Do thou Parjanya through whose function the earth is bowed down, through whose function hoofed cattle thrive, through whose function plants assume all kinds of forms grant us great felicity (5) Send down for us Maruts, the rain from h'aven drops of the rainy charger descend come down Parjanya sprinkling water by this thundering (Cloud) thou who art the sender our protector (r)! अच्चायद तयरा गीभिराभि स्तुहि पर्जन्य नमसा विवास । पनिझदद् वृषभो जोरदानू रेतो दधात्योषधीषु गभम ।। (1) वि वृक्षान् हन्स्युत ह तरक्षमो विश्य विभाय भुवन महावधात । उतानागा ईपते वृष्ण्यावतो यत गजन्य समयन हति दुष्कृत ।। (2) रखीव करायावा अभिक्षिपनाविदंतान वृणुते वा ३ अह । पुरात सिहसा स्तनथा उदीरते यत् पर्जन्य ऋणुते वाय १ नभ ॥ (3) प्रवाता वाति पतन्ति विद्युत उदोपपिजिले पिन्वते स्व इरा विश्वस्य भुवनाय जायते यत पर्जन्य पृथिवी रेतरावति ।। (4) पस्य यते पृथिवी न नमोति यस्यदते शफ वरजति । पस्यग्रत ओपीविश्वरूपा स न पजन्य महिशमं यच्छ ॥ (5) अभि कन्द स्तनय गर्भमाधा उध्यता परिधीया रथेन । दियो नो वृष्टि महतोरगव पि वन वृष्णो प्रश्यस्याधारा । भाहतेन स्तनयित्नु नेपा निपिच नसुर सिान 1 (6) 654 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE . Cry aloud over (the earth); thunder, impregnate the plants : traverse (the sky) with thy water-laden chariot. draw open the tight-fastened down ward rurned waterbag (drtı), and may the high and low places be roade level. (7) Raise on high the mighty sheath (of rain), pour down (its contents): let the rivers flow unimpeded to the easti saturate with water both heaven and earth, and let there be abundant beverage for the kine. (8) When Parjanya. sounding loud and chandering, thou destroyese the wicked (clouds). this whole (world) rejoi- -ces, and all that is upon the earth. (9) Thou hast roined; now check well the rain; chou hast made the deserts capable of being crossed: thou hast given birth to plans for (man's) enjoyment: verily thou hast obtained laudation from the people. (10) There is nice poetry in this hymn. There is also stress on the fact that whilst rain is welcome, it should not be excessive; It should rain in time, as we have also in the National Prayer: May Parjanya send rain according to our desire; may our fruit-bearing plants ripen; may acquisition (yoga) ond preservation (ksema) of properey be secured. to us." 1. अभिकन स्तनय गर्भमाया उदविता परिदीया रथेन। दृति सुवर्ष विपित न्यञ्च समा भवन्तुद्दतो निपादा. ॥ (7) महान्त कोशमुदना नि पिञ्च स्यन्दता कुल्या विषिताः पुरस्तात् । मुलेन द्याना पिलो न्युनिष सुमपाए भवत्वान्याभ्यः ॥ (B) यत पर्जन्य कनिकदत् स्तनयन् हंसि दुष्पतः । प्रतीद विश्व मोदते यत् किं च पृथिव्याधि ।। (9) अवर्षीवर्षमुदुपू गृभायाऽकर्धन्दान्यस्येतवा उ । अभीगन ओषधीभोजनाय कमुत प्रजाभ्योऽविदो मनीयां ॥ (10) -Rv.831-10 2. निकाये निकाये न. पर्जन्यो वर्षतु फरवत्यो नमोपचय, पच्यन्ता योगक्षेमो न करपताम् । -Yv.XXII.22 KULYA OR CANALS 655 The word kapa for a well only occurs once in the Rgveda: Trita, fallen into the well, invokes the Gods for succour. This word bas a peculiar etymology as given in the Nirukta, from the root Kup, to be egitnred, to be angry (as a thirsty man would be if he goes to the well and does not find rope and waternot there to get water from the well). The word kapa also occurs in the Atharva (only one place): Charm they have laid within thy well (kupa) or buried in the burning ground Now coming to the Brahmana literature, we find that the word kulya (tor canal) occurs twice in the Satapatha: Kulya: III. 8 2. 3, in reference to Yv. VI 12 (ghrtasya' kulya) Kulye. XIII.8.4.2 The ritual connected with the canal digging has a reference in the following passage: On the right (south) side they then dig two somewhat curved (turrows) and full them with mulk and water,- these indeed, are two inexhaustible streams (that) flow to him in the other world.- and seven (theydis) on the lett (north) side, and tell them with water, for sin not to rass beyond, for indeed sin cannot pass beyond seven । mvere 1. नितः धूपेऽवहितो देवान् बत ऊतये । -RV.I.105-117 2. कूपनामान्युत्तराणि चतुर्दश । फूपः कस्मात् ? कुपानं भवति, कुप्यतेर्वा । (Nirukta) III.24 श्रित फूपेऽवहितमेतत् सूक्त प्रतिवभौ। ता ब्रह्म तिहासमिश्रमृड, मिश्य भवति । त्रितस्तीतिमो मेधया बभूव । अपि वा सख्यानामवाभिप्रेत स्यात् , एवतो द्वितस्त्रित इति त्रयो बभूवुः (Nirukta IV.16.6.) 3. या ते मृत्या कूपेऽवदधुः श्मशाने वा गिचखनु । --A. V.318 4, भय दक्षिणतः परिव= सननि । से क्षीरेण चोदकेन न पूरयन्ति ते हैन ममुरिमंल्लोकेऽक्षिते खुल्येऽउपधावतः सप्तोत्तरतस्ता उदरेन पूरयन्ति न हवं सप्त सवन्ती रघमन्येतुमहत्ययस्यैवानस्ययाय ।। -SBr.XIII.842 646 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE The word dit occurs only once in the Satamtha in the following passage Now Vittra on being struck lay contracted like a leacher bag (dpi) drained of its contents lie a skin bag (Ihastra) with the barley meal staken out! Thc Tattori a Sashta mentions of fuska drit or dry les ther bag as a sacrificial fee to Savitrº Drit of the Vedic times has been handed doun to us in the form of large leather contains for drawing out water from our wells driven by oxen (called pura m Hind:) and large leather bags which are u ed as water careers carried by men at their back (called mačaka in Persi?n or Urdu) Digging With Spades Digging is an important practice in agriculture horriculture and house--building Abhr: or spade is an implement used for this purpose The word tas the following occurrence in the Vedic literature (The word abhri in the sense of spade does not occur in the Bgveda Yajurveda Abhi XI 10 Abim XI 11 Atharvaveda Abhri khate IV 7 56 Abhribhih X 4 14 Satanatha Ablirayakı 11 3 8 15 Abbruh II1 5 44 5 614 5 711,2, VI 31 30 39 41 21 3 24 41 5 5 4 3 XIV 123 Abhrim III 544 614 711 VI 31 41 XIV 3121 Abhrabhib VII 52 52 Abhreh VI 31 35 Abhryaya VI 3 3 24 415 27 XIV 1 2 3 9 1 तव सनु हतो त्र। स यथा इतिनिपीत एव सलीन शिश्ये मचा नि'तसक्त भस्त्रव मलीन शिश्य तमिन्द्रोऽस्यादुद्राव हनिष्यन् । -SB, 163 16 2 सवित्र सत्य प्रसवाय पुरोडास द्वादशवपाल तिस्थ वशुनदृति दक्षिण । -TS I 8 19 DIGGING WITH SPADES 657 The Yajurveda gives the sanction of the use of the word abhrt in the sense of a spade or shovel, the ordinary, spide to be used for digging purposes is of bamboo as a handle' and the celestial spade is of gold We have in the Yajurveda. Spade art'thou, woman art thou (the word abhre being feminine); ours be power with thee to dig out Agni in his dwelling as Angiras was a ont with Jagati metre. Savitar, bearing in his hand the gold spade (hora nyayı-abhre) which he took therer ith; looking with reverence on the light of Agni raised it from the earth with the anuscup metre and as Angilas was wont to do (11) In the Atharvaveda the word abhikhale is significant Dug up with mattocks gripe not thou (The word has been translated as matlocks by Griffith a hich means as a pick axe with one end at least as brond instead of pointed ) The another passage of the Atharva is as follows. The young maid of Kirata race, a litele damsel digs the drug digs it with shovels (abhra) wrought of gold on the high ridges of the hills The best description of abhra (spade or shovel) is in the Satapatha VI 3.1 30 42 On the right (south) side is the Ahavaniya fire and on the left (north) lies that spade (abhrı) for the Aliavaniya (masculite) is a male and abhr: (teminine) is female. (30) अधिरशि नायसि त्वया वयमग्निशम खनितु सधस्थ प्रा। जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वत् ॥ (10) हस्तऽआपाय सविता विभभि हिरण्ययीम् । अग्नेज्योतिर्निचाय्य पृथिव्या- Isअध्याभरदानुष्टुभेन छदसाङ्गिरस्वत् ॥ (11) -YVAI 10-11 2 तिठा वृा इव स्थान्यभ्रिखाते न सूरूप । -A-IV 75alo6 ३ रातिका मारिए सका खनहि भेषजम् । हिरण्ययीभिरधिभि गिरीणामुप सानुषु ।। --ATX414 4 दक्षिणत पाहवनीयो भवति । उत्तरतपाऽधिपशेते वृषा याऽआहवनीयो योपानिदक्षिणतो व वृपा योषामुपोते । रलिमा 'रलिमायादि वृपा योपामुपशेते 1 (30) -SBrVI 3 1 30 658 ASTRONOMY IN THE EXAHMANICAL LITERATURE that is hollow, On both sides he made himself chop fences, the knots. so as not to be found outi and wherever he burnt through those spots came to be.(31) It (the spade) should be spotted, for such a one is Agni's nature. If he cannot procure a spotted one, it may be unspotted but must be hollow to guard (Agni) from injury i for such a one alone is of Agni's naturc. (32) It may be a span long, for the voice here speaks but as far as a span's distance. It is, however, a cubit long. for the cubit is the arm, and strength is exerted by arm (33) It may be sharp on one side only, fot on one of the two sides is there a keen edge to the speech of ours. But indeed it one that is sharp on both the sides, far on both sides is there a keen edge to this speech of ours, inasmuch as it speaks both what is divine (divine speech is the San-krit or the Vedic language) and what 15 human (the spoken San-krit of the Apabluramsa) (34) It should be made of bamboo. Agnt went away from the god, He entered into a bamboo-brem: whence 1. सायंणवी स्यात् । अग्निदेवेम्य उदवामग येणु प्राविधात् नामात स गुपिरः । एतानि वर्मायभिनोस्त पर्वाभ्यननुप्रधानाप यर यत्र निदाह नानि पल्मायाप्यभदन् । (31) सा पल्माषी स्यात् । मा पाग्ने पो यदिमाघी नपिन्देदप्यमापी स्पात गुपिरा म्यान संकाग्नेयो संपा योनिरग्नेयंदवणग्निरियं मन वयोनि दिलायमाय याय जापानी जाने बानिया जामातानि (32) प्रादेमात्री म्यान्। दिशामात्र होरमभिवावापानिमात्री वैष भदेति बानिरनिर्वाहनों में पीय शियने योगम्मिनंव ना भवति ॥ (33) अन्यतः पा स्यात् । मन्ननो हीद बाध तमुभवतः पुग्यद भव- युमपनो होर पाच पत संदेनया देईन पदधि मानु पाइयो परमार पानृतं च तस्मानुभवतः पुत् ॥ (34) -SB VI.3.1.31.33 DIGGING WITH SPADES 659 The strength of the spade doubtless is on that side on which there is its sharp edge: he thus lays strength into it on both sides. (35) (The digging process consists of the spade moving downwards and then it 18 rareed upwards, passing through the intermediary space). When it digs thus (downwards) then it digs him out from this world, and when it moves upwards then from yonder vorld. and when it moves about between the two then from the air world : it thus dig: bun out from all these worlds (37) The other passages speak of spade as woman (cf Yv XI 10), ako tre golden spade (cf. Yv, XI 11) and spade of bamboo (39-41) Then there is an interesting mention of 'I dig' and 'we dig" (bhanami-khanamah) He digs nich. 'I dig", -"ne dig' for with I dig" Prajapatt dug for him (Agni), and with 'we die", the gods dug for him.therefore (he digs) with "I dig"- we dig Now while digging with the spade he says with speech I dig'- we dig'' for the spade is speech. This merely means that hele digging with spade goes on, the persons who dig or perform the mighty job utter such soll ables repeatedly KHANAMI KHANAMAH (the onomato- 1 ययोभयत दणुत् । अतो या अभ्रयिं यतास्य क्ष्णुतमुभयत एवा स्यामेतवीर्य दधाति ।। {35) SBr.VI 3.1.35 2. स यदिति पनति । तदेन मस्माल्लोकात्पनत्यय यदर्थीच्चरति तदमुष्मा- लोकादथ यदन्तरेण सञ्चरति तदन्तरिक्षलोकात् सर्वेभ्य एवनमे- तदेम्यो लोवेम्प खनति । (37) -SBF VI 3.1.37 3. स वै पनामि खनाम 5 इति खनति। खनामोति या पत प्रजापति- रखनखनाम इति देवास्तस्मात्खनामि खनामऽइति ।। (4) स वा अभया सनन् । वा चा सतामि खनाम 5 इ त्याह थाग् बाई --SBr VI 41.45 भनि ।
660 ASTRONOMY IN THE B HMANICAL LITERATURE but not poetic utterance as is so common who do the hard job of dig ging) The word khan tra for spade or shovel occurs in the Reveda in the Satapatha Similarly we have the word khantir for a digger or delver (Ry X 97 20 Ry IV 68 , Yv XI 100) and khanatyam in the Jarminya Brahmana and khant rena in the Tandya Brahmana (XVI 6 5) Let not the digger (khanıtı) hurt you not (the sick person) for whom I dig you up The pagsage is in connection with the digeing of medicinal plants (perhaps such as are of 119e tor their roots or tubers) The emasculate diggers are referred to in the Atharva Thy diggers are cmasculate empasculare plant art thau The rugged mountain that produced this poison IS Emasculate ? On the Griffith comments The name of the plant from which the poison was extracted is not given Many of the wild races who inhabit the hills and forests of India poison the arrows with which they kill tigers and other beasts of prey and they appear to be acquainted with many jungle plants which serve their purpose The hymn (Ay IV 6) is devoted to remove the poison of arrows The arrows were made poi onous by dipping the rrow heads in the poisonous extracts of several plants Domestic Animals In our Chapter IX we have discussed in details che favne of the Brahmanic period The Satapatha in consonance witfr the Vedic enumerations speaks of five domesticated animals purusa (man) asva (horse) so or gåm (cow or bul) avı (sheep or ram) and aja (goat) (SB: VI 212 ) and then in and her 1 मावोरिषत् सनिता यस्मं चाह सनामि । द्विपच्चतुष्पदस्माक मदमस्त्वनातुरम ॥ -Ry X 97 20 2 बघ्रयस्ते स्वनिनारी वधिस्त्वमस्योषधे । वति.प्स परतो पिरियनो जामिद विषम ॥ -Ay IV 68 DOMESTIC ANIMALS 661 passage there 15 a refererce to the seven domesticated onimals Ox horse sheep goar, mule a's and man (SBF XI 528) We have also shown that the famed five animals were evolved out ot live wild animals man from kimpurtiça (nock man) similar to ape horse frora Gaura cow from gavaya sizeep from astra and goat from Sarabha Man harnessed for his needs cows bulls and bullocks Arvan culture is essentally the culture of cow and bor e The ancients stressed on the animais belonging to the family of cow like Rşabha (special bull) Babhra gau (brown ox) prşan gau (pie bald bullock) vala (sterile cow) sutiprstha gau (white bached bullock) vaša prin (spotted stertle cow) syama gau (dark grey bull) dhenu (milch cow) fyeta anadvan (reddishwhite draugit bullock) anadvan (draulht bullock) yama gau (ewin bullocks) dvirapa & tu (bicoloured bullock) kasua part müras pargarin gau (black decript diseased bullock) napunsaka sau (castrated tull) pasthaval (oz) uksa (bull) calfs of different ages such as tryavı (of 18 months) dityavad (two years old) pan cavt or 2112 years old trivatsa or three years of age and turya vad of four year old krsna sukla vatsa (a black cow which has a vhite calls and anadghi ahala (soke trained cow) These bulls cons and calves have been described in details (pp 277 281) Bovine an mal in the Satapatha arc kroun as gar sakpasaval SB, XIII 323) BULL TRODUCTS Cows have importance because they give us milk and from milk we prepare a large number of substances prac duh fresh milk sell warm prati dhuk 2 Stra boiled m: Ik 3 Sara cream 4 Didbi sour curds (yoghurt) 5 Mastu sour cream 6 Arinlan curdled milk (buttermilk plus fresh milk) 7 Navanita butter 8 Gbfta ghee (clarified milt) 9 Amikşi clotted curds 10 Vapina whey 662 ASTRONOMY IN THE BRAHMAŅICAL LITERATURE Cow is prized for these ten substances Preparation of dadht or sour curd is one of the remarkable discoveries of India. It is a precursor of getting butter and shee from milk And so is the sara or the cream of milk which separares out when the milk is boiled and then allowed to stand ani cool Curds or Dadhi The Rgveda mentions of the Soma juiced mixed with curds The pure Soma juices mixed with curds are poured out for the satisfaction of the drinker of the libations? Come, for these drioping Sama juices are mixed with curds, they are expressed and mixed with curas* The Soma juice effused into the ladles is poured out into the vase The Soma juices mired with curds are poured out to Indra and Vayu Srita or Boiled MIL The use of boiled milk (Srita) must have been an import ant observation by itselt They prepared it (Soma for Indra) after having it collected part by part by the cows in eating plants (they collected it) from the plants and in drinking wate. (they collected it) from the waters Having prepared and coagulated it and made it strong (pun gent) they gave it to him (6) वत्सो जरायु प्रतिधुक पीयूष आमिक्षा घृत तद वस्य रेत । देवाना भाग उपनाह एपोपा रस ओषधीना घृतस्य ।। - Ay IX 44 गोर्वे प्रतिघुक । तस्य शृत तस्य शरस्तस्य दधि तस्य मस्तु तस्याऽ पातञ्चन तस्य नवनीत तस्यै घृत तस्याऽपामिक्षा तस्य वाजिनम् ।। -SBr III 332 . सुतपाने सुना इमे शुचयो यन्ति वीतये । सोमासो दध्याशिर ॥ Rv I55 3 इम मा यातमिदव सोमासो दम्माशिर गुनासो दध्यागिर ! RUI1372 । इम इन्द्राय मुन्तिरे सोमासो दध्यातिर । Ry VII 32 4 एते पूना विपश्चित मोमासो दध्यागिर -RY EX223 सुता इद्राय वायवे सोमासो दध्याशिर । -Ry V517 मय सोमश्चमू सुतोऽमत्र परिपिच्यते । प्रिय इद्राय वायवे ।। RyV 514 1 AVIKSA 663 He said. "This does not indeed snate me but it does indeed satiate me but it does not agree with me devise some means by which it may agree with me!' They made it agree with him by means of boiled (ruik)' Amikşa Clotted curds or Amhsa word occurs at the following places in the Satanatha १V25 181.8 17,9 We have a passage as follows Being desirous of offspring he engaged in worslupping and austerities During this time he also performed a a paka sacrifice he offered up in the waters clarified butter (ghria) sour milk (dadhi) they (masta) and clotted curds (amiksa)" At another place we have a reference to the offerings of a cake (purodada) parched barley grain (dhanah) porridge (karambha) sour curds (dadhr) and clotted curds (amiksa)" In a passage, we have these different items associated with different deities Indra dhanah (Parched gratas) Pasan, karambha (porridge) Sarasvati, dadht (sour curds) Mitra and Varupa payasya (clotted curd ). त गोभिरनु विष्ठाप्य समभरन । पदोपधीर श्नस्तदोपधिम्यो यदपोऽपिब- स्तदम्पस्तमेव सम्भूत्यातच्य तीनीकृत्य तमस्म प्रायच्छन् । (6) सोवनीत् । धितो येय मेद ने तु मर गयर यि ययात तथोपजानीतेति त शृतेनवाथयन् । (7) -SBI647 2 सोऽग्राम्यश्पचार प्रजापाम । तत्रापि पावयज्ञनेजे स घृन दधि मस्त्वामिक्षामित्यप्यु जुहवाञ्चकार तत सवत्सरे योपित्सवभुव सा हपिब्दमानवोदेयाय तस्य ह स्म घृत पदे रातिष्ठते तया मित्रावरणी सञ्जम्माते। -SBr 181.71 See also819 3 प्रथ यत्पुरोडा । पाना परम्भोदप्यामिक्षेति भवति या यज्ञरय देवतास्ता सुप्रीता असन्निति । -SBr IV.2518 4 इन्द्रस्य पुरोहाग । योर्धाना पूष्ण सरस्वत्य दधि मित्रावरणयो पयस्या। --SBrIV2522 1 664 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Papasya It is difficult to say whether there is a technical difference between payasya and amiksa. The word payasya occurs as follows in the Satapatha Pyasyaya: V. 4 4. 1; 5. 1. 6; IX.5 1.54;:55. XII. 3.5.8. 9.2. 12; XIV. 2. 2. 48 Payasya: II. 4 4. 10; 14; 18; 19; 21: 5.1. 151 16: IV. 2. 5. 19 22; V. 4 3. 27: 5.1 1: IX. 5. 1. 56; X11. 9. 2. 12 Payasvabhyām: 11.5 2 36 Payasyam: II 5 2, 18 Payasyayam: II. 5. 2 17 Payasyayai. 11.5 1.15; 2. 37-40; 46, VI. 2. 2. 39 Payasye: 11.5 2.9 I would like to quote a passage regarding oblation of payasya or clotted curds: On both (fires) there is an oblation of clotted curds. It is on milk that the creatures subsist and by means of milk that they were preserved ...... This is why there is an oblarion of curds on both (fires) On the dishes of curds there is a mention of the scattering of karira' fruns (the fruits of Canparis Aphylla) and of the Sami Icaves'. Payasya (or whey) is usually offered to Mura and Varupa. Mastu Mastu or sour cream is only mentioned in the Sarapatha Brahmana and in no other Brahmana: 1 8 1 7, 9, 111.3 3.2. Saras Saras or cream that separates as , layer when milk is boiled and allosed to stand, is one of the most tasteful Preparations from milk and still very much prized (in common larguage, 18 15 called sadhı or sarl or malai.) 1. उभयत्र पयस्वे भवन । पपयो प्रजा समदन्ति पयम. माभूना: तामाभयत्र पयम्य भवन । -SB, 11.5 29 2. Siri 137 1-SB, 11.5 2.1 3 सयोएमसौरव रामोपनयमान्यापति प्रजापतिः। -SDr, 11.5 2 12 .....
PAYASAYA 665 The word saras has the following occurrences Satapatha: III.332:x.65.2 and XIV.2.232 Tarttırıya Brahmana II 1 7. 1; 10.3, Tatturya Aranyaka: IV. 10. 3; 16 1; V.8.7 In the Yajurveda se have an interesting reference to the milk products: Bestos ed on me be cattle's form <neet taste of food and fame and grace Svaha. Prajapati. while in preparation; Samray when per pared (sambhritah) Vasvedevah when seatedi Gharma when heated wirh fire, Tejas when lifted up; the Afvins when mulk is noured in: Paşans when the butter trickles down it, the Marurs when the milk is clotting (klathan); Muras when the milk's skin (saras) 13 spreading, Vayu's when it is carried oft; Agni's while offered as oblatian, Vak when it has been offered.' In this passage of the Yasuh, we have twelve stages described which are involved in the treatment of milk. The word klathaa, from which the English term cio ting 15 most likely derived, is very interesting The word payasya for curds is feminine whilst the vajinam is neuter We find in the Satapatha It is through union that he produces bm the curds (payasya lem) are female, and the whey (vajinam) 18 seed Now what is produced by union 15 produced properly.' मनस काममाकूति वाच सत्यमशीय । पशूना रूपमन्नस्य रसोयशः श्री. श्रयता मयि रवाहा। (4) प्रजापति सम्ध्रियमाण सन्नाट सम्भृतो वैश्वेदेव ससन्नो धर्म प्रवृक्नस्तेज 5 उद्यत ऽ प्राश्विन पयस्यानीयमाने पोएो विष्णन्दमाने मारत. क्लथन् । मंत्र शरसि सन्याय्यमाने वामन्यो लियमाण प्राग्नेयो हूयमानो वाम्पुतः । (5) -Y XXXIX.4,5 2. मियुनादिद्वाइएनमेतत्प्रजनयति । योपा पयस्या रेतो वाजिन तद्वा अनुष्ठ्या यन्मिधुनाज्जायते तदेनमेतस्मान्मियुनाद प्रजन पाद प्रजनपति तस्मादेपात्र पयस्या भवति। ---SEr. II. 4.4.21, also See II.4 116 666 ASTRANQMY THE BRAHMANICAL LITERATURE He then offers the 1ājinam (whey) to vajin (coursers) Now the coursers are the seasons and the wley 19 seed 1 (In this passage there is pun analogy between vajinam end vagin) Ther proceed with hey of that dish of clotted curde. At this (oblation of whey, he gives a dakşına (sacrificial gift) let him give a pair of hornless he-goats' Butters In the Artarega Brahmana a distinction has been made bet een ayam surabhi ghiam (cow's ghee) ayutam (half-melted hutter) and Navanıtam Ajyam is derived from any Vartt. on Panını 111 1 109 and 15 melted or clarified but'er used for oblations or tor nouring into the holy fire at the sacrifice, or for anointing anothing sacrificed or offered Wilson) This is asso ciated with gods (devas) Swabhi ghfiam is derived from v ghr. to besprinkle wet or monsten It is obrained from cow's milk in the form of butter and then beated tdrive off all moisture. This associated man (manusya) Ajutam is derived from a su to agitate to mingle to stir up or agitate This is halfmelted Furter and according to the Altare ra Brahmana it 10 assuciated with pils (fathers) Navanti or navanila is derived from the word nava, meaning new or fresh, it stands for fresh butter and it is a sociated with garhha (embryo?) The word navant'a occurs in the Satapatha in the following se etences III 1 3 7 8 32, V 326 The word does not occur in the Yajurveda the Atharra veda or the Rgveda The Satapatha uses three terms navanita अथ याजिभ्यो वाजिन जहोति । तयो वाजिनो रेसो याजिन । -SBr II 4 4 22 2 3 41747 erf a I afina ful sulfa 292) faga) tula I --SB IX 5 1 57 3 पुनर्वा एतस्विजो गर्भ वुवंन्नि प दीक्षयपदभिपिन्नि रेतो या आप स रेत सर्व न तत्वृत्वा दीगर्यान। नवनीनेनाम्यम्जत्याज्य देवाना सुरभिघृत मनुष्याणामायुत पितृणानवनीत गर्भाणो सपनयनीनाम्य जन्तिा - Arbr 1.3 PHANTA 667 shria and phanta (phanta are the first particles of butter that appear on churning): for we have a passage thus: He (the sacrificer) then gets himself anointed (with fresh butter), while standing east of the hall Far, having been fayed. man is sore: and by getting himself anoinred, he becomes healed of his soreness: for man's skin is on the cow, and that navanita (fresh butter) also comes from the cou, He (the Adhvoryu) thus supplies him asth his own skin, and for this reason, he gets himself anainted. (7) It is fresh butter (navanita), for melted butter (ghita) belongs to gods (devas) and creamy butter (or phanta) to men Here on the other hand it (navanita) is neither ghrra nor phanta; it should rather be both ghrta and phanta for the sake of unimpaired vigour.' The Kanva recension of the Satapatha uses the words *ajyam niispantam" for ' phanfan". In the Tarttırsa Samhita we have grla associated with gods, mastu with fathers and nispakvam (the same ei surabhi-shetam) with men and navanitam with all guds. Phanta The word phanta does not occur anywhere in the Vedic Sambutas, nor in the Brahmapas except three times in the $Br. 111. 1. 3 8. It might have been an interpolacion or che pathabheda in the Satapatha in place of surabhi ghria or the butter (clarified) derived from cw. 1 अथाग्रेण शाला तिष्ठन्नम्घक्त' । अरुवं पुरुषोऽवच्छितोनरुरेवंत द् भवनि यदम्याक्त गवि वं पुरुषस्य स्वगोर्या एतन्नवनीत भवति स्वयंवनमेततत्त्वचा समपति तस्मादा अपडते । (1) तद नवनीत भवति । घृत वै देवाना फाप्ट मनुष्याणामनर्थन्नाऽहैव पृत मो फाण्ट स्यादेव घृतस्यात् फाण्टमयात यामनायें तदेनमयातयाम्न वाडयालयामान करोति । 18) -- Br. III. 1 3 7.8 2. घृत देवाना मस्तु पितृणा निष्पक्वं मनुष्याणा तदा एतत् मर्वदेवत्व यनवनीत यन्नवनीतेनाभ्यात सर्वा देवता. प्रोणाति । -TS. VI. 114 668 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE The word phanta might have been derived from phanita Parmı, VII. 2. 18) meaning the in-pissated juice of sugar cane or other plants. In the medical literature, the term is used for decoctions or unfusions. pounded and fil'ered (with boiled water as medium). Details of Boiling Milk The Chap'ers XXXVII to XXXIX of the Yajurveda came to be used in connection with the Prar argya ceremony in the ritualistic era, when the necessary animals, vesels and implements have been brought to the sacrificial ground and propiatory texts have been duls recited by the pric3t5. The wozden sacrificial spade (abhra) is used for digging the carth, and two square beds are formed for the chief Caldron, called Mahavira and Gharma, to rest on Then the Adlvaryu takes up a lump of clay. There is a legend of Makha associated with this ceremony as described in the Satapatha and Pancavırsa Bra. hmanas: Makha appears as a malignant demon and attends a sacrificial session with Agn: and Indra and other gads who egreed to share among them the glory that should accrue from it. The glory came to Makha who took it and was going to depart. but the gods surrounded him and claimed their shares. He stood leaning on his bow when the strin, (gnawed through the confederare ants) gave way and the bow end springing upwards, cut off lus head. The head replaced by the Aśving (the surgeons) became the Pruvargya and thus when men offer this sacrifice, tliey seplace the head of Makha, Mabidhara however without allusion to this legend explains makha by sajna or rectifice, the head (Sırsna) of which is the Mabăvita or the chief caldron containing the heared malk In the ceremony a lump of earth from a hite ant's nest (ant-hill) is taken up and placed on the black antelope (kļşoajina) skin. In the ceremony, some verses are addres ed to Pankos a bich are the plants used to expedie the curing of saculicial milk! they are the substitues of the Soma plants also because the Soma plant is mostly unavailable. According to Mahidbara putikas are a kind of grass (rohiša iman:
SACRIFICIAL IMPLEMENTS 669 Murmuring some of the Rovedic texti, the Adbvaryu and his assistants go to the parpot an enclosed shed wherche depo sits the sacrificial apparatus the most important of which is the Mahavira caldron and two interior caldcons which are kept in reserve Then the Adhvaryu fumigates Cich caldron with hote dung aga sakyta the heated veu els are then lifted up He then sprin kles three MahTviras with goat s milk and then anoints the chief Mahlvira with sacrificial butter In the ceremony it 13 Custo mary to put a silver plate (rajatasya Jatamanam plate or coin weighing 200 raktikas) to protect it from the evil spirits chat in text the earth The Mahavirn is also covered with a plate of goid (suvarna Sacanana) The Mahavira por is then surrounded with ashes and coals and above them are laid thirteen pieces of vikankata wood Then tlicy fan the fire and walk reverentially round the Mahavira (These are the ceremonies associated with Chapter XXXVII of the Yajurveda) Now Adhvargu takes the rope in order to tie the cow for milkins (cow has three sweet namus Ida Aditi and Sarasvatı) he then ties the con to a post (bound to the sthara by a rasand or rasna) Nou the Adhvarsu looses the calf and starta milking the con Some mth of course drops to the ground which is regarded as a sacrificial offerig Adhvaryu has with him the Pansasa a dupcr implement like a part of tongs with which the caldron can be fred from the fire it hac eo legs (compared to the Gayai tand er stubh mercrs) The caldron is thus lifted and placed on the kha a or a bed of ear h kopt ready for this purpo c Now the Adhvaryu anoints the Mahavira with sacrificial butter Mlean wlule a thin or thick layer appears as the urface skin on the bulk of the milk, tt is called sarah Now the Adhvaryu pour; some milk into the upayamani which is a large wooden spoon and the Sacriter drinks it there by In this milk we have milk as cll as the butter Now the Mahavira is placed on the Asandı or stool the erat of which is made of Munja grass The Sacrificer s wife is al o 670 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE now called and she sits in the front of Glarma (another milk caldron) The priests and the sacrificet non perform ablutions at the Catvala or pit the sacrificer then returns from the catvala and goes towards the north east and lays a kindling stick on the Ahavaniya fire he and the priests then drink milk from the cal dron (These are the ceremonies associated with Chapter XXX VIII of the Yajurveda) There are always apprehensions that during the performance of the pravargya ceremony the caldron might break or the con tents flow out or boil over or che cow might give sour or bloods milk As a remedy the verses of Chapter XXXIX are uscd as expiatory formulas CHAPTER XV ANATOMY AND EMBRYOLOGY Anatomy is the science of form and structure of organized bodies and is acquired practically by separation of the parts of a body, so as to show their distinct formation and their relations to each other. It is therefore a branch of Biology which consists of two great divisions--the anatomy of animals styled 200'omy, and that of plants, phyrotomy. In the West, we find that Alemacon of Crotona a disciple of pythogoras, and Demo. critus are said to have dissected animals with the new of obta ining comparative Inowledge of human anatomy. Hippocrates born at Cos abour 460 B, C, though the father of the Western medicine, is less jusrly regarded as the father of anatomy, as his views of the structure of the buman body are very cuperficial and incorrect According to the established authority Aristotle, born 384 B C is really the under of the sclerce in Europe He cems to have based his views of comparative anatomy of the dissection of animals but does not appear to have dissected men He first gave the name aorta to the great artery Later on Eraestratus (250 B C) was the first to dissect human bodies the bodies of criminals Herophilus also is said to have dissected living «uhjects Celsus (63 B C) in bis De Meescina wrote much on an itomy Anatomical studies constituted to be a very favourite subject with the Atharvangirasas, the group of people associated with the Rgvedic and Atharvavedic literature Inspired by the hymns of these Samplutas they proceeded to the study of human and other living bodies. As in other ceres (such as Astronomy and geometry), anatomy also became an essential para of the 671 670 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE now called and she sits in the front of Gharma (another milk caldron). The priests and the sacrificer now perform ablutions at the Catvala or pit. the sacrificer then returns from the catvala and goes towards the north-cast and lays a kindling stick on the Ahavaniya fire; he and the priests then drink milk from the caldron (These are the ceremonies associated with Chapter XXX- VIII of the Yajurveda). There are always apprehensions that during the performance of the pravargya ceremony the caldron might break or che con. tents blow out or boil over, or the cow might give sour or bloody milk As a remedy, the verses of Chapter XXXIX are used as expiatory formulas, CHAPTEK XY ANATOMY AND EMBRYOLOGY Anatomy is the science of form and structure of organized bodies and is acquired practically by separation of the parts of a body so as to show their distinct formation and their relations to each other It 19 therefore a branch of Biology which con sists of two great divisions the anatomy of animals styled zoo omy and that of plants phytotomy in the West we find that Alemaeon of Crotona a disciple of pythogoras and Demo critus are said to have dissected animals with the view of obta ining comparative Inowledge of human anatomy Hippocrates born at Cos abour 460 B C though the father of the Western medicine is less justis regarded as the father of anatomy as his views of the structure of the human body are very superficial and incorrect According to the established authority Aristotle, born 384 B C is really the under of the sclerce in Europe Hc seems to have based his views of comparative anatomy of the dissection of animals but does not appear to have dissected men He first gave the name aorta to the great artery Erasistratus (250 B C) was the first to dissect human bodies the bodies of criminals Herophilus also is said to have dissected living subjects Celsus (63 B C) in his De Meeicina wrote much on anytomy Anatomical studies constituted to be a very favourite subject with the Athari angırasas the group of people associated with the Røvedic and Atharvevedic literature Inspired by the hymns of these Samhitas they proceeded to the study of human and other living bodies As in other cases (cuch es astronomy and geometry), anatomy elso became an essential para of the Later on 671 672 ANA TOMY AND EMBRYOLOGY study of the Ancients round the cred fire. Round the Yajna, which was for these ancient lovers of knowledge the open air observatories and laboratories they developed this branch of discipline also. The dissections were done on the dead bodies before cremation (some times after the dissection the dead parts of the body were submitted to the fames for consumption) In many cases the dissections were done on such bodies of children as were not entitled of cremation sites in the proper form. This led to the counting of bones in a body. The comparative anatomy also was pursued in relations to the bodies of cow, horse and goat and sheep which were the Prominent reared by the human society Man The Highest Of Animals According to the Salamatha man is the most excellent amongst animais (puruşak yah parardhyah pasunam) the one who occupies the highes rank is called paydrdhya The rearon given for this is that man has well-developed ten tigers ten tocs and ten vital airs Now there are threr elevenis at the animal offerings.- eleven prajaja (fore- offerings), eleven anu yaja (after. offerings) and eleven upayaja (by offerings) ten fingera, ten toes ten vital airs (pranas) and besides a prana (ou breathing) an udana (inbreathing) and a vyāna (through breathing)- this much constitutes man who is the highest of animals after whom are all animals.! Man is thus the pardydkya pafu (lughest animal) whilst others are anupasu (those who follow him). The gradation amongst the cattle is as follors in respect to superiority Man hor e ox-sheep-goat, This arder then continues through rice and barley 1 प्रीणि हवं पशोरेकादशानि । एकादश प्रयाजाऽएकादशानुयाजा इएकादशोपयजो दयापाण्याअङ्ग.जयो दापाद्या दशधाणा प्राण उदानो ध्यान इत्ये तावात्य पुरषो यः पराध्यं पशूना य सर्वेऽनुपाव । SBT. III. 8. 4 I.
FIVEFOLD ANIMALS 673 At first, namely, the gods offered up a man as the victim. When he was offered up, the sacrificiel essence medha went out of him It entered into the horse. They offered up the horse. When it was offered up. the sacrificial essence went out of it. It entered into the ox, They offered up the ox, When it was offered up, the sacrificial essence went out of it, It entered into the sheep. They offered up the sheep. When it was offered up, the sacrificial essence went out of 11. It entered into the goat, When it was offered up, the sacrificial essence went out of it.(6) Ic entered into this earth. They searched for it by digg. ing. They found it in the shape of) those two (suberances) the rice and barley: therefore even now they obtain those two by digging; and as even much efficacy as all those sacrificial animal victims would have for him, so much efficacy has this ohlation (of rice and barley) for him who knows this. And thus there is in this oblation also that completeness with which they call the fivefold animal sacrificent Barley and rice are susrenance to oli the bosc domestic animals The ablations of barley and rice thus replace all other oblations. This passage clearly indicates that wherever, there is a reference in a ritual of giving an oblation of "livefold animals" the oblations should be of rice and barley and not of the animal mentioned. 1. पुष्पी हवं देयाः । अग्रे पशुमालेभिरे नस्याऽलब्धस्य मेधोपचक्राम सो अश्वं प्रविवेश सेऽश्वमाल भन्त तस्याऽलब्धस्य मेधोपचनाम सगा प्रविवेश ते गामालभन्त तस्माऽलन्धस्य मेधोपचक्राम । सोऽवि प्रविवेश तेऽनिमालभन्त तस्थाऽलब्यस्य मेधोऽपयक्राम सोऽज प्रविवेश ते जमालभन्त तस्याऽलब्घस्य मेधोपचकाम ।। समां पृथिवी प्रविवेश । त सनन्ताइवान्दी पुस्तमन्दविन्दरताविमौ मोहियवो तस्मादप्ये तावेतहिं खनन्त इववानुविन्दन्ति स याबद्वीयंवद्ध या मस्यते सर्व पशवऽआलब्धाः स्युस्तावद कोयंवदास्म विरेव भवति य एवमेतद् वेदात्रो सा सम्पदाहुः पाड क्त: पारिति । (7) -SBr. I.2.346 676 ANATOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE This Mind created Speech the Speech created Breath Breath created the Eye The Eye created the Ear, the Ear created work; the work (Karmon) created Fue., These fires in fact are knowledge-built. I wenty Five Components Now as to the body there are these four sets of five fingers and roes. This makes twenty. Then we have the two apist and elbow - the arm the shoulder-blade, and the collar bone,- that makes twenty-five 1 10 ongers of two hands 10 toes of two feet 2 kalkust (manıbanpharatni) wrist and elbow taken together (the same a, kalyusa) 2amsa -phalaka (shoulder blades) 1 akşa (collarbone) Total 25 Body Has Thirty Limbs The body is said to possess thirty limbs 10 fingers 10 toes तदिर मन सृष्टमाविरबुभूपत । निरुततर मूतंतर तदात्मानमन्वच्छत् तत्तपोऽतप्प तत्यामूच्र्छत तत् पट् त्रिशत सहस्राण्यपश्यदात्मनो- अग्नीनन्मिनोमयान्मनश्चितस्ते मनसंवाधीपन्त मनसावी यन्त मनसंतु ग्रहाऽअग्रह्यन्त मनशास्तुवत मनसा सत्यत् पिच यज्ञे कर्म क्रिपते पत्किच यज्ञिय कर्म मनसव तेषु तन्मनो मयेषु मनश्चिरसु मनोमयम- क्रियत तद्यलिञ्चेमानि भूतानि मनसा सद्यलायन्ति तेषामेव सा वृतिस्तानयादधाति तांश्चिन्वति तेषु ग्रहान् गृहन्ति नैपु स्तूयते तेषु सन्त्येतावती वं मनसो विभूतिरेतावती विसप्टिरेतावन्मनः पट् प्रिंशसहसाण्यग्नयोऽ िस्तेपामेवंय एव तावान्यावानसौ पूर्व । SBrx.5.3.19 1 पञ्चगाश्चतुविश म.लयो बल्लुपी दोर सपालय भाक्षश्य तत्पञ्चविंशतिरेवतिमानीतराण्यङ्गानि ता शत विधा बारमंववशततमी विधोक्त सप्तविधतार्य। -SEr x 2.6 14.
HUMAN LIES 677 2 upper arms 2 lower arms 2 thighs 2 shanks 2 hands Total 30 To this figure may also be added 2 feet (prati sha). 2 breaths (pruna) and the head, this rares the total to 351 Belly The Meeting Place Of Tood We have been told that food is the belly (udara) because it is the belly that eats the food hence when the belly gets the food it becomes eaten and u ed up In anotner passage, we are told The Ida, indeed is the belly even as there (at the in vocation of) thé Ida they cut off portions (and put them) together, so now food of all kinds us put in the belly For whatever food is eaten here on carth, all that settles down here in the belly The placement of belly in respect to some other organs is seen from the following allegorical passage The placement of Helly in respect to some other organs is «cen from the following allegorical passage The fire pan is the belly the mortar the womb, the fire pan is above and the mortar below for the belly 15 above and the womb is belas The pestle is the sina (the male organ of generation) it is round like स बारमा निशदात्मा प्रतिष्ठा द्वे प्राणा शिर एव पञ्चनिशम् । -Br IX 1 1 43 2 उदर या पन्नमत्युदर हि वा अन्नपत्ति तस्माद यदोदरमन्न प्राप्नोत्यय सज्जन्यम्। -SAr VIII. 6 2 1? 3. उदरमेवास्येडा तदर्थवाद ईडाया समयद्यात्येक्ष्मेवेद विश्वरूपमन्नमुदरे समवधीयते। - SBr XI 2 6 8 4 उदरमेयास्य सदः। तस्यात्सदसि भक्षयन्ति पद्धीद विश्वाश्नम्युदर एवेद राई प्रतितिष्ठति। -SBY. III 5 3 5 al o III 6.1 1 ANATOMY OF MAN 679 The term for womb 19 yon; and for the central viral air is madh, a prana Anatomy of Man In the Twelfth Book of the 'Satapatha the Year (Samvat sara) has been regarded as the Man (Purusa) and then the complete allegory has been drawn which can be tabulated as foll OWS (Man) Puruşa Samutsara (Year) Prana - Breath The Prajanitra Atirätra Vak-Speech The Arambhaniya Day Dikş na hasta Right hand The Abhiplava sada ha (1) Kanistha-little finger (1) Pratbama Ahah or first day (11) Anamka third finger (11) Dyıtıyan Ahal or second day (111) Madhyamy middle (111) Trriyam Ahah or third day finger (10 Tarjan: forefinger (1v) Caturatliam Alah or fourth day (v) Angustha thumb (y) Pancamam Ahah or fifth day Upper joint Pratah Savana Morning service Middle joint Madhyandına Savana midday service Loser joint Troya Savana evening service (The five fingers corresp and to Gayatri Tristuhh Jagati V raj and Panktı metres-Pank: with five padas is the broadest just as the thumb is the broadest) Right Arm Fore arm Upper arm Shoulder blade Sıralı. Head with tvag (skin) asthi (bone) and mastisha (brain) Sastham Ahah or sixth day Morning service Midday service Evening service Trivet stoma 660 ANATOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Grīvi (neck-joints) with Pancadaśab or fifteen -versed fourteen karakatáni hymn (teck- joints) and virya (vital force) Uras- chest with eight Saptadaśah or seventeen versed jatrus on each side plus hymn uros itself, thus 17. Udara with belly cuenty Ekavinša or twenty one-versed kuntapas and belly hymn Itself, thus 21 Parsva-with thirteen ribs Trinava or thrice pine 27 versed or parsu on one side hymn, thirteen on the other plus parsva Itself thus 27. 1. e, 9 x 3. Anaka spine sith Tryastritis or thirty threethirty wo karukaras versed hymn and spine itself thas 33 Dakşına karna right ear Abht it Akşqah Suklah white Prathama Svara aman and Trtiya part of eye Arvakman Akşnah krspah-black Dvitiya Svaragaman and Arvakpart of eye samen Mandala- pupil Trtiya Svara saman & Prathama Nasika nose Visuvat Viarvaksaman suyat Uttara Kaspadleft ear Visva pit Two Avanca Prands- Go and Ayus downkard breathings Angan-limbs Daśaratra Mukłe naouth Mahayrata Udana upbreathing Udayaniya Auratra Bahu-two arms Abbiplavas Prslna-back Posthya (SB, XII 2 4,1-and 3169) YEAR-THE MAN 681 1 We are further told that the year is Man (puruso varsamvat sarah)-Man is one unit and Year is another unit There are in the year the two breathings (pranas', there are three seasons in the year, and in min also we have three breathings (pranas), there are again five seasons in a year and so we have five breathings in a man, since there are sir casons in a year and so man has six breathings and in the same way, the year may have seven seasons and so man may also have seven breathings Such is the sinclaraty. There are twelve months in a year and so there are twelve breathings in a min In the leap year we have thirteen months and there are thirteen channels of breathing in a man the nabhih or navel being the thirteenth There are twenty four half months in a year and the man is also twenty-four-fold with 20 fingers and tocs and four limbs (two arms and two legs) In the leap year we have two extra half-months, making the total 26 and so by taking tao feet into counting along with 20 fingers and 4 limbs he also becomes twenty-six-fold. There arc 360 nights in a year and similarly there are 360 bones in a man again there are 360 days in a year and we have 360 marrows (mana) in a man Thusbines (asihi) and marrow (maja) taken together we have 720 There are 10 800 nuhurtas in a year, and 10 800 15 ksipras - 162 000 ksipras in a year, and 162 000 x 15=2 430 000 erarhis=2 430 000 x 15-36 4501 CD idanis 36 450 000 ,15= 546 750,000 pragas or breathings. And we are told that we have as many apirations as there ase hrearbings and as many twinklings (nimesa) as there are spirations (ana), and as many lait pits (lomagarta) as there are to inklings of the eye and as many sweat-pores (svedayana) as there are hairpits pnd as many sweat pores as there are su many drops it rains. Before we proceed to other topics a few notes would be helpiul 1. Br XII 3 2 5 682 ANATOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE () It has been said that the Abhiplaya.sadaha is the right hand (dakşına hasta). bere the right hand is apparently caken to represent the four limbs to arms and two legs Each limb hae six components: five Gngers (or five toes in the case of legs), and the arm each component has been assnciated with one of the six days of the Sudaha (the word sadaha means six days). in Sanskris, the term for finger and toe are the samel. (1) Neck or gria is supposed t possess fourteen joints or kartkaras connecting the neck to the backbone. These include not only the seven cervical vertebrae but also the upper seven dorsal vertebra: heing those to which the true ribs are attached. Eegeling says' It is worth remarking, however that in large birds such as the eagle, the neck itself consists of fourteen vertebrae The word karakara alsu occurs in the Atharvaveda: Snatching away the karakara (vertebre) while with her thought she seeks her son. The word karakara occues twice in the Satapatha (XIII. 2. 4 10:14) and once in the Gopatha Brahmana (1 5 3) In the Gopatha alco Purusa (man) has been compared with the Samyatsara or Year. There is a slight difference in the details of the allegory which we shall take up shortly afterwards There 13 some uncertainty regarding the exact meaning of the term . karukara. The 5t Dict, takes karakara to refer to the vertebrae of the spinal column; and if that be correct the term would seem to include not only the twenty four joints of the backbone down to the last lumbar vertebrae, but also the appendages of the spine, viz the sacrum with its five, and the coccyx with its four pieces: chts it is true yields thirty three, instead of thirey-two parts but It seems scarcely possible in any other way.as, for instance, by taking into account the epiphysial plates bet cen the vertebrae, along with the latter to arrive at a total approximating that 1 - SBr XII.2 4 2 2 सकर्पन्ती कहकर मनसा पुत्रमिन्नी। पति भ्रातरमारस्वान् रदिते अबु दे तव । -- Av. X1.6 8 KARUKAR 45 683 mentioned in the passage XII.2 4 11 'Thirty-two karuk ir suf that (spine) and the spine itself is the thirty third (ur) In relation to chest (uras) we have been told that there are eight jalrus on the one side of the chest and other, and this taken along with the chest itselt gives the number 17 and therefore the chest is as ociated with the seventeen-varsed hymn The St. Petersh. Dict takes jatrus in the «ense of 'tuberclae costarum, or tubercle of the ribs, the peojections near the ribs, where these join the spinal vertebrac, this conjectural meaning being based on SB. Vill 6, 2. 10, where the ribs are said to be fastened on both sides to the kikasah (?srernum) and the jairus: According to Eggelling, gainst this conjecturel as the Dict tcmarks) is tic circumstance that the jatrus are here said to form part of the chest, and, besides, the tubercle «f the rih is not a seperate bone, and would hardly be likely to be "pecially singled out in this caneection Perhaps, therefore, as Eggeling remarks, the jetrus mas rather be the coral carril ger connecting the seven truc ribs with the sternum and along ch chem thc liga ment of the collarbone, where it soins the sternum in which the toriner passage would have to be understood in the sense that ribs are on both (right and left) side fastened on to the costal cartiages and (through them) ro the kikasah, cbe breat bone, or rather the several bones ur plates of u tuch the sternum consists, as acticulated with the clavicle, and the true ribe It is possible lioncycr, that kşkasan may have a diffrent meaning from that here assigned to it in accordancr with the St Petersb Dict Indeed, as Eggeling says, he would cupect the kikasaha and jatrus on different eds of tube wa UT ! TW HERI 5* en WT. तस्मादनूक प्रयस्त्रिशत् । -ŚBr XII 2 4 14 2 उर सप्तदश । अष्टावन्ये जमवोऽष्टावत्य उर सप्तदश तस्मादुर राप्तदश । -SB, XII 2 4 11 3. पशवो वृहत्य । वीकासा ककुभ सोन्तरेण त्रिष्टुभश्च वकुमश्च बृहतीरूपदधाति तस्मादिमा उभयत्र पदो बद्धा कोकसामु च जनुष -- SBr Vill 6 2.10 684 ANATOMYT IN THE BRAHMANICAL LITERATURE (10) The word kakasa bas the following occurrences in the Satapatha Kikasah. VII. 5 1.35; VIII 6.2. 10 kika asu : VIII. 6. 2. 10 The wor} also occurs in the Artareya Brahmana, VII, 1 and the Gopatha Brahmana, 1. 3. 18, in the Yajurveda, XXV 6; and the Atharvaveda as follows: kikasah : VII 80 3. IX 12.5, 13 14. XI 10.15 kik abhyah. II. 32. 2 XX. 96 18; also in the Rgveda, X. 163 2 (v) We have been told that in the belly, there are twenty kunfopas' The meaning of the term kuntopa is also doubtful The St Petersh, suggests that certain glands may be intended thereby, but according to Eggeling, possibly the term may refer to the transverse processes (for ming spikes, so as to speak of. kunta) on both sides of the ten lower spinal vertebrae below the vertebra of the last crue rib, - e. of the five louer dorsal, and the five lumbar vertebrae (vi) We have been told that there are thirteen ribs or parsu on one side and thirteen on the other side' The clavicle, or collarbone, would thus seem to be classed along with the ribs Rather peculiar, in the anatomical phraseology employed in the Brahmapı, is the collateral use of parsu and prstu for rib, and accordung to lggelins. It is by no means clear that there is no distinction between the two terms (The term prsti has been used in connection with Retahsıc bricks, of.' VIII 6 2.7) 1 उदा मेविंग । विगतिर्वा अन्तरदरे कुन्तापान्युदरमेक विदान्तस्यादुदर- कविशः। - SBr. XII, 2.4 12 2 CTRO TETE TUTTO पशवस्त्रयोदमान्याः पाव विणवे TEHIENET (194; 1 -SBXII, 2 4. 13 3. उरम् त्रिष्टुभ, । ता रेत. मिचौदलयोपदयाति पृष्टया चं रेत मिपा उगे प्रनिप्पय । -ŚBr. VIII, 6 2 1 ANATOMY IN THE RGVEDA 685 Anatomy In The Rgveda We have an opportunity of getting a glimpse at the anatomy of man as given in the Rgveda, while dealing with a Sakta on Yaksma or phthisis (X. 163): I banish the disease from thine eyes (akşi), from thy nose (nastka), from thy ears (karna), from thy chin (chubuka) from thy head (Strsan) from thy brain (mastışka), from thy tongue ljihva) (1) 1 banish disease from the neck (grwa) from thy nape of the neck (utu.ha), from thy kakasas from thy backbone (anukya), from thy shoulders (ansa), and from thy fotearms (bahu). (2) I banish disease from thine entrails (antra), from thy anus (guda), from thine abdomen (uras), from thy heart Chrdaya) tom thy two bones situated on either side of the heart (matasna); from thy liver (yakan, same as yakyta), and from thy viscera (plas:) (3) i banish the disease from thy thighs (uru), from thy knees tasthivad), from thy heels (parnm), from thy toes (prapada) from the loins (sroni), from thy buttocks (bhasada), from thy bhDisas (abdomen intestine or private parts) (4) I banish disease from thy urethra (mehana) from thy 1. अक्षीभ्या ते नासिकाम्या कर्णाम्या छुचुकादधि । यक्ष्म शीर्षण्य मस्तिष्का जिह्वाया वि वृहामि ते ॥ (1) प्रीवाम्यस्त उष्णिहाम्य पीरुमाग्यो अनूक्यात् । यक्षम दोपण्यमसाम्या बाहुम्या वि दृहामि ते ॥ (2) मान्त्रेभ्यस्वे गुदाम्यो परिष्ठोदयादपि । यक्ष्मं मतस्नाभ्या यक्नः प्लामिभ्यो वि वृहामि ते ।। (3) उत्भ्यां से अष्टौवघ्या पाणिभ्या प्रपदाम्याम् । यम धोणिम्यो भासदाद् भससो वि वहामिते ॥ (4) Rv. X 163-14 696 ANATOMY, IN THE BRAHMANICAL LITERATURE bladder (vanamkarana), from thy hairs (loma), and from thy nails (Hakha), frum thy whole person (5) I banish disease from each limb, from each hair from cach joint (parva), where it is generated, from the whole person. (61 A few of the terms are inserted in this hymn (1) chubuka for cibuka (chin) (11) Usaha which has been translated by Sayana as Ardhyabh: mukha, snigdha, and also as titsnata and also as snayu (sinews). (111) kakasa has been translated by Sayana as asthi or bone, (iv) Anaka has been translated as asth sandhi or the joint of a bone (v) Matasna has been translated by Sayapa as the two mangoshaped kidneys situated on the two sides. (vi) Yakna has been translated as the dark-flesh coloured Yakrta or liver struated near the heatt (vn) Plas: includes kloma (lung plsha (spleen) and the like (v111) The back part of foot (1-с heel) is known as par seu and the front part (as toe) as prapada (ix) Bhasat is the kafi pradela cr hips and buttocks (x) Sayana has translated bhansas as payu or anus (11) Vanamkarana has been derived from anam udakam of water, karana, by which is eliminated. and hence bladder मेहनाद वन वरणाल्लोमभ्यस्ते नसेम्पः । यम सर्वस्मादात्मनस्तदिद वि बहामि ते ।। (5) पगादगालोम्नो लोग्नो जात पर्वणि पर्वणि । राक्षम सर्वस्मादात्मनस्तमिद वि वृहामि ते ।। (6) -Ry, X. 163 5-6 ANATOMY IN THE YAJUTVEDA 687 Anatomy Jo The Yajurveda The twenty-fifth Chapter of the Yajurveda is devoted to animal anatomy. The limbs enumerated are as follows. As usual, cach term is associated with a certain deity, which I am not mentioning here in the list. 1. Dat-tooth (see Rv. VIII. 43. 3; X. 68.6 also) Danta-mala gums Barsva-socker of a tooth Danstra fangs (large tooth) Agra-Jihva tip of the tongue Jihva-root of the tongue Talu-palate Hanu-jax's (two) Asya-mouth Anda testicles (two) Smaßru.beard Bhra-eyebrow (two) Varta-same as vartaman; Paksma-pankti (two)-eyelashes Kaninaka-pupil of the eye 2 Nasika-nostrils (two) Prana-breath Apāna-outbreath Adhara-lower lip Ostha upper lip Saduttara-prakasa-bright look Anokaša reflection (gloss on the lower part of the body) Mastiska-bead Kaninaka-pupil of the ese (two) Karna-cars (two) (external ears) Srotra-internal eats (two) Adhara-kantha-lower neck Tedani-clatted blood (see also śBr. 1 9.2.35. XIII, 5.3.8) Suska-kantha-jesbless part of the neck Manya-nape or the back of the neck (musculus cuculla. ris or trapezius) (see also Ay, VI. 25, 1) (The Atharva veda mencions of 55 meeting round the manyà or the 683 ANATOMY IN THE BR HVANICAL LITERATURE tendons of the neck, and 77 .meeting round the upper vertebrae graiyya VI 25 2. and 99 attacking the shoulder round about skandhya) thus manya, as graivya and skandhya Sic head Stupa knot or tuft of hair (see SBY I 3 3 5,12 4 10 JII 5 3 4) 3 Kesa hair Sva pas vaha active shoulder Sakun SSada quick gpring Safa hoofs Schura ankles buttocks or lower parts of the thigh, fetlocks (see Rv IV 21 4 VI 19 10 29. 2, VII. 34 4. 19 21, 1 24 29 54.8. X. 156.3 and Gopatha 1.5.5) Jangha-thighs (two) Jambila kneepan, knee joint Ati ruc hor'e's fetlock or knee Dos- forearms (twu) (see ŚBr. Dorbahavant VIII 3.4. 4 4.3 10. meaning two forearras) Arsa-shoulders (tuo) 4 Paksa thirteen ribs on the right side Nipaksa thirteen tubs on the left side 5. Daksını parsva right flank Uttara parsva left flank 6 Skandha shoulders Prathama kibasa first rb cartilage second and then third. puccha tail Bhasada hind-quarters burrocks Sroor hips (two) Uru thighs (tso) Alga-groins Sthara buttocks Kustfa cavities of the luins 7. Vanistbu part of the entrails of an animal according to Scbolsas either fretum or a particular port of the HUMAN ANATOMY - 689 intestines near the omentum. (see olso Ry. X. 163 3 and Av. II. 33 4 IX. 12 12 X 9 17, XX 96. 20) Sthala guda large intestine Antra-entrails Vastı bladder Guda guts Anda-testicles Vrşana crotum Sepa penis Retas-seed. semen Pitta bile Pradasa.fissures Payu anus Śnka pinda-lumps of dung B. Kroda-chest Palasya-belly; regions of a belly, fank sider. (sec Av.: IV 14.8 IX. 12, 5, X 10 20 and Br. X.6 4.1) Jatru-clavieles Bhasat nether hind part the hinder of secret part, pudendum muliebre, (see Ry X 86 7, Ay IV 14.8) Hydrau-Pasa-heart and pericardium (Heshy part of the heart). Puritat pericardium or some other organ near the heart (see also puritat Av. 18.7 11 X 9 15. Br. VIII 5 4 6, XIV 5 1 21) Udarya belly Matasna-cardiac bones Věkka-kidneys Pigs-ducts Plihan-splcen Kloma-lungs Glau lumps or parts of flesh certain arteries or vessels of the heart (Scholiast ) Hitā veins Kuksi-flanks Udara-belly Bbasman-ashes 620 ANAOTMY IN THE BRAIIMANICAL LITERATURE 9 Nabhi Navel Rasa Bavour Yasan broth Vipcud drops of fat Usman heat Vasă-marrow Aéru tears Daşıka the rheum of the eve Astk blood (frum asan) Anga-limb Ropa beauty Tvak skin Human Anatomy Tin hc Atharvareda In Book XX of the Atharvaveda we have a hynin devoted to phth sis and other diseases and their removal and eliminatien from various anatomical organs (Ay XX 96 17 23) The organs enumarated are as follows 17 Akşi-eyes Naszka nose or nostrils Karna ears Chubuka chin Siras Sirsnyom head Masraska-brain Jihya tongue 18 Griva neck Uşnih neck-tendons Kikasa-breast bones Anokya spine or backbone Athsa-shoulders Bahu aftos 19 Hrdaya heart Kloman right lung Haliksoa particular intestine Parsva region of ribs Matasna cardiac bones Piha-spleen Iakan Yakrca-lser DISSECTION AND CARE 691 20 Angra entrails Guda anus (guts) Vanışthu rectuin or intestines near the omentum Udara-belly stomach Kukşi croin Nabhi navel 21 Uru thighs Asthuvad kneecaps Parsd: heels Prapada forepart of the feet Bhacad hips buttocks Sroni hips Baisas groin or Private parts 22 Asch, bones Mana marrow Sun Snäyu sinew (snavabhyah) Dhamani artery Paur hand Anguli-fingers N kha nails Loman hairs Anga member litab or part of a body Parva joint (Av XX 96 17 23 also ste Av IX & 1-22) Dissectlon And Caro For the anatomical studies cate was taken to dissect diffe rent parts of the bodies neatly and elegantly This rould be seen from the following passage of the Atharvavcda Cut up th s skin with the grey kaife, Dissector! divid wg yow tow Wols and ugle nothug Do him no injury timb by fimb arrange him, and send Eum up to third cope of heaven? The object of study is goat here 1 अनुच्छ य श्यामेन त्वचमता विगस्तय पापवंसिना माभि मस्या । माभिद्र है पहल पल्पर्यन तृतीये नाके मयि में थयनम् । -Ay IX 54 692 ANATMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Anatomy of Bull And COTT This has been described in the Hymn VII of Book IX of the Atharvavada The limbs and organs described are Body limb Association 1 Srnga two horns Prajapati and Paramesthin Siras head Indra Lalatı farehead Agat Kokata joint of the neck Yama 2 Mastışka brain Soma king Uttara hanu upper jaw Dyau Adhara hanu louer jaw Prchivi 3 Jihva tongue Vidyut Dantah teeth Maruts Griva neck Revati Skandha shoulders Kfttika Vahah shoulder bar Gharma 4 Visvam univere Vagu Lokah this world Syarga Vidharani Nivesgah tendons Vertebrae Krynadram 5 Kroda breast Svena ceremony Pajasya region of belly flank Antariksa Kakuda hump Pihaspati Kika a breast bone and Bphati cartilage 6 Prser ribs Devapatnis Passu stde-rits Upasads Athsa shoulder blades Mitra-Varuna Došaoi fore arms Tvasts and Argaman Bahu arms M hadeva 8 Bhasad hinder part, hutcocks Indragi Puccha tail Vayu Balah hairs Pavamana 9 Srop: hips Brahma and ksatra Uru-thighs Bala (strength) 13 DISSECTION AND CARE 693 10. Aşthivan knee-bones Dharf and Savitr Janghi-legs Gandharvas Kusthaka-bits of feet Apsarasas Sapha-hoofs Aditi 11. Hidaya heart Cetah (thoughts) Yakrt-liver Medha (intelligence) Puritat-pericardium Vrata (law, pledge) 12. Kukşi-belly Ksut (hunger) Vanisthu-rectum Ira (refreshing drink) Plası 19ward parts (of Parvata (mountains) intestines) 13. Vikka kidney Krodha (wrath) Anda-testicles Manyu (anger) Sepa generative organ Praja (oftspring) Satrt.womb Nadi (river) Stana-breasts Varşa-patı (lord of rain) Udha-udders Stanayitnu (thunder) Carma-hide Višvavyaca (All embracing) Loma-hairs Osadhi-Cherbs) Rupa-form N> kşifra-ron-tellations) Guda-bou els Devajanab (gods) Anträni-entrails Manusyab (men) Udara-abdomen Atrah (demons) Lohita-blood Raksas (devils) Ubadbya-contents of stomach Itarajanah (other folk) Pīna fak Abhra rain cloud Maja-arrow Nidhana (testing place) Asina-sitting Agni Utthita-when stood up Asvins Pran-tasthan-standing castwards Indre Dakşına-tışthan-standing southwards Yama Pratyan tisthan-standing westwards Dhata Udan tişthan-standing northwards Savitr Traa-prapta when got his grass Soma-king 694 ANATOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Ikşamaya looking abous him Mitra Avſtta turned round Ananda (joy) Yujyamāna a hen is yoking Vaišvadeva Yukra when yoked Prajapati Vimurta unyoked Sarvam (all) (Ay IX 1 26) The Hymn concludes with the verse This serily is the omniform, bearing all forms, botine. formed Upon him wait omnilorm animals, po'essuing every shapes, each one who possesses this knowledge! This Hymn is followed in the Atharvaveda by another Hymn devoted to the elimination of phthisis in "men" This hymn also describes human anatomy in short It refers to such limbs as head, ear, erysipel as, brou, mouth in the disease aftec ted condition It speaks of the disease that creeps about the thighs, and afterwards reaches both the groins, the disease that originates from love. hatred and the heart The Hymn speaks of the yellow laundice and Colic and phthisis (Ay IX 8 7-9), the disease that passes to the belly, lungs, navel and heart (12), crown and head (13) heart and breast bone (14), that penetrates the sides and ribs (15), stomach (16). bowels and inner parts (17) and it speaks of the pains that such the marrow out and rend and ear the bones apart (8) and of the piercing pains of feet knees, hips and hinder parts spine, neck and nape and that racks the head and skull bones and speaks of the heart beats and speaks of the efficacy of the Rising Sun's rays in the elimination of the disease (22) Anatomy of The Pranas or Vital Airs in The Gopatba Whilst our biological studies confine to the physical anatomy of the 291mal body, the ancients made some original contri butions to the anatomy of vital airs or pranas a field of special study of 1 एतदै विश्वरूप सर्वरूप गोरूपम् । उपैन विश्वरूपा सर्वरूपा पावस्तिष्ठन्ति य एवं वेद । 2 Ay 1X 8 1 22 A, IX.7 25 26 ANOTOMY OF PRANAS IN GOPATHA 695 Indian scholars of the past. I would be reproducing here the details supplied by the Gonatha Brahmana in thus respect. The Kandikas 3 and 4 of Prapathaka 5 of the Purvabhaga of the Gopatha is devoted to the allegorical comparison of Mon Puruşa and Year (Samvatsara): Purusa, verily, is the Sanvatsara (Year); his two feet are the Prayaniya and Atiratra. In the feet, whatever is the white is the bright-halſ, and whatever is dark is the black-half of the months; the nails arc the Naksatras or constellations, and herbs and vegetation are the lomas or hairs; both the Orus (thighs) are the twenty-four-fold day ceremonies uras or the chest is the Abhiplava: Prsthya ritual is the Pritha or back; Head (Siras) is the Trivrta, since it contains evag (skın), astha (bone) and majja (marrow) these three substances Grava (ncck) is the fifteen-versed hymn, since it has 14 kardkaras, and the fifteenth is che vital torce (virya); uras (chest) corresponds to the Saptad aśa or seventeen-versed hymn because of eight and eight joints on both the sides and the seventeenth the uras itselfl udara (belly ar abdomen) corresponds co the twenty-one versd hymn. since it contains twenty utrapas(cf kuntapas) and it itself is the twenty-first Parsva with 13 ribs on both the sides, along with itself is the Trinaya, or thrice nine-versed hymn Again, anaka (spinus) is like the thirty-three. versed hymn. since in it prsthi kanda and ulas taken together are 32 in number of karu karas) and the angka itself is the thirty third. The right arm (dakşına bahu) is the Abhijit and the three pronas Bte svatas.- mans. The left arm (sarya bahu) is the Visvajit. The prsthva and Abhiplava have already been told: The two downwards breathings (avanc-prānas) are the Go and Ayus (Gavayuşi). the angas (limbs) are Daſaratra, Mukha is the Mahavrata; the Udayanlya atiratra are the two hands. (GBr. 1. 5, 3.)
696 ANATOMY IN THE BRAHMAŅICAL LITERATURE This description is only slightly different from the one given . in the Satapatha. (XII. 2. 4. 1-16; 3. 1.6.9.) This description is followed in the next Kandıka (I. 5.5) by another analogy between Man and the Year, This deals with viral airs or Prapa Puruşa (Man) is one and the Sanvatsara (Year) is one. in Man, we have two praņas. and so we have in the Year the pair of day and night (two prānas mean prana and apana, or the upmoving and down moving breaths). Then we have in the Year three seasons (summer, winter and rainy), and so in Man we have three prapas (prana, apana and udana). Some speak of six seasons in a Year, and so we have six vital airs also; then some speak of seven seasons also. and so we may have six vital airs also, and then we are told of scasons. Associated with seven seasons in a year. Now we speak of twelve months in a Year to correspond with twelve vital airs, and when along with a leap year, we speak of thirteen months, 50 have thirteen vital airs also. Then we have twenty-four half-months in a year, and so this Man has also twenty-four limbs: 20 fingers and toes. and 2 legs and 2 arms. In the leap year we have 26 half-months, and so we have Man with 26 fimbs, the additional 2 being the somatisthas or two feet (20 fingers and toes+2 legs +2 arms +2 feet-26). Now in the Year we, lave 360 days cum nights(ahoratra) and so we have 360 vital a118. Then we have 720 days and nights counted separately, and so we have 360 bones (astht) and 360 marrows (maja) taken up together. Then we have in a Yerr 14 40 half days and halt-nights (ardhahah and ardhardtrayah) counted separately and so we have 720 glands in the skin and 720 glands in the flesh (sthtramarsani: 1440), Then we have 2,880 quarterdays and quarter-nights taken up together (padahah and padaratrayah), and as many we have sinews and joints (snayah bandhyah ) 2 MENSURATIONAND GEOMETRY IN THE BRAHMANS 697. Then we have in the Year 10 800 muhurtas (one day has 30 muhurtas, and hence 350x30),and as many we have pesa samaras (rome nerves'). Then we have prānas-mubortas x15-10800x15-162000 Apanas-pranas x 153162000 x15-2430000 vyanasa pinas x15-2430000x15-36450000 samanasa vyanas x15236450000-15%3546750000 udanase+samanas x15-546750,000X15-8201 250,000 eradisudanas x1538201250'000x 15%3D123,018, 750000 etarhismetadis x15-123018750000 svedayanas (sweat glands) Hetarhise-1230187500000 ksiprayanaser svedayanasa 123018750000 Romakupas (hur roots) =ksiprayanas-123018750000 varsat-currents(varsat-dharas) or micromator nerves romakapas ४15-123018.750,000x 15=1,845, 281 250000 one krata fatika Now since 10,800 -720x15-48x15 one krosa-Satika =48x15°=1845,281250,000 This description of Gopathat is slightly different from the one we have in the Satapatha (XII. 3.25) In that the muhurtan 1 पुरुपो वाव सवत्सरः । पुरुष इत्येक सवत्सर इत्येक इत्यत्र तत्समम् । (1) है अहोरात्रे सवत्सरस्य द्वाविमौ पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समम् । (2) यो या तय मयस्मरस्य पय इमे पुरणा प्राणा इत्यत्र तत्समम् । (3) पड़ वा प्रातब सवत्सरस्य पडिमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समम् । (4) सप्त वा ऋतप सवत्सरस्य सप्तमे पुरुये प्राणा इत्यत्र तत्समम् । (5) द्वादसमासा सवत्सरस्य द्वादशेमे पुरुष प्रारणा इत्या सरसमम । (6) प्रयोदशमासा सवारस्य प्रयोदशेमे पुरुपे प्राणा इत्यम तत्समम् । (7) चतुविशतिरधंमासा सवत्सरस्य चतुर्विंशोऽय पुष्पो विंशत्यड गुलिश्चतुरङ्ग इत्यत्र तत्राम् (8) पर विशतिरप्रभासा सवत्स रस्य पदिशोऽय पुरुष प्रतिष्ठे पविशे इत्या तत्समम् । (१) 698 MUHURTAS are followed by ksipras, then by etarhis, then by idanis and then pravasy Gmuhurtas -10,800 ksipras =muhurtasx15=10,800x15--162,000 etarhi -ksipras x 15--162000x15-2,430.000 idanis =etarhi x 15-2430000x15=36.450000 prapas =idans x15-3645000x15546,750,000 anas =pranas=546,750,000-nimesas =lomagartas=svedayanas-stokas raining (raln drops) 546.750.000-48x15%. प्रीणि च हवं शतानि यष्टिश्च सवत्सरस्याहोरामापीत्येतावन्त एब पुरुषस्य प्राणा इत्यम तत्समम् । (10) सप्त च ह बं शतानि विंशतिश्च सवत्सरस्याहानि च रायश्चेत्येतावन्त एव पुरुपस्यास्थीनि च मज्जानश्चेत्यत्र तत्समम् । (11) चतुर्दश च ह ने शतानि चत्वरिंशन्न सवत्सरस्पार्भाहाश्चाद्धरामयश्चे त्येतावन्त एव पुरुषस्य स्थुरामासानीत्यत्र तत्समम् । (12) अष्टाविंशतिश्च हवं शतान्यशीतिश्च सवारस्य पादाहाश्च पादराव- यश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्नाया बन्ध्या इत्पत्र सत्समम् । (13) दश च ह वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि सवत्सरस्य मुहूर्ता इत्येतावन्त एव पुरपस्य पेशशमरा इत्यत्र तत्समम् । (14) यायन्तो मुहूतः पञ्चदश्त्वस्तावन्त प्राणा । (15) यावन्त प्राणा पञ्चदशकृत्वस्तावन्तोऽपाना । (16) यावन्तोऽपाना पञ्चदय कृरवस्तावन्तो व्यानाः । (17) यावन्तो व्याना. पञ्चदशश्वस्ताबन्त समाना । (18) यावन्तः समानाः पञ्चदाकृत्वस्तावन्त उदाना । (19) यावन्त उदानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त्येतादीनि । (20) यावन्त्येतादीनि तावन्त्येतहीणि । (21) यावन्त्येतहीणि तावन्ति स्वेदायनानि । (22) यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्रायणानि । (23) यावन्तो सिमायणानि तावन्तो रोमपा: । (24) यावन्तो रोमकूपा. पञ्चदपाहत्खस्तावत्यो वपंतो पारास्तदेतत् क्रोशातिया प्रमाणम् । (25) -GBr.1.1.5.5.1.25 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS 699 Evidently the 'varasalah dharah' of the Gopatha are 153 times more in number than the stokah varşandi' of the Sarapacha and the number of etarhi and svedayana is also different in two caees Anatomy of Horse in The Taittirija Sambita The ancient scholars of anatomy developed this branch of science round the Vedic rituals They carried their experiments on dead animals aud perhaps sometimes on the living also They dissected the body with care and after study they disposed of the parts or limbs some times by offering to vultures and sometimes to fire These ofterings to fires became part of the rituals Sucha ritual in connection with the horse anatomy is described in the Tarttoja Samhito VII 3 16, after dissection and study, the pacts are offered to fire with such utterances as "Dadbhyah svaha Hanabhyām svaha Osthabhyam svaha etc 'The limbs descr: bed are as follows Datteeth Honujaws (two) Ostba-ups (two) Mukha-mouth Nasika-nostrils (two) Aksi-eyes (twa) Karda-cars (two) Para-1ksava-avarya-pakşma- eyelashes above the lower eyelashes Avara ukşava - parya-piksmacselashes below the upper eyelashes Siras-head Bhra-brows (two) Lalata--forehead Murdhan-upper part of the head Mastışka-brain Kesa-hairs Vahi-the part the bears the yoke Griva-cervical vertebrae Skandha-neck bones Kikasa-spinal coloumn 700 HUMAN LIMBS Prsţi-vertical coloumn Pajasya-flank Parsva-sides (two) Amsa-shaulders (two) Doş-upper forefeet (two) Bahu-lower forefeet (two) Jangha-legs (two) Sroni-hips (two) Uru-tbighs (wo) Astbivad knees (two) Jangha-legs (two) Bhasad-buttocks Sikhapda-mane (perhaps parts below the front) Valadhana-tail Anda-testicles (two) Sepa- nember (penis) Retns-semen or seed Praja-offspring Prajanana-begetting Pad-leet Safa-hoofs Loma-hairs of the body Tvak-skin Lohita-blood Mansa--flesh Snu (snäyu)-st news Asthan-bones Majjan-marrow Apga-limbs Atman-trunk (TS. VII 3.16) Now I would like to wind up this discussion with a pass. age from the Satapatha wberc anatomically the body has been compared to the anušlubh metre: He offers this one with an anustubh verse Being an anustubh verse It consists of thirty-one syllables Now there are ten fingers, ten toes ten vital arts and MENSURAION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS 701 the thirty-first is the body wherein those vital airs are contained: for this much constitutes man, and the sacrifice is a mon, the sacrifice is the same proportion as a man.' (SBs. III. 1.4 23) When the prinas are reckoned as three, the names are: pripa, opona and vgana; And when they are reckoned as five. they are prana, apana vyana, samana and udana. Dayananda has enumerated eleven Rudras as prapa, apana, vyana, udana samana naga, korma, krkala, devadatta and dhananjaya and the jivatman itself the first ten constitute the ten prānas (Satyartha prakasa VII) Hoirs And Teeth In an interesting passage of the Gopatha, we are told that the child or progeny has hairs on its head and only at later stage, the hairs of smadru (moustacbe) and beard as well as of armpits (or on private parts) make an appearance. The hairs become grey also. first on the head and later on at other places. In the same passage we are further told, that in the begin ing children are born without teeth but then at later stage the teeth come out, and then at the age of seven of eight the first set of teeth fall out; they are then replaced with new ones. The tecth first to come out are in the lower law and then in the upper jaw; the teeth of lower jaw are smaller and weakct, and the upper ones are broader and stronger. Two of these teeth are relatively longer. The two 32Ts are of the same size 1. ता या अनुष्टुभा जुहोति । सैपाऽनुष्टुप्सत्येकत्रिशदारा भवति दश पाण्या मङ्गलयो दशपाद्या दमाप्राणामात्मकत्रियो पस्मिन्ने ते प्राणा: प्रतिष्ठिता एतावान्वं पुरुष: पुरुषो यश, पुरुषसम्मितो यज्ञः स यावानेव मज्ञो मावत्यस्य मात्रा तावन्तमेदनयतदाप्नोति यदनुष्टुभकत्रिशदक्षरया जुहोति । - SBr. III 1. 4. 23 700 HUMAN LIMBS Prsti-vertical coloumn Pajasyafaok Parsya--sides (two) Amsa-shoulders (two) Dos-upper forefeet (two) Bahu-lower forefeer (two) Jangha-legs (two) Sron-hips (two) Uru-thighs (two) Astluvad-knees (two) Jangha-legs (tao) Bhasad-buttocks Sikhaqda-mane (pechaps parts below the sroqı) Valadhana-tail Anda-testicles (two) Sepa-nember (penis) Retas-semen or seed Praja-off pring Prajanana-begetting Pad-feet Safa-hoots Lomo-hairs of the body Tvak-skin Lohita-blood Mansa-flesh Sn11 (snayu)--thews Asthan-bones Majjan-marrow Apga-limbs Atinan-trunk (TS VIL 3 16) Now I wouid toke to wind up this discussion with a pass age from the Satapatha where anatomically the body has been compared to the anusfubh metre He offers this one with an anustubh verse: Being an apustubh verse It consists of thirty one syllables Now there are ten fingers, ten toes ten vital airs and MENSURAION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS 701 the thirty-first is the body wherein those vital airs are contained for this much constitutes man, and othe sacrifice is a man, the sacrifice is the same pro portion as a man.' (S Br. III 1,423) . When the pranas are reckoned as three, the names are: prāņa, apana and vyāna; and when they are reckoned as five. they are prana, apăna, vyana, samăna and udana. Dayananda has enumerated eleven Rudras as prana, apana, vyana, udana samina naga, kurma, kpkala, devadatta and dhanaðjaya and the jivatman itself. The first ten constitute the ten pranas (Sat) artha prakasa VII) Halrs And Teeth In an interesting passage of the Gopatha, we are told that the chuid or progeny has hair on its head and only at later stage, the hairs of Smasru (moustache) and beard as well as of armpits (or an private parts) make an appearance. The hairs become grey also, first on the head and later on at other places. In the same passage we are further told, that in the begin ing children are born without teeth but then at later stage the teeth come out, and then at the age of seven of eight the first set of teeth fall out, they are then replaced with new ones. The teeth first to come out are in the lower law and then in the upper jaw; the teech of lower jaw are smaller and weaket, and the upper ones are brooder and stronger. Two of these teeth are relatively longer. The two jaws are of the same size. 1. तां था अनुष्टुभा जुहोति । सैपाऽनुष्टुप्सत्यरात्रिंशदक्षरा भवति दस पाण्या भङ्ग लयो दशपाद्या दशप्राणा मात्मकत्रिशो यस्मिन्नते प्राणाः प्रतिष्ठिता एतावान्दै पुरुषः पुरुषो यज्ञ पुरुपसम्मितो यज्ञ: स यावानेव पज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्तमेवनयतदाप्नोति यदनु'दुर्भपिशदक्षरया जुहोति । - SBr. III 1. 4. 23 702 KETAS Ladies are without moustaches and beards #bilst men ik do possess them1 Retag Or Embryonic Seed Of course, from the incepi n of animal lite the male has been instinctively mating with his female partner It is only in the case of man that he has the cognisance of mating and its'implications in most of animal species probably male is not aware even of the final objective he meets for the satisfaction of the । यत्पुरस्तात् वेदे प्रथम वहिस्तृणाति तस्मादिमा प्रजा शिरस्त प्रथम लोमदा। जाय ते । (1) मदारमिव प्रस्तरमनुस्तृणाति तस्मादासामपरमिव श्मश्र ण्युएकत्राग्यन्यानि लोमानि जायन्ते । (2) यत् प्राबहिष प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमा प्रजा शिरस्त प्रथम पलिता भवन्ति । (3) यदन्तत सर्वमेवानुप्रहरति तस्मादन्तत सर्वा एव पलिता भवन्ति । (4) यत्प्रयाजा भपुरोऽनुवाक्यावतो भवन्ति तस्मादिमा प्रजा अदन्तिका जायन्ते । (5) यद्धयीपि पुरोऽनुवाक्यार्वा त भर्वा त तस्मादासामपरमिव जायन्ते । (6) यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्याब तो भर्वा त तस्मादासा सप्तवष्टवर्षा प्रभिद्यन्ते । (7) यत्पत्नो सयाजा पुरोऽनुवाक्यावन्तो म त तरमादासा पुनरेव जायन्ते । (8) यरसमिष्ट यजुर पुरोऽनुवाययावद् भवति तस्मादन्तत सर्व एवं प्रभिद्यन्ते । (9) यद्गाय पाऽनूच्य त्रिष्टुमा यति तस्मादधरे दन्ता पूर्व जायन्ते । (10) उतरे। (11) यट्टचाऽनूच्य मजुपा यजति तस्मादधरे दन्ता मणीयारा हसीयास । (12) प्रधीयासी वर्षीयास उत्तरे 1 (13) यदाधारी दीर्घतरी प्राचावाधारयति तस्मादिगो दष्ट्रो दीर्घतरी। (14) यत सयाज्ये समन्दसौ तस्मात् समे इय जम्भे । (15) यच्चतुर्षे प्रयाजे समानयति तस्मादिमे श्रोत्र अन्तत समे इव दीर्ण । (16) यजप जपित्वाऽभिहिरवृणोति तस्मात् पुगास इमवन्त । (17) प्रश्मश्रुव • रिश्रय । (18) -GBr I30 MENAURATION AND GEOMETRY IN THE ARHMANS 703 $ cardinal desire: he does not know that this act of his would lead to progeny. Of course, mother has always been the central and most important figure in bearing and rearing of the offspring. It is difficult to say when the pritnitive inan for the first time came to know about the significance of the cardinal mating and its relation with the periodic physiological changes that occur in the hody of his female partner. It was a great observation of his that his act of maring leads to the combination with ovum; it has a relation with the menstruation, and it takes nine months for the child to be born. This observation filled our ancients with ecstasy and the vedic literature abounds with such expressions as express this feeling of joy. This observation of theirs arivanced the prestige of womanhood, and as mother and wife she became centre of the society with a dignified place. And as such these expressions found due place in rituals. These inspirations directly came from the vedic hymns which s often sing to the glory of the cosmic parenthood. Thus we have in the Rgveda The Dyau (heaven) is my parent and progenitor: The navel (of the earth) is my kinsinan: The spacious carth is my mother. The womb lies between the two uplifred ladles. And in the parent is deposited the germ of the Jaughter.' The Satapatha Brahmana starts with the description of the Darsa-paurnamasa Isti or the rituals connected with the New Moon and Full Moon Sacrifices. The ceremonies begin with the prepartion of the sacrificial fires, the Ahavagıya the Deksinagm (Anvabaryapacana) and the Gachapatya In the afternoon, the householder and his wife partake of the viatopaniya or the fastday food (of rice barley and muiga beans) with clarified butter, Wife of the Yajamana or the Sacrificer has to play an important part The ancient thinkers took special delight in referring to mile and female relation ships even in the philological etymologies , and in the ecclesiastical details 1 यो गिता जनिता नाभिरत्र वन्धुमें माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्बोइयों निरन्तरता पिता दुहितुर्गभंमाधात् ।। -Ry I. 164 33 704 SACRIFICE (1) The dipping spoon (sruva masc.) he brushes first, and then the other spoons (sruk fem ) The offering spoon (sruk), namely. Is female and the dipping spoon is male, so that although in this way several women meet togeslies, the one that is, as it were, the only male youth among them, goes there first, and the others after bim'(I.3.1.9) He (the Agrudhra) then girds the wife of the Sacrificer). She the wife is truly the hinder part of the Sacrifice' (1.3.1.12) He girds her with a cord (yoktra). · Impure indeed is chat part of woman which is below the navel, and there with she will be facing the sacrificial buttet, that part of her be there by conceals with the cord, and only with the pure upper part of her body she then faces the sacrificial butter? She looks down upon the sacrificial butter; for assuredly that wife is a woman and the butter (represents) the seed, hence a productive union is thereby brought about." (11) Yet (other reasons) why he recites with hicher (a-atı) and thither (pra-zet) are there. "Thither the seed (retas) is cast and hither (pra) birth takes place." स वै खुवमेवाने सम्माष्टिः प्रथैतग न चो योषा व सुम्पा सुवस्तरमा- यद्यपि बह्म इव स्त्रिय साधयन्ति यऽएव तास्वपि कुमारक इव पुमान भवति स एव तत्र प्रथम एत्यनूच्य इतरा । -SBr.I319 2 अथ परनी सन्नाति । जघनाधों वा एप यज्ञस्य यत्परनी। -SBr I.31.12 3 योक्त्रंण सनाति अस्ति वं पत्त्या अमेध्य यदवाभोन नाभेत. ज्यमक्षिप्यमाणा भवति तदेवास्या एतद्योवलं पान्तदंघात्यय मेध्येने वोतरापेनाऽज्यमेवक्षते तस्मात् पत्नी सन्नति । -SBr. I 3 1 13 4 प्रथाऽपमवेक्षते योपा 4 पत्नों रेतऽज्य मिथुनमेवंतत्प्रजनन क्रियते। ---SBr 131 18 5 यहवेति व प्रति चान्वाह । प्रेति व रेत सिच्यत एति प्रजापते । -SBr 1416 MENSURATION AND GOMETRY IN AMTHE BHRNASA 705 (1) Sacrifice is speech and speech is seed.! The Horr must utter nothing improper until his vasal. call. By the vasat call, he pours it (the sacrifice) into the fire av seed into the womb, for the fire is indeed the womb of the scrifice, from thence it is brought forth (nv) Vow at the fourth fore-iffering, to the barhis, he pours (butter) together (into the juhu). The harhıs, namely, represents descendents and the butter sced (retas), hence serd is thereby intured into the descendants and by that intused seed descendents are generated again and again.' (v) Tanon pat, doubtless is seed." (Tanunpat means self-generated, name of a sacred fire used in Apri hymns; fue is selfgenerated in the sense that it is produced by attrition). He then pronounces the offering prayer to Ids. The Ids, doubtless are offspring, when the seed thus cast springs into lite, then it moves about in quest of food as it were praising(Id). (VII) As seed is poured into the womb so here. If on the other hand, he were to make the offering before the 1 asal, it would be lost, as would be the sced poured not in the womb.. | दाग्धि यज्ञो वागु हिरेत । -SDr. 1.5.27 2 स होता नापव्याहरेत् । श्रावष्टकाराप्त वषट्कारेणाग्नावेव योनी रेतो भूत सिञ्चत्यग्निर्वं योनियंशस्य स तत प्रजायतऽइति नु हवियंशेऽय सौम्यध्वरे। -SBr I.5.211 3 योनी रेतो भूत सिञ्चत्यग्निर्वं योनि यज्ञस्य स तत प्रजायते । -SBr I5214 4. अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बहिपि । प्रजावं बहीं रेत आज्य तत्प्रजास्वेवंतद्रत सिच्यते तेन रेतमा सिक्त नेमा प्रजा पुनरम्यावत प्रजायन्ते। -SBr.15316 5 रेतो तनूनपाव । -SBr I.5 1 2 6 प्रथेडो यजति । प्रजा या इडो यदा व रेतः सिक्त प्रजायतेऽच तदीडिसमिधान मिच्छमान च प्रपतजनय तस्मादिडो यजति । -SBr.15.43 704 SACRIFICE (1) The dipping spoon (stuva masc ) he brushes first. and then the other spoons (sruk fem.) The offering sp-on (syuk) namely, is female and the dipping spoon Is male, so that although in this way several women meet togesher, the one that is, as it were, the only male youth among thern, goes there first, and the others after him (I.31.9) He (the Agnidhra) then girds the wife (of the Sacrificer) She the wife is truly the hinder part of the Sacrifice.' (1.31.12) He girds her with a cord (yoktra). - Impure indeed is that part of woman which is below the navel, and there with she will be facing the sacrificial butter, that part of her be there by conceals with the cord, and only with the pure upper part of her body she then faces the sacrificial butter She looks down upon the sacrificial butter; for assuredly that wife is a woman and the butter (represents) che seed, hence a productive union 15 thereby brought abour.. (11) Yet (other reasons) why he recites with hithet (a-1-1) and thither (pra-str) are there. "Thither the seed (retas) is cast, and "bither (pra) birth takes place." । 1 स वै ग्रुवमेवाग्रे सम्माष्टिा प्रपतग व चो योपा वै मुग्वृषा सुवस्तस्मा- द्यद्यपि बह्म इव स्त्रिय साधयन्ति यऽएब तास्वपि कुमार व पुमान भवति स एवं तत्र प्रथम एत्य नूच्य इतरा । -SBr.1319 2 अथ परनी सम्रह्मति। जघनाघों वा एप यशस्य यत्पत्नो। --SBr.1.31.12 3 योवलेण सम्राति अस्ति – पत्न्या अमेय पदवाचोन नाभेर त - ज्यमवैक्षिप्यमाणा भवति तदेव स्या एतचीवर णान्तदात्यथ मध्यनं. दोसराधेनाऽज्यमेवक्षते तस्मात पली सन्नानि। -$Br.13 1 13 4 अघाऽज्यमवेक्षत योपा व परली रेत आग्य मिथुनमैवतत्प्रजनन क्रियते । -SB 13118 5 यददेनि च प्रति चान्वाह । प्रेति वै रेत मिध्यन पनि प्रशायने । -SBr.I416 MENSURATION AND GOMETRY IN AMTHE RHRNASA 705 (111) Sacrifice is speech and speech is seed! The Hotf must utter nothing improper until his vaşat Call By the vaşat call he pours it (the sacrifice) into the fire as seed into the womb for the fire is indeed the womb of the sacrifice from thence it is brought forth. (iv) Vow at the fourth fore vffering to the barhıs he pourg (butter) together (into the juhu) The barhis namely represents descendents and the butter seed (retas) hence seed is thereby infused into the descendants and by that infused seed descendents are generated again and again' (v) Tananpar doubtless is seed' (Tanfinpdt means self generated name of a sacred fire used in Apri lymns fure is selfgenerated in the sense that it is produced by attrition) He then pronounces the offering prayer to Ids The Ids doubtless arc offspring when the seed thus cast springs into lite then it moves about in quest of tood as it were prai ngeld) (vu) As secd us poured into the womb so here the other hand he were to make the offering before the 1 asal it would be lost as would be the seed poured not in the womb. वापि यो वागु हिरेत । -SBr 1527 2 स होता नापय्याहरेत् । प्रायष्टवारात वषटकारेणाग्नावेव योनी रेती भूत सिञ्चत्यग्निई योनिपज्ञस्य स तत प्रजायतऽइति नु हवियजऽय सौम्यध्वरे। -SBr I5211 3 योनी रेतो भूत सिसत्यग्नि योनि यशस्य स तत प्रजायते । -SBrI5214 4 अप चतुर्थे प्रयाज समानयति बहिपि । प्रजाई बहीं रेत आज्य तत्प्रजास्ववाद त सिच्यते तेन रेतमा सिक्त नेमा प्रजा पुनरभ्यावत्त प्रजायते। -SBr 15316 5 रेतो व तनूनपाद । -SBrI512 6 प्रधेडो यजति । प्रजा वा हो यदा वै रेत सिक्त प्रजायतेऽय सदीडिनमिवान मिच्यमान च प्रपतज्जनय तस्मादिडो यति । -5Br1543 It on 706 SACRIFICE (viil) The yaşat-call is speech, and the speech means seed; hence he thereby.casts the seed. "sat" (be pronounces) because there are six seasons: he thereby casts that seed into the seasons, and the seasons cause that 5eed so cast to spring up here as creatures.! (This passed relates to ytu-Carya and garbhadhana, that is when the wife has become tumatı, after the menses). (ix) He then makes offerings to the wives of the gods. In the wivc3, in the womb the seed assuredly is planired, and thence It is produced: hence he thereby plants the seed in the wives, in the womb; and thence it is produced. (x) And, when in the morning, he says, "Sarya is the light, the light Sarya, Svahal". he encloses that seed, the light on both sides with the deity. and the seed, thus enclosed on both sides is brought forılı...this indeed is the characteristic form of generation. Now when he says "The light is Surya. Sarya is the Light", he places that seed, the Light, outside by means of the deity, and the seed thus brought ou side he causes to be born. 1. तद्यथा योनौ रेत: रिजेत् । एद तदय मत्युरा चपट्कारानुहयाच्या योनी रेत सिक्त सदमुया स्यादेव तत् तस्मादु ३६ वव षषट्कारेण जुहुयाद्वपकृत वा । -SBr...7.2.14 2 वाग्यं वषटकारी वायेतो रेल एवंतसिञ्चति पठित्युतको वं पट तदतुष्वेवैतद्वेत. पिच्यते तदतत्रो रेत: सिक्तमिमाः प्रजाः प्रजनयन्ति तस्मादेव वषट्करोति। -SBr.1.7221: alsa sec 11.5.1.25 3. अथ देवानां पत्नीयंति । पत्नीपु वं योनी रेतः प्रतिष्ठितं ततत. प्रजायते तत्पत्तीद तद्योनौ रेतः शिक्त प्रतिष्ठापयति तत्ततः प्रजायते तस्माई वाना पत्नीर्यजति । -SBr. I.9.2.11 4. अथ प्रातः । सूर्यो ज्योतिर्योति मूर्य: स्वाहेति तदुभयनो योनी रेतो देवनमा परिगृहाणा त्युमयत: परिगृहीत व रेत: प्रजायते तदुभयत एवं तत्परिगा प्रजनपति तत्वजनस्य स्पम् । -SBr. II.3 133 MENSURATION AND GFOMETRY IN THE BRAHMANAS 707 (1) It ss through the union that he produces him. the curds (payasa fem.) are female, and the whey (vannam) is the seed...he thereby produces him by a productive union, and therefore there is an offering of curds, (x1) He offers, as it were, behind the sacrifice for it is from behind that the male approaches and impregnates the femaled (1111) And let not the consecrated henceforth scratch himself with a chip of wood or with his nail. For he who is consecrated becomes an embryo (garbhah), and were any one to scretch an embryo either with a chip of wood or his nail, thereby expelling it, it would die There-after the consecrated would be liable to be affected with the itch (pamanah), and offspring (retas) coming after the consecrated that offspring would then also be liable to be born with the itch * Paman is a kind of skin disease, cutaneous eruption, or scab, see Panını V. 2 100) (110) And in that the wife anoints the burning part of the axle, thereby a productive un on is effected. for - अथ प्रात । ज्योति गूर्य सूर्यो ज्योति, स्वाहेति तद्वहिर्धा ज्योती रेतो देवतया करोति बहिर्धा व रेत प्रणात भवति तदेनत्प्रजयति । -SBr II 3.135 2 मिथुनादिद्वा एनमेतत्प्रगनपति । योषा पयस्या रेतो याजिनम तस्मास्मिनास्प्रजनना प्रजनमति तस्मादेपाऽत्र पयस्या भवति । -SBr II 4421. also II.5.1 16 3 सय पश्चादिव यज्ञस्य जुहोति । पश्चाद परीत्य वृषा योपामपिद्रवति तस्पध्रेत सिञ्चति । -II 4423 भय न दीक्षित । पाठेन वा नतेन या कण्डूयेत गर्भो वा एप भवति यो दीक्षित यो गभस्य बाप्टेन वा नखेन या कण्डपदपास्यन् नित्येत्ततो दीक्षित. पामनो भक्तिोर्दीक्षित वाऽअनुरेताऽसि ततो रेतासि पामनानि जनितो स्या व योनि रेतो न हिनस्ति । -SBr. III 2131 (लोमादि पामादि पिच्छादिम्यः शनेलचः --Panini V 2.100) 4 708 PRAJAPATI CREATES then woman and man become heated (santapyate), the seed flous, and thereupon birth takes place. (Iv) And ghee being seed, be thus endows the trees with that seed; and from that seed (in) the stump (avrscana), trees are afterwards produced. (Or, hence trees grou up again from the stump out of s'ed ) (tv.) For when it rains, then plants are produced here on earth, and by eating plants and drinking water that sap originates, and trom sap seed, and from seed beasts (xvil) Tvastr transforms the cast seed...what other offerings there are, they are the gods, and these are the wives thus alone it is a proper union, since the woman fies on the left (north) side of the man.. (xvn) Agudh is male, and the wife is female thus a productive union is brought about." Agnidh is male, and the Nesti as female..Udgatr is Prajapati and the lady is a woman.. (XV11) Prajapati, by his Mind entered into union with Speech (Vok), when he became pregnant with eight drops, we had the creation of eight vastus, when with प्रथ यत्पल्यक्षस्थ सन्तापमुपानक्ति । प्रजननमै तरिक्रयते यदा व स्त्रिय च पुसश्च सन्तप्यतेश्य रेत सिन्यते तत्तत. प्रजायते । -SBr. II 5.3 16 2 रेतो वा पाज्य तद वनस्पतिध्वेतद् रेतो दधाति तस्मादरेतस आप्रश्चनाद् बनस्पतपोऽनुप्रजायन्ते । -SBr III 64 12 3 यदा वर्षस्ययोषधयो जायन्त पोषधीजावाडा पोरगतत एप रस सभवसि रमाटेतो रेलस. पशब । -Sur. HR 7 4 4 10.5 1.9 4 त्वष्टा सिक्त रेतो विकरोति । स्वीप पिब माहे.पुरा जुहोति या इतरा प्राहुतयस्ते देवा अर्थ ता पत्य एवमि व हि मिथुन बलप्तमुत्तरतो हि स्त्रिी पुमा स मुपशेत । --SBT IV.42 16 5 वृपा वा आनी छोपा पत्नी मिथुन मेव तत्प्रजनन क्रियते । -SBr IV42 11 6. वृपा वा अग्नी घोपा नेष्टा मियुनमेवैतत्प्रजनन वियत उदानप्रति नेप्टा पत्नी तामुद्गात्रा सत्यापमति'"प्रजापतिर्वा उगाता योगा पत्नी मिथुन मेवंतत्प्रजनन क्रियते । -SBr 1V4210 - MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS 709 eleven drops then eleven Rudras and when pregnant with twelve drops, then we had twelve Adityas. (IIx) What-like seed is poured into the womb suchlike (offspring) is born. (xx) As great as his measure, by so much he thus Dours him forth his seed, (1x1) The earth is the womb, and this (clay) is seed; and whatever part of the seed exceeds the womb, becomes useless, and what is deficient, is unsuccessfut; but that part of the seed which is within the hole is successful. (xxi) For the lotusleaf is the womb, and into the w mb he pours that seed: and the seed which is pyured into the womb, becomes generative (Exu) He now causes the seed infused into the wimb to establish itself, when the seed establisher Irself.. From the right side is infused into the womb. 1. स मनसा दाचं मिथुन समभवत् । सोऽष्टो द्रप्सानगम्यं भवत्तेष्टी वसवो सृज्यन्त ता नरयामुपाऽदधात । (६) स मनरांब । वाच मियुनं समभवत्स एकादश द्रप्साएभ्यं भवत्त एकादश रुद्रा प्रमुज्यन्त तानन्तरिक्ष उपाऽदधात् । (7) स मनसैव । वाच मियुन सममवत्स द्वादश ट्रप्सान्गम्यं भवत्ते द्वादशा- दित्या अहज्यन्त तान् दिव्युपाऽदधात् । (8) -SBr VI 1. 268. 2 पाहा योनी रेत. रािच्यते ताहग्जायते । -$Br VL 3 17.42.8 3. यावत्यस्य माना तावत न मेतदेतो भूत सिञ्चति । -5B.VI. 3.3.+ 4 पवेव समंबिला योनिर्वा इस रेत इद पद रेतसो योनिमतिरिच्यतेऽमुया सद् भवत्यथ यन् न्यून व्युद्ध तदे सबै रेतस. समृद्ध यत् समम्बिल चतु सक्तिरेष भूपो भवति । --SBr. VI 3. 3. 26 5. योनि पुष्करपर्ण योनौ तद्वेत सिधति यद योनौ रेत सिच्यते तरप्रजनिष्णु भवति । -SDr.VI41.7 6. तस्माद् योनौ रत: सिक्त ससीदति । -SBr. VI4.2.9 .7. दक्षिणतो या उदायोनी रेत. सियत एषो अस्पतर्हि पोनिरविच्छेद माहरति रेतसोऽविच्छेदाय । -SBr.VI.4 2 10 710 WOMB AND SEED Womb Annion And Seed We have the following characteristic passage in the Satapatha to speak of a omb amnion and seed side by side The enclosing stones then, are the womb, the saline earth is the a noion and the sand is the seed The enclosing stones are outside and the salipe earth is inside for the womb is outside and the amnion inside The saline earth is outside and the sand is inside for the ampion is outside and the seed inside He who is born of these it is from them that he causes him (Agni) thus to he born The term for wombus yont for amnion is ulba and for chor 10n is jarayu The word uiba has the following occurrences 11 the Brahmana lirerature Ulham A.Br I. 3 SBr II 2 1 11 V 35 20 VI 5 3 5 6 1 24,2 13 15 16 VII 1 1 7, 8 16 1 2 5 6 3 1 11 VIII 6 2 2 TarBT I 63 1764 II 6 2 2 TaA III 11 4 GBY IJ 6 15 Ulbat ABr I 3 SBY VI 6 2 13 Ulbena 1.Br 1 3 SB, VII 1 1 8 3 1 11 Ulben SBT [II 2 1 16 III 3 3 12 Ulba jarayuni JaiminiAr il 17 1 Ulbanām At Br II 7 A:Ar III 2 3 Ta.Ar 12 10 7, Sa B 1 5 Sankhayana By VI 12 Sankhayana Ar VIII 3 Ulbisnu Arar II 38 Ulbyah SB, V 3 4 18 1 तद योनि परिथित । उल्ब मूपा रेत सिक्ता बाह्य परिधित भव त्यतर ऊपा बाह्य हि योनिर तरमुल्ब बाह्य ऊपा भवन्त्य तरा सिक्ता बाह्य ह्य ल्बम तर रेत एतेम्यो दै जायमानो जायते तेम्य एवं न मेतज्जनयति । (161 अर्थनमतश्चिनोति । इदमेवैतद्रत सिरक विरोति तस्माद्योनो रेत मिक्त विक्रयते । (17) -S BY VI 1 16 17 MENSURATION AND GEOMETRY IN THE BRAHMANAS 711 In connection with the origin of hempen thread we have an interesting passage in the Satapatha which in the allegorical con text refers to amnion also It is made of hemp Hempen it is in order to be soft Now when Prajapat having become an embryo sprung forth from that which was nearest to him, the aronion became hempen threads hence they smell putrid! Just like hemp there is a tripd plant (or triparna plan ) which is also mentioned along with amnion in another passise (tarypi garment is made of tripa plant) He then makes him (the king) put on garments There 19 that one called tarpya, therein are wrought all from of sacrifice that be makes him pur on with the verse Yv X 8'Thou art the inner caul of knighthood (katra) (kşattrasya ulbamas) He thus causes him to horn from out of what is the inner caul (amnion) of knighthood (20) He then makes he put on one of undyed wool (Pandvam) with the utterance Thou art outer caul of knighthood' (kşattrasya jarayu ası) He thue causes him to be born from what is the outer caul (chorion jarayu) of knighthood (21)* He then throws over the mantle (adhivasan) with the utterance Thou art the womb of knight houd (ksa सा वंशाणी भवति । मृदयमदिति वव शाणी यत्र व प्रजापतिरजा पत गर्भो भूत्वं तस्माद्यज्ञात सम्म यन्नादष्ठमुल्बमासात शणास्तस्मात पूनयो पाति। --SB III 2 11 2 अर्थन वासासि परिधापयति । तत् ताप्यमिति वासो भवति तस्मित्स वीणि यज्ञरूपाणि निप्यूत नि भवा त तदेन परिघापति क्षत्रस्योल्ब मसावि तद्यदेव क्षत्रस्योल्व तत एवंनमेतज्जनयति । (20) मयन पाण्डय परियापयति । समस्य जराम्बसीति तद्यदव क्षत्रस्य परायु तत एकनमेत जनयति । (21) SBT V 3 51 20 21 712 FOUR DRESSES otra ya yonirası) He chus cau es him to be born from what is the womb of knighthood (22) He then daaws the headband (uşpışa) together and conceals it (rucks te under) in tront with Thou art the (3) navel of knighthood (vşattrasya nabhih ası) (23) Thus the four dres es of the knighthoud tarpya pandva adhivasa and usnışa (amion charion womb and navel) These garmen s are intended to symbolically represent the vestur sot tbe embryo and stages of birth The embryu and inner and outer membranes are again mentioned in SA VI 5 3 5, garbha ulba and jarayu as compared to father mother and son The inner membrane of the womb is compared to one of flax and the outer (cliorion) to one of hemp Inside there is a layer of hemp (Sana) lust for the pur pose of that it may blaze up And as to its be ag a la yer af hemp the inner membrane (ammon ulba) of the womb from which Prajāpati was both consists of flax (Sana) and the outer membrane (chorion jarayu) of hemp (uma the same as kşuma from the Atası plant), hence the latter is foul smelling for it is the outer mer brane of the embryo (It 18 50 used) to avoid injury for the outer membrane does not injure the embryo, and it is from the outer membrane of the embryo that he who is horn is botn This is a very beautiful and significant description diffindo ingvina Matrem natumdue divido 1 अथाधीयास प्रतिमुन्नति । क्षत्रस्य योनिरसोति वचव क्षत्रस्य योनिस्तस्या एवैनमेतज्जनयति । (22) अघोऽष्ण प सहय । पुरस्तावमूहति क्षत्रस्य नाभिरगीति तय क्षत्रस्य नाभिस्त मेवाऽस्मि तद दधाति । (21) --Br V 35 22 23 2 गणकुलायम तर भवति । पानीपादिति वेव यदव गणनाय प्रजा पतियस्य योनेरहज्यत तस्या उमा उल्बमासम्णा जरायु तस्मा पूतयो नरायु हि ते न ये जरायु गम हिनस्त्यहिसाय जरायुणों व जायमान। जायते जरायुगो जायमानो जायता इति । -SBY VI 6 1 24 WOMB AMNION AND SEED 713 of amnion and chorion a relation to embryo Not only that the nuter membrana protects the embryo the inner membrane (ulham) also protects the embryo (Agn) himselt now enters into his own self to avoid injury for the inner membrane does not injure the embryo and it is from the inner membrane that he who horn is horn 1 We have similar other passages The fire pan is the body the reed grass the womb thc hemp as the inner membrane (yarayu) the ghee outer membrane Calban) and the kindling stick is the embryo (garbl am) There is a mention of nona ubah (non similar amnion) and samana ubah (sunilar amnions) The passage is Prajapati created creatures. He created them with different kinds of amnions (nána-ulbab) they did not agree together He desired, May Llicy Agree together He made them to be of the same kind of) annon hence even to this day being of equal aronions they agree together The Garhapatya altar is compared to a womb (yon) and the saline solis regarded as the amnion (VII 1 1 8) and in another pasage the enclosing stones are the womb the saline earth is the amnion and the sand is the see! (retas) The encloung stones are outs de and the saline corth is inside, for the womb is our ide and the amaton तस्मात् तत् प्रत्युद्दीप्यत प्रात्मा ह्यस्यैप तस्मात् तरप न भस्म गव या मय तदात्मारामप्यति न वा उल्द गभ हिनात्यहि साया उल्या जायमानो जापत उल्बाउमापमानो जायता इति । -SBy 16213 ? सदा प्रात्म बोसा । योनिमुना गा जरायल्व घृत गम समिद । -SDr VIC215 ३ प्रजापति प्रजा प्रसृजत ता नानोल्या प्रस्जत तान समजानत सोऽवामयत राजानीरीनति ता गमानोबा अकरोत सासापानु मागेत्ता समजानत तस्मादप्येतहिं रामानोल्या समेव जानते दवै ममानोल्वोऽ-- ऽसानीत्यु वं यजते यो यजते तद्यद्पानिवपत्ति दवरे तत्ममानास्त्री भवति। -SBr VIL 117 ANATOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE Is inside. The saline earth is outside and the sand, inside.; for amalan is ourside and the seed is instdc. Along with yoni (womb) retas (seed) uban (amnion) and Tyu (chorion) there is a mention of sleşma (mucus) also in he passages (referring to Nirfti bricks): Whatever evil there was in him; whatever raucus (sle- $74). whatever inner and ourer membrane (ulbam and jarayu), that they removed from him by means of these bricks (which are thus named as Norrt), The Logic of Associative Parallelism in one of the passages thus applied Triplets! Pasu (Animal) Anna (Food) Farber Garbha-embryo Ploughing Mother Lilbaz aynton Rain Son Jar yu chorion Seed The word ubam occurs only once in the Rgveda : X.51, 1, . referes to a dense covering enveloped by which Agni is upposed to enter into the waters The word jaravu occurs at X 106 6 and jarayına V.78.8. he meaning of jarayu in the first occurrence is doubtful. The econd passage is : As the wind, as the wood, as the ocean are agitated. so do thou gestation of ten months invested with the 1 तद योनि परिश्रित । उल्वमूषा रेत सिवाना बाह्या हियोनिरन्तरमुय वास उपा भवन्त्यन्तरा सिकता बाहर ल्यमन्तर रेत एतेभ्यो वै surat atua dan garaturaufa --ŚBr. VII. 1.L16 also इदमबतहत : सिक्त विकरोति तस्माद्योनो रेत : सिक्त विवियते (17) ] 2 यः पाप्मा य दलेप्मा पदुत्व यजरायु तदाये ताभिरपाघ्नस्तद्यदस्य ताभि: पाप्मान नितिमपान स्तस्मादेता निमत्य : SBr. VII 2.1.516 3. त्रिवृद्ध पशु पिता माता पुत्रोऽयो गर्भऽउत्वं जराम्वथो प्रिवृद्वा अन्न falz 17 i falet ŚBr. VIII. 6 2 2 WOVO AVVIOV AND SEED 715 uterine membranes descend! The word ubah occurs once in the Atharvavcda In the beginning generating offspring, the waters brought an embryo into being And even as it sprang to life it had a covering of gold." The word jar@yu occurs in the Atharvaveda as follows JarayuI134,56.VI 49 1,IX 44 Jarayuth 1 121 Jathyund 1 115,6 VI 1063 Jarnyubhih 1271 The stanzas I 11 4 6 have not been translated by Griffith in English on the plea that they are obstetric and not presen table in English Their Latin version has however, been given Jatayu has been translated as placenta Descendat viscosa placenta, canı come danda placenta decidat placenta. (4) Diffindo tuun urinae ductum, difimdo vaginam. puerum a plicenta divido decidat placenta (5) Sicut ventus sicut mens sic alite, volant sic decem mensiun puer cum placenta descende descenda placenta (6) पथा वातो यथा वन यथा समुद्र एजति । एवा व दशमास्य सदावह जरायणा । -Rv V 788 2 आपो वत्स जनय तीगभमन समरयन् । तस्योत जायमानस्योत्व प्रासीद धिरण्यय कस्मै देवाय हविषा विधेम । -Ay IV 28 3 नेव मासे न पीबसि नेव मग्नस्वाहतम् अवतु पृश्नि शेवर शुन जरावत इव जरायु पद्यताम् ॥ (4) वित भिनयि मेहन वि योनि विगवीनिये । वि मातर च पुन च दि कुमार जरायुणाव जगयु पद्यताम् ।। (5) यया यातो यथा मनो या पतन्ति पक्षिण । एवा ५ दशमास्य साक जरामुणा पताब जरायु पद्यताम् । (6) -ANI 1146 ANATU" Y IN THE TA ARMAVICAL LITERATURE T1181&suntol: crnciems used are minsa (Resh) plia (fat) 11a (marros) and jardu (placeu aj matina (urinary (181) nu (uonb) and the word datamassa salam ctcrring to a period of tin moitis. Tierc is reicience to cox cing the alicrbirth or faraju The npe de out the artons' shaft as the con cars lier alterbirth Another passage of the Ath trials as follows Coll after birth (1917) neu milk dras n hotz (rra': dhub) and bicstings ( mara) curds (amika) butter (strial that is his best genial humour There is a relcrence to the first red bull born from clic jarasu or placenta According to Weter the first red buil mathamoh nestaj oh issa) is pucrrersl feuct which the first product of the afterbrth Born from the womb brought forth from wind and from the cloud the firs red bull comes ons ard thun dering with the rain Griffith translates ja ayuga as born from the womb (literaally placenta) The ord ulbam 13 used ICC in the lastra cda 8 X 76 and the word ja az u \ 7 Jard, una VII 28 XVII 5 and XIX 76 We shall have a passage here Thou art the inner caul (ulba) of the ksatra or night hoad Thou art the outer caut (araju) of the ksatrı Thou art the womb (3 oni) and thou art the navel (nablı) of the ksatra 1 | हिते प्रग्न तय रमाना मत्य • वपियस्ति तेजन स्वजरायु गौरिय । A: VI 49 1 2 वत्सो गरायु प्रति एक पीयूष पामिपा घृत त यस्यरेत A, IX 3 जरायुज प्रयम उपियो वृपा दात भ्रजा स्तनय नाति वृष्टया । Av I 121 4 धरस्योत्वमसि शयस्य जरासलियोनिरनिक्षत्रस्य सरस्य नाभिरसि SBT V 35 20 22 WOMB, AMNION AND SEEL 717 The generative part enters the yoni (womb); it leaves aside the relas (semen) and mura (urine) The caul (jarayu)-ovested embryo (garbha) leaves by its birth the riba (aminion). By law (Rza) came truth (Satya) a id the Indra-power the pure bright drinking off juice. The pouer of Indra tvas this sweet (madhu) immortal (ampta) milk (payas)! We shall conclude our deecription aith another significant verse from the Y'ajuk : Let still unborn, the ten-monen call move with the following after- birth. Even as the wind is moving, as the gathered food of Ocean moves So may this ten-month call come forth together with the after birth.' One needs diving deep into the technical ideas introduced through these expressions in a style which was characteristic of the Vedic literature, Round the rituals and ceremonies these ancients not only observed and discovered the mysteries of nature, they found out a novel method of communicating them to the posterity, preserving and retaining the knowledge explored thousands of years back Let us conclude these introductory chapters of the Sataratha Brahmana with the immortal lines of the Sage yanavalkya Asato ma Sad-gamaya Tamaso ma totirgamaya Afytyorma mylangamayeti (SRr X1X. 4.1.30) (Lead us frim untries to truth, from darkness to light and from death to immortality.) 1. रेनोमूत्रं विजहाति योनि प्रविशदिन्द्रियम् । गर्भोजरायुणावृतऽउत्व जहाति जन्मना ऋतेन सत्यमिन्द्रिय विपान शुक्रमन्यसा इन्द्रस्येन्ट्रियमिद पयोमृतं मधु ॥ -Yy XIX 76 2. तु दशमास्यो गर्भो जरायुणा सह । यथाम यायुरेगति यया समुद्र एजति । -Yv. VII 28 11b ANATUMY INTILI RAHMANICAL LITERATURE Tix sig 13ant obstetric terms u'ed are mane (Test). flta (tau) mat (stou) und jitresa (placenta), melanda turry (1811) - (nomb) and the word davimas) salam telerring to a nod ton monis There is relorence to counting the after birth or jardin The are despues tlic atroas' shalt as the cor eats her afterlirt, Another passage of the Atraria is a folloss : Cali, after birth (1973yu) nest milk drana hor, (prats, dhul), and blestings ( rosa) curda (arala), butter (irta) that is lys best genial humour.' There is a reference to the first red bull' born from the jarayu or placenia Acrosding to Weber, the first red bull rratramah u5713 a 17a) pucrreral feser huchu zlic first product of the afterbrth. Born from the womb brought forth from mind and from the cloud the forse red bull comes onward thundering with the rain Griffith translates jarayuja as born from the womb (hteraally placent) The word ultani is used cance in the Yajurveda X 8 XIX 76 and the word ja a, u X7 jaray una vilt, 28 XVII 5. and XIX 76 We shal) Inve a passage here" Thou art the inner caul (ulba) of the ksatra or hnighrhood Thou art the outer caul (jaraju) of the hsatra, Thou art the womb (oni) and thou art the novel (nabkı) of the kşatza । नरिते मागे तन्व परमाना मत्यं । म पिवस्ति तेजन स्वजरायु गौरिव । Av VI 49 1 2 वत्सो'जरायु पनिषुव पीपूष प्रामिना न तद वस्यरेत ।। A, JX 44 प्रथम असियो वृषा चातभ्रजा स्तनयन्नति वृष्ट्या । Av [ 121 4 सरस्पोत्वमसि क्षत्रस्य नराखसियानरसि सारय त्रस्य नाभिरसि SBT, V 25 20-22 3 जरायुज VOMB, AMNION AND SEED 717 The generative part enters the joni (womb) it leaves aside the retas (seinen) and micra (urine) The caul (jarayutinvested embryo (garbha) leaves by its birth the ulba (amnion) By law (Rta) came truth (Satya) and the India po ver the pure bright drinking off juice The poner of Indra was this street (madhu) immortal (amsta) milk (pajas)' We shall conclude our deecript on sith another significant verse from the Sayuh Let still unborn the ten-month call move with the follouing after birth Esen as the wind is moving as the gathered flood of ocean moves So may this ten month calf come forth together with the after birth One needs diving deep into the technical ideas introduced through these expresions in a style which was characteristic of the Vedic literature Round the rtuals and ceremonies, these ancients not only observed and discovered the myster es of nature they found out a rorel method of communicating them to the posterity, pre citing and retaining the knox ledge explored thousands of tears back Lc us conclude these introductors chapters of the Sata Era mara sith the immortal lines of the Sage yājnaraiksa Ascom Sad gamasa Tarrasa ma is ofty games a Vry 077ra msiamgamasett ($Br XIX 4130) (Lead us fr muninth to truch from darkness to light and from dea 19 immortality) I faza u sfanf: 7481 नौरा वृताल जहानि जमना मनन समिन्द्रिय विधान "मकरन्दम्पनियमिः पयामृत मधु ॥ 7 मान्यो गर्भो चरायुन गह । क्याम वापरननि यया मा -Yv YiX 73 उति --Yy VIII 25 CHAPTER XVII THE CULMINATION The Yajurveda starts with the words lže (for FOOD) and Urje (for VIGOUR) and its culmination is with a chapter which has come to be known as the isopansad and similarly, the Satapatha Brahmana starts with a very small ceremony of touching water with a view to enter on a vow, but culminates in a metaphysical chapter which has come to pass as the Byh adaranyaka Upanisad The name of the great sage Yajñavalkya 15 associated with it The Ašvamedha of the Upamsad is not the mundane asya or horses in the Byhadaranyaka, it becomes the Cosmic Horse, of which the Dawn is the head, the Sun is the eye, the Wind us the breath, the All pervading Fire is the wide mouth, the Year is the boby and the Firmanent is the back with the Intertoed tary Space as the abdomen, the Earth as the foot, the Quarters and Intermediate Quarters as the rios and Seasons as the limbs, the Half-months as joints, Days and Nights as the feet, and so on and so forth. The Upanisad contains jewels of knowledge. Gods or Desah and Derons, the A urah were contesting for superiority. The Brhadaranyaka Chapter of the Brahmana starts with this dispute, Gods represent the Virtue and Asuras represent the Vice, we are all facing this contest bets.een the tho in our daily life, very often Vice, the animal instinct prevails on us and sometimes Virtue dominates which is the godly instinct Gods favour Sarya or Truth whilst Asuras take the side of Any ta or Uniruth Of course ultimately those who are on the side of Truth and Trutb alone win. One who enters on a vow has to take the vow of accepting Truth and Truth alone. 718 THINGS ARE DEAR FOR THE SALE 719 In this great Upanışad there are discourses on the Supreme Knowledge the Knowledge of the Arman the knowledge of the Brahman, in which port has been taken by people of the Brahman in which part has been taken by people of all ranks Gargya, son of Valaka, was a good talker excelling in talking vain. He come to Ajatasarru King of Varanasi and accosted hun with beutiful assertion shall teach you Brahmapa but when crposed, he admitted he knew so little about this Self As threads come out of the spider as little sparks come out of the fire so all the sensesall the worlds, all the beings resue forth from the Self. That Self 1: Truth, His secret name 1s Truth of Truth, the very breath of which is Truth. (XIV.5.1) Things are dear for the sale The great sogc Yajiavalkya had two wives, and when he revolved to give up the world to adopt the life of an ascetic he wished to divide his property and mundane possessions between them Maitreyi, one of the two, approached Yajnavalkya with humility and asked him. My lord, if the whole earth belonged to me, with all its wealth shall I through its possession attain immortality? But when told that none possibly could hope to attain immortality through wealth, she requested the great sage to tell her the path which leads to this objective on this, Yajnavalkya speaks out It is not for the sake of the husband, my beloved, that the husband is dear, but for the sake of the Self It re not for the sake of the wite that wite is dear, it 15 for the sake of the Selt. It is not for the sake of children that they are dear: it is for the sake of Self that children are dear. It is not for the sake of itself, my beloved that any thing whatever is esteeemed, but for the sake of the Self This Self, O Maitreyi, verily is the one that is to be known, to be heard about to be reflected upon and to be mceitated and realized (XIV.545) 722 ASTRONOMY IN THE BRĀHMANILAL LITERATURE Death and to Overcome It Afvala asks Yajñavlky a Since everything connected with sacrificial sites is pervaded by Death and is subject to death by what means can then the worshipper overcome Death ? Yajnavalkya replies By knoa ledge of the identity between the worshipper the fire and the ritual word. For the ritual word is indeed the worshipper and the ritual word is the fire and the fire which is one with the Brahman is the worshipper This knowledge leads one beyond death (XIV 6 1 5) Usasta put a simple question to Yajnavalkya What 13 the directly realizable self evident Brahman the one dwelling in all living beings? On this the reply was That which breathes in (prana) is thy Self which 15 antaryamin (present within all) thar which breathes down (apana) i thy Self which is ontaryamin That the pervading or diffusing breath (vyana) 18 thy Self which is within all Similarly the Udana and Samona breaths are thy Self which is antaryamin This the Self us within all Thou canst not see the seer of the sight, thou canst not hear the hearer of the sound thou canst not think the thinker of the thought thou canst nor know the knouer of the known This thy Self us the Antaryam n Any thing that is not the Selt is peris hable (15 Arta) (XIV 55) The Antaryamin Brahman When questioned by Uddalaka about the shira or thread whereon this life the next life and all beings are strung together and about the sitra who controis from within the safe Yaznavalkya replied The subtle principle of life is that thread whereon this Bute and the next life and all beings are runt Hena when a man dies they say his mbs are ULTIMATE SOURCE OF LIGHT 723 loosed, for while he lives they are held together by that principle of lite. He who dwells on earth but is separate from the earth, whom the earth does not know, whose body the earch is, and who controls the earth from within He, the Self, is the Antar yamin or the Inner Ruler and Allpervading Atman. Similarly He dwells in water, in fire, in the sky, in all beings. He dwells in odour, speeeh, sight, hearing and touch, He dwells in the mind, in the intellect, in all these but is separate from them, whom all these do not know whose body are all these, and who controls all of them from within, He the Inner Self, the Antaryamin, is the Immortal (XIV. 6.7) Ultimate Source of Light Once when Yajāavalkya came to the court of King Janaka. the King welcomed him with a question : 'Yajňayalkya, what serves as the light for man?" Obviously, the reply was: The light of the Sun. your Majesty : for by the light of the Sun, man sits, gocs out, does his work, and returns home." "Truc, indeed, Yajñavalkya : But when the Sun basset what serves then as his light ?' - The Moon is then his light." "O Yanavalkya, when the Sun has set, and the Mon has get, what serves then as his light ?"-The reply was: 'The fire is then his light." "O Yājñavalkya, ulien the Sun has set, the Moon bas set, and the fire has gone out, what serves then as his light? The reply was: 'The sound is then his light ; for with sound alone as his light, man sits goes out, does his work and returns home. Even though he cannot see his own hand, yet when he hears a sound he moves towards it." "True indeed. Yajña valkya, but when the Sun has set, the moon has ser, the fire has gone out and no sound is heard, whar serves then his light ?
726 ASTRONOMY IN THE BRAHMANICAL LITERATURE experiences while awake he experiences again in his dreams and yet all that we can say is that the Selt in dreams shines by his own Light Path of Liberation and Final Goal Yajnavalkya bimself acknowledges that the path of liberation is subtle hard and long But by following this path and this path alone ke the knowers of Brahman attain Him while living and achieve final liberation after death Other paths lead to worlds which are joyless and are engtossed in darkness Those who do not know the Selt pass on to these worlds after death In fact when one has known the Selt a hat craving can be left in lsm for possessing another body in the next life full of suffering? He who has once known the glory of the Self w thin the ephemeral body (which is no more than a stumbling block to enlightenment) knoas that the Self to be sought is that Brahman, lord and creator of all This Brahman is realizable in this ephemeral body also to fail to realize him 14 to live in ignorance and thence to be subject to burch and death Those who have known Brahman become intortal others knowing hım not continue to pass through birth and death and thus through the bondage of griet and sorrow He who with the spiritual eye directly percesves the Self the Effulgent the Lord of all that was is or shall be he codeed is without fear and causes fear in none By purihed mind alone i Brahraan perceived The Brahmacarsa (celibacy) the Tapas (austerity) Sraddha (Faith in adopting what has been realized as Truth) and Yapta (dedication and sacrifice) are the bears of purifying mind and hence of attaining Brahman Immortal Lines Maitreyi was the pupil wife of the Sage Yajavalkya and it is to her/glory and invocation that the great Rs has felt to PARABLE OF DA 727 the posterity two important dialogues recorded in the Satapatha Brahn ana XIV 5 4 and XIV 7 3 The famous words on the characteristics of Parna (the whole or the Infinity) are also of Yajnavalkya Included in XIV 81 Adh or the Brahman is Porns and Idum (the world or creation) is Parna taken out of Parpa still leaves a halance that 1s Parna since Parna is also born out of the Parna Since the sage Yajilavalkya wrote these lines they have been permanently as if associated with the iša Upanişad as the introductors verse Parable of DA It is said that Gods Men and Asuras the three descendents of Prajapati went to him for instructions He instructed to all of them alike in a Monosyllable Da Prajapati asked the gods what they undertood of this syllable They said we know that by it you meant Damayata meaning thereby Be self controlled Prajapati was satisfied with the reply He wanted gods to prac ise self control Then Prajapati asked men what they understood of clats gyllable and the answer was Datta meaning thereby Be chart table Prajapat was also satisfied with this answer since he wanted men to practise charity Finally Prajapati asked Asuras of what they understood of this syllable and the answer was Daj adhyam meaning thereby Be compassionate in fact he wanted the Asuras the demons to practise compassion IIçdaya the Prajapati The word Hidaya is verily Prajapatı It is Brahiman as well It is all embracing It has three syllables Hr da ya One who knows Hr devotes to the service of self (sva) and anya (others) One who has realized the signtficance of Da receives graces from bis omn people as well as others Finally the one has realized Ya also accains or goes to the state of diarst or emancipation विषय-सूची पृष्ठ एकादश काण्ड-प्रष्टापायोनार्मकादमां काण्डम् १४५१-१५६० अध्याय १४५२-१४७० (दशंपूर्णमासाग निरूपणम्) दशंपूर्णमामाहुतिसल्या विशेषकथनम् १४५२, पौर्णमास- यागे दर्शयागे च हबिपो विधानम् १४५५, दर्शयागे पुरस्ताच्चन्द्रदर्शनप्रायश्चित्तेप्टि: १४५७, परचाच्चान्द्र- दर्शने नमितिकेष्टि १४५८, यकया सुप्टिप्रति. पादनम् १४६१, प्रतोपायनमीमासा १४६८, आरूया. यिषया यज्ञोत्पत्तिर थनम् १४६६ । अध्याय २ १४७१-१४८८ (दर्शपूर्णमासानिरूपणम्) पुरुषजन्मत्र पतिपादनम्, सामिधेनो प्रशमा च १४७१, याज्यानुवानमयो स्तवनम् १४७२, आधारस्तुती आख्या- यिया प्रतिपादनम् १४७३, पाधारस्तुति दशपूर्णमास- प्रतिपादन च १४७१, दर्शपर्णमासयोरश्वमेधात्मना स्तुति १४४८, प्रणीतादीना सम्पत्तिवचनम् १४७६, दरांपूर्णमास- यागस्य विशिष्टफलता प्रतिपादनम् १४८२ । अपाय ३ १४८१-२४९ (दर्शपूर्णमाराागनिरूपणम्) अग्निहोत्रावयवोपासनाप्रकार १४८६, आख्यायिक्या प्रह्मचारिधर्म प्रतिपादनम् १४६१। अध्याय ४ 144601010 (दर्मापूर्णमासागनिरूपणम्) पास्यायिकया वशंपूर्णमासयो सर्वोत्पत्तिहेतुत्वक् यनम् १४EY, सगादानप्रकार १४६८, मित्रविन्देष्टि १५०२, हविषः सवृद्धि १५०६ । (दसंपूर्ण मासागनिरूपणम्) मायापिकया चातुर्मास्ययाजिनो वैविध्य दयितु नवर पध्याय ५ परण्योरस्वत्ययिनिविय 11 गरीरावयवयल्पाम् १५१३, प्रदा प्रतिवचनंगनिहोत्रहो- माय गर्वदेवतृप्तिपरत्वप्रतिपादनम् १५१६, उपनयनधर्म- निरूपणम् १५२०, पास्पायितया शतातिरायसवनिरूपणम् १५२५, पचाहायमाना महासरस्वप्रतिपादनम् १५२८, स्वाध्यायप्रसमा १५३०, आख्यायिश्या व्याहृत्युत्पत्तिायनम् १५३२, अश्यदाभ्यारयग्रहनिरूपणम् १५३५ । अध्याय ६ १५३८-१५४६ (पारव्यायिषया समिाधानादीना बनस्पत्यादिस्पफ्न- प्राप्तिसाधनसावयनम्) भृगोराख्यानम १५३८, अग्निहोत्राहुतिमाशस्त्पप्रति- पादनम् १५४१, अग्निहावादर्शपर्णमासादि पागदेवताना तत्त्वत प्राणशब्दाभिषयपरमात्मरूपताप्रतिपादनम अपाय ७ १५४७-१५५२ (पशुयन्धनिरूपणम्) पशुवधप्रशसा १५४७, पशुयनमस्येष्टिवियत्व सोमविधत्व च १५४८ बहुसारस्य यूपम्प पशुविरोधित्व अल्पसारस्य पशुसमृद्धिकरत्व त १५५०, यूपप्रमाणम १५५१ । अध्याय १५५३-१५५६ (घाख्यायिवाप्रतिपादनम्) अग्निहोत्र मह इत्युपस्थान विधातुमारख्यायिका १५५३, अग्नश्चातुर्विध्यम् १५५४, देवतात्रयप्रतिपादनम् १५५४, पशुप्रायश्चित्ततया स्पृत्याख्यहोमविधानम् १५५७ । द्वादशकाण्ड ~मप्यम नाम द्वादशकाण्डम् अध्याय १ (द्वादशाहनिरूपणम्) द्वादशाहे दीक्षात्रम १५६३ उक्साह पतृपयर्थदाद १५६७ । द्वादशाहत्य सवत्सरात्मना स्तुति १५७१ । (सवत्सरसमनिश्पणम्) १५७२-१५४ सबसरसत्रस्याइ काप्ति १५७२, दशरात्रनिरूपणम् १५७८, सवत्सरस्याभिप्लवाद्यात्मना स्तुति १५८२ । अध्याय २ पृष्ठ अध्याय ३ १५८५.१५६५ (गयरसरसत्रनिरूपणम्) सवत्सरस्य स्तुति. १५६५, संवत्सरादिवोसापनः १५८८, ज्योनिप्टोमें उपात्राचन्यारम १५६१, मोमादीना नित्यत्वम् १५६३ । (प्रायविभत्तनिरूपणम्) अग्निहोर प्रायश्चित्तम् १५९६, पाईपत्याउनुगमने प्रायश्चित्तम् १६०३, अन्यलररामर्गादौ प्रायश्चिराम् अध्याप४ १५६६-१९१२ अध्याय ५ (प्रायश्चित्तनिरूपणम्) मृताग्निनिरूपणम् १६१३, भोध्यं देहिनिरूपणम् प्रध्याप १९२०-१६१ भायाप (प्रापश्चित्तनिरूपणम्) ज्योतिष्टीम-प्रायश्चित्तम् १६२० ॥ (सोनामणीनिरूपणा) सीतामणी यि १९२७. मुरास्यादि १५३., मोगा- मणीग्रहप्रहणादि १६३४ । पध्याय (सोपामगोनिसम) प्रहमाण गुरापापनादि १९४२, सुगनिर्माणाति १६४८. राशोऽभिषेपादि१९१५। अध्याय (गोवामणोनिरूपणम) सोपामणी शेष १९१३, अभृिष्टि १६६६मोता. मामधार १६७१ अयोप-प्रभावमेषनाम प्रयोग कायम मध्याय (असमे पनिम्पगम्) पोरनगर १६७९, अपर सपनामादि १६८०, महरमाडा १८६ गारिय इष्टय १६०६, गायागानम् १६८७प्रशाण जप, निहोमाच १६६, पोदप्रभाग- होम. १६६०, बंशीम १६६२. अवघुमर गार' ( iv ) पृष्ठ अध्याय २ अध्याय ३ अध्याय ४ (अश्वमेधनिरूपणम् माज्यसक्तुधानालाजहोम. १६६६. पर्यङ्गपशुनिरूपणम् १६६७, उद्गावग्यारम्भः १७०१, ग्राम्यपश्वालम्भः, अरण्यपशूनामुत्सर्गश्च १७०२, पश्वेवादशिनी अश्वस्थ नियोजनान्जनमणिबन्धनादि १७०५, प्रश्वस्य प्रोक्षणादि १७०८, मृतस्याश्वस्य परिक्रमणादि १७१२, मवाद १७१४, अश्यस्य गरीरे सूचौभिनितोद १७१६, परिपशव्याहुती १७१६ । (अश्वमेधनिरूपणम्) १७१८-१७३० अभ्यस्यावदानम् १७१८, बपाप्रचार १७१६, यूपंप विगति १७२०, अश्वस्थ लोहितथपणादि १७२२, अश्वमेघेनाप- मृत्युनिरास १७२४, अश्वस्तोमीयहोम १७२५, अश्वमेधम- हिमा १७२७, अश्वमेधप्रायश्चित्तम् १७२८ । (अश्यनिरूपणम्) २७३१-२७४७ अदबगेधारम्भकालादि १७३१ साविश्य इप्टय , पारिप्नवा- पागनादि निरूपणम् (१) १७३५, साविश्य इप्टय -आदि {२) १७४०, यूपकाष्ठादि १७४५ । (अश्वमेधनिरूपणम्) २७४०-१७६७ सवनीया पशव १७४८, सवाद १७५४, यपाहोम १७५६ प्रत्यनुपश्वालम्म १७६२ । (पुरुपगेधनिरूपणम्) १७६८-१७७५ पुरुष मेध १७६८, ब्राह्मणादीनामष्टाचत्वारिंशतमख्यका- नामग्निष्ठे पूपे नियोजनादि १७७१। (मर्वमेधनिरूपणम्) १७७१-१७७ सर्वमेध १७७६। (पितृमेनिरूपणम्) १७७६-१७६६ पितृमेधनिरूपणम् (१) १७७६, पितृमेधनिरूपणम् (२) १७६४, पितृमेनिरूपणम् (३) १७७, पितृमनिरपणम् (४) १७६.1 अध्याप५ अध्याय ६ अध्याय ७ अध्याय पृष्ट चतुर्दशयापर-प्रथोपनिषन्नाम चतुर्दशं काण्डम १७६७-१९६२ अध्याय १ १७६७-१८२५ घमोपकम १७६६, प्रवर्यः १८०५, महावीरसस्याराः १८१२, अवकाशोपस्थानम् १८२१ ॥ अध्याय १८२६-१८४३ रोहिणहोम १८२६, महावीरेषु अजापयस आसेकश्न १८२७, प्रवर्यानुष्ठानम् १८३१ । अध्याय ३ १८४४-१८५८ प्रवर्योत्मादनम् १८४४, पर्मभेदे प्रायश्चित्तम्, प्रयग्यप्रशमा च १५२१ अध्याय ४ अध्याय (बृहदारण्ययम्) १८५६-१८८४ देवासुराख्यायिका १८५६, सृष्ट्यादो स्वातथ्यविभूतिवर्णनम् १९६५, सप्तधा निरूपणम् १८७२, नामरूपनर्मात्मत्वेनो- पसहार १८७६, गाय पूर्वपक्षिणमजातशत्रु मिद्धान्तिन चोपस्थाप्यमाख्यायिकाप्रदर्शनम् १८८० । (बृहदारण्यकम्) १८८५-१९६६ प्राणोपनिपदो ध्याख्यानम् १८८५,अह्मणो मूर्तामूतंयो- राध्यात्माधिदेवतयोविभागप्रदर्शनस् १८८६. मनयो- याज्ञवल्ययसवाद (१) १८८८, मधु-प्राह्मण-नाचार्य परम्परा क्रमरूपवशक्थनञ्च १८६१ । (वृहदारण्य म्) १८९७-१६२८ जनक-याज्ञवल्लयसवाद' (१) १८६७, ग्रहातिग्र विषमें मातंभाग-पाजवल्क्यराबाद. १६००, भुज्यु-याज्ञवल्क्यसवाद १९०२,बहोड-याशवल्क्यसवादः १९०३, उपस्त-याज्ञवल्क्य- सवादः १६०४, गार्गी-याज्ञवल्क्यरावाद: (१) १६०५, उदालप-यानवल्पयसवादः १६०६, गार्गी-याजवल्लयसवादः (२) १६११, विदग्ध-पाजवल्लयावाद १६१४, जनक- पाशल्पयवाद. (२) १६२१, जगण्याजवल्लयसवादः (३) १९२७ ॥ अध्याय ६ पृष्फ अध्याय ७ १६२६-१६५३ (वृहदारण्ययम्) ज्योतिः पुरपविचारः १६२९, आत्मनोऽम्यःसंप्रमोक्षाण- स्पोपपादनम् १६३८, मोयी-याजवल्क्यसवाद.(२) १९४५, आचार्यपरम्परा च १६४८ । अध्याय (बृहदारण्यकम्) पूर्णस्य प्रतिपादनम्, दमदानदयाना प्रतिपादनम् १९५४, योगिनोऽन्तकाले प्रार्थना १९५५,हृदयस्य ब्रह्मत्वेनोपासनम् , ब्रह्मण' सरयरवेनोपासनम १९६५, ब्रहामः प्रथमजत्वप्रति- पादनम् १९५७ विद्युब्रह्मत्युपासनविधानम्, मनोमरस्य पुरपस्य प्रतिपादनम् १६५८, वाग्वेनु-ब्रह्मत्युपास्तिः, वैश्वा- नगग्नेः ब्रह्मण उपासनम्, परमतपो निरूपणम् १९५६ लोकात प्रतिगतिमथनम्, अन्न ब्रह्म ति प्राणो ब्रह्म त्युपारान- विधानम् १९६०. प्राणो वा उमिति प्रतिपादनम् १९६१, गायत्री-ब्रह्मोपासनम् १९६२ । (हदारण्यकम्) १९६५-१९६२ पञ्चाग्निविद्या-श्वेतकेतु-प्रदाहण-गौतम-सवाद: १९६५, ज्येष्ठत्व श्रेष्ठत्वगुणविविष्ट-प्राणोपासनम् थीमन्याख्यं कर्म १६७३, पुत्रमन्याख्य आचार्य परम्परोप- देशश्च १९७८. अथ यश. १९८५ अध्याय एकादश-काण्ड अथाष्ट्राध्यायी नामैकादशं काण्डम् यज्ञादीनां संवत्सराद्यात्मना निरूपणम् अध्याय १--ब्राह्मण ? मो३म् । संवत्सरो वै यशः प्रजापतिः । तस्यतद्द्वार यदमावास्या चन्द्रमा एप द्वारपिधानः ॥१॥ स योऽमावास्यायामग्नीऽआपत्ते । यया विवृतायां द्वारि द्वारा पुरं प्रपयेत सतत एव स्वर्ग लोकमियादेवं तद्योऽमावा स्यायामाधत्तं ॥२॥ प्रय यो नक्षत्रऽमाधत्ते । यथा पिहितायां द्वार्यद्वारा पुर प्रपित्सेत्स जिह्मः पुरः स्यादेवं तद्यो नक्षनऽप्राधत्तं तस्मान्न नक्षत्रादधीत ।।३॥ यदहरेपः । न पुरस्तान्न पश्चादृश्येत तदहरुपवसेत्तहि ह्यप ऽइम लोकमागच्छति तस्मिन्निह वसति ॥४॥ सर्वे देवा वसलि । सर्वाणि भूतानि सर्वा देवता. राव'ऋतवः सर्वे स्तोमाः सर्वाणि पृष्ठानि सर्वाणि छन्दाऽसि ॥५॥ सर्वेषु ह याऽमस्य देवेषु । सर्वेष भूतेषु सर्वासु देवतामु सर्वेष्वृतुष संवत्सर ही प्रश प्रजापति है। प्रमावस्या इसका द्वार है । चन्द्रमा द्वार को चटखनी यह जो ममावस्या मे दो अग्नियो का प्राधान करता है वह जमे खुले दार से पुर में प्रविष्ट हो जाय पोर वहा से स्वर्ग चला जाप वैसा ही है जो प्रमावस्या मे पग्नि-भाषान करता है ।।२।। और जो ना विशेष मे अग्न्याशान करता है वह ऐसा है जैसे द्वार बन्द हो अन्य माग से पुर मे जाना चार मोर पुस न सके ऐसा है, जो नक्षत्र में मन्याधान करता है । इसलिये नक्षत्र में मान्याधान न करे ॥३॥ जिस दिन ग्रह (चन्द्रमा) न पूर्व में दिखाई दे न पश्चिम में, उसी दिन नपपास (पग की तैयारी) करे । उसो दिन यह चन्द्रमा इस लोक में माता है और इस (पाशाला) मे रहता है ॥४॥ सन देव भी रहते हैं, सब भूत, सब देवता, सव ऋतु सर स्तोम, सब पृष्ठ, सब छन्द सब देवो मे, सब भूतो में, सब देवतामों में, सब ऋतुप्रो में, सब स्तोमो मे, सब १४५१ यज्ञादीनां संवत्सराचारमना निरूपरणम अध्याय १--ब्राह्मण ? मो३म् । संवत्सरो वै यशः प्रजापतिः । तस्यैतदद्वार' यदमावास्था चन्द्रमा ऽएव द्वारपिधानः ॥१॥ स योऽमावास्यायामग्नोऽआपते । यया विवृतायां द्वारि द्वारा पुरं प्रपद्येत स तत एव स्वर्ग लोकमियादेवं तद्योऽमावा स्यायामाधत्तं ॥२॥ भय यो नक्षत्र माधत्त । यथा पिहितायां द्वार्यद्वारा पुरप्रपित्सेस्स जिह्मः पुरः स्यादेवं तद्यो नक्षत्रऽमाधत्ते तस्मान्न नक्षमआदधीत ॥३॥ यदहरेषः । न पुरस्तान्न पश्चादृश्येत तदहरुपवसेतहि छप इमं लोकमागच्छति तस्मिन्निह वसति ॥४॥ सर्वे देवा वसति । सर्वाणि भूतानि सर्वा देवता सव'ऽतवः सर्व स्तोमाः सर्वाणि पृष्ठानि सर्वाणि छन्दासि ॥५॥ सर्वेषु ह वाऽपस्य देवेषु । सर्वेषु भूतेष सर्वासु देवतासु रावृतुप सयस्सर ही यश प्रजापति है । प्रमावस्या इसका द्वार है । चन्द्रमा द्वार की चटखनी है ॥१॥ पह जो मावस्या में दो अग्नियो का प्राधान करता है वह जैसे खुले द्वार से पुर मे प्रविष्ट जाय और वहां से स्वर्ग चला जाय पैसा है जो ममावस्या मे मग्नि-मापान करता है ॥२॥ और जो नक्षा विशेष में प्रन्याधान करता है वह ऐसा है जैसे द्वार बन्द हो मन्य मार्ग से पुर में जाना चार मोर पुस न सके ऐसा है, जो नक्षत्र मे मग्न्याधान करता है । इसलिये नक्षत्र में भग्न्याधान न करे ॥३॥ जिस दिन ग्रह (चन्द्रमा) न पूर्व में दिखाई दे न पश्चिम मे, उसी दिन उपवास (पश को चैयारी) करे । उसी दिन यह चन्द्रमा इस लोक में प्राता है और इस (यज्ञशाला) मे रहता है ॥४॥ सब देव भी रहते हैं. सब भूत, सब देवता, सब ऋतु सब स्तोम, सब पृष्ठ, सब छन्द ॥५॥ सब देवो मे, सब भूतो मे, सब देवतामो मे, सब ऋतुमों मे, राब स्तोमो मे, सब १४५२ दशंपूर्णमासाग निरूपणम् वा०११ १.१६-७ सर्वप स्तोमेप, सब प. पृष्ठेप, सर्वेप, छन्द स्वग्नीऽग्राहिती भवतो योऽमा. वास्यायामापत तस्मादमावास्यामेवाग्नोऽप्रादधीत ॥६॥ पाऽपो वंशाख स्यामावास्या तस्यामादधीत सा रोहिण्या सम्पद्यतऽमात्मा व प्रजा पायो रोहिण्यात्मन्येव तत्वजाया पशुषु प्रतिति प्रत्यमावास्या वाऽमग्न्या- धेयम्प तस्मादमावाम्यायामेवाग्नीमादधोत पोर्णमास्यामन्यारभेतामावा- स्थाया दीक्षेत ॥७॥ ग्राह्मणम् ।। १।। १.१. ॥ पाठों मे, मब छन्दो मे ये दोनो अग्निया स्क्यो हई होती है उम पुरप मे लिये जो ममावस्या मे माग्याधान करता है । इसलिये प्रमावस्था में इन दोनो पग्नियो वा पायान परे ॥६॥ वैमाप की पमावस्या में भापान परे । यह रोहिणी नक्षत्र होता है । हिणी है पारमा, प्रजा तथा पशु । इस प्रकार वह पारमा प्रजा पोर पशुपो में प्रतिष्ठित हो जाता है। अमावस्या पग्नि में मापान का ही एक रूप है। इमलिये पमावस्या म ही दोनों मग्नियों पा प्रापान कर । पूर्णमासी रो पारम्भ गरे भौर प्रमावग्या को दीक्षित होये 1॥ दर्शपूर्णमासाद्दतिसंख्या विशेष धनम् अध्याय १--त्राह्मण २ लिनि पाइएनद्यतम् । पदेन नन्वते यम्वेव राजानमभिर वलि तास ननि स यरपराध मापयन्ति विगामति नत्त नरयुलूपात मुगलान्या पदुपला- ग्यादवियंश नन्ति ॥१॥ त हाया याम् । मनायेव योनी रेनोभून मिग्नत्यग्निव योनियंग्य मसत. प्रजायते तदाता आइनी: मम्पादयेद्याभ्यो वापनियन ॥२॥ भय व यनो बोस पयते । माध्यमेव पवने मोदय पुरयन बर दे रचा है। उनकी मार (नान) : नाम 41 वियो। सो उस मारत।' जब पापा का और पानी मा।' मन मगर में सा परकीरे दो पाटो में हrिi'मा | गगे मारकर निमानि की महारानीपोरिकग्नि है। यही में होना है। घटना में हम पानि ॥२॥ बहरो पनरो वा है। यह मार ints का.११.१.२.३-६ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् प्रविष्टो दबाधा विहितः स एव क्लुप्तः प्राणैरग्नेर्योनेरधिजायते सपा दशाक्षरा विराट सैपा सम्पत्स यमः ॥३॥ अथोऽअपि नव स्यु । तन्न्यूनां विराज करोति प्रजननाय न्यूना द्वाऽइमाः प्रजाः प्रजायन्ते सैपा सम्पत्स यज्ञः ।।४।। प्रथोऽअप्येकाऽतिरिक्ता स्यात् । सा प्रजापतिमभ्यतिरिच्यते सैषा सम्पत्स यज्ञः11५11 अथोऽयपि द्वेऽअतिरिक्त स्याताम् । द्वन्द्वं वं मिथुनं प्रजनन मिथुनमेव- तत्प्रजननं क्रियते सैपा राम्पत्स यज्ञः ॥६॥ अथोऽमपि तिस्रोऽतिरिक्ताः स्युः। द्वन्द्वमहमिथुनं प्रजननमथ यज्जायते तत्ततोय संपा सम्पत्स यज्ञ: ।।७।। अयोऽपि चतस्रोऽतिरिक्ताः स्युः। तद्ययं कव चतसस्त्रयो वाऽइमे लोका. स्तदिमाने व लोकांस्तिभिराप्नोति प्रजापतिर्वाऽप्रतीमाल्लोकांश्चतुर्थस्तत्प्रजापति- मेव चतुर्थ्याऽऽप्नोति सैपा सम्पत्स यज्ञः ॥८॥ स यवाभ्यामून तदून७ । सोऽयज्ञोयत्पञ्चभिरतिरिक्त तदतिरिक्त सोऽयज्ञः सपैव दशत्यधिराम्पदेपा विशत्यामेपाऽऽ सहस्रात् ॥६॥ परन्तु जब पुरुष के भीतर प्रविष्ट होता है तो दस प्रकार का हो जाता है । वह इन प्राणों के रूप में अपनी योनि अर्थात् अग्नि से उत्पन्न होता है । यह दश-प्रक्षर का विराट् है । यह है सम्पूर्णता या गश ॥३॥ नौ माहुतियां हो । इस प्रकार विराट को न्यून करता है, सतान-उत्पत्ति के लिये । ययोकि यह प्रजा न्यून (शरीर के नीचे के भाग से ?) से ही उत्पन्न होती है । यह सम्पू- ता है यह या है ॥४॥ एक पौर भी प्राहुति हो । यह प्रजापति के लिये होती है । यह सम्पूर्णता है यह यज्ञ है ॥५॥ अब दो अधिक प्राहुतियां हो । दो का जोडा होता है । दो से ही प्रजनन होता है। यह पूर्णता है । यह या है ।।६।। प्रम तीन अधिक माहुतिया हो । दो का जोडा होता है । जो उत्पन्न होता है वह नौसरा । यह पूर्णता है । यह यज्ञ है ॥७॥ पाय चार प्रधिक माहुतियाँ हो । जरो एक तरी चार । तीन ये लोक है। तीन से इन लोगो को प्राप्त होता है । प्रजापति बच रहा । इस चौयो प्राति से प्रजापति को प्राप्त करता है । यह पूर्णता है । यह यश है ॥८॥ जो दो प्रातियो से काम है वह कम है। यह यज्ञ नहीं । जो पाच अधिक है वह प्रधिक है वह यज्ञ नहीं । यही दश के लिये यही बोस के लिए, यही हजार के लिए पूर्णता का नियम है ॥६ ।
माध्यन्दिनीय शतपचनाह्मणे
कां० १११२ १०.१३
प्राजि वाऽएते धावन्ति । ये दशंपूर्ण मासान्या यजन्ते स वै पञ्चदश
वर्षाणि यजेत तेषा पञ्चदशाना वारणा त्रीणि च शतानि पष्टिश्च पौणमास्य-
श्चामावास्याश्च त्रीणि च वं शतानि पष्टिश्च सवत्सरस्य रात्रयस्तद्रानीरा-
प्नोति ।।१०॥
प्रथापराणि पञ्चदर्शव वर्षाणि यजेत । तैपा पञ्चदशाना वर्षाणा श्रीरिग
चंब शतानि पष्टिश्च पारर्णमास्यश्चामावास्याश्च त्रीणि चवं शतानि पप्टिश्च
रावत्स रस्याहानि तदहान्याप्नोति नदेव सवत्सरमाप्नोति ॥११॥
मां ह वाऽअग्रे देवाऽ प्रासु । स यदेव ते सवत्सरमापुरथामृता ऽपासु
सवं वै सवत्सरः सव' वाऽअक्षय्यमेतेनो
हास्याक्षय्य सुकृत भवत्यक्षग्यो
स प्राजिसृतामैक । य एव विद्वास्त्रिशत वर्षाणि यजते तस्मादु
त्रिशतमेव वर्षाणि यजेत या दाक्षायणयज्ञी स्यादयोऽअपि पञ्चदशैव वरिण
यजेताय ह्य व सा सम्पत्सम्पद्यते द्वे हि पौर्णमास्यो यजते द्वेऽप्रमावास्येप्रयोएब
खलु सा सम्पद्भवति ॥१३॥
बाहारणम् ॥२॥१२ ।।
लोक ॥१२॥
जो पर्श पूर्णमास यश करते हैं वे एक 'माजि' या दौड-दोडते हैं । १५ वर्ष तक
करे । पन्द्रह वर्षों मे ३६० पूर्णमासिया और ३६० अमावस्यायें हुई । वर्ष की ३५०
राविया । इस प्रकार रात्रियों की प्राप्ति करता है |
१५ वर्ष प्रौर यज्ञ करे । इन १५ वर्षों मे ३६० पूर्णमासिया और प्रमावस्यायें
हुई । साल के ३६० दिन हुये । इस प्रकार दिनो को प्राप्त करता है । इस प्रकार वर्ष को
प्राप्त करता है ॥११॥
देव पहले मयं थे। जब उन्होंने सदस्वर को प्राप्त कर लिया तो मृत हो गये।
सवत्सर 'राब' है । सब अक्षम्य है । इससे इसको पक्षम्य सुकृत (पुण्य)मिलता है और मक्षय्य
लोक ॥१२॥
जो इस रहस्य को समझ पर तीस बर्ष यज्ञ करता है यह दौड को जीत लेता है।
इसलिये तीम घर्ष यज्ञ परे । परातु यदि दाक्षायण यश करे तो पन्द्रह वर्ष ही परे। इसमे
भी पूर्णता हो जाती है । दो माहुतियो पूणमासी को और दो प्रमावस्या यो । इस प्रकार
पूर्णता हो गई ॥१३॥
पौर्णमासयागे दर्शयागे च हविषो विधानम् अध्याय १-~त्राह्मण ३ पोर्णमासेनेष्ट्या । इन्द्राय विमृधेऽनु निर्यपति तेन यथेष्टयैव यजतऽप्रामा- वास्येनेप्ट्वाऽदित्य चरुमनु निर्वगति तेन यथेष्टचं व यजते ॥१॥ स यत्पौर्णमासेनेष्ट्वा ऽइन्द्राय विमृधेनु निर्वपतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवताऽथत- दानीपोमीय पौर्णमास हविर्भवति तत्र नेन्द्राय त्वेति किं चन क्रियत:एतेनो हास्यै तत्सेन्द्र हविर्भवत्येतेन सेन्द्रो यज्ञोऽय यद्विमृधे त्वैति सर्वाऽ उ हि मृधो नाष्ट्रा: पौर्णमासेन हन्ति ॥२॥ अथ यदामावास्येनेष्ट्वा । अदित्यै चरुमनु निर्व पत्येप में सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः स यत्रैप sएता रात्रिन्न पुरस्तान्न पञ्चाद्दशे तेनैतदन- देव हविर्भवति तेनाप्रतिष्ठितमियं व पृथिव्यदितिः सेयमदा सेयं प्रतिष्ठिततेनो हास्यैतद व हविर्भवत्येतेन प्रतिष्ठितमेतन्नु तद्यस्मादनु निर्वपत्यय यस्मान्नानु निर्वपेत् ॥३॥ स यत्पौर्णमासेनेष्ट्वा । इन्द्राय विमृधेऽनु निवपति सेन्द्रो मे यज्ञोऽसदिति पूर्णमास-दष्टि को करो 'इन्द्र विमघ' के लिये रवि निकालता है। और इष्टि के समान देता है। प्रमावस्या की इष्टि करके प्रदिति के लिये चरू निकालता है और उसे भी इष्टि की भाति देता है ।।१।। पूर्णमासी की इष्टि के पीछे 'इन्द्र विमृघ' के लिये इसलिये हवि निकालता है कि यज्ञ का देवता 'इन्द्र' है । पूर्णमासी को हवि मग्नीपोमीय होती है । कोई माहुति इस प्रकार नहीं दी जाती कि 'इन्द्र तेरे लिये । इरा हवि मे इन्द्र का भाग हो जाता है । इस यज्ञ में इन्द्र का भाग रहता है । विमृष के लिये' क्यों ' इसलिए कि पूर्णमास-दष्टि से शत्र, मृध' या नष्ट हो जाते हैं ॥२॥ प्रमावस्या-इष्टि के पीछे मदिति के लिए चरु इसलिए देता है । यह जो चन्द्रमा है यह देयो का पन्न सोम है । यह रात को न पूर्व में चमकता है न पश्चिम मे इसलिए हवि प्रनिश्चित भौर प्रतिष्ठित हो जाती है । यह पृथिवी अदिति है यह निश्चित है प्रतिष्ठित है। इससे हवि निश्चित मोर प्रतिष्ठित हो जाती है । इसलिए अतिरिक्त प्राहुतिया देनी चाहिये ? अतिरिक्त के पीछे मोर मतिरिक्त प्रातियों को नहीं देनी चाहिये ? ॥३॥ यह जो पूर्णमासो की इष्टि के पश्चात् 'इन्द्र विध' के लिये हवि निकालता है १४५५ साध्यन्दिनीये शतपयवाहणे वा ११ १३४-७ सों व यज्ञ ऽइन्द्रस्यैव स यत्सर्यो यज्ञ ऽइन्द्रस्यैव तेनो हास्यैतत्सेन्द्र हविर्भव- त्येतेन सेन्द्रो यज्ञ ॥४॥ अथ यदामावास्येनेप्ट्वा । अदित्य चरुमनु निर्व पत्यामावास्य वाऽअनुनि- वप्यि पौर्णमामेन वाऽइन्द्रो वृतमहस्तस्माएतदृत जघ्नुपे देवा एतद्धविरनुनिर- वपन्यदामावास्य किमनुनिर्वाप्येऽनु निवपेदिति नस्मान्नानुनिर्वपेत् ॥५॥ स यत्पोर्णमासेनेष्ट्वा । अथान्यद्धविरमुनिर्वपत्यामावास्येनेष्ट्वाऽधान्यद्ध- विरनुनिर्व पति विपन्त ह स भ्रातृव्य प्रत्युच्छयतेऽथ य पौर्णमासेनेव पौर्णमासी यजतऽनामावास्येनामावास्यागसपना हैवास्यानुपबाधा श्रीर्भवति ॥६॥ पौर्णमासेन व देवा । पौर्णमासी यजमाना उप्रामावास्येनामावास्या क्षिप्रऽएव पाप्मानमपाघ्नत क्षिप्रे प्राजायन्त स यो हैवविद्वान्पौर्णमासेनैव पोर्ण- मासी यजतऽमामावास्येनामावास्या क्षिप्रऽएव पाप्मानमपत्ते प्रजायते स यद्यनुनिव- पेद्दद्याक्षिणा नादक्षिण हघि स्यादिति ह्याहुर्दर्शपूर्णमासयोह्य वैपा दक्षिणा यदन्याहार्य इनि न्वनुनिर्वाप्यस्यायाम्युदितस्य ॥७॥ ब्राह्मणम् ।। ३ ।। (१-३) वह इसलिए कि उस यज्ञ मे इन्द्र का भाग हो जाय, क्योकि सब यज्ञ इन्द्र का है। इससे इनका भाग हवि मे हो जाता है। इन्द्र का यज्ञ में ॥४॥ अमावस्या को इष्टि देवर अदिति के लिय चह इसलिये देता है कि प्रमावस्या की आइति प्रनिरिक्त प्राहति ही है । क्योकि इन्द्र ने पूर्णमास इष्टि करके ही खून को हना था। इस यून को मारने वाले इन्द्र के लिये देवो न अमावस्या इष्टि रूपी अतिरिक्त पाहुति दी यो । अतिरिक्त प्राहुति र पोछे फिर प्रतिरिक्त पाहुति क्पा दे। इसलिए इसके पीछे अतिरिक्त माहुति न देनी चाहिए ।।५।। जब पूर्णमास इष्टि करने एक अतिरिक्त माहुति देता है । और अमावस्या इष्टि करके एक अतिरिक्त प्राहुति देता है तो इससे यह सन या सामना करता है । जो पौर्णमास मोर प्रामावास्य इष्टिमा करता है उसकी श्री शत्रु रहित पौर निर्विघ्न होती है ॥५॥ पूर्णमासी को पूर्णमासी की इम्टि और अमावस्या यो प्रमावस्या को इष्टि कर देखो ने शीघ्र ही पापी शत्र पो को नष्ट कर डाला और प्रजावान हो गये। इसी प्रकार जो मनुष्य इस रहस्य को समझकर पूर्णगासो को पौर्णमास-इप्टि और प्रमावस्या यो प्रमावस्या को इष्टि करता है वह मीघ्र ही पात्र को नष्टपर देता है पोर प्रजायान हो जाता है । यदि भतिरिक्त माहुति दे तो दक्षिणा भी दे । दिना दक्षिणा व हदि ठीक नहीं होती । पौर्ण- गास प्रौर दर्श को दक्षिणा तो अन्त्राहाय स्वय हैं । इसना तो हुप्रा निरिक्त पाहुनियो के विषय मे । अब सूर्योदय के विषय म (पागे मावेगा) ॥७॥ - दर्शयागे पुरस्ताच्चन्द्रदर्शनप्रायश्चित्तष्टिः अध्याय १-ब्राह्मण ४ तदेके दृष्ट्वोपवसन्ति । श्वो नोदेतेत्यभ्रस्य वा हेतोऽनि य वाऽथोतोपव- सन्त्यर्थनमुनाम्युदेनि स यद्यगृहीत७ हविरभ्युदियारप्रज्ञातमेव तदेपेव अतना यत्पूर्वेद्य ग्ध दघि हविरातञ्चन तत्वुर्वन्ति प्रतिप्रमुञ्चन्ति वत्सास्तान्पुनरपा- कुर्वनिन ॥१॥ तानपराह पर्णशासयाऽपाकरोति । तद्यथैयाद प्रजातमामावास्य। वि- रेवमेव तद्या वतचर्या वा नोदारासेन गृहीत वा हविरभ्युदियादितरथो' तर्हि कुर्यादेताने व तण्डुलान्गुफलोक नान्गुत्वा स येऽणीया समतानग्नये यात्रेऽष्टारपाल पुरोडाश अपयति ॥२॥ अथ यत्पूर्वेद्य । दुग्ध दधि तदिन्द्राय प्रदानेऽथ नदानी दुग्धे विष्णचे., शिपिविष्टाय तास्तण्डलाञ्छते चरु पयति चरुरु ह्य व स यन क्व च तण्डुला- नावपति ॥३॥ कुछ लोग (चाद को नतुर्दी वो) देखकर ही उपवास (यज्ञ को तैयारी) कर लेते है। वे समझते हैं कि पद कल चोदन निकलेगा । इनके उपवास पर यदि बदली के कारण पा देखने में भूल ये वारण पाद निकम प्रावे और हवि न निकाली गई होवे तो वही प्रज्ञात व्रतचा करनी चाहिए। पहले दिन के दूध का दही हवि को गाढ़ा करने क काम में लात है। बछड़ो को उनकी मामो का दूध पीने के लिये छोड़ देते है और फिर हटा लेते है ॥१॥ अपराह्न मे उस बछडो को पाशाखा से हटाते हैं । जैसे प्रमावस्या की वह हदि प्रशात विधि से हो गई थी वैसी ही यहा भी । परन्तु यदि फिर अनचर्या न करना चाहे या हवि लेने के पश्चात् नाद निकल पावे तो अन्य प्रकार से करना चाहिए । इन नण्डलो यो भूसी छुड़ाकर और साफ करके छोटे दानो से 'दाता अग्नि' के लिए पाठकपाल का पुरोदाश पकाता है ॥२॥ पूर्व दिन के दूध का जो दही 'इन्न प्रदाता' के लिए था और बडे तण्डुलो को 'विष्णु शिपिविष्ट' के लिये दूध मे पकाकर नरु बनाता है। तम्डुल जो (दूध या दही में) पकाये जाते हैं वही 'चरु' है ॥३॥ १४५७ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०११.१.५४ तद्यदेव भवति । एप व सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमास्तमेतदु- पैप्सोत्तमपारात्सोत्तमस्माऽअग्निता ददातीन्द्रः प्रदाता प्रयच्छति तमस्माऽइन्द्राग्नी यज्ञदतस्तेनेन्द्राग्निभ्यां दत्तन यज्ञेन यजतेऽथ यद्विष्णवे शिपिविष्टायेति यज्ञो वं विष्णुरथ यच्छिपिविष्टायेति यमुपंप्सीत्तमपाराप्सीत्तच्छिपितमिव यज्ञस्य भवति तस्माच्छिपिविष्टायेति तत्रो यक्छक्नुयातद्दद्यान्नादक्षिण हविः स्यादिति ह्याहुरय यदेव नोदियादथोपवसेत् ॥४॥ ब्राह्मणम् ।।४।। (१ ४.) यह इसलिए है कि यह जो पन्द्रमा है यह देवो के लिए सोम अन्न है। यजमान गे उसको लेना चाहा । वह न ले सका । अनि साता' यजमान को इसको देता है। इन्द्र प्रदाता देता है । इन्द्र पौर अग्नि उसको यश मे देते हैं, उस इन्द्र पौर अग्नि द्वारा प्रदत्त यश से यज्ञ करता है । 'विषण शिपिविष्ट' के लिए इसलिये कि यश विष्णु है । 'शिपि विष्ट के लिए इसलिए कि जिसको खोजा और न पाया वह यज्ञ वा 'शिपित'(गजा) भाग है । इसलिए शिपिविष्ट के लिये । इस समय जितनी दक्षिणा हो सके देये। क्योकि बिना दक्षिणा में हवि नहीं होती। जिस दिन चाद न दिखाई दे उस दिन उपयास करे ।।४।। पश्चाच्चन्द्रदर्शने नमितिकेष्टिः अध्याय १-ब्राह्मण ५ चक्षते ॥२॥ अद्यामावास्येति मन्यमान उपयसति । मप पश्चाहो स हैप दिव्यः श्वा स यजमानस्य पशून म्यवेक्षतं तदपराव्य स्यादप्रायश्चित्तिकृत एतस्मादु हैतीपाऽवचन्द्रमसादिति ।।१।। छायामुपसर्पन्ति । एतेनो हैतदुपतपदाचक्षते स्वलचितमित्येतमु हैव तदा- शशश्चान्द्रमस इति । चन्द्रमा में सोमो देवानामन्न तं पौएमास्याम. 'माज अमावस्या है। यह मानकर उपवारा करता है । मब वह पश्चिम में दिखाई देता है । यह दिव्य दवा (देवो का दुता) है यह यजमान के पशुतों को तवता है (खाने के लिये) । यदि इसका प्रायश्चित्त न हो तो पशुमो के लिये हितकर न हो। वह (पY। इस उतरने वाले चन्द्रमा से हर परे ॥१॥ छाया में चले जाते हैं । इसीनिये सोगो ने जलन का नाम दयलुचिन (गुप्तमी पोटा) रख छोडा है और इसीलिए ॥२॥ मोष चन्द्रमा का पश' (मरगोग) रहा है । चन्द्रमा देवों का मोम भन्न है।
पा० ११.१ ५.३.७ दशंपूर्णमासाग-निरूपणम् भिपुण्वन्ति सोऽपरपक्षेऽपऽग्नोपथीः प्रविशति पशवो वाऽनप ऽपोषधोरदन्ति तदेन- मेता रात्रि पशुभ्यः सनयति ॥३|| सोऽद्यागावास्येति मन्यमान उपवसति । अथप पश्चादहशे तद्यजमानो यज्ञपथादेति तदाहुः कथ कुर्यादित्वा यज्ञपथावजेता३ न यजेता३ इति यजेत हैव न ह्यन्यदनक्रमणं भवति श्वः वएवं प ज्य यानुदेति स ऽपामावास्यवि. पनवेष्ट्वाऽयेष्टिमनुनिर्व पति तदर्वेव श्वो वा ॥४॥ तस्य पोरिण वापि भवन्ति । अग्नये पधिकृतेऽष्टाकपाल पुरोडाश- मिन्द्राय वनइएकादशकपालमग्नये वैश्वानराय द्वादशकपाल पुरोडाशन् ।।५।। स यदग्नये पथिकृते निवपति । अग्निव पय. कर्ता म यस्मादवादो यजमानो यशपथादेति तमेनमग्नि पन्यानमापादयति ॥६॥ प्रथ यदिन्द्राय मध्ने । पाप्मा ३ वयो यो भूते पित्वा तिष्ठति कल्याणाकर्मणः साधोस्तमेदिन्द्रेणेव वृनना पाप्मान वृक्ष हन्ति तस्मादिन्द्राय वृत्रने ॥७॥ उसको पूर्णमासी के दिन निचोडते हैं । वह दूसरे पक्ष में जलो मे और मोषधियो मे भविष्ट हो जाता है । पशु पोपपि मोर जल को खाते हैं । अमावस्या की रात को वह इस चन्द्रमा को पशुमो मे से इक्ट्ठा करता है । (तात्पर्य यह है कि पूण मासो का चाद सोम है। यह सोम प्रोधियो और जन मे गया । वहा रो पशुप्रो मे प्राया । पत्र पशुपो से दूध निकाला गया। इस प्रकार अमावस्या के दिन जो हवि बना यह उसो चन्द्रमा का रूप है) 'माज अमावस्या है' यह मानकर यह उपदास करता है। यह जो पश्चिम की पोर दिखाई देता है । इससे यजमान यज्ञ के पय से हट जाता है । इस पर लोग पूछते हैं कि जब पथ से हट जाय तो क्या करे यज्ञ करे या न करे । यज्ञ अवश्य करे और तो कोई मार्ग ही नहीं है । चन्द्रमा दिन-प्रतिदिन बढ़ता है । प्रमावस्या वालो इष्टि के समान इष्टि करके मतिरिक्त भाति के लिये निकालता है उसी दिन या दूसरे दिन ।।४।। उसमी तीन हवियां होती है । 'अग्नि पधिकृत' के लिये पाठ कपालो का पुरोडाश, 'इन्द्र पुत्रन' के लिये म्यारह कपाल, 'भग्नि वंश्वानर' के लिये बारह कपालो का पुरोडाश - ॥५॥ 'मग्नि पयिकृत' के लिये क्यो माहुति निकालता है ? भग्नि ही पथ प्रदर्शन है।' यजमान इस यज्ञ मार्ग से हट गया हो इसलिये यह अग्नि उसको मार्ग पर लगा देता है 'इन्द्र पवन' के लिए इसलिए कि पुत्र नाम है पाप वा जो प्राणियो को पल्यास मार्ग तथा शुभ कर्म से रोकता है । इस वृत्रम इन्द्र के द्वारा पाप रूपी वन का अप करता है। इसलिये 'इन्द्र वृषन' के लिये 11७॥
माध्यन्दिनीये दातपयवाहह्मणे कां.११.१.५,०-११ अथ यदग्नये वैश्वानराय । द्वादशकपाले पुरोडाशं निवपति यत्र धाऽइन्द्रो वृत्रमहस्तमग्निना व श्वानरेण रामदहत्तदस्य सर्व पाप्मान समदहत्तथोऽएवं'प ऽएदिन्द्र रणव वृत्रघ्ना पाप्मानं वृष हत्वा तमग्निना वैश्वानरेगा संदहनि तदस्य सर्व पाप्मान संदहति स यो हैव विद्वानेतयेष्टया यजते न हास्याल्पश्नन पाप्मा परिशिष्यते । तस्य सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति । उपाशु देवता यजति याःकामयते ता याज्याऽनुवाक्याः करोत्येवमाज्यभागावेव संयाज्ये ॥६॥ तिसुधन्वं दक्षिणां ददाति । धन्वना वं श्वानं गधन्ते तदेतमेवैतद्धाधते यत्तिसुधन्व' दक्षिणां ददाति ॥१०॥ दण्ड दक्षिणा ददाति । दण्डेन वं श्यानं बाधन्ते तदेतमेवैतद्वारते यद्दण्ड दक्षिणों ददात्येपाऽन्वादिष्टा दक्षिणा दद्यात्त्वेवास्यामप्यन्यद्याऽइतरा दक्षिणा- स्तासां यत्सम्पयेत सा हैपा पशव्येष्टिस्तयाऽप्यनभ्युदृष्टो यजेतेव ॥११॥ ब्राहाणाम् ।। ५॥ १.५. ।। . 'अग्नि वैश्वानर के लिये बारह कगल का पुरोडाश वो निकालता है ? जब इन्द्र ने जून को मारा तो परिन तश्वानर के द्वारा उसे जलाया। और उस तत्र के पाप को भी जला दिया । इसी प्रकार यह यजमान भी 'मनि वैश्वानर' की सहायता से पापी वृत्र को जला देता है उसके पाप को भस्मीभूत कर देता है। जो इस रहस्य को समझकर या करता है उसका लेशमात्र भी पाप नहीं रह जाता ॥८॥ इसके लिये सत्रह समिधेनिया होती हैं। वह देवताप्रो के लिये धीरे-धीरे पाहुति देता है, जिन मत्रो को चाहता है उन्ही को याज्या और अनुवावया बना लेता है। इसी प्रकार दो प्राज्य भाप और दो संयाज्य 11 दक्षिणा मे तीन तीर बाला घनुप देना है । धनुप से कुत्ते को रोकते हैं । तीन तीर थाले यनुप को देकर वह इस चन्द्रमा रूपी कुत्ते को रोकता है।।१०।। दक्षिणा मे एक हवा देता है । इडे से कुत्ते को मारते हैं । इडे को दक्षिणा मे देता है, इसलिये कि इस चन्द्रमा रूपी कुत्ते को मारे । यह तो नियत इक्षिगए है। और भी जो दक्षिणा हो मके देवे । यह पशु सम्बायो इष्टि है । चाद न दिखाई दे तब भी इष्टि करे ही .
आख्यायिकया सृष्टिप्रतिपादनम् अध्याय १--ब्राह्मण ६ पापो ह वाऽइमिग्रे सलिलमेवास । ता ऽअकामयन्त कथ नु प्रजायेमहीति ता ऽप्रथाम्यस्तास्तपोऽतप्यन्त तासु तपस्तप्यमानासु हिरण्मयमाण्ड सम्बभूवा- जातो ह तहिं सवत्सर ऽघास तदिद हिरण्मयमाण्ड यावत्सवत्सरस्य वेला तावत्पयंप्लवत ॥१॥ तत. सवत्सरे पुरुष समभवत् । प्रजापतिस्तस्मादु सवत्सर एव स्त्री वा गोर्वा वडया वा विजायते सवत्सरे हि प्रजापति रजायन स इद हिरण्मयमाण्ड व्यरजन्नाह तहि वाचन प्रतिष्ठा स तदेनमिदमेव हिरण्मयमाण्ड यावत्सवत्सरस्य येलाऽऽसीत्तावविभ्रत्पर्यप्लवत ॥२॥ स सवत्सरे व्याजिहोपंत् । स भूरिति व्याहरत्सेय पृथिव्यभवद्भुव इति तदिदमन्तरिक्षमभवःस्वरिति साऽसौ द्यौरभवत्तस्मादु सवत्सरऽएव वुमारो च्याजि- हीपति सवत्सरे हि प्रजापतिाहरत् ।। ३॥ स वाऽएकाक्षरद्व यक्षराप्येव । प्रथम वदप्रजापतिरयदत्तस्मादेकाक्षरद्वच- क्षराण्येव प्रथम वदन्तुमारो वदति ॥४॥ पहले जस 'सलिल' ही थे। उन्होने चाहा कि कैसे प्रजा उत्पन्न परे । उन्होने भम किया तप विपा। उनके तप करने पर हिरण्मय पण्डा उत्पन्न हुआ । उस समय सब- सर न था। यह हिरणय प्रडा सवत्सर तब तैरता रहा ॥१॥ तर सवस्तार में पुरुष उत्पन्न हुआ। वह प्रजापति था। इसलिये स्त्री या गो या घोही साल भर म बच्चा देती है क्योकि प्रजापति साल भर मे हुप्रा था । उसने इस हिरण्मय हे पो तोड़ा । तब कोई प्रतिष्ठा (सहारा या ठहरने या स्थान) न थी। यह हिरण्मय प्रडा वर्ष भर तर तरसा रहा ॥३॥ साल भर पौधे उसने बोलने की इच्छा की । उसने कहा 'भू'। वह पथिवी हो गई । उसने कहा 'भुव' यह अन्तरिम हो गया। उसने कहा 'स्व' यह योलोक हो गया। इसलिये बच्चा साल भर मे बोलने की इच्छा करता है क्योकि प्रजापति ने साल भर में बोलने की इच्छा को थी । उस प्रजापति ने पहले एकाक्षरी या दो अक्षरी शब्द कहे थे । इसलिये बच्चा जब पहले बोलता है तो एक या दो अक्षर हो बोलता है ॥३॥ १४६१ माध्यन्दिनीये दातपथमाह्मणे वा०१११.६.५%E तानि वाऽएतानि । पञ्चाक्षराणि ताम्पश्न नकुरुत मे पञ्चतंत्र: म ऽएवमिमाल्लोकाजातान्त्सवत्सरे प्रजापतिरभ्युदतिष्ठत्तस्मादु संवत्सर एव युमार उत्तिष्ठाति सवत्सरे हि प्रजापतिरुदतिष्ठत् ॥१॥ स सहस्रायुजने । स यथा नद्ये पार परापश्येदेव। स्वस्यायुषः पार पराचस्यो ।।६।। सोऽर्चन्छाम्यश्चचार प्रजाकामः । म पात्मन्येव प्रजापतिमधत्त स उपास्येनैव देवानराजत ते देवा दिवमभिपद्याराज्यन्त तद्देवानां देवत्व यदिवमभि- पद्यासृज्यन्त तस्मै ससृजानाय दिवेवास तद्वैव देवाना देवत्व' यदस्मै ससृजानाय दिवेवास ॥७॥ अथ योऽयमवाड् प्राणः । तेनासुरानसृजत तऽइमामेव पृथिवीमभिपद्या- सज्यन्त तस्मै ससृजानाय तम इवास ॥८॥ सोऽवेत् । पाप्मान नाऽप्रसृक्षि यस्मै मे ससृजानाय तम-उड्याभूदिति तांस्तत एव पाप्मनाऽविध्यत्तं तत एव पराभव स्तस्मादाहु तदस्ति यह वासुरं यदिदमन्यास्याने त्वदुद्यतऽइतिहासे त्वत्ततो हव तान्प्रजापतिः पाप्मनाऽविध्यते तत एव पराभवन्निति ॥ ये पांच प्रक्षर हुयै (भूः भुव स्व) इनमे उसने पाच ऋतु बनाये । इसलिए वर्ष में पाच ऋतु होते हैं । इन उत्पन्न लोको के ऊपर प्रजापति साल भर में सड़ा हुमा । इस लिये बच्चा साल भर में बडा होने लगता है। क्योकि साल भर मे ही प्रजापति खडा हुमा था।॥४॥ वह हजार वर्ष की आयु वाला बनाया ग।। । जैसे कोई नदी के उस पार देखता है इसी तरह उसने अपनी प्रायु के उस पार देखा ॥५॥ यह सतार की इच्छा से चना तथा श्रम करता रहा । उसने अपने में प्रजा उत्पत्ति की शक्ति पारण की । उसने मुख से देव उत्पन्न किये। यह देव चोलोक में प्रवेश होते समय उत्तान्न हुये । धोलोक में प्रवेश होते समय उत्पन्न हुए यही देवो का देवस्व है । उनमें उत्पन्न होने पर दिन हुमा । देवो का यही देवत है कि उनके उत्पन्न होने पर दिन हमा ७॥ जो उसका नीचे का प्रारम है उससे उसने असुर उत्पन्न पिये। वे इस पृथिवी मे प्रवेश करने पर उत्पन्न हुये । उनये रपन्न करने पर उसके लिए अन्धवार सा हो गया । उसने जाना कि मैंने पाप को उत्पन्न कर दिया क्योपि तव से मेरे लिए अन्धकार सा है । तब उसने उन को पाप से वीध दिया । तब वे पराजित हो गये । इसी पर लोग कहते है कि देवासुर सग्राम के विषय में जो पाख्यान मे है या इतिहास मे, वह ठीक नहीं है। प्रजापति ने उनको पाप से बीधा तब वे पराजित हुए।
दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् तस्मादेतदपिणाऽभ्यनूक्तम् । न त्वं युयुत्से कतमच्च नाहन्न तेऽमित्रो मघनश्चनास्ति । मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहु द्य शत्रून्ननु पुरा युयुत्स ऽइति ॥१०॥ स यदस्मै देवान्त्ससृजानाय । दिवेवास तदहरकुरताथ यदस्माऽग्रसुरान्स- मृगानाय तम-हवास ताप रात्रिमकुरुत तेऽपहोरात्र ॥११॥ स ऽऐक्षत प्रजापतिः । सर्व वाऽप्रत्सारिप य ऽइमा देवता ऽअसृक्षीति स सर्वत्मरोऽभवत्सर्वत्सगे हवं नामैतद्यत्संवत्सर 5इति स यो हैवमेतत्सवत्सरस्य सर्वत्मरत्व वेद यो हैन पाप्मा मायया सरति न हैन सोऽभिभवत्यथ यमयभि- चरत्यभि हैवेन भवति य एवमेतत्संवत्सरस्य सर्वत्सरत्य वेद ।।१२।। स sऐक्षत प्रजापति. । इमं वाऽमात्मनः प्रतिमामसृक्षि यत्सवत्सरमिति तस्मादाहुः प्रजापतिः सवत्सर ऽइत्यात्मनो ह्य त प्रतिमामसृजत पवैव चतुरक्षरः सवत्राश्चतुरक्षरः प्रजापतिस्तेनो हैवास्यष प्रतिगा ॥१३॥ ता वाऽएता: । प्रजापतेरधि देवता ऽनसृज्यन्ताग्निरिन्द्र. सोमः परमेष्ठी प्राजापत्य ।।१४।। । इसलिए ऋग्वेद में कहा है। न स्व युयुत्से क्तमच्च नाहन सेऽमित्रो मधवनकश्चनास्ति । मायेरसा ते यानि युद्धान्याहु द्य शत्रून्ननु पुरा युयुत्से ।। हे मघवन् तू एक दिन भी नही लडा । न तेरा कोई शत्र है। जो तेरे पुद्ध हैं वे माया ही हैं। तू पिसी पात्र से ममाज लहान पहले 1800 देयो को सृज कर जो उसके लिये प्रकाश हो गया उससे उसने दिन जान्न किया । असुरो यो उत्पन्न करके जो उसे मन्धेरा मिला उससे उसने रात उत्पन्न की। इस प्रकार दिन रातहए॥११॥ प्रजापति ने सोचा, "यह जो मैंने देवता बनाये यह सब मैंने चुरा लिया। इसका सर्व+सर या सर्वत्सर हो गया। सर्वत्सर का ही नाम संवत्सर है। जो सवत्सर ये सर्वःसर वो जानता है उसको यदि कोई पाप या माया से छलता है तो उसका पराजय नहीं होता । यो सवत्सर के सवंरसर को जानता है उसको कोई धोखा नहीं दे सकता। (शायद तारस्य यह है कि सवत्सर छल से ससार की पायु को चुरा से जाता है) ॥१२॥ उसने सोचा, कि मैंने अपनी निज की प्रतिमा बनाई है यह जो सवार बनाया है । इसलिए बहते हैं कि सवत्सर प्रजापति ही है । क्योकि उसने यह अपनी प्रतिमा बनाई है, सवत्सर मे पार प्रक्षर हैं । प्रजापति मे चार प्रक्षर हैं, इसलिए संवत्सर प्रजापति की प्रतिमा - प्रजापति से इतने देवता उलन्त हुए-अग्नि, इन्द्र, सोम, परमेष्ठी प्राजापत्य माध्यन्दिनीये पातपथवाह्मणे वा० ११ १.६.१५-१८ वा: सहस्रायुषो जज्ञिरे । ता यथा नद्ये पार परापश्येदेव म्वस्यायुषः पार पराचख्यु ॥१॥ ता ऽअन्त्यः थाम्यन्तश्चेरः । नत एत परमेष्ठी प्राजापत्यो यज्ञमपश्य- द्यद्दर्शपूर्णमासी ताम्यामयजत ताभ्यामिष्ट्वाऽकामयताहमेवेद राव स्यामिति स उप्रापोऽभवदापो वाऽद सता यत्परमे स्थाने तिष्ठन्नि यो होहाभिग्वनेदपा एयाभिविन्देत्परमाद्वाएनत्स्थानादपति यद्दिवस्तस्मात्परमेष्ठो नाम ।।१६।। स परमेष्ठी प्रजापति गितरमब्रवीत् । कामन वाऽग्रह यज्ञमदर्श तेन त्या याजयानीति तथेति तमयाजयत्स ऽइष्ट्वाऽकामयताहमेवेदर सर्व स्यामिति' स प्राणोऽभवत्प्राणो वाऽइदा सर्वमय वै प्राणो योऽयं पवते स प्रजापतिस्तस्य दृष्टिर्यदेव दैत्याद्वातीति यह किच प्रारिण स प्रजापति, स यो हैवमेतां प्रजापते- दंष्टि वेदाऽऽविरिव हैव भवति ॥१७|| रा प्रजापतिरिन्द्र पुनमग्रवीत् । अनेन त्वा कामप्रेण यज्ञेन याजयानि येन मामिद परमेष्ठ योयजदिति तथेति तमयाजयत्म इष्ट्वाऽकामयताह मेवेद सर्व स्यामिति स वागभवद्वाग्वाऽइद७ सर्व तस्मादाहुरिन्द्रो वागिति ॥१८॥ ये सहस्र वर्ष की प्राय वाले बनाये गये। उन्होने अपनी प्रायु के पार देखा जैरो कोई नदी के उस पार देखे ॥१॥ दे मर्चना और थम करते रहे । वहां परमेष्ठी प्राजापत्य ने इस यज्ञ को देखा जो दर्शपौर्णमास यज्ञ है । उन दोतो यज्ञो को किया। इन इप्टियो को परये कामना की कि मैं यहां सब कुछ हो जाऊ । वह जल (पाप , हो गया क्योंकि यहाँ जल' 'सब कुछ हैं श्योकि ये परम स्थान (दूर देश) मे रहते हैं । जो इनको खोद कर निकालता हैं वहीं पाता है । दूर स्थान (परम स्थान) से वरसता है। इसलिये इसका नाम परमेष्ठी है ॥१६॥ उस परमेष्ठी ने पिता प्रजापति से कहा, "मैंने एक कामना देने वाला मज्ञ देखा है। उससे तेरी पूजा करूगा । उसने कहा, "अच्छा"। उसके लिए यज्ञ पिया । उसने इच्छा करके पाहा कि मैं यहाँ सब कुछ हो जाऊ । यह प्राण हो गया। माण यहा सब कुछ है क्योकि यह जो बहता है (वायु) वह प्राण ही है। यह प्रजापति है । जो कोई जानता है कि यह जो बहता है वह प्रजापति को प्राख है और प्राणि प्रजापति है और जो प्रजा. पति की इस दृष्टि को समझता है वह प्राविर्भूत ही हो जाता है ॥१७॥ उस प्रजापति ने पुत्र इन्द्र से कहा, "को यज्ञ मेरे लिए परमेष्ठी ने किया है उसी कामप्र" अर्थात् कामना मो के पूर्ण करने वाले यज्ञ को मैं तुम्हारे लिए करना चाहता हूँ । उसने कहा, "अच्छा" ! उराने यज्ञ किया। उसने यज्ञ करखे चाहा कि मैं सब कुछ हो जाऊ । वह वाणी हो गया । दाणो हो सब कुछ है। इसलिए कहते हैं "इन्द्र वा" है ॥१८॥ .
दशंपूर्णमासाग-निरूपणम् स ऽइन्द्रोशनीपोमो भ्रातरावबवीत् । अनेन यां कामप्रेण यज्ञेन याजयानि येन मामिद पिता प्रजापतिरयीयजदिति तथेति तावयाजयत्त विष्ट्वाऽकामयेता- मावमेवेद, सर्व स्यावेति तयोरन्नाद एवान्यतोऽभवदन्नमन्यतरोऽन्नाद ऽएवाग्निर भवदन सोमोन्नादश्च वाऽइद पर्वमन्नं च ॥१९॥ ता वाऽएताः । पञ्च देवता :एतेन कामप्रेरण यज्ञेनायजन्न ता यत्कामा ऽमयजन्त स ऽप्राभ्यः कामः समायत यत्कामो ह वाऽएतेन यज्ञेन यजते सोऽस्मै काम: समृध्यते ॥२०॥ तऽइष्ट्या प्राची दिशमपश्यन् । तां प्राचीमेवाकुवंत सेयं प्राच्येव दिक्त- स्मादिमा: प्रजाः प्राच्यः सपन्ति प्राची ह्यतामकुर्वतोपनामित: कुर्थीमही ति तामूर्जमार्वतेमा खलूज पश्येमेति साऽसौ द्यौरभवत् ।।२१॥ प्रम दक्षिण दिशमपश्यन् । तां दक्षिणामेवाकुर्वत मेय दक्षिणय दिक्तस्मादु दक्षिणत एव दक्षिणा ऽउपतिष्ठन्ते दक्षिणतोऽम्यवाजन्ति दक्षिग्गा ह्यनाम- कुर्वतोपनामित: कुर्वीमहीति त लोकमकुर्वन्म खलु लोक पश्येमेति तदिदमन्त. रिक्षमभवदेष वै लोक. सा यथा हैवेय प्रतिष्ठाऽऽविर स्मिल्लोकै पृथिव्येवम् हैवंपा प्रतिष्ठाऽऽविरमुष्मिल्लोकऽइदमन्तरिक्ष म यदिह सन्नम लोक न पश्यति तस्मा- उस इन्द्र ने अग्नि और सोम दोनो भाइयों से कहा, 'जिस यज्ञ मो मेरे पिता प्रजापति ने मेरे लिए किया, उसी कामन' यज्ञ को मैं ग्राप दोनो के लिए करना चाहता हु।" उन्होंने कहा, 'प्रच्छा ।' उसने उन दोनो के लिए यज्ञ किया। यश करके उन दोनो ने चाहा कि हम यहा सब कुछ हो जायें। उनमे से एक पन्न का खाने वाला हो गया और दूसरा पग्न हो गया । अग्नि पन्नाद हो गया और सोम प्र.न । ये सब जगत दो ही है अन्नाद और मन्न ॥१६॥ इन पाच देवतामो ने कामप्र यज्ञ किया। इन्होने जिस वामना से यज्ञ किया वह कामना इनकी पूरी हो गई । जो कोई इस यन्त्र को जिस कामना से करता, उपकी यह कामना पूरी हो जाती है ॥२०॥ उन्होने यज्ञ करके पूर्व दिशा को देखा। उन्होंने उसको सामने की दिशा बना लिया। यह प्राची दिशा है । इसलिए यह सब प्राणी प्रागे को ही चलते हैं । इसको प्राची अर्यात सामने की दिशा धनाकर उन्होने कहा कि इसको ऊर्ज या शक्ति शली दिशा बनावें। ऊपर को देखें । इससे द्यो हो गया ।।२१॥ प्रब दक्षिण दिशा को देखा उसको दाहिनी दिशा बना लिया । इसलिए दक्षिणा या गो वेदी को दाहिनी ओर खड़ी होती है और दक्षिण की पोर से ही हाकी जाती है । इम दिशा को दाहिनी दिशा बनाते हुए उन्होने इसको अच्छा बनाना चाहा । उन्होंने इसको लोक बनाया । "लोक को देखें।" यह अन्तरिक्ष हो गया । यह अन्तरिक्ष लोक है । जैसे इस लोक मे पृथिवी सब चीजों का प्राधार है वैसे ही उस लोक मे अन्तरिक्ष ! लोग .
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का० १११६२२-२७
दाहुः परोऽक्षमसौ लोक इति ॥२२॥
अथ प्रतीची दिशमपश्यन् । तामाशामकुर्वत तस्माद्यत्नाङ् सत्या विन्दत
ऽएतामेव तेन दिशमेत्याशा ह्यतामकुर्वतोपनामितः कुर्वीमहीनि ता श्रियम-
कुर्वतेमा खलु श्रिय पश्येमेति सेयं पृथिव्यभवनछीर्वाऽइयं तस्माद्योऽस्य भूयिष्ठ .
विन्दते स एव श्रेष्ठो भवति ।।२३।।
प्रथोदीची दिशमपश्यन् । तामपरेऽकुर्वतोपनामित कुर्वीमहीति तं धर्म-
मकुर्वत धर्मों वाऽप्रापस्तस्माद्यदेमं लोकमाप आगच्छन्ति सर्वमेवेद यथाधर्म
भवत्यथ यदावृष्टिर्भवति वलीयानेव तांबलीयस ऽप्रादत्ते धर्मो ह्यापः ॥२४॥
ता वाऽएता । एकादश देवता: पञ्च प्रयाजा: द्वावाज्यभागी स्विष्टकृत्-
त्रयोऽनुयाजा. ॥२५॥
ता एकादशाहुतयः । एताभिर्वाऽपाहुतिभिर्देवा ऽइमाल्लोकामजयन्नेता
दिशस्तथोऽएवंप एताभिगहुतिभिरिमांस्लोकाञ्जयत्येता दिशः ॥२६।।
चतयोऽवान्तरदिश । तएव चत्वार' पत्नीरायाजा ऽप तरदिशो वै
देवाश्चतुभिः पत्नोसयाजरणयन्नवान्तर दिश ऽउएवंप एतैर्जयति ॥२७॥
यहा बैठे हुए उस लोक को नहीं देख सकते इसलिये कहते है कि वह लोक परोक्ष है
॥२२॥
मय पश्चिम दिशा को देखकर उसको पाशा बनाया । इसलिए जब मागे या पूर्व
दिशा मे चलकर मामना का लाभ करता है तो फिर इसी दिशश को प्राता है, क्योकि इसयो
पाशा बनाया था। मैं उनको सुधारू । इससे वह धी हो गई । इसको 'श्री' के रूप गे
देखू । इससे वह पृथ्वी हो गई । यह पृथ्नी श्री है । इसलिये जिसके पास बहुत पृथ्वी होती है
वह थेप्ठ होता है ॥२३॥
प्रव उत्तर की दिशा को देखबर उसको 'गल' बनाया । इसको सुधारू' इस प्रकार
उसको घमं बनाया । क्योति 'जल' पमं है। इसलिए जब जल इस लोक में पाते हैं तो
पह सब ससार य धर्म (धर्म पे अनुकून) हो जाता है । जय वर्षा नही होती है, तो
सालिकाही कमजोर से छीन लेना हे कोशिप (जन्म) धर्म है २४४
ये ग्यारह देवता है पाच प्रयारा दो प्राज्य माग, स्विप्टन और तीन अनुभाग्य
॥२५॥
ग्यारह माहुतियां है। इन्ही माहतियो द्वारा देयो गे इन लोगों को जीता।
और इन दिदाशे को भी। इसी प्रकार यजमान भी इन पाहतियो द्वारा इन लोगो और
इन दिशाप्रो को जीत लेता है ॥२६॥
अन्तर दिशा चार हैं । यही चार पत्नीमयाज है। इन पनौसयाजी में ही देवी ने
अन्तर दिशाभो का जीता पा । इन्ही पे द्वारा यह यजमान भी पन्नर दिशामों को जीतता है
॥२७॥
का० ११.१.६.२९-३३ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् अथेडा । अन्नाद्यमेवतया देवा अजयंस्तथोऽएवंप एतयाऽन्नाद्यमेव जयत्येषा नु देवया दर्शपूर्णमासयो. मम्मत् ॥२८॥ प्रथाध्य त्मम् । पञ्चेमे पुरुपे प्रागा आते चक्षुभ्यां तएव पञ्च प्रयाजा. श्नक्षुषोऽमाग्यभागी ॥२६॥ प्रयमेवावा प्राण: स्विष्टकृत् । स यत्तमभ्यर्घ इवेनराम्य ऽपाहुतिभ्यो जुहोति तस्मादेतस्मात्प्राणास प्राणा बोभत्सन्तेऽय यत्स्विष्टकृते सर्वेपा हवि- पासमवद्यति तस्माद्यस्किचेमान्प्राणानापद्यनाएतमेव तत्सर्व समवेति ॥३०॥ श्रीणि शिश्नानि । तएव प्रयोऽनुयाजाः म योऽय वर्षिष्ठोऽनुयाजसदिद वर्षिष्ठमिन शिश्न तं वाऽमनवानन्यजेदित्याहुस्तथो हाम्यतदमृधं भवतीति ।।३१।। स वै सकृदवान्यात् । ए७ ह्यतस्य पर्वाथ यदपर्व स्यात्प्रतृपण वैव तिप्टेल्लम्बेत वातस्मादेतदुच्च तिष्ठति पद्यते च तस्मात्सकृदबान्यात् ।।३।। द्वौ याहू द्वाऽऊरू | तएव चत्वारः पत्नीमयाजाः प्रतिष्ठायमेव प्राण इडा यता नाग्नौ जुहोति यत्साऽप्रदग्धेव तस्मादयमनयतृण्णः प्रारण १३३।। प्रस्थ्येव याज्याऽनुवाक्याः। माछस हविस्तन्मिन छन्दो यद्याज्याऽनुवानया- मच ईडा के विषय मे । ईशा द्वारा ही देवो ने भोजन पाया था। इसी प्रकार यज- मान भी ईडा द्वारा ही भोजन प्राप्त करता है । दर्श और पौर्णमास दृष्टियो की यह देखो सम्बन्धी पूर्णता हुई॥२ मव पारम । पुरुष मे पाच प्रारण है । मासो को छोडकर । ये पाच प्रयाज हैं। दो भाग्म भाग दो पाखें है ॥२६॥ यह नीचे का प्राण स्विष्टकृत् है । इस माहुति को अन्य प्राहुतियो से अलग देता है। इसलिए सब प्रारण इस प्राण रो डर कर अलग हा जाते हैं। स्विष्टकृत के लिए सब हरियो में से काट-काट कर निकालता है, इसलिए जो कुछ चीज इन प्रारणो मे प्रविष्ट होती है, वह इस प्राण मे भी जाती है ॥३०॥ तीन अनुयाज तीन शिश्न हैं। इनमे जो सबसे मुख्य अनुयाज है वह मुख्य शिश्न है। लोगो का कहना है कि इस माहुति को बिना सास लिए (मर्थात सास रोक कर) दे तभी यह सफल होगी ॥३१॥ परन्तु एक बार सास ले मेवे । क्योकि इस (शिश्न) मे एक जोड होता है । यदि कोई जोड न होता तो या तो लटका रहता। यह सीधा खडा रहता । परन्तु वह लटका भी रहता है और खडा भो । इसलिए एक बार सास लेना चाहिए ॥३२॥ चार पत्नीस याज दो बाहू हैं पौर दो जघा । यह प्राण प्रतिष्ठा भी है और ईडा भी । ईडा भीमग्नि मे भाहुति नहीं दी जाती । वह हिना जली रहती है। इसलिए यह प्राण विभाजित नहीं होता ॥३३॥ याज्य तथा अनुवाक्य हड्डिया है । हवि मांस है ! याज्य पोर मनुवाक्य नपे नपाए छन्द हैं इसलिए मोटे मोर पतले मादपी यो हड्डिया एक मो होती है । हवि यू कि कभी १४६८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे . तस्मादु समावन्त्येवास्थीनि मद्यतश्च कृश्यतश्च भवन्त्यथ यद्भूय ऽइव व हविलाति कनीयऽइव च तस्मादु माध्मान्येव मेद्यतो मेद्यन्ति मामानि कृश्यतः कृश्यन्ति ते तेन यज्ञेन या कामयते देवतां तां यजति यस्य हविर्भवति ॥३४॥ ता वाऽएताः। अ पोद्धार्या ऽग्राहुनयो भवन्ति म यद्धतासामपोखरेद्यर्थक- मग शृण यात्प्राण वा निहल्यादेव तदन्यान्येव हवीण्प्युप चाह्रियन्तेऽप च लियन्ते ।।३५॥ ता वाऽएताः । पोडशाहतयो भवन्ति पोडशकलो वं पुरुषः पुरुषो यज्ञस्त- स्मात्पीडशाहुनयो भवन्ति ॥३६॥ ब्राह्मणम् ॥६॥१६॥ कम ली जाती है कभी प्रषिक, इसलिये मोटे प्रादमी का मास बहुत होता है पसले का कम । इरा यज्ञ से जिस देवता की कामना करता है और जिसके लिए प्राहुति होती है उसी देवता के लिए माहुति देता है ।।४।। ये पाहुतिया अत्यन्त प्रावश्यक होती हैं। यदि इनमे से कोई पाहुति छूट जाय तो या तो कोई पग भग हो जाय या प्राण मे गडबड हो जाय । अन्य पाहुतिया बढ घट सकती हैं ॥३५॥ ये सोलह पाहुतिया होती है । पुरप मे सोलह कला हती है । पुरष यज्ञ है । इसलिए १६ पाहुतिया होती हैं ॥३६।। प्रतोपायन-मीमांसा अध्याय १-ब्राह्मण ७ तहाऽप्रदो अतोय उद्याने । यदि सानाति पितृदेवत्यो भवति ग्रह- प्रश्नाति देवानत्यश्नातीति तदारण्यमश्नीयादिति तत्र स्थापयन्ति ॥१॥ म यदि ग्राम्या sओपधीरत्नाति । पुरोडाशस्य मेघमश्नाति यद्यारण्या- अमोपधीरश्नाति बाहिपो मेघमानाति यदि वानस्पत्यमश्नातीघ्मस्य मेधमश्नाति अन को तयारी करने पर प्रश्न यह है कि यदि नही खाता तो पित देवत्म हो जाता है, यदि साता है तो देवो को छोडकर खाता है। दलिये यह व्यवस्था पर दी किचन में उपजी वस्तुयें सावें ॥१॥ यदि यह गाव मे उत्पन्न हुई प्रोपपियाँ खायेगा वो पुरोडा वै मेघ यो खायेगा । गति नन की पोपपियो को मायेगा तो चह्मिो ने मेघ (रस) को पायेगा । यदि वनस्पति
का० ११.१.७.२-४ दशंपूर्णमासाग-निरूपणम्
१४६६
यदि पयः पियति सान्नाय्यस्य चाज्यस्य च मे मश्नाति यद्यपः पिबति प्रणीतानां
मेघमश्नाति यदि नाश्नाति पितृदेवत्यो भवति ।।२।।
तदाहुः । किमयनमिति स्वयं हैवैते रात्रोऽग्निहोत्र जुहुयात्स पद्धत्वा
प्राश्नाति तेनापितृदेवत्यो भवत्याहुतिर्वाएपा स यदेवतामात्मन्नाहुति जुहोति
सेनोएतेषां मेधाना नाश्नाति ॥३॥
एते ह वे रात्री। सर्या रात्रयः समवयन्ति या इमापूर्यमाणपक्षस्य राम-
यस्ता सर्याः पीएं मासी समवयन्ति या उपपक्षीयमाणपक्षस्य रात्रयस्ताः सर्वा
ऽअमावास्या समवयन्ति स यो हैवं विद्वान्स्वयगुम्वसथे जुहोति सर्वदा हैयास्य
स्वयः हुतं भवति ॥४॥
प्राह्मणम् ।। ७॥ १.७॥
लायेगा तो समिधा के मेध को खायेगा। यदि पी पियेगा तो सानाग्य मोर माज्य के गेघ को
पिगंगा । यदि जल पियेगा तो प्रणीतो वे मेघ को पियेगा । यदि कुछ न खायेगा तो पित-
देवत्य होगा। (पितृदेवत्य पापर्य है कि पितरों के मर्पण हो जायेगा पति मर
जायेगा) ॥२॥
इस पर कहते हैं कि क्या करना चाहिये। इन दोनो रात्रियो (दर्श पोर पूर्णमासी)
मे स्वय पग्निहोत्र परे। यदि माहति के पौधे खायेगा तो पितृ देवत्य न होगा । यह माहुति
है, चूकि स्वम भपने मे ही माहति देता है, इसलिये उन मेघो का भाग नहीं खाता ॥३॥
इन दो रातो मे अन्य रात्रियो का रामवाय हो जाता है । जो बढ़ते हुये चादकी
(शुक्ल पक्ष की) रातें हैं, वे पूर्णमासी मे प्रौर जो घटरो हुये चाद (कृष्ण पक्ष) की ये
अमावस्या मे । जो इस रहस्य को समझकर उपवास के दिन स्वय पग्निहोत्र करता है
उराको माहुतिया मयंदा स्वयंहत (मपने में माहुत को हुई) होती हैं ॥४॥
।
नान
आस्यायिकया यज्ञोत्पत्तिकथनम्
अध्याय १-वाह्मण
देवाश्च याऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे ततोऽसुरा ऽपतिमाने-
नैव कस्मिन्नु वयं जुहुयामेति स्वप्वेवास्येषु जुह्नतश्चरस्तेऽतिमानेनैव पराबभूवु-
स्तस्मान्नातिमन्येत पराभवस्य हैतन्मुखं यदतिमानः ॥१॥
देय और मसुर दोनो में झगडा हुमा । तब मसुरो ने मभिमान से कहा कि हम किस
के लिये माहुति दें। वे अपने ही मुह मे माहुति देते रहे । वे मभिमान से पराजित हो गये।
इसलिए मभिमान न करे । मभिमान पराजय का मुख है ॥१॥
१४४० माध्यन्दिनीये शसस्थाहाणे का० ११ १६ २.६ । प्रय देवा. । अन्योऽन्यस्मिन्नेव जुह्वतश्चेरुस्तेभ्य प्रजापतिरात्मान प्रददी यज्ञो हैपामास यज्ञो हि देवानामन्नम् ॥२॥ स देवेभ्य ऽयात्मान प्रदाय । अर्थतमात्मन प्रतिमामसृजत यद्यज्ञ तस्मा- दाहु प्रजापतियंज ऽइत्यात्मनो शत प्रतिमामसृजत ।।३।। स एतेन यज्ञेन । देवेम्प आत्मान निरक्रीगोत स यदत्तमुपनि यथैव तत्प्रजापतिर्दम्य प्रात्मान प्रायच्छदेवमेवैष एतद्देवैभ्य ऽमात्मान प्रयच्छति तस्माद् सयत एवंता रात्रि चिचरिषेद्यथा हविषा बरेदेव हविह्यप देवाना भवति ॥४॥ अथ यद्यज्ञ तनुते । यज्ञेनैवतद्दे वेश्य प्रात्मान निष्क्रीणीते यर्थव तत्प्रजापतिनिरकोणोतवमय यद्धविनिर्वपति हविपैवतद्य निष्कोणाति हवि- रनुवाक्ययाऽनुवाक्यामवदानेनावदान याज्यया याज्या वषटकारेण वषट्कारमा- हुत्या तस्याहुतिरेवानिष्क्रीता भवति ॥५॥ स यथाऽनप्रशोगों नृक्ष । एवमस्येप यज्ञो भवत्याहुतिमेवाबाहारए निष्कोणाति तद्यदेतद्धीन यज्ञस्था वाहरति तस्माद वाहार्यो नामैवमु हास्यप सर्व ऽएव यज्ञो टिकीतो भवत्येप ह वै यजमानस्यामगिल्लोर आत्मा भवति यद्यश. स ह सर्वतनूरेव यजमानाऽमिल्लोके सम्भवति य एव विद्वान्निष्मीत्या यजते ।।६।। [१८] इति प्रथमोऽध्याय समाप्त ।। देव एक दूसरे वे लए माहुति दते रहे । प्रजापति ने उनको अपना प्रात्मा दे दिया पज उनका ही हुमा । यस देवो ना अन्न है ॥२॥ उस (प्रजापति) ने देवो को पपना पात्मा देकर यज्ञ को अपनी प्रतिमा बनाया । इसलिए कहते है कि यज्ञ प्रजापति है, क्योंकि उस ने यज्ञ को अपनी प्रतिमा बनाया या ॥३॥ इस (संपूर्णमास) यज्ञ के द्वारा प्रजापति ने दो से अपने पारमा को पुडा लिया। जय यजमान संपूर्णमा या के लिये अन करता है नो जिस प्रकार प्रजापति ने देश के मापने माप को छुड़ाया पा इसी प्रकार यजमान भी देवो से अपने पापको भाता है। इस लिए उस रात को सयम से रहे, जमे नि हवि देते समय । क्योकि यह यजमान स्वय ही देवी को हवि हो जाता है ॥४॥ जब मन करता है तो करके अपने को देवों से हुडा सेता है जैसे प्रजापति ने यज्ञ द्वारा देवो से अपने को छुड़ाया था। जब हवि निकालता है तो हधि के द्वारा पत्र को रुडाता है । हवि को मनुवाक्य से, मनुवाक्य यो अवदान से, प्रदान को याज्य से । याम्य को वषट्कार से, वपटवार को पाहुनि से । माहुति रा प्रमी सुरवारा नहीं हुमा ।।५।। पह माहुति ऐसी है जैसे सिर पटा चरा । वह पाहुति को मन्याहार्य दारा दाता हैं । चूकि इससे वह यश को टि की पूर्ति करता है, इसलिए इसमा नाम प्रदाहाय है। इसरार उसके सपूर्ण यज्ञ का छुटमाग हो जाता है और यमान मा उस लोर मे मारमा चन जाता है। जो यमान इस मेद यो समझारग हुपारेको प्राति देता है यह दमा नो मे "सवंतनू" (पूर्ण शरीर से) गपन्न होता है। -
पुरुषजन्मत्रयप्रतिपादनम्, सामिधेनीप्रशंसा च
अध्याय २--ब्राह्मण १
बिह व पुरुषो जायते । एतन्न्वेव मातुश्चाधि पितुश्चाने जायतेऽय यं यज्ञ
उपनमति स यद्यजते तद्वितीय जायतेऽय यत्र म्रियते यौतमग्नावस्यावधति स
यत्ततः सम्भवति तत्तृतीय जायते तस्माधिः पुरुषो जायतऽत्याहुः ॥११॥
ता वाएता । एकादश सामिधेनीरन्याह दश वाऽइमे पुरुष प्रारणा आत्म-
कादशो यस्मिन्नेते प्राणा प्रतिष्ठिना एतावान्वं पुरुपस्तदेन कृत्स्न जनयत्यय
यदूर्ध्व सामिधेनोभ्यः सा प्रतिष्ठा तदेन जनयित्वा प्रतिष्ठापनि ॥२॥
नव प्रसवस्य व्याहृतय । नवेमे पुरुषे प्राणास्तदेन द्वितीय जनपत्याथावण
प्रत्याश्रावण सा प्रतिष्ठाऽय यदेवाद सृष्टौ जन्मोद्यते तदेन तृतीय जनयति
पत्नीसयाजा एव तम प्रतिष्ठा ॥३॥
विहं वै पुरुषो जायते । एवमेवेनमेतद्यज्ञात्विर्जनयति तासामेकादशाना
त्रि प्रथमामन्वाह त्रिरत्तमाम् ॥४॥
मनुष्य के तीन जन्म होते हैं। पहला मात -पिता से। दूसरा जब मनुष्य यज्ञ की
पौर माकर्षित होकर मन करता है और सीसरा जब मरता है और लोग उसे अग्नि मे रख
देते हैं । मोर तब उत्पन्न होता है । इसलिये कहते हैं कि मनुष्य के तीन जन्म होते हैं ॥१॥
होता ११ सामिधेनी ऋचापो को पढता है । पुरुष मे ११ प्राण होते हैं मोर
ग्याहरवा पारमा, जिस में यह प्राण प्रतिष्ठित होते हैं। इतना पुरुष होता है । इस यश से वह
पूर्ण उत्पन्न होता है । सामिनियो के पीछे जो कुछ होता है वह प्रतिष्ठा है । इस को
उत्पन्न करके फिर उस को प्रतिष्ठित करता है ॥२॥
प्रसव की नौ व्याहृतिया है । पुरुष में नौ प्राण होते हैं इस प्रकार दुवारा
जन्म देता है । प्ररयु का श्रोषट् और मान का प्रति-श्रोपट् ये प्रतिष्ठा हैं । मोर जब
भाग में प्रस्तर छोड़ने के समय जन्म के विषय में कहते हैं यह उसका तीसरा जन्म है ।
पहा पानीस पाज प्रतिष्ठा है ||३||
मनुष्य के तीन जन्म होते हैं। महा यज्ञ से भी तीन जन्म दिखाये गये हैं। पारह
सामिनियो मे से पहली और पिछली तीन-तीन वार पड़ी जाती हैं ॥१॥
१४७२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०११.२.१.५-६ ता: पञ्चदश सामिधेन्यः । द्वावाधारी पञ्च प्रयाजा इडा अयोऽनुयाजाः सूक्तवाकश्च शम्योकिश्च तास्त्रयोदशाहुतयोऽथ यदेवादः पत्नीसंयाजेषु सम्प्रति- गुलाति समिष्टयजुश्च ॥५॥ ता: पञ्चदशाहुतयः । तासां पञ्चदशानामाहुतीनामता अनुवाक्या एताः पञ्चदश सामिधेन्य एतासामनुवाक्यानामेता याज्या य एवात्र मन्त्रो यो निगद- स्तद्याज्यारूपमेतेनो हास्यता प्राहुतयोऽनुवाक्यवत्यो भवन्त्येताभिः सामिधे. नीमिरेताभिराहुतिभिरेता ऽअनुवाक्या याज्यवत्यश्चाहुतिमत्यश्च भवन्ति ॥६॥ ब्राह्मणम् ।।९।। [२.१.] ।। इस प्रकार पन्द्रह सामिधेनिया हो जाती हैं । दो साधार, पांच प्रयाग, इडा, तीन मनुयाज, सूक्तयाक और शम्योकि । ये हुई तेरह । जब पत्नीसंपाजों मे यह लेता है और रामिष्ट-मजु । ये पन्द्रह पाहुतियां हुई ॥१॥ ये हुई पन्दह माहुतिया । इन पन्द्रह पाहुतियों के लिये १५ सामिनिया मनुवाक्य होती हैं। इन प्रानुवारयो मे जो याज्य है और जो मन्त्र निगद है वह याज्यों का रूप है । इस प्रकार ये प्रतिमा अनुवाक्प वाली होती हैं । इन सामिधेनियो पोर इन प्राकृतियो द्वारा ये अनुवावय याज्यवती और पाहुतिवती होते हैं ॥५॥ याज्यानुवाश्ययोश्छन्दोविशेषत्वविधानपूर्वकं स्तवनम् अध्याय २-त्राह्मण २ गायत्रीमनुवाक्यमन्वाह । विपदा दै गायत्री त्रय इमे लोका इमानेव. तल्लोकान्देवाः प्रत्यष्ठापयन् ॥१॥ अथ ग्रिप्टुभा यजति । चतुप्पदा वै त्रिष्टाचतुपादाः परावस्तत्पभूनेवैतदेपु लोकेषु प्रतिष्ठितेपु देवाः प्रत्यप्ठापयन् ।।२|| द्वपक्षरो वषट्कारः 1 द्विपाद्वै पुरुषस्तत्पुरुषमेवंतद्विपादमेषु पशुप प्रतिष्ठि- गायत्री-अनुपाश्य को पढ़ता है । गायत्री में तीन पद होते हैं । ये लोक भी सीन है। देवों ने इन्हीं तीन लोगो को स्थापित किया था। अब निष्टुप् से या परता है । मिष्टुप में चार पद होते हैं। पापो के चार पद होते हैं । इन स्थापित लोको मे देवों ने पगुनो को स्थापित किया ॥२॥ वपट्कार मे दो पक्षर होते हैं । पुरुष के दो पैर होते है ! इन स्थापित पापो में
फा० ११ २ २ ३.६ दशंपूर्णमासांग-निरूपणम्
तेषु प्रत्यप्ठापयन् ॥३॥
सोऽय द्विपात्पुरुषः । पशुष प्रतिष्ठित एवमेवप एतल्लोकान्प्रतिष्ठापयति
लोकेषु प्रतिष्ठितेपु पशून्प्रतिष्ठापयति पशुषु प्रतिष्ठितेप्वान्मान प्रतिष्ठापयत्येवमेप
पुरुष: पशुपु प्रतिष्ठितो यऽएव विद्वान्यजते ॥४॥
अथ यद्वषट्कृते जुहोति । एप वै वषट्कारो य एप तपति स एष मृत्युस्त-
देनमुपरिष्टान्मृत्यो. सध्करोति तदेनमतो जनयति स sएत मृत्युमतिमुच्यते यशो
वाऽप्रस्यात्मा भवति तद्यज्ञ एव भूत्वैतन्मृत्युमतिमुच्यतऽएतेनो हास्य सर्वे
यज्ञकतवाएत मृत्युमतिमुक्ताः ।।५।।शतम् ।। ५७०० ॥१॥
अथ यामेतामाहुति जुहोति । एषा ह घाऽमस्याहुतिरमुष्मिल्लोकऽआत्मा
भवति स यदेवविदस्माल्लोकात्मत्यर्थनमेपाऽहतिरेतस्य पृष्ठे सत्याह्वयत्येह्यय
व तऽइहात्माऽस्मीति तद्यदाह्वयति तस्मादाहुतिमि ॥६॥
ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ [२२] ॥
दुपाये पुरुषो को स्यापित किया ॥३॥
यह दुपाया पुरुष पशुमो मे स्थापित है। इसी प्रकार यह मजमान इन लोको की
स्थापना मरता है । स्थापित लोको मे पशुमो की । स्थापित पशुप्रो मे आत्मा की। जो इस
रहस्य को समझकर यज्ञ करता है वह पुरुष पशुप्रो मे स्थापित होता हैं ॥४॥
वपटवार को जो माहुति देता है । यह जो मूर्य तपता है यही वषट्कार है। यही
मृत्यु है । इस प्रकार मृत्यु के पश्चात इसका सस्कार करता है । फिर वहा से उसे उत्पन्न
परता है । यह इस मृत्यु से पार हो जाता है । यज्ञ ही इसका मात्मा होता है । यश होकर
वह मृत्यु से छूट जाता है मोर उसके यज्ञ ऋतु भो मृत्यु से छूट जाते हैं ॥५॥
जो पाहुति देता है, वह उस लोक मे उसका शरीर बन जाती है । ऐसा जानने
वाला अब इरा लोक से जाता है तब वह पाहुति पीछे से उसे पुकारती हैं । “यहा मा ।
तेरा शरीर में यह हूँ"। चूकि यह पुकारती है इस लिये इसका नाम माहुति है ॥६॥
.
आधारी स्तोतुमाख्यायिकया तस्सृष्टिप्रतिपादनम्
अध्याय --२ ब्राह्मण ३
ब्रह्म वाइदमग्रऽप्रासीत् । तद्देवानसृजत तद्देवान्त्सृष्ट्वषु लोकेषु व्यारोह-
यदस्मिन्नेव लोकेऽग्नि वायुमन्तरिक्ष दिव्येय सूर्यम् ॥१॥
पहले यह ससार ब्रह्म ही था। उसने देव बनाये। देवो को बनाकर इन तीन लोको
पर चढ़ाया। मग्नि को भूलोक मे, वायु को अन्तरिक्ष मे और सूर्य को धो लोक मे ॥१॥
१४७४ माध्यग्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ११.२.३.२.५ प्रथ येऽत ऊर्ध्वा लोका । तद्या ऽप्रत ऊर्ध्वा देवतास्तेपु ता देवता ध्यारो- हयरस यथा हैवेमऽप्राविलोंका इमाश्च देवता एवम् हैव तऽग्राविल्लोकास्ताश्च देवता येषु ता देवता व्यारोह्यत् ॥२॥ अथ ब्रीव परार्धमगच्छत् । तत्पराध गत्वक्षत कथन्विमाल्लोकान्प्रत्य- वेयामिति तद्वाभ्यामेव प्रत्यवंद्र पेण चैव नाम्ना च स यस्य कस्य च नामास्ति तन्नाम यस्योऽपि नाग नास्ति यद्वेद रूपेणेद, रूपमिति तद्र पमेतावद्वाऽइद यावद प चैव नाम च ॥३॥ ते हैते ब्राह्मणो महतीऽनन्दे । स यो हैते ब्रह्मणो महनोऽप्रभ्वे वेद महढे. वाम्द भवति ॥४॥ ते हैते ब्रह्मणो महती पक्ष्ये । स यो हैते ग्रह्मणो महतो यक्ष्ये वेद महद्धव यक्ष्य भवति तयोरन्यतरज्ज्यायो रूपमेव यद्यपि नाम रूपमेय नत्स यो हैतयो- ायो वेद ज्यायान्ह तस्माद्भवति यस्माज्ज्यायान्बुभूपति ॥५|| मा ह वाऽप्रमे देवा ऽप्रासुः । स यदेव ते ग्रहरणाऽसुरथामृता प्रामु. स य मनसऽपापारयति मनोच रूप मनसा हि वेदेद रूपमिति तेन रूपमाप्नोत्यथ वाचऽप्राधारयनि वाग्वं नाम वाचा हि नाम गृह्णाति तेनो नामाप्नो- . य इनसे जो ऊपर लोक है, उन पर उन देवतामो को चढाया जो इन देवतामो से ऊपर हैं। जैसे ये लोक मोर ये देवता माविर्भूत (स्पप्ट) हैं उसी प्रकार वे लोक भो और वे देवता भी जो उन पर चर्व प्राविर्भूत (पट) हैं ॥२॥ अब ब्रह्म पराधं (इन लोको से प्रागे) मे गया । उसने पार जारर सोचा कि इन मोतो मे कैसे उतरू। तब वह दो के द्वारा नीचे उतरा नाम मे द्वारा और रुपये द्वारा । जिस किसी या नाम है उसको नाम से पौर जिसका नाम नहीं है उसे रूप से पाह- पानते है कि इसका ऐसा रूप है, उसी को रूप यही है । यह ससार वही तक है जहाँ तक नाम रूप है॥३॥ मे दो (नाम पोर रूप) ब्रह्म की बडो पक्तिया है । जो ब्रह्म की इन बड़ी शतियो को जानता है, यह बडीशक्ति बासा हो जाता है ॥४॥ मह दो ग्रह्म ने बडे पक्ष या माविर्भाव है । जो ब्रह्म के इन दो बडे प्राविर्भायों को जानता है वह स्वयं बडा यश हो जाता है । इन मे मे जो रूप है वह बड़ा है, जो नाम है वह रूप है । जो इनमे से बड़े को जामता है वह बड़ा हो जाता है, उससे जिससे यहा होना चाहता है । देव पहले मयं थे। जब ब्रह्म मेघाप्त हो गये तो प्रमर हो गये । मन ही प', मन से हो तो जानते हैं कि यह रूप है इमलिय जो मन से प्रापार पाहुति देता है यह रूप वाला हो जाता है। वार नाम है, बाद से ही नाम पहरण करते हैं। इसलिए जो वाणी से प्रापार-पाति देता है वह नाम को प्राप्त होता है । यह जो नाम प्रौर रूप है वह 'सय वा०११.२३६-६ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् १४७५ त्येतविद्वाऽइद५ सय यावद्रूप चंच नाम च तत्सर्वमाप्नोति सर्व वाऽयक्षय्यमेततो हास्पाक्षम्य सुकृत भवत्यक्षय्यो लोत: ॥६॥ तद्वाऽप्रद ऽआग्नेय्यामिष्टाऽउद्यते । यथा तपिभ्यो यश: प्रारोचन तं यथाऽनन्वन तद्यज्ञतन्यानानपीन्गन्धर्वा ऽ उपनिपेदुस्ते ह स्म संनिदधतीद वाऽअत्य- रीरिचन्निदमूनमन्गिति से यदैपां यज्ञः संनस्थेऽयनांस्त दर्शयांना रिद याs. प्रत्यरीरिचतेदमूनमकर्तेति ॥७॥ स पदतिरेचयांचक : । यथा गिरिरेव तदासाय यदून चक्र र्यथा श्वभ्राः प्रदरा एवं तदास ॥८॥ स यम शम्योराह । तदभिमृशति यज्ञ नमश्च तऽउप च यज्ञस्य शिवे सति- प्ठस्व स्विष्टे मे सतिष्ठस्वेति स यदतिरेचयति तन्नमस्कारेण शमयत्यय यदून करोप्युप चेति तेन तदन्यून भवति यज्ञस्प शिवे सतिष्ठस्वेति यद्व यज्ञस्यान्यूना- तिरिक्त तच्छिवं तेन तदुभम शमयति स्विष्टे मे सतिष्ठस्वेनि यद्वै यमस्या- म्यूनातिरिक्त तत्स्विप्ट तेनो तदुभय मयत्येवम् हास्यतेन यज्ञेनान्यूनातिरि- क्त नैवेप्ट भवति य एवं विद्वानेवमभिमृशति तस्मादेवमेवाभिमशेत ह ते गन्धर्वा ऽपासुः शूर्प यथमान्कृपिरुद्वालवान्धानान्तर्वान् ।।६।। ब्राह्मणम् ।। ११ ।। [२ ३.] ॥ है कुछ है । 'सब कुछ 'अक्षय्य' है। इससे प्रक्षाय्य सुकृत होता है अक्षय्य लोक ॥६॥ पाग्नेयी दष्टि के सम्बन्ध में कहा आ चुका है कि कैसे प्रारपियो को यज्ञ रुचा और कैसे उन्होने यश को रचा। यज्ञ को रचने वाले ऋषियो के पास गधर्व गये ।। मोर देखकर सोचने लगे कि "यहा इन्होंने मधिक कर दिया । वहा कम कर दिया" । जब इनका यज्ञ पूरा हो गया तो वे दिखाने लगे कि 'देखो यहा यह अधिक हो गया, वहा यह ॥७॥ जहा अधिक हो गया था वह पर्वत के समान था । जहाँ न्यून हो गया था वहा गड्ढे के समान था । जब वह 'शम्योः' कहता है तो इस मन्त्र से पृथ्वी को टूना यज्ञ नमश्च त उप च यज्ञस्य शिवे सतिष्ठस्व स्विष्टे मे सतिष्ठस्य ।। (यजु• २०१६) "हे यज्ञ, तुझे नमस्कार हो । तू यज्ञ के लिये कल्याणकारी हो और मेरे लिये कल्याण कारीहो"। जो मधिक हो जाता है, उसको नमस्कार करके प्रतिकार करता है और जो शाम हो जाता है उसका भी 'उप च' शब्द से । 'यज्ञस्य शिवे सतिष्ठस्व' मे यह न्यूनाधिक का प्रतिकार करता है, क्योकि न्यून या अधिक जिसमे न हो वही तो पूर्ण है । 'स्विष्टे मे सति. प्टस्व' से जो माहुतियो में कमी या बढती हो गई हो उसको पूर्ति करता है । इस प्रकार जो इस रहस्य को समझता है उसके लिये यज्ञ विना त्रुटि या माधिक्य के पूरा हो जाता है। यह यह समझकर समर्श करता है। इसी प्रकार इसको भूमि का स्पर्श करना चाहिये। ये गन्धर्व ये थे । शूर्ण-पवमान्, कृषि-उद्वालदान पोर घानमन्तर्वा 11६॥
वशंपूर्णमासनामात्मना आधारस्तुतिः, अधिदेवाध्यात्मभेदेन दर्शपूर्णमास- प्रतिपादनञ्च अध्याय २-त्राह्मण ४ एप वै पूर्णमाः । य एष तपत्यहरहह्य वैष पूर्णोऽथेष एव दर्शो बच्च- न्द्रमा ददृशऽइव ोपः ॥१॥ अथोऽइतरथाहुः । एप एव पूर्णमा यच्चन्द्रमा एतस्य बनु पूरणं पौर्णमासीत्याचक्षतेऽयप एव दर्शायऽएष तपति ददृशऽइव ह्यपः ।।२।। इयमेव पूर्णमा.। पूर्णव हीयमसावेव धौदों ददृशऽइव ह्यसौ धौः ।।३।। राभिरेव पूर्णमाः । पूर्णेव हीय राभिरहरेव दर्शो ददृश ऽइव हीदमहरेषा नु देवत्रा दर्शपूर्णमासयोर्मीमा सा ॥४|| अथाध्यात्मम् । उदान एव पूर्णमा उदानेन ह्ययं पुरपः पूर्यतऽइव प्राण एव दर्शो ददृशऽइव ह्यय प्राणस्तदेतावन्नादश्चानप्रदश्च दर्शपूर्णमासी ॥५॥ प्रारण एवान्नाद. । प्रारणेन हीदमन्नमद्यतऽउदाग एवान्नप्रद ऽउदानेन यह जो तपता है अर्थात् सूर्य यही पूर्णमा है, क्योकि यह दिन प्रतिदिन पूर्ण रहता है। जो चन्द्रमा है वह दर्श है । क्योयि वह घेवल दिखाई सा देता है। ॥१॥ मन्यथा भी कहते हैं । अर्थात् यह जो चन्द्रमा है वह पूर्णमा है, क्योंकि इसी या पूर्ण रूप पौर्णमासी है । मौर यह जो तपता है (पर्थात् सूर्य) वह प है, क्योंकि वह दिखाई देता है ॥२॥ यह पृथिवी पूर्णमा है । क्योकि यह पूर्ण है । पौ दर्श है, योदि यह दीखता ही है॥३॥ रावि ही पूर्णमा है । यह रात्रि पूर्ण ही है । दिन दर्थ है, क्योरि यह दोषता ही है। यह देव सम्बन्धी दर्श पूर्णमास की व्याख्या हुई ॥४॥ प्रब प्रध्यारम लीजिये :- उदान पूर्णमा है । उदान द्वारा ही यह पुरुष पूर्ण होता है । प्राण दर्श है क्योकि यह प्राण दीखता ही है । इसलिये पूर्णमास मोर वसं ये दो हैं मन्नाद मौर मनप्रद ॥१॥ प्रारण प्रग्नाद (पन्न रा साने वाला) है प्राण से ही यह मन्न पाया जाता है। उदान अन्नप्रद है । उदान द्वारा ही यह मान दिया जाता है। ये मन्नार और पत्नप्रदा- पूर्ण मास हैं । इस रहस्व को जो समझना है वह पन्नाद हो जाता है, मान उमरे लिये १४७६ का०११, २.४.६-६ दसंपूर्णमासाग-निरूपणम् १४७७ हीदमन्नं प्रदीयते स यो हैतावन्नाद बान्नप्रद च दर्शपूर्णमासी वेदान्नादो हैव भवति प्र हास्माऽप्रन्नाद्यं दीयते ।।६।। मनाएव पूर्णमाः । पूर्णमिव हीदं मनो वागेव दर्शो दशाइव होय वाक्त- देतावध्यात्म प्रत्यक्ष दर्शपूर्णमासौ स यदुपवसथे व्रतोपायनीयमश्नाति से तावध्यात्म प्रत्यक्ष दर्शपूर्णमासौ प्रोणाति यज्ञ न प्रातर्देवो ॥७॥ तदाहुः। यन्न पूर्णमासायेति हविगृह्यते न दर्शायेति हविगृह्यते न पूर्ण- मासायानुन हि न दर्शायानुन हि न पूर्णमासं यज न दशं यजेत्यथ केनास्य दर्श- पूर्णमासाविष्टौ गवतऽइति स यं मनसऽप्राधारयति मनो वं पूर्णमास्तेन पूर्णमासं यजत्यथ यं वाचऽमापारयति वाग्व' दस्तेनो दर्श यजत्येतेनो हास्य दर्शपूर्णमासा- विष्टौ भवतः 11८! तद्ध के बरू नियंपन्ति । पौरांमास्या. सरस्वतेमावास्याया0 सरस्वत्या- एतत्प्रत्यक्ष दशंपूर्णमासो यजागहऽइति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यान्मनो वै सरस्वा- न्याक्स रस्वती स यदेवतावाधारावाधरयति तदेवास्य दर्शपूर्णमासाविष्टो भवतस्त- स्मादेतो चरू न निर्वपेत् ।। सदाहुः । पागूर्ती वाऽएष भवति यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते पौर्णमासेन दिया जाता है ॥६॥ मन ही पूर्णमा है । पयोरि यह मन पूण है । वाक् दर्श है। क्योकि यह दिखाई सी देती है। यह है मध्यात्म के हिसाब से प्रत्यक्ष दर्श और पोरामास । उपवास के दिन जब यह व्रत के अनुकूल वस्तु खाता है उससे अध्यात्म के हिसाब से प्रत्यक्ष रूप मे दर्श पूर्णमास को प्रसन्न करता है । पौर दूसरे दिन (प्रात, काल) यज्ञ के द्वारा दो देवो को। moti इस पर कहते हैं कि जब पूर्णमास के लिये हवि न ली गई और न दर्य के लिये हवि ली गई। न पूर्णमास के लिये अनुवाद पड़ा गया न दर्म के लिये, न 'पूर्णमास के लिये पज कर' ऐसा कहा गया न दर्श के लिए, तो फिर पिस प्रकार दर्य पोर पूर्ण मास इष्टिया हो गई यह जो सन से भरभराति देता है सरे पूर्णमास का रस हरे करता है क्योकि मन ही पूर्णमा है । वाक से यज्ञ करता है. यह दशं का यज्ञ है क्योकि यार हो दशं है। इस प्रकार दर्श और पूर्णमास की इप्टिया हो जाती है ॥८ कुछ लोग दो घर बनाते है सरस्वत के लिये पूर्णमासी को मोर सरस्वती के लिये अमावस्या के दिन । पौर समझते हैं कि हमने प्रत्यक्ष रूप से दर्श मोर पूर्णमास की इप्टिया कर ली। परन्तु ऐसा न करे । क्योति मन सरस्वान है चार सरस्वती। जब इन दो के लिए माधार माहुतिया (घी को) दी गई तो दर्श पोर पूर्णमास की इष्टिया पूरी हो गई। इसलिये चरन बनाये बुछ लोगो का कहना है कि दर्श मोर पूर्ण मास यज्ञ करता है वह केवल मागू माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ११२ ४.१० होण्ट्वा वेदामावास्येन यक्ष्यऽइत्यामावास्येनेष्ट्वा वेद पुनः पौर्णमासेन यक्ष्म- ऽइति स पागूत्येवामु लोकमेति यदाऽमुलोकमेति कथमनापूर्ती भवतीति रा पदेवताऽउभयत्राधारावाधारयति तदेवास्य दर्शमासी सतिष्ठेते स सस्थितयोरेव दर्शपूर्णमासयोरयाऽमुलोकमेति तथाऽनागूर्ती भवति ॥१०॥ ब्राह्मणम् ॥ १२॥ [२.४.] ॥ प्रथम, प्रपाठक: ।। कण्डिकासख्या ११६॥ कहता है अर्थात् सकल्प मात्र । क्योकि जब पूर्णमासी को इष्टि करता है तो प्रतिज्ञा कारता है कि दर्श को यज्ञ वरूगा । जब दर्श को यशा करता है तो प्रतिज्ञा करता है कि पूर्णमासी को यश करूगा । यह तो प्रतिमा हुई जो कभी पूरी न होगी मौर जन परलोक को जायगा तो बिना यज्ञ को पूरा किये ही जायेगा । फिर प्रतिज्ञा न पालने का प्रतीकार कैसे होगा? इसका उत्तर यह है कि पूर्णमासी मोर प्रमावस्या को जो दो प्रापार पाहुतिमा देता है वह दर्श पोर पूर्णमास इष्टियों को पूत्ति है, और जब ये इष्टिया पूरी हो गई तो मरने पर उस लोक में प्रतिज्ञा न पालन कोटि नही रहती ॥१०॥ दर्शपूर्णमासपोरश्वमेयात्मना स्तुतिः अध्याय २---ब्राह्मण ५ अपि ह वाऽएनहि । देवेभ्योऽश्वमेधमालभन्ते तदाहु. प्राकृतोश्वमेघऽतोतर- ऽइन्नून स तद्वाऽएप एवाश्वमेगो यच्चन्द्रमा. ॥१॥ तदाहु. 1 पदे-पदेऽश्वस्य मेध्यस्याहुति जह्वतीति स यत्सायप्रातरग्निहोत्र जुहोति द्वे' सायमाहुती जुहोति द्वे प्रातस्ताश्चतसऽमा तयश्चतुष्पाद्वाऽप्रश्वस्त. दस्य पदे--पदऽएवाहुतिहुंता भवति ।।२।। तदाहुः । विवृत्तेऽश्वस्येष्टि निवपतीत्येप वै सोगो राजा देवानामन्न यच्च- पही (दर्शपूर्णमास वे समय भौ) देवो के लिए प्रश्वमेध करते हैं । इसके विषय में कहते हैं कि यही तो नाहन प्रश्वोध (प्रसती) है । दूसरा प्रश्वमेघ पोर है । यह चन्द्रमा हो अश्वमेध है। पहा है नि मेष्य भश्व के पद पद पर माहुति देवे । यह जो साय और प्रात: पति- होत्र करता है तो दो माहुतियां शाम को देता है पौर दो सबैरै । ये चार भातियां हो गई । भश्व में भी पार पर होते हैं । इस प्रकार अश्य के पद पद पर पादति देता है ॥२॥ कहा है कि प्रश्व के प्रस्थान ररते ही इष्टि करे। यह जो पन्द्रमा है वह देवो का "
कां०११.२.५. ३.५ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम्
१४७९
न्द्रमाः स यत्र पऽएता रानि न पुरस्तान्त पश्चाइश तदिमं लोकमागच्छति
सोऽस्मिल्लोके विवर्तते ॥३॥
स यदामावास्येन यजते । विवृत्तएवास्यतदिप्टिन्निवंपत्यय यत्पीगंगासेन
यजतेऽश्वमेधमेवैतदालभते तमालम्य देवेभ्यः प्रयच्छति संवत्सरे वाऽइतरमश्वमेध-
मालमन्तऽएप मासः परिप्लवमानः संवत्सरं करोति तदस्य संवत्सरे-सवत्सर-
ऽएवाश्वमेधऽनालन्यो भवति ॥४॥
तं वाऽएतम् । मासि-मास्येवाश्वमेघमालभन्ते स यो हैव विद्वानग्निहोत्र'
च जुहोति दर्शपूर्णमासाभ्यां च यजते मासि मासि हैवास्याश्वमेधेनेष्ट भवत्ये-
तदु हास्याग्निहोत्रं च दर्शपूर्णमासौ चाश्वमेधमभिसम्पयेते ॥५॥
ब्राह्मणम् ॥१॥२. ५.J ।।
भन्न सोम राजा है । वह इस रात को न पूर्व मे दोखता है न पश्चिम में, वह इस लोक के
लिए माता है । इस लोक के लिए प्रस्थान करता है ।।३।।
यह तो प्रमावस्या को यज्ञ करता है वह मानो इस (अश्व) के प्रस्थान पर ही
पन करता है। यह जो पूर्णमासी को यज्ञ करता है वह मानों मश्वमेध को करता है और
ससको देवो की भेंट करता है। कहते हैं कि मरयमेघ सयरसर मे करे। यह महीना ही
चल चलकर संवत्सर बनाता है । इस प्रकार मश्वमेघ का पालभन सवत्सर में ही हो जाता
है।
जो इस रहस्य को रामझकर अग्निहोत्र तथा दर्शपूर्णमाप्त करता है, उसके
लिए मास मास मे अश्वमेघ का पालभन हो जाता है । उसके लिए मास मास में मश्वमेध
पूरा हो जाता है । उसके दर्शपूर्णमास मश्वमेध मे मिल जाते हैं (मर्थाद उसको भयमेप
का फल मिलता है) ॥1
प्रणीतादीनां यज्ञशरीरावयवत्वेन सम्पत्तिकयनम्
अध्याय २-ब्राह्मण ६
शिरो ह वाएतद्यज्ञस्य यत्प्रणीताः । स यत्प्रणोता: प्रणयति शिरएवैतद्य-
जस्य सस्करोति स विद्याच्छिर एव म एतत्सस्क्रियताइति ॥१॥
ये जो प्रमौता जल है ये यश का सिर है। यह जो प्राणीता को ले जाता है वह
यज्ञ का सिर हो बनाता है, उसको समझना चाहिए कि यह मेरा सिर हो पन रहा है
॥१॥
माध्यन्दिनीय शतपथब्राहाणे बा.११.२६२-७
प्रारणाएवारयेम. । प्राणेन होद, सर्व मिड यप्राणभृन्निमिपद्यदेजति
विद्यादहमेवैषऽइध्मऽइति ॥२॥
अनूकमेवास्य सामिधेन्य । तस्मात्ता व यात्सतन्वन्निव मेऽनु होति सत-
तमिव हीदमनूक मनश्चैवास्य वाक्चाधारौ सरस्वाश्च सरस्वतो च स विद्या-
न्मनश्चय मे वाक्चाधारी सरस्वाश्च सरस्वती चेति ॥३॥
पञ्च प्रयाजा । इमएवास्य ते शीर्पण्या पञ्च प्राणा मुखमेवास्य प्रथम
प्रयाजो दक्षिणा नासिका द्वितीय सव्या नासिका तृतीयो दक्षिण. कर्णश्चतुर्थ
सव्य, करणं. पञ्चमोऽथ यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मादिदा श्रोत्रमन्तरत.
सतृण्ण चक्षुपीऽमाज्यभागो स विद्याञ्चक्षुपी एव माएताविति ॥४॥
अथ यभाग्नेय पुरोडाश 1 अयमेवास्य स दक्षिणोऽ? हृदयमेवास्योपाध-
गुयाज स यत्तेनोपाश चरन्ति तस्मादिद गुहेव हृदयम् ॥५॥
प्रथ योऽग्नीपोमीय पुरोडाश । अयमेवास्य सऽउत्तरोऽधंडऐन्द्र वा
सान्नाय्य मन्तराऽसमेवास्य स्विष्टकृद्विष प्राशिनम् ।।६।।
स यत्प्राशित्रमवद्यति । यथैव तत्प्रजापतेराषिद्ध निरन्तन्नेवमेवं तस्य-
तद्य द्वेष्टित यद्ग्रथित यवरुण्य तनिकन्तति स विद्याद्यर्थव तत्प्रजापतेराविद्ध
निरकृन्तन्नेवमेव मऽइद पटेप्टिन पद्ग्रथित यद्वरुण्यं तन्निष्वन्तीति ।।७।।
ई धन (समिधा) इसका प्राए है । ये जो प्राणी हैं या निमेप करते हैं वे सब
प्राण ने द्वारा ही उद्दीप्त होते हैं । उपको जानना चाहिए, कि मैं ही ई पन हूँ॥२
सामिवेनियां इसको रीद है । इसलिए उसको होता स पहना चाहिए कि " मेरे
लिए अनुयाक पड सिलसिले में ।" क्योकि यही रीढ तो सिलसिले म है (सततम्) । मन
और वाक् इसके प्राधार हैं अर्थात् सरस्वान भौर सरस्वतो । उसको जानना चाहिए कि
माधार (दो धोयी पाहुतिया) मन और वार या सरस्पार है ॥३॥
पान प्रयाज इसके सिर के पान प्राण हैं। पहला प्रयाज है मुस, दाया नयना
दूसरा, वाया नयना तीसरा दाया कान चौथा, बापा वान पांचवा । पूचिौये प्रयाज में
एक साथ घी छोड़ता है इसलिए कान भीतर की भोर नली से जुड़ा है। प्राज्यभाग वी
दो माहुतिया पाखें हैं । यसमान को जानना चाहिए कि ये दोनो मरी प्रासें हैं ॥४॥
यह जो मग्नि-सम्बन्धी पुरोडास है यही दाया बाजू है । चुपके चुपरे 'यान' परता
है वह हृश्य हैं । इसको चुप र करते हैं । इसलिए हृदय भीतर छिपा हुआ है ॥५॥
यह जा पग्नि-सोम का पुरोडाश है यह वाया बाजू है या इन्द्र वा सानाम्प भी।
स्विष्टकृत यह भाग है जो दोनो कन्धो के बीच में है । प्राक्षित्र या प्रगला भाग विष है ॥६॥
चय प्रात्रि को काटता है तो इसका पर्य यह है कि वह मजमान + उस भाग को
काटता है जो वेष्टित, अषित पौर वरण्य है प्रात् जो भाग टोर नही है । पाप मे मना
हमा है। जैसे कि देवो न प्रजापत्ति र पापमय भाग को वाटा था । उसको जानना चाहिए
कि प्रगति के दोष-गुक्त भाग का काटा या इसी प्रकार मेरे दोष-युत आग को कानं
हैं ॥७॥
को ११. २. ६.८.१२ दर्शपूर्णमासागनिरूपणम् १४०१ उदरमेवास्येडा । तद्यथैवादइडाया समवद्यन्येवमेवेद विश्वरूपमन्न- मुदरे समयधीयते | प्रयोऽनुयाजाः । इमऽएवास्य तेऽवाञ्चस्मयः प्राणा बाहू एवास्य सूक्तवा- करच शम्योर्वावश्च चत्वारः पत्नीसंयाजाश्चतस्रो चै प्रतिष्ठाऽकरू. द्वावप्टी- वन्तो द्वौ पादावेदास्य समिष्टयजुः॥६॥ ताइएक विशतिगहुतयः। द्वावाधारो पञ्च प्रयाजा द्वावाज्यभागा- वाग्नेय. पुरोडशस्तदशाग्नीपोमोयऽउपाशुयाजोऽानीपोमोयः पुरोडाशोऽग्निः स्विष्टकृदिडा पयोऽनुयाजाः सूक्तवाकश्च शम्योर्वाकश्चाथ यदेवादः । पत्नीसया- जेषु सम्प्रगृल्लाति समिष्टयजुश्च ॥ १० ॥ ताऽएकविशतिराहुतयः । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य पञ्चऽतवस्त्रयो लोकास्तद्विशनिरेपऽएवं कवियो यऽएप तपति संपा गतिरेपा प्रतिष्ठा तदेता गतिमेतां प्रतिष्ठां गच्छति ।। ११॥ तद्ध स्मैतदारुणिराह । अर्घमासशो वाऽमहममुनाऽऽदित्येन सलोको भवामि तामह दशपूर्णमासयोः सम्पद वेदेति ।। १२ ।। तबाहुः । पाल्मयाजी श्रेया३न्देवयाजी३ऽइत्यात्मयाजीति ह यात्स ह वाऽ. प्रात्मयाजी यो वेदेद मेऽनेनाग सस्क्रियतऽइद मेऽनेनागमुपधीयतऽइति स इडा इसका उदर है। जैसे इडा के रामय टुकडे घाटे थे और उनको जोड दिया था इसी प्रकार उदर मे जायर भोजन जुड़ जाता है ।।८।। तीन अनुयाग नीचे के प्राण है 'सूरतवाक और शम्योयका इसरे वाहू हैं चार पानी सयाज चार प्रतिष्ठा हो गई पर्थात दो जाधे मोर दो पिउलिया । समिष्ट मजु इसके दो पर है । ये इक्कोस प्राहुतिया हुई-दो माधार, पान प्रयाज, दो भाज्यभाग, अग्नि का पुरोडाश मे हुई दस, अग्नि-सोम का उपाशुमाज, अग्नि-सोम वा पुरोटाश, अग्नि-स्विष्टकत्, इडा, तीन अनुयाज, सूक्तयाक, शम्योर्वाक, वह जिसको पलीसयाजा से लेते हैं मौर रामिष्ट यजु ॥१०॥ ये हुई इकोस प्राहुतिया । सवत्सर के बारह मास, पाच प्रतु तीन लोग ये हुए घोस, इपीसया सूर्य जो तपता है । यह है गति यह है प्रतिष्ठा । इससे इस गति या इस प्रतिष्ठा को पाता है ॥११॥ मारुणि ने इस सम्बन्य में कहा है। "हर अधमास में मैं उस मादित्य के साथ सलोपता प्राप्त कर लेता है। यह दर्शपूर्णमास की पूर्णता है । इसे मैं जानता है ॥१२॥ इस पर प्रश्न होता है कि प्रारमयाजो यहा है या देवयाजी । इसका उत्तर है कि प्रास्म-याजी वहा है, क्योंकि यह जानता है कि इस यज्ञ से मेरा नया दारीर बन रहा है। तया परीर प्राप्त हो रहा है। जैसे साप में नुल छोडता है इसी प्रकार नाशवान शरीर माध्यान्दिनीये शतपथब्राह्मणे नां.११ २.७१३-१४ यथाहिस्त्वचो निर्मुच्येतवमस्मान्पाच्छरोरात्पाप्मनो निर्मुच्यते सऽऋड्मयो यजुर्मय साममयऽपाहुतिमय स्वर्ग लोकमभिसम्भवति ॥ १३ ॥ प्रय ह स देवयाजो यो वेद । देवानेवाहमिद यजे देवान्सपर्यामोति स पथा श्रेयसे पापीयान्वलि हरेश्यो वो राजे बलिए रेदेव स स ह न तावन्त लोक जयति यावन्तमितर ।। १४ ॥ ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ [२६] ॥ और पाप से वह मुक्त हो जाता है । ऋकमय, यजुमय सामगय, प्रातिमय होकर वह स्वर्गलोक में उत्पन्न होता है ॥१३॥ देवयानी वह है, जो जानता है कि मैं देवी के लिए यज्ञ करता हू देवो को अर्पण करता हूँ। यह उस छोटे आदमी के समान है जो बडे के लिए बलि लाता है या जैसे वैश्य राजा के लिए बलि लाते है । यस्तुत यह उस पद को नहीं पाता जो दूसरा (मारमयाजी) पाता है ॥१४॥ दर्शपूर्णमासयागस्य विशिष्टफलसाधनताप्रतिपादनम् । अध्याय २ ब्राह्मण ७ सवत्सरो यश. । स यो ह वै सवत्सरो यज्ञऽइति मैदान्ते हैवास्य सवत्सर- स्यैष्ट भवत्ययो यत्ति च सवत्सरे नियते सर्व हैवास्या तदाप्नमवरुद्धमभिजित भवति ॥१॥ ऋतवऋत्पिन । स यो ह वाऽऋतवऽऋत्विजऽइति वेदान्त हैवास्य- ऽ'नामिष्ट भवत्यथो यति चर्नुपु क्रियते सर्वछ हैवास्य तदाप्तमवरुद्धम- भिजित भवति ॥२॥ सवत्सर यम है । जो पह जानता है कि सवत्सर यन है उगको सवत्सर की प्टि पूरी होती है । जो पुष वह सरसर म करता है यह सब उसका सपस, निविघ्न तथा जप- मुक्त हो जाता है ॥१॥ ऋतु ऋत्विज है । जो यह जानता है कि ऋतु अविभ है, उनकी ऋतुपा थी इप्टिया पूर्ण हो जाती है । भौर जो दुध वह ऋतुओं मे परता है यह मय उसका सफल, निर्विघ्न सथा जययुक्त हो जाता है | ग को. ११.२ ७ ३-७ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् १४९३ मासा हवी७पि । स यो ह वै मासा हवीपीति वेदान्ते हैवास्य मासाना- मिष्टं भवत्ययो यत्कि च मासेषु क्रियते सर्वछ हैवास्य तदाप्नमवरुद्धमभिजितं भवति ॥३॥ अर्घमासा हविष्पात्राणि । स यो ह वाऽअर्धमासा हविष्पापाणीति वेदान्ते हैवास्याधमासानामिष्टं भवत्ययो यत्कि चार्धमासेपु क्रियते सर्व हैवास्य तदा- प्तमवरुद्धमभिजित भवति ।। ४ ।। अहोरात्र परिवेष्ट्रो । स यो ह वाऽअहोरात्र परिवेष्ट्रीऽइति वेदान्ते हैवा- स्याहोरात्रयोरिष्ट' भवत्यथो यत्किचाहोरात्रयो. कियते सर्व हैवास्य तदाप्तम वरुद्धमभिजित भवति ॥५॥ इयमेव प्रपमा सामिधेनी । अग्निद्वितीया वायुस्तृतीयाऽन्तरिक्ष चतुर्थी- धौष्पञ्चम्यादित्य' पष्ठी चन्द्रमाः सप्तमी मनोऽधमी वानवमी तपो दशमी ब्रह्म कादश्येता हि वाऽइदसर्व समिन्धत एताभिरिद सर्व समिद तस्मात्सामिधेन्यो नाम ॥६॥ स वै नि. प्रथमामन्वाह। स यत्प्रथममन्वाह प्राची तेन दिश जयति यद्वितीय दक्षिणा तैन दिशं जयति यत्ततीयमूमिव तेन दिश जयति ॥७॥ त्रिवोत्तमामन्वाह । स यत्प्रथममन्याह प्रतीची तेन दिश जयति यद्विती- मास हपिया है । जो यह जानता है कि मास हवि है, उनकी मासों की इष्टि पूर्ण हो जाती है, मोर जो कुछ मासो मे करता है, वह सब सफल निर्विघ्न तथा जययुक्त हो जाता है ॥३॥ मर्घमास हवि के पात्र है । जो जानता है कि मधमास पात्र हैं, उसकी प्रर्धमासो को इष्टि पूर्ण हो जाती है । जो कुछ वह अधमासो मे करता है वह सफल, निर्विधन तथा जययुक्त हो जाता है ॥४॥ दिन रात परिवेष्टि है । जो यह जानता है कि दिन रात परिवेष्टि है, उसकी दिन रात को इष्टि पूर्ण हो जाती है । जो कुछ वह दिन रात गे करता है, वह सफल निविघ्न तथा जयपुक्त हो जाता है ॥१॥ यह पृथिवो पहली सामिधेनो है । मग्नि दूसरी, वायु तोसरी, अन्तरिक्ष चौथी, घो पवमी, मादित्य छठी, चन्द्रमा सातवी, मन माठी, या नवमी, तप दसवी ब्रह्मा ग्यार. हवी । यह सब ससार इनको प्रदीप्त करता है या इनके द्वारा यह ससार प्रदीप्त होता है, इस लिए इनका नाम सामिषेनी है ॥६॥ यह पहली को तीन बार पढता है । पहली बार पढ़ कर पूर्व दिशा को जीत लेग है । दूसरी बार पडकर दक्षिण दिशा को जीत लेता है और तीसरी बार ऊपर की दिशा को जीत लेता है । ७1 मतिम सामिषेनी को तीन बार पड़ता है। पहली से पश्चिम दिशा को जीत लेता है। दूसरी से उतर दिशा को जीतता है और तीसरी से इस पृथ्वी अर्थात् प्रतिष्ठा को
"
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे कां०११.२.७.८-१४
यमुदीची तेन दिश जयति यत्तृतीयमिमामेव तेन प्रतिष्ठां जयत्येवमु हाभिरिमां-
लोकाञ्जयत्येता दिशः ॥ ८॥
ऋतमेव पूर्वऽप्राधारः । सत्यमुत्तरोऽव ह वाऽऋतसत्य रुन्द्ध ऽयो यरिकचत-
सत्माभ्या जय्य सर्व हैव तज्जयति ॥९॥
स्विपिरेव प्रथमः प्रयाजः । अपचितिद्धितीयो यशस्तृतीयो ब्रह्मवर्चसं चतुर्थो-
उन्नाद्य पञ्चमः ।।१०।।
स प्रथम प्रयाजमनुमन्त्रयेत । विपिमान्भूयासमित्यपचितिमान्भूयासमिति
द्वितीय यशस्वी भूयारामिति तृतीय ब्रह्मवर्चसो भूयासमिति चतुर्थमन्नादो भूया-
समिति पञ्चमं स्विपिमान्ह वाऽनपचितिमान्यशस्वो ब्रह्मवचस्यन्नादो भवति
य एवमेतद्वेद ॥ ११॥
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह । श्वेतकेतुराष्णेयः कास्विदेवापरीषु महाना-
गमिवाभिरामसारं दिक्षितारो य एवमेतत्प्रयाजाना यशो बेदितेति ॥१२॥
भूतमेव पूर्वऽप्राज्यभागः । भविष्यदुत्तरोऽव ह वं भूतं च भविष्यच्च
रुन्द ऽयो यत्किच भूतेन च भविष्यता च जय्या सर्व हैद तज्जयति ।। १३ ॥
मह्माऽऽग्नेयः पुरोडाशः । स यो ह वै वह्याऽऽग्नेयः पुरोडाशऽइति वेदाव है
ब्रह्म रुन्देऽयो यत्किच बह्मरणा जग्य सर्व हैव तज्जयति ॥ १४॥
जीतता है । इस प्रकार इनसे इन लोगो, इन दिशायो को जीतता है |
पहली प्राधार ऋत है। पिछली रात्य । इस प्रकार प्रत और मत्य दोनो निषिधम
हो जाते हैं और यह सब कुछ जीत लेता है जो ऋत तथा सत्य से जीतने योग्य है
1180
पहला प्रयाज प्रकाश है, दूसरा अपचिति (कोति), तीसरा यश, चौथा ग्रहा-
दचंपाच घन ॥१०॥
पहले प्रयाज के साप वह कहे कि 'मै सतोषी हो जाऊ', दूसरे के साथ "मैं अपचिति
वाला हो जाऊं, तीस से "मैं यशस्वी हो जाऊ" चौथै से मैं 'ब्रह्मवर्चसी हो जाऊ, पाचवें
से 'अन्न का साने वाला हो जाम' । जो इस रहस्य को समझता है वह स्विपिमान
प्रपचितिमान् परास्वी ब्रह्मवर्चसो तथा पन्नाद हो जाता है ॥१॥
दवतरेतु अरुणि ने यही समझ कर कहा था, कि जो कोई इन प्रयाजो रे या को
समभेगा, लोग उसको देखने के लियै महामर्ष की भाति पारों मोर से घिर प्रावगे ॥१२॥
पहला भाग्यमाग भूत है पिछला भविष्यत् । भूत और भविष्यत् दोनों उनके
निषिध्न हो जाते हैं । और यह सब बुध जीत लेता है जो भूत या भविष्यत् के द्वारा जीतने
के योग्य है mu
अग्नि का पुरोहास ग्रह है। जो यह जानता है कि माग्नेय पुरोडासा बहा है, यह ब्रह्म
को पा लेता है और जो कुछ ब्रह्म से जोता जा सकता है उस सदको जीत सेना है ॥१४॥
का० ११.२.७.१५.18 प्शंपूर्णमासाग-निरूपणम् १४५५ क्षत्रमुपाशुयाजः । स यो ह वै क्षामुपा शुयाज ऽइति वेदार ह क्षत्र रुद्धऽयो यत्किच क्षण जय्य सर्व हैव तज्जयति तद्यदुपा शुयाज कुवं- न्त्ये के नै के तस्मादुच्चश्चोपाशु च क्षमायाचक्षते ॥ १५ ॥ विजुत्तरः पुरोडाश. । स यो ह वै विडुत्तरः पुरोडाशऽइतिवेदाव ह विश- ७ रन्ऽयो यत्किच यिशा जय्य सर्व हैव तज्जयति तद्यदाग्नेयश्च पुरोडाश- ऽउपाशुयाजश्च पूर्णं भवतस्तस्मादुभे ग्रह्म च क्षत्र च विशि प्रतिष्ठिते॥१६॥ राष्ट्र सामाग्य। रा यो ह वै राष्ट्रे सानारयमिति वेदाव ह राष्ट्र इन्दऽयो यत्किच रास्ट्रेण जय्य सर्व हैव तज्जयति तद्यत्संनयन्त्ये के नके तस्मादाष्ट्र स चैति विच ॥ १७ ॥ तप. स्विष्टकृत् । स यो ह य तपः स्विष्टकृदिति वेदाव ह तपो रुन्द्ध'ऽयो यत्किच तपसा जय्य सर्व हैव तज्जयति ।।१८।। लोकः प्राशिस यो ह वै लोक. प्राशिममिति वेदाव ह लोक रद्ध- यत्किच लोकेन जय्य सर्व हैव तज्जयति नो ह लवेन लोकायथते लवेन ह वाऽप्रमुमिलोवे लोकाव्यधन्तेऽथ यऽएव वेद न ह बहु चन पाप कृत्वा लोका- व्यथते ।। १६ ।। श्रद्धडा । स यो ह वै श्रद्ध'डेति वेदाव ह श्रद्धा, रुन्द्धऽयो यत्किच उपाशुयाज क्षम है । जो यह जानता है कि उपाशुयाज क्षा है, वह क्षा को प्राप्त कर लेता है पौर उस सयको जीत सेता है जो सत्र के द्वारा जीतने के योग्य है ॥१५॥ पगला पुरोटाश वैश्य है । जो जानता है कि अगला पुरोडादा वैश्य है, उसको वैश्य की प्राप्ति होती है और वश्य द्वारा जो कुछ जीता जा सकता है उसको वह जीत लेता है। माग्नेय पुरोडाश और उपाशुपाज पहले होते है, इसलिये ब्रह्म और क्षात्र दोनो वैश्य मे प्रति- ठित है ।।१६॥ सानाम्य राष्ट्र है । जो जानता है कि सानाय्य राष्ट्र है, वह राष्ट्र को पा लेता है । और जो कुछ राष्ट्र द्वारा विजित हो सकता है उस सचको बीत लेता है। कुछ लोग सानाम्य (दही तथा दूष) को एक साथ डालते हैं कुछ नहीं । इसी प्रकार कभी तो राष्ट्र मिल जाते हैं कभी अलग-अलग रहते हैं ॥१४॥ सप स्विष्टयुत् है ! जो जानता है कि तप स्विष्टकृत् है वह तप को पाता है और उस सब कुछ को जीत लेता है, जो तप के द्वारा पाने योग्य है ॥१८॥ प्राशिम (मगला भाग) स्वर्गलोक है । जो यह जानता है कि प्राशि स्वर्गलोक है, यह स्वर्गलोक प्राप्त कर लेता है पोर जो कुछ इस लाक के द्वारा जीतने योग्य है उसको जोर लेता है । वह अपने स्थान से घोडा भी नही डिगता बयोपि स्वर्गलोय में लोग अपने स्थान से frचित् भी डिगते नही । जो इसको जानता है, वह बहुत पार वारके भी स्वर्गलोक से डिगता नहीं ॥१॥ इटा श्रद्धा है। जो जानता है कि इडा गद्धा है वह श्रद्धा को पा लेता है और उस ।
१४८६ माम्पन्दिनीये शतपयना ह्मणे का. ११२७२०-२६ श्रद्धया जय्या सर्व हैव तज्जयति ॥२०॥ अशनिरेव प्रथमोऽनुयाज । ह्रादुनिद्वितीयऽउल्कुपी तृतीय ॥ २१ ॥ स प्रयममनुयाजमनुमन्वयेत । प्रशन्यमु जहीति य द्विष्याद्धादुन्यमु जहीति द्वितीयमुल्कुप्यमु जहीति तृतीयम् ॥ २२ ॥ स यऽएप शिप्रम्रियते । प्रशनिह तमनुयाजो हन्त्यय यो विस्रवन्मिश्र- ऽइव"हादुनिह तमतुयाजो हन्त्यय योऽभ्युष्टमिश्रऽइवोल्कुपी ह तमनुयाजो हन्ति ॥ १३ ॥ संपा यज्ञमेनि । एतया वं मेन्या देवाऽअसुरान्पराभावयाचक्र स्तथोऽएवं- वविद्यजमान पाप्मान द्विपन्त भ्रातृव्य पराभावयति ॥ २४ ॥ स यदनुयाजान्नो यज्ञ स्यात् । प्रशन्यन्न स्थाद्धादुन्यन्तऽउल्कुष्यन्त- स्तस्मद्वै देवाना यज्ञऽइशान्तो वैव शम्य्वन्तो वा ।। २५ ॥ प्रया देवा । स्वर्ग लो मायरतानसुगऽअन्वा जिगा सस्ताननुयाजे प्रत्यौहस्तद्यदनुपाजाऽइज्यन्ते पाप्मानमेव तद्विषन्त भ्रातृव्य यजमान प्रत्यूहति 1॥२६॥ प्रारणा वै प्रयाजा । अपानाऽअनुयाजास्तस्मात्प्रयाजा प्राञ्चो हूयन्ते तद्धि प्राणप प्रत्यञ्चोऽनुयाजास्तदपानरूपमेता हवं दर्शपूर्णमासयोरुपसदो यदनु- सबको जीत लेता है जो अद्धा से जीता जा सकता है ॥२०॥ पहला अनुयाज बिजली है दूसरा भोला, तीसरा उत्कृषी या उल्कापात ॥२१॥ पहले अनुयाज पर कहना चाहिए 'बिजली । प्रमुख (ग) को मार डाल", दूसरे पर, है मोगा प्रमुक को मा' तीसरे पर हे उल्न प्रमुकरमर ॥२२॥ यदि ऐसा पुरुष शीन मर जाय तो समझना चाहिए कि बिजली पनुपाज ने उसे मार डाला । यदि रुधिर से लदा हा हो तो प्रोने ने और यदि शरीर मुलसा हो तो उल्या- पात ने ॥२३॥ यज्ञ का 'मेनि' या बच यह है । इसी मेनि द्वारा देवो नै प्रमुगे पो हराया था और इसी प्रकार इस रहस्य को समझने वाला यजमान अपने दुष्ट शत्र का नाश कर देता ४॥ यदि यज्ञ अनुयाज से समाप्त हो तो वह बिजली, पोला या उत्वापात से समाप्त होगा। इसलिए यज्ञ को इहा तथा गाम्यो से समाप्त पिया जाय ॥२५।। देवों न प्रयाजों के द्वारा स्वर्ग लोक प्राप्त किया। प्रसुर उना पीछे जाने लगे तो अनुपाजो द्वारा उन्होंने उनको वापिस भगाया। इसलिए जब अनुयाज परत है तो यजमान सपने दुष्ट पारी शत्रु को मार भगाता है ॥२॥ प्राण प्रयाज हैं पौर प्रपात 'अनुगज' । इसलिये प्रयाग पागे की पोर माम बात है, क्योकि यही प्रारणो का रूप है। मनुयाल पीछे को क्योंकि यह अपान का रूप है । य है कां०११.२.७. २७.३१ दशपूर्णमासाग-निरूपणम् १४७ याजास्तस्मात्तऽउपसद् पेरण प्रत्यञ्चो हूयन्ते ।। २७ ।। सस्था सूक्तवाकः । स यो ह वै सस्था सूक्तवाकऽइति वेदाव ह स - स्था रुन्द्धेऽयो यरिक घ सस्थया जय्य सर्व हैव सज्जयनि गच्छति वयस. सस्थाम् ॥ २८ ॥ प्रतिष्ठा शम्योर्वावः । स यो ह वै प्रतिष्ठा शम्यो कऽइति वेदाव ह प्रतिष्ठा रुन्दयो यत्किच प्रतिष्ठया जय्य सर्व हैव तज्जयति गच्छति प्रतिष्ठाम् ॥ २६॥ ते देवा । एतान्पत्नीसंयाजान्पश्चात्पर्योहन्त मिथुनमेवैतदुपरिण्टाददघत प्रजात्यै तद्यत्पत्तीसयाजाऽइज्यन्ते मिथुनमेवैतदुपरिप्टाद्धत्तं प्रजात्य देवाना ह व प्रजातिमन प्रजायते मिथुनेन-मिथुनेन ह प्रजायते य एवमेतद्वेद ।। ३० ।। प्रप्त समिष्टयजुः । स यो ह वाऽनन्न समिष्टयजुरिति वेदाव हान्न - रुद्ध ऽथो यत्किचान्नेन जय्य सर्व हैव तज्जयति ॥ ३१ ॥ सवत्सरो यजमानः। तमतयो याजयन्ति वसन्तऽप्राग्नीघ्रस्तस्माद्ध- सन्ते दावाश्चरन्ति तद्धयग्निरूप ग्रीष्मोऽध्वर्य स्तप्त --इव वं ग्रीष्मस्तप्तमि- वाध्वयु निष्कामति वर्षाऽउद्गाता तस्माद्या बलवद्वषति साम्नऽइवोपब्दिः जो मनुयाज है ये दशे पूर्णमास के उपसद हैं। इसीलिये उपसद की भाति आगे को बोले जाते हैं ॥२७॥ सूक्तवाक सस्या या पूर्ति हैं । जो यह जानता है कि सूबनवाक पूर्ति है यह पूर्ति को प्राप्त करता है और जो कुछ पूर्ति के द्वारा जीता जा सकता है वह सब उसको मिल जाता है । और पायु की पूर्ति को प्राप्त करता है ॥२८॥ दाम्योति प्रतिष्ठा है । जो जानता है कि शम्योर्वाक् प्रतिष्ठा है वह प्रतिष्ठा को पाता है, और सब कुछ जीत लेता है जो प्रतिष्ठा से जीता जा सकता है। वह प्रतिष्ठा को पा लेता है ॥२९॥ देवो ने पत्नीसयाजो के पीछे बाघ लगा दिया। और उनके ऊपर एक जोडे को सतानोत्पत्ति के लिये रख दिया। जो पत्नीसयाज किये जाते हैं तो जोर्ड को उन पर रख देते है, सतानोत्पत्ति के लिये । देवो की उत्पत्ति के पश्चात सतानोत्पत्ति होती है जोडे से । जो इस बात को जानता है उसके जोहे से सवान होती है ॥३०॥ समिष्ट यजु अन्न है । जो जानता है, फि समिष्ट यजु पन्त है, वह मन्न को प्राप्त करता है, और जो कुछ पन्न द्वारा जीतने योग्य है उसको जीत लेता है ॥३३॥ सवत्सर यजमान है । उसका मृतु यज्ञ करती हैं । वसन्त प्राग्नीन है । इसलिये वसन्त में दावानल होते हैं, क्योकि यह अग्नि का रूप है। ग्रीष्म प्रश्वयु है। ग्रीष्म तपता है। अध्वर्यु भी सप्त सा मालूम होता है । वर्षा उद्गाता है । जब बहुत बरसता है तो साम- गान को सो प्रावाज सुनाई देती है। पारद ब्रह्मा है । जब पान पक्ते है तो कहते हैं कि लोग 'ब्रह्मण्यत है"। हेमन्त होता है । इसलिये हेमन्त मे पशु क्षीण हो जाते हैं, और उन पर
१४८८
माध्यन्दिनीये शतपयद्राह्मणे का० ११२७ ३२.३३
क्रियते शरब्रह्मा तस्म'द्यदा सस्यं पच्यते ब्रह्मण्वत्यः प्रजाऽइत्याहुहेमन्तो होता
तस्माद्ध मन्वषट्कृताः पशव. सीदन्त्येता है वाऽएनं देवता याजयन्ति स यद्ये-
नमैपावोरा याजग्युरेताऽएव देवता मनसा ध्यायेदेता हेदेन देवता याजयन्ति
॥ ३२॥
अथ हैव तुला । यदक्षिणो वेद्यन्तः स यागाधु करोति तदन्तद्यथ
यदसाधु तद्बहिर्वेदि तस्मादक्षिण वेद्यन्तमधिस्पृश्येवासीत तुलाया ह याऽप्रमु-
मिल्लोकऽमादधाति यतरद्यस्यति तदन्वेष्यति यदि साधु वाऽसाधु वेत्यथ
याएव वेदास्मिन्हैव लोके तुलामारोहत्यमुध्मिल्लोके तुलाधान मुच्यते साधुकृत्या
हैवास्य यच्छति न पापकृत्या ।। ३३ ।।
माह्मणम् ।। ३ ।। [२७] इति द्वितीयोऽध्याय समाप्तः
वषट् पढा जता है । ये देवता उसके लिये यज्ञ करते हैं। यदि ऐषावीर भी यज्ञ बरते हो
(ऐपावीर शायद कोई निन्दित माहारण वश है) हो भी समझना चाहिये कि देव हो या
कर रहे हैं। क्योकि ये देवता यश वराते ही हैं ॥३२॥
अब वेदी के दक्षिण भाग को तुला । मनुष्य जो कुछ शुभ परता है, वेदी के भीतर
करता है । जो अशुभ करता है वह घेदी के बाहर । इसलिये वेदी या दक्षिण भाम छू कर
बैठ जाय । क्योकि वे उस को उस लोक मे तराजू पर रखते हैं, और जो पल्ला भारी होगा
उसी को प्राप्त होगा, साधु का या प्रसाघु का । जो इस रहस्य को समझता है, वह इस
लोक में भी उठ जाता है, और उस लोक मे तुला से बच जाता है । क्योकि इस या पुण्य
प्रबल होता है पाप नहीं ॥३३॥
अग्निहोत्रावयवोपासनाप्रकार अध्याय ३--ब्राह्मण ? चाम्घ वाऽएतस्याग्निहोत्रस्याग्निहोत्री । मन एव वत्सस्तदिन गनश्च वाक्च समानमेव सन्नानेव तस्मात्समात्या रज्ज्वा वत्स च मातर चाभिदधति तेज ऽएवं थदा सत्यमाज्यम् ॥ १॥ तद्ध तज्जनको वैदेह । याज्ञवल्क्य पप्रच्छ वेत्थाग्निहोत्र याज्ञवल्लया ३ इति वेद राम्राडिति किगिति पयऽएवेति ॥२॥ यत्पयो न स्यात् । केन जुहुयाऽइति प्रोहियवाभ्यामिति यबीहियवो न स्याता केन जुहुयाऽइति याऽग्रन्याऽोषधयऽइति यदन्याऽमोषधयो न स्यु केन जुहुयाऽइति याऽआरण्याऽओषधय इति यदारण्याऽपोषधयो न स्यु केन जुया इति वानस्पत्येनेति यद्वानस्पत्य न स्यात्केन जुहुयाऽइत्यभिारति यदापो न स्युः केन जुहुयाऽइति ।। ३ ।। स होवाच । न वाइह तर्हि किंचनासीदयंतदहूयतंव सत्य श्रद्धायामिति वेत्याग्निहोत्र याज्ञवल्क्य धेनुशत ददामीति होवाच ॥ ४ ॥ तदप्येते श्लोका । कि स्विद्विद्वान्प्रवसत्यग्निहोत्रो गृहेभ्य । कथा स्थि- पाक इस भग्निहोत्र की पग्निहोत्री गौ है । मन बछडा है । मन और पाक समान होते हुये भी नाना है । इसलिये बछडे को पोर मां को एक ही रस्सी से बाधते हैं । श्रद्धा तेज या अग्नि है । सत्य प्राज्य या थी है ॥१॥ जनक वैदेह ने यासवलय से पूछा 'हे याज्ञवल्क्य । क्या तुम अग्निहोत्र को जानते हो" "हाँ सम्राट्, जानता हू" ' क्या है ?" दूप ही है " ॥२॥ "यदि दूध न हो तो निस की भाहुति दोगे " "चावल या जो की सबस साजी हो तो जिसको माहुति द्वोरो ?"! "अन्य मोशियो की" , "यदि अन्य योपधिमान तो किस को माहुति दोगे " । "जगली भोषियो की" । 'यदि जगल की मोपथिया न हो तो किस की प्रावि दोगे?" ' वनस्पति की"। "यदि वनस्पत्ति न हो तो किस वी पहिति दोगे?" 'जल की। "यदि जल न हो तो किस की आहुति दोगे?" ॥३॥ उसने कहा "मगर बुध न होगा तो सत्य को धता मे" | तब राजा ने कहा "याज- वलय ' तुम पग्निहोत्र को जानते हो । मैं तुम को सो गायें दान देता हू" ॥४॥ इसी विषय मे यह श्लोक है दिस्विद् विद्वान प्रवसति भग्निहोत्री पहेम्य । 1"प्रगर १४८६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. ११.३.१.५.८ दस्य काव्य कथा सततोऽअग्निभिरिति कस्विदस्यानप ोषित भवतीत्येवंत- दाह ॥५॥ यो जविष्ठो भुवनेषु । स विद्वान्प्रवसन्विदे तथा नदस्य काव्य तथा सततो- ऽसग्निभिरिति मन एवंतदाह मनसंवास्यानपप्रोषित भवतीति ।। ६ ।। यत्स दूर परेत्य । अय तत्र प्रमाद्यति कस्मिन्माऽस्य हुताहुतिगृहे यामस्य जुह्वतीति यत्स दूर परेत्याय तर प्रमाद्यति कस्मिन्नस्य साऽऽहुतिर्हता भवतीत्येवे- तदाह ॥७॥ यो जागार भुवनेषु। विश्वा जातानि योऽविभ तस्मिन्त्साऽस्य हुताहुति- गहे यामस्य जुह्वतीति प्राणमेवेदाह तस्मादाहु प्राण एवाग्निहोत्रमिति ।। ८ ।। ग्राह्मणम् ॥ ४॥ [३१] क्थ स्विदस्य काव्य फयमततो ऽअग्निभि । 'अग्निहोत्री क्या जान कर घर से परदेश जाता है ? उसको बुद्धि कसी है ? उसका अग्निहोत्र का सिलसिला फंसे रहता है।" इसका तात्पर्य यह है कि यदि कोई परदेश में जावे और उसका ग्रहस्थ दैनिक कर्म अग्निहोत्र छूट जाय तो उसको किस प्रकार इस दोष से बचना चाहिये ।।५।। (इसका उत्तर देते हैं)। यो जविष्ठो भुवनेषु स विद्वान् प्रवसन् विदे। तथा तदस्य काव्य तथा सततो अग्निभि । जो भवनों में सबसे तेज है यही विद्वान परदेश मे रह सकता है । इसी प्रकार उसकी बुद्धि प्रकट हो सकती है । मग्निहोत्र का सिलसिला इसी प्रकार रह सकता इसका तात्पर्य है कि मन ही ऐसी चीज है । मन से ही मग्निहोत हो सकता है ॥६॥ यत्स दूर परेत्य प्रथ तत्र प्रमाद्यति कस्मिन्त्सास्य हुताइतिगृहे यामस्य जुह्वति । अर्थात् यदि परदेश जाकर प्रमाद करे । मग्नि होन न करे। तो उसका पग्निहोत्र से पूरा होगा.nn यो जागार भुवनेपु विश्वा जातानि योऽधिम तस्मिन्सास्य हुताहुतिगहे यामस्य जुह्वति । जोमसार मे सदा जागता है, और जो सब प्राखियो का पालन करता है उसमें वह पाहूति देता है। घर म उसी को प्राहुति दी जाती है । प्राण घे विषय में यह कहा गया है । इसलिये कहते हैं कि शरण ही प्रग्नि- होत्र है ॥८॥ - अग्निहोत्रे मियुनत्वदर्शनम् अध्याय ३--ब्राह्मण २ यो ह वाऽग्निहोत्रे। पण्मियुनानि वेद मियुनेन-मिथुनेन ह प्रजायते सर्षाभिः प्रजातिभिर्यजमानश्च पत्नी च तदेकं मिथुन तस्मादस्य पत्नीवदग्नि- हो। स्यादेतन्मिथुनमुपाप्नवानीति वत्सश्चाग्निहोत्री च तदेकं मिथूमं तस्मा- दस्य पुत्साऽग्निहोत्री स्यादेतन्मिथुनमुपानवानीति स्यालो चाङ्गाराश्च तदेक मिथुन र क्च स्र वश्च तदेकं मिथुनमाहवनीयश्च समिच्च तदेकं मिथुनमाहु- तिश्च स्वाहाकारश्च तदेकं मिथुनमेतानि ह वाऽग्निहोने पण्मिथु नानि तानि पऽएव वेद मिथुनेन-मिथनेन ह प्रजायते सर्वाभिः प्रजातिभिः ॥१॥ ब्राह्मणम् ॥५॥ (३ २.) जो अग्निहोत्र के छः जोडो को जानता है उसको जोडा-जोडा करके सतान होतो है, पीटी दर पीढी । यजमान और पत्नी एक जोडा है । इससे इसका अग्निहोत्र पत्नी वाला हो जाता है। वह समझता है कि मुझे जोडा मिल जाय। अग्निहोत्री गाय और उसका बछडा दूसरा जोडा है । इस से वह अग्निहोत्री गाय बछडे वाली हो जाती है।। पह समझती है कि मुझे मेरा जोडा मिल जाय । स्थाली और अंगार एक जोडा है । सक पौर सवा दूसरा जोड़ा है। प्राहवनीय पौर समिधा एक और जोडा है । माहुति पौर म्वाहाकार एक और जोड़ा है । भग्नि होर गे ये छ जोड़े हैं। जो इनको जानता है, चस जोहा-जोमा परसे सन्तान होती है पीढी दर पीढ़ी ॥१॥ -.- प्रसइगतः प्रात्यायिकया ब्रह्मचारिधर्मप्रतिपादनम् अध्याय ३-ब्राह्मण ३ ब्रह्म में मृत्यवे प्रजा. प्रायच्छत् । तस्मै ब्रह्मचारिणमेव न प्रायच्छत्सोs- अवीदरतु मह्यमप्येतस्मिन्भागऽइति यामेव गति समिधं नाहराताऽइति तस्मा- घा ने प्रजामो को मृत्यु को अर्पण कर दिया । ब्रह्मचारी को उसके हवाले न किया। यह (मृत्यु) बोला "इस ब्रह्मचारी मे भी मेरा भाग होना चाहिये ।" ब्रा ने कहा, "जिस रात्रि को ग्रहाचारी समिधा न लावे अर्थात् अग्निहोत्र न करे उस रात को उसमे तुम्हारा भाग होगा।" जिस रात को ग्रह्मचारी समिधा नहीं लाता, उस रात को उसका माध्यन्दिनीय मातपथब्राह्मणे का०११.३.३१.६ था रात्रि प्रहाचारी समिध नाहरत्यायुषऽएव तामषदाय वसति तस्माद्र- झचारी समिधमाहरेन्नेदायुषोऽवदाय वसानोति ॥१॥ दीर्घसत्य वाऽएप ऽउपैति । यो ब्रह्मचर्यमुपैति स यामुपयन्समिधमा- दधाति सा प्रायपीया या स्नास्यन्त्सोदयनीयाय याऽनन्तरेण सल्याऽएवास्य ता ब्राह्मणो ब्रह्मचयमुपयन् ॥२॥ चतुर्धा भूतानि प्रविशति । अग्नि पदा मृत्यु पदाऽऽचार्य पदाऽऽत्मन्येवास्य चतुर्थः पाद. परिशिष्यते ॥३॥ स यदग्नये समिधमाहरति । य एवास्याग्नी पादस्तमेव तेन परिकीपाति त७ सस्कृत्यात्मन्धत्तं सऽएनमाविशति ॥ ४॥ अथ यदात्मान दरिद्रीकृत्येव । प्रह्रोमूत्वा भिक्षते यऽएवास्य मृत्यौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति त७ सस्कृत्यात्मन्धत्ते सऽएनमाविशति ॥ ५॥ अथ यदाचार्यवचस करोति । यदाचार्याय कर्म करोति य एवास्थाचार्ये पादस्तमेव तेन परिकोणाति त७ सस्कृत्यात्मन्धत्ते सऽएनमाविशति ।। ६॥ न ह वै स्नात्वा भिक्षेत । अप ह वै स्नात्वा भिक्षा जयत्यय ज्ञातीनामश- नायामप पितृ णा सऽएव विद्वान्यस्याऽएव भूयिष्ठ श्लाघेत ता भिक्षेतेत्या- उतना ही भाग उसकी मायु से कट जाता है। इसलिये ब्रह्मचारी को समिधा प्रयग्य लानी चाहिये, जिससे उराके जीवन से उतना भाग न कट गवे ॥१॥ जो ग्रह्मनयं धारण करता है, यह दीपं सूत्र (वडा भारी पस) रचता है । जो समिधा पहले दिन रखता है वह प्रायसीय है, जो समिधा स्नातक होने के दिन रखता है, यह उदयनीया है । जो इन वे बीच मे वह सत्र है । अब ब्रह्मचारी ब्रह्मचर्य का प्रत बरे ॥२॥ यह मार प्रकार से भूतो में प्रवेश करता है । एव पद से पग्नि में, एक से मृत्यु में, एक से प्राचार्य मे मौर चौथा भाग उसका उस मे ही रह जाता है ।।३।। जन अग्नि के लिय समिधा लाता है तो उसका जो पाद मग्नि में था उसको वापिरा सेता है, उसका सस्कार करने मारमा में धारण करता है। वह उस मे प्रवेश परता अपने को दरिती करने सज्जा छोड पर जो भिक्षा मागता है, उससे जो पादपि मृत्यु को दिया या उप वापिस लता है, उसका सस्वार परवे उसे मारमा मे धारण करना है, उसमे प्रवेश करता है ॥५॥ जय प्राचार्य के वचन का पालन करता है, या उसरे लिये करता है तो जोपाद प्राचार्य को दिया या वह वापिस लेता । उस सस्तार करता है उसे मात्मा म धारण करता है। उममें प्रवेश करता है॥६॥ स्नानक होकर भिक्षा न मागे । स्नाता होजर मिक्षा को पराजित कर देता है। पने वश यातो पौर पितरो से भय को दूर भगा देता है । यहते हैं कि प्राचारीको
का.११.३.३.७ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम्
१४६३
हुस्तल्लोक्यमिति स यद्यन्या भिक्षितव्यों न विन्देदपि स्वामेवाचार्यशाया भिक्षे.
तायो स्वा मातर नन सप्तम्यभिक्षिताऽतीयात्तमेव विद्वा समेव चरन्त सय
वैदाआविशन्ति यथा ह याऽग्निः समिद्धो रोचतऽएव ह य स स्नात्वा रोचते
यएव विद्वान्ब्रह्मचर्य चरति ॥ ७॥
ब्राह्मणम् ॥ ७॥ [३. ३ ] ॥ इति तृतीयोऽध्याय. समाप्त [१६] ||
उसी से भिक्षा मागनी चाहिये जिससे मिलने की पूरी प्राशा है। यदि ऐसी काई स्थी न
मिले तो प्राचार्य की पत्नी से मागे या अपनी मा से ही। सात रातें बिना भिक्षा के न
जानी चाहिये । जो इस बात को जानता है और इस पर कार्य करता है सब वेद उसी मे
प्रवेश होते हैं । जो इस रहस्य को समझ घर ब्रह्मचारी का जीवन व्यतीत करता है वह
स्नातक हो कर ऐसा चमकता है जैसे प्रज्वलित अग्नि ॥७॥
प्रात्यायिकया दशंपूर्णमासयो: सर्वोत्पत्तिहेतुत्वकयनम अध्याय ४-ब्राह्मण १ उद्दालको हारुरिणः । नदीच्यान्वृतो धावयांचकार तस्य निकाउपाहित- ऽपासत स्म वै तत्पूर्वेपां वृतानां धावयतामेकधनमुपाहितं भवत्युपपल्हाय विभ्य- तां तान्होदीच्यानां ब्राह्मणान्भीविवेद ॥ १॥ कोरुपाञ्चालो वाऽप्रय ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः । यदै नोऽयमधं न पर्याददीत हन्तेनं ब्रह्मोद्यमायामहाऽइति केनं वीरेणेति स्वंदायनेनेति शौनको ह स्वंदायन आस ॥२॥ से होचुः । स्वंदायन त्वया वीरेणेमं प्रतिसंयतामहाऽइति स होवाचोपान खलु रमताहं न्वेनं वेदानीति त हाभिप्रपदे तप हाभिप्रपन्नमभ्युवाद स्वदायना३ इति हो३ गौतमस्य पुत्रेतीतर: प्रनिशुनाव त ह तन एव प्रष्टु दधे ।। ३ ।। स वै गौतमस्य पुत्र वृतो जन धारयेत् । यो दर्शपूर्ण मासयोरप्टो पुरस्ता- -- मारुरिण उहालक उत्तर के लोगो मे प्रतिष्ठित होकर विचर रहा था । उसने एक निएक उपहार की विज्ञप्ति कर दो। उस समय पूर्व यात्रियों में यह प्रथा थी कि नियत पन का उपहार विज्ञप्त कर देते पे (कि यदि कोई विद्वान् हम को अमुक बात में हरा देगा तो हम उसको इतना धन देंगे) जिससे डरपोक लोगो को साहस हो मोर यह शाला के लिये पावें । उत्तरदेशीय ब्राह्मण र गये ॥१॥ "यह कुरु पंचाल देवा वा बाह्मण और ब्राह्मण का पुत्र है । कही ऐसा न हो कि यह हमारा प्राधिपत्य छीन से । इसलिये ब्रह्मविद्या सम्बन्धी शास्त्रार्थ के लिये इसे बुलावें।" "किस पीर के द्वारा?" "स्वदायन के द्वारा" । स्वंदायन शोनर एक पुरुष या ॥२॥ वे बोले “हे व दापनह ! म तुझ वीर के द्वारा इमका सामना करना चाहते हैं"। उसने कहा, "ठहरो। मैं जान नू।" यह उसके पास गया । जब यह यहाँ गया तो उद्दालकः ने उससे कहा, "स्वैदायन" । उसने कहा, "हा, गौतम के पुत्र" । घोर सोधी प्रश्नों की मसी लगा दी ।।३।। "हे गौतम के पुत्र ! वही प्रतिष्ठिन होकर विचर सकता है जो दर्श पूर्ण पारा इष्टियों में पहले पाठ माज्य भागो को जानता है, पांच पोच के हविर्भागो को, छः प्राना- गां० ११.४.१.४.७ दशंपूर्णमासांग-निरूपणम् १४६५ दाज्यभागान्विद्यात्पञ्च मध्यतो हविर्भागान्पट् प्राजापत्यानण्टाऽउपरिष्टादाज्य- भागान् ॥४॥ स चै गौतमस्य पुत्र वृतो जन धावयेत् । यस्तदर्श पूर्णमासयोविद्याद्यस्मादिमाः प्रजा प्रदन्तका जायन्ते यस्मादासां जायन्ते यस्मादासां प्रभिद्यन्ते यस्मादासा संतिप्ठन्ते यस्मादासां पुनरुत्तमे वमसि सर्वऽएव प्रभिद्यन्ते यस्मादधर एवाने जायन्तेऽथोत्तरे यस्मादणीयास एवाधरे प्रयीमा सऽउत्तरे यस्माद्दछष्ट्रा वर्षी- यासो यस्मात्समाऽएव जम्भ्या: ।। ५ ।। सबै गौतमस्य पुत्र वृतो जन धावयेत् । पस्तद्दरांपूर्णमासयोविद्याद्यस्मा. दिमाः प्रजा लोमशा जायन्ते यस्मादासा पुनरिव श्मश्रूण्यौपपक्ष्याणि दुर्थीरि- गानि जायन्ते यस्माच्छीपण्येवान पलितो भवत्यष पनरत्तमे वयसि सर्व एव पलितो भवति ॥६॥ सवै गौतमस्य पुत्र वृतो जनं घावयेत् । यस्तदर्शपूर्णमासयोविचाद्यस्मा- कुमारस्य रेतः सिक्त' न सम्भवति यस्मादस्य मध्यमे वयसि सम्भवति यस्मादस्य पुनरत्तमे वयसि न सम्भवति ॥७॥ यो गायत्री हरिणीम् । ज्योतिष्पक्षां यजमान स्वर्ग लोकमभिवहन्ती विद्यादिति तस्मै ह निष्क प्रददावनूचानः स्वंदायनासि सुवर्ण वाव सुवर्णविदे पत्यो को पौर पिछले माठ भाज्य भागो को" || हे गौतम के पुत्र । वही श्रेष्ठता पा सरता है जो दर्शपूर्णमास इप्टियो में जानता है कि किस से यह प्राणी बिना दात के उत्पन्न होते हैं । सि से दांत के । किस से वे नष्ट हो जाते हैं मोर किससे घे बराबर बने रहते हैं । किससे पन्त मायु में वे उनके साथ मष्ट हो जाते है ! किससे नीचे ये दात पहले निकलते हैं फिर ऊपर के। किससे नीचे के छोटे होते है ऊपर के बडे । किमसे दंष्ट बड़े होते हैं मोर जम्य बरावर ।।५।। हे गौतम के पुत्र ! वही पुरुष थेप्ठता प्राप्त कर सकता है जो दांपूर्णमास इप्टियो में मह बात जानता है कि किससे प्राणी वालो के बिना उतान्न होते हैं किससे बालो वाले । किसधे फिर दुबारा दाटी म के बाल, कास के बाल भौर अन्य स्थान के गाल उत्पन्न होते हैं। पहले सिर के बाल क्गे सफेद होते हैं मोर इसके पश्चात् समस्त पारीर के ||६|| हे गौतम पो पुत्र । वही पुरुष श्रेष्ठता प्राप्त कर सकता है जो दर्शपूर्णमास इप्टियो मे जानता है कि किससे मालक का वीर्य सोचने के योग्य नहीं होता, युवा का होता है, वृद्ध का नहीं होता । तया ॥ "मो नमकदार परीयाली गायत्री को जानता है जो यजमान को स्वर्ग लोक को ले जाती है" । उद्दालक ने उसको निष्क दे दिया योर कहा "हे स्वदायन, तू विज्ञान है"। वस्तुा. जो सोने को जानता है उसो को सोना मिलता है, यह मोने को छिपा कर चला पुरोऽनुवाक्यकाऽप्रनुयाजा भवन्ति तस्मादासां प्रभिद्यन्तेऽय यत्पुरोऽनुदा- माग्नि का पूरोडाश, भग्नि-सोम का उपाशु याज, अग्नि-सोम का परोक्षासमोर मनि प्राविण मोर इहा, जो अग्नीध्र को देता है, ब्रह्मभाग, यजमानभाग, अन्याहा का.११.४.१.0-11 महोवाच । यथा ग्रहा। ब्रह्मपुत्रो मूर्धाऽस्य विपतेद्यएनमुपवल्हेतेति में ततएव विप्रेयुस्त ह ततऽएव समित्पाणिः प्रतिचक्रमऽउप त्वाऽयानीति किन- ध्येप्यमाणइति यानेव मा प्रश्नानप्राक्षीस्तानेव मे वियू होति स होवाचानुन तस्माऽउ हैतदुवाच। द्वावाधारो पञ्च प्रयाजा ऽप्रग्नेय उप्राग्रभावो- हविहिं सोमऽप्राग्नेयः पुरोडाशोग्नीषोमीयऽउपाशुयाजोऽग्नीपोमोय: पुरोडारगे प्राशिव चेडाच । यच्चाग्नीधऽआदाति ब्रह्मभागो यजमानभागोऽन्य हार्य एते पट प्राजापत्यास्त्रयोऽनुयाजाश्चत्वारः पत्नीसंयाजा: समिष्टयजुरट- अथ पदपुरोऽनुवाक्यकाः प्रयाजा भवन्ति । तस्मादिमाः प्रजाऽप्रदन्त। जायन्तेऽय यत्पुरोऽनुवाक्यदन्ति हवी७पि भवन्ति तस्मादासां जायन्तेऽथ पद- उसने कहा, "जैसे ब्राह्मण, ब्राह्मण का पुत्र करता है। जो कोई उसने भगा करेगा उसका सिर गिर जायगा", वे लोग इधर-उधर हो गये, तब उद्दालक हाथ मे समिधा लेकर उसके पास प्राया, "महाराज ! मुझे अपना शिष्य बना लीजिये"। उसने कहा, "या सीखना चाहते हो?" उसने कहा "जो मापने प्रश्न पूछे थे उनका उत्तर बताइये"। उसने उसने उसको कहा, "दो पापार, पाच प्रयाज, पाठवा पग्नि कामान्य भाग। ये पाठ पहले माग्य भाग हैं। सोम हवि है। वियों में पहला सोम का भाज्य भाग है। १४१ माध्यन्दिनीये शतपयवाहाणे इनीति त होपगुह्य निश्चक्राम त ह पप्रच्छुः किमिवैष गौतमस्य पुत्रोऽधु- दिति ।1८॥ नायव तऽएनान्त्रवाणीति ॥ ६ ॥ ऽष्टमाएतेऽप्टो पुरस्तदाज्यभागा: सोम्यऽप्राज्यभागो हविर्भागाणां प्रयो ऽग्निः स्विष्टफदेते पञ्च मघ्यतो हविर्भागाः ।।१०।। ममेतेऽप्टाऽउपरिप्टादाज्यभागाः ॥ १५ ॥ गया। लोगो ने पूछा, "गौतम के पुत्र ने कैसा व्यवहार किया ?" ll । कहा, "बिना शिष्य हुये ही मैं तुम को बताता हूं" ll 3- स्विष्ट इत को प्राहुति, ये पांच बीच के इविर्भाग हुये ॥१०॥ देछः प्राजापत्य माहतियां हुई । तीन अनुपाज, नार पत्नीसंपाज, पाठदा पेमाठ पिछले भाज्य भाग ये ॥११॥ समिष्टर का.११.४.१.१२-१५ दापूर्णमासाग-निरूपणम् समिष्टयजुभवति तस्मादासां पुनरुत्तमे वयमि सर्वऽएव प्रभिद्यन्ते ॥ १२ ।। शतम् ॥ ५८०० ।। अथ यदनुवाक्यामनूच्य । याज्यया यजति तस्मा- दधरऽएवाग्ने जायन्तेऽयोत्तरेऽथ यद्गायत्रीमनूच्य त्रिष्टुमा यजति तस्माद- पीयास ऽएवाघरे प्रथीपासउत्तरेऽथ यत्प्राञ्चावाधारावाघाग्यति तस्माद्दष्ट्रा वर्षीया सोऽय यत्मच्छन्दसायव सयाज्ये भवतस्तस्मात्समाऽएव जम्भ्या: ॥ १३ ॥ अथ यद्वहिस्तृणाति । तस्मादिमा. प्रजा लोमशा जायन्तेऽथ यत्पुन- रिव प्रस्तर५ स्तृणाति तस्मादासा पुनरिव ३मधूण्योपपक्ष्याणि दु:रिणानि जायन्तेऽथ यत्केवलमेवाग्ने प्रस्तरमनुप्रहरति तस्माच्छोपण्येवाग्रे पलितो भव- त्यथ यत्सर्वमेव बहिरनुप्रहरति तस्मात्पुनरुत्तमे वयसि सर्वऽएव पलितो भवति ॥ १४ ॥ अथ यदाज्यहविपः प्रयाजा भवन्ति । तस्मात्कुमारस्य रेत. सिक्तन सम्भ- वत्युदकमिवैव भवत्युदकमिव ह्याज्यमय यन्मध्ये यज्ञस्य दध्ना पुरोडाशेनेति चरन्ति तस्मादस्य मध्यमे वयसि सम्भवति दप्मीवैव भवति द्रप्सीव हि रेतोऽथ यदाज्यहविषाएवानुयाजा भवन्ति तस्मादस्य पुनरुत्तमे वयसि न सम्भवत्युद- कमिवैव भवत्युदकमिव घाज्यम् ।। १५ ।। वेदिरेव गायत्रो । तस्य येऽप्टो पुरस्तादाज्यभागाः स दक्षिणः पक्षो येऽण्टा- - - में अनुवाक्य नहीं होते, इसलिये दात वृद्धावस्था मे गिर जाते हैं ॥१२॥ अनुवाका कह कर तब याज्यो से पाहुति देता है, इसलिये नीचे के दात पहले निकलते हैं। फिर कार के । गायत्री पढ कर फिर ग्रिष्टुप् से माहुति देता है इसलिये नीचे के दात छोटे होते हैं कार में बड़े । दो प्राधार पाहुतिया मागे को देता है, इसलिये दष्ट्र बड़े होते हैं । दो समाज एक ही छन्द में होते हैं, इसलिये जम्म्य-दात बराबर होते हैं ॥१३॥ चूकि कुश विछाता है। इसलिये ये प्राणी बाल वाले होते हैं। फिर भी कुश विद्याता है, इसलिये प्राणियो के दाढ़ी, काख, तथा अन्य स्थान के बाल फिर निकल पाते हैं । प्रस्तर को पहले माग मे डालता है, इसलिये सिर के याल पहले सफेद होते है, पीछे से अन्य । कुशो को डालता है इसलिये बुढापे मे सब बाल सफेद हो जाते हैं ॥१४॥ प्रयाज पी के होते हैं । इसलिये कुमार का वीयं सीचने के योग्य नही होता । केवल पानी सा होता है । घी भी तो पानी सा होता है । यज्ञ के मध्य मे दही और पुरोडाश को माहुति देते हैं । इसलिये युवावस्था में वीर्य सौंदने के योग्य होता है। वीर्य माढा हो जाता है । अनुयाज घी के होते हैं, इसलिये मन्तिम अवस्था मे वीर्य सीचने के योग्य नहीं रहता। पानी सा हो जाता है। धी भी तो पानी सा होता है ॥१५॥ वेदी गायत्री । माठ पहले प्राज्य भाग इसका दाहिना बाजू है । प्राट ऊपर के माध्यन्दिनीये शतपथवाहाणे कां. ११.४.१.१६ ऽउपरिष्टादाज्यभागाः सऽउत्तरः पक्षः सैपा गायत्री हरिणी ज्योतिष्पक्षा यज- मान७ स्वर्ग लोकमभिवति य एवमेतद्वद ॥ १५ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ७॥ [४.१.] भाज्य भाग वाया बाजू। जो इस रहस्य को समझता है उस यजमान को यह चमकीले पंख वाली गायत्री स्वर्ग लोक को ले जाती है ।।१६।। स्त्रगादानप्रकार: अध्याय-ब्राह्मण २ अथातः स चोरादानस्य। तबैतदेके कुशला मन्यमाना दक्षिणेनैव जुहूमा- ददते राव्येनोपभृतं न तथा कुर्याद्यो हैनं तम यू यात्प्रतिप्रति न्वाऽनयमध्वयु यंज- मानस्य द्विपन्तं भ्रातृश्यमकत्प्रत्युद्यामिनमितीश्वरो ह तथैव स्यात् ॥१॥ इत्यमेव कुर्यात् । उभाभ्यामेव पाणिभ्यां जुहूं परिगृह्योपभृत्यधिनिदध्या- त्तस्य नोपमोमासाऽस्ति तत्पशव्यमायुष्य तेऽपमसिनयनाददीत ते यत्साशि- जयेदयोगक्षेमो यजमानमृच्छेत्तस्मादस शिजयन्नाददीत ॥२॥ अथातोऽतिकमणस्य । वज्रण है वाऽभन्योऽध्ययं यं नमानस्य पञ्चून्विध- मति वचण हास्माऽअन्य उपसमूहत्येप ह वाऽप्रध्वयुचा यजमानस्य पशू- दोनों स.चों को लेने के विषय मे । वुछ लोग अपने को चतुर समझ कर बायें हाय लेते हैं और बायें मे उपभृत । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । यदि कोई यही लगे कि भध्वयु ने यजमान के दुष्ट शत्र को उसके बराबर और उसका सामना करने के योग्य बना दिया तो ऐसा ही हो जाएगा ॥१॥ ऐसा करे । दोनो हायों में जुहू को पड़े और उराको उपभूत ये ऊपर रख दे । इसमें कोई पनुचित बात नहीं है । यह पशु पोर पापु के लिये अच्छा है । उनको ऐगा उठाये कि टकरा कर दाद न करें। यदि टकरा जावे तो यजमान के लिये प्रगुम हो जाय । म निपे इस प्रकार उठावे कि टश्रा नही ॥२॥ प्रतिक्रमण के विपप में यह बात है कि एक पध्वयु सो बय से पगमान वे 'यो को तितर-बितर कर देता है और एक प्रम्बयुं वन गे ही यजमान के पशुओं को बढ़ा मे का.११.४.२.३-७ दर्शपूर्णमागाग-निरूपणम् विधमति यऽआभावयिष्यन्दक्षिणेनातिकामति सव्येनाश्राव्याथ हास्माऽएप- उपसमूहति यऽआश्रावयिष्यन्त्सव्येनातिनामति दक्षिणेनाथव्यैष हास्माऽउपस- मूहति ।।३॥ अथातो धारणस्य । तदं तदेके कुशला मन्यमाना: प्रगृह्य बाहू स चौ धारयन्ति न तथा कुर्याद्यो हैन तत्र याच्छूलो न्वाऽप्रयमध्वयु हिऽप्रकृत शूल- बाहुभविष्यतीतीश्वरो ह तयंव स्यादथ हैप मध्यमः प्राणस्तस्मादु तमुपन्यच्येवेव धारयेत् ॥४॥ प्रथात ऽमाश्रावणस्य । पड्ढ वाऽप्राश्नाविनानि न्यक्तियंगूध्वं कृपणं बहिः श्रयन्तः श्रि ॥ ५॥ एतद वै न्यक । योऽय मुच्चरादाय शनैनिदधाति स यमिच्छेत्पापीयानस्या. दिति तस्योच्चरादाय शनिदध्यात्त न स पापीयान्भवति ।। १६ 11 प्रय हैतत्तिर्यक् । योऽय यावतवाददीन तावता निदधाति स पमिच्छेन्नैव श्रेयान्दस्यान पापोयानिति तस्य यावतवाददीत तावता निदध्यात्तन स नैव श्रेयान्न पापीयान्भवति ॥७॥ प्रथ हैतध्वंम् । योऽप५ शनैरावायोच्चनिदधाति पमिच्छेच्छे यान्स्पा- कर देता है । जो मध्व श्रोपट् लिये पग्नीध्र को कहने के पहले दाया पैर बाहर रखता है और श्रीपट् कहने पर पाया, वह यजमान के पशुमो को कम से तितर-बितर कर देता है, परन्तु जो श्रौषट् कहलवाने के पहले बायां पर मागे रखता है पौर श्रौषट् वे पीछे दाया, वह पब से यजमान के पशुप्रो को इकठ्ठा करता है ॥३॥ अब इन को पकड़ने के विषय मे । कुछ लोग अपने को चतुर समझ कर हापो को मागे फैला कर लचो को पाहते हैं । ऐसा न करना चाहिये । यदि कोई कहने लगे कि इस प्रध्वयु ने तो अपने वाहनो को शुलो (बी) के समान बना दिया तो यह शूल. बाहु ही हो जाएगा।" तो ऐसा हो हो भी जायगा । नाभि मध्यम प्रारण का स्थान है। उसी रो सग कर स नो को पकाना चाहिये ॥४॥ भाभायण या घोष की छलिया है। (१) यक् (नार) (२) तिर्यम् (तिरछा) (३) अध्वं (चढाव) (४) कृपण (धीरे-धीरे) (५) बहिनि (६) अन्त:नि ॥५॥ ऊचे स्वर से प्रारम्भ करवे मीचे स्वर से अन्त करना क्या है। जो कोई पापी होमा चाहे वह ऊचे स्वर से प्रारम्भ करके घोरे से समाप्त करे । वह पापो हो जायगा ॥६॥ द्वियंक यह है अर्थात् जैसा प्रारम्भ करे बसा ही अन्न करे। जो चाहे कि न श्रेय वाला होन पाती । वह जैसा भारम्भ करे वैसा ही पन्त करे। दह न प्रेय वाला होगा नपापी॥७॥ कम्ब यह है :-जो घोरे से प्रारम्भ करके उच्च स्वर से पन्त करता है यह अन्वं । .
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० ११.४२८.१३ दिति तस्य शनैरादायोच्च निदध्यात्तेन स श्रेयान्भवति ॥६॥ अथ हैतस्कृपणम् । योऽयमणु दीर्घमस्वरमाश्रवति यो हैन तर ब्रूया. स्कृपण न्वाऽअयमध्वयु यजमानमरुद्धिपतो नातृव्यस्योपावसायिनमितीश्वरी ह सर्थव स्यात् ॥९॥ अथ हैतद्वहि -श्रि। योऽयमपन्यादायोष्ठाऽउच्चरस्वरमाश्रावयति श्रीव स्वरो बाहतएव तच्छिय धत्तेऽशनायुको भवति ॥ १० ॥ अथ हैतदन्त थि। योऽग सधायौष्ठाऽउच्च स्वरवदायावयति श्रीव स्वरोऽन्तरतएव तन्द्रिय धत्तेऽन्तादो भवति ॥११॥ स वै मन्द्रमिवोरसि । परास्तभ्योभयतो बाहतमुच्चरन्ततो निदध्यात्तस्य नोपमीमा साऽस्ति तत्पशव्यमायुष्यम् ।। १२ ।। अथातो होमस्य । तद्धतदेके कुशला मन्यमाना. प्राची सचमुपाबहृत्य हुत्वा पर्याहृत्योपभूत्यधिनिदधति न तथा कुर्याद्यो हैन तत्र न यादनुयुव न्वाऽअयमध्व. पर्यजमानमकद्विपतो भ्रातव्यस्यान्ववसायिनमितीश्वरो ह तथैव स्यात् ।। १३ ।। पावंतऽर हैके । सचमुपावहत्य हुत्वा पर्याहृत्योपभृत्यधिनिदधति न है। जो प्रेप वाला होना चाह वह धीरे से प्रारम्भ करके उन्च स्वर से मत करे । वह श्रेय घाला हो जायगा ।। कृपण यह है । पतली साम्बी और बेगुरी भादाज मे श्रौषट् कहना वृषण कहलाता है। यदि कोई कहे कि 'इस प्रध्वयु ने यजमान को इपण और शत्रु के अधीन कर दिया तो ऐसा ही हो भी जायगा || बहिथि यह है । जो मुह फाडकर येसुरी पावाज मे चोसता है, वह बहिनि है। क्योकि वह श्री को अपने में रो बाहर निकाल देता है और भूखा रहता है ॥१०॥ मन्त थि यह है कि जब हालो को जोड पर स्वर-सहित उच्च ध्वनि से श्रीपट महता है। प्रो स्वर है । वह अपने भीतर पो रखता है और मन से भरपूर होता छाती में सास को गहरा रोक कर दोनो पान्दो ('मो३म् प्रावय) पर वृहत् साम का सा बल देकर उच्च स्वर में समाप्त करे । यह मनुचित महीं है । पह पशु पोर प्राय दोनो के लिये पृभ है ॥१२॥ प्रब होम के विषय मे। कुछ लोग अपने को पतुर समझष र स प को पूर्व की मोर मोड पर माहुति देने के पश्चान् घुमा कर उसको उपभृत् पर रख देने हैं । ऐसा न हारता चाहिये । यदि कोई कहने मगे कि इस प्रश्वयं ने यजमान मो इस दुष्ट मात्र म अधीन कर दिया तो चैमा ही हो जायगा ॥१२॥ लोग दो वगन से ले जाकर भादति देते हैं उस पश्चात धुमावर उमको उपभूव के पास रस देते हैं । ऐसा न करे । यदि कोई बहने लगे जिम मध्ययं मे अनुचित का-११.४.२.१४.१८ दर्शपूर्णमासाग-निरूपरराम तथा कुर्याद्यो हैन तत्र यादतीर्थन न्वाऽअयमध्वर्यु राहुतीः प्रारोत्सीत्सं वा शरि. प्यते धुरिणर्या भविष्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ॥ १४ ॥ इत्यमेव कुर्यात् । प्राचीमेव नु चमुपाबहुत्य हुत्वा तैनवाधिहत्योपभृत्यधिनि- दध्यात्तस्य नोपमीमा साऽस्ति तत्पशव्यमायुष्यम् ॥ १५ ॥ प्रदग्धाहुतिई याऽअन्योऽध्वयु: । पाहुतीहन्यिः सतर्पयत्येप ह वै प्रदग्धाहु- तिरध्वर्युर्योऽयमाज्य हुत्वाऽवदानानि जुहोत्येत ह वै तददृश्यमाना वागभ्युवाद प्रदाधाहुतियाऽअयमध्वयु रित्यथ हैनाऽएप संतपयति योऽयमाज्यं हुत्वाऽवदानानि जुहोत्यथ पुनरन्ततऽभाज्येनाभिजुहोत्येष हैनाः संतर्पयति तासा0 संतृप्तानां देवा हिरण्मयांश्चमसान्पूरयन्ते ।। १६ ॥ तदु होवाच याज्ञवल्क्यः । यद्वाऽ उपस्तीर्यावदायाभिघारयति तदेवनाः संतपैयक्ति तासा संतृप्तानां देवा हिरण्मघांश्चमसान्पूरयन्तेऽयस्थाशगृहपतीनां देशोल्बायनोऽध्वयं रास ॥ १७ ॥ स होवाच । इश्महेद७ सत्रं कृशाश्वल्प.ज्यमथाय गृहपतिरस्मोति मन्यत- ऽइति ॥१८॥ स होवाच । अध्वयंवा वै नोऽक क्षऽएते वै ते स चो ये त्व) सवत्सरं नाशक- रीति का अवलम्बन करके प्रातियो को नष्ट कर दिया, तो यजमान नष्ट हो जायगा या से कोडे खाजायगे तो ऐसा ही होगा ॥१४॥ ऐसा करना चाहिये -पूर्व को घोर सच को ले जाकर माहुति देवे । वहाँ से उसी प्रकार लाकर उपभृत् पर रख देवे । इसमे कोई मनुचित काम नहीं है । यह पशु मौर के लिये शुभ है ॥१५॥ कोई प्रध्वयं तो ऐसा है जो पाहुति को जला देता है (प्रदायाहुतिः) और कोई पाहुतियो को तृप्त करता है । प्रदग्पाहुति प्रध्वयु वह है जो प्राज्य को प्राहुति देकर भवदान (काटे हुये टुकही) की प्राहुति देता है। ऐसे के लिये ही लोग चुपके से कहते हैं कि यह मध्य प्रदग्धाहुति है । परन्तु जो धो की माइति देवर फिर पवदानों की आहुति देता है और फिर उस पर घी को माहुति देता है यह माहुतियो को तृप्त करता है। इन माहतियो के तृप्त होने पर देवता नमसो को सोने से भर देते हैं ॥१६॥ इस पर याज्ञवल्क्प का कथन है कि पहले धी को तह लगा कर उस पर अवदान रख कर फिर पाधार डालते हैं, तो माहुतियो तृप्त हो जाती हैं और देवता चमसो को सोने से भर देते है जिन लोगो का गृहपति प्रयस्थूण था उनका प्रध्वयु पोल्यायन था ॥१७॥ · उस ने कहा "यह सत्र (यश) दुबले पशुषो वाला (कृश पशु) और थोडे घी वाला (अल्पाज्य) है । और फिर भी यह पुरुष सपने को पहपति मानता है ॥१८॥ उसने उतर दिया "प्रय ! तूने हमारा अपमान किया । ये दो सच हैं जिनको मायु
१५०२
माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे कां. ११.४.२.११.२०
आदातुय त्वाऽहमेतयोग्नुशिष्यां प्र प्रजया पशुभिर्जायेयाऽभि स्वर्ग लोकं व-
हेरिति ॥ १६॥
स होवाच । उप स्वाऽऽयानीति स होवाचा वाव खल्वहसि यो नः संवत्सरे-
ऽध्वयुरभूरनुपेतायैव त एतद्मवाणोति तस्माऽट हैतदेव स चोगदानमुवाच यदेत-
द्वयाख्याम तस्मादेवविदमेवाध्वयु कुर्वीन नानेवंविदम् ॥ २० ॥
ब्राह्मणम् ।। ८ ।। [४२] द्वितीयः प्रपाठक: 11 कण्डिकासंख्या ।। १०४ ॥
प्रजा
तू साल भर तक पकडना भी नहीं सीखा । मदि मैं तुझे इनका प्रयोग सिखाता तो
त
मोर पशु वाला हो जाता । पोर यजमान को स्वर्ग में ले जाता ॥१६॥
उस (पध्वयु) ने उत्तर दिया-"मैं सैरा शिष्य हो जाऊ"। उसने उत्तर दिया,
"तू हमारा साल भर तक पध्वयं रह । इसलिये अब भी सीख सकता है। तू मेग शिष्य
न भी हो तो भी मैं तुझे यह सिखला दूगा। उसने उसको इस प्रकार चमचा पकडना
सिखाया, जैसे हमने ऊपर वर्णन किया । इसलिये ऐसे यो सम्वयु बनाना चाहिये जो दरा
सब को समझता है । भोर ऐसे को न बनाना चाहिये जो समझता न हो ॥२०॥
मित्रविन्देष्टिः
अध्याय ४--ब्राह्मण ३
प्रजापति प्रजा सृजमानोऽतप्यत । तस्माच्छ्रान्तात्त पानाच्छीरुदकामत्सा
दोयमाना भ्राजमाना लेनापन्त्यनिष्ठत्तां दीप्यमानां भ्राजमानां लेलायन्ती देवा.
ऽअभ्यध्यायन् ॥ १॥
ते प्रजापतिमन वन् । हनामेमामेदमस्या ददामहाऽइति स होवाच
स्त्री वाएपा यच्छ्रीनं वै स्त्रियं घ्नन्त्यत स्वाऽपस्या जीवन्त्याएवाददत इति
प्रजापति ने प्रनामों को सृजने के उद्देश्य से तप किया । उस घरे हुये और सपे हये
से श्री निकली। वह ज्योतिर्मयो चमरुनी हुई और कांपती हुई बडी हुई। उस ज्योतिर्मयी,
चमरती हुई तथा नापती हुई पर देवो का ध्यान गया ॥१॥
उन्होने प्रजापति ने कहा, "इसको मार डाने और इसरा मन कुछ छीन ले।"
उसने कहा, "यह थी स्त्री है । स्त्री को मारते नहीं । उसको जीवित छोड़ देते है और
छीन लेते है ॥२॥
दधातु स्वाहे- स. ११.४,३१७-१९ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् १५०५ त्यष्टा रूपाणा रूपकृद्र पपतिः । रूपेण पशुनस्मिन्यते मयि स्याहुतिमेवादायस्वप्टोदकामत्पुन रस्य रूपेण पशूनददात् ।। १७ ॥ ता पाइएताः । दश देवता दश हवी७पि दशाहुतयो दश दक्षिणा दर्श- दशिनी विराट् श्रोविराट् श्रिया हैतद्विराज्यन्नाद्ये प्रतितिष्ठति ।। १८ ॥ तस्य पञ्चदश सामिधेन्यो भवन्ति । उपाश देवता यजति पञ्च प्रयाजा भवन्ति नयोऽनुयाजाऽएक रामिष्टयजुः पुष्टिमन्तावाज्यभागापग्निना रयिम- श्नवत्लोपमेय दिवे-दिवे । यशस वीरवत्तमम् ॥ गयरफानोऽप्रमीवहा वसुवित्पुष्टि- वर्धनः सुमित्र सोम नो भवेति सहसवत्यौ सयाज्ये नूनो रास्व महस्रवत्तोकव- ष्टिमहसु । धुमदग्ने सुवीयं वपिष्ठमनुपक्षितम् । उत नो ब्रह्मन्नविषऽउक्थेषु देव- हूतम. । श न शोचा मरुधोऽग्ने सहनसातमऽइति ।। १६ ।। ताता गोतमो राहूगरणः । विदाचकार साह जनक वैदेह प्रत्युत्ससाद त्वष्टा रूपारणा रूपकद रूपपति रूपेण पशूनस्मिन यज्ञ मयि बधातु स्वाहा । स्वष्टा पाहुति लेकर चला गया और रूप के द्वारा पशुमो को लौटा गया ॥१७॥ ये दस देवता हैं । दस हनिया । दस प्राहुतियाँ । दस दक्षिण, दस दस अक्षर का विराट् होता है । विराट श्री है । इस विराट श्री मे अन्न ठहरता है ।।१८।। पद्रह सामिधेनिया होती हैं । चुपके से देवताओं के लिये यज्ञ करता है। पाच प्रगाज होते हैं । तीन पनुपाज, एक समिष्ट यजु । पीछे के प्राज्य-भागा मे पुष्टि शब्द पाता है। मग्निना रयिमश्वत् पोपमेव दिवे दिये। यशस वीरयत्तमम् । (ऋ० ११३) अग्नि के द्वारा हम दिन प्रति दिन पुष्टि, यश, मोर वीरयुक्त घन पावें । गयस्फानो भमीवहा वसुविद पुष्टिवर्धन मुभित्र सोम नो भव । (ऋ० १६३१२) "हे सोम तू हमारे घर का बढाने वाला, रोग का मारने वाला, वसु का दिलाने वाला, पुष्टि का वर्षक, सुमित्र हों"। दो सपाजो मे सहन शब्द माता है। नूनो रास्व सहस्रवत् तोकबत् पुष्टिमत, वसु । यमदग्ने मुवीय वपिाठमनुमक्षितम् । (ऋ० ३।१३।७) 'हे अग्नि । तू हमको बहुतायत से धन, पुष्टि, वसु, बहुल और प्रक्षय वीर्य दे । उत नो यान्न विष उक्थेषु देवहूतम । शन शोचा मरुद धोऽग्ने सहससातम ।। (ऋ० ३३१३१६) "ई हजारो चीजो के देने वाले अग्नि | प्रार्थनायो देवो से बुलाया तू हमारी प्रार्थना सुन । हे वायु से बढ़ने वाले तेज ! तू हमारे लिये कल्याणकारी हो" ॥१॥ इस दृष्टि को गोतम राहूमण ने देखा था। वह जनक वैदेह के पास चली गई ।
माम्यन्दिनीये शतपथदाह्मणे
का० ११.४.३८.१६
स्वाहेत्याहुतिमेवाऽऽदायाग्निरुदकामत्पुनरस्याऽअन्नाद्यमददात् ॥ ५॥
सोमो गजा राजपतिः । राज्यमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहुतिमेवा-
दाय मोमऽउदकामत्पनरस्यै गज्यमददात् ॥६॥
वरुणः सम्राट् सम्राट्पतिः । साम्राज्यमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहु-
तिमेवादाय वरुणऽजदकामत्पुनरम्य साम्राज्यमददात् ॥१०॥
मित्रः क्षत्र क्षत्रपतिः । क्षत्रमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहुनिमेवादाय
मित्राउदकाम पुनरस्यै क्षत्रमददात् ।। ११ ॥
इन्द्रो वल वलपतिः । वलमस्मिन्यते मयि दधातु स्वाहेत्याहुति मेवादायेन्द्र-
उदकामत्पुनरस्य बलमदात् ॥१२॥
बृहस्पतिवा ब्रह्मपतिः । ब्रह्मवर्चसमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहुतिमे-
वादाय बृहस्पतिहदकामत्पुनरस्य ब्रह्मवर्चसमददात् ।। १३ ।।
सविता राष्ट्र राष्ट्रपतिः । राष्ट्रमस्मिन्यज्ञ मयि दधातु स्वाहेत्याहुतिमे-
वादाय सवितोदकामत्पुनरस्य राष्ट्रमददात् ॥ १४ ॥
पूषा भग भगपतिः। भगमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहुतिमेवादाय
पूपोदकामत्पुनरस्य भगमददात् ।। १५ ।।
सरस्वती पुष्टि पुष्टिपतिः । पुष्टिमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहेत्याहुतिमे-
वादाय सरस्वत्युदकाम पुनरस्य पुष्टिमददात् ॥ १६ ॥
अग्नि यह प्राहुति लेकर चला गया और धन्न दे गया ॥८॥
सोमो रात्रा राजपतिः गज्यमस्मिन् य मपि दधातु स्वाहा,
सौम माहुति लेकर चला गया और राज्य दे गया ॥६॥
परुणः सम्राट सम्राट पतिः साम्राज्यमस्मिन् यज्ञ मयि दधातु स्वाहा ।
वश्या माहुति लेकर चला गया और उसको साम्राज्य दे गया ॥१०॥
मित्र क्षत्र क्षत्रपतिः धनमस्न्मियज्ञे मयि दधातु स्वाहा ।
मित्र, ग्राहृति लेकर चला गया और उसको धन दे गया ॥११॥
इन्द्रो बल बलपतिः बलमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहा ।
इन्द्र प्राइति लेकर चला गया और उमयो उसका बज लौटा गया ॥१२॥
बृहस्पतिव्रह्म ब्रह्मपति: ब्रह्मवर्चसमस्मिन् यजे मयि दधातु स्वाहा ।
वृहस्पति पाहुति लेकर चला गया और उसको उसका ब्रह्मवर्चस लोटा गण ॥१॥
सविता राष्ट्र राष्ट्रपति. राष्ट्रमस्मिन्यो यपि दयानु स्वाहा
सविता माहुति लेकर चला गया और उसका राष्ट्र उसको खोटा गया ॥१४॥
पूपा भाग भगपतिः भगमस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहा ।
पूषा प्राति लेकर चला गया और उसका उसका घन लोटा गया ॥१५॥
सरस्वती पुष्टि पुष्टिपतिः पृष्टिमस्मिन् पर्ने मयि दधातु स्वाहा ।
सरस्वती पाहुति लेकर चली गई और उसको उसकी पुष्टि लौटा गई ॥१६॥
का० ११.४.३.१७-१६ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् १५०५ त्वष्टा रूपाणां रूपकृद्र पपतिः । रूपैण पशूनस्मिन्यज्ञे मयि दधातु स्वाहे- त्याहुतिमेवादायत्वष्टोदकामत्पुनरस्य रूपेण पशूनददात् ॥ १७ ॥ ता पाइएताः । दश देवता दश हवी७पि दशाहुतयो दश दक्षिणा दर्श- दशिनी विराट् श्रीविराट् थिया हैतद्विराज्यन्नाद्ये प्रतितिष्ठति ॥ १८ ॥ तस्यै पञ्चदश सामिधेन्यो भवन्ति । उपाशु देवता यजति पञ्च प्रयाजा भवन्ति अयोऽनुयाजाऽएक समिष्टयजुः पुष्टिमन्तावाज्यभागावग्निना रयिम- श्नवत्पोपमेव दिवे-दिवे । यशसं वीरवत्तमम् ॥ गयरफानोऽअमीवहा वसुवित्पुष्टि- वर्धनः सुमित्रः सोम नो भवेति सहस्रवत्यो संयाज्ये नूनो रास्व महसवत्तोकव- स्पष्टिमसु । धुमदग्ने सुवीयं वर्षिष्ठमनुपक्षितम् । उत नो ब्रह्मन्नविपऽउक्थेषु देव- हूतमः । शं नः शोचा मरुद्धोऽग्ने सहस्र सातमइति ॥ १६ ।। ता हैतां गोतमो राहूगरणः । विदांचकार साह जनक वैदेह प्रत्युत्ससाद त्वष्टा रूपारणा रूपकृद रूपपतिः रूपेण पशूनस्मिन् या मयि दधातु स्वाहा। त्वष्टा पाहुति लेकर चला गया पौर रूप के द्वारा पशुमो को लोटा गया ॥१७॥ ये दस देवता हैं । दस हविया । दस पाहुतियो । दरा दक्षिण, दस दस अक्षर का विराट् होता है। विराट् श्री है। इस विराट श्री में अन्न ठहरता है ।।१८॥ पद्रह सामिषेनिया होती है । चुपके से देवताओं के लिये यज्ञ करता है। पाच प्रगाज होते हैं । तीन पनुयाज, एक समिष्ट यजु । पौधे के प्राज्य-भागो मे पुष्टि शब्द माता है। अग्निना रयिमश्वत् पोपमेव दिवे दिवे । पास वीरवत्तमम् । (ऋ. १५) अग्नि के द्वारा हम दिन प्रति दिन पुष्टि, यश, और वोरयुक्त धन पावें । गयस्फानो ममीवहा वसुविद पुष्टिवर्धन: सुमित्रः सोम नो भव । (प्रा० १६१।१२) "हे सोम ! तू हमारे घर का बढाने वाला, रोग का मारने वाला, बसु का दिलाने वाला, पुष्टि का यधंक, सुमित्र हो"। दो सयाजो मे सहल शब्द प्राता है। ननो रास्व सहस्रवत तोकवत् पुष्टिमत्, वसु । धमदरसे सूत्रीय वपिष्ठमनुपक्षितम् । (अर० ३३१३७) "हे अग्नि । तू हमको बहुतायत से धन, पुष्टि, वसु, बहुल पौर प्रक्षय वीर्य है। उत नो ब्रान्नविष उक्थेपु देवहूतमः । शन: शोचा महद् धोऽग्ने सहससातमः ।। (ऋ० ३।१३६) "हे हजारों चीजो के देने वाले मनि । प्रार्थनानो मे देवो से बुलाया तू हमारी प्रार्थना सुन । हे बायु से बढ़ने वाले तेज तू हमारे लिये कल्याणकारी हो" ॥१॥ इस इप्टि को गोतम राहूगण ने देखा था। वह जनक बंदेह के पास चली गई । ये १५०६ माध्यन्दिनोपे शतपथब्राह्मणे का. ११.४.४.१-१२ तदुपासोत ॥६॥ अथ यदि मन्येत । अतिरिक्त मे यज्ञेऽभूदिति पशव्यं मऽएतत्पशुमान्भवि- ज्यामीत्येव तदुपासीत ॥ १०॥ अथ यदि मन्येत । सकसुकं मे योऽभूदिति श्रियै माएतदा मा श्रीस्तेजसा यशसा ब्रह्मवर्चसेन परिवृता गमिष्यतीत्येव तदुपासीत ॥ ११ ॥ ' अथ यदि मन्येत । सम्पन्नं मे यज्ञभूदिति स्वायं मऽएतत्स्वर्गलोको भवि- प्यामीत्येव तदुपासीत सैपा यज्ञस्य समृद्धिः स यो हैवमेतां यज्ञस्य समृद्धिं वेद सर्व- समृद्ध न हैवास्य यज्ञे नेष्ट भवति ॥ १२ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ (४. ४.) इति चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ।। है मेरे सन्तान होगी । यदि उसे जान पड़े कि कुछ अतिरिक्त (पाधिस्य) हो गया है तो समझ लेना पाहिये कि यह पशुपो का दाता है । मैं पर वाला हो जाऊंगा ॥१॥ यदि उसे जान पड़े कि बीच मे कुछ गड़बड़ हो गई है तो समझ लेना चाहिये कि यह श्री का दाता है । श्री तेज, यश और ब्रह्मवर्चस से युक्त होगी ॥११॥ पदि जाल पड़े कि यत सब प्रकार से ठीक हुप्रा तो समझ से कि यह स्वर्ग का दाता है। मुझे स्वर्ग मिलेगा। यह है मन को समृद्धि जो यज्ञ को इस समृद्धि को समझा है उसका या सफल हो जाता है ।।१२।।
प्ररण्योरश्वत्थविकृतित्वविधानमाख्यायिफया अध्याय ५--ब्राह्मण १ । जवंशी हाप्सराः । पुरुरवसमंड चकमे त ह विन्दमानोवाच निःस्म मा- ऽह्नो वैनसेन दण्डेन हताव कामा स्म मा निपद्यास मो स्म त्वा नग्न दर्शमेप वैन स्त्रीणामुपचार ऽइति ॥१॥ सा हास्मियोगुवास । मपि हास्माद्गभिण्यास तावज्ज्योग्यास्मिन्नुवास ततो ह गन्धर्वाः समूदिरे ज्योग्वाऽइयमुवंशी मनुष्येष्ववासीदुपजानीत यथेयं पुनरा- गच्छेदिति तस्य हाविद्वर्य रणा शयनउपपदाऽस ततो ह गन्धर्षा उपन्यतरमुरए प्रमेथुः ॥ २ ॥ सा होवाच । प्रवोरऽइच वत मेऽजनाइवपुत्र हरन्तोति द्वितीयं प्रमेयु साह तथैवोवाच ॥ ३ ॥ अय हायमीक्षाचके । कथं नु तदवीर कथमजन स्याद्यवाह स्या- मिति स नग्न एवानुत्पपात चिर तन्मेने यद्वास: पर्यधास्यत ततो ह गन्धर्वा विद्युत मप्सरा उर्वशी इडा के पुत्र पुपरया से प्रेम करने लगी। और उसको विधाहने पर कहा कि तीन बार से अधिक मेरा आलिंगन न करना, मेरी इच्छा के विरुद्ध न करना पौर में तुम को नगा न देखू । यही स्त्रियो का उपचार है ॥१॥ यह बहुत दिनो उसके साथ रही । उससे उसको गर्भ भी रह गया जब वह उसके पास थी। तब गन्धर्वो ने कहा कि यह उर्वशी बहुत दिनो तक मनुष्यों में रही है । कोई ऐसा उपाय करी चि यह फिर हमारे बीच मे वापिस आ जाय । उसकी चारपाई से एक भेड दो बच्चों सहित वधो रहा करती थी। गन्धर्व उन मे से एक मेमने को तुरा से पये ॥२॥ उसने कहा ये मेरे पुत्र को लिये जा रहे है, मानो यह स्थान भवोर या प्रजन है अर्थात् यहा कोई बोर या मनुष्य है ही नही । वे दूसरे मेमने को भी ले गये । उसने तब भी यही कहा ॥३॥ तब उस (पुरुरवा) ने सोचा कि जहा मैं हु वह स्थान वीररहित मौर जनरहित कैसे हो सकता है। पर वह नगा था वह उनके पोछे दौडा । बहुत देर तक सोचता रहा कि कपडे पहन नू । उस समय गन्धरों ने बिजली उत्पन्न कर दो मोर उर्वशी ने उसको - १५.8 H १५१० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे जनयांचा स्तं यथा दिवेवं ननं ददर्श ततो हैवेयं तिरोबभूव पुनरमोत्येतिरोभू- ताण सहप्राध्या जल्पाचुरुक्षेत्र समया चचारान्यतः प्लक्षेति विसवतो तस्यै हाध्य. न्तेन वाजत ताऽप्रप्सरसऽयातयो भूत्वा परिपुप्लुविरे ।। ४ ।। स हेयं ज्ञात्वोवाच । अयं वै स मनुष्यो यस्मिन्नहमवात्समिति ता होवु- स्तस्मै वाऽाविरसामेति तथेति तस्मै हाविरासुः ।। ५॥ ता हायं ज्ञात्वाऽभिपरोवाद । हये जाये मनसा तिष्ठपोरे यचामि मिश्रा कृणवावहै नु । न नो मन्त्राऽअनुहितासाएते मयस्करन्परतरे च नाहन्नित्युप नु ग्म सं नु वदावहाऽऽति हैवनां तदुवाच ॥ ६ ॥ त हेतरा प्रत्युवाच । किमेता वाचा कृणवा तवाहं प्राक्रमियमुषसामग्रियेव पुरूरवः पुनरस्तं परेहि दुरापना वातऽइवाहमस्मीति म व त्वं तदा रोयंदहमयव दुरापा वाऽप्रहं त्वयेता स्मि पुनगं हानिहोति हैवैन तदुवाच ॥ ७ ॥ प्रथ हायं परिघुन उवाच । सुदेवोऽप्रद्य प्रपतेदनावृत्परावतं परमां गन्त. दिन समान नगा देष लिया। वह उबंशी झट लुप्त हो गई। यह यही कहने पाया था कि मैं पा रहा है कि यह तिरोभूत हो गई। यह विलाप करता हुमा कुरुदोष मे फिरता रहा। वहाँ एक झील है "भन्यतः प्लक्षा" । वह इसके किनारे पर टहलता रहा । वहा सग इंस के रूप में तैर रही थी । उगी उसको पहचान कर बोली, "यह वही मनुष्य है जिसके साथ में रही थी"। वे कहने लगी, "अच्छा । हम इसके सामने प्रकट हो जायें"। उसने कहा “प्रधा" और पे प्रकट हो गई ॥५॥ पुरुरवा ने उसको पहचान लिया पोर प्रार्थना की। दये जाये मनसा तिष्ठ पोरे वचासि मिश्रा कृणवावहे नु । न नो मंशा पनुदितास एते मपस्करन् परतरे च नाहन ॥ (ऋ० १०1९५३१) "हे जर मन वासी पत्नी तू ठहर । हम कुछ बातें करने । यह हमारी गुप्त बाते अब तक कही न जायंगो उस समय तक भविष्य मे सुखकर न होगी। मर्थात् रहर हम बातें करते ॥६॥ उर्वशी ने उत्तर दिया। किमेता वाचा कृण्वा तवाई प्राक्रमिपमुषसामग्नियेव पुरूरवः । पुनरस्तं परेहि दुरापना वात इवाहमस्मि । (ऋ० १०॥६॥२) "तुझ से ऐसी बातें करने से क्या? मैं पहली उपा के समान चली बाई । हे पुरूष ! सब पर डा। मैं उस हवा के समान हूं जो यकहो नहीं जा सपती" । उसका तात्पर्य यह था कि जो कुछ मैंने तुझ से कहा था वह तूने नहीं किया। पव में दुपात हका के समान हू, तू घर का ॥ उसने छेद से कहा। मुदेवो मद्य प्रपोदनावत् परावतं परमा पन्तवा उ ।
का.११.५.१.८.११ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् वाज प्रधा शयीत निऋतेरुपस्थेऽधन वृका रभसासोऽअधु रिति सुदेवोऽद्योता घनीत प्र वा पतेत्तदेन का वा श्वानो वाऽद्युरिति हैव तदुवाच ।। ८ ।। त हेतरा प्रत्युवाच । पुरूरवो मा मया प्रपप्तो मा त्वा वकासोऽप्रशिवास- उ क्षन् । न वै स्णानि सख्यानि सन्ति सालावृकाणा हृदयान्येतेति मंतदादृया न वै स्प्रंग सख्यमस्ति पुनहानिहीति हैवन तदुवाच ।। ६ ।। यद्विरूपाऽचरम् । मत्येष्ववस रात्रीः शरदश्चतस्रः । घृतस्य स्तोका सा- दन्ह ऽप्राश्ना ता देवेद तातपाणा चरामीति तदेतदुक्तप्रत्युक्त पञ्चदशचं बह्वचाः प्राहुस्तस्यै ह हृदयमाव्ययानकार ॥ १० ॥ सा होवाच । सवत्सरतमो रात्रिमागच्छतात्तन्माएका रात्रिमन्ते शयितासे जातऽउ तेऽय तहि पुत्रो भवितेति स ह संवत्सरतमी रानिमाज- गामेद्धिरण्यविमितानि ततो हनमेकमूचुरेतत्प्रपद्यस्वेति तद्धास्मै तामुपजिभ्यः प्रत्युत्तर दिया," । ममा शयीत निरुपस्थेऽयन का रभसा सोऽ मर: । (ऋ० १०६५१४) "तेरा मित्र (प्रर्थात् में) बिना लौटे हुये चला जायेगा । दूरस्थ स्थान मे । या निऋति (मृत्यु) को गाद मे बैगा मा भेउिये मुझे खा लगे"। मर्थात् में प्रारमघात कर न गा, मुझे भेडिये या कुते ग्वा लेंगे ॥८॥ उर्वशी ने उसको पुरूरवो मा मृथा मा प्रपप्तो मा त्वा वृकासोऽ मशिवास उक्षन् । न वै स्वणानि सस्यानि सन्ति सालायकाणा हृदयान्येत ।। (ऋ० १०९४१५) "हे पुरूरव ! मरो मत, मत भागो । तुमको भेडिये न पावें । स्त्रियो की मैत्री ठीक नहीं होती । उनको हृदय भेडियो के से होते है" । अर्थात् तू इसकी परवाह न कर । स्त्रियो की मित्रता ठीक नहीं है, तु घर सौट जा ॥६ यद विरूपाचरम् मरर्येष्ववस रात्रीः शरदश्चतस्त्र । पतस्य स्तोक सक मह भावना ता देवेद तातृपाणा चरामि ।। (१० १०६५।१६) "जब रूप बदल कर में चार शरद ऋतुपो की रातो मे मनुष्यो मे रही, तो रोज थोडा सा घी साती थी । उसी से मैं सतुष्ट रही हू"। यह पद्रह मत्रो वासा वार्तालाप 'यह वचा लोग कहते माये हैं । उसका हृदय पिगल मया ॥१०॥ उस उर्वशी ने कहा, पाज से साल भर पीछे अन्तिम रात्रि में मेरे पास माना और मेरे साथ सोना । तो वेरा पुत्र होगा । वह साल पीये मन्तिम रात्रि को पाया । देखा तो एक सोने का महल है । वहा लोगों ने केवल इतना कहा, "चला मा" । फिर उर्वशी को उसके पास जाने दियारा
१५१२
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ११.५.१.१२-१६
सा होवाच । गन्धर्वा व ते प्रातवर दातारस्त वृणासाऽइति तं वै मे त्वमेव
वृणीष्वेति युष्माकमेवकोऽमानौति व तादिति तस्मै ह प्रातर्गन्धर्वा वरं ददुः स हो-
वाच युष्माकर्मवकोऽसानोति ॥ १२ ॥
ते होचुः । न वै सा मनुष्येष्वग्नेर्यज्ञिया तनूरस्ति ययेष्ट्वास्माकमेक:
स्यादिति तस्मै ह स्थाल्यामोप्याग्नि प्रददुरनैनेष्ट्वाऽस्माकमेको भविष्यसीति त च
है कुमार चादायाववाज सोऽरण्याएवाग्नि निधाय कुमारेणेव ग्राममेयाय पुनरेमी-
त्यत्तिरोभूत योऽग्निरश्वत्थ न या स्थालो शमी ता स ह पुनर्गन्धर्वानेयाय ।।१३॥
ते होचुः । सवत्सर चातुष्याश्यमोदनं पच सऽएतस्यैवाश्वत्यस्य तिसस्तिस्रः
समिधो घृतेनान्वज्य समिद्वतीभिर्वृतवतीभिऽ रिभरम्याधत्तात्स यस्ततोऽग्निर्ज-
निता सऽएव स भवितेति ॥ १४ ।।
तै होचः । परोऽक्षमिव वाइएतदाश्वत्थीमेवोत्तरारणि कुरुष्व शमीमयीम-
धरारणि स यस्ततोऽग्निर्जनिता सऽएव स भवितेति ।। १५ ।।
ते होचु । परोऽक्षमिव वाऽएतदाश्वत्थीमेवोत्तरारणि कुरुष्वाश्वत्थीमधरा-
रणि५ स यस्ततोऽग्निजनिता स एव स भवितेति ।। १६ ।।
उर्वशी बोलो, कल प्रात' गन्धर्ष तुझको वर दगे । सो तू भाग लेना । पुरुरवा ने
कहा, "तही बता कि क्या मागू" । उसने कहा "यह वर माग कि मैं तुम मे से एक हो
जाऊ"। गन्धवों ने दूसरे दिन उसको वर देने को कहा। उसने मागा "कि मैं पाप जंसा
हो जाऊ" ॥१२॥
वे बोले "मनुष्यो मे पग्नि का वह यज्ञ के योग्य तन (रूप) नहीं है, जिसमे यश
करके हममे से एक हो सके" । उन्होने थाली में अग्नि रख कर दी और कहा कि इसमे
यज्ञ कर, हम सा हो जायगा" । उसने वह पाग और अपना पुत्र ले लिया और चला
पाया। उसने वन मे मग्नि को रख दिया मोर केवल पुत्र को लेकर गाव मे पा गया ।
उसने कहा ही था कि 'मैं भी पाया' । इतने में ही वह अग्नि सुप्त हो गई, जो पग्नि थी,
उसका अश्वत्य वृक्ष बन गया। जो थाली (कढ़ाई) थी वह समी बन गई। वह फिर उन
गन्धबा के पास माया ॥१३||
वे बोले "साल भर सक चार भादमियो के योग्य भात पका। इस प्रश्वत्य की
तीन तीन समिधायें पृत मे डवो, मोर उन मन्त्री को पढ़ कर जिनमे 'गमि' शब्द मोर
घृत शब्द पाये समिधा रख दी । जव वह अग्नि जलेगी. तो यह वही मग्नि होगी, जिसकी
तुझ को आवश्यकता है ।।१४॥
वे बोले, "परन्तु यह तो परोक्ष प्रत्य है। प्रत्याप को उत्तरारणि बना और शमी की
भरणि । मपने से जो मनि उत्पन्न होगी वह वही पग्नि होगी ।।१५।।
वे बोले, "यह भी परोक्ष ही है। अश्वस्य को ही पररिण बता और पस्वत्य की ही
उत्तरारणि । इनके मथने से जो अग्नि उत्पन्न होगी वह वही प्रग्नि होगी ॥१६॥
का. ११.५.१.१७ दर्शपूर्णमासाग-निरूपणम् सऽपाश्वत्यो मेवोत्तरारणि चळ । पाश्वत्थामधरारणि स यस्ततो- ऽग्निजंजे सऽएव सऽग्रास तेनेष्ट्वा गन्धर्वाणामेकऽमाम तस्माताश्चत्योमेवोत्तरा. रणि कुर्वीताश्वत्योमधराणि स यस्ततोऽग्निर्जायते स एव स भवति तेनेष्ट्वा । गन्धर्वाणामेको भवति ॥ १७ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ३॥ [५, १.] ॥ उसने प्रश्वस्य को ही उत्तरारणि बनाई, मश्वत्य को ही अपरारणि । जो अग्नि उत्पन्न हुई वह यही मग्नि थी। वह यज्ञ करके गधों में से एक हो गया। इसलिये अश्वत्थ की ही उत्तराररिण बनावे, अश्वत्थ को ही प्रथरारणि । इनसे जो पनि उत्पन्न होती है वह वही भग्नि है। इसमे यज्ञ करके मप बन जाता है ॥१७॥ चातुर्मास्ययाजिनो विध्यं वयितुं तत्रत्यर्यागः शरीरावधवकल्पनर अध्याय ५-ब्राह्मण २ प्रजापतिर्ह चातुर्मास्यरारमान विदधे। सममेव दक्षिणं वाहु वैश्व- देव हविरकुरुत तस्यायमेवाङ्गुष्ठऽमाग्नेय हविरिद सौम्यमिद सा- वित्रम् । १॥ सवै वर्षिष्ठ पुरोडाशो भवति । तस्मादियमासां वर्षिष्ठेद सारस्वमिद पौष्णमय यऽएपऽउपरिष्टादस्तस्य संधिस्तन्नारुतमिद वैश्वदेव दो वापृथिवीय तद्वाऽनिरुक्त भवति तस्मात्तदनिरुक्तम् ॥२॥ अयमेव दक्षिणऽऊरुवंरुणप्रधासा.। तस्य यानि पञ्च हवोऽपि रामा- योनि ताऽश्मा पञ्चाङ्गुलयः कुल्फावेवेन्द्राग्न हविस्त द्विदेवस्य भवति तस्मा- प्रजापति ने चातुर्मास्य यज्ञ करके अपने लिये एक शरीर बनाया । बम्य देव हपि को दाहिनी बाह बनाया, अग्नि की हपि को यह प्रमूठा, सोम को हवि को बड़ी उगली सविता की हवि कोच की उगली ॥१॥ सविता का पुरोडाम रखा होता है इसलिये यह बीच की उगली भी बड़ी होती है। सरस्वती को हथि चोथो उमली है मोर पूजा को हयि सबसे छोटी उगली । मरुत् को हधि हाथ के ऊपर का जोड़ (कलाई) है और विश्वेदेयो को हवि कुहनी । द्यावापृथिवी की हबि यह भुना है । यह हवि भनिरुक्त है, इसलिये यह भग भी अनिरुक्त है ।।।। परणप्रपास दाहिनी जया है। पांच वे माहुतिया जो पौरो के समान हैं, पैर की माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. ११.५ २.३-७ दिमौ हो कुल्फाविदं वारुणमिदं मारुतमनुकं काय तद्वाऽप्रनिरुक्त' भवति तस्मात्तदनिरुक्तम् ॥ ३॥ मुखमेवास्यानीकवतीष्टिः । मुखए हि प्राणानामनीकमुरः सातपनीयोरसा हि समिव तप्यतउदर गृहमेधोया प्रतिष्ठा वाऽउपरं प्रतिष्ठित्याऽएव शिश्नान्ये- वास्य के डिन हवि शिश्नहि क्रीडितोवायमेवाङ् प्राणमादित्येष्टि: ।। ४ ।। अयमेवोतरऽऊर्महाहवि: । तस्य यानि पञ्च हवी७षि समायोनि ता- ऽइमा: पञ्चाङ्गुलयः कुल्फावेवन्द्वान हविस्तद्वै द्विदेवत्यं भवति तस्मादिमी द्वी कुल्फाविदं माहे दमिद वश्वकर्मण तद्वाऽनिरुक्त भवति तस्मात्तदनिरु- क्तमय यदिदमन्तरुदरे तत्पितृयज्ञस्तद्वाऽअनिरुक्त' भवति तस्मात्तदनिरुक्तम् अयमवोत्तरो बाहुः शुनासीरीयम् । तस्य यानि पञ्च हवी७पि रामा- योनि ताऽइमाः पञ्चाङ्गुलयोऽथ यडएपऽउपरिष्टादस्तस्य सधिस्तच्छुना- सोरीयमीद वायव्यं दो: सोयं तद्वाऽमनिरक्त भवति तस्मात्तदनियक्तम् ॥ ६॥ तानि वाइएतानि । चातुमास्यानि त्रिपन्धीनि द्विसमस्तानि तस्मादिमानि पुरुषस्याङ्गानि त्रिपधीनि द्विसमस्तानि तेपा चतुणा द्वयोस्मोगि त्रीणि हवी. प्यनिरुतानि भवन्ति द्वे-ढे द्वयोः ।।७।। उगलिया है । इन्द्र मोर पग्नि को हदिया कुल्फ (उंगलियो के बीच के जोर ?) है। यह हदि दो देवतामों को होती है इसलिये दुल्फ गे दो होते है । वरण को हवि पिंडली है । मरुत की जाय । का' को हवि रीढ़ है। यह पाहुति अनिरुक्त है। इसलिये रोक भी अनिरुक्त होती है ॥३॥ अग्नि मनोकवत् को इप्टि प्रजापति । मुम है । मुख प्राणों का मनीक या सिरा है । सानपनीय हवि उर (बातो) है। योकि छाती से ही मनुष्य पिरा हुमा है । गृहमेधीया हरि उदर है । प्रतिष्ठा के लिये, क्योकि उदर प्रतिष्ठा है । कदिन वि शिश्न है । क्योंकि मनुध्य पिरन से ही खेलता है। अदिति की हवि नीने का प्राण है ॥ महा वि गई जाप है। जो पाच एक सी हदिया है वे पर की उगलियां हैं। इन्द्र पार पग्नि को हवि कुक्क है । यह दो देवतामों की है इसलिये कुल दो होते हैं। माहेन्द्र हवि मह पिंदनी है । विश्वकर्मा की हवि जाप है । यह हार पनिरक्त है पत: यह जाप भी पनिरक्त है ।। मुनामी रोय बायां वाइ है । उसको जो पान ममान हविया है वे पांच गलिया हैं। 14 के जार का जोर गुनासागय है। वायु को हरिनी है। सूर्य की यह गह। यह इति अनिरुक है पत. यह प्रम भी पनिरुक्त है ॥६॥ चातुर्माम्य हविषा तिहरी (तीन मधियों वाली) ई पोर उनमे दो-दो माह है । इसलिये पुष्प के यह मम तीन सध वाले है और उनम दो दो डोर है। इन चार में से दो हरियो को फिर तीन-तीन पनिकत इक्षिा होती है पोर दो को दो दो ।
का० ११.५२.८.१० दर्श पूर्णमासाग-निरूपणम् तेषां व चतुर्वग्नि मन्यन्ति । तस्माच्चतुभिरङ्गरायुते द्वयो प्रणयन्ति तस्माद्वाभ्यामेत्येवमु ह प्रजापतिश्चातुर्मास्यरात्मान विदधे नथोऽएवंव विद्यज- मानचातुर्मास्यैगरमानं विधत्ते ॥ ८॥ तदाहुः सर्वगायन वैश्वदेव हवि स्यात्सर्वश्रेष्टुभ करुणप्रघासाः सर्वजा- गत महाहविः सर्वानुष्टभ शुनासोर यं चतुष्टोमस्याप्त्याऽति तदु तथा न कुर्या- द्यत्त्वाएतान्यभिसम्पद्यन्ते तेनैवास्य स कामऽउपाप्तो भवति ॥६॥ तानि चाएतानि । चातुर्मास्यानि द्वापष्टानि योगि शतानि बृहत्यः सम्प- द्यन्ते तदेभिः संवत्सर च महावत चाप्नोत्यथो द्विप्रतिष्ठो वाऽअय यजमानो यजमा नमेवेतत्स्वर्ग लोकऽपायातयति प्रतिष्ठापयति ॥१०॥ ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ [५ २. ] । इन चारो मे अग्नि-मन्थन करते हैं। इसीलिये बैल चारो भगो (चारो परो) से होते हैं। दो से पग्नि का प्रणयन (पागे को ले जाना) करते है । इसलिये बैल दो पैर एक साथ रख कर चलता है । प्रजापति ने चातुर्मास्य हवियो द्वारा इस प्रकार अपना शरीर बनाया था। इसी प्रकार इस रहस्य का समझने वाला यजमान चातुर्मास्य हवियो द्वारा अपना शरीर बनाता है।1।। इस पर लोग कहते हैं कि वैश्वदेव हवि बिल्कुल गायत्री मे ही होनी चाहिये । वरुणप्रयास रिष्टुप् मे महाहवि जगतो मे, मनासीरीय मनुष्टुभ में, जिससे चतुष्टोम की पूति हो सके । परन्तु ऐसा न करे। क्योकि ये हविषा भी इन छन्दो के बराबर हैं, इस प्रकार पूर्ति हो जाती है | ये चतुर्मास्य हवियो तीन सो बासठ बृहली हैं । इन से संवत्सर धौर महावत दोनो को पूर्ति हो जाती है । इस प्रकार यजमान के लिये भी दो प्रतिष्ठायें हो जाती है। वह इस प्रकार य नमान को स्वर्ग लोक को ले जाता है और उसे वहां प्रतिष्ठित कर देता है।॥१०॥ यज्ञ सम्बन्धी सारांश चातुर्णस्य हवियो का विधान उपदेश तथा भाषा सम्बन्धी टिप्पणियां कुछ विशेष नहीं ।
प्रश्नप्रतिवचनरग्निहोत्रहोमस्य सर्वदेवतप्तिकरत्वप्रतिपादनम् अध्याय ५--ब्राह्मण ३ शौचयो ह प्राचीनयोग्यः । उद्दालकमारुणिमाजगाम ब्रह्मोद्यमग्निहोत्र विविदिषिष्यामीति ॥१॥ स होवाच । गौतम का तेऽग्निहोत्री को वत्सः किमुपसष्टा कि संयोजन कि दुह्यमानं किं दुग्ध किमाहियमाणं किमधिश्रितं किमवज्योत्यमानं किमद्भिः प्रत्यानीतं किमद्वास्यमानं किमुद्वासितं किमन्नीयमानं किमुन्नीतं किमुद्यतं कि ह्रियमाणं किं निगृहीतम् ॥ २॥ का समिधमादधासि का पूर्वाऽऽहति: किमुपासोपदः किमुपक्षिष्ठाः कोत्त. राऽऽहुतिः ।। ३॥ कि हुत्वा प्रकम्पयसि । कि सच परिमृज्य कूच न्यमाजीः किं द्वितीय परिमृज्य दक्षिणतो हस्तमुपासापद: कि पूर्व प्राशो: कि द्वितीय मित्सप्पापा किस च्यपऽप्रानीय निरीक्षी. कि द्वितीय कि तृतीयमता दिदामुदीक्षी कि जघ. 'सोचेष प्राचीनयोग्य उद्दानक पागण को पास ब्रह्मविद्या सीखने माया कि "मैं मग्निहोत्र सीखना चाहता हूँ ॥१॥ वह बोला, हे गौतम, अग्निहोत्री गाय क्या है, बछड़ा क्या है ? उपसृष्टा (साय का बछड़े से मिलाना) क्या है। संयोजन (बछडे का गाय के दूप को मुह मे लेना) क्या है ? दूहना पया है ? दूप क्या है ? दूध का लाना क्या है । पकाना क्या है ? उसको प्रकाश को सहायता से देखना क्या है ? पानी डासना क्या है ? माग पर से उठा कर ले पालना क्या है ? ले बाचुकना क्या है ? पात्र में निकालना गया है ? निकाल चुकना क्या है ? (पाहबनीय में ले जाने के लिये) उठाना क्या है? मे चलना क्या है ? रप देना का है ॥२॥ किस समिधा को रखता है ? पूर्व पाहुति क्या है ? इसको तुमने बयो रख दिया । क्यो गार्हपत्य की मोर देखा? दूसरी पाहति क्या है ? ॥३॥ पाहुति देकर परमय को हिलाते क्यो हो? वच को साफ करके कुचो से क्यो मांजते हो? इसको दुबारा मात्र कर वेदो के दक्षिण भाग मे हाथ क्यों रसठे हो ? पहलो सार दूध यो पिया ? दूसरी बार क्यो ? वेदो से हट कर जल गयो पिया ? म.प में पानी सल र क्यों छिड़का ? क्यो दुवारा ? क्यो (गार दिशा में दियारा ? पाहनीय के पोछ जल क्यो दिया? प्रमाप्ति क्यों की ? यदि तुम ने अग्निहोत्र समझ कर रिया है कां० १९.५.३.४.६ संपूर्णमासाग-निरूपणम् नेनाहवनीयमपो न्यनपीः कि समतिष्ठिपो यदि वाइएतद्विद्वानग्निहोत्रमहोपीरथ ते हुत या वाऽपविद्वानहुतमेव तऽइति ॥ ४॥ सहोवान । इडंव में मानव्यग्निहानी वायव्यो वस्सः राजपसष्टा विराट सयोजनमाश्विन दुह्यमान वैश्ददेव दुग्धं वायव्यमाह्रियमाणमाग्नेयमधिश्रितमै- न्द्राग्नमपज्योत्पमानं वारुणमद्भिः प्रत्यानीतं वायव्यमुद्रास्यमान द्यावापृथिव्यम- द्वासितमारिपनमुन्नीयमान वैश्वदेवमुन्नीत महादेवायोद्यत वायव्य ह्रियमाणं चप्णवं निगृहीतम् ॥५॥ पथ या समिधमादधामि ! आहुतीना सा प्रतिष्ठा या पूर्वाऽहुतिर्देवा- स्तयाऽप यदुपासीपद वाहस्पत्य तद्यदपेक्षिपोम चामुच लोको तेन समिधा यो- त्तराऽऽहुतिर्मा तया स्वर्ग लोकेऽधाम् ॥ ६॥ अय यद्धारा प्रकम्पयामि। वायव्य तयत्व च परिमृज्य कूर्चे न्यमानि- पमोपधिवनस्पतीस्तेनाप्रप यद्वितीयं परिमृज्य दक्षिणतो हस्तमुपासीपदं पित स्तेनानप यत्पूर्व प्राशिप मा तेनाप्रप यद्वतीय प्रजा तेनाथ यदुत्सृप्यापा पशू स्तेनाप्नपं यत्स्र चापऽआनीय निरोक्षिपसर्प देवजनास्तेनाप्रपं यद्वितीयं गन्धर्वाणरसस्तेनाथ यत्तृतीयमेतां दिशमुदौक्षिए। स्वर्गस्य लोकस्य तेन द्वार तब तो वस्तुत. भग्निहोत्र किया है । यदि वेजाने किया है तो न करने के तुल्य है ।।४।। उसने उत्तर दिया । मेरी मानहोत्रो गाय है इडा मानवी । बछडा वामध्य (वायु सम्बन्धी) है । वायु का मेल उपसृप्टा है । सयोजन विराट् है, दूध दूहना अश्विन का है मौर इद मुकना विश्वे-देवो का । लामा वायु का है और भाग पर रखना अग्नि का । उस पर प्रकाश मालना इन्द्र सरिन का, जल छिटकना यमरणका, माग से उठाना बायु ना, से चलना यो और पृथियो का, चमसे में निकालना अश्विनो का निकाल चुकना विश्वे- देवो वा, उठागा महादेव का माहबनीय तक ले जाना वायु का। रख देना विष्ण का ॥५॥ जो समिया मैंने रवी वह प्रातियो की प्रतिष्ठा है । पहली प्राति से मैने देवो को प्रसन्न किया। जव रस दिया तो बृहस्पति को, जब मैंने उधर को देखा तो इस लोक पोर परलोक को मिना दिया । दूसरी प्राति से मैंने अपने को स्वर्ग मे रख दिया ।।६।। पाहुति देकर हिलाता हू यह वायु का है । सच को मान कर कू ची से साफ करता है. इससे वारस्पनि मापधियो को प्रसन्न करता हूँ। जब दुबारा साफ कारके वेदी के दक्षिण भाग मे हाथ रक्सा तो पितरो को तुप्त किया । पहले दूध पिया तो अपने को तृप्त किया । दुवारा पिया तो सन्तान को तृप्त किया। जब वेदी से हट कर जल पिया तो पशुयो को तृप्त किया । जब यच मे जन डाल कर फैका तो सपदेय जनो को तृप्त किया । दुबारा फैका तो गन्धर्व प्रपारामों को, वीसरी बार जो फैका तो स्वर्ग का द्वार खोल दिया। जब वेदी पोखे पानी डाला तो इस लोक मे वर्षा कराई । समाप्ति की १५१५ माध्यन्दिनीय शतपथब्राहाणे का० ११.५.३.७.६ न्यवारिषं यज्जघनेनावनोगमपौ न्यनैषमस्मै लोकाय तेन वृष्टिमदा यत्समतिष्ठि यत्पृथिव्याऽऊन तत्तनापूपुरमित्येतत्तो भगवन्सहेति होवा च ॥७॥ शौचेयो ज्ञप्तः । प्रक्ष्यामि त्वेव भगवन्तमिति पृच्छत्र प्राचीनयाग्येति स होवाच यस्मिन्कालऽ उद्धतास्तेऽग्नयः स्युरुयावहृतानि पात्राणि होप्यन्दम्याऽअय तऽपाहवनीयोऽनुगच्छेद्वेत्थ तद्भयं यदा जुह्वतो भवतीति वेदेति होवाच पुग चिरादस्या ज्येष्ठः पुत्रो म्रियेत यस्यत्तदाविदित स्याद्विद्याभिस्त्वेवाहमतारिप- मिति कि विदितं का प्रायश्चितिरिति प्राणऽउदानमप्यगादिति गार्हपत्यऽग्राहुति जुहुया सैव प्रायश्चित्तिनं तदाग कुर्वीयेत्येतन्नो भगवन्त्सहेति होवाच ।। ८ ।। शोचेयो ज्ञप्तः । प्रक्ष्यामि त्वेव भगवन्तमिति पृच्छन प्राचोनयोग्येति स हो. वाच यत्र तऽएतस्मिन्नेव काले गार्हपत्योऽनुगच्छेद्वैत्य तद्भयं यदव जुह्वतो भवतीति वेदेति होवाच पुराऽचिरादस्य गृहपतिम्रियेत यस्येतदविदित स्याद्विद्याभिस्त्वेषा- हमतारिपमिति कि विदित का प्रायश्चित्तिरित्युदान: प्राणमप्यगादित्याहवनीय- ऽपाहुति जुहुया सैव प्रायश्चित्तिनं तदागः कुर्वीयेत्येतन्नो भगवन्त्सहेति होवाच ॥६॥ शौचेयो ज्ञप्तः। प्रक्ष्यामि त्वेव भगवन्तमिति पृच्छेव प्राचीनयोग्येति स तो पृथ्वी मे जा कमी थी उसको पति को।" शौचेप बोला “इतना हम दोनो बराबर जानते हैं ?" 100 इतना सुन कर शौचय बोला, "भगवान में एक प्रश्न पौर करूगा ।" उसने कहा "हे प्राचीन योग्य, करो" । वह बोला, "जब तुम्हारी प्रग्निया निकाली गई, और हवन के पात्र लाये गये, और तुम माहुति देने चले, उस समय यदि माहवनीय प्राग बुझ जाय तो जानते हो कि पाहुति देने वाले का क्या होगा ?" उसने उत्तर दिया "हो जानता हूँ। यदि उसको शान नहीं तो उसका ज्येष्ठ पुत्र मर जापमा । परन्तु मैं विद्याथों को सहायवा से बच गया" "वह विद्या क्या है ? और प्रापरित्त वया ।" "प्रारण उदान में चला गया।" पह है यह विद्या । में गार्हपत्य में प्राहति दे दूंगा । यही प्रायश्चित्त होगा। हम कोई पालन करेंगे।" उसने कहा इतना हम दोनो जानते हैं 1111 शौचय ने इतना जान कर रहा, "भगवन् मैं एक प्रश्न पार करना चाहता हू", "पूछो, प्राचीन पोग्य", "जब माहुति देते समय गाईपस्य बुझ जाय तो जानते हो कि माहुति देने वाले का क्या होगा ?" "हो जानता हू । यदि उसे भान नहीं है तो गृहनि दो ही मर जायगा । मैं तो विद्यामो को सहायता से बच सा" । "वह क्या विद्या है मोर प्रायश्चित्त बरा है ?" "वदान प्राण मे मिल गरा यही विधा है, माननीय मे पाहुति दूंगा यही प्रायश्चित है । मुझे पाप न नगंगा"। वह बोला "इतना तो हम दोनों जानत हैं?" HER गौरेय ने इतना जानकर कहा, "भगवन् ! मैं एक बात और प्रपना भाहता हूं।" "पुछो प्राशेनयोग्य !" "जब माति देते समय मन्याहार पचन युझ आय तो प्राठि - का०११. ५. ३.१०-११ दशंपूर्णमासाग-निरूपणम् होवाच यत्र त एतस्मिन्नेव कालेऽन्वाहार्यपचनोऽनुगच्छेद्वेत्य तद्भय यदा जुह्वतो भवतीति वेदेति होवाच पुरा चि गदस्य सर्व पशवो नियेरन्यस्यतदविदित स्याद्विद्याभिस्त्वेवाहमतारिषमिति कि विदित का प्रायश्चितिरिति व्यानऽउदान- मप्यगादिति गार्हपत्यऽआहुति जुहुया संव प्रायश्चित्तिनं तदाग. कुर्वीयेत्येतन्नो भवन्सहेति होवाच ॥ १० ॥ शोचेयो ज्ञप्तः। प्रक्ष्यामि त्वेव भगवन्तमिति पृच्छेव प्राचीनयोग्येति स होवाच यत्र तऽएतस्मिन्नेव काले सर्वेऽग्नयोऽनुगच्छेयुर्वेत्य तद्भय यदन जुह्वतो भवतीति वेदेति होवाच पुराऽचिरादस्यादायाद कुल स्गद्यस्यैतदविदित स्या- द्विद्याभिस्त्ववाहमतारिपमिति किं विदित का प्रायश्चित्तिरिति पुराऽचिरादग्नि मथित्वा या दिश वातो वायाता दिशमाहवनीयमुद्धत्य वायव्यामाहुति जुहुया७ स विद्या समृद्ध' मेऽग्निहोत्र सर्वदेवत्य वायु ह्य व सर्वाणि भूतान्यपियन्ति वायोः पुनविसृज्यन्ते सेव प्रायश्चित्तिर्न तदागः कुर्वीयेत्येतन्नो भगवन्त्सहेति होवाच शौचयो जप्तः। प्रक्ष्यामि त्वेव भगवन्तमिति पृच्छव प्राचीनयोग्येति स होवाच यत्र तएतस्मिन्नेव काले निवाते सर्वजनयोऽनुगच्छेयुर्वेत्थ तद्भय यदय जुह्वतो भवतीति वेदेति होवानाप्रियमेवास्मिल्लोके पश्येताप्रियममुगिन्यस्यैत- देने वाले का क्या होगा? क्या तुम जानते हो ?" "हा, जानता है। यदि उसे ज्ञान नहीं है तो उसके सब शीघ्र मर जायेंगे। परन्तु मैं तो विद्यामो के सहारे बच सका हू।" "यह विद्या क्या है और प्रायश्चित सा है" ध्यान उदान में मिल गया, यही विद्या है। गाहपत्य मे पाहुति दूंगा । वही प्रायश्चित है । इसमे पाप न होगा" । सौपेय बोला, "इतना तो हम दोनो जानते है" ॥१॥ शोचेय ने इतना जान कर कहा, 'भगवन् । एक बात और पूछना चाहता हूँ", "पूयो । प्राचीन-योग्य !" वह बोला, "क्या तुम जानते हो कि यदि उस समय सब पग्निया बुझ जाप तो प्राहुति देने वाले का क्या होगा । । "हा जानता है। इसका कुल शीघ्र ही लावारिस (दायाद-रहित) हो जायगा, यदि उसको ज्ञान नहीं है तो । मैं तो विद्यानो की सहायता से बच सका हूँ". "वह विद्या क्या है और प्रायश्चित क्या है?", "शीन प्रग्नि को मथ कर जिस दिशा में हवा बहती हो उसी दिशा मे प्रावहनीय को ले जाकर वायु के लिये प्राहुति दूगा। मैं समझ नंगा कि मेरा मग्निहोत्र सम्पूर्ण हो गया, क्योकि पह सब देवतामो के लिये हो गया । सब भूत वायु मे ही मिल जाते हैं और वायु से ही फिर निकनते हैं । यही प्रायश्चित्त है इससे पाप नहीं लगता", शोचेर बोला "इतना हम दोनो जानते है" ॥११॥ शौधेय इतना जान कर बोला, "भगवन् ! एक बात और हा पूछो, प्राचीनयोग्य 1', उसने पूछा, "उसी समय यदि वायु न चलता हो और सब अग्निया बुझ जायें तो क्या जानते हो कि पाहुति देने वाले का क्या होगा?" यदि उसे ज्ञान नही है तो इस लाक मे इसका अप्रिय होगा मौर उस लोक मे भी। परन्तु मैं तो विद्यापो के "
१५२०
माध्यन्दिनीये शतपथमाहाणे
को.११.१.३. १२-१३
विदित स्याद्विद्याभिस्त्वेवाहमतारिपमिति कि विदितं का प्रायश्चितिरिति
पुरा ऽचिगदग्नि मथित्वा प्राञ्जमाहवनीयमुदत्य जपनेनाहदनीयमुपविश्याहमे-
वनपिवेय स विद्या समृद्ध मेऽग्निहोत्र सर्वदेवत्यं ब्राह्मण व सर्वाणि
भूतान्यपियन्ति ब्राह्मणात्पुनविसृश्यन्ते सैव प्रायाश्चत्तिर्न तदागः कुर्वीयेत्यथ वाऽभ-
हमेतन्नादिपमिति होवाच ।। १२ ।।
शौचेयो ज्ञप्तः। इमानि समित्काष्टान्युपायानि भगवन्तमिति स होपाच
यदेव नावक्ष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यदेह्य पेहीति तथेति त होपनिन्ये तस्मै हैता
शोकतरां व्याहृतिमुवाच यत्सत्य तस्मादु सत्यमेव वदेत् ॥ १३ ॥
ग्राहारणम् ॥ ५॥ [५.३.] "
सहारे बच सका हूँ।" "क्या विद्या है ? क्या प्रायश्चित्त ?", 'तुरन्त पग्नि को मथ कर,
पाहवनीय को पूर्व को ले जाकर, उसके पीछे बैठ कर मैं स्वयं हवि के दूध को पी नगा
और समझ नूगा कि मेग मग्निहोत्र पूर्ण हो गया। यह सब देवों के लिये हैं । ब्राह्मण
मे ही सब भूत मिल जाते हैं और ब्राह्मण से ही निकलते हैं । यही प्रायश्चिति है । इससे
पाप नहीं लगेगा" । शौचेय बोला, “यह बात मुझे ज्ञात न थी" ॥१२॥
इतना जान कर शौचेय बोला, “भगवन् ये है समिधा । मैं पाप का शिष्य होता
हूँ", "यदि ऐमा न बाहो तो तुम्हारा सिर गिर गाता । पायो ! शिष्य बनो" । उसने
उसको शिष्य बना लिया और उसको यह सोक दूर करने वाला सत्य बताया । यतः सत्य हो
बोलना चाहिये ॥१३॥
उपनयनधर्मनिरूपएम
अध्याय ५--ब्राह्मण ४
ब्रह्मचर्यमागामित्याह । ब्रह्मरण एवैतदात्मानं निवेदयति ब्रह्माचार्यसानीत्याह
ब्रह्मण एवंतदात्मानं परिददात्यर्थनमाह को नामाऽसीति प्रजापति कः प्राजा
पत्यमेवनं तत्कृत्वोपनयते ॥१॥
"ब्रह्मचर्यपागाम" ('ब्रह्मचर्य को प्राप्त होऊ") प्रपने को ब्रह्म के सामने लाता है ।
"ब्रह्मचार्यसानि" (में ब्रह्मचारी बनू । अपने को ब्रह्म के मर्पण करता है" 1
'को नामासि''क' है प्रगाति' इस प्रकार प्रजापति का बना कर उनको अग्रचारी
बनाता है ॥१॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे का० ११५४४-११ सर्वेभ्य भूतेभ्य परिददात्यरिष्टयं तथा हास्य ब्रह्मचारी न काचनातिमाछति न स य एव वेद ॥ ४ ॥ शतम् ॥ ५९०० ॥ ब्रह्मचार्यसोत्याह । ब्रह्मण एवंन तत्परिददात्यपोऽशानेत्यमृत वाऽपा- पोऽमृतमशानेत्येवेन तदाह कर्म कुविति कोयं वे कम वोयं कुवित्येवन तदाह समिधमाधेहीति समिन्स्वात्मान तेजमा ब्रह्मवर्चसेनेत्येवेन तदाह मा सुपुष्था इति मा मयाऽइत्येवेन तदाहापोऽशानेत्यमृत वाऽप्रापोऽमृतमशानेत्येवेन तदाह तदेनमुभयतोऽमृतेन परिगृह्णाति तथा हास्य ब्रह्मचारो न नाचनातिमाछंति न स याएव वेद ॥५॥ अथास्मै सावित्रीमन्याह। ताह स्मैता पुग सवत्सरेऽन्याहु सवत्सर- समिता वै गर्दा प्रजायन्ते जातऽएवास्मिस्तद्वान दध्मइति ।। ६ ॥ मथ पट्सु मासेषु। पड्वाऽनतव सवत्स रस्य सवत्सररामिता व गर्भा प्रजायन्ते जायन्ते जातsएवास्मिस्तद्वाच देमऽइति ॥ ७ ॥ अथ चतुर्विशत्यहे । चतुर्विशति सवत्सरस्यार्धमासा सवत्सरसमिता गर्भा प्रजायन्ते जातऽएवास्मिस्मद्वाच दध्मऽइति ॥ ८ ॥ अथ द्वादशाहे । द्वादश वं मासा सवत्सरस्य सवत्सरम० ॥ ६॥ अथ पडहे । पड्वाऽऋतव सवत्सरस्य सवत्सरस० ॥ १०॥ प्रथ व्यहे । नयो वाऽमृतव सवत्सररा० ।। ११॥ तदपि श्लोक गायन्ति । प्राचार्यों गर्मी भवति हस्तमाधाय दक्षिणम् । तृती- यस्यास जायते सावित्र्या सह ब्राह्मणऽहनि सद्यो ह त्वाव वाह्मणायानुव्र या- इस प्रकार वह अमृत से उसको दोनो प्रोर से घरता है। इससे इसका ब्रह्मचारी किसी विपत्ति में नहीं फसतरामवह जो इस रहस्य को जानता है ॥५॥ अब यह उसका सवित्री का उपदेश करता है। पहले स वियरी का उपदेश (उपनयन से) चप भर पीछे किया करते थे। क्योकि गर्भ एक साल मे उत्पन्न होता है । उत्पन्न होने पर इसका उपदेश करें (तात्पय यह है कि (उपनयन) सस्कार दितीय गर्भस्थापना के समान है, इसनिय वर्ष भर पीछे उत्पत्ति होगी पोर तभी सावित्री गिस ई जायगी) ॥६॥ या छ मास पीछे । सवत्सर में छ ऋतुय है। सवत्सर में ही गर्न जन्म लेते हैं। जब जन्म ले ले तभी वाणी मिसाई जाय ॥७॥ या चौबीस दिन म । सवत्तर म चौबीस पद्ध'-मास हाते हैं । सवत्सर मे ही गर्भ जन्म लेते हैं। जब जन्म सनब वाणी सिगाई जाय । या चारह दिन म । मदरसर म बारह मारा हात है-इत्यादि । या ब दिन मे । सवत्सर म छ ऋतुयें होती हैं इत्यादि ॥१॥ या तीन दिन म । सवत्सर में तीन ऋतुयें होती हैं इत्यादि ॥११॥ इस विषय म श्लोक गात है पानायों मा नवति इस्तमा गाय दक्षिणम् ।
कां११ ५.४ १२-१५ उपनयनधर्म-निरूपणम् १५२३ दाग्नेयो वै ब्राह्मरण. सद्यो वाऽग्निर्जायते तस्मात्सद्य एव ब्राह्मणायानुव्र यात् ॥ १२॥ ता हैतामेके । सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुर्वाग्वाऽअनुष्टुप्तदस्मिन्वाच दध्म- इइति न तथा कुर्यायो हैन तत्र यादा न्वाऽनयमस्य वाचमदित गूको भविष्यती- तोश्वगे ह तथैव स्यात्तस्मादेना गायनीमेच सावित्रीमनु यात् ।। १३ ।। मथ हैके दक्षिणत.। तिष्ठने वाऽऽसीनाय वाऽन्वाहुन तथा कुर्याद्यो हैन तर व्र याबुल्ब न्वाऽअयमिममजीजनत बुल्वो भविष्यतीतीश्वरो ह तथंव स्यात्तस्मात्पु- रस्तादेव प्रतोचे समोक्षमागायानुन यात् ।। १४ ॥ ता व पच्छोऽन्वाह । नयो वे प्राणाः प्राणऽउदानो व्यानस्तानेवामिस्तद्द- धात्यथाधचशो द्वौ वाऽइमो प्राणो प्राणोदानावेव प्राणोदानावेवास्मिस्तद्द- धात्यथ कृत्स्नामेको वाऽप्रय प्राण कृत्स्न एव प्राणमेवास्मिस्तत्कृत्स्न दधाति ।। १५ ।। तदा । न ब्राह्मण ब्रह्मचर्यमुपनीय मिथुन चरेद्गर्भो वाऽएप भवति यो तृतीयस्पा स जायते साबिया सह ब्राहारण । "प्राचार्य दाहिना हाथ शिष्य के ऊपर रखने से गर्भी हो जाता है। वह ब्राह्मण सावित्री के साथ तीसगे रात को जन्म लेता है"। ब्राह्मण को तभी उपदेश कर दे । क्योकि ब्रह्मण प्रग्नि का है। पग्नि तो क्षण भर मे उत्पन्न हो जाता है । इसलिये ब्राह्मण को (सावित्री का) उपदेश तभी कर दे ॥१२॥ कुछ लोग मनुष्टुभ साविपी को सिलाते हैं। "वाणी मनुष्टुप है। इसमे वाणी की स्थापना कर द" । परन्तु ऐसा न करे । इस यदि कोई कहने लगे कि इसने भाचार्य की वाणो से ली। वह गूगा हो जायगा।" तो अवश्य ही ऐसा ही हो जायगा । इसलिये गायत्री सावित्री का ही उपदेश करना चाहिये ।।१३।। कुछ लोग उस समय उपदेश करते हैं जब यह (ब्रह्मचारो) गुरु के दक्षिण की पोर खड़ा या बैठा हो। परन्तु ऐसा न करे । यदि कोई कहे कि माचार्य ने इस ब्रह्मचारी को तिरछा जाना । वह उसके विरुद्ध हा जायगा" तो ऐसा ही होगा । इसलिये इस प्रकार उपदेश करना चाहिये कि पाचार्य पूर्वाभिमुख हो और ब्रह्मचारी पश्चिमाभिमुख उसकी मोर देस रहा हो ॥१४॥ पहले वह पद पद करके उपदेश करे । प्राण तीन हैं पास उदान व्यान । इस प्रकार इन तीनो प्राणो को उस मे रखता है। फिर भाषा माधा मन्त्र । प्राण दो है प्राण और उदान । प्रारा मोर उदान को इस प्रकार इस मे रखता है । फिर पूरी सावित्री को। प्राण पूरा है। इस प्रकार पूरा प्राण इसने रखता है ॥१५॥ इसके विषय मे कहते हैं कि ब्राह्मण को ब्रह्मचारी बना कर स्त्री-प्रसग न करे ।
१५२४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०११५४१६१५ ब्रह्मचर्यमुपैति नेदिमं ब्राह्मण विषिक्ताने तसो जनयानीति ॥ १६ ॥ तदु वाऽमाहुः। काममेव परेवय्यो वाऽइसा: प्रजा देव्यश्चैव मानुष्यश्च ता वाऽइमा मानुष्यः प्रजाः प्रजननात्प्रजायन्ते छन्दासि व देव्यः प्रजातानि मुखतो जनयते तताएत जनयते तस्मादु काममेव चरेत् ।। १७ ॥ तदाहुः । न ब्रह्मचारी सन्मध्वश्नीयादोपधीना वाऽएप परमो रसो यन्मधु नेदन्नाद्यस्यान्तं गच्छानीत्यथ ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयो ब्रह्मचारी सन्मध्वश्नस्त्र- प्य वाऽएतद्विद्यायै शिष्ट यन्मधु स तु रसो यस्येपिछष्टमिति यथा ह वाऽऋच वा यजुर्वा साम वाऽभिव्याहरेत्ता दृक्तद्याएव विद्वान्ब्रह्मचारी सन्मध्वश्नाति तस्मादु कामवाश्नीयात् ।। १८॥ ब्राह्मणम् ।। ६ ।। ५. ४. ।। जो ब्रह्मचर्य धारण करता है वह गर्भ ही होता है । "ऐसा न हो कि खिचे हुये बीयं से ब्रह्मचारी को उत्पन्न करू ऐसा समझ कर" ॥१६॥ इस पर कहते हैं कि यदि चाहे वो कर सकता है। प्रजा दो प्रकार की होती है, एक देवी दूसरी मानुपी । गर्भ से उत्पन्न होती है यह मानुपी प्रजा है। देवी प्रजा छन्द हैं । मुख से उत्पन्न होते हैं । वसी से उस ब्रह्मचारी को उत्पन्न करता है। इसलिये यदि इच्छा हो तो स्त्री-प्रसग करे ॥१७॥ इस पर कहते हैं । कि ब्रह्मचारी शहद (मपु) न खावे । मधु अन्न का रा या अन्त है । ऐसा न हो कि वह पन्न के अन्त तक पहुच जाय । परन्तु श्वेतकेतु प्रारणेय ने ब्रह्मचारी होते हुये भी मधु खाया था, वह कहता था कि मधु यो विद्या का मिष्ट (बचा भाग) है । जिसके पास यह शिष्ट भाग है वह स्वम रस है । यदि इस रहस्य को समझ कर ब्रह्मचारी होता हुआ मधु खाता है तो वह मक्, यजु या साम का पाठ करता है । इसलिये स्वच्छन्दता से खा सकता है ॥१८॥ ये शतातिरावास्यसविधानमाल्यायिकया अध्याय ५-त्राह्मण देवान्बाऽऊन्स्विर्ग लोक यतः । असुरास्तममाऽन्तरदस्ते होचून वाऽअ- स्यान्येन सत्रादपघातोऽस्ति हन्त सत्रमासामहाऽइति ।। १ ।। ते शताग्निष्टोम सत्रमुपेयुः। ते यावदासीन: परापश्येत्तावतस्तमोऽपा- घ्नतवमेव शतोक्थ्येन यावत्तिष्ठन्परापश्येत्तावतस्तमोऽपाध्नत् ॥ २॥ ते होचुः । अप वाव तमो हन्महे न त्वेव सर्वमिव हन्त प्रजापति पितर प्रत्ययामेति ते प्रजापति पितरं प्रतीत्योचुरसुरा वै नो भगवऽऊन्स्विर्ग लोक यस्तमसाऽन्तरदधुः ॥३॥ ते शनाग्निष्टोम सत्रमुपेम । ते यावदासीनः परापश्येत्तावतस्तमोऽपा- हन्मह्य वमेव शतोक्थ्येन यावत्तिष्ठन्परापश्येत्तावतस्तमोऽपाहन्महि प्र नो भग- वञ्छाधि यथाऽसुरास्तमोऽरय सर्व पाप्मानमपहत्य स्वर्ग लोक प्रज्ञास्यामऽइति ॥४॥ स होवाच । प्रसर्वक्रतुभ्यां वै यज्ञानामगन्त यदग्निष्टोमेन थ्येन च ऊपर स्वर्ग लोक को जाते हुये देवो को पसुगे ने अन्धकार से घेर लिया । देव कहने लगे कि सत्र से भिन्न इसका कोई इलाज नहीं है । इसलिये सत्र करें ॥१॥ उन्होने सौ दिन क मग्निष्टोम का सत्र रचा ।पोर जितना बैठा हुमा प्रादमी देख सके उतनी दूर तक का मधेरा दूर कर दिया। इसी प्रकार सौ उक्थ्यो के द्वारा उतना प्रधेरा दूर कर दिया जितना प्रादमी खड़ा हो कर देख सके ॥२॥ वे बोले 'हम ने अन्धकार तो दूर कर दिया परन्तु सम्पूर्ण नहीं । चलो पिता मनापति के पास चले । के पिता प्रजापति के पास गये और कहा "भगवन् असे ने हम को कार स्वर्ग जाते हुये अन्धकार से घेर लिया ॥३॥ हम ने सौ दिन के अग्निष्टोम का सत्र रचा। इस से उतनी दूर का अन्धकार दर भगा दिया, जितनी दूर मनुष्य बैठा हुमा देख सकता है । इसी प्रकार सौ उपथ्यो द्वारा उतनी दूर का अन्धकार दूर कर दिया जितना पड़ा हुमा मनुष्प देख सकता है। श्रीमान्, कोई ऐसा उपाय बतावे कि मसुरो और अधकार तथा सब पाप को दूर करके हम स्वर्ग लोक जा सकें ॥४॥ प्रजापति ने कहा, "यह जो तुम ने पग्निष्टोम और उकम्प से दो यज्ञ रचाये ये १५२५ पञ्चमहायज्ञाना महासनत्वप्रतिपादनम् अध्याय ५--ब्राह्मण ६ पञ्चव महायज्ञा । तान्येव महासत्त्राणि भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञ पितृयज्ञो देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञऽइति ।। १॥ प्रहरहभूतेभ्यो बलि हरेत् । तथंत भूतयज्ञ समाप्नोत्यहरर्दद्या- दोदपात्रात्तथत मनुष्ययज्ञ ममाप्नोत्यहरह स्वधा कुर्यादोदपात्रात्तथत पितृ- यज्ञ समाप्नोत्यहरह स्वाहा कुर्यादा काष्ठात्तथत देवयज्ञ समाप्नोति ॥२॥ अथ ब्रह्मयज्ञ । स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञस्तस्य वाऽएतस्य ब्रह्मयज्ञस्य वागेव जुहूमनऽउपभृच्चक्ष या मधा सव सत्यमयभूथ स्वर्गो लोकऽउदयन याव- वाइमा पृथिवी वित्तेन पूर्णा ददल्लोफ जयति विस्तावन्त जयति भूया- स चाक्षय्य याएव विद्वानहरह स्वाध्यायमधीते तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य पयऽपाहुनयो ह वाऽएता देवानाम् । यदृच स यएव विद्वान्चोऽहरह स्वाध्यायमधीते पयऽआहुतिभिरेव तदेवास्तपंयति तऽएन तृप्तास्तपन्ति योग- क्षेमण प्राणेन रेतसा सर्वां मना सर्वाभि पुण्याभि सम्पभि तकल्या मधुकुल्या पितृ स्वधा अभिवहन्ति ॥४॥ पाच महा यज्ञ ही महा सत्र हैं । भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयन, ब्रह्मा- या ॥१ प्रति दिन प्राणियों को भोजन (पनि) दे। इस प्रकार भूत यज्ञ होता है। दिन प्रति दिन जलपात्र तक मनुष्यो को दे। यह मनुध्ययन हैं। दिन प्रति दिन स्वधा करे जल पात्र तक । यह पितृयज्ञ है। दिन प्रतिदिन स्वाहा करे काष्ठ तक यह देवयज्ञ है ॥२६॥ प्रय ब्रह्मयज्ञ । स्वाध्याय ही ब्रह्मयश है । इस ब्रह्मयज्ञ की पुहू वासी है। मन उपभूत है । चदा धुरा है, मघा खवा, सत्य यवभूष स्नान है। स्वग लोक इसका प्रत है । इस पृथिवी को चाह कितना ही धन से भर कर दक्षिणा मे देकर इस लोक को जीते उतने से तिगुना या इससे भी अधिक प्रक्षय्य नोक को वह विद्वान प्राप्त होता है जो स्वाप्पाय करता है। इसलिये स्वाध्याय प्रवश्य करे ॥२॥ ऋचायें देवा की दूध को प्राहुतियां हैं। जो इस रहस्य को समझ कर प्रति दिन स्वाष्पाय करता है वह दूध वी प्रातियो से देवो को तृप्त करता है। मोर व तुप्त होकर इसको योगक्षम, प्राण घीय सब प्रात्मा, मव पुण्यो सम्पत्ति स तृप्त करत हैं। पौर पितरों को घो पोर मधु की नदियां बहती हैं सुथार में १५२९ का. १५.६.५-८ पञ्चमहायशाना सत्राप्रतिपादनम् १५२६ पाज्याहुतयो ह वाऽएता देवानाम् । यद्यपि स य एव विद्वान्यजू. प्यहरहः स्वाध्यायमधीतऽमाज्याहुतिभिरेव तदेवास्तपंयति तऽएन तृप्तास्नपं- यन्ति योगक्षेमेग प्रारणेन रे०॥५॥ सोमाहुतयो ह वाऽएता देवानाम् । यत्सामानि स यऽएप विद्वान्त्सामा- न्यहरह स्वाध्यायमधीते सोमाहुति भिरेव तद्देवांस्तपति तऽएन तृप्तास्तर्पयन्ति योगक्षेमेण प्रारणेन रे।।।६।। मेदऽपाहुतयो ह पाएना देवानाम् । यदथर्वाङ्गिरस म यऽएव विद्वान- पांगिरसोऽहरहः स्वाध्यायमधीते मेदऽग्राहुतिभिरेव तद्देवास्तपयति तऽएन तृप्तास्तर्पयन्ति योगक्षेमेण प्राणेन रे० ॥७॥ मध्वाहुतयो ह वाऽएता देवानाम् । यदनुशासनानि विद्या पाकोवाक्य- मितिहासपुराण गाथा नाराशस्य रा यऽएव विद्वाननुशासनानि विद्या या कोवाक्यमितिहासपुराण गाथा नाराशसीरित्यहरह स्वाध्यायमधीते मध्वा- हुतिभिरेव तदेवांस्तपयति तएन तृप्तास्तर्पयन्ति योगक्षेमेण प्राणेन रे० ॥८॥ तस्य वाऽएतम्य ब्रह्मयज्ञस्य । चत्वारो वषट्कारा यद्वातो वाति यद्विद्योनते यस्तनयति पदयस्फूर्जति तस्मादेव विद्वाते वाति विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जत्य- धीयीतैव वपट्काराणामच्छम्बट्कारायाति ह वै पुनर्मुहम्मुच्यते गच्छति ब्रह्मण, ये जो यजु है वे देवो की माज्य माहुतिया हैं । जो इस रहस्य को जान कर प्रति दिन यजुर्वेद पढता है वह देवो के प्राज्य की माहुतियो से तृप्त करता है पोर थे तप्त हो कर उसको योगक्षेण प्राण इत्यादि ॥३॥ जो साम हैं वे देयो का सोम प्राहुतिया है जो इस रहस्य को समझ कर प्रतिदिन साम का स्वाध्याय करता है वह देवो को सोम ग्राहुतियो से तुप्न करता है और देव तप्न हो पर उसको योगक्षेम प्राण इत्यादि ॥६॥ जो अथवं वेद है वह देवों के लिये मेद को पाहुतिया हैं। जो इस रहस्य को समझ कर प्रतिदिन अथर्व वेद का स्वाध्याय करता है वह मेद की भाहुतियो से देयो को तृप्त करता है पौर वे तृप्त होकर उसको योगक्षेम प्रारण इत्यादि wom अनुशासन, विद्या, वाकोवाक्य, इतिहास पुराण, माया मारायसी ये देवा के लिय शहद को पाहुतियाँ हैं । जो इस रहस्य को समझ कर अनुशासन विद्या, वाकोवाक्य । इतिहास, पुराण, गाथा नारायसी का प्रतिदिन स्वाध्याय करता है वह देवो को शहद की पाहुतियो से तुप्त करता है और ये तप्त होकर उसको योगक्षेम प्राण इत्यादि ।।८।। इस ब्रह्मया के चार वपदकार हैं, जो वायु चलता है जो विद्युत् चमकती है जो गरजता है, जो मोले पडते हैं। इसलिये बर वायु चले, बिजली चमके, गरजे और या मासे पहें स्वाध्याय भवश्य करे जिससे वपटकार पूरे हो जाय । यह पुनर्जन्म से छूट जाता है, ब्रह्म की समानता को प्राप्त करता है जो ऐमा करता है। यदि किसी प्रबल कारण से माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे सात्मता म पेदपि प्रवलमिव न शक्नुयादप्येक देवपदमधीयोतव तथा भतेभ्यो न हीयते ॥६॥ ब्राह्मणम् ॥ ८॥ [५.६.] तृतीयः प्रपाठकः ।। कण्डिकासंख्या ॥११॥ . स्वाध्याय न कर सके तो एक देवपद (वेद-वाक्य) को तो अवश्य ही पढ़ लेवे तब वह प्रारिगयो मे हीन नहीं समझा जाता है| स्वाध्यायप्रशंसा अध्याय ५--ब्राह्मण ७ अथातः स्वाध्यायप्रशसा । प्रिये स्वाध्याय प्रवचने भवतो युक्तमना भवत्य. पराधीनोऽहरहरन्सिाधयते सुख स्वपिति परमचिकित्सकऽपात्मनो भवती- न्द्रियसयमश्चकारामता च प्रज्ञावृद्धिर्यशोलोस्पक्तिः प्रज्ञा वर्धमाना चतुरो धर्मान्द्राह्मणमभिनिष्पादयति ब्राह्मण्य प्रतिरूपचर्या यशोलोन पक्ति लोकः पच्यमानश्चतुभिर्मे ब्राह्मण भुनतयचया च दानेन चाज्येयतया चावध्यतया च ये हवे के च श्रमाः। इसे द्यावापृथिवोऽअन्तरेण स्वाध्यायो हैव तेषां परमताकाष्ठा याएव विद्वान्स्वाध्यायमधोते तस्मात्स्व ध्ययोऽध्येतव्यः ॥ २ ॥ यद्यद्ध वाऽअयं च्छन्दसः । स्वाध्यायमधीते तेन तेन हेवास्य यज्ञक्रतु. स्वाम्याय को प्रमासा- स्वाध्याय और प्रबरन (पढाना) प्रिय होते हैं । यह मनन- शोल, और स्वाधीन हो जाता है, प्रति दिन धन कमाता है सुख से सोता है, पपना परम चित्यिक है । उस की इन्द्रिया सयम मे रहती हैं, एक रस रहता है, उसकी प्रशा बढ़ती है, यश बढ़ता है, और उसके लोग उन्नति करते हैं । प्रक्षा के बाने से ब्राह्मण सम्बन्धी चार धर्मा को जानता है अर्थात यहाकुल की नीति, मनुकूप पाचरण, यश और स्वजन- वृद्धि । स्वजनवृत होकर ब्राह्मण को चार धो से युक्त करते है पर्थात् सरकार, दान, कोई उसको सताता नहीं । कोई उसको मारवा नहीं ॥१॥ इस यो पौर पृथियो के बीच मे जो कुछ श्रम हैं. स्वाध्याय हो उनका अन्त है। जो इस रहस्य को जान कर स्वाध्याय करता है उसमा यही पन्त है । इमलिये स्वाध्याय करना चाहिये ॥२॥ छन्द के जिस जिस भाग का स्वाध्याय करता है. उम उस दष्टि का उसको फल कां. ११.५.७, ३-६ स्वाध्याय प्रशसा १५३१ नेष्टं भवति य एवं विद्वान्स्वाध्यायमधीते तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ॥ ३ ॥ यदि ह वा ऽअप्यम्यक्तः । अलंकृतः सुहितः सुहित: मुखे शयने शयानः स्वाध्यायधीतऽपा हेव स नखाने भ्यस्तप्यते यऽएव विद्वान्स्वाध्यायमधीते तस्मा- स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ।।४।। मधु ह वाऽऋचः । घृत ह सामान्यमृतं यजू पि यद्ध वाऽपय याकोवा. क्यमधीते क्षीरोदनमा सौदनी हैव तौ ॥ ५॥ मधुनाह वाऽएप देवास्तपयति य एव विद्वान चोहरहः स्वाध्यायमधीते तऽएन तृप्तास्तर्पयन्ति सोंगः ॥ ६॥ धृतेन ह वाऽएप देवांस्तपयति । य एव विद्वान्सामान्यहरहः स्वाध्यायम- धीते तऽएन तृप्ता०।७॥ अमृतेन ह वाऽएप देवस्तिर्पयति । य एव विद्वान्यजू व्यहरहः स्वाध्यायम- धीते तऽएनं तृप्ता० ॥ ८॥ क्षोगैदनमा सौदनाभ्या है वाऽएप देवास्तर्पयति । य एवं विद्वा- न्वाकोवाक्यमितिहासपुराणमित्यहरहः स्वाध्यायमधीते तऽएन तृप्ता० ।।६।। यन्ति वाऽप्रापः । एत्यादित्य एति चन्द्रमा यन्ति नक्षत्राणि यथा ह वाs. एता देवता नेयुर्न कुयुरवे हैव तदहाह्मणो रेवति यदहः स्वाध्याय नाधोते मिलता है जो इस रहस्य को जान कर यज्ञ करता है । इसलिये स्वाध्याय करना चाहिये ।।३।। चाहे तेल लगा कर मलकृत होकर मुलायम शय्या पर लेटा हुमा भी स्वाध्याय करता है, वह नखो के मन भाग तक तप करता है, यदि वह यह रहस्य जान कर स्वाध्याय करता है। इसलिये स्वाध्याय करना चाहिये । प्राचार्य मधु हैं साम थी, यजु भमृत । जो वाकोवाक्य को पाता है वह क्षीरोदन मोर मासौदन के तुल्य है ।।५।। जो इसको जान कर फावेद पढ़ता है, वह देवो को मधु से तृप्त करता है। वे इस प्रकार तृप्त होकर उसको सब कामनाभी और सब सुखों से तृप्त करते हैं ।।६।। जो इसको जान कर प्रति दिन साम वेद का स्वाभ्यार करता है वह घत से देवो को तृप्त करता है । इस प्रकार तुप्त हो कर देव"""इत्यादि ॥७॥ जो यह समझ कर प्रति दिन यजु का स्वाध्याय करता है, वह अमृत से देवो को राप्त करता है और तृप्न हो कर देव.."इत्यादि ॥६॥ जो यह समझ कर वाकोवाक्य, इतिहास, पुराण का प्रतिदिन स्वाध्याय करता है, वह देयो को क्षीरोदन और मासौदन से तृप्त करता है और तुप्त हो कर देप..... इत्यादि । जल चलते हैं, मादित्य चलता है, चन्द्रमा चलता है, नक्षम चलते हैं। यदि एक ब्राह्मण किसी दिन स्वाम्याय न करे तो वह दिन ऐसा है जैसे उस दिन ये बसने वाले अंश्वदाभ्ययोग्रयोरात्मवागादिरूपतया समुच्चित्यानुष्ठानम् अध्याय ५-ब्राह्मण प्रजापतिह वाऽएष यद शुः । सोऽस्येषऽआत्मवात्या ह्ययं प्रजापतिर्वाग- वादाभ्यः स यद शुगृहीत्वाऽदाभ्य गृह्णात्यात्मानमेवास्वंतत्संस्कृत्य तस्मिन्नेता वाच प्रतिष्ठापयति ॥१॥ अथ मनो ह वाऽपशुः । वागदाभ्यः प्राण एवा शुरुदानोऽदाम्यश्च- शुरेवा शु श्रोत्रमदाभ्यस्तद्यदेतो ग्रही गन्ति सर्वत्वायैव कृत्स्न ताये ॥२ ।। अथ देवाश्च ह वाऽप्रसुराश्च । उभये प्राजापत्याऽप्रस्पर्षन्त तऽएतस्मि- नव यज्ञ प्रजापतावस्पर्धन्तास्माकमय स्यादस्माकमय स्यादिति ।। ३ ।। ततो देवाः । प्रचन्तः थाम्यन्तश्चेरुस्तऽएत ग्रह ददृशुरेतमदाभ्य तमगृ- ल्हुल ते सवनानि प्रावृहन्त ते सर्व यज्ञ समवृञ्जतान्तरायससुरान्यज्ञात् ॥ ४॥ ते होचु । अदभाम वा एनानिति तस्माददाभ्यो न ब नोऽदमिति तस्मा- ददाभ्यो वाग्वाऽनदाभ्यः मेयमदब्धावा तस्माबादाम्य एव ह वै द्विपतो भ्रातृव्य- स्य सवं यज्ञ सवृहत एव द्विपन्त भ्रातृव्य सर्वस्माद्यज्ञान्निभंजात बहिर्धा करोति यह जो प्रशु मह है वह प्रजाति ही है । वह इसका प्रारमा (शरीर) है । यह प्रजापति ही प्रात्मा है । प्रदाम्प ग्रह गक है । पर यह को लेकर तब प्रदाम्य ग्रह को लेते हैं पर्यात भारीर का पहले सस्कार करके फिर उस मे वाणी की स्थापना करते हैं ॥१॥ मन अंशु है, वाक् प्रदाम्य । प्रशु प्राण है प्रदाम्य उदान । प्रशु चक्षु है, प्रदाम्प श्रोत्र । ये दोनो मह सर्वत्व और पूर्णता के लिये प्रहण किये जाते हैं ॥२॥ देव और असुर दोनों प्रजापति को सतान लड पः । थे यज्ञ या प्रजापति के विषय मे लट्ट पड़े "यह हमारा होगा" "यह हमारा होगा" ||३|| तव देव पूजा पोर श्रम करते रहे। तब उन्होने इस "अदम्प प्रह" को देखा । उन्होने उसको ग्रहण कर लिया, उन्होंने (तीनों) सवनों पर स्वत्व कर लिया। वह सर यज्ञ उनका हो गया मोर यम से असुरों को निकाल दिया ॥१॥ उन्होंने कहा, "प्रदभाम "हमने इन का नाश कर दिया) । इमरिये इसका 'अदाम्य' नाम हुआ या तो प्रदभन्' (इन्होंने हमारा नाम नहीं लिया) इसलिये नाम हुमा 'मदाम्य । वाक पदाध्य' है । यह वाक् अदब्या अर्थात् प्रक्षय्य है इसलिये इसका नाम 'प्रदाम्य' हुपा । जो इसका ज्ञान रखता है वह अपने शव के समस्त यज पर स्वाव कर लेना १५३४ फो०११.५.६ ५-७ अश्वदाभ्याख्यग्रह-निरूपणम् यऽऽएवमेतद्वेद ॥ ५॥ स येनैव पायेगा शुगृह्णाति । तस्मिन्नेव पाये निग्राभ्याभ्योऽपऽमानीय तस्मिन्नेतान शून्गृह्णाति ॥ ६ ॥ उपयामगृहीतोऽसि । अग्नये त्वा गायत्र च्छन्दस गृह्णामोति गायन प्रातः सवन तत्प्रात. सवन प्रवृहतीन्द्राय वा विष्टुप्छन्दस गृह्णामोति श्रेष्टुभं माध्यन्दिन। सवन तन्मान्दि • सवन प्रवृति विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जगच्छन्दस गृहामीति जागत ततोयस तत तोयमवन प्रवृहत्यतुष्टुप्तेऽभिगरऽइति यहाऽऊवं सवने. भ्यस्तदानुष्टुभ तदेवतत्रवृति तन्नाभिषणोनि वञो वै ग्रावा वागदाम्यो नेद्व- जण वाच हिनमानीति ।। ७ ।। अशूनेवाधनोति । शीना त्वा पत्मन्नाधूनोमि कुकूननाना त्या पत्मन्ना- धूनोमि भन्दनाना त्वा पत्मन्नाधूनोमि मदिन्तमाना त्वा पत्मन्नाधूनोमि मधुन्त- है और उस शत्रु को यज्ञ से निकाल देता है ।।५।। जिम पाप से मगु ग्रह को लेता है, उसी पात्र में निग्राम्पो से जर डालता है और उसी मे इन प्रशुप्रो अर्थात् मोमलता के टुकडो को रखता है ।।६।। - इस मन्त्र से उपयाम गौतोऽसि । अग्नये त्वा गायत्रच्छन्दस ग्रामि । (यजु० ८।४७) 'तू उपयाम तामक पाष मे लिया गया है । पग्नि के लिये तुझ गायत्री छन्द वाले को लेता है। प्रात: सवन गायत्र है। इस प्रात सवन पर स्वत्व करता है। इन्द्राय वा त्रिष्टुप छन्दस गृह,सामि । (यजु० ८७) 'इन्द्र के लिये तुझ पिष्टुप् छन्द वाले को लेता हूँ। मध्यदिन का सवन विष्टुप् वाला है । इस प्रकार मध्यदिन के सवन पर स्वत्व करता है। विश्वम्यस्त्वा देवेभ्यो जगच्छन्दस गृह,णामि । (यजु० ८।४३) "विश्वेदेवो के लिये तुझ जगवीय द वाले को ग्रहण करता हूँ। तृतीय सवन जगतीछन्द का है । इस प्रकार तृतीय सवन पर स्वत्व करता है। अनुष्टुप्ने ऽभिगरः (यजु० ८।४७) "मनुष्टुप तेरी प्रशसा है"। जो सवनो से कार है वह मनुष्टुप् का है । उस पर भी स्वस्त कर लेता है। इन छोम के प्रमो को कुचलता नहीं, क्योकि पत्यर वन है और प्रदाम्य वार है, कही वन से वाक् को हानि न पहुचे ॥७॥ केरल उन टुकडो को हिलाता है । इस मत्र से-- सोना त्या परमन्नाधूनोमि कुकूननाना त्या परमन्नापूनोमि भन्दनाना वा पत्मन्नाधुनोमि मदिन्तमाना . . माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ११. ५. १. ८-१० माना त्या पत्मन्नाधूनोमीत्येता वै देवीगपस्तद्याश्चैव देवोरापो याश्चेमा मानुष्य. स्ताभिरेवास्मिन्नेतदुभयीभी रस दधाति ।। ८॥ शुक्र त्या शुक्रऽआधूनोमोति । शुक्र ातच्छुकऽपाधूनोत्यह्नो रूप सूर्यस्य रश्मिष्विति तदहश्चवनमेतद्रूपे सूर्यस्य रश्मिष्वाधूनोति ॥ ६ ॥ ककुभ रूप वृषभस्य रोचते वृहदिति । एतद् ककुभ रूप वृपभस्य रोचते वृहद्यऽएप तपति शुकः शुक्रस्य पुरोगाः सोमः सोमस्य पुगेगाऽ ति तन्छु- कमेवैतच्छुकस्य पुरोगा करोति सोम सोमस्य पुरोगा यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै त्वा गृह्णामीत्येतद्ध वाऽप्रस्यादाभ्य नाम चागृवि यद्वाक्तद्वाचमेव- तद्वाचे गृह्णाति ।। १० ।। अयोपनिष्क्रम्य जुहोति । तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहेति तत्सोममेवैतत्सो- त्वा पत्मन्नाधूनोमि मधुन्लमाना स्वा पत्मन्नाधूनोमि । (यजुः ८१४८) बहते हुये जलो के प्रवाह मे मैं तुझ को हिलाता है" । शब्द करते हुये जलों के प्रवाह मे मैं तुझ को हिलाता है । कल्याणकारी बलो के प्रवाह में मैं तुझ को हिलाता है । प्रसन्नता करने वाले जलो के प्रवाह मे मैं तुझ को हिलाता है । मोठे जनी के प्रवाह मे मैं तुझ को हिलाता है।" ये देवी जल हैं, इस प्रकार जो देवी जल हैं और जो मानुपी उन दोनो के द्वारा उस मे रस स्थापित करता है ।।। शुक्र वा शुक्र साधूनोमि । (यजु• ८१४८) "तुझ चमकीले को चमकीले मे हिलावा हू"। इस चमकीले को चमकीले मे हिलाता है। मह्नो रूपे सूर्यस्य रदिमपु। (यजु• ८।४८) दिन के रूप में सूर्य की किरणो मे" । वह इसको दिन के रूप में भी और सूर्य की किरणो में भी हिलाता है ।। ककुभ प वृषभस्य गेचते बृहत् । (य. पा) यह जो तपता है अर्थात् सूर्य उसका बडा चमकीला रूप चमकता है। शुक्रः शुभस्य पुरोगाः सोमः सोमस्य पुरोगाः । (य°• NiYE) इस प्रकार वह चमकने वाले गोम का चमकने वाले मूर्य को प्रगुया बनाता है. होम को योम का। यत् ते सोपादाम्यं नाम बामवि तस्मै त्या गुलामि । (यजु• Rive) यह जो तेरा प्रदाम्य (प्रक्षम्य) और जादि (जागरूक) नाम है उनके लिये मैं तुझ को लेता हू" । वस्तुतः यह वाक् इसका अक्षम्म और जागरूक नाम है । इस प्रकार वार को वाक् के लिये लेता है ।।१॥ (हविन से) (माह्वनीय तक) जाकर प्राहुति देता है। .
का-११.५.६.११.१२ प्रश्वदाग्याख्यग्रह-निरूपणम् माय जुहोति तथो वाचमग्नो न प्रवृणक्तयथ हिरण्यमभिव्यनित्यसाचेव वन्धुस्तस्य तावतीरेव दक्षिणा यावतोरशोः॥११॥ अथाशून्पुनरप्यर्जति । उशिक्तवं देव सोमाग्ने: प्रियं पायोऽपोहि वशी त्वं देव सोमेन्द्रस्य प्रियं पायोमोहस्मत्सखा त्वं देव सोम विश्वेषां देवानां प्रिय पायोऽपीहीति सवनानि वाऽप्रदः प्रवृति तान्येवंतत्पुनरन्प्याययत्ययातयामानि करोति तरयातयामर्यशं तन्वते ॥ १२ ॥ ब्राह्मणम् ॥३॥ [५. ६.[॥ इति पञ्चमोऽध्यायः समाप्नः ॥ [७१.] ।। सस्म से सोम सोमाय स्वाहा (गजु० ८।४६) इस प्रकार सोन के लिये सोम की पाहुति देता है । पौर अग्नि मे पाणी को नहीं फैकता । स्वणं के कारकता है.। इसका वहीं तात्पर्य है, उतनी ही दक्षिणा देता है जितनी अंशु पर दो यो ॥११॥ पर सोम के टुकड़ो को फिर (हविर्धान मे फैक देता है। इस मन्त्र से उशिक् स्वं देव सोमाग्नेः प्रियं पायो सोहि यशी त्वं देव सोमेन्द्रस्य प्रियं पायो पीहास्मत सखा त्वं देव सोम विश्वेपा देवाना प्रिय पायो ऽनीहि । (यजु. ८०५०) "हे देव सोम, तू प्रसन्नता से पग्नि के पन्न मे प्रवेश कर । हे देव सोम तू इन्द्र के प्रिय पन्न मे प्रवेश कर । हे देव सोम तू हमारा सखा होकर विश्वेदेवों के प्रिय मान में प्रवेश कर"। पहले जो सवनो पर स्वत्व कर लिया था, उनको फिर वापिस देता है । उनको 'मयातयाम' (जारी रहते हुये, जिनका प्रभो मन्त नही हुप्रा ऐसे) बनाता है । इन्ही से यज्ञ रचता है ।।१२॥ - ।
प्रात्यायिकया समिदाधानादीनां वनस्पत्यादिरूपफलप्राप्तिसाधनताकथनम् अध्याय ६-ब्राह्मण १ भृगुहं वे वारिणः । वरुणं पितरं विद्ययाऽतिमेने तद्ध वरुणो विदाचका- राति वै मा विद्यया मन्यत इति ॥ १॥ स होवाच । प्राङ् पुत्रक वजनात्तत्र यत्पश्यैस्तदृष्ट्वा दक्षिणा बजतात्तत्र यत्पश्येस्तदृष्ट्वा प्रत्यग्नजतात्तत्र यत्पश्येस्तद् दृष्ट्वोदग्वजतात्तत्र यत्पश्येस्तद्द्द- ष्ट्वतयोः पूर्वयोरत्तरमन्ववान्तरदेश व्रजतात्ता यत्पश्येस्तन्मऽप्राचक्षीथाऽइति सह तत एव प्राङ् प्रवद्वाज । एदु पुरुषः पुरुषापर्वाण्येपो पर्वश: संबच पवंशो विभजमानातिद तपेद ममेति स होवाच भीष्म बन भोः पुरुषान्वाइएना- रुपा. पर्वाण्येषां पर्वशः सदश्च पर्वशोव्यभक्षतेति ते होचुरित्थ वाऽइमेऽस्मानमु- मिल्लोकेऽसचन्त तान्वयमिदमिह प्रतिसचामहाऽइति स होवाचास्तीह प्रायश्चि- तीरित्यस्तीति काऽति पिता ते वेदेति ॥ ३॥ स ह ततएव दक्षिणा प्रवद्राज । एदु पुरुषः पुरुषान्पर्वाण्येषां पवंशः सकतं पवंशो विभजमानानिद तवेद ममेति स होवाच भीष्म बत भोः पुरुषाभ्याइएत. वरुण का पुष भृगु अपने को विद्या मे अपने बाप वरुण से अधिक मानता था। वरुण को मालूम हो गया कि यह अपने को विद्या मे मुझ से अधिक मानता है ॥१॥ 'उसने कहा' हे पुत्र तू पूर्व को जा । वहा जो देखे उसको देख कर दक्षिण को जाना, वहाँ जो देखे उसको देख कर पश्चिम को ज ना । वहाँ को देखे उसको देख कर उत्तर को जाना । वहाँ जो देरो उसको देख कर सामने इन दिशा यो के वोम के उत्तर को (उत्तर- पूर्व दिशा मे ?) जाना । वहा जो दसे उसको देख कर मुझे बवाना ॥२॥ को गया । वहा उसने देखा कि पुरुष-पुरुषो के टुको ढाड़े करले. कह रहे हैं कि यह तेरा यह मेरा' । वह बोला, "यह तो बही भयंकर बात है कि पुरुष. पुरुष के टुकडे कर काटते हैं।" वे बोले, 'उन्होने हमारे साथ उस जन्म में ऐसा ही किया था। हम भी उसके बदले में इन के साथ ऐमा ही कर रहे है"। उसने कहा, "कुछ इसका प्रायश्चित्त भी है ?" वे बोले, "तेरा बाप इमको जानता है" ॥३॥ वहा से वह द धारण को गया । वहा भी उसने देखा कि पुरुष-पुरुप के टुकड़े करके काट रहे हैं और कहते है कि यह तेरा यह मेरा 1 वह बोला "यह तो बड़ो भयकर बात है का. ११. ६. १.४., समिदाधानादीना वनस्पत्यादिरूपफलप्राप्तिसाधनताकथनम् १५३६ त्पुरुषाः पर्वाण्येषां पवंशः सकतं पवंशो व्यभक्षनेति ते होचुरित्य वामेऽम्मानमु- मिल्लोकेऽसचन्त तावयमिदमिह प्रतिराचामहाऽइति म होवाचास्तोह प्रायश्चि- तीरित्यस्तीति काऽति पितव ते वेदेति ॥४।। । स ह तत एव प्रत्यङ्ग प्रवनाज। एदु पुरुषः पुरुषांस्तूष्णीमासीनांस्तूप्यो- मासीनरद्यमानान्स होवाच भीष्म बत भोः पुरुषान्वाइएतत्पुरुषास्तूष्णीमासीनातू. पणीमासीना ऽअदातीति ते होचरित्यं वाऽइमेऽस्मानमुष्मिल्लोकेऽमचन तान्वयमि- होवाचामहाऽइति प्रतिसचामहाऽइति स होवाचास्तीह प्रायश्चित्तोरित्यस्तीति काति पितव ते वेदेति ।। ५ ॥ सह ततऽएवोदङ् प्रववाज । एदु पुरुषः पुरुषानाक्रन्दयतऽप्राकन्दयद्भि- रद्यमानान्स होवाच भीष्म वत भोः पुरुपान्याइएतत्पुरुषाऽआकन्दपत ऽप्राकन्दय- न्तोऽदन्तीति ते होचुरित्थ वाइमेऽस्मानमु० ॥ ६ ॥ राह ततऽएवैनयोः पूर्वयोः । उत्तरमन्ववान्तरदेश प्रववादुस्त्रिगे कल्या- णी चातिकल्याणी च तेऽअन्तरेण पुरुष: कुष्णः पिङ्गाक्षो दण्डपाणिस्तस्थौ ताई हैन दृष्ट्वा भीविवेद त ह पितोवाचाधीष्व स्वाध्याय कस्मान्नु स्वाध्याय नाघोपऽइति स होवाच किमध्येप्ये न किंचनास्तीति तद वरुणो विदांचकाराद्र - यग्वाऽइति ॥७॥ कि पुरुष पुरुषों के टुकड़े-टुकड़े कर के इस प्रकार याद रहे हैं"। वे बोले "इन लोगो ने उस जन्म में हमार साथ ऐसा ही किया था। हम भी यदले में उनके साथ वैमा ही कर रहे है।" उसने पूछा, "क्या इसका कोई प्रायश्चित्त भी है ?"। उन्होने कहा "है"। "क्या?" "तेरा बाप जानता है"||४|| प्रब यह वहा से पश्चिम को चला । वहा नुप-चाप बैठे लोग चुप-चार बैठे लोगो को खा रहे थे। उसने कहा, "कितनी भयंकर बात है ' -नाप बैठे हुये लोग चुपचाप बैठे हुये लोगो को सा रहे हैं"। उन्होंने कहा, ' इन्होंने उम जन्म मे हमारे साथ ऐसा ही किया था। हम भी इनके साथ बदले मे ऐमा ही करते हैं । उसने पूछा "क्या इसका कोई प्राय- श्चित भी है ?" "है" । "क्या है" "तेरा पिता जानता है ?" ॥५॥ वहा से वह उत्तर को गया । वह चिल्लाते हुये लोग चिल्लाते हुये लोगो को खा रहे थे। उसने कहा, ' बझे भयकर बात है कि चिल्लाते हुये लोग चिल्लाते हुये लोगो को खा रहे हैं"। बोले "इन्होने हमारे..इत्पादि ॥६॥ वहा से वह इन दो पूर्व को दिशाम्रो के उत्तर मे गया । वहाँ दो स्त्रिया थी। एक सुन्दर पौर दूसरी प्रति मुन्दर । उनके बीच में एक काला, पोलो पालो वाला, पोर हाथ मे उंडा लिये भावमी था । उसको देख कर उसको डर लगा । वह घर गया और वंठ गया। पिता बोला, "स्वाध्याय कर । स्वाध्याय क्यो नहीं करता" । वह बोला, "क्या पहूं। कुछ तो है नहीं" 1 तव वरुण ने जाना कि इसने देख लिया ॥७॥ । ।
न
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का ११. ६. १८.१२
स होवाच । यान्वं तत्प्राच्या दिश्यद्राक्षोः पुरुषः पुरुषापर्वाण्यैषां पर्वशः
सत्रश्च पवशो विभजमानानिद तवेद ममेति वनस्पतया वै तेऽअभूवन्त्म यद्वन-
स्पनीमा समिधमादधाति तेन वनस्पतोनवरुद्ध तेन वनस्पतीना लोक जपति
॥८॥
अथ यानेतद्दक्षिणाया दियद्राक्षी: । पुरुषः पुरुपाल्पण्येिषां पवशः संक्तं
पर्वशो विभजमानानिद तवेद ममेति पशवो वै तेऽप्रभूवन्म यत्पयसा जुहोति तेन
पशूनवरुद्ध तेन पशूना लोक जयति ॥ ६ ॥
अथ यानेनत्प्रतीच्या दिश्यद्राक्षीः । पुरुषः पुरुषस्तूिष्णीमासीनास्तूष्णीमा-
सोनेरयमानानोषधयो वै ता ऽप्रभूवन्स यत्तरोनावज्योतयति तेनौषधीरवरुन्धे
तेनोपधीनां लोक जयति ॥ १०॥
अथ यानेतदुदीच्या दिश्यद्राक्षीः । पुरुषः पुरुषानाकन्दयतऽमाकन्दयनि-
रद्यमानानापो वै ताऽप्रभूवन्स यदपः प्रत्यानयति तैनापोऽवरुन्द तेनापा लोक
जयति ।। ११॥
अथ येऽएते । स्त्रियावद्राक्षी । कल्याणी चातिवल्याणी च सा या कल्याणी
सा श्रद्धा स यत्पूर्वामाहुति जुहोति तेन श्रद्धांमवरुद्ध तेन श्रद्धा जयत्यय याऽतिक-
ल्याणी सा ऽश्रद्धा स युदत्तरामाहुति जुहोनि तेनाथद्धामवरुन्द्ध तेनाश्रद्धां जयति
॥१२॥
-
पिता ने कहा, 'यह जो तू ने पूर्व दिशा मे देखा कि पुरुष-गुरुप के ठुको करके बाट
रहे हैं कि ये तेरा, यह मेरा । ये वनस्पतिया थी। जब मनुष्य वनस्पतियो से समिधा लेकर
रखता है उससे वनस्पतियो को अधीन करता है, उससे बनस्पतियों के लोक को जीतता
है।
यह जो दक्षिण दिशा मे देखा कि पुरुष पुष्प के पोरे काट-काट फर बाट रहे हैं, यह
तेरा है यह मेरा । ये सब पशुये। जब वह दूध को पाहुति देता है तो पशुपो पर स्वत्व
करता है । पशुमो के लोक को जीतता है ॥६॥
ये जो तूने पश्चिम दिशा मे देखा कि पुरुष गुरुपो को चुपचाप बैठे खा रहे हैं वे
मोपधिया थीं। जब वह तण के प्रकाश से पग्निहात्र के दूध को देखता है तो मोपधिया
पर स्वत्व करता है । मोपधियो के लोक को जीतता है ।।
यह जो तूने उत्तर की दिशा मे देखा कि चिल्लाते हुये पुरुप चिल्लाते हुये पुरुषों को
खा रहे हैं वे जल थे, जब बह जल को पग्निहोत्र के दूध मे डालता है तो जलों पर सत्व
प्राप्त करता है । जलो के सोक को जीतता है ॥११॥
ये जो तूने दो स्त्रिया देखी एक सुन्दरी प्रौर दूसरी प्रति सुन्दरी । मुन्दरी श्रद्धा
थी। जी पहली प्राति को देता है वह यदा पर स्वत्व करता है, उससे पद्धा को जानता
है । जो मति सुन्दरी शे वह प्रथदा है जो अन्तिम प्राति को देता है वह अथवा पर सात्व
करता है। मधदा को जीत लेता है ॥१२॥
का० ११.६.१.१३ अग्निहोत्रातिपूाशस्त्य-निरूपणम १५४१ अथ य एते । सोऽन्तरेण पुरुषः कृष्णः पिङ्गाक्षो दण्डपाणिरस्थाकोयो वै सोऽभूत्स यत्स च्यपऽआनीय मन्निनयति तेन कोधमवरुद्ध तेन क्रोध जयति स य एव विद्वानग्निहोय जुहोति तेन सर्व जयति सर्वमवरुद्ध ॥ १३ ॥ ब्राहाणम् ॥४॥ ६.१ ॥ इन दोनों के बीच मे जो काला, पीलो पाखो वाला और हाथ मे उडे वाला पुरुष था यह कोध है । यह जो न च मे जल डाल कर पाहुति देता है उससे क्रोध पर स्वत्व करता है, उससे क्रोध को जोतता है। इस प्रकार का ज्ञान प्राप्त करके जो अग्निहोत्र करता है वह सब को जीत लेता है। सब पर स्वत्व कर लेता है ॥१३॥ आख्यायिकयाऽग्निहोत्राहुनिप्राशस्त्यप्रतिपादनम् अध्याय ६-ब्राह्मण २ जनको ह वै वैदेहो । ब्राह्मणैर्धावयदि समाजगाम श्वेतकेतुनारुणेयेन सोमशुष्मेण सास्पयज्ञिना याज्ञवल्क्येन तान्होवाच कथ कथमग्निहोय जुहुथेति । स होवाच श्वेतकेतुगरुणेय । पर्मावेव सग्राडहमजस्रो यशसा विष्यन्दमा- नाचन्योऽन्यस्मिन्जुहोमोति कथ तदित्यादित्यो वै घमस्त सायमग्नो जुहोम्य- ग्निवे धर्मस्त प्रातरादित्ये जुहोमोति कि स भवति य एय जुहोत्यजल एव थिया यशसा भवत्येतयोश्च देवतयो सायुज्य सलोकता जयतीति ।। २ ।। अथ होवाच सोमशुष्म सात्ययनि । तेजऽएव सम्राडह तेजसि जुहोमोति कुछ ब्राह्मण घूम रहे थे । जनर वैदेह उनको मिला। वे वाह्मण य थे श्वेत केतु, मारणेय, सोमशुष्म सास्पति, याज्ञवल्क्य । उसने उनसे पूछा, 'पाप लोग किस-किस प्रकार से प्रग्निहोम करते हैं "श्वेतकेतु मारणेय बोला, हे सम्राट् । मैं दो घामो में एक दूसरे मे सफल तथा यश से भरो पाहुति देता हू"। जनक ने पूछा, ' कैसे?" । "मादित्य एका पाम है, उसकी साय काल को मग्नि मे माहुति देता हू । अग्नि धाम है, उसको प्रात. काल मादित्य में माहुति देता हू", जनक ने पूछा 'इससे क्या होता है उसका जो इस प्रकार माहुति देता है?" "यह मफल और यश तथा धी से युक्त होता है । इन दोनो देवतामो के सायुज्य पौर सालाक्य को प्राप्त करता है। सोमशुष्म सात्यपशि ने कहा, "हे सम्राट् ! मैं तेन को तेज मे पाहुति देता हू" 0 ।
N
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का ११०६.१.५-१२
स होवाच । यान्यै तत्प्राच्या दिश्यद्राक्षोः पुरुषः पुरुषापर्वाण्येपां पवंशः
सवश्च पवशो विभजमानानिद तवंद ममेति वनस्पतया व तेऽअभूवन्म यवनः
स्पतीना समिधमादधाति तेन वनस्पतोनवरुन्द्ध तेन वनस्पतोना लोक जयति
भय पानेतद्दक्षिणाया दिश्यद्राक्षी.। पुरुषः पुरुषापर्याप्येषां पक्शः संकतं
पवंशो विभजमानानिद तवंद ममेति पशवो वै तेऽप्रभूवन्म यत्पयसा जुहोति तेन
पशूनवरुद्ध तेन पशूना लोक जयति ॥ ६॥
अथ यानेनत्प्रतीच्या दिश्यद्राक्षीः । पुरुषः पुरुषास्तूष्णीमासीनांस्तूष्णोमा-
सीनरथमानानोपधयो व ता अभूवन्त्स यत्तु ऐनावज्योतयति तेनौषधीरयरुन्धे
तेनौषधोनां लोक जयति ॥१०॥
अथ यानेतदुदीच्या दिश्यद्राक्षीः । पुरुषः पुरुपानाक्रन्दयतऽभाकन्दयद्भि-
रद्यमानानापो ये ताऽप्रभूवन्स यदपः प्रत्यानयति तेनापोऽवरुद्ध तेनापा लोकं
जयति।।११॥
-
अथ येऽएते । स्त्रियावद्राक्षी. । कल्याणी चातिन ल्याणी च सा या कल्याणी
सा श्रद्धा स यत्पूर्वामाहुति जुहोति तेन धद्धामवरुद्ध तेन श्रद्धा जयत्यथ याऽतिक-
ल्याणी सा श्रद्धा स युदत्तरामाहुति जुहोति तेनाश्रद्धामवरुद्ध तेनानद्धा जयति
॥ १२॥
पिता ने कहा, 'यह जो तू ने पूर्व दिगा मे देखा कि पुरुष-पुष्प के टुकड़े करके बाट
रहे हैं कि ये तेरा, यह मेरा । ये वनस्पतिया थी। जब मनुष्य वनस्पतियों से समिधा लेकर
रखता है उससे वनस्पतियो को प्रधान करता है, उससे वनस्पतियो के लोक को जीतता
है।
यह जो दक्षिण दिशा मे देखा कि पुरुप पुरुष के पोरे काट-काट कर बाट रहे हैं, यह
तेरा है यह मेरा । ये सब पाये । जब यह दूध को पाहुति देता है तो पशुपो पर स्वत्व
करता है । पशुमो के लोक को जोतता है ।।।
ये जो तूने पश्चिम दिशा में देखा कि पुरुष-गुरुषो को चुपचाप बैठे खा रहे हैं वे
मोषधिया थी। जब वह तुण के प्रकाश से अग्निहोत्र के दूध को देखना है तो मोषधियो
पर स्वत्व करता है । पोपधियो के लोक को जीतता है ॥१०॥
यह जो तूने उत्तर की दिशा में देखा कि चिल्लाते हुप पुरुष चिल्लाते हुये पुरुषो को
खा रहे वे घन थे, जब वह जल को पग्निहोत्र के दूध मे डालता है तो जलों पर सत्व
प्राप्त करता है । जलो के सोक को जीतता है ॥११॥
ये जो तूने दो स्त्रिया देसी एक सुन्दरी पोर दूपरी प्रति सुन्दरी । सुन्दरी श्रद्धा
थी। जो पहली पाहुनि को देता है वह बड़ा पर स्वस्व करता है, उससे प्रदा को जीतता
है । जो मति सुन्दरी थी वह अथवा है जो मन्तिप माहुति को देता है वह प्रश्रया पर सत्य
करता है। प्रपदा को जीत खेता है ॥१२॥
*H का० ११.६.१.१३ अग्निहोत्रातिप्राशस्त्य-निरूपणम प्रय य एते । सोऽन्तरेण पुरुपः कृष्णः पिङ्गाक्षो दण्डपाणिरस्थात्क्रोधो वै सोऽभूत्स यत्स च्यपऽआनीय यन्निनयति तेन क्रोधमवरुद्ध तेन क्रोध जयति स यएवं विद्वानग्निहोत्र जुहोति तेन सर्व जयति सर्वमवरुद्ध ॥१३॥ ब्राह्मणम् ।। ४ ।। [६. १ ] ।। इन दोनो के बीच मे जो काला, पीली पांखो वाला मोर हाथ मे उडे वाला पुरुष पा वह पोध है । यह जो सन से जल डाल कर माहुति देता है उससे क्रोध पर स्वत्व करता है, उससे क्रोध को जीतता है। इस प्रकार का ज्ञान प्राप्त करके जो मग्निहोत्र करता है वह सब को जीत लेता है । सब पर स्वत्व कर लेता है ॥१३॥ आख्यायिकयाऽग्निहोत्राहुनिप्राशस्त्यप्रतिपादनम् d अध्याय ६-ब्राह्मण २ . जनको ह व वैदेहो । ब्राह्मणेर्धावयद्भिः समाजगाम श्वेतकेतुनाऽऽरुणेयेन सोमशुष्मेण सात्यज्ञिना याज्ञवल्क्येन तान्होवाच कथं कथमग्निहोत्र जुहुथेति स होवाच श्वेतकेतुगरुणेयः । धर्मावेव सम्राडमजस्रो यशसा विष्यन्दमा- नावन्योऽन्यस्मिन्जुहोमोति कय तदित्यादित्यो वै घमस्त। सायमग्नो जुहोम्य- ग्निवे धर्मस्तं प्रातरादित्ये जुहोमोति कि स भवति य एव जुहोत्यजस्र एव श्रिया यशसा भवत्येतयोश्च देवतयोः सायुज्य सलोकता जयतीति ॥ २॥ अथ होवाच सोमशुष्मः सात्ययज्ञिः । तेज एव सम्राडहं तेजसि जुहोमीति कुछ ब्राह्मण घूम रहे थे । जनक यैदेह उनको मिला । वे बाह्मण गे थे श्वेत केतु, भारुणय, सोमशुष्म सात्ययशि, याज्ञवल्क्य । उसने उनसे पूछा, “प्राप लोग किस-किस प्रकार से अग्निहोत्र करते हैं ?" ॥१॥ "श्वेतकेतु मारुणेय बोला, हे सम्राट् । मैं दो पामो मे एक दूसरे में सफल तथा परा से भरी पाहुति देता हू" । जनक ने पूछा, कैसे ?" । "प्रादित्य एक घाम है, उसकी साय काल को अग्नि मे माहुति देता हूँ। अग्नि घाम है, उसको प्रातः काल मादित्य मे माहुति देता हूँ", जनक ने पूछा 'इससे क्या होता है उसका को इस प्रकार पाहुति देता है ?" "यह मफल पोर या तथा श्री से युक्त होता" है । इन दोनो देवतानो के सायुज्य प्रोर सालोक्य को प्राप्त करता है ॥२॥ सोमगुप्म पात्ययशि ने कहा, "हे सम्राट् ! मैं तेज को तेज मे पाहुति देता है" माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कौ० ११.६.२ ३.५ A कथ तदित्यादित्यो व तेजस्तसायमग्नी जहोम्यग्नि तेजस्त प्रातरादित्य जुहो- मोति कि स भवति य एव जुहोतीति तेजस्वी यशस्व्यन्नादो भवत्यतयोश्चैव देवतयोः सायुज्य सलोकता जयतीति॥३॥ प्रथ होवाच याज्ञवल्क्य. । यदहमग्निमुद्धगम्यग्निहोत्रमेय तदुद्यच्छाम्यादित्य वाऽप्रस्तं यन्त सर्वे देवा ऽअनुपन्ति ते मएतमग्निमुद्धत दृष्ट्वो गवर्तन्तेऽयाह पात्राणि निरिणज्योपवाप्याग्निहोनी दोहयित्वा पश्यत्पश्यतस्तर्पयामीति त्व नेदिष्ठ याज्ञल्क्याग्निहोत्रस्यामीमा सिष्ठा धेनुशत ददामीति होवाच न त्ववन योस्त्वमुत्नाति न गति न प्रतिष्ठा न तृप्ति न पुनरावृत्ति न लोक प्रत्युत्थायिनमि 'त्युक्त्वा रथमास्थाय प्रधावयाचकार ॥४॥ ते होचु । अनि वं नोऽय राजन्यव धुरवादीद्धन्तन ब्रह्मोद्यमाह्वयामहा- ऽइति स होवाच याजवल्क्यो ब्राह्माणा व व स्मो राजन्यवन्परसौ यमुवय जयेम कमजेष्मेति व यामाथ यद्यमापस्माञ्जयेद्वाह्मणान राजन्यबन्धुरजपी दिति नो न युमेंदमा दृट्वमिनि तद्धास्य जज रथ ह याज्ञवल्क्यो रथमास्थायानुप्रधावया- चकार त हान्वाजगाम स होवाचाग्निहोत्र याज्ञवल्क्य वेदितू३मित्यग्निहोत्र सम्राडिति ।। ५॥ 'कैसे ?" । "मादित्य तेज है, उसकी साय काल अग्नि मे भाहुनि देता हू । अग्नि तेज है, उसकी प्रात काल प्रादित्य मे प्राहुति देता हूँ", "जो इस प्रकार पाहुति देता है उसका क्या होता है "। 'तेजस्वी, यशस्वी, अन्नाद हो जाता है। इन दोनो देवतामो के सायुज्य और सालोक्य को प्रा करता है" ॥३॥ पर याशवल्पय ने कहा ' मैं जय (गाहंत्य से) पनि निकालता है, तो यह पग्नि. होय ही है, जिसको उठाता है। पब मूर्य प्रस्त होता है, तो सब देवता उसका अनुसरण करते है । जब वह मुझे भग्नि निकालते देखते हैं, तो लोट पाते हैं। हवनपात्रो को माज कर वेदी मे रख कर अग्निहोत्री गाय को दूह कर उनको हात करता है, जब में उनको देखता हुया घे मुझ को देखते है" । ' हे पाशवल्य' तूने अग्निहोत्र को ठीक-ठोक मीमासा की है । मैं तुझ को मो गौयें दान देता है । परन्तु सूभी इन दो (पग्निहोत्र की भातियों) को उत्क्रान्ति, गति, प्रतिष्ठा, तृप्ति पुनरावृत्ति या प्रत्युत्थायी लोक को नहीं जानता", यह कह कर वह रथ पर बैठ कर चला गया ॥ उन्होंने कहा, "प्रो हो । यइ क्षत्रिय तो हम को इरा गया। चलो इससे ब्रह्म के सम्बन्ध में शास्त्रार्थ करे", पाज्ञवल्क्य बोला, "ब्राह्मणो | हम ब्राह्मण हैं वह क्षत्रिय है । यदि हम उसका जीत लें तो क्या कहगे कि किस को जीत लिया' यदि उसने इम को जोत लिया तो लोग कहेगे कि एक क्षत्रिय ने ब्राह्मण को जीत लिया। ऐमा मत कहो"। ये मान गये । परन्तु यानवल्य रथ पर चढ़ कर राजा के पोछ गया । उमने उनको जा पकडा, जनक बोला "क्या अग्निहोर सीखने के लिये। यावत्वय " "हा सम्राट अग्निहोत्र सोखने के लिये" ||५|| - का० ११.६.२.६.१० पग्निहोत्रातिप्राशस्त्य निरूपणम् ते वाऽएतेऽप्राहुती हुतेऽउरकामतः । तेऽनन्तरिक्षमाविशतस्तेऽअन्तरिक्ष- मेवाहवनीयं कुर्वात वायु समिधं मरीचीरेव शुकामाहुति तेऽअन्तरिक्ष तर्पयतस्ते ततऽजरकामतः॥६॥ ते दिवमाविशतः। ते दिवमेवाहवनीयं कुर्वातऽआदित्य समिधं चन्द्रमम- मेव शुक्रामाहुति ते दिवं तर्पयतस्तै ततऽप्रायतेते ॥ ७॥ तेऽइमामाविशतः । तेऽइमामेवाहवनीयं बुतेिऽग्नि समिधमोषधीरेव शुकामाहुति तेऽडमा तपंयतस्ते ततऽउत्क्रामतः ।।६।। ते पुरुषमाविशतः। तस्य मुखमेवाहवनोय कुर्वात जिह्वा समिधमन्नमेव' . शुक्रामाहुति ते पुरुष तर्पयतः स यऽएव विद्वानश्नात्यग्निहोत्रमेवास्य हुतं. भवति ते ततऽउकामतः ॥ ९ ॥ ते स्त्रियमाविशतः। तस्याऽउपस्थमेवाहवनीयं कुर्वात धारका ममिध घारका ह वै नामपंतया ह वै प्रजापतिः प्रजा पारयांचकार रेत एव शुक्रामहुति ते स्त्रियं तर्पयतः रा य एवं विद्वान्मियुनमुपेत्यग्निहोत्रमेवास्य हुतं भवति यस्ततः पुत्रो जायते स लोकः प्रत्युत्याय्येतदग्निहोत्र याज्ञवल्क्य नातः परतरमस्तीति होवाच तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वर ददौ स होवाच कामप्रश्न एव मे त्वयि याज्ञवल्क्या- रादिति ततो ब्रह्मा जनकऽप्रास ॥१०॥ ब्राह्मणम् ॥ [ ६.२.] ॥ "ये दो माहृतिया दी जाहर उठती हैं और अन्तरिक्ष में पहुंचती हैं। वे अन्तरिक्ष को ही मापनीय बनाती हैं । वायु को ममिधा किरणो को शुक्र माहुति । इस प्रकार वे अन्तरिक्ष को तृप्त करके ऊपर को उठती हैं ॥६|| वे चोलोक मे पचती हैं। वे द्योलोक को ही पाहवतीय बनाती हैं, मादित्य को समिधा, चन्द्रमा की शुक्र-माहुति । चे चो को तृन करके लौटती है ।।७।। घे पृथ्वी में पाती हैं। वे इसको ही पाहवनीय करती हैं । अग्नि को समिधा, मोपधियो को शुक-याति । ये इस पृथ्वी को तृप्त करके उठनी है ।।८।। ये पुरुप में प्रवेश करती है। वे उसके मुख को प्राइवनोय करती हैं, जीभ को समिधा, अन्न को सुफ पाहुति । वे पुरुष को तृप्त करती हैं । जो इस बात को जान कर खाता है उसका पग्निहोस पूरा होता है। वे दो प्रातियो वहा से उठती है । वे स्त्री में प्रवेश करती हैं । उसकी गोद को माननीय बनाती हैं धारका को समिपा । योनि को धार का, इसलिये कहते हैं कि प्रजापति ने इसी से प्रजा को बनाया था। वीर्य को शुक्र-माहति । वे स्त्री को तृप्त करती हैं। जो इसको समझ कर मैथुन करता है, उसका भग्निहोत्र पूरा होता है । उससे जो पुत्र होता है, वही प्रत्युत्यायी लोक है । हे याज्ञवल्क्य ! यही प्रग्निहोत्र है । इससे परम कुछ नहीं । उसने यह कहा और पानवल्क्य ने उसे वर दिया । उसने कहा, याज्ञवल्क्य । जब मैं चाहूँ तुम से प्रश्न कर सकू" । तब से जनक ग्राहमण हो गया ॥१॥ - आख्यायिकयाऽग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादियागदेवतानां तत्त्वत. प्राणशब्दाभिधेय- परमात्मरूपताप्रतिपादनम् अध्याय ६-ब्राह्मण ३ जनको ह वैदेहः । बहुदक्षिणेन यज्ञ नेजे स ह गवासहस्रमवरुधन्नुबाचं- ता वो बाह्मणा सउदजतामिति ॥१॥ स होवाच । याज्ञवल्क्योऽप्रर्वानी रेताऽइति ते होचुस्त्व स्विन्नो याज्ञवल्क्य श्रमिष्ठोऽसी३ऽइति स होवाच नमोऽस्तु प्रह्मिष्ठाय गोकामाऽएव वय स्म- ऽइति ॥२॥ ते होचु. 1 को नऽहम प्रक्ष्यतीति म होवाच विदग्धः शाल्योऽहमिति त हो प्रतिख्यायोगाय त्वा७ स्विच्छाकल्य ब्राह्मणाऽउल् मुकावक्षयणमकता३ऽइति स होवाच । कति देवा याज्ञवल्क्येति प्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रत्योमिति होवाच क्त्येव देवा याज्ञवल्क्येनि प्रयस्त्रिादित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति प्रयाहत्योमिति होवाच स्पेिव देवा याज्ञवल्क्येति जनक वैदह ने बहुत दक्षिणा वाला यश रमाया । पोर हजार गायें बाघ कर नहा, "हे ब्राह्मणगण! पाप मे से जो सब से पधिक प्रह्मिष्ठ हो वह इनको खोल ले जाय" ॥१॥ याज्ञवल्क्य बोला, "इनको इघर हाक लो" । वे ब्राह्मण बोले, ' हे याज्ञवलय ! क्या हम मे तुम्ही सब से अधिक ब्रह्मिप्छ हो?" उस ने उत्तर दिया "नमस्कार हो अशिष्ठ के लिये । हम तो गायो के इच्छुक है" ॥॥ वे एक दूसरे से कहने लगे, "हम में से कौन ऐसा है जो इससे प्रश्न करे ?" चतुर शाकल्प ने कहा "मैं"। याज्ञवलय ने उसको मोर देख कर कहा, "हे शाकल्य तुम को ब्राह्मणो ने पाग बुझाने का साधन बना लिया" ॥३॥ उसने पूछा, ' याज्ञवलय ! देव के है ?"। उसने कहा 'तीन मो तीन मोर तीन हजार तीन", "ठीक 1" "पच्चा याज्ञवलय ! वास्तव में कितने देव हैं ?" "तेनीस"। उसने कहा "ठीक" ! "यामवलर ! ठीक-टोक कितने देव हैं"। "तीन" । उमने कहा "ठीक" "यात- वल्क्य, निश्चित तापो कि कितने देव है ?" । "दो" । उमने नहा ठीक' । "सपाय में कितने देव है याज्ञवल्क्य !?" "डे"। उसने कहा "ठीक है" । "पुश्यनपा क्तिन देव है ?
का० ११.६.३.४-६ अग्निहोत्राहुदर्शयूर्णमासादियागदेवतानां द्वावियोमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्यध्यघंऽइत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्यस्येकऽइत्योमिति होवाच कतमे ते अयश्च त्री च शता प्रयश्च त्री च सहलेति ॥४॥ स होवाच । महिमान एवंषामते प्रयस्त्रिशत्त्वेव देवाऽइति कतमे ते त्रयस्त्रिशदित्यष्टो वसवएकादश रुद्रा द्वादशादित्यास्तऽएकत्रिशदिन्द्रश्चंव प्रजापतिश्च श्रयस्त्रिशाविति ।। ५ ॥ कतमे वमवऽइति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्ष चादित्यश्च द्योश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवएते हीद सर्व वासयन्ते यदिदा सर्व वासयन्ते तस्मादसवइति ॥६॥ क्तमे रुद्राऽइति । दशेमे पुष्पे प्राणाऽप्रात्मैकादशस्ते यदाऽस्मान्माच्छ- रीरादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तम्मा द्रा इति ॥ ७ ॥ कतमऽपादित्या इति । द्वादा मासाः सवत्सरस्यैतऽप्रादित्याशते हीदछ सर्वमाददाना यन्ति ते यदिद५ सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्याऽइति 11८॥ कतमऽइन्द्रः कतमः प्रजापनिरिति । स्तनयित्तुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतम स्तनयित्नुरित्यशनिरिति कतमो यज्ञऽइति पशवऽइति ॥ ६ ॥ कतमे ते अयो देवाऽइति । इमऽएक त्रयो लोकाएषु होमे सर्वे देवाऽइति - याज्ञवल्क्य !" | "एक" । उसने कहा "ठीक है" "ये तीन सो तीन मोर तीन हजार तीन कौन हैं ?" या याज्ञवल्क्य ने कहा, "ये तो इसकी शक्तियां (महिमा) है। वस्तुतः देव तो तेतीस हैं", "वे तेतोस कौन हैं ?" 'पाठ वसु, ग्यारह रुद्र, गरह मादित्य, ये हुये इकतीस, इन्स पौर प्रजापति" ॥५॥ "वसु कौन-कोन हैं ?" "अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, प्रादित्य, यो, चन्द्रमा, नक्षत्र" ये वसु हैं। इन में यह सब ससार बसता है। इनमे ये सब ससार बसता है, इसलिये इनका नाम वसु है ।।६।। रुद्र फोन कोन हैं ? "पुरुष के दस प्राण और ग्यारहवा मात्मा । ये जब हमको मत्यं शरीर से निकालते हैं, तब रुलाते हैं। लाते हैं इसलिये इनका नाम रुद्र है" ॥३॥ मादित्य कौन-कौन है? सवत्सर के चारह मास प्रादिस्य है । ये सब को लेते हुये चलते हैं, इसलिये इनका नाम मादित्य है' ।।८।। "इन्द्र कौन है ? प्रजापति कोन ? "गरजने वाला (स्तनयित्नु) इन्द्र है । और यज्ञ प्रजापति है" "स्तनयित्नु (गरजने वाला) कौन है ?" "मशनि (विजली)" | "यज्ञ क्या है ?" । "पशु" 'ये तीन देव कौन हैं ?" "ये तीन लोक ! क्योंकि इन मे सब देव स्थित हैं",
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का० ११.६.३.१०-११
कतमो तो दो देवावित्यन्न चैत्र प्राणश्चेति कतमोऽध्यइति योऽय पवन इति
यस्मिन्निद सनमध्यानोंत्तनाध्यद्धऽइति कतमऽएको देवऽइति प्रागऽइति ||१०||
स होवाच । अनतिप्रश्न्ग मा देवतामत्यप्राशीः पुरेत्तिध्यै मरिष्यसि न तेs-
स्यौनि चन गृहान्प्राप्स्यन्तोति स ह तथंव ममार तस्य हाप्यन्यन्मन्यमाना परिमो-
पिणोऽस्थीन्यपजह्नस्तस्मान्नोपवादी स्यादुत ह्य वंवित्परो भवति ।। ११ ॥
ब्राह्मणम् ॥ ६॥ [६ ३] ॥ इति षष्ठोऽध्यायः समाप्तः । [७२ ॥
वे दो देव कौन हैं ?", "अन्न भौर प्राण" । ' डेढ देव कौन है ?" "यह जो बहता है
(वायु)" ।' एक देव कौन है
याज्ञवल्क्य ने कहा "तू ने तो देवता के भी पार की बात पूछ लो । अमुक तिथि
के पहले मर जायगा । तेरी हड्डिया भी घर तक न पहुच सकेंगी।" ' वह शाकल्प वस्तुतः
मर गया । और उसकी हड्डियो को लोग कुछ पोर समझ कर चुरा ले गये । इसलिये
उपवाद (दोप निकालना) नहीं करना चाहिये । इस रहस्य को समझने वाला तर
जाता है ॥११॥
""प्राय" ॥१॥
पशुयधप्रशसा अध्याय ७-ब्राह्मण १ पशुबन्धेन यजते । पशवो वै पशुबन्धः स यत्पशुबन्धेन यजते पशुमानसा. नीति तेन गृहेषु यजते गृहेषु पशून्वध्नाऽइति तेन सुयवसे यजेत सुयवरो पशून्बध्ना- ऽइति जीयन्ति ह वै जुह्वतो यजमानस्याग्नयोऽग्नीजीयंतोऽनु यजमानो यजमान- मनु महाश्च पशवश्च ॥ १॥ शनम् ६००.॥ स यहाशुपन्धेन यजते । अग्नीनेवैतत्पुनर्णवान्कुरुतेनीना पुनर्गवतामनु यजमानो यजमानमनु गृहाश्च पशवश्चायुष्यो ह वाऽप्रस्यपऽमात्मनिष्क्रयणो भवति मासोयन्ति ह 4 जुह्वतो यजमानस्याम्नयस्ते यजमानमेव ध्यायन्ति यजमान सकल्पयन्ति पचन्ति वाऽअन्येष्वग्निपु वृथा मासमय वेषा नातोऽन्या माणसाशा विद्यते यस्यो चैते भवन्ति ॥२॥ स यत्पशुबन्धेन यजते। प्रात्मानमेवैतन्निष्क्रीणीते वीरेण धीर वीरो पशुबन्ध यज्ञ करता है । पशु ही पशुबन्ध हैं। पशुबन्ध यज्ञ इसलिये किया जाता है कि पशुमो की प्राप्ति हो । यह यश घर मे होता है, अर्थात् घर में पशु बन्ध जाय । पच्छी फसल मे यज्ञ करता है, अर्थात् प्रन्यो फसल मे पशु बन्ध सके । जब यज्ञ कर चुकते है तो पग्नियाँ बुझ जाती हैं । अम्नियो के साथ-साथ यजमान भी थक जाता है । यजमान के साथ-पाय घर के लोग और पशु भी ॥१॥ पशुबन्ध यज्ञ करने से पग्निया फिर नई हो जाती है मौर अग्नियो के नया हो जाने से यजमान नया हो जाता 1 यजमान के नये होने से उसके घर वाले तथा पशु भी। पात्मनिष्क्रयण प्रायु का बढ़ाने वाला होता है। माहुति देते हुये यजमान की मग्निया मास (हयि') चाहती हैं। यजमान का ही ध्यान करती हैं, यजमान की ही कल्पना करती हैं। प्रत्य पग्नियो मे तो मोर मास भी पकाते हैं। परन्तु इन पग्नियो को माता तो इन्ही मासो पर है या उस पर जिसके ये हैं ॥२॥ पशुबन्ध यज्ञ के द्वारा यह मात्मनिष्क्रयण करता है । वीर का चोर से। पर वोर १४४७ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ११.७.२.३ हि पशु:रो यजमान एतदु ह वै परममन्नाद्यं यन्मास स परमस्र्यवान्नाद्यस्यात्ता भवति तं वै संवत्सरो नानीजानमतीयादायुर्वं सवत्सरऽआयुरेवंतदमृतमात्मन्धत्तं पाह्मणम् ॥ ७॥ [७.१] | ॥ है यजमान वीर है। मास परम भन्न है । इस प्रकार वह परम भन्न का लाने वाला हो जाता है । इस यज्ञ के बिना एक वर्ष नहीं बीतना चाहिये। क्योकि वर्ष का अर्थ है प्रायु । इस प्रकार यह अपने को अमृत-मान् बनाना है ॥३॥ पशुबन्धस्येष्टिविधत्वम्, सोमविधत्वञ्च अध्याय ७-ब्राह्मण २ हविर्यज्ञविधो ह वाऽअन्य पशुवन्धः । सवविधोऽन्यः स हैप हविर्यज्ञविधी यस्मिन्वतमुपनयति यस्मिन्नपः प्रणयति यस्मिन्पूर्णपात्र निनयति यस्मिन्विष्णु- कमान्कमयत्यथ हैप सवविधो यस्मिन्नेतानि न क्रियन्ते ॥१॥ तदाहुः । प्रष्टिः पशुबन्धा३महायज्ञ: ३ऽइति महायशऽइति ह यादिष्टि वै तहि पशुबन्धमकानमकृक्षथाऽऽत्येन व पात् ॥ २॥ तस्य प्रपाजाइएव प्रातःसवनम् । अनुपाजास्तृतीयसवनं पुरोडाशऽएव मध्यन्दिन सवनम् ॥३॥ तद्धके । वपाया हुताया दक्षिणा नयन्ति तदु तथा न कुर्याद्यो हैन पशुबन्ध दो प्रकार के होते हैं एक हविज्ञविध, दूसरा उवविध | "विपक्ष- विघ" मे ये कृत्य किये जाते हैं-पध्वर्यु का) प्रत (अर्थात् व्रतदुपा गाय से दूध) लाना, जलों का प्ररणीता मे लाना, पूर्ण राव से जल डालना, (यजमान का) विष्णु पगो को चलना। 'सदिघ" दे है जिसमे यह कृत नहीं होते ॥१॥ इस पर प्रश्न होता है कि "पशुबन्ध इष्टि है या महायज्ञ ?" इसका उत्तर है "महायज्ञ", "क्योकि यदि पगुबन्ध इष्टि मानी जायगी तो मानो तुमने इसको भी कर दिया" । ऐसा कहना चाहिये ।।२।। इसके प्रयाज प्रात.सदन हैं । अनुयाज तृतीयरावन । पुरोडाथ ही बीच का सवन ॥३॥ कुछ लोग वपा को प्राहुति दिये जाने पर दक्षिण लाते हैं। ऐसा न करना चाहिये । नयोकि ऐसा करने पर यदि कोई कह बैठे कि "इस यजमान ने दक्षिणा को प्राणो के बाहर का० ११.७.२.४.७ पशुवन्ध निरूपणम् तत्र पार्थाि वाऽप्रय प्रारणेभ्यो दक्षिणाऽअनेपोन्न प्राणानददक्षदन्धों वा स्रामो वा बधिरो वा पक्षहतो वा भविष्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ॥ ४ ॥ इस्यमय कुर्यात् । पुरोडाशेडायामेवोपनाया दक्षिणा नयेदैन्द्रो वाऽप्रय मध्य 1: प्राइममेवंतवैन्द्र मध्यतः प्रारण दक्षिणाभिर्दक्षयत्येन्द्र के माध्यन्दिन सवनं माध्यन्दिने व सबने दक्षिणा नीयन्ते तस्मात्सरोडाशेडायामेवोपहताया दक्षिणा नयेत् ॥५॥ तदाहु । प्रश्वर्यो यद्दीक्षितस्य नानवभूयोऽवकल्पते क्वनमदिदीक्षऽऽत्या- वभृथादनू हेयुरध्वयुश्च प्रतिप्रस्थाता च होता च मैग्रावरुणश्च ब्रह्मा चा- ग्नीध्रश्चतर्वाऽएप पड्ढोता तमनुत्य पड्ढोवार जहोत्येकामाहुति कृत्वा पञ्च वाऽऽज्या द्यौहपृष्ठमन्तरिक्षमात्माऽङ्गैया पृथिवी शरीर. ॥ वाचस्पतेऽच्छिद्रया वाचाऽच्छिद्रया जुह्वा दिवि देवावृध होत्रामरयत्स्वाहेति संव दीक्षा ॥ ६ ॥ तदाहुः । अध्वर्यो यद्दीक्षितस्य नानवभूयोऽवकल्पते पवे नमवभृथमवनेप्य- सीति स यद्ध दयशूलेन चरन्ति स हैवंतस्यावभृथः ॥७॥ मधुको ह स्माह पंड्ग्यः । विसोमेन वाऽएके पशुबन्धेन यजन्ते ससोमेनके कर दिया । उसने अपने प्राणो को बनवान् नहीं किया । वह अन्धा, लगडा, बहिरा, हो जायगा पा उसका एक पक्ष मारा जायगा" तो वैसा ही हो जायगा ॥४॥ इस प्रकार करे । पुरोडाश को इडा की पाहुति होने पर दक्षिणा लावे । यह मध्य का प्राण इन्द्र-सम्बन्धी है। इस इन्द्र-सम्बन्धी मभ्य प्राण को दक्षिणा से प्रवल करता है । माध्य- दिन सबन भी इन्द्रसम्बन्धी है। माध्यन्दिन सवन मे ही दक्षिणा माई जाती हैं। इसलिये पुरावास की इडा को माहुति हो जाय तब दक्षिणा सावे ॥५॥ इस पर कहते हैं "प्रत्यु' । दीक्षित के लिय अवय स्नान न होना ठीक नहीं है फिर तूने उराको दीक्षित कब किया?" अच्छा । प्रवभूथ स्नान तक हर रखना चाहिये । मध्ययु, प्रिस्थाता, होता, मंत्रावरुण ब्रह्मा, मनीघ्र इनके द्वारा, क्योकि ये पदोन (छ होता) कहलाते हैं । (और इस कृत्य को पढढोत -करप कहते हैं)। शीम-शीन पढते हुये पदवोस-पाहुति देता है। चाहे एक पाहुति या पाच माहुतिया :-इस मत्र से :- "द्योगृष्ठमन्तरिक्षामाइ गर्यज्ञ पृथिवी शरीरे वाचस्पतेऽच्छिद्रया पानाऽच्छिद्र या जुता दिदि देवावृध होत्रामे रयत् स्वाहा"। "यो इराको पोठ है, अन्तरिक्ष मात्मा है, हे वृहस्पति ' प्रगो से इसने यन्त्र को शरीरो से पृथिवी को, दोपहिया वागी मे, दोपरहित जीभ से देवो को प्रसन्न करने वाली होत्रा को उत्पन्न किया है स्वाहा" ॥६॥ इसक सम्बन्ध मे वे कहते हैं, "अमयु! जव दोसित के लिये अबभ्य स्नान न हाना अनुचित है तो तू ने प्रबन्ध स्नान कर कराया।" इसका उत्तर पह है कि हृदय- शूल का कृत्य हो मरभूथ स्नान है ॥७ मधुक पेय ने एक बार कहा था, 'कुछ लोग पसुबन्ध सोम के बिना करते है कुछ 7 माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १९.७२.५ दिवि वे सोमऽमासीत्त गायत्री वयो भूत्वा हरत्तस्य यत्पर्णमच्छिद्यत तत्पर्णम्य पर्णत्वमिति न्वाएतबाह्मणमुद्यते विसोमेन वाऽएके पशबन्धन यजन्ते ससोमे- नके विसोमेन पशुबन्धेन यजते योऽन्य पालाशाप कुरुतेऽथ हैप ससोमेन पबन्धन पजते यः पालाश यूपं कुरुते तस्मात्यालाशमेव यूपं कुर्वीत ॥ ८ ॥ ब्राह्मरणम् ॥ ८॥ (७२.) । सोम के साथ। सोम पो लोक में था। गायत्री पक्षी बन कर उसको ले पाई। उसका एक पणं (पंख) कट गया । यह पर्व का पर्णत्व है। यह है ब्राह्मण (गाण) जो गाई जाती है । कुछ अवश्य विना सोम के पशु बन्ध करते हैं और कुछ सोम के साथ । जो पलाश के शिवाय किसी अन्य सकडी का यूप बनाते है यह बिना सोम के पशु बन्ध करते हैं। जो पलादा का यूप बनाते हैं यह सोम-सहित पा चन्य करते हैं । इसलिये पनाम का ही पशु बन्ध होना चाहिये ।। (२) यज्ञ सम्बन्धी सारांश पशुबन्ध के भेद । (१) हविर्यश विष (२) सवविय विसोम पशुन्य तथा समोम पनुबन्ध । (३) उपदेश तथा भाषा सम्बन्धी टिमरिणयो योई विशेष वात नहीं । पहसारस्प यूपत्य पशुविरोपित्यम, पल्पसारस्य पधुसमृद्धिकरत्यय अध्याय ७-ब्राह्मण ३ स य:एप बहुसारः ।। हापदायस्तरमातामा पशुकामो यूप न कु . ताय य एप पाल्गुमासहः स ह पाचस्तस्माताहम पर कामी यूपं पुति ॥१॥ प्रथ यस्ताकस्य मतः । गुनायानं भवनि न ह पोनी नाम ग यो ह मोना कहो लकडो वा (महनार) हो वह पगमा के लिए पानही होता । इसलिये पशुओं को रया करने वाला ऐसा पूर ने बनावे । नरम ना का (परमागह) पगमों के निये यदा होता है इसलिये परमो मे पाहन वाला देसी ही माग का बनाये ॥१॥ वो सकती टेढी हो कर पाये से मूल (कार) को मात दोदो है. यह यांनी पशुबन्ध-निरूपणम् तादृश यूप कुरुते पुरा हायुषोऽमु लोकमेति तस्मात्ताहशमायुष्कामो यूपं न कुर्वीत ॥ २॥ अथ यऽएपऽआनतः। उपरिष्टादपनतो मध्ये सोऽशनार्य रूप स यो ह तादृशं पूप कुरुतेशनायुका हास्य भार्या भवन्ति तस्मातादृशमन्नाद्य कामो यूपन कुर्वीताय याएपऽपानतऽउपरिष्टादुपनतनो मध्ये सोऽन्ताद्यस्य रूप तस्मात्ताह- शमन्नाद्यकामो यूप कुर्वीत ॥ ३ ॥ ब्राह्मणम् ।। ६ || [७ ३.] ॥ (कबूतर के समान ?) कहलाती है । जो ऐसा यूप बनाता है वह भायु से पहले ही परलोक को जाता है । इसलिये दीप प्रायु चाहने वाला वसा यूप न दनावे ।।२।। वह जो ऊार मुका हुपा (मानत) और बीच मे उभरा हुमा (मपनत) हो वह भूस का रूप है, जो ऐसा यूष बनाता है उसके घर के लोग भूखे रहते हैं । इसलिये सुकाल का इच्छुक ऐमा न करे । जो कार को झुका हुमा (मानत) पोर बीच मे (उपनव) भीतर को भिषा हुमा हो वह सुकाल का रूप है । इसलिये सुकाल का इच्छुक ऐसा ही यूप बनावे ॥३॥ (२) यज्ञ सम्बन्धी सारांश यूप नरम लकडी का हो । ऊपर मुका हो। बीच मे पिचका हुमा। (३) उपदेश तथा भाषा सम्बन्धी टिप्पणिया कोई विशेष बात नहीं । यूपप्रमाणम् अध्याय ७-ब्राह्मण स यत्पशुना यक्ष्यमाणः । एकारनि यूप कुरुतऽइममेव तेन लोकं जपत्य- . थ पवघर निमन्तरिक्षलोकमेव तेन जयत्यथ यत्श्यरलि दिवमेव तेन जयत्यथ यच्चतुररनि दिशएव तेन जयति स वाएष श्यरत्निवैव चतुररनिर्वा पशुबन्ध- ५सुमध यज्ञ करने की इच्छा वाला यदि एक हाय लम्बा यूप बनावे वा इस लोक को उसके द्वारा जीत लेता है। यदि दो हाथ, तो अन्नरिक्ष लोक को उसके द्वारा जीतता है । यदि तीन हाथ तो उसके द्वारा तीन लोकों को जीतता है । यदि पार हाथ तो उससे दिशामी को जीतता है। प्रायः पसुबन्ध का यूप तीन या चार हाथ लम्बा होता है । जो - १५५२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०११.७.४.२-४ यूपो भवत्यथ योऽतऽऊध्वः सौम्यस्यैव सोऽध्वरस्य ॥ १ ॥ तदाहुः । यजेदाज्यभागो ना३ऽइनि यजेदित्याहुश्चक्षुपी वाएते यज्ञस्य यदाज्यभागो किमृते पुरुषश्चक्षुा। स्यादिति यावद्ध भगिन स्वेन भागधेयेन ननिर्भजन्यमिभक्तो वै स तावन्मन्यतेऽप यदव त स्वेन भागधेयेन निभजन्त्यथैव म निर्भक्तो मन्यते स यतद्धोत ऽन्वास्ना रक्षः ससृजतादिति तदेन स्वेन भाग- धेयेन निभजति ।। २॥ एतद्व पगो सज्ञप्यमानस्य । हृदय मुक्समवेति हृदयाच्छूल तये मह हुद- येन पगु पयन्ति पुन. पशुध शुगनुविष्यन्देत पाश्वत एवनसा प्रतृयश्रपयेत् ॥३॥ उपस्तुणीतऽप्राज्यम् । तत्पृथिव्य रूप करोति हिरण्यशालमवदधाति तदग्ने रूप करोति वपामवदधाति तदन्तरिक्षस्य 5 करोति हिरण्याकलमवद- धाति तदादित्यस्य रूप कोत्यय यदुरिप्दादभिषारयति वदिवो रूप करोति सा वाऽएपा पञ्चावत्ता वा भवति पाइतो यशः पाक्तः पनुः पञ्चतंय सवत्स- रस्य तस्मात्पञ्चावता वपा भवति ।।४।। ब्राह्मगम् ॥ १० ॥ [७ ४,] इति सप्तमोऽध्याय समाप्त [७३. ।। इससे सम्मानो वह सोन प्रबर ॥१॥ इम पर न करत है कि प्राज्य भागा को जातियां दी जाय या महो । लोग यह है कि पपप दी राय । माज्य भाग पाहुतिया तो यश पी को प्राय है। सपा दा पायो र बिना भी काई पुषण हाता है । न तक हिमदार यो उममा हिस्सा नहीं मिलता वह रलता नहीं । जब उसको हिस्सा मिल जाता है तभी वह टलता है (यांकि उसका हिसा उमका मिल गया। पा उममा हिम्मा उसमनती है) । स कहना है कि राय को रधिर देदो'नो उमरो उमरा भाग देकर हटाता है ॥२॥ जब पा मारा जा रहा है तो मा माफ इदा ये बन्दिता जाता है और हृदय से पूनम होइप मरिन पागे परत है फिर पाभर म फिर पर जापानमनिकनगर से रायर नहर 41 ॥ नीचे की सुपर दे । उमम वह उसको विधी या सागर को ग्यता है। यह पनि कामशा। अपा गे रखा है। यह पन िामा देना है। मोन व दुको जो रगता है पादिय काम्पमा है । आर से पोछारना है. यह दो नाप देता है। यह मंत्र भाग वागी वाहती है। पर गरमा मी पांच वाला है। मालर में पांच अनुचे होती है। इससि अपार भाग यानी होती है।
अग्निहोरे महइत्युपस्थानं कर्तव्यनिमित्त विधातुमाख्यायिका अध्याय --ब्राह्मण १ तद्यथा ह वे । इदा रथचक्र वा कोलालचक्र वा प्रतिष्ठितं क्रन्देदेव हैवेमे लोकाऽमधूवामप्रतिष्ठिताऽभासुः ॥ १॥ सह प्रजापतिरीक्षाञ्चक । कथ चिमे लोका बुवाः प्रतिष्ठिताः स्युरिति- स एभिश्च पर्वतनंदोभिश्चेमामह हद्वयोभिश्व मरीचिभिश्वान्तरिक्ष जी मूर्तश्च नक्षत्रैश्च दिवस ॥२॥ स महति व्याहत् । पशवो वै महत्तस्माद्यस्यते यतो भवन्ति भूयिष्य- मस्य कले महोयन्ते वहा ह वाऽप्रस्यते भवन्ति भूयिष्ठ हास्य कुले महीयन्ते तस्माद्यनगायतनाद्याधेरन्चा प्र वा यापयेयुरग्निहोत्र हुत्वा महऽइत्युपतिष्ठेत प्रति प्रजया पशुभिस्तिष्ठति नायतनाच्च्यवते ॥ ३ ॥ ब्राह्मणम् ।। ११11८१ ॥ जमे यह रथचक्र या कुम्हार का चक्र विना ठहराये हिलता है, वैसे ही ये लोक चलायमान और प्रतिष्ठा रहित थे अर्थात् ठहरे हुये न थे ॥१॥ प्रजापति ने सोचा कि ये लोक निश्चित और प्रतिष्ठित कैसे हो । उसने इन पर्वतो और नदियो द्वारा इस पृथ्वी को ठहराया । पक्षियो पोर किरणो द्वारा पन्त को बादलो और नक्षयो द्वारा धो लोक को ॥२॥ उसने कहा "मह." ।'मह' पशु है। इसलिये जिसके घर में बहुत होते हैं, उसका कुल बहुत बह जाता है । यजमान के घर में ये पाहत हो जाने हैं । उसका कुल बहुत बढ़ जाता है । इसलिये इसको यदि वलात्कार घर से निकालने लगे पा जाने को कहे तो पग्निहोत्र करके “मह." कह । प्रजा और पशु के द्वारा यह प्रतिष्ठित होगा। पोर अपने पर रो च्युत न होगा । १५५३.
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ११.७ ४.२-४ यूपो भवत्यथ योऽत ऊर्ध्वः सौम्यस्यैव सोऽधरस्य ॥१॥ तदाहुः । यजेदाज्यभागों ना३ऽइनि यजेदित्याहुश्चक्षुपी वाएते यशस्य यदाज्यभागो किमृते पुरुषश्चक्षुा स्यादिति याव भागिन स्वेन भागधेयेन ननिर्भजन्त्यमिभक्तो वै स तावन्मन्यतेऽय यदेव तपस्वेन भागधेयेन निभमन्यथैव स निर्भत्तो मन्यते स यौनद्धोत.ऽन्वास्ना रक्षः ससृजतादिति तदेन स्वेन भाग- धेयेन निभजति ॥२॥ एतद्वै पशो संज्ञप्यमानस्य । हृदय शुक्समवेति हृदयाच्दल तद्ये मह हृद- येन पशु अपयन्ति पुन पशु शुगनुविष्यन्देत पार्श्वत एवनाकाष्ठे प्रतृयश्नपयेत् उपस्तृणीतऽप्राज्यम् । तत्पृथिव्य रूप करोति हिरण्यशकलमवदधाति तदग्नै रूप करोति वपामवदधाति तदन्तरिक्षस्य रूपं करोति हिरण्यशकलमबद- पाति तदादित्यस्य रूप करोत्यथ यदुरिष्टादभिधारयति तद्दियो रूप करोति सा वाऽएपा पञ्चावत्ता वा भवति पाङ्क्तो यज्ञः गाइक्तः पशु पञ्चऽतव सवत्स- रस्य तस्मात्पञ्चावत्ता वपा भवति ॥ ४ ॥ ब्राह्मगम् ।। १० ।। [७ ४.] इति सप्तमोऽध्याय समाप्त [७३. ।। इससे लम्बा हो वह सोम मध्वर का ॥१॥ इस पर प्रश्न करते है कि प्राज्य भागो को जातियाँ दी जाय या नही । लोग कहते हैं कि अवश्य दी जाय । प्राज्य भाग पाहुतियाँ सो यज्ञ की दो पाखें है । क्या दो माखो व बिना भी कोई पुरुष होता । जब तक हिस्पेदार को उसका हिस्सा नहीं मिलता वह टलता नहीं । जब उसको हिस्सा मिल जाता है तभी वह टलता है (योकि उसका हिस्सा उसको मिल गया। प्रर उसका हिस्सा उममे नही है) । जब कहता है कि 'राक्षस को रुधिर दे दो तो उसको उममा भाग देकर हटाता है ॥२॥ जब पशु मारा जा रहा है मो उसका शोक हृदय में केन्द्रित हो जाता है और हृदय से झूल मे । जो हृदय मस्ति पशु भी पकाते हैं फिर पशु भर मे फिर शोक फल जायगा । इमलिये एक बगल से काष्ठ पर लेकर एकावे || नीचे घी से सुपड दे । उससे वह उमको पृथिवी का रूप देता है । मोने के टुकडे को रखता है । वह अग्नि का रूप देता है। वपा को रखता है। यह अन्तरिक्ष का रूप देता है । सोने के टुकड़े को रखता है वह पादि-य का रूप देता है । अगर से घी छोडता है. यह घो का रूप देता है। यह पाच भाग बाली वा होती है । यज्ञ पाच वाला है । पशु भी पाच वाला है। सरसर में पाच ऋतु होती है। इसलिये वा पांच भाग वालो होती है । । 4-- अग्निहोत्रे महइत्युपस्थानं कत्तं व्यनिमित्त विधातुमाख्यायिका अध्याय ८- --ब्राह्मण ? सद्यथा ह वै । इद रथचक्र वा कोलालचक्र वा प्रतिष्ठित कन्देदेव हैवेमे लोकाऽप्रवाऽप्रतिष्ठिताऽपासुः ॥ १ ॥ सह प्रजापतिरीक्षाञ्चके । कप विमे लोका घुवा प्रतिष्ठिता. स्युरिति- सऽएभिश्चय पर्वतैनंदोभिश्चेमामढण्हद्वयोभिश्च मचिभिश्वान्तरिक्ष जीमूतश्च नक्षश्च दिवम् ॥२॥ स महइति व्याहरत् । पशवो व महस्तस्माद्यस्यते वहयो भवन्ति भूयिष्ठ- मस्य कुले महीयन्ते वाह वाऽपस्यते भवन्ति भूयिष्ठ हास्य कुले महीयन्ते तस्मायनमायतनाद्वाधेरवा प्र वा यापयेयुरग्निहोत्र हुत्वा महऽइत्युपतिष्ठेत प्रति प्रजया पशुभिस्तिष्ठति नायतनाच्यवते ।। ३ ।। ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥१॥ जैसे यह स्यचक्र या बुम्हार का चक्र बिना ठहराये हिलता है, वैसे ही ये लोक चलायमान पोर प्रतिष्ठा रहित थे अर्थात् ठहरे हुये न थे ॥१॥ प्रजापति ने सोचा कि ये लोक निश्चित और प्रतिष्ठित कैसे हो । उसने इन पर्वतो और नदियो द्वारा इस पृथ्वी को ठहराया 1 पक्षियो मोर किरणो द्वारा अन्तक्षि को बादलो पोर नक्षत्रो द्वारा गोलोक को ॥२॥ उसने कहा “मह" मह' पशु है। इमलिये जिसके घर में बहुत होते हैं, उसका कुल बहुत बढ़ जाता है । यजमान के घर मे ये शु बहुत हो जाने हैं । उसका कुल बहुत बढ़ जाता है । इसलिये इसको यदि बलात्कार घर से निकालने लगे पा जाने यो कह तो अग्निहोत्र करके ' मह" कहे। प्रजा प्रौर परा के द्वारा वह प्रतिष्ठित होगा। और अपने पर से पुरत न होगwww .
प्राहितादिभेदेनाग्नेश्चातुविध्यम अध्याय-ब्राह्मण २ चत्वारो ह वाऽग्नय । प्राहितऽउद्धत. प्रहृतो विहृतोऽयमेव लोक- ऽमाहितोऽन्तक्षिलोकऽउद्ध तो द्यौ हृनो दिशो विहृतोऽग्निरेवावाहितो वायु- रुद्ध तऽआदित्यः प्रहतश्चन्द्रमा विहतो गार्हपत्याएवाहितमाहवनीयऽउद्ध: तोऽथ यमेतमाहवनीयात्प्राञ्च प्रणयन्ति स प्रहृतोऽथ यमेतमुदञ्च पशुधपणाया- हरन्ति यं चोपयड्भ्यः स विहृतस्तस्मात्प्रहाऽग्नो पशुवन्धेन यजेत ॥१॥ ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥ [ २ ॥ अग्नियाँ चार है । (१) प्राहित (२) उद्धृत (३) मदत (1) विहृत । यह लोक माहित है । अन्तरिक्ष लोक उडत है द्यो प्रहृत है और दिशाये विहृत है । मग्नि माहृत है, वायु उन त है, प्रादित्य प्रहत है और चन्द्रमा बिहृत है । गार्हपत्य प्राहित है, माहवनीय रवत है, जिसको प्राहयनीय से लेकर पूर्व को ले जाते है वह प्रहत है । जिसको उत्तर को । पशु पकाने के लिये ले जाते हैं पोर जो छोटी पाहुतियो के लिये होती है वह विहृत है । इसलिये पशुबन्ध यज्ञ प्रहत अग्नि मे करना चाहिये ॥१॥ । पशोः प्रजापतिः सूर्य इन्द्राग्नीति देवतात्रयप्रतिपादनम् अध्याय ८- -ब्राह्मण ३ तदाहुः। किदेवत्यऽएप पशुः स्यादिति प्राजापत्या स्यादित्याहुः प्रजापति- एतमनेऽभ्यपश्यत्तस्मात्प्राजापत्याएवंप पशु स्यादिति ॥१॥ प्रथोऽनप्याहुः । सौर्य एवंप पशुः स्यादिति तस्मादेतस्मिन्नस्तमिते पशवो बध्यन्ते वध्यन्ये कान्यथा गोष्ठमेकउपसमायन्ति तस्मात्सोयंऽएवंप पशुः स्यादिति ॥ २॥ प्रश्न होता है कि पा किस देवता का होता है ? "प्रजापति का । प्रजापति ने ही पहले इसको देखा था । इसलिये यह पा प्राजापत्य अर्थात् प्रजापति का ही होता ऐसा भी कहते हैं कि यह पशु सौर्य (प्रर्यात् सूर्य का) होता है । इसलिये सूर्य के अस्त होने पर ही पशु वाषे नाते हैं। कुछ अपने गोष्ठ या प्रस्तबल मे ! युछ झुण्ड में फिरते रहते हैं, इसलिये पशु सौर्य होते हैं ।
नाम . का० ११, ८, ३. ३-५ यूपप्रमाण-निरूपणम् अथोऽमप्याहुः । ऐन्द्राग्न एवंप पशुः स्यादित्येते व देवतऽ न्वन्ये देवा यद्याततॊ यजते पारय एव यदि महसा पजते पारयत एव तस्मादन्द्राग्न एवंप पशः स्यादिति ।। ३॥ प्राणश्व पशुबन्धः । तस्माद्यावज्जोवति नास्य न्यः पशूनामपटे बद्धा ह्यस्मिन्तेते भवन्ति ॥ ४॥ स ह प्रजापति रनिमुवाच । यजं त्वया त्वाऽऽसभाऽइति नेति होवाच वायु व होलि स ह वायुमुवाच पज त्वया त्वा ऽऽलभाऽइति नेति होवाच पुरुष ब्रू नीति स ह पुरुपमुवान यज त्वया त्वाऽऽलभाइति नेति होवाच पशू- दीति स ह पशूनुवाच यर्ज युष्माभिग वो लभाऽइति नेति होचुश्चन्द्रमस बहीति स ह चन्द्र- मसमुवाच यज त्वया त्वा न माइति नेति होवाचादित्य व होति स हादित्यमुवाच यज त्वया त्वा लभाऽनि तथेति होवाच यऽउ तऽएते नाचीकमन्त किमु माएतेषु स्यादिति यद्यत्कामयेथाऽइति तथेति तमारभन सोऽन्यायं पशुरालब्धः सज्ञप्तोऽश्व- यत्तताभिराप्रीभिरात्रीपातद्यदेतमेताभिरनीभिगमीणातस्मादाप्रियो तस्माद् पशु सशप्तं वयाच्छेतो नु मुहूर्त मिति स यावन्तमश्वमेधेनेष्टवा लोकं जयति तावन्तमेतेन जयति ।। ५ ।। ऐसा भी कहते हैं कि पशु इन्द्र पोर पग्नि के होते हैं । क्योकि इन्ही दो देवतापो के पीछे अन्य देवता है । यदि कोई दुःखी यज्ञ करता है तो यह देवता उसका दुःख दूर कर देते है। यदि वह सम्पत्ति को बहुतायत के लिये यन्न करता है तो भी वे उसको सहायता करते है । इसलिये यह पशु इन्द्र प्रौर पनि दोनों का होना चाहिये ॥३॥ प्राण ही पशुवन्य है । क्योकि जब तक जीवन है कोई पशुमो पर स्वखन कर सकता । वे इसी मे बधे रहते हैं ।।४।। प्रजापति ने अग्नि से कहा "मैं तुझ से यज्ञ करूगा । तेरे ऊपर हाथ डागा"। उसने कहा, "नही, वायु से कह"। उसने वायु से कहा "तुझ से यज्ञ करूंगा। तुझ पर हाथ डागा"। उसने कहा 'नहीं, पुरुष से कह"। उसने पुरुष से कहा, "मैं तुझ से यक्ष करूगा । तेरे ऊपर हाथ डासु ।" । उसने कहा "नही, पशुमो से कह" । उसने पशुमो से ' कहा, "तुम से यज्ञ करूगा। तुझ पर हाथ डाल गा"। उन्होने कहा, "नहीं, चन्द्रमा से कह" । उसने चन्द्रमा से कहा, "तुझ से यज्ञ करू गा, तुझ पर हाय रामा"। उसने कहा, "नहीं । मादित्य से कह" । उसने पादित्य से कहा, "तुझ से पश का गा । तुझ पर हाथ डानुगा"। उसने कहा "अच्छा, परन्तु जिन्होने अपनी मनुमति नहीं दी, उनमे मेरा क्या भाग होगा ?" "जो तू चाहे"। उसने कहा "मच्छा" । उसका पालभन किया । वह पानभन किया हुप्रा पशु यही है । संज्ञापन से वह फूल गया । उसको मषि मयो से शात किया । पूकि अपि मत्रो से उसे शात किया, इसलिये उसका नाम 'अप्रिय हो गया। इसलिये मज्ञापन वाले पशु से कहे, "योडी देर लेटा रह"'1 जितना प्रश्वमेध से सो को जोतता है उतना ही पशुबन्ध से भी ॥शा माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ११.८.३.६-६ त प्राची दिक् । प्रारणेत्यनुप्राणत्याग मेवास्मिस्तददधात्त दक्षिणा दिव्या- नेत्यनुप्राणयानमेवास्मिस्तददधात प्रतीची दिगपानेत्यनुप्राणदपानमेवास्मिस्तद- दधात्तमुदीचीदिगुदानेत्यनुप्राणदुदानमेवास्पिस्तददधात्तमुर्छा दिक्समानत्यनुप्राण- समानमेवास्मिस्तददात्तस्मादुपुत्र जातमकृतनाभि पञ्च ब्राह्मणान्त्र गदित्येन- मनुप्राणितेति या तान्न विन्देदपि स्वयमेवानु परिक्राममनुप्राण्यात्स सवमायुरेत्या- हैव जराय जोवनि ॥६ स प्रारणमेवाग्नेरादत्त । तस्मदेष नानुपध्मानो नानुपज्वालितो ज्वलत्यात्तो ह्यस्य प्राणऽमा ह वै द्विपतो भ्रातृव्यस्य प्राण दत्ते यऽएवं वेद ॥ ७॥ रूपमेव वायोरादत। तस्मादेतस्य लेजयताइवोपचम्बन्ति न त्वेन पश्य- न्त्यात्त ह्यस्य रूपमा ह व द्विपतो भ्रातृव्यस्य रूप दत्ते यऽएव वेद ॥ ८॥ चित्तेमव पुरुषस्यादत्त । तस्मादाहुर्देवचित त्वाऽवतु मा मनुष्यचित्तमित्या- त ह्यस्य चित्तमा ह वै द्विपतो भ्रातृव्यस्य चित्त दत्तै यऽएव वेद ॥६॥ चक्षुरेव पशूनामादत्त । तस्मादेने चापमानाऽइवंद न जानन्त्यथ यदेवो. प्राची दिशा (की वायु) उस पर चली और उस पशु मे उसने प्राण धारण किया । उस पर दक्षिण दिशा की वायु चली । उसने ब्यान को उसमे धारण किया । पश्चिम दिशा की वायु उस पर धनी और उसने उसो अपान को धारण किया। उत्तर दिशा क वायु उस पर चली और उसने उसमे उदान धारण कराया। कार की दिशा उस पर चली प्रोर उसने उसमे समान' धारण कराया। इसलिये नवजात पुत्र के ऊपर जिसका सभी माल नही गिरा पाच वाहाणो से कहे, ' इसके कार इस प्रकार फू को" । यदि वे न मिल सके तो स्वय की परिक्रमा करके फ के । वह सम्पूर्ण प्रायु का होता है और वृक्षा- वस्था तक जोता है ॥६॥ उस (सूर्य) ने अग्नि का प्राण ले लिया। इसलिये प्राग जलती ही नही जब तक पखान किया जाय पा प्रज्वलिन न की जाय अग्नि जलता नहीं क्योकि इसमें से प्राण निकाल लिया गया । जो इस रहस्य को समझना है वह प्रान शत्रु में से प्राण सीप लेता है 111 उसने वायु का रूप ले लिया । इसलिये लोग इसको हिलते सुनने हैं दखते नही, वो इसका का तो ले लिया गया । इसलिये भो इस रहस्य को रामझता है वह अपने शत्रु का रूप ले लेता है।॥॥ उसने पुरुष का चित्त ले लिया । इसलिये लोग कहते हैं 'देव-चित्त तेरी रक्षा करे। मनुष्यचित्त मेरी।" क्योकि उसका चित्त तो उसमे से लिया गया । जो इस रहस्य को समझता है वह प्ररने शत्रु का चित्त तो लेता है । उसने पशुओं की प्राख छीन ली। इसलिये वे देख कर किसी चीज को नही पहचान सकते । मूष कर पहचानत है वयाकि उनसे पास दो वे तो गई । नो इस रहस्य को समझता
का० ११.८.३१०-११ यूपप्रमाण-निरूपणम्
पजिप्रन्स्यथ जानन्त्यात्त ह्या चारा ह वै द्विषतो भ्रातृव्यस्य चक्षुर्दत्ते यएन
वेद ॥१०॥
मामेव चन्द्रमसऽपादत्त । तस्मादेतयोः सदृशयोः सतो तरी चन्द्रमा
भात्यात्ता ह्यस्य भा ऽमा ह वै द्विषतो भ्रातृव्यस्य भा दत्ते यऽएव वेद तादादत्त
तस्मादादित्यः ॥ ११॥
ब्रह्मणम् ॥ १३ ॥ [८ ३] ।
है वह अपने शत्र को पास छीन लेता है tot
उसने चन्द्रमा की प्राभा ले ली । इसलिये सूर्यचन्द्र इन दोनो समान रूप वालो
मे चन्द्रमा कम पमकता है। क्योकि इराकी आमा ले ली गई । इसलिये जो इस रहस्य को
समझता है वह अपने शत्र से मामा ले लेता है । चूकि उसने इन सब को लिया । इसलिये
इसका नाम 'पा+दा' से मादित्य पड गया ।।११।।
1
पशुप्रायश्चि ततया स्पत्याख्यहोमविधानम्
अध्याय --ब्राह्मण ४
केशिगृहपतीनाम है। सम्रादुघा शार्दूलो जघान सह स समिण-
ऽामन्त्रयाचक्र केह प्रायश्चित्तिरिति ते होचुर्नेह प्रायश्चित्तिरस्ति खण्डिक-
एवोभारिरस्य प्रायश्चिति वेद सऽउ तएतादृक्चैव कामयतेऽनश्च पापीय इति
स होवाच । संग्रहीतयुधि मेऽस्यन्त्स्यामि स यद्यह मे वक्ष्यति समा-
प्स्याभि या मा मारयिप्यनि यज्ञ विकृण्टमनुविक्रक्ष्यऽइति ॥२॥
फेशिहपतियो की सम्राट-दुधा गाय को और खा गया । (जिस गाय के दूध को
पका कर प्रवर्य बनाते हैं उसका नाम सम्राट् दुधा है । गर्म दूध को धर्म या सम्राट् कहते
है)। वह अपने सम वाले साथियो से बोला "इसका क्या प्रायश्चित्त है " वे बोले "कुछ
प्रायश्चित्त नहीं है । परन्तु केवल खण्डिक उभारि इसका प्रायश्चित्त जानता है । परन्तु
वह तो ऐसा ही चाहता है । इससे भी बुरा" ॥१॥
उसने कहा "रयवान, मेरे घोडे जोत, में जाऊगा । यदि वह बता देगा तो में
सफल हो जाऊगा । यदि वह मुझे मारेगा तो मैं यज्ञ के विकृत होने पर स्वर भी विव
हो जाऊगा" ॥२॥
१५५८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०1१.८.१.३.५ स ह युक्त्वा ययावाजगाम । तह प्रतिस्यायोवाच यन्वेतान्येवाजिनानि मृगेपु भवन्त्यर्थ पृष्ठी रपि शीयं पचामहे कृष्णाजिनं मे ग्रीवास्वाबद्धमित्येव मेदमधूपोऽम्यवस्यन्त:मिति ॥ ३ ॥ नेति होवाच । सम्राड्यां व मे भगव: शार्दूलोऽवधीत्स यद्यह मे वक्ष्यसि समाप्स्यामि या मा मारयिष्यमि यज्ञ विकृष्टमनुविकक्ष्यऽइति ।। ४ ।। म होवाच । आमन्त्रणीयावामन्त्रयाऽइति तान्हामन्थ्योवाच यद्यस्मै वक्ष्या- म्यमुष्यवेदं प्रजा भविष्यति न मम लोगी वह भविष्यामि या वाऽअस्मै वक्ष्यामि मर्मवेद प्रजा भविष्यति नामुष्य लोकी तसो भविष्यनीति ते होचुर्मा भगवो वोचोऽय वाव क्षत्रियस्य लोकऽइति स होवाच वक्ष्याम्येवामूर्व राज्यो भूयस्य- ऽइति ॥५॥ तस्माऽउ हैतदुवाच। स्मृतोत्वाऽन्यामाजतेति तात्मा ते सम्रादुधा स्यादिति चन्द्राले स्पृणोमि स्वाहा सूर्यात्त चक्षु स्मृणामि स्वाहा वाताते प्राणान्स्पृणोमि स्वाहा दिग्भ्यस्ते श्रोत्र स्मृणोमि स्वाहाऽभ्यस्ते लोहित स्पृणोमि स्वाहा पृथिव्यं ते शरीर स्पृणोमि स्वाहेत्यथान्यामाजतेति तात्मा वह रथ जुतवा कर चल दिया और वहां पाया । जब (खण्डिक ने) उसे देखा तो कहा "मृगो के ऊपर मृग-चर्म होते हैं । उनकी पसलिया काट कर हम पका लेते हैं। मेरी गर्दन से काले मृग का चमं बया है। कम ऐसे ही विचार से तू मेरे पास प्राया है ' (अर्थात् करा मुझे मारने के लिये) ॥३॥ उसने कहा, "नही, भगवन् । मेरी सम्राटदुवा गाय को शेर खा गया । यदि माप बता देंगे तो मैं सफल जाऊ गा 1 यदि आप मुझे मारना हो चाहते हैं तो यन के नष्ट होने के साथ मैं भी नष्ट हो जाऊंगा" ॥४॥ वह बोला, 'मैं अपने मनियों से परामर्श करू गा" । उनसे परामर्श करके बोला, "यदि मैं बताऊं तो इसकी सन्तान होगी न कि मेरी । परन्तु मेरा परलोक बनेगा। यदि मैं नहीं बताता तो मेरो प्रजा होगी न कि उसको । परन्तु उसका परलोक बनेगा"। उन्होने कहा, 'भगवन् । मत बतायो । यह लोक क्षत्रिय का है"। उसने कहा, "नहीं- नही । मैं बताऊ गा । उस लोक मे बहुत गो गते हैं (प्रर्यात् वहाँ भी प्रायु है) ॥५॥ तब उसने बता दिया स्मृती पाहुतियो को देकर ऐसा कहै “दूसरी गाय सानो", बही तेरी समादुपा होगी । इन मत्रो से चन्द्रात् ते मन स्पृणोमि स्वाहा । (चन्द्र से मैं तेरा मन लेना है), सूर्यात् ते चक्षु स्मृणोमि स्वाहा । (सूर्य से प्रास), वातात् ते प्राणान् स्पृणोमि स्वाहा । (वायु से प्राण) दिपस्ते प्रोत्र स्मृणोमि स्वाहा । (दिशामो से कान) अभयस्ते लोहित स्मृणोमि स्वाहा । (जलो से रुधिर) पृथिव्य ते दारीर स्पृणोमि स्वाहा । (पृथिवी मे दारीर) १५५६ का० ११.८, ४.६ युपप्रमाण-निरूपणम् ते सम्राड्दुघा स्गदिति ततो हैव सऽउत्समाद कैशिनो रेवेमाऽप्रप्येतहि प्रजा जायन्ते ॥६॥ ब्राह्मणम् ॥ १४॥ [८. ४. ॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ कण्डिकासंख्या १०२ ॥ इति प्रष्टमोऽध्य यः समाप्नः ।। [७४.] ।। अस्मिकाण्डे कण्डिका संख्या ४३७ ।। इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणेऽष्टाध्यायीनामंकादशं काण्ड समाप्तम् ।। ११॥ . तब यह कहे "दूसरी गाय ता" 1 यह तेरी सम्राट्-दुघा होगी। तब वह वहाँ से चला गया । केशि लोगो का वश अब तक चलता है ।।६।। माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण को श्रीमत् ५० गंगाप्रसाद उपाध्यायकृत "रत्नकुमारी दीपिका" भाषाव्याख्या का मष्टाध्यायी नाम एकादश काण्ड समाप्त हुप्रा ।
एकादश-काण्ड
प्रपाठक
फण्डिका-सख्या
प्रथम (११२.४]
द्वितीय [११.४.२]
तृतीय [११.५६]
चतुर्थ [११८.४]
११२
१०२
पूर्व के काण्डों का योग ५५०१
पूर्णयोग ५६३८
मुद्रक-पग्री प्रकाशन एक दिसं, १२-चमेलियन रोड, बिस्लो।
द्वादश-काण्ड अथ मध्यमं नाम द्वादशं काण्डम
द्वादशाहे वोक्षाक्रमः
अध्याय ?
ब्राह्मण १
।
पो३म् । अय वै यज्ञो योऽयं पवते । तमेतऽई-सन्ति ये सवत्सराय दीक्ष-
न्ते तेपां गृहपतिः प्रथमो दीक्षतेऽय वै लोको गृहपतिरस्मिन्वं लोकऽइदU
सर्व प्रतिष्ठित गृहपताऽउ वं सत्रिणः प्रतिष्ठिना: प्रतिष्ठायामेवैतत्प्रतिष्ठाय
दीक्षन्ते ।।१।।
अथ ब्रह्माणं दीक्षयति । चन्द्रमा वै ब्रह्मा सोमोये चन्द्रमाः सौम्या ऽयोषधय.
ऽपोपधीस्तदनेन लोकेन सदधाति तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत स यच तावन्तरे-
णान्यो दीक्षतोपधीस्तदनेन लोकेन नाना कुर्यादुच्छोपुका ह स्युस्तस्मादेतावन्त-
रेणान्यो न दीक्षत ॥२॥
प्रथोद्गातारं दीक्षयति । पर्जन्यो वाऽ उद्गता पर्जन्यादु वै वृष्टिर्जायते वृष्टि
तदोषधिभ्यः सदधाति तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत स यद्धेतावन्तरेणान्यो
दोक्षत वृष्टि तदोपधिभिर्नाना कुर्यादवर्षको ह स्यात्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत
॥३॥
वस्तुतः यह यज्ञ वही है जो बहता है, पर्याद वायु । जो सवत्सर के लिये दीक्षा
लेते हैं वे इसी को कामना करते हैं। उनमे से गृहपति पहले दीक्षित होता है। यह लोक
गृहपति है। इसी लोक मे सब प्रतिष्ठित है। ग्रहाति मे हो सब सप वाले (याशिक)
प्रतिप्ठिन है। प्रतिष्ठा मे प्रतिष्ठित होकर ही वे दीक्षित होते हैं। (मर्थात् बुनियाद मजबूत
करने के बाद)॥१॥
अब (मध्वयु) ब्रह्मा को दीक्षित करता है । ब्रह्मा चन्द्रमा है, सोम पन्द्रमा है,
मोपधिया मोम की है । इस प्रकार वे प्रोपधियो को इस लोक से सन्धि करता है।
इसलिये इन दोनो के बीच मे और कोई दीक्षित नहीं ता। यदि इन दोनो के बीच मे
किसी माय को दीक्षित करेंगा तो प्रोपधियो को इस लोक से अलग कर देगा । मोर पे
सूप जायेंगी । इसलिये इन दोनो के बीच मे किसी अन्य को दीक्षित न करे ॥२॥
मब उद्गाता को दीक्षित करता है । उद्गाता पर्जन्य या बादल है । पर्जन्य से ही
वृष्टि होती है । इस प्रकार वृष्टि मौर ग्रोपधियो में सन्धि करता है। इसलिये इन दोनो
कधीव में किसी अन्य को दीक्षित न करे। यदि इन दोनो के बीच मे किसी ने दीक्षित
करेगा तो वृष्टि को प्रोपधियों से अलग कर देगा पौर वर्षा न होगी। इसलिये इन दोनो
के बीच में किसी को दीक्षित नको ॥३॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.११.४७ अथ होतार दीक्षयति । अग्नि होताऽधिदेवत वागध्यात्ममन्न वृष्टिरग्नि च तद्वाच चान्नेन सदधाति तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षत स यद्धनावन्तरेणान्यो दोक्षेताग्नि च तद्वाच नान्नेन नाना कुर्यादशनायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो व दोक्षेतैताश्चतुरोऽध्वयुदी क्षति ॥ ४॥ आध्वयु प्रतिस्थाता दोक्षयति । मनो वाऽमध्वयु परियोता मनश्च तद्वाच च सदधाति तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत स यद्धतावन्तरेणान्यो दीक्षेत मनश्च तद्वाच च नाना कर्याप्रमायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत प्रय ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छसिन दीक्षयति । स हि सोऽन्वथोद्गाने प्रस्तो- तार दीक्षयति त हि सोऽन्वय होने मैत्रावरुण दीक्षयति त हि सोज्वेताश्चतुर प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति ॥६॥ अथाध्वयंचे प्रतिप्रस्थातार नेष्टा दोधयति । तहि सोऽन्येतेषां वे नवानो क्लप्तिमन्वितरे कल्पन्ते नव वै प्राणा प्राणानेवण्वेतद्दधाति तथा सर्वमायुर्यन्ति तथो ह न पुराऽऽयुपोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति ॥७॥ प्रब होता को दीमित करता है । होता पग्नि है देवता के विचार से । परन्तु होता वाणी है शरीर के विचार से । इस प्रकार अग्नि और वाणी की पन्ने से सन्धि करता है। इन दोनों के बीच में किसी दूसरे को दीक्षित न करे। यदि इन दोनों के बीच मे रियो परप को दीक्षित करेगा तो अम्रि और दृष्टि को अन्न से अलग कर देया मोर दुभिक्ष हो जायगा, इसलिये इन दोनो के बीच म पिसी अन्य को दीक्षित न करे । इन चार को पध्व' दीक्षित करता है ।।४।। भर प्रध्वयं को प्रतिप्रस्याता दीक्षित करता है। प्रध्वयु मन है । होता वाक् । इस प्रकार मन मोर वाक् म सधि करता है। इसलिय इन दोनों के बीच म रिसी पन्य को दीक्षित नहीं करते । यदि इन के बीच में विमो मन्य को दीक्षित करगा तो मन और वाक् को प्रनग-अलग कर देगा मोर लोप परने लगेंगे । इसलिय इन दोनो दो बीचम किसी को दीपित न करे॥५॥ प्रय ब्रह्मा के लिये ब्राह्मणान्छमी को दीक्षित करता है । स्याकि यह उस (ब्रह्मा) के पौधे है । मय प्रस्तोता का उदााता लिय दीक्षित करता है । क्योकि प्रोवा गाता के पाये है। पब होता र यि मंत्रावरुण को दीक्षित करता है । क्योकि मंचावरण हाता के पीछे है। इन चारो को प्रतिप्रस्याता दौश्चित करता है ॥६॥ पर पध्वयं के किस प्रतिप्रस्थाता को नप्टा दीक्षित करता है। या नि- प्रस्थाता मध्ययुं क पाछे है । इन नौ का वार करक तर पन्यों का पार करत है। प्राण नौ हैं । इस प्रकार इनम प्राण स्थापित करता है । इसनिय व पूर मातु का प्राण करते है। इसलिए इ3 ला से पूरा मायु के पहल नहीं पसते या ।
का०१२.१.१.८.११
द्वादशाह-निरूपणम्
मथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति । त हि सोऽन्यथोद्गाचे प्रतिहार दीक्षयति
त हि सोऽन्वय होनेऽच्छावा दोक्षयति त हि मोऽन्वेताश्चतुरो नेष्टा दोक्षयति
॥८॥
प्रथाध्वर्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति । न हि मोऽन्वय ब्रह्मणऽभाग्नीध्र
दोक्षयति त हिं सोऽन्वर्थोद्गात्रे सुब्रह्मण्या दीक्षयति त हि सोऽन्वय हो पाय-
स्तुतं दीक्षायति त हि सोऽन्वेताश्चतुराउन्ने ता दीक्षयति ॥ ६ ॥
प्रथोन्नतारा स्नातको वा ब्रह्मवारी वाऽन्यो वा दीक्षितो दोक्षयति न
पूतः पावयेदिति ह्याहुः संपाऽनुपूर्वदीक्षा स यत्र हैवं विद्वा सो दीक्षन्ते दीक्षमाणा
हैव ते यज्ञ कल्पयन्ति यज्ञस्य क्लृप्तिमनु सत्रिणा योगक्षेमः कल्पते सत्त्रिणा
योगक्षेमस्य क्लूप्तिमन्वपि तस्यास्य योगक्षेमः कल्पते यस्मिन्न यजन्ते ॥१०॥
तेषां वाऽउन्नतोत्तमो दीक्षते । प्रथमोऽवभृथादुदायतामुदति प्राणो वाउ-
नेता प्रायमेष्वेतदुभयतो दधाति तथा सर्वमायुयन्नि तथो ह न पुराऽऽयुषो.
ऽस्माल्लोषात्प्रयन्ति संपाऽनुपूर्वदीक्षा स यत्र हैव विद्वासो दीक्षेरस्तदेव दीक्षत
॥ ११ ॥ब्राह्मणम् ॥ १॥ (१.१.)
अब बहा के लिये पोता (पोत्) को दीक्षित करता है । वह उसके पीछे (पधीन)
है । उद्गाता के लिये प्रतिहर्ता को दीक्षित करता है, क्योकि नतिहर्ता उद्गाता के नधीन
है । पर होता के लिये पच्छावाक को दीक्षित करता है क्योकि वह हो। मधान है।
इन चारो को नेष्टा दीक्षित करता है ॥८।।
भव प्रघ्वयं के लिये नेष्टा को उन्लेता दीक्षित करता है। क्योकि वह उसके
पीछे । ब्रह्मा के लिये माग्नीध को दोक्षित करता है, क्योंकि वह उसके अधीन है।
उद्गाता के लिये सुब्रह्मण्या को दीक्षित करता है वह उसके पीछे है । होता के लिये प्राय-
स्तुत को दीक्षित करता है, क्योकि वह उसके पीछे है । इन चागे को उन्ने ता दीक्षित
करता है।
प्रव उन्नेता को स्नातक पा ब्रह्मचारी या काई दूसरा दीक्षित करता है. जो स्वर
दीक्षित न हो । ययोकि कहते हैं कि जो पवित्र हो वह दूसरे को पवित्र न करे नहाया
हमा बे नहाये को न नहलावे) । यह हुई कम से दीक्षा । जब इस रहस्य को समझ कर
ये लोग दीक्षित होते हैं, तभी दीक्षा के समय मे भो यज्ञ को तैयार कर लेते हैं। क्योकि
यज्ञ की तैयारी के मधोन ही सवालो का योगक्षेम है । और सत्र दालो के योगक्षेम
के अधीन उसे मर्द पति प्रान्त का योगक्षेम है जिसमे वह सत्र किया जाता है ॥१॥
इन मे उन्नेता सब से पोधे दोक्षित होता है। जब ययभूष स्लान से बाहर माते हैं
तो जन्नता सबसे मागे माता है । उन्नेता प्राण है । इस प्रकार वह प्राण को उसमें दोनो
मोर से स्थपित कर देता है। इससे ये ल ग पूर्ण मायु प्राप्त करते हैं। और इस लोग
से पूर्ण प्रायु के पहले नहीं जाते । यह दीक्षा का क्रम है । उसको वही दीक्षित होना
पाहिये जहा इस बात को समझने वाले दीक्षित होते हैं ॥११॥
द्वादशाहस्याहः क्लाप्तिः
अध्याय १--ब्राह्मण २
श्रद्धाया वे देवाः। दीक्षा निरमिमतादित्य प्रायणीय सोमात्नय विष्णो-
रातिथ्यमादित्यात्प्रचस्वधाया ऽउपसदोऽग्नोपोमाभ्यामुपवसथमस्माल्लोका.
प्रायमतिराय॥१॥
सवत्सराच्चतुर्विधशमहः । ब्रह्मणोऽभिप्लव क्षमात्पृष्ठयमग्नेरभिजितम.
दभ्यः स्वासाम्नऽआदित्यादिपुवन्तमुक्ताः स्वरसामानऽइन्द्राद्विश्वजितमुक्तौ पृष्ठ
घाभिप्लवो मित्रावरुणाभ्या गोऽपायुषी विश्वेभ्यो देवेभ्यो दशरात्र दिग्भ्यो
दशरात्रिक पृष्ठया पउहमेम्यो लोकेभ्यश्छन्दोमान् ॥ २ ॥
देवों ने दीक्षा को श्रद्धा मे से बनाया।
प्रायणीय को अदिति से (प्रायणीय प्रारम्भ का कृत्य)
क्रय
सोम से (कय-सोम का खरीदना)
मातिथ्य को
विषण से
प्रबम्ब
पादित्यस
उपसद
को
उपवास को पग्नि-सोम से
प्रापणीय पतिरात्र को इस लोक से । (प्रायगीय पतिरात्र' गा पपन"
नामक सत्र का पहला दिन) ॥१॥
चोवीस-दिनी को
प्रभिप्लव को
पृष्ठय को क्षप से
अभिक्ति का पग्नि से
को जलो से (स्वरसाम की व्याख्या पूर्व हो चुकी)
दिषुवत् को मादित्य से
विश्वजित को इन्द्र से (पृष्ठय पोर पभिप्लव हो नुफे)
गो मोर मायु को
मिया-बद से
को विश्वेदेवा में
दारात्रिका दिशामो से
स्वधा से
सवत्सर से
स्वरसाम
दाराम
पृष्ठय पह) को
छन्दोमान को
इन लोगों में ॥२॥
का० १२.१.२.३
द्वादशाह-निरूपणम्
सवत्सराद्दशममहः । प्रजापतमहावत स्वर्गाल्लोकादुदयनीयमतिरावं
तदेतत्सवत्सरस्य जन्म स यो हैवमेतत्सवत्सरस्य जन्म वेदा हास्माच्छ्याजायते
सात्मा भवति सवत्सरो भवति संवत्सरो भूत्वा देवादेनप्येति ॥३॥
ब्राहाणाम् ॥२॥ (१.२)
दश दिनी को
सवत्सर से
महावत को प्रजापति से
उदयनी मतिरात्र को स्वर्ग लोक से
यह है सवत्सर का जन्म । जो इस रहस्य को समझता है, उससे उसका श्रेय होता
है । उसको नया मात्मा मिल जाता है । वह सवत्सर हो जाता है । सवरसर होकर देवो
मे मिल जाता है ॥३॥
उक्ताहः पलुप्त्यर्थवादः
अध्याय १--ब्राह्मण ३
यद्वै दीक्षन्ते । भग्नाविष्णूऽएव देवने य गन्तेऽनाविष्णू देवते भवन्त्यग्नावि-
एण्वोः सायुज्य सलोकता जयन्ति ॥१॥
प्रथ यत्मायणीयेन यजन्ने । अदितिमेवदेवता यजन्तेऽदितिर्देवता भवन्त्य-
दितेः सायु०॥ २॥
अथ यत्क्रयेण चरन्ति । सोममेव देवता यजन्ने सोमो देवता भवन्ति सोमस्य
सायु० ॥३॥
अथ यदातिथ्येन यजन्ते। विष्णुमेव देवता यजन्ते विष्णुदेवता भवन्ति
विष्णोः सायु० ॥४॥
जब वे दीक्षित होते हैं तो पग्नि और विष्णु दो देवतागो के लिये यज्ञ करते हैं ।
मग्नि और विष्णु हो जाते हैं । पग्नि पौर विषणु के सायुज्य और सालोक्य को प्राप्त कर
।
लेते हैं ।
जब प्रायणीय का यज्ञ करते हैं तो मदिति देवता का यज्ञ करते हैं। अदिति देवता
हो जाते हैं। मादति के सायुज्य"."इत्यादि ॥२॥
जब मोम कय करते हैं तो सोम देवता का यज्ञ करते हैं । सोम हो जाते हैं। सोम
के सायुज्य"""इत्यादि ॥३॥
माविष्य का यज्ञ करते हैं, वो विष्णु का यन करते हैं, विष्णु देवता हो जाते हैं।
विण के सायुज्य...."इत्यादि ॥४॥
माध्यन्दिगोये शतपथब्राह्मणे
का १२.१.३.५-१२
अथ यत्प्रवचरण यजन्ते । नादित्यमेव देवतां यजन्तऽआदित्यो देवता भव-
नत्यादित्यस्य सायु० ॥ ५॥
अथ यदुपसदऽउपयन्ति । एताइएव देवता यजन्ते याsएवाऽउपसम्वेता
देवतां भवत्येतामा देवताना सायु०। ६ ।।
भय यदग्नीपोमोयेण पशुना यजन्ते । अग्नीपोमावेव देवते यजञ्जतेऽग्नी-
पोमो देवते भवन्त्यग्नीषोमयो सायु० ॥ ७ ॥
अथ यत्प्रायणीयमतिरात्रमुफ्यन्ति । अहोरात्रेएष देवते यजन्तहोरात्र
देवते भवन्त्यहोरात्रयोः सम्यु०॥ ८॥
अथ यच्चतुविशमहरुपयन्ति । संवत्सरमेव देवतां यजन्ते सवत्सरो देवता
भवन्ति संवत्सरस्य सायु० ॥९॥
अथ यदभिप्लव पाहमुपयन्ति । प्रर्धमासाश्च मासांश्च देवता यजन्तेऽध-
मासाश्च मासाश्च देवता भवन्त्यधमासाना न मासाना च सायु०॥ १० ॥
अथ यत्पृष्ठय पदहमुपयन्ति । ऋतूनेव देवता यजन्तऽसतको देवता भव-
न्यूतना मायुः ॥११॥
अथ यदभिजित गुपयन्ति । अग्निमेव देवता यजन्तेऽग्निर्देवता भवन्त्यग्ने:
साय० ॥ १२।।
प्रवयं यज्ञ करते हैं तो प्रादित्य देवता का यज्ञ करते हैं। प्रादेस्य देवता हो जाते
हैं। प्रादित्य के सायुज्य"इत्यादि ।।।
जर उपसदो में प्रवेश करते है तो उन्ही देवतामों मे लिये यज्ञ करते हैं, जो उपसदो
में पाहुतिया पाच है । वे यही देवता हो जाते हैं और इन्ही देवताप्रो के सायुज् ।'
इत्यादि ।।६।।
जब अग्नि सोम के पर का यज्ञ करते हैं, तो अग्नि और मोम का यश करते हैं
पग्नि पौर सोम हो जाते हैं । भग्नि-सोम के सायज्य"इत्यादि ।।७।।
जब प्रायणीय प्रतिरात्र को जाते हैं, तो दिन-रात नामी दो देवतामो के लिये यज्ञ
करते है, दिन-रात देवता हो जाते हैं । दिन रात के सायुज्य इत्यादि ॥६॥
जब चौबीस-दिनी को खेते हैं, तो सवत्सर देवता के लिये ही यज्ञ करते हैं। सवत्सर
देवता हो जाते हैं । संवत्सर के सायन्य.""इत्यादि ॥६॥
जब अभिप्लव छः दिनी (पडाह) को प्राप्त करते है, तो अर्धमास और मात्र नामा
देवताओं के लिये यज्ञ करते हैं । अधमास पौर मास हो जाते हैं। प्रधंमाम पोर मा के
सायुज्य
इत्यादि ॥१॥
जर पृष्ठर दिनी को मनाते हैं, तो अनु देवताप्रो के लिये यज्ञ करने है। तु
देवता हो जाते है । ऋतुप्रो के सापज्य"""इत्यादि ॥११॥
जब अभिजित दिन मनाते हैं, तो अग्नि देवना के लिपे यज्ञ कान है। अग्नि देवता
हो जाते हैं। पग्नि के सायुज्य..." इत्यादि ॥१२॥
का० १२.१.३.१३-२० सवत्सारसत्र-निरूपणम्
१५६६
अथ यत्स्वरसाम्नऽउपयन्ति । अपऽएव देवता यजन्तऽपापो देवता भव-
न्त्यपा सायु०॥ १३ ॥
अथ यद्विषुवन्तमुपयन्ति । प्रादित्यमेव देवता यजन्तमादित्यो देवता भव.
न्त्यादि यम्य सायुज्य सलोकता जपन्त्युक्ताः स्वरसामान, 1॥ १४ ॥
अथ यद्विश्वजितमुपयन्ति । इन्द्रमेव देवता यजन्तइन्द्रो देश्ता भवन्तोन्द्रम्य
सायुज्य सलोकता जयन्त्युक्तौ पृष्टयाभिप्लवो ॥ १५ ॥
प्रथयद्गोऽआयुषीऽउपयन्ति । मित्रावरुणावेव देवते यजन्ते मित्रावरुणो देवते
भवन्ति मित्रावरुणयोः सायु० ॥ १६ ॥
प्रथ यद्दश राप्रमुपयन्ति । विश्वानेव देवान्देवता यजन्ते विश्वे देवा देवता
भवन्ति विश्वेपा देवाना मायु०॥ १७ ।।
अथ यदायरात्रिक पृष्ठया परहमुपयन्ति । दिशऽएव देवता यजन्ते दिशो
देवता भवन्ति दिशा सायु० ॥ १८ ॥
प्रथ यच्चन्दोमानुपयन्ति । इमानेव लोकान्देवता यजन्तऽइमे लोका देवता
भवन्स्येपा लोकाना सायुः ।। १६॥
अथ यद्दशममहायन्ति । सवत्स मेव देवता पजन्ते मवत्सरो देवता भवन्ति
सवत्सरस्य सायु.।।२०।।
-
जब स्वरसाम दिनो को मनाते हैं, तो जन्न देता के लिये यश करते हैं। जल
देवता हो जाते हैं । जल देवता क सायुज्य"" इत्यादि ॥१२॥
जब विषुवत दिवस मनाते हैं ता मादित्य देवता के लिये यश करते हैं । प्रादित्य
देवता हो जाते है । मादित्य देवता के सायुज्य
इत्यादि ॥१४॥
जब विश्वजित दिवस मनाते हैं. ता इ. देवता के लिय यज्ञ करते हैं । इन्द्र देवता
हो जाते हैं । इन्द्र के सायुज्य इत्यादि ।।१।।
जब मो पोर पायुष स्तोपो को करते है। तो मित्रा-वरुण देवताओं के लिये यज्ञ
करते है । मित्रावरुण देवता हो जाते हैं । मिषा वरण के सायुज्य
.. इत्यादि ॥१५॥
जब दशदिनी को मनाते हैं, तो विश्वेदेवा नामी देवतामो का गज्ञ करते हैं। विश्वे.
देव हो जाते हैं । विश्वेदेवो क सायुज्य" इत्यादि ॥१॥
जर दाराधिक पृष्ठय सम्बन्धी छः दिनी (पाह) को मनाते हैं, तो दिशा देवतायो
के लिये यज्ञ करते है। दिशा देवता हो हो जाते हैं । दिशा देवतापो क सायुज्य
इत्यादि ॥१॥
जब बन्दोमो को लेते हैं, तो इन लोको नामी देवतामो के लिये यज्ञ करते हैं । यही
लोक नामी देवता हो जाते हैं। इन लोक नामी देवतायो क सायुज्य. "इत्यादि ॥१६॥
जब दस दिनो को मनाते हैं, तो सवत्सर देवता के लिय यन्न करते हैं । सवत्सर देवता
ही हो जाते हैं । सवत्सर देवता के सायुज्य"."इत्यादि ॥२०॥
माम्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे को १२.१.३.२१-२३ अथ यन्महादतमुपयन्ति । प्रजापतिमेव देवतां प्रजापतिर्देवना भवन्ति प्रजा- पतेः सायु० ॥ २१ ॥ प्रथ यदुदयनीयमतिरात्रमुपयन्ति । संवरत्सरमेव तदाप्त्वा स्वर्ग लोके प्रति- तिष्टन्ति तान्यदि पृच्छेयुः कामद्य यजध्वे का देवता स्थ कस्या देवतायां वसथैत्यत- एवैकतमा व युर्यस्यतु नेदिष्ठ स्युरेते ह वै सति सदाएते हि सतोपु देवतासु सोदन्तो यन्ति सस्त्रसदो हैवेतरे स यो हैवं विदुपा दीक्षिताना पापक सत्ने कीर्त- येदेतेभ्यस्त्वा देवताभ्यऽप्रावृश्वामऽइत्येनं व युः स पापीयान्भवति श्रेयासऽप्रा. त्मना ॥ २२॥ सएप सवत्सरस्त्रिमहावतः । चतुर्विशे महाव्रतं विपुवति महाव्रतं महान- तएव महादत त ह स्मैतं पूर्वऽउपयन्ति त्रिमहाबत ते तेजस्विनऽपासुः सत्य- वादिनः स शितव्रताऽपथ यऽउ हेनमप्येतहि तथोपेयुयथाऽऽमपात्रमुदकऽमासिक्त विनित्येदेव हैव ते पिम्रित्येयुरुपयुपयन्ति तदेषा सत्येन श्रमेण तपसा श्रद्धया यजे नातिभिरवरुद्ध भवति ।। २३ ।। ब्राह्मणम् ।। ३।।(१३) जब महाव्रत मनाते हैं, तो प्रजापति देवता के लिये यज्ञ करते हैं। प्रजापति देवता हो जाते हैं । प्रजापति के सायुज्य को... "इत्यादि ॥२१॥ जव उदयनीय मतिरात्र को लेते हैं, तो सवत्सर को प्राप्त करके स्वर्ग लोक में प्रतिष्ठित होते हैं । यदि उनसे पूछा जाय कि माज किस देवता के लिये यन कसं हो, कौन देवता हो, किस देवता मे बस हो, तो उसी एस देवता को बताना चाहिये, जिसके वे सत्र मे निकटतम हो । वस्तुतः वे मन्छो मे बैठने है। क्योकि अच्छे देवतामों के मध्य मे बैठते हैं । दूसरे तो फेवल सत्र मे भाग लेते हैं। यदि ऐमा शान रखने वाले विद्वान् दीक्षिनी के विषय मे सप मे कोई बुराई करे, तो वे उससे रहे कि हम तुम को देवतामो से पलग काट देंगें । तो वह पापी हो जायेगा और ये लोग उसमे उत्कृष्ट ॥२३॥ एक वर्ष में सोन महारत होते हैं । चतुर्विग महावत, विपुवन् महावन, मोर महानतस्वय । पहले लोग इस तिहरे महावत को किया करते थे, वे तेजस्वी, सत्यवादी, समितवन पे । परन्तु यदि कोई मात्र इस प्रकार करने लगे, तो वे इस प्रकार नष्ट हा जायेगे, जसे कच्चा घडा पानी डालने से । जो ऐमा करते हैं वे भनि करते हैं । सत्य, श्रम, तप, श्रद्धा, यज्ञ, माहुतिगा-इनसे भी यह उद्देष्य पूर्ण हो जाता है ॥२३॥ ।
द्वादशाहस्य सवत्सरात्मना स्तुतिः अध्याय १-ब्राह्मण ४ पुरुषो संवत्सरः । तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिरानः पादा. हि प्रयन्ति सयोमच्छुक्ल तदह्नो रूप यकृष्ण तद्रार्नखान्येवोपधिवनस्पतीना७ रूपम्म चतुर्विशमहरुरोऽभिप्लव पृष्ठ पृष्ठय ॥ १॥ अयमेव दक्षिणो वाहुरभिजित् । इमऽएव दक्षिणे बय प्रारणा, स्वरसामानो मूर्धा विषुवानिमऽएवोतरे त्रयः प्राणा: स्वरसामान. ॥ २॥ अयमेवोत्तरो बाहुविश्वजित् । उक्तो पृष्ठयाभिप्लवो यायवाञ्चौ प्राणी ते गोआयुपीऽप्रगानि दशरात्रो मुख महावत हस्तावेवोदयन योऽनिरानो हस्नाम्या ह्य द्यन्ति तयोर्यच्छुक्लं तदह्रो रूप यत्कृष्ण तद्रायर्नखान्येव नक्षत्रा- का रूप सऽएप सवत्सरोऽध्यात्म प्रतिष्ठित स यो हैवमेत सवत्परमात्म प्रतिष्टित वेद प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिरस्मिल्लोकेऽमृतत्वेनामुष्मिन् ॥ ३ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥॥ (१४) इति प्रथमाऽध्याय समान ॥ [७५.] सवसर पुरुष है । प्रायणीय प्रनिराव उसके पैर हैं । पैरो से चला करते हैं। इन में जो श्वेत है वह दिन है जो काला है वह रात है । प्रोषधियां और वनस्पतिया नासून हैं। चौबीस-दिनी जघा है। प्रभिप्लव छाती है । पृष्ठय गोठ है ॥१॥ अभिजित दाहिनी भुजा है । स्वरसाम दिन, दाहिनी बगल के तीन पारस हैं । विषुवत् मूर्धा है । दूसरे स्वरसाम बायी भोर के तीन प्राण हैं ॥२॥ विश्वजित् बायी भुजा है । पृष्ठय और अभिप्लव बहे जा चुके । गो पोर मायुष नीचे के प्राण हैं । दशराब पग हैं । महावन मुख है । उदयनीय अतिरात्र हाय हैं। क्योकि हाथो से ही किसी चीजतक पहुँचते हैं । इनमे श्वेत दिन का रूप है और काला रात का। नक्षय मरान हैं। इस प्रकार शरीर को अपेक्षा से यह सवत्मर प्रतिष्ठित है । जो गौर की अपेक्षा से इस सवत्सर को प्रतिष्ठित समझता है, यह प्रजा पोर पशुपो के द्वारा अपने को इस लोक में प्रतिष्ठिन करता है और दूसरे लोक मे अमर हो जाता है ! १५७१ सवत्सरसत्रस्याह. क्लप्तिः अध्याय २-व्राह्मण १ समुद्र वाऽएते प्रतरन्ति । ये सवत्सराय द क्षन्ते तस्य तीर्थमेव प्रायणीयो. ऽतिरावस्तीर्थेन हि प्रस्नान्ति तद्यप्रायणीयणीयमतिरात्रमुपयन्ति यथा । तीर्थेन समुद्र प्रस्नायुस्ताक्तत् ॥१॥ गायमेव प्रतिष्ठा चतुर्विधशमह । योपपक्षदन वा कण्ठदन वा यतो विश्न- म्य प्रस्नान्ति प्रस्नेयोऽभिप्सव. प्रस्नेयः पृष्ठय ॥२॥ गाथमेव प्रतिष्ठाऽभजित् । यथोपपक्षदन्न वा कण्ठदघ्न वा यतो विधम्यो- रक्रामन्यूरुदनिएव प्रथम स्वरसामा जानुदध्नो द्वितीयः कुल्फदघ्नस्तृतीयो द्वीपः प्रतिष्ठा विषुवान्कुल्फदन एव प्रथमोक्सिामा जानुदध्नो द्वितीय- ऽऊरुदध्नस्तृतीयः ॥ ३॥ गाधमेव प्रतिष्ठा विश्वजित् । यथोपपक्षदघ्न वा कण्ठदन वा यतो वि- श्रम्य प्रस्नान्ति प्रस्नेय पृष्ठय प्रस्नेयोऽभिप्लव प्रस्नेये गोऽमायुपी प्रस्नेयो दशरात्रः॥४॥ जो सवत्सर के लिये दीक्षित होते हैं वे समुद्र को पार करते हैं। प्रायणीय प्रति- रात्र उनके लिए तीर्थ (सीढ़िया) हैं। जैसे सीठियो द्वारा समुद्र मे उतरवे हैं, इसी प्रकार जो प्रायणीय मतिराम करते हैं, वे सीढ़ियो के द्वारा उतरते हैं ॥१॥ चतुर्विश-दिन उथली पैड़ी है । अर्थात् वह स्थान जहाँ पानी बग्रल तक पहुने या पंण्ठ तक । जहा विश्राम लेकर गहरे म उतरते हैं। विप्लव तरने का स्थान है। पृष्ठय भी॥२॥ अभिजित एक उबलो पंडी है । जह। पानी बग़ल तक या कण्ड तक पहुचे । वहाँ से विश्राम लेकर गहरे जावें । पहला स्वरसाम जाप-गहरा है, दूसरा पुटना, तीसराएकी । विपुवत द्वीप-प्रतिष्ठा है । पहला उल्टा साम एडो गहरा है, दूसरा घुटना-गहरा, तीसरा जाब गहरा ॥३॥ विश्वजित् उपली पड़ी है, जैस बगन तक पा गर्दन तक जल पहुंचता है, वहाँ विश्राम करके तंरते हैं । इसी प्रकार पृष्ठप भी तैरने का स्थान है, अभिप्लव भी । गो मोर मायुप भी और दशरात्र भी ॥४॥ ।
का० १२. २. १.५-६
सवत्सरसम-निरूपणम्
गाधमेव प्रतिष्ठा महाव्रतम् । यथोपपक्षदनं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विधम्यो-
स्नान्ति तीर्थमेवोदयनीयोऽतिरावस्तीर्थेन ह्य स्नान्ति तद्यदुदयनीयमतिरात्रमुप-
यन्ति यया तीन समुद्र प्रस्नाय तीर्थेनोत्स्नायुस्ताक्तत् ॥ ५॥
तदाहुः । कति सवत्स रस्यातिराया. कत्यग्निष्टोमाः क्त्युक्थ्याः कति पोड-
शिनः कति पाहाऽइति द्वावतिरात्रौ पट्शतमग्निष्टोमा द्वे चत्वारिशे शेतेऽउ.
क्थ्यानामिति नु यऽश्वथ्यान्स्वरसाम्न उपयन्ति ॥६॥
अथ येऽग्निष्टोमान् । द्वादशशतमग्निष्टोमा द्वे चतुस्त्रिशे शतेउवथ्यानां
द्वादश पोडशिनः पष्टिः पडहाऽइति नु संवत्सरस्थाप्ति: ।।८।।
द्वादश वै मासाः सवत्सरस्य । तेपामेतत्तजऽइन्द्रियं यत्पृष्ठानि तद्यन्मासि
मासि पृष्ठान्युपयन्ति मासशऽएव तत्सवत्सरस्य तेजऽप्राप्नुवन्स्यथ तथं त्रयोदशस्य
मासस्य तेजऽपाप्नुवन्तीत्युपरिष्टाद्विषुवतो विश्वजित सर्वपृष्ठमग्निष्टोममुपय-
न्त्येवमु प्रयोदशस्य मासस्य तेजऽप्राप्नुवन्ति ॥८॥
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह । श्वेतकेतुराणेयः सवत्सराय स्वाऽग्रह दीक्षिप्य-
ऽइति त ह पितोपेक्ष्योवाच वेत्थ न्वायुष्मन्त्संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठाऽइति वेदेति
होवाचतद्ध तद्विद्वानुवाच ॥ ६ ॥
ब्राह्मणम् ।। ५ ।। [२.१.] ||
महायत भी एक उथती पैडी है। जैसे बगल तक या गर्दन तक पानी पहुचता है,
वहाँ ठहर कर आगे को तैरते हैं । उदयन प्रतिरात्र तीर्थ मर्थात् सौदिया है। इन्ही सीढ़ियो
पर उतर कर तरने के लिये प्रवेश करते हैं । यह जो उदयनीय मतिरात्र में प्रवेश करना
है, सो ऐसा है जैसे सीढ़ियो से समुद्र मे उतर कर फिर तैरना ॥५॥
इस पर प्रश्न होता है कि साल में के प्रतिरात्र होते हैं, के प्रग्निष्टोम, के उपथ्य,
के षोडशी, के पडाह ? दो मतिराम, १०६ अग्निष्टोम २४. उक्थ्य, ये उनके लिये जो
स्वरसामो को उपध्य मानते हैं ।।६।।
जो अग्निष्टोमो को उक्थ्य मानते हैं, ११२ अग्निप्टोम, २३४ उक्थ्य, १२ पोडशी
मोर १० पडाह । इस प्रकार सवरसर को प्राप्त करते हैं ॥७॥
संवत्सर के बारह महीने होते है । पृष्ठ उनके तेज और पराक्रम है। महीने-महीने
पृष्ठयो को करके महीने-महीने सवरसर के तेज को प्राप्त कर लेते है। सेरहवें मास के
तंज को कैसे पाते है ? विपुवत् के पीछे सब पृष्ठ्यो सहित विश्वजित अग्निप्टोम करते है।
इस प्रकार तेरहवें पास के तेज को प्राप्त करते है ।
श्वत सेतु प्रारुणेय ने यही जान कर इस विषय में कहा था "मैं एक संवत्सर के
लिये दीक्षित होऊँगा" । उसके पिता ने उसकी ओर देख कर पूछा, "हे आयुष्मन्, क्या
तू सवरसर को उथलो पडियो को जानता है" ? "उसने कहा, "हाँ ! जानता हूँ !" उसने
जानकर ही ऐसा कहा था ॥१॥
अध्याय २ -ब्राह्मण २ सवत्सरसत्रस्याह. बलप्तिः तदाहुः । कस्मादुभयतोज्योतिपोऽभिप्लवा भवन्त्यन्यतोज्योतिः पृष्ट्य- ऽइतीमे व लोकाऽयभिप्लवाऽउभयतोज्योतिषो वामे लोकाश्यग्निनेतऽआ- दित्यनामुतऽऋतवः पृष्ठयोऽन्यतोज्योतिपो वाऽतवएपऽएषां ज्योतियंऽएप तपति ॥१॥ देवचक वाऽएते पृष्ठयप्रतिष्ठिते । यजमानस्य पाप्मानं तृपहनी परिप्लवेते स यो हैव विदुषां दीक्षिताना पापक सत्रे कीर्तयत्येते हास्य देवचक्रे शिरश्छिन्तो दशरात्रऽद्धिः पृष्टयाभिप्लवो चक्र ॥२॥ तदाहु. । यत्समेएव चक्र भवतोऽथते विषमा' स्तोमाः कथमस्यैते समा स्तोमाऽऽपेता भवन्तीति यदेव पडन्यान्यहानि पडन्यानि तेनेति व यात् ॥३॥ पृष्ठयाभिप्लवो तन्ये कुतिति ह स्माह पङ्ग्यः । तयो स्तोत्राणि च शस्त्रा- रिण च संचारयेदिति स यत्सचारयति तस्मादिमे प्राणा नाना सन्त sएकोतयः समानमूतिमनु सचरन्त्यथ यन्न राचारयेत्प्रमायुको यजमानः स्यादेप ह वै प्रमायुको अब प्रश्न करते हैं कि अभिप्लव दोनो मोर वहाँ से ज्योति लेते हैं और पृष्ठ्य एक पोर पाहो से ? ये लोक अभिप्लव है । ये लोक दोनो ओर से ज्योति पा लेते हैं इधर पग्नि से घोर उधर प्रादित्य से । ऋतुर्य पृष्ट्य है । ऋतुए एक पोर ज्योति लेते है । उनको ज्योति वही है जो नपता है अर्थात् सूर्य ॥१॥ पृष्ठ्य-रूपी प्रतिष्ठा पर लगे हुये ये दो देवचक्र यजमान की बुराई का नाश करते हुये पूमा करते है । जो कोई इन विद्वान दीक्षिती को सत्र में अपकीत्ति करता है. देवचक उसका सिर काट लेते हैं । दशरात्र रथ है पोर पृष्ठ्य तथा अभिप्लव पहिये ।।२।। इस पर कहते है कि रथ के पहिये तो समान होते हैं। ये स्तोम समान नहीं हैं । फिर इस के ये स्तोम बराबर-बराबर कैसे होते हैं ? इसका उत्तर यह है कि इसके भी छः हैं और उसके भी छ ॥३॥ पंम ने कहा कि पृष्ठ्य और अभिप्लव के दो तप बना लेवे। उन दोनों के स्तोत्र तथा दास्त्र साथ-साथ चलें। इनको साय चलाने में प्राण जा एक दूसरे से अलग है, एक ही ताने में चलने लगते है । यदि उनको साय न पलायेगा तो यममान नष्ट हो जायगा । १५७४ का० १२.२.२४-६ सवत्सरसत्र-निरूपणम् योऽन्धो वा बधिरोवा ॥४॥ नवाग्निष्टोमा मामि सम्पद्यन्ते । नव वै प्राणाः प्राणानेवैप्वेतद्दधाति तथा सर्वमायुर्यनि तयो हन पुराऽऽयुपोऽस्माल्लोकात्पयन्ति ॥ ५॥ एकविशतिरुवथ्याः । द्वादश ने मासाः सवत्सरस्य पञ्चतंवस्त्रयो लोका- स्तद्विशतिरेषऽएवं कविएशो यएप तपत्येतामभिसम्पद सऽएतया सम्पदा मासि मासि स्वर्ग लोक रोहति मासशः स्वर्ग लोक समश्नुतऽएकविशं च स्तो- म वृहती च छन्द ॥६॥ चतुरिन शदग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्ते । त्रयस्त्रिशद्व देवा प्रजापतिश्च. तुस्मिशः सर्वांसा देवतानामाप्त्याइएकऽउक्थ्यः पोडशिमानम याऽउक्थ्यो वीर्य पोडशी॥७॥ एतेन वै देवाः । वीर्येरगान न सर्वान् कामानाप्नुवन्सर्वान्कामानाश्नुवत तथो. एवेप:एतेन वीर्येणाप्न सन्किामानाप्नोति सर्वान्कामानश्नुते तस्मात्पृष्टयाभिप्ल- वाऽउपवेयात्सवत्सराय दीक्षित एतस्मं कामाय ।।८।। अथादित्याश्च ह वाऽअङ्गिरसश्च । उभये प्राजापत्याऽप्रस्पर्धन्त वय पूर्व स्वर्ग लोक मेष्यामो वय पूर्वऽइति ॥ ६ ॥ तऽप्रादित्याः । चतुभिस्तोमेश्चतुभि पृष्ठलघुभिः सामभिः स्वर्ग लोकम । . - मन्या या बहिरा होना नष्ट होना ही है || एक मास मे नौ प्रग्निष्टोम किये जाते हैं। नो प्राण हैं । इस प्रकार यजमानो मे नो प्राण स्थापित करता है। और इस प्रकार वे पूर्ण पायु पाते हैं । व इस लोक से पूर्ण पायु से पहले नही जाते ॥५॥ इक्कारा उक्थ्य हैं । सवत्सर के बारह मास है, पाच रस्तु, तीन लोक । ये हुये वीस । इक्कीसवा यह है जो तपता है (सूर्य) । वह इसकी पूर्ति करता है और इस पूर्ति से महीने-महीने स्वर्ग को जाता है । पोर मासिक भागो म स्वर्ग लोक, २१ स्तोम प्रोर बहसी छन्द को पा लेता है। पहोने मे ३४ अग्निष्टोम होते हैं । ३३ देव है चौतीसवां प्रजापति है। पोथी स्तोत्र का एक उबध्य है। उक्थ्य का मर्थ है भन्न पोर पोहशी का वीयं ।।७।। इस प्रॉन पोर वीर्य से देगे ने सब इच्छामो को पा लिया सब को भोग लिया। इसी प्रकार यह यजमान भी इस पान पोर वीर्य से सब इच्छामो को पा लेता है । सब को भोग लेता है । इस कामना की पूर्ति के लिये जो वर्ष भर के लिये दोशित हुमा है, उसको पृष्ठ्य और अभिप्लव अवश्य करना चाहिये ।।८।। प्रजापति की दो सन्तान प्रादित्य मोर पाङ्गिरस परस्पर लड़ पडे कि हम पहले स्वर्ग लोक को जाम, हम पहल जाय ॥' मादित्य चार स्तोमो, चार पृष्ठ्यो, छोटे सामो से स्वर्ग लोक को तैर गये । चूकि माध्यन्दिनीये शतपथवाहाणे का.१२.२.२.१०१५ । । भ्यप्लवन यदभ्यप्लवन्त तस्मादभिप्लवाः ।।१०।। अन्वञ्च इवाङ्गिरसः । सर्व स्तोमैः पृष्ठेगुरुभिः सामभिः स्वर्ग लोक. मस्पृशन्यदस्पृशस्तस्मात्पृष्ठयः॥११॥ अभिप्लवः पड़ह. । पड्ढ्यहानि भवन्त्यभिप्लव पञ्चाहः पञ्च ह्यहानि भवन्ति पदय व प्रथममहस्तदुत्तममभिप्लवश्चतुरहश्चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रि- वृत्पञ्चदशः सप्तदशएकविशऽइत्यभिप्लवस्यहस्त्र्यावृद्धि ज्योतिगौरायुरभि.. प्लवो यहोवे ह्यद सामनो भवतो वृहद्रथन्तरेऽएवाभिप्लवऽएकाहऽएकाहस्यो हि स्तोमस्तायते चतुर्णामुक्थ्याना द्वादश स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राण्यतियन्ति स सप्तमोऽग्निष्टोमाएवमु सप्ताग्निष्टोमाः सम्पद्यन्ते ॥ १२ ॥ प्रोतिहं कौशाम्वेयः । कोसुरिबिन्दिरुद्दालकऽमारुणो ब्रह्मचर्यमुवासन हा- चायः पप्रच्छ कुमार कति ते पिता सवत्सरस्याहान्यमन्यतेति ॥ १३ ॥ शतम् ६१००॥ दशेति होवाच । दश वाऽइति होवाच दशाक्षरा विराड्वराजो यज्ञः ॥१४॥ वति त्वेवेति । नवेति होवाच नव वाऽइति होवाच नव व प्राणाः प्राणर यज्ञस्तायते ।।१५।। कति त्वेवेति । अष्टेति होवाचाप्टौ वाऽइति होवाचाष्टाक्षरा गायत्री तर गये (मध्यप्लवन्त) इसलिये इनका नाम अभिप्लव पड़ गया ।।१०।। सब स्तोमो, राब पृष्ठो, भारी सामो द्वारा प्रतिरो ने स्वर्ग लोक को छू मात्र पाया। चूकि नपा (स्पर्श किया) इसलिये इनका नाम पृष्ठ्य हुभा ॥११॥ अभिप्लव छ दिन का होता है। क्योकि इसमे छ दिन लगते हैं । या पाच दिन का. क्योकि इसमे पाच दिन होते है, पहला तो शामिल ही है । या चार दिन का अभिप्लव, क्योकि पार स्तोम होते है, वियत (तिहरा), पन्द्रह ऋचाका, सत्तरह ऋचा का पोर इक्कीस ऋचा का । या तीन दिन का अभिप्लव, क्योकि यह तीन चीजो पर्थात् ज्योति, गो पौर, मायुप का दाता है, या दो दिन का अभिप्लय, क्योकि वृहत् मोर रथन्तर दो साम होते हैं, या एक दिन का मभिप्लव, एक दिन के सोम यज्ञ के साथ एक दिन का मभिप्लव । चार उम्पो के १२ स्तोत्र मौर बारह शस्त्र बच गये। यह हुमा सातवा अग्निष्टोम । इसलिये सात अग्निष्टोम होते है ॥१२॥ प्रोति कौशाम्चेय कोसुरुबिन्दि उद्दालक मारुणि का ब्रह्मचारी पा। मानार्य में पूछा, 'कुमार ' तुम्हारे बाप मवत्सर मे कितने दिन मानते हैं ?" ॥१३॥ उसने कहा "दस", प्राचार्य ने कहा, 'ठीक है । विराट् छन्द मे दस अक्षर होते हैं। यज्ञ विराट् छन्द से सम्बन्ध रखता है" ||१४|| "परन्तु वस्तुत. निठने होते हैं ?" उसने कहा, 'मी" "हा ठीक है मौ । नौ प्राण होती हैं। प्राणों से हो यज्ञ रचाया जाता है" ॥१५॥ "ठीक कितने ?" उसने कहा, "पाठ" "हा टोक है पाठ। गाययो क पाठ छन्द . का० १२ २.२.१६.२२ रावत्सरराष-निरूपणम् गायत्रो यज्ञः ॥ १६ ॥ कति त्वेवेति । सनेति होवाच सप्त वाऽइति होवाच सप्त च्छन्दासि चतु- रुत्तराणि च्छन्दोभिरु यस्तायते ॥ १७ ॥ कति त्वेवेति । पडिति होवाच पड्वाऽइति होवाच पड़तवः संवत्सरः संव- सरो यज्ञः समानमेतदयंत्प्रायणीयोदयनीयो॥ १८ ।। कति त्वेवेति। पञ्चेति होवाच पञ्च वाऽइति होवाच पाइतो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पञ्चतंवः संवत्सरस्य संवत्सरो यज्ञः समानमेतदहर्यच्चतुर्विधशमहा- व्रते ।। १६॥ कति त्वेवेति । चत्वारीति होवाच चत्वारि वाइति होवाच चतुष्पादाः पशवः पशवो यज्ञ. समानमेतदयत्पृष्ठ घाभिप्लवो ॥ २० ॥ कति त्वेवेति । त्रीणीति होवाच त्रीणि वाऽइति होवाच त्रीणि च्छन्न्दासि यो लोकास्त्रिसवनो यज्ञः समानमेतदहयंदभिजद्विश्वजितौ ॥ २१॥ कति त्वेवेति । द्वेऽइति होवाच देवाऽइति होवाच द्विपा पुरुषः पुरुषो यज्ञः समानमेतदयं स्वरसामानः ।। २२।। कति त्वेवेति । एकमिति होवाचाहरेवेति तदेतदहरहरिति सर्व सवत्सर। होते है। यज्ञ गायत्री से सम्बन्ध रखता है" ।।१६।। "यथार्थ में कितने ?" उसने कहा "सात" । "सात, ठीक है। छन्द सात होते है । अगला-मगला छन्द चार-चार करके बढ़ता है । छन्दो द्वारा ही यज्ञ रचाया जाता है" ॥१७॥ "मुख्यतः कितने"। उसने कहा "" | "हा ठीक है छ। मवत्सर की ल: प्रातुए होती हैं । सवत्सर यज है । प्रायरण्यो पोर उदयनीय प्रतिष एक ही दिन होते . "वस्तुत कितने ?' उसने कहा "पाच' । "हा पात्र हो । यज्ञ पाच वाला है । रशु पाच वाले हैं। सबस्सर मे पान ऋतुयें होती है । प्रवत्सर यज्ञ है । चतुर्विश मोर महावत दोनो एक दिन ही होते है ॥१६॥ "ठीक कितने " उसने कहा “चार" | "चार ठीक हैं । पशुमो के चार पैर होते है । पशु पश हैं। पृष्ठ्य पोर अभिप्लव एक ही दिन होते है" ॥२०॥ "ठीक कितने ?" उसने कहा "तीन" । "हा तीन । तीन छन्द होते है। तीन लोक । यज्ञ मे तीन सहन होते है। प्रनिजित प्रौर विश्वजित एक ही दिन होते है" ॥२१॥ "ठीक कितने ?" उसने कहा "दो", "दो ठीक है। पुरुष दुपाया है। पुरुष यश है । स्वरसाम एक ही दिन पड़ते है" ॥२२॥ "ठीक-ठीक कितने ?" उसने कहा "एक" । "क एक दिन एक है । सवत्सर माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे कां०१२, २.२ २३ सपा सवत्सरस्योपनिषत्स यो हैवमेता सवारस्योपनिषदं वेदा, हास्माच्छ्या- जायते सात्मा भवति सवत्सरो भवति सवत्सरो भूत्वा देवानप्येति ।। २३ ।। ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥२२॥ दिन प्रति दिन एक ही है । सवत्सर 'राब कुछ है । यही सवत्सर को उपनिपत् (रहस्य)" है। जो सवत्सर की इस उपनिषत् को जानता है यह श्रेय को प्राप्त होता है । उसो नया सागर मिलता है । वह सवत्सर हो जाता है । सवत्सर हो कर देवतापो को पा लेता है" ॥२३॥ दशरात्रनिरूपरगम अध्याय २---ब्राह्मण ३ स वाएष सवत्सरो बृहतीमभिसम्पन्न । द्वावाक्ष्यतामाहा पडही द्वो पृष्ठ- घाभिप्लवो गोऽमायुपी दशरावस्तस्पटविशपति शदक्षरा वै वृहतो वृहत्पा में देवा. स्वर्ग लोकेऽयतन्त वृहत्या स्वर्ग लोकमाप्नुवस्तयो एवैषभएतवृहत्येव स्वर्ग सोके यतते वृहत्या स्वर्ग लोकमाप्नोत्यथ यो वृहत्या कामस्तमेवैतेनेवविदव- रुद्ध ॥१॥ यद्वे चतुर्विधशमह । दशरात्रस्य वै तत्सप्तम वा नवम वाऽभिप्लवा पृष्ठयो निर्मितः पृष्ठपादभिचिदभिजितः स्वररसामानः स्वरसामभ्यो विपुवान्विपुवतः स्वरसामानः स्वरसामभ्यो विश्वजिद्विश्वजितः पृष्ठयः पृष्ठयादभिप्लयोऽभिप्लवा- दुगोऽमायुषी गोऽआयुयां दशरात्रः ॥ २॥ यह सवत्सर वृहतो के तुल्य है । उपामित दिनो के दो पदह (ष:--दिनी) अर्थात् बारह दिन, पृष्य और मभिप्लव दो, गो मार पाया और दशरात्र,-ये हुये ३६ ।। बृहती मे दस अक्षर होते हैं। बृहती के द्वारा ही देव स्वर्गलोक मे पहुचे । वृहती से हो स्वर्गलोक को पाया, इसी प्रकार यह यजमान भी बहती द्वारा ही स्वर्गलोका के लिये पल करता है । बृहृती से ही स्वर्गलोक को पाता है, जो इस प्रकार का ज्ञान रखता है, वह उन सब कासनाओं को पाता है, जो बहती में है ॥१॥ चौबीसवा दिन वही है जो दशरात्र का सातवा या नवा । अभिनय से पृष्ठ्य बनाया गया। पृष्ठ्य से मभिजित्, अभिजित् से सरसाम, स्वरसामो से विशुवत् । विषुवन् से स्वरसाम, स्वरसामों से विश्वजित, विश्वजित् से पाठ्य, पृप्ठ्य में अभिप्तव, अभिप्लब से गो मोर माम, मो और प्राय से दसरात्र ॥२॥ 1 . का० १२.२.३.३-६ । दशरात्रनिरूपणम् पर्थनदहराध्यंत् । यन्महावत पनविगो ह्य तस्य स्तोमो भवति नाक्ष- राच्छन्दो व्येत्येस्मान द्वाभ्यो न स्तोत्रियया स्तोमः ॥ ३ ॥ अभिप्लवं पूर्व पुरस्ताद्विषुवत उपयन्ति । पृष्टयमुत्तरं पुत्रा वाऽभि- प्लय: रिता पृष्टयस्तस्मात्पूर्ववयमे पुत्राः पितरमुपजीवन्ति पृष्टपमुपरिप्टा- द्विपुवतः पूर्वमुपयन्त्यभिप्लवमुत्तरं तस्मादुत्तरवयमे पुत्रापिनोपजीवत्युप ह वाइएनं पूर्ववयसे पुपर जीवन्त्युपोत्तरचयसे पुत्रजीवति य एवमेतद्वंद ।। ४ ।। तदाहुः । यच्चतुर्विएशमहोत्य यात्कयमनागृती भवतीति यदेवादः प्राय: गीयमति रात्रमुपयन्ति तेनेति पात् ॥५॥ तदाहुः । यद्द्वादश मासाः संवत्सरस्याथैतदहरत्येति यद्वेषुवतमघरेषा- मेतात्परेपामित्यवरेषां चंव परेषां चेति ह बयादात्मा व संवत्सरस्य विपा- नङ्गानि मासा यत्र दाऽारमा तदङ्गानि यत्रोऽपढ्गानि तदात्मा न वाऽआत्माऽ- ङ्गान्यतरिच्यते नात्मानमङ्गान्यतिरिच्यन्त एवमु हैतदवरेपो व परेषां च भर्यात अथ ह वाऽएप महासुपर्णऽएव यत्संवत्सरः । तस्य यान्पुरस्ताद्विपुवतः पण्मासानुपयन्ति सोऽन्यतरः पक्षोऽथ यान्पडुपरिष्टात्सोऽन्यतरउनामा विपु- उपाजित दिन महावत है । इसके पच्चीस स्तोम होते है । छन्द एक प्रक्षर भी कम या मधिक नहीं होता। स्तोम एक स्तोरिया से भी ॥३॥ विपुग्ण से पहले अभिप्सव को करते है । फिर पृष्ठ्य को । क्योकि अभिप्लव पुत्र हैं । पृष्ठ्य पिता । इसलिये पहली प्रायु मे पुत्र पिता के सहारे जाते है । विपुबह से पीछे पहले पप्ठ्य को करते हैं, फिर मभिप्लव को। इसलिये अन्तिम प्रायु मे पिता पुत्री के सहारे रहता है। वस्तुत' जो इस रहस्य को समझता है, उसके पुत्र पूर्व प्रायु मे उसके पहारे जीते हैं पौर प्रतिम भायु मे वह अपने पुत्रों के सहारे ॥४॥ इस पर प्रश्न करते है कि यदि चौबीस दिनो में प्रवेश होन के पीछे वह मर जाय तो अनागर्ने को होगा ? (पागूर्ती उसको कहते है जो कथन मात्र के लिये ही मन पढ़े। पनामूर्ती वह है जिसका यज्ञ पूर्ण हो गया हो) ।" इसका उत्तर यह है कि प्रायणीय मतिराम कर दें। उससे ठीक हो जायगा ॥५॥ एक पौर प्रश्न है । सरसर में बारह मास होते है । एक दिन मर्थात् विषुवत् अतिरिक्त है। तो यह दिन पहले बीवे हुये मासो का है या पामे प्राने बालों का ? इसका उत्तर यह है कि "पहले बोते हुमो का भी पौर मागे माने बालो का भी दोनों का"। क्योकि पिपुवत वर्ष का शरीर है पोर मास इसके पंग है। जहाँ अंग है, वहा शरीर है । जहाँ शरीर है यहाँ अंग है । न गरीर अगों से बाहर जाता है न शरीर से अग बाहर जाते है । इसलिये यह पहले चीते हुमो का भी है और पाये माने वालो का भी ॥६॥ यह सबलार एक बड़ी चील है । विषुवत् से पहले के छः मास मे जो यज्ञ होता है, . माध्यन्दिनीये शतपथग्राह्मणे कां. १२.२.३.७.१० वान्यत्र वाऽमात्मा तत्पक्षी यत्र वा पक्षो तदात्मा न वाइमात्मा पक्षायतिरिच्यते नात्मान पक्षावतिरिच्यतेऽएवमु हैतदवरेपां चैव परेषां च भवति ॥ ७॥ तदाहुः । यत्पुरस्ताद्विपुवतऽऊन्स्तिोमान्यण्मासानुपयन्ति पडुपरिष्टा- दावृत्तान्कथमस्यंतऽऊर्धा स्तोमाऽपेता भवन्तीति यमेयामुमूर्ध्वस्तोमं दशराब- मुपयन्ति तेनेति यू याद्देवेभ्यो ह वे महायतं न तस्थे कथमूर्ध्वस्तोमविपुवन्तमुपा- गातावृत्तामिति ।। ते ह देवाऽऊचुः । उप त यज्ञक्रतु जानीत यऽऊर्ध्वस्तोमो येनेदमाप्नवा- मेति तएनमूर्ध्वस्तोमं दशरात्रमपश्यन्त्संवत्सरविधं तस्य यः पृष्ठयः पडहशतवः समे लोकाश्छन्दोमाः संवत्सरो दशममहस्तेनेनदाप्नुवंस्तदेभ्योऽतिष्ठत तिष्ठते ह वाऽप्रस्मै महाव्रतं य एवमेतद्वेद ।। ६ ।। प्रथ वाऽअतोऽन्हामभ्यारोहः । प्रायणीयेनातिरानेणोदयनीयमतिरात्रमभ्या- रोहन्ति चतुर्विशेन महावनमभिप्लवेन परमभिप्लवं पृष्ठयं न परं पृष्ठय- मभिजिता विश्वजित स्वरसामभिः परान्स्वरसाम्नोऽयतदहरनभ्यारूढ यद्वे- पुवतमभि हवं यास रोहति नन पापीयानम्यारोहति गाएवमेतद्वेद अथ वाऽअतोऽन्हां निवाहः । प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विधशायान्हे निवहति वह उसका एक पख है और अगले छः मासो का दूसरा पख । विपुवत् शरीर है । जहा भारीर वहा पख, जहाँ पर वहाँ शरीर, न शरीर पख से बाहर होता है न पख शरीर मे। इस प्रकार यह विषुवत् बीते हुपो का भी है और प्रगलो का भी ॥७॥ इस पर प्रश्न करते हैं कि विषुवत् मे पहले छः मास तो ऊध्वंस्तोम पढ़ते हैं । पिछले छः मासों मे उल्टे । तो फिर उसको ऊध्वंस्तोमों का फल कैसे मिलेगा? इसका उत्तर यह है कि दशराम मे जो ऊध्वंस्तोम होगा उससे । महावत देवो को न मिला, उसने कहा कि विषुवत को अर्ध्वस्तोम से प्रौर मुझ को उल्टे स्तोम से क्यों किया ? देव बोले, ऐसे यज्ञ को निकालो, जिसमे ऊध्र्वस्तोम हों, जिससे हम को यह (महाव्रत) प्राप्त हो जाप' तब उन्होने इस कम्यस्तोम ददारात्र को सवत्सर के समान निकाला । इसमें जो पृष्ठ्य पदह है वे ऋतु है। छन्दोम ये तीन लोक है । और दसवा दिन संवत्सर है । इससे उन्होने उसको पाया । वह (महावत) उनको मिल गया । जो इस रहस्य को समझता है, उसको भी महाव्रत की प्राप्ति हो जाती है | इस प्रकार है दिनो का चढ़ाव प्रापरणीय प्रतिराव से उदयनीय प्रतिरात्र को चढ़ते है। चतुर्विंश से महाव्रत को । अभिप्लव से परमभिना को । पृष्ठ्य से पर पृष्ट्य अभिजित से विश्वजित को, सरसा में दूसरे स्वरसम्मो को । रिपुवत् से ऊपर कुछ नहीं । जो इस रहस्य को समझता है उसको श्रेय मिलता है। उससे बम पुरुष पाभी उसके ऊपर नहीं चढ़ सकता ॥१॥ दिनो का उतार इस प्रकार है :-प्रापणीय मनिराम चतुर्विम दिन में उतरना । .
को०१२. २.३. ११-१३. दशरावनिरूपणम् १५८१ चतुर्विधशमहरभिप्लवायाऽभिप्लवः पृष्ठयाय पृष्ठयोऽभिजितेऽभिजित्स्वरसामन्यः स्वरसामानो विपुवते विषुवान्स्वरसामभ्यः स्वरसामानो विश्वजिते विश्वजित्पृष्ट- चाय पृष्ठयोऽभिप्लवायाऽभिप्लवो गोऽआयुा गोऽयायुषी दशराबाय दशरात्रो महाव्रताय महाव्रतमुदयनीयायाति राबायोदयनीयोऽति रात्रः स्वर्गाय लोकाय प्रति- प्ठायाऽनन्नाधाय ॥११॥ तानि वाऽएतानि । यज्ञारण्यानि यज्ञकृन्तवाणि तानि शत-शत रथान्ह्या न्यन्तरेण तानि ये विद्वा सऽउपयन्ति यथाऽऽरण्यान्या मुग्धांश्चरतोऽश- नाया वा पिपासा वा पाप्मानो रक्षासि सचेरन्नेव हैवनानशनाया वा पिपासा वा पाप्मानो रक्षासि सचन्तेऽथ ये विद्वा सो यथा प्रवाहात्प्रवाहम- भयादभयमेव हैव ते देवतार्य देवतामुपसयन्ति ते स्वस्ति स्वर्ग लोक समश्नुवते ।॥ १२ ॥ तदाहुः। कति सवत्सरस्याहानि पराञ्चि कत्यर्वाञ्चीति स यानि सकृत्सकदुपयन्ति तानि पराच्यथ यानि पुनः- पुनस्तान्यर्वाञ्च्यञ्चीति ह स्वेधनान्युपासीत पडयोवृत्तिमत्वावर्तन्ते ॥ १३ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ [२.३. ] ।। है । चतुर्यिश-दिन अभिप्लव मे। अभिप्लव पृष्ठ्य मे, पृष्ठय अभिनित है | यभिजित स्वरसाम मे । स्वरसाम विषुवत् मे । विषवत् स्वरसाम मे स्वरमाम विश्वजित मे। विश्वजित् पृष्ठ्य मे । पृष्ठ्य अभिप्लव मे, अभिप्लव गो पोर पायु मे, गो-मायु दश राय मे, दश राम महायत मे, महादत उदयनीय अतिराव पे, उदयनीय प्रतिरा- स्वग लोक मे, प्रतिष्टा मे, भन्न मे ॥११॥ यह है यक्ष का जगल । या यज्ञ को घाटिया, और इन म संकडो दिनो की रथो की यात्रा लग जाती है । जैसे किसी प्रशानी को जो बनो मे फिरता हो दुष्ट सताते है, इसो प्रकार यदि कोई पज्ञानो यज्ञ के बन मे प्रवेश करे तो भूख, प्यारा पापी राक्षस उसको सताते है । मौर जो इस रहस्य को समझ कर यज्ञ करते हैं वे एक देवता से दूसरे देवता को प्राप्त होते हैं, जैसे बन में फिरने वाले एक प्रवाह से दूसरे प्रवाह को और एक अभय स्थान से दूसरे पभय स्थान को । चे कल्याण प्रौर स्वर्गलोक को प्राप्त होते हैं ।।१२।। इस पर पूछते है कि संवत्सर के अगले दिन कौन है और पिछले कौन , जिनमे एक बार यश होता है वे अगले, जिनमे बराबर में पिछले । इनको पिछले ही समझना चाहिये, क्योकि यह पडह (छः दिनी) के अनुकूल ही लौटता है ।।१३।।
16 संवत्सरस्याभिप्लयामात्मना स्तुतिः अध्याय २--ब्राह्मण ४ पुरुषो वै संवत्सरः । तस्य प्राणएव प्रायणीयोऽति रात्रः प्राणेन हि प्रयन्ति वागेवारम्भरणीयमाचा ह्यारभन्ते यद्यदारभन्ते ॥ १॥ अयमेव दक्षिणो हस्तोऽभिप्लव: पडहः । तस्येदमेव प्रथममहस्तस्येदमेव प्रातः सक्नमिद माध्यन्दिन सवनमिद तृतीयसवन गायन्या ऽपायतने तस्मादियमासा हसिष्ठा ॥२॥ इदमेव द्वितीयमहः । तस्येदमेव प्रात.सवनमिदं माध्यन्दिन७ सवनमिद तृतीयरावन मिष्टुभऽआयतने तस्मादियमस्य वर्षीयसो ॥ ३ ॥ इदमेव तृतीयमहः । तस्येदमेव प्रातःसवनमिद माध्यन्दिन सवनमिद तृतीयसवन जगत्याऽप्रायतने तस्मादियमामा वपिष्ठा ।। ४ ।। इदमेव चतुर्थमह । तस्येदमेव प्रात सवनामिद माध्यन्दिन सवनमिद पुरप संनरमर है (मर्थात पुरुष के भिन्न-भिन्न माग सवत्सर-यन के भिन्न-भिन्न भागो से उपमित हो सकते है), सका प्राश प्रायणीय प्रतिरोध है । प्रारण के द्वारा ही पलते- फिरत है। थाक् प्रारभरणीय दिन है । जो कुछ प्रारम्भ करना होता है वाक् द्वारा ही भारम्भ करते है ॥१॥ दाहिना हाय अभिप्नव पढह है । इस हाथ की यानिप्टिका (छोटी उगली) प्रथम दिवस है। ऊपर का पोरा प्रात सवन है, बीच का माध्यन्दिन सवन । नीचे का तुतीय- सधन । यह गायत्री-स्थानी है । इसलिये सबसे छोटी है (गायत्री सब छन्दों में छोटा है) ॥२॥ मनामिका दूसरा दिन है । ऊपर का पोरा प्रात सवन है । बीच का पोरा मध्य- न्दिन सवन प्रोर नोने का पोरा तीसरा सदन । विष्टुभ को स्थानी है। इसलिये कनिष्ठिका से बड़ी है ॥३॥ मम्ममा उगली तीसरा दिन है। ऊपर का पोग प्रात सवनीपापोरा माध्यन्दिन सवन पोर नोचे को गोरा तीसरा सवन । जगती बन्द को स्थानी होने में मप्यमा सरगसियो मे बडी है ॥४॥ तर्जनी धा दिन है। इसका ऊपर रा पोरा प्रात.सवन है, बीच का माध्यन्दिन सवन, नीचे का तीसरा रावन । यह विराट् स्थानी है । विराट् अन्न है । यह म उ गलियों १५८२ का०१२. २. ४. ५-११ संवत्सरसन-निरूपणम् १५८३ तृतीयसवनं विराजमायतनेऽन्नं वै विराट्तस्मादियमासामन्नादितमा॥५॥ इदमेव पञ्चममहः । तस्येदमेव प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिन सवमिदं तृतीयसवनं पङ्क्त रायतने पृथुरिव व पङ्क्तिस्तस्मादयमासा प्रथिष्ठः ।। ६ ।। इदमेव पष्ठमहः । तस्येदमेव प्रात. सवन मिदं माध्यन्दिन सवनमिदं तृती- यसक्नमतिच्छन्दसआयतने तस्मादयमासा वषिष्ठो गायत्रमेतदहर्भवति तस्मादिद फलक हसिष्ठ सऽइतोऽभिप्लवा पडहः सऽइत: सऽइतः सऽइतऽपामा- पृष्ठयः ॥ ७॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह पैङ्ग्यः । प्लघन्ताइव वाऽअभिप्लवास्तिष्ठतीव पृष्ठयऽइति प्लवतऽइव ह्ययमङ्गस्तिष्ठतीवात्मनेति ॥ ६ ॥ शिरएवास्य गिवत् । तस्मात्तत्तिविध भवति त्वगस्थि मस्तिष्कः ॥ ६ ॥ ग्रीवाः पञ्चदशः । चतुर्दश पाएतासा कहकराणि वीर्य पञ्चदशं तस्मादे-. ताभिरण्वोभिः सतीभिगुरु भार हरति तस्मादीवाः पञ्चदशः ।। १० ॥ उर: राप्तदश: । अष्टावन्ये जश्वोऽष्टावन्याउरः सप्तदश तस्मादुरः सप्तदशः ॥११॥ सवन, से अधिक अन्नादि अर्थात् अन्न सम्बन्धी है (खाते-खाने में यह अधिक काम देती है) ॥५॥ भगूठा पाचवा दिन है । इसका ऊपर का पोरा प्रात सवन है, बीच का मध्य- सवन, नीचे का तीसरा सवत । यह पक्ति छन्द का स्थानी है ! पक्ति छन्द भारी सा है । यह पगूठा भी उपलियो मे सब से भारी है ॥६॥ यह दाहिना हाय षा दिन है । अगला भाग प्रात सवन है। पिछला भाग मध्य- कंघा तीसरा सवन । यह अविछन्द का स्थानी है. अतः यह इन सब में बड़ा है, यह दिन गायत्री का होता है । इसलिये कया इन सब मे छोटा होता है। यह अभिप्लव पडह का उपमान इस पर, (घड हाथ पावो को बता कर कहता है कि दोनों हाथो पौर दोनो पैरो पर) लागू हो जाता है । घड पृष्ठप है ।।७ इसो को समझ कर पंड्म्य ने कहा था कि अभिप्लव तो उचलते फिरते हैं और पृष्ठय ठहरे रहते है । मनुष्प हाय पैर से उछलता है पोर धड से ठहरता है । शिर त्रिवृत स्तोम है । इसलिये सिर के तीन भाग है स्वचा, हड्डी, मस्तिष्क HEN गर्दन एपदश स्तोम है । चौदह तो गर्दन को हडिडया हैं, पन्द्रहमा वीर्य है, इसलिये गर्दन की हड्डियां छोटी होते हुये भी इन्ही के सहारे बोझ ढोया जाता है। इसलिये गर्दन की उपमा पर दश स्तोम से दी जा सकती है॥१०॥ उर या दाती सप्तदश स्तोम है। पाठ जत्र एक ओर हैं और पाठ दूसरी ओर । एक छाती । इस प्रकार ये सग्रह स्तोम हो गये । (जत्रु पसलियो के सिरे) ।।११।।
१५८४ माध्यदिनीये शतपयवाझणे का. १२. २.४.१२.१६ उदरमेकविधशः । विशतिर्वाऽअन्तरदरे कुन्तापान्युदरमे रुविशं तस्मा- दुदरमेकविधशः ॥ १२ ॥ पावे त्रिणवः । त्रयोदशान्या: पर्शवस्त्रयोदशान्याः पावें विएवे तस्मा- स्वावें विणवः॥ १३ ॥ अनूक त्रयस्त्रिशः । द्वात्रिशद्वाऽएतस्य करूकराण्यनूक प्रयस्त्रिश तस्मा- दनू त्रयस्मिशः ॥ १४ ॥ अयमेव दक्षिण कोऽभिजित् । यदिदमक्षण: शुक्ल५ स प्रथम: स्वर- सामा यत्कृष्ण स द्वितीयो यन्मण्डल/ स तृतीयो नासिके विपुवान्यदिदम- क्ष्णो मण्डलस प्रथमोऽर्वासामा यत्कृष्ण स द्वितीयो यच्छुक्ल स तृतीयः अयमेवोत्तर कर्णो विश्वजित् । उक्तौ पृष्ठयाभिप्लवौ याववाञ्चो प्राणी ते गोऽयायुपीऽअगानि दशरात्रो मुख महाव्रतमुदान एवोदयनीयोऽतिगग- उदानेन ह्यद्यन्ति सएप सवत्सरोऽध्यात्म प्रतिष्ठित. रा यो हेवमेत सवत्सर- मध्यात्म प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिरस्मिल्लोकेऽमृतत्वेनामुष्मिन् 1॥१६॥ प्राह्मणम् ।।८।। (२-४) इति द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः । [७६] । उदर या पट इक्कीस-स्तोम । पेट के भीनर बोस कु तार है । एक उदर । इक्कीम हो गये । इसलिये उदर इक्कीस स्तोम क बराबर हो गया ॥१२॥ दो बगलें प्रिणव (नो नौ स्तोत्रो के तीन समूह) हैं । तरह पसलिया एक गोर हैं और तरह पसलियां दूसरी ओर । और बगलें। ये सत्ताईस हो गये । इसलिये बगल त्रिणव स्तोम हो गये ॥१३॥ तूस या रोड ततीम स्तोम है । बत्तोरा तो इसकी हड्डियां और एक रोख । ये तेतीस हो गई । इसलिये रीढ का हड्डी तेतीस स्तोम है ॥१४॥ दाहिना कान अभिजित् है । प्रास की सफेदी पहला स्वरमाम है । कालापन दूसरा स्वरसाम और पुतली तीसरा । नाक विषवर है । प्राख की पुतली पहला उल्टा साम, कालापन दूसरा, सर्फर्दी तीसरा ॥१५॥ बाया कान विश्वजित् है । पृष्ठय और अभिप्लय कहे जा चुके 1 दानोचे के प्राण है गो और घायुप् । मा दशरात्र, मुल महाप्रत । उदान, उदयनीय मचिरात्र । यो उदान से हा ना मनुष्य उटते हैं (उद+यन्ति) । शरीर म प्रतिष्ठित सरत्मर यह है । जो शरीर में प्रतिष्ठित इस सवत्सर । ज्ञान रखता है, वह इस लोक में प्रजा पोर पा से सम्पन्न होता है और परलोक में अमर हो जाता है | ।
संवत्सरस्याभिप्लवाद्यात्मना स्तुतिः अध्याय ३-ब्राह्मण १ यद्वालाके । इदं त्रिवृदेति सर्वमन्योऽयमभिसम्पद्यमानम् । कथा स्विद्यज्ञः पुरुषः प्रजापतिरन्योऽन्यं नातिरिच्यन्त एते ॥ १॥ यदूर्वा स्तोमाऽअनुयन्ति । यज्ञमभ्यावर्त सामभिः कल्पमानाः । कथ स्वित्ते पुरुषमाविशन्ति कथं प्रायः सयुजो भवन्ति ॥ २॥ प्रायणीयोऽतिरात्रः । चतुर्विधशमहश्चत्वारोऽभिप्लवा: पृष्ठयऽइत्येते । कथ७ स्वित्ते पु०॥३॥ अभिजिता स्वरसामानः । अभिवलुप्ताऽउभयतो विपुवन्तमुपयन्ति । कथा स्विते पु०॥४॥ निवृत्प्रायाः । सप्तदशाभिक्लप्तास्वयस्थिशान्ताश्चतुरुत्तरेण । कथा स्वित्ते पुरुषमाविशन्ति पथ प्राणः सयुजो भवन्तीति ॥ ५॥ शिरस्मिवृत् । पञ्चदशोऽस्य ग्रीवाऽउरऽपाहुः सप्तदशाभिक्लुप्तम् । एकविशमुदर कल्पयन्ति पायें पसू स्त्रिणवेनाभिवलुप्ते ।। ६ ।। हे बालाकि ! ये तीनो लोक जो एक दूसरे से उपमित होते हैं, तो ये तीनो अर्थात् पज्ञ, पुरुष पोर प्रजापति एक दूसरे से बढ़ क्यो नहीं जाते ॥१॥ ये जो जलस्तोम यज्ञ का अनुसरण करते है पोर गर-चार पाच होने से सामो के अनुकूल होते हैं, वे पुरुष मे कैसे प्रवेश करते है और प्ररणो से सायुज्य कैसे प्राप्त करते है ? ॥२॥ प्रायणीय प्रतिराम, चतुर्विश दिन । चार अभिप्लव, पृष्ठ्य में पुरुप मे कैसे प्रवेश करते है पोर प्राणो से सायुज्य कैसे प्राप्त करते है ? ६३॥ स्वरसाम अभिजित से मुस्त होकर विपुवत् से दोनो मिल जाते है। फिर पुरुष मे कैसे प्रवेश करते है घोर प्राणो से सायुज्य कैसे प्राप्त करते है ? ॥४॥ निवृत् से प्रारम्भ होकर, सप्तदश से यक्त होकर, मोर तेतीम पर समाप्त होकर चार-चार भक्षरो मे बॉ हुये स्तोमो के साथ ये पुरुप में कैसे प्रविष्ट होते हैं और प्राणो की सायुज्यता कैसे प्राप्त करते हैं ॥५॥ प्रिवृत सिर है । पचदश गर्दन, सप्तदश छाती, एकविध मार त्रिणव उदर, दो धमलो मे भोर पसलियो के सुल्प होते है ॥६॥ वे माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.३.१.७-६ अभिप्लयाऽउभयतोऽस्य बाहू । पृष्ठ्यं पृष्टय इति धोरा वदन्ति । अनुक- मस्य चतुरुत्तरेण सवत्सरे ब्राह्मणाः कल्पयन्ति ।। ७ ।। कर्णावस्याभिजिद्विश्वजिच्च । अझ्या बाहुः स्वरसामाभिक्लुप्ते । नस्यं प्राणं विषुवन्तमाहुर्गोऽयायुपी प्रारणावेताववाञ्चौ ॥ ८ ॥ अङ्गान्यस्य दशरात्रमाहुः । मुखं महावत संवत्सरे ब्राह्मणाः कल्पयन्ति । सर्वस्तोमा सर्वसामानमेत सवत्सरमध्यात्म प्रविष्टम् । सम धोरऽप्रात्मना कल्पयित्वा अध्नस्यास्ते विष्टपेऽजातशोकः । ।।६।। ब्राह्मणम् ॥६॥ ।। ( ३.१.) (विषुवत् के) दोनो प्रोर के अभिलव उसको भुजायें है । पृष्ठय पीठ है । ऐसा धौर लोग कहते है । ब्राह्मण लोग रीत को चार-चार प्रक्षर से बढ़ने वाले स्तोमो से मिलाते है ॥७॥ अभिनित् पौर विश्वजित् कान है, स्वरसाम दो-दो पायें है । नाक के प्राण को लोग विषुक्त कहते हैं । गो मौर प्रायुष नीचे के प्राण हैं ॥८॥ दशरात्र को अग बताते हैं । ब्राह्मण लोग महावत को सवत्सर का मुख बताते हैं । इस प्रकार प्रात्मा सस्तोमो और सब सामो वाले शरीर म प्रविष्ट हो गई। अपने शरीर के तुल्य (यज्ञ को) बना कर धीर पुरुष दुख से घट कर सोकरहित शिखिर पर पहुंच जाते है । अध्याय ३--ब्राह्मण २ पुरुषो वै संवत्सरः । पुस्पऽहत्येक सवत्सरऽइत्ये कमय तत्सम द्वे वे सवत्स- रस्याहोरात्रे द्वाविमो पुरुषे प्राणावत्र तत्समं घयऽऋतवः संवत्सरस्य अयमे पुरुषे प्राणाऽनत्र तत्सम चतुरक्षरो वं सवत्स रश्च सुरक्षरोऽयं यजमानोन तत्सम पञ्चतवः सवत्सरस्य पञ्चेमे पुरुपे प्राणाऽनन तत्सम पड़तवः सवत्सरस्य पुरुष सवत्सर है । पुरुष एक है । सवत्सर एक है। ये दोनो एक पौर सगान है । सक्तसर मे दिन-रात दो होते है । पुरुष मे दो प्राण होते हैं । ये एक से हो गये । रावस्सर में तीन ऋतु होती है और पुरुष मे तीन प्राण । वह भी ममानता हो गई । सवत्सर में चार अक्षर । बनमान में भी चार प्रक्षर । यह भी समानता हो गई। सवत्सर गे गाव ऋतु, पुरुष में पाच प्राण, यह भी समानता है। सवत्सर मे छ: मृतुय हैं, पुरुष में 2 का० १२.३.२.१-४. सवत्सरसत्र-निरूपणम् १५८७ पडिमे पुरुपे प्राणाऽप्रय तत्सम सप्तऽर्तवः संवत्सरस्य सप्तेमे पुरुपे प्रारणाऽमय तत्समम् ॥ १॥ द्वादश वै मासाः सवत्सरस्य । द्वादशेगे पुरुपे प्रारणाऽअत्र तत्समं त्रयोदश वै मासाः सवत्सरस्य त्रयोदशेमे पुरुष प्राणा नाभिस्त्रयोदश्यत्र तत्सग चतुर्विश- तिवें सवारस्यार्धमासाश्चतुर्दिशोऽयं पुरुषो विशत्यड्गुलिश्चतुरड्गोऽन्न तत्सम पड्विशति संवत्सरस्यार्धमासाः पदिशोऽयं पुरुपः प्रतिष्ठे पड्-' विध्यावत्र तत्समम् ।।२।। श्रीणि च वै शतानि पप्टिश्च । संवत्सरस्य रात्रयस्त्रीणि च शतानि पष्टि- श्च पुरुपस्यास्थीन्यत्र तत्सम पीरिंग च वै शतानि पष्टिश्च सवत्सरस्याहानि श्रोणि च शतानि पष्टिश्च पुरुषस्य मज्जानोऽत्र तत्समम् ॥ ३ ।। सप्त च वै शतानि विशतिश्च । मवत्सरस्याहोरात्राणि सप्न च शता- नि विशतिश्च पुरुषस्यास्थीनि च मज्जानश्याम तत्समम् ।। ४ ।। दया च सहस्राण्यष्टौ च शतानि । सवत्सरस्य मुहूर्ता यावन्नो मुहूर्तास्तावन्ति पञ्चदशकृत्वः क्षिप्राणि यावन्ति क्षिप्राणि तावन्ति पञ्चदशकृत्वएत_रिंग यावन्त्येतहीणि तावन्ति पञ्चदशकृत्वऽइदानीनि यावन्तीदानीनि तावन्त. पञ्च- दशकृत्व:प्राणा यावन्तः प्रारणास्तावन्तोऽक्तना यावन्तोऽक्तनास्तावन्तो निमेषा यावन्तो निमेपास्तावन्तो लोमगा यावन्तो लोमगर्तास्तावन्ति स्वेदायनानि यावन्ति स्वेदा- प्राए । यह भी समानता है । सवत्सर मे सात ऋतुयें है। पुरुष मे सात प्राण है । यह भी समानता है ॥॥ सवत्सर मे बारह महीने होते है। पुरुष मे बारह प्राण होते है यह भी समानता है । सवत्सर मे तेरह मास होते है, पुरुष मे प्राण होते है, नाभि रहबर है। इस प्रकार भी समानता हो गई । सवत्सर मे नौबीस भर्घमास होते है । पुरुष मे भी चोवीस भाग होते हैं, बीस उ गलियो पोर चार हाथ पाच (मग)। यह भी समानता हो गई। सवत्सर में छब्बीस पदमारा होते है और पुरुष मे छब्बीस भाग होते है, दो परो को मिला कर । यह भी समानता है ॥२॥ सवत्सर मे ३६० रातें होती है । पुरुष मे ३६० हड्डियां । इन में समानता है। ३६. संवत्सर के दिन होते है और ३६. ही पुरुष के मज्जा । यह भी समानता है ॥३॥ सवत्सर मे ७२० दिन-रात होवे है, ७२० ही पुरुष मे हड्डियाँ और मज्जा । यह भी समानता हो गई ॥४॥ वर्ष मे १०८०० मुहूर्त होते है। जितने मुहूर्त है उनके १५ गुने क्षिप्न । जितने क्षिप्र है उनके पन्द्रह गुने 'एहि' । जितने 'एहि' है उनके पन्द्रह गुने 'इद' । मोर जितने 'इद' है उनके पन्द्रह गुने प्राए । जितने प्राय हैं उतने मन, जितने मन है उतने निमेष, जितने निमेष है उतने लोमगतं । जितने लोनगत है उतने स्वंदायन । जितने स्वेदायन है १५E माध्यन्दिनीय मतपपराह्मणे का० १२३.२.५.८ सनानि तावन्न एते स्तोका वन्ति ॥ ५॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह वालिः । सार्वभौम मेघ वर्षन्तं पैदाहमस्य वर्षस्य स्तोकानिति ।। ६॥ तदेय श्लोकोऽभ्युक्तः । श्रमादन्यत्र परिवर्तमानस्तिष्ठन्नासीनो यदि वा स्वपन्नपि । महोरात्राम्यां पुरुषः समेन कतिकृत्यः प्राणिति चाप चानितोति ॥ ७॥ नदेप इलोक: प्रत्युक्तः । शत शतानि पुरुषः समेनाप्टो शता यन्मितं तद्व- दन्ति । पहोरात्राभ्यां पुरुषः रामेन तावत्कृत्वः प्रारिणनि चाप चानिनीति ॥ ८ ॥ ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ ३.२ ।। उतने स्तोक । या बूदें जो बरसती हैं ॥५॥ इसी को समझकर वालि ने कहा था मैं सब भूमि मे बरसने वाले मेघ को जानता है। वानी व दो को नी" ॥६॥ यह श्लोक इसी सम्बन्ध मे है धमादन्यत्र परिवर्तमानस्तिष्ठन्नासीतो यदि या स्वपन्नपि । महोरात्राम्या पुरपः स मेन कतिकृत्वः प्राणिवि चाप धानिति । "श्रम के अतिरिक्त भी पुरष घूमता हुमा, सडा, वैठा, या सोता हुमा भी दिन-रात मे कितनी बार प्राण और मपान लेता है" इसके उत्तर मे यह दलोक है शत शतानि पुरुप समेनाप्टो पता यमित तद् वदन्ति । अहोरात्राच्या पुरय समेन तावत्कृत्वः प्राणिति चाप चानिति । जिन सौ-सो पोर पाठ सौ बार (१.८००) पुरुष नापा जाय, उतनी बार वह दिन-रात मे प्राण प्रौर प्रपान लेता है | संवत्सरादिदीक्षापक्षः अध्याय ३-ब्राह्मण ३ देवा ह वै सहस्रसंवत्सराय दिदीक्षिरे । तेषां पञ्चशनानि सवत्सराणां पर्य- वेतान्यासुरथेद सर्वमेव शश्राम ये स्तोमा यानि पृष्ठानि यानि छन्दासि ।। १ ।। देवो ने सहस संवत्सरी यज्ञ के लिये दीक्षा लो। जब पाच सौ वर्ष बीत चुके तो सब चीज़ शिथिल (समाप्त) हो गई-स्तोम, पृष्ठ, छन्द ।।१।।
का० १२.३.३.२-६
सवस्सरसत्र-निरूपणम्
१५८६
ततो देवाः । एतद्यज्ञस्यायातयामापश्यस्तेनायातयाम्ना या वेदे व्यष्टिरा-
सीता व्याश्नुवतायातयामा वाऽप्रस्यवेदाऽप्रयातयाम्न्या हास्य त्रय्या विद्यया-
ऽऽविज्यं कृतं भवति यएवमेतद्वंद ॥ २॥
तदेत धज्ञस्यायातयाम 1 प्रोभावय स्तु श्रीपडयज येयजामहे वोपडिति
तासां वाएतासां पञ्जानां व्याहुनीना, सप्तदशाक्षराग्योभावयेति चतुरक्षर-
मस्तु श्रोपडिति चतुरक्षरं यजेति यक्षर येयजामहऽइति पञ्चाक्षरम् ॥ ३ ।।
द्वयक्षरो वपटकारः । स एप सप्तदश: प्रजापतिरधिदेवत चाध्यात्म च
प्रतिष्ठितः स यो हैवमेत सप्तदश प्रजापतिमधिदेवतं च ध्यात्म च प्रतिष्ठित वेद-
प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिरस्मिल्लोकेऽमृतत्वेनामुष्मिन् ॥ ४ ॥
ते ह देवाऽऊचुः । उप तं यज्ञक जानीत यः सहस्रसवत्सरस्य प्रतिमा को
हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण समाप्नुयादिति ॥ ५॥
ते विश्वजितमेव सर्वपृष्ठम् । पृष्ट्यस्य पढहस्याजः सवमपश्यस्ते हि स्तोमा
भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि च्छन्दाऽसि ॥ ६ ॥
पृष्ठयमेव पडहम् । द्वादशाहस्याजः रावमपश्यस्ते हि स्तोमा भ० ।। ७ ।।
द्वादशाहमेव । सवत्स रस्याः सवमप० ।। ८ ।।
तब देवो ने यज्ञ के उस न समाप्त होने वाले भाग को देखा । और उस न समाप्त
होज बाने भाग से बेद मे जो व्यष्टि (सफलता) यी उसे प्राप्त कर लिया । जो इस रहस्य
फा समझना है उसके लिये वेद भनन्त है । पोर प्रनन्त वेदययो से ऋत्विज घुत्य हो
जाता है।
वेद का अनन्त भाग यह है -पो धावय, प्रस्तु पोपट, यज, ये यजामह, वौषट् ।
इन पाच व्याहतियो मे सत्रह प्रक्षर है । ओ श्रावय' में चार, 'यस्तु थोपट्' मे चार, 'यज'
मे दो, येयजामहे' मे पाच ॥३॥
'वोषट्' मे दो। यह सरह वाला प्रजापति अधिदेवत और अध्यात्म दोनो हिसाब
से है। जो इस अधिदेवत और अध्यात्म मे प्रतिष्ठित प्रजापति का जानता है, वह इस लोक
मे प्रजा पोर पतु से प्रतिष्ठित होता है और परलोक मे पमर हो जाता है |
पे देव बोले, "कोई ऐसा यज्ञ निकालना चाहिये जा सहन-सवत्सर की प्रतिमा
(प्रतिनिधि) हो, क्योकि कौन ऐसा मनुष्य है जो सह स-सवत्सरी यज्ञ कर सके ।।५।।
उन्होंने देखा कि "सब पृष्ठो वाला विश्वजित्" 'पृष्ठ्य पहहो' का पच्छा प्रति-
निधि है । क्योकि वही स्तोम है, वही पृष्ठ है, वही छन्द है ॥६॥
पृष्ठय पडह को द्वादशाह का प्रतिनिधि देसा । क्योकि वहीं स्तोम हैं, वही पृष्ठ
हैं, वही छन्द हैं ॥७॥
द्वादशाह को सवत्सर का प्रतिनिधि देखा, क्योकि वहीं स्तोम हैं वहीं पृष्ठ हैं,
वही छन्द है ॥६॥
माध्यन्दिनीय शतपस्वाहाणे का० १२. ३. ३.६-१४ संवत्सरमेव । तापश्चितस्याजःमयमप० ॥६॥ तापश्चितमेव । सहरसवत्स रस्याञ्जः सवमप०॥१०॥ स व संवत्सरं दीक्षाभिरेति । संवत्सरमुपसद्भिः संवत्सर सुस्याभिः स यत्सवत्सरं दीक्षा भिरेति । पूर्वार्धमेव तेन सहस्रसंवत्सरस्यावरुन्द ऽय यत्सवत्सरमुपसद्भिर्मध्यमेव तेन सहस्रसंवत्सरस्यावरुदेश्य यत्संवत्सर सुत्या- भिरुत्तमाधमेव तेन सहस्रसंवत्सरस्यावरुन्छे ।। १२ ॥ स वै द्वादश मासान्दीक्षाभिरेति । द्वादशोपसद्भिदिश सुत्याभिस्त- स्पति शशि शदक्षरा वै वृहती वह्या व देवाः स्वर्गे लोकेऽयतन्त बहत्या स्वर्ग लोकमाप्नुवस्तथोऽएवंपऽएतबृहत्येव स्वर्ग लोके यतते बृहत्या स्वर्ग लोक- माप्नोत्यथ यो वृहत्या कामस्तमेवतेनैवविदवरुद्ध ॥ १३ ॥ तद्वाऽएतत् । अय सह क्रियतेऽग्निरक्यं महदुक्थ्य स यत्सवत्सरं दीक्षा- भिरेति सवत्सरमुपसद्भिस्तेनास्यान्यावाप्तौ भवतोऽथ यत्संवत्सर, सुत्याभि- रेति तेनोऽएवास्य महदुक्थ्यमाप्त भवति स वाऽएपऽएवसहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा यत्तापश्चिनाएप प्रजाना प्रजात्य यत्तापश्चित. ॥१४॥ ब्राह्मणम् ।। ११ ।। [३.३J॥ प्रथमः प्रपाठकः ।। कण्डिकासख्या १३२ ।। संवत्सर को सापश्चिता का प्रतिनिधि देखा क्योकि वही स्तोम हैं, वही पृष्ठ हैं, और वहीं छन्द हैं । तापश्चित को सहस्र-सवत्सर का प्रतिनिधि देखा । क्योकि वही स्तोम हैं, वही पृष्ठ हैं. वहीं छन्द हैं 100 उसका एक साल दोक्षामो मे जाता है, एक उपसदो में और एक साल सोम निचोड़ने में ॥१२॥ जब वह साल भर दीक्षाप्रो में व्यतीत करता है तो सहस्र-सवत्सर के पूर्वाध को लाभ कर लेता है । जब वह उपसदो में साल भर लगाता है तो यहस्र-रावत्सर का मध्य भाग लाग कर लेता है । जब वह सोम निचोडने मे लगाता है तो सहस्र-सवत्सर का अन्तिम भार प्राप्त करता है ॥१२॥ वारह मास दीक्षाप्रो मे लगाता है, बारह उपसदो मे और बारह सोम के निचौड़ने मे । ये हुये ३६ । वृती छन्द मे ३६ प्रक्षर होते है । वहतो के सहारे देव स्वर्गलोक मे चढ़े। दहती से स्वर्मनीक का लाभ किया । वह यजमान भी इस प्रकार समझकर बृहती कोद्वारा स्वर्गलोक की प्राप्ति कर लेता है। और उस सब का जीवहती है ।।१३।। यह प्रयी (तीन बाते) की जाती है - पग्नि, प्रवयं और महदुवध्य, जब वह एक साल दीक्षा में और एक साल उपसदी मे लगाता है तो अग्नि, अवयं को ले जाता है। यह जो साल भर सोम निचोडने में (सोम-सुति) लगता है, उधमै महदुस्थ की प्राप्ति हो जाती है । इसलिये यह तापरिचर ही सहन सवत्सरी यज्ञ का प्रतिनिधि है । यह सतान- उत्पत्ति में सहायक होता है ॥१४॥ .
ज्योतिष्टोमे उद्गानाद्यन्वारम्भः अध्याय ३–ब्राह्मण ४ पुरुप ह नारायणं प्रजापतिरुवाच । यजस्व-यजस्वेति स होवाच यज- स्व-यजस्वेति पाव त्वं मामात्य निरयक्षि वसवः प्रातःसवनेनागुरुद्रा माध्यन्दि- नेन सवनेनादित्यास्तृतीयसबनेनाथ मम यज्ञवास्त्वेव यज्ञवास्तावेवाहमासऽइति स होवाच । यजस्ववाह वै ते तद्वक्ष्यामि यथा तउवय्यानि मणिरिव सूत्र- इओतानि भविष्यन्ति सूमिव वा मणाविति ॥ २॥ तस्माऽउ हेतदुवाच । प्रात.सवने यहिप्पवमान उद्गातारमन्वारभास श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दाऽमनु त्वाऽऽरभे स्वस्ति मा सम्पारयेति ॥ ३॥ अथ माध्यन्दिने पवमाने । उद्गातारमन्वारभास सुपर्णोऽसि त्रिष्टुप्छन्दाऽमनु त्वाऽऽरभे स्वस्ति मा सम्पारयेति ॥ ४ ॥ अथ तृतीयसवनऽपार्भवे पवमाने । उद्गातारमन्वारभासाऽभुरसि जगच्छन्दाऽअनु त्वाऽऽरभे स्वस्ति मा सम्पारयेति ।।५।। प्रजापति ने एक बार पुरुष नारायण से कहा, "यज्ञ कर, यज्ञ कर", उसने उत्तर दिया, "तू मुझे कहता है कि यज्ञ कर"। मैंने तीन बार यज्ञ किया। प्रात.सवन से यमु निकल गये, मध्य सवन से कद्र निकल गये और तीसरे सवन से मादित्य निकल गये । अब मेरे पास केवल यज्ञ-पास्तु (यन शाला मात्र) है । यज्ञमाला मे ही बैठा हुम्ना है ॥१॥ प्रजापति बोला, "यज्ञ कर तो सही । में तुझे ऐसी बात बता दू गा कि तेरे उक्थ सूत्र मे मणियो के समान या मणियो मे मूत्र के समान पिरो जायगे ॥२॥ प्रजापति ने उससे यह कहा, "प्रात सपन मे बहिन्पवमान में उद्गाता के पीछे खड़ा होकर कहना, "तू गायत्री छन्द वाला श्येन है । मैं तुझे पकडे हैं। तू मुझे पार लगा "पोर माध्यन्दिन पवमान में उद्गाता के पीछे खडा होकर कहना, कि तू त्रिष्टुप् छन्द वाला सुपर्ण है । मैं तुझे पकड़े हू । दू मुझे पार लगा दे" ॥१॥ "तोसरे सवन मे पाभव पत्रमान मे उद्गाता के पीछे खडा होकर रहना "तू जगती छ-द वाला ऋभु है । मैं तुझे पकड़े हैं। तू मुझे पार लगा दे" ॥५॥ १५६
१५६२
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १२. ३. ४.६.११
अथ सस्थितेषु सस्थितेषु सवनेषु जपेः । मयि भगों मयि महो मयि यशो
मयि सर्वमिति ॥६॥
प्रय वै लोको भर्गः। अन्तरिक्षलोको महो द्यौर्यशो येऽन्ये लोगास्न-
सर्वम् ॥ ७॥
अग्निधैं भर्गः । वायुमहऽप्रादित्यो यशो येऽन्ये देवास्तत्सर्वम् ॥ ८॥
ऋग्वेदो वै भर्गः । यजुर्वदो महः सामवेदो यशो येऽन्ये वेदास्तत्सर्वम् ॥ ६ ॥
वाग्व भर्गः । प्राणो महश्चक्षुर्यशो येऽन्ये प्राणास्तत्मवंम् ।। १० ।।
तद्विद्यात् । सर्वा लोकानात्मन्नधिपि सर्वयु लोकेष्वात्मानमधा सर्वा देवा-
नात्मन्नधिषि सर्वेषु देवेष्वात्मानमधा सर्वान्वेदानात्मन्नधिपि सर्वेषु वेदेव त्मा-
नमधा सर्वान्प्रणानात्मन्नधिपि सर्वेषु प्रारणेप्वात्मानमघामित्यक्षिता वै लोका-
अक्षिता व देवाऽअक्षिता वेदाऽनक्षिताः प्राणाऽप्रक्षित सर्वमक्षिताद्ध वाऽग्र-
सितमुपस कामत्यप पुनमत्यु जयति सर्वमायुरेति य एवमेतद्वेद ॥ ११ ॥
ब्राह्मरणम् ॥ १॥ [३४] ॥
हर रावन के अन्त मे जपना, "मुझे भर्ग (प्रकाश) मिले, मुझे यह (शक्ति) मिले,
मुझे यश मिले, मुझे सब कुछ मिले" ॥६॥
गह लोक भगं है, मन्तरिक्ष लोक यह है । घो यश है । अन्य लोक 'सब कुछ
।
मग्नि भगं है, वायु यह है, मादित्य यश है, अन्य देव 'सब कुछ' हैं ॥८॥
ऋग्वेद भर्ग है, यजुर्वेद यह है, सामवेद यश है, अन्य वेद सब कुछ है ॥६॥
वाक् भर्ग है, प्राण यह है, चक्ष, यश है । मन्य प्राण सब कुछ है ॥१०॥
इसको जानना चाहिये, "राब लोको को मैंने अपने प्रात्मा मे धारण किया और
सब लोको में अपने प्रात्मा को। सब देवो कोमात्मा मे धारण किया और सब देवो मे
पात्मा को । सब वेदो को अपने प्रात्मा मेधारण किया और सब वेदो में अपने प्रात्मा
को । सब प्राणो को अपने प्रात्मा मे पारण किया और सब प्राणो मे अपने प्रात्मा को।
लोक अक्षय हैं, देव प्रक्षय हैं, वेद प्रक्षय है । प्राण प्रक्षय है। सर कुछ प्रक्षय है । जो इस
रहस्य को समझा है वह अक्षय से अक्षय की योर चलता है । पुनर्जन्म को जीत लेत।
है पीर पूर्ण प्रायु को प्राप्त कर लेता है ॥११॥
सोमावीनां नित्यत्वम्
अध्याय ३----ब्राह्मण ५
सावित्रा ह स्मंतं पूर्व पशुमालभन्ते । अर्थतहि प्राजापत्यं यो ो व
सविता स प्रजापतिरिति वदन्तस्तस्मात्सन्युप्याग्नीस्तेन पजेरन्गृहपतेरेवाग्निगु ययेदं
जायन्या पत्नीः सयाजयन्ति तस्या नोऽप्यसदिति ते ततो यमानिकाम दीक्षन्ते
तदु वाऽमाहुः । नानाधिष्ण्याऽएर स्युर्यदि दीक्षितस्योपतपेत्पावतोऽग्नि-
हो जुह्वद्वसेत्स यद्यगदो भवति स सृज्येन पुनरुपद्वयन्ते या म्रियते स्वरेव
तमग्निभिदहन्त्यशवाग्निभिरितरे यजमानाऽमासतइति तदहवाहिताग्ने: कर्म
समानधिण्यास्त्वेव भवन्ति तस्य तदेव ब्राह्मण यत्पुरवचरणे ॥२॥
तदाहुः। यत्सवत्सराय रावत्सरसदो दोक्षन्ते कथमेपामग्निहोत्रमनन्तरित
भवतीति व्रतेनेति ब्रूयात् ॥ ३ ॥
।
पहले सावित्र पशु का पालभन करते थे। अब प्रजापत्य का। क्योकि कहते है कि
जो सविता है वही प्रजापति है । इसलिये सब पनिया जब फैकी जा चुकें तब गृहपति
को ही प्रग्नियो मे यह पशु-बन्ध यज्ञ करना चाहिये कि जिस पूछ से पस्नियों के लिये यज्ञ
करते है उसमे हमारा भी भाग हो । फिर उसके बाद जब चाहे दीक्षा से सकते है ।।१।।
इस पर प्रश्न होता है, "अग्नि-शालायें अलग-मलग हो । यदि एक दीक्षित बोमार
हो जाय तो वह भलग अग्निहोत्र कर लेवे । यदि वह फिर चगा हो जाय तो उन पग्नियो
को इकट्ठा करके उसे फिर खुला सकते है । यदि मर जाय तो उसी को अग्नियो द्वारा उसको
जलाते है । उसके लिये शव की प्रलग प्ररित नहीं होती । दूसरे यजमान (यज्ञ मे बैठे
रहते है (मर्थात् सिलसिला चलता रहता है)। जो प्राहिताग्नि लोग है उनका यही कर्म
है । उनको धिभिणया (मग्नि-शाला) तो एक होती है। इसकी वही न्याया है जो पुरा-
चरण की ॥२॥
इस पर प्रश्न होता है कि जब सवत्सर-यज्ञ में बैठने वाले रावस्तार भर के लिये
दीमित होते है तो इनका पग्निहोय निरन्तर कैसे रहता है। उत्तर यह है कि प्रत के
द्वारा ॥३॥
१५६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.१२.३.५.४-१० तदाहुः । यत्स० कथमेपा पौर्णमास हविरनन्तरितं भवतीत्याज्येन च पुरोडाशेन चेति ब यात् ॥ ४॥ तदाहुः । यत्स० कथमेषां पितृयज्ञोऽनन्तरितो भवतीत्यौपासनैरिति व यात् तदाहुः । यत्स० कथमेपामामावास्या हविरनन्तरितं भवतीति दधना च पुरोडशेन चेति यू यात् ॥ ६ ॥ उदाहुः । यत्स. कथमेपामाग्रयणेष्टिरनन्तरिता भवतीति सौम्येन चरुति ब्रूयात् ॥७॥ तदाहुः। यत्सं० कथमेषां चातुर्मास्यान्यनन्तरितानि भवन्तीति पयस्ययेति मात् ॥८॥ तदाहुः । यत्सं० कथमेपा पशुवन्धोऽनन्तरितो भवतीति पशुना च पुरोडाशेन चेति न यात् ॥९॥ तदाहु. । यत्स० कयमेपाछ सोमोऽनन्तरितो भवतीति सवनरिति व यात ॥१०॥ और प्रश्न है कि जब सवत्सर-यज्ञ में बैठने वाले सवत्सर भर के लिये दीक्षित होते हैं तो इनका पूर्ण गास यज्ञ कसे निरन्तर रहा है ? उत्तर यह है कि प्राज्य पोर पुरोडाश द्वारा ॥४॥ पौर प्रश्न यह है कि जब संवत्सरयज्ञ मे बैठने वाले सवत्सर भर के लिये दीक्षित होते हैं तो इनका पितृ यज्ञ कैसे निरन्तर चान रहता है ' उत्तर यह है कि "योपासन कृत्यो द्वारा" ||शा पौर प्रश्न यह है कि जब सवरसर यज्ञ मे बैठने वाले सवत्सर भर के लिये दीक्षित होते हैं तो इनको प्रमावस्य सम्बन्धो हरि कसे वान रहती है ? उत्तर यह है कि दही पोर पुरोडाश से ॥४॥ पौर प्रश्न है जब सवत्सर यज्ञ मे बैठने वाले सवत्सर भर के लिये दीक्षित होते हैं तो इनकी प्राणपण-इप्टि कैसे चालू रहती है। उत्तर यह है कि सोम के घरु द्वारा ॥७॥ पौर प्रश्न है कि जब सवत्सर यज्ञ में बैठने वाले सवत्सर भर के लिये दीक्षित होते है तो इनके चातुर्मास्य मन कसे चालू रहते हैं ? इसका उत्तर यह है कि पयस्या द्वारा॥E1 पौर प्रश्न है कि जब सवत्सर यज्ञ में बैठने वाले सबस्सर भर के लिये दीक्षित होते हैं तो इनका पशुबध कैसे धान रहता है ? उत्तर यह है कि पशु तथा पुरोडाग द्वारा ॥ पौर प्रश्न है कि जब सवत्सर यज्ञ में बैठने वाले सवत्सर भर के लिये दीक्षित होते है तो इनका सोम यज्ञ कसे चालू रहता है । उत्तर यह है कि सबनों द्वारा ॥
का०.१२.३.५.११-१३. सोमादौना नित्यत्वम् ते वाऽएवमेते यज्ञातवः । संवत्सरमपियन्ति स यो हैवमेतां यसकतना संवत्सरेऽपीति वेदाप्यस्य स्वर्ग लोके भवति ॥ ११ ॥ संवत्सरस्य समता वेदितव्या। एक पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्त्येकमुप- रिष्टात्त्रय. पञ्चाशतं पुरस्ताद्विषुवतोऽग्निष्टोमानुपयन्ति अयः पञ्चाशतमुपरि- प्टाद्विशतिगतं पुरस्ताद्विषुवतऽउवथ्यान्यहान्युपयन्ति विशतिशतमुपरिष्ठादिति नु यऽउक्थ्यानस्वरसाम्तऽउपयन्ति ।। १२ ।। प्रथ येऽग्निष्टोमान् । षट्पञ्चाशतं पुरस्ताद्विपुवतोऽग्निष्टोमानुपयन्ति पट्पञ्चाशतमुपरिष्टात्सप्तदश शतं पुरस्ताद्विषुवतऽउक्थ्यान्यहान्युपन्ति सप्तदशमुपरिष्टात्पट पुरस्ताद्विपुवतः पोडशिनऽउपयन्ति पडुपरिष्टात्रिशतं पुरस्ताद्विपवतः पडहानुपयन्ति विशतमुपरिष्टादेपा हास्य समता समेन ह वा. अस्या व्युद्धनान्यूनेनानतिरिक्त नायनेनेतं भवति य एवमेतद्वंद ॥ १३ ॥ बाह्मणम् ॥ २ ॥ [३. ५. ] ॥ इति तृतीयोऽध्यायः समाप्त: [७७ ] ॥ इस प्रकार ये यज्ञ क्रियायें सवत्सर मे मिल जाती हैं । जो इस प्रकार ज्ञान रखता है कि संवत्सर में अन्य यज्ञ प्रविष्ट हो जाते हैं. उसको स्वर्ग लोक प्राप्त होता है ।।११।। संवत्सर की समता जाननी चाहिये । एक प्रतिराम विपुत् के पहले करते हैं दूसरा उसके बाद । ओपन मग्निष्टोम विषुवत् से पहले करते हैं और वेपन पीछे । १२० उक्थ्य दिन विपुवर से पहले करते है पोर १२० पीछे। इतना उनके लिये जो उक्भ्यों को स्वर- साम बनाते है ।।१२॥ जो मम्निष्टोमों को बनाते है, उनके विषय मे यह है कि ये ५६ अग्निष्टोमो को विषुवत् रो पहले करते है ५६ को पीछे । ११७ उक्थ्य दिवयो को विषुवत् से पहले करते है ११७ को पीछे । छ पोडशी विषुवत् से पहले करते हैं छः पीछे। तीस पडह विपुवत् से पहले करते हैं तीस पोछे । यह इसकी समता है । जो इस रहस्य को समझता है वह सम यज्ञों को करता है । जो हर प्रकार पूर्ण होते है । उनमे कोई न्यूनाधिष्य नहीं होता ।।१३॥ -- अग्निहोत्रप्रायश्चित्तम् अध्याय ४--ब्राह्मण ? दीर्घ सत्त्र ह वाऽएतऽ उपयन्ति । येऽग्निहोत्रं जु हत्येतद्वं' जरामर्य सल्ल यदग्निहोत्रं जरया वा ह्य वास्मान्मुच्यन्ते मृत्युना वा ।। १॥ तदाहुः । यदेतस्य दीर्घसविणोऽग्निहोत्रं जुह्वतोऽन्तरेखाग्नी युक्त पा विवायात्सं वा चरेयुः किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरिति कुर्वीत हैव निष्कृति- मपीष्ट्या यजेत तदु तन्नाद्रियेतेमान्वाऽएप लोकाननु वितनुते योऽग्नीऽप्रापत्तो ॥२॥ तस्यायमेव लोको गाहपत्यः । अन्तरिक्षलोकोऽन्वाहार्यपचनोऽसौ लोक- ऽग्राहवनीयः काम न्वाऽएषु लोकेषु वयाऽसि युक्त चायुक्त च सचरन्ति स यदि हास्याप्यन्तरेण ग्रामोऽग्नीवियायान्नैव मे काचनाऽतिरस्ति न रिष्टिरिति हैव विद्यात् ॥३॥ अयो ह त्वाव पशवोऽमेध्याः । दुर्वराहपोडकः श्वा तेषां यद्यधिधिते- ऽग्निहोत्रेऽन्तरेण कश्चित्राचरेरिक तत्र कर्म का प्रायश्चितिरिति तद्ध के गाई- जो अग्निहोत्र करते हैं ये दीपंसत्र करते है। पीनहोत्र जरामर्थ मन्त्र है (प्रति इसके करने से बुढ़ापे मे मृत्यु होती है । इस से या तो बुढ़ापे मे छुटकारा होता है या मृत्यु पर ॥१॥ इस पर प्रश्न करते है कि इस दीर्घसत्रो मर्थात अग्निहोत्र करने वाले की दो अग्नियो के बीच में यदि कोई जुता हुमा रथ निकल जाप या कोई पला जाय तो रया कम करना है या क्या प्रायश्चित्त ' प्रायश्चित्त भी करना चाहिये और इप्टि भी। यान करे क्योकि जो दो प्रतियो का माधान करता है वह इन लोको में व्याप्त हो जाता है ॥२॥ गाई गत्य उसका यह लोक है, अन्याहार्य श्चन मन्तरिक्ष, पाहदनीय घो (वह) लोक । इन नोको के बीच मे दो जोडे या अवेले पक्षी फिरा ही करते हैं । इसलिये इसकी दो पग्नियो के बीच मे गार भर भी चला जाय तो इसे सोचना चाहिये कि मेरी क्या हानि । मुझे क्या अापत्ति ॥३ तीन पशु पमेश्य हैं । दुवंराह (सूकर), एडक (मेवा) पोर वा (कुत्ता)। जब भग्निहोत्र हो रहा हो उस समय यदि इन में से कोई चला जाय तो क्या कर्म करना (५९६ कां० १२.४.१.४.६ प्रायश्चित्त-निरूपणम् १५६७ पत्याभस्मोपहत्याहवनीयान्निवपन्तो यन्तीद विष्णुविचक्रमऽइत्येतयर्चा मज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञ व यज्ञमनुसतामो भस्मनाऽस्य पदमपि वपामऽइति वदन्त- स्तदु तथा न कुर्याद्यो हैन तर ब्रूयादासान्वाऽप्रय यजमानस्यावाप्सीक्षित' परमा सा नावप्स्यते ज्येष्टगृह्य रोत्स्यतीश्वरो ह तथंव स्यात् ॥ ४॥ इत्यमेव कुर्यात् । उदस्थाली वैवोदकमण्डलुवाऽऽदाय गार्हपत्यादग्रऽग्राहव- नीयासिनयन्नियादिद विष्णुविचक्रमऽ इत्येतयवऽर्चा यज्ञो व विष्णुस्तद्य नैव यश- मनुसतनोति यद्व यशस्य रिष्ट यदशान्तमापो व तस्य सर्वस्य शान्तिरभिरेवैनत्त. च्यान्त्या शमयत्येतदेव तन कर्म ।। ५ ।। तदाहुः । यस्याग्निहोम दोह्यमान स्कन्देकि तत्र फर्म का प्रायश्चितिरिति स्कनप्रायश्चित्तेनाभिमृश्यादभिरुपनिनीय परिशिष्टेन जुहुयाद्या नीची स्थाली स्याद्यदि वा भिधेत स्कन्नप्रायश्चित्तेनेवाभिमृप्याभिरुपनिनीय यदन्यद्विदेत्ते न जुहुय त् ।। ६॥ प्रथ यत्र स्कन्न स्यात् । तदभिमृशेदस्कनधितप्राजनीति यदा व स्कन्दत्यथ धीयते यदा धीयतेऽथ प्रजायते योनिर्वाऽइय७ रेतः पयस्तदस्या योनो रेतो चाहिये । क्या प्रायश्चित्त कुछ लोक गार्हपत्य से भस्मो को लेकर माहवनीय रो नीचे बसे- रते जाते हैं और यह मन्त्र पढ़ते जाते हैं "इद विष्राविधक" (ऋ० १॥२२॥१७) इत्यादि । उनका तात्पर्य है कि विष्ण या है । इस प्रकार यज्ञ से ही यज्ञ को करते हैं । इसको भस्म को मार्ग मे डालते हैं। परन्तु ऐसा न करना चाहिये । यदि कोई कहने लगे कि उसने यजमान की राय को बखेर दिया, वह उसकी मन्तिम राख को भी बखेर देगा: उसके घर वाले रोवेगे' तो वैसा ही हो जायगा || ऐसा करे । एक थाली मे या कमण्डलु मे पानी सेकर गार्हपत्य के सामने से माहपनीय तक जल छिडकवा जाय और इस मन्त्र को पाता जाय "इद विष्णविचक्रमे" (ऋ० १।२२।१७) 1 क्योकि विष्णु पन है इस प्रकार यज्ञ से पश को करता है। यश में जो कुछ रिप्ट या प्रशान्त हो उस सब को जल से शान्ति हो जाती है। जन से ही इसको शान्त करता है। इस समय का यही कर्म है ॥५॥ पह भी कहते हैं कि यदि अग्निहोत्र के लिये दुहा हुमा दूध फैल जाय तो क्या कर्म है? क्या प्रायश्चित्त फैलने के प्रायश्चित्त का जो मन्त्र हे उससे फैले हुये दूध को उस पर पानी दालकर जो शेप दूध रहा हो उससे प्राहुति देवे । यदि पात्र उलट जाय या पात्र टूट जाय तो फैलने के प्रायश्चित्त का मन्य पढ़ कर उस पर पानी डाल कर जो कुछ और दूप मिल सके उसकी पाहुति देवे ॥६॥ यदि दूध फैल जाय तो इस मन्त्र से छुये .- "अस्वग्नपित प्राजनि" पौल गया, स्थापित हुमा । उत्पन्न हुा"। वीर्य जब फैलता है तभी स्थापित हाता है, जब स्थापित होता है तभी सन्तानोत्पत्ति होती है । यह पृथिवी योनि है, दूध वीर्य १५६८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०१२. ४.१.७.८ दधात्यनुष्ठ्या हास्य रेतः सिक्त प्रजायते यएवमेतद्वंदामुतो वै दिवो वर्पतीहोपयो वनस्पतयः प्रजायन्ते पुरुषाद्र तस्कन्दति पशुभ्यस्ततऽइद सर्व प्रजायते तद्विद्याद्भु- यसी मे प्रजातिर बहुः प्रजया पशुभिर्भविष्यामि श्रेयान्मविप्यामीतिः।।७।। अथ यत्रावभिन्न स्यात् तदुदस्थाली वैवोदकमण्डलुवा निनयेद्य? यवस्य रिष्टं यदशान्तमापो वै तस्य सर्वस्य शान्तिरभिरेचनत्तच्छान्या शमयति भूभुर्वः स्वरित्येनाभिहितिभिरेता वे व्याहृतयः सर्वप्रायश्चित्तोस्तदनेन सर्वेण प्रायश्चित्ति कुरुते तानि पालानि संचित्य यत्र भस्मोद्ध त स्यात्तनिवपेदेतदेव तय कर्म ॥८॥ तदाहुः । यस्याग्निहोत्री दोह्य मानोपविशेषिक तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरिति ता हैके यजुषोत्थापयन्त्युदस्थाद्देव्यदितिरितीय वाऽअदितिरिमामेवास्माए- तदुस्थापयामऽति वदन्तऽआयुर्यज्ञपतावधादित्या युरेवारिमरतद्दध्मऽइति वदन्तऽन- न्द्राय कृष्वतो भागमितीन्द्रियमेवास्मिरतदध्मऽइति वदन्तो मित्राय वरुणाय चेति प्राणोदानो वै मियावरुणी प्राणोदानावेवास्मिस्त माइति वदन्तस्तां तस्यामा- है। यह जो इस योनि में वीर्य स्थापित होता है, जो इस रहस्य को समझता है, उसका वीर्य सिंच कर सन्तान उत्पन्न होती है । द्यो से पानी बरसता है, मोपधिया औरवनस्पतियां उत्पन्न होती हैं । पुरुष और पशुप्रो से वीर्य निकलता है उससे इस सब को उत्पत्ति होती है । उसको जानना चाहिये कि मेरे लिये बहुत उत्पत्ति हो गई । मैरी प्रजा बहुत होगी, पशु बहुत होगे और मेरा कल्याण होगा ॥७॥ जब बर्तन टूट जाय तो जल के पार या कमण्डलु को लेकर जो कुछ गन का विघ्न या प्रशान्ति है उस सब को शान्ति बलो से होती है। इस शान्ति से वह उसको शांत करता है "भुर्भुवः समः" इन तीन व्याहृतियों से । ये व्याहृतियां सब चीजों को प्राय- श्चित्त हैं। इन सब से प्रायश्चित्त करता है । उन कपालो (पान के टूटे अंशो) को लेकर जहा भस्म जमा हो वहीं हाल देवो यही कर्म है ।। इस पर प्रश्न है कि दूहते समय यदि अग्निहोत्री गाय बैठ जाय तो क्या कर्म, क्या प्रायश्चित ? कुछ लोग इस यजु गन्न को पढ़ कर उठाते हैं :- "उदस्थाद देव्यदितिः" (देवी अदिति उठ खडी हुई) प्रदिति यह पृथ्वी है। उनका तात्पर्य है कि हम इसी पृथ्वी को उठाते हैं। प्रामुर्यज्ञ पताब घात (इसने यज्ञ पति मे जीवन स्थापित किया)। यह उनका तात्पर्य है कि हमने यज्ञरति को जीवन दिया। "इन्द्राय कृण्वतो भागम्" (इन्द्र को भाग देते हुये) पर्षात उसमें हम इन्द्रिय या इन्द्र की शक्ति को देते हैं। "मित्राय वयणाय च" (मित्र और यरुए के लिये) मित्रावरुण प्राण पोर उदान है। पर्या। उस यज्ञ पति में प्राण और उदान स्थापित करते हैं । फिर उम गाय को ऐसे बाह्मण को दे देवे जो फिर पाने वाला न हो (१) ये कहते है कि यह गाय यजमान की
का० १२.४.१.६-१२ प्रायश्चित्त-निरूपणम्
१५६६
हुत्या ब्राह्मणाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्मन्येताति वाऽएपा पाप्मान यजमानस्य
प्रतिदृश्योपाविक्षदातिमेवास्मिस्तत्पाप्मानं प्रतिमुञ्चामऽउति वदन्तः ॥ ६ ॥
तदुहोवाच याज्ञवल्क्यः । अश्रद्दधाने म्यो हैम्यो गौरपकामत्यात्यो वाऽप्रा.
हुति विध्यन्तीत्यमेव कुर्याद्दण्डेनैवेना विरिष्योत्थापयेदिति तद्यथवादोधावयतो-
sश्वो वाऽश्वतरो वा गदायेत वलीवर्दो वायुक्तस्तेन दण्डप्रजितेन तोत्यप्रजितेन यम-
ध्वान समीप्सति त५ समश्नुतऽएवमेवैतया दण्डप्रजितया तोत्रप्रजितया
या स्वर्ग लोक समीप्सति त समश्नुते॥१०॥
अथ होवाचाणिः । द्यौर्वाएतस्याग्निहोत्रस्याग्निहोत्र्ययमेव वत्सो योऽयं
पवतऽइयमवाग्निहोनस्थाली न वाऽएव विदुपोऽग्निहोत्री नश्यति क्व ह्यसौ नश्ये-
नवं विदुषोऽग्निहोत्री वत्सो नश्यति क्व य प नश्येन्नं पं विदुषोऽग्निहोत्रस्थाली
भिद्यते नव हीय भिद्यत थियो वै पर्जन्यो वर्षति तद्विद्याच्छ्रमाणं मे महिमान-
मधारयमाणोपाविक्षच्छ्रे यान्भविष्यामीति तामात्मन्येव कुर्वीतात्मन्येव तचिट्य
धत्तइति ह स्माहारुणिरेतदेव तम कर्म ।। ११ ॥
तदाहुः । यस्याग्निहोत्री दोह्यमाना वाश्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्ति-
रिति स्तम्बमाच्छिद्य ग्रासयेदेतदेव तत्र कर्म ॥१२॥ब्राह्मणम् ।। ३ ।। [४.१.१ ॥
विपत्ति या पनिष्ट को देख कर ही बैठ गई। हम इस पनिष्ट को इस ब्राह्मण को दिये
देते हैं ॥६॥
इस पर याज्ञवल्क्य का कहना है कि "गाय तो उनके पास से ऐसी चली गई जैसे
मधदातुपों के पास से । पाहुति तो बिगड गई । इसलिये ऐसा करे --उसे उडे से पक्का
देकर उठा देवे। जैसे कोई घोडे को, या खच्चर को या जोते हुगे बैल को जो थक गया
हो उडे से उठा कर अपना मार्ग पूरा कर लेता है भौर जहाँ पहुँचना होता है पहुँच जाता
है, उसी प्रकार यह गाय पक कर बैठ गई । इस डंडे से उठा कर वह स्वर्ग लोक को पहन
जाता है जहा कि पहुँचना है ॥१०॥
मारुरिए ने कहा था, "कि इस मग्निहोत्र की अग्निहोत्रो गाय द्यो लोक है । यह
जो बहता है अर्थात् वायु वह उसका बछटर है। यह पृथ्वी अग्निहोत्र का पात्र है। इस रहस्य
को जानने वाले की अग्निहोत्री गाय तो नष्ट होती ही नहीं । क्योकि वो लोक कैसे नष्ट हो
सकेगा ? न इस रहस्य को जानने वाले का बछड़ा नष्ट होता है क्योकि यह कैसे नष्ट होगा !
न इस रहस्य को समझने वाले का अग्निहोत्र पात्र टूटता है । यह पृथ्वी कैसे टूट सकती
। बादल से श्री बरसती है । इसलिये उसे सोचना चाहिये कि मेरी महिमा को सहार
सकने में मसमध होकर यह बैठ गई। मैं प्रतिक महिमा वाला हो जाऊगा." उस गाय
को अपने लिये रख लेवे । इस प्रकार मपने लिये धो को रक्खेगा । यह था मारुणिका
कथन । यही कम है॥११॥
पूरते हैं कि यदि किसी को अग्निहोत्रो गाय दूहते समय रमा जाय तो क्या कम है
चया प्रायश्चित? घास का एक मुठ्ठा सेकर खिलादे । यही कम है ॥१२॥
अग्निहोत्र-प्रायश्चित्तम् अध्याय ?--ब्राह्मण २ तदाहुः । यस्याग्निहोत्री लोहितं दुहीत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरिति व्युत्कामतेत्युक्त वा मेक्षण कृत्वाऽन्वाहार्यपवन परियिता ब्रूयातस्मिन्नेनन्छ्रप- यित्वा तस्मिस्तूष्णी जुहुयादनिरुतो वै प्रजापति प्राजापत्यमग्निहोत्र सर्व वाऽनिरुक्त तदनेन सर्वेण प्रायश्चिक्ति कुरुते ता तस्यामाहुत्यां वाह्मणाय दद्या. द्यमनभ्यागमिष्यन्मन्येताति वाऽएपा पाप्मान यजमनस्य प्रतिदृश्य दुहे या लोहित दुहुनातिमेवास्मिस्तत्पाप्मान प्रति मुञ्चत्यय यदन्यद्वि-देत न जुहुयादनात नव तदात्तं यज्ञस्य निष्करोत्येतदेव तन कम ॥१॥ तदाहु । यस्याग्निहोत्र दोह्यमानममेध्यमापयेत कि तत्र कर्म का प्रायश्चि- तिरिति तद्ध के होतब्य मन्यन्ते प्रयतमेतन तस्या होमोऽवकल्पते नवे देवाः कस्मा- चन योभत्सन्ते वीभत्सन्ता३ऽइ तु देवाऽइत्यमेव कुर्याद्गपत्यादुष्ण भस्म प्रश्न होता है कि यदि यजमान की पग्निहोत्री गाय दूध के स्थान में पपिर दे तो क्या कर्म है? क्या प्रायश्चित्त पहले कहे ' हट जात्रो"। फिर प्रवाहायचिन को घेरने के लिये माशा दे। और मेक्षण या टालने के लिये अमवा बनवावे और भन्वाहायपचन मे वह धून पका कर उसम उपरे हे पाहुति दे देवे । अनिरुक्त पाहुति । प्रजापति प्रनिरुक्त है। अग्निहोत्र प्रजापति का है । 'सव' भी मनिरुक्त है। इसलिये इस सब के द्वारा प्राय- श्चित करता है । पाहुति देकर उस गाय को उस ब्राह्मण को दान करदे जो वहां फिर पाने वाला न हो । क्योकि गाम जो खून देती है वह यजयान को विपत्ति या अनिष्ट का भविष्य ज्ञान करके देती है। इस प्रकार वह यजमान की विपति या प्रनिष्ट को उप ब्राह्मण को दे देता है । सब और दूध मिल जरय उससे अाहनि देवे । इस प्रकार प्रनात (पूष) के द्वारा यज्ञ के पात्त (अपूर्ण) को दूर करता है। इस सम्बन्ध में यही में है ॥१॥ कहते हैं कि यदि किसी का दूप दूहने में पवित्र हो जाय तो क्या कर्म है ? क्या प्रायश्चित्त ? कुछ कहते हैं कि पाहुति दे देवे, क्योकि प्राति तो संगर ही है । तयार माहुति न दी जाय तो ठोक नहीं। देवता किसी पौत्र से धुणा तो करते ही नही । परन्तु यह बात नहीं है देवता धुखा करते हैं । इमलिये ऐमा करना चाहिय कि गातत्य से गरम राखले और उस गरम राख पर उस दूप को डाल दे। उम पर माप १...
का १२.४.२.२-५ प्रयश्चित्तनिरूपणम् निरुह्य तस्मिन्नेनदुष्णे भस्मस्तूष्णी निनयेदभिरुपनिनयत्यभिरेनदाप्नोत्पथ यद. न्यद्विन्देतेन जुहुयादेतदेव तत्र कर्म ॥२॥ तदाहुः । यस्याग्निहोत्र दोहितममेच्यमापद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्ति- रिति य एवैतेऽमारा निल्डा येऽवधियिष्यन्भवति तान्प्रत्युा तस्मिन्न नदुणे भस्म स्तूष्णी निनयेदद्भिहानिनपत्यदभिरेनदाप्नोत्यय यदन्य० ॥ ३॥ तदाहुः । यस्याग्निहोत्रमधिथितममेध्यमापद्यत किं तय कर्म का प्रायश्चि- तिरिति य एवतेऽद्गारा निरूढा येष्वधिश्रित भवति तेष्वेनत्तूपणी जुहुयातच त- महुतं यदहनतेपु जुहोति तेन हुत यद्वेनास्तेनैवानुगमयति तेनाहुतमभिरुपनिनयत्य- इभिरेनदाप्नोत्यय यदन्य० ॥४॥ तदाहुः । यदधिधितेऽग्निहोने यजमानो म्रियेत किं तत्र कर्म का प्रायश्चिति- रिति तदेवनदभिपर्याधाय विष्यन्दयेदयो खल्वाहुरेतावती मर्वस्य हविर्यनस्य प्राय- श्चित्तिरित्येतदेव तत्र कर्म ।। ५॥ तदाहु । यस्याग्निहोय सच्युनीत स्वन्देतिक तर कर्म का प्रायश्चि- त्तिरिति प्रायश्चित्तनाभिमृश्याािनिनीय परिशिष्टेन जुहुराद्या नीबी (पानी) बोडे । पाप (पानी) के द्वारा वह उस यज्ञ की प्राप्ति (प्राप्ति) करता है । और दूध मिले उसको पाहुति देवे । यही कम है ।।२।। इस पर प्रश्न करने हैं कि जिसमा भग्निहोत्र के लिये दूहा गया दूध प्रावित हो ? जाय उसके लिये क्या कम है और क्या प्रायश्चित्त । ये अग्भरे जिर पर द्ध पकाया जाने वाला था और जो पग्नि से निकाले गये थे उनको ले मावे मोर उस गरम राख पर दूध डाल दे। उस पर पानी छोड दे । इस प्रकार पानी के द्वारा यज्ञ का दोष दूर हो जाता है। प्रब जो और दूध मिले उसको पाहुति देवे । यही कर्म है ।।३।। प्रश्न होता है कि जिसका दूध पकाते समय अपवित्र हो जाय उसका क्या कर्म है क्या प्रायश्चित जिन गारो पर वह दूध पक रहा है उन पर उपको चुपके से छोड देवे । यह हुत भी है पौर माहुत भी । अर्थात् इसको पाहुति मे गिनती है भी पोर नही भी । उन पगारे पर डाल दिया इसलिये पाहुति हो गई । इसको अगारो के साथ बुझा रिया इसलिये माहुति नहीं हुई। इस पर जल छोड दे। जल से यज्ञ का दोग है। मोर दूध मिल जाय उसकी माहुति देवे |||| यदि अग्निहोत्र दूध को प्राग पर रखने पर यजमान मर जाय तो क्या कम है ? वया प्रायश्चित इनको चारो मोर से घेर कर फैक दे । बाहते है कि यह सब हविर्यश का प्रायश्चित्त है । यही इसका कमें है ॥शा प्रश्न होता है कि यदि किसी का अग्नि होत्र का दूप सच मे उ डेलने क पश्चात् गिर जाय तो क्या कर्म है ' क्या प्रायश्चित्त ' गिर जाने के लिये जो प्रायश्चित्त का मन्त्र है उसको पन कर उसे छुये । फिर उस पर पानी डाल दे। जो दूध बचा हो उसकी पाहुति दे देवे । पदि सच उलट जाय या टूट जाय तो गिरने के लिये जो प्रायश्चित्त मन्त्र है उसको हो जाता अग्निहोत्र-प्रायश्चित्तम् अध्याय ४--ब्राह्मण २ तदाहुः । यस्याग्निहोत्री लोहितं दुहीत किं तत्र कर्म का प्रायश्चितिरिति व्युत्कामतेत्युक्त या मेक्षण कृत्वाऽन्वाहार्यपचन परिवयितवे ब्रूयात्तस्मिन्ने नट्रप यित्वा तस्मिस्तूप्णी जुयादनिरुतो वै प्रजापतिः प्राजापत्यमग्निहोत्र सर्व वाऽनिरुक्त तदनेन सर्वेग प्रायश्चितिं कुरुते तां तस्यामाहुत्यां बाह्मणाय दद्या. धमनभ्यागमिप्यन्मन्येताति वाऽएपा पाप्मानं यजमनस्य प्रतिदृश्य दुहे या लोहित दुहनानिमेवास्मिस्तत्पाप्मान प्रति मुञ्चत्यथ यदन्यद्विन्देत न जुहुयादनात नव तदातं यज्ञस्य निष्करोत्येतदेव तत्र कर्म ॥१॥ तदाहु । यस्याग्निहोम दोह्यमानममेध्यमापद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चि- त्तिरिति तद्ध के होतव्य मन्यन्ते प्रयतमेतन्ने तस्या होमोऽवकल्पते न वै देवाः कस्मा- च्चन बीभत्सन्ते बीभत्सन्ता३ऽइ तु देवाऽइस्थमेव कुर्यादुर्गापत्यादुष्ण भस्म प्रश्न होता है कि यदि यजमान को अग्निहोत्री गाय दूध के स्थान मे रुधिर दे तो क्या नाम है ? क्या प्रायश्चित्त पहले कहे ' हट जायो"। फिर मन्वाहाय चिन को घेरने के लिये प्राशा दे । और मेक्षण या टालने के लिये यमचा बनाये और यन्याहार्य पचन मे वह खून पका कर उसमे चुपो ते पाहुति दे देवे । प्रनिरुक्त पाहुति । प्रजापति पनि रक्त है। अग्निहोत्र प्रजापति का है । 'सब' भी प्रनिरक्त है। इसलिये इस सब के द्वारा प्राय- श्चित करता है । पाहुति देकर उस गाय को उस ब्राह्मण को दान करदे जो वहाँ फिर माने वाला न हो । क्योकि गाय जोडून देती है वह य नमान को विपत्ति या अनिष्ट का भविष्य ज्ञान करके देती है । इस प्रकार वह यजमान की विपति या अनिष्ट को उग बाह्मण को दे देता है। प्रब और दूध मिल जाय उससे माहुति देवे । इस प्रकार अनार (पूर्ण) के द्वारा यज्ञ के पात (अपूर्ण) को दूर करता है । इस सम्मान में यहो कर्म है ॥१॥ कहते हैं कि यदि किसी का दूध दुहने में अपवित्र हो जाय तो क्या पमं है ? क्या प्रायश्चित ? कुछ कहते हैं कि पाहुति दे दे, क्योकि माइति तो तयार ही है । तयार पाहुति न दो बाय तो ठोक नही । देवता किसी चीज से घशा तो करते ही नहीं। परन्तु यह बात नहीं है देवता पृणा करते हैं । इसलिये ऐसा करना चाहिये कि माहात्य से परम राब ले मोर उस गरम राख पर उस दूध को डाल दे। उस पर पार का १२.४.२.२-५ प्रयश्चित्तनिरूपणम् निसह्य तस्मिन्ननदुष्णे भस्मस्तुष्णी निनयेदमिरुपनिनयत्यद्भिरेनदाप्नोत्यथ यद- न्यद्विन्देत्तेन जुहुयादेतदेव तत्र कर्म ॥२॥ तदाहुः । यस्याग्निहोत्र दोहितममेव्यमापद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्ति- रिति य एवैतेऽमारा निरूढा येवधियिष्यन्भवति तान्प्रत्युह्य तस्मिन्ने नदुष्णे भस्म'स्तुणी निनयेददिहानिन यत्पमिरेनदाप्नोत्यय यदन्य० ॥ ३ ॥ तदाहुः। यस्याग्निहोत्रमधिश्रितममेध्यमापात किं तत्र कर्म का प्रायश्चि- त्तिरिति यएवतेऽङ्गाय निरूढा येऽवधिश्रित भवति तेष्वेनतूष्णी जुहुयात्तद त. महुतं यदहेनत्तषु जुहोति तेन हुतं यवनांस्तेनेवानुगमयति तेनाहुतमद्भियपनिनयत्य- दभिरेनदाप्नोत्यथ यदन्य० ॥४॥ तदाहुः । यदधिश्रितेऽग्निहोने यजमानो म्रियेत किं तत्र में का प्रायश्चिति- रिति तदेवनदभिपर्याधाय विष्यन्दयेदथो सत्याहुरेतावती मर्वस्य हविर्यज्ञस्य प्राय- श्चितिरित्येतदेव तम कर्म ॥५॥ तदाहुः । यस्याग्निहोत्र स च्युन्नीत सन्देतिक तत्र कर्म का प्रायश्चि- त्तिरिति स्कनप्रायश्चित्तेनाभिमृश्याभिहानिनीय परिशिष्टेन जुहुयाद्या नोची (पानी) घोड़े। पाद: (पानी) के द्वारा वह उस यज्ञ की प्राप्ति (प्राप्ति) करता है । और दूप मिले उसको पाहुति देवे । यही वर्म है ।।२।। इस पर प्रश्न करते हैं कि जिसका पग्निहोत्र के लिये दूहा गया दृध पावित्र हो ? जाय उसके लिये क्या कर्म है और क्या प्रायश्चित्त ? ये प्ररभरे जिर पर ध पकाया जाने वाला था पोर जो मग्नि से निकाले गये थे उनको ले मावे और उस गरम राख पर दूध डाल दे। उस पर पानी छोड दे । इस प्रकार पानी के द्वारा यज्ञ का दोष दूर हो जाता है। पर जो और दूध मिले उसको आहुति देवे । यही कर्म है ।।३।। प्रश्न होता है कि जिसका दूध पकाते समय अपवित्र हो जाय उसका क्या कम है क्या प्रायश्चित्त ? जिन अगाये पर वह दूध पक रहा है उन पर उपको चुपके से छोड देवे । यह हुत भी है पोर माहुत भी। अर्थात इसको माहुति मे गिनती है भी और नहीं भी । उन गारो पर डाल दिया इसलिये पाहुति हो गई । इसको प्रगारो के साथ बुझा दिया इसलिये पाहुति नहीं हुई। इस पर जल छोड दे। जल से यज्ञ का दोष दूर हो जाता है । और दूध मिल जाय उसकी माहुति देवे ||४|| यदि अग्नि होय दूध को प्राग पर रखने पर यजमान मर जाय तो क्या कम है। क्या प्रायश्चित ? इनको चारो पोर से घेर कर फेंक दे । कहते है कि यह सब हविर्ष का प्रायश्चित है। यही इसका कम है || प्रश्न होता है कि यदि किसी का पग्नि होत्र का दूध स च मे उ डेलने के पश्चात् पिर जाय तो क्या कर्म है ? क्या प्रायश्चित्त ' गिर जाने के निये जो प्रायश्चित्त का मन्त्र है उसको पा कर उसे छुये । फिर उस पर पानी डाल दे। जो दूध बचा हो उसको प्राहुति दे देथे । यदि स च उलट जाय या टूट जाय तो गिरने के लिये जो प्रायश्चित्त मन्त्र है उसको ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.४.२.६.६ सूक्स्पादि वा भियत स्कनप्रायश्चितेनेवाभिमृश्याभिरुपनिनीय यत्स्थाल्या परिशिष्ट स्यात्तेन जुयात् ॥६॥ तद्धं के प्रतिपरेत्य । यत्स्थाल्या परिशिष्टं भवति तेन जुह्वति तदु तथा न कुर्यात्स्वयं वाऽएद्यदग्निहोत्रं यो हैन तर यात्प्रति न्वाऽमय स्वर्गाल्लोकादवा- रुक्षन्नास्येदा स्वभ्यमिव भविष्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ॥ ७ ॥ इत्यमेव कुर्यात् । तदेवोपविशेद्यत्स्याल्या परिशिष्ट स्यात्तदस्माउ- नीयाहरेयुस्तद्ध कऽउपवल्हन्ते हुनौच्छिष्टं वाऽएतद्यातयाम पाइएतन तस्य होत- व्यमिति तदु तन्नाद्रियेत यदा काऽएतदयातयामार्थनद्धविरातञ्चनं कुर्वते तस्माद्य- स्थाल्यां परिशिष्ट स्यात्तदस्माऽउन्नीयाहरेयुयंधु तत्र न स्याद्यदन्यद्विन्देत्तदग्ना वधिश्रित्यावज्योत्यापः प्रत्यानीयोद्वास्य तददो हैवोनेण्यामीत्युक्तं भवत्यथान यथोनीतमेवास्माऽउन्नीयाहरेयुस्तेन कामं जुहुयादेतदेव तत्र पार्न ।।८॥ तदाहुः । यस्याग्निहोत्र च्युन्नीतममेध्यमापयेत कि तय कर्म का प्राय- श्चितिरिति तद्ध के होतव्य मन्यन्ते प्रयतमेतन्नं तस्या होमोऽवकल्पते न व देवाः कस्माच्चन बीभत्सन्तति तद्ध कऽउत्सिच्य छर्दयन्ति तदु तथा न कुर्याद्यो हैनं तत्र ब यात्परासिञ्चत न्वाऽग्नयमग्निहोत्र क्षिप्रेऽय यजमानः परासेक्ष्यतऽइतीश्वरो पढ़ कर उसे छये और उस पर पानी डाल दे। और जो दूध वर्तन मे बच रहा हो उसकी पाहुति देवे ॥६॥ कुछ लोग गाहंपत्य में लौट कर बर्तन के बचे दूध से माहुति देते हैं। परन्तु ऐसा न करे । यह अग्निहोत्र स्वयं को ले जाने वाला है। यदि कोई कहने लगे कि "यह तो स्वर्ग से लोट पाया और यह माहुति स्वर्ग को ले जाने वाली न होगी" तो ऐसा ही हो जायगा ।७10 ऐसा करना चाहिये । वही बैठ जाय, प्रौर पात्र मे जो दूप बचा हो उसे सच में डाल देवे । कुछ लोग इसको प्राक्षेप करके पवा देते हैं "यह तो अनिष्ट है। यह निस्सार हो गया। इसकी आहुति न होनी चाहिये ।" परन्तु इसका विचार न करे । जब निस्सार न था तभी तो पाहुति के लिये गाढ़ा किया जा रहा था। इसलिये वतन में जो वच रहे उसे ले पाना चाहिये और यदि न रहे तो घोर दुध ले माये प्रोर उसे घाग पर पकाने रख दें। जब उस पर प्रकाश डाले, पानी डाले और भाग पर से हटा ले । पहले कृत्य मे तो अध्ययु कहता है कि "मैं दूध निकालता है" । परन्तु यहा तो जैसे निकाला करते हैं वैसे ही निकाले । और उसको पाहुति दे देवे । यही कम है | पूछते हैं कि यदि सच मे दूध निकालने के पश्चात् अपवित्र हो जाय तो क्या कर्म है और नया प्रायश्चित्त ? कुछ को राय है कि प्राहुति दे देये। क्योकि माहुति तैयार है। यदि पाहुति तयार हो और न दो जाए वो चैक नही । देवता किसी चीज से पणा नहीं करते। कुछ उसको तक ऊपर भर लेते हैं और फल जाने देते हैं । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । कोई यदि पहने लगे कि "इसने अग्निहोत्र को फैल जाने दिया । यह यजमान को
१६०३
का० १२४, २.६-१०
प्रायश्चित्त-निरूपणम्
ह तथैव स्यादित्यमेव कुर्यादाहवनीये समियमभ्याधायाह्वनीयादेवोपण भस्म
निरुह्य तस्मिन्लेनदुष्णे भस्मस्तूष्णी निनयेदभिरुपनिनपत्यदभिरेनदाप्नोत्यथ
यदन्यद्विन्देत्तेन जुहुयादेतदेव तय कर्म ॥६॥
तदाहु । यस्याग्निहोत्र स्र च्युन्नोतमुपरिष्टादववर्षे कि तय कर्म का
प्रायश्चित्तिरिति तद्विद्यादुपरिप्टान्मा शुक्रमागन्नुप मा देवा प्राभूवञ्छ्यान्भवि-
ध्यामोति तेन काम जुहुयादेतदेव तन कर्म ।। १० ।।
ब्राह्मणम् ॥ ४॥ [ ४. २] ।
भी फैल जाने देगा तो ऐसा ही हो जायगा। ऐसा करना चाहिये कि पाहवनीय मे समि-
घायें रबी मौर माहवनीय से कुछ गरम राल को लेकर उस गरम रास पर चुपके से उसको
उ डेल दे। तब वह उस पर जल डालता है और जल द्वारा यश का दोष दूर करता है।
और दूध मिले उससे आहुति देवे । यही कर्म है l
पूरते हैं कि यदि चमचे मे दूध निकाल लेने के पश्चात् उस पर पानी बरस जाय तो
या कर्म है और क्या प्रायश्चित्त ? तो समझना चाहिये कि ऊपर से मुझ पर शुक्र
(प्रकाश) की वर्षा हो गई। देवो ने मेरी सहायता को। मैं यशस्वी हा जाऊगा', उससे
आहुति वे ही देनी चाहिये । यही कम है ॥१०॥
गहिपत्यायनुगमने प्रायश्चित्तम्
अध्याय ४-ब्राह्मण ३
तदाहु. । यत्पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामथाग्निरनुगच्छेति तत्र कर्म का प्राय-
श्चित्तिरिति य प्रतिवेश शकल विन्देत्तमभ्यस्याभिजुहुया हारौ दारावग्निरिति
वदन्दारो दारो ह्येवाग्निर्गद्युअस्य हृदय व्येव लिखेद्धिरण्यमभिजुहुयादग्नेडिए-
ततो यद्धिरण्य यऽन वे पुत्र स पिता य पिता स पुत्रस्तस्माद्धिरण्यमभिजुहु
पावेतदेव तय कर्म ॥१॥
पूछते है कि यदि पहली आहुति देने पर ही पनि बुझ जाय तो वा कर्म है ? क्या
प्रायश्चित्त जो कोई लकडी निकट में मिले उसे कुण्ड मे डाल कर आहुति देवे यह कह
कर कि "हर लकडो मे अग्नि है" क्योकि हर लकडी में अग्नि है । परन्तु यदि उसका हृदय
उपल-पुथल करे तो सोने के टुकड़े पर आहुति दे, क्योकि सोना अग्नि का पुत्र है । पुत्र
पिता है और पिता पुत्र है । इसलिये सोने पर आहुति देवे । यही कर्म है ॥१॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.४.३.२-३ तदाहुः । यस्याहवनीय उद्धतः पुराऽग्निहोत्रादनुगच्छेतिक तत्र कर्म का प्रा. श्चितिरिति गाहंपत्यादेवन प्राञ्च मुद्ध त्योपसमाधायाग्निहोत्र जुहुयात्स यद्यपि शतमेव कृत्वः पुन: पुनरुद्धृतोऽनुगच्छेद्गार्हपत्यादेवन प्राञ्चमुद्धत्योपसमाधाया- ग्निहोत्र जुहुयादेतदेव तय कर्म ॥२॥ तदाहुः । यस्य गार्हपत्योऽनुगच्छेतिक तप कर्म का प्रायश्चित्तिरिति त हैकऽजमुकादेव निर्मन्यन्ति यतो वै पुरुषस्योन्ततो नश्यति ततो चे स तस्य प्राय- श्चित्तिमिच्छतऽइति वदन्तस्तद् तथा न कुर्यादुल्मुक ह वै वादाय नरेयुल्म- कस्य वाऽवत्रश्चमित्थमेव कुर्यादुल्मुकादगारमादाय तमरण्योरभिविमथ्नी- यादुप ह तं काममाप्नोति यऽउल्मुकमण्यऽउपो तं योऽरण्योरेतदेय तत्र कर्म तदाहुः । यस्याग्नाग्निमभ्युद्धरेयुः किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरितीश्वरी वाऽएतो सम्पाद्याशान्तो यजमानस्य प्रजा च पशूश्च निर्दहवस्तदभिमन्त्रयेत समि- त सब स्पेथा सम्प्रियो रोचिष्णू सुमनस्यमानी । इपमूर्जमभिसंवसानो । सं और पूछते हैं कि यदि गार्हपत्य से लाने पर अग्निहोत्र से पहले आहवनीय बुझ जाय तो क्या कर्म को ? क्या प्रायश्चित्त ? गार्हपत्य से फिर लाकर आहवनीय मे रक्खे और पग्नि- होत्र का आरभ करे । यदि यहाँ से लाने पर सौ बार भी बुझ जाय तो भी दुवारा गार्हपत्य मे लाकर याहवनीय में रख कर अग्निहोत्र करना चाहिये । यही कम है ॥२॥ प्रश्न होता है कि जिसकी गाईपत्य अग्नि युझ जाय उसके लिये क्या कर्म है ? क्या प्रायश्चित्त ? कुछ तो उल्मुक (लकडी) से ही मथते हैं । कहते है कि जिस से पुरुष का शारीर अन्त मे जलाया जाता है उसी से इसका प्रायश्चित होना चाहिये । परन्तु ऐसा न करे । या तो उन्मुक ही ले प्रावे या उसका टुकडा। ऐसा करे । उल्मुक से एक प्रगारा लेकर उसको अरणी और उतरारणी पर मन्थन करे । इसमे उसको दोनों फल मिल जाते हैं वह जो उस्मुक के मथने से होता है और वह जो प्ररणी और उत्तरारणी के मंथन से । यही कर्म है ॥३॥ और प्रश्न करते हैं कि यदि किसी के लिये (गार्हपत्य से) अग्नि से पोर उमे जलती हुई माहवनीय मे रख दें तो क्या फर्म, क्या प्रायश्चित्त ? यदि ये दो अग्निया गिलकर शात न होगी तो यजमान की सन्तान या पशुओ को जला देंगी। इसलिये इन यजुओ का पाठ करे :- समितं स कल्याण सप्रियो रोचिम्णू सुमनस्यमानी । इपमूर्जमभि सवसानो। स वा मना सिं सं बता मुमु चिंत्तान्याकरम् । प्राने पुरीष्माधिमा भव स्व न इषमूर्ज यजमानाय धेहि ॥ (यजु, १२६५७.५८) "दोनो प्रिय, प्रकासस्वरूप, भन्छे मनवाले, बन्न मोर रस के लिये साथ रहने वाले तुम दोनो मिल जानो और साथ-साप चतो"। मैंने तुम दोनो के मनो को, प्रों को और प्रायश्चित्त-निरूपणम् चा मनासि स यता सम् चित्तान्याकरम् मग्ने पुरीप्याधिपा भव त्व नऽइपमूर्ज यजमानाय घेहोति शान्तिमेवाभ्यामेतदति यजमानस्य प्रजाय पशूनामहिमसाय ॥४॥ याऽप्रस्य हृदय व्येय लिखेत् । भग्नयेऽग्निमतेऽप्टाफपाल पुरोडाश निर्व- तस्यावृत्मप्तदश सामिधेनीरनुब याद्वानावाज्यभागी विराजो सयाज्येऽप्रर्थते याज्यानुपाययेऽअग्निनाऽग्निः समिध्यते कविगृहपतियुवा। हव्यवाइजहास्य- ऽइत्यथ याज्या व ह्यग्नेऽअग्निना विप्रो विप्रेण सन्त्सता । सखा सख्या समिध्य- सेऽइति शान्तिमेवाभ्यामेतद्वदति यजमानस्य प्रजायै पशुनामहिसाया एतदेव तत्र कर्म ॥५॥ तदाहुः । यस्याहवनीयेऽननुगते गार्हपत्योऽनुगच्छेकि तय कर्म का प्रायश्चि. त्तिरिति त के ततएव प्राञ्चमुखरन्ति प्राणा वाऽअग्नयः प्राणानेवा- स्माऽएतद्धरामऽइति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यो हैन तत्र व यात्प्राची न्या. चितो को सयुक्त किया है । हे पुरीप्य अग्नि । अधिपति हो। तू हमारे यजमान को अन्न और रस दे"। इस प्रकार वह उन पर यजमान की प्रजा पोर पामो की रक्षा के लिग शान्ति स्थापित करता है ॥४॥ यदि उसका हृदय न माने तो 'मग्नि प्रग्निमत्' के लिये पाठ कपालो का एक पुरोडाश तपार करे । इसकी विधि यह है -१७ सामिपेनियो को पड़ दो भाज्यभागता वृत्र के मारने के लिये हैं । दो विरोट् सयाज हैं । याज्य और अनुवाक्य ये हैं पग्निनाग्नि समिध्यते कविर्गहपतियुवा । हव्यवाड जुह्वास्य । (१० १११२२६) "अग्नि द्वारा पनि प्रबलित होती है कवि, गहपति, युवा हम्य का ले जाने वाला, जिसके मुह मे माहुति डाली जाती है । याज्य यह है त्व हाग्ने मनिना विप्रो विप्रेण सरसता सखा सरूपा समिध्यसे । (० ८।४३।१४) "हे पग्नि तू मग्नि से अति विप्र विप्र से, सखा-सखा से, प्रज्वलित हुपा है" इस प्रकार यह इनकी मोर से यजमान की प्रजा और पशुपो को रक्षा के लिये शाति स्थापित करता है । इस सम्बन्ध में यही कर्म है ॥५॥ प्रश्न करते हैं कि यदि किसी की माहवनीय न बुझे परन्तु गार्हपत्य बुझ जाय तो बया कर्म, क्या प्रायश्चित्त ? कुछ तो पाहनीय को ही गाईपरय मानकर उस मे से अग्नि लेकर भलग पाहवनीय बना लेते हैं । क्योकि वे कहते है कि अग्निया प्राण है। हम उसके लिये प्राण ही तो उनत करते हैं। ऐसा न करे। यदि कोई कहने लगे कि 'इसने तो 1 १६०६ माम्यन्दिनीय शवपथनाहाणे का० १२.४,३.६.१. ऽअयं यजमानस्य प्राणान्भारोत्सोन्मरिष्यत्यय यजमानऽइतीश्वरो ह तथैव स्यात् अथ हैके प्रत्यञ्चमाहरन्ति। प्राणोदानाविमाविति वदन्तस्तद् तथा न कुर्यात्स्वयं वाऽएतद्यग्निहोत्रं यो हैन तर ज्या प्रति ग्वाऽप्रय स्वर्गाल्लोकादवा- रुक्षन्नास्यद स्वम्यमिव भविष्यतीतीदवरोह तथैव स्यात् ।। ७ ।। अथ हैकेऽन्यं गार्हपत्यं मन्यन्ति । तदु तथा न कुर्याद्यो हैन तत्र ब यादग्या- ऽयमधि द्विषन्तं भ्रातृव्यमजीज-त क्षिप्रेऽस्य द्विपभ्रातृव्यो जनिष्यते प्रियतम रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।।८।। अथ हैकेऽनुगमय्यान्यं मन्थन्ति । तस्याशा नेयादपि यत्परिशिष्टम- भूत्तदजीजनत नास्य दायादश्च न परिशेक्ष्यताइतीश्वरो ह तथैव स्यात् ॥९॥ इत्यमेव कुर्यात् । अरण्योरम्नी समारोह्योदछुदवसाप निर्मथ्य जुह्वदः सेत्तथा हन का चन परिचक्षा करोति नवावसान उऽप्रस्याभितो रात्र हुतं भवति ।। १०॥ ब्राह्मणम् ॥ ५॥ ४.३.।। बढ़ते हुये प्राणो को रोक दिया । यजमान मर जायगा' तो अवश्य ऐसा ही हो जायगा ॥६॥ कुछ लोग पाहवनीय से गार्हपत्य को लौटा लाते हैं । उनका कथन है कि ये दोनो प्राण और उदान है । परन्तु ऐसा न करे। यह अग्नि होन स्वर्ग के लिये है। यदि कोई कहने लगे कि यह मग्नि तो स्वर्ग लोक से लौट पाई, यह स्वर्ग के लिये न होगी, तो ऐसा ही हो जायणा कोई दूसरी गार्हपत्य अग्नि का मथन करते है, परन्तु ऐसा न करे । यदि कोई उससे कहने लगे कि "इसने तो अग्नि से एक दंपी शन, उत्पन्न कर दिया तो तुरन्त ही उसस देपी शन उत्पन्न हो जायगा और उसे अपने किसी प्यार के लिये रोना पड़ेगा।" तो पैसा ही हो जायगा ।। कुछ लोग पाहवनीय को बुझाकर अन्य मार्हपत्य को मथते हैं । इस की माशा भी न करनी चाहिये । क्योकि यदि कोई कहने लगे कि इसने तो बची वचाई भी बुझा दी तो उसका कोई दायाद (वारिस) भी न रहेगा" तो ऐसा हो जायगा । ऐसा करे । दो घरणियो पर दो पम्नियो को लेकर उत्तर की ओर जावे और अग्नि मयन करके वही पाहुतियाँ देता हुपा ठहरे। इस प्रकार किसी को दोष भी न लगेगा और रात में उसके नये स्थान में प्राहुति भी लगी हुई समझी जायगी ॥१०॥ -::- प्रयन्तरसंसर्गादौ प्रायश्चित्तम् अध्याय ४ाह्मण ४ अथ प्रातभस्मान्यद त्य । गोमयेनालिप्यारण्योरेवाग्नी समारोह्य प्रत्य- वस्यति मयित्वा गार्हपत्यमुद्धत्याहवनीयमाहृत्यान्वाहार्यपचनमग्नये पथिकृतेऽष्टा- कपालं पुरोडार्ग निर्वपेत्तस्यावृत्ताएव सप्तदश सामिधेनीरनुन पाद्वात्रघ्नावाज्य- भागो विराजो सयाज्येऽअर्थते याज्याऽनुवाक्ये वेत्था हि वेधोऽप्रध्वनः पथश्च देवाजसा । भग्ने यज्ञेषु सुक्रतवित्यथ माज्या देवानामपि पन्थामगन्म यच्छक्न- वाम तदनुप्रयोदुम् । अग्निविद्वान्त्स यजासैद होतासोऽमध्वरान्स ऋतूकल्प- पातोत्यग्निवें पथिकृत्पयामपिनेता सऽएवैन यज्ञपथमपिनयत्येतदेव तत्र कर्म तदाहुः । यस्याग्नयः ससृज्ये रन्कि तय कर्म का प्रायश्चितिरिति स यदि परस्ताहन भीयात्तद्विद्यात्परस्तामा शुक्रमागन्नुपमा देवाः प्राभूवञ्छ्रे यान्भविष्या- मीति याऽग्रस्य हृदयं ध्येय लिखेदग्नये विविषयेऽष्टाकपालं पुरोडाश निर्व- प्रातः काल राख को हटा कर, गोबर से लीप कर, दोनो परणियो पर अग्नियो को उठा कर लोटता है। फिर गार्हपत्य को मथ कर मानीय को उद् त बारके मोर पाहब- नीय पचन को दक्षिणी पिण्या मे लाकर अग्निपथित् के लिये माठ कपालो का पुरोडारा तैयार करे । इस विधि से :-सत्रह सामिनियो को परे । वृत्र के मारने वाले के लिये दो प्राज्य भागो को, दो विराट् सयाज । याज्य मोर भनुवाक ये है :- (मनुयाक) चेत्या हि वेधोऽप्रध्वनः पथश्च देवानसा अग्ने यज्ञेषु सुक्रतो । (ऋ० ६।१६।३) "हे सुत्र मग्नि देव, धुद्धिमान, तू वेग से या के मार्गों को जानता है।" (याज्य) मा देव मपि पन्यामगन्म यच्चानवाम वदनु प्रवोदुम् । पनि विद्वान्स यजात्से होता सो प्रवरान्त्स ऋतूकल्पयाति । (१०१.२३) हम देवो के मार्ग में प्रविष्ट हुये हैं जो हम कर सकते हैं उसको करने के लिये । विद्वान् पग्नि यन करे । वह होता हो । वह यज्ञों और ऋतुओं को निर्धारित करता है" मग्नि पविकृत मार्ग का प्रदर्शक है वह यज्ञ पथ का प्रदर्शन करता है । यही कर्म है ॥१॥ इस पर पूछते है कि यदि किसी को अग्नियां मिल जायें (टकरा जावें) तो क्या कर्म है ? क्या प्रायश्चित ' यदि पीछे से अग्नि जलकर (दूसरी से मिले) तो समझना चाहिये १६०७ १६०८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.१२.४.४.२ तस्यावृत्ताइएव सप्तदश सामिधेनोरनु याद्वानावाज्यभागो विराजो संयाज्येऽ- अयंते याज्यानुवाक्ये विते विष्वग्वातजूतामोऽनग्ने भामासः शुचे शचयश्चरन्ति । तुविम्रक्षासो दिव्या नवग्वा बना वनन्ति धृषता रुजन्तऽइत्यथ याज्या त्वामाने मानुपीरीडते विशो होत्राविद विविविध रत्नधातमम् । गुहा सन्ना सुभग विश्वदर्शत तुविवरणस सुर्यज घृतश्रियमित्ययो ह यो द्विपतो भ्रात- व्याद्व्याविवृत्सेत तस्तामऽएतया यजेत वि हैवास्माद्वतंतऽएतदेव तत्र कर्म ॥२॥ यद्वयमितो दहन्न भै यात । तद्विद्यादमि द्विपन्तं भ्रातृव्य भविष्यामि श्रेया- भविष्यामीति याऽग्रस्य हृदय व्येव लिसेदग्नये संवर्गायाष्टा पाल पुरोडाश नि. पेत्तस्यावृत्ताऽएव सप्त० ऽअर्थते याज्यानुवाक्ये परस्याऽअधि संवतोऽवरां२॥ ऽअभ्यातर । यत्राहमस्मि तार ॥ऽप्रवेत्यय याज्या मा नोऽप्रस्मिन्महाधने परावर्भा- रभृद्यथा रा वर्ग स५ रयिं जयेत्यथो ह यो द्विषतो भ्रातृव्यात्सविवृक्षत तत्काम- कि परलोक से प्रकाश उसके पास पाया है, देवतानो ने मेरी सहायता की है । मेरा प्रभुत्व चढेगा" । यदि हृदय न माने तो 'यग्नि विविचि' के लिये आठ कपालो का पुरोडारा बनावे । इस विधि से :- सरह सामिनियो को कहे, दो माज्य भाग वन को मारने वाले के लिये हैं ।दो विराट् सयाज्य हैं । ये हैं याज्य और अनुवाक्य । अनुवाक्य वि ते वित्रग्बातजुतासो प्राने भामासः शुचे शुचयश्चरन्ति । तुविनधासो दिव्या नवम्वा बनावनन्ति घृपता रूजन्ते । (ऋ० १॥६॥३) है अग्नि, तेरी प्रकाश युक्त, चमकीली लौ चारो ओर चलती हैं। नो गुने तेग वाली दिव्य शक्तिया वनो पर आधिपत्य प्राप्त करें और उनको बल पूर्वक जलावें । याज्य स्वामग्ने मानुपाहते विवो होत्राविद विविचि रत्नधातमम् । गुहा सन्त७ सुभग विश्वदर्शन तुवितरण सुयज घृतथियम् ॥ (ऋ० ५।६३) 'हे पग्नि तुझ माहुतियो को जानने वाले, विवेक वाले, धनवान, गूड़, रावको दिखाई देने वाले बड़े शब्द वाले, अच्छे यज्ञ वाले, घृत रूपो श्री वाले को मनुष्य लोग स्तुति करते है" । यदि कोई अपने दुष्ट शनु से छुटकारा प्राप्त करना चाहे तो इस कामना से इस या को करे । वह अवश्य ही उससे मुक्त हो जायगा । यह कर्म है ॥२॥ यदि जलना इधर से हो तो समझे कि मैं अपने शत्रु को जीत मूंगा मौर गौरव- गोल हो जाऊगा । यदि उसका हृदय न माने तो "प्रग्नि सवर्ग" के लिये पाठकपाल पुरो डाश बनाये। इस प्रकार ,-सत्रह सामिपनियों को रहे । दोभाज्य भाग वृत्र को मारने वाले के लिये है। दो विराट् पयाज्य है । आज्य और अनुवाक्य प्रन पापय पास्याऽअधि सवतोऽवरा अभ्याधर । यत्राहास्मि ता प्रव॥ (३७५४१४) दूरसे तू निकट माना । जहाँ मैं हूँ, वहाँ की रक्षा कर" । .
क.१२.४.४. ३-४ प्रायश्चित्त-निरूपणम् १६०० एतया यजेत स हैवास्मात एतदेव तय कर्म ॥३॥ तदाहुः । यस्य वैद्युतो दहति तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरिति विद्यादुपरि- ष्टान्माशुनमागन्नुप मां देवा प्राभूवञ्छे यान्भविष्यामीति याअस्य हृदय व्येव लिखेदग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपाल पुरोडाश निर्वपेत्तस्यावृत्ताइएव सप्त० ऽअर्थते याज्याऽनु- वाक्येऽमस्वग्ने सधिष्टव सोपधीरनुरुध्यसे । गर्भे सजायसे पुनरित्यय याज्या गर्भोऽग्रस्योपधीनां गर्भो वनस्पतीनाम् । गर्भो विश्वस्य भूतस्याग्ने गर्भोऽअपाम. सोति शान्तिमेवाभ्यामेतद्वदति यजमानस्य प्रजाय पशूनामहिसायाऽएतदेव तत्र कर्म ॥४॥ तदाः। यस्याग्नयोऽमेयरग्निभिः स सज्येरन्कि तय कर्म का प्रायश्चि- तिरित्यग्नये शुचयेऽष्टाकपाल पुरोडाश निवपेत्तस्यावृत्ताइएव सप्त०ऽअर्थते या- याज्य मा नो अस्मिन् महाधने परा वीरभद् यथा । सवर्ग स रयि नय ।। (ऋ० ८७५१२) "इस बड़े युद्ध में भारी बोझ उठाने वाले के समान हमको मत छोड, पनी मोर सम्पत्ति को जीत" । यदि कोई अपने शन को जीतना चाहे तो इस कामना से पन्न करे । यह शत्र को जीत लेगा। यही कर्म है ॥३॥ प्रश्न होता है "यदि किसी को मग्नि की बिजली गिर कर खराब कर दे तो क्या कर्म है ? क्या प्रायश्चित्त " उसको समझना चाहिये कि ऊपर से प्रकाश पाया है । देयो ने मेरी सहायता की है। मुझे प्रमुख प्राप्त होगा। यदि उसका हृदय ने माने तो 'मरिन प्रप्सुमत्' के लिये माठ कपालो का पुरोडाश बनाये । इस विधि से ----सपा सामिनिया फहे, दो भाज्यभाग वृषध्न के लिये है। दो विराट् सयाज्य हैं । याज्य मोर मनुवाक्य में अनुबाक्य प्रस्वग्ने सधिष्टव सोपधारनुरुध्यसे । गर्भ सजायसे पुनः । (मा• I४३६, यजु० १२।३६) 'हे पग्नि, जलो मे तेरा घर है । त् मोपधियो से लिपटा है। उनके गर्भ मे होकर फिर उत्पन्न होता है।" पाज्य मी प्रस्योगधीना गो वनस्पतीनाम् । गों विश्वस्य भूवस्याग्ने गर्भो प्रपामसि ॥ (यजु• १२६३७) "तू भोषधियो का गर्भ है, वनस्पतियों का गर्म है । सब भूतो का गर्भ है । है पग्नि! तू जलो का गर्भ है । ' उन दोनो को शान्ति के लिये यजमान की प्रजा तथा पशुप्रो की रक्षा के लिये ऐसा कहता है। यही कम है। एक पोर प्रश्न करते है कि यदि किसी को भग्नियां प्रपवित्र अग्नियों के ससर्ग में प्राजावे तो क्या कर्म है ? क्या प्रायश्चित्त ? 'मनि सुचि' के लिये पाठ कपालो का पुरोडाश
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.४.४.७-
जान्वाच्य जुहोति विश्वेभ्यो देवेभ्य: स्वाहेति सोऽसावेव बन्धुन ह वै तर
का चनातिनं रिष्टिर्भवति यनपा प्रायश्चित्तिः क्रियताएदेव तत्र कर्म ॥ ७ ॥
ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ [४. ४.] इति चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः [७८] ॥
समिधा लेकर, जल्दी से मागे बढ़ता है मोर मापनीय पर लकडी रखकर दाया जान
झुका कर माहुति देता है "विश्वेम्यः देवेम्य स्वाहा"। इसका फल बताया जा चुका है।
ऐसा करने से न कुछ दोप रहता है न अनिष्ट । यही प्रायश्चित्त है। यही कर्म ॥७॥
मृताग्निहोत्र निरूपणम् अध्याय ५--ब्राह्मण ? तदाहुः। यदेप दीर्घसस्थ्यग्निहोन जुह्वत्प्रवसन्नियेत जुहुयुरस्मा३ऽइ ना३ ऽइति त के होतव्य मन्यन्तऽआगन्तोरिति तदु तथा न कुर्यादतस्थानो वाऽएप तस्मं यदेन शवदह्यायाऽइव जुहुयुर्यज्ञाय वाऽएपऽआहुतिभ्यस्तस्थानः स हैनमम- प्यमारणस्तप्र सवते ॥१॥ प्रय हैकऽआहुः। एवमेवानवाहिताऽअहूयमानाः शयोरनिति तदु तथा न कुर्यादतस्थानो वाऽएप तस्मै यदेन शवदयायाऽइवेन्धोरन्यज्ञाय वाऽएपऽमाहु- तिम्यस्तस्थानः स हेनममृष्यमाणस्तृप्र५ सचते ॥२ ।। अथ है केऽरण्योः अग्नी समारोह्य निदधति तमाहृते निमन्थन्ति तदु तथा न कुर्यादतस्थानो वाऽएप तस्मै यदेन शवदह्यापाऽएव निर्मन्थेयुर्यज्ञाय वाऽएप- ऽप्राहुतिभ्यस्तस्थान: स हैनममृष्यणस्तृप्र७ सचते ॥३॥ इत्यमेव कुर्यात् । निवान्यवरसामेष्टवै ब यात्तस्यै पयसा जुहुयादात वाऽएत- प्रश्न होता है कि यदि कोई दीर्घ सत्री है जो नित्य पग्निहोत्र किया करता है यह परदेस मे मर गया उसके लिये पाहुति देवे या न देवे । कुछ लोगों की राय है कि माहुति देनी चाहिये क्योकि वे मान लेते हैं कि मभी वह पायेगा । ऐसा न करे। वह अग्नि शव- दाह (लास जलाना) के लिये अपने को मर्पण नही करता। परन्तु यज्ञ की माहुति के लिये प्रर्पण करती है । यह सहन न करके उसके पास ठहरती है ॥१॥ बुध की राय है कि अग्निया उसी प्रकार जलती रहनी चाहिये । उनमे पाहुतियां म दी जाय ' परन्तु ऐसा भी न करे। क्योकि यह अग्नि अपने को शववाह के लिये मपंण नही करता, किन्तु यज्ञ भोर आहुतियो के लिये । और वह सहन न करके उसके पाग ठहरता है ॥२॥ कुछ लोग दोनो भग्नियों को प्ररपियो पर उठा कर रख देते हैं और जब वह लाया जाता है तब मग्नि को मयते हैं। ऐसा न करे। क्योकि यह अग्ति पावदाह के लिये अपने को मर्पण नहीं करता, किन्तु यज्ञ मोर माहुतियो के लिये । वह तो सहन न करके उसके पास ठहरता है ॥३॥ ऐसा करे :-ऐसी गाय मगावे जो दूसरे के बछड़े को पिलाती है। और उसके दूध की प्राहुति दे । जो गाय दूसरे के बछड़े को पिलाती है, उसका दूध दूपित है, - - - माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.-५. १.४.६ त्पयो यन्निवान्यवत्सायाऽमार्तमेतदग्निहोत्र यन्मृतस्य तदातेनैव तदातं निष्कृत्य थेयान्भवति ॥ ४॥ तदप्युपमाऽस्ति । यद्वौ रथी मुदिती समागच्छेतास्यादेवान्यतर: स्पद- यिति ।।५।। तस्य वाइएतस्याग्निहोत्रस्योपचारः । प्राचीनावीती दोहयति यज्ञोपवीती व देवेभ्यो दोह्यत्यथैवं पितृणाम् ॥ ६ ॥ नाङ्गारेष्वधिश्रयति । यद्ध ङ्गारेवधिश्चयेद्दवत्रा कुर्याद्गार्हपत्यादुष्णं भस्म दक्षिणा निरुह्य तस्मिन्ननदधिश्रयति पितृदेवत्यमेवैनत्तत्करोति ।। ७॥ नावज्योतयति नापः प्रत्यानयति । यदावज्योतयेद्यदपः प्रत्यानयदेवत्रा कुर्यान्न त्रिः प्रतिष्ठाप हरति यस्त्रि. प्रष्ठिाप हरेदेवत्रा कुर्यात्सकृदेव निकर्ष- न्हति पितृदेवत्यमेवैनत्तत्करोति ।। नोन्ने ष्यामीत्याह । न चतुरुनयति यद्धोन्नेष्यामीति ब्रूयाद्यच्चतुरुन्नयेद्दे. यत्रा कुर्यात्सकृदेव तूष्णी न्यकार्यस्यति पितृदेवत्यमेवैनत्तत्करोति ॥६॥ नोपरिष्टात्समिधमभ्यस्य हरति । यद्धीपरिष्टात्समिधमन्यस्य हरेई वत्रा पौर मृत पुरुष की अग्नि भी दूषित है । दूषित से दूपित को दूर करके यशस्वी हो जाता है।॥४॥ इसवी एक उपमा है । यदि दा रथ टूटे हये जोड़े जायं तो उनसे एक पूरा रथ बनना सभव है ॥५॥ अग्निहोत्र का यह उपनार है । प्राचीनावीती होकर दूहे । यज्ञोपवीती होकर देवो के लिये दुहा जाता है । इस प्रकार पितरों के लिये । (प्राचीनावीती उसे कहते हैं कि जनेऊ सीधे कन्धे पर हो और बाई बगल मे । यज्ञोपवीती वह है कि जनेऊ बायें को पर और सीधी बगल मे हो।) ॥६॥ वह दूध को प्रगारो पर नहीं पाता । पगारों पर पकाने से तो देवो के योग्य होता है । गार्हपत्य से गरम राख लेकर दक्षिण की योर रख ले, उसी पर पकावे, इस प्रकार पितरो के योग्य हो जाता है | न प्रकाश से देखता है,न पानी डालता है। यदि प्रकाश से देसे या पानी डाले तो देवो के योग्य हो जाय । न तीन बार रख कर निकालता है । तीन बार रख कर निकाले तो देवो के योग्य हो जाय । एक बार ही उतार कर ले पाता है। इस प्रकार पितरो के योग्य बना लेता है। 'मैं उ डेलता है ऐसा नहीं कहता । न चार वार में उडेलता है। यदि "मैं इ'डेलता हूँ" ऐसा कहे या चार बार में उडेले तो देवो के योग्य बनाये। इसलिये चुपके से एक बार ही रडेल लेता है । इस प्रकार पितरो के योग्य बनाता है ॥६॥ सभिधा को ऊपर करके उसको पावनोप तक नही से जाता । यदि उसके कार । .
कां० १२. ५.१.१०.१४ मृताग्निहोत्र-निरूपणम्
१६१५
कुर्यादधस्तादुपास्य हरति, पितृदेव० ॥१०॥
नोत्तरेण गाई पत्यमेति । यद्धोतरेण गाह पत्यमियाद्देवत्रा कुर्य्याक्षिणेन
गाई पत्यमेति पितृदेव० ॥ ११ ॥
अथ यान्यामून्युदीचीनानाणि तृणानि भवन्ति । दरिणाग्राणि तानि करोति
पितृदेवत्यमेवैनत्तत्करोत्याहवनीये समिधमभ्याधाय सव्यं जान्याच्य सकृदेव तूष्णी
न्यक्पयंस्पति पितृदेव. नोदिङ्गमति नोपमष्टे न प्राश्नानि नोदुक्षति पितृदेव०
तदाहु । यदेप दीर्घसत्र्यग्निहोत्र जुत्वसन्नियेत कथमेनमग्निभिः कयु-
रिति त हैकेऽदग्ध्वाऽऽहरन्ति तमाहृतमग्निभिः संघापयन्ति तदु तथा न कुर्याद्य-
थाऽन्यस्यां योनो रेत: सिक्त तदन्यस्यां प्रजिजनयित्तारक्तदस्थीन्येतान्याहत्य
कृष्णाजिने न्युप्य पुरुपविधि विधायोभिः प्रच्छाद्याज्येनाभिधार्य तमग्निभिः
समुपोपेत्तदेन स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ॥ १३ ॥
त के ग्रामाग्निना दहन्ति । तदु तथा न कुर्यादेप वे विश्वात्कन्यादग्तिः
स हैनमीश्वरः सपुत्र सपशु७ समत्तोः ।। १४॥
समिधा करके ले जावे तो देवों के योग्य बना दे। वह नीचे को करके ले जाता है। इस
प्रकार पितरों के योग्य बनाता है ।।१०।।
गाईपत्य के उत्तर की भोर होकर नही जाता । यदि गाई पत्य के ऊपर की मोर
होकर जाय तो देवों के योग्य हो जाय । दक्षिण की ओर होकर जाता है । इस प्रकार इस
को पितरो के योग्य बनाता है ॥११॥
जिन तृणो के सिरे उत्तर की भोर पे उनको दक्षिण की मोर कर देता है इस
प्रकार उनको पितर-सम्बन्धी कर देता है । आहवनीय पर समिधा रख कर बायाँ जानु
झुका कर चुपके से सच को भग्नि पर लोट देता है । इस प्रकार पितरो के योग्य बनाता
हैं । वह न तो आर को हिलाता है न पोहता है । न बचे दूध यो पीता है न फेकता है।
इस प्रकार पितरो के योग्य बनाता है ॥१२॥
इस पर प्रश्न करते हैं कि यदि दीर्घसमी जो सश अग्निहोत्र किया करता है,
परदेस में मर जाय तो उसकी प्रग्नियों को किस प्रकार सम्पादन करें। कुछ लोग दाह
करके उसकी हड्डियों को ले पाते हैं और अग्नियो को सुपा देते हैं। ऐसा न करे । यह
तो ऐसा होगा जैसे एक योनि मे वीर्य का सिंचन करे और दूसरी योनि से बच्चा जनवावे ।
जब हड्डिया पर पा जाय तो वृष्णमृगचर्म पर डाले। पोर मनुष्य की सी पाहुति
बना । उस पर ऊन लगाकर धो डाल कर जला दें। इस प्रकार वह अग्नियों से मिल.
जायगा। इस प्रकार यह उसको उसी को (माता की) योनि रो जावाता है ॥१३॥
कुछ लोग इस (सव) को जो गांव में अग्नि मिले उसमे जला देते है । ऐसा न
करे । क्योकि यह अग्नि तो सभी कच्ची चीज़ को खाती है। यह तो उसके पुन और पशु
यो साने में समर्थ है ॥१४॥
माध्यान्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.५.१.१५-१७ पथ हैके प्रदव्येन दहन्ति । तदु तथा न कुर्यादेप वाऽप्रशान्तोऽग्नि: स हैन- मीश्वरः स पुत्र सपशु प्रदग्धोः ।। १५ ।। अथ है कऽउल्मुक्येन दहन्ति । तदु तथा न कुर्यादेप व रुद्रियोऽग्निः स हैन- मीश्वरः मपुत्र सपश्मभिमन्तोः ।। १६ ।। अथ हैकैन्तरेणाग्नीश्चिति चित्वा । तमग्निभिः समुपोषन्त्येतद्वै यजमाना स्यायतन यदन्तरेणाग्नीनिति तदु तथा न कुर्याद्यो हैन तत्र बयान्मध्ये न्वाऽअयं ग्रामस्याशसनमजीजनत क्षिऽस्याशसन जनिष्यते प्रियतम रोस्यतीतीश्वरोह तर्थव स्यात् ।। १७ ।। ब्राहाणम् ।। ७॥ [५.१]।। कुछ लोग बनकी अग्नि में जलाते हैं। ऐसा न करे । यह अग्नि प्रशान्त होती है । यह उसको पुत्र और पशु सहित जलाने में समर्थ है ॥१५॥ चुछ लोग उपमुक (जलती हुई लकडी) को प्राग से जलाते 1 ऐसा न करे । यह अग्नि कद्र की है । यह उसको पुत्र तथा पशु सहित नाश करने में समर्थ है ।।१६।। कुछ लोग तीनो अग्नियो के बीन मे पिता चिन कर जलाते हैं मोर समझते हैं कि हमने इसको तीनो अग्नियो से मिला दिया, क्योकि तीनो प्रग्नियो के बीच मे यजमान का घर है । ऐसा न करे । क्योकि यदि कोई कहने लगे कि इसने तो ग्राम के बीच में ही काट (विभाग) कर दिया तो उसका काट हो जायगा वह अपने प्रियतम के वियोग मे रोवेगा।" तो ऐसा ही हो जायगा ॥१७॥ औध्वंदेहिकनिरूपणम् अध्याय ५--ब्राह्मण २ । अथ ह स्माह नाको मौद्गल्यः । मरिष्यन्त चेद्यजमान मन्येत यवास्मा:- आशसन जोपित स्यात्तदरण्योरनी समारोह्य निमथ्य जुह्वद्वसेत्स यदाऽस्मा- ल्लोकाद्यजमानः प्रयात् ॥१॥ अर्थनमन्तरेणाग्नीश्चिति चित्वा । तमग्निभिः समुपोदिति तद् तथा न नाक मौद्गल्य ने कहा था कि यदि उसे विश्वाम हो जाय कि यजमान मर रहा है तो जहां उसका प्राशसन (साटना!) करना हो, वहाँ परणियो पर मग्नि को उठाकर फिर अग्नि मय कर अग्निहोत्र करता रहे। यदि यजमान इस लोक से चल बसे टो---॥१॥ अग्नियों के बीच में चिता दिनकर उसको प्रग्नियों से संयुक्त कर देवे । परन्तु का १२.५.२.२.६ औध्वंदेहिक-निरूपणम् कुर्यादसस्थानो वाऽएप तस्मं यदेन शवदह्यायाऽइव जुहुयुर्यज्ञाय वाऽएपऽमाहुति- म्यस्तस्थानः स हैनममृष्यमाणस्तृप्र सचते ॥ २॥ इत्यमेव कुर्यात् । तिस्राएव स्थालीरेष्टवे वयात्तासु गोमयानि च शुम्ब- लानि चावधाय नाना विष्वग्निपु प्रवृज्याते ये ततः सतापादग्नयो जायेरस्तरेन दहेयुस्तथा ह तरेव दग्धो भवति नो प्रत्यक्षमिव ॥ ३ ॥ तस्मादप्येतपिणऽभ्यनूक्तम् । योऽग्निरग्नेरध्यजायत शोकात्पृथिव्याऽउत वा दिवस्परि । येन प्रजा विश्वकर्मा जजान तमग्ने हेडः परि ते तृणरक्त विति यथs- तथा ब्राह्मणम् ॥४॥ प्रर्थन विपुरीप कृत्वा । अस्यां पुरोपं प्रतिष्ठापयति पुरोपं वाऽइय तत्पुरी- पऽएवंतत्सुरीप दधाति या ह वाऽमस्येपा वृकला मपुरोपा तस्य ह विदग्धाय सगाल: सम्भवति नेत्सगालः सम्भवदिति तदु तया न कर्यात्योधुका हास्य प्रजा भवति तमन्तरतः प्रक्षाल्याज्येनान्वनक्ति मेध्यमेव नत्तत्करोति ॥ ५॥ प्रथास्य सनसु प्राणायतनेषु । सप्न हिरण्यशकलान्प्रत्यस्यति ज्योति- अमृत हिरण्य ज्योतिरेवास्मिस्तदमृतं दधाति ॥ ६ ॥ ऐसा न करे। क्योंकि यह मग्निया अपने को शवदाह के लिये मर्पण नहीं करती, किन्तु यज के लिये प्रर्पण करती है ये सहन न करती हुई ठहरी रहती हैं ॥२॥ ऐसा करे :-तीन हाडिया मगाये उनमे सूखा गोबर या भूसा भरे, मोर तीनो पग्नियो पर अलग-अलग रखकर उनको जलावे । जो पग्निया बनें उनमे उराको जलावे । इस प्रकार यह जल जायगा, प्रत्यक्ष न सही ॥३॥ इसीलिये वेद का कहना है यो पग्निरग्नेरघ्यजायत शोकात् पृथिव्या उतथा दिवपरि । येन प्रजा विश्वकर्मा जजान तमाने हेड पर ते वतु ॥ यजु०१३।४५) "जो अग्नि अग्नि से उत्पन्न हुई, पृथ्वी के शोक से या द्यौलोक के । जिससे विश्व- कर्मा ने प्रजा को उत्पन्न किया, हे पनि ! तेरा क्रोध उसको बचादे।" जैसी ऋचा वैसा उसका ब्राह्मण (व्याख्या) ॥४॥ पहले उसको मलरहित करना है । मल को पृथिवी मे रखता है । यह पृथ्वी पुरीप या मल है । इस प्रकार मन को मल मे स्यापित करता है। यदि उसकी (कला) प्रतडी मनसहित जले तो उससे सगाल उत्पन्न हो जाय । इसलिये वह मल निकाल देता है कि कही सगाल न उत्पन्न हो जाय । परन्तु ऐसा न करे। नहीं तो उसको सन्तान भूखों मर जायेगी । उसको भीतर से साफ करके घी लगा देता है । इस प्रकार इसको मेघ्ण कर देता उसके सात प्रारम्भ-स्थानो मे सात सोने के टुकड़े रख देता है । सोना ज्योति या अमृत है । इस प्रकार उसमे अमृत रखता है ।।६।।
माप्यन्दिनीये शतपयवाह्मणे का० १२.५, २.७-१० अर्थनमन्तरेणाग्नीश्चिति चित्वा । कृप्रणाजिनमुत्तरलोम प्राचीनग्रीवं प्रस्तोर्य तस्मिन्ननमुत्तान निपाद्य जुहूँ घृतेन पूर्णान्दक्षिणे पारणावादधाति सध्याउ- पभृतमुरसि ध्रुवां मुखेऽग्निहोत्रहवणी नासिकयोः स वो कर्णयोः प्राशिवहरणे शी- पंश्चमस प्रणीताप्नणयन पाश्वयोः शूऽउदरे पात्रो समवत्तधानी पृपदाज्यव- तो शिश्नस्यान्ते शम्यामाण्डयोरन्ते वृषास्वावन्वगुलूखल च मुसलं चान्तरेणो. रूऽग्रन्यानि यज्ञपात्राणि दक्षिणे पाणी स्पयम् ।। ७ ।। सऽएष यज्ञायुधी यजमानः । यथा विभ्यदामोषमतीयादेवमेव योऽस्य स्वर्ग लोकोजितो भवति तमभ्यत्येति तमेते संताप्याऽग्नयो यथा पुत्राः पितर प्रोपु- पमागत शिवमुपस्पृशन्त्येव शिव हैवैनमुपस्पृशन्ति प्र हैवैन कल्पयन्ति ॥८॥ तं यदि गाई पत्यः पूर्वः प्राप्नुयात् । तद्विद्यात्प्रतिष्ठएनमग्निः पूर्वः प्रापरप्रतिष्ठास्यति प्रत्येव तेऽस्मिल्लोके स्थास्यन्ति येऽस्माप्रत्यञ्च इति ॥ ६ ॥ अथ यद्याह्वनीयः । तद्विद्यान्मुख्य एनमग्नि पूर्वः प्रापन्मुखतो लोकानज- पोन्मुखमेव तेऽस्मिल्लोके भविष्यन्ति येऽस्मात्प्रत्यञ्चऽइति ।। १० ।। अथ यद्यन्वाहार्यपचनः । तद्विद्यादनाद एनमग्नि: पूर्वः प्रापदन्नमत्स्यत्यन्न- प्रब उसकी पग्नियो के बीच में चिता बनाकर कृष्णमृगचर्म को जिसके बाल ऊपर को हो मोर गर्दन पूर्व को हो विधाकर उस पर लिटा देता है गुख ऊपर की पोर करके । जुहू को धी से भर कर दाहिनी ओर रखता है, उपमृत को बाई पोर । धुगा वो छाती पर प्रग्निहोत्र चमचे को मुख मे, दोनो न वो को नाक के छेदो मे, दोनो प्रशित्रहरण (दो पात्र विशेष जिनमे ब्रह्मा का प्राज्य भाग रखा जाता है) को दोनो नाको मे, प्रणीता- प्रणयन चमसे को सिर मे, दो सूपो को बंगलो में, समवत्तधावी पात्री को जिसमे घी भरा हो उदर में, शम्या को शिश्न के अन्त मे, दो हतोडियों को मण्डकोपो के पास, पौर उनूखल और मूसल को उनके पौधे, जापो के बीच में अन्य यज्ञपात्र, दाहिने हाथ मे स्पया ॥१७॥ इस प्रकार यज्ञपात्रो से सुसज्जित होकर यजमान, दूपित चीजो से भय करता हुपा उस स्वर्ग लोक को जाता है, जिसको उसने प्राप्त किया है । और यह जली हुई अग्निया उराको इस प्रकार प्रेम से छूती हैं जैसे किसी परदेस से लौटते हुये बाप को उसके पुत्र, और उसके लिये सब सामग्री तयार रखती हैं ।।८।। पदि गार्हपत्य अग्नि पहले पहुंचे तो जानना चाहिए कि यह पग्नि प्रतिष्ठित होकर उसके लिये पहले पहुँच गई है। अब यह प्रतिष्ठिन हो जायगा । पन्य प्रग्नियां इस लोक में उसके पीधे स्थापित होनेगी ||H यदि माहवनीय पहले पकड़े तो समझे कि सबसे प्रगनी अग्नि उसको पहले मिल गई, वह परलोक जीतने मे मगुप्रा रहा मोर जो उसके पीछे रह गई, ये इस लोक में प्रति- प्ठित रहेगो ॥१०॥ यदि अन्याहार्यपचन पहले पहुँचे तो समझना चाहिए कि मन्नार (अग्न पाने वाली)
का. १२.५.२.११-१५ औवदेहिक-निरूपणम्
१५१६
मेव तेऽस्मिल्लोकेऽरस्यन्ति येऽस्मात्प्रत्यञ्च इति ॥११॥
अथ यदि सर्वे सवृत् । तद्विद्यात्कल्यारणं लोकमजपीदित्येतान्यस्मिन्विशा-
नानि ॥१२॥
तां वाऽएताम्। यजमानात्माहुतिमन्ततो जुहोति स योऽस्य स्वर्ग लोको
जितो भवति ततऽपाहुतिमयोऽमृतः सम्भवति ।। १३ ।।
प्रथ यान्यश्ममयानि च मृत्मयानि च भवन्ति । तानि ब्राह्मणाय दद्याच्छ-
वोहमुह तं मन्यन्ते यस्तानि प्रतिगृह्वात्यपाएवनान्यम्यवहरेयुरापो वाऽप्रस्य
सर्वस्य प्रतिष्ठा तदेनमप्स्वेच प्रतिष्ठापयति ।। १४ ।।
अर्थतामाहुति जुहोति । पुत्रो वा भ्राता वायो वाऽन्यो ब्राह्मणः स्यादस्मा-
त्वमधि जातोऽसि त्वदयं जायता पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्यनपेक्षमे-
त्यापऽ उपस्पृशन्ति ।। १५ । ब्राह्मणम् ।। ८ ।। [५. २.] ।
द्वितीयः प्रपाठकः ।। कण्डिकासख्या ।। ७६ ।।
इति पञ्चमोऽध्यायः समाप्त. [७६] ।।
अग्नि पहले पहुँच गई। वह अन्न खायेगा और उसके अनुपायी भी इस संसार में अन्न
मागे (प्रर्धात् भूखों नही मरेंगे) ॥११॥
यदि वे राब एक साथ पहुचे तो समझना चाहिये कि उसने कल्याण सोक को जीत
लिया । इस सम्बन्ध में यह विज्ञान अर्थात् भेद है। (अर्थात् मरने वाले के भाग्य की पह-
चान उन अग्नियों की लपटो से इस प्रकार करनी चाहिये) ॥१२॥
पजमान इस शरीर की प्राति को सबसे अन्त मे देता है। उसने जो स्वर्ग लोक
जीता होता है, वह याति का रूप धारण करके अमर हो जाता
उसके जो पत्थर या मिट्टी के यशपाल हो उन्हे ब्राह्मण को दे देवे । परन्तु ऐसे
पानो को लेने वाला ब्राह्मण “मुर्दा ढोने वाला' (शवोह) माना जाता है । या इनको
जलो में फेंक दे क्योकि जल इस सब (ससार) को प्रतिष्ठा है। इस प्रकार वह उसको
जलो में स्थापित कर देगा ॥१४॥
इस माहुति को या पुत्र दे या भाई या कोई और ब्राह्मण । इस मंत्र से
मस्मान व प्रधिजातोऽसि त्वदय जायता पुन ।
प्रसो स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ।।
(यजु० ३५२२)
"हे अग्नि, तू उसी मे से उत्पन्न हुई है। यह फिर तुझ में से उत्पन्न हो स्वर्ग लोक
के लिये, स्वाहा", लौटकर देखते नहो । चलकर जल का स्पर्श करते हैं ॥१॥
ज्योतिष्टोमप्रायश्चित्तम अध्याय ३-ब्राह्मण ? सोमो वे राजा यज्ञ: प्रजापतिः । तस्यैतास्तन्यो याऽएता देवता याऽएता. याहुतीर्जुहोति ॥ १॥ स यद्यज्ञस्यार्छत् । यान्तत्प्रति देवता मन्येत तामनुसमीक्ष्य जुहुयादि दीक्षो- पसत्स्वाहवनीये यदि प्रसुतऽमाग्नीधे वि वाऽएतद्यशस्य पर्व ससते यद्ध्वलति सा पंव तहि तत्र देवता भवति तयवतद्देवतया यज्ञ भिपज्यति तया देवतया यज्ञ प्रति- सदधाति । २॥ स योनं मनसाऽभिध्यातः। यज्ञो नोपनमेत्परमेष्ठिने स्वाहेति जुहुयात्परमेष्ठी हि स तहिं भवत्यप पाप्मान हतऽउपन यज्ञो नमति ॥३॥ भथ यद्येन वाचाऽभिव्याहृत. । यज्ञो नोपनमेत्प्रजापतये स्वाहेति जुहुयात्प्र- जापतिहि स तहिं भवत्यप पा० ॥ ४ ॥ । यज्ञ प्रजापति राजा सोम है। और जो देवता हैं जिनके लिये माहुतियां दी जाती है, वे उसका रूप हैं ॥१॥ यदि यज्ञ के किसी भाग में त्रुटि रह जाय तो जो उस भाग का देवता है उसी को दृष्टि में रखकर माहुति देनी चाहिए। यदि दीक्षा या उपराद के समय को त्रुटि हो तो आहुति पाहवनीय में दी जायेगी पोर यदि सोम निचोडने के समय की हो तो प्रग्नीध्र मै । जब यज्ञ में कोई त्रुटि हो जाती है तो मानो यज्ञ का वह भाग टूट जाता है। जो उस भाग का देवता होता है उसी के द्वारा उस भाग की चिकित्सा होती है । उसी के द्वारा यश पूरा होता है ॥२॥ यदि मन में सका किया हुप्रा या किसी पारण न हो सके तो 'परमेष्ठिने स्वाहा' से एक माहुति दे । यह (सोम) इस समय परमेष्ठी है । यह बुराई को दूर कर देता है और यज्ञ को अनुकुल कर देता है ॥३॥ यदि वाणी से बोला हुमा यत्न किसी कारण से न हो सके तो "प्रजापतये स्वाहा" से एक पाहुति देवे । क्यो वह सोम इस समय प्रजापति है । यह बुराई को दूर कर देता है भोर यज को अनुकूल बना देता है ॥मा ६२०
को० १२.६.१.५.११ प्रायश्चित्त-निरूपणम्
अथ यस्य राजानमच्छेत्वा । नाहरन्त एयुरन्धसे स्वाहेति जुहुयादन्धी हि
सतहिं भ०॥५॥
अथ यदि सातः । किंचिदापद्यत सवित्रे स्वाहेति जुहुयात्सविता हि स तर्हि
भ०॥६॥
अथ यदि दीक्षासु । किंचिदापयेत विश्वकर्मणे स्वाहेति जुहुयाद्विश्वकर्मा हि
स तहि भ०॥७॥
प्रय यदि सोमक्रयण्याम् । किविदापद्येत पूष्णे स्वाहेति जुहुयात्पूपा हि स
तहिं भ० ॥८॥
प्रय यदि कयायोपोत्थितः । किंचिदापद्यतेन्द्राय च मरुद्भ्यश्च स्वाहेति
जुहुयादिन्द्रश्च हि स तर्हि मरुतश्च भ० ॥६॥
मथ यदि पण्यमानः । किंचिदापोतासुराय स्वाहेति जुहुयादसुरो हि स तर्हि
भ० ।।१०।।
मथ यदि क्रीतः । किंचिदापयेत मिनाय स्वाहेति जुहुयान्मित्रो हि स तर्हि
भ०॥ ११॥
यदि सोम राजा को ढूढने जावें पोर न सा सकें तो "प्राधसे स्वाहा" से माहुति
दे। उस समय वह "मन्ध" (यूटी) है, वह बुराई को दूर कर देता है और यज्ञ को मनुकूल
बना देता है ॥५॥
यदि सोम मिस तो जाय, परन्तु कोई और बाघा निकल पाये तो 'सवित्रे स्वाहा' की
माहुति दे। यह इस समय सपिया है, वह चुराई को दूर करता है और यश को अनुकूल
बनाता है।॥६॥
पदि दीक्षायो के समय सोम पर कोई विपत्ति प्रा जाय तो विश्वकर्मणे स्वाहा
को माहुति दे। उस समय सोम विश्वकर्मा है । वह बुराई को दूर करता है पोर यश को
अनुकूल बना देता है ॥७॥
यदि सोम के बदले में जो गाय दी जाती है, उसके सम्बन्ध में कोई ग्रापत्ति
हो जाय तो 'पूपणे स्वाहा' की माहुति दे । क्योकि वह इस समय पूषा' है। यह बुराई को
दूर करता है और यज्ञ को अनुकूल बना देता है ।।
यदि जब बेचने के लिये साया जाता है, उस समय कुछ दोष हो जाय तो
"इन्द्राय घ मम्यश्व स्वाहा" को माहुति दे। क्योकि इस समय वह इन्द्र और मरुद् है।
यह बुराई को दूर करता है और यज्ञ को अनुकूल बना देता है ।।६।।
यदि मोल तोल करते समय सोम पर विपत्ति यावे तो 'असुराय स्वाहा' की पाहुति
देवे। नोकि यह इस समय मसुर है। यह बुराई को दूर करता है और यज्ञ को अनुकूल
बना देता है ॥१०॥
यदि मोल लेने पर कुछ विपत्ति मा जाय तो 'मिनाय स्वाहा' की आहुति दे देवे ।
इस समय वह मित्र है । वह बुराई को दूर करता है मोर यज्ञ को अनुकूल बनाता है ॥११॥
१६२२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२..६.१.१२-१६ अथ यारावासन्नः । किंचिदापद्यत विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहेति जुहु- याद्विष्णुहि शिपिविष्टो भ० ।। १२ ।। अथ यदि पर्युह्यमाणः । किंचिदापद्यत विष्णवे नरधिषाय स्वाहेति जहुया. द्विष्णुहि स तहि नरधिपो भ०॥ १३ ॥ अथ यद्यागतः । किंचिदापयेत सोमाय स्वाहेति जुहुयात्सोमो हि स तर्हि भ०॥१४॥ प्रथ यद्यासन्धामासन्नः । किंचिदापद्येत वरुणाय स्वाहेति जुहुगावरुणो हिं स तहिं भ० ॥ १५॥ अथ यद्याग्नीध्रगतः । किचिदापयेताग्नयै स्वाहेति जुहुयादग्निहि स तर्हि भ०॥१६॥ अथ यदि हविर्धानगतः । किंचिदापद्यतेन्द्राय स्वाहेनि जुहुयादिन्द्रो हि स तहि भ० ।। १७॥ अथ यधुपावह्रियमाणः । किंचदापीताथवरणे स्वाहेति जुहुयादथर्वा हि स तहिं भ० ॥१८॥ अथ यद्यपु न्युप्त; ! किंचिदापोत विश्वेभ्यो देवेभ्य. स्वाहेति जुहुया- द्विश्वे हि रा तहिं देवा भ० ॥ १६॥ यदि यजमान को गोद मे रखते समय कुछ मापत्ति प्रा जाय तो 'विष्णये शिरि- विष्टाय स्वाहा' से माहुति दें। इस समय बह विष्णु शिपिविष्ट है । वह बुराई को दूर करता है और यज्ञ को अनुकूल बनाता है ।।१२।। जब सोम को गाडी मे ले जा रहे हो, उस समय कोई प्रापत्ति या जाय तो 'विष्णवे नरधिपाय' से बाहृति दे। इस समय वह विपणु नरधिप है ..." इत्यादि ॥१३॥ जब सोम पा गया हो उस समय भापति मावे सो सोमाय स्वाहा' को पाहुति दे। उस समय वह सोम है..."इत्यादि ॥१४॥ जब मिहासन पर सोम को बिठाते समय कोई विपत्ति पाये तो 'वरुणाय स्वाहा' से पाहुति दे। उस समय वह वरुण है""""इत्यादि ॥१५॥ मम्मीघ्र मे ठहरते समय उस पर कोई विपत्ति मावे तो 'अग्नये स्वाहा' की प्राति दे। उस समय वह 'प्रम्नि' है ."इत्यादि ॥१६॥ यदि सोम हविर्घान मे पावे पोर उस समय उस पर कोई विपत्ति प्रावे तो 'इन्द्राय स्वाहा' की प्राति दे। उस समय वह इन्द्र है..."इत्यादि ॥१७॥ यदि गाडी मे उarरते समय कोई मापत्ति प्रा जाय तो 'अथवणे स्वाहा' की प्राति दे । वह उस समय मथवा है"""इत्यादि ॥१८ यदि टुकड़े करके सिल पर डालते समय कोई विपति पा जाय तो विश्वेभ्यो देवस्य: स्वाहा' को माहुति देवे। वह उस समय विश्वेदेवा है..."न्यादि ।।१।।
का. १२.६.१.२०-२७ प्रायश्चित्त-निरूपणम् अथ यद्याप्याय्यमानः । किंचिदापयेत विष्णवऽमात्रीतपाय स्वाहेति जुहुया- द्विष्णुहि स तप्रिीतपा भ० ॥ २० ॥ प्रथ यद्यभिषयमाणः । किंचिदापोत यमाम स्वाहेति जुहुयाद्यमो हि स ताह भ०॥ २१ ॥ अथ यदि सम्नियमाणः। किंचिदापयेत विष्णवे स्वाहेति जुहुयाविष्णुहि स तहि भ० ।। २२ ॥ अथ यदि पूयमानः। किंचिदापद्येत वायवे स्वाहेति जुहुयाद्वायहि स तर्हि भ० ॥ २३॥ मथ यदि पूतः । किंचिदापयेत शुक्राय स्वाहेति जुहुयाच्छुको हि स तर्हि भ०॥२४॥ अथ यदि क्षीरश्रीः। किंचिदापद्येत शुक्राय स्वाहेति जुहुयाच्छुको हि स तर्हि भ० ॥२५॥ अथ यदि सक्त श्रीः । किंचिदापद्येत मन्थिने स्वाहेति जुहुयान्मन्थी हि स तहि भ० ॥२६॥ अथ यदि चमसेपून्नीतः। किंचिदापयेत विश्वम्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहुया. द्विश्वे हि स तर्हि देवा भ० ॥ २७ ॥ अथ यदि होमायोद्यतः। किंचिदापोतासवे स्वाहेति जुहुयादहि स तहि जब उसको भिगोते समय कोई मापत्ति मा जाय तो 'विष्णवे माप्रीतपाय स्वाहा' की माहुति देवे । वह उस समय "विष्णु पाप्रीतप" है .. इत्यादि ।।२०।। जब पीसते समय कोई विपत्ति मा जाय तो ‘यमाय स्वाहा" को माहुति देवे उस समय यह यम है" "इत्यादि ।।२१।। यदि समेटते समय कोई मापत्ति प्रावे तो। 'विष्णवे स्वाहा' को पाहुति देव । उस समय वह विष्णुहे. "इत्यादि ॥२२॥ यदि छानते समय कोई मापत्ति मावे तो 'वायवे स्वाहा' को प्राहुति देवें । उस समय यह वायु है..."इत्यादि ॥२३॥ चान चुकने पर यदि कोई मापत्ति माने तो 'शुक्राय स्वाहा' को प्राहुति देवे । वह उस समय शुक्र है...इत्यादि ॥२४॥ जय दूध मिलाते समय कोई मापत्ति मावे तो 'शुकाम स्वाहा' को माहुति देवे । जस समय वह शुक्र है।..."इत्यादि ॥२५॥ यदि सत्तू मिलाते समय कोई विपत्ति मावे तो 'मन्यिने स्वाहा' को माहुति देवे । उस समय वह 'मन्यो' है..." इत्यादि ॥२६॥ जब चमचो मे भरते समय कोई मापत्ति प्रावे तो 'विश्वभ्यो देवेभ्य. स्वाहा' की माइति देवें । उस समय वह “विश्वेदेवा" है".."इत्यादि ॥२७॥ जब होम के लिये उद्यत होते समय कोई प्रापत्ति मावे तो 'मास स्वाहा' की ।
माम्यन्दिनीये शतपथबामणे कां० १२.६.१.२०.२५ भ०॥२८॥ अथ यदि हूयमानः। किंचिदाद्येति रुद्वाय स्वाहेति जुहुयाद्रद्रो हि सतहि भ.।। २६ ॥ प्रय यवम्यावृत्तः । किंचिदापयेत वाताय स्वाहेति जुहुयाद्वाती हि स तर्हि भ० ॥ ३०॥ पर यदि प्रतिख्यातः । रिविदापत नृचक्षसे रवाहेति जुहुयानचक्षा हिस नहि भ० ॥३१॥ अथ यदि भक्ष्यमाणः। किचिदापर्यंत भक्षाय स्वाहेति जुयाभो हिस तहि भ० ॥ ३२ ॥ प्रथ यदि नारासम्सेपु सनः । किविदापर्यंत पितृभ्यो नारा सेभ्यः स्या- हेहि जयापतरो हि म नहि नारामा भ० ॥ ३ ॥ भय पचनृपायोदतः । किचिदापयेत गिध स्वाति जागरराहि ग तहि भ० ॥३॥ पप पदम्पयहिपमारण । किविदापयेत समुदाय स्वाहेति जुवागमुद्रोहि गहिन०॥ ३५॥ तम् ६३०० ।। पथ पदिनुस । गिनिदाप सलिनाय स्वाति जयमसिलो हि पाव दे । उपमनपा रा1ि८11 War गमय कोई पनि पारा "रोतिरे। २० गमरवह राति ॥२१॥ यदि (Ari) मtualो यमाहाको aura RRE "re ॥१॥ RE ARE RELearn समय भी मानोगे हाहाको वाया न म quarrafa | कारमोन REtait fals Arranti 447--".. Talk सिगको एकागो पात भाजी meanin' । उस समय fix IN ... मा भरतार कर franfusiner ht! सर ...ists या या in ear Ansari afrain TREts REFER द्वार term at Amrit का. १२.६.१.३६४० प्रायश्चित्त-निरूपणम् स तहि भवत्यप पाप्पान हतऽउपनं यज्ञो नज्ञो नमति ।। ३६ ।। ता वाइएता: । चतुस्थिशतमाज्याहतोर्जुहोति यस्मि शद्वै देवाः प्रजापतिश्चतुस्त्रिशऽएतदु सर्वदेवंयंत भिपज्यत्ति सर्वदेवयज्ञ प्रतिसदधाति ता हाँ व जुहयात् । नाब्रह्मा ब्रह्मा – यज्ञस्य दक्षिणतऽप्रास्ते ब्रह्मा पर्श दक्षिणतो गोपायति यदि तु ब्रह्मा न विद्यादपि यऽएव कश्च विद्यात्स जुहुयाब- झाणं त्वामन्थ्य ब्रह्मणऽतिवष्टस्तासा वाऽएतासा व्याहृतीनां बन्धुता वसिष्ठो ह विराज विदांचकार ता. हेन्द्रोऽभिदध्यौ ॥ ३८॥ स होवाच । ऋरे विराज, हवे वेत्थ ता मे बहीति स होवाच कि मम ततः स्यादिति सदस्य च ते यशस्य प्रायश्चित्ति या रूप च त्वा दशयेयेति स होवाच यन्नु मे सर्वस्य यशस्य प्रायश्चित्ति बया: किमु स स्याद्य स्वरूप दर्शये- थाइति जीव स्वर्ग एवास्माल्लोकात्यादिति ॥ ३६॥ ततो हैतामूपिरिन्द्राय विराजमुवाच । इय वै विराडिति तस्माद्योऽस्यै भूयिष्ठ लभते सऽएव श्रेष्ठो भवति ॥ ४० ॥ अथ हैतामिन्द्रऽपये । प्रायश्चित्तिमुवाचाग्निहोत्रादग्रऽभामहतऽउपथा- ता ह स्मताः पुरा व्याहृतोर्वसिष्ठाऽएव विदुस्तस्माद्ध स्म पुरा वासिष्ठ एव ब्रह्मा - - प्राहुति देवे । उस समय वह सलिल है ..इत्यादि ॥३६॥ यह चौतीस प्रातियाँ देता है। तेतीस देवता हैं। प्रजापति पौनीसवा है। इन सब देवो की सहायता से यह यज्ञ को चिकित्सा करता है। इन सब देवो की सहायता से वह यज्ञ को पूर्ण करता है ॥३७॥ पह प्राहुति ब्रह्मा ही देय । अन्य कोई न देवे । ब्रह्मा यज्ञ के दक्षिण को बैठता है। प्रोर वह उसकी दक्षिण की मोर से रक्षा करता है। यदि ब्रह्मा विधि न जानता हो तो जो कोई जानता यह पाहुति दे। ब्रह्मा से पूछकर और उसकी याज्ञा लेकर 'इन ज्या- हतियो का तात्पर्य क्या है ?-वसिष्ठ विराट को जानता था । इन्द्र ने जानने की इच्छा की ||३८॥ वह बोला, "पि, तुम विराट् जानते हो, मुझे सिखादो", उसने कहा, "मुझे क्या लाभ होगा?' "मैं तुमको समस्त यज्ञ के प्रायश्चित्त बता दूंगा और उनके रूप भी दर्शगा।" उसने कहा, यदि तुम मुझको समस्त या के प्रायश्चित्त बता दोगे तो उसको क्या लाभ होगा जिसको तुम उसके रूप दर्शायोगे?" 'वह इस लोक से जीव स्वर्ग को चला जायेगा" ॥३॥ तब ऋषि ने इनको विराट को शिक्षा दे दी। कहावत है कि यह पृथ्वी ही विराट है। जिसके पास सबसे अधिक पृथ्वी है वही श्रेष्ठ है ॥४०॥ पव इन्द्र ने पशिष्ठ ऋषि को मग्निहोष से लेकर महदुक्य तक राब प्रायश्चित्त माध्यन्दिनोये शतपपमाह्मणे का. १२.६.१.४१ भवति यतस्त्वेनाऽप्येतहि यऽएव कश्चाधोते ततोऽप्येतहि यऽएव कश्च ब्रह्मा भवति स ह वै ब्रह्मा भवितुमर्हति स वा ब्रह्मनित्यामन्त्रितः प्रतिशृणयाद्य एषमता व्याहृतीवेद ।। ४१ ॥ ब्राह्मणम् ॥ १६. १. ॥ इति पप्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ [८०] । सिखा दिया। पहले केवल वशिष्ठ नंगी ही प्रायश्चित जानते थे । इसलिये पहले वशिष्ठ के म का ही ब्रह्मा हुमा करता था। पाजकल तो कोई सीख सकता है । जो कोई सोसले वही ब्रह्मा हो जाय । जो इन व्याहृतियों को जानता है वह ब्रह्मा होने के योग्य है या को कोई उसको 'ब्रह्मा' कहकर पुकारे उसका उत्तर देने का पधिकारी है ॥४॥ - । सौत्रामसी हविः अध्याय ७-ब्राह्मण ? विश्वरूप नै त्वाष्ट्रमिन्द्रोऽहन् । त त्वष्टा हतपुत्रोऽम्यचरत्सोऽभिचरणीयम- पेन्द्र सोमगाहरत्तस्येन्द्रो यज्ञवेशस कृत्वा प्रासहा सोममपिवत्स विष्वड ब्याच्छ- तस्येन्द्रिय वीर्यमगादड्गादस्रवत् ।। १ ।। तस्याक्षिम्यामेव तेजोऽसवत् । सोऽज पशुरभव नोऽप्रथ यत्पक्षमभ्यस्ते गोधूमा यदथ म्यस्तत्कुवलम् ॥ २॥ नासिकाभ्यामेवास्य वीर्यमस्रवत् । सोऽवि.पशुरभवन्मेपोऽयं यच्छ्लेष्मणस्ता- ऽउपवाका यत्स्नीहा तदरम् ॥३॥ गुसादेवास्य बलमस्रवत् । स वगौ पशुरभहपभोऽथ ये फेनास्ते यवा यत्स्नेह- स्तकर्कन्धु ॥४॥ श्रोग्रादेवास्य यशोऽस्रवत् । तदेकशफमभवदश्वोऽश्वतरो गर्दभ ॥ ५ ॥ स्तनाभ्यामेवास्य शुक्मस्रवत् । तत्पयोऽभवत्पशूना ज्योतिरुरसऽएपास्य हृद- यात्विपिरस्रवत्स श्येनोऽपाष्ठिहाऽभवद्वयसा राजा ।। ६ ॥ इन्द्र ने त्वष्टा के लटके विश्वरूप को मार डाला । वष्टा ने अपने पुत्र के मरने पर इन्द्रका मभिवरण कर दिया और अभिवरण के लिये सोम को लाया, जिसमे इन्द्र का भाग नपा, इन्द्र ने बलात्कार से वह सोम पीकर यज्ञ को पवित्र कर दिया । वह सब दिशामो को घूमा मोर उसने मग मग से उसका इन्द्रसम्म पी पीर्य बह गया ॥१॥ उसकी माखो से तेज बह गया । वह घुए के रम का पशु बकग (प्राज) बन गया । उसके पलको से जो वहा उसके गेहूँ हो गय । उसके मासुमो से जो रहा उसका कुबल (फल विशेष) बन गया ॥२॥ उसके दोनो नयनो से वीर्य बहा वह मेष पा भेड पशु बना । श्लेष्म से इन्द्र जी पोर नाक के मन (टॅट) स बेर ॥३॥ उसके से बल बहा। वह गाय पशु हुमा । फेन से जौ और एक से ककन्यु (फल) ॥४॥ उसके कान से यश बहा । उससे एक खुर वाले घोडा, लिच्चर, गपा हुमाशा उसके दोनो स्तनो से मुफ बहा । वह दूध हो गया जो पशुमों को ज्योति है। उसके हृदय या धातो से साहस यहा । उससे चिडियो का राजा चिडियो का साने वाला वाज हुमा ॥६॥ - १६२८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.७.१.७-१० नाभ्याएवास्य शूषोऽसवत् । तत्सीसमभवनायो न हिरण्य७ रेतसऽएवा- स्य रूपमम्नवत्तत्सुवर्ण हिरण्यमभवच्छिश्नादेवास्य रसोऽस्रवत्सा परिस दभव- स्फिगम्यामेवास्य भामोऽस्रवत्सा सुराऽभवदन्तस्य रसः॥७॥ मूत्रादेवास्यौजोऽस्रवत् । स शोऽभवदारण्याना पशूना तिरूवध्यादेवास्य मन्युरस्रवत्स च्यानोऽभवदारण्याना पशूना राजा लोहितादेवास्य सहोऽसावत्रा सिनोऽभवदारण्याना पशूनामीश. ।।६।। लोमभ्य एवास्य चित्तमस्रवत् । ते श्यामाकाऽप्रभवस्त्वच एवास्यापचि- तिरस्रवत्सोऽश्वत्यो वनस्पति रभवन्माऽसेभ्याएवास्योगस्त्रवत्सऽउदुम्बरोऽभवदस्थि-' भ्याएवास्य स्वधाऽनवत्स न्यग्रोधोऽभवन्मज्जभ्याएवास्य भक्षः सोमपीथोऽस्रवत्ते ग्रीहयोऽभवत्येवमस्येन्द्रियाणि वीर्याणि-व्युदक्रामन् ॥ ६॥ अथ ह वै तर्हि । नमुचिनवासुरेण सह प्रचार सऽऐक्षत नमुचिरपुनर्वाश्यप- न्तास्येन्द्रिय वीर्य सोमपीथमन्नाचण्हाणीति तस्यतयव सुरयेन्द्रियव वीर्य सोमपीथमन्नाद्यमहरत्स ह न्यर्णः शिश्ये त देवा उपसजग्मिरे श्रेष्ठो वै नोऽयमभू- तमिम पाप्माऽविदउन्म भिपज्यामेति ॥१०॥ । । उसके उसको नाभी से जीवन-रस बहा । उससे सीमा हुमा । न लोहा, न घादी । इसके रेत या वीयं से रूप वहा । उससे सोना उत्पन्न हुआ। उसके शिश्न (लिंग) से रस बहा वह परिसद (कच्ची शराब ) हो गई । उसके चूतो से प्रकाश निकला, वह सुरा हो गई जो अन्न का रस है ॥७॥ उसके मूत्र से प्रोज निकला । वह भेडिया हो गया । जो वनले परामो को तेजी है। उसकी प्रतबियो से ऋोप बहा, वह व्याघ्र हो गया जो बनैले पशुपों का राजा खून से सहन शक्ति बहो, उससे सिंह हुअा जो बनले पशुमो का ईश है ।।८।। उसके लोम (रोगटो मे) से चित्त बहा। उससे बाजरा हुपा। उसकी स्वचा से प्रपचिति (इज्जत) वहीं । उससे प्रश्वत्य वनस्पति हुमा । उसके मासों रो ऊर्ज बहा, वह उदुम्बर हो गया। उसकी हड्डियो से स्वधा नही, उससे न्यग्रोध हुमा । उसकी मज्जामा से सोम का पाबंत बहा । उससे ब्रीहि (चावल) हुये। इस प्रकार उसका पराक्रम और वीर्य इससे निकल गया 1EM उस समय उस (इन्द्र) का पाला पसुर नमुचि से हुमा । उस नमुचि ने सोचा कि अब तो यह सदा के लिये कमजोर हो गया। प्रब उसके पराक्रम, वीर्य, सोम रस तपा अन्न प्रादि को में हर नू",। वह उसकी सुरा को लेकर पराक्रम, वीर्य, सोमरस, मन्न का इन्द्र से हर ले गया । वह विचारा वहा शक्तिरहित पड़ा रहा । देवता उसके पास प्राये । पौर बोले “यह हम मे सबसे श्रेष्ठ था । इस पर भापत्ति मा गई । साओ इसको चिरित्सा करें"। .
का १२.०.१.११-१४ सौत्रामणीहविः १६२६ तेऽश्विनावत्र वन्। युवं वै ब्रह्माणो भिपजो स्थो युवमिमभिपज्यमिति ताव तामस्तु नो भागऽइति तेऽत्र वन्य एपोऽजः स वां भागऽइति तथेति तस्मादा- विश्नो धूम्रो भवति ॥ ११ ॥ ते सरस्वतीमत्र वन् । त्वं व भैपज्यमसि त्वमिमं भिपज्येति सानवीदस्तु भागऽइति तेऽव वन्य एपोऽविः स ते भागऽइति तथेति तस्मात्सारस्वतो मेपो भवति ॥१२॥ अथाय वन् । एतावद्वाऽमस्मिन्नेतहिं यावदयमृपभोऽस्यैवायमस्त्यिति तथेति तस्मादन्द्रऽऋषभो भवति ॥ १३ ।। तावश्विनौ च सरस्वती च । इन्द्रियं वीर्य नमुचेराहृत्य तदस्मिन्पुनरदधुस्तं पाप्मनोऽनायन्त सुत्रातं वतनं पाप्मनोऽयास्महीति तद्वाव सौग्रामण्यभवत्तत्सीत्रा- मण्य सौवामणीत्वं त्रायते मृत्योरात्मानमप पाप्मान हते यऽएवमेतत्सौत्रामण्ये सौत्रामणीत्वं वेद प्रयस्त्रिशद्दक्षिणा भवन्ति अयस्त्रिशद्धि त देवताऽअभिपज्य- . स्तस्मादाभपनं दक्षिणाऽइति ॥ १४ ॥ ब्राह्मणम् ॥ २॥ [७. १.] उन्होंने दोनो प्रश्विनों से कहा, "तुम दोनो ब्रह्मा के डाक्टर हो। तुम इसका इलाज करो।" वे बोले हमारी फीस क्या होगी?" उन्होने कहा, "यह बकरा तुम्हारी फीस होगा।"उन्होने कहा, "अच्छा" इसलिए घुमा के रण का बफरा अश्विनो का होता है ।।११ उन्होंने सरस्वती से कहा, "तू तो दवाई है। तू इसका इलाज कर।" उसने कहा, "मेरी फीसक्या हगी ?" वे बोले " यह भैड तेरी फोरा होगी।" उसने कहा "अच्छा", इसलिए भेड सरस्वती की होती ।।१२।। धे बोले "इस इन्द्र में अब भी इतनी शक्ति है जितनी ऋषभ (साउ) में । इसलिये साह इसी का रहे।" इसलिये साड इन्द्र का है ॥१३॥ उन दोनों अश्विनी और सरस्वती ने नमुचि के पराकम और वीर्य को लेकर इन्द्र में फिर स्थापित कर दिया । और उसको बुराई से बचा लिया । उन्होने सोचा "हमने इसको पाप से बचाया (सुग्रात)" यह सुत्रात' से सोनामरिण हो गया। सोनामरिण का यह सौग्राम रिणत्व हे कि यह प्रात्मा को पाप और मृत्यु से बचाता है । इसको तेतीस दक्षिणायें होती हैं । क्योकि तेतीस देवता थे जिन्होने इलाज किया । इसीलिये कहते हैं कि दक्षिणायें पोषधिया हैं ॥१४॥ - सुराकयादि अध्याय ७--ब्राह्मण २ अप वाएतस्मात् । तेजऽइन्द्रिय वोयं कामति य७ सोमोऽतिपवतऽऊवं वा. ऽवाञ्च घा॥१॥ तदाहु. । अन्न वाऽएतद्ब्राह्मणस्य यत्सोमो न वै सोमेन ब्राह्मण. सोमवामी स यो वाऽप्रल भूत्यै सन्भूति न प्राप्नोति यो वाऽल पशुभ्य: सन्पशून्न विन्दते स सो- मवामी पशवो हि सोमऽइति ॥२॥ सएतमाश्विन धूम्रमालभेत। सारस्वत मेपमेन्द्रमृषभमश्विनी व देवाना भिषजी ताभ्यामेवैन भिपज्यति सरस्वती भेषज तयवास्म भेषज करोतीन्द्रऽइ. न्द्रिय बोयं तेनैवास्मिन्निन्द्रिय वीर्य दधाति ।।३।। चक्षुर्वाऽश्विनी तेज । यदाश्विनो भवति चक्षुरेवास्मिस्तत्तेगो दधा- त्पथो श्रोत्र समान हि चक्षुश्च श्रोत्र च ॥ ४ ॥ प्राण सरस्वती वीर्यम् । यत्सारस्वतो भवति प्राणमेवास्मिस्तद्वीयं दधात्य- थोऽअपान ७ समान हि प्राणश्चापानश्च ।। ५।। जिसको सोम ऊपर या नीचे पवित्र करता है, उसमे से तेज, पराक्रम, वीर्य निकल जाता है ॥१॥ इस विषय म कहावत है कि सोम जो है वह ब्राह्मण का अन्न है । जो वाहाण सोमवामी अर्थात् सोम का वमन करने वाला है वह सोम के कारण नहीं । सोमवामी वह है जो विभूति के योग्य होता हुपा भी विभूति को नहीं पाता या पशुप्रो के योग्य होता हुना भी पापो को नहीं पाता । पशु ही सोम हैं ॥२॥ वह प्रश्चिनसम्बन्धी धूनरंग के बकरे का सरस्वतीसम्बन्धी भेड का, इन्द्रसम्बन्धी अपभ (साउ) का पालभन करे । अश्विन देवो व डाक्टर है । उन्ही के द्वारा इसका इलाज करता है । सरस्वती पोषधि है। उसी के द्वारा इसकी प्रोषधि करता है । इन्द्र पराक्रम तथा वीर्य है । उसी के द्वारा उसमे पराकम पौर वीर्य स्थापित करता है ।।३।। दोनो अश्विन प्राख या प्रकाश हैं। बकरा प्रश्विन का होता है । इस प्रकार इसमे पास या तेज की स्थापना करता है। इसी प्रकार कान की भी, क्योकि मखि कान एक ही है ॥४॥ सरस्वती प्राण या वीर्य है। मेड सरस्वती की है। इसके द्वारा उसमे प्राण स्थापित करता है, इसी प्रकार पान भी। क्योकि प्राण प्रपान समान हैं ।।५।। - सुराज्यादि वागिन्द्रो बलम् । यदन्द्रो भवति वाचमेवास्मिस्तद्बल दधात्यथो मन. मान हि वाक्च मनश्च ॥६॥ आश्विनीरजाः । सारस्वतीरवीरेन्द्रीवऽइत्याहुर्य देते पशवपालभ्यन्त ए- भिरेव देवताभिरेतात्पशूनवन्द ।। ७ ।। वडवाऽनुशिशुभंवति । यशऽएवं कशफमवरुद्ध प्रारण्याना पशूना सोमानि वन्स्यारण्याना पशूनामवरुद्ध कसोमानि भवन्त्योजऽएव जूतिमारण्याना पशू- मवरुद्ध व्याघ्रलोमानि भवन्ति मन्युमेव राज्यमारण्याना पशूनामवरुद्ध सिं. लोमानि भवन्ति सह एवेपामारण्याना पशूनामवरुन्छे ।।८॥ श्रीयश्च श्यामाकाश्च भवन्ति । गोधूमाश्च कुवलानि चोपवाकाश्च बद- आणि च यवाश्च कर्कन्धूनि शष्पाणि च तोक्मानि चोभयमेव ग्राम्य चान्नमारण्य वरुन्द ऽथोऽउभयेनवान्नेन यथा रूपमिन्द्रिय वीर्यमात्मन्धत्ते ॥६॥ सोसेन शप्पाणि कोणाति । ऊर्णाभिस्तोक्मानि सूत्रोहीनुभयोऽएतद् . मयसश्च हिरण्यस्य उ यत्सीसमुभय, सौत्रामणोष्टिश्च पशुबन्धश्चोभयस्यापरु- -घं ॥१०॥ ऊसूयण कीरणाति । तद्वाऽएतत्स्रीया कर्म यदूर्गासूत्र कर्म वाऽन्द्रिय इन्द्र वाक् और बल है, इन्द्र का अपभ होता है । इस प्रकार इसमे चार और बल यापित करता है । मन भी । वाक और मन समान है ॥६॥ पहावत है कि बकरे अश्विनो के हैं, भेड सरस्वती की, गौए इन्द्र की । इन पशुश्री जो मालभन होता है इससे इन देवतामो के द्वारा इन पशुमो की प्राप्ति करता है बछेदे के साथ घोडो होती है, इसके द्वारा एक खुर वाले जानवर और यश को जमान के लिये लाभ कराता है । बर्नले पशुमो के बाल होते है । बनले पसुमो के लाभ के ये । भेडिये के बाल होते हैं । बनले पशुप्रो के भोज भोर तेशी के लाभ के लिये । व्याघ्र बाल होते हैं बर्नले पशुमो के राज्य तथा क्रोध के लिये । सिंह के बाल होते हैं इनके द्वारा नंले पायो के लाभ के लिये ॥६॥ चावल और बाजरा होते हैं, गेहू, कुबल, इन्द्रजौ, बेर, जो, कर्वन्धू, शप्प (एक घास) और जई, गाव के और वनले मानो को प्राप्ति के लिये । दोनो प्रकार के पन्न द्वारा थारूपमात्मा म बीर्य तथा पराक्रम स्थापित करता है ।। सोरो के बदले शप्प सरोदता है । उनके बदले तोक्म (जई)। मूत के बदले चावल। ह सोसा लोहा पोर पादो दोनो का रूप है । सौत्रामणि इष्टि भी है और पशुबन्ध भी। म प्रकार वह इन दोनो का लाभ करता है ।। ऊन मोर मूत्र से सरोदता है। ऊन मोर सूत स्त्रियो के काम हैं । कर्म परामम माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.७.२.११.१४ वोयं तदेतदुत्सन्न स्त्रीषु तद्यदेवेन्द्रियं वीर्यमुत्सन्न स्त्रीपु तदेवावरुद्ध ॥ ११ ॥ तद्धतदन्येऽध्वर्यवः । सीसेन क्लीवाच्यष्पाणि कोणन्ति तत्तदिति न वाऽएप स्त्री न पुमान्यत्क्लोवो नेष्टिनं पशुबन्धः सौत्रामणोति वदन्तस्तदुत्तथा न कुर्यादुभयं वै सौनामरणीष्टिश्च पशुबन्धश्च व्युद्धम् वाऽएतन्मनुष्येषु यत्वल्कीबो यज्ञमुख एव ते यज्ञस्य व्यद्धि दधति ये तथा कुर्वन्ति सोमविकायणएव कोणीयात्सोमो व सौ. भामरगी यज्ञमुख एव तत्सोमरूप करोति यज्ञस्प समृद्धय ।। १२ ।। शतावृण्णा कुम्भी भवति । वहुधैव हि स व्यन्नवदयो शतोन्मानो व यज्ञो यज्ञमवावरुद्ध सतं भवति सदेवावरून्ढे चप्प भवत्यन्नाद्यस्यैवावरुद्धय पवित्र भवति पुनन्ति ह्येन वालो भवति पाप्मनो व्यावृत्य सुवर्ण हिरण्यं भवति रूप- स्यवावरुद्वय शतमानं भवति शतायुर्वे पुरुषः शतेन्द्रियऽप्रायुरेवेन्द्रिय वीर्यमात्म- न्धत्ते ॥ १३॥ आश्वत्थ पात्र भवति । अपचितिमेवावरुन्दऽप्रोदुम्बर भवत्यूर्जमेवावरुद्ध नयनोध भवति स्वधामेवावरुद्धे स्थाल्यो भवन्ति पृथिव्याऽएवान्नाद्यमवरुद्ध ॥१४॥ और वीर्य है। यह स्त्रियों में नहीं होता । इस प्रकार वह यजमान के लिये वह पराकम पौर वीर्य स्थापित करता है जो स्त्रियों में पाया नही जाता ।।११॥ कुछ प्रध्वयं लोग सीसा के बदले सण नपु सक से मोल लेते हैं । यह सोचकर कि यह नपु सक न स्त्री है न पुमान् पोर सौषामणि न इष्टि है न पशुबन्ध । परन्तु ऐसा न करे । सोमामणि दोनो है इष्टि भी मोर पशुबध भी। जो नपुंसक है यह मनुष्यों में असफल है। जो ऐसा करते हैं वे यज्ञ के मुख मे प्रसफलता रखते हैं। सोम बेचने वाले से हो परीदना चाहिये। सौत्रामणी यज्ञ का मुष सोम है । उसको सोम का रूप बनाता है यज्ञ की सफलता के लिये ॥१२॥ एक सौ छेदो का घड़ा होता है । सोम इन्द्र में से बहुत रूप से निकला था। यज्ञ भी सौ पैमानो के बराबर है पथदि सौ गुना है। यज्ञ की प्राप्ति करता है । एक सत (पात्र विशेप) भी होता है। सत् या अच्छी चीज़ के लाभ के लिये। एक चप्प (कटोरी) भी होती है मन की प्राप्ति के लिये । पगित्रा होता है यजमान को पवित्र करने के लिये । बाल भी होते हैं बुराई को दूर करने के लिये । सोना होता है रूप की प्राप्ति के लिये । यह सोना सी भर होता है, क्योकि पुरुष को प्रायु सो वर्ष की होती है। प्रायु सो पराक्रम वाली होती है, इस प्रकार शरीर मे पराक्रम तया वीर्य स्थापित करता है ।।१३॥ प्रश्वाय लकडी का पात्र होता है प्रचिति या इज्जन के लिये । उदुम्बर का पात्र होता है, अर्थ की प्राप्ति के लिये न्यग्रोध का पात्र होता है स्वधा के लिये, सदाझ्या होती हैं पृथियों में मन्न प्रादि के लाभ के लिये ॥१४॥ . - का. १२.७.२.१५.१६ सुराकयादि पालाशान्युपशयानि भवन्ति । ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्मणव स्वर्ग लोक जयत्य. पाष्ठिहस्य पन्ने भवतास्त्वपिमेव राज्यं वयसामवरुद्ध पशिदे तानि भवन्ति पनि शदक्षरा वै वृहतो बाहताः पशवो बृहत्येवास्मै पशूनवरुन्छे ।। १५ ॥ तदाहः। प्रन्यदेवत्याः पशवो भवन्त्यन्यदेवत्याः पुरोडाशा विलोमैतत् क्रियते कथमेतत्सलोम भवतीत्यैन्द्रः पशूनामुत्तमो भवत्यन्द्रः पुरोडाशाना प्रथमऽइन्द्रिय वै वीर्यमिन्द्रऽइन्द्रियणवास्माऽइन्द्रिय वीर्य संदधातीन्द्रियेणेन्द्रियं चीर्यमवराद्ध - सावित्रः पुरोडाशो भवति । सवितृप्रसूततायै वारुपो भवति वरुणो वाऽएतं गृह्णाति य पाप्मना गृहीतो भवति वरुणेनैवैनं वरुण्यान्मुञ्चत्यन्त्यो भवत्यन्तत ए. चैन वरुपाशात्प्रमुञ्चति ॥ १७ ॥ एकादशकपालऽऐन्द्रो भवति । एकादशाक्षरा में त्रिष्टुविन्द्रियमु वै वीयं त्रिष्टुविन्द्रियस्यैव वीर्यस्यावरुद्धये ॥१८॥ द्वादशकपालः सावित्रो भवति । द्वादश वै मासा संवत्सरस्य सवत्सर वाऽ. अन्नाद्यमन्वायत्त संदत्सरादेवास्माऽअन्नाद्यमवरुद्ध ॥ ११ ॥ दशकमालो वारुणो भवति । दशाक्षगवै विराडन्न विरावरुणोऽन्नपति- पलाश लकड़ी के उपशप (छोटे पान) होते हैं। पलाश बाहारण है। ब्रह्म के द्वारा ही स्वर्ग लोक को जीतता । चोल के दो पस होते हैं। साहस तथा पक्षियों के माथिपत्य के लिये । ये सब छत्तीस होते हैं । छत्तोस अक्षर की वृहती होती है। पसु बृहती के हैं । बृहती के द्वारा पशुमो की प्राप्ति के लिये ॥१।। इस पर प्रश्न होता है कि पशु तो अन्य देवतामो के होते हैं और पुरोडाश मन्य देवतानो के । ये तो मनुचित है फिर यह उचित कैसे हो सके ? पशुमो मे सबसे पिछला इन्द्र का है। इन्द्र के द्वारा ही पराश्रम तथा वीर्य को स्थापित करता है। पराकम मोर वीर्ष की उपलब्धि के लिये ॥१६॥ पुरोडाश सविता का होता है । सविता की प्रेरणा के लिये वरुण का पुरोडाश भी यो ? जिराको बुराई पकडती है उसे वरुण पकडता है। वरुण के द्वारा ही वरुण की शक्ति से उसको छुड़ाता है । इस प्रकार सदा के लिये उसे वरुण को फास से झुउाता है ॥१७॥ इन्द्र का पुरोडारा ग्यारह कपालो का होता है । विष्टुप् के प्यारह मक्षर होते है । विष्टुप् पराक्रम तथा वीर्य है। पराक्रम और वीर्य के लाभ के लिये ॥१८॥ सविता का पुरोबारा बारह कपोलो का होता है। सवस्सर के बारह मास होते हैं। सवत्सर निरन्तर प्रान है। इस प्रकार सवत्सर रो उसके लिये अन्न की प्राप्ति कराता.. है ॥१६॥ वरुण का पुरोडाश दस रुपाल का होता है। विराट मे दस प्रसार होते हैं । मन्न । माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.७.३.२०-२१- वरुणेनेवारमाऽअन्नमवरुद्ध मध्यतऽएतः पुरोडाशैः प्रचरति मध्ये वाऽएतेषां योनिः स्वादेवनान्योने:प्रजनयति ॥ २०॥ वडवाऽनुशिशुदक्षिणा भवति । उभयं पाएपा जनयत्यश्व चाश्वतर चोभ- य सौत्रामणोप्टिश्च पशवन्धश्चोभयस्यवावरुद्धयं ॥ २१ ॥ ब्राह्मणम् ॥३॥ [७. २.] । विराट् है । वरुण मन्तपति है। वरुण के द्वारा ही अन्न को प्राप्ति कराता है। यान के बोच मे हो इन पुरोडासो को माहुति देता है । मह इनकी योनि है। इनको इन्ही की योनि से उत्पन्न करता है ॥२०॥ इसकी दक्षिण बछडे वाली घोडी है। क्योकि पोडी रो घोडा भी होता है पौर पिचर भी । सौत्रामणी भी दोनी है इष्टि भी पार पशुबन्ध भी। दोनो की प्रगति के लिये ॥२१॥ सोनामरणीग्रहग्रहणादि अध्याय ७-ब्राह्मण ३ इन्द्रस्येन्द्रियमनस्य रसम् । सोमस्य भक्ष मुरयागुरो नमुचिरहरत्यो- स्विनौ च सरस्वती चौपाधापच्छेपानोऽस्मि नमचये न त्या दिवा न नेता हतानि न दण्डेन धन्वना न पृपेन न मुष्टिना न गुप्केग नागाथ मददमहापदि दम- उमाजिहीपंपेति ॥१॥ तेन वन् । वस्तु नोऽधायचाहरामेति सह नएतदयाहातत्यावीदिनि ॥२॥ प्रमुर नमुचि मुरा को महापता ये सारे पराकम, पन के रस अर्थात् मोपात्र सोहर से गवा । वह एम सरस्वती मोर पवनो के पास गया और रहने मगा मि "मैं ने नमुपि में प्ररित्रा को है कि नदिन में, न रान में, न ई में, न पनुप से, पापड में, न मुझ मे न मूमो गोर ने, न भौगों ओर में मामगा" । प्रबह मंग धीन सा रे गा मेंगे वो दिला दो" ॥१॥ वे बोले "इम में कुछ हमारा को माग हो । हर दिरा ग, इन्द्र ने कहा, 'तुम दिला दो। ये गीदम मर को हो प्रा।"
की. १२.७, ३. ३-४ सोवामणी-निरूपणम् तापश्विनो न सरस्वती च । अपां फेन वन्नमसिञ्चन्न शुष्को नाऽइति तेनेन्द्रो नमुचेरासुरस्य ब्युष्टाया रानावनुदितऽआदित्ये न दिवा न नक्तमिति शिर ऽउदवासयत् ।।३।। तस्मादेत पिरणाऽन्यनूक्तम् । अपां फेनेन नमुचे शिरऽइन्द्रोदवर्तयः विश्वा यदजय स्मृधइति पाप्मा वै नमुचिः पाप्मान वाव तद्विपन्तं भ्रातृव्य हल्वेन्द्रिय वीर्यमस्यावृक्त स यो भ्रातृव्यवास्यात्स सौग्रामण्या यजेत पाप्मानमेव तद्विपन्त भ्रातृव्या हत्वेन्द्रियं वीर्यमस्य वृडक्त तस्यशीपंश्छिन्ने लोहित मिश्रः सोमोऽतिष्ठ- तस्मादबीभत्सन्त त एतदन्धसो विधानमपश्यन्त्सोमो राजाऽमृत सुतऽइति तेनैन। स्वदयित्वाऽऽत्मन्नदधत ।। ४ ॥ स्वाद्वी त्वा स्वादुनेति मुग संदधाति । स्वदयत्येवैना तीना, तोव णेती- उन दोनो मदिवन मोर सरस्वती ने जलो के फेन को वन बनाया "यह न सूखा है न गीला" । इन्द्र ने उससे मसुर नमुचि के सिर को काट लिया ऐसे समय में जब रात तो बीत चुकी थी पौर दिन नहीं निकलने पाया था। क्योकि यह न रात का समय था न इसी सम्बन्ध मे ऋग्वेद मे लिखा है प्रपा फेगेन नमुचे शिर इन्द्रोदवर्तय विश्वा यदजय स्पृधे । (ऋ० ८।१४।१३) "हे इ. ! जब तूने युद्ध मे सब शन्पो को जीता तो जलो के फोन से नमुनि का सिर काट लिया। पाप का नाम है नमुचि । पापी दुष्ट शन को मार कर ही इन्द्र का वोर्य मोर पराक्रम उसको फिर मिल सका । जिसके शत्र, हो वह सौतामणी यज्ञ करे। उसके पापी दुष्ट पाय पो के मरने पर पराक्रम और वीर्य उसके पास लौट भावेगा । उसके कटे सिर मे रुधिर-मिथित सोम था, उनको घणा लगी। उन्होंने इन दोनो (रुघिर और सोम) मे से एक को पाने को तरकीब निकाली। "सोमो राजामृत सुतः" "ममृत राजा सोम निचोडा गया"। उसको स्वादिष्ट बनाकर उन्होंने उसे खा लिया ॥४॥ "स्त्राद्वी वा स्वादुना" । (यजु० १६१) "स्वादु वाले को स्वादु वाले के द्वारा" । इरा मत्र से सुरा को मिलाता है और स्वादिष्ट बनाता है। "तीया ती " (यजु० १t) "तीनको तीयसे"। इस प्रकार इसमे पराक्रम को स्थापित करता है। "अमृताममतेन" । (यजु० १६१) 'अमृत को ममत से"।
मान्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.७.३.५-६ न्द्रियमेवास्मिन्दधात्यमृताममतेनेत्यायुरेवास्मिन्दधाति मधुमती मधुमतेति रसमेवा म्यां दधाति सृजामि स७ सोमेनेति सोमरूपमेवेना करोति ॥५॥ सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व । सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुवाम्णे पच्यस्वेत्येता वाइएत देवताऽग्रे यज्ञ ममभरंस्ताभिरेवैन सम्भरत्यथोऽएताएवंतद्दे- वता भागधेयेन समयत्यासुनोति सुत्यायै तिलो रात्री सति तिम्रो हि रात्रीः सोमः क्रीतो वसति सोमरूपमेवैनां करोति ।। ६॥ द्वे वेदी भवतः। द्वौ वाव लोकाक्त्यिाहुदेवलोकश्चैव पितृलोकश्चेत्युत्तराऽन्या भवति दक्षिणाऽन्योत्तरो वै देवलाको दक्षिणः पितृलोकऽउत्तरयैव देवलोकमवरुद्ध दक्षिणया पितृलोकम् ॥ ७ ॥ पयश्च सुरा च भवतः । सोमो वै पयोऽन सुरा पयसैव सोमपीथमवरुद्ध सुरयाऽन्नाद्य क्षत्रं वै पयो विट् सुरा सुरां पूत्वा पयः पुनाति विशएव तत्क्षत्र जन- यति विशो हि क्षत्रं जायते ॥ ८ ॥ वायोः पूतः पवित्रेण । प्रत्यङ्कसोमोऽप्रतिद्ध तऽइति सोमातिपूतस्य पुनाति इससे भायु को स्थापित करता है। मधुमती ममता (यजु. १९४१) इससे उस मे रस स्थापित करता है। सृजामि स सोमेन । (यजु. १६१) इसरो इसको सोमरूप करता है। सोमोऽस्यश्विम्या पक्ष्यस्व । सरस्वत्य पच्यस्वेन्द्राय सुत्राणे पच्यस्थ । "तू सोम है । दोनो प्रश्विनों के लिये पक । सरस्वती के लिये पक । इन्द्र सुत्रामा के लिये पक"। म्ही देता थे जिन्होंने पहले पज्ञ तैयार किया था । इन्हीं को सहायता से यह भी यज्ञ को तैयार करता है। और इन देवतामो को उनका भाग भी दिलाता है। सोम यज्ञ के लिये उसको निचोहता है । वह तीन रात तक इसी प्रकार रक्खा रहता है। क्योकि मोम को भी तो मोल लेने के पश्चात् तीन दिन तक रखते है । इस प्रकार इस सुरा को सोम का रूप देता है ॥६॥ दो वेदिया होती है। कहते है कि लोक भी दो है । देवलोक मोर पितृलोक । एक उत्तर में एक दक्षिण में । उत्तर मे देव लोक हे भोर दक्षिण में पितृलोक । उत्तर वाली से देवलोक की प्राप्ति होती है दक्षिण दालो से पितृलोक की १७॥ दूध और सुरस होते हैं । सोम दूध है मोर अन्न सुरा! दूध से सोम का लाभ करता है, सुरा से अन्न का । क्षत्रिय दूध है वंय सुरा । मुरा को पवित्र करके दूध को पवित्र करता है । इस प्रकार वैश्यों से शामिय को उत्पन्न करता है । सपिय वैश्य से ही उत्पन्न होता है l वायोः पूत. पवित्र प्रत्यदूसोमो ऽस्तिः (पजु० १९०३) "वायु के पवित्र से बहता हुमा सोम पनिर हो गया।
, का. १२७३६-११ सोपामणी-निरूपणम् यथारूपमेवनं पुनातीन्द्रम्य युज्य: सखेति यदेवास्य तेनेन्द्रियं वीर्यमतिकान्तं भवति तदस्मिन्पुनर्दधाति ।। ६॥ वायोः पूनः पवित्रण । प्राइसोमोऽअतिद्र तऽइति सोमवामिनः पुनाति यथारूपमेवैन पुनानीन्द्रस्य युज्यः सखेति यदेवास्य तेने० ।। १० ।। पुनाति ते पग्नि तमिति । समृद्धिकामस्य पुनाति समृदय सोम सूर्यस्य दुहितेति श्रद्धा व मूर्यस्य दुहिता श्रद्धर्यप सोमो भवति श्रद्धयं वैन सोम करोति चारेण शश्वता तनेति वालेन ह्यपा पूयते ।। ११॥ ब्रह्म क्षन पवतऽइति पयः पुनाति । ब्रह्मगऽएव तत्क्षम जनयति ब्रह्मणो हि क्ष जायते तेजऽइन्द्रियमिति तेज एपास्मिन्निन्द्रिय वीयं दधाति सुरया सोमऽइति सुरया हि मोमः सुतसुतऽइत्यासुताद्धि सूयते मदायेति मदाय वाव सोमो मदाय सुरोभावेव सोममद च सुरामदं चावरुद्ध शुक्र ण देव देवताः पिपृष्धीति शुक्रण देव देवताः प्रीणीहीत्येवंतदाह रसेनान यजमानाय घेहीति रसमेवान यज. इस प्रकार सोम द्वारा पवित्र हुये को पवित्र करता है। यजमान को ठीक रीति से पवित्र करता 'इन्द्रस्य पुज्य. सखा' (यजु० १९४३) "इन्द्र का यथेष्ट ससा है"। जो कुछ पराक्रम तथा यीयं सोम के माप बह गया था, उसको अब फिर पापिस लाता है ॥६॥ वायो. पूत पवित्रण प्राड्सोमो प्रतिद्वत । इन्द्रस्य गुज्य मया । (यजु० १९३) सोम का वमन वरने वाले के लिये वह सुरा को पवित्र करता है। यथार्य रूप से यजमान को पवित्र करता है । "इन्द्र का उपयुक्त ससा'। इन्द्र का परामम और वीर्य जो सोम के साथ बह गया पा उसको वापिस साता है ॥१॥ पुनाति ते परि त सोम सूर्यस्य दुहिता। वारेण शाश्वता तना। (यजु. १६६४) वैभव की कामना वाले के लिये सुरा को पवित्र करता है । या मूर्य को दुहिता हैं । परा से ही यह सोम हो जाता है । वाल से यह पवित्र होता है ॥१५॥ ब्रह्म भापवत । (यजु० १६५) "ह्म मौरसर को पवित्र करता है" को पवित्र करता है । ब्रह्म से ही क्षत्र को उत्पन्न करता है। ब्रह्म से ही क्षत्र उत्पन्न होता है । तेज इन्द्रियम्। (यजु. १६०५) इस प्रकार इसमे तेज पराकम तथा वीयं स्थापित करता है । सुरया सोमः (प. १६५) . इस मन से । भाष्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.७३.१२.१३ माने दधाति पूर्व पयोगहा गृह्यन्तेऽपरे सुराग्रहा विशं तत्मनस्यानुवनि करोति ॥१२॥ कुविदङ्ग यवमन्तो यव चिदिति । पयोमहान्गृह्णाति सोमा शवो पं यवा. सोमः पय: सोमेनैवैन सोम करोत्येकया गृह्णात्येकधव यजमाने श्रिय दधाति श्रीहि पय.॥ १३ ॥ नाना हि वां देवहित ७ सदस्कृतमिति । सुराग्रहान्गृह्णाति नाना हि सोमञ्च सुरा च देवहितमिति देवहिते ह्य ते नाना सदस्कृतमिति द्वे हि वेदी भवनो मा सक्षाथा परमे व्योमन्निति पाप्मनैवेन व्यावतयति सुरा त्वममि शुष्मि- रणीति सुरामेव सुरा करोति सोम एपऽइति सोममेव सोम करोति मा मा सुरा से सोम निचोडा गया। मुत पासुन. (यजु० १९६५) "रस खीचा गया" मदाय (यजु० १६३५) "प्रसन्नता के लिये। सोम भी अनान्द के लिये है और सुरा भी । सोम का प्रानन्द पौर सुरा का प्रानन्द, दोनो को प्राप्त करता है। शुश्रेण देव-देवता पिपुग्छि । (यजु० १६५) अर्थात् "हे देव । निर्मल रस से देवताओ को तृप्त करो"। रमेनान्न यजमानाय धेहि । (यजु० १९४५) इस प्रकार यजमान मे रस के द्वारा अन्न स्थापित करता है । पहले दूध के ग्रह लेते हैं फिर सुरा क । इस प्रकार वैश्यो को क्षत्रियो के अनुयायी बनाते हैं ॥१२॥ कुविदङग यवमन्नो पव चिद् । (यजु० १६६) "जसे जो वाले जो काटते हैं" इत्यादि। इस मप से दूध के ग्रहो को लेता है । सोमलता के टुकड़े जौ हैं । सोम दूध है। इस प्रकार सोम के द्वारा हो इसको सोम बताता है । एक हो मा से ग्रहो को भरता है । इस प्रकार एक बार मे ही यजमान मे श्री स्थापित करता है । दूध भी है ॥१३॥ नाना हि या देवहित सदस्कृतम् । (यज० १६७) 'तुम दोनो वी देवो के अनुकून जगह अलग-अलग बनाई गई है" । इसमान से सुराग्रहो को लेता है । सोम अलग है, मोर सुरा अलग। देवों के हित के लिये इन दोनो का अलग-अलग स्थान है । वेदिया दो होती है। मा समृक्षाथा परमे व्योमन् । (यजु० १६७) 'तुम दोनो परम प्राकक्ष में मत मिलो" । ऐषा कह कर यजमान को पाप से अलग करता है । मुरा स्वमसि सुष्मिणी (पजु० १६७) मर्थात् "तू तेज सुरा है" इस प्रकार सुरा को हो सुरा बनाता है। सोम एपः (यजु० १९३७) 1
को. १२.७.३. १४-१८ सौत्रामणी-निरूपणम्
हि सीः स्वो योनिमाविशन्तीति यथायोन्येवैनो व्यावर्तयत्यात्मनोऽहिसाया-
एकया गृह्णात्येकव यजमाने यशो दधाति यशो हि सुरा ।। १४ ॥
क्षत्रं वै पयो ग्रहाः । विट् सुराग्रहा यदव्यतिपक्तान्गृह्णीयाद्विशं क्षत्रा-
द्वयवच्छिन्द्याक्षत्र विश: पापवस्यसं कुर्यायज्ञस्य व्यद्धि व्यतिपक्तान्गृह्णाति
विशमेव क्षण सदधाति क्षन विशा पापवस्यसस्य व्यावृत्त्य यज्ञस्य समृद्ध
प्राणा व पयोग्रताः । शरीर सुराग्रहा पदव्यतिपक्तान्गृहीयाच्छरीर प्रारणे.
भ्यो व्यवच्छिन्द्यात्प्राणाञ्छरीरात्प्रमायुको यजमानः स्याद्वयतिषक्तान्गृणाति
गारी रमेव प्राणः संदधाति प्राणाञ्छरोरेगाथोऽभायुरेवास्मिन्दधाति तस्मात्सोवा-
मण्येजानः सर्वमायुरेत्यथो यऽएवमेतद्वेद ।। १६ ॥
सोमो व पयोग्रहाः । अन्न सुराग्रहा यत्पयोग्रहायच सुराग्रहाश्च गृह्यन्ते
सोमपीथं चैवासाद्यं चावरुद्ध ।। १७ ।।
पशवो वे पयोग्रहाः। अन्न सुराग्रहाः यत्पयोनहान सूराग्रहाश्च गृह्यन्ते
पशूश्चैवान्नाद्यं चावरुन्द्ध ।। १८ ॥
"यह सोम है।" इससे सोम को सोम बनाता है।
मा मा हिपसी: स्वा योनिमाविशन्ती । (यजु० १६७)
"अपनी योनि में प्रवेश करके मुझ को हानि न पहुवा" ।
इस प्रकार सुरा को अपनी रक्षा के लिये उसी के स्थान मे लौटा देता है। एक ही
मात्र से सब ग्रहो को भरता है । इस प्रकार समस्त पग यजमान को ही दे देता है, क्योकि
सुरा यश है ॥१४॥
दूध के ग्रह क्षत्र हैं। सुरा ग्रह वैश्य है । यदि इनको बिना सयुक्त किये ग्रहण करे
तो वैश्य और क्षत्रियो को निरन्तर अलग-अलग कर देगा । इस से गडबड मच जाय।
मोर यज्ञ मसफल होगा । इसलिये इनको मिला कर निकालता है (एक सुरा का, एक दूध
का, फिर एक सुरा का फिर दूध का)। इस प्रकार वैश्यो और क्षत्रियो मे मेल कर देता
है। जिससे नीच-ऊच मे गडबड न हो और यज्ञ सफल हो जाय ।।१५।।
प्राण ही दूध के ग्रह है, शरीर सुरा का ग्रह । यदि मलग-अलग निकाले तो शरीर
और प्रारा मे विस्टेद कर दे। और यजमान प्राण तथा शरीर से अलग हो जाय और मर
जाय । इसलिये इनको मिलाकर निकालता है (अर्थात् एक सुरा का, एक दूध का, एक सुरा
का, एक दूध का) । इस प्रकार शरीर पर प्राण मे मेल कराता है । इस प्रकार यजमान
मे
मायु
को स्थापित करता है। इसलिये जो सौसमणि यज्ञ करते हैं मा इसके रहस्य को
समझते हैं उनको मामु बष्टी होती है ॥१॥
दूध का ग्रह है सोम, सुराग्रह है पन्न ! ये जो दूध के पह भोर सोम के ग्रह
निकाले जाते है ये सोम तथा मन्न की प्राप्ति के लिये है ॥१७॥
दूध के ग्रह पशु है। सुराग्रह है मल । दूध के ग्रह मोर सुराग्रह लिये जाते हैं,
पयुमो तथा मन्न की प्राप्ति के लिये ॥१॥
ग्रह और १६४. माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.७.३.१९-२१ ग्राम्या: वै पशवः पयोग्रहाः। प्रारण्याः सुराग्रहा यत्पयोग्रहाश्च सुराग्रहाश्च गृह्यन्ते ग्राम्यांश्चंव पशूनारण्याचावरुद्ध ग्राम्येण चान्नेनारण्येन च पयोग्रहा- छीणाति तस्माद्नाम्याणां पशूनां ग्राम्यं चंवान्नद्यमारण्यं चावरुद्धम् ॥ १९ ।। तदाहुः। एतस्य वाऽएतदधलाय देवतायें रूप यदेते घोराऽप्रारण्याः पशयो यदेतेपा पशूनां लोमभिः पयोग्रहाञ्छ्रीणीयाद् द्रस्यास्ये पशूनपिदध्यादपशु- यजमानः स्याद्यन्न भीणीयादनवरुद्धाऽग्रस्य पशवः स्यू रुद्रो हि पशूनामोष्टऽइति सुराग्रहानेवतेषां पशूनां लोमभिः श्रीणाति सुरायामेव तद्रौद्र दधाति तस्मा- सुरा पीत्वा रौद्रमनाऽमथोऽआरण्येष्वेव पशुयु रुद्रस्य हेतिं दधाति ग्राम्याणां पशूनामहिसायाऽप्रवरुद्धाऽमस्य पशवो भवन्ति न रुद्रस्यास्ये पशूनपिदधाति ॥ २०॥ या व्याघ्र विष चिका। उभी वृकं च रक्षति श्येन पतत्ति सिह सेमं पात्वहसः।। यदापिपेष मातर पुत्रः प्रमुदितो धयन् । एतत्तदग्नेऽअनृणो भवा- म्यहतो पितरौ मयेति ॥ २१ ॥ दूध के ग्रह गाव के पशु हैं । सुराग्रह जंगली पशु हैं । दूध के सुराग्रह निकाले जाते हैं, जिससे गार के पोर जगलो दोनों प्रकार के पशुमो को प्राप्ति हो सके। दूध के ग्रह को गाव के तया के अन्न से गाढा करता है। इस प्रकार गाव के अन्न और बन के अन्न को प्राप्त करने के लिये इस पर कुछ लोग कहते है कि "ये जो वन के भयंकर पशु हैं वे एक भयकर देवता के रूप है । यदि को इन पशुप्रो के बालो से गादा करे, तो पशुओं को रुद्र के मुख रखदे और यजमान पशुप्रो से शून्य हो जाय। उसको न मिलाना चाहिये, पन्यथा यजमान के लिये पशुप्रो की प्राप्ति न होगी। हर पशुओं का प्रषिपति है", सुरा के ग्रहो को पगुमो के बालो से गाढा करता है । इस प्रकार उसमे रुद्र का भाग मिला देता है। इसीलिये सुरापीकर लोगो की रुद्र को सी प्रकृति हो जाती है । इस प्रकार रुद्र के बाणो को केवल बन के पशुमो तक ही सीमित रखता गाव के पशूमों की रक्षा के लिये । इसके पशु ठीक रहते हैं। वे रुद्र के मुख मे नही रहते । ॥२०॥ या व्याघ्र विचिकोमो वृक च रक्षति । इयन पतत्रिण सिह, सेमं पात्वहसः । (यजु: १६१०) पदापिपेप मातर पुत्रःप्रमुदितो पयन् । एतत् सदाने अनृणो भवाम्यहवो पितरी मया ॥ (यजु. १६०११) "जो विचिका रोग व्याघ्र और यूक दोनों की रक्षा करता है, बाज को पोर सिंह की। वह मुझे भी बुराई से बचावै ' (अर्थात् जसे वन के जीवो को यह रोग नहीं होता उसी प्रकार मुझे भी न हो)। "यतः मैंने प्रसन्न पुत्र होकर अपनी माता का दूध पिया। उस ऋण से हे अग्नि पद में मुक्त होता है। मेरे माता-पिता मेरे द्वारा कष्ट में नहीं है ॥२१॥ मे का. १२.७.३.२२ सौत्रामणी-निरूपणम् अध्वर्युश्च प्रनिप्रस्थाता च । जघनेन वैदि प्राञ्चमावृत्त यजमान येनप- स्माभ्यामूध्वं चावाञ्च च पावयतः प्राणोदानयोस्त प प्राणोदानावेवावरुद्ध- ऊध्वंश्च ह्ययमवाङ् च प्राणऽपारमानमनुराचरति मापृच स्पसमा भद्रण पृङ्क्त- ति पयोमहान्संमृशति थियन यशसा समर्धयति विपृन स्थ वि मा पाप्मना पृक्त ति सुराग्रहात्याप्मनवन व्यावतंयति ॥ २२ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ४॥ [ ३.} इति सप्तमोऽध्यायः समाप्त [८. १] । मध्वर्यु पोर प्रतिप्रस्थाता येदी के पौधे पूर्व की प्रोर मुड कर वाम के पलों से पजमान को नीष मौर पर यूज करते हैं। यह प्रारण मोर उपान गा रूप है । प्राण मोर उदान की प्राप्ति के लिये । क्योकि यह प्राए गरीर में कार मोर नीचे संचरित होता है। सम्पृषस्थ समा भद्रेण पृड क्त। (तुम मिले हुये हो मुझ से पल्याण का पिला दूध के प्रह को छूता है । इस प्रकार यजमान को यो पोर यस से सम्मान करता है। "विपर स्य विमा पाप्मना पडत" । तुम अलग-अलग हो । मुझे बुराई से प्रता करो) इस से गुराग्रह को एता है । इस प्रार यजमान को बुराई से दूर करता है ॥२२॥ ।
. ग्रहभक्षणसुरापावनावि अध्याय - -ब्राह्मण १ इन्द्रस्य वै यत्र । इन्द्रियाणि वीर्याणि व्युदकामंस्तानि देवाऽएतेनैव यज्ञन पुनः समदघुर्यत्ययोग्रहाश्च सुराग्रहाश्च गृह्यन्तऽइन्द्रियाण्येवास्मिस्तद्वीरिण पुनः संदधत्युत्तरेऽग्नौ पयोग्रहा ह्वति शुक्रणेवैनं तत्सोमपीथेन समर्धयति ॥१॥ स जुहोति । सुरावन्त बहिषद सुवीरमिति सुरावान्वाऽएप बहिषधज्ञो यत्सोवामणी बहिवन यज्ञेन समधंयति यज्ञ हिन्वन्ति महिषा नमोभिरित्यत्विजो वै महिपा यज्ञो नमऽऋत्विग्भिरेव यज्ञ समर्धयति यज्ञेन यजमान दधाना: सोम- मिति सोमपीथमेवास्मिन्दधति दिवि देवतास्विति दिव्येवैनं देवतासु दधति मदेमे- न्द्रमिति मदाय वाव सोमो मदाय सुरोभावेव सोममदं च सुरामदं चावरन्द्ध यजमानाः स्वऽिइस्यको वे देवानामतमन्नं यशो यज्ञ नवनमन्नान समर्थयति हुत्वा भक्षयन्ति समृद्धमेवास्य तदर्धयन्ति ॥२॥ :- इन्द्र का पराक्रम तथा वीयं जो उससे चला गया था, उसको देवों से इस (सौत्रा- मणि) यज्ञ के द्वारा फिर लोटाया । इसके लिये दूध के ग्रह तथा सुरा के ग्रह ग्रहण किंग जाते है । इसके द्वारा इन्द्र के पराक्रम तथा वायं को उसमे स्थापित करते हैं । उत्तर-वेदी मे दूध के ग्रहों की माहुतिया दी जाती हैं। इसके द्वारा शुक्र प्रर्थात् सोमपान से उसको सम्पन्न किया जाता है ।। वह इस मत्र से पाहुति देता है : सुरावन्त बहिषद सुवीर यत्र हिन्वन्ति महिपा नमाभिः । दधाना सोम दिवि देवतासु मदेमेन्द्र यजमाना. स्वर्काः ।। (यजु० १९३२) यह जो सौबामणो यज्ञ है वह "सुरावान बहिपद" है। इस वहिषद् यम के द्वारा इसको पूरा करता है । 'महिपा' ऋत्विज है। 'नम' यज्ञ है। इस प्रकार ऋत्विजो द्वारा यज्ञ को समृद्ध करता है। "दधाना सोम'। इसमे सोम को स्थापित करता है । इसको धोलोक मे देवतापो के मध्य मे रखता है। "मदेम इन्द्र", सोम मानन्द के लिये है। सुरा प्रानन्द के लिये है । इस प्रकार सोम का मानन्द और सुरा का प्रानन्द दोनों को प्राप्त कराता है । "यजमानाः स्वाः। 'मक' कहते हैं देवों के प्रन्न को। मन है मन । इस प्रकार यज्ञ के द्वारा इस यश को सम्पन्न करता है । पाहुति देकर (दूप) भक्षण करते हैं। इसकी जो समृद्धि है उसको बढाते हैं ॥२॥ १६४२ का० १२.६.१.३-४ सौत्रामणी-निरूपणम् स भक्षायति । यमश्विना नमुचेरासुरादधीत्यश्विनौ घेत नमुचेरध्या- हरता सरस्वत्यसुनोदिन्द्रियायेति सरस्वती तमसुनोदिन्द्रियायेमं त शुक्र' मधुमन्तमिन्दुमिति शुक्रो वाऽएप मधुमानिन्दुर्यत्सोमः सोम राजानमिह भक्षया- मोति सोमएवास्य राजा भक्षितो भवति दक्षिणेऽग्नी सुराग्रहाति पाप्मनयन तयावतंयन्ति ॥३॥ स जुहोति । यस्ते रस: सम्भृतज्ओषधोब्वित्यपां च वाऽएपऽनोपधीनां च रसो यत्सराऽपांचवैनमतदोपयोना च रसेन समर्धयति सोमस्य शुष्मः सुरया सुतस्येति यऽएव सोमे शुष्मो य.सुराया तमेवावरुन्द्ध तेन जिन्व यजमान मदेनेति तेन प्रोणोहि यजमान मदेनेत्येवंतदाह सरस्वतीमश्विनाविन्द्राग्निमिति देवतागिरेव यज्ञ सम. धंयति देवताभिर्यज्ञन यजमान हुत्या भक्षयन्ति व्युद्धमेवास्य तत्समर्धयति ॥४॥ स भक्षयति । यदव रिप्त रसिनः सुतस्येनि सुतासुतयोरेव रस- बह इस मंत्र से भक्षण करता है :- यमश्विना नमुचेरासुरादधि सरस्यत्यसुनोदिन्द्रियाय । इम त शुक्रं मधुमन्तमिन्दु सौम राजानमिह भक्षयामि ।। (यजु० १६।३४) गोम को असुर नमुचि से दो सोम तो लाये ही थे । सरस्वती ने इस सोम को इन्द की शक्ति के लिये निचोड़ा था। यह सोम सुक (मादार) भी है और मीठा भी । “हे सोम राजा ! मैं तुझ को पीता हूँ"। इस दूध का पान मानो सोमपान हो जाता है। दक्षिण वेदी पर सुराग्रहो की पाहुति देता है। इसके द्वारा इसके पाप की निवृत्ति करता है॥३॥ यह पाहुति दस मय से दी जाती है :- यस्ते रस सम्भूत प्रोषधीप सोमस्य शुष्म सुरया सुतस्य । तेन जिन्व यजमान मदेन सरस्वती मश्विनाविन्द्रमग्निम् ।। (यजु.१६ यह जो सुरा है वह जलो भोर मोषधियो का रस है। इस प्रकार इसको जलो और प्रोपधियो के रस से समृद्ध करता है। सोम मे जो शक्ति है और जो सुरा में, उन दोनो या लाभ करता है। तेन जिन्व यजमान मदेन" का तात्पर्य है कि उस मानन्द से यजमान को प्रसन्न कर । 'सरस्वती पौर प्रश्विन' इन देवतागो से यज्ञ को बढ़ाता है और उन्ही देवतामोपोर यज्ञ के द्वारा यजमानको। प्राहुति देकर सुरा का पान करते हैं । इस प्रकार जो त्रुटि होती है, उसको दूर करते हैं ॥४॥ इस मंत्र से (सुरापान किया जाता है :- यदन रिप्त रसिनः सुतस्प यदिन्द्रो अपिबन्धचीभिः । मह तदस्य मनसा शिवेन सोम७ राजानमिह भक्षयामि ।। (यजु. १९३५) माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.८, १.५-८ मवरुद्ध यदिन्द्रोऽप्रपिवच्छचीभिरितीन्द्रो ह्येतदपिवच्छचीभिरहतदस्यमनसा शिवेनेत्यशिवऽइव वाऽएप भक्षो यत्सुरा ब्राह्मणस्य शिवमेवनमेतत्कृत्वाऽऽमन्धत्ते सोम राजान मिह भक्षयामीति सोमऽएवास्य राजा भक्षितो भवति ॥ ५ ॥ तद्धं तदन्येऽध्वर्यवः । राजन्य वा वैश्यं वा परिक्रोगन्ति सऽएतद्भक्षयिष्य- तोति तदु तथा न कुर्याद्यो ह वाऽएतद्भक्षयति तस्य हैवं पितृ पितामहानेप सोमपीथोऽन्वेति दक्षिणस्येवाग्नेस्नीनङ्गारान्निवयं वहिष्परिधि तदेताभिा- हृतिभिजहुयात् ॥ ६॥ पितृभ्य: स्वधायिभ्यः स्वधा नमऽइति । पित नेव पितृलोके स्वधायो दधाति पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमऽइति पितामहानेव पितामहलोके स्वधायां दधाति प्रपितामहेम्पः स्वधायिभ्य' स्वधा नमइति प्रपितामहानेव प्रपितामहलोके स्वधायां दधाति ।।७।। अपऽपानीय निनयति । प्रक्षन्पितर इत्यन्नाद्यमेवैषु दधात्यमोमदन्त पितर- ऽइति मदयत्येवनानतोतृपन्त पितरऽइति तर्पयत्येवैनान्पितरः शुन्धध्वमित्यनुपूर्वमे- वैनान्तसन्पिावयति पवित्र वै सौवामारणी ॥८॥ "जो यहाँ रस वाले सुत अर्थात् सोम से मिला है।" इससे रस की प्राप्ति कराता है । "जिसको इन्द्र ने बडी उत्सुकता से पिया ।" उसको वह 'शिवेन मनसा' शुभ मन से पीता है । ब्राह्मण के लिये सुरा प्रभक्ष है । उसको शुभ मानकर पीता है । "मैं राजा सोग को पीता हूँ"। ऐसा कहने से सोम पिया हुमा मान लिया जाता है ॥५॥ कुछ मध्वर्यु इस (सुरा) को पिलाने के लिये किसी वश्य या क्षत्रिय को किराये पर ले लेते हैं । परन्तु ऐसा नही करना चाहिये । क्योकि जो इसको पीता है उसी के पिता या पितामहो को यह सुरा तलाश करती है। दक्षिण वेदो से तीन अंगारे लेकर परिधि के बाहर रक्से मौर इन व्याहुतियों से माहुति देवे ॥६॥ 'स्तुिभ्यः स्वयायिभ्य: स्वधा नम:' पितृलोक मे पितरो को स्वधा देता है। "पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः" । पितामह लोक मे पितामही को स्वधा देता है। "प्रपितामहेभ्य. स्याधायिभ्यः स्वधा नमः", प्रपितामहलोके प्रपितामहो को स्वधा कर देता है ॥७॥ जल को लाफर उन ग्रहो मे घोडता है, "पितरो ने पी लिया" यह कहकर उगको अन्न पहुंचाता है। "पितर खुश हो गये"। यह कहकर उनको तृप्त करता है। "पितर तृप्त हो गये"। यह कहकर उनको तृप्त करता है। "पितरः शुधवम् (पितरो! तुम न हो जामो), इस प्रकार प्रमशः इनरों पवित्र करता है । सौत्रामणो यन पवित्र करने के लिये हो होता है । 4 ।
।
को १२.८.१.१.१५ सौत्रामणी-निरूपणम्
विभिः पवित्रः पापयन्ति । यो वाऽइमे लोकाऽएभिरेवेनं लोकः पुनन्ति
॥६॥
पावगानीभिः पावयन्ति । पवित्र व पावमान्यः पवित्रणवैन पुनन्ति ।। १०॥
तिसृभिस्तिसभिः पावयन्ति । त्रयो वै प्राणाः प्राणउदानो व्यानस्तैरेवेनं
पुनन्ति ॥ ११ ॥
नवभिः पावयन्ति । नव वै प्राणा: प्राण रेवेनं पुनन्ति प्राणेषु पुनः पूतं प्रति
ठापयन्ति ।। १२ ॥
पवित्रण पावन्ति । अजाविकस्य वाएतद्रूपं यत्पवित्रमजाविकेनैवनं पुनन्ति-
।
रूपेण पुनः
वालेन पावयन्ति । गोऽश्वस्य वाएतद् प यद्वालो गोऽश्वेनवनं पुनन्ति
॥ १४॥
हिण्येन पावयन्ति । देवानां वाऽएतद् पं यद्धिरण्य देवानामेवेनं
न्ति ॥१५॥
सुरया पावयन्ति । सुग हि पूता पूतयैवैन पुनन्ति तद्यथा सरा पूयमाना
चल्कसेन विविच्यतऽएवमेवैतद्यजमानः सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते य एवं विद्वा.
न्सीत्रामण्या यजते यो पैतदेवं वेद ।। १६ ॥
तीन पवित्रो से पवित्र करते हैं। तीन लोक हैं। इन्ही तीनो लोको के द्वारा
उसको पवित्र करते हैं ।।।
'पवमान' वाले मयो से पवित्र करते हैं । 'पवमान' वाले मन पवित्र करने वाले
है । इस प्रकार पवमान वाले मत्रो रो पवित्र करते हैं ॥१०॥
तीन तीन मत्रो से पवित्र करते हैं। तीन नाण है प्राण, उदान, ध्यान । उनसे
पवित्र करते हैं ॥११॥
नौ मत्रो से पवित्र करते हैं। प्रारण नौ है । इसको प्राणो द्वारा पवित्र करते हैं मोर
माणो में ही इस पवित्र किये हुये को प्रतिष्ठित करते हैं ।।१२।।
पवित्र या छन्ना से पवित्र करते हैं। यह छन्ना बकरे पौर भेड का रूप है । इस
प्रकार करे और भेड के इस छन्ने रो पवित्र करते हैं ॥१३॥
बालो से पवित्र करते हैं । यह गो पौर घोडेका रूप है। इस प्रकार गौ और पोडे
के रूप से पवित्र करते हैं ।।१४॥
स्वर्ग से पवित्र करते हैं। यह सोना देवो का रूप है । देवो के इस रूप से पवित्र
करते हैं ॥१५॥
सुरा से पवित्र करते हैं । मुरा पवित्र की हुई है। इस प्रकार पचित को हुई चोड़
से उसको पवित्र करते हैं ! जैसे मुरा का पवित्र करते समय उसका मैल दूर हो जाता है,
इसी तरह जो सोचामणो यम करता है या केवल जानता है, वह यजमान सब प्रकार के
पापो से मुक्त हो जाता है ॥१६॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १२.८.1.१७-१६ तदाहुः याजयितव्य सोत्रामण्या३ न यायितव्याइमित्यनन्ताय ह्यवा- स्मात्सर्व पाप्मानमपघ्नन्तीति तदु ह स्माह रेवोत्तरास्थपति. पाटवश्चाकोऽपि प्रदान प्रदाय याजयितव्यमेवात्मा वं यज्ञस्य यजमानोऽङगान्यत्विजो यत्र वाडा. स्मा पूतः पूतानि तत्राङ्गान्युभयऽएव पुनतऽउभये पाप्मानमपघ्नते तस्मादपि प्रदान प्रदाय याजयितव्यमेवेति ।। १७ ।। पितृलोक वाऽएतेऽन्वदयन्ति । ये दक्षिणेऽग्नौ चरन्त्माज्याहुति जुहोति यज्ञो वाज्याज्यं यज्ञादेव यज्ञे प्रतितिष्ठन्ति ॥ १८ ॥ स जुहोति । ये समानाः सपनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पतामिति पित नेव यमे परिदधात्यथो पितृलोकमेव जयति सर्वे यज्ञोपवीमानि कुत्वोत्तरमग्निमुपसमायन्त्वय व लोकऽउत्तरोऽग्निरस्मन्नेव लोके प्रतितिष्ठन्त्याज्याहुति जुहोति यज्ञो वाऽप्राज्य यजादेव यज्ञ प्रतितिष्ठन्ति ।। १६ ॥ स जुहोति । ये समाना: समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषा धीमयि कल्पतामस्मिलो के शत समाऽइति स्वानामेव धियमवरुद्धको ज्योग्जी- वातुमेवं दधाति पयः समन्वारब्धेषु जुहोति नाणो वाऽनन्न पयः प्राण एवान्नाद्ये. इस पर लोगो का कहना है कि सोचामणी यज्ञ करे या न करें। क्योकि सब पापों से घटने का निरन्तर प्रयत्न होता ही है । देवोत्तरास्थपति पाटव पाक ने एक बार कहा था कि "अपनत्व का दान करके भी यज्ञ करना चाहिये" । वनमान यज्ञ का शरीर है और ऋत्विज नग है। जिसका शरीर पवित्र है उसके प्रम भी पवित्र हैं। दोनों पविष करते हैं। दोनों पाप को हरते है। इसलिये अपना समर्पण करके भी यज करना चाहिये ।।१७।। जो दक्षिण अग्नि में यन्न करते है वे पितलोक को जाते हैं। घी को बाहुति देता है। घी या है । इस प्रकार यज्ञ बी यज्ञ मे प्रतिष्ठा करता है ॥१८॥ इस मत्र से प्राति देता है। ये समाना: ममनस. पितरो यमराज्ये । तेपा लोकः स्वधा नमो यशो देवेपु कल्पताम् ।। (यजु० १६४५) इससे पितरो को यम लोक मे भेजता है । और पितृलोक को जीत लेता है। यज्ञो- पबीत पहन कर वे सब उत्तरवेदी को जाते हैं । उत्तरदेदी यह मोक है । इस लोक मे ठहरते है, घी की माहुति देता है । पी यज्ञ है । यज्ञ से यज्ञ को प्रतिष्ठित करता है ॥१६॥ इस मत्र से पाहुति देता है .- ये समानाः समनसो जीवा जीनेषु गामकाः। तेपो धीमयि यस्पतामस्मिलोके शत समा.॥ (यजु. १४६) "ये जो मेरे समान मेरे सम्बन्धी और एक से विचार शो लोग हैं, वे इस लोक में सौ वर्ष तक श्री मोर या से सम्पन्न रहें"। यह अपने लोगो की समृद्धि के लिये है । दीर्घ- व १२.६, १.२०-२२. सौत्रामणो-निरूपणम् १६४७ ऽन्ततः प्रतितिष्ठन्ति ॥२०॥ स जुहोति । द्वे सूतोऽप्रणव पितृ णामहमिति द्वे वाव सतीऽइत्याहुदै- वाना चव पितृ णा चेति ताभ्यामिद विश्वमेजत्समेतीति नान्या हीद सर्वमे- जत्समेति यदन्तरा पितर मातर चेत्यसौ वै पितेय माताऽम्यामेव पितृ न्देवलोकम- पिनयत्येकाको हुतोच्छिष्ट भक्षयत्येकधव थियमात्मन्यत्ते धीहि पय, ॥ २१ ॥ स भक्षयति । इद, हविः प्रजनन मेऽस्त्विति प्रजनन हि यदि पयो यदि सोमो दशवोरमिति प्राणा व दश वीराः प्राणानेवात्मन्धत्ते सर्वगणमित्य- इगानि 4 सर्व गणाऽप्रगान्येवात्मन्धत्ते स्पस्तयऽमात्मसनोत्यात्मानमेव सनोति प्रजासनीति प्रजामेव सनोति पशुमनीति पशूनेव सनोति लोक्सनीति लोकाय वे यजते तमेव जयत्यभयसनीति स्वर्गों व लोकोऽभय स्वगंऽएव लोके- ऽन्ततः प्रतितिष्ठत्यग्नि प्रजा बहुला मे करोत्वन्न' पयो रेतोऽस्मासु धत्तेति तद्य- एवैनमेते याजयन्ति तानेतदाहैतन्मयि सर्व घत्तेति हिरण्येन मार्जयन्तेऽमृत व हिरण्यममृतएवान्ततः प्रतितिष्ठन्ति ॥ २२ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ७॥ [८ १[॥" तृनीय. प्रपाठकः ॥ कण्डिकासख्या ।। १२० ।। जीवन इनमे स्थापित करता है। प्रध्वयुं दूध की प्राहुति देता है । प्राण अन्न है । दूध प्राण है । इस प्रकार पन्ततः अन्न को प्रतिष्ठित करता है ॥२०॥ वह इस भय से प्राहुति देता है:- मृती प्रणव पितृ णामह देवानामुत मयानाम् । तास्यामिद विश्वमेजस मेति गदन्तरा पितर मातर च ॥ (यजु० १९७) "मैंने दो मार्ग सुने हैं पितरों के प्रौर देवो के । इन दोनो के बीच मे सब प्राणी चलते हैं जो कुछ मां और बाप के बीच मे है"। यो पिता है। पृथ्वी माता है। इन्ही के द्वारा वह पितरो को देवलोक में पहुचाता है। पाहुति देकर मकेला उच्छिष्ट को खाता है । एक बार ही थी को प्रात्मा मे धारण करता है । दूध श्री है ॥२१॥ इस मत्र से खाता है:- इद हविः प्रजनन मे प्रस्तु दशवीर सर्वगण स्वस्तये। अग्निः प्रजा बहुला में करोत्वन्न पयो रेतो प्रस्मासु धत्त ॥ (यजु० १६।१८) "यह हरि मुझ को उत्पादक शक्ति दे"। उत्पादक शक्ति तो देगी ही चाहे दूध की हो चाहे सोम की। 'दशवोर' प्राणः है। प्राण को पपने मे धारण करता है। सबंगण अग है । इन सब भगो को अपने मे धारण करता है। मात्मा को जीतता है, प्रजा को पशुयो को, लोगो को । लोक के लिये यज्ञ करता है उसी को जीतता है। 'मभय' नाम है स्वर्ग का । पन्त मे स्वर्ग लोक में ही प्रतिष्ठित होता है। "अग्नि मेरी प्रजा को वढावे । मुझ मे मन्न, दूध, वीर्य स्थापित करे" जो या कराने वाले हैं उनसे कहता है कि यह मुझ मे स्थापित करो। स्वर्ण रो पविध करते हैं, क्योंकि स्वर्ण प्रगृत है । अमृत से ही मन्त को स्थापित करते हैं ।।२२।। 1 सुरा निर्माणादि अध्याय ८--ब्राह्मण २ प्रजापतिर्यज्ञमसृजत् । तमाहरतेनायजत तेनेष्ट्वा रिरिचान इवामन्यत स- एतं यज्ञस्तुमपश्यत्सोवामी तेनायजत ततो वै पुनराप्यायत रिच्यतऽइव बाऽएप यः सोमेन यजते वीव ह्यस्य वित्त वेदो हरन्ति ।। १ ।। सोमेनेष्ट्वा सोग्रामण्या यजेत। यथा धेनुर्दुग्धा पुनराप्यायेतव है पुनराप्यायतऽमा प्रजया पशुभिः प्यायते प्रत्यस्मिस्लोके तिष्ठत्यभि स्वर्ग लोक जयति य एव विद्वान्त्सोत्रामण्या यजते यो बैतदेव वेद ॥२॥ तद तत्पप्रच्छ । सुप्ला साजय: प्रतीदर्शमंभावत यन्न दोक्षयेव दीक्षते न सोमा शवइव न्युप्यन्तेऽथ कथा सोनामणी सोमयज्ञो भवनीति ॥ ३॥ स होवाच । शिरो वाएतद्यज्ञस्य यवतमात्मा दीक्षतत्सलु वै व्रतस्य रूपं यत्सत्यमेतद्दीक्षायै यच्छ्रद्धा मनो यजमानस्य रूप वाग्यज्ञस्येति ।। ४ ॥ स यद्वाचा व्रतमुपैति । पात्मन्येवैतद्यज्ञस्य शिर: प्रतिदधाति सत्य धद्धा- या दधाति यजमान यज्ञ ॥५॥ प्रजापति ने (सोम) यज्ञ किया। उसने उसको लिया और यज्ञ किया। यम करके उसने अनुभव किया कि मैं तो बिल्कुल खाली हो गया, उसने इस सौत्रामणी यज्ञ को देखा । उस यज्ञ को किया । तब वह फिर भरपूर हो गया, जो सोम यज्ञ करता है, वह खाली हो जाता है । क्योकि इसका धन तो इस से चला जाता है ।।१।। सोम यज्ञ करके सोत्रामणी यज्ञ करे । जसे गाय को दूह लो तो फिर भरने की जरूरत है, उसी प्रकार यह भी फिर भरपूर होना चाहता है प्रजा से प्रौर पशुभो से। जो मोकामणी ग को करता है या उसका ज्ञान सा है. यह इस लोक मे धन्तान प्रोर पशुमो से सम्पन्न हो जाता है पोर स्वर्गलोक को जीत लेता है ॥२॥ मुरुपा साय ने प्रवीदर्श ऐभावत से पूरा कि न तो दीक्षा होती है और न सोम के टुकड़े पोसे जाते हैं फिर सोत्रामणी की गणना सोम यज्ञ में कैसे है ?" ||३|| उसने उत्तर दिया कि व्रत तो यज्ञ का सिर है, दीक्षा शारीर है। सत्य ही व्रत का असली रूप है, और श्रद्धा दीक्षा का । मन यजमान का रूप है प्रोर वाक यज्ञ का ||४|| यह जो वाक से प्रत करता है मानों यज्ञ के शिर को उसके शरीर में स्थापित करता है । सत्य को प्रक्षा मे रखता है, यत्रमान को यज्ञ में 10 १६४० का. १२ ८.२.६.१० सौत्रामणी-निरूपणम् तस्मादेतस्य यज्ञस्य । व्रतमेव दीक्षा वृषो व व्रतं योपा दीक्षा वृपा सत्यं योषा थदा वृषा मनो योपा वान्वृषा पल्य यजमानस्तस्माद्यमेव पतिस्तत्र जायाऽथो यज्ञमुख एव तन्मिथुनानि करोति प्रजात्यं ॥ ६ ॥ एते खलु वाऽएतस्य यज्ञस्य । सोमा शवऽइत्याहुयंच्छप्पाणि तोवमानि लाजाऽइति ॥७॥ प्रातः सवनस्यैतद पम् । यच्छप्पा ययं वै लोकः प्रात.सवन सऽपाश्विन- ऽप्राश्विनेन पयसाप्रथमा राषि परिपिञ्चति स्वेनैवैनमतल्लोकेन स्वपा देवतया स्वेन रूपेण प्रात.सवनेन समर्धयति ॥८॥ माध्यन्दिनस्यतत्सवनस्य रूपम् । यत्तोक्मान्यन्तरिक्ष वै माध्यन्दिन सवनं तत्सारस्वत मारस्वतेन पयमा द्वितीया रायिं परिपिञ्चति स्वे. नवनमेतल्लोकेन स्वया देवतया स्वेन रूपेण माध्यन्दिनेन सवनेन समयति तृतीयसवनस्यैतद्र पम् । यल्लाजा द्यौर्वे तृतीय सवन संन्द्रयन्द्र ण पयसा तृतीया रानि परिपिञ्चति स्वेनैवैनमेतत्लोकेन स्वया देवतया स्वेन रूपेण तृतीयसवनेन समर्धयति ॥ १० ॥ एकस्यै दुग्धेन । प्रथमा रात्रि परिषिञ्चति द्वयोदुं ग्धेन द्वितीया तिसृणां इसलिये इस (सौ ग्रामणी) यज्ञ का व्रत ही दीक्षा है । व्रत नर है, दीक्षा स्यो । सत्य नर हे श्रद्धा नारी। मन नर है । वाणी मारी । यजमान नर है, उसकी पलो नारी। इसलिये जहा पति होता है, वह! पत्नी। इस प्रकार यज्ञ के प्रारम्भ मे ही वह जोडों को उपस्थित करता है सन्तान के लिये ।।६।। शप्प, तोवय (जई) मोर लाजा यही इस यज्ञ के सोम-के टुकड़े समझे ज ने चाहिये ॥७॥ शष्प जो है सो प्रात.सवन का रूप हैं। यह लोक प्रात सदन है । यह प्राश्विा का है। पहली रात को 'माश्विन दूध डालता है । इस प्रकार वह यजमान को इसी के लोक से, इसी के देवता से, इसी के रूप से प्रात.सवन से, सम्पन्न करता है ॥ तोक्म (पा जई) मध्यसवन के रूप हैं | मध्यसपन अन्तरिक्ष लोक है। यह सरस्वती का है। दूसरी रात को 'सरस्वती के दूध' को डालता है। इस प्रकार यजमान को उसी के लोक, उसी के देवता और उसी के रूप द्वारा माध्यन्दिन-सपन से सम्पन्न करता लाजा तीसरे सवन का रूप है। वो तीसरा सवन है, वह इन्द्र का है। तीसरी रात को इन्द्र सम्बन्धी दूध डालता है । इस प्रकार यजमान को उसी के लोक, उसी के देवता और उसी के स्पबारा तीसरे सवन से सम्पन्न करता है ॥१०॥ पहली रात को एक गाय का दूध डालता है, दूसरो को दो का पोर सोसी को माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.१२.६.२.११-१४ दुग्धेन तृतीया ययारूपमेवेनं यथादेवत सवनैः समधंयति ॥ ११ ॥ परीतो पिञ्चता सुनमिति । परिषिञ्चति सुत्यायै सोमो यऽउत्तम हविरि- त्युत्तम वा एतद्धवियत्सोमऽउत्तममेवैन हविष्करोति दधन्वा यो नोऽनप्स्वन्तरे- त्यद्भिश्च ो पोऽन्तरेण च सूयते सुषाव सोममद्रिभिरित्यदिभिर्व सोमः सूयतेऽद्रि. भिरेवेन सनोति सोमसुत्याय !! १२ ॥ तदाहुः । उभयोर्वाइएतद्र प० सुतस्य चासुतस्य च यत्सौत्रामण्यपामेषऽमो- पधोनाए रसो यत्पयस्तरसुतस्य रूपमन्नस्यैप रसो यत्परिस् त्तदासुतस्य रूपमुभा म्यामेवन सवाभ्या" सुनोत्युभाम्या सवाभ्यामवरुद्ध ॥ १३ ॥ तदाहुः । यद्यावभिः सोमः सूयतेऽथ कथ सौथामणीति पानीभिरिति व याद्वाहर्ता व प्रपा वाहंता ग्रावाणो प्रावभिर्वे सोमः सूयते नावगिरेवन सुनोति सोमसुत्यायें ॥ १४ ॥ तीन वा । इस प्रकार इस यज्ञ को रूप पोर देवता की अपेक्षा (वीनो) सवनो से सम्पन्न कर देता है । (तात्पर्य यह है कि तीन सवन सोम यज्ञ में होते हैं। सौत्रामणी मे भी तीन सवन हो गये । इस प्रकार सौवामणी भी सोम या हो गया) ॥११॥ परीतोपिम्चता सुतम् । (यजु• १९०२) "निचोरे हुये के लिये डालो'। इससे दूप मलता है सोमपत की बराबरी के लिये । सोमो य उत्तम हवि । (यजु० १६२) "यह जो सीम है वह उत्तम इपि है"। इस प्रकार इसको "उत्तम हरि" बनाता है। दधन्या योनों पप्यन्तरा मुपाय मोममदिन । (यजु-१२) "जो वीर जलों में पुस गया और उनके भीतर है। मैं सोम को पत्थरों पर पोसता है।" मोम जल में ही पीना जाता है और परपरी पर । इममिये सोमबीबराबरी के लिये (पात्रामणो सम्बन्धी इन चीजों को भी) जल में पत्थरी पर पोसते है ।।१२।। कहा जाता है कि सोत्रामणी दोनों प्रकार के ग्रोम का पदे 'गुन' (ये हुये) रापार मत रा। दूप घोषि तथा जल का रूप है, गविय वह तो मुत सोम का १ हा। सुरा जो है यह पन्न का रूप है। यह यमुन मोम गा मा पा । प्रार के "सबो" से यम करता है दोनों प्रकार के "पदो" को प्रानि करता है | प्रश्न होता है कि मोम तो मिल पर पीमा जाना है। मौत्राममी यमे ? इसका उत्तर यह है कि "प और मारि मरों दाग" (प उन भायों को कहता है जिनसे द्वारा मंत्रावला होता मे पाइनियों पय बहरबाना है । 'गसनी-द में है और गित बृहनी का गुण रखती है । मोम जिन पर पीया जाता है, रम (गोवामानों की पीगों) को भी सिल पर पोसते हैं मोम यज को मुमानना पर निय१40 का० १२.८, २०१५-१६ सौत्रामणी-निरूपणम् सर्वे पयस्वन्तो भवन्ति । पयसा हि सूयते सर्व सोमवन्तो भवन्ति मोमरूप- ताय सर्वे परिस्र न्मन्तो परिस् ता हि सूयते सर्वे घृतवन्तो भवत्येतद्वै प्रत्यक्षाद्यज्ञ- रूपं यद्धृत प्रत्यक्षादेवन यज्ञरूप करोति सर्व मधुमन्तो भवन्त्येतद्वै प्रत्यक्षात्सोम- रूपं यन्मधु प्रत्यक्षादवेन मोमरूपं करोति ॥ १५ ॥ शतम् ६३०० ।। सर्वमाश्विना भवन्ति । भंपज्याय सर्वे सारस्वताऽअन्नाद्यस्येवावरु. द्वयं सर्वऽऐन्द्राऽइन्द्रियस्येव वीर्यस्यावरुद्धयं ॥१६॥ यदेव सर्वऽप्राश्विना भवन्ति । सर्वे सारस्वताः सर्वऽऐन्द्राऽएता वाइएत देवताऽअ यज्ञ समभरस्ताभिरेवन सम्भरत्ययोऽएताइएवतदेवता भागधेयेन समर्यात ॥ १७ ॥ सनता याज्यापुरोऽनुवाक्या भवन्ति । रामानदेवत्याः प्रजाना सतत्याऽन. व्यवच्छेदाय सर्वाऽमाश्विनो भवन्ति सर्वाः सारस्वत्यः सर्वाऽऐन्द्रयः समानी बन्धुता ॥१८॥ अनुष्टुभऽप्राप्रियो भवन्ति । वाग्वाऽअनुष्टुव्वाचो वे सोमः सूयते वाचन सुनोति सोमसुत्यायं सर्वाऽमाश्चिन्यो भवन्ति सर्वाः सारस्वत्यः सर्वाऽऐन्द्र यः समानी बन्धुता ।। १६॥ इन सब 'पंच' मनो में भी 'पयः पान्द प्राता है। क्योकि सोम यरी दूग के रूप में निकाला जाता है। इन सब मे 'सोम' शब्द भी होता है, जिससे सोमयाग की समानता हो जाय । इन सब मे परिसद शन्द पाता है। क्योकि मोम परिख त या मुरा के रूप मे पीसा जाता है । इन सब मे 'पुन' शब्द भी होता है क्योकि घो यज्ञ का प्रत्यक्ष रूप है। इस प्रकार इसको प्रत्यक्ष रूप मे यज्ञ का रूप देता है। इन सब मे मधु' शब्द होता है । यह मधु प्रत्यक्षा में सोम' का रूप है । इस प्रकार प्रत्यक्ष में इसको सोम का रूप प्रदान करता । इन राव का अश्विनो से सम्बध होता है इलाज के लिये । सरस्वती से भी, अन्न मादि की प्रानि के लिये । इन्द्र से भी, पराक्रम तथा वीर्य के लाभार्थ ॥१६॥ ये सब मश्विनी, सरस्वती तथा इन्द्र से सम्बन्धित क्यों होते हैं । इन देवताओ ने हो पहले यह यज्ञ तैयार किया था। उन्ही के द्वारा इसको भी कराता है। और इन देवतामो को भी भाग देता है ।।१।। याय मोर मनुवाक्य सतन (जारी) रहते हैं । और एक ही देवता के लिये । जिससे प्रजा बराबर रहे उसका याच्छेद न हो। सब पश्विनो को सरस्वतो, को मोर इन्द्र की होती है । इसको व्याख्या पहले हो चुकी है ॥१८॥ माप्रि मन्त्र अनुभ छन्द में होते है। बाक् मनुष्टुभ है। वाक् द्वारा ही सोम निकाला जाता है । वार से ही इस (सौत्रामणी) को निकालता है, जिससे सोम याग के समान हो जाय । सब अश्विनी, सरस्पती मोर इन्द्र से सम्बन्ध रखती हैं। इसकी व्याख्या पहले हो चुकी है ।।१६॥
•६५२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का. १२.६.२.२०-२५ जागताश्मनुपा भवन्ति । इय वै जगत्यनया वे सोमः सूयतेनयंदैन। सनोति सोमसुत्याय सर्वऽप्राश्विना भवन्ति सर्वे सारस्वताः सर्पऐन्द्राः समानी बन्धुता ।। २० ॥ स वाइएप प्रत्यक्षात्सोमयज्ञएव यत्सौत्रामणी । तं यद्येकाकी यजमानो भक्षयेदिष्टिवैव स्यात्पशुवन्धो पा सर्व ऋत्विजो भक्षयन्ति सर्वे वाऽऋत्विजो सोम भक्षयन्ति सोमरूपताय ।। २१॥ प्राश्विनमध्वर्यवो भक्षयन्ति । अश्विनी व देवानामध्व' स्वमेवंतद्भाग- धेय स्वऽमायतने भक्षयन्ति ॥ २२ ॥ सारस्वत होता ब्रह्मा मैत्रावरुणः । वाग्वै यज्ञस्य होता हृदय ब्रह्मा मनो मवावरुणः स्वमेव० ॥२३॥ ऐन्द्र यजमानो भक्षयति । ऐन्द्रो पाइएप यज्ञो यत्सोनामणोन्द्रायतन एप- एतहि यो यजते स्वमेवैतभागधेय स्व:प्रायतने भक्षयति ॥ २४ ॥ चक्षुर्वाऽआश्विनो ग्रहः। प्राण: सारस्वतो वागेन्द्रप्राश्विनात्सारस्वतेऽव- नयति चक्षुरेवास्य तत्प्राणः संदधाति सारस्वतादेन्द्र प्राणानेवासा तद्वाचा संद- धात्यथो प्राणानेवास्य तद्वाचि प्रनिष्ठापयति तस्मात्सर्व प्राणा वाचि प्रतिष्ठिताः ।॥ २५॥ अनुप्रैप मत्र जगती छन्द के होते हैं । यह पृथ्विी जगती है। इसी से सोम निकाला जाता है । इसी से इस (सौगामणी को) निकालता है सोम को समानता के लिये । सन अश्विनी, सरस्वती तथा इन्द्र से सम्बन्धित होते हैं । इसको व्याख्या हो की है ॥२०॥ यह जो सोधामणी है वह प्रत्यक्ष सोम यज्ञ हो है। इसको यजमान अकेला खावे तो वह इष्टि है। यदि सब खावें तो पशुबन्ध हो जाता है। सब ऋत्विज इसको खाते हैं सोमयज्ञ की समानता के लिये ।।२।। अश्विनो के भाग को प्रध्वयु लोग खाते हैं। दो अश्विन देवो के दो मध्वयु है। इस प्रकार अपना ही भाग अपने ही घर में खाते हैं ।।२२।। होता, ब्रह्मा और मैपायरुण सरस्वती के भाग को खाते हैं ! वाक् यज्ञ का होता है । हृदय ब्रह्मा है, मन मैयाक्रुण है । इस प्रकार पपना ही माम अपने ही घर में रखते हैं ॥२३॥ यजमान इन का भाग खाता है । सौत्रामणी इन्द्र का या है। यह जो या करता है इन्द्र के ही घर का वासी है। इस प्रकार अपने भाग को अपने ही घर मे खाता है ॥२४॥ अश्विन ग्रह चक्ष, है, सारस्वत ग्रह प्राण है, इन्द्र ग्रह वाद है। पश्विन ग्रह से सारस्वत ग्रह मे उलया है, इससे प्रागों से वक्ष, का मेल कराता है। सारस्वत ग्रह से ऐन्द्र ग्रह में । इस प्रकार प्राण और धागो या मेल कराता है। मोर उसके प्राण के सारा उसको वाक् मे स्थापित करता है । इसलिये सब प्राण वाणी में प्रतिष्ठित हैं ।।२।।
। क. १२.६.२.२६-३१ सौत्रामणो-निरूपणम् १६५३ ययामाश्विनं भक्षयन्ति । अध्वयुः प्रतिप्रस्थाताऽऽग्नोस्त्रिद्वाऽइद चक्षः शुक्ल कृष्ण कनीनका यथारूपमैवास्मिश्चक्षुर्दधाति ॥ २६ ॥ नयः सारस्वतम् । होता ब्रह्मा मैनावरणस्नेधाविहितो वाऽमय प्राण: प्राणः, जिदानो व्यानऽइति यथारूपमेवास्मिन्प्राण दधति ।। २७।। एकाक्येन्द्र यजमानो भक्षयति । एकधा वाऽएपा प्राणाना श्रीयंतागेकधव वाच७ थियमात्मन्धत्त तस्मात्सोवामण्येजान एकधा स्वाना श्रेष्ठो भवत्यथो यऽएवमेतद्वद ।। २८॥ ऋतवो वाऽऋत्विज. । माता भक्षाः पविजो भक्षयन्ति पवाऽग्रतव- ऽस्विम्भिरेवत नवरुन्छे ।। २६ ॥ द्वादश भक्षा भवन्ति । द्वादश व मासा भक्षेरेव मासानवरुन्द्ध' पुनः पुनर- भिनिवर्तमृत्विजो भक्षयन्ति तस्मादृतवश्च मासाश्चान्योऽन्यमभिनिवर्तन्ते ।।३०।। प्रयोदशं यजमानो भक्षयति । यो ह वाऽएप प्रयोदशो मासऽएप एव प्रत्य- क्षात्संवत्सर एतमेवाप्रवाऽवरुद्ध स वाऽएप सवत्सर एव यत्सोवामणी तेन सर्व जयति सर्वमवरद्ध ।। ३१ ।। नयः पशवो भवन्ति । यो वाऽदमे लोकाऽइमानेव तैलॊकानवरुन्द्वऽइम- अचिन ग्रह को तीन खाते हैं-मध्वयु, प्रतिप्रस्थाता और माग्नीध्र । इस पास के भी तीन भाग है--सफेद, काला, पुतली, इस प्रकार इसमे यथारूप चक्ष, देता है ॥२६॥ सारस्वत प्रह को तीन खाते हैं-होता, ब्रह्मा, मनावरुण । प्राण के भी तीन भाग है-प्राण, उदान, व्यान । इस प्रकार इसमे यथारूप प्राण देता है ॥२७॥ यजमान इन्द्र के भाग को पकेला खाता है । यह जो प्राणो की श्री वार है, यह भकेली होती है । इस प्रकार शरीर मे वाक् रूपी श्रीको एक साथ ही रखता है । इसलिये जो सोनामणी यज्ञ करता है या जानता है, वह अपने प्रादमियो में सबसे श्रेष्ठ होता है ॥२८॥ ऋतु, पवित्र हैं । महीने भदा हैं। छ ऋत्विज खाते हैं। छः ही ऋतुयें हैं । इस प्रकार ऋत्विजो से ऋतुमो को प्राप्त करता है ॥२६॥ भक्ष बारह होते हैं। बारह मास हैं। भयो द्वारा मासो की प्राप्ति करता है । विज लोग पारी पारी से बार बार खाते हैं। इसी प्रकार ऋतु पोर महीने पारी पारी से बार बार पाते हैं ॥३०॥ तेरहवा भाग यजमान खाता है । यह तेरहवा महीना भी तो प्रत्यक्ष रूप से सवत्सर है। इस प्रकार इसकी प्राप्ति करता है। यह जो सौत्रामणी है, यह सवत्सर ही है। इससे सबको जीतता है, सबकी प्राप्ति करता है ।।३।। तीन पशु होते हैं । ये लोक वीन हैं । इन पशुप्रो द्वारा इन नोन लोको को प्राप्त करता है। पश्विन पशु के द्वारा इस लोक को, सारस्वत पशु के द्वारा अन्तरिक्ष को पौर माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १२.८, २. ३२-३५ मेव लोकमाश्विनेनान्तरिक्ष मारस्वतेन दिवमैन्द्रण याथरूपमेव ययादेवतमिमां- लोकाजयति चाव च कन्द्ध ॥ ३२ ॥ अय. पुरोडाशा भवन्ति । यो वाऽऋतवऽऋतूनेवैतरवरन्द्ध ग्रीष्पमेवे- न्द्रेण वर्षाः सावित्रण हेमन्त वारुणेन यथारूपमेव यथादेवतमतञ्जयति चाव च रुद्ध ।। ३३॥ पड्ग्रहा भवन्ति। पड्वाऽऋतवऽत्रातूनेवैतरवरुद्ध वसन्तग्रीष्मावेवाश्विना- भ्यां वर्षाशरदो मारस्वताम्या हेमन्तशिशिरावंन्द्राभ्यां यथारूपमेव यथादेवत- मृतूञ्जयति चाव च रुन्द्ध ॥ ३४ ॥ संतता याज्यापुरोऽनुवाक्या भवन्ति । समानदेवल्याऽऋतूना संतत्याऽग्र- व्यवच्छेदाय सर्वाः पुरोऽनुवाक्या भवन्ति सर्वा याज्यास्तस्मादृतवः सर्वे पराञ्चः सर्व प्रत्यञ्चः सर्वाः प्रथमा भवन्ति सर्व मध्यमाः सर्वाऽउत्तमास्तस्माहतवः सर्वे प्रथमाः सर्वे मध्यमाः सर्वऽउत्तमाः सर्वेपा ग्रहाणां द्वे याज्यापुरोऽनुवाक्ये भयतो- ऽहोरात्रयोस्तद्र पमहोगने एवावरुद्ध तस्मादृतवश्च मासाश्चाहोराश्योरेव प्रति- ठिताः ।। ३५॥ स वाऽएप सवत्सर एव यत्सोवामणी । चन्द्रमाऽएव प्रत्यक्षादादित्यो यज- मानस्तस्येयमेव पृथिवी वेदिरन्तरिक्षमुत्तरवेदिविहिदिशऽऋविजो वनस्पतय- ऐन्द्र पशु द्वारा द्यौ को । रूप और देवता के अनुसार हो इन लोको को जीतता है और इनको प्राप्त करता है ॥३२॥ तीन पुरोबारा होते हैं । तीन ऋतुयें । इनसे ऋतुप्रो की प्राप्ति करता है । इन्द्र के पुरोदाश से ग्रीष्म को, सविता के से वर्षा को भोर वरुण के से हेमन्त को । इस प्रकार रूप और देवता के अनुसार इन को जीतता है और प्राप्त करता है ॥३३॥ छः ग्रह होते हैं । छः ऋतु । इनसे ऋतुप्रो को ही प्राप्ति करता है । अश्विनी ने दो ग्रहों से वसन्त मोर ग्रीष्म, दो सारस्वत ग्रहो से वर्षा तथा शरद, इन्द्र के दो ग्रहों से हेमन्त तथा शिशिर । इस प्रकार रूप और देवता के अनुसार ऋतुपो को जीतता पोर प्राप्त करता है ॥३॥ याज्य और पुरोनुवास्प सिलसिले में होते हैं । एक ही देवता के । ऋतु मो के सिल- सिले को जारी रखने के लिये सब पुरोऽनुवाक्य होते हैं सब याज्य । ये सब पहले, सब वीच के सब पिछले। इसी प्रकार ऋतुयें भी सब पहली होती हैं, सब बीच को, सय पिछली । सव ग्रहों के दो याज्य और पुरानुशक्य होते हैं। ये दिन रात का रूप है दिन रात की प्राप्ति के लिये । इसलिये मास तथा ऋतु दिनरात में प्रतिष्ठित हैं ॥३५।। यह मौत्रामणी संवत्सर ही है। चन्द्रमा ही है । यजमान मादिश्य है। यह पृथ्विी वेदी है। अन्तरिक्ष उत्तर वेशे है । यो बर्हि है, दिशाये ऋत्विज है। वनस्पति ईधन है। 1 का १२.८.३.३६ सोरामणी-निरूपणम् इध्मऽआपऽप्राज्यमोषधयऽग्राहुतयोऽग्निरेवाग्निः संवत्सर: सस्था तद्वाऽइद सर्व संवत्सर एव यदिदं किं च तस्मात्सौत्रामण्येजानः सर्व जयति सर्वमवरुद्ध ।। ३६ ।। ब्राह्मणम् ॥१॥ (८.२.) जल घृत है। प्रोपधियाँ प्रादि हैं। मग्नि तो अग्नि है हो । सवत्सर संस्था है । यह राव कुछ संवत्सर है । जो सौपामणी करता है, वह सबको जोत लेता है, सबको प्राप्त कर लेता । राज्ञोऽभिषेकादि अध्याय ८--ब्राह्मण ३ त्वष्टा हतपुत्रः । मभिचरणीयमपेन्द्र सोममाहरत्तस्येन्द्रो यज्ञवेशसं कृत्वा प्रासहा सोममपिबत्स विप्वङ् व्याईतस्य मुखात्प्रणेभ्यः श्रीयशसान्यूर्वान्यु- दकामस्तानि पशून्प्राविशंस्तस्मात्पशवो यशो यशो ह भवति याएव विद्वान्त्सो. श्रामण्याऽभिषिच्यते ॥१॥ ततोऽस्माऽएतमश्विनी च सरस्वती च । यज्ञ समभरन्सौतामणी भैषज्याय तयनमभ्यपिञ्च ततो वैस देवाना श्रेष्ठोऽभवच्छ्रेष्ठ स्वानां भवति यएनयाऽभिषिच्यते ॥२॥ कृष्णाजिनेऽभिषिञ्चति । यज्ञो वै कृष्णाजिन यज्ञऽएवैनमेतदभिषिञ्चति लोमतश्छदासि वै लोमानि छन्दः स्वेवेनमेतदभिषिञ्चति ॥ ३ ॥ जब त्वष्टा का पुत्र मारा गया, तो त्वष्टा ने अभिचार के लिये सोम निकाला। उसमे इन्द्र का भाग न रक्खा । इन्द्र ने यश को भ्रष्ट करके बलात्कार से वह सोम पी लिया। वह चारो दिशामो मे फूट निक्ला । उसके मुख पौर प्राणो से श्री पोर यश निकल गये (वे पशुमो मे प्रविष्ट हो गये) । इसीलिये पशु यश है । जो जानकर सोधामणो यन का प्रभिषेक करता है, वह यशस्वी हो जाता है ।।१।। तव पश्विनो तथा सरस्वती ने इन्द्र के सान के लिये सौभामणी यज्ञ निकाला, पौर उसका अभिषेक किया। इस प्रकार वह देवो मे सर्वश्रेष्ठ हो गया । जो सोनामणो यज्ञ का अभिषेक करता है, वह अपने लोगो में सर्वश्रेष्ठ माना जाता है ॥२॥ काले मृगनमं पर अभिषेक होता है । काता मृगचर्म यज्ञ है । इस प्रकार इसका यज्ञ मे ही अभिषेक करता है । बालो को मोर । बाल छन्द हैं । इस प्रकार छन्दो पर ही इसका अभिषेक करता है ॥३॥ .
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १२.३.४-६
प्रासन्धामभिपिञ्चति । प्रासन्दीसवै साम्राज्य साम्राज्येनवन साम्राज्य
गमयति ॥ ४॥
प्रोदुम्वरो भवति । ऊर्वाऽउदुम्बरऽऊर्येवाध्यभिषिच्यते जानुसमिता
भवति जानुसमितो वाऽप्रय लोकोऽस्माऽउ वै लोसाय क्षनियोऽभिषिच्यते क्षत्रमु
वाऽएप भवति य. सौत्रामण्याऽभिषिच्यते तस्माज्जानुसमिता परिमिता तिरश्ची
राष्ट्र वाऽआसन्दी। अपरिमितसमृद्धमु व राष्ट्र मुजविवयना भवति
प्रशिया हि मुञा द्वाऽउत्तरस्या वेया पादौ भवतो द्वौ दक्षिणस्यामय व लोक-
उत्तरा वेदिदक्षिणा पितृलोकस्तदेनमुभयोोक्योरध्याभिषिञ्चति ॥ ६ ॥
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह । गौरीवीतिः शाक्य. शाक्त्यः क्षयमिवाहाकिल
वयममुस्मिल्लोके भविता स्मऽइति शश्वद्धास्माऽनपभो याज्ञतुरः प्रोवाच शिवक्ना-
ना राजा ॥७॥
सध्यासन्दीमास्तृणाति । क्षत्रस्य योनिरसि क्षत्रस्य नाभिरसीति क्षत्रस्य
वाएपा योनिः क्षत्रस्य नाभि ॥ ८ ॥
अर्थना कृष्णाजिनेनास्तृणाति । मा त्वा हि सीन्मा मा हि सोरिति यज्ञो
वै कृष्णाजिनं यज्ञस्य चैवात्मनश्चाहिसायं ।।६।।
प्रासन्दी (चौकी) पर उसका अभिषेक करता है । क्योकि सम्राट् प्रासन पर बैठता
है। इस प्रकार साम्राज्य के द्वारा साम्राज्य प्राप्त कराता है ॥४॥
यह चौकी उदुम्बर की बनी होती है । उदुम्बर शक्ति है । इस प्रकार शक्ति द्वारा
उसका अभिषेक करता है । जानु के बराबर ऊ ची होती है । यह लोक भी जाने के बराबर
ऊना है। इसी लोक के लिये क्षत्रिय का अभिषेक करता है । जो सौत्रामणी का अभिषेक
कराता है, वह राजा हो जाता है। इसलिये वह जानु के बराबर अची पोर लम्बाई चौड़ाई
में अपरिमित होती है ॥५॥
नौकी राष्ट्र है । गष्ट्र की समृद्धि अपरिमित होती है। मूज रो बिनी होती है।
मूज यज्ञ के योग्य है । उत्तर वेदी की पोर दो पर होते हैं। दो दक्षिण वैदी की पोर ।
यह लोक उत्तर देदी है । पितृलोक दक्षिण वेदी। इस प्रकार इसका दोनो लोको गे
प्रभिषेक करता है ॥६॥
गौरीबीति शाक्य ने एक बार यही जान कर कहा था, कि "हम उस लोक में
राजाम्रो के समान होगे", शायद दिवनो के राजा ऋषम याशतुर ने उसको बताया
थ७॥
वह चौकी को इस मय से विद्याता है-यह कह कर कि तू राजा की योनि है, राजा
को नाभि है । वस्तुतः यह राजा को योनि है । राजा को नाभि ॥८॥
उस पर काला मृगचर्म विद्याता है, यह वाह कर "तू इमको हानि न पहुंचा।
मुझे हानि न पहुँना।" काना मृगचर्म यन्न है । यत को पौर अपनी रक्षा के लिये ॥६॥
का० १२८३१०-१२ सौत्रामणो-निरूपणम् प्रथाधिरोति । वारुण्यञ्चों वरुणो वे देवाना राजा स्वयंवैनमेतदेवतया5- भिषिञ्चति निपसाद धृतवतो वरुणः पस्त्यास्था साम्राज्याय सुक्रतुरिति ॥ १० ॥ मथ सवर्ण रजतो रुखमी व्युपास्यति । मृत्यो पाहि विद्योत्पाहीति दृष्टि विराट् तस्य एते घोरे तन्वो विधुच्च ह्रादुनिश्च तत: सुवर्ण एव रुक्मो विद्युतो रूप रजतो ह्रादुनेस्ताभ्यामेवास्म देवताभ्या शर्म यच्छति तस्मात्सायामण्ये- जानस्यताम्या न शड्का भवत्यथो यऽएवमेतद्वेद ।।१५।। पशूना वसयाऽभिषिञ्चति । श्रीवं पशूना वसा श्रियवेनमेतत्पशूनाए रसेना- भिषिञ्चत्यथो परम वा एतदन्नाद्य यदसा परमेणवनमेतदानाद्येनाभिषिञ्चति ॥१२॥ शफग्रहा भति। शर्व पशवः प्रतितिष्ठन्ति प्रतिष्ठामेवन गमयति त्रय- स्त्रिशद्यहा भवन्ति अस्विध्श सर्वा देवताः सर्वाभिरेवेनमेतदैवता- भिरभिपिञ्चति जगतोभिर्जुहोति जागता वे पशयो जगत्यवास्मै पशूनवरु- वरण के मत्र को पढ़कर पढ़ता है क्योकि देवो का राजा वरुण है । इस प्रकार इमों के देवता से इसका अभिषेक करता है निषसाद पतातो वरुण पस्रयास्वा साम्राज्याय मुक्तु ।। (यजु० २२१२) "द व्रत बाला, प्रच्छे यज्ञ वाला राना वरूण साम्राज्य के लिये अपने सिंहासन पर बैठा" tal सोने और चांदी की थाली उसके पैरो के नीचे रखता है। "मृत्यो पाहि विद्योत्पाहि । (यजु० २०१२) "मृत्यु से बवा, बिजली से बचा"। वृष्टि विराट् है। इसके दो भयानक भग हैं। बिजली पोर पोला। स्वर्ण बिजली का रूप है और चादी प्रोले का । इन्ही दोनो देवतापो से इसको रक्षा करता है (चादी की वाली बायें पर के नोचे 'मृत्यो पाहि' से । सोने को दायें के नीचे 'विद्योत्साहि" से). जो सौभामणी यज्ञ करता है, या उसको जानता है उसे इन दोनो देवतानो से कोई दाँका नही रहती ॥११॥ पशुप्रो की वसा से अभिषेक करता है । पशुमो की वा थी है। पशुमो के इस रस या श्री से इसका अभिषेक करता है । यह जो इसा है, वह परम मन्न है। इस प्रकार इसबा परम पम्न से अभिषेक करता है ॥१२॥ वसा के ग्रह (पाप) सुमे के होते हैं । पशु खुरो पर ही स्थित हैं । इस प्रकार इसको प्रतिष्ठा दिलाता है। तेतीस ग्रह होते है । सब देर तीस हैं । इन सब देवो से इसका अभिषेक करता । जमती छन्दो से माहुति देता है। पशु जगती वाले हैं। इस प्रकार जगती से पराम्रो की प्राप्ति कराता है । सोलह चामों से पाहुति देता है। (यजु-81-8) A - माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे काः १२.८, ३. १३-१७ द्ध' पोडशभिभिर्जुहोति पोडशकला वै पशवोऽनुकलमेवास्मिञ्छ्यिं दधाति ॥ १३ ॥ सीसेन तन्त्रं मनसा मनीपिणऽइति । द्वौ-द्वौ समास हुत्वा सते सलवा- न्यमवनयत्यहोरात्राण्येवैतदर्धमासान्मासान्तून्संवत्सरे प्रतिष्ठापयति तानीमान्य- होरात्राग्यर्धमासाऽऋतवः सवत्सरे प्रतिष्ठिताः ।।१४।। वैतस सतो भवति । असुयोनि वेतसऽमापो व सर्वा देवताः सर्वाभिरेवै- नमेतद्देवताभिरभिषिञ्चति ॥ १५ ॥ सर्वसुरन्युन्मदन भवति । परमो वाऽएप गन्धो यत्सर्वसुरम्युन्मदन गन्धे- नवनमेतदभिषिञ्चति ॥ १६ ॥ पुरस्तात्प्रत्यभिषिञ्चति । पुरस्ताद्धि प्रत्यगन्नमद्यते शीर्षतः शोषतो ह्यन्नमद्यतऽया मुखादन्ववस्रावयति मुखेन ह्यान्नमद्यते सर्वतः परिकामा सर्वाम्पs- एवास्मिन्नेतदिग्भ्योऽन्नाद्य दधाति तस्मात्सौत्रामण्येजानस्य सर्वास दिवन्नाद्यम- वरुद्ध भवत्यथो याएवमेतद।॥ १७ ॥ आश्विनेम प्रथमेन यजपाभिपिञ्चति । अथ सारस्वतेनायेन्द्र गताभिरे- पशुप्रो मे सोलह कलायं होती है । कलामो के अनुसार उसमे श्री स्थापित करता है ॥१॥ सीमेन तर मनसा मनीषिण उपसूत्रण कपयो चन्ति । मश्विना पज्ञ सविता सरस्वतीन्द्रभ्य रूप वरुणो विपज्यन् ॥ (यजु• १८.) "मनीपी सीसा से मन से तन्त्र को बुनते हैं, कवि ऊन और सूत से । अश्विन, सविता, सरस्वती पौर वरुण ने इन्द्र के रूप का इलाज किया" । दो दो प्राहुतियां देते पर जो बना कुचा है, उसे 'सत" (पात्रविशेष) मे डालता है। इससे यह दिन, रात, मद्ध- मारा, मास, तथा अतुओं को सवत्सर में प्रतिष्ठित करता है। इससे दिन-रात, पद्धं मास मास तथा ऋतु सवत्सर मे स्थित रहती हैं ॥१४॥ यह सत (पात्रविशेष) बेत का होता है । बेत को उत्पत्ति जलो मे से है । जल 'सब देवता' है। इस प्रकार सब देवतामो द्वारा इसका अभिषेक कराता है ।।१५। सर्व-सुरभि से उसका उबटन होता है। सर सुगन्द परम गन्ध है। इस प्रकार सब परम गन्धो से उसका उबटन करता है । ('सवंसुरभि' कोई पदार्थ विशेष प्रतीत होता है) ॥१६॥ मागे की पोर पश्चिमाभिमुख अभियैक करता है। खाना सामने से ही खाया जाता है । सिर से सिर से हो अन्न खाया जाना है । मुख से, क्योकि मुख से ही अन्न खाया जाता है। पारो मोर घूम कर । इस प्रकार उसके चारो मोर मान स्थापित करता है। इसलिये जो सौत्रामणो यश करता है, वा उसको जानता है, वह सब दिशामों में मान मादि की प्राप्ति करता है ॥१७॥ पहले मश्विन-सम्बन्धी यजु मे अभिषेक करता है, फिर सरस्वती सम्बन्यो प से, का० १२.८.३.१८-२१ सौवामणी-निरूपणम् वैनमेतद्देवताभिरभिषिञ्चति तv हैक एताभिश्च देवताभिरभिपिञ्चन्ति भूर्भुवः स्वरित्येताभिरु च व्याहृतिभिरेता वै व्याहृतयऽइदU सर्व तदेन मनेन सणाभिपिञ्चामइति न तथा कुर्यादेताभिरेवनं देवताभिरभिषिञ्चेदेताऽउ ो व देवताऽइद सतम् ॥ १८ ॥ पुरस्तास्विस्टकृतोऽभिषिञ्चति । क्षत्रं वै स्विष्टकृत्क्षनेणवेनमेतदभिपि. ञ्चत्यन्तरा वनस्पति च स्विष्टकृत चाभिपिञ्चति सोमो वै वनस्पतिरग्निः स्विष्टकृदानीपोमाम्यामेवेनमेतत्परिगृह्याभिषिञ्चति तस्माये चैतद्विदुर्ये च न तऽमाहुः क्षत्रियो वाव क्षत्रियाभिपेक्त ति ॥ १६ ॥ मर्थन जानुमा धारयन्ति । अथ नाभिमाऽथ मुखमागएप्वेवास्माऽएत- लोकेष्वायतनानि कल्पयत्यभिपेको पाइएष यद्वाजपेयमभिषेक: सौत्रामणो तद्यथ- वादो वाजपेये यूप७ रोहति तदेवंतद्र प क्रियते ॥ २० ॥ तदाहु । प्रेव याsएषोऽस्माल्लोकाच्च्यवने य मौत्रामण्याभिषिच्यत इति कृष्णाजिने प्रत्यवरोहति यज्ञो वै वृष्णाजिन यज्ञ एवान्तत प्रतितिष्ठति ॥२१॥ प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रइति । क्षत्रऽएव राष्ट्र प्रतितिप्ठति क्षत्रा- फिर इन्द्र सम्बन्धी से । इस प्रकार इन देवतामो द्वारा अभिये । करता है । कुछ लोग इन देवतामो से भी अभिषेक करते हैं और "भू भुव स्व" व्याहृतियो से भी। उनका कहना है कि ये ध्याहूतियो" सब ससार" है । और हम "सब रासार" द्वारा इसका अभिषेक करते हैं । परन्तु ऐसा न करे । इन देवतामो द्वारा ही इसका पभिषेक करे । क्योंकि यह देवता ही "सब ससार" है ॥१८॥ स्विष्टकृत के पहले अभिषेक करता है । स्विष्टकृत् क्षत्र है । इस प्रकार धन द्वारा इसका मभिषेक करता है । वनस्पति और स्विष्टकृत् के बीच में अभिषेक करता है। वनस्पति सोम है । स्विष्टकृत् पनि है । इसको पग्नि मौर सोम के बीच में कर अभिषेक करता है। इसलिये जानने वाले और न जानने वाले दोनो कहते हैं कि क्षत्रिय क्षत्रिय का पभिषेक करता है ॥१६॥ वे उसको जानु तक उठाते हैं, फिर नाभि तक, फिर मुख तक । इन लोको मे इसके लिये स्थान करता है । वाजपेय भी भभिषक है। और सौभामणी भी अभिषेक है। जैसे वाजपेय मे सूप पर पढ़ते हैं, वैसे ही यहा भी। यही रूप है ॥२०॥ कुछ लोक कहते हैं कि "जो सोधामणी-प्रभिनेक करता है, वह इस लोक से पार हो जाता है"। प्रबे काले मृगममं पर उतरता है । काला मग चर्मयज्ञ है। अन्त मे यम पर ही प्रतिष्ठित होता है ॥२१॥ . इस मन्त्र से उतरता है प्रतिक्षरे प्रतितिष्ठामि राष्ट्र प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु । प्रत्यनेषु प्रतितिष्ठा.
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां १२. २, ३. २२-२५ द्राष्ट्रादप्रभ्रशाय प्रत्यश्वेषु प्रतितिणमि गोप्विति गोऽश्व एव प्रतितिष्ठति गोऽश्वादमनशाय प्रत्यङ्गेषु प्रतितिष्ठाम्यात्मन्नित्यनेष्वेवात्मन्प्रतितिष्ठ त्वङ्गेभ्यऽआत्मनोऽप्रशाय प्रति प्रारणेषु प्रतितिष्ठामि पुष्टइति प्राणप्वेद पुष्टे प्रतितिष्ठति प्राणेभ्यः पुष्टादप्रनशाय प्रति द्यावापृथिच्योः प्रतितिष्ठामि यज्ञऽइति तदनयोद्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठति ययोरिदा सर्वमधि ॥ २२ ॥ अथ साम गायति । क्षत्रं साम क्षणवेनमेतदभिषिञ्चत्यथो साम्राज्य व साम साम्राज्येनैवैन साम्राज्यं गमयनि सर्वेपी वाऽएप वेदाना रसो यत्साम सर्वपामेवेनमेतद्वेदाना रसेनाभिषिञ्चति ॥ २३ ॥ वृहत्यां गायति । वृहत्या वाऽप्रसावादित्यः थियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्टितस्तपति बृहत्यामेनमेच्छ्रिया प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति ॥ २४॥ ऐन्द्र यां बृहत्यां गायति। ऐन्द्रो वाऽएप यज्ञो यत्सौत्रामणीन्द्रायतनभएप- एतहि यो यजते स्व:एचैनमेतदायतनेऽभिषिञ्चति ।। २५ ।। अथ यस्मात्स शानानि नाम । एत सामभिर्देवाऽइन्द्रमिन्द्रियाय वोर्याय समश्यंस्तथोऽएवंतमृत्विजो यजमानमेतरेव सागभिरिन्द्रियाय वीर्याय सश्यन्ति सबसे विश्रवमे सत्यश्रवसऽइति सामानि भवन्त्येप्वनमेतल्लोकेषु श्रावयन्ति चतु- म्यात्मन् प्रतिप्राणेषु प्रतितिष्ठामि पुष्टै प्रति द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि य । (यजु० २०१०) क्षत्र, राष्ट्र, अपच, गो, पंग, मात्मा, प्राण प्रादि में अपने को स्थापित करता है, इन सब की प्राप्ति के लिये । यो और पृथिवी के मध्य में। क्योकि इन दोनो के बीच में सब संसार है ॥२२॥ अब साम गान करता है । साम क्षत्रिय है । इस प्रकार क्षत्रिय के द्वारा अभिषेक करता है। माम साम्राज्य भी है। इस प्रकार साम्राज्य से सामाज्य को प्राप्ति कराता है। साम सब वेदों का रस है। इस प्रकार सब वेदो के रस द्वारा इसका अभिषेक कराता है ॥२३॥ वृहती छन्द मे गान करता है । यह प्रादित्य बृहती श्री प्रतिष्ठा में प्रतिष्ठित होकर ही तपता है । इस प्रकार वह इस यजमान को भी बहो, श्री, प्रतिष्ठा में प्रति प्ठित करता है ॥२४॥ 'इन्द्र' वाले बुहती इन्द के साम को गाता है । यह सौतामणी गा इन्द्र का है। जो या करता है, वह इन्द्र के प्राश्रय है। इस प्रकार वह इन्द्र के ही पायतन में अनियक करता है ॥२५॥ इन साम मन्मो को स्थान (वेर करने वाले) नयों रहते है ? इन्हों मामी सेदवों ने इन्द्र के पराम और बीर्य को तेड किया (शान पर चढ़ाया)। इस प्रकार ऋत्विज लोग इस यजमान के भी पराक्रम तथा वीर्य को इन मुामों द्वारा करते है। 'संथवसे, विधरने, सत्ययवस, ये साम होते हैं। वे यजमान को ।
कां० १२.८.३.२६.३० सौत्रामणी-निरूपणम् निधनं भवति चतस्रो वै दिशः सस्विनमेतदिन प्रतिष्ठापयन्ति सर्वे निधनमु- पायन्ति सविदानाऽएवास्मिञ्छ्यिं दधति ।। २६ ।। तदाहुः । यदेतत्साम गीयतेऽय क्वैतस्य साम्न उक्थं का प्रतिष्ठा व्युद्ध हि तद्यस्तुतमननुगस्तमिति ॥ २७ ॥ प्रया देवाऽएकादशेति । एतद्वाएतस्य साम्नऽउक्थमेपा प्रतिष्ठा ॥ २८ ।। अथो प्रया देवाऽएकादशेति । अर्यास्त्रश ग्रह जुहोति त्रया हि देवाए- कादश वयस्त्रियाः सुराधसाइति यस्मिाद्ध देवा बृहस्पतिपुरोहिताऽइति प्रह्म वे वृहस्पतिव्रह्मपुरोहिताऽइत्येवेनदाह देवस्य सवितुः सवऽइति देवेन सविया प्रसूताऽइत्येवैतदाह देवा देवरेवन्तु मेति देवा ह्यतं देवैरभिपिञ्चन्ति ।। २६ ।। मयमा द्वितीयरिति । प्रथमा ह्यतं द्वितीय र भिपिञ्चन्ति द्वितीयास्तृती- रिति द्वितीया ह्य तं तृतोवेरभिषिञ्चन्ति तृतीयाः सत्येनेति तृतीया रात सत्ये. नाभिपिञ्चन्ति सत्य यज'नेति सत्य ह्यंत यज्ञ नाभिपिञ्चति यनो यजुभिरिति यज्ञो ह्येत यजुभिरभिपिञ्चति यपि सामभिरिति यधपि ह्यत सामभि- रभिपिञ्चन्ति मामान्यग्भिरिति सामानि ह्य तमृम्भिरभिषिञ्चन्त्यूच' पुरोऽनुवा- गाभिरित्यूचो छत पुरोऽनुवाक्य भिभिषिञ्चन्ति पुरोऽनुवाक्या याज्या- भिरिति पुरोऽनुवाकया ह्यत याज्याभिरभिपिञ्चन्ति याज्या वषट्कारैरिति याज्या होतं वपट्कारैरभिपिञ्चन्नि वपटकारा पाहुतिभिरिति वपट्कारा इन लोको में कीति सुनाते हैं (थापयन्ति) । "निपन' चार होते है । चार दिशायें है। इन सब दिशामो मे यजमान को प्रतिष्ठित करते हैं । निधन मे सब ऋत्विज भारीक होते हैं। इस प्रकार ये सब मिलकर उस मे श्री स्थापित करते हैं ॥२६॥ इस पर प्रश्न होता है कि यह साम जो गाया जाता है, इसका उथ क्या है। और प्रतिष्ठा क्या ? क्योकि जिम के पीछे स्तुति न हो वह गान व्यर्थ होता है ॥२७॥ 'ततीरा देव है' यही इस साम का उक्र है, यही प्रतिष्ठा ।।२।। तैतीस ग्रहो को लेकर इन मनों से माहुति देता है . - श्या देवा एकादश प्रHिUT: मुराधसः । युहरूतिपुरोहिता देवस्य सवितुः सके । देवा देवरवन्तु मा ॥ (यजु० २०११) तेतीस देव हैं । प्रच्छे धन वाले । वृहस्पति उनका पुरोहित है । वृहस्पति नाम है ब्राह्मण का । अर्थात् ब्राह्मण इनका पुरोहित है । वे सविता से प्रेरित किये गये हैं। ये देव देवो को सहायता से हमारी रक्षा करें ॥२६॥ प्रथमा द्वितीयद्धितीयारतातीय स्तुतीयाः सत्येन सत्य यज्ञेन यज्ञो पर्नुभियंजूध पि साममिः सामान्यग्भिप: पुरोऽनुयाययाभिः पुरोऽनुवानया यागभियांच्या वषटकारवाट्- कारा पाहुतिभिराहतयो में कामान समर्थयन्तु भूः स्वाहा ॥ (यजु. २०१२) पहले इस लोक के) देवता दूसरे देवतामो (अन्तरिक्ष के) मे, दूगरे तीसरो (धौना। के देवतम्रो) मे, तीसरे सत्य से, सरा यज्ञ से यज्ञ यजुयो से, यश सामो से, साम चामों से, माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० १२.८.३.३०३१ ह्यतमाहुतिभिरभिषिञ्चन्त्याहुतयो मे कामान्समर्धयन्तु भूः स्वाहेति तदेनमेनाभि- देवताभि. परोऽवग्मभिषिच्याथास्माऽमाहुतिभिः सर्वान्कामान्समर्धयन्त्ययात्विा- पहयमिष्ट्वा भक्षयत्यतयो वाऽऋत्विजऽऋतृप्वेवैतदुपहमिच्छते ॥ ३० ॥ स भक्षयति लोमानि । प्रयतिमम त्वइमानतिरागति. । मास मऽउप- नतिर्वस्वस्थि मज्जा मऽप्रानतिरिति प्रव वाऽएप लोश्च देवताश्च विशति य सौग्रामण्य ऽभिषिच्यते तदेतदधान्त रामात्मानमुपह्वाते तया कृत्स्न एव सवतनूः सागः सम्भवति ॥ ३१ ॥ ब्राह्मणम् ॥२॥ (८.३.॥ इति अष्टमोऽध्यायः समाप्नः।। [८२.] ॥ ऋचा पुरोऽनुवाक्यायो से, पुरोऽनुवापया पाज्याम्रो से, याज्या वपद्कारो से, वपटकार प्रातियो से, मातियो से इमका अभिषेक करें । और पाहुतिया मेरो कामनाप्रो को पूरा करें।" इन देवतामों से उसको आदि से अन्त तक अभिषेक करके इनके लिये प्राहुतियो द्वारा राव कामनायो की प्रति करता है । अब ऋत्विजो के निमत्रण पर भक्षण करता है । ऋत्विज ऋतु है । ऋतुपो का ही मामंत्रण चाहता है ॥३०॥ इस मत्र से भक्षण करता है। लोमानि प्रयतिमम खङ, म प्रानतिरागतिः । मास म उपनतिर्वस्वस्थि मज्जा म प्रानतिः॥ (यजु० २०१३) "प्रपतन मेरे लोग हैं, मेरी नग्रता तथा प्रगति मेरी त्वचा है, मेरी इच्छर मेरा मारा है । वसु या धन मेरी हड्डियों हैं । मेरा गोल मेरा मज्जा है" । जो सौत्रामणी यज्ञ करता है, वह लोको प्रोर देवतायो में प्रवेश करता है। यह इन को अपने पास बुलाता है । और पूर्ण शरीर तथा पूर्ण मडग हो जाता है (या परलोक में पूर्ण होकर उत्पन्न होता है ) ॥३१॥ ।
सौनामणीशेषः अध्याय --ब्राह्मण ? एतस्माद्वै यज्ञात्पुरुषो जायते । स यद्ध वाऽस्मिल्लोके पुरुषोऽन्नमत्ति तदेन- ममुटिमल्लोके प्रत्यत्ति स वाऽएप परिस्र तो यज्ञस्तायतेऽन्नाद्या वै ब्राह्मणेन परि- सूत्सएतस्मादन्नाद्याज्जायते त हामुष्मिल्लोकेऽन्न न प्रत्यत्ति तस्मादेष वाम- गयज्ञाएव यत्सौत्रामणी ॥१॥ तस्य लोमान्येव शष्पाणि । त्वत्तोक्मानि मास लाजाऽपस्थि कारोतरी मज्जा मासर रसः परिस नग्नहर्लोहित रेतः पयो मूत्र सुरोवध्यं बल्कसम् ॥ २॥ हृदयमेवास्येन्द्रः पुरोडाशः । यकृत्सावित्रः क्लोमा वारुणो मतस्नेऽएवास्याश्वत्य च पारमोदुम्बर च पित्त नैयग्रोधमान्नारिण स्थाल्यो गुदाऽउपशयानि श्येनपत्रे प्लीहाऽऽमन्दी नाभिः कुम्भो वनिप्छु प्लाशि शतातृण्णा तद्यत्सा बहुधा वितृष्णा भवति तस्मात्प्लाशिवहुधा विकृत्ता मुख सत जिह्वा पवित्रं चप्प पायुर्वस्तिलिः ॥३॥ अड्गान्येवास्याश्विनः पशु । आत्मा सारस्वतो रूपमन्द्रऋषभरतस्मा- पुरुष इस यज्ञ से उत्पन्न होता है । जो अन्न पुरुष इस लोक मे खाता है वही भन्न परलोक मे उस पुरुष को साता है। यह सीमामणी यज्ञ सुरा से किया जाता है । ब्राह्मण के लिये सुरा प्रभक्ष्य है । अभक्ष्य से उत्पन्न होने के कारण परलोक मे उसको अन्न खाता नही । इसलिये सौत्रामणी या बाह्मण यज्ञ है ॥१॥ शपया चावल उसके लोम हैं । तोक्न या जई उसको स्वना । लाजामास । छानने का कपडा हड्डी माड मना कच्ची सुरा रस, जोग उत्पन्न करने वाली वस्तु खून, जल घीयं, ११को सुरा मूत्र, अन्य मैल पेट का मैल ॥२॥ इन्द्र का गुरोडात हृदय, सविता का पुरोडाश यकृत् वरुण का पुरोडाश कनोम, प्रस्वत्य मोर उदुम्बर के पात्र उसो गुर्दे, ग्यग्रोध का पार उसका पित्त, कढाई, प्रतरिगया. उपगन गुदा, वेन के दो पख प्लीहा, चौकी नाभि, पड़ा चूतड, सौ छिद्रो दासा बर्तन उपाय-इन्द्रिय । जैसे इसमे सौ छिद्र होते हैं ऐसे ही उपस्थ-इन्द्रिय में भी कई भाग है। सनाव भुम छना जोन, चम पातु दन्द्रिय पूछ का बाल वस्ति ॥३॥ मश्विनो का पर रम यन ना मग है । सरस्वती का पगु उसका धड है । इन्द्र का माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे का०१२.६.१.४.८ दाहुर्ताव: पुरुषस्य रूपमित्यायुहिरण्य तच्छतमान भवति तस्माच्छनायुः पुरुषः ॥४॥ नक्षुषी एवास्याश्विनौ ग्रहो । पक्ष्माणि गोधम मक्तवश्च कुवनमतपश्च नासिकेऽएवास्य सारस्वतो ग्रहावथ यानि नामिकयोोमानि तान्युपवाकरक्तवश्व बदरमतवश्च श्रोत्रेऽएयास्येन्द्रौ यहावय यानि कर्णयो मानि यानि च भ्र वोस्नानि यवसक्तवश्व कन्धुपक्तव ॥५॥ अथ यान्युपस्थे लोमानि । धानि बाधस्तात्तानि वृकलोमान्यथ यान्युरसि लोमानि यानि च निकक्षयोस्तानि व्याघ्रलोपानि केशाश्च श्मभूणि च सि हलो- मानि ॥६॥ वयः पशवो भवन्ति । धाविहितो वाऽभ्यं पुरुषस्यात्माऽऽत्मानमेवास्य ते स्मृणोति यदवाङ्नामेस्तदादिवतेन यध्वं नाभेरवाचोन शोर्यास्तत्सा स्व. तेन शिरडोन्द्र गा यथारूपमेव यथादेवतमात्मानं मृत्यो स्मृत्वाऽमृतं कुरुते ॥ ७ ॥ श्रयः पुरोडाशा भवन्ति । यथापिहित वाऽद पुरुषस्य वयो चयऽएवास्य ते शृणोति पूववयसमेवेन्द्ररण मध्यमवयस' सावित्रणोत्तमवयसं वारणेन यथारूप. मेव यथादेवत वयो मृत्यो स्पृत्वाऽमृत कुस्ते ॥८॥ ऋषभ इसफा रूप । इमलिये कहते हैं कि गायें पुरुष का रूप हैं । स्वर्ण मायु है । स्वर्ण सो मान होता है, इसलिये कहते है कि पुरुष की भायु सौ वर्ष की होती है । अश्विनो के दोनो यह इसकी प्रासें है। गेहूँ है और कुबल के सत्तू इसके पलक । सरस्वती के दो ग्रह इसके नाक के नयने । उपाक सत् और वेर के सत्तू, इसके नाक के बाल । इन्द्र के दोनो ग्रह इसके कान । जो और कन्य के सत्तू इसके कान पोर भौगो के बाल ॥५॥ वृत के लोम उपस्य के सथा नीचे के लोम हैं । व्याघ्र सोम साती और काख के बाल हैं । मिह के लोम केश प्रार दादी मूछे हैं ॥६॥ यत्र के पशु तीन होते हैं । इस गुरुप के शरीर के भी तीन भाग हैं । परलोक में बह इसी पारीर का लाभ करता है। पर्यात् पश्विन के पशु के द्वारा नाभि के नीचे का सागर, सरस्वती के पशु से वह दारीर जो नाभि मे र पौर सिर के नीचे है । पोर इन्द्र के पशु से सिर । रूप और देवता दोनों के विचार से वह सपने को मृत्यु से छुड़ाकर पमृत को प्राप्त करता है | तीन पुरोगा होवे है। पुरुष को मायु के भो तीन भाग है। इन्द्र के पुरोक्षम से पहतो प्रायु, सदिता के पुरोदाग बोव को पायु, वरण के पुगेदाश में पिछली पायु रूप और देवता दोतो के विचार से पानी प्राय को मृत्यु से खुट्टाकर अमर बनाता क. १२६ १.६.१२ सौबामणी-निरूपणम् डग्रा भवन्ति । षड्वाऽमे शीर्षन्शणा: प्राणानेवास्य ते स्पृरिंगतो चक्षुपीए वाबिनाया नासिके सारस्वताभ्या श्रीन ऐब्राम्या यथारूपमेव यथा- देवतमात्मान मृत्यो स्पृत्याऽमृत कुरुते ॥ ६ ॥ मनता याज्या पुरोऽनुवाक्या भवन्ति । समानदेवत्याः प्राणाना सतत्या- प्रत्यवच्छेदाय सर्वाः पुगेऽनुवाक्या भवन्ति सर्वा याज्यास्तस्मात्प्राणा: सर्वे परा- च मताचः सर्वाः प्रथमा भवन्ति सर्वा मध्यमाः सर्वाऽउत्तमारतस्मात्प्राणा सव प्रथमा: मर्वे मध्यमाः सर्पऽउत्तमाः सर्वेपा प्रहाणा द्वे याज्या पुरोऽनुवाक्ये भवतः प्राग दानयोग्तद पं प्राणोदानावेव वरुन्द्रे तस्मात्मा प्राणाः प्रागोदा- योरेव प्रतिक्षिताः ॥ १०॥ स व एप आत्मेव यत्मौप्रामणी । मनाव णत्यक्षाद्वाग्यजमानस्तस्यात्मेव चेदिः प्रजोत्तरवेदिः पशवो बहिड्गान्यविजोऽस्थीनीध्मऽाज्य मज्जा मुखमग्नि- रनमाहुतिय: सस्था तस्मात्सौत्रामण्येजानो वयऽउपगच्छति ॥ ११ ॥ तद्यौ हु वाऽडमो पुरुषाविद्याक्ष्यो । एतावेवाश्विनावथ यकृष्ण तत्सारस्वत यच्छुक्ल तदन्द्रत द्यदाश्विने पशो सत्यर्थता देवता सह यजत्येवंतत्याधं कृत्वाऽऽत्म- न्धत्तं ॥१२॥ मन एवेन्द्रः । वाक्सरस्वती श्रोनेऽश्विनो यद्वै मनसा ध्यायति तद्वाचा ग्रह छ होते हैं। सिर मे छ प्राण होते हैं । इसके प्राणो का उन अहो से उद्धार करता है -पश्विन के ग्रहो से प्रांखो के प्राणो का, सरस्वती के ग्रहो से नाक के नथुनो के प्राणो का, इन्द्र के दो ग्रहो से कान के दो प्रायो का। इस प्रकार रूप और देवता दोनो के विचार से शरीर को मृत्यु से छुड़ाकर प्रमर बनाता है ।।। गाज्य और पुरोनुवापय सिलसिले से हाते हैं। एक ही देवता के । प्राणो का सिल. सिला न टूटे इसलिये सभी पुरोऽनुवाक्य होते हैं और सभी याज्य । इसलिये प्राण भी सब पहले है सरिले । सब पहले हैं । सब बीच वे सब पिछले । इसलिये प्राण भी सब पहले होते हैं सब सोच के सब पिछले । सब ग्रहो के दो याज्य और पुरोनुवाक्य होते हैं । यह प्राण और उदान का रूप है। प्राण और उदान की प्राप्ति के लिये । इसलिये सब प्राण प्राण और उदान मे प्रतिष्ठित हैं ॥१०॥ सौगामणी शरीर है। यजमान मन या वाक् है । यह वेदो है प्रजा उत्तर बेदी, पशु बहि, पग ऋत्विज, हडिडया ई घन, मज्जा पी, पनि मुख, पाहुतिया अन्न, प्राय सस्था । इसीलिये जो सोधामणो यज्ञ करता है वह प्रायुष्मान् होता है ।।११॥ ये जो मांस मे दो पुरुष दीखते हैं वे पश्विनो वे हैं, जो पाख का काला भाग है बह सरस्वती का । जो शुक्ल भाग है वह इन्द्र का। जब प्रश्विनो के पगु यश करता है तो इन देवतामो को भी शामिल कर लेता है। इसका तासर्य यह है कि इन पमो को दाढ़ा करके अपने मे स्थापित कर लेना है ।।१२॥ मन इन्द्र का है, वारणी सरस्वती की, कान भश्विनो ।जो मन से सोचता है वह -
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे पा१०६ ११३-१७
वदति यद्वाचा ववति तत्वाच्या शृणोति तद्यत्सारस्वते पशो सत्यर्थता देवताः
सह यजत्येतान्येतान्येवंतत्सा कृत्वाऽऽत्मन्धत्ते ॥ १३ ॥
प्राण एवेन्द्र. । जिह्वा सरस्वती नासिके अश्विनी यद्वै प्राणेनानमात्मन्प्र.
रयते तत्प्राणस्य प्राणत्व जिह्वया वाऽमन्नस्य रस विजानाति नासिके वे
प्राणस्य पन्पास्मधदन्द्रे पशौ सत्ययेता देवता सह यजत्येतान्येवंतत्साधं कृत्वा.
ऽऽत्मन्यते ॥१४॥
हृदयमेवेन्द्र । यकृत्सविता क्लोमा वस्एस्तद्यदंन्द्रे पुरोडाशे सत्यर्थता
देवता सह यजत्येतान्येवंतत्माधं कृत्वाऽऽस्मन्यते ।। १५ ।।
प्राणऽएव सविता । व्यानो वरुण शिश्नमिन्द्रो यद प्रारणेनान्नमत्ति तद्वया-
नेन -यनिति शिश्नेन वाऽअन्नस्य रस७ रेत सिञ्चति तद्यत्सावित्रे पुरोडशि
सत्यर्थता देवता सह यजत्येतान्येवंतत्साधं कृत्वाऽऽत्मन्धत्ते ॥ १६॥
योनिरेव वरुण । रेतऽइन्द्र सवितव रेतमः प्रजनयिना तद्यद्वाराणे पुरोडाशे
सत्यर्थता देवता सह यजत्येतान्येवंतत्साधं कृत्वाऽऽत्मन्यते स य एवमेतद्वदैताइएव
देवताऽप्रनुसम्भवत्येताऽग्रनु प्रजायता प्रजया पसुभि. प्यायते प्रत्यस्मिल्लोके
तिष्टत्यभि स्वर्ग लोक जयति पाएव विद्वान्सौत्रामण्या यजने यो वैतदेव वेद
॥ १७ ।। ब्राह्मणम् ॥ ३॥ [१]
बाणी से योलता है जो वाणी से बोलता है वह कानों से सुनता है । यह जो सरस्वती के
पशु से गज्ञ करता है तो मन्य दवताधो को भी शामिल वर लेता है। इसका प्रयोजन यह
है कि इन सब भगो को मिलाकर प्रपने में धारण करता है ।।१३।।
प्रारा इन्द्र का है, जो सरस्वती की नाक के दो छिद्र अश्विनी के । प्रारण का
प्राणत्व यह है कि प्राण द्वारा अन्न ग्रात्मा मे धारण किया जाता है। जीभ से अन्न के
रस को जानता है नथने प्राण का मार्ग हैं। यह जो इन्द्र के पशु से या करते समय पौर
देवतामो पा शामिल कर लत हैं अर्थात् सब प्रगो को मिलाकर प्रपन म धारण कर लता
है |॥१४॥
हृदय इन्द्र का है यत् सविता की क्नोम वरुण का । इन्द्र के पुरोडास के साथ
प्राय देवतापो को शामिल कर लत हैं प्रीत इन यगा इकठ्ठा पर अपर म पारण
करता है॥१५॥
प्राण सविता है ज्यान बपए, शिश्न इन्द्र जा अन्न प्राण सखाता है, वह
व्यान से पचा है। निश्न से अन्न के रस या वीर्य को सीचठा है। सपिता के पुरोडाश
देते समय जो पौर देवतामों को शामिन पर लत है दमका प्रर्य यह है कि इन मवदो
इकट्ठा करके प्रपन पारमा म धारण करता है ॥१६॥
वरुण योनि है, इन्द्र पी है सविता वोय का उत्पादन है । यगा के गेहाश
के साथ जो पौर देवनामों से पामिल कर लत हैं उसका प्राधय है कि इन सबको सटटा
करके अपन में धारण करता है।
जो इस रहस्य को जानता है वह उन देश म हो जाता है उन दवतानों के साथ
उत्पन्न होता है। प्रथा पोर पनुमा से सम्पन्न होकर इस बार म ठहरता है। जा सौधा-
मणी यज्ञ करता है या जानता है, वह स्वगंतान को गीत लता है ॥१७॥
अवभृथेष्टिः अध्याय 8-ब्राह्मण २ अवभूमिष्ट्वा यन्ति । अवभृथ व सोगेनेष्ट्वा यन्ति सोम एप यत्मोनामणी यदेवा देवहेडनमिति । देवकृतादेनमेनसो मुञ्चति यदि दिया यदि नक्त- मिति यदेवाहोरात्राभ्यामेनः करोति तस्मादेवनं मुन्वति यदि जायद्यदि स्वप्न- इति मनुष्या पे जागरितं पितरः सप्त मनुष्यकिल्विषाचन पितृकिल्पिपाच मुञ्चति ॥ २॥ यद्ग्रामे यदरण्य इति । पामे या घरण्ये वैनः क्रियते तस्मादेवनं मुञ्चति यत्सभायागिति सभ्यादेवेनमेनसो मुञ्चति यदिन्द्रिय इति देवादेवेनमेनसो मुञ्चति यज्ञ करकं प्रवभूथ स्नान को जाते हैं। सोमभाग करवा भो तो अवश्य स्नान को जाते हैं । सत्रामणी भी तो सोम भाग ही है ॥१॥ (मासर कुभ को इन मन्त्रो से डुबोते हैं):- यद देवा देय हेडन देवासश्चमा क्यम् । अग्निर्मातस्मादेनसो विश्ान् मु चत्व हस ।। (यजु. २॥१४) है देवो हमने जो कुछ देवी का मनिष्ट किया हो उस सब पाप से अग्नि हमको छुडावे'। इससे देवो के विषय अनिष्ट के पापो से बचाता है। यदि दिवा यदि नक्तमेनाऽसि चकमा दयम् । यायुर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वहस ॥ (यजु० २०१५) "जो हमने दिन या रात मे पाप किये हो उन सब पापा से वायु हमको छुडावे" इससे दिन या रात मे किये पापो से छुटाता है । पहि जाग्रद् यदि स्वप एनारि चकमा दयम् । भूयों मा तस्मादेनसो विश्वान मुञ्चत्य इस ॥ इयजु० २०१६) जो पाप हमने जागते या सोते किये हैं मूर्य उन सबसे हमको छुडावे । जागते मनुष्य है। सोते पितर है। इस प्रकार मनुष्य मोर पितर सबके पास को छुडाता है ॥२॥ पद् प्रामे यदरम्ये यत् सभाया यदिन्द्रिरे । पच्छूद्र यदये यदेनश्वकमा क्य यदेकस्याधि धर्मणि तस्या क्यजन मसि ।। (यत्रु. २०१७) १६६७ *4 माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १२६.२.३-५ वच्छूद्र यदर्ये यदेनश्चकमा वयं यकस्याधि धर्मणि तस्यावयजनमसीति सर्वस्मा- देवनसो मुञ्चति ॥ ३ ॥ यदापोऽअन्याऽइति । वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुवेति वरुण्या- देवेनमेनसो मुञ्चत्यवभूध निचुम्पुरण निरुसि निचुम्पण ति यो ह वाऽग्रय- मपामावर्तः स हावभृथः स हैप वरुणस्य पुत्रो वा भ्राता वा तमेवनस्नोत्यव देवर्देवकृतमेनोऽयक्षोति देवकृतमेवेनोऽक्य जतेऽव मत्मत्य कृतमिति मयंकुतमेवंनो. ऽवयजते पुरुराव्णो देव रिषस्पाहीति सर्वाभ्यो मातिभ्यो गोपायेत्येवैतदाह ॥४॥ समुद्र ते हृदयमस्वन्तरिति । पापो व समुद्री सो वाऽप्रापस्तदनमैतैन रसेन स स जति स त्वा विशन्त्वोपधीरुतापऽइति तदेनमेतेनोभयेन रसेन स. सुमति यश्चौषधिषु यश्चाप्सु द्वौ विक्रमाऽउदड्डुरका मत्येतावनी वे मनुष्य जूति - वा विक्रम द्यावत्येवास्मिञ्जूतिस्तयैव पाप्मान विजहाति ।। ५ ॥ "जो पाप हमने ग्राम मे, बन मे, सभा मे, जो अकस्मात्, शूद्र को प्रति पा 4श्य के प्रति किया हो, उस सब का तू नाश करने वाला है।" सब प्रकार के पापो से उसको छाता 11311 यदापो अघ्न्या इति ययगति चपामहे ततो वरुण नो मुञ्च । (यजु० २०१८) "न मारणे योग्य जलों या वरुण की जो हम दापथ खाते हैं, वरुण उस सबसे हमको छडावे" इससे वरुण सम्बन्धी पाप से घटाता है। प्रवभय निचुम्पुण निनेहरसि निचुम्पण । (यजु० २०१८) "हे रेंगते हुए स्नान के जल, तू रेंगता :"। यह को जाल मे भवर सा बनता है पही मवभूथ है, यह वरुण का पुत्र है रा माई। इसी की स्तुति करता है । अव देवदेवकृतमेनगे यक्षि। (यजु. २०१८) "देवो के द्वारा देव-सम्बन्धी पनिप्टो का नाश करता हू" इससे देव-वृत पापों का नाय करता है। प्रश्न मस्यौत्यकृत। (यजु. २०१८) इससे मनुप्प-सम्बन्धी प्रमिष्टो को दूर करता है। पुरुरान्गो देव रिपस्वाहि ।। (यजु. २०१८) "हे देव नू हमारी शोर मचाते हुये दुप्दों से रक्षा कर' । अर्थात् हे देव तू हमारी सब पापत्तियो से रक्षा कर ।।। समुद्र ते हृदयमवन्तः स त्वा विशन्त्वोपचौस्तापः। जल ही समुद्र है । जल ही रस है। इस प्रकार इस को रप से पुरू करता है। दोनो प्रकार के रस से वह को जल में है और यह जो पोषधी मे है पानी में से दो कदम उत्तर को चलता है । यह जो कदम है वह मनुष्य को तीयवा है । उस तीव्रता से ही यह पाप को छोड़ता है।
को०१२.६२.१-८ माध्यन्दिनीये शतपथमाह्मणे १६६६ सुमिरिया नापापऽप्रोपधयः सन्त्विति । अमजलिनापऽउपाचति वत्री वाऽआपो व गोवंतन्मिनधेय कुरुते दुमिथियास्तस्म सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि य च वय द्विप्मति यामस्म दिश दुष्प, म्यात्ता दिश परासिञ्चेत्ते व त पराभाव. यति ॥६॥ - पदादिव मुमचानः। स्विम स्नातो मलादिव पूत पविणेवाज्यमाप. शुन्धन्नु मनमऽइति वासोऽप्लावयति यथेपोका मुजाद्विवृहे देवमेन सवस्मात्पा- मनो विवृहति स्नाति तमाएवापते ॥७॥ उचय तमसस्परोति । पाप्मा व तम. पाप्मानमेव तमोऽाहते स्व पश्यन्त- उत्तमित्यय वै लोकोऽ घऽउत्तगेऽस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति देव देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति स्वों व लोकः सूर्यों ज्योतिरुत्तम स्वर्गऽएव लोके- ऽन्ततः प्रतितिष्ठत्यनपेक्षमेत्यापनीयमुपतिष्ठते ॥ ८॥ अपोऽप्रद्यान्वचारिपमिति । अपामेव रसमवरुन्द्ध रसेन समसक्षमहोत्यपा- मुमिपिया न माप प्रोपघयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै । सन्तु योऽस्मान् ?ष्टिय च वयं द्विष्मः। (यजु० २०१६) यह मजलि मे जल लेता है। जल बच है। इस प्रकार बज से मेल करता है। जिस दिशा में उसका शत्रु हो उस दिशा मे जल फेंके । शत्रु की पराजय हो जायगी ।।१।। द्रुपदादिर मुमुचान. स्विन्न स्नातो मलादिव । पूत पवित्रणेवाज्यमाप शुन्धन्तु मैनस ।। (यजु० २०२०) "जैसे फल वृक्ष से टूट पडना है, जैसे स्नान करने से मनुष्य मेल से छूट जाता है। से छन्ने से घी का मैल पलग हो जाता है, वैसे हो जल मुझ को पाप से छडा देखें"। इसको परकर कपडो को बहा देता है । जैसे सीक को सरपत से खीच लेते हैं, इस प्रकार वह यजमान को सब पानी से बाहर खीच लाता है। अब स्नान करता है पोर मन्ध- कार को अपने मे से दूर कर देता है ।।७।। उदय तभसरि स्व पश्यन्त उत्तरम् । देव देवत्रा मूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ।। (यजु० २०।२१) पाप ही तम या प्रत्यकार है, इस प्रकार को ही दूर करता है । 'ऊने प्रकाश को देखते हुये"। यह लोक जमो से ऊपर है। इस लोक मे ही प्रतिष्ठिन करता है, सूर्य स्वर्ग लोक है । इस स्वर्ग सोक मे ही सपने को स्थगित करता है। बिना पीछे को मुडे हुपे पावनीय तक माना है ।। प्रापशे मद्यान्यचारिप रसेन समसृष्टमहि । पयस्वानम्न मागम त मा ससिज वसा प्रजया , घनेन च ॥ (यजु० २०२२) १६७० माध्यन्दिनीये मतपथब्राह्मणे का० १२.६.२.६-१२ मेव रसमात्मन्धत्ते पयस्वानग्न नागमंत मा ससृज वर्चमा प्रजया च धनेन चेत्याशियमेवैतदाशास्ते ॥६॥ एधोऽस्येथिपोमहीति समिधमादत्ते । एधोह वाऽग्रग्नेः समित्समिसि तेजोऽसि तेजोमयि घेहोत्याहवनीये समिधमभ्पादधात्यग्निमेवनया समिन्धे मऽए- न समिद्धस्तेजसा समिन्द्ध ॥१०॥ आदित्य चर यक्ष्यमाणो निवपति। प्रादिस्यमीजानऽइय वाऽअदितिरस्या- मेव यज्ञ तनुतेऽस्यामिष्ट्वा प्रतितिष्ठति धेनुर्दक्षिणेय व धेनुरिमामेव सर्वान्कामा- न्दुहे वत्सं पूर्वस्या ददाति मातरमुत्तररस्या यदा वै वत्सो मातर धयत्यथ सा पत्ता प्रत्तामेवेमा सर्वान्कामान्दुहे ।। ११ ॥ तदाहुः । प्रव वाऽएपाऽस्माल्लोकाच्च्यवते योऽपोऽवभृथमभ्यवतीत्य- वभृयादुदैत्य मैत्रावरुण्या पयस्या यजतेऽय वं लोको मिनोऽमौ वरुणो यदेवेदम- न्तरेण तत्पयस्या तयन्मयावरुण्या पयस्यया यजताएम्वेवंतल्लोकेषु प्रतितिष्ठति प्राणो वै मित्रोमानो वरुणोऽन्नमव पयस्या तद्यन्मंत्रावरुण्या गपस्यया यजते प्राण- एवान्नाोऽन्तत. प्रतितिष्ठति ।। १२॥ ब्राह्मणम् ॥ ४॥[.. २..। "में प्राज जलो के पीछे चला"। यह कहकर जलो के रस को प्राप्त करता है। "उस रस से हम मिल गये", इससे जनो के रस को अपने मे धारण करता है । "हे अग्नि ! मैं रस युक्त होकर पाया हू । मुझे वर्चस, प्रजा तथा धन से युक्त कर"। इससे वह प्राशी- वर्वाद देता है। एषोऽस्यविधीमहि समिसि तेजोसि तेजो मयि पहि। (यजु० २०१२३) 'तू जलाने वाला है। हम जलें या प्रकाशित ।तू समिधा है तेज है, मुझ में तेज रख"। इससे माहवनीय मे एक समिधा रखता है, क्योकि समिधा अग्नि को प्रज्वलित करने गली है। इससे वह पग्नि को जलाता है मोर प्रज्वलित करके वह यजमान को भी प्रज्वलित प्रर्थात् शक्तिशाली बनाता है ॥१०॥ अदिति के लिये चर बनाता है। प्रदिनि यह पृथ्वी ही है। तो अदिति के लिये घर बनाता है वह मानो इसी पृथिवी पर यन्न करता है । यज्ञ करके इस में ही प्रतिष्ठित होवा है । दक्षिणा मे दूध की माय देता है । पृम्बी भी धेनु है । इससे सब कामनामी को दूहता है। पहले बछडा देता है फिर माय । पयोकि जब बछडा मा से लगता है तब वह दूध देती है। इसीसे वह सब कामनाम्रो को दूहता है ॥११॥ इम पर प्रश्न करते हैं कि जो प्रवभूध स्नान करता है वह तो इस लोक से पल बसता है । इसका उनर है कि वह अवभूय से राहर लोट पाता है । लौटकर मित्र-वरुण की दही को माहुति देता है । यह लोक मित्र है, वह लोक वराण । दही इनके बीच को चीज है । मित्र-वरुण के लिये दही की प्राति देना मानो अपने को स दोना सोकों के बीएम प्रतिष्ठित करना है। मित्र प्राण है वरुण प्रशन । पयस्या या दही अन्न है । मित्र-वरुण के लिये दही को पाहुति देना मानो प्राण पोर मन में अपने को प्रतिष्ठित करना है।।१२।।
सौत्रामण्यर्थवादः अध्याय 8-ब्राह्मण ३ दुष्टरीतुहं चौसायन: । दशपुरुष गज्यादपरुद्धऽणस रेवोत्तरसमुह पाट चाक स्थपनि सञ्जयाऽअपरुरुधुः ॥ १॥ स होवाच । दुष्टरीतु पौसायन सौत्रामण्या त्वा याजयानि यदिद. सञ्जयेषु राष्ट्र तत्त्वयि धास्यामीति तथेति तयेामयाजयत् ।। २ ।। तदुह वहिकः प्रातिपोयः शुश्राव । कौरव्यो राजा यो है बाऽप्रयं दुष्ट- रीतुः पोसायनो दशपुरुष राज्याँदपरुद्धोऽभूत्तमयं चाकः स्थपति: सौत्रामण्या पाजयिष्यति यदिद सञ्जयेषु राष्ट्र तदास्मिन्धास्यतीति ॥ ३ ।। म होवाच । तन्न्वाऽग्रहंत वेदिष्यामि यदि स तस्मिन्राष्ट्र धास्यति ब- हि वन राष्ट्राद्धास्यतीति सऽप्राजगाम यस्यां वेलाया ग्रहा गृह्यन्ते ।। ४ ।। स होवाच । स्थपते चाक नाहवनीये सरा होतव्येत्याहुन्यिवाहयनीयाद्य- द्याहवनीये सुरा होण्यसि पायवस्यस करिष्यसि जामि यशस्य यधन्यवाहबनी. दुष्टरीतु पसायन भपनी दस पीढ़ियों से चले माते हुये राज्य से निकाल दिया गया । संजय ने भी देवोत्तरस पाटर चाक स्थपति को निकाल दिया ॥३॥ यह दुष्टरीतु पसायन से बोला कि मैं तेरे लिये सोषामणी यज्ञ करू गा । पोर सूजय का जो राज्य है, उस को तुझे देवगा" 'उसने कहा' "अच्छा" उसने यज्ञ किया ॥२॥ कोरब्य राजा बल्कि प्राति ीय ने मुना कि दृष्टरीतु पौमापन जो दस पीडियो से राज्य कर रहा था, और उससे निकाल दिया गया उसके लिये पाक स्थपति सौत्रामणी यज्ञ करायेगा, जिससे सजय के राज्य को उसे दिला सके ॥३॥ वह बोला, "मैं उसे बा दगा कि यदि वह उसको राज्य देना चाहता है तो पवश्य ही राज्य से उसे बाहर रक्सेगा (प्रर्यान मपने प्रपल मे सफल न होगा)। जब प्रह निकासे जा रहे थे, तभी वह मा पहुचा ॥४॥ उसने कहा, "स्थपति चाक ! वहते हैं कि सुरा की माहवनीप में माहुति नहीं होनी चाहिये, न माहवनीय के बाहर भन्यया । यदि तू माहवनीय मे सुरा डालेगा तो पाप करगा, और यम को प्रगफल करेगा। पदि भावनीर से बाहरे पर डालेगा तो इसको . , १६७२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मसे कां०१२.१.३.५-६ यादहियन राष्ट्राधास्यसि नन राष्ट्र धास्यसि नास्मिन्राष्ट्र धास्यसोति स होवाचः । नाहनोये सुरा होष्यामि नान्यवाहवनीयान्न पापवस्यसं करिष्यामि न जामि यज्ञस्य नैन वहिर्ज राष्ट्राद्धास्यामि राष्ट्रएन धारयामि राष्ट्रमम्मिन् मास्यामाति ।।६।। स होवाच । कथा हि करिष्यसी३ इति स हैतदुवाचासुरेषुवाइएपोऽने पज्ञआसोत्सौत्रामणी स देवानुपप त्सोऽपऽयागच्छत्तमापः प्रत्यनन्दस्तस्मादु श्रेयायमागतं प्रत्येव नन्दन्ति त होचुरेह्य व भगवऽइति ।। ७॥ स होवाच । विमेमि वै प्रणयत मति कस्माद्भगवो विभेपोत्यसुरेग्यति तथेति तमाप: प्राणयस्तस्माद्यो ववत्रो भवति स विभ्यत प्रणयति यदापः प्राण- यंस्तस्मादाय: प्रगोतास्तत्प्रणोताना प्रणोतात्य प्रति ह तिष्ठति य एवमेतत्प्रणी. ताना प्रणातत्व वेद ॥ ८॥ तदिष्टाः प्रयाजाऽपासुः । अपर्यग्निकृतमथासुरा ऽअन्दाजग्मुरते देवाः पर्यग्निर्नवा मुगन्मपत्नाभ्रातृव्यान्यज्ञादन्तरायस्तथोऽएवपऽएतत्स्यग्निर्नव द्वि- पन्त च तव्य यज्ञादन्तरेति ॥ ९॥ राज्य से बाहर कर देगा। इपको राय न दिला सकेगा। राज्य में इसको स्थापित न कर सपेगा ।।५।। स्थपनि चाक ने उत्तर दिया, "न ग्राहदनीय मे सुरा डागा पोर न साहनीय के बाहर । न पाप करूगा न यश को अपफल करूगा न इसको राज्य से बाहर करूगा । राज्य को इस मे स्थापित करूगा पोर इसको राज्य मे" ॥६॥ उमने पूना "तू कैसे करेगा"। उसने कहा, "यह सोनामणी यज्ञ पहले प्रसुरी के पास था। वह देवो के पास यहवा । वह जलो के पास माया । जलो ने उसका अभिनन्दन किया । इमलिये जब कोई उत्तम पुरुष माता है तो लोग उसका प्रभिनन्दन करते हैं। जलो ने कहा "माइये भगवन" ॥७॥ यज्ञ ने कहा, "नी, मैं डरता हू, मुझे प्रागे बढादो", "माप किस से डर रहे हैं ?" "असुरो से", जलो ने कहा, "अच्छा"। जनो ने उस शो पागे बढ़ा दिया। इसलिये जो रक्षा होता है वह डरने वाले को पागे बढ़ा देता है । जनो ने पागे बढ़ाया (प्राणयन्) । इसलिये जलो को 'प्रणीता' कहते हैं । यही प्रयोग का प्रणीता है जो प्रगीतागों के प्रशीताव को समझता है, वह इस ससार मे प्रतिष्ठित होता है ।।६।। प्रयाज को दिये जा चुके थे। 'पर्यग्निकरण' कार्य नही हुया था कि प्रमुर पा गये। पग्निकरण क्रिया से ही देवों ने पाने दुष्ट शत्रुषों असो को यन से अलग सका। इसी प्रकार यह यजमान भी 'पग्निकरण द्वारा प्राने दुष्ट शो को यज से यलग रखता है।
को० १२.६.३.१०.१३ सौत्रामणो-निरूपणम् देवयोनिर्वाऽएव यदाह्वनीय । तस्येतावमृतपक्षी याष्वेतावभितोऽग्नी तद्य- पाहवनीये यज्ञ तन्वते देवयोनावेवैतदेवेन्यो यज्ञ तन्वतऽउप हैनपुनयंशो नमति नास्माद्यज्ञो व्यवच्छिद्यते यऽएवमेतद्वेद यस्य पंच विदुध एतत्कर्म क्रियते ॥१॥ उत्तरेग्नो पयोमहाजहते। उतरेऽग्नी पशूपयन्ति पश्नेव तन्मयां- न्त्सतोऽमृतयोनो दधाति मन्तिमतोऽमनयोनेः प्रजनयत्यप ह वै पशूना पुनमत्यु जपति नास्माद्यज्ञो व्यवच्छिद्यते याएवमेतद्वेव यस्य वैव विदुप ऽतत्कम प्रियते ॥ ११॥ दक्षिणेऽग्नो सुराग्रहाजह्वति । दक्षिणेजनी पावयन्ति पवित्राभिस्त्रि- युक्ताभि. पितृ नेव तन्मयन्त्सिनोऽमृतयोनो दधाति मन्त्सितोऽमृनयोनेः प्रजनय- त्यप ह वै पितृ णा पुनमत्यु जयति नास्माद्यज्ञो व्यवच्छिद्यते यएवमेतद्वेद यस्य वव विदुषऽएतरमं क्रियते ॥ १२ ॥ तद्यनाभग्नोऽपाहवनीयादिहियेते । तेगाहवनीयावय यदावनीय पुन- नाऽनुवाते तेनानाहवनीयो तेनोभो होमाऽउपाप्नोति यश्चाहवनीये पश्चानाव- जीये यच्च हुत यच्चाहुतम् पुनयिगित्वोवाच न तदस्ति यत्सृजयाना राष्टं दुष्रीतोस्तदद्य तथाऽय चाक स्थपतियंशेऽकरिति ॥ १३ ॥ माहवनीय देपो की योनि है । पौर उस से इधर-उपर की दो पग्नियों इसो अमृत. पदा हैं । इसलिये जब माहवनीय मे यश करते हैं तो देवो के लिये देवयोनि में ही पश करते हैं । पर उसके लिये नमता है । यज्ञ उससे अलग नहीं होता । जो इसको जानता है पा जिसके लिये जान कर यह पत्र किया जाता है ॥१०॥ उत्तरवेदी में दूध के ग्रहो को माहुति देता है। उत्तरवेदी मे यज्ञ के पभुमो को पकाते हैं। इन मत्यं पशुपों को पमृत योनि में स्थापित करता है । मोर मयों को ममत योनि से उत्पान कराता है। जो इस रहस्य को समझता है, या जिसके लिये यह यन किया जाता है, वह अपने पशुपो को बार-बार की मृत्यु से बचा लेता है और यज्ञ का उससे विन्द नही होता ॥११॥ दक्षिण घेदी पर सुरामको को माहुति देता है । दक्षिण बेदी के पास तिहरे पवित्रो (पन्नो) से पवित्र करते हैं । इस प्रकार मत्यं पितरो को अमृत योनि में स्थापित करता है। पौर मरों का पम्त योनि में से उत्पन्न कराता है। जो इस रहस्य को समझता है या जिसके लियन यज्ञ किया जाता है । वह अपने मत्वं पितरो को बार-बार के जन्म मरण देता है, और यज्ञ का उससे विच्छेद नहीं होता ।।१२।। ये दो मग्नियो भात्पनीर मे से निकालो जाती हैं। इसलिये इनको माहवनीर में हो गिनती है। परन्तु ये फिर माहबनीय मे वापिस नहीं जाती, इलिये माहबनीय में गिनती नही भी है । इस प्रकार यह दोनो प्रकार को माहुतियों को शप्ति करता है। माहवनीय को भी और उनको भी जो मायनीय मे नहीं दी जाती । हुत को भो और अहुत की भो॥१३॥ से घुम १६७४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे ' का. १२.६.३..१४-१६ उत्तरेऽग्नौ पशुभि पुरोडाशे पयोग रिति चरन्ति । यदु चान्यत्ते न देवा- नेव तदेवलोके प्रीपाति तऽएन प्रीता पोगन्त्यथो देवलोकमेव जयति ॥ १४ ॥ दक्षिणेऽग्नौ सुराग्रहाजुह्वति । दक्षिणेऽग्नी प्रावयन्ति पवित्राभिस्त्रिपयु- तामि पितृ नेव तत्पितृलोके प्रोणाति तऽएन प्रोताः प्रीणन्त्यथो पितृलोकमेव जयति ।। १५॥ स वापश्यात्मैव यत्सोवामणी । तस्मात्सा निरुता निरुक्तोहात्मा लोको वयोधास्तस्मात्सोऽनिरुक्तोऽनिरुक्तो हि लोकऽमात्मा वै यज्ञस्य सौगामणी वाहूऐ- न्द्रश्च वयोधाश्च तद्यदेतावभितः पशू भवतस्तस्मादिमावात्मानमभितो बाहू यथो वै पशुरेव यूपस्तद्यदेत सोनामणिक यूपमेतो यूपावभितो भवतस्तस्मादिमावा- स्मानमभितो वाहू ।। १६ ।। ब्राह्मणम् ।। ५ ।। [३] || चतुर्थ प्रपाठक || कण्डिकासख्या ॥ ११२ ।। इति नवमोऽध्याय समाप्त.॥ [३] ॥ अस्मिन्काण्डे कण्डिका-सख्या ४५६ ।। इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे मध्यम नाम द्वादश काण्ड समाप्तम् ॥ १२ ॥ बल्लिक प्रातिपीय तब घर चला गया । और कहने लगा, 'मैंने जैसा समझा था वैसा नहीं है। स जय का राज्य तो दुष्टरीतु का ही है। चाक स्थपति ने भाग इस प्रकार से यश कराया है" ॥१३॥ उत्तरवेदी मे पशुमो, पुरोडाशो भौर दूध के ग्रहों से यज्ञ करते हैं । और अन्य चीजों से भी। इस प्रकार देवो को देवलोक में प्रसन्न करता है। प्रसन्न होकर ये भी उसको प्रसन्न करते हैं और वह देवलोक को जीत लेता है ।।१४।। दक्षिणवेदी मे सुराग्रहो की पाहुति देता है। दक्षिणवेदी के पास तिहरे छन्नों से पानते हैं । इस प्रकार पितरो को पितृलोक म प्रसन्न करता है। और ये प्रसन्न होकर इसपो प्रसन्न करते हैं और यह पितृलोक को जीत लेता है ।शा सोधामणी शरीर ही है, इसलिये वह निरुक्त (निश्चित) है क्योकि यह दारीर भी तो निरक्त है । और वयोपर या इन्द्र यह लोक है। लोक अनिरुक्त है, इसलिये यह भी प्रनिरुक्त है । सौत्रामणी पारीर है । इन्द्र का पशु और वयोधा का पशु इसकी दो भुजायें हैं । ये वो पशु-पाहुतियां पौधामणो के दोनो ओर दो जाती है। इसीलिये दारीर के दोना पोर भुजायें हैं । जसा पशु, बसा यूप । सोमामणो यूप को दोन। और दो और यूप होत हैं। इसी लिये शरीर के दोनो पोर भुजायें होती हैं ।।१६।।
द्वादश-काण्ड
कण्डिका-सत्या
प्रपाठक
प्रथम [१२.३.३]
द्वितोय [१२.५.२]
तृतीय [१२.८.१]
चतुर्थ [१२.६.३]
६५
१२०
११२
पूर्व के काण्डो का योग ५६३८
पूर्णयोग ६३९७
मुद्रक पपश्री प्रकाशन एण्ड प्रिटसं, १२-चमेलियन रोड, दिला।
त्रयोदश-काण्ड अथाश्वमेधनामत्रयोदशं काण्डम् ब्रह्मोदनपाक: - अध्याय १--ब्राह्मण १ ओ३म् । ब्रह्मोदन पचति । रेत एव तहते यदाज्यमुच्छिष्यते तेन रश- नामस्यज्यादते ते नो वाऽप्राज्य प्राजापत्योऽश्व. प्रजापतिमेव लेजसा समर्धयत्यपू, तो वाइएषोऽमेध्यो यदश्व ॥१॥ दर्भमयो रशना भवति । पवित्र वैदर्भाः पुनात्येवैन पूतमेवैन मेध्यमालभते ॥ २॥ अश्वस्य माऽप्रालब्धस्य । रेतऽउदकामत्तत्सुवर्ण हिरण्यमभवद्यत्सुवर्ण हिरण्य ददात्यश्वमेव रेतसा समर्धयति ।। ३ ।। शतम् ६५०० ।। प्रजापतिर्यज्ञमराजत । तस्य महिमाऽपाक्रमत्स महत्विजः प्राविशत्त महत्वि- भिरबच्चत्त महत्विभिरन्यविन्दद्यन्महत्विजो ब्रह्मोदन प्राश्नन्ति महिमानमेव तद्यज्ञस्य यजमानोऽवरूद्ध ब्रह्मौदने सुवर्ण हिरण्य ददाति रेतो वाऽमोदनो रेतो मध्ययुं ब्रह्मोदन को एकाता है। इस प्रकार वह वीर्य को धारण करता है, (मर्थात प्रश्वमेघ यज्ञ में ब्रह्मोदनकोयं का कार्य करता है) । जो घी बच रहे उससे रस्सी को पड़ता है और लेता है। घी तेज है। प्रश्व प्रजापति का है। प्रजापति को तेज से सम्पन्न करता है। यह घोडा जो है वह यज्ञ के लिये अपविष और प्रमेभ्य है ॥१॥ रस्सी दर्भ की होती है। दर्भ पवित्र होते है । इस प्रकार पोजे को पवित्र करता है और उसको पविय तथा मध्य बनाकर उसका मालमन करता है ॥२॥ जय पश्व का मालभन हो गया तो उसका वीयं उससे चला गया और सोना बन गया । इसलिये जब सोना दक्षिणा मे देता है तो मानो पोडे को वीर्य से सम्पन्न करता प्रजापति ने यज्ञ किया । उसकी महिमा उससे चली गई और महा ऋत्विजो मे घुस गई । इन महा ऋस्विजो के साथ वह तलाश करता फिरा। महा ऋविजो के साथ उसने उसको पाया । जब महा अस्विम लोग ब्रह्मोदन साते हैं तो पजमान यश की महिमा को उपलब्ध करता है । ब्रह्मोदन के साथ स्वर्ण की दक्षिणा भी देता है, क्योकि मोदन भी वीर्य है और स्वर्ण भो वीर्य । वीर्य के द्वारा घोड़े मे वीर्य स्थापित करता है । यह सोना सो मान का होता है, क्योकि मनुष्य की मायु सौ वर्ष मोर सौ पराक्रम को होती है । इस प्रकार माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे . वाहिरण्य रेनसंवास्मिस्ततो दधाति शतमान भवति शतायुर्वं पुरुष गतेन्द्रिय- ऽग्रायुरेवेन्द्रिय वीर्यमात्मन्धत्ते चतुष्टयोरपो वसतीवरीमध्यमायान्हे गृह्वाति ता दिग्भ्य समाहृता भवन्ति दिक्ष वाऽनन्नमनमापोऽन्नेनैवास्माऽअन्नमवरुद्ध ॥४॥ ब्राह्मणम् ॥ ११॥ (१.१) सपने में पराक्रम, वीयं पौर आयु को धारण करता है। मध्याह्न मे चार प्रकार के बसती- वरी जलो को इकट्ठा करता है। वे चारो दिशामो से लाये जाते हैं। क्योकि भन्न दिशाम्रो में है और जल अन्न है। इस प्रकार अन्न के द्वारा उस की प्राप्ति कराता ॥४॥ अश्नग्य वन्धनप्रोक्षगगादि अध्याय १–त्राह्मण २ व्युद्धमु वाइएतद्यज्ञस्य। यदयजुष्करण क्रियतऽइमामगृमणरशनामृतस्येत्य श्वाभिधानोमादत्त यजुष्कृत्य यजस्य समृद्ध पे द्वादशारलिभवति द्वादश मासा सवत्सर सवत्सरमेव यज्ञमाप्नोति ।।१॥ तदा । द्वादशारत्नी रशना कार्या३ त्रयोदशारत्नी३रीत्यूपभो पाएप- ऽऋतूना यत्सवत्स रस्तस्य योदशो मासो विष्टपमृषभएप यज्ञाना यदश्वमेयो यथा वाऽपभस्य विष्टपमेयमेतस्य विष्टपं त्रयोदशमरलि रशनायामुपादध्या- राद्ययऽपभस्य । विष्टप सस्क्रियते तादृक्तत् ।।२।। विना यजु के जो यज्ञ किया जाता है वह सफल नहीं होता। यज्ञ की सफलता के हेतु यत्रु सम्पन्न करने के लिये वह नीचे के मा से (मश्व+अभियानी) पा की रस्मा को लेता है दमामगृभरगन् रगनामृतस्य। (यजु० २५४२) ग्रहनु की इस रस्सी को मैंने पना' । इत्यादि। यह बारह हाथ की होती है । सवत्सर में बारह मास होत है। इस प्रकार सवत्सर की यज्ञ की प्राप्ति करता है ॥१॥ इस प्रकार का करते हैं कि बारह हाथ को रस्सी हो या तरह की। सवत्सर म पभ या साड है, तेरहवा महीना उमका कुबह है, प्रजमध यशों म ऋषभ या सांड है। यह जो रस्लो का तरहबा हाथ है वह इस पभ का बुबड है । यदि वरह हाथ की रस्मो होगी, तो ऐसा ही होगा जैसे इस साद का कुम्बद्ध ।। २ ॥ ।
- का० १३..१, २. ३-2 अश्वमेय-निरूपणम् । अभिवाऽप्रतीति । तस्मादश्वमेधयाजी सर्वा दिशोऽभिजति भुवनममोति भुवन तनपनि यनासि धत्तंति यन्तारमेवन धरि करोति म त्वमग्नि शानर- मि-यमिनेा वसानर गणपनि सपथस गति प्रजनन पशुभि प्रथयति स्वाहाकृत इति वपट्कारऽवास्यप स्वगा वा देवेभ्यऽऽवि देवेभ्य एवन स्वगा करोति प्रजापतयऽइति प्राजापत्योऽश्वः स्वयंवन देवनया समयति ॥ ३ ॥ ईश्वरो वापः । प्रातिमा ब्रह्मणे देवेयोऽप्रतिप्रोच्याश्व यध्नाति ब्रह्मन्न. श्व भन्स्यामि देवेभ्य, प्रजापतये तेन राध्याममिति ब्रह्माणमाम व्यते ब्रह्मा- एवंन प्रतिरोध बध्नाति नातिमायति त पान देवेभ्य प्रजापतये तेन रानु- हीनि ब्रह्मा प्रसोति स्वयंवा देवतया समर्धयत्यय प्रोक्षत्यमावेव बन्धुः ॥ ४ ॥ स प्रोक्षति । प्रजापतये त्या जुष्ट प्रोक्षामोति प्रजापति देवाना वीर्यव- तमो-वीयमेवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूना बोयंवर मः ॥५॥ (इस मन से रस्सी को घोडे को गर्दन मे डालता है): अभिधासि भुनममि यन्तासि पर्ता, सत्यमग्नि वैश्वानर सप्रथस गच्छ स्वाहावृत्तः॥ (यजु० २२॥३) 'तू अभिधा या घेरन वाली है"। इसलिय तो अश्वमेष करने वाला सब दिशामों को जीत लेता है। 'भुवन है तू"। इस ससार यो जीतता है । 'तू शासक और पारक है"। इससे उसको शारा : (यन्ना) और धारक बनाता है । 'तू अग्नि श्वानर ये पारा जा।" इससे यह उसको पनि वैश्वानर के पास भेजता है। 'सप्रथस गच्छ' इससे उसको प्रना मोर पशुप्रो तर विस्तुत करता है । 'स्वाहाकृत ' यह वपट्कार है। "स्वगामा देवेभ्य"1 (यजु० २२॥१) उससे उसका देवो के लिये स्वागत कराता है। प्रजापतये"। (यजु० २२१४) यह भइन प्रजापति का है। इस प्रकार इसको इसी देवता के द्वारा समुद्र करता है ॥ ३॥ जो घोडे वो ब्रह्मा या देवताभी को कहे बिना बाधता है, वह दुख उठाता है। इसलिय वह ब्रह्मा को सम्बोधन करता है 'हे ब्रह्मा, मैं पश्व को देवतापो के लिये प्रजापति के लिय पाधू मा। गुगे सम्द्धि हो।" ब्रह्मा को आमत्रण करन के पश्चात् घोडे को बाधता है और कोई दुख नही उठाता ! ब्रह्मा कहता है 'इमको देवतागो के लिये, प्रजापति क सय शायो ।" और इस प्रकार अश्व को उसके ही देवता को अर्पण करता है। मव जल के छोटे रता है । इसका आप तो वही है जो रहते कहा जा चुका है ॥४॥ यह इस मन से छोटे देता है :- प्रजातये या दुष्ट प्रोक्षामि प्रजापति देवो मे सबसे प्रबल है, इसलिये, प्रजापति यो अर्पण" क ये वह इनको प्रक्स बनाता है। इसीलिये पशुओ मे घोडा सबसे प्रवल है ॥५॥ (यजु० २२१७) १६०२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.१.२.६.६ . इन्द्राग्निम्पा त्वा जुष्ट प्रोक्षामोति । इन्द्राग्नी व देवानामोजस्वितमाऽप्रोज- एवास्मिन्दधाति तस्मादश्व: पानामोजस्वितमः ॥ ६ ॥ वायवे त्वा जुष्ट प्रोक्षामिति । वायुर्वे देवानामाशिष्ठो जवमेवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूनामाशिष्ठः ॥७॥ विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्ट प्रोक्षामोति । विश्वे व देवा देवानां यशस्वि- तमाः यशऽएवास्मिन्दधाति तस्मादश्व: पमूना यशस्विनमः सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्ट प्रोक्षामीति ।।८।। तदाहुः। यत्प्राजापत्योऽश्वोऽय कथाऽप्यन्याभ्यो देवताभ्यः प्रोक्षतीति सर्वा वै देवताऽअश्वमेधेऽन्वायत्ता यदाह सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्ट नोक्षामोति सर्वाऽएवा- स्मिन्देवताऽनन्दायातयति तस्मादश्वमेधे सर्वा देवताऽअन्वायत्ताः पाप्मा वाऽएत भ्रातृव्य ईन्सति योऽश्वमेधेन यजते वोऽश्यः परो मत. परः श्वेति श्वान चतुरक्ष हत्वाऽधस्पदमश्वस्योपःलावयति वबणैवैनमवकामति नन पाप्मा भ्रातृव्यऽग्रा- प्नोति ।। ६॥ ब्राह्मणम् ॥२॥ (१.२.) इन्द्राग्निभ्या त्या जुष्ट प्रोक्षामि ।" (यजु• २२१५) इन्द्र और अग्नि देवो में सबसे पोज वाले है । इसमे ओज स्थापित करता है, इसलिये घोडा सब पशुओ मे ओज नाला है ||६|| वायबे स्वा जुष्ट प्रोक्षामि। (यजु• २२२५) "वायु देवो में सबसे तेज है (आशिष्ठ) है, उसमें तेजी स्थापित करता है। इसलिये पशुओ में सबसे सेन घोडा है ॥७॥ विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्ट प्रोक्षामि। (यजु० २२१५) 'विश्वेदेवा' देवो मे सबसे पशस्वो है। इस मे यश स्थापित करता है । घोडा पशुप्रो मे सबसे यशस्वी है, ' सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्ट प्रोक्षामि"। इससे यह सब देवतामो के लिये पो को अर्पित करता है ॥८॥ इस पर शका करते हैं कि घोडा तो प्रजापति का है, फिर अन्य देवतानो के लिये छोटे क्यो दिये जाते हैं । वस्तुतः अश्वमेघ मे सब देव सम्बद्ध हैं। सब देवताग्री के लिय छोटे देकर सब देवतामो को सम्बद कर लेता है। इसलिये अश्वमेघ मे सब देववा सम्बद्ध है। वो अश्वमेघ यज्ञ करता है उसका दुष्ट शत्र उसको परास्त करना चाहता है। घोडा वज है । चार पास वाले (चतुरक्ष) (चार माखो का जुत्ता वह है जो दु-मु हा होता है, या जिसकी मानो के पास चिह्न होते हैं, कुत्ते को मारकर "कुत्ता मर गया" बहकर पोडे के पर के नीचे बहाता है। इस प्रकार वल से उसको कुचल देता है। इस प्रकार दुष्ट शत्र. उसको नहीं पकड सकता है।
राहसमाहुतयः - अध्याय-ब्राह्मण ३ यथा वे हविपोहुतस्य स्कन्देत् । गवमेयत्पशो स्कन्दति य निक्तमनालन्ध- मुत्सृजन्ति यत्स्तोकीया जुहोति सर्वहुतमेवैन जुहोत्यस्कन्दायास्कन्न हि सद्यद्ध - तस्य स्कन्दति सहस्र जुहोति सहस्रसमितो में स्वर्गो लोक: स्वर्गस्य लोकस्याभि- जित्यं ॥१॥ तदाहु । यन्मिता जुहुयात्परिमितमवरुन्धीतेत्यमिता जुहोत्थरिमितस्यवा- वरुद्धयाऽउवाच ह प्रजापति स्तोकीयासु वाऽमहमश्वमेघ सस्थापयामि तेन सस्थितेनैवात ऊध्वं चरामीति ॥ २॥ मग्नये स्वाहेति । अग्नयऽएवंन जुहोति सोमाय स्वाहेति सोमायवनं जमे हवि मे से आहुति देते समय कुछ नीचे गिर पडता है। इसी प्रकार जब पशु को पालभन बिना किये ही छोटा देकर छोड़ देते हैं तो इसका तात्पर्य यह है कि पशु मे से भाहुति से पूर्व कुछ नीचे गिर गया। स्तोकोय आहुतियो इसलिये देवा है कि 'सर्वहुत' अर्थात् पूरी चीज की आहुति हो सके । जिससे "फैलने' का प्रतिकार हो सके । इस प्रकार जो आहुति देते समय गिर गया वह न गिरने के बराबर हो गया। एक सहस्स पाहुतिया देता है। स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये, क्योकि स्वगं सहस्र वाला है ।।१।। इस विषय मे कहते है कि यदि परिमित पाहुतिया देगा तो परिमित फल होगा। इसलिये मनगिनत आहुतिया देता है, अपरिमित फल की प्राप्ति के लिये । प्रजापति ने पहा, 'मैं स्तोकीय आहुतियो पर मश्वमेय को स्थापित करता है, इस स्थापित पर मैं ऊपर चढू गा" ॥२॥ "भग्नये स्वाहा" से (यजु• २२१६) अग्नि के लिये प्राहुति देता है। "सोमाय स्वाहा से (यजु० २२१६) सोम के लिये। "प्रपा मोदाय स्वाहा' से जलो के लिये। "सवित्रे स्वाहा से सविता के लिये। "वायचे स्वाहा वायु के लिये। "विष्णये स्वाहा' से विष्णु के लिये। "इन्द्राय स्वाहा इन्द्र के लिये। "महस्पतये स्याहा मे बृहस्पति के लिये। "मित्राय स्वाहा' से मित्र के लिये। | "वरणाय स्वाहा' से वरुण के लिये ही। १९९३ 30 माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३. १. ३. ३.५ जुहोत्यो मोदाय स्वाहेत्य भय एवैन ,जुहोति समेि स्वाहेति मवित्राएदन जुहोनि वायवे स्वाहेति वायवएवेनं जुहोति विष्णवे स्वाहेति विष्णव एवेन जहोतीन्द्राय स्वाहेतोन्द्रायन जुहोति बहस्पतये स्वाहेति व हस्पतयऽएा जुहोति मित्राय स्वाहेति मित्रायो जुहोति वरुणाय स्वाहेति वरुणायवर्ग जुहोत्येतावन्तो वं सर्वे देवास्म्य एवंन जुहोति पराचीजें होति पराङिव व स्वर्गो लोकः स्वर्ग- स्य लोकस्याभिजित्ये॥॥ ईश्वगे वाइएपः । पराङ् प्रदघोर्यः पराचोराइत जुहोति पुनरावर्त तेऽस्मि- मेव लोके प्रतितिप्रत्येताह वाव स यज्ञस्य सस्थितिमुवाचास्कन्दायास्क- न हि तद्य तस्य स्कन्दति ॥ ४।। यया ये हवियोऽहुतस्य सन्देत् । एवमेनत्पशो स्कन्दति पं प्रोक्षिसमना. लम्ममु-सनन्नि पद पारिश जुहोनि मर्वहुतमेवन होत्यस्कन्दायाकन हि ता. दूतस्य स्कन्दति हिमाराय स्वाहा हिताय स्वाहेत्तानि पाऽपश्वस्य रूपाणि .. तान्येवावन्दे ॥५॥ सदाहुः । मनानुतिय रूपाणि नेता होतव्याऽइत्यथो सल्यान पामस्व. इनने देवता हैं । इनके लिये पाहनिरा देता है। लगातार आहुतियां देता है । वर्ग को प्राधि के लिये, क्योकि स्वर्ग लगानार है। (पार के प्रोक्षण पर उमरे शरीर में जन सी बूदे टपाता है।) उन्हीं के माप गो आहुतियां दी जाती है ये गीय पाहनिया पहलाती है। अगर १० पर दिये गये हैं। परदा माठिया हो गई तो ११को बाल फिर पड़ी छ भत्र प्रारम्भ होता है। यो प्रकार एक हजार तक या उन समय तक जब पोरे के परीर में गिरना कब हो बराबर बानियादी जाती है" 11 पातु मो शोधा माहनिया देना नायगा, वह पीधा पला रायमा| Trये फिर लौटा रामोसमष्टि जमाने के पिया (प्रजापति ने मां को यम को पूर्णता रहा है. गिरे दूर को प्राकार करने के नियं। योनि ऐगा कान में भी भाग गिरामा है. बद वेगिरे हुवे के तुल्य हो जाता है ॥४॥ सपात गमर हार में ने दुविर परता है, जीसार जर बिना भानमन नहलामा हुमा घोर दिया जाता है. नो माना यह हाल में धरि गम। "Fil" की पाठिया इसलियो सानो है कि भारत को माना जा रोक । गिरे हुने *प्रतिनि। यह को गिना शम है, यह नि मानिam) गिरे तुम्न हा आता है। (पर. 10) हिरा पाहा, हिदार राहा."यदि (ोम में प्रातिय है। बस मरमेनानि नि।
4 फ०१३.१.३ ६.८ अश्वमेघ-निरूपणम् १६८५ मेधः सतिष्ठते यद् पाणि जुहोति होतव्याऽएवेति बहिर्धा वाऽएतमायतनास्करोति भातृव्यमस्मै जनयति यस्यानायतनेऽन्यत्राग्नेराहुनोर्जुहोति ॥ ६ ॥ सावित्र्याऽएवेष्टेः । पुरस्तादनुद् त्य मकृदेव रूपाण्यायनीये जुहोत्यायतन- एवाहुतीर्जुहोति नास्मै नातव्य जनयति यज्ञमुपे यज्ञमुखे जुहोति यज्ञस्य सतत्या- अव्यवच्छेदाय ॥ ७॥ तदाह । यद्यशमुखे-यज्ञमुसे जुहुयात्पशुभिव्य॒ध्येत पापोयान्स्यात्सकदेव होतव्या न पापीयान्भवत्यष्टाचत्वारिशत जुहोत्यष्टाचत्वारिशदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यवास्मं पशूनवरुद्ध एक्मतिरिक्त जुहोति तस्मादेक. प्रजा. स्वधु कः ।। ८॥ पाह्मणम् ।। ३ ।। (१.३) इस पर रहते हैं "रूप तो माहुति के योग्य नहीं हैं। इनकी पाहुति नही देनी पाहिये" । परन्तु यह भी कहते है कि जो रूपो को प्राहुति देता है, वह अश्वमेध को पूर्ण फरता है, इसलिये ये माहुतिया हो जानी चाहिये"। जब कोई प्रायतन या स्थान के बाहर या अग्मि (वेदो) को छोडकर अन्यत्र माहु- तिया देता है, वह यजमान को स्थान से बाहर कर देता है और उसके लिये शव उत्पन्न कर देता है ॥६॥ सावित्री को माहुति से पहले जल्दी जल्दी एक बार (ऊपर के मत्रो से) रूपो को पाहुति माहवनीय मे देता है, इस प्रकार ये पाहुतिया स्थान में ही दी जाती है (बाहर नही) 1 उसफा शत्रु भी उत्पन्न नहीं होने पाता । प्रत्येक यज्ञ के प्रारम्भ मे माहुतिया देता • है, जिससे यज्ञ को सतति बनी रहे. टूटे नही ॥७॥ इस पर कहते हैं यदि हर यज्ञ के प्रारम्भ मे माहुतिया देगा तो पायो से वचित रहेगा और दरिद्र हो जायगा ! एक साथ ही माहुतिया होनी चाहिये। इस प्रकार न तो पशुपो से वचित होगा, न दरिद्र होगा। पडतालीस (४८) माहुतिया देता है । जगती मे ४८ प्रक्षर होते हैं । पशु जयती छन्द वाले है (पशु चसते फिरते हैं, क्योकि जगती भी गम् पातु से निकला है) जगती के द्वारा यह यजमान के लिय पशुप्रो की प्राप्ति करता है। एक अतिरिक्त भाहुति देता है । उससे प्रजा मे एक पुरुष को समृद्धि होती है ।।। ।
साविश्य इष्टयः अध्याय ?--ब्राह्मण ४ प्रजापतिरश्वमेधमजत । सोऽस्मात्सृष्टः पताइस दिशोऽनुप्राविशत्त देवाः प्रपमैच्छस्तमिष्टिभिरनुप्रायुञ्जत तमिष्टिभिरग्वैच्छस्तमिष्टिभिरन्वविन्द- भ्यदिष्टिभिर्यजतेऽश्वमेव तन्मध्य यजमानोऽपिच्छति ।। १॥ सावित्र्यो भवन्ति । इयं व सविता यो वाऽग्रस्यां निलयते योऽन्यत्यस्या वाव तमनुविन्दन्ति न वाइमा कश्चन तिर्यड्नोवोऽत्येतुमर्हति यत्माविश्यो भव- न्वययस्यवानुवित्त्यै ॥ २॥ तदाहुः। प्र वाऽएतदश्वो मोयते यतारानि न ह्यनं प्रत्यावर्तयनीति यत्साय धृतीजुहोति शेमो वै धृतः क्षेमोराभिः क्षेमेणवेन दाधार तस्मात्साय मनु. ष्याश्च पशवश्च क्षेम्या भवन्त्यय यत्प्रातरिष्टिभिर्यजतऽइच्छत्येवंन तत्तस्मादिवा नष्टंप एति यद्वेव साय धृतोर्जुहोति प्रातरिष्टिभिर्यजते योगक्षेममेव तयजमानः कल्पयते तस्माद्यतेन यज्ञ न यजन्ते क्लुप्तः प्रजाना योगक्षेमो भवति ॥ ३॥ ब्राह्मणम् ॥ ४॥ (१४) प्रजापति ने प्रश्वमेध बनाया । वह इस से उत्पन्न होकर चला गया,दिशामो मे प्रविष्ट हो गया। देव इसकी खोज में गये। इसकी इच्छा को इप्टियो द्वारा उन्होने इसका पीछा किया । इष्टियो द्वारा इसकी सोज की । इप्टियो द्वारा इसको प्रान किया । जब यजमान इप्टिया करता है, तो ऐसे प्रश्न सो खोज करता है जो मेध्य (यश के योग्य) हो ॥१॥ यह इष्टिया सविता की होती हैं। यह पृथिको सविता है। यदि कोई इसमें छिप जाय, या अन्य धला जाय तो लोग उसको यही तलाश करेंगे । क्योकि चाहे कोई सीधा जाय या ऊपर को जाय, पृषिनी से बाहर न जा सकेमा। ये सबिता को होनी है जिससे प्रश्व की प्राप्ति की जा सरे ॥२॥ इस विषय में कहते हैं कि जब घोडा सीधा जाता है तो लुप्त हो जाता है, क्याकि के उसको लौटाते नही । सायंकाल को जो 'नि' पाहुति देता है तो पति क्षेम है, क्षम रात्रि है। रात्रि से ही इसकी स्थापना करता है, क्योकि सायकाल से ही पशु और मनुष्य विधाम लेते हैं । जबकास की इष्टियां करता है तो उस पोड़े वी तलाम करता है। क्यो जो बुध खो जाता है उसे प्रान,काल ही खोजते हैं, यह जो शाम को वृत्ति की माहुतियां देता है और प्रात कान गो इप्टिया करता है, मानो यजमान का योगक्षेम चाहता है । इसलिये जहाँ यह यज्ञ किया जाता है प्रथा को मामलेम होता है ।।३।।
माथागानम अध्याय १-नाह्मण ५ अप वाऽएतस्मात् । श्री राष्ट्र कामति योऽश्वमेयेन यजते यदा व पुरुष: श्रियं गच्छति वीणाऽस्मै वाद्यते ब्राह्मणो वीणागाथिनो संवत्सर गायतः श्रियं वा. एतद्र प यद्वीणा श्रियमेवास्मिस्तद्धत्तः ॥ १॥ सदाहुः । यदुभी ब्राह्मणो गायेतामपास्माक्षम झामेनहालो वा एतद्रप यद्याह्मणो न वै ब्रह्मरिण क्षत्र रमतऽइति ॥ २ ॥ यदुभी राजन्यो । अपास्माद्ब्रह्मवर्चस कामेक्षत्रस्य वाएतद् प यद्राजन्यो न वै क्षत्रं ब्रह्मवर्चस रमतऽइति ब्राह्मणोऽन्यो गायति गजन्योऽन्यो ब्रह्म वं ब्राह्मणः क्षय राजन्यस्तदस्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयत. श्रीः परिगृहोता भवति ॥३॥ तदाहुः । यदुभो दिवा गायेता पशुकाऽस्माच्छी स्याद्ब्रह्मणो वाऽएतद्प यदयंदा वै राजा कामयतेऽथ ब्राह्मण जिनाति पापीयोस्तु भवति ॥ ४ ॥ यदुमौ नक्तम् । अपास्माद्ब्रह्मवर्चस कामेत्क्षत्रस्य वाऽएतद्प यद्रानिनं वे जो अश्वमेध करता है उसको श्री तथा राष्ट्र उसके पास से चले जाते हैं । जब पुरुष को भी मिलती है तो इसके लिये वीणा बजाते हैं। दो ब्राह्मण वीणा बजाने वाले साल भर गाते । वीणा श्री का रूप है। वे दोनो इसमे श्री की स्थापना करते इस पर प्राक्षेप करते हैं कि यदि दोनो गाने वाले, ब्राह्मण ही होगे तो धनियत्व उससे पला जायेगा क्यो ब्राह्मण ब्रह्म (ब्राह्मणत्व) का रूप है । क्षनियत्व (क्षन) ब्राह्मणत्व (ब्रह्म) मे रुचि नहीं रखता ॥१॥ यदि दोनो क्षत्रिय होगे तो उससे ब्रह्मवर्चस मिल कर चला जायेगा । पयोकि क्षत्रिय क्षत्रियत्व का रूप है। पत्र में ब्रह्मवर्षस रुचि नही रखता। इसलिये एक गाने वाला ब्राह्मण होता है और एक क्षत्रिय, ब्राह्मण ब्रह्म रूप है मौर क्षत्रिय का। इस प्रकार इसकी श्री दोनो भोर से ब्राह्मणत्व मोर क्षत्रियत्व से सुरक्षित रहती है ।।३।। एक मोर प्रश्न है कि यदि दोनो दिन के समय गायें तो उसकी श्री उसरी चली जाय, क्योकि दिन ब्रह्म का रूप है । यदि राजा चाहे तो ब्राह्मण को सता सकता है, परन्तु पर हानि उठायेंगा ॥४॥ शाद दोनों रात को गायें, वो उससे ब्रह्मवर्षस चला जायगा, क्योकि रात्रि क्षत्रियाद - १६८७ सावित्र्य इष्टयः अध्याय १--ब्राह्मण ४ प्रजापतिरश्वमेधममृजत । सोऽस्मात्सष्ट पताइस दिशोऽनुप्राविशत देवा प्रपमच्छस्तमिष्टिभिरनुप्रायुञ्जत तमिष्टिभिर वैच्छस्तमिष्टिभिरन्वविन्द- न्यदिष्टिभिर्यजतेऽश्वमेव तन्मेध्य यजमानोऽन्विच्छति ॥ १ ॥ सावित्र्यो भवन्ति । इय वै सविता यो वाऽमस्या निलयते योऽन्यत्यस्या वाव तमनुविन्दन्ति न वाइमा कश्चन तिर्यङ्नोर्थोऽत्येतुमर्हति यत्सावित्र्यो भव. नवश्यस्येवानुवित्त्यै ॥२॥ तदाहु । प्र वाऽएतदश्वो मीयते यत्परानि न ह्यन प्रत्यावर्तयनीति यत्साय धृती होति क्षेमो वै घृत क्षेमोराति क्षेमेणवैन दावार तस्मात्साय मनु ध्याश्न पशवश्च क्षेम्या भवन्त्यथ यत्प्रातरिष्टिभिर्यजतऽइच्छत्ये वन तत्तस्मादिवा नष्टंपऽएति यदेव साय धृतोर्जुहोति प्रातरिष्टिभिर्यजते योगक्षेममेव तद्य जमान कल्पयते तस्माद्यतेन यज्ञ न यजन्ते क्लुप्त प्रजाना योगक्षेमो भवति ॥३॥ ब्राह्मणम् ।।४।। (१४) प्रजापति ने प्रश्वमेध बनाया। वह इस से उत्पन्न होकर चला गया,दिशायो मे प्रविष्ट हो गया। देव इसकी खोज में गये। इसकी इच्छा को इष्टियो द्वारा उन्होने इसका पीछा किया । इप्टियो द्वारा इसकी खोज की। इष्टियों द्वारा इसको प्राप्त किया । जब यजमान इष्टिया करता है, तो ऐसे प्रश्व की खोज करता है जो मेध्य (यज्ञ के योग्य) हो ॥१॥ यह दष्टिया सविता की होती हैं । यह पृथिवी सविता है । यदि कोई इस मे छिप जाय, या अन्यत्र चला जाय तो लोग उसको यही तलाश करेंगे । क्योकि चाहे कोई सीधा जाय या ऊपर को जाय, पृथिवी से बाहर न जा सकेगा। ये सविता को होती हैं जिससे प्रश्व की प्राप्ति की जा सके ।।२।। इस विषय मे कहते हैं कि जब घोडा सीधा जाता है तो लुप्त हो जाता है, क्योकि वे उसको लौटाते नहीं । सायकाल को जो 'पति' पाहुति देता है तो घृति क्षेम है, क्षम राधि है । रानि से ही इसकी स्थापना करता है, क्योंकि सायकान को ही पशु और मनुष्य विश्राम लेते हैं । जब प्रात काल को इष्टिया करता है तो उस घोडे की तलाश करता है। क्यो जो कुछ खो जाता है गरी प्रात काल हो सोजते हैं, यह जो शाम को पति को पाहुतिया देता है और प्रात कार को इष्टिया करता है, मानो यजमान का योगक्षेम चाहता है । इसलिये जहां यह यत्र किया जाता है प्रना का योगक्षेम होता है ||३|| गाथागानमा अध्याय १-ब्राह्मण ५ अप वाएतस्मात् । थी राष्ट्र कामति योऽश्यमेधेन यजते यदा वे पुरुप: श्रियं गच्छति वीणाऽस्मै वाद्यते ब्राह्मणो वोणागाथिनो संवत्सरं गायतः श्रियं वा- sएतद्र प यद्वीणा श्रियमेवास्मिस्तद्वत्तः॥१॥ तदाहुः । यदुभो ब्राह्मणी गायेतामपास्माक्षयं कामेव्हाणो पाइएतद् प यद्ब्राह्मणो न व ब्रह्मणि क्षय रमतऽइति ।। २ ।। यदुभौ राजन्यो । अपास्माद्ब्रह्मवर्चसं कामेक्षयस्य वा एतद्रूप यद्राजन्यो न चै क्ष ब्रह्मवर्चस रमतइति ब्राह्मणोऽन्यो गायति राजन्योऽन्यो ब्रह्म वै प्राह्मणः क्षात्र राजन्यस्तदस्य ब्रह्मणा घ अयण चोभयतः श्रीः परिगृहीता तदाहुः । यदुभी दिवा गायेतां प्रन शुकाऽस्माट्रीः स्याद्ब्रह्मणो वाऽएतद्पं यदादा व राजा कामयतेऽथ प्राह्मण जिनाति पापीयांस्तु भवति ।। ४ ।। यदुभी नत्तम् । अपास्माद्ब्रह्मवर्चसं कामेत्क्षयस्य वाऽएतद् प यद्रागिन व जो मवमेध करता है उसकी श्री तथा राष्ट्र उसके पास से चले जाते हैं । जब पुरुष को भी मिलती है तो इसके लिये वीणा बजाते हैं। दो ब्राह्मण वीणा बजाने वाले साल भर पाते हैं। पौणा थी का रूप है। ये दोनो इसमे थी की स्थापना करते भवति ॥ ३ ॥ इस पर माक्षेप करते हैं कि यदि दोनो गाने वाले, ब्राह्मण ही होगे तो क्षत्रियत्व उससे चला जायेगा क्यो ब्राह्मण ब्रह्म (प्राह्मणत्य) का रूप है। क्षत्रियत्य (क्षत्र) ब्राह्मणत्व (ब्रह्म) मे रुचि नही रखता ॥२॥ यदि दोनो क्षत्रिय होगे तो उससे ब्रह्मवर्चस मिल कर चला जायेगा । क्योकि क्षत्रिय सत्रियत्व का रूप है। क्षेत्र में ब्रह्मवर्चस रुचि नहीं रखता। इसलिये एक गाने वाला ब्राह्मण होता है और एक क्षत्रिय, ब्राह्मण ब्रह्म का रूप है मोर क्षत्रिय क्षत्र का । इस प्रकार इसको श्री दोनों ओर से ब्राह्मणत्व और क्षत्रियत्व से सुरक्षित रहती है ।।३।। एक मोर प्रश्न है कि यदि दोनो दिन के समय गावें तो उसकी श्री उससे चली जाय, पयोकि दिन ब्रह्म का रूप है । यदि राना चाहे तो ब्राह्मण को सता सकता है, परन्तु घर हानि उठायेगा ॥४॥ यदि दोनो रात को गावें, तो उससे ब्रह्मवर्चस पला जायगा, क्योकि रात्रि क्षत्रियत्व 24 १९९७ १९५० माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे का० १३. १. ५. ५-६ क्षत्रे ब्रह्मवर्चसए रमतऽइति दिवा ब्राह्मणो गायति नत राजन्यस्तथो हास्य ब्रह्मणा च क्षवेण चोभयत: धी: परिगृहीता भवतीति ॥ ५॥ अयजतेत्यददादिति ब्राह्मणो गायतीष्टापूतं वै ब्राह्मणस्येष्टापूर्तेनैवैन समर्धयतीत्ययुध्यतेत्यमु सग्राममजयदिति राजन्यो युद्ध वै राजन्यस्य वीर्य वीर्यगवन समर्धयति तिस्रोऽन्यो गाथा गायति तिस्रोऽन्यः पट् सम्पद्यन्ते पड़तवः संवत्सरऽन्तुष्वेव संवत्सरे प्रतितिष्ठति ताभ्या शत ददानि शतायुर्वे पुरुपः शतेन्द्रियऽग्रायुरेवेन्द्रिय वीर्यमात्मन्धत्ते ॥ ६॥ ब्राह्मणम् ।। ६ ।। (१.५) का रूप है । क्षत्रिय ब्रह्मवर्चस मे रुचि नहीं रखता। इसलिये दिन में ब्राह्मण गाता है भोर रात में क्षनिय । इस प्रकार ब्राह्मण और क्षनिय दोनो से इसको श्री सुरक्षित रहती 'यह यज्ञ क्यिा' 'यह दान दिया' ऐसा ब्राह्मण गाता हो, क्योकि ब्राह्मण का काम 'इष्ट' की पूर्ति है । इप्ट की पूर्ति से उराको रामद्धि करता । 'उसने यह युद्ध किया", "यह सग्राम जीता" यह क्षत्रिय गाता है । क्षत्रिय का पराक्रम युद्ध है। इस प्रकार पराम द्वारा उसको समरि करता है। तीन मत्र एक गाता है और तीन दूसरा ये संवत्सर में छ. प्रतुयें होती हैं। उन दोनो को 'सो' दक्षिणा मे देता है, क्योकि पुरुप सो की मायु वाला है भोर सौ पराक्रम वाला है। इस प्रकार वह उसमे प्रायु, पराक्रम और वीर्य स्थापित करता है ॥६॥ । प्रश्वकर्णेजपः, धृतिहोमश्च -- अध्याय १--ब्राह्मण ६ विभूर्मात्रा प्रभूः पिनेति । इयं वै मातावसो पिताऽभ्यामेवेनं परिददात्यश्वो- सि ह्योऽयोति शास्त्येवंन तत्तस्माच्छिष्टा: प्रजा जायन्तेऽत्योऽसि मयोऽसीत्य- (प्रध्वयु मोर यजमान घोड़े के दाहिने कान मे जपते हैं):- विभूर्मात्रा प्रभूः पिया (यजु० २२।१६) "माता द्वारा विभूति या सतान वाला पौर गिता द्वारा प्रमुन्य या शक्ति बाला"। यह पृथ्विी माता है और वह यो रिता है। इस घोड़े यो उन्ही को भेंट करता है। प्रश्वोऽनि मोऽमि (घजु० २०१६) "तू मार्ग को प्राप्त करने वाला है (प्रश्नुते न्याप्नोति मार्गमित्यम्वः) तू चलने वाला ( 'हय् गतो" इयति याति) है"।
-- कां० १३.१.६१ अश्वमेध-निरूपणम् १६६६ त्येवैनं नयति तस्मादश्वः पशूनंत्येति तस्मादश्वः पशूनां श्रेष्ठय गच्छत्यर्वाऽमि सन्तिरसि वाज्यसीति यथा यजुरेयैतपाऽसि नृमणाऽ सीति मिथुन त्वाय ययुनामा- ऽसिशिशु माऽसीत्येतद्वाऽअश्वस्य प्रियं नामधेय प्रियेगवेन नाम्नाऽभिवदति तस्मादप्यामिनो संगत्य नाम्ना चेदभिवदतोऽन्योऽन्य समंव जानाते ।। आदित्यानां पत्वाऽम्विहींति। प्रादित्यानेवन गमयति देवाऽआशापालाइएतं देवेन्योऽश्व मेधाय प्रोक्षित रक्षतेत्ति शतं वै तल्प्या राजपुत्रामाशापालास्तेभ्य- एवेनं परिददातीह रन्तिरिह रमतामिह धूतिरिह स्वधृतिः स्वाहेति सवत्सरमा- इससे उसको ऐसा प्रादेश देता है कि प्रजा अधिक हो। अत्योसि, मयोऽसि (राजु. २२१६) "तू यत्य या निरन्तर चलने वाला, मय या सुखकर है" ऐसा कहकर उसको ले जाता है । इसीलिये घोडा पशुनो से पागे बढ जाता है । इसलिये यह पशुप्रो मे श्रेष्ठ है । अर्वासि सप्तिरसिमाज्यसि । (यजु० २२०१६) "तू 'प्रचं' या शत्रु रा नाशक है (अवंति हिनस्ति रिपून्) । तु 'सप्ति' या सिपाही के साथ चलता है (संन्येन समर्वति) तू 'वाजी, या चलने वाला है (यज गतौ)" । इसका अर्थ स्पष्ट है। वृपासि नमणा मसि । (पजु० २२।१६) "तू नर (सतान-उत्पत्ति करने में समर्थ) है और नर के से मन वाला है।" मिथुनत्व या जोडा मिलाने के लिये ऐसा कहता है । ययुन मासि शिशु माति। (यजु० २२।१६) तु 'ययु' नाम का या गतिशील है। तू शिशु' नाम का अर्थात् प्रशसनीय या दूध पीने वाला (श्यति पर करोति स्तर) है" । ये पश्व के प्रिय नाम हैं जिनसे सम्बोधित करता है। इसलिये यदि दो पुरुष पमित्र (शत्रु) भी हो भोर परस्पर एक दूसरे का नाम लेकर पुकारें तो पापस मे प्रेम करने लगते हैं ॥१॥ मादित्याना पत्वान्विहि (यजु. २२।१६) "मादित्यो के मार्ग से जा" इस प्रकार उसको मादित्यो के पास भेजता है। देवा प्रासापाला एत देवेभ्योऽश्व मेयाय प्रोक्षित रक्ष । (यजु० २२०१६) "हे दिसामो के पालने वाले देवो! इस मेष के लिये नहलाये हुये मश्व को रक्षा करो"। दिशाप्रो के पालने वाले सो विवाहित स्त्री पुरुष को सन्तान राजपुत्र होते हैं। चन्ही के मपंग इसको करता है। रतिरिह रमतामिह पुतिरिह स्वषषिः स्वाहा । (गजु. २२६१६) माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.१.६२-३ हुनोर्जुहोति पोडश नवतीरेता वाऽअश्वस्य बन्धन ताभिरेवन वनाति तस्मादश्व प्रमुक्तो बन्धनमागच्छति पोडश नवतीरेता वाऽअश्वस्य बन्धन ताभि- रेवेन बध्नाति तस्मादश्वः प्रमुक्तो बन्धन न जहाति ॥ २ ॥ राष्ट्र पाऽप्रश्वमेधः । राष्ट्र:एते व्यायच्छन्ति येऽश्व रक्षन्ति तेषां यऽ३- दृच गच्छन्ति राष्ट्रेणव ते राष्ट्र भवत्यथ ये नोडच गच्छन्ति राष्ट्रात्ते व्यवच्छि- द्यन्ते तस्माद्राष्ट्रघश्वमेधेन यजेत परा वाएप सिच्यते योऽनलोऽश्वमेधेत यजते यद्यमित्राऽअश्व विन्देरन्यज्ञोऽस्य विच्छिद्येत पापीयान्त्स्याच्छत कवचिनो रक्षन्ति यज्ञस्य सतत्याऽप्रव्यवच्छेदाय न पापीयान्गवत्यथान्यमानीय प्रोक्षेयुः सैव तन प्रायश्चिति ॥ ३ ॥ ब्राह्मणम् ।। ६ ।। (१. ६.) "यहाँ सुख है । यही यह मानन्द मनावे, यहाँ सुरक्षित स्थान है। यहाँ इसी का सुरक्षित स्थान है"। साल भर तना चार चार ग्राहुतिया देता है । ये ९०x१६=१४४० (३६०४४) हो जाती हैं । घाडे को रस्सा मे इतनी ही कडिया हाती है। उन्ही से इसको वापता है। जब घोडा छाडा जाता है, तो इसो बन्धन में पाता है। य १४४० होती हैं । इन्ही से वह पश्य को याधता है । इसलिय छोरा हुमा पोडा अपने बन्धन को नहीं छोडता ॥२॥ प्रश्व मेध राष्ट्र है । जो घोडे की रक्षा करते हैं वे राष्ट्र की रक्षा करते हैं। जो अन्त तक पहुंचते हैं वे राष्ट्र में साभी होते हैं, जो अन्त तक नही पहुँचते वै राष्ट्र से अलग हो जाते हैं । इसलिये राष्ट्री यो प्रश्वमेध यज्ञ करना चाहिय । जो बिना वल के प्रश्वमेध यज्ञ करता है, वह नष्ट हो जाता है। यदि शत्रु पश्व को ले ले तो उसका यक्ष भ्रष्ट हो जाय पौर वह दरिद्र हो जाय । सौ कवच पहने हुये योद्धा उसकी रक्षा करते हैं, जिससे यज्ञ को सतति (सिलसिला) टूट न जाय, पोर यत्रमान दरिद्र न हो जाय । (यदि पौडा खो जाय) तो दूसरे घोडे को लाकर नहलावें । यही उसका प्रायश्चित्त है ॥३॥ - प्रौद्ग्रभराहोम. अध्याय ?--ब्राह्मण ७ प्रजापतिर कामयत । भश्चमेघेन यजेयेति सोऽधाम्यत्स तपोनप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सजधाऽऽस्मतो देवताऽप्रपामामनसा दीक्षाऽभवत्साएतानि वैश्व- प्रजापति ने चाहा कि मैं पश्वमष पन करूं। उसने धम पिया पौर परिया। उग थके और तपे हुये करोर सात प्रकार के देवता निकल भायं । उगो दीक्षा मिनी
यूपत्रमाण-निरूपणम्
देवान्यपश्यत्तान्यजुहोत्ता स दीक्षामवारुन्द यद्वैश्वदेवानि जुहोति दीक्षामेव तैर्य-
जमानोऽवरुद्धऽन्यह जुहोत्ययमेव दीक्षामवरुद्ध सम्म जुहोनि सप्त वैता
देवताऽप्रपाकामस्ताभिरेवास्मै दीक्षामवरुद्ध ॥१॥
अग वाइएतेभ्यः प्राणा. कामन्ति । ये दीक्षामतिरेचयन्ति सप्ताह पचरन्ति
सप्त वै शीर्पण्या: प्राणा मारणा दीक्षा प्रापरेवास्म प्राणान्दोक्षामवन्द्र नेधा विभ-
ज्य देवता जुहोति व्यावृतो वै देवास्श्यागृतऽइमे लोकाऽऋद्धयामेव वीर्य एषु लोकेषु
प्रतितिष्ठति ॥ २॥
एकविनिः समपद्यन्ते । द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्नयऽइमे लोकाऽअसा-
वादित्य एकवि शस्तदैव क्षय सा श्रीस्तदाधिपत्य तद्बध्नस्य विष्टपं तत्म्बा-
राज्यमश्नुते ॥३॥
विशतमोग्रभणानि जुहोति । निशदक्षरा विराड्विराडु कृत्स्नस्य-
चान्नाद्यस्यावरुद्धघ चत्वार्योग्रभरणानि जुहोति त्रीणि वैश्वदेवानि सप्त सम्पद्यन्ते
सप्त वं शीर्षण्या प्राणाः प्राणा दीक्षा प्रापरेवास्मै प्राणान्दीक्षामवरूद्ध
पूर्णाहुतिमुत्तमा जुहोति प्रत्युत्तध्ये सयुक्त वाय ॥ ४ ॥
ब्रह्माणम् ।। ७ ।।(१.७ )
उसने इन "विश्वेदेवा' मातियो को देखा और इन पाहुतियो से या किया । उन्ही के द्वारा
उसने दीक्षा को प्राप्त किया। जब यजमान वैश्वदेव माहुतियां देता है ता उन्ही के द्वारा वह
दीक्षा को प्राप्त करता है। प्रतिदिन माहुतिया देता है प्रतिदिन दीक्षा को प्राप्त करता
है । सात पाहुतियां देता है। सात देवता ही तो निकले । उनसे ही इसके लिये दीक्षा
प्राप्त कराता है।
जो दीक्षा से बढ ज से है, उनके प्राण निकल जाते है । सात दिन प्रातियों दी जाती
हैं । सिर मे सात प्राण हैं, दीक्षा प्राण है, पाणी ही से प्राणो को प्रौर दीक्षा को प्राप्त
करता है । तीन भाग करके देवतानो को पाहुतियां देता है । क्योंकि तीन तरह के देव है
और तीन तरह क ये लोक । इस प्रकार वह प्रपो को इन लोको मे श्री तथा की मे
स्थापित करता है॥२॥
ये इससीस हो जाते हैं - बारह मास, पार ऋतुयें, तीन लोक पोर यह प्रादित्य
इक्कीम हो गये । इससे वहीं देवी क्षन है, वह भी है, वह माधिपत्य है, इसमे वह प्रकाश
के शिसिर को तथा राज्य को पाता है ॥३॥
तीस 'मौद्ग्रमण' माहुतियां देता है। विराट मे तीस अक्षर होते हैं । विगट का
अर्थ है 'सब पन्न' । राज अन्न की प्राप्ति ३ लिये। प्रतिदिन मोर मोदप्रभण पाहुदियो
देता है और तीन वैश्वदेव । ये हुये सात । क्योकि सिर मे सात प्राण हैं । और दीक्षा भी
प्राण है । प्राणो द्वारा इसके लिये प्राणो मौर दीक्षा को प्राप्त करता है । अन्तिम पूर्ण
प्राति को देता है। पक्ति तया सयोग की प्राप्ति के लिये ॥४॥
अध्याय १--ब्राह्मण ८ प्रजापतिरश्वमेधमसृजत । स सृष्ट प्रर्चमब्लीनात्न साम त वैश्वदेवान्युद- यच्छन्यद्वैश्वदेवानि जुहोत्यश्व मेघस्यैवोद्यत्यै । १॥ काय स्वाहा । कस्मै स्वाहा कतमस्मै स्वाहेति प्राजापत्य मुख्य करोति प्रजापतिमुखाभिरेयन देवताभिद्यच्छति ॥ २॥ स्वाहाऽऽधिमाधीताय स्वाहा। मन प्रजापतये स्वाहा पित्त विज्ञातायेति यदेव पूर्वासा ब्राह्मण तदा ॥३॥ अदित्यै स्वाहा । अदित्यं मह्यं स्वाहाऽदित्यै सुमृडोकायै स्वाहेतीय वाऽ- अदितिरनयनमुद्यच्छति ॥ ४ ॥ सरस्वत्यै स्वाहा । सरस्वत्य पावकार्य स्वाहा सरस्वत्यै वृहत्यै स्वाहेति वाग्वं सरस्वती वानवैनमुद्यच्छति ॥५॥ पूष्णे स्वाहा । पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा पूष्णे नरन्विषाय स्वाहेति पशयो में पूपा पशुभिरेवन मुद्यच्छति ॥ ६ ॥ प्रजापति ने पश्वमेध रचा। पर्थात् पश्व के रस को बहाया । जब यह बहा तो इसने पाचामी और सामो का दबा दिया। उसयो वैश्वदेवों ने उभारा । इसनिये जब वह वैश्यनेव माहुतियो को करता है तो प्रश्वमेध के उभारने के लिये ॥१॥ ये वैश्वदेव माहुतिया ये हैं। (यजु० २२०२०) काय स्वाहा, रस्म स्वाहा, तमामै स्वाहा । प्राजापत्य माहुति को पहले देता है। प्रश्वमघ को प्रजापति मादि देवो के द्वारा उभारता है ॥२॥ स्वाहाधिमाधीताय स्वाहा, मन प्रजापतये स्वाहा, चित्तं विज्ञाताय । जो पहन मत्र! पा रहस्य था वह इनानी ॥३॥ भादित्य स्वाहा, पादित्य मय स्वाहा, प्रादित्य मुमुदीराय स्वाहा । यह पृथ्वी ही प्रदिति है । इससे यह उसको उभारता है ॥४॥ सरस्वत्यै स्वाहा, सरस्वत्वं पावकार्य स्वाहा, सरस्वत्यै वृहत्य स्वाहा । बागी सरस्वती है, उसी से उसको उभारता है ।।५।। पूप्ये स्वाहा, पूरणे प्रपथ्याप स्वाहा, पुणे नरं दिपाय स्वाहा । पाही पूपा है । पगुषों द्वारा इसरो उभारता है ॥५॥ १९६१ माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे पा० १३.१.६२-६ एव शौर्य महिमान दधाति तस्मात्पुरा राजन्य शूर ऽइषव्योऽति व्याधी महारथो जज्ञ ॥ २ ॥ दोग्नी धेनुरिति । धेन्वामेव पयो दधाति तस्मात्पुरा धेनुर्दोग्धो जज्ञे ॥३॥ वोढाऽनड्वानिति । अनडुह्य व वल दधाति तस्मात्पुराऽनड्वान्वोदा जज्ञे प्राशुः सप्तिरिति । अश्वऽएव जव दधाति तस्मात्पुराऽश्वः सर्ता जा 1॥५॥ पुरधिर्योपेति । योपित्येव रूप दधाति तस्माद्र पिणी युवतिः प्रिया भावुका ॥६॥ जिष्णू रथेष्ठाऽइति । राजन्यऽएव जय महिमान दधाति तस्मात्पुरा राजन्यो जिष्णुजने ॥ ७॥ सभेयो युवेति । एप वै सभेयो युवा य. प्रथमवयसी तस्मात्प्रथमवयसी स्त्रीण प्रियो भावुकः ॥८॥ आऽम्य यजमानस्य वीरो जायतामिति । यजमानस्यैव प्रजायां वीर्य दधाति इस प्रकार क्षत्रिय मे गोयं तथा बडप्पन को रखता है। पहले क्षत्रियो को भर, पुनर्घारी, अचूक निशाने वाला तथा महारथी उत्पन्न किया गया" ॥२॥ "दोग्घी पेनु" (दूप देने वाली गाय)। गाय मे दूप रमता है, इसलिये पहले गाय को दूग वाली बनाया गया ॥३॥ चोढानवान् । (ढोने वाला येल) बैल मे बल रखता है, इसलिय पहले बस ढोने वाना बनाया गया ॥४॥ प्रागु. सनिः (तेज पोडा) पोडे में तेजी रखता है । इसलिये पहले घोडा चलने वाया बनाया गया ॥५॥ पुरघियोपा (सुन्दर स्त्री) । स्त्री में रूप रखता है । इसलिये रूपिणी युवति प्यारी होती है ।।६।। निप्णू ग्येष्ठा (जयनशान रथी)। क्षप्रिय में जयनशीलता रपता है । इसलिये पहले सत्रिय जयनगील उत्सन्न किया गया| सभेमो युवा । (सना के योग्य युरा)। पहली प्रायु म सभा के योग्य (सवका प्यारा) होता है । इसलिये युवा लोगों को स्त्रियां पच्छा समझती है ॥ प्राऽस्य यजमानस्य बोरो जायताम् । (इस यम्मान के और उसान हो)।
का०१३.१.६.६.१० प्रश्वमेय-निरूपणम्
१६६५
तस्मात्पुरेजानस्य वोरो जने ॥६॥
निकामे-निकामे नः पर्जन्यो वर्ष विति। निकामे-निकामें वै तम पर्ज-
यो वर्षति यतेन यज्ञेन यजन्ते फलवत्यो नऽग्रोषधयः पच्यन्तामिति फलवत्यो
वैतयोषधयः पच्यन्ते यतेन यज्ञेन यजन्ते योगक्षमो नः कल्पतामिति योगक्षेमो
वे तत्र कल्पते यतेन यज्ञेन यजन्ते तस्माद्य तेन यज्ञेन यजन्ते मलप्तः प्रजाना
योगक्षेमो भवति ॥ १०॥ याह्मणम् ॥ १.६ ॥
इति प्रथमोऽध्यायः समाप्त: ॥ [८४.] 11
पजमान को सन्तान में पराक्रम रखता है । इसलिये पहले यज्ञ करने वाले के वीर
उत्पन्न हुया ॥
"निकामे निकामे नः पर्जन्मो वर्षतु"
जहाँ यह यज्ञ होता है, वही इरुछा करने के समय वर्षा होती है।
फलवत्यो न मोषधयः पच्यन्ताम् ।
जहाँ यह यज्ञ करते हैं, वहाँ वृक्ष फल वाले होते हैं।
योगोमो नः कल्पताम् ।
जहाँ यह यज्ञ किया जाता है, वहा क्षेमकुशल रहती है । जहाँ यह पज्ञ रचा जाता
है, यही प्रजायें सकुशल रहती हैं ॥१०॥
प्राज्यसत्त धानालाजहोमः अध्याय २-ब्राह्मण १ प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्यादिशत् । सऽयात्मनश्वमेधमत्त ते देवाः प्रजापति- मन्त्र बन्नेष वै यज्ञो यदश्वमेधोऽपि नोऽनास्तु भागऽइति तेभ्य एतानन्न होमान- करुपयद्यदन्नहोमाजुहोति देवानेव तत्पीणाति ॥ १ ॥ माज्येन जुहोति । तेजो वाऽप्राज्यन्तेजसैवास्मिस्तत्तेजो दधात्याज्येन जुहोत्येत व देवाना प्रिय धाम यदाज्य प्रियेगवनान्धाम्ना समर्धयति ॥२॥ मक्त भिज होति । देवाना वाऽएतद्रप यत्मतवो देवानेव तत्प्रीणाति धानाभिर्जुहोति । अहोगवाणा वाऽएतद्रप यद्धानाऽअहोरानाण्येव तत्पी- गाति ।। ४॥ लाजंजुहोति। नक्षत्राणा वाऽएतद्प यल्लाजा नक्षत्राण्येव तत्प्रोणाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहेति नाममाह जुहोति नामग्राहमेवैनास्त प्रीणाये स्मै स्वाहा द्वाम्या स्याहा शताय स्वाहैक शताय स्वाहेत्यनुपूर्व जुहोत्यनुपूर्वमवेना- प्रजापति ने देवो के लिय भिन्न-भिन्न यज्ञ दे दिये । अश्वमेध अपने लिये रख छोड़ा। उन देवो न प्रजापति से कहा कि प्रश्वमेध भी तो एक यज्ञ है। हमारा भाग हममें भी होना चाहिये । उसने इन देवो के लिये ये "अग्नि होम बनाये । यह जो "अग्निहोमो" को करता है, उनरो देवो को प्रसन्न करता है ॥१॥ घो को पाहुति देता है । पी तेज है, इस प्रकार तेज के द्वारा तेज धारण राता है। घो को प्राति देता है । पी देवो का परमधाम है। इस प्रकार इनको इन्हीं ये प्रिय धाम द्वारा बढ़ाता है ॥२॥ सतुमओ की प्राति देता है । सत्तु देयो का रूप है । इस प्रकार देवो को प्रमन्न करता है ।।३।। धानो की आहुति देता है। पान दिन रान रूप है । इस प्रकार दिन रात को प्रसन्न करता है ॥४॥ लाजा को पाहुति देता है। लामा नक्षत्रों के रूप है। इससे नक्षत्रों को प्रसन्न करता है । 'प्राणाय स्वाहा, "अपानाय स्वाहा" पादि (यजुद २२१२३-३४) से नाम से लेकर माहतियां देता है। इस प्रकार नाम ले लेकर उनको प्रसन्न करता है । एक्स्मै स्वाहा, दाम्या स्वाहा, शताय स्वाहा एमवाय स्वाहा” से त्रमपूर्वक पातियां देता है, इस
का० १३. २. १. ५.७
अश्वमेध-निरूपणम्
स्तत्प्रोणात्येकोत्तग जुहोत्येकवृद्ध स्वर्गो लोकऽएकधेवैन स्वर्ग लोकं गमयति
पराचो होति पराङिव व स्वगों लोकः स्वगस्य लोकस्याभिनित्यै ॥ ५ ॥
ईश्वरो वाऽएपः । पराङ् प्रदघोर्यः पराचौराहुतोजुहोति ने शतमस्येति
यदेकशतमतीयादायुपा यजमान व्यर्धयेदेकशतं जुहोति शतायुर्वं पुरुषऽनात्मक-
शतऽपायुप्येवात्मन्प्रतितिष्ठति व्युष्टयं स्वाहा स्वर्गाय स्वाहेत्युत्तमेऽप्राहुती
जुहोति रागिर्वे व्युष्टिरहः स्वर्गोऽहोराएव तत्प्रोणाति ॥६॥
तदाहुः । यदुभे दिवा वा नक्त वा जुहुयादहोराने मोहयद्वव ष्टय स्वाहे-
त्यनुदितऽमादित्ये जुहोति स्वर्गाय स्वाहेत्युदितेऽहोरात्रयोदयतिमोहाय ।। ७ ॥
ब्राह्मणम् ॥ १०॥ [२.१.१ ।।
प्रकार यमपूर्वक इनको प्रसन्न करता है । हर पिछ) प्राहुति एक-एक करके बढनी जाती है ।
स्वर्ग लोक कहरा है । इस प्रकार एक के द्वारा ही यह यजमान को स्वर्गलोक मे पहचाता
है । यह सौवी माहुति देता है । स्वर्गलोक सीधा है । स्वर्ग लोक को जीत के लिये ॥५।।
जो सीधी माहुतिया देता है. वह हानि उठा सकता है। इसलिये १०१ से नहीं बढ़ना
चाहिये । यदि १०१ से बढ़ेगा तो यजमान की प्रायु को कम कर देगा । १०१ आहुतियाँ
देता है । पुरुष का शगेर १०० साल को पागु वाला है। पाने में १०१ साल को पागु
पारण करता है । 'युष्ट्य स्वाहा', 'स्वर्माय स्वाहा' से दो अन्तिम पाहुतियां देता है ।
ध्रप्ट रात है और दिन स्वर्ग है। इस प्रकार इन दिन और रात को प्रसन्न करता
इस पर कहते हैं कि यदि रात दिन दोनो मे पाहुनि देगा, तो दिन और रात में
झमेला उत्पन्न कर देगा। इसलिये सूर्य उदय होने से पूर्व ही 'न्युप् स्वाहा' से पाहुति
देता है । स्वर्गाय स्वाहा' से सूर्य निकलने पर, जिससे दिन रात मे झमेना न हो ॥७॥
पर्यङ्ग पशुनिरूपणम्
अध्याय २-ब्राह्मण २
राजा वाऽएप यज्ञानां यदश्वमेधः। यजमानो पाउप्रश्वमेधो यजमानो यशो
यवश्व पशूलियुनक्ति यजएव तद्यनमारभते ॥१॥
प्रश्वमेघ को का गजा है। यजमान ही अस्वमेघ है। यत्रमान यज्ञ है । यह जो
पदव में पशुप्रो को बापता है, मानो यज्ञ से या प्रारम्भ करता है ॥१॥
१६६५ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० १३. २. २.२-८ अश्व तूपर गोमृगमिति । तान्मध्यमे यूपऽपालभते सेनामुखमेवास्यतेन संश्यति तस्माद्राज्ञः सेनामुख भीष्म भावुकम् ॥ २ ॥ कृष्णग्रीवमाग्नेय रराटे पुरस्तात् । पूर्वाग्निमेव त कुरुते तस्माद्राज्ञः पूर्वाग्निर्भावुकः ॥ ३ ॥ सारस्वती मेपोमधस्ताद्धन्वोः । स्रोरेव तदनुगा: कुरुते तस्मात्स्त्रियः पुण्सो- ऽनुवमानो भावुकाः ॥ ४॥ प्राश्विनावधोरामो वाह्रोः । वाह्वोरेव वल धत्ते तस्माद्राजा बाहुबली भावुकः॥५॥ सौमापोष्ण श्यामं नाभ्याम् । प्रतिष्ठामेव ता कुरुतऽइय वै पूपाऽस्यामेव प्रतितिष्ठति ॥६॥ सौर्ययामो श्वेत च कृष्ण च पाश्वयो । कवचे एव ते कुरुते तस्माद्राजा सन- द्धो वीयं करोति ॥ ७॥ स्वाष्ट्रो लोमशसक्यो सक्थ्योः । ऊर्वोरेव बल धते तस्माद्राजोरुवली भावुक. ॥८॥ वायव्य श्वेत पुच्छे । उत्सेधमेव त कुरुते तस्मादुत्सेध प्रजा भयेऽभिस - श्रयन्तोन्द्राय स्वपस्याय वेहत यशस्य से-द्रताय वैष्णवो वामनो यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञ- अश्व, तूपर (बकरा) और गोमृग को बीच के यूप मे बायते हैं । इससे इस यज- मान की सेना के मुख या मप्रभाग को तेज करता है कि राजा की सेना का अग्रभाग भीष्म (डरावना) हो जाय ॥२॥ काली गर्दन वाले पग्नि देवता के (बकरे) को सामने, घोडे के ललाट पर । इसको पहली वेदी बनाता है । इससे राजा की पहनी वेदी ठीक हो जाय ॥३॥ सरस्वती की भेड को घोडे के जबडो के नीचे । इससे स्त्रियों को अनुगामिनी करता है। इसलिये स्त्रियाँ पुरुप की अनुगामिनी रहती है ॥४॥ प्रश्विन के दो बकरे जिनका निचला भाग वाला है, घोरे की पगली (शाह) टागो है । इस प्रकार याहुप्रो मे बल रसता है । इससे राजा बाहुबल पाला होता है ॥५॥ सोम प्रोर पूपा के बकरो को घोडे यी नानि से । इससे उमसो प्रतिष्ठा (बुनियाद) बनाता है । यह पृथिवी ही पूषा है। इसी में प्रतिष्ठित करता है ।।६।। सूर्य मोर यन के सफेद और काले बकरे वगला मे । यह वपच का काम देते हैं । इसलिये राजा कवच पहनकर वीरता के राम करता है ॥७॥ स्वष्टा के बासदार जाधों राले दो बकरी को बाधों से । इसे जापो में बल रसता है । इसलिये राजा बलवान जापों वाला होता है ।। वायु के श्वेत बकरे को पूछ मे । यह पे टोले का काम देता है । इसलिये भय के समय प्रजा टोले पर चढ़ जाती है। बाम गाय को तीव्र इन्द्र के लिये यश की तीव्रता के का १३.२.२.६-१३ अश्वमेध-निरूपणम् एवान्ततः प्रतितिष्ठति ॥ ९॥ ते वाऽएते । पञ्चदश पयंड्या: पशवो भवन्ति पञ्चदशो व वजो वीर्य वप्नो वणवतद्वीर्यण यजमानः पुरस्तात्पाप्मानमपहते ॥ १० ।। पञ्चदश पञ्चदशोऽएवेतरेयु । पञ्चदशो व दो वीर्य वज्रो वर्ष गव- तवीर्येण यजमानोऽभितः पाप्मानमपहते ॥ ११ ।। तदाहुः । अपाहैवतः पाप्मान हताऽइत्यकृत्स्न व त्वं प्रजापति सम. रोति न चेद सर्वसवन्द ॥१२॥ सप्नदर्शव पसू-मध्यमे यपालभेत । सप्तदशो वै प्रजापति प्रजापतिरश्व- मेधोऽश्वमेघस्येवाप्स्य पोडश पोडशेतरेपु पोडशकल वाऽइद" सर्व तदिद५ सर्व- मवरुद्ध ॥१३॥ तान्कथमातीणीयादित्याहुः । समिद्धोऽअजन्दर मतीनामितिवादुक्थी- भिराप्रीणीयाबृहदुस्थो ह वै वामदेव्योऽश्वो वा सामुद्रिरश्वस्याप्रीददर्श ता- ऽएनास्ताभिरेवेनमेनदानीरगीमइति वदन्तो न तथा कुर्याजामदग्नीभिरेवाप्री- पोयात्प्रजापति जमदग्निः सोऽश्वमेधः स्वयंवैन देवतया समर्धयति तस्माज्जाम- लिये । विष्ण के बौने बकरे को, बोकि यज्ञ विश्णु है । यज्ञ में भी इस प्रकार वह अपने को प्रतिष्ठित करता है। ये पन्द्रह परि-प्रग पशु होते हैं । वन पन्द्रह वाला है। बीर्य वच है । इसी वर्ष, थीम रो यजमान मागे से पाप को दूर करता है ॥१०॥ पन्द्रह पन्द्रह हर यूप मे बाधे जाते हैं। वब पन्द्रह वाला है। वय वीर्य है। इसी वीर्य, वन से यजमान सब भोर से पाप को दूर भगाता है ॥११॥ इस विषय मे शका करते हैं कि क्या इससे सब बुराइयां दूर हो जाती है । इस समय प्रजापति (यज्ञ) पूरा तो होता नहीं। न इससे सब कुछ प्राप्त ही होता है ॥१२॥ सत्रह पशुमो को बीच वे यूप मे बाधना है। प्रजापति सत्रह वाला है । प्रजापति प्रश्वमेध है । प्रश्वमध की प्राप्ति के लिये । सोलह-सोलह मोर यूगो मे बाधता है, इस सब ससार मे सोलह कलायें हैं। इससे इन सब को प्राप्ति करता है ॥१३॥ प्रश्न होता है कि इनको कैसे सतुष्ट किया जाय (मर्याद इन पर कौनसे मानी मों का जाप हो)। "समिद्धो प्रजन कृदर मतीना" प्रादि (यजु० २६१-११) "बाई उक्यो" प्रानो मत्रो का जप किया जाय । वामदेव के लडके वृहदुस्थ या समुद्र के सरके मश्व ने इन मश्व के प्राणो मत्रो को देखा (वे इन मंत्रों के द्रष्टा थे)। और इन्ही से हम उराको तृप्त करते हैं। ऐसा वे कहते हैं। परन्तु ऐसा न करे । बामदग्न मानो मत्रो से इनको प्रसन्न करे । प्रजापति हो जमदग्नि है। वहीं अश्वमेध है । इस प्रकार इसको इसी के देवना से बढ़ाता है । इसलिये १७०० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.२.२.१४-१५ दग्नोभिरेवाप्रोणीयात् ।। १४ ॥ तद्ध के । एतेपा पर्यम्याणा नाना याज्यापुरोऽनुवाक्याः कुर्वन्ति पिन्दाम- एतेषामपित्त्येतरेपा न कुर्मऽइति न तथा कुर्याला चाऽअश्वो विडितरे पशवः प्रतिप्रतिनी ह ते प्रत्युद्यामिनी क्षनाय विशं कुर्वन्त्यथोऽनायुपा यजमान व्यर्धयन्ति ये तथा कुर्वन्ति तस्मात्प्राजापत्याएवाश्यो देवदेवत्या इतरे क्षत्रायव तद्विश कृतानुकरामनुवमानं करोत्ययोऽप्रायुव यजमान समर्धयति ॥ १५ ॥ हिरण्मयोऽश्वस्य शासो भवति । लोहमयाः पर्यग्यारणामाय साऽइतरेपी ज्योनि हिरण्य राष्ट्रमश्वमेधो ज्योतिरेव तद्राष्ट्रे दधात्यथो हिरण्यज्योतपिव यजमानः स्वर्ग लोकमेत्यथोऽप्रकाशमेव तं कुरुते स्वर्गस्य सोकस्य समष्टय प्रथो क्षन वाऽअश्वः । क्षत्रस्यैतद प यद्धिरण्य क्षमेव तत्क्षण समर्धयति ।। १७ ॥ अथ यल्नोहमयाः पर्यग्रयाणाम् । यया वै राज्ञोऽराजानो राजकृतः सूत- ग्रामण्याएव वाऽएतेऽश्वस्य यत्पर्यङ्ग्याएवमु याएतद्धिरण्यस्य यल्लोह सवेनवनस्तद्र पेण समर्धयति ।। १८ ॥ अथ यदायसाऽइतरेषाम् । विड्वाऽइतरे परावो विराएनन् पं यदयो विश- जामदग्न मत्रो से ही इनसे प्रगन करे ॥१४॥ (यजु० २६।२५.३६) नुछ लोग इन परियमो के माग्य और पुरोनुवाक्यो यो पलग-अलग कर देते हैं । ये यहते हैं कि इनके ता हमको मिल गये। जो नहीं मिलते उन को नहीं करते । (अर्थात घोडे और दो पशुप्रो के देवतापो के. यान्य प्रौर पुगेनुयाय तो मिल जाते हैं। पेप बारह पशुमो के नहीं) । परन्तु एमा न करे । प्रस्त क्षप्रिय है। अन्य पर पंप हैं । जो ऐसा करते है, ये वाया वो क्षत्रिय के तुल्य तथा प्रजानाकारी कर देते हैं । और यजमान को प्रानु वरित कर देते हैं । इसलिय वेवस पर तो प्रजापति का है प्रौर पन्य पशु अन्य देवतामों ये 1 इस प्रकार श्यों को शापिय या पनुगामी बनाता है । और यजमान वा मायु से सम्पन्न कता है ॥१५॥ घोहे का नाम (रा) सोन का होता है। परि प्रगो या नावे का । प्रारी या सोहे का। सोना ज्योति है । प्रश्वमेव राष्ट्र है । इस प्रसार राष्ट्र मे माति रखता है। इस मोने मी ज्योति से यजमान स्वगंसो का जाता है । स्वर्गलोक से जाने के लिये यह (मनराश) या मशाल का कामता है ॥१६॥ प्रसव है। गोना थप 1 का है। इस प्रकार सत्र को बढ़ाना परिप्रमो का तारे का इचलिये कि राजावों माथी मूत पादिम गजागे सम्बन्ध रसठे है, यही सम्बन्ध परिमयों का प्राव थे माप है। और यही वा सोने में है। उनके ही रूम में उस समय करना है ॥१८॥ प्रोरो का लाहे का क्यों ? और पा बस्य है। लोहा वंश्यों का रूप है । इस प्रकार ० १३.२.२.१६ अश्वमेध-निरूपणम् मेय तद्विशा समर्धयति वतसऽइटमून उत्तरतोऽश्वस्यावद्यस्यानुष्टुभो वाऽप्रश्व- इमानुष्टुभषा दिक्स्पायामेनं तदिशि दधात्यथ यद्वेतसऽइटसूनऽप्सुयोनिर्वाऽ प्रश्यो- सुजा वेतसः स्वयंपैवेन योन्या समर्धयति ।। १६ ।। ब्राह्मणम् ॥११॥ [२.२ ।। चश्य को वैश्य के रूप से समृद्ध करता है । (आहयनीय के) उत्तर में नरकुल को चटाई पर घोडे के (अगो को) काटते हैं । अश्व अनुष्टुभ है । वह उत्तर दिशा भी मनुष्टुभ है । नर- कुल को चटाई पर फ्यो । घोडा जलो की योनि से उत्पन्न हुमा था । नरकुल भी जलो से उत्पन्न होता है। इस प्रकार इसको इसी की योनि से समृद्ध करता है ।।१६।। उद्गानन्चारम्भः अध्याय २--ब्राह्मण ३ देवा वाऽअश्वमेधे पवमान५ । स्वर्ग लोक न प्राजानस्तमश्वः प्रानाना- द्यदश्वमेधेऽश्वेन पवमानाए सर्पन्ति स्वर्गस्य लोकस्य प्रजात्य पुच्छमन्वारभन्ते स्वगस्य व लोकस्य समष्टयं न व मनुष्य. लोकमञ्जसा वेदाश्वो व स्वर्गलोक. मजसा वेद ।। १।। यदुमातोद्गायेत्। यथाऽशेषज्ञोऽन्येन पथा नयेतादृक्तदथ यदुद्गातारमवरु- ध्याश्वमुद्गीथाय वृणीते यथा क्षेत्रशोऽजसा नयेदेवमेतद्य जमानमश्वः स्वर्ग लोकमजसा नयति हिकरोति सामेव तद्धिकरोत्युद्गीथएवं स वडवाऽउग- अश्वमेध यज्ञ के समय देवो ने पवमान स्वर्गलोक का न पहचाना । अव ने पहचाना । इसलिये जब अश्वमेध यज्ञ मे मश्व के साथ पवमान के लिये चलते है तो स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये घाडे को पूछ पकड लेते है स्वर्ग लोक तक ले जाने के लिये । क्योकि मनुष्य तो स्वर्ग लोक को भती भाति जानता नहीं। घोडा भलो भाति जानता है ॥१॥ यदि उद्गाता उद्गोप का मान करे, तो ऐसा होगा जैसे प्रक्षेचन (देश रो मनभिन) किसी को ठोक मार्ग से ले जाप । यदि उद्गावा को छोडकर यश्र को उद्गीथ की जगह वरण शिया जाय वो ऐसा होगा जैसे क्षेत्र या देश से मसि पुरुष किसी को ठीक-ठीक मार्ग से ले जाय । इस प्रकार मश्व यजमान को स्वर्गलाक को ठोक मार्ग से ले जाता है। वह हिद्धार करता है । इस प्रकार साम को हो हिङ्कार करता है। यही उगीय है। वह घोडियो माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणै का० १३.२.३.२ रुन्धन्ति सशिजते यथोपगातारऽउपगायन्ति तादृक्तद्धिरण्यं दक्षिणा सुवर्ण। शतमान तस्योक्त ब्राह्मणम् ॥ २॥ ब्राह्मणम् ॥ १२ [२. ३.] ॥ को बन्द कर देता है । ये चिल्लाती हैं (फोडे को देख कर) । यह उपमातामों का गान है । इस को दक्षिणा स्वर्ण है। सौ मान स्वरणं । इसका रहस्य बता दिया गया है ॥२॥ ग्राम्यपस्वालम्भः, अरण्यपशूनामुत्सगंश्च अध्याय २-ब्राह्मण ४ प्रजापनिरकामगत । उभी लोकायभिजयेय देवलोक मनुप्यनोक चेति सऽएतान्पगूनपश्यद्ग्राम्याश्चारण्याच तानालभत तंग्मिो लोकाय. वारुन्द प्राम्परेव पशुभिरिमं लोकमवारन्दारण्यरमुमय वे लोको मनुष्यलोगोऽथासो देवलोको पद्माम्या पशूनालभतऽइममेव सोम यजमानोऽदरो यदारण्यान, घ यग्राम्य मण्स्थापयेत् । समध्यानः कामेयु. समन्तिकं प्रामयोर्यामान्ती स्याता नीका: पुरुषव्याघ्रा. परिमोपिणवाव्याधियस्तसारापरण्येपाजाये- रन्यदारण्येव्यंध्यान झामेयुर्विदूर प्रामगोत्रीमान्नो स्यातामुक्षीकाः पुरुषव्याधाः परिमोपिणापाव्याधिन्यस्तस्करापरण्येप्पाजायेरन् ॥ २ ॥ प्रापनि ने चाहा कि दोनो को जीतन. वोर को भी और मनुष्य लोक को भी। उसने इन गारो तथा रन से पमुषों को देखा। उन बातमन रिया 1 उRफआ। इन दोनो लोको का प्रान किया। गांव के पामो मे या ना पोर बन क पापा यह नोक । यह तोफ मनुष्य मात्र है। वह मार देवरोक है। यजमान गनुपों का भानमन करने से बह सोक पाना है, पोर बा . पापो का पालन करने से वह लोक ॥१॥ परि प्रापोरा पापों में हो या पपूर्ति की जाय तो लोग ने मार्ग में भरें । । प्रमों के वेष में मामी की मोमाए नपानार मिस गाय पोर गप, पुश-प्यास, पार, घातक, गानों में न रहन पायें। दिन कपनमा म यश को मनिधी वाय, तो राग टीक मानन चमन । दा मात्रा रोग को मारें दूर-दूर । माय रा. वाम, पोर, पात्र बनो २ भर जावे ! (पादिन में कितना - को० १३२४ ३-४. अश्वमेध-निरूपणम् तदाहुः । अपशुर्वाऽएप यदारण्यो नेतस्य होतव्य यजयात्क्षिप्र यजमा- नमरण्यं मृत ह रेयुररण्यभागा ह्यारण्या पशवो यन्त्र जहुयायशवेशस स्यादिति पयंग्निकृतानेवोत्सृजन्ति तन्नैव हुत नाहुत न यजमानमरण्य मृत हरन्ति न यज्ञवेशस भवति ॥ ३॥ ग्राम्य सस्थापयति । वि पितापुत्राववस्यतः समध्यान. कामन्ति सम. न्तिक ग्रामयोगान्तो भवतो नीका: पुरुपन्याघ्राः परिमोषिण ऽयाव्याधित्य- स्तस्कराऽमरण्येप्याजायन्ते ।।४॥ ब्राह्मणम् ॥ १३ ।। (२. ४.) इस पर कहते हैं कि जगल के पशुमो की तो पसुमो मे गिनती नहीं है । इनकी माहुति न देये । यदि माहुति देगा तो शीघ्र ही मरे हुये यजमान को जगल को से जावंगे। क्योकि जगली पशुपो का तो जगल मे हिस्सा है । यदि इनको माहुति न दी जायगी तो यज्ञ मे गुटि रहेगी। भग्नि की परिकमा दिसा कर उनको छोड देते है । यह न तो 'हुत' है न 'महत' है । न मरे यजमान को जगल में ले जाते हैं न यश पुटि रहती है ॥३॥ ग्राम्य पापो से यज्ञ की सगूति होती है । पिता पुत्र अलग-प्रलग होते हैं (मर्थात कोई प्रशान्ति नही है । भय में दोनो को साथ-साथ रहना पडता है)। सम मार्गों पर चलते है, दो गाँवो के बीच की सीमायें लगातार जाती है । रोच, पुरुप ब्यान, चोर, घातका, साकूपनो मे नही रहने पाते ॥४॥ पश्पेकादशिनी अध्याय २--ब्राह्मण ५ प्रजापतिरयमेधमसृजत । सोऽस्मात्सष्ट पराइरस पडिक्तभूत्वा सवत्सर प्राविशते धंमासामभवस्त पञ्चदशिभिग्नु प्रायुक्त तमाप्नोत्तमाप्त्वा पञ्चद- शिभिरवारुन्द्रार्धमासाना पाएपा प्रतिमा यत्पञ्चदशिनो यत्पञ्चदशिन- ऽआलभतेऽमासानेय तैर्यजमानोऽवरम् ॥१॥ प्रजापति ने प्रश्न का मेध बहा दिया । वह इससे बह कर पांच रूपो में सवत्सर में प्रविष्ट हो गया। वे भर्य माम हो गये । उसने उसको पन्द्रह पशुमो द्वारा ग्रहण किया । ये जो पन्द्रह पशु है वे अधमासो को प्रतिमा हैं। पन्द्रह परमो का मालभन मर्षमासी की प्राप्ति के लिये है।।१॥
१७०४ माध्यन्दिनीये शतपयवाह्मणे का० १३.२.५.२-४ तदाहुः । मनवरुद्धो वाऽएतस्य संवत्मरो भवति योऽन्यत्र चातुर्मास्येभ्यः संवत्सरं तनुतऽइत्येप वै साक्षात्सवत्सगे यच्चातुर्मास्यानि यच्चातुर्मास्यान्पशना- लभते साक्षादेव तत्संवत्सरमवरुन्द्र विवाऽएप प्रजया पशुभिध्यतेऽप स्वर्ग लो राधनोति योऽन्यत्रैकादशिनेभ्यः संवत्सर तनुतऽत्येप व सम्प्रति स्वर्गों लोको यदेकाशिनी प्रजा वै पशवऽएकादशिनी यदेकाशिना-पशूनालभते न स्वर्ग लोम्मपगनोति प्रजया पशुभिव्य ध्यते ॥२॥ प्रजापतिविराजमसृजत ।मास्मात्सृष्टा पराच्यत्साऽश्व मध्य प्राविशत्तो दशिभिरनु प्रायुक्त तामाप्नोतामाप्त्वा दशिभिरवारुन्द्ध यद्दशिनऽपालभते विराजमेव तर्यजमानोऽवरुद्ध शतमालभते शतायुर्वं पुरुषः शतेन्द्रियऽपायुरैवेन्द्रिय वीर्यमात्मन्यते ॥३॥ एकादश दशतऽपालभते । एकादशाक्षरा व त्रिष्टुरिन्द्रियमु वे वीर्य विविन्द्रियस्येव वीयस्यावरुद्धयाऽएकादशतऽपालभते दश वे पशोः प्राणा- ऽमात्मैकादश: प्रारपरेव पशममधंयति वश्वदेवा भवन्ति वैश्वदेवो वाऽप्रश्वो- ऽश्वस्यैव सवताय बहुरूपा भवन्ति तस्माद्बहुरूपाः पशवो नानारूपा भवन्ति तस्माग्नानारूपा पशव. ॥ ४ ॥ ब्राहारगम् ॥ १४ ॥ [२. ५. ] ॥ इस पर प्रश्न उठाते हैं कि जो कोई चातुर्मास्य यज्ञ के अतिरिक्त मन्य गति से सवत्सर रचाता है. उसे सवत्सर को प्राप्ति नहीं होनी । वस्तुत: चातुर्मास्य ही संवत्सर है। चातुर्मास्य पदापो के पालभन से गाक्षान् सवत्सर यी प्राप्ति होती है । जो ग्यारह बलियो के प्रतिग्वित मन्य गति से मवत्सर को रचता है, यह प्रजा और पा से होन हो जाता है और स्वर्गलोक को प्राप्त नहीं होता । यह जो ग्यारह पसुपो की बलि है यह, माक्षात् स्वर्ग है । ग्यारह पशुगे को बलि प्रजा है पशु है । जो ग्यारह पामों का पालभन करता है, वह प्रजा तथा पशुप्रो से विहीन नहीं होता पोर न स्वर्गलोक से वंचित होता है ॥३॥ प्रजापति ने विराज को बनाया। वह जय बन गया तो उसके पास से चला गया पौर मध्य प्रश्व में घुस गया। उसने दम पग मोवाय उमे योजा । उसको पा लिया । उसको पाकर दर पम्प्रो दाग प्रहण किया 1 पर पापो पो बलि देने से यजमान विराज रोपा लेता है । सौ का पालन करता है । पुरुष को सोपं को पागु होती है। मार मी पराक्रम वाली है । इस प्रकार अपने में वीर्य प्रौर पराक्रम को पता है ॥३॥ दश दश पाणे के ग्यारह समूही का आलमन करता है । त्रिष्टुप् पराक्रम तथा वोपं और पराक्रम को प्राप्ति के लिये । पसन्दा के ग्यारह समूह लेता है । पग मे दस प्राण होते हैं। प्रात्मा ग्यारहा है। इस प्रकार परमों में प्राणों की स्थापना करता है। ये सय जिम्वेदेो के हैं। प्रश्न विश्वेदेशों का है। पत्र को पूर्णता के लिये। ये कई रूको के होते हैं । इसलिये पभु राई रूके है । प्रलग-अलग हा के होते है । इसलिये पा पलग-प्रसग रू रसते हैं | अश्वस्य नियोजनाञ्जनमणिबन्धनादि अध्याय २-ब्राह्मण ६ युञ्जन्ति बघ्नमरुप चग्न्तमिति । असो वाऽग्रादित्यो बघ्नोऽरुपोऽमुमेवा- स्माऽमादित्य युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यं ।। १ ।। तदाः । पराड्वाएतस्मा यज्ञऽएति यस्य पशुरुषाकृतोऽन्यत्र वेदेरेतीत्येत स्तोतरनेन पथा पुनरश्वमावतंयासि नऽइति वायुर्वं स्तोता तमेवास्माऽएतत्परस्ता- द्दधाति तथा नात्येति ॥२॥ अप वाऽएतस्मात् । तेज इन्द्रिय पशव. श्री. कामन्ति योऽश्वमधेन यजते वरावस्त्वाऽजन्तु । गायत्रेण च्छन्दसे ति महिप्यभ्यनक्ति तेजो वाऽप्राज्य तेजो गायत्री तेजसोऽएवास्मि समीची दधाति ॥ ४॥ रुद्रास्त्वाऽञ्जन्तु । नैष्टुभेन च्छन्दसेति वावाता तेजो वाऽप्राज्यमिन्द्रिय "गुञ्जन्ति अध्नमरुप चरन्तम्" (यजु० २३६५) "रोपरहित चलते हुये मादित्य को जोतते हैं' । (इस मन से रथ मे घोडे को जोतते है)। बघ्न, प्ररुप' से तात्पर्य है आदित्य से । स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये प्रादित्य समान इस घोडे को जीतता है ॥१॥ इस पर शका उठाते हैं कि जिसका पशु लाया जाकर वेदी से इतर अन्य स्थान पर नला जाय, उसका यश भ्रष्ट हो जाता है । (इसलिये इस मन का जप करे)। एत स्तोनरनेन पया पुनरश्वमावर्तयासि न । (यजु० २३१७) "हे स्तोता इस मार्ग से फिर इस प्रश्व को हम को लौटाम्रो" । वायु सोता हैं । बायु को ही यह यजमान के लिये उस मोर नियत करता है। इससे वह घोडा सीमा का उल्लघन नहीं करता। जो अश्वमेध करता है, उससे तेज, पराकम, पशु, थी भाग जाते हैं ।।३।। वसवस्त्वाम्जन्तु गायत्रण छन्दसा (यजु• २३८) इस मा से रानी घोडे के अग्रभाग का घी से अभिषेक करती है। घी तेज है। गायत्री तेज है । इस प्रकार यजमान मे वह इन दोनो तेजो को स्थापित करता है ॥४॥ 'दास्पाञ्जन्तु श्रेष्टुभेन छन्दसा"। (यजु० २३८) इस मन से पावाता (एक रानी) घोडे के मध्य भाग का पो से मभिषेक करती है। १७०५ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.२६५-७ त्रिष्टुप्तेजश्चवास्मिन्निद्रिय च समीची दधाति ॥ ५॥ आदित्याम्त्वाऽजन्तु। जागते न उन्दमेति परिवृक्ता तेजो वाऽाज्य पशवो जगती तेजश्चवास्मिन्पशू व समीची दधाति ॥ ६ ॥ पत्न्योऽ पञ्जन्ति । श्रिय वाऽगतदूपं यत्पल्पः श्रियोवास्मिस्तद्दधाति नास्मातेजाइन्द्रिय पशवः श्रीरपक्रामन्ति ।। ७ ॥ यथा वै हविपोहुतस्य स्कन्देत् । एवमेतत्पशो स्कन्दति यस्य निक्तस्य लो- मानि शीयन्ते यत्काचानावयन्ति लोमान्येवास्य सम्मरन्ति हिरण्मया भवन्ति तस्योक्त ब्राह्मणमंशतमेकशत काचानादयन्ति शतायुर्वे पुरुपऽप्रात्मकशतऽमा- युष्येवात्मन्प्रतितिष्ठति भूभुर्व. स्वरिति प्राजापत्याभिरावयन्ति प्राजापत्योऽश्वः स्वयैवन देवतया समर्धयन्ति लाजीइच्छाची ३त्यव्ये गव्यऽइत्यतिरिक्तमन्नमवायो- पावहरति प्रजामेवान्नादी कुरुत एतदन्नमत्त देवाऽएतदन्नमद्धि प्रजापतऽइति घी तेज और पराग्राम है। त्रिभ भी तेज और पराक्रम है। इस प्रकार यजमान मे तेज पौर पराश्म स्थापित करता है ॥५॥ 'मादित्यास्त्वाजन्तु जागतेन छन्दसा।" (यजु० २३३८) इस मन मे परिवक्ता (छोडी हुई रानी) घोडे के पिछले भाग का घी से अभिषेक करती है । पी तेज है। जगती पशु है । इस प्रकार वह यजमान में तेज तथा पशु दोनो को स्थापना करता है॥६॥ यह अभिषेक पलियां करती हैं। पन्नियां श्री का रूप है, इस प्रकार वह यजमान मेथी को स्थापित करता है । इससे तेज, पराक्रम, पशु या थो बाहर नहीं जाते ॥७॥ जसे माहुति देते समय इवि मे से कुछ भाग गिर जाता है । उसी प्रकार को यह बात है कि जब पशु के लोम भिगोये जाते हैं तो कुछ गिर जाते हैं, मानो पर का भाग गिर गया। जब काच (दोनो) को पिरोती है, तो मानो घोडे के बाल सभालती हैं। ये काच सोने के होते हैं । इसका रहस्य हो चुका हर एक में एक सौ एक बाच होते हैं। सौ बर्ष को पुरुष की प्रायु होती है, एक सौ एकवा प्रात्मा है । इस प्रकार अपने मे पाय को स्थापित करता है। 'भू' भुव' '' इन प्रजापति वाली व्याहृतियों से वह उन पायो को पिरोती हैं। अश्व भी प्रजापति का है । इस प्रकार इसको इसके हो देवता द्वारा ममद्ध करता है लाजीम बाचीन यध्ये गये । (पजु० २३८) "लाजाओ के समूह, शात्री पा सत्तुपो क समूह, यव्य या जौ के पदार्य, गध या दूप के पदार्थ ।" इस मत्र से बचा हुमा अन्न (गाडी से) उतार लेता है पो के लिये । इस प्रकार यजमान वो प्रजा को मान को खाने वाला बनाता है। एसवानगत देवा एतदन्नमति प्रजापते । (यजु० २३१८) 'देव! इस अन्न को सामों। प्रजापति इस अन्न को सा।" इस प्रकार प्रजा को का० १३.२.६.५.१४ अश्वमेध-निरूपणम् १७०७ प्रजामेवान्नाद्येन समर्धयति ॥ ८॥ अप वाऽएतस्मात् । तेजो ब्रह्मवर्चसं कामति योऽश्वमेधेन यजते होता च ब्रह्मा न ब्रह्मोद्यं वदतऽअग्नेयो व होता वार्हस्पत्यो ब्रह्मा ब्रह्म वृहस्पतिस्तेजश्च- वास्मिन्ब्रह्मवर्चसं च ममीची धत्तो यूपमभितो वदतो यजमानो वे यूपो यजमानमेवैतत्तेजसा च ब्रह्मर्वचसेन चोभयतःपरिपत्तः ॥९॥ कः स्विदेकाको चरतीति । असो वाऽआदित्य एकाको चरत्येप ब्रह्मवर्चस ब्रह्मवर्चसमेवास्मिस्तस्त्तः ॥ १०॥ क ऽउ स्विज्जायते पुनरिति । चन्द्रमा पे जायते पुनरायुरेवास्मिस्तद्धत्तः , किंस्विद्धिमस्य भेपमिति । अग्नि हिमस्य भेषजं तेजऽएवास्मिस्त- दत्त ॥१२ ।। शतम् ।। ६६०० ॥ तिम्वाऽऽवपनं महदिति । अय वं लोकऽप्रावपनं महदस्मिन्नेव लोके प्रतिति- ष्ठति ॥ १३॥ का स्विदासीत्पूर्वचित्तिरिति । द्यौर्वे वृष्टिः पूर्वचित्तिदिवमेव वृष्टिमवरुद्ध पन्न से समृद्ध करता है ॥८॥ जो अश्वमेध यज्ञ करता है, उसका तेज, पोर ब्रह्मवर्चस, चला जाता है । होता और ब्रह्मा ब्रह्मोध (शास्त्रार्थ) में जुटते हैं । होता अग्नि का है पौर ब्रह्मा बृहस्पति का, क्योकि याति बाहारण है । इस प्रकार इस मे तेज और ब्रह्मवर्चस को ठीक रीति से स्थागित करता है । यूर को बीच में करके ब्रह्मेद्य करते हैं । यजमान ही गूप है । इस प्रकार यजमान को चागे पोर से सेज भौर ब्रावचं स से युक्त कर देते है ॥६॥ क स्विदैकाकी चरति (जु• २३।६.१०), (कौन प्रकला चलता है) यह आदित्य ही अकेला चलता है । यह सूर्य ब्रह्मवर्चस है । इस प्रकार दोनो (होता तथा ब्रह्मा) ब्रह्मा- पर्वस को हो इस में स्थापित करते हैं ॥१॥ कः उ स्विजायते पुनः । (यजु० २३६,१०) (कौन पीछ उगता है " पीछे चन्द्रमा उगता दे । आयु को पीछे से इसमें स्थापित करते हैं ॥११॥ कि स्थिति मस्प भेषजम् । (यजु० २३॥६,१०) ठंडक का क्या इसाज है ? । अग्नि ही ठंडक का इलाज है । इस प्रकार उस तेज स्थापित करता है ॥१२॥ "किम्बावपन" महत् (पजु० २३-10) (बडा बर्तन कौन है ?" यह लाक हो पड़ा बर्तन है । इस प्रकार लोक में उसको स्थापित करता है ॥१३॥ का स्विदासीत् पूर्वचित्तिः (यजु० २३.११-१२) पहनी चित्ति क्या है ?) यो मौर वृष्टि पूर्वाचित्ति है । यो और वृष्टि को प्राप्त करता है ॥१॥ 4
.
माध्यन्दिनीये शतपथबाहरणे का० १३.२. ६.१५-१७
कि स्विदासीबृहद्वयऽइति । अश्वो ये वृहद्वयऽप्रायुरेवावरुद्ध ।। १५ ।।
का स्विदासीपिलिप्पिलेति । श्रीद पिलिप्पिला नियमेवावरुन्छे ।। १६ ।।
का स्विदासोत्पिशगिलेति । महोराने व पिशंगिलेऽप्रहोरात्रयोरेव प्रतिति-
ष्ठति ॥ १७ ॥ ब्राह्मणम् ॥ १५॥ [२.६] ।
प्रथमः प्रपाठक: ।। कण्डिकासख्या १०८ ।।
कि स्विवासीद् (बृहवय.) । (यजु० २३३११-१२) वडा पक्षी कौनसा है ?) घोडा
ही बडा पक्षी है । घायु को ही प्राप्ति करता है ।।१५।।
का स्विदासीत् पिलिप्पिला । (यजु० २३६११.१२)
चिकनी रस्तु कौन है)
यो हो चिकनी वस्तु है । यो को प्राप्त करता है ॥१६॥
का स्विदासीत् पिरागला । (यजु० २३।११-१२)
"भूरी चीज क्या है ?" दिन और रात भूरे हैं । दिन और रात को प्राप्त करता
है ॥१७॥
अश्वस्य प्रोक्षणादि
अध्याय २--ब्राह्मए। ७
नियुक्त पु पशुपु । प्रोक्षणोरध्वयु रादत्तेऽश्व प्रोशिष्यन्नन्वारब्धे यजमानऽ.
प्राध्वरिकं यजुरखुद्र त्याश्वमेधिकं यजः प्रतिपद्यते ॥१॥
वायुष्ट्वा पचतरवत्विति । वायुरेवेन पचत्यसितग्रोवश्छागरित्यग्निर्वाऽअ.
सितम्रोवोऽग्निरेवेन च्छागःपचति ॥२॥
नव पशु बाब दिये गये, तव प्रध्वयु प्रोक्षणोपान को लेता है । घोड़े पर छोटे
दालने के लिये । जव यजमान उसके पीछे सडा हुमा है, उस समय जल्दी-जल्दी सोम-प्रवर
के यजु का जाप करके अश्वमेय सम्बन्धो यजु का प्रारम्भ करता है ॥१॥
वायुष्ठा पचत रवा
(बजु० २३३१३)
"वायु तेरी पके यन्न से रक्षा करे"।
क्योकि वायु तो अन्न पाता ही है।
असितग्रोवरयाग. (यजु० २३॥१३)
"काली गईन वाला बकरीद्वारा"।
काली गर्दन वाला प्रग्नि है । यह पनि उसको बकरों सहित पकाता है ॥२॥
का० १३. २.७. ३-८ प्रश्वमेध-निरूपणम् न्यग्रोधश्च मसरिति । यत्र व देवा यज्ञ नायजन्त तऽएतांश्चमसान्योन्जस्ते न्यञ्चोऽरोहस्तस्मान्यच्चो न्यग्रोधा रोहन्ति ॥ ३ ॥ शल्गलियोति । शल्मलो वृद्धि दधाति तस्माच्छल्मलिनस्पतीना चपिष्ठं वर्धते ॥ ४॥ एप स्य राथ्यो पेति । अश्वेनैव रथ सम्पादयति तस्मादश्वो नान्यद्रथा- दहति ।। ५॥ पदभिश्चतुभिरेदगनिनि । तस्मादश्वस्त्रिभिस्तिष्ठस्तिष्टस्यथ युक्त: सर्वः पद्भिः सममायुते ॥६॥ ब्रह्माऽजपणश्च वैननोऽवस्विति । चन्द्रमा वै ब्रह्माऽकृष्णश्चन्द्रमसऽए परि- ददाति नमोऽग्नयऽरत्यग्नयऽएव नमस्करोति ॥ ७॥ सशितो रश्मिना रथऽइति । रश्मिनेव रथ सम्पादयति तस्माद्रथः पर्युतो दशनीयतमो भवति ।।८।। "न्यग्रोधश्चमस:"। (यजु० २३।१३) जब देव यज्ञ कर रहे थे तो उन्होने चमसो को लौट दिया । पोर जो वू दें नीचे गिरी, ये जग कर न्यग्रोध वृक्ष हो गया। इसलिये नीचे को कर देने से हो बीज जमता है ॥३॥ शमलिया। (यजु० २३॥१३) शल्मलि मे वृद्धि स्थापित करता है। इसलिये वनस्पतियो मे शल्मलि बहुत बढ़ता है॥४॥ एप रप राथ्यो धूपा। (यजु० २३।१३) "यह नर रथ के योग्य"। इससे रथ को अश्व से युक्त करता है । इसलिये अश्व रय के सिवाय और किसी चीरा को नहीं ले जाता ।।५॥ पश्चितुभिरेदगन् (यजु० २३।१३) "चार पैरो से यहाँ आया है"। इसलिये घोड़ा तीन पैर पर खड़ा रहता है, परन्तु रथ मे जोतने पर सब परोसे काम सेता है ॥६॥ ब्रह्माकृष्ण च नोऽवतु । (यजु० २३१३) "श्वेत ब्रह्मा हमको बचावे"। श्वेत ब्रह्मा चन्द्रमा है । चन्द्रमा के अर्पण करता है। नमोऽग्नये (यजु० २३॥१३) इसरो पग्नि को नमस्कार करता है ॥७॥ सशितो रश्मिना रथः। (यजु० २०१४) रस्सियो से रथ को सजाता है। इसलिये रस्सिपो से सजा हुमा रथ बहुत सुन्दर लगता है .
, माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे कां० १३.२,७३-११ सशितो रश्मिना हयाइति । रश्मिनेवाश्व सम्पादयति तस्मादश्वो रश्मिना प्रतिहतो भूयिष्ठ रोचते ॥६॥ सशितोऽअप्स्वप्सुजाऽइति । अप्सुयोनिर्वाऽप्रश्वः स्वयवनं योन्या समर्धयति ब्रह्मा सोमपुरोगवऽइति सोमपुरोगवमेवैन स्वर्ग लोक गमयति ॥१०॥ स्वयं वाजिस्तन्वं कल्पयस्वेति । स्वय रूप कुरुष्व यादृशमिन्छसीत्ये. वैनं तदाह स्वय यजस्वेति स्वाराज्यमेवास्मिन्दधाति स्वयं जुषस्वेति स्वयं लोक रोचयस्व यावन्तमिच्छसीत्येवनं तदाह महिमा तेऽन्येन न सनशऽइत्यश्वमेव महि- म्ना समर्धयति ।। ११॥ न वाऽऽऽएतन्नियसे न रिप्यसीति । प्रश्वासयत्येवेन तद्देवांश इदेषि पथिभिः सुगेभिरिति देवयानानेवैन पथो दर्शयति यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुरिति सुकृझिरेन। सलोकं करोति तत्र वा देवः सविता दधास्विति सशितो रश्मिना हयः । (यजु० २३३१४) घोडे को रस्सी से युक्त करता है। इसलिये रस्सी से बंधा हुमा घोडा बहुत सुन्दर लगता है। "सशितोऽप्सु असुजा।' (यजु० २३।१४) 'अप्सुजा' घोडा है । इसलिये घोड़े को उसी की योनि से सम्पन्न करता है। ब्रह्मा सोमपुरो गवः (यजु• २३३१४) सोम को प्रगुणा बनाकर इसको स्वर्गलोको भेजता है ॥१०॥ "स्वय वाजिस्त वं कल्पयस्व' । (यजु• २३।१५) "हे धोडे तू अपने शरीर को स्वय बना" मर्थात् जैसे रूम चाहे धारण कर । "स्वयं यजस्व" (यजु० २३।१५) इससे उसको स्वराज देता है। स्वयं जुषस्व । (यजु० २३६१५) प्रदि जितना तू चाहे इस लोक में प्रानन्द मना । महिमा ते प्रपनन सनशे । (यजु २३।१५) "कोई तेरी महिमा को बराबरी नहीं कर सकता" । इससे उसको महिमा से युक्त करता है ॥११॥ न वाऽजएतन्नियसेन रिष्यसि । (यजु: २३१६) "तु यहाँ न मरेगा न दुःख पायेगा"। तद् देवाऽइदेपि पथिभिः सुगेभिः। (यजु० २३११५) तू सुगम मार्ग से देवो के पास जाता है । इस प्रकार यह को देवलोक का मार्ग दिखाता है। पत्रासते मुकृतो यत्र ते ययुः। (यजु० २०१६) A
.
का० १३.२.७१२.१५ मरयमेध-निरूपणम्
सवितैवैन ७ स्वर्ग लोके दधाति प्रजापतये त्वा जुष्ट प्रोक्षामोत्युपा श्वथोपगृह्णाति
॥ १२॥
अग्नि: पशुरासीत् । तेनायजन्न सऽएतं लोरमजयद्यस्मिन्नग्निः स ते
लोको भविष्यति त जेष्यसि पिवैताऽअपऽति यावानग्नविजयो यावाल्लाको या.
वश्वयं तावांस्ते विजयस्तावाल्लोकास्तावदेश्वयं भविप्यनीत्येवेन तदाह ॥१३॥
चायुः पशुरासीत् । तेनामजन्त सऽरत लोकमजयद्यस्मिन्वायुः स ते लोको
भविष्यति त जेप्यसि पिर्वताऽअपऽति यावान्बायोविजयो यावाल्लोको० ॥१४॥
सूर्यः पशुरासीत् । तेनायजन्त सहएतं लोकमजयद्यस्मिन्सूर्यः स ते लोको
भविष्यति त जेष्यसि तं पिबताऽप्रपऽइति यावान्त्सूर्यस्य विजयो याल्लिोकी
यावदेश्वर्य तायांस्ते विजयस्तावाल्लोकस्तावदेश्वर्य भविष्यतीत्येवेन तदाह
तर्पयित्वाऽश्यं पुन: सस्कृत्य प्रोक्षणोरितरान्पशून्प्रोक्षति तस्यातः ।। १५ ।।
ब्राह्मणम् ॥ १॥]२.७.] ।
"जही पुण्यात्मा रहते हैं और गहाँ वे गये हैं"। इससे वह उसको पुण्यात्माप्रो को
सलोक्ता दिलाता है।
तत्र वा देवः सविता दधातु । (यजु० २३६१६)
सविता उसको वहाँ से जाता है ।
"प्रजापतये त्वा जुष्ट प्रोक्षामि ।" इससे वह चुपये-चुपके प्रोक्षणीपात्र को घोडे के
मुंह के नीचे रखता है ॥१२॥
पग्निः पशुरासीत् तेनाय जन्त स एन लोकमजयद् यस्मिन्नग्निः स ते लोको
भविष्यति त जेप्यसि पिता अपः । (यजु० २३३१७)
"मग्नि पा था। उससे देवो ने यज्ञ किया । उसने वह लोक जीत लिया, जिस लोक
में अग्नि है । वही तेरा लोक हो जायगा । तू उसे जीत लेगा। इस जल को पी।" इससे
तात्पर्य यह है कि जितनी अग्नि की विजय है, जितना अग्नि का लोना है, जितमा ऐश्वयं
है, उतनी ही तेरी विजय, तेरा लोक, तेरा ऐश्वर्य हो जायेगा ॥१३॥
वायुः पशुरासीन् तेनायजन म एत लोकमजयद् यस्मिन् ।
वायु. स ते लोको भविष्यति । यति पिता मा ।। (यजु० २३०१७)
इससे तात्पर्य यह है कि वायु को जितना विजय, जितना लोक, जितना ऐश्वर्य है,
उतना तेरा भी होगा ॥१४॥
सूर्यः पनुरासीत् । नायजन्त स एत लोकम नयद् यस्मिन्सूर्यः स ते लोको भविष्यति
तेजप्यपि पिता मपः ।। (पचु० २३।१७)
इसके पाहने का तासर्थ यह है कि जितनी विजय सूर्य की है, जितना लोक तथा
जितना ऐश्वयं उतनी ही विजय, लोक, तथा ऐश्वयं तेरा भी होगा।
घोड़े को तृप्त करके फिर प्रोक्षणी को शुद्ध करके दूसरे पशुओ को मोक्षित करता
है ॥१॥
मृतस्याश्वस्य परिक्रमणादि अध्याय २ ब्राह्मण ८ देवा पाउदन्यः । स्वर्ग लोक न प्राजानस्लमश्वः प्राजानाद्यश्वनोदब्यो- यन्ति स्वर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्ये वासोऽधिवास हिरण्यमित्यश्वायोपस्तृणन्ति पथा नान्यस्मै पशवे तस्मिन्नेनमधि समपयन्त्यन्य रेवनं तत्पशुभिर्व्याकुर्वन्ति घ्नन्ति वाएतत्पशुम् । यदेनसनपयन्ति प्राणाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति सज्ञप्यमानऽयाहुतीर्जुहोति प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति तथो हास्यतेन जीवतंव पशुनेप्ट भवति ॥२॥ अम्वेऽम्बिकेऽभ्वालिके । न मा नयति कश्चनेति पत्नीरुदानयत्य हवेना- एतदतो मेध्याएवंना करोति ॥ ३ ।। गणाना स्वा गणपति हवामहऽइति पिल्य. परियन्त्यपन्हुवतएवास्मा एतदतो न्येवाऽस्मै ह नुक्तेऽयो धुवत एवंन त्रिः परियन्ति त्रयो वाऽइमे लोका पर को जाते हुये देवो को स्वर्गलोक का मार्ग मानूम न था, पोडा जानता था । इसलिये ऊपर को जाते समय घोड़े को ले जाते हैं स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये । घोडे के नीचे एक कपडा, एक पौर बिछौना प्रौर साना विद्या देते हैं और यहा उसको बेहोश कर देते हैं (बप करते हैं) । ऐसा अन्य किसी पशु के साथ नहीं करते। इस प्रकार अन्य परापो से प्रश्य की विशेषता हो जाती है ॥१॥ बेहोग करना मारना ही है । जब बेहोश करते हैं, तो इन मत्रों को बोलते हैं और माहुति देते हैं प्रारणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा । (यजु. २३।१८) इस प्रकार उसमे प्रारा स्थापित करता । इस प्रकार जीवित पशु का ही यज्ञ हो जाता है ॥२॥ अम्बेडमम्बिकेशवालिके न मा नयति पश्चन । (यजु० २३.१८) इस मय से पत्नियो को ले जाता है। इससे वह उनको पुकारता है । वह उनको पवित्र करता है ॥३॥ गणाना खा गणपति हवामहे (यजु २३।१६) पलियाँ परित्रमा देती है । वे इरा (बध) का प्रतीकार करती हैं, प्रवीकार तो हो
1
का०१३.२.८.४-५
अश्वमेध-निरूपणम्
एभिरेवेनं तल्लोकैथुवते निः पुनः परियन्ति पट् सम्पद्यन्ते पड्वाऋतवऽमातुभि-
रेवेनं धुक्ते॥ ४॥
अप वाइएतेभ्य: प्राणाः कामन्ति । ये यशे धुवनं तन्वते नवकृत्वः परि-
यन्ति नव व प्राणा प्राणानेवात्मन्दधते नभ्यः प्राणाऽअपकामन्त्याहमजानि
गर्भधमा त्वमजासि गर्भधमिति प्रजा वै पशवो गर्भः प्रजामेव पशूनात्मन्धत्ते ता-
उभी चतुरः पदः सम्प्रसारयावेति तिथुनस्यावरुद्धय स्वर्ग लोके प्रोणु वाथामि-
स्पेय वै स्वर्गों लोको यत्र पशु सज्ञपयन्ति तस्मादेवमाह वृषा वाजी रेतोधा रेतो
दधात्विति मिथुनस्यैवावरुद्ध यं ॥ ५॥ ब्राह्मणम् ।। २ ।। (२.८.)।
ही जाता है । पखा करती है। तीन परिश्रमायें होती हैं । तीन लोक होते हैं। इन्ही लोको
द्वारा उसको पखा करती हैं । तीन बार फिर परिक्रमा करती हैं। यः हो जाते हैं । छ
ऋतुयें होती हैं। मानो ऋतुमो द्वारा ही पसा करती हैं ॥४॥
जो यज्ञ मे पखा करते हैं, उनके प्राण उनसे निकल जाते है । नो बार परिक्रमा
करती हैं । नौ प्राण होते हैं। इस प्रकार प्राणो को धारण करती हैं। इनसे प्रारा
निकलते नहीं
माहमजागि गर्भधमा खमजासि गर्भधम् ।
(यजु० २३॥१९)
मैं गर्भ धारण करने वाले को प्रेरणा करूं। तु गर्भ धारण करने वाले को प्रेरणा
कर"।
गर्भ का अर्थ है प्रजा और पशु । प्रजा भौर परमो को अपने मे धारण करता है ।
ता उभौ चतुरः पदः सम्प्रसारयाव (यजु० २०२०)
"हम दोनो चार पैरो को फैलाई । जोडा मिलाने के लिये।
स्वर्ग लोके प्राचाया (यजु२११२०)
"स्वर्ग लोक मे अपने को दको"।
जहा पर मारा जाता है वह स्वर्गलोक ही है ।
वृषा वाजी रेतोपा रेतो दधातु (यजु० २३१२.)
"बलवान वीर्य स्थापित करने वाला वीर्य स्थापित करे", जोड़े को मिलाने के
लिये ॥५॥
संवादः अध्याय २-ब्राह्मण 8 पप वाऽएतस्मात् । श्री राष्ट्र कामति योऽश्वमेवेन यजत्ते ॥१॥ ऊर्ध्वामेनामुच्छ्रापयेति । श्रोर्वे राष्ट्रमश्वमेधः श्रियमेवास्मै राष्ट्रमूर्ध्वमु- च्छ्यति ।।२।। गिरी भार हरनिवेति । श्रीवें राष्ट्रस्य भार: धियमेवास्मै राष्ट्र सनहत्ययो श्रियमेवास्मिन्राष्ट्रमधि निदधाति ॥३॥ प्रयास्यै मध्यमेधतामिति । श्री। राष्ट्रस्य मध्य श्रियमेव राष्ट्रे मध्य- तोऽन्नाद्य दधानि॥४॥ शौते वाते पुननिवेति । क्षेमो वै राष्ट्रस्य शीतं क्षेममेवास्मै करोति ॥ ५॥ यकाऽयको शकुन्तिकेति । विड्व शकुन्तिकाऽऽहलगिति वञ्चतीति विशो मै जो अश्वमेघ यज्ञ करता है उससे थी और राष्ट्र चले जाते हैं ॥१॥ कमिनामुद्रापय (यजु. २३३२१) इस मन से इसको ऊँचा उठाता है। प्रश्वमेघ थी भी है मोर राष्ट्र भी, इस प्रकार उसके लिये श्री और राष्ट्र को उठाता है ॥२॥ गिरी भार हरनिव। (यजु० २३।२६) "पहाड पर भार ले जाने वाले के समान।" थी राष्ट्र का भार है। इसके लिये श्री और राष्ट्र को उसको दिलाता है। वह इस को थी पौर राष्ट्र से सम्पन्न करता है ॥३॥ अथास्य मध्यमवताम् । (यजु० २३५२६) "इसके मध्य भाग बढे"। राष्ट्र का मध्य (वेद) श्री है। राष्ट्र के बीच में श्री और प्रप्त स्थापित करता है । शोते वाते पुनन्निव । (मजु• २३।२६) राष्ट्र का शम 'शीत' है इससे उसके लिये क्षेम देता है ॥५॥ यकासको शकुन्तिका। (यजु. २३३२२) 'शकुन्तिका' वैश्य (प्रजा) है पाहलगिति वंचति । (यजु० २३३२२) की० १३.२.६.६. मश्वमेघ-निरूपणम् १७१५ राष्ट्राय वञ्चन्याहन्ति गभे पसो निगलगलौति धारकेति विड्व गभी राष्ट्रपयो राष्ट्रमेव विश्याहन्ति तस्माद्राष्ट्री विशधातुकः ॥ ६ ॥ माता च ते पिता च तऽइति । इयं वं माताऽसो पिताऽऽभ्यामेवेन७ स्वर्ग लोकं गमयत्यय वृक्षस्य रोहतऽइति श्री राष्ट्रस्याग्रज श्रियमेवन राष्ट्रस्यानं गमयति प्रतिलामोति ते पिता गभे मुष्टिमत सयदिति विड्व गभी राष्ट्र मुष्टी राष्ट्रमेव विश्याहन्ति तस्माद्राष्ट्री विशधातुकः ।। ७ ।। यरिणो यवमत्तीति । विड्व यवो राष्ट्र हरिणो विशमेव गष्ट्रायाद्यां करोति तस्माद्राष्ट्री विसंमत्ति न पुष्ट पशु मन्यत इति तस्माद्राज पशून्न पुष्यति शूद्रा यदयंजारा न पोपाय धनायतीति तस्माद्वशी नाभिषिञ्चति ॥ ६॥ अप पाइएनेभ्यः प्राणा: कामन्ति । ये यज्ञ मृतां वाच वदन्ति दधिकागोऽ- कारिपमिति सुरभिमतीमृचमन्ततोऽन्वाहुर्वाचमेव पुनते नेभ्यः प्राणा ऽअपकामन्ति ।।९।। ब्राह्मणम्।।३।। [२.६.] वैश्य (प्रजाजन) राज के लिये पोर करते रहते हैं। पाहन्ति गभे पसो निगलगलीति धारका । (पजु० २३३२२) 'गम' का अर्थ है चंय (या जनता) 'पस' का अर्थ है राष्ट्र । राष्ट्र का दबाव वैदयो को खलता है । इसलिये राष्ट्री या राजा जनता को दबाता है ॥६॥ माता च पिता न ते । (पजु० २३६२४) पृथ्विी माता है द्यो पिता । इन्ही दोनो के द्वारा स्वर्ग लोक को भेजता है। भ वृक्षस्प रोहत.। (यजु० २३१२४) श्री राष्ट्र का अग्र भाग है । राष्ट्र को इसी श्री को प्राप्त कराता है। प्रतिलामीति तं पिता गमे मुष्टिमतसयत् । (यजु० २३६२४) 'ग' वैश्य है और 'मुष्टी' राष्ट्र है । राष्ट्र को वैश्यो दबाते हैं । इसलिये राष्ट्री जनता को खलता है ।।७॥ युद्धरिणो यवमत्ति। (यजु० २३॥३.) 'पर' वैश्य हैं । हरिण राष्ट्र है, राष्ट्री विश्व को भोजन कर लेता है । इसलिये राष्ट्री प्रजा को साता है। न पुष्टं पशु मन्यते (यजु. २३६३०) इस प्रकार राजा पशुप्रो को बलिष्ठ नहीं बनाता। गुदा पदयं जारा न पोपाय धनायति । (यजु० २३॥३०) इसलिये वैश्य व पुष का अभिषेक नहीं करता ॥८॥ जो यज्ञ में प्रपरि बाणो बोली हैं, उनके पाए निकल भागते है। दधिप्राणोऽनक्रापिम्। (पजु० २३॥३२) (१० १३६६६) मन्त में इस ऋचा को पढ़ता है । इस ऋचा मे 'सुरभि (सुगन्ध) शब्द पाया है। इसमें ये अपनी बाणियो को पवित्र करते हैं। और प्राण उनसे निकलते नही ।। ।
अश्वशरीरे सूचीभिवितोदः अध्याय २-ब्राह्मण १० । यदसिपथान्कल्पयन्ति । सेतुमेव त सक्रमण यजमानः कुरुते स्वर्गस्य लोकस्य समष्टये ॥१॥ सूचीभि कल्पयन्ति । विगो वे सच्यो राष्ट्रमश्वमेधो विश चैवास्मिन्राष्ट्र घ समीचा दधति हिरण्मयो भवन्ति तस्योक्त ब्राह्मएम् ॥ २॥ अय्य सूच्यो भवन्ति । लोहमय्यो रजता हरिण्यरे. दिशो वे लोहमय्योऽत्रा- न्तरदिशो रजताऽर्वा हरिण्यस्ताभिरेवन कल्पयन्ति तिरश्चीभिश्चोर्ध्वाभि- श्च बहुरूपा भवन्ति तस्माद् बहुरूपा दिशो नानारूपा भवन्ति तस्मानानारूपा दिश ॥ ३ ॥ वाहायम् ॥ ४॥ (२ १०) असिपथ (तलवार के मार्गो) को बनाते हैं, यजमान स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये पुल के पार का माग बनाता है ॥१॥ वह सुइयों से बनाया जाता है। सुइयां वैश्य हैं। प्रश्यमेष राष्ट्र है। इसमे राष्ट्र मौर वैश्य दोनो को ठोक-ठीक स्थान देता है । ये मुझ्या सोने को होती है। इसका रहस्य बताया जा चुका है ।।२।। तीन प्रकार की सुइयाँ होती हैं तारे को, चादी की, सोने की । दिशायें वादे को है। प्रत्तर दिशायें चादी को और ऊपर की दिशा सोने की। इन दिशानी के द्वारा ही इस मार्ग को बनाते हैं। सीधी और तिरछी सीवन से बहुरूप हो जाती हैं । इसलिये दि गाय बहुरूप हैं । नानारूप (अलग अलग) होतो हैं । इसलिय दिशायें नानारूप हैं ॥३॥ परिपशव्याहुती अध्याय २--ब्राह्मण ११ प्रजापतिरकामयत । महान्भूयास्यामिति सऽएतावश्यमेधे महिमानी महावपश्यताक्जुहोत्ततो वे स महान्भूयानभवरस य कामयेत महान्भूयारस्या- प्रजापति ने चाहा कि मैं बहा और बहुत हो जाऊ । उसने अश्वमेध यज्ञ में दो महिमान सोम ग्रहो को देखा । परि उनको पाहुतियां दी। इससे वह वहा और बहुत हा गया । जो माई चाहे कि बड़ा पोर बहुत हो जाऊँ, उसे चाहिये कि अश्वमेध मे महिमान . ।
शा. १३.२.११.१-३
अश्वमेध-निरूपसम
१७१७
मिति सएतावश्वमेधे महिमानौ ग्रहो जुहुयान्महान्हैव भूयान्भवति ॥१॥
वपाममभिजुहोति । यजमानो वाऽप्रश्वमेयो राजा महिमा राज्येनैवैनमु.
भयतः परिगृह्णाति पुरस्तात्स्वाहाकनयो वाऽनन्ये देवाऽअपरिष्टास्वाहाकृतयो-
ऽन्ये ताने वैनत्तीणाति ॥२॥
स्वाहा देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति राज्ञा वपां परियजति ये चैवास्मिल्लोके
देवा यऽउ चामुष्मिस्तानेवतत्त्रीणाति त एनमुभये देवाः प्रीताः स्वर्ग
लोकमभिवहन्ति ॥ ३ ॥ ब्राह्मणम् ।। ५ (२ ११) ।।
इति द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः [५]
पहो की माहुति देवे । यह बडा मोर बहुत हो जायगा ।।११
वह यह माहुतियों वपा की दोनो भोर देता है। प्रश्वमेध यजमान है और महि.
मान प्रह राजा है । इस प्रकार इसको दोनो मोर से राज्य से घर देता है । कुछ देव पहले
स्वाहाकार पाले हैं कुछ पीछे स्वाहाकार बाले, उन्ही को प्रसन्न करता है ॥२॥
'स्वाहा देवेभ्यो', 'देवेभ्यः स्वाहा' से सोम राजा के द्वारा वपा के प्रागे पीछे माहु-
तियाँ देता है । इससे इस लोक के देव मोर परलोक के देवो को तुप्त करता है। ये दोनो
प्रकार के देव उससे प्रसन्न होकर उसको स्वर्ग लोक को ले जाते हैं ॥३॥
अश्वस्यावदानमू अध्याय ३-त्राह्मण ? प्रजापतेरक्ष्यश्वयत् । तत्परापतत्ततोऽश्व समभवद्यदश्वयत्तदश्वस्याश्वत्व तदेवाऽप्रश्वमेधेनैव प्रत्यदधुरेप ह वै प्रजापति सर्व करोति योऽश्वमेधेन पजते सवाएव भवति सर्वस्य वाइएपा प्रायश्चित्तिः सर्वस्य भेषज सर्व पाइएतेन पाप्मान देवाऽअत्तरन्नपि वाइएतेन ब्रह्महत्यामतरस्तरति सर्व पाप्मान तरति ब्रह्महत्या योऽश्वमेधेन यजत ॥ १॥ उत्तर वै तत्प्रजापते रक्ष्यश्वयत् । तस्मादुतरतोऽश्वस्यापद्यन्ति दक्षिणतो. ऽन्येपा पशूनाम् ॥२॥ वैनस कटो भवति । अस्मयोनिर्वाऽप्रश्वोऽप्सुजा वेतन. स्वयंवन योन्या समर्धयति ॥ ३॥ चतुष्टोम स्तोमो भवति । सरड्वाऽप्रश्वम्य सक्म्यावृहत्तदेवाश्चतप्टोमेनैव स्तोमेन प्रत्यदधुर्यच्चतुष्टोम स्तोमो भवत्यश्वस्यैव सर्वत्वाय सर्वस्तोमोऽतिसत्र- उत्तममहर्भवति स वै सर्वस्तोमोतिराय सर्वमश्वमेध सर्वस्याप्त्यै सर्वस्याव- रुद्धयं ॥४॥ ब्राह्मणम् ॥ ६॥ (३१)॥ । प्रजापति की प्राख सून गई । वह निकल पड़ी। उससे घोडा सान्न एमा। 'पश्वयत्' का अर्थ है 'सूज गई। इससे प्रश्न शब्द बना । यही प्रश्न का पश्वत्व है । देवो ने अश्वमेध यज्ञ करके उस साख को फिर स्थापित किया । जो प्रश्वमेघ यज्ञ करता है, वह प्रजापति को प्रग पूर्ण करता है और स्वय अग पूर्ण हो जाता है । यह मव का प्रायश्चित्त और सब का इलाज है । इससे देवता सब पापो से छुट जाते हैं। यहा तक कि ब्रह्महत्या से भी। जो अश्वमेघ यज करता है, वह सब पापो से छूट जाता है । ब्रह्म हत्या से भो ॥१॥ प्रजापति की बाई प्रांष सूजी थी । इसलिये घोडे की बाई भोर से मास काटते हैं पोर पशुप्रो को दाहिनी मोर से ॥२॥ नरकुल को घटाई होती है। प्रश्व बलों से उत्पन्न हुप्रा है और नरकुल भी जसो से । इस प्रकार इसको हो योनि से इसको समृद्धि करता है ॥३॥ चतुष्टोम स्तोम होता है । पोडे को जाप को माखी खा गई। देवनाप्रो ने चतुप्टोम स्तोम से उसको पूर्ण किया । इसलिये चतुष्टोम स्तोम होता है, यश्व को प्रगपूर्णता के लिये । पिछला दिन सब स्तोमो के लिये प्रतिरात्र का होता है । सर वीजा की प्राप्ति के लिये । सर्व स्तोम प्रतिरात्र सब कुछ है। मश्वमेध सब कुछ है ||४|| १७१८ वपाप्रचार अध्याय ३--ब्राह्मण २ परमेण वाइएप स्तोमेन जित्वा । चतुष्टोमेन कृतेनायानामुत्तरेऽहन्नेक- विशे प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठत्ये कविशात्प्रतिष्ठायाऽवत्तरमहातूनवारो- हत्य॒तवो वै पृष्ठान्यतव. सवत्सरऽतुप्वेव सवत्सरे प्रतितिष्ठति ॥ १॥ शक्वस्यः पृष्ठ भवन्ति । अन्यदन्यच्छन्दोऽन्येऽन्ये वाऽप्रय परावप्रालभ्य- 'तऽउतेव ग्राम्याऽउतेवारण्या यच्छक्वर्य. पृष्ठ भवन्त्यावस्यैव सर्वत्वायान्ये पशव. लाभ्यन्तेऽन्येऽन्ये हि स्तोमाः नियन्ते ॥ २॥ तदाहुः । नेते सर्वे पशवो यदजावयश्चारण्याश्चैते चे सर्व पशवो यगव्या- ऽइति गन्यानुत्तमेऽन्नालभतऽएते वै सर्व पशवो यद्गव्याः सर्वानेव पशूनालभते वश्वदेवा भवन्ति वैश्वदेवो वाइअश्वोऽश्वस्यैव सर्वत्वाय बहुरूपा भवन्ति 'तस्माद्व- हुरूपाः पशवो नानारूपा भवन्ति तस्मान्नानारूपा पशव. ।। ३ ।। ब्राह्मणम् ॥७॥ (३.२) ।। जिस प्रकार पासो मे सब से मुरुप पासा 'कृत' है. इसी प्रकार स्तोमो मे मुख्म स्तोम पर्थात् चतुष्टोम के द्वारा विजय प्रान करके दूसरे दिन एक विश प्रतिष्ठा में प्रतिष्ठित होता है। एक विदा प्रतिष्ठा से दूसरे दिन ऋतुपो पर पढता है । ऋतु पृष्ठ हैं, प्रातु सवत्सर है। इस प्रकार प्रातु रूपी सवत्सर में प्रतिष्ठिा होता है ।। दूसरे दिन के पृष्ठ 'शक्वरी' मा होते हैं। हर मत्र के छन्द मलग-अलग होते हैं क्योकि हर दिन ग्राम्य या बनैले भिन्न-भिन्न प्रकार के पशुप्रो का पालभन होता है । प्रश्वमेध को पूर्णता के लिए शपये मगो के पृष्ठ होते हैं और भिन्न-भिन्न दिनो में भिन्न-भिन्न पशुप्रो का मालमन होता है । अश्वमेध के भिन्न-भिन्न दिनो मे भिन्न भिन्न स्तोम होते हैं ॥२॥ इस पर शका करते हैं कि बकरे, भेड, बर्नले पा "सव पशु" नही करलावे । 'गाय' मादितो कहलाते है, मन्तिम दिन गाय मादि का पालभन होता है, क्योंकि वे सब पशु हैं । जो गाय आदि हैं । इस प्रकार सब पापो का पालभन करता है । ये विश्वेदेवों के होते हैं। मश्य विश्वेदेो का है । अश्व को पूर्णता के लिये । ये बहुरूप होते हैं । इसलिये पशु बहुरुप होते हैं। ये नानारूप हाते हैं । इसलिये पशु नानारूप होते हैं ॥३॥ १७१६ यूपविशतिः अध्याय ३--ब्राह्मण ३ पत्तिस्रोऽनुष्टुभो भवन्ति । तस्मादश्वस्त्रिभिस्तिष्ठस्तिष्ठति यच्च- तस्रो गायन्यस्तस्मादश्वः सर्वैः पद्भिः प्रतिदधत्सलायते परम वाइएतच्छन्दो यदनुष्टुप्परमोऽश्वः पशूनां परमदचतुष्टोम स्तोमानां परमेररोपनं परमतां गमयति ॥१॥ शक्वर्यः पृष्ठ भवन्ति । अन्यदन्यच्छन्दोऽन्येऽन्ये हि स्तोमाः क्रियन्ते यच्छ- क्वर्यः पृष्ठ भवन्त्यश्वस्यैव संवत्वाय ॥२॥ एकविश मध्यममहर्भवति । असो वाऽमादित्य एकविएशः मोऽश्वमेधः स्वेनैव स्तोमेन स्वायां देवतायां प्रतिष्ठापयति ॥ ३ ॥ वामदेव्यं मनावरुणसाम भवति । प्रजापति वामदेव्य प्राजापत्योऽश्व: स्वयैवंत देवतया समर्धयति ॥ ४ ॥ पाथुरश्म ब्रहासाम भवति । रश्मिना वाऽप्रश्वो यतऽ ईश्वरो वाऽप्रश्वो- ऽयतोऽधृतोऽप्रतिष्ठित: परा परावत गन्तोर्यत्पाथु रदम ब्रह्मसाम भवत्यश्वस्यैव धृत्य 12॥ " - . तीन अनुष्टुभ होते है । इसलिये जब घोडा खडा होता है तो तीन पर से । ये चार गायत्रियो के बराबर होते है । इसलिये जब घोडा भागता है, तो चार पैरो को रस कर। मनप्टुभ पन्दो में सब से बड़ा है । अश्व पशुप्रो मे सबसे बड़ा है। चतुष्टोम स्तोमो मे सबसे बड़ा है । इस प्रकार इसको बड़े से ही बडे पद की प्राप्ति कराता है ।।१।। (दूसरे दिन के) पृष्ठ शवाय होते हैं । भिन्न भिन्न छन्द पोर भिन्न भिन उनके स्तोम । शक्याय पृष्ठ होते हैं । अश्व की पूर्णता के लिये ।।२।। बीच का दिन एकटिंग होता है । यह प्रादित्य ही एपविन है । यही प्रश्वमेय है। इस प्रकार उसी के स्तोम से उसी के देवता मे स्थापित करता है ॥३॥ मंत्रावरुण साम वामदेव्य होता है । प्रजापति वामदेव्य है। प्रजापति प्रश्व है। इरा इरा प्रकार उसी के देवता से उसको समृद्धि करता है ।।४।। ब्रह्मसाम पारश्म होता है । घोडा रस्सी से बाधा जाता है। परन्तु जो घोड़ा न बये या वश मे न रहे या चचल हो वह सीमा से बाहर जा सकता है। घोड़े को चचसता हटाने के लिये वासाम पाथरस्म होता है ॥५॥ १७२० यश्वमेध-निरूपणम् सकृत्यच्छावाकमाम भवति । उस्मानयज्ञऽइव वाऽएप यदश्यमंध किया ह्य तस्य क्रियते किंवा न यत्सकृत्यच्छावारसाम भवत्यश्वस्यैव सवत्वाय सर्वस्तोमोऽतिरान उत्तममहर्भवति सर्व वे सर्वस्तोमोऽतिरात्रः सर्वमश्वमेधः सर्वस्याप्त्य सर्वस्यावरुदय॥६॥ एकवि शोऽग्निर्भवति । एमपिश स्तोमएकविशतियुंपा यथा वाऽपभा वा वृषारगो वा यस्फुरेरने वमेते स्तोमाः समृच्छन्ते यदेकवि शास्ता- न्यत्समर्पयेदातिमाच्छेद्यजमाना हन्येतास्य यज्ञ ॥७॥ द्वादशएवाग्निः स्यात् । एकादश यूपा यवादशोऽग्निर्भपति द्वादश मासा: सवत्सरः सवत्सरमेव यामाप्नोति यदे कादश यूपा विराड्वाएपा समीयते यरेका- दशिनी तस्य पाएकादश स्तन एवास्य स दुइएवंना तन ॥८॥ तदाहुः । यद्द्वादशोऽग्निः स्पादेकादश यूपा यथा स्थूरिणा यायातादृक्त- दित्येकविशएकाग्निभवत्ये कविश स्तोमऽएकविशति' पास्तद्यथा प्रष्टि- भिर्यायात्तादृक्तत् ॥६॥ शिरो पाइएतयज्ञस्य यदेकपिश । यो वाऽपश्चम जीरिण शोपरिण अच्चा पाकसाम सकृति होता है। यह जो अश्वमेध है यह उत्सन्न यत है। प्रर्थात् इसमे स कुछ भाग छूट गया है । इस में से कुछ किया जाता है कुछ नही । अश्य की पूर्णता के लिये ही मच्या पाकसाम सकृति होता है । अन्तिम दिन प्रतिरात्र सर्व स्तोम होता है, यस्तोम प्रति राय सब कुछ है। अश्वमय 'सब कुछ है । सब की प्राप्ति के निये ॥६॥ अग्नि या वेदी एकविशा होती है । स्तोम एकविंश होते है और यूप भी इक्कीस होते है। जैसे सोड या बैल लड़ पड़ते है। ऐसे ही यह एकविश सोम भी यदि उनको स्वतत्र छोड दिया जाय लइ परें और यजमान को हानि हो तथा उराका यज्ञ नष्ट हो जाय ॥७॥ वेदो बारहवी होवे । ग्यारह यूज होते हैं और बारहवीं वेदो। सवत्सर मे बारह मास होते हैं । सपरसर यह है । इसी सवत्सर यज्ञ को प्राप्त करता है । ग्यारह यूर होते । इससे विराट् एकादशिनी उत्सल होती है । ग्यारहया यूप गाय के स्तन के समान है, इससे वे उसको दूहते हैं 1॥८॥ इस पर शका होती है कि पदि वेदो बारहवी हो और ग्यारह या हो तो यह ऐसा ही होगा जैसे एक बल से गानो ग्वीचो जाय । वेदो एपिंग (इपीसी) होती है। एक- विध स्तोम होने हैं। एकविया यूप। यह बंधी ही बात है मे गाडी को वगली पोडो से सीचा जाय HIT यह जो एकविंश है वह यज्ञ का सिर है । जो मश्वमेघ के तोन सिगे को जानता १७२२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.३.३.६.१० पेद शिरो ह राजा भवत्येकविशोऽग्निभंवत्येकविण्श स्तोम एकविशति- यूं पाएतानि वाऽअश्वमधे नीणि शोणि तानि यऽएव वेद शिरोह राज्ञा भवति यो पाऽअश्वमेधे तिसः ककुदो वेद कबुद्ध राज्ञा भवत्येकरिशोऽग्निर्भवत्येकविधश स्तोमडएकविशति पाएता वाऽअश्वमेवे तिस्रः ककुदस्ता यऽएवं वेद फकुद्ध राज्ञा भवति ॥ १० ॥ ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥ (३. ३) है, वह राजापो का सरतान हो जाता है । वेदी एकविंश होती है । स्तोम एप विध होते हैं । यूप एरविश होते हैं । ये प्रत्वमेय के तीन सिर है। जो अस्वयंप के इन तीन सिरा को जानता है, वह राजापो वा मरतान हो जाता है । जो प्रश्शमेव के तीन पुबडो यो जानता है, वह राजायो म पुजा (अचा) हो जाता है । येदी एकति होती है । तोम एकविंश, यूप एकविरा, जो अश्वमेध के इन तीन मुन्नदो को जानता है वह राजामो मे मुम्बद या बहुत ऊचा हो जाता है ॥१०॥ अश्वस्य लोहितधपणादि - अध्याय ३-वाहाण सर्वाभ्यो वे देवनाचोलामन्यते । यहाजापत्य पुर्याया देवताति- भागास्ता भागययेन व्ययेच्याद ददभिरवा दलमूर्तरित्याभ्यमय दानी हत्या प्रत्याच्यापदेतान्याहना होनि पाएर देवनाप्रपिभागास्ता नाम- पेन ममयबर:नून्याया चाराधिसमुत्तमामा जुगत चाया. पारामन बदलामो के नियnि पाला है। यदि तिरेमा सरमा प्रबरसता को इसम हिस्सा है, उनका दिया ति बारापीको पोपमा स्थानापल बना रखामों 1 नाम पार पायदा है। "tah पास, 1 से बड़ों में कमर..."एपादि (प. uitt) इस प्रकार रिम-ग्नि देणारा हिला है, उमा दाता है। राम प्रध' पादानों को देर नाम दो दियो के लिये पारित है। और पत्रिका में अश्वमेध-निरूपणम् १७२३ पृथिव्योर्वे सर्वा देवता: प्रतिष्ठितास्ताऽएवैतत्प्रीणाति देवासुराः सयत्ताऽप्रासन् ॥१॥ तेऽव वन् । मग्नयः स्विष्टकृतोऽश्वस्य वयमुद्धारमुद्धराम है तेनासुरानभिभ- विष्यामऽइति ते लोहितमुदहरन्त भ्रातृव्याभिभूत्यं यस्विष्टकृभयो लोहित जुहोति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य द्विपन्ध्रातृभ्यो भवति य एवं वेद ॥२॥ गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुति जुहोति । पशवो वै गोमगा रुद्रः स्विष्टकृत्प- शून्व रुद्रादन्तर्दधाति तस्माद्यपाऽश्वमेधऽआहुतिहूयते न तत्र रुद्रः पशूनभिमन्यते ॥३॥ अश्वशफेन द्वितीयामाहुति जुहोति । पशवो वाऽएकशफा रुद्रः स्विष्टक- स्पशू०॥ ४॥ अयस्मयेन चरुणा तृतीयामाहुति जुहोति । प्रायास्या वै प्रजा रुद्रः स्विष्ट- कृत्प्रजाइएव रुद्रादन्तर्दधाति तस्माययंपाऽश्वमेधऽग्राहुतिहूं यते न तत्र रुद्रः प्रजाऽ अभिमन्यते ॥५॥ ग्राह्मणम् ।।६॥ (३. ४.) ।। ही सब देवता प्रतिष्ठित हैं। उन्ही को इस प्रकार प्रसन्न करता है । देव पौर असुर झगड़ने लगे ॥१॥ वे देव कहने लगे कि हम अश्वमेप की स्रिष्टकृत् अग्नियां हैं, हम विशेष भाग लें। उससे मसुरो को जीत सकेंगे । उन्होने अपने शत्रुपो को जीतने के लिये रुधिर को निकाला। जब यह स्विष्टकतों के लिये रुधिर को याति देता है, तो शन प्रो को जीतने के लिये । जो इस रहस्य को समझता है, उसका शव स्वय ही नष्ट हो जाता है । गोमृग के कण्ठ से पहली आहुति देता है । गोमग पशु हैं । स्विष्टकृत् रुद्र है। रुद्र से पशुमो को बनाता है। इसलिये जहा यह प्रश्वमेध वी माहुति दी जाती है, वहा रुद्र पशुपो को नहीं सताता ॥३॥ घोडे के सुर से दूसरी आहुति देता है। पशु एक खुर वाले होते हैं । स्विष्टकत रुद्र है । पशुप्रो को रुद्र से बचाता है । इसलिये जहां पर अश्वमेघ की पाहुति दी जाती है, वहां रुद्र पशुपो को नहीं सताता ॥४॥ लोहे के चरु पाम से तीसरी माहुति देता है । प्रजा का लोहे से सम्बन्ध है स्विष्ट- कृत रुद्र है । इस प्रकार प्रजा को गद्र से छुडाना है। इसलिये वहा पर अश्वमेव की पाहति हो जाती है, वह रुद्र प्रजामो को नहीं सता सकता ॥५॥ ।
प्रश्वमेधेनापमृत्युनिरास: अध्याय ३ ब्राह्मण ५ सर्वेषु वै लोके । मृत्यवोऽन्वायत्तास्तेम्यो यदाहुतीन जुहुयाल्लोके लोक. एन मृत्युविन्देद्यन्मृत्युपऽआहुतीर्जुहोति लोके-लोक एव मृत्युमपजयति ॥ १॥ तदाहु । यदमुष्मै स्वाहामुष्मै स्वाहेति जुह्वत्स चक्षीत बहुं मृत्युममिन कुर्सत मृत्यवऽपात्मानमपिदध्यादिति मृत्यवे स्वाहेत्ये कस्माइएवं कामा ति जुहोत्येको ह वाऽप्रमुष्मिल्लोके मृत्युरशनायैव तमेवामुष्मिल्लोकेऽपजयति ॥ २ ॥ ब्रह्महत्याय स्वाहेति द्वितीयामाहुति जुहोति । अमृत्युह वाऽप्रन्यो ब्रह्महत्याये मृत्युरेप ह वै माक्षान्मृत्युयं ब्रह्महत्या साक्षादेव मृत्युमपजयति ॥ ३ ॥ एता ह वै मुण्डिमऽग्रौदन्य । ब्रह्महत्यार्य प्रायश्चित्ति विदाधकार यब्रह्महत्यायाऽपाहुति जुहोति मृत्युमेवाहुत्या तर्पयित्वा परिपाण कृत्वा ब्रह्मध्ने भेषज परोनि तस्माद्यस्यैपाऽश्वमेघऽग्राहुतिहूं यतेऽपि योऽस्यापरीपु प्रजाया ब्राह्मण हन्ति तस्मै भेषज करोति ॥४॥ ब्राह्मलम् ।।१०।। (३.५)। सब लोकों का मृत्युनो से सम्बन्ध हो गया । इसलिये यदि मृत्युपो के लिये प्रातियाँ न दी जायें तो मृत्यु हर लोक मे उसके पीछे पडे । मृत्युमो के लिये पाहुति देता है, इस प्रकार हर लोक मे मृत्यु को जीत लेता है ॥१॥ इस पर बहते हैं कि यदि "उसके लिये स्वाहा" "उसके लिये स्वाहा" कह कर पाहुतिया दे तो बहुत सी मृत्युमो को अपना शत्रु बना ले और अपने को मुत्युयो के हवाले कर दे । इसलिये केवल एक पाहुति देता है । यह वह कर "मत्यु के लिये स्वाहा" । क्योकि मत्यु एक ही है। उस लोक मे मृत्यु यो गीत लेता है, भूख को भी ।।२।। 'ब्रह्महत्याय स्वाहा' से दूसरो अहुति देता है । ब्रह्महत्या से इसर मृत्यु तो अमृत्यु है । ब्रह्महत्या साक्षान् मत्यु है, इस प्रकार मृत्यु को जीत लेता है ||३|| मुण्डिम प्रौदस्य ने ब्रह्महत्या के लिये प्रापश्नित निकाला। जब यह ब्रह्महत्या के लिगे माहृति देता है, तो मृत्यु को पाहुति द्वारा तृप्त करके ब्रह्म घातक के लिये इसान करता है । इसलिये जिस पर मे यह ब्रह्महत्या की प्राहुति दी जाती है, उसके घर मे यदि भविष्य में भी ग्राह्मण को कोई मार दे तो उसका भी इलाज (प्रायश्चित्त) होता है | ... १७२४ अण्वस्तोमीयहोमः अध्याय ३---त्राह्मण ६ प्रश्वस्य वाऽआलब्धस्य । मेधऽ उदकामत्तदश्वस्तोमीयमभवद्यदश्वस्तीमीयं जुहोत्यश्वमेव मेघसा समयति ।।१।। प्राज्येन जुहोति । मेधो वाऽम्राज्यं मेघोऽश्वस्तोमीयं मेधसैवास्मिस्तन्मयो दधात्याज्येन जुहोत्येतद्वे देवाना प्रियं धाम यदाज्यं प्रियेणेवनान्धाम्ना समर्धयति ॥२॥ प्रश्वस्तोमीय हुत्वा द्विपदा जुहोति । अश्वो वाऽअश्वस्तोमीय पुरुषो द्विपदा भिषा पुरुषो द्विप्रतिष्ठस्तदेन प्रतिष्ठया समर्धयति ॥ ३ ।। तदाहुः । अश्वस्तोमीय पूर्व होतव्यां३ द्विपदाऽइति पशवो वाऽप्रश्व- स्तोमीय पुरुषो द्विपदा यदश्वस्तोमीय हुत्वा द्विपदा जुहोति तस्मात्पुरुष उपरि- ष्टात्पशनधितिष्ठति ॥ ४ ॥ पोडशाश्वस्तोमोया जुहोति । पोशकला वै पशवः सा पशूनां मात्रा पशू- नेव मात्रया समधंयति पानीयसोर्वा भूयसोर्वा जुहुयारपशून्माश्रया व्यधयेत्षोडश जब प्रश्न का आगमन हो चुका तो उसका मेष उरा मे से निकल गया । वह प्रश्य- स्तोमीय प्राहुति बन गया । जो यश्वम्प्रोमीय ग्राहति देता है, वह मश्व को मेध से परि- पूरित करता है ॥१॥ घी की चाहुति देता है । घी मेध है। मेध भश्वस्तीमीय है । इस प्रकार मघ के द्वारा ही उस में मेय स्थापित करता है । घो की माहुति देता है । घी देने का नियघाम है। इस प्रिय धामसे उसको परिपूरित करता है ॥२॥ प्रश्वस्तोमीय पाहुति देकर 'द्विपद आहुति देता है । प्रश्न प्रश्वस्तोमोय है मौर पुरुष के दो पैर होते हैं । इश को प्रतिष्ठायें (ठहरने का स्थान) दो है। इसको इस प्रतिष्ठा से प्रतिष्ठित करता है ॥३॥ इस पर कहते हैं कि प्रश्वस्तोमीय को पाहुति पहले दे या द्विपदकी । पर अश्व- स्तोमीय है, और पुरुप द्विपद । अश्वस्तोमीय याहुति देकर निपद को पाहुति देता है। इसलिये पुरुप पमुमो का अविष्ठाता है ।।४।। घश्यस्तोमोय पाहुतिया सोलह होती है। पशुपो मे सोलह कलायें होती हैं। यह पशुपो की मात्रा है। इस मात्रा से पशुओ को समृद्धि करता है । यदि कम या अधिक पुरुष द्विपद है। क्यों - १७२५
१७२६
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १३.३.६.५-७
जुहोति षोडशकला वै पशवः सा पशूनां माया पशूनेव मात्रया समर्धयति नान्यामु-
त्तमामाहुति जुहोति यदन्यामुत्तमामाहुति जुहुयात्प्रतिष्ठायै च्यवेत द्विपदाऽउत्तमा
जुहोति प्रतिष्ठा वै द्विपदाः प्रत्येव तिष्ठति जुम्बकाय स्वाहेत्यवगृथऽउत्तमा-
माहुति जहोति वरुणो वै जुम्वकः साक्षादेव वरुणमन्यजते शुक्लस्य खलतेवि.
मिलधस्य पिङ्गाक्षस्य मूनि जुहोत्येतद्वै वरुणस्य रूप, रूपेणेव वरुणमवयजते
द्वादश ब्रह्मौदनानुत्थाय निवपत्ति । द्वादशभिर्वेप्टिभियंजते तदादुर्यज्ञस्य
वाएतद्प यदिष्टयो यदिष्टिभियंजेतोपनामुक एन यज्ञ: स्यात्पापीयास्तु स्या-
धातयामानि वाऽएतदोजानस्य छन्दासि भवन्ति तानि किमेतावदाशु प्रयुजीत
सर्वा वै सस्थिते यज्ञ वागाप्यते साऽनाऽऽप्ना यातयाम्नी भवति क्रीकृतेव हि
भवत्यरुष्कृता वाग्वं यज्ञस्तस्मान प्रयुञ्जीतेति ॥ ६ ॥
द्वादशेष ब्रह्मोदनानुत्थाय निपेत् । प्रजापतिर्वाऽमोदनः प्रजापतिः
सवत्सरः प्रजापतिर्यज. सवत्सरमेव यज्ञमाप्नोत्युपनामुक एन यज्ञो भवसि न
पापीयान्भवति ॥ ७ ॥
ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ (३.६) ।
.
-
देगा तो पसुमो को उनकी मात्रा से वंचित कर देगा । सोलह पाहुतियाँ देना है, क्योकि
पशुओं मे सोलह कलायें होती हैं । पशुप्रो की यह माना है, इरा मात्रा द्वारा ही पशुओं को
परिपूत्ति करता है । किसी अन्य अन्तिम पाहुति को नहीं देवा । यदि अन्य अन्तिम पाहुति
को देवे तो प्रतिष्ठा से गिर जाय । पन्त की द्विपद पाहुति होती है। द्विपदा प्रतिष्ठा
है । इससे प्रतिष्ठा होती है । 'जुम्ब काय स्वाहा' इससे प्रवभव स्नान की प्रतिम माहुति
दी जाती है । 'जुम्बक' वरुण है। वरुण को जीतने के लिये । सपोद दाग वाले, गजे, दात
मागे को निकले हुये, पोली प्राख वाले मनुष्य के सिर पर पाहुति देता है । यह वरुण का
रूप है । इस रूप से ही वरुण को जीतता है ॥५॥
(जल से निकल कर ब्राह्मणो के लिये बारह मोदन या भात बनाता है । बारह
दृष्टियों करता है। इस पर कहते हैं कि इष्टियां यज्ञ का रूप है। यदि वह इष्टियां करेगा,
तो यश उसकी ओर झुवेगा । परन्तु उसको हानि होगी, क्योकि जिसने यन किया है, उस
के छन्द थक जाते हैं। वे इतनी जल्दी प्रयोग के लिये कैसे तैयार हो सकेंगे । जब यस पूर्ण
होगा तो वाणी की प्राप्ति होगी । वह वाणी प्राप्त होकर थक जायगी । यह पायल
हो जायगी। वाणी मज है, इसलिये ऐसा न करे " ॥६||
निकल कर बारह भात ब्राह्मणो के लिये बनावे । प्रजापति भाल है। प्रापति
संवत्सर है 1 प्रजापति यज्ञ है । सवत्सर रूपी यश को प्राप्त कर लेता है और यज्ञ उसकी
मोर मुकता है । उसको हानि नहीं होती ॥७॥
अश्वमेधमहिमा अध्याय ३-ब्राह्मण ७ एप वै प्रभूनाम यज्ञ । यतेन यज्ञेन यजन्ते सर्वमेव प्रभूतं भवति ॥ १ ॥ एप वै दिभूमि यज्ञः। यत्रतेन यज्ञेन यजन्ते सवमेव विभूत भवति ॥२॥ एप व व्यष्टि म यशः । यत्रतेन यज्ञेन यजन्ते सर्वमेव व्यष्ट भवति ॥३॥ एप वै विधृतिम यज्ञः । यत्रतेन यज्ञेन यजन्ते सर्वमेव विघृत भवति एप वै ध्यावृत्ति म यज्ञः । यत्रतेन यज्ञेन यजन्ते सर्वमेव व्यावृत्त भवति एप वाऽऊर्जस्वान्नाम यज्ञः। यतन मन यजन्ते सर्वमेवोजस्वम पति ॥६॥ एप वै पयस्यान्नाम यज्ञः। यत्रतेन यज्ञेन यजन्ते सर्वमेव पयस्वभवति ॥७॥ (बारह इप्टियां ये है) इस यश का नाम 'प्रभू' है। जहाँ यह यज्ञ होता है, लोग मभूत (सक्ति वाले) होते हैं ॥१॥ इस यज्ञ का नाम 'दिन' है । जहाँ यह यज्ञ होता है, वहां विभूति होती है ॥२॥ इस यश का नाम 'भ्यष्टि' हैं । जहाँ यह यज्ञ होता है, यहा सब सपाल होते हैं ॥३॥ इस यश का नाम 'विधति' है । जहा मह यज्ञ होता है. वहाँ सब की काति होती है ॥४॥ इस य का नाम 'व्यावृति' है । जहाँ यह यज्ञ होता है, यहाँ सब पीज 'व्यावत' या सुरक्षित हो जाती है ॥५॥ इस यस का नाम 'ऊर्जस्वान्' है । जहाँ यह यज्ञ होता है, वहाँ सब लोक ऊर्जस्वी हो जाते हैं ॥६॥ ३ मा का नाम 'पपस्वान्' है। जहाँ यह यज्ञ होता है, वहाँ सब लोग पयस्वी या रसयुक्त हो जाते हैं ॥७॥ इस यश का नाम 'ब्रह्मवर्षसी' है । जहाँ यह यज्ञ होता है, वहाँ सब लोग प्रहावचंसी हो जाते हैं 100 १७२७
१७२८
माध्यन्दिनीय शतपथब्राहाणे का० १३.३७८-१२
एष वै ब्रह्मवर्चमी नाम यज्ञः । यतेन यझेन यजन्तऽप्रा ब्राह्मणो ब्रह्मव-
सी जायते ॥४॥
एप वाऽअतिव्यावी नाम यज्ञ. । यतेन यज्ञान यजन्तऽया राजन्योऽति
ध्याधी जायते ॥६॥
एप वें दीघों नाम यज्ञः । यतेन यज्ञन यजन्तऽना दोषारण्य जायते
॥ १०॥
एप व क्लुप्ति म यज्ञः । यतेन यज्ञेन यजन्ते सर्वमेव क्लप्त भवति
॥ ११॥
एप प्रतिष्ठा नाम यज्ञः। यतेन यजन्ते सर्वमव प्रतिष्ठित भवन ॥१२॥
ब्राह्मणम् ॥ १२॥ (३ ७)॥॥
इस यज्ञ का नाम 'प्रति व्याधी' है । जहाँ यह यज्ञ होता है, वहाँ के क्षविप लोग
ठीक निशाना लगाने वाले होते हैं l
इस यश का नाम 'दीचं' है । जहा यह यश होता है, वहाँ वो बड़े वन हो।
है ॥१०॥
इस यज्ञ का नाम "वलुप्ति' है । जहा यह यज्ञ होता है, वहां के लोग योग्य हो
जाते हैं ॥१२॥
इस यश का नाम प्रतिष्ठा है। जहां यह यज्ञ होता हैं, वहाँ सब लोग प्रतिष्ठित
हो जाते हैं ॥१२॥
अश्मेघप्रायश्चित्तम्
अध्याय ३-त्रााए ८
अथातः प्रायश्चित्तीनाम् । यद्यश्वो वडवा स्व न्देद्वायव्य पयोऽनुनिवेपेद्वा-
युर्वे रेतसा विकर्ता प्राणो व वायुः प्राणो हि रेतसा विक्र्ता रेतसंचास्मिस्ततो-
दधाति ॥१॥
प्रब प्रायश्चिती का वर्णन करते हैं। यदि घोडा किसी घोडी से प्रसग कर ले, तो
'वायु के लिये 'दूध' को प्राहुति देवे । वायु वीयर्यो का बसेरने वाला है। प्राण वायु है ।
प्राए बीयों वा बसेरने वाला है। इस प्रकार इसमे वीर्य क द्वारा वीर्य धारण करावा
है ॥१॥
का०१३३८२-५ प्रश्नमेध-निरूपणम् १७२० पथ यदि लामो विन्देत् । पौटणं चरुमनुनियंपेत्यूपा व पचनामोप्टे स यस्यव पशवो यः पशूनामोष्ट तमेवैतत्तीरणात्य गदो हैव भवति ॥ २ ॥ अथ यद्य क्षतामयो विन्देत् । वश्वानर द्वादशकपाल भूमिकपालं पुरोडाशम- नुनिर्वपेदियं वै वैश्वानरऽइमामेवैतत्प्रीणात्यगदो हैव भवति ।। ३ ।। अथ यद्यक्ष्यामयो विन्देत् : सायं चस्मनुनिवपेत्सूर्यो व प्रजाना चक्षुर्यदा होवैपऽउदेत्यथेत सर्व चरति चक्षुपैवास्मिस्तच्चक्षुर्दधाति स यच्चरुभवति चक्षुपा ह्ययमात्मा चरति ॥ ४ ।। अथ यादले नियेत । पारुण यवमय वरुगनुनिर्वपेद्वरुणो वाऽएत गृह्णाति योऽमु म्रियते सा यवैनं देवता गृह्णाति तामेवैतवीणाति साऽस्मै प्रत ऽन्यमा- लम्मायानुमन्यते तयाऽनुमतमाल भते स यद्यवमयो भवति वरुण्मा हि यवाः ॥ ५ ॥ प्रथ यदि नश्येत् । विहविपमिष्टिमनुनिवपेद्यावापृथिव्यमेककपाल पुगे- डाश वायव्य पयः सौर्य चकै यति च नस्यन्यन्तरंव तद्द्यावापृथिवी नश्यति तद्वायुरुपवात्यादित्योऽभितपनि नेताभ्योदेवताग्यऽऋते किं चन नश्यति सैपा गृथगेव यदि बीमार हो जाय तो पूपा' के लिो 'चर' बनावे । पूपा पशुप्रो का स्वामी है । इस प्रकार जिसके पशु हैं या जो पशुको का स्वामी है, उसको इससे प्रसन्न करता है । स्वस्थ हो जाता है ॥२॥ यदि बिना चोट लगे कोई कष्ट हो जाय तो 'वश्वानर' ने बारह कपालो का पुरो- हास बनाये । इसमें मिट्टी के कपाल हो। यह पृथिवी श्वानर है, इसी पृथिवी को यह प्रसन्न करता । स्वस्थ हो जाता है ।।३।। यदि मास में रोग हो जाय तो सूर्य के लिये चय बनाते । सूर्य पजायो का पक्ष है। जब यह निकलता है, तब सब चलते फिरते है। वह चक्ष द्वारा उसमे पक्ष रखता है। चरु क्या होता है इसलिये कि मनुष्य चक्ष द्वारा ही चलता है ॥४॥ यदि घोडा जन मे डूब के मर गाय तो वरुण' देवता का "जो का चा" वनावे । जो जल मे मरता है, उसको वसण पकड लेता है । जो देवता इसको पकडता है, उसी देवता को प्रसन्न करता है । यह देखना प्रसन्न होकर अन्य पशु के पालभन की अनुमति दे देता है । और उसी की अनुमति से प्रालभन किया जाता है। जो का बरु इसलिये होता है कि जो बरुण का है। यदि थोडा नष्ट हो जाय, ना तीन हवियों को एक इष्टि करे । यो और पृथिवी के लिये एक कगल का पुरोडाश, वायु के लिये दूध, सूर्य के लिए चर। जो चीज नष्ट हो जाती है, वह धो और पृथिवी के बीच में ही नष्ट होती है। वायु उस पर चलता है, मूर्य उस पर चमकता है। इन देवतायो स विपकर कोई चीज नष्ट हो ही नही सकती। यह इप्टि अलग भी 'नटवेदनी' प्रर्यान् खोई हुई वस्तु को दिलाने वाली है। जिस किसी की
१७३०
माध्यन्दिनीये शतपयवाह्मणे का० १३.३.८६
नष्टवेदनी स यद्यस्याप्यन्यन्नश्वेदेवयव यजेतानु हैवनद्विन्दत्यथ यद्यमित्राऽअश्व
विन्देरन्यदि वा नियेत यदि वाऽप्स्वन्धमानीय प्रोक्षेयुः सैव तत्र प्रायश्चित्तिः ।।६।।
डाह्मणम्॥१३ (३.८)॥
इति तृतीयोऽध्याय: समाप्तः (८६)
चीज़ खो जाय, वह यह इष्टि करे। वह उसको पा जायेगा। मदि शत्रु घोड़े को से जाय
या मर जाय तो दूसरे घोड़े को लाकर उस पर जल के छोटे देवे । यही उसका प्रायश्चित्त
प्रश्वमेधारम्भकालादि अध्याय ४-ब्राह्मण ? प्रजापतिरकामयत । सान्कामानाप्नुया, सर्या व्यष्टीव्यंश्नुवीयेति स- ऽएतमश्वमेध निरानं यज्ञऋतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत तेनेप्ट्वा सर्वान्कामानाप्नो. रसों व्यष्टिाइनुत सर्वान्ह वै कामानाप्नोति सर्वा व्यष्टीय॑श्नुते योऽश्वमेधेन यजते ॥१॥ तदाहुः । कस्मिन्नृतावम्यारम्भऽइति ग्रीष्मेऽभ्यारभेतेत्यु हैकऽपाहुप्रीमो चै क्षत्रियस्यऽतुः क्षत्रिययज्ञऽउ चाऽएप यदश्वमेघहति ॥ २॥ त वसन्तऽएवाभ्यारभेत । वसन्तो वे ब्राह्मणस्यऽतुर्यऽउ वै कश्च यजते ब्राह्मणीभूयेवैव यजते तस्माद्वसन्त एवाम्यारभेत ॥ ३ ॥ सा याऽसौ फाल्गुनी पौर्णमासी भवति । तस्य पुरस्तात्पडहे वा सप्ताहे यऽविजऽउपसमापन्त्यध्वर्युश्च होता च ब्रह्मा चौद्गाता चैतान्वाऽअन्वन्यऽऋत्विजः प्रजापति ने इच्छा की कि मेरी सब कामनायें पूरी हो जावें, मुझे सब पदार्थ मिल जाय । उसने इस विराज (तीन रात बाले) यज्ञ ऋतु, अश्वमेध को देखा । उसको ले प्राया। उससे यज्ञ किया । इस यज्ञ को करके सब कामनापो को पूरा किया। सब पदार्थों को प्राप्त किया । जो अश्वमेध यज्ञ करता है वह सब कामनायो की पूर्ति करता है, राब पदार्थों को प्राप्त कर लेता है ।।१॥ प्रश्न होता है कि किस ऋतु में प्रारम्भ करना चाहिये। कुछ लोग कहते है कि पौष्म मे पारम्भ कर दिया जाय । क्योकि ग्रीष्म धात्रिय को प्रातु है । यह अश्वमेध क्षत्रिय का यन है ॥२॥ परन्तु वसन्त मे प्रारम्भ करे। बसन्त ऋतु ब्राह्मण की है, जो कोई यज्ञ करता है ग्राह्मण बनकर हो यज्ञ करता है। इसलिये सन्त मे ही पारम्भ करे ॥३॥ पाल्गुन की जो पौर्णमासी होती है उसके छः सात दिन पहले यह ऋतिष इक्ठे होवें-ध्वयु, होता, बहा, उद्गाता । अन्म ऋत्विज इन्ही के अधीन होते हैं | १७३१ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.४.१.५-६ तेभ्योध्वयु श्चातुष्प्राश्य ब्रह्मोदन निवपत्ति । तस्योक्त ब्राह्मण चतुर: पात्रां- श्चतुरोऽन्जलीश्चनुरः प्रमृतान्द्वादवियं द्वादश मासा: संवत्सर: सर्व सवत्सरः सर्व मश्वमेव सर्वस्याप्त्यं सर्वस्यावरुद्धय 1५ ।। समते चत्वारऽविजः प्राश्नन्ति । तेगमुक्त ब्राह्मण तेभ्यश्चत्वारि सहस्राणि ददानि सर्व वे सहस्र सर्वमश्वमयः सर्वस्याप्ये सर्वस्यावरुद्धय चत्वारि च सुपर्णानि शतमानानि हिरण्यानि तस्योऽएयोक्तम् ॥ ६ ॥ अथास्माऽअध्वर्युनिष्क प्रतिमुञ्चन्वाचयति । तेजोऽसि शुक्रममृतमिति से जो वैशुक्रममृत हिरण्य तेज एवास्मिञ्छुक्रममृत दधात्यायुप्पाऽप्रायुम पाहीत्या- युरेवास्मिन्दधात्यर्थनमाह वाच यच्छेति वाग्वं यज्ञो यजस्येवाभ्यारम्भाय ॥४॥ चतस्रो जायाऽउपक्लुप्ता भवन्ति । महिपी वावाता परिवृक्ता पालागली सर्वां निष्किण्योऽलङ्कृता मिथुनस्यैव सर्वत्वाय ताभिः सहान्यगार प्रपद्यते पूर्वया द्वारा यजमानो दक्षिण्या पल्यः ॥८॥ सायमाहुत्या हुतायाम् । जघनेन गार्हपत्यमुदड्वावातया सह सविशति तदेवापीतरा, सविशन्ति सोऽन्तरोरू प्रसवर्तमान: शैतेऽनेन तपसा स्वस्ति सर. प्रध्वयु उनके लिये इतना भात पकावे, जो चार पुरुषों के लिये काफी हो । इराका रहस्य बताया जा चुका है। चार पात्र, चार मजली और चार मुट्ठी, ये बारह हुये । सव- सर मे बारह मास होते हैं । सवत्सर 'सब कुछ है। यश्वमेध 'सब कुछ है। सबको प्राप्ति के लिये, सबकी पूर्ति के लिये ॥५॥ इसको गे चार ऋत्विज खाते हैं। इनका रहस्य बताया जा चुका है। उनको चार हजार गाये दी जाती हैं । सहन का भयं है 'सव' । अश्वमेघ 'सब' है। सबको पूति के लिये, सबको प्राप्ति के लिये । चार सोने को तश्तरियाँ यो तौल में सौ सौ मान को होती हैं । इसकी व्याख्या भी हो चुकी है ॥६॥ अध्वयं यजमान के निष्क लटका कर यह जप कराता है :-- तेजोऽसि शुनमभृतम् । मायुमा प्रायुमें पाहि ॥ (यजु० २२६१) यह जो सोना (निष्क) है वह तेज, शुक्र और अमृत है। इससे यजमान में तेज, अमृत स्थापित करता है। 'मेरी प्रायु की रक्षा कर' इसमे उसमे प्रायु देता है । बाक् को प्रारम्भ कर वाक् पज्ञ है । यज्ञ के हो प्रारम्भ के लिये ॥७ यजमान की चार पत्नियां सेवा में उपस्थित रहती हैं, महिषी, पावाठा, परिवृत्ता और पालागली । सब सोने से हार पहले हुये । जोड़े (पति-पत्नी) को पूर्णता के लिये। उनके साथ मनि-ग्रह मे प्रवेम करता है। पूर्व द्वार से यजमान, दक्षिण द्वार से पलिया ॥६॥ सायकाल को ग्राहुति देने के पश्चात् गाईपत्य के पौधे उत्तर की और सिर करके बादाता के साथ लेटता है। वहीं दूसरी पलिया भी लेटती हैं। वह उसके पास गोता है, ।
क. १३.४.१.१-१२ अश्वमेध-निरूपणम् १७३३ सरस्योदृच समश्नवाऽइति Hell प्रातराहुत्या हुतायाम । अध्वयु पूर्णाहुति जुहोति सा व पूर्ण सर्व- मश्वमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्धयं तस्या वरेण वाच रिमृजते वर ददामि ब्रह्मण इति सर्व वै पर. सर्व प्रश्मेय: सर्वस्याप्त्य रावस्यावरुद्धचं ॥१०।। शतम् ६७०० ॥ ॥ अथ योऽस्य निष्कः प्रतिमुक्तो भवति । तमध्ययवे ददात्यध्वयंवे दददमृतमापुरात्मन्यतेऽमृत ह्यायुहिरण्यम् ॥११।। अयाग्नेयोमिष्टि निवपति । पथश्च कामाय यज्ञमुखस्य चाछम्पट्कारा- पाथोऽप्रग्निमुखा ऽउ व सर्वा देवता सर्वे कामा अश्वमेये मुखतः सर्वान्देवान्प्रोत्वा सन्किामानाप्नवानोति ॥२॥ तस्य पन्चदश सामिधेन्यो भवन्ति । पञ्चदशो में वज्रो वोयं वचो वजणवनवीर्येण यजमान' पुरस्तापाप्मानमपहते वाघ्नावाज्यभागो पाप्मा व वृतः पाप्मनोमहत्याऽग्निमूर्धा दिव ककुद्भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेतेत्युपाशु हविपो याज्याऽनुवाक्ये मूर्धन्वत्य-या भवनि सहयन्यप वै मूर्या यऽएप तपत्येत- स्यवायरुद्वयाऽ पथ यत्सद्वनी सदेवावरुद्ध विराजो संयाज्ये सर्व देवत्य वाऽएत- परतु चिपट कर नही । वह यह सोचता है कि इस तप से वर्ष के अन्त तक समृद्धि को प्राप्त होऊँ ॥ - प्रात साल की प्राति देकर मन्नपूर्ण पाहुति देता 'सर्व पूर्ण' । अश्वमेध 'स' है । सत्र को प्राप्ति के लिये, सब को उपलब्धि के लिये । इसके पीछे 'वरदान' द्वारा वाणी को छोउता है। अर्थात् बातें प्रारम्भ करता है यह कहकर "वर ददामि ब्रह्मणे" (ब्रह्मा के लिये वर देता हू)। पर 'सब' है । अश्वमेध 'सब' है । सबकी प्राप्ति के लिये । सब की उपलब्धि के लिये ॥१०॥ यह जो उसके गले मे निष्क है, उसे महायुं को देता है। इसको प्रध्वयु को देकर अमृत और प्रायु को उसमे स्थापित करता है। क्योकि सोना प्रायु है। अमृत अब प्रग्नि की इष्टि को करता है मार्ग की इच्छा से घोर यज्ञरे मुख (प्रारम्भ) की प्राप्ति के लिये । सब देरता पग्नि-मुव (प्रग्नि है मुव जिनका ऐसे) होते हैं । यश्वमेव मे सब कामनायें रहती हैं। वह सोचता है कि सर देगो को प्रसन्न करके सब कामनामो को प्राप्त कर मुं॥१२॥ इसके लिये पन्द्रह सामिनियाँ होती हैं । बम पन्द्रह वाला है। वीयं वन है। चौर्य बत्र से पहले यजमान बुराई को दूर करता है। प्राज्य भाग को दो प्राहुतियाँ पूरन (इन्द्र) यी होती हैं । वृन पाप है ! पाप को दूर करने के लिये ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे मा० १३.४.१.१३-१४ च्छन्दो यतिराट् सर्व कामा ऽप्रश्वमेधे सर्वान्देवान्त्रीत्वा सर्वारकामानाप्नवानीति हिरण्यं दक्षिणा सुवर्ण शतमान तस्योक्त ब्राह्मणम् ॥१३॥ अथ पोगी निर्वपति । पूषा व पथोनामधिपति रश्वायवंतत्स्वस्स्ययन कगे- त्यथोऽइय व पूषेमामेवास्माइएतद्गोप्यी करोति तस्य हि नानिरस्ति न झुला यमियमध्वन्गोपायतीमामेवास्माऽएतद्गोप्यी करोति ॥१४॥ तस्यै सनदश सामिधेन्यो भवन्ति । सप्तदशो वे प्रजापतिः प्रजापतिरश्व- धोऽश्वमेघस्यैवाप्य वृधन्वन्नावाज्यभागो यजमानस्यैव तृका पूपस्तव व्रते वयं पयस्पथ परिगति वचस्येत्यपाशु हविषो याज्याऽनुवाक्ये बनवत्यन्या भवति पथन्वयन्या बीय नै व्रत वोयंस्थाप्य वीर्यस्यावरुद्धघाऽपथ यत्स्यन्वत्यश्वायवैतत्स्व- रस्त्ययन करोत्यनुष्टुभी सयाज्ये वावा ऽअनुष्टुब्वाग्वै प्रजापतिः प्रजापतिग्श्वमेधोऽश्व- मेधस्यवाप्त्य वाम.शत दभिरणा रूप वाऽएतत्पुरुषस्य यद्वामस्तस्माद्यमेव के च (१) अग्निधा दिव कद (पजु० १३१४) १२) गुको यन्नस्य र सत्र (यपु. १३१५) हवि के य याज्य पोर अनुवाश्य चुपके चुपके कहे जाते हैं। एक मे 'मुर्ग' शब्द है दूसरी में सद् (यह "भूत्र ")। यह जो तपता है पर्यान् या मूर्धा है । उसी की प्राप्ति के लिये। 'सद' वाली इसलिये कि जो 'सत्' है उसको प्राप्ति हो । यो समाज विराट् छन्द में होते हैं। विराट सब देवनायो का छन्द है । प्रश्वमेध मे सब कामनायें हैं। वह सोचता है कि मब देवो को प्रमाल करके सब कामनायो को पूरा करू । सौ मान स्वर्ण इसयो दक्षिणा है। इसकी व्याख्या हो चुकी है ॥१३॥ भब पूषा को इष्टि को करता है। पूरा पषिको या पधिपति है। धोने के लिये यह शुभ-यावा लाम करता है । यह पृथ्वी ही पूपा है। इस प्रकार इस पृथ्विी को ही इसका रक्षक बनाता है । जिसको पृथ्वी मार्ग में रक्षा करती है, या जो इस पृथ्वी को रक्षक बनाता है, उसको कोई वष्ट, कोई हानि नही होती ॥१४॥ उसो सरह सामिधेनिया होती है। पत्रापति सरह-वाना है। प्रजापति अश्वमेध है । पावभेष की प्राप्ति के लिये । यजमान की वृद्धि के लिए दो प्राज्य भाग वृद्धि वाले ...... (१) पूपन तव प्रते वय (यजु० ३४४१) (२) पपस्पयः परिपनि वचस्या (यजु० ३४४२) ये दो इदियो के पाग्य और अनुदाय नुस्के नाके दिये जाते है, एक में 'इन' सन्द है। दूसरे में 'पर' 17 वीर्य है। वीर्य को प्राप्ति के लिए।'' इसलिये कि घोडे के मार्ग को ग्ल्याणकारी बनाता है। दोनों नंपात्र अनुष्टुभ चन्द्र में होते हैं। वाक मनुष्टुन है । दान, प्रजापति है । प्रजापति प्रश्वमेध है। पवमा को प्राप्ति के निये । दक्षिणा में मो पात्र होते हैं। स्त्र पुष्य का बाह्य रूप है, इमतिय जो पन्द्र वस्त्र पहन
का. १३.४.१.१५ अश्वमेध-निरूपणम्
सुवाससमाहु : को ज्वयमिति रूपसमुद्धो हि भवति रूपेणेवैन समधंयति शतं
भवति शतायुर्वे पुरुषः शतेन्दियऽपायुरेवेन्द्रिय वोर्थमात्मन्धते ॥१५॥
ब्राह्मणम् ।। १४ ॥ [४.१] ॥
होता है, उसको देखकर लोग कहते हैं "यह कौन है ?" क्योकि यह रूप समृद्ध है । उसको
रूप से सम्पन्न करता है । सो इसलिये होते हैं कि पुरुष की प्रायु सो वर्ष को होती है ।
प्रायु सो पराम को होती है। इस प्रकार अपने में वीर्य और पराक्रम को धारण
करता है ॥१५॥
सावित्र्य इष्टयः, पारिन्लवाशंसनादि च निरूप्यन्ते (१)
अध्याय ४--ब्राह्मण २
एतस्या तायमानायाम् । अश्व निवत्वोदानयन्ति यस्मिन्तमर्वाणि रूपाणि
भवन्ति यो वा जवसमृद्धः सहस्राह पूव्यं यो दक्षिणाया धुर्य प्रतिधुरः ।।१।।
तद्यत्सर्वरूपोभवति । सर्व वा सर्वमश्वमेवः सवस्याप्त्यै सर्वस्याव.
रुद्धघाऽप्रय यज्जवसमृद्धो वीयं व जवो वीर्य स्याप्त्यं वीर्यस्यावरुद्धघाऽप्रथ यत्स-
हस्राईः म व सहन। सर्वमश्वमेधः सर्वस्याप्यं सर्वस्यावरुद्धयाऽपय यत्पूर्व्य-
ऽएप वा अपरिमित बोयंमभिवर्धते यत्पूर्योऽपरिमितस्यव वीर्यस्यावरुद्धयाऽयथ
यद्दक्षिणाया धुयंप्रतिधुरऽएप वाऽएप य एष तपति न वाऽएत कश्चन प्रनि-
प्रतिरेतत्वावरुद्ध ॥२॥
जब पूषा के लिये पाहुति दी जा रही है, उस समय घोडे को नहला कर लावे
हैं । ऐसे घ डे को जो सब रूपो (रगो) से सम्पन्न है। जो गति वाला है । जो युवा है ।
जो सहन गायो के बराबर मोल मे है, दाहिने धुरे के नीचे गिसकी बराबरी और कोई
घोडा नहीं कर सकता (अर्थात घोडा अत्युत्तम होना चाहिये) ॥१॥
सब रूपो से सम्पन्न क्यो' रूप सब यात्र" है । प्रश्वमेध सब कुछ है । 'सब"
की उपलब्धि के लिये । 'सब' की प्राप्ति के लिये । “गति वाला" क्यो ? गति पराक्रम
है । पराकम की उपलब्धि तथा प्राप्ति के लिये । सहस्र मायो के बराबर मोल यो ?
सहस 'सब' है । अश्वमेध 'सब' है । सर को उपलब्धि के लिये । 'युवा' क्यो ? जो युवा
है, उस मे बहुत धोयं होता है । बहुत वीर्य की प्राप्ति के लिये । दाहिने धुरे के नीचे
मप्रति धुर' को? यह उसकी प्राप्ति के लिये जो के तपता है (सूर्य), क्योंकि सूर्य ऐसा
घोडा है जिस की बराबरी कोई नहीं कर सकता ॥२॥
माध्यन्दिनीये शतपथमाह्मणे का० १३.४.२.३.६
तदु होवाच भाल्लवेय: । द्विरूप एवंपोऽदवः स्यात्कृष्णसारंग: प्रजापतेर्वा-
ऽएपोऽक्षण: समभवद्विरूप वाऽइद पक्षः शुक्ल चव कृष्ण च तदेन स्वेन रूपेण
समर्धयतीति ॥३॥
अथ होवाच सात्ययज्ञि । विरूप एवंपोऽश्व: स्यात्तस्य कृष्णः पूर्वार्धः
शुक्लोऽपराध कृत्तिकाजिः पुरस्तात्तद्यत्कृष्णः पूर्वा? भवति यदेवेद कृष्णमक्षण-
स्तदस्य तदथ यच्छक्लोऽपरा? यदेवेद शुक्लमक्षणस्तदस्य तदर्थ यत्कृत्तिका-
जि पुरस्तात्मा कनोनका सऽएव रूपममुद्धोऽतो यतमोऽस्योप मल्पेत बहुरूपो
द्विरूपो वा त्रिरूपो वा कृत्तिकानिस्तमालभेत जवेन त्वेव समृद्धः
स्यात् ॥४॥
तस्यते पुरस्तादक्षितार उपालप्ता भवनि । राजपुत्राः कवचिनः शत।
राजन्या निपङ्गिणः शत सूतग्रामण्या पुत्राऽइपुपषिणः शत क्षाप्रसंगृहीत.
गुत्रा दण्डिनः शतमश्वशत निरण्ट निरमण यस्मिन्नेनमपिसृज्य रक्षन्ति ।।५।।
प्रथ मावियोमिटि निर्वपति । सवित्रे प्रमवित्रे वादशकपाल पुरोडाश
सविता प्रमविता सविता मऽश्म यज्ञ प्रसुवादिति ॥६॥
भाल्लवेय का कथन था कि यह घोडा दो रंग का होना चाहिये । चिनकवरा ।
यह प्रजापति की पाल से उत्पन्न हुआ था। ग्राख म दो रग होते हैं-काला मोर सफेद ।
इस प्रकार इसको इसी के रूप से सम्पन्न करता है ।।३।।
साययक्षी का कहना था कि यह प्रश तीन रग का हो । प्रगना प्राचा भाग काला,
पिछला प्राथा सफेद, माये पर कृत्तिका (गाडी) का चिह्न। अगला प्राधा काला इसलिये
कि पद प्राख के काले भाग का स्थानीय है । मफेद इसलिये कि यह प्राख के राफेद भाग
का स्थानीय है । वृत्तिका का चिन्ह इसलिये कि यह प्राव की पुतली का स्थानीय है । यह
घोड़े का पूरा रूप है। परन्तु जेसा मिले ले लेना चाहिये, बहुरूप हो या द्विरूप या निरूप ।
त्तिका चिन्ह वाला । परन्तु गति में अवश्य ही बहुत अच्छा होना चाहिये ॥४॥
यशाला के भागे इसके रक्षा संयार रहते हैं। राजपुत्र, ववधधारी, सौ क्षत्रिय,
तलवार लिये, सो गाव वालो के पुष नोगे से भरे हुये मरवशो यो लिये, सो क्षपियो के
साथियों के पुत्र डडे लिये । सो निरष्ट पोड़े, इनमे उम प्रस्व को छोड देते हैं । और उसकी
रक्षा करते हैं (निरष्ट-घोडी के एक चिन्ह होता है जो तीन मान की यात्रु बताता है ।
ऐसे माठ चिन्ह पडते हैं। इन को 'प्रष्ट' कहते हैं । निरप्ट बह घोडा है जो प्राठ चिन्हों
मर्थात् २४ वर्ष से बढ़ गया हो।"चूता") 11
प्र सविता की इशिरता है। सविना पसविता के लिय । बारह पालो का
पुरोटास । सविता प्रेरक है अर्थात् सविता मेरे इस यज्ञ की प्रेरणा करे ॥६॥
का० १३.४.२.७-१० अश्वमेध-निरूपणम्
१७३७
तस्यै पञ्चदश सामिधेन्यो भवन्ति । वार्गमावाज्यभागी यऽइमा विश्वा
जातान्या देवो यातु सविता सुरत्न इत्युपाशु हधिपो यज्याऽनुवाक्ये विराजो
संयाज्ये हिरण्यं दक्षिणा सुवर्ण शतमान तस्योक्तं ब्राह्मणम् ॥७॥
तस्यै प्रयाजेपु तायमानेषु । ब्राह्मणो वीणागायो दक्षिणतऽउत्तरमन्द्रा-
मुदाध्नस्तिस्रः स्वयम् सम्भृता गाया गायतीत्ययजतेत्यददादिति तस्योक्त
प्राह्मणम् ।
अथ द्वितीयां निवपति । सवियऽआसवित्रे द्वादशकपालं पुरोडाश
सविता वाऽप्रासविता सविता मऽइमं यज्ञमासुवादिति ।।
तस्य सनदश सामिधन्यो भवनि । सनावाज्यभागी सदेवावरुद्ध
विश्वानि देव सवितः सघा नो देवः सविता सहावेत्युपशु हवियो याज्याऽनुवाक्ये
ऽअनुष्टुभौ सयाज्ये रजत हिरण्यं दक्षिणा नानासानायाऽप्रयोऽ उत्कमायान-
पक्रमाय शतमान भवति शतायुर्वं पुरुषः शोन्द्रियऽपायुरेवेन्द्रियं चोर्यनात्म.
धत्ते ।।१०॥
इसको १५ सामिवेनियां होती हैं । दो माज्य भाग वृत्रघ्न पर्थात् इन्द्र के लिये होते
(१) य इमा विश्वा जातानि... (ऋ० ५/६२१६)
(२) मा देयो यातु सविता सुरत्न" (ऋ० ७।४।१)
हरि को याज्य और मनुवाक्य को चुपके-चुपके पढते हैं। दो संयाज विराट
छन्ब मे होते हैं । दक्षिणा मे सौ मान सोना । इसको व्याख्या बताई जा चुकी है ।।७।।
जब इस इष्टि के प्रयाज हो रहे हो, उस समय एक वीणा बनाने वाला ब्राह्मण
उत्तर भन्दा गति बहा कर तीन गीत गाता है, जिनका विषय यह होना है, 'इसने इतना
यज्ञ किया । इसन इतना दान दिया"। इसका रहस्य बताया जा चुका है।
प्रब दूसरी पाहुति देता है 'सविता भासविता' के लिये। बारह कालो का
पुरोडाश । सविता 'मासविता' है । इसलिये कि सविता देव हमारे यज्ञ मे प्रेरणा
करे ।
इसको सामिनिया सत्रह होती हैं। दो माज्य भाग 'सत्' शब्द वाले होते हैं ।
'सत्' को प्राप्ति के लिये।
(1) विश्वानि देव सवितरितानि""""(१८२५)
(२) स वा नो देवः सविता"."(ऋ० ७॥४५॥३)
या। और मनुवाक्य चाके चाके पड़े जाते हैं। दोनो सयाज्य मनुष्टुप् छन्द में
होते हैं । दक्षिणा चादी को होती है । नानारूपता (Variety) के लिये, इसनिये भी कि
घोडा मागे को चले (उत्झम), भाग न जाय (प्रपक्रम}, यह चादी सो मान भर होती है ।
पुरुप की पायु सो वर्ष की है। माय मे सौ पराक्रम होते हैं। इस प्रकार अपने मे वीर्य
या पराक्रम की स्थापना करता है ॥१०॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १३.४.२ ११-१५
तस्यै प्रयाजेपु तायमानेषु । ब्राह्मणो वोणा० ॥११॥
अथ तृतीया निर्वपति । सवित्र सत्यप्रसवाय द्वादशम्पालं पुरोडाशमेष
ह व सत्य प्रसवो य सवितुः सत्येन मे प्रसवेनेमं यज्ञ प्रसुवादिति ॥१२॥
तस्य सप्तदर्शव सामिधेन्यो भवन्ति । रयिमन्तावाज्यभागी वोयं के
रयिर्यस्याप्त्यै वीर्यस्यावरुद्धचाऽप्रा विश्वदेव सत्पति न मिये सचितुर्दैव्यस्य
तदित्युपाश हविपो याज्याऽनुवाक्ये नित्ये मयाज्ये नेद्यज्ञपथादयानीति क्लुप्त एव
योऽन्तन. प्रतितिष्ठति त्रिष्टुभो भवन इन्द्रिय वै वोयं त्रिष्टुबिन्द्रियस्यैव वीर्य-
स्यावरुद्धचं हिरण्य दक्षिणा सुवर्ण शतमानं तस्योक्त ब्राह्मणम् ॥१३॥
तस्य प्रयाजेपु तायमानेषु । ब्राह्मणो वीणा ॥१४॥
एतस्या सस्थितायाम् । उपत्यायाध्वयुश्च यजमानश्चाश्वस्य दक्षिणे
करणेऽआजपतो विभूर्मात्रा प्रभ. पित्रेति तस्योक्तं ब्राह्मएमथै नमुदञ्च प्राञ्च
प्रस जताएपा होभयेपा देवमनुष्याणा दिग्यदुदीची प्राची स्वायामेवन तद्दिशि
धत्तो न वे स्वायतने प्रतिष्ठितो रिष्यत्यरिष्टयं ॥१५॥
जब प्रयान हो रहे हो, उम सनय वीणा बजाने वाला ब्राह्मण""॥११॥
पत्र तीसरी याति सविता सत्य प्रसार के लिये । यारह कपालो का पुरोडाश ।
यह सविता 'सत्य प्रसा' है। वह मेरे इस यज्ञ की 'सत्य प्रार' क्ति द्वारा प्रेरणा करे ।
इसलिये ॥१२॥
उसकी सत्रह सामिनिया होती है । दो प्राज्य-भाग 'रयि' शब्द वाले होते हैं ।
'रवि' पगरम है। चीयं को उपलब्धि वीर्य को प्राप्ति के लिये।
(१) विश्वदेव 'सर'
(ऋ. ५५८२७)
(२) न मिये सवितुर्दैव्यस्य ""(ऋ० ११५४१४)
यह याज्य और अनुवाक्य पुपक- सुपके पढ़े जाते है । सयाज्य नित्य के मय ही होते
हैं। ऐसा समझकर कि फही में यज्ञ के पथ से डिग न जाऊ । इस प्रकार अपने को यन में
प्रतिष्ठिन करता है । ये विष्णुभ धन्द में होते हैं। पिष्टुप पराग और बीय है । वीर्य
पौर पराक्रम की उपलब्धि कविय दक्षिणा मो मान भर सोना । इसा रहस्य बताया
जा रा है ।।१३
जय प्रयान हो रहे हो उस ममा वीरगा बजाने वाला ब्राह्मण""":१४।।
जब यह ममाप्त हाजार, सो प्रा और यजमान उठार पोड़े के दाहिने कान
मे जपते है :-
विभूमर्माना प्रभू पिया (यजु• २२०११)
इसकी व्याख्या हो चुकी है। प्रब उसको उत्तर-पूर्व में छोड देते हैं। क्योकि यह
दिशा देव प्रौर मनुष्य दोनों को है । इस प्रकार वह इसको इसी की दिशा में स्थापित
करता है। जिससे उसकी हानि न । जो अपने घर में रहना है, उसे हानि नहीं
होती ॥१५॥
का० १४.४.२.१६-१७ अश्वमेध-निरूपणम् १७३६ राऽआह देवाश्माशापालाः । एत देवेभ्योऽश्व मेधाय प्रोक्षित रक्षते- त्युक्ता मानुपाऽप्राशापालाऽप्रथते देवाऽप्राप्या साध्याऽमन्वाध्या मरुतस्त- मेतऽभये देवमनुष्याः सविदानाऽअत्यावतंयन्न सवसर रक्षन्ति तद्य न प्रत्यावर्तयन्त्येप वाऽएप यऽएप तपति कऽउ ह्यतमहति प्रत्यावर्तयितु यद्धय न प्रत्यावर्तयेयुः परागेवेद सर्व स्यात्तस्मादप्रत्यावर्त रक्षन्ति ॥१६।। सऽपाहाशापालाः । ये वाऽएतस्योहच गमिष्यन्ति राष्ट्र' ते भविष्यन्ति राजानो भविप्यन्त्यभिषेचनीयाऽप्रथ य एतस्यौच न गमिष्यन्त्यराष्ट्र ते भविष्यन्त्य राजानो भविष्यन्ति राजन्या विशोऽनभिपेचनीयास्तस्मान्मा प्रमदत स्नात्वाच्चैनमुदकाग्निन्धी व डिवाभ्यश्च ते यद्याद्ब्रह्मणजातमुपनिगच्छेत 'तत्तत्पृच्छेत ब्राह्मणाः कियथ्यमश्वमेधस्य वित्थेति ते ये न विद्युजिनीयात तान्त्सर्व वाऽपश्वमेधः सर्वस्यप न वेद यो ब्राह्मणः सन्नश्वमेधस्य न वेद सोऽब्राह्मणो ज्येयाएव स पान करवाथ साद निवपायाथ यत्कि च जनपदेऽकृता सर्व चस्तत्सुत तेपास रथकारकुलऽएव वो वसतिस्सद्धयश्व यायत नमिति ।।१७।। पाहारगम् ॥ १५ ॥ [४ २. 1 द्वितीय. प्रगठकः ॥ कण्डिकासख्या ॥ ११७ ॥ ॥ . वह कहता है. "हे दिशागे के रक्षक देव 1 देवो के लिये पवित्र किये हुरे इस घोडे की रक्षा कगे'। दिशाम्रो के (चार) मानुषी रक्षक तो बता दिये गये । मन्त्र इन दिवानो के चार देव रक्षको को बताते है .-भाप्प, सघ, अन्वाध्य, और मरुत । ये मनुष्य और देव दिशाम्रो के रक्षक एकचित होकर बिना पीछे को मुख मोडे हुये एक बप तक उसकी रक्षा करते हैं। पीछे को मुख क्यों नहीं मोडते ? यह जो सूर्य चमकता है, उसका मुस कौन मोड सकता है । यदि यह मुख मोड तो कुछ पोछे को मुड जाप । इसलिये घे बिना मुह मोडे रक्षा करते हैं ॥१६॥ वह कहता है 'हे दिशामो के रक्षको ' जो इस यज्ञ के अन्न तक जायेंगे वे राष्ट्री तथा गजा हो जायेंगे । और उनका पभिषेक होगा । जो इसके प्रना तक न जायेगे, वे राष्ट्र- रहित हो जायेंगे । राजा न होगे, साधारण क्षत्रिय या वैश्य होगे, अभिषेक के योग्य न भोगे। इसलिये प्रमाद मत करना। इसको स्नान के योग्य जल तथा पोडियो से बचाये रखना । यदि मार्ग में कोई ब्राह्मण मिलें तो उनसे पूछा कि क्या तुम अश्वमन के विषय भेजानते हो? गादि वेम जानते हो तो उनका तिरस्कार करना समेकि मम्ममेव 'सत्र 'कुछ' है। ये सब कुछ के विषय में नहीं जानते। जो ब्राह्मण होता हुपा अवमेध के विषय में नहीं जानता, वर परायण है निन्दनीय है । इस घोडे को जल पिनाना, चारा बिलाना । देश में जो मन मा पाने को चीजे होगी सब तुम को मिलेंगी। तुम रपकार में ही रहोगे, क्योकि रथकार ही घोड़े का घर है ॥१७॥ ।
सावित्र्य इष्टयः, पारिप्लवाशसनादि च निरूप्यन्ते (२) अध्याय ४-ब्राह्मण ३ प्रमुच्याश्व दक्षिणेन वेदिछ । हिरण्मय कशिपूपस्तृणाति तस्मिन्होतोपवि- शति दक्षिणेन हितार होरण्मये कूर्चे यजमानो दक्षिणतो ब्रह्मा चोद्गाता च हिरण्मय्योः कशिपुनोः पुरस्तात्प्रत्यङ्डध्वयु हिरण्मये वा कूचें हिरण्मये वा फलके ।।१॥ । समुपविष्टप्वध्वर्यः सम्प्रेष्यति । होतभूतान्याचक्ष्व भूतेष्विम यजमान- मध्यू हेति सम्म्रपितो होताऽध्वर्यु मामन्ययते पारिप्लवमाख्यानमाख्यास्यन्नध्वयं- विति ह व होतरित्यध्वयं . || मनुवैवस्वतो गजेत्याह । तस्य मतुप्या विशस्तऽइमऽग्रासतऽइत्यश्रोत्रिया गृहमेधिनऽउपसमेता भवनि तानुपदिशत्युचो वेदः सोऽयमित्यूचा सूक्त व्याच. क्षाण-इवानुद्रवेद्वीणागणगिनऽउपसमेता भवन्ति तानध्ययुः सम्प्रेष्यति वीणा- गणगिनऽइत्याह पुरागरिम यजमान राजभिः साधुकृभिः सगायतेति त घोडे को छोड कर प्रध्वयुं वेदो को दक्षिण पोर एक जरी की दरी बिछाता है। होता उस पर बैठता है । होता की दाहिनी प्रोर सोने को ति पाई पर यजमान बैठता है। उसको दाहिनी भोर जरी को दो दरियो र पह्मा और उगाता। उनके सामने गोने के स्टूल या पट्टे पर अवयुं ॥१॥ जब सब वैठ जाते है तो अध्ययुं प्रादेश देता है ' होना ! भूतो (जीवो) को गिन और इस यजमान को भूतो (जीवो) के कर गिन" । यह मादेश पाकर होता पारिपक्व भास्यान को कहता हुअा मम्वयं को सम्बोधिन करता है "मध्वयु !' मध्वयु कहता है "शा होता!'।२॥ होता रहता है, "मनु वैवस्वत गया है। उसकी प्रजा मनुष्प हैं । वे यहाँ उप. स्थित है", प्रश्रोत्रिय गृहस्य इकट्ठे हो जाते हैं । उनको सम्बोपन करके कहता है "यह बेदी को ऋचा है", इस प्रकार एक वेद या सूक्त पढना है। तभी योणा बनाने वाले इक्ठे हो जाते हैं । अव उन वीणा बजाने बालो से कहना है, "पियरे पुजारमा राजानों के साथ यहमान के यम का भी गान करो"। वे इसी प्रकार से गान करते हैं। इस प्रकार गान १७४० का १३.४.३.३-६ अश्वमेध-निरूपणम् १७४१ ते तथा संगायन्ति तद्यदेनमेव संगायन्ति पुराण रेवं न तद्राजभि साधुकृभिः सलोफ कुर्वन्ति ।।३॥ सम्प्रेष्याध्वयुः प्रक्रमानुहोति । अन्वाहायपचने वाऽश्वस्य वा पदं परि- लिख्यि यतरथाऽस्य तत्रावृद्भवति पूर्वी त्वेव स्थितिः ॥४॥ मावियाऽएवेष्टः । पुरस्तादनुद्र त्य सकृदेव रूपाण्याहवनीय जुहोत्यथ माय धृति हूयमानामु राजन्यो पोग्गागाथो दक्षिणतऽउत्तरमन्द्रामुदाघ्नस्तिस्रः स्वय सम्भूना गाया गायतीत्ययुध्यतेत्यमु संग्रामम जयदिति तस्योरतं ब्राह्मणम् ॥५॥ अथ श्वोभूते द्वितीयेऽन् । एवमेवनासु सावित्रीष्टिपु सस्थिता. स्त्रेपैवावृदध्वर्यविति ह वै होतरित्येवाध्वर्यमो वैवस्वतो राजेत्याह तस्य पितरो विशस्तऽइमऽप्रासतऽइति स्पविराऽउपसमेता भवन्ति तानुपदिशति यपि वेदः सोऽयमिति यजुषामनुगक व्याचक्षाण - श्वानुदवेदेवमेवाध्वयुः सम्प्रेष्यति न प्रकमा होति ॥६॥ अथ तृतोयेऽहन् । एवमेवैतास्विष्टिपु सस्थितास्वेवावृदध्वर्यविति ह वै करने से वह पुराने पुण्यात्मा राजाको के साथ यजमान को सलोकता प्राप्त करा देता . इस प्रेरणा के परमात् प्रध्वयु 'प्रक्रम' पाहुतियो को देता है या तो प्रवाहार्य- पचन मे या पोडे के पैर के चिन्ह मे चारो मोर से तकीर खीचकर । जैसी परिपाटी हो उनके अनुसार । परन्तु पहली परिपाटी अधिक प्रचलित है ।।४।। सबिता की इण्ठि की पहली प्राहुति देने से पूर्व जल्दी-जल्दी मत्र पढकर एक बार ग्राहवनीय में 'रूप' नामी पाहुतियां देता है । सायकाल को 'धृति' नामक प्राहुतियाँ देने के समय क्षत्रिय वीणा वाला, दक्षिण की पोर उतरम द्रा लय को बजाना हुआ अपनी बनाई हुई तीन गाथायें (गोतिया) गाता है। "यह युद्ध इसने किया, यह सग्राम इसने जीता" प्रादि विषय पर । इसकी व्याख्या हो चुकी है ।।५।। दूसरे दिन प्रात कास जब इसी प्रकार से सविता को तीन इष्टिया दी जा चुकें तो वही कार्य होता है । होता कहता है, 'हे मध्वयु ।" प्रनयं कहता है "हो, होता।" होता वहता है "यम वैवस्वत । उसको प्रजा पितर हैं। वे यहाँ उपस्थित हैं" । स्थविर (वृक्ष) पुरुष पाते हैं, उन्ही को प्रादेश करता है, "यजु वेद है । वह यह है" राजु के अनुवाक का पाठ करता है । मध्वयु (वीणा बनाने वालो को) उसी प्रकार मादेश करता है, परन्तु 'प्रक्रम' प्रातिपो नहीं देता ॥६॥ तीसरे दिन इन इप्टियो के हो जाने के पश्चात् वही कार्य होता है । होता कहता है "मध्वयं!" मध्वयं कहता है "हाँ! होता!" होता कहता है, "वरुण प्रादित्य राजा।
..
१७४२
माध्यन्दिनीये शतपथ ब्राह्मणे काः १३.४, ३.७-१०
होतरित्येवाध्वयुवरुणऽमादित्यो राजेत्याह तस्य गन्धर्वा विश्वस्तऽइमऽग्रासत-
इति युवान. शोभनाऽउपसमेता भवन्ति तानुपदिशत्ययर्वाणो वेदः सोऽयमित्य-
थर्वणामक पर्व
व्याचक्षाणऽइवानुद्रवेदेवमेवाध्ययुः सम्प्रेष्यति न प्रक्रमा-
अहोति ॥७॥
प्रथ चतुर्थेऽहन् । एवमेवंतास्विष्टिषु संस्थितास्वेपेवावृदध्वर्यविति
हवं होतारित्येवाध्वः सोमो वैष्णवो गजेत्याह तस्याप्परसो विशस्ताऽइमा
ऽयासतऽइति युवतयः शोभनाऽ उपसमेता भर्वान्त ताऽउपदिशत्याड्।ि सो वेद:
सोऽयमित्यङ्गिरसामेक पर्व व्याचक्षारणऽइवानुद्र० ॥ll
अथ पञ्चमेऽहनु । एवमेवनास्विष्टिपु सस्थितास्वेपैवावृदध्वयंविति हवे
होतरित्येवाध्वयु रच्दः का दवेयो राजेत्याह तम्य मा विशस्तऽइमपासनऽडनि
सपश्चि सदिदश्चोपसमेता भवन्ति तानुपदिशनि सर्पविद्या वेदः सोऽयमिति
साविद्यायाऽएक पर्व व्याचक्षाणऽइवानुद्र० ॥६॥
अथ पप्ठेऽहन् । एवमेवतास्विष्टिषु सस्थितारवेवावृध्वयंविति हवे
होतरित्येवाध्वयु: कुर्वरो वैश्रवणो गजेत्याह तस्य रक्षामि विशस्तानीमान्या-
सतऽइति सेलगा: पापकृतऽ उपसमेना भवन्ति तानुपदिशति देवजन विद्या वेदः
सोऽयमिनि देवजनविद्यापाऽएक पर्व व्याचक्षाणऽइवानुद० ॥१०॥
उसको प्रजा है गन्धर्व । ये यहाँ उपस्थित है"। मुन्दर युवक इकट्ठे होते हैं। इन्ही
को प्रादेश देता है । "अथर्व वेद यह है", अथर्व वेद के एक पर्व का पाठ करता है। प्रत्यु
इसी प्रकार प्रादेश देता है, परन्तु प्रश्म पाहुतियां नहीं देता ।।७।।
चौथे दिन इन इप्टियो के समाप्त होने पर वही कार्य होता है । होता कहता है
"प्रध्वयु" । अध्वयु कहता है "हा होता" । होता कहता है, "सोम वैष्णव राना ।
उसकी प्रजा है प्रप्सरा, ये यहाँ उपस्थित हैं ।" मुन्दर युवतिर्ण इकट्ठी होती हैं ।
उनको उपदेश देता है।' मिरस वेद है। वह यह है"। अगिरसो का एक पर्व पढ़ता
.... इत्यादि ||
पाचवें दिन इप्टियो के समाप्त होने पर वही कार्य होता है। होता कहता है
"अध्वर्यु" । अध्ययं कहता है "हां होता" । होता कहता है, अबुंद काद्रय राजा । इसको
प्रना है सर्प । पे पहाँ स्थित हैं । सपं और सर्पविद् उनको वह उपदेश करता है, "सपं.
विद्या वेद है वह यह है"। सर्पविद्या का एक पर्व पड़ता है... इत्यादि ॥६॥
छठे दिन इन इटियो के समाप्त होने पर वही कार्य होता है । होता कहता है
"पध्वय" ! अध्वर्यु कहता है "हो होता" । होना कहता है "कोर धवण राजा।
उसकी प्रजा है गयस ] वै यहाँ उपस्थित है' । डाकू पापी इकट्ठे होते हैं। इन्ही को वह
उपदेश देता है । 'देवानविद्या वेद है, वह यह है"। देवजनविद्या के एक पर्व का पाठ
करता है...""इत्यादि ॥१०॥
का० १३.४.३.११-१३ अश्वमेध निरूपणम् १७४३ अथ सप्तमेहन् । एवमेवैतास्विष्टिषु संस्थितास्वेवावृध्वयंविति हवं होतग्त्येिवाध्वयु रसितो धान्यो राजेत्याह तस्यासुरा विशस्त इमऽ प्रामतऽइति कुसोदिनऽपसमेता भवान्त तानुगदिशति. माया वेदामोऽयमिति कांचिन्मायां कुर्यादेवमेवाध्वयु: सम्पयात न प्रझमाज्जुहोति ।।११।। अथाष्टमेहन् । एवमेवेनास्त्रिष्टिषु संस्थितास्वेपेवावृदध्वर्यविति हर होतरित्यगध्वर्यु मत्स्यः सामदो राजेत्याह तस्योदकेचरा विशस्तऽइमऽग्रासतऽइति मत्स्याश्च मत्स्यहनश्नोपसमेता भवन्ति तानुपदिशतीतिहामोवेद.सोऽयमिति कचिदितिहासमाचक्षीतवमेवाध्ययु:सम्प्रेष्यति न प्रक्रमान्जुहोति ॥१२।। अथ नवमेहन् । एवमेवैतास्विष्टिप सस्थितास्वेषवावृदध्वयंविति हुदै होतरित्येवाध्वयु स्ताक्ष्यों वपश्यतो राजेत्याह तस्य वयासि विशस्तानीमान्या- सतऽइति क्यासि च वायोविधिकाश्चोपसमेता भवन्ति तानुपदिशति पुराणं वेदः सोऽयमिति किंचित्पुराणमाचक्षीतवमेवाध्वयुः सम्प्रप्यति न प्रक्रमा- जुहोति ।।१३॥ अथ दशमेऽहन । एवमेवैतास्विस्टिपु सस्थितास्वपवावृदध्वर्यविति हवे होतग्त्येिवाध्वर्य धमन्द्रो राजेत्याह तस्य देवा विशस्तऽइमपासत इति सातवें दिन इन इष्टियों के समाप्त होने पर वही कार्य होता है । होता कहता है "प्रध्वय !" Rध्वयं कहता है "हाँ होता", होता कहता है, “मसित धान्य राजा । इसको प्रजा हैं असुर । ये यहाँ उपस्थित है" । कुसीद या व्याजसोर वहाँ पाते हैं। उन्ही को उपदेश देता है । "माया वेद है वह यह है ।" कुछ माया दिखाये । प्रध्वयं इसी प्रकार मादेश देता है, परन्तु प्रक्रम पाहुति नहीं देता ॥११॥ पाठवें दिन इन इटियो के समाप्त होने पर वही कार्य होता है । होता कहता है "प्रघ्वयं !" प्रध्य कहता है "हो होता" होता कहता है, "मत्स्य सामद राजा । उसकी प्रजा हैं जल-वासी । वे यहाँ उपस्थित है', मछली प्रौर मछलीगीर वहां पाते हैं । उन्ही को उपदेश देता है । "इतिहास वेद है वह यह है"। कुछ इतिहास सुनाता है। मध्ययु उसी प्रकार मादेश देता है, परन्तु प्रक्रम प्राइति नहीं देता ।।१२।। नर्वे दिन इन इष्टियो के समान होने पर वही कार्य होता है। होना कहना है "अघयु 1", अध्ययं कहता है, "हो होता" । होता कहता है" तार्य वपश्यत गजा । उसकी प्रजा है पक्षी । वे यहाँ उपस्थित है"। पक्षो और पक्षिविद्याविद यहाँ इकट्ठे होते हैं । उनको उपदेश करता है । 'पुराण वेद है । वह यह है"। कुछ पुराण पढ़ता है। प्रध्वयं उसी प्रकार मादेश करता है । प्रक्रम पाहुतियां नहीं देता ॥१३॥ दसवें दिन इन इष्टियो को समाप्ति पर यही कार्य होता है। होता कहता है "अजयु !", प्रध्वयु कहता है "हा होता!" । होता कहता है, "घमं इन्द्र राजा । इसकी
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १३.४, ३.१४-१५
थोत्रियाऽअप्रतिग्राहकाऽउपसमेता भवन्ति तानुपदिशति सामानि वेदः सोऽयमिति
साम्नां दरात व यादेयमेवाध्वर्युः सम्प्रेष्यति न प्रक्रमा होतीति ॥१४॥
एतत्पारिप्लवम् । सर्वाणि राज्यान्याचष्टे सर्वा पिशः सर्वान्वेदान्त्सर्वान्देवा-
न्सर्वाणि भूतानि सर्वपाच हवं सएतेषा राज्याना सायुज्य सलोकतामश्नुते
सर्वासा विशामश्वर्यमाधिपत्य गच्छति सर्वान्वेदानवरुन्द्ध सन्देिवान्पीत्वा सर्वेषु
भूतेष्वन्ततः प्रतितिष्ठति यस्यव विदेतद्धोता पारिप्लवमाख्यानमाचष्टे यो नेतदेवं
वेदैतदेव समानमाख्यान पुनः पुनः सवत्सरं परिप्लवते तद्यत्पुनः-पुनः परिप्ल-
वते तस्मात्पारिप्लव पनि शत दशाहानाचष्टे पति दक्षरा वृत्ती
वाहताः पशवो वृहत्यवास्मै पशूनवरुन्द्ध ।। १५ ।।
ब्राह्मणम् ॥१॥ [४.३.] ॥
प्रजा है देव । ये उपस्थित हैं।" दान में लेने वाले श्रोत्रिय वहां इकट्ठे होते हैं ।
उन्ही को उपदेश देता है । "साम वेद है । वह यह है" । साम के दशत (दस मत्रो) को पढ़े,
अध्वयं उसी प्रकार उपदेश देता है। प्ररम पाहुतियां नही देता ।।१४।।
यह है पारिपल्व गाथा । सब राजापो का नाम लेता है, सब प्रजाम्रो का;
सब वेदो का, सब देवी का, सब भूतो का । वह यजमान सब राजनो को सलोकता को
प्राप्त होता है, सब प्रजामो पर प्राधिपत्य प्राप्त वारता है, सब वेदो की प्राप्ति करता है,
सब देवो को प्रसन्न करके सब भूतो में प्रतिष्ठित होना है। जिसके लिये इस रहस्य को
जानने वाला होता पारिषस्व गाथा को कहता है। यह मारूपान साल भर तक बार-बार
भाता है। इसलिये इसको पारिपल्व गाथा कहते हैं । दस दिनो के छत्तीस समूह तक वह
कहता है (अर्थात् ३६० दिन तक) बृहद छन्द मे ३६ अक्षर होते हैं। पशु वृहती है।
वृहती के द्वारा वह उसको पशुषो से सम्पन्न करता है ॥१५॥
यूपकाष्ठादि अध्याय-बाह्मण ४ संवत्सरे पर्यवेते दीक्षा। प्राजापत्यमालभ्योत्सौदन्तीष्टयः पुरोहितस्या- ग्निपु यजेतेत्यु हैफऽपाहुःकिमु दीक्षितो यजेत द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदस्तिसः सुत्यास्तत्तिणवमभिसम्पद्यते वचो वैत्रिणवः क्षत्रमश्वः क्षत्र राजन्यो वचे ण खलु व क्षय स्पृत तद्वजे गव क्षत्र स्पृणोति ॥१॥ दीक्षणीयाया। मस्थितायाम् । माय वाचि विसृष्टायां व गागररागिन- उपसमेता भवन्ति तानध्वयु: सम्प्रेष्यति वो पागणगिनऽइत्याह देवैरिम यजमान संगायतेति तं ते तया सगायन्ति ।।२।। प्रहरर्वाचि विसृष्टायाम्। अग्नीपोमोयाणामन्ततः सस्थाया परिह- तासु वसतीवरीयु तद्य देन देवः सगायन्ति देवरेवेन तत्सलोका कुर्वन्ति ॥३॥ प्रजापतिना सुत्यासु । एवमेवाहरहः परिहतास्वेव वसनीवरीपूदवसानी- यायामन्ततः सस्थिताया तवदेन प्रजापनिना सगायन्ति प्रजापतिनैवन तदन्तन: सलोकं कुर्वन्ति ॥४॥ सवत्सर की समाप्ति पर दीक्षा होती है। प्राजापत्य पशु के पालभन के उपरान्त ष्टियां समाप्त हो जाती हैं । कुछ को राय है कि पुरोहित की अग्नियो मे पाहुतियां देनी चाहिये । दीक्षित वपो माहुतियां दे ' वारह दिन दीक्षा में होते हैं, बारह उपसदो के और, तीन सुत्य (सोम निचोडने) के। इस प्रकार है के तिगुने प्रर्थात २७ स्नोम हो गये । परन्तु १ का तिगुना बज है । अश्व धन है । क्षय राजा है । वन से ही राज जीता जाता है। वज्र से हो क्षत्र को जीतता है ॥१॥ जव दीक्षा समाप्त हो जाय और सायकाल को थाक्-विमोचन हो जाय, तब वीणा वाले इकट्ठे हो जाते हैं। प्रध्वयु प्रेरणा करता है। वह कहता है "हे वीणा वालो ! देवो के साथ इस यजमान का भी यश गायो।' राबवे गाते हैं ।।२।। प्रतिदिन वाक्-विमोचन के उपरान्त अग्नीपोमीप इष्टि की समाप्ति पर वपतीवरी जलो के चारो पोर घुमाने के पश्चात् (वे गाते हैं)। इनके देवो के साथ गाने का प्रयोजन यह है कि उस (पजमान) को देवो की सलोकता प्राप्त कराते हैं ॥३॥ सुत्य दिनो मे बसतीवरी जलो के घुमाने तथा उदवसानीय की समाप्ति के पश्चात् प्रति दिन प्रजापति के साथ वि गान करते हैं)। पनापति के साथ गान करने का प्रयोजन यह है कि यजमान को प्रजापति की रालोकता प्राप्त कराते हैं ।।। १७४५ १७४६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.४ ४. ५-७ एकविशति—पा 1 सर्वएफविशत्यरत्नयो राज्जुदालोऽग्निष्ठो भवनि पैतुदारगवभित: पड्वल्वास्नयऽइत्यात्त्रयऽइत्यात्पट् सादिरास्त्रयऽएवेत्यात्प्रया- इत्यारपट् पालाशास्त्रयाएवेत्थालय इत्यात् ॥५॥ तद्यदेतऽएव यूपा भवन्ति । प्रजापते. प्राणेपत्क्रान्तेषु शरी२७ श्वयितु- मध्रियन तस्य यः श्लेष्मा सोत्ससाधं समवद्र त्य मध्यतो नस्तऽउदभिनत्सएप वनस्पतिरभवद रज्जुदालस्तस्मात्स श्लेष्मणः श्लेष्मणो हि समभवत्तेनैवेन तदरूपेण समयति तद्यत्सोऽग्निष्टो भवति मध्य याऽएतद्यूपानो यदग्निप्छो मध्यमेतत्प्राणाना यनामिके स्वएवन तदायतने दधाति ॥६॥ पय यदापोमय तेजऽप्रासोत् । यो गन्यः स साधं समवा त्य चक्षुष्ट- अभिनत्मऽएप वनस्पतिरभवतोतुदारुस्तस्मात्म सुरभिर्गन्धाद्धि समभवत्तस्मादु- ज्वलनरतंजमो हि समभवतनैवैनं तद पेरा समर्वयति तद्यत्ताभितोऽग्निष्ठ भवतस्तस्मादिमेऽप्रभितो नासिका चक्षुपी स्वएवेनो तदायतने दधाति ॥७॥ पथ यस्कुन्तापमा त् । यो मज्जा स साधं समवद् त्य श्रोत रद- भिनत्सएप वनस्पति रभवदिवल्वस्तस्मात्तस्यान्तरतः सर्वमेव फलमा भवति रोम होते हैं। सीम हाय लाये। प्रनिप यूर (प्रर्यात पाहनीय गामने का बीच श) ररजदान लकडो पा होता है। उसके दोनो पोर दो पीनदारु , शविल्वर अर्थात तीन घर तीन उपर छ मदिर के प्रर्थात् तीन इधर, नोन उपर, छ पारे प्रर्या तीन पर तीन उपर ये सूर ऐम यो होने है जब प्रजाति के प्राण निगल गये, नो उगना शरीर मूर गया । भोर उमम गोप्प पा यह बहार ना महारर फट निकला। वह रग्जुदान वक्ष होगा। यह लिप्प है यानि नेप्म में उत्पन्न हया। उसी रूप में वह पूर सो समृद्धिकता है। इसका प्रनिष्ठ क्यों पहने है' बोकि यह यूप र गैर वा है। नाम प्रणा कोय की (है। गार वह इसका अपने ही प्रापना पर्या स्थानपान करना है at समय नपान्य पा, म माप चपर मांगा में पूट निकला। उसका पोतरा ना बन गया । इममिवर मुरघ युग है, आदि सुगम्यग निरना 1 तेत्र में उत्पान हा इसलिये बल्यो बसा है (सन है) उमो कपमा माता है। पूर नप दोना पोर रोत है, इसलिये नार की दालो मार मांग है। उनका उम्हो स्पानिपाना है l पामार का यया या दह, माष बहर' कानो म होकर पूग, उप विसर मा । निर म । भीतरामी पर (मा) यानकाय हाया है। मम्मा पीना कां० १३.४.४.८-११ अश्वमेध-निरूपणम् तस्मादु हारिद्रऽइव भवति हारिद्रव हि मज्जा तेनैवतं तद्र पेण समय- त्यन्तरे पैतुदारुवो भवतो वाह्य वल्वाऽनन्तरे हि चक्षुषी बाह्म थोरे स्वऽएवंना. स्तदायतने दधाति ॥ अस्थिभ्य एवास्य सदिरः समभवत् । तस्मात्स दारुणो बहुसारो दारुण- मिव ह्यस्थि तेनैवेन तद्रूपेण समर्धयत्यन्तरे वल्वा भवन्ति बाह्य खादिराऽमन्तरे हि मज्जानो वाह्यान्यस्थोनि स्वएवेनास्तदायतने दधाति ।। मा सेभ्याएवास्य पलाशः समभवत् । तस्मात्स बहुरसो लोहितरसो लोहितमित्र हि मासं तेनैवेन तद् पेण समर्धयत्यन्तरे खादिरा भवन्ति वाटे पालाशाऽअन्तराणि ह्यस्थीनि वाह्यानि मामानि स्वएवेनांस्तदायतने 'दधाति ।।१०।। अथ यदेकविशतिर्भवन्ति । एकविशत्यरत्नयऽए कविशो वाऽएष यऽएप तपति द्वादश मासाः पञ्चऽर्तवस्त्रयऽइमे लोकाऽप्रसावादित्यऽए विशः सोऽश्वमेधएप प्रजापतिरेवर्मतं प्रजापनि यज्ञ कृत्स्न संस्कृत्य तम्मिन्नेकवि५. शतिमग्नीपोमोयान्पशूनान भते तेषा७ समान कर्मेत्येत.पूर्वेयुः कर्म ॥११॥ ब्राह्मणम् ॥ २॥ [४. ४] इति चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः [८७ ] ॥ ॥ सा होता है इसलिये यह भी पोला है । इसको इसी के रूप से समृद्ध करता है । पीतदारु के यूप भीतर को होते हैं और बिल्व के बाहर को । क्योकि प्रांखें भीतर को है और कान बाहर को। इस प्रकार उनको उन्ही के स्थान में सम्पन्न करता है ।।८।। उसकी हडियो से खदिर हमा। इसलिये वह कडा होता है । हड्डी कडी और सार-युक्त होती है । इस प्रकार इसी के रूप से समृद्ध करता है। बिल्व के यूप भीतर होते हैं, खदिर के बाहर को । मजा भीतर होते हैं हड्डियां बाहर । इस प्रकार इनको इन्ही के स्थान में स्थापित करता है। मासो से पलाश हुमा । इसलिये उसमे बहुत रस है और लाल रस है । मास माल होता है। इसको इसी के रूप से समृद्ध करता है। भीतर खदिर के यूप होते हैं बाहर पलाश के । हडियो भीतर होती हैं मास बाहर । इस प्रकार इनको इन्ही के स्थान मे स्था- पित करता है ।।१०॥ ये इक्कीस क्यों होते हैं और कोस हाथ लम्बे क्यो ? यह जो तपता है (सूर्य), यह इक्कीस वाला है । बारह मास, पाच मृतु तीन लोक पोर इक्कीसवाँ मादित्य। वह प्रश्व- मेध है और प्रजापति भी । इस प्रकार यज्ञ प्रजापति को पूर्ण स्वस्थ्य करके उसमे २१ अग्नि-पोभीय पशुमो का मालमन करता है । इनके लिये कर्म समान है। यह पहले दिन का काम हुमा ॥११॥ ।
सवनीयाः पशवः अध्याय ५--ब्राह्मण ? अय प्रात:नमस्य । चतुरुत्तर स्तोमो भवति तस्य चतसृषु वहिष्पवमानम- प्टास्वष्टास्वाज्यानि द्वादशसु माध्यन्दिनः पवमानः पोड़शसु पृष्ठानि विशत्या- माभंव पवमानश्चतुर्विशत्यामग्निष्टोमसाम ॥१॥ तस्य हैके । अग्निष्टोमसाम चतु साम कुर्वन्ति नाग्निष्टोमो नोक्य्यऽइति वदन्तस्तद्यदि तथा कुयुः सार्ध स्तोयिय शस्त्वा सार्धमनुरूप शसेद्रथन्तर पृष्ठ गथन्तर शस्नमग्निष्टोमो यज्ञस्तेनेम लोकमृध्नोति ॥२॥ एकविशति' सवनीयाः पशव: । सर्वऽमाग्नेयास्तेपा७ समान कर्मेत्यु हैकऽप्राहुढे स्वेवत एकादशिन्यावालभेत यऽएवैकादशिने कामस्तस्य काम- स्याप्यं ॥३॥ सस्थितेऽग्निष्टोमे । परिहतासु वसतोवरोष्वध्वयु रम्नहोमा होति तेपामुक्त ब्राह्मण प्राणाय स्वाहाऽगनाय स्वाहेति द्वादशभिग्नुवाद्वादश मासा: सवत्सर: सर्व सवत्सर सर्व मश्वमेध सर्पस्याप्य सर्वस्यावरुद्धच ॥४॥ दूसरे दिन प्रात काल गोतम के स्तोम पढे नाते हैं, जो चार-नार करके बढ़ते जाते हैं अर्थात् बहिष्पवमान मे चार मत्र होते है । प्राज्य म प्राठ-पाठ, माध्यदिन पबमान मे बारह, पृष्ठ मे सोलह, प्राभव पवमान में बीस, अग्निष्टोम साम में चौबीस ।।१।। कुछ अग्निष्टोम साम मे चार मत्र करते हैं। उनका कथन है कि यह न अग्निष्टोम है न उक्थ्य । यदि ऐसा करें तो (होता को चाहिये) कि तोत्रिप को साथ पढ़ कर 'मनु- रूप' को साथ पढ़ें। रपनर पृष्ठ रचन्तर वाला शस्त्र पौरभग्निष्टोम यज्ञ, इससे इस लोक की प्राप्ति करता है ॥२॥ रावनीय पशु इक्कीस होते है । सब पग्नि के । कुछ कहते है कि उनका कर्म एक सा ही है । परन्तु ग्यारह-ग्यारह के दो समूहो का बाल मन करना चाहिये । "यारह बालो में जो कामना पूरी हो सकती है, उसको पूर्ति के लिये ॥३॥ अग्निष्टोम के समाप्त होने पर वसतीवरी के धुमाने पर प्रध्वयु 'पन्नहोम' की पाहुतिया देता है । इसका रहस्य बनाया जा चुका है। 'प्राणाय स्वाहा' 'मानाय स्वाहा' मादि बारह (यजु० २२।२३-२४) अनुवाको से यातिया देता है, मवरसर में बारह मास होते हैं। सवत्सर 'सब कुछ' है । प्रश्वमेघ 'सर कुछ है । सब को उपलब्धि के लिये। सब की प्राप्ति के लिये ॥ १७Y का०१३ ५.१.५.८ अश्वमेध-निरूपणम् १७४६ एकविशं मध्यममहर्भवति । असो वाऽग्रादित्य एकविएशः सोऽश्वमेध: स्वेनंवैन स्तोमेन स्वायां देवतायां प्रतिष्ठापयति तरमादेर विशम् ॥५॥ यद्ववक विशम् । एकविशो वै पुरुषो दश हत्या प्रद्गुलयो दश पाद्या प्रात्मकवि शस्तदने कवि शेनात्मनेतस्मिन्नेकविध्शे प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठति तस्मादेविशम् ॥६॥ यद्ववैकविशम् । एकवि शो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा बहु खलु चाइएतदेतस्मि- पहन्युच्चावचमिव कर्म क्रियते तद्यदेतदेनस्मिन्नहन्युच्चावच बहु कर्म क्रियते तदेतस्मिन्नेकविध प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठित क्रियाताऽइति तस्माद्वेवैतदेकवि- शमहः ॥७॥ तस्य प्रात: सवनम् । अग्निं तं मन्ये यो वसुरिति होता पातमाज्य शस्त्वकाहिकमुपसशसति वाहतं च प्रऽउगं माधुच्छन्दस च त्रिचशऽउभे सशसति पश्च वार्हते प्रऽउगे कामो पऽउ च माधुच्छन्दसे तयोरुभयोः कामयोराप्त्य क्लुप्तं प्रातः सवनम् ॥ अथातो माध्यन्दिनं सवनम् । प्रतिच्छन्दाः प्रतिपन्मरुत्वतीयस्य विकद्र केषु महिपो यवाशिरमित्यतिष्ठा वाऽएपा छन्दसां यदतिच्छन्दाऽअतिष्ठा प्रश्वमेधो य- मध्य का दिन 'एकविंश' है । यह मादित्य 'एकविंश' है । वह प्रश्वमेघ है । इसको इसी के स्तोम से इसी के देवता मे प्रतिष्ठित करता है, इसलिये यह 'एकविंश' है ॥शा एकविमा यो ? पुरुष एकविध (इक्कीस) है । दस हाथ को उगलिया, दस पैर. को, एक मात्मा । इरा एकविंश प्रात्मा द्वारा इस एकदिश प्रतिष्ठा मे उसको प्रतिष्ठित करता है । इसलिये 'एकविंश' होता है ।।६।। इसलिये भी 'एकविंश' है कि स्तोमो की प्रतिष्ठा 'एकविंश' है । इस दिन जो उन्नावच (ऊचा-नीचा) कर्म किया जाता है, यह "बहु" (बहुत) है, यह सोचता है कि इस दिन जो 'उच्चावच' बहु कम किया जाता है, वह इसी एकविश प्रतिष्ठा मे प्रतिष्ठित होगा । इसीलिये यह 'एकविंश' दिन है॥७॥ इसके प्रात सवन के विषय मे यह है कि- अग्नि त मन्ये मो थसु. (३० ५।६ पूरा सूक्त) ...इत्यादि । होता इस पक्ति छन्द वाले माग्य को पढ़कर एक-दिन के पाज्य मूक्त को (ऋ० ३।१३) पढना है । बार्हत प्रजग मोर माधुच्छन्दस को तोन-तीन मत्र करके साथ-साथ पढता है । उस कामना की प्राप्ति के लिये जो बाह। प्रजग पोर माधुच्छन्दस से प्राप्त हो सकती है। प्रातः सवन इस प्रकार ठीक हुप्रा ॥८॥ अब मध्यदिन का सन लीजिये। विदुरुषु महिपो यवाविरम्-इत्यादि(ऋ० २।२२।१) १७५० माध्यान्दिनीये दातपय ब्राह्मणे का. १३.५.१.६.१० शानामश्वमेधस्यैवाप्य संपव निःशस्ता विचः सम्पद्यते तेनो त काममाप्नोति यस्त्रिचऽइद वमो सुतमन्धऽइत्यनुचर एपऽएव नित्याएकाहातान इत्या हि सोमऽइन्मदेऽवितासि सुन्वतो वृक्तवहिप इति पड्क्तीश्च पट्पदाश्च शस्त्वेकाहिके निविद दधातीति मरुत्वतीयम् ॥६॥ प्रथातो निष्केवल्यम् । महानाम्न्यः पृष्ठं भवन्ति सानुरूपाः सप्रगाथा: दासति सर्वे व कामा महानाम्नीषु सर्वे कामाऽअश्वमेधे सर्वपा कामानामाप्त्या- s'न्द्रो मदाय वावृधे प्रेद ब्रह्म वृत्रतूर्येष्वा विथेति पड़वतोश्च पट्पदाश्च शस्त्यै- काहिक निविद दधाति क्लुप्त माध्यन्दिन सवनम् ।।१०।। अथातस्तृतीयमवनम् । प्रतिच्छन्दाऽएव प्रतिपद्वैश्वदेवस्याभि त्य देव सचितारमोण्योरिति तस्याऽएतदेव व्राहाण यत्पूर्वस्याऽअभि वा देव सवितरि- मारुतीय शस्त्र का यह पहला मन्त्र प्रतिच्छन्द है । छ-दो मे अतिच्छन्द भतिष्ठ है (ऊपर उठा हुमा) है और यशो में अश्वमेध मतिष्ठ है। अश्वमेध की प्राप्ति के लिये । यह मन्त्र तीन बार पढ़ा जाता है, इसलिये विच या तीन मन्त्रों के बराबर है। इससे निच का ही फल मिल जाता है। "इद वसो सुतमन्य " इत्यादि (ऋ० ८।१।१-३) यह अनुचर मित्र है (अर्थात् उससे अगले तीन मत्र है)। यह विच एकाह यज्ञ की नित्य जोड़ने वाली कडी है । इत्या हि सोम इन्मदे' (ऋ. ११८०) प्रचिताशि सुन्वतो वृक्तवहिप, (ऋ० ८।३६।१-७) इन पक्ति प्रौर षट्पद मूक्तो को पढ कर ऐकाहिक यज्ञ के सूत्रत में निविद' डाल देता है । यह है महत्वतीय शस्त्र || 'निप्केवल्य' शस्त्र को लीजिये । महानाम्नी पृष्ठ होते हैं । इनको वह अनुरूप और प्रमाथ के साथ पाना सब कामनामो को पूर्ति के लिये, क्योंकि महानाम्नी' और 'प्रश्वमेध' मे सब कामनायें पूरी होती हैं । "इन्द्रो मदाय वावृध"..." (ऋ० १८१1१-६) "प्रेद ब्रह्म वृत्तूर्यप्वाविय" (ऋ० ८।३७१-७) इन पवित पार पट्पद मूतो को पढ़कर एकाहिक यज्ञ के सूरत में निविद डाल देता है । इस प्रकार मध्यदिन वा सवन समाज हुमा ॥१०॥ प्रवतीसरा मवन लीजिये। वश्वदेव दास्त्र का पहला प्रतिउन्द मन्त्र यह है :- प्रमि त्य देव सवितारमोग्यो: (यजु० ४१२५)... इत्यादि, पहले प्रतिस्पन्दो का जो फल है वह इसका भी। अभि त्वा देवता सविता." इत्यादि (ऋ० १५२१३-५) मा० १३.५.१.११.१२ अश्वमेध-निरूपणम् १७५१ त्यनुचरोऽभिवानभिभूत्यै रूपमुदुष्य देवः सविता दमूनाऽति सावित्र शस्त्वं. काहिक निविदं दधाति मही द्यावापृथिवीऽइह ज्येप्ठेऽइति चतुच द्यावापृथिवो- यण शस्त्वकाहिके निविदं दधात्यभुर्विम्या वाजऽइन्द्रो नोऽपच्छेत्याभव शास्त्वकाहिके निविद दधाति को नु वां मियावरुणावृतायन्निति वैश्वदेव शास्त्वकाहिने निविदं दधातीति वैश्वदेवम् ।।११|| अथातऽप्राग्निमारुतम् । मूर्धान दिवोऽभरति पृथिव्याऽइति वैश्वानरीय शस्त्वैवाहिके निविद दधात्या रुद्रासऽइन्द्रयन्तः सजोपसऽइति मारुत शस्त्व- यह विच मनुनर है। इसमें 'अभि' शब्द प्राता है, जो 'विजय' का चिन्ह है । अभि भूति या विजय के लिये । उनुष्य देवः सविता दमूना".""(ऋ० ६७१।४.६) इस सविता सम्बन्धी पिच को पढ़कर ऐकाहिक यज्ञ के सूक्त मे निविद डाल देता मही द्यावापृथिवी इह ज्येप्डे...." (ऋ. ४१५६।१-४) इन धार द्यावापृथियो' के मन्त्रों को पढ़ कर ऐकाहिक यज्ञ के सूक्त (ऋ० १।१५६) मनिविद डाल देता है। "भुविभ्वा वाज इन्द्रो नो अच्छ"."" (ऋ० ४१३४) इस पाभव शस्त्र को पढ़ कर ऐकाहि यज्ञ के मूक्त (ऋ० ११११) मे निविद डाल देता है। को नु वा मिपावरुणातायन् ..."(ऋ० ५४४१) इस यंश्वदेव शस्त्र को पढ़ कर ऐका हिक यज्ञ के सूबन (अ० १८९) मे निविद डाल देता है । यह हुमा वैश्वदेव शस्त्र ।।११।। यच प्रग्नि मारत शस्त्र (साय सवन का अन्तिम शस्त्र सीजिये । मूनिदिवोऽपरति पृथिव्या... (०६७) इस वैश्वानर मन्त्र को पह पर ऐकाहिक यन के मन (ऋ० ३।३) में निविद हाल देता है। मा रुद्रास इन्द्रवत सजोषस (अ० १५७) इरा माक्त मन्य को पढ़ कर ऐकाहिक यस के मन्त्र (ऋ. १८७) मे निविद डालता है। इममूपु बोऽप्रतिथिमुपवुधम् (ऋ० १५१-६) इन नौ जात पेद मन्त्रों को पढ़कर ऐकाहिक यज्ञ के मन्त्र (ऋ० १४१४३) मे निविद डाल देता है । ऐकाहिक यन्न मन्त्रों मे निविद क्यो डाले जाते हैं ? इसलिये कि ज्योतिप्टोम प्रतिष्ठा है । पतिष्ठा की प्राप्ति के लिये ।।१२।। उस दिन के ये पशु होते हैं :--प्रश्व, तूपर, (सोग रहित बकरा) और गोसग । .
माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० १३.५.१.१३-१५ काहिके निविद दधातीममूप वोऽअतिधिमुपव॑धमिति नवचं जातवेदसीय शरत्वैकाहिके निविदं दधाति तद्यदेकाहिकानि निविद्धानानि भवन्ति प्रतिष्ठा वं ज्योतिष्टोमः प्रतिष्ठायाऽअप्रच्युत्यं ॥१२।। तस्यैते पशवो भवन्ति । अश्वस्तूपरो गोमगऽइति पञ्चदश पयंगया. स्तेपामुक्तं ब्राह्मणमर्थतऽपारण्या वसन्ताय कपिजलानलभते ग्रीष्माय कलवि-का न्वाभ्यस्तित्तिरीनिति तेपाम्वेवोक्तम् ॥१३॥ प्रयताने कवि शतये । चातुर्मास्यदेवताभ्य एकविशतिमेकविशति पशूनालभताएतावन्तो वै सर्वे देवा यावत्यश्चातुर्मास्यदेवताः सर्वे कामा- अश्वमेधे सर्वान्देवान्प्रीत्वा सर्वान्कामानाप्नवानीति न तथा कुर्यात् ॥ १४ ॥ सप्तदशैव पशून्मध्यमे यूपऽग्रालभेत । प्रजापतिः सप्तदशः सर्व सप्तदशः सचमश्वमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्धय पोडश पोडशेतरेषु पोडशकलं वाऽइदU. सर्वमश्वमेधः सर्वस्याप्य सर्वस्य वरुद्ध प्रयोदश-प्रयोदशारण्यानाकाशेप्वाल- भते त्रयोदश मामा: सवत्सर: सर्व सवत्सरः सर्वमश्वमेधः सर्वस्याप्त्ये सर्वस्याव- रुद्धयं ।। १५॥ मथ पुग बहिष्पवमानात् । अश्व निक्त चोदानयन्ति तेन पवमानाय सर्पन्ति तस्योक्त ब्राह्मण स्तुते बहिष्पवमाने ऽश्यमास्तावमाक्रमयन्ति स यद्यव वा पन्द्रह परि-मग हाते हैं । इसका फल बताया जा चुका है। फिर ये वन के पशु-वसन्त के लिये तीन जिल, प्रीष्म के लिये कलविक (गौरम्या), वर्षा के लिये तित्तिर । इनका भी फल बताया जा नुका है ॥१३॥ अब इक्कीस यूगो के लिये पशु लीजिये । चातुर्मास्थ (ग्यारह) देवता मो में से एक के लिये इककोम-कोस पशु । जितने चातुर्मास्य के देवता हैं, उतने सब देवता हैं। प्रश्वमेध मे सब कामनायें है । सब देवो को प्रसन्न करके सब कामनामों की प्राप्ति करूंगा" ऐसा सोचता है । परन्तु ऐमा न करे ॥१४॥ मम्प के यूर मे मत्रह पशुओ का प्रानभन करे । प्रजापति सत्रह वाला है । सत्र सब' है । पश्वमेव सब है। सा को उपलब्धि के लिये सब को प्रालि के लिये प्रत्येक दूसरे यूप में सोलह । क्योकि इस गद में सोलह कलायें होती है । अश्वमेध 'सब कुछ है । मय को उपलब्धि या प्राप्ति के लिये । बीच के हर प्रकार के लिये तेरह जगली पशुभी का पालभन करता है । संवत्सर मे तेरह मात्र होते हैं। सवत्सर सब कुछ है । अश्वमेष सब कुछ है । सब की उपलब्धि के लिये । म वी प्राप्ति के लिये ॥१॥ वहिप्पवमान के पास से पहले (प्रध्धयं के सहयोगो) घोड़े को नहला कर लाते हैं, और पयमान के लिये चलते है । उसका कर बताया जा चुका है। बहिप्पवमान के पाठ के उपरान्त घोड़े की पाट के स्थान में लाते हैं। यदि वह छोक दे या लोट दे तो समझ ले
का० १३.५.१.१६.१८
अश्वमेध-निरूपणम्
जिद्वि वा वर्तेत समृद्धो मे यज्ञऽति ह विद्यातमुपाकृत्याध्वर्यु राह होतरभिष्टु-
होति तमेकादशभिहाताऽभिष्टौति ॥ १६ ॥
यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इति। त्रिः प्रथमया त्रिरत्तमया ताः पञ्चदश
सम्पद्यन्ते पञ्चदशो वै वजो वीर्य वजो वजे गेवेतद्वीर्येण यजमानः पुरस्तात्पाप्मा-
नमपहते तद्वं' यजमानायव वजः प्रदीयते योऽस्य स्तुत्यस्ता स्तविऽउप प्रागा-
च्छसन वाज्योप प्रागात्परम यत्सधस्थमिति ।। १७ ॥
एतेऽउद्ध त्य। मा नो मियो वरुणोऽप्रयंमाऽऽयुरित्येत्सूक्तमधिगावावपति
चतुस्विशवाजिनो देवबन्धोरित्यु हैकऽएता वकीरणा पुरस्तादधति नेदना-
यतने प्रणव दवामेत्यथो नेदेकवचनेन बहुवचन व्यवायामेति न तथा कुर्यात्सा-
धंमेप मूक्तमावपेदुप प्रागाच्छगन वाज्यरूप प्रागात्परम यत्सधस्थमिति ॥ १८ ।।
ब्राह्मणम् ।। ३ ।। (५.११॥
कि यन सफल हो गया । उस प्रश्व को लाकर प्रध्वयु कहता है, ' होता । स्तुति कर।'
होता म्यारह मन्यो (ऋ० १।१६३।१-११) से स्तुति करता है । (ये ग्यारह मन्त्र पागे
दिये जाते हैं).३१६॥
पदवन्द्रः प्रथम जायमान :"""इत्यादि । पहले मन्त्र को तीन बार मोर मन्त के
मन्त्र को तीन बार पढ़ता है । इस प्रकार १५ मन्त्र हो जाते है । पद्रह वन है । वच
वीर्य है। इस वीयं रूपी वध से यजमान पहले पार को दूर करता है । वस्तुतः यजमान
को यह यच दिया है। कि जिस को मारना हो उसे मारे ।
उप प्रागच्छसन वाज्यव"उप प्रागात् परम यत्सधस्थम् "(ऋ० १।१६३॥
१२-१३) ॥१७॥
इन दो मन्त्रो को छोड कर 'मध्रिगु' भे यह मन्त्र रख देता है :
मा नो मित्रो वरुणो मर्यमायु ..."(१० १।१६२)
कोई कोई इस मन्त्र-
चतुस्त्रिशद्वाजिनो देवअन्धो (३० १११६२०१८)
को 'वनि.' के पहले रख देते हैं कि कही प्रणव (मोम) को अनुचित स्थान
न रख देवे । या एक पचन से बह वचन का माशय लेवें । ऐसा न करे । समस्त
मिला देवे । उप प्रागाच्छसन दाज्याप प्रागात् परमं यत्सघस्थम्, अर्थात् घोडा वध के
स्थान में गया मात् परम धाम को गया ॥१८॥
संवाद. अध्याय ५--ब्राह्मण २ एतेऽउक्त वा । यदध्रिगो परिशिष्ट भवति तदाह वासोऽधिवास हिर- ण्यमित्यश्वायोपस्तृणन्ति तस्मिन्ननधि मापयन्ति सज्ञप्नेषु पशुषु पत्न्यः पान्लेज- नेरुदायन्ति चतनश्च जाया कुमारी पञ्चमी चत्वारि च शतान्यनुनरीणाम् ॥१॥ निष्ठितेषु पान्नेजनेषु । महिपोमश्वायोपनिपादयन्त्यथैनावधिधासेन सम्प्रो- गुंवन्ति स्वर्ग लोके प्रोणु वाथामित्येष वै स्वर्गों लोको यस पशु सशपयन्ति जिरायत्याश्वस्य शिश्न महिण्युपस्थे निधत्त वृपा वाजी रेतीचा रेतो दधात्विति मिथुनस्येव सर्वत्वाय ॥२॥ तयो शयानयो । अश्व यजमानोऽभिमेथत्युत्सक्थ्याऽप्रव गुद धेहीति त न कश्चन प्रत्यभिमथति नेद्यजमान प्रतिप्रति कश्चिदसदिति ॥३॥ प्रथाध्वर्यु कुमारीमभिमेथति। कुमारि हये-हये कुमारि यकाऽसको शकुन्तिकेति त कुमारी प्रत्यभिमेयत्यध्ययों हये हयेऽध्वयों यकोऽसको शकन्तक. ऽइति ।। ४॥ इतने मन्त्री को पढ कर मध्रिगु का ओ परिशिष्ट भाग है, उसको पढता है । घोडे के लिय 'पडा, ऊपर की चद्दर और सोने" को बिछाता है। इस पर वे घोडे का बध करते है । जब पशुप्रो का वर्ष हो चुका तो पत्नियां पैर धोने के लिये पानी साती हैं। चार पत्निया, पाचवी एक कुमारी चार सौ अनुचरियां ॥१॥ पैर धोने के पानी के प्यार होने पर महिपी (पट रानी) को घोडे के पास सुनाते हैं, पौर पदर ले ढक देते हैं। स्वग लोके में तुम प्रपन को टक लो' ऐसा कह कर । जहाँ पशु वा बघ करते है वही स्वर्ग लोक है । अश्व क शिश्न को महिपी उपस्थ में रखती है । और मिथुन की पूर्ति के लिये कहती है "तृपर वानी लोया रेतो दधातु । (यजु० २३१२४) (प्रर्थात् वीर्यसोचने वाला वीर्य धारण कराव) ॥२॥ जब वे दानो लेटे होते है तो यत्रमान पोहे को सबोधित करता है । "उत्सरच्या प्रव गुद हि" (यजु० २३६२१) । इसका कोई उत्तर नहीं देता, जिसस कोई यजमान का प्रति-प्रति (मुकाबिले का Tial ) न हो जाय ॥४॥ अब पध्वयु कुमारी से कहता है 'द हे कुमारो । वह छोटी विडिया" । (यजु० २३१६१) कुमारी उस का उत्तर देतो है 'ह हे प्रध्वयं वह छोटा चिहा" (यज २६१२३) १७५४ या. १३.५.२.५-७ अश्वमेध-निरूपणम् १७५५ अथ ब्रह्मा महिपोमभिमेथति । महिमि हो-हये महिपि माता च ते पिता च तेऽन वृक्षस्य रोहतऽइति तस्य शत राजपुग्योऽनुनर्यो भवन्ति ता ब्रह्माणं प्रत्यभिमेथन्ति ब्रह्मन्हये-हये ब्रह्म माता च ते पिता च तऽग्रे वृक्षस्य क्रीडन ऽइति ॥५॥ अथोद्गाता वावासामभिमयति । बाबात ये हये पायातऽऊमिनामु. च्छापयेति तस्यं शत७ राजन्याऽअनुचर्यो भवन्ति ताऽउद्गातार प्रत्यभिमेथन्त्युद्गा- तहये-हयऽउद्गातरूध्यमेन मुच्छ्रपतादिति ॥ ६ ॥ मथ होता परिवृक्तामभिमथति । परिवृक्त हये-हये परिवृक्त धदस्या ऽअण्हुभेद्याऽइति तस्मं शत सूतग्रामाण्या दुहितरोऽनुचर्यो भवन्ति ता होतार प्रत्यभिमेषन्ति होतहये हये होतयदेवासो ललामगुमिति ॥ ७॥ अथ क्षत्ता पालागलोमभिमेथति । पालागलि हो-हये पालागलि यरिणो यवत्ति न पुष्ट पशु मन्यत इति तस्य शत क्षात्रसग्रहीत .णा दुहितरोऽनुचर्यो भवन्ति ताः क्षत्तार प्रत्यभिमेथन्ति क्षत्तहये-हये क्षत्तयरिगो यवत्ति न पुष्ट अब ग्रहा महिषी यो बहता है। "हे हे । महिपी माता च ते पिता च ते ऽ वृक्षस्य रोहतः।" (यजु २३१२०) सौ राजपुनियो उसकी अनुचरी होती हैं। वे ब्रह्मा को उत्तर देती हैं-"ह हे ब्रह्मा । माता च ते पिता च ते ऽप्रवृक्षस्य फोडत (यजु० २३३२५) ॥५॥ भव उद्गाता वादाता से कहता है "हे है वायात । अमिनामुन्छापय । (यजु० २३॥२६) उसकी जो सो क्षत्रिय मनुवरियां होती है वे उत्तर देती है --कि हे उद्गाता अयमनमुन्यतात् (यजु०२ ३।२७) ॥६॥ अब होता परिवृत्त। (रानी) से कहता है :- "है परिवृत्ता" यपस्या अभेद्या"(यजु० २३।२८)" नौकरो की सो सडकिया उसको अनुचरी होती हैं। व होता को उत्तर देती यद् देवा सो ललामगुम् (यजु. २३।२६) || भब पाता पालागली रानी से कहता है.- "हे पालागतो" 'पद् हरिणो ययत्ति न पुष्ट पर मन्यते' । (यजु० २३।३०) मृत प्रादि की सौ लडकिया उसकी सहवरियां होती हैं। वे उत्तर देती है ।
१७५६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.५.२.८-१२ बहु मन्यत इति ॥८॥ सर्वानिर्याऽएषा वाचः । यदभिमेथिका. सर्व कामाऽप्रश्वमेव मवया व चा सर्वान्कामानाप्नवामत्युत्यापनि महिपी ततस्ता ययेतं प्रतिपरायत्यथेतरे सुरभि- मतीमचमन्ततोऽन्वाहुविकाव्णोऽमकारिपमिति ॥ ६ ॥ अप वाऽएतेभ्य प्रायुर्देवताः कामन्ति । ये यज्ञभूता वाच वदन्ति वाचमेव- तत्पुनते देवयज्याय देवतानामनपक्रमाय या च गोमृगे वपा भवति या नाजे तूपरे तेऽअश्वे प्रत्यवायाहरन्ति नाश्वस्य वपाऽस्तीति वदन्तो न तथा कुर्यादश्वस्यैव प्रत्यक्ष मैदध्याहरेत्प्रज्ञाताऽइतराः ।। १० ॥ शृतासु वपासु । स्वाहाकृतिभिश्चरित्वा प्रत्यञ्चः प्रतिपरेत्य सदसि ब्रह्माचं वदन्ति पूर्वया द्वारा प्रपद्य ययाविष्ण्य व्यूपविशन्ति !! ११ ।। स होता ऽध्वयं पृच्छति । क: स्विदेकाकी चरतोति त प्रत्याह सूर्यऽएकाको चरतीति ।। १२॥ प्रथाध्वयु)तार पृच्छति । कि स्वित्सूर्यसम ज्योतिरिति त प्रत्याह ब्रह्म 'हे क्षत्ता। यद् हरिणो यत्ति न पुष्ट बहु मत्यते".." (यजु. २३॥३१ ।।८।। य अभिमेधिक वाणियों सब साधनो को प्राप्त करती हैं । अश्वमेप मे सब कामनायो की प्राप्ति होती है । "सब प्रकार की वाणी से सब कामनामी को प्राप्त करें" ऐसा सोच कर के महिपी को उठाते हैं। फिर वे स्त्रियो जैसी घाई वसो लौट जाती हैं। अन्य लोग 'सुरभि बाले मन्त्र को बोलते हैं दधिकारणे प्रकारिपम्"""(ऋ० ४॥३६॥६) II जो यज्ञ मे अपविन भाषा बोलते है उनसे प्राय पोर देवता चले जाते हैं । उनकी वाणी को ही वे पविन करते हैं, जिससे देवता देवयज्ञ से भागें नहीं । गोमूग मे जो बपा होती है और तूपर बकरे : जो वपा होती है उसको कुछ लोग घोडे पर रखते हैं और फिर उठा लेते हैं यह कह कर कि "अश्व मे तो वा होती नहीं" । परन्तु ऐसा न करे । घोड़े के मेद को ले लेवे । दूसरो के मैद साधारण होते हैं ॥११॥ जब वपाये पक जायें भोर स्वाहा' से उनकी माहुतिया दे दी जाय तो यज्ञशाला के पीछे जाकर वे सदर' मे ब्रह्मोदय (शास्त्रार्थ) करते हैं । धागे के द्वार से पाकर पपनी प्रपनी धिम्या मे दंठ जाते हैं ॥११॥ होता पध्द से पूछता है:- कः स्विदेकाको चरति ..."(यजु० २३॥४५) वह उत्तर देता है 'भूयं एकाकी नरति' (यज• २३६४५) ॥१२॥ प्रव प्रध्वयं होगा से पूछता है :- कि स्वित्सूर्यसम ज्योतिः (यजु• २१॥४७)
की १३.५.२.१३-१८ अन्यमेधनिरूपणम्
१७५७
सूर्यसमं ज्योतिरिति ॥ १३ ॥
अथ ब्रह्मोद्गातारं पृच्छति । पृच्छामि त्वा चितये देवसखेति त प्रत्या.
हापि तेषु त्रिपु पदेवस्मोति ॥ १४ ॥
प्रथोद्गाता ब्रह्माणं पृच्छति। केष्वन्तः पुरुष ऽमाविवेशेति तं प्रत्याह
पञ्चस्वन्त: पुरुषऽभाविवेशेति ।। १५ ।।
एतस्यामुक्तायामुत्थाय । सदसोऽधि प्राञ्चो यजमानमभ्यायन्त्यमेण हवि-
नेऽमासोनमेत्य यथायतनं पर्युपविशन्ति ।। १६ ।।
स होताऽध्वयु पृच्छति । का स्विदासीत्पूर्वचित्तिरिति तं प्रत्याह द्यौरासी-
त्पूर्वचिरिति ॥ १७ ॥
अधाध्वयु होतारं पृच्छति । का ईमिरे पिशगिलेति तं प्रत्याहाजारे पिश-
गिलेति ॥ १८ ॥
वह उत्तर देता है
"ब्रह्म सूर्यसम ज्योतिः (यजु० २३।४८) ॥१३॥
प्रब ब्रह्मा उद्गाता से पूछता है ।
पृच्छामि त्वा चितये देवससे । (यजु० २३।४६)
वह उरार देता है कि
मपि तेषु यिषु पदेष्वस्मि । (यजु० २३।५०) ॥१४॥
प्रय उद्गाता ब्रह्मा से पूछता है :-
केप्यन्तः पुरुष प्राविवेश । (यजु० २३।५१)
वह उत्तर देता है
"पवस्यन्त पुरुष प्राविवेश'। (यजु० २३६५२) ।।१५।।
इस मन्त्र को पढ़ कर वे उठते हैं और मदम से पूर्व की पोर यजमान के पास
जाते हैं । जब वह हविधान के पास बंठा होता है तो उस पास पाकर अपनी-अपनी
जगहो पर बैठ जाते है ।।१६॥
तब होता पध्वयु से पूछता है।
का स्विदासीत् पूर्वचित्ति : (यजु० २३॥५३)
वह उत्तर देता है :-
"चौरासोत पूर्वचित्तिः" (यजु० २३३५४) ॥१७॥
पर प्रध्वयु होता से पूछता है।
माईमिरे पिशगिला.."(यजु० २३१५५)
यह उत्तर देता है
भवारे पिशंगिला'"""(यजु० २३६५६) ॥१६॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०१३.५.२.१६.२२ प्रथ ब्रह्मोद्गातारं पृच्छति । कत्यस्य विष्ठाः कत्यक्ष राणीति तं प्रत्याह पडस्य विष्ठाः शतमक्षराणीति ॥ १९ ॥ अथोद्गाता ब्रह्माणं पृच्छति । कोऽअस्य वेद भुवनस्य नाभिमिति तं प्र- त्याह वेदामस्य भुवनस्य नाभिमिति ॥ २० ॥ अथाध्वयं यजमानः पृच्छति । पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याऽइति तं प्रत्याहेय दिः परोऽनन्तः पृथिव्याऽइति ।। २१ ।। सर्वाप्तिर्वाऽएपा वाचः । यद्ब्रह्मोद्य सर्वे कामाऽअश्वमेधे सर्वया वाचा सन्किामानाप्नवामेति ॥ २२ ॥ उदिते ब्रह्मोद्ये। प्रपद्याध्वयु हिरण्मयेन पात्रेण प्राजापत्यं महिमानं ग्रहं गृह्णाति तस्य पुगेरुग्घिरण्यगर्भः समवर्ततानऽइत्यथास्य पुरोऽनुवाक्या सुभूः स्व. यम्भूः प्रथमऽइति होता यक्षप्रजापतिमिति प्रैप. प्रजापते न स्वदेतान्यन्यऽइति ... अब ब्रह्म उद्गाता से पूछता है "करपस्य विष्ठा कत्यक्षपोरा"..... (यजु० २३।५७) वह उत्तर देता है। पदस्य विष्ठा : दातमक्षरांम (यजु० २३१५८) ॥१९॥ प्रब उद्गाता ब्रह्मा को पूछना है। "को अस्य वेद भुवनस्य नाभिम् (यजु० २३१५६) वह उत्तर देता है। बैदामस्य भुवनस्य नाभिम्" (यजु० २३॥६०) ॥२०॥ पर यजमान सम्वयु रो पूछता है :-- पृच्छामि त्वा परमन्त पृथिव्याः । (यजु० २३।६१) वह उत्तर देता है। इयं वेदिः परो अन्त: पृथिव्या : (यजु० २३॥६२) ॥२१॥ यह वाणी को सर्वाप्ति (सब की प्राप्ति) है । 'ब्रह्मोद्य' सब कामनामो को पूर्ति करता है। प्रश्वमेध मे सब वाणियो से सब कामनापो की पूर्ति होती है ॥२२॥ जब ब्रह्मोद्य हो चुके तो अध्वर्य (हविर्घान मे) पाता है, और स्वरणं के पात्र में प्राजापत्य महिमान प्रह को निकालता है । इसका 'पुरोरुग्' यह मन्त्र है :- हिरण्यगर्भः समवतंत....... (यजु० २३३१, ऋ० १०११२१३१) उसके पुरोनुवाक्य ये है :- सुभूः स्वयंभूः प्रथमः..."(यजा २३१६६)
का० १३.५.३.२३
अश्वमेध-निरूपणम्
होता यजति वपकृते जुहोति यस्तेऽहन्तावत्सरे महिमा सम्वभूवेति नानवप-
ट्कारोति सर्वहुत हि जुहोति ॥ २३ ॥
ब्राह्मणम् ।। ४ ।। (५.२.)॥
प्रैप यह है: "होता यक्ष प्रजापतिम्"". (यजु. ३३॥६४),
होता कहता है"
प्रजापते न खदेतान्यो" "(यजु० २३३६५)
वफ्ट कार होने पर मध्वयं इस मन्त्र से पाहुति देता है ।
"यस्ते ऽहत्सवत्सरे महिमा सबभूव"
वपदकार नहीं कहता। क्योकि
मोम ग्रह की पूर्ण पाहुति दे देत। है ॥२३॥
....
....
वपाहोमः
अध्याय ५--ब्राह्मण ३
प्रथातो वपाना होम । नानव चरेयुरा वैश्वदेवस्य वपाय वैश्वदेवस्य
वपाया हुताया तदन्वितरा जुहुयुरिति ह माह सत्यकामो जाबालो विश्वे व
सर्वे देवास्तदेनान्यथादेवत प्रीणातीति॥१॥
ऐन्द्राग्नस्य वपाया हुतायाम् । तदन्वितरा जुहुयुरिति है स्माहतु
सौमापी मानुतन्तव्याविन्द्राग्नी वै सर्वे देवास्तदेवनान्यथादेवत पोरणातीति ॥ २ ॥
कायस्य वपाया हुतायाम । तदन्धितरा जुहुयुरिति ह स्माह शंलालि
प्रजापतिर्ये क प्रजापतिमु वाऽमनु सर्वे देवास्तदेवनान्यथादेवत प्रीणातीति
॥३॥
अब पामो के होम (का वर्णन करते हैं)।" नैश्वदेव की वपा को माहुति
होने तक अलग अलग पाहुतियां देवें । " यह सत्यकाम जारात का कथन है, । वश्वदेव
सब देवता है । इन देवो को एक एक देवता करके प्रसन्न करता है ।।१।।
"इन्द्र-मग्नि को वपा को याहुति होने के उपरान्त भन्य देवतानो को माहुतिया देखें
यह कथन है दोनो गोमाप मानुतन्तव्यो का, क्याकि इन्द्र-अग्नि म सब देवता मा जाते हैं।
इन को एक एक देवता करके प्रसन्न करता है" ॥२॥
शैलालि का कहना है कि 'काय', को कपा की आहुति हो जाने के पश्चात् दूसरे
देयो की पाहतिया देवं । क्योकि 'क' प्रजापति है। प्रभापित के पीछे सब देव है, इस प्रकार
इन को एक एक देवता फरके प्रसन्न करता है ॥३॥
माम्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० १३. ५. ३. ४.८ एकविशति चातुर्मास्य देवताऽननुद्र त्य । एकविशतिधा कृत्वा प्रचरे- युरिति ह स्माह भाल्लधेय एतावन्तो सर्वे देवा यावत्यश्चातुर्मास्यदेवत्ता- स्तदेवनान्यथादेवतं प्रोगातीति ॥४॥ नाव चरेयुः । इतोन्द्रोत: शौनकः किमुत त्वरेरंस्तदेवनान्यथादेवतं प्रीणा- तीत्येतदह तेपा वचोऽन्या त्वेवात स्थितिः ॥५॥ अथ होवाच याज्ञवल्क्यः । सकृदेव प्राजापत्याभि: प्रचरेयुः सहदेवदेव- त्याभिस्तदेवनान्यथादेवतं प्रोणात्यञ्जसा यज्ञस्य सस्थामुपैति न हलतीति हुतासु वपासु । प्रपद्याध्वयं रजतेन पात्रेण प्राजापत्यं महिमानमुतरं प्रहं गृह्णाति तस्य पुरोरुग्यः प्राणतो निमिषतो महित्वेति विपर्यस्ते याज्याऽनुवाक्येऽप्र- यातयामतायाऽएपऽएव प्रेपो वषट्कृते जुहोति यस्ते रात्री सवत्सरे महिमा सम्व- भवेति नानुवपट् करोति तस्योक्त बाह्मरणम् ॥ ७ ॥ नान्येषा पशूनां तेदन्याऽप्रवद्यन्ति । अवद्यन्त्यश्वस्य दक्षिणतोऽन्येषां पशूनामवद्यन्त्युत्तरतोऽश्वस्य प्लक्षशाखास्वन्येपा पशूनामवद्यन्ति वेतसशाखास्व- श्वस्य ॥८॥ . भाल्लवेप का कहना है कि चातुर्मास्य के २१ (इक्कीस) देवतापो के लिये पाहुतिया देकर वपा के इक्कीस भाग करे। क्योकि जितने चातुमास्य देवता है उतने ही सब देव हैं । इस प्रकार वह एक एक देवता करके उन को प्रसन्न करता है॥४॥ इन्द्रोत शौनक का कहना है कि अलग थलग पाहुतिया देवे । बल्दी क्यो परे ? इरा प्रकार एक एक करके देवतापो को प्रसन्न करता है । यह है इन को राय परन्तु प्रथा तो पृथक् ही है।॥५॥ याज्ञवलय ने कहा कि प्रजापति के पशुप्रो की पानी की माहुतिया साथ साथ देनी चाहिये । और जो पशु एक एक देवता के हैं, उन की बपा की प्राति साथ साथ । इस प्रकार यह एक एक करके देवतामो को प्रसन्न करता है । यज्ञ की समाप्ति के लिये सीधा प्रसन्न करता है और कोई भूल नहीं करता ॥ ९॥ वपायों को ग्राहुनियाँ हो जाने के पश्चात् मध्ययुं हविर्धान मे जाता है और चोदी के गान मे प्रजापति का दूसरा महिमान ग्रह निकालता है, उस का पुरोरुग् मंत्र यह है :- य : प्राणतो निमिपतो महित्या- (मजु० २३॥३) याज्य और अनुवाक्य का विपर्यय हो जाता है अर्थात याज्य के स्थान में अनुवाक्य और अनुवाक्य के स्थान मे याज्य । पूर्ण- दाक्ति की प्राप्ति के लिये । प्रेप मा पहला ही होता है । 'वषट् कार से माहुति देता है इस मय से "यस्ते रात्री सवत्सरे महिमा सम्बभूव (यजु २३८) वषट् को दुहराता नहीं। इस का फल बताया जा चुका है ।७।। अन्य पमुमो के रक्त के पाहुतियो के भाग नहीं करते, घोडे के करते हैं। दक्षिण की पोर पन्य पशुमो के और उत्तर की पोर घोडे के । अन्य पमुमो के प्लक्ष नाखापो पर घोडे, बे वेतस (नमुन) शासाओ पर ।। ८ ।।
को- १३.५. ३. ६-१९ अश्वमेध-निरूपणम्
१७६१
तदु होवाच सात्ययशिः । इतरर्थव कयु: पथएव नापोदित्यमिति पूर्वास्वेव
स्थितिरुक्थ्यो यज्ञस्तेनान्तरिक्षलोप मृध्नोति सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तममहर्भवति
सर्व व सर्वस्तोमोऽतिरायः सर्वमश्वमेवः सर्वस्याप्य सर्वस्यावरुद्धधं ॥६॥
तस्य विवृद्वहिंपवमानम्। पञ्चदशान्याज्यानि सप्तदशो माध्यन्दिन:
पवमान एकवि शानि पृष्ठानि गिणवस्तृतीय: पवमानस्त्रयस्त्रिशमग्निष्टो-
मसाकवि शान्युक्यान्येकविएशः पोडशी पञ्चदशी राविस्थिवृत्राधिर्यद्धि-
तीयस्थाह्नः पृष्ठ्यस्य पडहस्य तच्छस्त्रमतिरावो यज्ञस्तेनामु लोकमृध्नोति
।। १०॥
एकविशतिः सवनीयाः पशवः । सर्वऽप्राग्नेयास्तपा समान कर्मेत्यु
हैकऽमाश्चतुविशति त्वेवंतागध्यानालभेत द्वादशभ्यो देवताभ्यो द्वादश मा-
साः सत्वसर: सव७ सत्वसरः सर्वमश्वमेघ सर्वस्य प्य सर्वस्यावरुद्धच ॥ ११ ॥
शतम् ॥ ६०० ॥ ब्राह्मणम् ।। ५ ।। (५३)।
इस पर सात्ययज्ञि कहता है कि 'चाहे किसी प्रकार से करें। सत्यपथ को न त्यागें
। परन्तु पहली प्रथा प्रचलित है । (दूसरे दिन का) यज्ञ उक्थ्य है। इस से अन्तरिक्ष लोक
को समृद्धि परता है । पिछला दिन सर्वस्तोम यतिरात्र होता है। सब की उपलब्धि के
लिये । क्योकि सस्तोम अतिराम मब कुछ है । मश्वमेघ भी सब कुछ है ।। ६ ।।
इस का बहिष्णवमान वियत (अर्थात् नौ मयो का) पाज्य स्तोत्र पद्रह मयो के मध्य
दिन के पवमान सत्रह मनो के, पृष्ठ इक्कीस मयो के, तृतीय पवमान त्रिणव (२७ मत्रो का)
पग्नि प्टोम साम तेतीस का, उक्थ इक्कीस का, पोडशी इक्कीस की, रात्रि पद्रह को, सन्धि
विवृत (नो की) । पृष्ठ्य पडह के दूसरे दिन का जो शस्त्र है वह पतिरात्र यज्ञ में प्रयुक्त
होता है । इस से द्योतोक को प्राप्त होता है ॥ १० ॥
"सवनीय पशु इक्कीस होते हैं । ये सब अग्नि देवता के है । और उन के गर्म समान
है" ऐसा कुछ का मत है परन्तु बारह देवतामो के लिये चौबीस गो के सम्बन्धी पशुमो का
पालभन होना चाहिये । सवत्सर मे बारह मास होते हैं । सवत्सर सब कुछ है। अश्वमेध
'सर कुछ है" यह सब है "सब कुछ" की उपलब्धि तथा प्राप्ति के लिये ॥११॥
प्रत्यतु पश्वालम्भः अध्याय ५---ब्राह्मण ४ एतेन हेन्द्रीतो देवापः शौनकः । जनमेजयं पारिक्षित याजयांचकार ते. नेप्टवा सवा पापकरया सर्वा ब्रह्महत्यामपजघान सर्वा ह वै पापकृत्या सर्वा ब्रह्महत्यामपन्ति योऽश्वमेधेन यजते ।।१।। तदेतद्गाथयाऽभिगीतम् । मासन्दीवति धान्यादा रुक्मिरण हरितस्रजम् । प्राबध्नादश्व सारगं देवेम्यो जनमेजयऽइति ॥ २॥ एतेऽएव पूर्वेऽअहनो। ज्योति रतिरावस्तेन भीमसेनमेतेऽएव पूर्वेऽपहनी गौरति रापस्तेनोग्रमेनमेतेऽएव पूर्वेऽअहनीऽमायुरतिरावस्तेन थतसेनमित्येते पारिक्षितीयास्तदेतद्गाथयाऽभिगीत पारिशिता यजमानाऽअश्वमेधः परोऽवरम् । अजहः कर्म पाप पुण्या:पुण्येन कर्मणेति ॥ ३ ॥ एतेएव पूर्वेऽपहनी। अभिजिदतिरामस्तेन ह परऽयालारऽईले कोसल्यो- राजा तदेतद्गाथयाऽभिमीतमलारस्य परः पुत्रोऽश्वं मध्यमवन्धयत् हैरण्यनाभः कोसल्यो दिशः पूर्णाऽसमातेति ॥ ४ ।। इन्द्रोत देवाप यौनक ने जनमेजय पारिभित के लिये यह यज्ञ किया था । उसको करके उस ने सब पापो तथा ब्रह्महत्याग्रो को दूर कर दिया । जो प्रश्वमेघ यज्ञ करता है, वह सब पापो तथा ब्रह्माहत्या को दूर कर देता है ।। १॥ गाथा ने यही गाया है कि मासन्दीवत् मे जनमेजय ने देवतायों के लिये धान्य खाने वाला, स्वणं माभूपण वाला, हरी मालाम्रो वाला, चितकबरा घोडा बांधा था ॥ २॥ पहले दो दिन के यज्ञ होते हैं और ज्योति प्रतिरात्र । इस से भीमसेन के लिए यज्ञ किया था । पहले दो दिन के वही यज्ञ भोर गो प्रतिरात्र । इससे उग्रसेन के लिए यज्ञ किया या : वही दो दिन के यज्ञ और प्रामुप प्रतिरात्र । इस से थू तसेन के लिए यश किया था। ये पारिक्षितीय हैं, इन के विषय में गाथा गाती है कि पारिक्षित यजमानो ने अश्वमेष यज्ञों से एक दूसरे के पीछे गुण्यकर्मों द्वारा पापकों को हटा दिया ॥३॥ पहले दो दिन के वही यज्ञ मोर पभिजित अतिया । इस से कोसस्य राजा पर माहर" ने अश्वमेघ किया था । गापा मे इस का वर्णन है कि बाहर के पुत्र 'पर' हरण्यनान कौशल्य ने यज्ञ के घोड़े को बधवाया था मोर पूर्ण दिशामो को रवाया था॥४॥ १७६२ का० १३.५.४.५.८ प्रश्वमेध-निरूपणम एतेऽएव पूर्वेऽग्रहनी । विश्वजिदतिरामस्तेन ह पुरुकुत्सो दो हेरोजऽऐक्ष्वा- को राजा तस्मादेत पिणाऽभ्यनूक्तमस्माकमत्र पितरस्तऽमासन्सप्तऋषयो दौम्र- हेण वध्यमान इति ॥ ५॥ एतेऽएव पूर्वेऽग्रहनी । महाव्रतमतिरावस्तेन ह महत्तऽप्राविक्षितऽईज- ऽआयोगवो राजा तस्य ह ततो मरुतः परिवेष्टारोऽग्निः क्षत्ता विश्वे देवाः सभा- सदो बभूवुस्तदेतद्गाथयाऽभिगीतं मरुतः परिवेष्टारो मरुतस्यावसन्गृहे । प्राविक्षि- तस्याग्निः क्षता विश्वे देवा: सभासदऽइति मरुतो ह वै तस्य परिवेष्टारोऽग्निः क्षत्ता विश्वे देवाः सभासदो भवन्ति योऽश्वमेधेन यजते ॥६॥ एतेऽएव पूर्वेऽप्रहनी। माप्तोर्यामोऽतिरा नस्तेन हैतेन व्यऽईजे पाञ्चालो राजा किवयऽदति ह वै पुरा पञ्चालानाचक्षते तदेतद्गाथाऽभिगोतम् प्रवं मेध्यमालभते झिवीणामतिपूरुपः । पाञ्चालः परिवकाया सहस्रशनदक्षिण- मिति ।।७।। अथ द्वितीयया । सहस्रमासन्नयुता शता च पञ्चविशति. दिक्तो दिक्तः पञ्चालानां ब्राहाणा या विभेजिर इति ।।६।। निवृदग्निष्टोमः । पञ्चदशऽउक्थ्य: सप्तदशं तृत यमहः सोवथक मेकवि- Vशः पोडशी पञ्चदशी राविस्मिवुत्सधिरित्येपोऽनुष्टुप्सम्पनरतन हैतेन ध्वसा इन्ही पहले दो दिन के यज्ञो और विश्वजित् प्रतिराम से पुकुत्स ऐवाक ने दोघंह प्रति पश्वमेध यज्ञ किया था। इसीलिए ऋग्वेद मे है : अस्माकमा पितरस्त मासात्सप्त ऋषयो दोघंह बध्यमाने । (ऋ० ४/४२/८] यही पहले दो दिन के यज्ञ तया महावत प्रतिराव । इस से 'मायोगव राजा मस्त माविक्षित' ने अश्वमेध यज्ञ किया था। इस से मरुन इस के मरक्षक, मम्नि क्ष ता, विश्वेदेवा सभासद हो गये, गाया मे यही कहा है ' मरुत मावक्षित के घर मे मरुत सरक्षक हो गये, पनि सत्ता, पौर विश्वेदेव सभासद," जो मश्वमेघ यज्ञ करता है. उसके मवश्य हो मरुत परकक्ष हो जाते हैं, अग्नि क्षत्ता और विश्वेदेव सभासद ।। ६ ।। यही पहले दो दिन के यज्ञ मोर माप्तोयाम भतिरात्र । इस से पचाल देश के राजा कन्य ने यज्ञ किया था। पचाल का पहला नाम क्रिवि था। इसी लिये गाथा मे लिखा है:- कि परिवका नगरी में क्रिवियो के राजा पाचाल ने यज्ञ के लिये एक घोडा बाधा पोर एक लाख गायें दक्षिणा मे दो"॥७॥ दूसगै गाथा भी है कि पाचाल देश के ब्राह्मणोने भिन्न भिन्त दिशामो से भाकर सहसयुत पोर पच्चीरा सो गायो को प्रापस मे बाटा था" ॥८॥ मग्निष्टोम त्रित होता है, उसस्य पंद्रह, तीसरे दिन का उपन्य सोत्र सत्रह, पोडगा इक्कीस, रात्रिस्तोत्र पदह, सधि भिवर-यह मनुष्टुप् युक्त पज्ञ है। इस से मत्स्य देश के राजा वसा देतयन ने यत्त किया था जहाँ तवन' नाम की झील है। इस की भी गाया माश्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का.१३.५.४.६.१४ द्वैतवनऽईजे मात्स्पो राजा यतद्वैतवन सरस्तदेतद्गाययाऽभिगोतं चतुर्दशा द्वैतवनो राजा सग्रामजिक्षयान् । इन्द्राय वृषध्नेऽवध्नात्तस्माद्वैतवन सर- ऽइति ॥९॥ चतुर्वि शा. पवमानाः । विवृदयावर्त चतुश्चत्वारिशाः पवमाना- एकविसमभ्यावर्तमष्टाचत्वारिधशा: पवमानास्त्रयस्त्रिशमभ्यावतमा- ऽग्निष्टोमसामाह वानिशान्युक्यान्येकविध्शः पोडशी पञ्चदशी रात्रि- स्जिवृत्मधिरिति ॥१०॥ एतद्विष्णो कान्तम् । तेन हैतेन भरतो दो:प्यन्तिरीजे तेनेष्टवेमा व्यष्टि व्यानशे येय भरतानां तदेतद्गाययाऽभिगोतमप्टासप्तति भरतो दो.ष्यन्तियंमु- नामनु गङ्गार्या वृत्रहनेऽवनात्पञ्चपञ्चाशत मानिति ॥११॥ अथ द्वितीया । अयस्त्रिश शत राजाऽश्वान्बद्ध वाम मेध्यान् । सौद्य- मिनरत्यष्टादन्यानमथानमायवत्तर इति ॥१२॥ अथ तृतीयया । शकुन्तला नापित्यप्सरा भरतं दधे । परःसहस्रानिन्द्रा- याश्वान्मध्यान्यऽग्राहरद्विजित्य पथिवी सर्वामिति ॥१३॥ अथ चतुझें । महदद्य भरतस्य न पूर्वे नापरे जनाः। दिवं मयं-- इव वाहुम्यो नोदापु पञ्च मानवाऽइति ॥१४॥ एकवि शस्तोमेन । कपभो याज्ञतुरऽईजे श्विक्नाना राजा तदेतद्गाथ- है - युद्ध मे जीतने वाले द्वैतवन राजा है चौदह घोडो को अघ्न इन्द्र के लिये (अश्वमेघ यज्ञ मे) बाधा था उसी से हूँ तयन नाम की झोल (प्रसिद्ध है) ॥६॥ चतुर्दिश स्तोमो मे (तीन) पवमानस्तहेर पिवृत्मे दुहराए हुये; चवालीस मंत्रो के पवमान, एकविंश मे दुहराये हुये प्रदतालीस मन्नो के पवमान, प्रयस्ति । (अर्थात ३३) में दुहराये हुये अग्निष्टोम साम तक, द्वात्रिंश(या ३.) मे शाम, उपथ, एकविश मे पोडी, पचदह मे रात्रिस्तोत्र, त्रिवृत मे सन्धि ॥ १०॥ यह है विष्ण का कान्य (प्रात् बडे बडे डग रखकर चलना) । इस से भरत दौ- प्यन्ति ने यज्ञ किया था और उस सब सम्पत्ति को पाया, जो इस समय भरतो को प्राप्त है । गाथा में इसी का वर्णन है :- भरत दौन्ति ने वृषध्न (इन्द्र) के लिये ७८ घोडे यमुना पर और ५५मगा पर (अश्वमेघ के लिये) वधे ये ॥१॥ एक और गाथा है कि मायावान् सोधुम्नि राजा ने १३३ घोडे अश्वमेध के लिये बायकर मायारहित राजामो पर प्राधिपत्य कर लिया ।। १२ ।। तीसरी माया है कि नापित् मे पप्सरा शकुन्तला ने भरत को जता, जिसने सब पृथिवी को जीत कर यज्ञ के योग्य एक सहस्र घोडों को इन्द्र के लिये बाधा ॥ १३ ॥ पोथी गाथा है कि भरत की बड़ाई को न पहले किसी ने पाया न पीछे। पाची जातियों ने । कोई मादमी पाकाश को बाहनो से नही छू सक्ता ॥ १४ ॥ विनो के राजा ऋषभ यासतुर ने एकदिन स्तोम से या किया था। उसकी यह . को० १३.५.४.१५-२१ अश्वमेध-निरूपणम् याऽभिगीतं याज्ञतुरे यजमाने ब्रह्माण ऽऋपभे जनाः अश्वमेधे धनं लब्ध्वा विभ- जन्ते स्म दक्षिणाऽइति ॥१शा अस्त्रिशस्तोमेन । शोण: साबासाहाईजे पाञ्चालो राजा तदेतद्गाथ- याऽभिगोत सानासाहे यजमानेऽश्वमेधेन तोर्वशा: । उदीग्ते त्रयस्त्रिशाः पट् सहस्राणि वर्मिणामिति ॥१६॥ मथ द्वितीयया। पट् पट् पड्डा सहस्राणि यज्ञ को कपितुस्तव उदीरते प्रयस्त्रिशाः पट् सहस्राणि वर्मिणामिति ॥१७॥ प्रथ तृतीयया । सानासाहे यजमाने पाञ्चाले राज्ञि सुसजि । अमाद्यदिन्द्रः सोमेनातृप्यन्ताहरणा धननिति ॥१८।। गोविनतेन शतानीक: । सामाजित ईजे काश्यस्याश्वमादाय ततो हैत. दर्वाकाशयोऽग्नोऽन्नादधतऽआत्तसोमगीया, स्मऽइति वदन्त ॥१९॥ तस्य विधा चतुर्विधशाः पवमानाः । त्रिवृदम्यावतं चतुश्चत्वारिशा: पवमानाइएकविश न्याज्यानि तृणवान्युक्यान्ये कवि शानि पठानि पविशाः पवमानास्त्रयस्त्रि शमभ्यावर्तमाग्निप्टोमसामादेर विशान्युक्थान्ये करिश पोडशी पञ्चदशो रात्रिस्थिवृत्सधिः ॥२०॥ तदेतद्गाथयाभिगीत । शतानीकः समन्तामु मेध्या सामाजितो ह्यम् । आदत्त यज्ञ काशीनां भरत: सत्वतामिति ॥२१॥ गाथा है :-कि जब याज्ञतुर कपभ ने प्रश्वमेघ यज्ञ किया था तब ब्राह्मणो ने दक्षिणा मे धन प्राप्त करके वाटा था।। १५ ।। पचाल के राजा कोण सानासाह ने तेंतीस स्नोमो से यज्ञ किया था । उस की गाथा यह है कि जब सानासाह राजा ने अश्वमेघ यज्ञ किया तो तेतीस स्तोम तीवक्षया घोडे बन कर या गये और छः हजार योद्धा ।।१६।। दूसरी गाथा है : हे कोक के पिता तेरे यज्ञ मे तेतीस स्तोम प्राये छः हजार के छः गने पोटो के समान मोर छ. हजार योद्धा ।।१७।। तीसरी गाया है कि सुन्दर माता वाले पचाल राजा सायासह के यज्ञ मे इन्द्र ने सोम से पानन्द मनाया मोर ब्राह्मणो ने धनो से ।। १८ ॥ हातानीक सामाजित ने काश्य के घोडे को लेने के उपरान्त गोविनत मश्वमेघ यज्ञ किया । तब से काशी के लोग मग्नियों को नहीं रखते । ये वाहते हैं कि हम से सोम छीन लिया गया" ॥१६॥ गोविनत प्रश्वमेध यी विधि यह है - पवमान स्तोत्र चतुर्विश स्तोम मे त्रिवत् मे दुहराये हुये ; पवमान चवालीस मे प्राज्य इक्कीस मे, उक्थ २७ मे, पृष्ठ २१ मे, पवमान ३६ मे मार दुहगये हुए ३३ मे प्रग्निष्टोम सामतक, उबय २१ मे, पोडमी २१ मे, राति १५ मे और सन्धिस्तोत्र त्रिवत में ।। २० ।। इस के विषय मे गाया है:- शतानीक सत्राजित ने काशी वालो के यज्ञ मे पडोस में एक यम के घोड़े को बाप लिया। जैसे भरत ने सत्वत लोगो का बाधा था।।२१।।
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे वा० १३.५.४ २२-२७
नथ द्वितीयया । श्वेत शमन्तासु वश चरन्त शतानीको धृतराष्ट्रस्य
मेध्यम् । प्रादाय सहा दशगास्यमश्व शनानोको गोविनतेन हेजऽइति ॥२२॥
अथ चतुर्थ्या । महदद्य भरताना न पूर्वे नापरे जनाः । दिव मर्याइव
पक्षाभ्या नोदापु. सप्त मानवाऽइति ॥२३॥
अथातो दक्षिणानाम् । मध्य प्रति राष्ट्रस्य यदन्यद्भूमेश्च पुरुपेभ्यश्च
ब्राह्मणस्य च वित्तात्प्राची दिग्घोतुर्दक्षिणा ब्रह्मण प्रतीच्यध्वर्योरुदीच्युद्गातु-
स्तदेव होतकाऽग्रन्वामक्ता ॥२०॥
उदग्नीयाया सभ्यतायाम् । एकविशति वशाऽपनूवन्ध्या-
ऽपालभते मंत्रावरुणीवैश्वदेवीबाहस्पत्याइएतासा देवतानामाप्य तद्यद्वाहस्प-
त्या त्या भवन्ति ब्रह्म ये वृहस्पतिस्तदु ब्राह्मण्येवान्तत प्रतितिष्ठति ॥२५॥
अथ यदेकदिशतिर्भवन्ति । एकविशो वाऽएप यऽएप तपति द्वादश
मासा पञ्चतंवस्त्रयऽहमे लोकाऽअसावादित्य एकवि शऽएतामभिसम्पदम्
उदवसानीयाया सस्थितायाम् । चतसश्च जाया: कुमारी पञ्चमी
चत्वारि च शतान्यनुचरीणां यथासमुदित दक्षिणा ददाति ॥२७॥
दूसरी गाथा है - वीर शतानीक ने पड़ोस मे धृतराष्ट्र के श्वेत यज्ञ के प्रोडे को जो
स्वच्छन्द विचर रहा था दसवें मास में पकड सिया । शतानीक ने गोविनत
यज्ञ किया।॥ २२॥
चौथी गाथा है कि भरतो की बडाई को न किसी ने पहले पापा न पीछे इन सात
जातियो ने । जस मनुष्य अपनी बगलो से पाराश नहीं छू सकता ।। २३ ॥
अव दक्षिणापो के विषयम राष्ट्र के मध्य में ब्राह्मण की भूमि, पुरुष और
धन को छोडकर और जो कुछ है उस के पूर्व की दिशा में होता का, दक्षिण मे दहा का,
पश्चिम पध्वर्यु का। उत्तर मे उद्गाता का नाग है । अन्य होता लोगो का भी उन्ही के
साथ बाट हैं ॥२४॥
उदयनीय माहुति को समाप्ति पर इक्कीस वाझ गायों का पालभन करते हैं, ये गायें
मित्र वरण, पैश्वदेव, बहसति को है इन देवताओ की तृप्ति के लिय । बृहस्पति की पन्त मे
इस सिय होती है कि बृहस्पति ब्रह्म है, वह अपने को ब्रह्म मे हो प्रतिष्ठित करता है ॥२६ ।।
इकोस क्यों होती है यह जो तपता है प्रधान मूर्य वह "इक्कीस" है । बारह
महोने पार ऋतुर, तीन ये सोक पोर इसोसवा सूर्य । यह मिल गया ।। २६ ।।
उदवसानीय को समाप्ति पर वार स्त्रिया, पांचवीं कुमारी पौर चार सौ अनुचारियो
को इकरार ने अनुसार दक्षिणा देदा है'॥ २७ ॥
का०१३.५.४.२८ अश्वमेध-निरूपणम् प्रथोत्तर सवत्सरमृतुपशुभियंजते । पड्भिगग्नेयेवंसन्ते पभिरै- न्दै ग्रीष्मे पड्भि. पाजन्या मारुतर्वा वर्षासु पड्भिमग्रावरुण शरदि पष्ट- भिरेन्द्रावैष्णवह मन्ते पभिरैन्द्रायाहस्पत्य शिशिरे पड़तव सवत्सरऽऋतुष्वेवः सवत्सरे प्रतितिष्ठति पयि शदेते पशवो भवन्ति पनिशदक्षरा वृहती वृहत्यामधि स्वर्गों लोक. प्रतिष्ठितस्तद्वन्ततो बृहत्येव छन्दसा स्वर्ग लोके प्रति- तिष्ठति ॥२८॥ ब्राह्मणम् ।।६।। [५ ४] । तृतीय प्रपाठकः ।। कण्डिकासख्या ॥ १०६ ।। इति पञ्चमोऽध्याय समाप्तः [८] ।।। पगले वर्ष ऋतु पशुपो से यज्ञ करता है, अग्नेि के छ से वसन्त मे, इन्द्र के छ से ग्रीष्म मे पर्जन्य या मारतो के छ से । वर्षी मे, मित्र वरूण के छ से शरद मे, इन्द्र- विप्रा के छ से हेमन्त मे, इन्द्र स्पति के छ से शिशिर म संवत्सर मे छ प्रस्तुयें होती हैं । इस ऋतुमाले रावतार में प्रतिष्ठित होता है । ये ३६ पगु हुये। बृहती मे ३६ अक्षर होत हैं । वृहती के सहारे हो स्वर्गलोक है, इस प्रकार बहती छन्द से अपने को स्वर्गलोक म प्रतिष्ठित करता है ॥२८॥ T पुरुषमेधः अध्याय ६-ब्राह्मण ? पुरुषोह नारायणोऽकामयन । अतितिप्ठेय, सर्वाणि भूतान्यहमेवेद सर्व स्यामिनि सऽएतं पुरुषमेधं पञ्चरात्र यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत तेनेष्ट्वाऽत्यतिष्ठत्सर्वाणि भूतानीदछ सर्वमभवदत्तितिष्ठिति सर्वाणि भूतानोद सर्व भवति य एव विद्वा पुरुषमेधेन यजते यो वतदेवं वेद ॥१॥ तस्य त्रयोविशतिर्दीक्षाः । द्वादशोपसदः पञ्च सुत्याः सऽएष चत्वारि- सदीक्षोपत्करचत्वारि शदक्षरा विराट्तद्विराजमभिसम्पद्यते ततो विराडजायत विरागोऽनधि पूरुपऽइत्येवा वै सा विराडेतस्याइएवेतद्विराजो यज्ञ पुरुष जनयति ॥२॥ ता वाऽएता. । चनस्रो दशतो भवन्ति तद्यदेवाश्चतस्रो दशतो भवन्त्येषा चंच लोकानामात्य दिशा चेममेव लोक प्रथमया दशताऽऽप्नुवन्नन्तरिक्ष द्वितीयया दिव तृतीयया दिशश्चतुर्ध्या तथैवेतद्यजमानऽइममेव लोक प्रथमया दशताऽऽप्नो- पुरुप नारायण ने चाहा कि मैं जीवों मे सर्वोपरि हो जाऊ । म ही सब कुछ दो जाऊ । उसने इस पुरुपमेध पचराध यस क्रतु गो देखा । उस को ले लिया। उस यज्ञ को किया । उस यज्ञ को करके जीबो मे सर्वोपरि हो गया। और इस संसार मे वही सब कुछ हो गया। जो मनुष्य इस रहस्य को समझता है या समझकर पुरुषमेय यज्ञ करता है, वह सब जीवो मे बडा तया सब कुछ हो जाता है॥१॥ उस मे २३ दीक्षायें, बारह उपसद तथा पाच सत्य (सोम-दष्टियां) होते हैं । दीक्षा और उपसद के सहित यह चालीसी यज्ञ हो जाता है । चालीस प्रक्षर का ही विराट् होता है। इस प्रकार यह विगन हो जाता है. तो विराडजायत विरानोऽधि पूरुष । . (यजु० ३१५) "उस से विराट उत्पन्न हुमा । विराट् से पुस्प"। यह विराट् है । उसी घिराज से यज्ञ पुरुष उत्पन्न करता है ।।२।। यह चालीस दिन चार दशत (दहाइया) मे विभत्ता होते हैं । चार दहाइयां इस लिये कि इन से तोकों तथा दिवाणे की प्राप्ति करनी है। पहली दहाई से इस लोक की प्राप्ति करता है, दूसरी से अन्तरिक्ष दी, तीसरी से गोलोक को। चौपी से दिमापो को । उस प्रकार यजमान भी पहली दहाई से इस लोक को दूसरी से अन्तरिक्ष की तीसरी से चौलोक अश्वमेध-निरूपणम् १७६६ त्यन्तरिक्ष द्वितीयया दिव' तृतीयया दिशश्चतुयंतावद्वाऽइद७ सर्व यावदिम च लोका दिशश्च सर्व पुरुपमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्धये ॥३॥ एकादशाग्निपोमीयाः पशवऽउपवसथे । तेपा समान कर्मकादश यूपा- ऽएकादशाक्षरा निष्टुन स्पिष्टुत्वोयं त्रिष्टुब्बजेगवेतद्वोर्येण यजमानः पुरस्ताताप्मानमाहते ॥४॥ ऐकादशिनाः सुत्यासु पशवो भवन्ति । एकादशाक्षरा विष्टुब्वस्पिष्ट - यीय निष्टव्य णेवैतद्वोयेंण यजमान: पुरस्तापाप्मानमपहते ॥५॥ यद्वेवकादशिना भवन्ति । एकादशिनो वाऽइद राव प्रजापतिा काद- शिनी सर्व हि प्रजापतिः सर्व पुरुपमेघः सर्व स्याप्यं सर्व स्यावरुद्धयं ॥६॥ स वाऽएप पुरुषमेघः पञ्चरानो यज्ञऋतुर्भवति । पावतो यज्ञ: पाक्तः पशुः पञ्चऽर्तव. सवत्सरो यक्कि च पञ्चविधमधिदेवतमध्यात्म तदेनेन सब- माप्नोति ॥७ तस्याग्निष्टोमः प्रथममहर्भवति । अधोवथ्योऽथातिरानोऽथोवथ्योऽथा- ग्निप्टोम. स वाऽएपऽउभयतोज्योतिरुभयनऽउक्थ्य. ॥८॥ यवमध्यः पञ्चरानो भवति । इमे वे लोका: पुरुषमे उभयतोज्योतिको की पौर चौपी से दिशामो को प्राप्ति करता है । यह ससार उतना ही है जितने ये तीन लोक तथा दिमायें । पुरुषमेध "सबकुछ" है, सब को उपलब्धि तथा प्राप्ति के लिये ॥३॥ भग्नि-सोम के ग्यारह पशु उपचास के दिन होते हैं। उन का फर्म समान है । ग्यारह यूप, त्रिष्टुप् ग्यारह प्रक्षर का । विष्टुप् वच है । विष्टुप वीर्य है। इस वय तथा वीर्य रूपी मिष्टुप से यजमान पहले ही स पाप को दूर कर देता है ।। ४।। सुत्यो मे ग्यारह पशु होते है । त्रिष्टुप् मे ग्यारह पक्षर होते हैं । त्रिष्टुप् यय है । त्रिष्टुप् वीर्य है। इस वीयं तथा वन रूपी विष्टुप् द्वारा वह सब पापों को दूर कर ग्यारह क्यो होते है। यह सब संसार ग्यारह वाला है, प्रजापति ग्यारह वाला है। प्रजापति सब कुछ है । पुरुपमेध सब कुछ है। सब की उपलब्धि तथा प्राप्ति के लिये ॥६॥ यह पुररुप मेप पचरात्र यज्ञ है । यज्ञ पान वाला है, पशु पाच वाला । संवत्सर में पाच पातुयें होती है । जो कुछ पाच प्रकार का मधिदेवत या अध्यात्म है यह सब इस के द्वारा प्राप्त होता है ॥७॥ पहले दिन मम्निष्टोम होता है । फिर उपथ्य, फिर मतिराम, फिर उक्थ्य, फिर मग्निष्टोम, इस प्रकार इस यज्ञ के दोनो ओर ज्योतिया है मोर दोनो पोर उप्य ॥८॥ (ज्योति उत्थ्य प्रतिरात्र यह पचरात्र (पुरुष मेष) यर जौ की माकृति का है । (जो के किनारे नुकीले और --- उपध्य ज्योति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां. १३.६.१.६.११ वाऽइमे लोकाऽअग्निनेतादित्येनामुतस्तस्मादुभयतोज्योतिरन्नमवथ्यऽआत्मा.. ऽतिरावस्तद्यदेताऽउक्थ्यावतिरात्रमभिती भवतस्तस्मादयमात्माऽन्नेन परिवृढोऽथ यदेष वर्षिष्ठोऽतिरात्रोऽहाऽसमध्ये तस्माद्यवमध्यो युते ह वै द्विपन्तं भ्रातृव्यम- यमेवास्ति नास्य द्विपन्भ्रातृव्य इत्याहुर्य एवं वेद ॥६॥ तस्यायमेव लोक: प्रथममहः । अयमस्य लोको वसन्त ऋतुर्यदूध्वंमस्मा- ल्लोकादांचीनमन्तरिक्षात्तद्वितीयमहस्तद्वस्य ग्रीष्म ऋतुरन्तरिक्षभेवास्य मध्यममहरन्तरिक्षमस्य वर्षाशरदावृनू यदूर्ध्वमन्तरिक्षादर्वाचोन दिवस्तच्चतुर्थ: महस्तद्वरय हेमन्तऽस्तुद्यो रेवास्य पञ्चममयो रस्य शिशिर ऋतुरित्यधिदेव- तम् ॥१०॥ प्रथाध्यात्मम् । प्रतिष्ठेवास्य प्रथममा प्रतिष्ठोऽअस्य वसन्त ऋतुयं- दूध्वं प्रतिष्ठायाऽप्रवाचीनं मध्यात्तद्वितीयमहस्तद्वस्य ग्रीष्म ऋतुमध्यमेवास्य मध्यममहर्मध्यस्य वर्षाशरदावृतू यदुवं मध्यादवाचोन शोर्णस्तच्चतुर्थमहस्तद्वस्य' हेमन्त ऋतुः शिर एवास्य पञ्चममहः शिरोऽस्य शिशिरऽस्तुरेवमिमे च लोकाः संवत्सरश्चात्मा च पुरुषमेधमभिसम्पद्यन्ते सर्व वाऽइमे लोकाः सर्व सवत्सरः सर्वमात्मा सर्व पुरुषमेयः सर्वस्याप्य सर्वस्यावरुद्धयं ॥११।। ग्राह्मणम् ॥१॥ [६.१] ।। बीच में उठा हुअा होता है) । पुरुषमेघ ये लोक ही हैं, इन लोको के दोनो सिरों पर ज्योति होती है, इधर अग्नि उपर भादित्य; इस लिये दोनों मोर ज्योति हुई। अन्त उक्र है, पात्मा (घड) मतिरान । ये दोनो उक्थ्य प्रतिरात्र के दोनों मोर हैं। इस लिये यह आत्मा (शरीर) भन्न से घिरा हुआ है। यह जो प्रतिरात्र है वह इन सब मे मोटा मोर इन सब दिनो के बोचमे है । इस लिये इस की उपमा जौ के समान है। पयोकि जो बीच में मोटा होता है। जो इस रहस्य को जानता है, वह अपने शभुमो पर विजय पाता है। कहते है कि उसके शत्रु होते ही नहीं ॥६॥ उस का पहला दिन यही लोक है और वसन्त ऋतु भी यह लोक है । जो इस लोक से ऊपर और अन्तरिक्ष लोक से नीचे हैं, वह दूसरा दिन है। यह उसका ग्रीम ऋतु है। अन्तरिक्ष इस का बीच का (तीसरा) दिन है। यह उसका वर्षा ऋतु है । जो अन्तरिक्ष से ऊपर तथा द्यौ के नीचे है, वह चौथा दिन है। यह उसका शिशिर ऋतु है । यह हुमा पधि. देवत वर्णन !!.॥ अब माध्यात्म सुनिये । प्रथम दिन पर है इस को प्रतिष्ठा वसन्त ऋतु है । जो पैरो से अरर और कमर से नीचे हैं वह दूसरा दिन है। ग्रीष्मऋतु उसको प्रतिष्ठा है । कमर इसका तीसरा (बीप का दिन है । इस के ऋतु है वा तथा शरद ! कमर से ऊपर और हिर के नीचे चौदा दिन है हेमन्ना इस का मृतु है । सिर इस का पांचवां दिन है। शिगिर इसका ऋतु है । इस प्रकार लोक, सवत्सर, शरीर ये सब पुरुष मेध के बराबर होते हैं । ये लोक सब कुछ, हैं। सवत्सर सबकुछ है, शरीर (प्रारमा) सब कुछ है, पुरुष मेष सब कुछ है । सब को प्राप्ति के लिये सद की उपलब्धि के लिये ॥११॥ -- . ब्राह्मणादीनामष्टाचत्वारिंशत्सल्यकानामग्निष्ठे यूपे नियोजनादि अध्याय ६-त्राह्मण २ अथ यस्मात्पुरुपमेघो नाम । इमे वै लोपूरयमव पुरुषो योऽय पवते सोऽस्या पुरि शेते तस्मात्पुरुषस्तस्य यहेषु लोकेष्वन्न तदस्यान्न मधस्तदस्य- तदन्न मेधस्तस्मात्पुरुषमेधोऽथो यदस्मि मेध्यान्पुरुपानालभते तस्माद्वेव पुरुप- मेधः ॥१॥ तान्दै मेध्यमेऽहन्नालभते । अन्तरिक्ष वै मध्यममहरन्तरिक्षम व सर्वेपा भूतानामायतनमयोऽअन्न वाऽएते पशवऽउदर मध्यममहरुदरे तदन्न दधाति ॥२॥ तान्दै दश-दशालभते । दशाक्षरा विराड् विराड कृत्स्नमन्न कृत्स्नस्यै. वान्नाद्यस्यावरुदय ॥३॥ एकादश दशतऽपालभते । एकादशाक्षरा त्रिष्टुन्यज़स्त्रिष्टुब्बीर्य त्रिष्टुब्व. जेणेवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यत पाप्मानमपहते ॥४॥ । - इस का पुरुषमेध नाम इसलिये पहा कि ये लोक पुर हैं । पोर पुरुष वह है जो यहना है (वायु)। वह इस पुर मे लेटा है, इसलिये वह पुरुप है । इन लोको मे जो अन्न है वह इस का मेघ मा अन्ध है । इसलिये इस का नाम है पुरुषमेध । और पूकि इस मे मध्य पुरुषो का पालभन होता है इसलिये भी इसका नाम पुरुषमेध है ॥१॥ इन का पालभन मध्य दिन मे होता है। प्रतरिक्ष मध्यदिन है । पन्तरिक्ष ही सब प्राणियो का निवास स्थान है। ये पशु अन्न है। मध्यदिन उदर है। इस प्रकार उदर मे मान रसता है ।।२।। दस दस का पालभन होता है । विराट् दस अक्षर का है। विराट् पूर्ण पन्न है। पूर्ण अन्न की प्राप्ति के लिये ॥३॥ ग्यारह दहाइयां लेने हैं । त्रिष्टुप् से शारह प्रक्षर होते हैं । त्रिष्टुप् वच है । त्रिष्टुप वीर्य है । इस वय प्रौर वीर्य मी त्रिष्टुप् द्वारा वह यजमान बोव से पाप को दूर करता है ।।४॥
१७७२ माध्यन्दिनीये मतपयवाह्मणे का. १३.६.२.५.६ यष्टाचत्वारि मत मध्यमे युपऽपालभते । मष्टाचत्वारिध्यदक्षरा जगती जागता: पगवा नगरपवास्मै पमूनवरन्द्र ॥५॥ एकादक दशेतरेषु । एकादशाक्षरा विष्टुव्वस्पिष्टुब्बीर्य प्रिप्टुम्बजेरण- वनवीर्येण यजमानोऽमित प.प्पानमाहते ॥६॥ अप्ट15उत्तमानालभने । अष्टाक्षरा गाययो ब्रह्मगायत्री तद्ब्रही तदस्य गर्व त्योराम हरीति तस्माइब्रह्मास्य सर्वस्योत्तममित्याहुः ।।७।। ते वं प्राजापत्या भवन्ति । ब्रह्म व प्रमापतिर्बाहो हि प्रजापतिस्तस्मा. स्पाजापत्या भवन्ति ।।८।। गर्व पानुपापारियन् । एतास्तिस. सावित्री राहुतीजें होति देव रावित- मिरगदिनुवरेगा विश्वानि देव यावारिति मवितार प्रीणाति सोऽस्मं प्रोतएता- गुरुपान्प्रमोनि तेन प्रमूतानालभने ।।६।। ग्रहगो ब्राह्मणमालमते । ब्रह्म में ग्राह्मणो ब्रह्म तस्म्रह्मणा समर्धयति गरम 1 सपामभन होता है। अगनी में ४८ प्रक्षर होने है। गोवानी द्वारा यह जान कलिय पपी की प्रति करता है ॥५॥ मगेम बारह माह स ग jि होता है। विष्ट पप है । विष्ट पाई है। पम पर वायं १ पत्रमान शनी दोनी पोर पार को दूर 144161 नमन गायत्री म पाठ पार की है। गायत्री वा है। गागर गमारा प.न बना है। इसरि हाक बना 4 f- Tgtait 110 In 2014 -साक प्रमाति में प्राणाम EिRArth Hोग 11. फिर निपानियादी (1)........ (1) 7 sim (1) fruit ति. [4. 10/-) AAAAEE काममायाम हो न i (म.प नुस) । का सामान पाना EDIT r :: नार-प.मराam है। म FIRafilim + ९१६ मार ग. प्रय है।
. १७७३ व०१३.६.२.१०-१२ पुरुषमेध-निरूपणम् शनाय राजन्य क्षत्रं वै राजन्य. क्षत्रमेव तत्सत्रेण समर्धयति मरुद्भभो वैश्य विशो वे मरतो विशमेव तद्वाशा समर्धयति तपसे शूद तपो व शूद्रस्तप एव तत्तपसा. समर्धयत्येवमेता देवता मयारूप पशुभिः समधति ताइएन समृद्धाः समर्धयन्ति सर्वेः कामः॥१०॥ प्राज्येन जुहोति । तेजो वाऽप्राज्य तेजसंवास्मिस्तत्ते जो दधात्याज्येन जुहोत्येतद्वं देवाना प्रियं धार यदाज्य प्रियेगवना-धाम्ना समर्षयनि तऽएन समृ. द्वा: समधयन्ति सर्वेः कामः ।। ११ ।। नियुक्तापुरुषान् । ब्रह्मा दक्षिणत: पुरुषेण नातायणेनाभिष्टौति सहस्रशोर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादित्येतेन पोडशर्चेन पोडश कल वाऽइदए सर्वध सवं पुरुष. मेष: सर्वस्याप्त्ये सर्वस्यावरुद्धयाऽइत्यमसोत्थमसीत्यूपस्तीत्येवैनमेतन्मयत्येवाथो यर्थप तथैनमेतदाह तत्पयंगिनकृताः पशवो बभूवुरसंज्ञप्ताः ।। १२ ॥ अथ हैन वागभ्यवाद । पुरुप मा सतिष्ठियो यदि सस्थापयिष्यसि पुरुष- एव पुरुष मत्स्यतोति तान्पर्यग्निकृतानेयोदसजत्तदेवत्याऽमाहुतोरजुहोत्ताभिस्ता प्रकार मरो क्षम को मिलाता है । मरुतो के लिये वैश्य को, क्योरिसस्त वैश्य हैं। इस प्रकार वैश्य को वैश्य से मिलाता है। तप के लिये शूद्र को क्योकि शूद्र तप है । इस प्रकार तप को तप से मिलाता है । इन के रूपों के अनुसार वह इन देवताग्री को पशुमो से सम्पन्न करता है। इस प्रकार सम्पन्न होकर थे यज मान को सब कामनामो से सम्पन्न कर देते हैं ॥१०॥ पी को पाहुति देता है, घी तेज है । तेज से ही इस मे तेज स्थापित करता है । पी को माहुति देता है, क्योकि घी देवो का प्रिय घाम है । इस प्रकार इन फो प्रियधाम से सम्पन्न करता है। इस प्रकार सम्पन्न होकर वे सब कामनामो के लिये यजमान को सम्पन्न करते हैं ॥११॥ नियुक्त पुष्पो को स्तुति दक्षिण की और बैठ कर ब्रह्मा 'पुरुष नारायण सूक्त' द्वारा करता है: सहनशी पुरुषा सहस्राक्ष बहसपात (ऋ० १०/8/यजु:३१/१-१६) मे सोलह मन है, सोलह कला वाली दुनिया है। पुरुषमेध सब कुछ है । सब की प्राप्ति के लिये सब पी उपलब्धि के लिये । 'तू ऐसा है तु ऐसा है" यह कहकर उसकी स्तुति करता है, उस का यश माता है, जैसा यह है वैसा उस को बताता है। पा पर्यग्निकृत तो हो चुके (अर्थात अग्नि उन के चारो मोर फिराई जा नुकी) परन्तु अभी उन का वध नहीं हुआ है ।।१२.। तब एक वाक् ने उस से कहा," हे पुरुष, पुरुष को मत मार । ऐमा करेगा तो पुरुष पुरुप को सापेगा," इसलिये पनि उन के चारो घोर घुमाने के पीछे उन को छोड़ दिया पोर उन्ही देवतापो के लिये माहुतियां दे दी। इस प्रकार उन देवतामो को प्रसन्न कर दिया।
१७७४
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०१३ ६.२. १३-१६
देवताऽभप्रोणात्ताऽएन प्रीताऽनप्रीणन्सर्वेः फाँमै ॥ १३ ॥
प्राज्येन जुहोति । तेजो वाऽग्राज्य तेजसंवास्मिस्तत्ते जो दधाति ।। १४ ॥
ऐकादशिन सस्थापयति । एकादशक्षरा त्रिप्टुब्वधस्त्रिष्टुम्बीयं लिप्टुव्व-.
जेणैवतहीर्येण यजमानो मध्यत पाप्मानमपहते ।। १५ ।।
उदयनीयाया सस्थितायाम्। एकादश वशाऽप्रबन्ध्याऽपालभते मैनाव.
करणीश्वदेवोवाहपत्याइएतासा देवतानामाप्त्यै तहाईस्पत्याऽग्रन्त्या भवन्ति
ब्रह्म वै वृहस्पतिस्तदु ब्रह्मण्येवान्तत प्रतितिष्ठति ।। १६ ।।
अथ यदेकादश भवन्ति । एकादशाक्षरा विष्टुब्वस्त्रिष्टुब्बीर्य त्रिष्टुम्वत्र-
रणवंततीर्येण यजमानोऽन्तत पाप्मानमपहते धातव्युदवसानीयाऽसावेव बन्धुः
३॥ १७॥
प्रयातो दक्षिणानाम् । मध्य प्रति राष्ट्रस्य पदन्यभूमेश्च ब्राह्मणस्य न
वित्तात्सपुरुष प्राची दिग्धोतुदक्षिणा ब्रह्मण प्रतीच्यध्वर्योरुदीच्युद्गातुस्तदेव
होतृकाऽअन्वाभक्ता ॥१८॥
अथ यदि ब्राह्मणो यजेत । सर्ववेदर्स दद्यात्सव' वै ब्राह्मण सर्वे सर्ववे-
दस सर्व पुरुषमेध सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्धये ॥१६॥
इस प्रकार प्रसन्न होकर उन्हो ने अपनी कामनामो को तृप्त किया ॥१३॥
घो की आहुति देता है । घी तेज है । इस प्रकार तेज के द्वारा तेज रखता है ।।१४।।
ग्यारह यूपो से समाप्त करता है । त्रिष्टुप् ग्यारह प्रक्षरो का है। त्रिष्टुप् वज है।
विष्टुप् बीयं है । इस बय घौर चोय रूपो त्रिष्टुप् के द्वारा वह पजमान बीच से पाप को दूर
करता है ।।१५॥
उदयनीय माहुतियो की समाप्ति पर ग्यारह वाझ गायो का पालभन होता है-
मित्र-वरुण की, विश्वेदेवो की मोर वृहस्पति की । इन देवताप्रो को प्रसन्नता के लिये।
बृहस्पति को पन्त को क्यों वृहस्पति सचमुच ब्रह्म है। इस प्रकार अन्त को ब्रह्म में
प्रतिच्छित होता है ॥१६॥
ग्यारह स्या होती हैं ' . त्रिष्टुप् मे ग्यारह प्रक्षर होते हैं । त्रिष्टुप् राज है । त्रिष्टुप्
वीर्य है । इस योर्य धौर वच्च रूपी पिष्टुप् से यजमान बीच से ही पाप को दूर करता है।
पातवी अन्तिम प्राहुति है । इस का रहस्य बताया जा पुका है ।।१७।।
प्रब दक्षिणा का दान है । ब्राह्मण को भूमि तया सम्पति को छोडकर राष्ट्र के
बीच में जो गुम है पूर्व दिशा के मनुप्पो सहित वह सब होता को दक्षिणा । दक्षिण
को ब्रह्मा को, पश्चिम को पध्वयु को, उत्तर को उद्गाता की, अम्प ऋत्विज इन में ही
सांना हात हैं ॥१८॥
धव यदि माह्मण का करे तो उस को अपना संयंत्र दे दना चाहिय । प्राह्मण
'सई है । सवस्व सब है। पुष्पमंघ सब है, सब की उपलब्धि या प्राप्ति के लिये ॥१४॥
०
क० १३.६.२.२० पुरुषमेध-निरूपणम् ..
१७७५
अथात्मन्नानी समारोह्य । उतरनारायणेनादित्यमुपस्थायानपेक्षमाणो.
ऽरण्यमभिप्रे यात्तदेव मनुष्येभ्यस्तिरोभवति या ग्राम विवत्सेदरण्योरग्नी समा-
रोह्योत्तरनारायणेनयादित्यमुपस्थाय गृहेषु। प्रत्यवस्येदयतान्यज्ञातूनाहरेत
यानभ्याप्नुयात्स वाऽएप न सर्वस्माऽअनुवक्तभ्य: सर्व हि पुरुपमेयो नेत्सर्वस्मा.
- इस सर्व प्रवाणीति योऽवेव ज्ञातस्तस्मै ब यादथ योऽनूचानोऽथ योऽस्य प्रियः
स्यान्नेत्वेव सर्वस्माऽइव ॥ २०॥ ब्राह्मणम् ।। २ ।। (६.२) ॥ इति षष्ठोऽध्यायः
समाप्तः (8.) ॥
सपने में दोनो अग्नियो का समारोप करके उत्तर नारायण मयो(यजु०३१/१७-२२)
से भदित्य की उपासना करके पीछे को विना मुडे जगल को चला जाय । जगल मनुष्यों से
पलग है । यदि गाव में रहना चाहे तो प्ररणी पोर उत्तरारणी मे दो अग्नियो को लेये,
मोर उत्तरनारायण मयो द्वारा प्रादित्य को उपासना करके पर रहे। और जिन यशो को
कर सके करे । यह यज्ञ सब को नहीं सिखाना चाहिये । पुरुषमेध सब कुछ है। ऐसा नहीं
कि सब चीज को बता दी जाय । उसी को बताना चाहिये जिस से परिचय हो, जो
वेद पढ़ा हो जो उसका प्रिय हो । हरएक को नहीं ॥२०॥
सर्वमधः अध्याय ७-ब्राह्मण १ ब्रह्म व स्वयम्मु तपोऽतप्यत । तदक्षत न वै तपस्यानन्त्यमस्ति हन्ताह भूतेष्वात्मान जुहवानि भूतानि चारमनीति तत्सर्वेषु भूतेप्वात्मान, हुत्वा भूतानि चात्मनि सर्वेगा भूनाना श्रेष्ठया स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्यंतयेतद्यजमानः सर्व- मेधे सर्वात्मेधान्हुत्वा सर्वेषा भूताना थैष्ठ्य स्वाराज्यमाधिपत्ये पर्येति ॥१॥ रा वाइएप सर्वमेधो दशरातो यज्ञकतुर्भवति । दशाक्षरा विराड्विरादु कृत्स्नमन्न कृत्स्नस्यैवान्नाद्यस्यावरुद्धय तस्मिन्नग्नि पराध्यं चिनोति परनो वा एप यज्ञक्तूना याममे ः परमेशवेन परमता गमयति ॥२॥ तस्याग्निप्दग्निष्टोमः प्रथममहर्भवति । अग्निर्वाऽग्निष्टुदग्निष्टोमोऽग्निमु- खाऽउ वै सर्वे देवा सर्वेता देवानामाप्त्यै तस्याग्नेया ग्रहा भवन्त्याग्नेय्यः पुरोरुचः सर्वमाग्नेयमसदिति ॥३॥ इन्द्रस्तुदुक्थ्यो द्वितीयमहर्भवति । इन्द्रो वै सर्वे देवा: सर्वेपा देवानामप्त्य तस्यन्द्रा ग्रहा भवन्त्येन्द्रय पुरोरुच सर्वमन्द्रमसदिति ॥४॥ स्वपम्भु ब्रह्म ने तप किया । उसने कहा "३३ मे पानन्त्य नहीं है । मैं भूना मे अपनी प्रात्मा की प्राहुति दे दू पौर प्राने पात्मा मे भूतो की" । अपने प्रारमा की भूतो मे मोर भूतो की प्रात्मा मे पाहुति देकर सब भूतो मे घेष्ठना, स्वाराज्य, प्राधिपत्य की प्राप्ति की । इसी प्रकार जो यजमान सर्वमेध यज्ञ करता है, वह सब प्राणियो में श्रेष्ठता, स्वाराज्य तग प्राधिपत्य को प्राप्त कर लेना है ॥१॥ यह सर्व मेघ यज्ञ दाराप यज्ञ है (दम दिन में पूरा होता है) । विराट मे दस मक्षर होते हैं । विराट् पूर्ण प्रत्न है। पूर्ण अन्न की प्राप्ति के लिये । इसमे सब से बडी वेदी बनाई जाती है। सर्वमेध सद यज्ञो म बड़ा है । इसी बड़े यज्ञ के द्वारा पन को प्राप्त करता है ॥२॥ इसके पहले दिन प्रमिष्टुन अग्निष्टोम होता है। प्रग्नि हो पग्निष्ठा अग्निष्टोम है। सब देव पग्निमुख है । सब देवो यो प्राप्ति के लिये । उसके पग्नि के ग्रह होते हैं। पुरोरुग मी अग्नि के ही होते हैं, जिससे सद दुव पग्नि का हो ॥३॥ दूमर दिन इन्द्र-स्तुन उमर होता है । इन्द 'सब देव' है । सब देवो की प्राप्ति के लिये । उसके यह भी इन्द्र के होते हैं। पुरोष्ठ भी इन्द्र के । इससे सब कुछ इन्द्र-गम्बन्धी हो ॥1 -
वाः १३.७.१.५-१०
मर्वमेध-निरूपणम्
१७७७
सूर्यस्तुदुक्थ्यस्तृतीयमहर्भवति । सूर्यो वै सर्वे देवा. सर्वपा देवानामात्य
सौर्या ग्रहा भवन्ति मोरयः पुगेरुचः सर्व सौर्यममदिति ॥५॥
वैश्वदेवश्चतुर्थमभवति । विश्वे व सर्वे देवा. सर्वेपा देवानामाप्त्यै तस्य
वैश्वदेवा ग्रहा भवन्ति वैश्वदेव्यः पुरोरुच सर्व वैश्वदेवम सदिति ॥६॥
प्राश्वमेविक मध्यम पञ्चममहर्भवति । तस्मिन्नश्व मेव्यमालभतेऽश्व.
मेधस्यैवाप्य ।।७।।
पोरुपमैषिक मध्यम पप्ठमभवति । तस्मिन्मेध्या पुरुषानालभते पुरुष-
मेघस्यैवात्य ।।
अनोमः सप्तममहर्भवति 1 सर्वेपा यज्ञक्रतुनामाप्य तस्मिन्त्सर्वाम्मे-
मानालभते यच्च प्राणि यच्चाप्राण चपा वपावता जुहोति त्वचउत्कर्तमवपा-
काना मवश्वमोपचिवनस्पनोना प्रकिरनि शुगणा चाणा चान्नमन्न जुहो-
त्यन्नस्यान्नस्याप्यं सर्व जुहोनि सर्वस्म जुहोति मर्वस्याप्स्य सर्व स्यावरुद्ध प्रात
सक्ने हुतासु वास्येवमेव तृतीयसयने हुतेशु हवि पु॥६।।
त्रिणवमष्टममहभवति । वनो व विणवो वज़ ण खलु वै क्षत्र स्पृत
तद्वजेणेव क्षत्र स्मृणोति ।।१०।।
तीसरे दिन सूर्य-स्तुत अध्य होता है । सूर्य 'सब देव' है, सब देवो की प्राप्ति के
लिये। ग्रह भी सूर्य के होते हैं । और पुगेरुक भी सूर्य के। इससे सब कुछ सूर्य-सम्बन्धी
हो ॥५॥
चौथे दिन वैश्वदेव होता है । विश्वेदेव सब देव है। सब देवो की प्राप्ति के लिये ।
ग्रह भी वश्वदेव होते हैं और पुरोरुक भी वैश्वदेव हो । इस से सब कुछ वैश्वदेव
पाचवें दिन मध्य प्राश्वमेधिक यज्ञ होता है । उस दिन मेध्य अश्या मालमन
होता है । अश्वमेध को प्राप्ति के लिये ॥७॥
उठे दिन मध्य पौरुपमैधिक यज्ञ होता है । उसमे मेध्य पुरुषो का पाल भन होता
है। पुरुष-मेघ को प्राप्ति के जिये ॥८॥
सातवें दिन प्राप्तोर्याम होना है। सब यज्ञो के प्राप्ति के लिये। उस मे सव मेध्यो
का पालभन होता है, प्राण वाले और प्राणरहित दोनो प्रकार का। वा वालो को
वपा की पाहुति दी जाती है। जिन म वपा नही, उनी त्वना के टुकड़े काट कर ।
मोपध-वनस्पतियो के दुको भी काट कर । सूखे और गीले दो प्रकार के पन्नो की
पाहुति दी जाती है। मन की प्रानि के लिये। अन्नो की माहुति दी जाती है । अन्न
की प्राप्ति के लिये । सब को पाति देता है । सब के लिये पाहुति देता है। सब की
पानि के लिये । सर की मालभि के लिये। प्रात सन वपा की प्राहुतिया देने के
अन्त तथा तीसरे सपन मे हवियो की प्राहुति देने के उपरान्त-||
पाठ दिन लिए । (२७ सोमों को इन्टि) होता है । अयोकि मिण बन है, बच
से ही धन (प्राधिपत्य) प्राप्त होता है । वय के द्वारा वह क्षत्र प्राप्त करता है ॥१०॥
सर्वमधः
अध्याय ७ -ब्राह्मण ?
ब्रह्म व स्वयम्भु तपोऽतप्यत । तदक्षत न वै तपस्यानन्त्यमस्ति हन्ताह
भूतेष्वात्मान जुहवानि भूतानि चात्मनीति तत्सर्वेषु भूतेप्वात्मान, हुत्वा भूतानि
चात्मनि सर्वेषां भूनाना श्रेष्ठ्य स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येत्तथैवैतद्यजमानः सर्व.
मेधे सम्मेिधान्दुत्वा सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठया स्वाराज्यमाधिपत्ये पर्यति ॥१॥
स वाएप सर्वमेधो दशरात्रो यज्ञक्रतुर्भवति । दशाक्षरा विराविराजु
कुत्स्नगन्न कृत्स्नस्येवान्नाद्यस्यावरुद्धय तस्मिन्नग्नि पराध्यं चिनोति परमो
वाऽएप यज्ञक्रतूना यत्सर्वमेव परमेगवेन परमतां गमयति ॥२॥
तस्याग्निष्टुदग्निष्टोमः प्रथममहर्भवति । अग्निर्वाऽग्निष्टुदग्निष्टोमोऽग्निमु-
खाऽउ वै सर्वे देवा. सर्वेषा देवानामाप्त्य तस्याग्नेया ग्रहा भवन्त्याग्नेय्यः पुरोरुचः
सर्वमाग्नेयमसदिति ॥३॥
इन्द्रस्तुदुक्थ्यो द्विनीयमहर्भवति । इन्द्रो व सर्वे देवाः सर्वेषा देवानामप्त्य
तस्यन्द्रा ग्रहा भवन्त्येन्द्रय पुरोरुच सर्वमैन्द्रमसदिति ॥४॥
स्वयम्भु ब्रह्म ने तप किया । उसने कहा "१ मे प्रानन्य नहीं है । मैं भूतो मे
अपनी प्रारमा की प्राहुति दे दू और अग्ने पात्मा में भूतो को''। अपने मात्मा की
भूतो मे पोर भूतो पो प्रात्मा में पाहुति देकर सब भूतो मे थेष्ठना, स्वाराज्य, प्राधिपत्य
की प्राप्ति की। इसी प्रकार जो पजमान सर्वमेव यज्ञ करता है, वह सब प्राणियो मे
घेष्ठता, स्वाराज्य तथा प्रापिपरप को प्राप्त कर लेता है ।।१।।
यह सर्व मे पश दाराप यज्ञ है (दस दिन मे पूरा होता है)। विराट् मे दस
पार होते हैं । मिराद पूर्ण अन्न है । पूर्ष अन्न की प्राप्ति के लिये । इसमे सबसे बड़ी
वेदी बनाई जाती है। सर्वमेय सव पक्षो मे वठा है । इसी बड़े यन के द्वारा बाप्पन को
प्राप्त करता है ॥२॥
इसके पहले दिन पग्निष्टन अग्निष्टोम होता है । पग्नि ही अग्निष्टुर प्रग्निप्टोम
है । सब देव पग्निमुप है । सब देवो की प्राप्ति के लिये 1 उसके पग्नि के ग्रह होते है ।
पुरोरुग् भी अग्नि के ही होते हैं, निमसे सर कुछ अग्नि का हो ॥३॥
दूसरे दिन इन्द्र-स्तुन उप होता है । इन्द्र 'सब देव' है । सब देवो की प्राप्ति के
लिये । उसके ग्रह भी इन्द्र के होते हैं । पुरोव भी इन्द्र के । इससे सब कुछ इन्द्र-सम्बन्धी
हो ॥४॥
का० १३.७.१.५-१०
पर्वमेध-निरूपणम्
१७७७
सूर्यस्तुदुक्थ्यस्तृतीयमहर्भवनि । सूर्यो" व सर्व देवा. सर्वेषा देवानामाप्त्य
सोर्या ग्रहा भवन्ति मोम्यः पुगेरुचः सर्व सौर्यममदिति ॥५॥
वैश्वदेवश्चतुर्थमहर्भवति । विश्वे व सर्वे देवाः सर्वेषा देवानामाप्त्यं तस्य
वैश्वदेवा ग्रहा भवन्ति वैश्वदेव्यः पुरोरुच सर्व वैश्वदेवमसदिति ||६||
प्राश्वमेधिक मध्यम पञ्चममहर्भवति । तस्मिन्नाव मेध्यमालभतेश्व.
मेवस्यवाप्त्य ॥७॥
पौरपरिक मध्यम पष्ठमहभंवति । तस्मिन्मध्यान्पुरुषानालभते पुरुष.
मेघस्यैवाप्त्य । का
अप्नोर्याम: सप्तममहर्भवति । सर्वेपा यशातूनामाप्य तस्मिन्मम्मेि-
मानालभते यच्च प्राणि यच्चाप्राण वपा वपावता जुहोति त्वचऽउत्सर्तभवपा-
काना सदश्चमोपधिवनस्पतीना प्रकिरनि शुगणा चार्वाणा चान्न मन्न जुहो-
त्यन्नस्यान्नस्याप्त्यै म जुहोति सर्वस्म जुहोति मस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्धय प्रात.
सवने हुतागु धास्वेवमेव तृतीयसवने हुतेषु हवि पु ||
पिणमष्टममहभवति । वनो वै विणवो वजए खलु व क्षन स्मृत
सद्वजेणेव क्षत्र स्पृणोति ॥१०॥
तीसरे दिन सूर्य-स्तुत उक्थ्य होता है । मूर्य 'सब देव' है, सब देवो की प्राप्ति के
लिये । ग्रह भी सूर्य के होते हैं । पौर पुरोरुक भी सूर्य के। इससे सब कुछ सूर्य-सन्बन्धी
हो ॥५॥
चौथे दिन वनदेव होता है । विश्वेदेव सब देव है। सब देवो की प्राप्ति के लिये ।
यह भी बंश्वदेव होते हैं और पुरोरुक भी पैश्वदेव ही । इस से सब वश्वदेव
पाचवें दिन मध्य माश्यमेधिक यज्ञ होता है । उस दिन मध्य प्रश्वका पालभन
होता है । अश्वमेध की प्राप्ति के लिये ॥७॥
उठे दिन मध्य पौरुप मेधिक यज्ञ होता है । उसमे मेध्य पुरुषो का पालभन होता
है। पुरुष-मेघ को प्राप्ति के जिये ॥८॥
सातवें दिन प्राप्नोर्याम होता है । सर यज्ञो के प्राप्ति के लिये । उस में मब मेध्यो
का प्रालभन होता है, प्राण वाले और प्राणरहित दोनो प्रकार का। वा वालो की
वपा को पाहुनि दी जाती है । जिन म वपा नही, उनकी त्वना के टुकड़े काट कर ।
मोपप्र पनातियो के टुको भी काट कर । मुखे और गोले दोनो प्रकार के अन्नो की
माहुति दी जाती है । प्रन्न की प्रालि लिये। अन्नो की प्राहुति दी जाती है । अन्न
की प्राप्ति के लिये । सर को पाहुति देता है । सब के लिये प्राहुति देता है । सब को
प्राटिन के लिये । सब को जातमि के लिये । प्रात सदन मे क्या की पाहुतिया देने के
मानतमा तीसरे सपन मे हरियो की प्राहुति देने के उपरान्त-1॥
माठ दिन पिणा (२७ सोमो की इष्टि) होता है । क्योंकि निणर बस है, वच
से हो क्षा (प्राधिपत्य) प्राप्त होता है । वन के द्वारा वह क्षत्र प्राप्त करता है ॥१॥
१७७८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मसे का० १३. ७.१.११.१५
प्रयस्त्रिश नवममहर्भवति प्रतिष्ठा व वयस्तिशः प्रतिष्ठित्यै ।।११।।
विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽति रात्रो दशममहर्भवति । सर्व वे विश्वजित्सर्वपृष्ठो-
तिराना स सर्वमेधः सर्वस्याप्त्यं मवस्यावरुद्धये ॥१२।।
प्रथानो दक्षिणानाम् । मध्य प्रति राष्ट्रस्य यदन्याह्मणस्य वितासभुमि
सपुरुष प्राची दिपोतुदक्षिणा ब्रह्मणः प्रतोच्यध्वर्षोल्दो च्युद्गातुस्तदेव होतृका-
अन्वाभक्ता. ॥१३॥
तेन हैतेन विश्वकर्मा भोवनऽईजे । तेनेप्ट्वाऽत्यतिष्ठत्सर्वाणि भूतानीद
सर्वमभवदतितिष्ठति सर्वाणि भूतानीदU सर्व भवति य एवं विद्वान्त्सर्वमेघेन
यजते यो वैतदेव वेद ॥१४॥
ता ह कश्यगो याजया चकार । तदपि भूमिः श्लोक जगौ न मा मत्यः कश्चन
दातुमर्हति विश्वकर्मभोवन मन्दऽमासिथ उपमड्क्ष्यति स्या सलिलस्य मध्ये
मृपंप ते सगर: कश्यपायेति ।।१५॥
ब्राह्मणम् ।। ३ ।। [७. १.] ॥ इति सप्तमोऽध्यायः समाप्त. । [१०] ।।।।
नवें दिन त्रयस्त्रिया (१३ स्तोमो को इष्टि) होता है । अपस्थित प्रतिष्ठा है।
प्रतिष्ठा के लिय॥११॥
दसवें दिन विजिन् सर्वपृष्ठ भतिरात्र होता है । विश्वजित सर्वपुष्ठ पतिरान
मच कुछ है। समंध सब कुछ है । सब को उपलब्धि या शषि के लिये ॥१२॥
प्रदक्षिणा के विषय मे । राष्ट्र के बीच में ब्राह्मण के धन के अतिरिक्त जो कुछ
भूमि या पुरुष हैं, यह पूर्व दिशा में होता से, दक्षिण में ब्रह्मा की, पश्चिम में प्रध्वयु
की, उत्तर में उद्गाता दी । पन्य क्रियज उसी में भाग लेते है ॥१३॥
विवर्मा नौवन ने एक बार यह यज्ञ दिया था । यह या करके वह मब प्राणियों
म म गया, और सब सुध हो गया । जो इस रहा यो जानकर सर्वमेध यज्ञ करता है
या इसको जानता है, वह सब प्राणियो पा रहता है, और सब कुछ हो जाता है ||१||
पह या कश्यप ने कराया था। पुष्यो न इस श्लोक ना गान दिया । “है विस्व-
कर्मा मौरन । माई मनुष्य मुझे दान म न दे। नू मून पा। वह भूमि तो जल के बीच
रायगो । करण के साथ यह तेरी प्रतिज्ञा पथं हुई ॥१५॥
पितृमेधनिरूपणम् (१) अध्याय ८-ब्राह्मण ? पथास्म कल्याण पुर्वन्ति ।। ।। अथास्मै श्मशान कुर्वन्ति । गृहान्वा प्रज्ञान वा यो वै करच म्रियते स शवस्तमाऽएतदन्न करोति तस्माच्छवान शवान ह वै तच्छ्मशानमित्याचक्षते परोक्ष श्मशाऽउ हैव नाम पितृ णामत्तारस्ते हामुष्मिल्लोकेऽकृतश्मशानस्य साधु यामुगदम्भयन्ति तेभ्य एतदन्न करोति तस्माच्छमान्न ५ श्मशान हवं तच्छमशानमित्याचक्षते परोऽक्षम् ॥ १॥ रद्वै न क्षिप्र कुर्यात् । नेन्ननमय करवाणीति चिरऽएव कुर्यादधमेव तत्तिर करोति यत्र समा नानु चन स्मरेयुग्थतिमेव तदघ गमयति यद्यनुस्म- रेयु ॥२॥ मयुगेपु सवत्सरेपु कुर्यात् । प्रयुड्ग हि पितृ णामेकक्षनऽएकन- क्षन हि पित.णाममावास्यायाममावास्या वाऽएक्नक्षयको हि यद्वेता रात्रि उराके (यजमान के) निये कल्याण की बात करते है । उसके लिये श्मशान बताते है। घर के रूप में या स्मारक के रूप में। शो कोई मरता हे वह पाव' हो जाता है । उसने लिये अन्न बनाया जाता है। यह हो गया शवान्न । शवान ही श्मशान है परोक्ष पितरों में खाने वालों को कहते हैं श्मशा । वे परलोक मे उस मनुष्य के पुण्यो को बिगाड देते है, जिस का 'श्मशान' कर्म (अन्त्यष्टि) नही तुया । उनके लिये यह अन्न तयार होता है । यह हुमा 'इमान्न । श्मशान' का परोक्ष रूप श्मशान हो गया ॥१॥ इसको जल्दीन बनावै, कि याही उसका पाप नया न हो जाय । देर में बनाये । इससे पाप तिरोभूत हो जाय । जब लोगो को याद न रहे तब पाप वे युना हो जाता है । यदि याद रहे तो-- ॥२॥ अयुग वर्षों म धनाने । अयुग वर्ष पितरों का है । (म युङ्ग) एक नक्षत्र में । क्योकि एक नक्षत्र पितरो का है। प्रमावस्या को, क्योकि ममावस्या एव-नक्षम है। १७७६ . १७८० पितृमेध-निरूपणम् का. १३.८ १.३.१ सर्वाणि भूतानि सवसन्ति तेनो त काममाप्नोति यः सर्वेपु नक्षनेषु ॥ ३ ॥ शरदि कुर्यात् । स्वधा वै शरस्ववो वं पितृ णामन्न तदेनमन्ने स्वधायो दधाति माघे वा मा नोऽधभूदिति निदाघे वा नि नोऽप धोयाताऽइति ॥ ४॥ चतु सक्ति । देवाश्वासुगश्चोभये प्राजापत्या दिवस्पर्धन्त ते देवाऽमसु- रान्सपत्नान्भ्रातृव्यान्दिायोऽनुद-त तेऽदिक्का: पराभवस्तस्माद्या देव्य: प्रजा. श्चतु स्त्रक्तीनि ताः श्मशानानि कुर्वतेऽथ याऽासुर्यः प्राच्यास्त्वद्ये स्वत्सरिमण्ड- लानि तेऽनुदन्त ह्ये नान्दिग्भ्यऽउभ दिशावन्तरेण विदधाति प्राची च दक्षिणा चतस्या ह दिशि पितृलोस्य द्वार द्वारैवेन पितृलोक प्रपादयति सक्तिभिदिक्षु प्रतितिष्ठतीतरेणात्मनावान्तरदिक्षु तदेन सर्वासु दिक्षु प्रतिष्ठापति ॥ ५॥ अथातो भूमिजोपणस्य । उदीचोनप्रवणे करोत्युदोचो वै मनुष्याणां दिक्तदेन मनुष्यलोकऽप्राभजत्येतद वे पितरो मनुष्यलोकऽनाभक्ता भवन्ति यदेपो प्रजा भवति प्रजा हास्य श्रेयसी भवति ॥६॥ दक्षिणप्रवणे कुर्यादित्याहु । दक्षिणाप्रवणो वै पितृलोकस्तदेन पितृलोक- पजमान केला है। इस रात को सब प्राणी रहते हैं, इसलिये जो फल सब नक्षत्रों का होता है, वह इससे मिल जाता है ।।३।। पारद ऋतु मे बनावे । शरद ऋतु स्वथा है । पितरों का पन्न भी स्वधा है। इस प्रकार इसको भन्न अर्थात् स्वधा में स्थापित करता है । या माघ मास में । यह सोच कर किमा प्रप' 'हमारे में पाप नहीं' । या निदाए प्रति गर्मी मे । यह सोच कर कि नि+था+प' अर्थात् 'हमारे पाप दूर हो ॥४॥ यह (मगान) चार कोनो का हो । प्रजापति के पुत्र देव पौर प्रमुर सब दिशाम्रो में लाते रहे। उन देशों ने अपने अयुपो को दिमापी से निकाल दिया। दिशामो से वनित होने पर ये हार गया । इसलिये जो दैव्य (देवती के लोग हैं, वे हमागान को भार फोनो बनाते हैं । जो प्रमुर या पूर्वी प्रादि लोग हैं वे गोल-गोल बनाते हैं । क्योकि उनको देयों ने दिनापों से निकाला । पूर्व और दक्षिण के बीच में रसता है । इसी दिशा में पिलोक वा हार है । इसी द्वार से इसको पितृलोक में भेजना है। दोनों के द्वारा (मृत पुरुप धपने वो) दिनायो में स्थापित करता है, दूगरे शरीर से अन्तदिशाम्रो में । इस प्रगर इसको सब दिशामों में प्रतिष्ठित करता है। पर भूमि से खोब के विषय मे । यह उत्तर गी भोर भृको हो। मनुष्यों को दिया उत्तर है। इस प्रकार मृतकका पनुषों का साभी बनाना है। पितर लोग मनुष्य लोक * भी एक अर्थ में साभी होते हैं। प्रान् दन मोक मे इनको सन्तान हती है। यह सन्तान पंपवासी होगी ॥६॥ कुछ लोगों का विचार है कि दक्षिण रो नुनी हो, क्योकि पितृनोस दक्षिण से मोर नुरा है, इस प्रकार उस (मृतक) नो पितृनोन का साझो बनाता है, परन्तु -
-
41० १३. ८. १.७.११.
पितृमेध-निरूपणम्
१७८३
इमाभजतीति न तथा कुर्यादामीवद्ध नाम तच्छमशानकरण क्षिप्रं हैपामप-
रोऽनप्रति ।।७।।
दक्षिणाप्रवणस्य प्रत्यर्षे कुर्यादित्य हैकऽमाहुः । तत्प्रत्युच्छ्रितमघ भवतीति
नोएव तथा कुर्याद्यद्वाऽउदीचीनप्रवणे करोति तदेव प्रत्युच्छ्रितमघ भवति ॥ ८ ॥
‘मस्यैव समस्य सतः। दक्षिणतः पुरस्तादापऽएत्य सस्थायाप्रघ्नत्य एता
दिशमभिनिप्पद्याक्षय्याऽमपोऽपिपद्येरस्तरकुर्यादन्न वाऽप्रापोऽन्नाद्यमेवास्माऽएत.
"रस्तात्प्रत्यग्दधात्यमृतमु वाऽमापऽएपो ह जोवाना दिगन्तरेण सप्तपणा
दयनमादित्यस्य चास्तमयनममृतमेव तज्जीवेषु दधाति तद्ध'तत्प्रतिमीवन्नाम
श्मशानकरण जोवेभ्यो हित यहाव जीवेन्यो हित तस्गितम्यः ॥ ६ ॥
कम्पत्ति कुर्यात् । क मेऽसदित्ययो शम्वति शं मेऽसदिति नाधिपथ कुर्या:
न्नाकाशे नेदाविरध करवाणीति ॥१०॥
गुहा सदवतापि स्यात् । तद्यद्गुहा भवत्यमेव तद्गृहा करोत्यथ यदवता-
प्यसो पाइयादित्यः पाप्मनोऽपहन्ता सऽएवास्मात्पाप्मानमपह-स्यथोऽमादित्य.
ज्योतिष मेवन करोति ॥ ११ ।।
ऐसा न कर । इस से उस श्मशान का मुह खुना रहेगा । और दूसरा उससे चला जायगा
(अर्थात) घर का दूगरा प्रादमी शीघ्र मर जायगा । ॥७॥
कुछ लोग कहते हैं कि दक्षिण को अगरी हुई भूमि के 'प्रत्य' मे बनावे (पाव
जो भूमि दक्षिण की पोर ठान हो उसमे ऐसा टुकडा काटे जो दक्षिण की मोर उठा हुमा
हो)। क्योकि ऐमा श्मशान पाप को उठाने वाला (दूर करने वाला) होगा । परन्तु ऐसा
न करे । क्योकि वही श्मशान पाप को दूर करने वाला होता है, जो उत्तर की पोर झुका
हुआ होता है ।।
ऐसे स्थान पर श्मशान बनावे, जो समतल हो । जहा दक्षिण और पूर्व से जल
पाकर ठहरें और उत्तर पश्चिमी दिशा में जाकर विना प्रेरणा के मक्षय्य जल प्राद
झील मादि में मिल जाय । जल पन है । वह उस को सामने से पीछे की और मन्न
मपित करता है । जल प्रमृत है । सप्त ऋपियो के उदय और सूर्य के प्रस्त होने के बोर
का स्थान जीतो को दिशा है । इस प्रकार जीवित लोगो मे अमृत स्थापित करता है। यह
बन्द श्मशान है । और जीवो के हित के लिये है। जो जीवो का हितकर है वह पितरों
का भी ॥
मुखकर हो कि उस को सुख दे सके । शान्तिमय हो जिससे उसको शान्ति हो।
मार्ग मे न ही न पाकाश पाद खुली जगह मे कि कहीं पा। माविभूत (प्रकट) न हो
जाय। 100
गुहा में हो परन्तु ऊपर से धूप पाती हो । गुहा मे इसलिये कि पाप छिप जाय।
धूप का इसलिये कि धूप पाप को हटाने वाली है । वह इस से पाप को दूर करता है । या
इस को सूर्य की ज्योति स युक्त करता है। ॥११॥
पितमेध-निरूपरसम्म (२) अध्याय --ब्राह्मण २ कछ अन्तर्धायो हैके निवपन्ति । देवाश्चासुराधोभये प्राजापत्या अस्मिल्लोके- स्पधन्त ते देवाऽअसुरान्त्सपत्नान्भ्रातृव्यानस्माल्लोकादनुदन्त तस्माद्या देव्यः प्रजाऽनन्तनहितानि ता. श्मशानानि कुर्वतेऽथ याऽमासुर्यः प्राच्या स्वयं त्वदन्तहि- तानि ते चम्वा वद्यस्मिस्त्वत् ॥१॥ प्रथेनत्परिधिभि परिश्रयति । याऽएवाम. परिचितस्ताएता यजुषा ता. परिश्रयति तूष्णीमिमा देव चव तस्पित्र्य च व्याकरोत्यपरि मिनाभिरपरमितो ासो लोक ॥२॥ प्रयेनत्पलाशशाखया व्युहति । यदेवादो व्युद्गहन तदेतदपेतो यन्तु परणयो. सुम्ना देवपोयवऽइति पणोनेवतदसुम्नान्देवपीयूनसुररक्षसान्यस्माल्लोकादपहन्त्य. लोग श्मशान के चारो और बाघ बना देते हैं। प्रजापति की सन्तान देव पौर पर इस लोक के प्राधिपत्य के लिये लडने लगे। देवो ने अपने शत्रु दुष्ट प्रसुरी को इस लोक से निकाल दिया । इसलिये जो सन्तान देव्य या देवो के भक्त है, वे अपने श्मशानो को पृथिवी से मिलाकर बनाते हैं। पोर जो असुर या पूर्वी भादि लोग है वे पृथ्वी से दूर किसी चमू मादि के किनारे । ॥१॥ इसके चारों प्रोर पत्थरो की परिध या परिश्रित बनाता है। जैसे बेदी के परिचित होते हैं वैसे ही यहा के । यजु मत्र पढ़कर उनको लगाता है । चुपचाप । इस प्रकार देवतानों के कार्य मोर पितरो के कार्यों में भेद कर देता है। बिना गिनती के । क्योकि परलोक अपरिमित है ।।२।। इससे पलाय पाखा से झाड देता है। गाई पत्य अग्नि मे जैसे भाड़ दी गई वैसे ही पहा पर भी इस मंत्र से :- पपेतो यन्तु परायोऽसुम्ना देवपीयवः । (यजु० ३१) "देवों को दिया करने वाले, दुखदायी परिण या प्रसुर पहा से दूर हो।" इन दुष्ट असुरो को इस लोक से निकालता है। पप लोक. सुनावत (यजु: ३५३१) "इसका सोक सोम यन करने वालो का है।" 'सुतवान' वह है जो यज्ञ करे । १७८४ - को०१३.८.२ ३.५ पितृमेध-निरूपणम् १७८५ स्य लोकः सुतावतऽइति सुतवान्हि यऽईजानो द्युभिरहोभिरक्तुभिव्यंक्तमिति तदेनमभिश्चाहोरात्रश्च सलोक करोति ॥३॥ यमो ददात्ववसानमस्माऽइति । यमो ह वाऽमस्यामवसानस्येष्टे तमेवा- स्माऽपस्यावसान याचति तो दक्षिणोदस्पत्युदगितरा देव चैव तत्पश्य च व्या -- करोति ||४|| । 1 अथ दक्षिणतः सोर युनक्ति। उत्तरतऽइत्यु हेकऽप्राहु स यथा कामयेत तथा कुर्यायुक्त ति सम्प्रेष्याभिमन्यते सविता ते शरोरेम्य. पृथिव्या लोकमिच्छ, त्विति सवितवास्यतच्छरीरेम्य: पृथिव्या लोप मिच्छति तरमै युज्यन्तामुखियाई- इत्येतस्माऽउ हि कमराऽउनिया युज्यन्ते ।।५।। पड़ गव भवति । पड़नव संवत्स र ऋतुष्वेवेनमे उत्सवत्सरे प्रतिष्ठाया प्रतिष्ठापयति तदासलवि पर्णहत्योतरत प्रतीची प्रथमा सीता कृपति वायुः पुभिरहोभिरक्त भिव्यक्तम् । (य, ३५१) "प्रकाशो, दितो, तथा रातो द्वारा व्यक्त ।" इस प्रकार इराको तुपो, दिनो तपा रातो पा सलोक बनाता है । ॥३॥ यमो ददास्यवसानमस्म। (यजु० ३५१) 'यम उसको स्थान दे।" कि इस पृथ्वी पर स्थानो का इंश यम है। इस मृतक के स्थान के लिये भी उसी से पाचना करता है, (झाड की शाखा मे से एक को दक्षिण यो फेंक देता है दूसरी को उत्तर को। इस प्रकार देवक मं प्रौर पितृ-कम मे भेद कर देता है । ॥४॥ मच (मध्वयं) दक्षिण की पोर हल जोतता है, कुछ की राय है कि उत्तर की मोर । जैसी इच्छा हो या करे । 'जोत ' ऐपा मादेश देकर इस मत्र को पढ़ता है सविता ते शगेरेम्प पृथिव्या लोकमिष्टतु । (यजु. ३५०२) 'तरे शरीरो के लिये सविता पृथिवी मे स्थान की इच्छा करे।" सविता पवश्य ही पृथिवी मे इस मृतक पारोर के स्थान के लिये इच्छा करता है। तरम पुज्यन्तामुखिय. (यजु० ३१२) जस्स्यि'मर्यात ल ६० के लिये ही जोते जाते हैं। ॥५॥ छ वैन होते हैं। सवत्सर । छ मृतुयें होती है । इस प्रकार इसको ऋतु मो में, सवत्सर में प्रतिष्ठिन करता है । 'यसनाधि' प्रर्थात् सूर्य की गति से विषद्ध दिशा में दाई मोर से बाई भोर मुडगर पहला कूड बनाता है इस मय से 'यायु पुनातु । (यजु: ३२३) (यजुः ३५॥३) हम मर से पश्चिम में दक्षिण को मोर। श्रीजसा (पजु० १५४३) से दक्षिण म पूध की घोर । सविता पुनातु २७८६ माध्यन्दिनीय शतपयवाह्मणे का० १३.८२६२ नुनाविति सविता पुनाविति जघनार्धन दक्षिणाऽग्ने जसेति दक्षिणाधन प्राची सूर्यस्य वर्षसेत्यग्रणोदीचीम् ॥६॥ शाम ६६०० ॥ चतन सीता यजुपा कुपति । तद्यञ्चतसृषु विश्वन तस्मिन्नेवैनमेतत्य- तिष्ठापयति तद्वै यजुपाद्धा वै तयद्यजुरखो तद्यदिमा दिश ॥७॥ अथात्मान विकृपति । तद्यदेव सवत्सरेऽन्न तस्मिन्नेवैनमेतत्प्रतिष्ठापयति सूष्णीमपरिमिताभिरपमितो ह्यसो लोक ॥८॥ अथैनद्विमुञ्चति । कृत्वा तत्कर्म यस्मै कर्मराऽएनयुक्त विमुच्यन्तामुस्रिया- ऽइत्येतस्माऽउ हि कर्मणऽउसिया युज्यन्ते तदक्षिणोदस्यत्युदगितरह व चैव तपित्र्य च व्याकगेति ॥६॥ ब्राह्मणम् ॥ ५॥ [८ २] ।। मूपस्य वचसा । (यजु• ३५१३) से "मागे उत्तर की पोर" 1॥६॥ यजु से चार कूद बनाता है। इस प्रकार चार दिशाप्रो में जो अन्य उरामे इसको स्थापित करता है। यजु से क्यो यजु निश्चित है ये दिशायें भी निश्चित है । III श्मशान के बीच में होकर जोतता है । इस प्रकार जो अप्न सवत्सर मे है उसमे उराको प्रतिष्टित करता है, चुपके से । कूड अपरिमित होते हैं क्योकि परलोक अपरि- मित है । 10 जिस कर्म को करने के लिये वैनी को हल म जोता या उसके समाप्त होने पर उन लो को खोलता है । वह कहता है चिमुच्यन्तामुनिया (यजु० ३५॥३) क्योकि इसी काम के लिये तो नेल जोते गये थे। बैनों को दक्षिण को पोर खोलता है । अन्य अवस्थामों मे उत्तर की ओर (जसे पग्निचयन में उत्तर की ओर)। इस प्रकार देवकर्म और पितृकर्म में भेद करता है। - पितृमेघनिरूपरगम, (३) अध्याय ८-ब्राह्मण ३ न मय सर्वोपधं वपति । यदेवादः सर्वोषध तदेतद्बह्वीभिस्तद्वपत्येकयेद देव चैव तत्पश्य च व्याकरोत्यश्वत्थे वो निपदत पणे वो वसतिष्कृतेति ज्योग्जीवातु- मेव म्यऽएताशास्ते तथो हैपामेककोऽपरो बरसाऽनुप्रेति ॥१॥ मर्थननिवपति । इय वै पृथिवी प्रतिष्ठाऽस्यामेवेनमेतत्प्रतिष्ठायो प्रतिष्ठा- पयति पुराऽदित्यस्योदयात्तिर-इव वै पितर स्तिर-इव रानिस्तिर-एव तत्करोति यया कुर्वतोऽभ्युदियात्तदेन मुभयोरहोरात्रयोः प्रतिष्ठापयति ॥२१॥ सविता ते शरीराणि । मातुरुपस्थावपत्विति सक्तिवास्यंतच्छरीराण्य- स्यै पृथिव्यै मातुरुपस्थऽभावपति तस्मै पृथिवि श भवेति यर्थवास्माऽय " भब सब प्रोपधियो को बोता है। जो प्रन्या पत वह यहाँ भी। (देखो ॥२॥ ४११४) । अन्यत्र बहुत मत्रो से बोया था। यहा एक मन से । इस प्रकार देवकर्म मौर पितकम मे भेद करता है । मत्र यह है प्रश्वत्थे को निपदन पणे वो वसतिष्कृता । (यजु० ३५४४) "पश्वत्थ मे तुम्हारा घर है, पर्ण मे तुम्हारी वसति है" इन (यजमान के परिवार)' की दोघं भायु के लिये प्रार्थना करता है। अब इन मे से हर एक बड़ी प्रायु मे मरता अब इन (प्रस्थियो) को गाडता है। यह पृथिवी प्रतिष्ठा या बुनियाद है। उसकी इसी प्रतिष्ठा में प्रतिष्ठित करता है, सूर्योदय से पहले । क्योकि पितर छिपे हुये है। रात भी छिपी हुई है । छिपा हुआ वह यह काम करता है इस प्रकार कि सूर्य उसको करते हुये उस पर चमके । इस प्रकार यह उसको रात और दिन दोनो में प्रतिष्ठित करता है ॥२॥ इन मत्रो से :- सविता ते शरीराणि मातुरुपस्थ पावपतु । तस्मै पृथिवि सं भव ॥ प्रनापतो त्वा देवतायामुपोदके लोके निदधाम्ययो । अप नः शोशुचदरम् ॥ (यजु. ३५॥५.६) १७८७ १७८८ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का०१३.८.३.३-५ स्यादेवमेतदाह प्रजापतो त्वा देवतायामुपोदके लोके निदधाम्यसाविति नाम गृह्णात्यय वै लोकऽउपोदकस्तदेन प्रजापतो देवतापामुपोदके लोके निदधाति ।।३।। अथ कचिदाह । एता दिशमनवानन्मृत्वा कुम्भ प्रक्षीयानपेक्षमाणऽएहीति सत्र जपति पर मृत्योऽअनुपरेहि पन्यां यस्तेऽग्रन्यऽइतरो दवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते प्रवीमि मा नः प्रजा रीरिषो मोत वीरानिति ज्योग्जीवातुमेवभ्य एत- दाशास्ते तयो हेपामेककोऽपरो जरसाऽनुप्रति ॥४॥ अर्थन यथाङ्ग कल्पयति । श वातः स हि ते घृणिः शं ते भवन्त्विष्टकाः शन्ते भवन्त्वग्नयः पार्थिवासो मा त्वाऽभिशूशचन् । कल्पन्ता ते दिशस्तुभ्यमापः- शिक्तमास्तुभ्य भवन्तु सिन्धवः । अन्तरिक्ष शिव तुभ्य कल्पन्तां ते दिश: सर्वा- ऽत्येनदवास्मै सर्व कल्पयत्येतदस्म शिव करोति ॥५॥ . मर्यात सविता इसकी प्रस्थियो को पृथिवी माता की कोख मे बोता है । पृथिवी उसके लिये हितकर हो । वह मृत पुरुप का नाम लेकर कहता है कि मैं तुझे प्रजापति देवता में स्थापित करता है, जल के निकट । क्योकि पृथिवी जल के निकट है । इस प्रकार यह इसको जल के निकट प्रजापति देवता मे स्थापित करता है ।।३।। प्रय किसी से रहता है, 'इस (दक्षिण) दिशा में बिना मुड़े जाकर पड़े को फेंक पा और बिना पीये मुडे हुये लोट पा", पब यह मत्र जगता है :- पर मृत्यो पनुपरेहि पन्था यस्ते मन्य इतरो देवयानात् । पामते पुण्यते ते प्रवीमि मा न प्रजा रिपो मोत वीरान् ।। (यजु० ३५६७) 'हे मत्यु ' तू उस सो जा जो देवमार्ग से भिन्न है । पास वाले और कान थाले तुमसे में रहता है। हमारी सतान को मत राता न चीरो को"। उनको दीर्घायु के लिये प्रार्थना करता है और इन में से हर एक बड़ी प्रायु परता है ॥४॥ अब इम (मृतक) को प्रग पग से कल्पना करता है :- वात. हि ते पुणि राते भवत्विष्टबा. । ते भवन्त्वनय. पापियामो मा स्वाभिमुचन् ।। वल्पना वे दिगस्तुभ्यमापः शिवतमारतुभ्य भवन्तु सिधकः । प्रन्तरिक्ष शिव तुम्य कल्पता ते दिग, सर्वा: ।। (यजु. ३५१८-६) "वायु च हो, धूप श हो, ईटें हो, प्रम्निया ३ हो. पृथिवी को पीजे तुझे न बनावें।" दिशाय नरे पनुस्त हा। जन तेरे लिए कल्याणकारी हो । नदिया भी । अन्तरिक्ष मसाणकारी हो । सब दिमा प्रत्यारामारी हो । उसके लिये इन सब गो अनुन बनाता है। सबको कल्याणगरी बनाता है ।।५।। .
।
का १३, ६.३.६.१.
पितृभेष-निरूपणम्
१७०१
अध प्रयोदश पादमाच्याइष्टकाइपलक्षणाः कृता भवन्ति । याऽएवामूर-
ग्नाविष्टकास्ताइएता यजुपा ताऽउपदधाति तृष्णोमिमा देव चैव तत्पित्र्य च
व्याकरोति ॥६॥
प्रयोदश भवन्ति । प्रयोदश मासा रावत्सर ऋतुम्वेवेनमेत सवत्सरे प्रति-
प्ठाया प्रतिष्ठापयति ॥७॥
पादमाश्यो भवन्ति । प्रतिष्ठा व पाद प्रतिष्ठामेवास्मै करोत्यलक्षणा
भवन्ति तिर-इव व पितरस्तिर-ऽइव तद्यदलक्षण तिर-एव तत्तिर:
करोति ॥८॥
तासामेका मध्ये प्राचोमुपदधाति । सऽमात्मा तिस्र. पुरस्तान्मधरा
हितास्तच्छिरस्तिस्रो दक्षिणतः स दक्षिणः पक्षस्तिस्रऽउत्तरत: सऽउत्तरः पक्ष-
स्तिस्रः पश्चातत्पुच्छ सोऽस्यप पक्षपुच्छवानात्मा यथैवाग्नेस्तथा ॥६॥
अथ प्रदरात्पुरीपमाहर्तवाऽमाह । एतद्धास्याः पित्र्यमनतिरिक्तमोऽअध.
मेव तद्वद्ध, करोत्यस्मिन्नु हैकेऽवान्तर देशे कलात्वा ततोऽन्याहार पन्ति परि-
कृपन्त्यु है के दक्षिणतः पश्चादुत्तरतस्ततोऽम्याहार कुर्वन्ति स यथा कामयेत तथा
कुर्यात् ॥१०॥
तेरह फुट भर की ईटें बिना रेखामो के बनाई जाती है । दे वेदी की ईटो के
र मान होती हैं (केवल भेद इतना हाता है कि वेदी की ईटो मे रेषा होती है ) । उन
(वेदी को ई टो) को यजु मन पढ़कर रखते हैं । इनको गुपके से । इस प्रकार देवकर्म और
पितृकर्म मे भेद होता है ।।६।।
सेरह होती है । यर्प मे तेरह मास होते हैं। इस प्रकार वह इसको ऋतुमो मे मोर
संवत्सर में प्रतिष्ठित करता है ॥७॥
वे फुटभर की होती हैं । फुट (पाद) प्रतिष्ठा है । इस प्रकार उसके लिये प्रतिष्ठा
बनाता है । उन पर लक्षण या रेखायें नहीं होती, क्योकि पितर छिपे हुपे (तिरोभूत) है ।
जो पलक्षण होता है, यह भी तिरोभूत होता है । इस प्रकार जो तिरोभूत है उसको तिमी.
भूत करता है 110
उनमें से एक को मध्य में रसता है सामने का पहलू पूर्व को मोर करके । वह
मात्मा या धड है। तीन मागे को सिर के स्थान में । तीन दाई पोर दायें पक्ष के स्थान
में तीन बाई पोर वार्य पा के स्थान में तीन पोछ पूछ के स्थान मे । इस प्रकार यह
उसका पक्ष और पूछ सहित शरीर बन गया । यह बिकुल वेदी जैसा है ॥६॥
मब पिसौ सोह मे से पुरीप (मिट्टी) मंगाता है । इस प्रकार पितरो का पृथ्वी में
प्रधिक भाग नहीं होने देता मोर न उस (मृतक) के पाप को बढ़ने देता है । कोई-कोई
तो मयान्तर देश (दक्षिण पूर) मे सोदकर वहाँ से लात हैं । कुछ दक्षिण-पश्चिम में ।
फिर उसर की मोर ले जाते है । जैसी इच्छा हो चंसा करे ॥१०॥
१७६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १३.२.३.११.१३ तद्वै न महत्कुर्यात् । नेन्महद करवाणीति यावानुबाहुः पुरुपस्तावत्क्षत्रि- यस्य कुर्यान्मुखदघ्नं ब्राह्मणस्योपस्थदन स्त्रियाऽऊरदघ्नं वैश्यस्याष्ठीबद्दध्म : शूद्रस्यवं वीर्या रातइति ॥११॥ अघोजानु स्वेव कुर्यात् । तथापरस्माऽअवकाशं न करोति तस्य क्रियमाणस्य तेजनोमुत्तरतो धारयन्ति प्रजा ह सा प्रजामेव तदुत्तरतो धारयन्ति तो न न्यस्येद्ध - त्वा वैनामृन्या वा गृहेषुच्छ्रयेत्प्रजामेव तद्ग्रहेपूच्छ्यति ॥ १२॥ कृत्वा यवान्वपति । अयं मे यवयानित्यव काभिः प्रच्छादयति के मेऽसदिति दर्भः प्रच्छादयत्यरूक्षताय ।।१३।। ब्राह्मणम् ॥ ६॥ [८, ३.] ॥॥ वो न बनावे । कही मृतक का पाप न बढ जाय । क्षत्रिय का इतना बड़ा जितना मनुष्य को भुनायें कार को बढ़ाकर होता है । ब्राह्मण का मुंह तक, स्त्री का कमर तक, बंश्य का नाप तक, गूद का घुटने तक ! क्योकि इनका पराक्रम इतना ही है ॥११॥ जानु के नीचे तक वनावे । इस प्रकार दूसरे के लिये स्थान नहीं छोड़ता । जब वह श्मशान बनाया जा रहा हो उसके उत्तर की पोर एक पास का बंडल उठाते प्रजा है। इस प्रकार मृतक की सन्तान को ऊपर उठाते हैं । उसको लाकर या उठाकर फेंकन दे, घर मे रखो । इस प्रकार घर में प्रजा को रखता है ।।१२।। इसको बनाकर वह जो बोता है, जिससे मेरे पाप को “यवय" अर्थात् दूर करें"। 'मवका' वृक्ष से ककता है कि "मेरे लिये 'क' या सुख हो" । दर्भ पास से ककता है कि रूक्ष (रूखापन ) न हो ॥१३॥ पितृमेधनिरूपणम् (४) अध्याय ८वाह्मण १ मर्थनच कुभि-परिरिगहन्ति । पासासं पुरस्ता ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्मपुरो- गवमेन स्वर्ग लोकं गमयति शमीमयमुत्तरतः द मेऽसदिति वारणं पश्चादपं मे वारयाताऽइति वृषराङकुदक्षिणतोऽपस्यवानत्ययाय ॥१॥ पर रोकु या सुटिया गाउते हैं. सामने पलाश को । पलाश ब्रह्म है । इस प्रकार बहा को पगमा करके उसको स्वर्ग मेजता है । उत्तर की भोर धमो की, कि मुझे '' या शान्ति हो। पोधे वरण की कि उसका पाप दूर हो जाय । दई मोर वृष वृक्ष की जिराये पाप मागेन बड़े ॥
का० १३.८.४.२-४ पितृमेध-निरूपणम् १७६१ मथ दक्षिणतः परियने सनन्ति । ते क्षीरेण चोदकेन च पूरयन्ति ते हैनम- मुस्मिल्लोकेऽक्षिते कल्येऽउपधावतः सप्तोत्तरतस्ताउदकैन पूरयन्ति न ह वै सप्त सवन्तीरघमत्येतुमर्हत्यघस्यैवानत्ययाय ॥२॥ अश्मनस्त्रीस्त्रीन्प्रफिरन्ति। ताऽअभ्युतरत्त्यश्मन्बती रोयते सरभध्व- मुत्तिष्ठत प्रतरत सखायः । मत्रा जहीमोऽशिवा येऽप्रसञ्चिवान्वयमुत्तरेमाभि वाजानिति यथैव यजुस्तया बन्धुः ।।३।। अपामार्गरपमृजते। अधमेव तदपमृजतेऽपापमप किल्विषमप कृत्यामपो रपः । अपामार्ग त्वमस्मदप दुःप्वय सुवेति यथैव यजस्तया बन्धः ॥४॥ यत्रोदकं भवति तत्स्नान्ति । सुमिविया नऽप्रापऽओपघयः सन्स्वित्यज- लिनाऽपउपाचति वो वाऽआपो व गवतन्मित्रय कुरुते दुमिनियास्तस्म दाहिनी मोर दो व या टेडी साइयाँ खोदते है, उसमे दूध और जल भरते हैं । ये दो प्रक्षय कुलियों हैं जो उस लोक मे बहतो हैं । वाई पोर सात खोदते हैं। और उनको पानी से भरते हैं कि पाप मागे न बढ़े। क्योकि पाप सात नदियों से पार नहीं जाता ॥२॥ इन (बाई खाइयो मे) तीन-तीन पत्थर डालते हैं। और उनको तरते हैं । इस मत्र वृक्ष मश्मन्बती दीयते सरमध्वमुत्तिष्ठत प्रतरता सखायः । मथा जहीमोऽशिवा ये प्रसञ्छियान्वयमुप्तरेमाभिवाजान् ॥ (यजु. ३५३१०. १० ५३१८) है मित्रो ! पत्थर वाला तैर रहा है। राभले रहो । उठो, तरो, प्रकल्याणकारी पात्मामो को हम यहाँ पीछे छोड़ते हैं, मोर कल्याणकारी मन्नो तक तैर कर जाते हैं ॥३॥ मपामार्ग से अपने को शुद्ध करते हैं । इससे वे पाप से छूटते हैं (मप+मज) इस मय को पढ़के :- अपाघमप किल्बिषमप कुत्यामपोरपः । मपामार्ग स्वमस्मदप दुःप्वयं सुव ।। (यजु० ३०११) "हे अपामार्ग ! तू पाप, दोष, पुरे कर्म, दुर्बलता तथा बुरे स्वप्न को हमसे दूर कर" मर्थ स्पष्ट है ॥४॥ जहा पानी होता है वहाँ नहाते हैं। सुमिनिया न मापः मोषधयः सन्तु । (यजु• ३५०१२) "जल भोर मोषधि हमारे मित्र हो"। मजलि मे पानी भरता है । पानी वय है । इस प्रकार वच से मित्रता करता है । दुभित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान देष्टि य च वय द्विष्मः । (यजुः ३श१२) "उनके लिये सब हो जिनसे हम देष करते हैं, या जो हम से टेप करते हैं।
(७६२ माम्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १३.६.४.५.. सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि य च वय द्विष्मइति यामस्य दिश द्वेष्यः स्यात्तां दिश परा. सिञ्चेतनव त पराभावयति ।।५।। स यदि स्थावराऽनापो भवन्ति । स्थापयन्त्येषां पाप्मानमय यदि वहन्ति वहन्त्येवपा पाप्मान स्नास्वाऽड्तानि वासासि परिघायानडुहः पुच्छमन्वार- म्पायन्त्याग्नेयो वाऽयनड्वानग्नि मुग्याइएव तपितृलोकाज्जीवलोकमन्यायन्त्यथो. अग्नि पथोऽनिवोढा सएनाननिवहति ।।६।। उद्वय तमससरोति । एतामृन जपन्तो यन्ति तत्तमसः पितृलोकादादित्य ज्योतिरम्यायन्ति तेभ्यऽआगतेभ्यप्राजनाभ्यञ्जने प्रयच्छन्त्येप ह मानुषो- ऽलङ्कारस्तेनैव त मृत्युमन्तर्दधते ॥७il अथ गृहेप्वग्नि समाधाय । वारणान्परिधीन्परिधाय वारणेन स वेगा- ग्नयऽ प्रायुष्मतऽपाहुति जुहोत्यग्निर्वाऽपायुप्मानायुपऽईप्टे तमेवैभ्यऽमायुर्याच- त्यग्नऽनायूपि पवसऽइति पुरोऽनुवाक्याभाजनम् ॥६।। - :- जिस दिशा में उसका शत्रु रहता है उस दिशा मे उसको फेंकता है और इस प्रकार उसको पराजित करता है ।।१।। गदि वह जम ठहरा हुपा हो तो (नहाने वालो के) पापो को ठहरा देगा और यदि बहता हुमा हो तो वहा देगा । स्नान करके बिना धुले हुये कपको को पहनकर बैल की पूछ पकडकर पर प्राते हैं । वैल अग्नि का है । इस प्रकार पग्नि मुख होकर वे पितलोक से जीवलोक में अाते हैं। पग्नि हो मार्ग में नेता है। प्रग्नि ही इनको से जाता है । (शायद पजु० ३५४१३ का जप भी हो, परन्तु यहाँ लिखा नहीं है) ॥६॥ थे इस मत्र को पढकर (घर को प्रोर) प्राते हैं उद्वय तमसपरि सः पश्यन्त उत्तरम् । देव देवत्रा मूर्यमगन्म ज्योतिरुतमम् ।। (यजु० ३५॥१४॥ प्रन्धकार अर्थात् पितृतोक से उसकार प्रवाशमय पादिस्य की पोर पाते हैं। जब देते हैं तो उनको प्ररन मोर म्हावर (बांस के लिये पजन प्रौर पर के लिये हावर) दिये जाते हैं । ये मनुष्यों के प्रकार हैं। इनमे ये म्पने स मृत्यु को दूर रखते हैं ॥७॥ धव घरो मे पग्नि प्राधार करके वरण वृक्ष की परिधियों रसता है और वरए के हो व वा से 'अग्नि-प्रायुधमत' के लिये प्राइमियाँ देता है। प्रायु के कार अग्नि-पायुप्मत पा पधिकार है। वह उसी से (यजमान के परिवार की) प्रायु के लिये प्रार्थना करता है। इस पर से:- पग्ने प्रापि पदम प्रामुवोमिष व नः ......... (यजु० ३५१६) यह पुगेनुवारय है ।।८।।
की. १३.६.४.३.११ पितृमेध-निरूपणम् १७६३ अथ होति । अायुष्मानग्ने हविषां वृधानो घृतप्रतीको घृतयोनिरेधि । घृतं पीत्वा मधु चाफ गव्यं पितेव पुत्रमभिरक्षतादिमान्तस्वाहेति यथैव नानभिरक्षेद्यथा- ऽभिगोपायेदेवमेतदाह ॥९॥ तस्य पुराणोऽनड्वान्दक्षिणा । पुराणा यवाः पुराण्यासन्दी सोपवहगपा ऽन्वादिष्टा दक्षिणा कामं यथाथद्ध भूयसीदद्यादिति न्यग्निचितः ॥१०॥ अथानग्निचितः । एतदेव भूमिजोषणमेतरसमान कर्म यदन्यदग्निकर्मणः कुर्यादाहिताग्ने: शर्कराऽइत्यु हैकऽमाहुर्याइएवामूसन्याधेयशर्करास्ताऽएताऽइति न तथा कुर्यादित्येकऽईश्वरो हैताऽपनग्निचित सतप्तोरिति स यथा कामयेत तथा कुर्यात् ॥११॥ मर्यादायाऽएब लोष्टमाहृत्य । अन्तरेण निदधातीम जीवेभ्यः परिधि दधामि मैपां नु गादपरोऽअर्थमेतम् । शत जोवन्तु शरदः पुरूचीरन्तमत्यु दधतां पर्वतेनेति जीवेभ्यश्चर्वतो पितृभ्यश्च मर्यादां करोत्यमम्भेदाय तस्मादु हेतज्जीवाश्च पितर- अब वह इरा मप्र से प्राहुति देता है :- मायुष्मानने हविषा वृधानो घृतप्रतीको धुनयोनिरधि । घृतं पीत्वा मधु चारु गव्यं पितेव पुत्रमभिरक्षतादिमान स्वाहा । (यजु० ३५४१५) यह इसलिये कहता है कि इन लोगों की रक्षा पग्नि करे ।।६।। इस को दक्षिणा है यूडा बैल । पुराने जो, पुरानी चौकी गहीदार । यह नियत दक्षिणा है, मधिक चाहे तो अधिक देवे । यह उसके विषय मे है जिसने मग्नि-चयन किया हो, (मर्थात् यश किया हो) ॥१०॥ जो मम्निचित् नही है, उसके लिये भूमि को खोज उसी प्रकार से है, पार कर्म भी समान हैं । केवल वेदी नहीं बनाई जाती। कुछ लोग कहते हैं कि प्राहिताग्नि पुरुष के लिये (ईटो के बजाय) ककर इसममाल करे । यह तो वही है जो मग्नि-प्राधेम के हैं।" कुछ सोग कहते हैं कि ऐसा न करना चाहिये, क्योकि जो मग्निचित् नहीं है, उसके लिये यह भारी होगा। परन्तु जैसा चाहे करे ।।११॥ सीमा से ढेला लाकर गांव और श्मशान के बीच में स्थापित करता है । इस मंच से :- इम जी पेभ्यः परिधि दयामि मैषा नु गादपरो अर्थमेतम् । मातं जीवन शरदः पुरुचोरन्त स्यु' दधता पर्वतेन ॥ (यजु० ३५५१५) में इसको जीवितो के लिये परिधि बनाता हूं, कि कोई पोर जीवित उधर न जाय। सो वर्ष तक जीव, मौर मृत्यु को पहाड़ के द्वारा अपने से दूर करें"।
मान्दिनीये शतपयवाह्मणे का० १३६४१२ श्च न सदृश्यन्ते ॥१२॥ ब्राह्मणम् ॥७॥ [८. ४.] चतुर्थः प्रपाठकः ॥ कण्डिका- सख्या १०० ॥॥ इति अष्टमोऽध्यायः समाप्त: [६१.[॥ मस्मिन्काण्डे कण्डिकासख्या ४३२ ॥ ॥ इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणेऽश्वमेघनाम त्रयोदश काण्ड समाप्तम् ।। १३॥ इसको जीवित प्रौर पितृलोक के बीच मे सीमा बनाता है। जिससे मिल न जाय । पौर न जीवित तथा पितर एक दूसरे को देख सकें ॥१२॥ माध्यन्दिनीय शतपथवाह्मण की श्रीमत् प० गगाप्रसाद उपाध्यायकृत "रल कुमारी दीपिका" भापा व्याख्या का मश्वमेघनाम प्रयोदशकाण्ड समाप्त हुआ।
त्रयोदश-काण्ड
प्रपाठक
कण्डिका सख्या
१०५
प्रथम [१३२६]
द्वितीय {१३४२]
तृतीय {१३५४]
चतुर्थ [१३८४]
१००
४३२
पूर्व के काण्डो का योग ६३९७
पूर्णयोग ६८२६
मुश्क--पपश्री प्रकाशन एण्ड प्रिंटर्स १२-चमेलियन रोर, दिल्ली ।
चतुर्दश काण्ड अथोपनिपन्नाम चतुर्दश काण्डम
धर्मोपक्रमः
अध्याय १--ब्राह्मण १
पो३म् । देवा ह वै मन्त्र निषेदुः । अग्निरिन्द्रः सोमो मखो विष्णुविश्वे-
देवाऽप्रन्यवाश्विभ्याम् ॥१॥
तेपां कुरुक्षेत्र देवयजनमास । तस्मादाहुः कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनमिति
तस्माद्या क्व च कुरुक्षेत्रस्य निगच्छति तदेव मन्यनऽइद देवपजनमिति तद्धि
देवाना देवयजनम् ।।२।।
ताप्रासत । श्रिय गच्छेम यश: स्यामान्नादा: स्यामेति तथोऽएवेमे सत्य-
मासते थिय गच्छेम यश: स्यामानादा स्यामनि ॥३॥
ते होचुः । यो न श्रमेण तपसा श्रद्धया यज्ञेनाहुतिभिर्यज्ञस्योद्दच पूर्वोऽत्र-
गच्छात्स नः श्रेष्ठोऽपत्तदु नः सर्वेपाछ सहेति तथेति ॥४||
तद्विष्णुः थमः प्राप। स देवाना श्रेष्ठोऽभवत्तस्मादाहुविष्णुर्देवाना
थष्ठऽदति ॥५॥
दोनो प्रश्वितो को छोड़कर अन्य देवताप्रो ने सघ (यज्ञ) रचा । अर्थात् पग्नि,
इन्द्र, सोम, मस, विष्णु तथा विश्वेदेवों ने ॥१॥
कुरुक्षेत्र उनका यज्ञ स्थान था। इसीलिय कहावत है कि कुरुक्षेन देवो का यज्ञ-
स्थान है । इसीलिये जब कोई कुरुक्षेत्र में बसता है तो वह समझता है कि यह देवो का
यज्ञ-स्थान है । क्योंकि वह देवो का यज्ञ स्थान था ।।२।।
उन्होने यज्ञ किया कि हम श्रीमान् हो जाय यशस्वी हो जाय, पन्न के खाने वाले
हो जाय । इसी प्रकार ये लोग भी सत्र रचते हैं कि हमको धी प्राप्त हो, हम यशस्वी हो
जाय । मन्नाद हो जाय ॥३॥
वे बोले, "हम में से जो श्रम, तप श्रद्धा, यत, पाहुतियो द्वारा यज्ञ को पहले पूर्ण
कर लेगा वह हम में सबसे श्रेष्ठ और हम सबका सायो हो जायेगा।' उन्होने कहा,
"अच्छा",
विष्ण ने सपने पहले या पूर्ण किया । वह देशो मे श्रेष्ठ हो गया । इसलिये
कहते हैं कि विष्णु देशो मे सर्पयेष्ठ है ॥५॥
न १८.. माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का १४, १.१.६.१ स यः स विष्णुर्यज्ञः स: । स य: स यज्ञोऽसौ सऽग्रादित्यस्तदं यशो विष्णुनं शशाक संयन्तु तदिदमप्येतहि नैव सर्वऽइव यशः शक्नोति सयन्तुम् ॥६॥ स तिसूधन्वमादायापचक्राम । स धनुराा शिरऽउपस्तभ्य तस्थौ तं देवा- ऽअनभिष्णुवन्तः समन्तं परिष्यविशन्त [1७॥ ता ह वनय ऊचः । इमा वं वनयो यदुपदीका योऽस्य ज्यामप्यद्यात्कि- मस्मै प्रयच्छतेत्यन्नाद्यमस्मै प्रयच्छेमापि धन्वन्नमोऽधिगच्छेतथाऽस्मै सर्वमन्नायं प्रयच्छेमेति तथेति || तस्योपारासृत्य । ज्यामपि जस्तस्या छिन्नायां धनुराल्यो विस्फुरन्त्यो विष्णोः शिरः प्रचिच्छिदतुः || त डिति पपात । तत्सतित्वाऽसावादित्योऽभवदथेतरः प्राङेव प्रावृज्यत सद्यतित्यपतत्तस्माद्धर्मोऽथ यत्प्रावृज्यत तस्मात्प्रवयः ॥१०॥ ते देवाअव वन् । महान्यत नो वीरोऽपादीति तस्मान्महावीरस्तस्य यो सो व्यक्षरत पाणिभिः सममृजम्तस्मात्सम्राट् ॥११॥ त देवाऽअभ्यसृज्यन्त । यथा वित्ति वेस्यमानाऽएवं तमिन्द्रः प्रथमः प्राप यह जो विष्णु है वह यज्ञ है और जो यज्ञ है वह प्रादित्य है, परन्तु विप्रा इस यश को रायत न कर सका । इसी प्रकार अब भी सब कोई इस यश को संयत करने मे समर्थ नहीं है ॥६॥ बह तीन सिरो सहित पनुप लेकर चला । वह धनुप के सहारे सिर रखकर खड़ा हुमा । देव उस पर प्राकमण करने में असमर्थ होकर उसके चारो मोर बैठ गये ।।७।। चीटियो ने कहा, यह उपदोका चीटो थी :-जो इसको डोरी को काट डाले उसको । तुम क्या दोगे?" “उसके लिये अन्न देगे । वह रेगिस्तान मे भी जल पा जायगा । {म उसको सब प्रकार के भोजन का प्रानन्द देंगे।' वे बोली "प्रच्या" ut उसके पास जाकर उन्होंने उस के धनुष को डोरी काट डाली। जब वह डोरी कटी सो धनुप के सिरे उछल गये और विष्णु श सिर कट गया । यइ 'पह" ऐसा न करक गिर पड़ा और गिर कर प्रादित्य बन गया । शेप पारीर पूर्व को पोर जा पडा । और 'पद शब्द करके गिरा । इरासे धर्म (धा) हुई। चूकि यह पड़ा रहा (प्रवृश्य) इसलिये यह 'प्रवर्य' हा ॥१०॥ देव बोले, “हमारा बड़ा दोर गिर पड़ा।" इमलिग 'महावीर' नाम पड़ा (पात्र पा) । वो उमका स बहा उसको उन्होने हायो से पोक लिया ("संमजु) इसलिये सम्राट् (सोम राजा का) नाम पडा ॥११॥ देव उसके पास दौड़े। जमे था के इच्छुक दौडते हैं। इन्द्र पहले पहुंचा । वह उससे मग-पग से चिपट गया और उसको घेर लिया। घर लेने से वह उसका यश बन
का० १४.१.१.१२.१६
घमोपक्रमः
१८०१
तमन्यगमनु न्यपद्यत तं पर्यगृहात्त परिगृह्य दं यशोऽभयद्यदिदमिन्द्रो यशो यशो
ह भवति याएवं वेद ।।१२॥
सऽऽएव मनः स विष्णुः । तनऽइन्द्रो मखवानभवन्मसवान्ह व तं
घवा नित्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवाः ।।१६।।
ताभ्यो वमीभ्योऽन्नाद्यं प्रायच्छन् । प्रापो. वे सर्वमन्न ताभित्दमभिक्नूय-
मिवादन्ति यदिद किंचादन्ति ॥१४॥
प्रथेम विष्णुयशंधा व्यभजन्त । वसवः प्रात:सवन रुद्रा माध्य-
दिन सवनमादित्यास्तृतीयसवनम् ॥१५॥
अग्निः प्रात:सवनम् । इन्द्रो माध्यन्दिन। सवन विश्वेदेवास्तृतीयसव-
नम् ॥१६॥
गायत्री प्रात.सयनम् । त्रिष्टुम्माध्यन्दिन सवन जगती तृतीयसवनं
तेनापशी यशेन देवाऽन्तः थाम्यन्तश्चेरुः ॥१७।।
दध्यड ह वाऽप्राथर्वणः । एत७ शुक्रमेत यज्ञं विदां चकार यथा-यथैतद्य-
शस्य शिरः प्रतिधीयते ययंप कृत्स्नो यज्ञो भवति ॥१८॥
स हेन्द्र णोक्त प्रास। एतं चेदन्यस्माऽप्रनुन यास्तताएव ते शिरविछन्द्या-
मिति ॥१९॥
गया । जो इस रहस्य को जानता है वह उस यश का भागी होता है जो इन्द्र को प्राप्त
है ॥१२॥
मख यही है जो विष्णु । इसलिये इन्द्र मखवा हो गया । मखवा का परोक्ष रूप
मघवा है । देव परोक्षप्रिय होते हैं ॥१३॥
उन्होने उन चीटिगे को पन्न का मानन्द दिया। परन्तु जल हो सब अन्न है।
यहा जो कुछ साते हैं जल से गीला करके ही खाते हैं ।।१४।।
इस विष्णु या यज्ञ को देवो ने तीन भागो मे याटा । वसु पो ने प्रात:सवन किया,
रुद्रो ने दापहर का सवन, पौर प्रादित्यो ने साकाल का सवन ॥१५||
प्रम्नि ने प्रातःसवन लिया । इन्द्र ने दोपहर का सपन पौर विश्वेदेवो ने तीसरा
सवन ॥१६॥
गायत्री पहला सवन है, विप्दुप दोपहर का सपन पार जगती तीसरा सवन ।
उस दिना सिर के यज के लिये देव पूजा तथा प्रम करते रहे ।।१७।।
दबङ् प्राथणं इस गुरु या पत्र को जानता था, कि किस प्रकार सिर फिर
जुड़े किस प्रकार यश पूरा हो ॥१८॥
इन्द्र ने उससे कहा, "यदि तू इसको किसी और को बतायेगा तो तेरा सिर कार
गा" ॥१६॥
. १८०२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे जा. १४.१.१.२०-२४ तदु हाश्विनोरनुश्रुतमास । दध्य क ह वाऽनाथर्वगाएत शुक्रमेतं यज्ञं वेद यथा-धर्थतद्यज्ञस्य सिर: प्रतिघीयते यर्थप कृत्स्नो यज्ञो भवति ॥२०॥ तो हैत्योचतुः । उप त्वाऽयावेति किमनुवक्ष्यमाणावित्येत शुझमेतं यज्ञ यथा यथैतद्यज्ञस्य.शिर, प्रतिधीयते यथेष कृत्स्नो यज्ञो भवतीति ॥२१॥ स होवाच । इन्द्रेण वाऽ उक्तोऽस्म्येत चेदन्यस्माऽनय यास्तत एव ते शिर- श्चिन्यामिति नस्मा विभेमि यद मे स शिरो न छिन्द्यान्न वामुगनेप्यऽइति ।।२।। तो होचतुः । मावा त्वा तस्मात्त्रास्यावहे इत्ति कय मा नारयेथेऽइति यदा नाऽउपनेष्य सेऽथ ते शिरश्चित्त्वाऽन्य नापनिधास्यावोऽयाश्वस्य शिरऽआहृत्य तत्ते प्रतिधारयावस्तेन नावनुवक्ष्यसि स यदा नावनवक्ष्यस्यथ ते तदिन्द्रः शिरश्छ- स्यत्यथ ते स्व. शिरऽभाहृत्य तत्तै प्रतिधास्यावऽइति तथेति ॥२३॥ तो होपनिन्ये । तौ यदोपनिन्येऽथास्य शिरश्छित्वाऽन्यत्रापनिदधतुरथाश्वस्य शिरऽग्राहृत्य तद्धास्य प्रतिदधतुस्तेन हाम्यामनूवाच स यदाभ्यामनूवाचाथास्य तदिन्द्रः शिरश्चिच्छेदाथास्य स्व० शिरऽपाहृत्य तद्धास्य प्रतिदधतुः ।।२४।। तस्मादेत पिरणाऽभ्यनूक्तम् । दध्यङ् ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शो अश्विनो ने यह बात सुनी । दध्या प्राथवर्ण इस शुक मा यज्ञ को जानता है कि कैसे सिर फिर पुडे पोर यज्ञ पूग हो ॥२०॥ ने दोतो उसके पास जाकर बोले “हम दोनो तुम्हारे शिष्य होगे ।" "क्या सीखोगे?' वे बोले, "यह शुक, यह यज्ञ, अर्थात् सिर फिर कैसे जुडे और यज्ञ कैसे पूर्ण हो" ॥२१॥ उसने कहा, 'इन्द्र ने कहा है कि यदि इसको किसी धौर को बतायोगे तो तुम्हारा सिर कार न मा । मुझे भय है कि मेरा सिर न काट ले, इसलिये मैं तुम दोनों को नहीं बतलाने का ॥२२॥ उन दोनो ने उत्तर दिया, "हम दोनो तुझको उपसे बचा लेंगे" । उमने पूछा, "तुम दोनो मुझे कैसे वायोगे." वे बोले, “जव तुम हमको अपना शिष्य बना लोगे तो हम तुम्हारा सिर काटकर अन्यत्र रख देंगे और घोडे का सिर लाकर तुम्हारे कार रख देंगे उसे तुम सिखा देना । जब तुम सिम्बा पुकोगे तो इन्द्र तुम्हारा सिर काट लेगा । हम तुम्हारा सिर लाकर फिर जोड दो" उसने कहा, "यच्छा" ॥२३॥ उसने उनका उपनयन कर दिया । जब उसने उनका उपनयन कर दिया तो उन्होने उसका सिर काटकर अन्यन्त्र रख दिया । धौर घोड़े का सिर नाकर उसके ऊपर रख दिया । उससे उसने उनमो शिक्षा दी। जब वह शिक्षा दे या तो इन्द्र ने उसका सिर काट लिए । उन्होंने उसबा पपना सिर लाकर उस पर रख दिया ॥२४॥ इसी विषय में ऋग्वेद में कहा है :- दध्यड, ह यन् मध्याथवंणो वामश्वस्त शीपर्णी प्र यदोमुवाच (ऋ० १।११।१२) "
का० १४. १. १. २५-३१
पॉपक्रमः
१८०३
प्र यदीमुवाचेत्ययत तदुवाचेति हैवैतर्युक्तम् ॥२५॥
तन्न सर्वस्माऽननुब यात् । एनस्य हि तदयो नेन्मऽइन्द्रः शिरश्छिनददिति
योऽन्वेव ज्ञातस्तस्मै श्रू यादथ योऽनूचानोऽय योऽस्य प्रियः स्यान्न त्वेव सवस्मा-
ऽइव ॥२६॥
सवत्सरवासिनेऽनुययात् । एप वै सवत्सगे यऽएप तपत्येषऽउ प्रवर्य-
स्तदेतमेवतत्प्रीणाति तस्मात्सवत्सरवासिनेऽनुव यात् ॥२७॥
तिस्रो रानीबत चरति । यो वाऽऋतवः सवत्सरस्य संवत्सर एप
याएप तपत्येपऽउ प्रवर्यस्तदेतमेवैतत्प्रोणाति तस्मात्तिनो रायोत चरति ।।२।।
तप्तमाचामति । तपस्व्यनुववाऽन्त्यमासाश्यनुव ते
तपस्व्यनुवा-
ऽइति ॥२९॥
.
अमृण्मयपायो। अस्ति वाऽनास्या ससृष्टामिव यदस्यामनृत वदति
तस्मादमृण्मयपायी ॥३०॥
अशद्रोच्छिष्टो । एप व धर्मों यऽएष तपति सैपा धीः सत्य ज्योतिरनता
स्यो शूद्रः श्वा कृष्ण: शकुनिस्तानि न प्रक्षेत नेच्छिय च पाप्मान च नेज्योतिश्च
तमश्च नेत्सत्यान्ते स सजानीति ॥३१॥
"दध्यङ् प्रथा ने तुम दोनो को घोडे के सिर से इस मीठी शिक्षा का दान
किया।"
स्वच्छन्दता से यह शिक्षा दी । यह उसका माथय है ॥२५॥
यह विद्या हर एक को न बतावे । यह पाप है और यही इन्द्र इसका सिरन
काट ले । उसी को शिक्षा दे जो परिचित हो, वेदज्ञ हो, जो प्रिय हो । और किसी को
नहीं ॥२॥
उसी को सिखावे जो सवरसर भर उसका शिष रहे। क्योकि सवत्सर वह है जो
। पता है (सूर्य) । वही सूर्य प्रवर्य है। उसी को इस प्रकार प्रसन्न करता है । इसलिये
सवरसरवासी (साल भर तक शिष्य रहने वाले) को सिखावे ॥२७॥
वीन रात नत करे। सवत्सर में तीन ऋतुयें होती हैं । सवत्सर यह है जो तपता
है (सूर्य)। यह सूर्य ही प्रवयं है । इस प्रकार उसी को प्रसन्न करता है। इसलिये तीन
रात प्रत करता है ॥२८॥
गर्म पानी पीता है । "तपस्वी होकर सिखाऊगा" । मास न खाकर सिखाता है कि
तपस्वी होकर सिखाऊगा।" ।।२।।
मिट्टी के बर्तन मे नही पोता 1 गो इस पृथ्वी पर झूठ बोलता है वह झूठ मिट्टी से
मिल जाता है, इसलिये वह मिट्टी के बर्तन मे नहीं पीता ॥३०॥
शूद्र और उच्छिष्ट का स्पर्श नहीं करता। वह जो तपता है यह धर्म है, वह श्री है,
सत्य है, ज्योति है । स्त्री, यूद, कुत्ता मोर कोआ अनुत हैं । उनको न देखे कि कही श्री
मोर पाप, प्रकारा मोर मन्धकार, सत्य और झूठ को मिला न देव ॥३१॥
.
१८०४
माध्यन्दिनीये शतपत्राह्मणे का० १४.१.१.३२.३३
प्रथप वाय यशः । यऽप तपति तद्यत्तदादित्यो यशो यत्रो हैव तयशस्त-
पत्तद्यज्ञो यशो यजमानो हैव तयशस्नयत्तद्यजमानो यशऽऋत्विजो हैव तद्यशरत-
द्यत्तदृत्विजो यशो दक्षिणा हैव तयशस्तस्माद्यामस्मं दक्षिणामानयेयुन ता
ऽइत्सद्योऽन्यस्माऽप्रतिदिशेन्नेद्य मेद यशऽनागस्तत्सद्योऽन्यस्माऽप्रतिदिशानीति श्वो
वैव भूते यहे वा तदात्म येवतयश वृत्वा यदेव तद्भवति तत्सद्ददाति हिरण्य
गावासोऽश्व वा ॥३२॥
प्रथैतद्वै। मायुरेतज्ज्योति. प्रविशति य एतमनु वा ब्रूते भक्षयति वा
तस्य व्रतचर्या नातपति प्रच्छादयेत नेदेतस्मातिरोऽसानोति नातपति निष्ठीवेन्ने-
देतमभिनिष्ठीवानोति नातपति प्रस्रावयेत नेदेतगभिप्रस्रावयाऽइति यावद्वाऽएष-
आतपति तावानेष नेदेतमेतैहिनसानीत्यवज्योत्य रात्रावश्नीयात्तदेतदस्य रूप
क्यिते य एष तपति तदु होवाचासुरिरेष७ ह वै देवा व्रत चरन्ति यत्सत्य
तस्मादु सत्यमेव वदेत् ॥३३॥ ब्राह्मणम् ॥१॥
यह जो तपता है वह या है । यश जो ग्रादित्य या यम है वह पा है । यह जो
यश या यज्ञ है यह यजमान है । यह जो यश या यजमान है वह ऋत्विज है । यह जो यश या
ऋविज बह दक्षिणा है । इसनिये जो बुध दक्षिणा वह उसको देवें उसको वह उसी दिन
तो किसी को द ही न कि कही जा यम उसके पास पाया है उसे दूसरे को दे देवे। दूसरे
दिन या दो दिन पीछे । इस प्रकार वह यश को घना बनाकर दूसरे को देता है-स्वर्ण,
गाप, वस्त्र या घोडा॥३२॥
जो इस (अदम्य ) नो सिखाता है या उसम भाग लता है, वह मायु या ज्योति
में प्रवेश करता है । उसको यतचर्या इस प्रकार है। धूप मे कपडा न घाउ कि कही सूर्य
से तिरोभून न हो जाय । सूप क चमकते यूके न, कि कहीं सूर्य पर न पूक पडे । पेशाव
न करे कि कही मूर्य पर पेशाव न पडे । सूय जबतक चलता है उस समय तक बडा है।
'कही मैं इन कामो द्वारा उसको हानि न पहुँचाऊ', यह समझकर वह दीपक जलाकर
रात में खाये, क्योति दीपक उस सूर्य का रूप है । इस विषय मे सासुरि का कयन था।
दर एक वन मध्य रखते हैं अर्थात् सत्य ' इसलिय सत्य हो वोले ! ॥३३॥
प्रवर्यः अध्याय ?--ब्राह्मण २ सवै साम्भारान्तमम्भरति । स यद्वाऽएनानित्था नेत्याच्च सम्भरति तत्सम्भाराणा सम्भा रत्व स वै यत्र-यत्र यज्ञस्य त्यक्त ततस्तत: सम्भ- रति ॥१॥ कृष्णाजिन सम्भरति । यज्ञो वे कृष्णाजिन गज्ञऽएवैनमेतत्सम्भरति लोमतश्छन्दासि पै लोमानि छन्दः स्वेवनभेतत्सम्भरत्युत्तरताउदीची हि मनुष्याणां दिक्प्राचीन ग्रीवे तद्धि देवया ॥२॥ अत्र या । वषो वा:अभियं वै पजो वीर्येगवेनमेतत्समर्थयति कृत्स्नं करोति ॥३॥ प्रौदुम्बगे भवति । ऊर्वे रसउदुम्बरऊर्जेवेनमेतद्रसेन समर्धयति वृत्स्नं करोति ॥४॥ प्रथो वैकड़ती। प्रजापलियाँ प्रथमामाहुतिमजुहोत्स हुत्वा यत्र न्यमुष्ट अब वह (महावीर पाप को) सामग्री पर्यात सभारी को जुटाता है । इयर से, उपर से, इकट्ठा करते हैं (स + भरति) इसलिये उनको सभार कहते हैं । जहा जहाँ यश की तैयारी करनी है वह!-वहाँ राभागे को जुटाता है ॥१॥ काले मृगचर्म को तैयार करता है। काला मुगपर्म यज्ञ है । इस प्रकार यश से उसको सम्पन्न करता है । उग चर्म पर लोम (बाल) होते हैं । छन्द लोम हैं। इस प्रकार उसको छन्दो से तयार करता है । उस मृगचर्म को उत्तर की दिशा मे फैनाता है, क्योकि मनुष्यो की दिशा उतर है । पूर्व की प्रोर गर्दन रहे । क्योकि पूर्व है देवो की दिशा ॥२॥ मध्रि या सुरपी से (मिट्टी खोदता है} । खुली वय है। वीर्य वय है । इस प्रकार चौर्य के द्वारा उसको बढ़ाता है पूरा करता है ॥३॥ यह खुरपी उदुम्बर को होती है । उदुम्बर ऊर्ज है, रस है। इसको अर्ज भोर रस से पढ़ाता तथा पूर्ण करता है ॥४॥ या विककत लकडी की। प्रजापति ने जो पहली माहुति दी थी उसको देकर जहाँ .
१८०६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां.१४.१.२.५-८ ततो विकतः समभवद्यज्ञो वाऽपाहुलियतो विकतो यशेनैवैनमेतत्समध्यति कृत्स्नं करोति ॥५॥ अरनिमानी भवति । वाहुर्वाधरनिर्वाहुनो वै वोयं क्रियते वीर्यसंमितव तद्भवति वीर्येण वैनमेतत्ससर्धयति कृत्स्न करोनि ॥६॥ तामादत्ते । देवस्य त्वा सवितु. प्रमवेऽश्विनोर्वाहुम्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नारिग्सोत्यसावेव बन्धुः ।।७।। ता सव्ये पाणो कृत्वा । दक्षिणेनाभिमृश्य जपति युञ्जते मनऽ उत्त युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य वहतो विपश्चितः। वि होना दधे वयुनाविदेकऽइन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिरित्यसावेव बन्धुः ।।८।। अथ मृत्पिपई परिगृह्णाति । अभ्रया च दक्षिणतो हस्तेन च हस्तेनेवोत्तरतो देवो द्यावापृथिवीऽहति यशस्य शीर्षच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरत्सऽइमे द्यावापृथिवी. ऽप्रगच्छद्यन्मृदिय तद्यदापोऽसो तन्मृदभापां च महायोगः कृता भवन्ति तेनैवैन- हाथ धोये थे वहाँ विककत उत्पन्न हुआ। पन ही आहुति है । यज्ञ विककत है । इस प्रकार यज्ञ से ही उसका बढाता है । यन से पूर्ण करता है ।।५।। हाथभर की होती है। भुजा हाथ की माप (परनि) है । बाहु से ही पराक्रम किये जाते हैं । इस प्रकार यह खुरपी पराक्रम युक्त है । पराकम से उसको बढाता है पूर्ण करता है ॥६॥ उसको इस मन रो लेता है देवस्य त्वा सवितु. प्रसवे भवनोटिभ्यो पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नारिरसि । देव सविता की प्रेरणा पर अग्यितो को भुजाभो से, पूपा के हाथो से मैं तुझको लेता है। तू नारी है। इसका फल वही है I उसको बायें हाथ में लेकर दायें हाथ से छूना है और इस मत्र से जाप करता १ (यजु० ३७१) . ५ . युजते मन उत युनते थियो विधा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होगा दधे वयु- नाविदेक इन मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः । (पर्नु० ३७४२) ... 'विप्र होता लोग जानी र विप्र के मन को जोडते हैं. और बुद्धियो को भी जोड़ते हैं। क्युनाविद प्रर्थात् यज्ञ को विधि के ज्ञाता ने ही होताधों के कामो को नियत दिया है । सविता देव की यह बड़ी स्तुति है।" इसका फल वही है ॥८॥ प्रब मिट्टी का डेला उठाता है। दक्षिण को मोर दाहिने हाय तथा खुरपी की सहायता से प्रोर उत्तर की ओर वैवल बायें हाथ से । इस मप्र से:- देवी द्यावापृथियो। (यजु. ३७३) S का० १४.१.२.१. प्रवयं. १८०७ मेतद्रसेन समधंयति कृत्स्न करोति तस्मादाह देवो द्यावापृथिवीऽइति मखस्य बामद्य शिरी राध्यासमिति यज्ञो वै मखो यज्ञस्य वामद्य शिरो राध्यासमित्येवैत- दाह देवयजने पृथिव्याऽइति देवयजने हिं पृथिव्यं सम्भरति मखाय त्वा मखस्य स्वा शीशंऽइति यज्ञो वै मपो यज्ञाय त्वा यज्ञस्य त्वा शोष्एंऽ इत्येवैतदाह ।।६।। अथ बल्मोकवपाम् । देव्यो वम्रयः इत्ये ।। वाऽएतदकुर्य। यथा-पर्धेत धज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत ताभिरेवेनमेतत्समर्धयति कृ-स्न करोति भूतस्य प्रथमजा- ऽइतीय व पृथिवो भूतस्य प्रथमजा तदनयैर्वनमेतत्समर्धयति कृत्स्न करोति मखस्य वोऽद्य शिरो राध्याम देवयजने पृथिव्या मखाय त्या मखस्य त्वा शीर्ण इत्यसावेव चन्धुः ॥१०॥ मथ वराहविहतम् । इयत्यग्नमासीदितीयती ह वाऽइयमग्ने पृथिव्यास प्रादेशमानो ताम मूपऽइति वराह उज्जघान सोऽस्या. पतिः प्रजापतिस्तेनवन- क्याकि जय पज का सिर कट गया और रस वहा तो वह यो प्रौर पृथिवी में समा गया। जो मिट्टी का पश था उसकी पृथिवी बन गई । जो जल का प्रश था उसका यो बन गया। इसलिये महावीर पात्र मिट्टी मोर जल से बनाते हैं । उसी रस से उस (प्रवन्यं) को बढ़ाता है और पूरा करता है । इसलिये कहा देवी द्यावापृथिवी मखस्य वामद्य शिरोराध्याग देवयजने पृथिव्याः । मखाय स्वर मखस्म त्वामीण। (यजु० ३७४३) यही (मख) यज्ञ है । तात्पर्य है कि हे देवो धो भौर पृथिवी । मैं तुम्हारे लिये यज्ञ के सिर का सम्पादन करू । पृथियी के गज्ञ स्थल में । यज्ञ के लिये तुझको । या के सिर के लिये तुझको | (अब मृगनर्म के ऊपर) विटोहर रखता | इस मन से देव्यो वयो भूतस्य प्रथमजा मखस्य वोच शिरो राध्यास देवयजने पृथिव्या । मसाय त्वा मखस्य त्वा सीपणे ।। (यजु, ३७४) वह फहत्ता है ' चीटो दैविया," क्योकि चोटियो ने ही इसको बनाया है। जैसे यज्ञ का सिर कट गया था उसी प्रकार वह उसकी चिकित्सा करता है 'प्रथमजा', वस्तुतः पृथिवी सबसे पहले उत्पन्न हुई है । इसी से वह इसकी पूर्ति करता है । "पृथिवी के यज्ञ- स्थल मे मैं यज्ञ के सिर का सम्पादन करू । मख के लिये तुझे । मल के सिर के लिये तुझे" इसका तात्पर्य पूर्ववत् है ॥१०॥ मय वराहविहत' अर्थात् सूपर द्वारा उखाड़ी हुई मिट्टी को इस मत्र से लेता है- इयत्यग्र आसीन मसस्य तेऽद्य शिरो राध्यास देवयजने पृथिव्या । मखाय वा मखस्य त्वाशीपणे॥ (यजु० ३४५) 'पहले इतनी ही बड़ी थी। वस्तुत पृथिवो पहले प्रदेश मात्र (बालिस्त भर) ही थी । उसको एमप' नामो सूभर ने उभारा । वह उसका पति प्रजापति था। उसके प्रिय बन - माध्यन्दिनो मतपथवावगे कां०१४, १.२.११-१३ मेतन्मिथुनेन प्रियेण धाम्ना समर्घगनि कृत्स्न करोति मखस्य तेऽद्य शिरो राध्यामं देवयजने पृथिव्या मखाय त्वा मखस्य त्वा शोषणं इत्यस वेव बन्धुः ।।११।। प्रथादागन् । इन्द्रस्यो न स्थति यत्र वाऽएनमिन्द्रऽनोजमा पर्यगृहातदस्य परिगृहीतस्य रसो व्यक्ष रत्स पून्निवाशेत सोऽन्नवादादोयेंव बत मऽएप रसोऽस्रो- पीदिति तस्मादादाराऽथ यत्पून्निवाशेन तस्मात्पूतोकास्तस्मादग्नावाहुतिरि- वाभ्याहिता ज्वलन्ति तस्मादु सुरभयो यजम्य हि रसात्सम्भता अथ यदैन तदिन्द्र- ऽग्रोजपा पयंगृह्णात्तस्मादाहेन्द्रस्योज स्थति मखम्य वोऽद्य शिरो राध्यास देवय जने पृथिव्या मखाय त्या मखस्य त्वा शोऽइत्यसावेव बन्धुः ।।१२।। प्रथाजाधीरम् । यज्ञस्य शोपछिन्नस्य शुगुदकामत्तताऽजा समभवतयवन- मेतन्छुचा समधयति कृत्स्न करोति मखाय त्वा मवस्य त्वा शोऽइत्यसावेव बन्धुः ॥१३॥ तान्वाऽएतान्पञ्च सम्भारान्सम्भरति । पाक्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पञ्च- जोडे से ही उसको (अर्थात् प्रजापति या य नमान को) पूर्ण करता है । "प्राज, तुज यज्ञ के सिर को पृथियो के यज्ञस्थल पर पूर्ण करता है। यज्ञ के लिये तुझको । यज्ञ के सिर के लिये तुझको । इसका तात्पर्य पूर्ववत् है ॥११॥ मव मादार वृक्षो को लेता है इस मय से :- इन्द्रपोज. स्थ मवस्य वोऽध निरो राध्यास देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीणे। पखाय ला मखस्य त्वा शीपणे ॥ (यजु० ३७७६) "तुम इन्द्र के प्रोज हो" । क्योकि जब इन्द्र ने पोज से उम (विष्ण) को घेरा, तब उरा घिरे हुये का रस बह गया और वह बदबू करता हुपा पड़ा रहा। उसने कहा, "मेरे इस रस ने (प्रादीयं) फूट कर स्तुतियों को हैं ", इससे 'प्रादार शब्द बना । वह बदबू करता था इसलिये उमका नाम (पूतीका) भी है । इसलिये जब इनकी पग्नि में पाहुति दी जाती है तब वे जलते है। यन के रस से उत्पन्न हुये इसलिये उनमे सुगन्ध भाती है। इन्द्र ने अपने प्रोज से उसको पकड़ा, इसलिये कहता है कि 'तुम इन्द्र के प्रोज हो।" ' पृथ्वी के दिव्य यजस्थल पर तेरे सिर को पूर्ण करता हूँ। यज्ञ के लिये तुझको । यज्ञ के गिर के लिये तुझको इत्यादि।" इसका तात्पर्य पूर्ववत है ॥१२॥ प्रब बकरी के दूध को लेता है। क्योकि जब यज्ञ का सिर कट गया तो उसको उष्णता उससे निकल गई और बकरा बन गई । उमी उपना से वह पब उसको परिपूरित करता है। इसमय से :- मसाय वा मसस्प त्वा शोधणे। (यजु० ३७६) "यन के लिये तुझको, यज्ञ के सिर के लिये "ut इसके ये पाच सभार (प्रावश्यक चीजे) होते है जिनकी वह तयारी करता है । यह पाँच वाला है और पशु भी पाँचवाला है । सवत्सर मे पार ऋतुयें होती हैं । यह जो ।
पा० १४.१.२.१४-१६ अवार्य: १८०९ ऽतंवः सवत्सरस्य सवत्सरडा यऽएप तपत्ये ऽउ प्रवग्यस्तदेतमेवैतत्रीणाति तान्तसम्भूतानभिमृति मग्वाय त्वा मवस्य त्वा शारऽइत्यसावेव बन्धुः ॥१४॥ प्रथोत्तरन: परिथित भवनि । तदभिप्रयन्तो जपन्ति प्रेतु ब्रह्मणस्पति रित्येप व ब्रह्मरणम्पतिर्यऽएप तफ्त्येषऽउ प्रवर्यस्तदेतमेवंतत्रोणाति तस्मादाह प्रतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्र देव्येतु सुन्नेति देवो ह्यपा सुनृताऽच्छा वीर नर्य पडित राधमित्युगस्तीत्येवं गमेतन्मयत्येव देवा यज्ञ नयन्तु नइति सर्वानेवा- स्माइएतद्देवानभिगोप्त करोति ।।१५।। परिधित भवति । एतद्वं देवा अविभयुयंढे नऽइममिह रक्षासि नाष्ट्रा न हन्युगिति तस्माएना पुरं पर्यश्रयस्तर्थवास्माऽप्रयमेना पुर परिश्रयनि ॥१६॥ अथ खरे सादयति । मखाय त्वा मखस्य त्वा शोऽत्यसावेव बन्धुरथ मृतिपण्डमुपादाय महावीर करोति मखाय त्वा मखस्य त्वा शोष्णंऽइत्यावेव बन्युः प्रादेशमात्र प्रादेशमात्रमिव हि शिरो मध्ये सगृहीत मध्ये सगृहीतमिव हि शिरोऽथास्योपरिष्टायडगुलं मुखमुन्नयति नामिकामेवास्मिन्नेतद्दधाति त निष्ठि- तमसा है यर्थान् सूर्य यह सवत्सर है। प्रवर्ग भी सूर्य है । उमी को यह प्रसन्न करता है। इन सब सभागे को छूना है इस मय से :- "यज्ञ के लिये तुझको, या के सिर के लिये तुझको " ॥१४॥ उत्तर की ओर एक परिश्रिा या घर होता है । उसको प्रोर जाते हुये जपते हैं :- प्रंतु ब्रह्मणस्पति प्र देव्येतु सूनुता । मच्छा वीर नर्य पक्तिरायस देशा यश नयन्तु नः । (यजु० ३७.७, ०१॥४०॥३) जो चौर पृरुष मनुष्यो के लिये भला है पोर जो पाच भगवाले यज्ञ को करता है, उसको ब्रह्मणस्पति तथा देवी सून्ना प्राप्त हो । देवगण हमको यज्ञ तक से जावें।" यह जो सूर्य तपता है वह ब्रह्मणस्पति है । प्रवयं भी वही है । उसी को मह प्रसन्न करता है । सुनता पाणी है । प्रायं कहकर प्रवर्य की बडाई करता है। (पन्त के वाक्य से) देवो को रक्षक बनाता है ॥१५॥ परिधिन या पर इमलिये होता है क्योकि देवो का भय सगा कि कहीं दुष्ट राक्षस हमको हानि न पहुचाये । इसलिय इस पुर के चारों ओर उन्होने घेरा बना लिया इसी प्रकार यजमान भी इस घेरे को बनाता है ॥१६॥ प्रब सभारो (चीजो) को टीले (सर) पर रख देता है इस मत्र से "मलाय त्वा मयस्य त्वाशीण।" (यजु. ३७७) इसका तात्पर्य पूर्ववत् है । मिट्टी के पिंड को लेकर महावीर ग्रह (प्याला) बनाता ।इस पत्र से "मलाय त्वा मखस्य वा शीण।" इसका तात्पर्य पूर्वरत् है । यह बालिस्तभर ऊँचा होता है । सिर बालिश्तभर ऊचा होता है । बीच मे पिघका हुपा । क्योकि सिर भी बीच मे पिचका होता है। इसके ऊपर . - माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १४.१.२.१७-18 १७१ तमभिमृति मखस्थ शिरोऽमीति मन्वस्य तत्सौम्यस्य शिरऽएवमितरी तूष्णी पिन्दने तूष्णी रोहिणकपाले ॥१७॥ प्रजापतिर्वाऽएप यज्ञो भवति । उभय दाएतत्प्रजापतिनिरुक्तश्चानिरुक्त. श्च परिमितयचापरिमितश्च तद्यद्यजपा करोति यदेवास्य निरुक्त परिमित रूप तदस्य तेन सस्करोत्पथ यतूष्णी यदेवास्यानिस्कमपरिमित रूपं तदस्यतेन सस्करोति स ह वाऽएत सर्व कृत्स्न प्रजापति सस्करोति यऽएव विद्वानेतदेवं करोत्यथोपरायायं पिण्ड परिशिष्टि प्रायश्चित्तिभ्यः॥१८॥ प्रथ गवेधुशामिहिन्वति । यज्ञस्य शीर्पच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरततऽएता. sओपवयो जज्ञिरे तेनैवेनमेन्द्रसेन समर्धयति कृरस्न करोति मखाय त्वा मखस्य स्वा शीर्णऽइत्य सादेव बन्धुरेवमितरी तूष्णी पिन्वने तूष्णी रोहिण- कपाले ॥१॥ छूता है। - अथैनान्धूपयति । अश्वस्थ त्वा वृष्ण: गबना धूपयामीति वृपा वाऽअश्वो वोर्य वै वृषा चोर्येणैवेनमेतत्समर्धयति कृत्स्न करोति देवयजने पृथिव्या मखाय तीन प्रमुल का मुह सा निकाल देता है मानो यह मश को नाक है। जब यह बनकर तैयार हो गया तो इसको इस मत्र से मखस्य गिरोऽसि । (यजु० ३७८) क्योकि यह सोम यसपा सिर है। इसी प्रकार दो घोर ग्रह भनाता है। दो पिन्वन अर्थात् पीने के प्याले 'नुपचाप (बिना मय पठे) बनाता है । पौर दो रोहिण-कपाल भी चुपचाप ॥१७॥ यह यश प्रजापति है। प्रजापति दोनो प्रकार का है निरुक्त तथा मनिरुत, परिमित तथा अपरिमित । यह जो यजुपो से काम होता है वह निरुत्ता तथा परिमित रूप है। जो सुपचाप (विना मत्रपाठ के) होता है वह पनिरक्त तथा अपरिमित है। जो इस रहस्य को समझता है या इस प्रकार करता है, वह प्रजापति (यज) को पूर्ण बनाता है। प्रायश्चित्त के लिये शेष मिट्टी के पिंड को छोड़ देता है ।१८॥ इसको गवेभुरा पास से चिकनाता है । जब यज्ञ का सिर काट डाला गया तो इसका रस झा गया। उससे ये भोपधिया (पामें) उत्पन्न हुई । उमयो उसी रस से पूर्ण करता है। इसमय से मनाय स्वा मखस्प ला शी। (यजु० ३७८) इसका तालयं पूर्ववत है। इसी प्रकार दो पौर ग्रहो को चिबनाता है । पिन्वनो (पीने व प्यालो) को विना मघोन्चारण के नुपचाप । दो दिय-पातों को भी चुपाचाप ॥१॥ पर इन को धूप देता है इस मन से:- भावस्य त्या वृष्णः शना धूपयामि ।। (यजु० ३७६) "यक्ति-युक्त घोडे को लोद से तुझे धूप देता है।" । M J ।
को०१४, १.२. २० २३ प्रवग्यः २१५ स्वा मखस्य त्वा शीण इत्यसावेव वन्धुरेवमितरौ तूष्णी ,पिन्वने तूष्णी रोहिण- कपाले ॥२०॥ अर्थनान् पयति । भृत हि देवानामिष्टकाभिः श्रपयत्येता नाइएनदकुर्वत यथा-यथतद्यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत ताभिरेवेनमेतत्समर्धयति कृत्स्न करोति तदु येनेव सुशृताः स्युस्तेन अपयेदथ पचनमवधाय महावीरमवदधाति मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्णऽइत्यमावेव बन्धुरेवमितरी तूष्णी पिन्वने तूष्णी रोहिणकपाले तान्दिदेवोपवपेद्दिवोद्वपेदहहिं देवानाम् ।।२१।। - सऽउद्वाति । जवे त्वेत्यसो वै लोकऽऋजु सत्य ह्य जुः सत्यमेष यऽएप तपत्येपऽउ प्रथमः प्रवर्यस्त देतमेवंतत्प्रीणाति तस्मादाहर्जवे स्वेति ॥२२॥ साधवे त्वेति । अय वै साधुर्योऽय पवतऽएवं होमाल्लोकासिद्धोऽनुपवत- एपऽउ द्वितीयः प्रवयंस्तदेनमेवतत्प्रोणाति तस्मादाह साधने त्वेति ।।२३।। , । वृषा का अर्थ है अश्व । यूपा का अर्थ है वीर्य । वीर्य से इसको पूर्ण करती है। इस सत्र से .- देवयजने पृथिव्या मनाय स्वा मखस्य त्वा पोणे । (यजु. ३७) इसका तारायं पूर्ववत् है । इसी प्रकार अन्य दोनो ग्रहों को (धूप देता है) पिन्धन प्यालो को चुपचाप । दोनो रोहिणकपालो को भी चुपचाप ॥२०॥ । प्रब वह उनको पकाता है। क्योकि पकी हुई पोज देवो की है । वह ईटो से पकाता । ऐसा ही पहले देवी ने किया था। जिस प्रकार यज्ञ का सिर कट गया था। इ.ही (ई टो) रो उसको पूर्ण करता है। जिस प्रकार से भली-भौति पकवाय वैसा ही • करे । 'पनन' अर्थात् पकाने के ईधन को रखकर महावीर ग्रह को रखता है, इस मन से- 'माय स्वा मखाय स्वा शोष्णं।" (यजु० ३७६) इसका तात्रयं पूर्ववत् है । इसी प्रकार दो अन्य ग्रहो को पाता है। दो पिन्यनो को चुपचाप । दो रोहिण-कपालो को चुपचाप ॥२१॥ बह पहले ग्रह को इस सत्र से निकालता है ऋजवे स्वा। (यजु• ३७ वह लोक जु है । ऋजु का अर्थ है सत्य । यह जो तपता है (अर्थात् सूर्य) वह सत्य है। यह (सूर्य देव) पहला प्रवयं है । उसी को वह इस प्रकार प्रसन्न करता है । इसीलिये वह कहता है कि "ऋजवे स्वा" ॥२२॥ दूसरे ग्रह को इस मत्र से - "सापके स्वा" (यजु० २३६१०) यह जो करता है (अर्थात वायु) वह साधु है। क्योकि वह सिद्ध होकर इन • लोको को पवित्र करता है। यह (वायु देव) दूसरा प्रवन्ध है । वह इस देव को प्रसन्न करता है । इसलिये कहता है:- साधये त्वा ॥२३॥ A १५१२ मान्दिनीय शतपथ ब्राह्मणे का०१४.१.२.२४.२५ सुक्षित्य त्वेति । अय वै लोक: सुक्षितिरस्मिन्हि लोके सर्वाणि भूतानि क्षियन्त्यथोऽअग्नि सुक्षितिरग्निह्य वास्मिल्लोके सर्वाणि भूतानि क्षियत्येषऽउ तृतीय, प्रवर्यस्तदेतमैवैतत्प्रोणाति तस्मादाह सुक्षित्य त्वेति तूष्णी पिन्वने तूष्णी रोहिणकपाले ॥२४॥ अथैनानाच्छपत्ति । अभाय पयमा मखाय त्या मखस्य त्वा शोष्णं इत्य- सादेव वन्धरेवमितरी तूष्णी पिन्बने तूष्मी रोहिणकपाले ॥२५॥ अर्थतनै । आयुरेतज्ज्योनिः प्रविशति य एतमनु वा ब्रूते भक्षयति वा तस्य व्रतचर्या या सृष्टी ।।२६॥ ब्राह्मणम् ॥१.२.।। तीसरे ग्रह को इस मत्र से सुक्षित्य त्वा (यजु० २३१०) सुरक्षति का अर्थ है यह भूलोक । इसी लोक मे सब प्राणी रहते हैं । पग्नि हो सुक्षिति है । प्रग्नि इस लोक मे मब प्राणियो में व्यापक है। यह अग्नि तृतीय प्रवम्यं है । इसी पग्नि देव को प्रसन्न करता है जब कहता है कि "सुक्षित्य त्वा ।" दोनो पिन्वनो और दोनो रीहिणालो को चुपचाप निकालता है ।।२४।। मब इन पर बकरी का दूध छिडकता है । इस मत्र से:- "मखाय खा मखस्प त्वा शीण" इसका तात्पर्य वही है। इसी प्रकार दो मोर ग्रहो पर दोनो पिन्वनो तथा दोनों रोहिण-कपालों पर चुपचाप ॥२५ जो कोई इस प्रवर्ष को सिखाता है या भक्षण करता है । वह इस मायु या ज्योति में प्रवेश करता है। इसकी प्रतवर्या वही है जो सृष्टि को (अर्थात् जैसे प्रजापति सृष्टि रूपी नये परीर को बनाता है, इसी प्रकार यजमान भी नये जन्म के लिये नया पारीर बनाता है ) ॥२६॥ - महावीरसस्काराः अध्याय १-ब्राह्मण ३ स यदेतदातिथ्येन प्रचरनि । अय प्रवाZरण चरिष्यन्पुरोपसदोऽण गाई. पत्य प्राचः कुशान्सस्तीयं द्वन्द पापाण्युपसादयत्युपयमनी महावीर परीशा. प्रवयं को इन्दा करने वाला जब पानिप्य-इष्टि को करता है दो उसद के पहले गाईपस के सामने पूर्वाभिमुष कुशों को फैलाकर दे दो पात्रों को रखता है।
t० १४.१.३.१.४
महावीर-सस्काराः
सौ पिन्वने रोहिणकपाले रोहिणहवन्यो न चौ यदु चान्यद्भवति तद्दश दशाक्षरा
वै विगड विराड्वं यज्ञस्तद्विराजमवतद्यनमभिसम्पादयत्यय यदद्वन्द्वं व वीर्य
पदा वै वो सभेतेऽअथ तो वोर्य कुरुतो द्वन्द्व वे मिथुन प्रजनन मिथुनेनैवन-
मैतत्प्रजननेन समधंयति कृत्स्न करोति ॥१॥
अथाध्वयुः। प्रोक्षणीरादायोपोत्तिष्ठनाह ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो होतरभिष्टुः
होति ब्रह्मा वं यज्ञम्य दक्षिणतऽमास्तेऽभिगोप्ता तमेवंतदाहाप्रमत्तऽप्रारस्व
यजस्य शिरः प्रतिधास्यामऽइति होतरभिष्टुहोति यज्ञो व होता तमेवैतदाह यज्ञस्य
शिरः प्रतिधेहीति प्रतिपद्यते होता ॥२॥
ब्रह्म जज्ञानं प्रथम पुरस्तादिति । असो वाऽप्रादित्यो ब्रह्माहरहः पुरस्ता-
ज्जायतऽएपऽउ प्रकार्यस्तदेतमेवैतत्प्रीणाति तस्मादाह ब्रह्म जज्ञानं प्रथम पुरस्ता.
दित्यथ प्रोक्षयपावेव बन्धुः ।।३।।
स प्रोक्षति । यमाय त्वैत्येप वै यमो यएप तपत्येप होद सर्व यमयत्येते-
नेद सवं यतमेपन प्रवर्दीस्तदेतमेवंतत्पीणाति तस्मादाह यमाय त्वेति ।।४।।
उपयमनी पोर महावीर, परीशास या दो लकडियाँ (जो बंधकर चिमटे का काम देती हैं)
सो पिन्वन, दो गौहिणकपाल, रोहिणहवन के दो मुच, या अन्य ऐसे ही प्रावश्यक
पात्र । ये दस हुये। विराट मे दस प्रक्षर होते हैं । विराट् या है । इस प्रकार इसको
विराट या यक्ष के समतुल्य बनाता है। दो दो इसलिये कि दो मे बल होता है । जब दो
एक दूसरे को पकडते हैं तो जोर करते हैं। दो का अर्थ मिथुन या जोडा भी है । जोड़े से
सतानोत्पत्ति होती है । इस प्रकार मिथुन अर्थात् सतानोत्पत्ति से समर्थ करता है । पूर्ण
करता है ॥१॥
प्रब मध्वयं प्रोक्षणी जल को लेकर भागे बढ़ता है मौर कहना है, "हे ब्रह्मा, हम
प्रारम्भ करते है । होता । स्तुति कर । ब्रह्म यज्ञ की दाहिनी ओर रक्षक होकर बैठता है।
मानो मह उससे कह रहा है कि "सावधान हो जायो । हम यज्ञ का सिर रखेंगे।" होता
से स्तुति के लिये कहने का प्रयोजन यह है कि होता यज्ञ है । होता को चाहिये कि यन्त्र
का सिर रखे । होता कहना प्रारम्भ करता है '-॥२॥
'ब्रह्मा जज्ञान प्रथम पुरस्तात्"
"शामने से उगा हुमा सूर्य ।।
यह मादित्य ब्रह्म है। यह प्रतिदिन सामने से उगता है। पवयं भी वही मादित्य
है। इस प्रकार उसी को प्रसन्न करता है । इसलिये कहा, "सामने से उगा हा सूर्य" ।
प्रब पात्रो पर छोटे देता है। इसका तात्पर्य बताया जा चुका है ॥३॥
(महावीरपार पर) हम मय से छोटे देता है :-
यमाय स्वा। (पजु० ३७।११)
यह ताने वाला सूर्य यम है। वही सब पर नियत्रण करता है। इसी से यह सब
नियत्रग मे है। यही प्रवयं है । इस प्रकार उसी को प्रसन्न करता है । इसलिये कहा,
"तुझ मम के लिये" ॥४॥
1 माध्यन्दिनीये शतपषवाह्मणे कां. १४.१.३ ५-११ मखाय त्वेति । एप व मसो यऽएप तपत्येषाउ प्रवग्यस्तदेतमेवंतत्प्री- णाति तस्मादाह मखाय त्वेति ॥५॥ सूर्यस्य त्वा तपसऽइति । एप वै सूर्यो यऽएप तपत्येपऽउ प्रवर्यस्तदेतमेवं- तत्प्रीणाति तस्मादाह सूर्यस्य त्वा तपसऽइति ।।६।। पूर्वया द्वारा स्थूणा निर्दृत्य । दक्षिणतो निमिन्वन्ति यथैना होताऽभिष्टु- वन्परापश्येद्यशो व होता सऽएवास्यामेतद्यज्ञ प्रतिदधाति तथपा घमं पिन्वते ॥७॥ अग्रेणाहवनीय सम्राडामन्दी पर्याहृत्य दक्षिणत. प्राचीमासादया युत्तरा राजासन्यै ।। श्रोदुम्बरी भवति । उर्व रसऽउदुम्बरऽऊर्जेवनमतद्रसेन समयति कृत्स्नं करोति ॥९॥ असदध्ना भवति । प्रसयोर्वाऽइद शिरः प्रतिष्ठित तदसयोरेवेत. चिर प्रतिष्ठापयति ॥१०॥ वाल्वजीभी रज्जुभिव्युता भवति । यज्ञस्य शीर्पच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरत्तत- एताऽओषधयो जज्ञिरे तेनैवैनमतद्रसेन समर्धयति कृत्स्न करोति ॥११।। "मलाय त्वा" (यजु०३६।११) यह तपने वाला सूर्य मख है। यही प्रवग्यं है । उसी को इस प्रकार प्रसन्न करता है। इसो से बहता है कि ' तुझ मय के लिये" || 'सूर्यस्य ला तपस । (यजु० ३७।११) यह मूर्य हो तो तपता है । यही प्रवर्ग है । इसी को इस प्रकार प्रसन्न करता है। इसलिये कहता है सूर्य के तुझ ताप क लिये" ॥६॥ शाला के पूर्व द्वार से एन वटा ले नाकर दक्षिण की पोर गाउते है कि होता स्तुति करते समय इसको देख सके । होता यज्ञ है । इस प्रकार वह इस पृथिवी मे यज्ञ की स्थापना करता है । और यह पृथिवो नी धम या दूध देती है ॥७॥ पाइननीय के सामने से सम्माट् (प्रवयं) की चौकी को लाकर माहवनीय से दक्षिण पौर सोमराजा के स्थान में उत्तर की ओर रसता है । इस प्रकार कि मुख पूर्व की मार रहे ॥ वह उदुम्बर की होती है । कर्ज म है । अयं उदुम्बर है । इस प्रकार इसको ऊर्ज रस से सम्पन्न करता है, पूर्ण करता है । पह कधे के बराबर ऊनी होती है, क्योकि क्ये पर ही सिर रखा जाता है। इन कों पर ही इस भिर से रखता है।॥१॥ यह पावन धामी रस्सी से लिपटा होता है । जब यज्ञ सिर काट डाला गया तो इसका रस बह गया, उममे यह बाला पास उत्पन्न हुई। वन इसो के रस से हम को सम्पन्न करता है. प्रात् इसरो पूण परता है ॥११॥ !
का० १४.१.३.१२.१४ महावीर-सस्वारा: अथ यदुत्तरतऽग्रासादयति । यशो 4 सोम. शिरः प्रवयं उत्तर व शिर. स्तस्मादुत्तरतऽप्रासादयत्ययो राजा वे सोमः सम्राट् प्रवर्यऽउत्तर व राज्या- माम्राज्य तस्मादुत्तरतऽप्रासादयति ॥१२॥ स यता होतान्याह । प्रजन्ति य प्रथयन्तो न विप्राऽइति तदेतं प्रच- रणीय महावीरमाज्येन समनक्ति देवस्त्वा सविता मध्वान क्विति सविता वै देवाना प्रसविता सवं वाऽइद मधु यदिद किं च तदेनमनेन सर्वेण समनक्ति तदस्म सविता प्रसविता प्रसौति तस्मादाह देवस्त्वा सविता मध्यानक्त्विति ।।१३।। शतम् ७०००॥ प्रथोत्तरतः सिकताऽउपकी भवन्ति । तद्रजत हिरण्यमधस्तादुपास्यति पृथिव्याः सस्पृशस्पाहीत्येतद्वै देवाऽअविभयुर्यद्वै नऽइममधस्ताद्रक्षासि नाष्ट्रा न हन्युरित्यग्नेर्वाएतदेतो यद्धिरण्य नाष्ट्राणा रक्षसामपहत्याऽप्रयो पृथिव्यु हवाएतस्मादभियाचकार यद्वै माऽय तप्त शुशुचानो न हिस्यादिति तदेवास्या:एतदन्तर्दधाति रजत भवति रजतव होय पृथिवी ॥१४॥ उत्तर की पोर क्यो रखता है ? सोम यज्ञ है। प्रवर्य सिर है । परन्तु सिर "उत्तर" या जचा होता है । इसलिये इसको उत्ता को मोर रखता है। इसके अतिरिक्त सोम तो राजा है और प्रवम्यं राम्राट् है । राज्य से साम्राज्य वहा है । इसलिये उत्तर को पौर रखता है ।।१२।। जय होता यह मत्र पढ़ता है पन्ति य प्रथयन्तो न विप्रा । (१० ॥४३७) 'विप्र जिसका मभिषेक बारते हैं, मानो उसका प्रस्तार करते हैं। तो उस समय जिस महावीर पाभ का प्रयोग करना है उस पर घी लगाता है । इन शब्दो के साथ .-- "देवरत्वा सविता मध्यानक्त ।" "देव सविता तुझे मधु से युक्त करे' । सविता देने का प्रेरक है। यह 'सब" मधु है । इस प्रकार वह इस "सब" को उस पर लगाता है। सविता प्रेरक प्रेरणा करता है, इसलिये कहता है कि "देव सबिता तुझे मां से युक्त करे" उत्तर को भोर या तो बिछी ही होती है । उसके नीचे चादी थाली रख देता है यह कहकर :- 'पृथिव्या सस्पृशस्पाहि" 'पृथियों के ससर्ग से वधा। उस समय देवो को भय हुआ कि दुष्ट राक्षस नीचे की पोर मे उनके प्रवर्य को नष्ट न कर दे । चादी (रजत हिरण्य) मग्नि का वीयं होने से दुष्ट राक्षसो का नाशक है। पयियों को भी भय हुआ कि यह (प्रवग्य) तप्त और उद्दीप्त होकर उस (पृथिवी) को हानि न पहुँचाये । इस प्रकार वह इससे उसको मलग कर देता है । (पाली) रजत मर्यात् दवेत होती है क्योकि पृथिवी भी रजत है ।।१।। स :- माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० १४१३ १५-१८ स वौता होताऽन्वाह ! ससीदस्व महा।।ऽअसीति नदुभयतऽआदीप्ता मोजाः प्रलवा भवन्ति तानुपाम्य तेषु प्रति यज्ञस्य शीर्षच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरतन एनाऽनापधयो जज्ञिरे तेनैवन मेतद्रसेन ममर्धयति कृत्स्न करोति ॥ १५ ॥ अय यदुभयतऽआदीप्ता भवन्ति । सभ्य एवंतदिग्भ्यो रक्षास नाष्ट्राऽग्राहन्ति तस्मिन्प्रवृज्यमाने पत्नी शिरः प्रोणु त तप्तो वाऽाप शुशुचानो भवति नेन्मेऽय तप्तः शुशुचानश्चक्षु प्रमुष्णादिति ।।१६।। स प्रवृणक्ति। अचिरसि शोचिरसि तोऽमोत्येप वै धर्मो यऽएप नपति सर्व वाऽएतदेष तदेतमेवैतत्पीणाति तस्मादाहाचिरमि शोचिरसि तपोऽमोति ॥१७॥ अथास्यामाशिपऽप्राशास्ते । इयं व यज्ञोऽग्यामेव तदाशिषऽमाशारते ताऽस्माऽइया सर्वा: समर्धयति ।।१८|| अनाधृष्टा पुरस्तादिति । अनाधृष्टा ह्येपा पुरस्ता द्रक्षोभि ष्ट्राभिरग्ने. जब होता पढ़ता है समीदस्व महा पसि .. .......... इत्यादि (० ११३६) उस समय दोनो योर मन के पूले जला दिये जाते हैं । उनको मिट्टी के तूहे १ डालकर महावीर ग्रह को उसके ऊपर रख देता है । जब यश का सिर काटा यौर उसमे से रस वहा तो उससे ये पापपिया (मूज) उत्पन्न हुई। उसी रस ने इस समय इसको युक्त करता है । इसको पूर्स करता है ॥१४॥ दोनों और वयो जलाते हैं। इससे दुष्ट राक्षमो को दोनो पोर से निकालता है। जब वह ग्रह गम होता है उस समय यजमान को पत्नी अपने पिर को ढक लेती है कि कही यह तप्न और उद्दीन होकर मेरो प्राख को न ले ले, क्योकि उस समय वह तप्त और उद्दीप्त हो जाता है ।।१६।। वह इस मत्र को पढकर रखता है :- 'चिरति शोचिरसि तपोऽसि' क्योकि यह सूर्य धर्म है । और यही सब कुछ है । उसो को यह प्रसन्न करता है कि "तू अचि है तू पोरि है, तू तप है" ॥१७॥ अब इस पृथिवी के लिये प्राशीर्वाद रहता है। यह पथिवी ही पज है। इसी में रहता हुमा यह प्रायदि कहता है । इस से पृथिवी उसको सब कुछ दे देती है ॥१८॥ 'मनायुप्टा पुरस्तात्' (यजु० ३७/१२) क्योकि यह पृथिवी सामने से राक्षसो वे सुरक्षित है । 'प्रग्नेराधिपत्ये" (यजु० ३७॥१२) यह कहकर वह अग्नि को दुष्ट राक्षसों के निवारण के लिये पृथ्वी का प्रधिपत्ति बनाता है। ।
कॉ० १४. १. ३.१६-२१ महावीरसस्काराः राधिपत्या त्यग्निमेवास्याऽधिपति करोति नाष्ट्राणा, रक्षसामपहत्याऽभायुमें दाऽइत्यायुरेवात्मन्धत्ते तथो सर्वमायुरेति ॥१६॥ पुत्रवती दक्षिरणनऽ:ति । नात्र तिरोहितमिवास्नीन्द्रस्याधिपत्यऽइतीद- मेवास्याऽधिपति करोति नाष्ट्राणा रक्षसामपहत्य प्रजा में दाऽइति प्रजामंव पशनात्मन्धत्ते तथो ह पुरो पशुमान्भवति ॥२०॥ सुपदा पश्चादिति । नान तिरोहितमिवास्ति देवस्य सवितुराधिपत्यऽइति देवमवाय सवितारमधिपति करोति नाष्ट्राणा रक्षसामपत्ये चक्षु, दाऽइति चक्षुरेवात्मन्धत्ते तयो ह चक्षुष्मान्भवति ॥२१॥ प्राश्रुतिस्तरतऽइति । आश्रावयन्नुतरतऽ इत्येवैतदाह धातुराधिपत्य- 'यायुमें दा.' (यजु० ३०१२) इससे वह अपने लिये मायु मागता है और पूरा मायु को प्राप्त होता है ॥१६।। पुश्वती दक्षिणतः (यजु० ३७१२) "दक्षिण की मोर स पुषवाली" यह स्पष्ट है। इन्द्रस्याधिपाये। (पजु० ३७।१२) इससे यह दुष्ट राक्षमो से सुरक्षित रहने के लिये इन्द्र को पृथिवी का प्रधिपति बनाता है। प्रजा मे दा. (यजु• ३७१२) ऐसा कहने से वह पुष मोर पशुओ को मागता है। मोर पुत्रो तथा पशुमो वाला हो जाता है ॥२०॥ 'सुपदा पश्चात् (यजु० ३७।१२) "पश्चिम की पोर मच्छी तरह रहने के लिये"। यह सब स्पष्ट है। "देवस्य सवितु गधिरत्ये' (पजु० ३७।१२) ऐसा कहकर दुष्ट राक्षसो से बचने के लिये वह दे। सविता को पृथियो का पधि- पति बनाता है। 'चामें दा. (यजु० ३७४१२) इस प्रकार वह मरने में चक्ष को धारण करता है और चक्ष वाला हो जाता 'माश्रुतिरूत्तरतः" (यजु० ३७११२) 'उत्तर की भोर से श्रवण शक्ति है, पर्या उत्तर को मोर से यज्ञ सम्बन्धी विज्ञप्तियां सुनी जाती हैं। 'धानुराधिपत्यै'। (यजु. ३७०१२) .. १८१८ माध्यन्दिनीय पादपथनाहाणे का.१४.१.३.२२-२५ ऽइति धातारमेवास्याऽधिपतिं करोति नाष्ट्राणा रक्षसामपहत्य रायस्पोप में दाऽइति रयिमेव 'पुष्टिमात्मन्धत्ते तथो ह रयिमान्पुष्टिमान्भवति ॥२२॥ विधृतिरुपरिष्टादिति। विधारयन्नुपरिष्टादित्येवंतदाह वृहस्पतेराधिपत्य- इति वृहस्पतिमेवास्याऽप्रधिपति करोति नाष्ट्राणा रक्षसामपहत्याऽओजो में दाइत्योजऽएवात्मन्धत्ते तथोजस्वो बलवान्भवति ।।२३।। अथ दक्षिणतउत्तानेन पाणिना निन्हुते। विश्वान्यो मा नाष्ट्राभ्यस्पाहीति सर्वाभ्यो माऽऽतिभ्यो गोपायेत्येवैतदाह यज्ञस्य शीर्पच्छिन्नस्य [रसोव्यक्षरत्स] पितृ नगच्छत्त्रया वै पितरस्तैरेवैनमेतत्समधंयति कृत्स्न करोति ॥२४॥ । प्रथेमामभिमश्य जपति । मनोरश्वाऽसीत्यश्वा हे वाऽइय भूत्वा मनुमुवाह सोऽस्या पति प्रजापतिस्तेनंवनमेतन्मिथुनेन प्रियेण धाम्ना समर्धयति कृत्स्न करोति ॥२५॥ इस प्रकार दुष्ट राक्षसो से बचने लिये विधाता को पृथ्विी का अधिपति बनाता है। "रायस्पोप में दा"। (यजु० ३७/१२) इस प्रकार अपने मे धन को धारण करता है, और धनवान हो जाता है ।२२।। वितिरुपरिष्टात् । (यजु. ३७/१२) अर्थात् 'ऊपर को उठाते हुये। 'बृहस्पते राधिपत्य'। (यजु० २०१२) दुष्ट राक्षसों से बचने के लिये बृहस्पति को पृथिवी का अधिपति बनाता है। 'मोजो मे दा' (यजु० २७।१२) इस प्रकार प्रोज को अपने मे धारण करता है और प्रोजस्वी तथा बलवान बन जाता है ॥२३॥ (मक्षपोरग्रह के) दक्षिण को प्रोर हथेली कार की पोर कर प्रार्थना करता है : 'विश्वाम्यो मा नाष्ट्राभ्यसाहिए। (यजु३७।१२) प्रयात् सन्न प्रकार के दुसो से मरी रक्षा कर । जद यज्ञ का सिर फट गया मोर रस बहा तो वह रस पितरो के पास चला गया। पितर तीन हैं । (पिता, पितामह, प्रपिता- मह) । इन्हीं से इस 'प्रवर्य को युक्त करता है और पूर्ण करता है ॥२४॥ पृथिवी को छूकर कहता है मनोरश्वासि। (यजु. ३७।१२) तू मनु को घोडी है। कोकि घोडी होकर ही वह मनु को ले गई। वह उसका पति प्रजापति है। उसको उसके जोडे अर्थात् प्रिया से मिलदा है, और उसको पूर्ण करता है (प्रवरयं, पज्ञ, प्रजापति को) ॥२५॥ -- कां० १४.१.३.२६-२८ महावीर-सस्काराः . अथ वैकड़तो शकलो परिश्यति प्राञ्चौ । स्वाहा मुरुद्भि. परिश्रीयस्वे- त्यवर स्वाहाकारं करोति परां देवतामेष व स्वाहाकारों यऽएष तपत्येषऽउ प्रवग्यस्तदेत मेवैतत्प्रीपाति तस्मादेवर स्वाहाकार करोति पर देवताम् ।।२६।। मरुद्भिः परिश्रीयस्वेति । विशो वे मरुतो विशंवैतत्क्षत्र परिवृहति, तदिदं क्षत्रमुभयतो विशा परिवृढ तूष्णीमुदञ्चो तूष्णी प्राञ्चो तूष्णीमुदञ्चो तूष्णी प्राञ्चौ ॥२७॥ त्रयोदश सम्पादयति । त्रयोदश वं मासाः सवत्सरऽएप य एष तपत्येप- ऽउ प्रवर्यस्त देतमवैतत्पीणाति तस्मात्ययोदश सम्पादयति ।।२८।। मथ सुवर्ण हिरण्यमुपरिष्टान्निदधाति । दिवः सस्पृशस्पाहोत्येतद्ध देवाऽपविभयुर्यढे नऽइममुपरिष्टाक्षासि नादान हन्युरित्यग्नेर्वा एतद्र तो यद्धिरण्य नाष्ट्राणा रक्षस मपहत्याऽप्रथो द्योई वाऽएतस्माभिया चकार यद . ។ । अब महावीर ग्रह के चारो प्रोर विरुङ्कत लकडी की लोपटिया रखता है : - दो पूर्वाभिमुख,- "स्वाहा मरुद्भि. परिधीयस्व' (यजु० ३७५१३) यह कहकर । 'स्वाहा' पहले कहता है पीछे देवना का नाम उच्चारण करता है । यह जो तपता है अर्थात् सूर्य, वही स्वाहाकार है । वही प्रवर्य है। इस प्रकार इसको प्रसन्न करता है। इससे पहले स्याहाकार कहता है फिर देवता का नाम लेता है ॥२६॥ वह 'मद्भिः परित्रीयस्व' इसीलिये कहता है कि मरु नाम है वैश्यो प्रर्थात सामान्य जनता का। इस प्रकार सामान्य जनता से क्षत्र या रागा को युक्त करता हैं । क्षत्रिय लोग जनता से परियुक्त होते हैं। चुपके से दो को उत्तराभिमुख रखता है। दो को चुपके से पूर्वाभिमुख । दो को गुपके से (बिना मात्र पढ़े) उत्तराभिमुख, दो को चुपके से पूर्वाभिमुख ॥२७॥ इस प्रकार तेरह चीपटिया रख देता है। वर्ष में तेरह मास होते हैं । यह भी सव. सर है जो तपता है (सूर्य)। वह सूर्य प्रवयं भी है। इस देवता को प्रसन्न करता है जब तेरह सख्या मे (चौपाटया) रखता है ।।२।। भव (ग्रह के ऊपर) स्वणे की तश्तरी रसता है यह कहकर "दियः सस्पृशमाहि"। (यजु० ३७।१३) "दो लोक के ससर्ग से रक्षा कर"। देवो को डर था कि दुष्ट राक्षस ऊपर से इसको न बिगा। सोना अग्नि का वीर्य है । यह दुष्ट राक्षसो के नाश के लिये है। द्यौलोक को भी भय या कि यह प्रवर्य . - १९२० माध्यन्दिनीये शतपयवाहाणे का० १४. १.३.२६-१२ माऽय तप्तः शुगुचानो, न हिस्यादिति तदेवास्या:एतदन्तर्दधाति हरितं भवति हरिणीव हि द्योः ॥२६॥ अथ धविनराधनोति । मधु मध्विति त्रिः प्राणो वै मधु प्रारणमेवास्मिन्नेत. दधाति त्रीणि भवन्ति त्रयो वै प्राणाः प्राणऽउदानो व्यानस्तानेवास्मिन्नेतद- धाति ॥३०॥ अथापसल विरियधुन्वन्ति । यज्ञस्य शीर्पच्छिन्नस्य [रसो व्यक्षरत्स] पित न गच्छत्य या वै पितरस्तैरेवेनमेतत्समीरयति ॥३१॥ अप वाऽएतेभ्य: प्राणाः कामन्ति । ये यज्ञ घुवन तन्वते पुनः प्रसलवि त्रिधुन्वन्ति षट् सम्पद्यन्ते पड्याऽइमे शोर्पयाणास्तानेवास्मिन्नेतद्दधाति श्रप- यन्ति रोहिणी स यदाऽचिर्जायतेऽय हिरण्यमादत्ते ।।३२।। स यत्रता होताऽन्वाह । अप्नस्वतीमश्विना वाचमस्मेऽइति तदध्वर्युरुपो. तिष्टान्नाह रुचितो धर्मऽइति स यदि रुचितः स्याच्छ्यान्यजमानो भविष्यतीति विद्यादथ यद्यरुचितः पापोयान्भविष्यतीति विद्यादथ यदि नव रुचितो नाचितो तप्त और उद्दीप्त होकर मुझको हानि न पहचावे । इसलिये इस (सोने की तश्तरी) को इनके बीच मे रखता है । यह पोला होता है, क्योकि द्योलोक पीला (हरित पीला प्रकाशमय) है ॥२६॥ मन, (अध्व) तीन पखो से तीन बार हवा करता है । और मघु, मधु, मधु (धनु० ३७।१३) कहता जाता है । मधु प्रारा है इस प्रकार प्राण को इसमे धारण करता है । पक्षे तीन होते हैं, क्योकि प्राण भी तीन हैं, प्राण, उदान तथा व्यान , इसमे धारणा भब तीन बार मपसलवि पर्यान् उल्टो दिशा में पंखा करते हैं। यज्ञ के सिर के कटने पर उमपे से रस बह गया, भौर वह पितरो के पारा पला गया। पितर तीन हैं, उन्हीं तीन से इसको युक्त करता है ॥३१॥ जो यश मे पखे से हवा करते हैं उनसे प्राण चले जाते हैं | तीन बार सीधी दिशा में पखा झलखे हैं । ये हुये छः । सिर मे ये प्रारण भी छ. हैं । उन्ही को इसमें रखता है । दोनो रोहिण पुरोगाशों को पकाते हैं । जब प्राग जल उठे तो स्वणं तश्तरी को हटा लेते हैं ॥३२॥ जब होता इस मा को बोले :- प्रप्नस्वसोमश्विना वावमस्मे......... इत्यादि (ऋ० १।११।२४) "हे पश्विनो! मेरी वाणी को सफ्त बनानो"।
का० १४.१.३.३३-३४
अवकाशोपस्थानम्
नैव श्रेयान्न पापीयान्भविष्यतीति विद्यायथान्वेव रुचितः स्यातथा वितव्यः
॥३३॥
अर्थत। ऽप्रयुरेतज्योतिः प्रविशति य एतमनुवा ब्रूते भक्षयति वायस्त
व्रतचर्या या सप्टौ ॥ ३४ ॥ मादागम् ॥ १-३॥
तो उसी समय मध्वयं वहाँ प्राकर कहना है कि धर्म तो जल उठा । यदि वह
बहुत लाल हो जाय पोर जल उठे तो समझना चाहिये कि यजमान की उन्नति होगी । यदि
ऐसा न हो तो उसकी अवनति होगी। यदि न पधिक जल उठे, न बिना जला हो रहे
प्रर्थात मध्यम, तो समझना चाहिये कि न उन्नति होगी न प्रवनति । परन्तु जब तक
जल न उठे पखा करते रहना चाहिये ॥३३।।
जो कोई इसको सिखाता है या भक्षण करता है वह इस घायु या ज्योति मे
प्रवेश करता है। इसकी प्रतचर्या वही है जो सृष्टि की दशा मे ॥३४॥ (देखो १४।१।२।२६)
अवकाशोपस्थानम्
अध्याय १–त्राह्मण ४
स यदेतदध्वयु': । उपोत्तिष्ठन्नाह रुनितो धर्मऽइति तदुपोत्यायावकाशै-
रुपतिष्ठन्ते प्राणा वाअवकाशा: प्रारणानेवास्मिन्नेतद्दधाति पछातिष्ठन्ते पड़वा-
इमे शीर्षन्प्राणास्तानेवास्मिन्नेतद्दधाति ॥१॥
नव प्रध्वयं ने पाकर कहा कि धर्म जल उठा तो उस समय (महावीर पात्र की)
प्रकाश अर्थात यजु० मध्याय ३७ के १४.२० (सात) मत्रो से उपासना करता है । (यजु०
३७१४.२० को अवकाश कहते हैं। प्रवकास प्राए हैं । इस प्रकार प्राण उसमे पारण
कराता है । छः लोग स्तुति करते हैं (यजमान तथा अन्य याजिक प्रस्तोता को छोडकर)।
क्योकि सिर मे छ.प्राण होते हैं, उन्ही को इसमे धारण करता है ॥१॥
१८२४ पायग्दिनौवे शतपथवाहणे का०१४.१.४.१०.१४ वस्तेऽयो रश्मोनावरोवत्ति भुवनेप्वन्तरिति पुन:--पुन: पऽएषु लोकेषु वरीव- त्यंघमानश्चरति ॥१०॥ विश्वासा भुवा पते। विश्वस्य मनसस्पते विश्वस्य वचसस्पते सर्वस्य वच- सस्पतऽइत्येतस्य सर्वस्य पतऽइत्येतद्देवश्रुत्त्व देव घमं देवो देवान्पाहीति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥११॥ अत्र प्रावोरनु वां देवचीतयऽइति । अश्विनावेवैतदाहाश्विन वाऽएतद्यनस्य शिरः प्रत्यवत्ता तावेनयीणाति तस्मादाहात प्रावोरनु वां देववीतयऽइति ॥१२॥ मधु माध्वीम्या मधु माधूचीभ्यामिति । दध्यङ्ग ह वाऽप्राभ्यामाथवरणो मयु नाम ब्राह्मणमुवाच तदेनयोः प्रियं धाम तदेवेनयोरेतेनोपगच्छति तस्मादाह मधु माध्वीभ्या मधु माधूचीम्यामिति ।।१३।। हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय त्वा । ऊोऽअध्वर दिवि देवेप घेहीति नान तिरोहितमिवास्ति ।।१।। पिता नोऽसि पिता नो वोधीति । एप वै पिता यश्एप तपत्येपन प्रवर्दी- प्रावरीवति भुवनेष्वन्त. । (यजु० ३७॥१७) क्योकि वह बार-बार उन्ही लोको मे फिरता है ॥१०॥ विश्वासा भुवा पते विश्वस्प मनसस्पते विश्वस्य वचसस्पते सर्वस्प वचसस्पते । देवश्रुत् एव देव धर्म देवो देवान पाहि ॥ (यजु० ३७४१७) प्रति है धर्मदेव तुम सब के पति हो । देवो की रक्षा करो। अर्थ स्पष्ट है॥११॥ प्रत्र प्राचीर वा देवचीतये । (यजु० ३७१७) अर्थात् यह दोनो अश्विनो के विषय में कहता है कि धर्म उनको तन करे । पौर फिर अन्य देवो को भी। क्योकि इन दोनो अश्विनो ने ही यज्ञ के सिर को स्थापित किया था । उन्ही दोनो को प्रसन्न करता है, जब कहता है कि "मत्र प्रावीरनु देववीतये" ||१२|| मधु माध्योम्या मधु माधधीम्याम् । (यजु० ३१८) दध्यङ्ग मायण ने 'मधु' नामी ब्राह्मण को उन दोनो को बताया था। यही उनका प्रिय घाम है । उसी के द्वारा वह उनको उपासना करता है। इसलिये कहता है, "दो मधु चाहने वालो के लिये मधु" ॥१३॥ हृदे त्वा मनसे ला दिवे वा मूर्याय त्वा । अवों अघर दिवि देवेषु धेहि । (यजु० ३७।१६) "हृदय के लिये तुझ को, मनके लिये सुझ को, यो लोक के लिये तुझ को, मूर्य के लिये तुझको, मर जाते हुये तू देवो के लिये यज्ञ को ले जा"। यह सब स्पष्ट है ॥१४॥ पिता नोऽसि पिता नो बोधि। (यजु० ३२०) यह जो तपता है (मुर्य) यह पिता है । वही प्रवर्य है । उसको प्रसन्न करने के लिये ही कहता है कि 'तू पिता है । हमारा पिता हो।" । ।
का० १४.१.४.१५-१७ जपकाशोपस्थानम् स्तदेतमेवैतत्प्रीणाति तस्मादाह पिता नोऽसि पिता नो वोधीति नमस्तेऽमस्तु मा मा हि सीरित्याशिपमेवैतदाशास्ते ॥१५॥ अथ पल्य शिरोऽपावृत्य । महावीरमीक्षमाणा वाचयति त्वष्ट्रमन्तरत्वा सपेमेति वृषा वै नवग्यो योषा पत्नी मिथुन मेवैतत्प्रजनन क्रियते ।।१६।। अथैन । आयुरेतज्ज्योतिः प्रविशति य एतमनु या व्रते भक्षयति वा तस्य बनचर्या या सष्टी ।।१७। ब्राह्मणम् ॥१४॥ इति प्रथमोऽध्याय समाप्तः।। [१२]।। नमस्ते प्रस्तु मामा हिरासोः। (यजु. ३७५२०) इससे पाशीर्वाद कहता है ।।१।। अब पत्नी के सिर को खोल देता है पोर उराको महादोर ग्रह की मोर दिखाकर कहलवाता है कि "त्वष्ट्रमन्तस्त्वा सपेम ......"इत्यादि। (यजु, ३७।२०) मर्थात त्वष्टा के साथ हम तेरी सेवा करेंग" इत्यादि । प्रयप नर है। मोर पत्नी स्त्री है । इस प्रकार प्रजनन होता है ।।१६॥ "जो काई इसका उपदेश करता है या भक्षण करता है, यह प्ररम्यं उसके जीपन तथा ज्योति में प्रवेश करता है।" इसको वतचर्या वही है जो सृष्टि की ॥१७॥ . १ मा 5 रोहिणहोम, महावीरेषु अजापयस मासकरच अध्याय-ब्राह्मण १ अथातो रोहिणो जुहोति । अह केतुना जुषता, सुज्योतिर्योतिषा स्वाहे. त्युभावतेन यजुषा प्राता रात्रिः केतुना जुपता सुज्योतिर्योतिपा स्वाहेत्युभा- वैतेन यजुषा सायम् ॥१॥ नद्यद्रोहियो जुहोति । अग्निश्च ह वाऽआदित्यश्च रोहिणावेताभ्या७ हि देवताभ्या यजमाना स्वर्ग लोक रोहन्ति ।।२।। प्रथोऽग्रहोराने पै रोहिणो । आदित्यः प्रवर्योऽमुतदादित्यमहोरामाभ्या परिगृह्णाति तस्मादेषोऽहोरात्राभ्या परिगृहीतः ॥३॥ प्रथोडमी वै लोको रोहिणी । प्रादित्यः प्रवर्योऽमुतदादित्यमाभ्यां लोकाम्या परिगृह्णाति तस्मादेषज्याभ्या लोकाम्या परिगृहीत: ॥४॥ प्रयो चक्षुपी वे रोहिणी । शिरः प्रवर्य. शीर्प स्तचक्षदधाति ।।५।। पच रोहिण पाहुतिया देता है- मह रेतुना जपता सुज्योतिश्योतिषा स्वाहा । (यजु० ३७॥२१) पर्थात दिन इसकी ज्योति से प्रसन्न हो। इस मत्र से प्रात.काल दोनो पाहुतिया दी जाती हैं । राषि वेतुना जुपताछ मुज्योतिज्योतिषा स्वाहा । (यज० ३७।२१) इससे सायगाल को दो माहुतिया ॥१॥ दोनी रोहिण पाहुतिया क्यों दी जाती हैं 'पग्नि प्रोर मादित्य ये दोनों रोहिण (सोदिया) है। इन्हीं दोनो देवतापो की सहायता से स्वर्गलोक को घढते हैं ।।२।। दिन रात भी रोहित हैं । आदित्य प्रवर्य है । इस प्रादित्य को दिन रात को सहायता से ग्रहण करता है । इसीलिये यह दिन रात से पकडा हुया है ॥३॥ ये दोनो लोक भी रोहिण हैं। यादित्य प्रवयं है । इस प्रादित्य को इन दोनों सीकों से पकडता है। इसोलिय यह इन दोनो लोको से पका हुमा है ।।४।। दो पायें भी रोहिण हैं। सिर प्रवर्य है। इस प्रकार सिर मे पक्ष रखता - १८२६ १८२७ का० १४. २.१.६-६ रोहिप-होमः अथ रज्जुमादते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यागाददेऽदित्य रास्नाऽमोत्यसावेव बन्धुः ।।६।। अथ गामाह्वयति । जघनेन गार्हपत्य पन्निएह्यादित एहि सरस्वत्येही. सीडा हि गोरहितिहि गौः सरस्वती हिं गौरथोच्चगह यति नाम्नाऽसावेह्यसा- वेडसावेहीति निः॥७॥ तामागतामभिदधाति । अदित्य रास्नाऽसीन्द्राण्याशीपऽइतीन्द्राणी ह वाऽइन्द्रस्य प्रिया पत्नी तस्याऽउष्णीपो, विश्वरूपतमः सोऽसीति तदाह तमे- वैन मेतत्करोति ॥ अथ वत्समुसार्जति । पूपाऽसोत्यय वे पूपा योऽय पवतऽएप हीद सर्व पुष्यत्येपऽउ प्रवर्यस्तदेतमेवैतमीणाति तस्मादाह पूपाऽसीति ।।६।। अथोन्नयति । धर्माय दीवेत्येप वाउपत्र धर्मो रसो भवति यमेपा पिन्यते मव रस्सी को लेता है। इस मंत्र से :- देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोबहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्राददेऽदित्य रास्नाऽसि । (यजु० ३८३१) 'देव सविता की प्रेरणा से, मश्विनो की भुजाप्रो से, पूपा के हाथो से तुझको लेता हू. तू अदित्ति के लिये रस्सी या मेषला है ।" इसका तात्पर्य स्पष्ट है ॥६॥ प्रब गार्हपत्य के पीछे खडा होकर गाय को पुकारता 'इड एत्यदित एहि सरस्वत्येहि"। (यजु० ३८१२) गोदा है, गौ मदिति है, गौ सरस्वती है। उन उन नामो से पुकारता है। "मसावे ह्यसावेह्यसावेहि । (यजु० ३८१२) नाम लेकर तीन बार । "इस नामसरी तू मा ! इस नाम की तू या, इस नाम की सूमा" ॥७॥ जब वह मा जाती है तो उस (के सीगो) मे रस्सी डाल देता है :- प्रदित्य रास्तासीन्द्रण्या उष्णोप: । (यजु० ३५९३) 'तू पदिति की मेखला है, इन्द्राणी को बेणी है" । इन्द्राणी इन्द्र की प्रिय पत्नी है। उसको थेगो बडो चमकीली है। वैसी तू है" यह उसके कहने का तात्पर्य है । वैसा ही वह उसको बनाना है ॥ पत्र उसके बछड़े को छोडता है - "पूपासि"। (यज ३८॥३) यह जो पवित्र करता है, अर्थात वायु, वही पूषा है, यही इस सब ससार का पोपण करता है । यही प्रवम्य है । उसी को इससे प्रसन्न करता है, इसीलिये कहता है कि "तू पूपा है" भब वह बछड़े को हटा लेता है :- 'धर्माय दीव (यजु० ३८१३) माध्यन्दिनीये शतपयवाह्मणे का० १४.२.१.१०-१४ तस्यै दयस्वेत्येवैतदाह ॥१०॥ अथ पिन्वने पिन्धपति । अश्विभ्या पिन्वस्वेत्यश्विनावेवैतदाहास्विनी वाऽएतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यवत्ता तावेवैतत्प्रोणाति तस्मादाहाश्विभ्या पिन्व- स्वेति ॥११॥ सरस्वत्य पिन्वस्वेति । वाग्वं सरस्वतो वाचा वाऽएतदश्विनो यज्ञस्य शिरः प्रत्यवत्ता नावेवैतत्त्रीणाति तस्मादाह सरस्वत्यं पिन्वस्वेति ॥१२॥ इन्द्राय पिन्वस्वेति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता सा येव यज्ञस्य देवता तयवंत. स्त्रीणाति तस्मादाहेन्द्राय पिन्वस्वेति ॥१३॥ अथ विप्रपोऽभिमन्यते । स्वाहेन्द्रवत्स्वाहेन्द्रवदितीन्द्रो व यन्नस्य देवता सायद यस्य देवता तामेवैत-प्रीणाति तस्मादाह स्वाहेन्द्रवत्स्वाहेन्द्रवदिति निष्कृत्वऽग्राह निवृद्धि यज्ञोऽवर स्वाहाकार करोति परा देवताममावेव बन्धु ॥१४॥ "धर्म पर दया कर"1 यह जो गाय से 'दूव' निकलता है यह धर्म है । उस गाय पर दया का (अर्थात् अब अधिक न पी) ऐसा कहता है ॥१०॥ अब पान में बहने देता है 'मश्विभ्या पिन्वस्व" (यजु० ३४) 'अश्विनो के लिये बह' ऐसा कहता है । अश्विनो ने ही यज के सिर को फिर स्थान्ति किया था। उन्ही को यह प्रसन्न करता है । इसलिये कहता है कि "अश्विनो के लिये बह" ॥११॥ 'सरस्वत्य पिन्वस्थ ।" (यजु० ३८१४) वाणी सरस्वती है। वाणी की सहायता से ही अश्विनो ने उसके सिर को स्था. पित किया । उन्हीं दानो को प्रसन्न करता है। इसलिये कहता है कि "सरस्वती के लिये बह" ॥१२॥ 'इन्द्राय पिन्वस्व" (यज. ३८४) इन्द्र यश का देवता है । जो यज्ञ का देवता है उसी को सहायता से अश्विनो ने यज्ञ के इस सिर को स्थापित किया । उन्ही दोनों को प्रसन्न करता है, इसीलिये कहता है कि 'इन्द्र के लिय बह" ॥१३॥ दूध की फलो हुई चूदा का अभिमषण करता है "स्वाहेन्द्रवत्, स्वाहेन्द्रवत्, स्वाहन्द्रवत्"। (यजु० ३८१४) पन का देवता इन्द्र है । जो यज्ञ का देवता है उसी के द्वारा वह उसको प्रसन्न करता है। इसीलिये ऐसा रहता है । तीन बार कहता है क्योकि यज्ञ विमा है। पहले 'स्वाहा' बोलता है फिर देवता का नाम लेता है । इसका रहस्य बताया जा चुका है ।।१।।
+ गैहिणहोमः १८२६ अथास्य स्तनमभिपद्यते । यस्ते स्तन. शशयो यो मयोभूरिति यस्ते स्तनो निहितो गुहायामित्येवैतदाह यो र नधा वसुविद्यः सुदवाति यो धनानां दाता वसुवित्परमारपऽइत्येवंत दाह येन विश्वा पुष्यसि वार्याणोति येन सर्वान्देवा- न्सर्याणि भूतानि विभपीत्येवैतदाह सरस्वति तमिह घातवेऽकरिति वाग्वै सरस्वति संषा धर्मदुधा यज्ञो वै वाग्यज्ञमस्मभ्यं प्रयच्छ येन देवान्प्रोणा- मेत्येवतदाहाय गाहपत्यस्यार्धमत्युर्वन्तरिक्षमन्वेमीत्यसावेव बन्धुः ।।१५।। अथ शफावादते । गायनं छन्दोऽसि श्रेष्टुभ छन्दोऽसोति गायत्रेण चपेना- वेतस्पैष्टुभेन च छन्दसाऽऽदत्ते द्यावापृथिवीव्या त्या परिगृह्मामोतोमे वै द्यावापृथिवी परीशासाचादित्यः प्रचर्योऽमु' तदादित्यमाभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां परिगृह्णात्यथ मोजेन वेदेनोपमाष्टचसावेव बन्धुः ॥१६॥ अथोपयमन्योपगृह्णाति । अन्तरिक्षणोपयच्छामोत्यन्तरिक्षं वाऽउपयमन्य. अब इस धन को छूना है :- "यस्ते स्तनः शायो यो मयोभूः (यजु. ३८५ ३० १११६४१४६) अर्थात “यह तेरा धन गुहा मे छिपा है" । "रत्नधा वसुविद यः सुदरः" । (यजु० १८१५) पर्थात "जो रग्न को धारण करने वाला, धन देने वाला घोर दानी है"। येन विश्वा पुष्यसि वागि। (यजु० ३८५) अर्थात् जिसकी सहायता से तू सब देवो पौर प्राणियो को पालती है। सरस्वति तमिह घास वेऽकः (यजु० ३८।५) वाणी सरस्वती है । वह धर्म को दूहने वाली है । यज्ञ भी वाणी है । कहने का तात्पर्य है कि हमारे लिये यज्ञ का दान कर कि हम देवो को प्रसन्न कर सकें। अब गार्हपत्य के स्थान मे पाकर कहता है, उर्वन्तरिक्षमन्वेमि। "मैं मन्तरिक्ष में जाता है। इसका रहस्य पूर्ववत् है ॥१॥ अब दोनो शफो को लेता है गायत्रं छन्दोऽसि त्रैष्टुभ छन्दोऽपि । (यजु०३८१६) गायत्री पौर निष्टुभ छन्दो से इसको लेता है। "द्यावापृथिवीभ्या त्वा परिगृह्णामि ।" (यजु ३८६) क्योकि यो और पृथिपी ये दो "परोगास" या "श" हैं। मादिश्य प्रवम्य है। इस प्रकार इन प्रविधी और यो के द्वारा मादित्य को पडता है । अब मन के गुन्चे को देकर साफ कर देता है । इसका रहस्य वही है ॥१६॥ पब इसको उपयमनी (उदुम्बर, लकड़ी का एक छोटा जयला सा पात्र) मे लेता है इस मत्र से:-- (यज० ३८१५) माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १४.२.१.१७-२० न्तरिक्षण हीद सर्वमुपयतमोऽउदरं वाऽउपयमन्युदरेण हीद सर्वमन्नाचमु. पयतं तस्मादाहान्तरिक्षेणोपयच्छामीति ।।१७।। अथाजाक्षीरमानयति । तप्तोवाऽएप शुशुचानो भवति तमेवैतच्छमति तस्मिञ्धान्ते गोक्षीरमानयति ॥१५॥ इन्द्राश्विनेति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता सा चैव यज्ञस्य देवना तामेवेत. स्प्रोणात्यश्विनेत्यश्विनावेवंतदादाश्विनी चाएतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां तावेवंत. स्त्रीणाति तस्मादाहेन्द्राश्विनेति । १६।। मधुन: सारघस्येति । एतद्वै मघ सारघ घमं पातेति रस पातेत्येवैतदाह वसवइत्येते वै वसवाएते हीदा सर्व वासयन्ते यजत वाडिति तद्यथा वपट्- कृत हुतमेवमस्यैतद्भवति ॥२०॥ स्वाहा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनय इति । सूर्यस्य ह वाऽएको रश्मिर्वृष्टि- । - - अन्तरिक्षयोग्यच्छामि । (यजु० ३८।६) अन्तरिक्ष उपयमनी है, क्योंकि हर चीज़ इसमें समाई हुई है। पेट भी उपयमनी है, क्योकि सब भोजन पेट में ही समाया होता है । इसलिये कहता है कि मैं इसको अन्तरिक्ष से लेता है ॥१७॥ मय उसमें बकरी का दूध डालता है । क्योकि (महावीर ग्रह) गर्म होकर लाल घड जाता है । वह इसको यान्त करता है । जय शान्त हो जाता है, तब उसमें गाय का दूप डालता है।॥१८॥ इस मत्र से इन्द्राश्विना । (यजु० ३८६) यज्ञ का देवता इन्द्र है । जो यज का देवता है, उमी को इसके द्वारा प्रसन्न करता है। पश्विनो से, क्योकि मश्विनों ने ही यज्ञ के सिर को स्थापित किया था। उन्ही को प्रसन्न करता है, इसलिये बहता है कि "इन्द्राश्विना" १६|| मथुनः सारथस्य। (यजु० ३८०६) क्योकि यह मक्खियो का सहद तो है ही। (यजु. ३८६) प्रर्थात् रस पियो। (एजु. ३८४६) क्योकि ये दगु है, जिनमें इन सब वा वाष है। यजत वाद। (यजु० ३018) मानो यह वपटुकार से प्राइति दो गई ॥२०॥ स्वाहा गर्शम्प रपये दृष्टिक्मये । (यजु० ३८) वृष्टि के लाने वाली सूर्य की किरण के लिये स्याहा ।" भू ची एक किरण या घमं पात। वसवः।
मा० १४.२.१.२१-२२
वापानुप्टानम्
१८३१
यनिनाम येनेगाः गाः प्रत्रा विनि तमेन मीणाति तस्मादाद स्वाहा मूर्यस्य
समय वृष्टियनयात्मवर गाहासारं करोति पग पनाममा बन्धु.
॥२॥
प्रयतद्वं पायुरेतज्योति. प्रविमति यापनमनु या ते मलयनि वा तस्य
ननर्मापा माटो ।।२२।। याह्मणम् ॥५॥ [२१] । प्रथमः प्रपाठकः ।। कण्डि.
सामन्या।।१३२॥
नाम पि नि' है। रिसर यह मर पापा सपान करना है। उसी को प्रसन्न करता
है. ममता है रि गूर को यष्टि सान वाली रश्मि के लिय साहा"।
Tो साहा बोलता है फिर देवता का नाम । म का रहस्य यताया जा
रा॥२॥
नाई गका उपदेश करता है या नक्षण करता है, यह प्रयाम् उगर जीवन
तथा योनि म प्रा करता है। इस की गारर्या वही है जो मष्टिमी ॥२२॥
प्रयनिष्ठानम्
अध्याय २- -त्राह्मण २
स यता होतान्याह । प्रतु ब्रह्मणस्पति प्र देव्येनु मूनतेति तदध्ययु
प्रादायन्याननामानि जुहोत्येतद्वै देवाऽपविभयुयं वें नऽइम मन्त। रक्षासि
नाष्ट्रा न हन्युरिति तमेतत्पुरयाहवनीयात्स्याहाकारणाजुस्त हुतमेव सन्त.
मानायजुहपुस्तयोऽएवैनमेगाएतत्पुरेवाहवनीयात्स्वाहाकारेण जुहोति त हुतमेव
मन्तमानो जुहोति ॥१॥
गर होता वह कि "प्रयणस्पति आगे आये", 'गूनता दयो आगे जाने" उस रामप
प्रधागे वार 'यागु' के नाम से आदिवा है । देवो को भय हुआ कि यही दुष्ट
राम इम (प्रवर्ग) को बन बीच म हानि ग पहपारें । इसलिग पाहवनीय में ले जाने
रो पूर्व ही स्वाहाकार' से उन्होने आहुति दे दी और उस आहुति के पोछ अग्नि म आहुति
थी। इगी प्रकार यह भी आहपनीय म ले जाने से पूर ही स्वाहापार से आहुति देता है
और इन आइति ने पश्चात् अग्नि में आहुति देता है ॥१॥
माध्यन्दिनीय शतपथबाहाणे का०१४ २२२-५ समुद्राय वा वाताय स्वाहेति । अय व समुद्रो योऽय पवताएतस्माद्वै समुद्रात्स देवा सर्वाणि भूतानि समुद्रवन्ति तस्माइएवंन जुहोति तस्मादाह समुदाय त्वा वानाया स्वाहा ॥२॥ सरिराय त्वा वाताय स्वाहेति । अय वै सरिरो योऽय पक्त एतस्माद्वै सरिरात्सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि सहेरते तस्माऽएवेन जुहोति तस्मादाह सरिराय वा वाताय स्वाहा ||३|| अनाधृष्याय त्वा वाताय स्वाहाऽप्रतिधृष्याय त्या वाताय स्वाहेति । अय वाऽपनाधृष्योऽप्रतिधृष्यो योऽय पत्ते तस्माऽएवंन जुहोति तस्मादाहानाधृष्याय त्वा दाताय स्वाहाऽप्रतिधृष्याय ३ वाताय स्वाहेति ॥४॥ अवस्यवे त्वा वानाय स्वाहाऽशिमिदाय त्वा वाताय स्वाहेति । अय वा- ऽआवस्युरशिमिदो योऽय पवते तस्माइएवंन जुहोति तस्मादाहावस्यवे वा वाताय स्वाहाऽशिमिदाय त्वा वाताय स्वाहेति ।।५।। इन्द्राय त्वा वमुमते रुद्रवने स्वाहेति । अय वाऽइ-द्रो योऽय पवते तस्मा- एवंन जुहोति तस्मादाहेन्द्राय वेति वसुमते रुद्रवन इति तदि-दमेवानु वसू श्च समद्राय त्या याताय स्वाहा । (यजु० ३८७) यह जो यहता है (वायु) वह समुद्र है क्याकि इसो समुद्र स सब देव मथा प्राणी निकलत हैं (समुद्रास) उसी के निय यह आहुति देता है इसनिये कहता है 'तुझ समुद्र वायु बनिए स्वाहा सरिराय या वाताय स्वाहा । (यजु. ३६७) यह जो बहता अर्थात् वायु यही परिर है । इमो सरिर मे सब देव तथा प्राणी (राह ईरते) साय साथ निरनते है। उमी के निय आहुति देता है । इसलिये वहा तुझ वायु के रिय ग्वाहा ॥३॥ मनाघप्यायत्वा वाताय स्वाहा। पप्रतिप्याय त्वा बाताय स्वाहा । (पजु० ३८१७) यह ओ बायु है वह अनाधृष्य (न निरस्वार के योग्य) और प्रतिधृष्य (न सामना करने के योग्य है उगोरे पिए आइति दशा है इसलिए ऐसा रहता है कि अनाघ्याय इत्यादि ॥४॥ बवस्यवे वा कात्ताय स्वाहा। अशिमिदाय वा पानाय स्वाहा । (बजु० ३८७) यह वायु रक्षक और का दूर करने वाला मी क लिए आहुति देता है। इस रिये कहता है तुम रमक तथा सादर रन दाने वायु व लिए स्वाहा ॥ सवाय त्या यमुमत रुद्रवन स्वाहा । (पजु० ३८१८) यह वा वायु है वह है। इसी के लिए बाहुति देता है । इसलिये कहा तुझ निय । जब वमु और कट यार एमा कहना है वो वमुयों और स्ट्रा को भी इमा
F
का० १४.२.२.६-१० प्रवर्यानुष्ठानम्
रुद्राश्चाभजत्यथो प्रात.सवनस्य चंवतन्माध्यन्दिनस्य च सवनस्य रूपं क्रियते
॥६॥
इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते स्वाहेति । अय वाऽइन्द्रो योऽय पवते तस्माऽएवैन
जुहोति तस्मादाहेन्द्राय स्वेत्यादित्यवतऽइति तदिन्द्रमेवान्यादित्यानाभजत्ययो
तृतीयसवनस्यवतद् प क्रियते ॥७॥
इन्द्राय त्वाऽभिमातिध्ने स्वाहेति । अय वान्द्रो योऽय पवते तस्माऽएवंन
जुहोति तस्मादाहेन्द्राय वेत्यभिमातिघ्नऽइति सपत्नो वाऽमभिमातिरिन्द्राय
त्वा सपत्नघ्न इत्येवैतदाह सोऽस्योद्धारो यथा श्रेष्ठस्योद्धार एवमत्यप ऋते
देवेभ्यः ।।८॥
सवित्रे त्वऽभुमते विभुमते वाजवते स्वाहेति । प्रग व सविता योऽय
पवते तस्माऽ एवैन जुहोति तस्मादाह सविने त्वेनभुमते विभुमते वाजवतानि
तदस्मिविश्वान्देवानन्वाभजति ॥९॥
वृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहेति । अय व बृहस्पतिर्योऽय पवते तस्मा-
sएवंन जुहोति तस्मादाह वृहस्पतये स्वेनि विश्वदेव्यावतऽइति तदस्मिन्विश्वा-
न्सर्वान्देवानन्वाभजति ॥१०॥
।
भाग देता है । इसके अतिरिक्त इस प्रकार यह प्रात सवन तथा मध्यसवन का रूप भी बन
जाता है ॥६॥
इन्द्राय त्वादित्यवते स्वाहा । (यजु ८८)
यह वायु इन्द है, इसलिये कहा 'इन्द्र के लिय । 'आदित्य वाले' इसलिए कहा कि
मादित्यो को इसके साथ भाग देता है । इसके अतिरित इगको तृतीयसवन का रूप देना
है ॥७॥
इन्द्राय स्वाभिमातिने स्वाहा । (यजु० ३८१८)
मह जो वायु है वही इन्द्र है । इसलिये इसके लिये आहुति देता है । इसलिये कहा
"तुझ इन्द्र के लिये" । अभिमाति का पधं है शत् । प्रनिमानिघ्न हुआ शत्रुनो को मारन
वाला । अर्थात् तुझ आधु के मारने वाले इन्द्र के लिय । यह इसका विरोप भाग है जैम
श्रेष्ठ वा हुआ करता है, वैमा ही यह है अन्य देवो के भाग स अलग ।।८।।
सविन वा ऋभुमते विभुमते वाजवते स्वाहा । (यजु० ३८५८)
यह जो वायु है यह सविता है । उसी के लिये आहुति देता है । इसलिये कहा "तुझ
सविता के लिये, जो भुभो, विभुमो और पात्रो से युक्त है" । इस प्रकार इसके साथ सभी
देवताओ को भाग देता है।
बृहस्पतये त्या विश्वदेव्यावते स्वाहा । (यजु० ३८१८)
यह वायु वृहस्पति है। इसी के लिए यह आहुति देता है। इसलिए कहा "विश्व-
देवो से युक्त तुझ बृहस्पति के निये'। इस प्रकार इन सब देवा को उसमे भाग देता हैं ॥१०॥
१८३४ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १४. २.२. ११-१५ यमाय त्वाऽदिगरस्वते पिनुमते स्वाहेति । प्रयं वै यमो योऽयं पवते तस्मा- एवंन जुहोति तस्मादाह यमाय स्वेत्यङ्गिरस्वते पितृमतऽइति यज्ञस्य शोर्मच्छि- ग्नस्य [रसो व्यक्षरत्स] पित नगच्छत्या वे पितरस्तानेवैतदन्वाभजति ॥११॥ द्वादशैतानि नामानि भवन्ति । द्वादश वै मासा: संवत्सरस्य संवत्सर एप याएप तपत्येपऽउ प्रवग्यस्तदेतमेवैतत्प्रीणाति तस्माद्वादश भवन्ति ॥१२॥ अथोपयमन्या महावीरऽआनयति । स्वाहा धर्मायेत्येप वै धर्मों यऽएप तपत्येपऽउ प्रवर्गास्तदेतमवैतत्त्रीणाति तस्मादाह स्वाहा धर्मायेत्यवर स्वाहा- कार करोति परा देवतामसावेव वन्धुः ॥१३॥ मानीते जपति । स्वाहा धर्मः पित्रऽइति यज्ञस्य शीर्पच्छिन्नस्य [रसो ब्यक्ष रत्स] पित नगच्छत्त्रया वै पितरस्तानेवंतत्प्रीणात्यवर स्वाहाकारं करोति परा देवतामसावेव बन्धु ॥१४॥ नानुवाक्यामन्वाह । सकृदु ह्येव पराञ्चः पितरस्तस्मान्नानुवाक्यामन्वा- हातिकम्याश्राव्याह घमंस्य यजेति वषट्कृते जुहोति ॥१५॥ यमाय लाङ्गिस्वते पितृमते स्वाहा । (यजु० ३८१६) यह वायु यम है। इसी के लिये आहुति देता है, इसीलिए कहता है "तुझ यम के लिय स्वाहा जो पतिरा और पितरो के साथ है"। यज्ञ का सिर जब कट गया, तो उसका रम बह गया और वह पितरो को चला गया। पितर तीन हैं । उन्ही को इसमें भाग देता है॥११॥ ये बारह नाम हुये । सवत्सर मे बारह ही महीने होते हैं । यह जो तपता है (सूर्य) यह सवत्सर है । यही प्रवर्य भी है। इसी को इस प्रकार प्रसन्न करता है। इसीलिये ये बारह होते हैं ॥१२॥ अब (दूध तथा घो को) उपयमनी रो महावीर पाच मे डालता है। स्वाहा धर्माप । (यजु० ३८९) यह जो तपता है (सूर्य) यह धर्म है । यही प्रवर्दी भी है। इसी को प्रसन्न करता है, इसलिए रहता है । "पर्म के लिए स्वाहा"। पहले 'स्वाहा' कहता है फिर देवता का नाम लेता है। इसका रहस्य बताया जा चुका जब यह डाल दिया गया तो जाप करता है - 'स्वाहा पर्म. पिा"। (यजु० ३६६) यज्ञ वा मिर कट गया तो उसरा रम चहा और पितरो के पास गया । पितर तीन है । उन्ही को इस प्रकार प्रसन्न करता है। पहले स्वाहा कहता है फिर देवता का नाम संता है। इसका रहस्य बताया जाता है ॥१४॥ कोई अनुदाक्य नही कहना । क्योंकि पितर तो मदा के लिए चले गये । इसलिये अनु- राय नहीं कहता । आगे चलकर और (अग्नीध को) श्रोषट् का आदेश देकर (अध्वयु होता म) रहता है । “पमं के लिये याज्य वहीं" । वषटकार के कहे जाने पर वह आहुति देता
को० १४. २. २. १६-१८ प्रवग्यानुष्ठानम्
१८३५
विश्वाऽपाशा दक्षिणसदिति । सर्वाऽपाशा दक्षिणसदित्येवैतदाह विश्वा-
न्दैवानयाडिहेति सर्वान्देवानयाक्षीदिहत्येवंतदाह स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मघो:
पिवतमश्विनेत्यश्विनावेयतदाहाश्विनौ ह्येतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां तापैवैतत्नी-
रणात्यवर स्वाहाकारं करोति परां देवतामसावेव बन्धुः ।।१६।।
पथ हुत्योर्ध्वमुत्कम्पयति । दिवि धाऽइमं यज्ञमिम यज्ञ दिवि पाऽइत्यसो
वाऽादित्यो धर्मो यज्ञो दिवि वाऽएप हितो दिवि प्रतिष्ठितस्नमेवतमीणाति
तस्मादाह दिवि धाऽइम यज्ञमिमं यज्ञ दिवि धाऽइत्यनुवपद् कृते जुहोति ।।१७।।
स्वाहाऽग्नये यजियायेति । तस्विष्टकृभाजनमग्निहि बिष्टकृच्छ यजुर्म्यs.
इति यजुभिद्य पोऽस्मिल्लोके प्रतिष्ठितस्तान्येवंतत्यीणात्यवर ७ स्वाहाकार यगेति
परां देवताममावेव वन्धुः ॥१८॥
इस मन मे:--
विश्वा आशा दक्षिणसद् । (यजु० ३८।१०)
अर्थात् दक्षिण में बैठकर उसने सब दिशाओ पी अर्चना कर ली।
विश्वान्देवानयाडिह । (यजु० ३।१०)
अर्थात् सब देवों की पूजा कर लो।
"स्योहारतस्य धर्मस्य मधो · पिवतमश्विना" । (यजु० ३८१०)
"हे दोनो अविनो, 'तुम इस स्वाहायुक्त धर्म के मधु को पियो"। यह अश्विनी
के लिए कहता है, क्योकि अश्विनो ने यज्ञ के सिर को स्थापित किया था। उन्ही को यह
प्रसन्न करता है। पहले स्वाहा कहता है फिर देवता का नाम लेता है । इसका रहस्य पहले
बताया जा चुका है॥१६॥
आहुति देने के पोछे (महावीर ग्रह को अपर को ऊचालता है (तीन बार) इस
दिवि धा इम यशमिम यज्ञ दिवि था । (यजु० अ०३८।११)
"ची लोक मे रए इस यज्ञ को । इस यज्ञ को द्यौलोक में रख।"
क्योकि मादित्य ही धर्म मार यज्ञ है । वही द्यौ लोक में 'रक्सा' हुआ है । छौ लोक
मे स्थापित है। इस प्रकार वह उसी को प्रसन्न करता है, इसलिए कहता है कि "यो लोया
मे रख इस यज्ञ को । इस यज्ञ को द्यो लोक मे रख ।" वषट्कार के उपरान्त यह आहुति
देता है ॥१७॥
इस मत्र से :-
स्वाहाग्नये पजियाय । (यजु० ३८।११)
यह स्विष्टकृत के स्थान में है । अग्नि स्विष्टात् है ।
श यजुभ्यः । (यजु० ३८१११)
क्योकि यजुओ द्वारा हो यह (आदित्य) यम सोक में महावीर ग्रह के रूप में उप-
स्थित हुआ है। उन्ही यजुओ को प्रसन्न करता है। पहले 'स्वाहा' बोलता है फिर देवता
का नाम लेता है। इसका रहस्य बताया जा नुका है ॥१८॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे को०१४.२.२.१६-२४
अथ ब्रह्माऽनुमन्ययते । ब्रह्मा वाऽऋत्विजां भिषक्तमस्तद्याएकत्विा
भिषक्तमस्तेनैवैनमेतद्यज्ञ भिपज्यति ॥१६॥
अश्विना धर्म पातमिति । अश्विनावेवदाहाश्विनो ह्येतद्यतस्य शिरः
प्रत्यधत्ता तावेवैतत्पीणाति 1-ol
हानिमहर्दिवाभिरूतिभिरिति । अनिरुक्तमनिरुक्तो प्रजापतिः प्रजा-
पतियज्ञस्तत्प्रजापतिमेव नद्यभिषज्यति ।।२१।।
तन्त्रायिरग इति । एप वै तन्यायो यऽएप तपत्येष हीमाल्लोकांस्तन्त्र-
मिवानुसचरत्येपऽउ प्रवर्यस्नदेतमेवैतत्राणाति तस्मादाह तत्रायिणऽइति
।। २२ ।।
नमो द्यावापृथिवीभ्यामिति । तदाभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां सिन्हुते यथोरिद
मर्वमधि ॥२३॥
अथ यजमानः । यज्ञो वै यजमानो यज्ञ नैवैतद्य भिपज्यति ॥२४॥
ब्रह्मा अनुमत्र पढता है । ब्रह्मा ऋत्विको का उत्तम भिपक् या बंग है । जो ऋत्विजी
में सबसे बडा वंद्य है, उसो के द्वारा यन की चिकित्सा करता है ॥१el
इस पत्र से:-
अश्विना धर्म पातम् । (यजु० ३८/१२)
'हे आश्विनो, धर्म को पियो"।
यह अश्विनो के लिए कहा गया है। अदिवली ने ही यज्ञ के सिर को स्थापित किया
था। उन्ही को ऐसा कहकर प्रसन्न करता है ।।२०।।
हानिमर्दिवाभिरूतिभि । (यजु. ३८.१२)
"हृदयग्राही को रातदिन को मनाइयो के साथ ।"
मह स्पष्ट नही। प्रजापति भी सष्ट नहीं। प्रजापति या है । इसी प्रजापति यश
की चिकित्सा करता है ॥२१॥
सन्नापिणे । (यजु० ३६।१२)
"ताना बुनने वाले के लिये"।
यह जो तपता है अर्थात सूर्य यही साना बुनने वाला है। क्योंकि यह इन लोको में
तान के समान विचारता है । यही प्रवर्ग है । उमो का प्रसन्न करता है, इसलिए करते हैं
"युनने वाले के लिये" ॥२२॥
"नमो द्यावापृथिवीम्याम्"। (यजु० ३०१२)
इस प्रकार द्यौ पौर पृथिवी को, जिनके बीच में यह सब कुछ है, संतुष्ट करता
है॥२३॥
अब यजमान कहता है । यज्ञ ही यजमान है । यज से हो यत्र की चिकित्सा करता
है॥२४॥
प्रवरानुष्ठानम् प्रातामश्विना धर्ममिति । अश्विनावेवैतदाहाश्विनो ह्येतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यक्त्ता तावत्प्रीणाति ।।२५।। अनु यावापृथिवीऽप्रमसातामिति । तदिमे द्यावापृथिवोऽप्राह ययोरिद सर्वमधीहेव रातयः सन्त्विती देव नो धनानि सन्वित्येवैतदाह ॥२६॥ अथ पिन्वमानमनुमन्त्रयते । इपे पिन्वस्वेति वृष्टयं तदाह यदाहेपे पिन्व. स्वत्यूर्जे पिन्वस्वेति यो वृष्टादूम्रसो जायते तस्मै तदाह ब्रह्मणे पिन्वस्वेति तद्- ब्रह्मण आह क्षत्राय पिन्वस्वेति तत्क्षयायाह द्यावापृथिवीम्या पिन्वस्वेति तदाभ्यो द्यावापृथिवीभ्यामाह यमोरिद समधि ॥२७॥ स यदूर्ध्व: पिन्वते । तद्य जमानाय पिन्यते यत्माङ् तद्देवेभ्यो यदक्षिणा तपितृम्यो यत्प्रत्यङ् तत्पशुभ्यो यदुदतत्प्रजायायाऽअनपराद्ध वेव यजमान- अपातामश्विना धर्मम् । (यजु० ३८।१३) "दोनो अश्विनो ने धर्म का पान कर लिया। यह अश्विनो के विषय मे कहता है । अश्विनो ने ही यज्ञ के शिर को स्थापित किया पा। उन्ही से प्रसन्न है ॥२५॥ अनु द्यावापृथिवी अम साताम् । (यजु० ३८।१३) "यो और पृथिवी ने अनुमति दे दी। यह यो और पृथिवी के विषय मे कहता है क्योकि सब कुछ इन्ही के भीतर है। "इहेव रातय सन्तु"। (यजु० ३८११३) अर्थात यहाँ हमको धन आदि प्राप्त हो ॥२६॥ "अब पिन्वान का अनुमत्रण करता है"। इपे पिन्वस्व । (यजु•३८।१४) वाति के लिए उवल"। अर्थात् वृष्टि के लिए। ऊर्ने पिन्वस्य । (पजु० ३०१४) तृष्टि से ऊर्ज या रस निकलता है उसके लिये। "ब्रह्मणे पिन्वस्व" । (यजु० ३८।१४) अर्थात् ब्राह्मण के लिए। "शवाय पित्वस्व" । (यजु. ३८।१४) अर्थात् क्षत्रिय के लिए। द्यावापृथिवीभ्या पिन्वस्व । (यजु० ३८।१४) यह यो मोर पृथिवी के लिए कहा जिनके बीच में सब कुछ है ॥२७॥ जब यह उपर फो उबलता है तो यजमान के लिए उबलता है । तब पूर्व की ओर तो देवो के लिए, जब दक्षिण की ओर तो पितरो के लिए, जब पश्चिम की ओर तो पमुमो के लिए, जब उत्तर की भोर तो प्रजा के लिए । यजमान के लिए कोई अपराध नहीं है, क्योकि
१८३५
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का १४.२ २.२८-३२
स्यो? ह्यप पिन्वित्वाऽथ या दिश पिन्वते ता पिन्वते यदा शाम्यन्ति विप्रपः
॥२८॥
अथ प्राडिवोदड्डुकामति । धर्मामि सुधर्मेत्येप वै धर्मों यएप तपत्येप
हीद सब धारयत्येतेनेद७ मव धृनमेपऽउ प्रवर्यस्तदेतमेवैतत्त्रीणाति तस्मादाह
धर्मासि सुधर्मेति । हा
अथ खरे सादयति । प्रमेन्यस्मै नम्णानि धारयेत्यक ध्यन्नो धनानि धार.
येत्येवैतदाह ब्रह्म धारय क्षय धाग्य विश धारयेत्येतत्सव धारयेत्येवैतदाह
॥३०॥
अथ शाकलर्जुहोति । प्राणा वै शाकलाः प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति
स्वाहा पूष्णे शरसऽइति । अय वै पूपा योऽय पवतऽएप हीद७ सर्व
पुष्पत्येपऽउ प्राण प्राणमेवास्मिन्नेनदधाति तस्मादाह स्वाहा पूष्णे शरसऽइत्य-
वर स्वाहाकार कराति परा देवनामसावेव बन्पहुं त्वा मध्यमे परिघाऽउप-
श्रयति ॥३२॥
-
यह ऊपर को उठता है । जिस दिशा मै उवलता है उसमे उबलता । जब बूदें गिरना बन्द
हो जाती है तब ॥२८॥
पूर्वोत्तर दिशा मे चला पाता है और कहता है
धर्मासि सुधर्मा । (यजु० ३८११४)
यह जो सूर्य तपता है यह धर्म है क्योकि सबको धारण करता है और इससे सब
धारण किये जाते हैं। यही प्रयाय है। इसी को प्रसन्न करता है, इसलिए कहता है कि तू
धर्म है ॥२६॥
प्रब (महापोर को) टोले पर रख देता है । इस मय से -
'अमेन्यस्मे नम्णानि धारय" ।
ब्रह्म धारय, क्षत्र पारय, चिश धारय । (यजु० ३८।१४)
अर्थात् दू हानि नहीं पहचाना। कोपरहिल होकर ब्राह्मण, सपिप, चश्य भादि सब
को पारण कर॥३०॥
अब लकड़ी के टुकाडो रो भाति देता है। शाकल या टुकडे प्राण हैं । प्राण द्वारा
ही इनको धारण करता है ॥३१॥
'स्वाहा पूणे सरसे" । (यजु• ३८११५)
यह बहने वाला वायु पूपा है । यही इस सबको पोपण करता है। यही प्राण है।
प्राण को ही इसम स्थापित करता है । इसलिय कहता है 'पूपा शरसे के लिए स्वाहा"।
पहले स्याहा कहता है फिर देवता रा नाम लेता है । इसका रहस्य बताया जा चुका है। इस
पहली लकडी से बाहुति देकर उमलो बीच री परिषा के सहारे खडा कर देता है ॥३२॥
रा० १४. २, २०३३-३७ प्रवर्यानुष्ठानम् १६३६ स्वाहा ग्रावभ्यऽइति । प्राणा वै ग्रावाणाः प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति हुत्वा मध्यमे परिधाऽउपश्यति ।।३३।। स्वाहा प्रतिरवेभ्य इति । प्राणा वै प्रतिरवाः प्राणान्हीद सर्व प्रतिरत प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति हुत्वा मध्यमे परिधाऽउपश्रयति ।॥३४॥ स्वाहा पितृम्यऽऊर्ध्वहियो धर्मपावभ्यऽहति । अहुत्वैवोदड्डीक्षमाणो दक्षिणार्धे बहिपऽ उपगृहति यज्ञस्य शीर्षच्छिन्नस्य [रसो व्यक्षरत्स] पित नगच्छ- नया वै पितरस्तानेवैतरप्रोणात्यथ यन्न प्रेक्षते सकुदु ह्य व पराञ्च. पितरः ।। ३५ ।। स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामिति । प्राणोदानी वै द्यावापृथिवी प्राणोदाना. वेवास्मिन्नेतद्दधाति हुत्वा मध्यगे परिधाऽउपश्यति ॥३६॥ स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्य इति । प्राणा वें विश्वे देवा' प्राणानेवास्मिन्ने- तदधाति हुत्वा मध्यमे परिधाऽउपश्रयति ॥३७।। स्वाहा रुद्राय रुद्रहूतयऽइति । अहुत्वैव दक्षिणेक्षमाण प्रतिप्रस्थाने प्रय- स्वाहा मावस्य । (यजु० ३८।१५) प्राण प्रापा (सिल के पत्थर) है । इस प्रकार उनमे प्रारा धारण करता है । माइति देकर पीच की परिधा के सहारे खडा कर देता है ॥३३॥ स्वाहा प्रतिवेभ्यः । (यजु० ३८1१५) माण प्रतिरब हैं। यह सब जगत् प्राणो में ही रमा हुआ है । प्राणो को ही इसमे धारण करता है । आहुति देकर बीच की परिधा के सहारे लडा कर देता है ॥३४॥ स्वाहा पितृम्य ऊबहिर्यो धर्मपावभ्य । (यजु• ३८।१५) बिना आहुति दिये ही (चौथी लकडी को) वेदी के दक्षिण ओर के कुशो के नीचे बिना उत्तर की ओर देखे हुये छिपा देता है ।।३४॥ यज्ञ का सिर कट गया तो जो उसका रस बहा यह पितरो के पास गया। पितर तीन हैं । उन्ही को यह प्रसन्न करता है । उनकी ओर देखता क्यो नही । इसलिये कि पितर मर चुके ॥३॥ स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् । (यजु० ३८।१५) यो और पृथिवी प्राण भौर उदान हैं । इन्ही को इसम स्थापति करता है। आहुति देकर बीच की परिधा के सहारे खड़ा कर देता है ॥३६॥ स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्य' । (यजु० ३८४१५} प्राण विश्वेदेव है । इस प्रकार प्राणो की उसमे स्थापना करता है । माहुति देकर बोच की परिधा के सहारे खड़ा कर देता है ॥३७॥ स्वाहा रुद्राय रुद्रहूतये । (यजु० ३८१५) बिना माहुति दिये हुए दक्षिण की ओर देखकर वह इस (सातवी समिधा) को प्रति प्रस्थाता को दे देता है । भौर उसे शाला के उत्तर की ओर से उत्तर मे फेंक देता है । यह उस १८४० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १४.२.२३६४१ च्छति त म उत्तरतः शालायाऽउपञ्च निरस्यत्येपा ह्य तस्य देवस्य दिवस्वाया- मेवेनमेतदिशि पीणात्यथ यन्न प्रेक्षते नेन्मा रुद्रो हिनसदिति ॥३८॥ सप्तताऽग्राहुतयो भवन्ति सप्त वाइमे शीर्षन्प्रारणास्तानेवास्मिले- तद्दधाति ॥३६॥ अथ महावीरादुपयमन्या प्रत्यानरति । स्वाहा स ज्योतिपा ज्योतिरिति ज्योतिर्वाऽइतरम्मिन्पयो भवति ज्योतिरितस्या ते ह्यतदुभे ज्योतिषी संगच्छेते- ऽअवर स्वाहाकार करोति परा देवतामसावेव बन्धुः ॥४०॥ शतम् ७१०० ।। प्रथ रोहिणी जुहोति । अह केतुना जुपता सुज्योतिर्योतिपा स्वाहेत्य- सावेव बन्धूः राषिः केतुना जपता सुज्योतिज्योतिपा स्वाहेत्य सावेव वन्धः ॥ ४१ ।। अथ यजमानाय धर्मोच्छिष्ट प्रयच्छति । सऽउपवमिष्ट्वा भक्षयति मधु हुतमिन्द्रतमेऽमग्नाविति मयु हुतमिन्द्रियवतमेऽग्नावित्येवैतदाहाश्याम ते देव धर्म . देव की दिशा है । इस प्रकार इसको इसी की दिशा मे प्रसन्न करता है । उसको भोर देखता इसलिए नहीं कि वह समझता है कि कही रुद्र उसको हानि न पहुचावे ॥३८॥ ये आहुतितां सात होती हैं। सिर मे प्राण भी सात होते है। उन्हीं की इसमे स्थापना करता हे ॥३६॥ अब (शेष घी और दूध को) महावीर ग्रह से उपयमनी मे उडेलता है यह कहकर -- स्वाहा स ज्योतिपा ज्योति । (यजु० ३८५६) क्योकि दुध एक पात्र में ज्योति था और दूसरे मे भी ज्योति है । इस प्रकार दो ज्योतियाँ परस्पर मिलती है । पहले 'स्वाहा' कहता है फिर देवता का नाम लेता है । इसका रहस्य पहले बताया जा नुका है ॥४०॥ अब दोनो रोहिणो में से (दूसरी से) पाहुति देता है। अह केतुना जुपता सुन्योतिज्योतिपा स्वाहा । (यजु० ३८१६) "दिन अपनी ज्योति द्वारा प्रसन्न होवे । ज्योति ज्योति के साथ” । इसका रहस्य बताया जा नुना है। राशि वेतुना जुपता मुज्योतियोतिषा स्वाहा । इसका रहस्य भी वही है ।।४।। बब धर्म का उच्छिष्ट भाग यजमान को देता है। यब उपह्व या निमत्रण की इच्छा करके उसका मदाण मारता है इस मन से मधु हुतमिन्द्रतमे अग्नौ । (पजु० ३८१६) अर्थात "सबसे बत्तवान अग्नि म मनु को थाहुति दी गई। अस्याम ते देव पर्म । (यजु० १८१६) 'हे देव धर्म हम तुम्हे खावें"।
का० १४.२.२.४२-४६ प्रचर्यानुष्ठानम् नमस्तेऽप्रस्तु मा मा हि सीरित्याशियमेवैतदाशास्ते ॥४२॥ मथ दक्षिणत: सिकताऽउपकी भवन्ति । तन्मायन्ते यडएव मार्जा- लीये वन्धुः सोऽयानुप्रहरति शाकलानथोपसदा चरन्त्येतदु यज्ञस्य शिरः सस्कृत पथा-पर्थनत्तदश्विनी प्रत्यक्षताम् ॥४३॥ तं न प्रथमयज्ञे प्रवृळ्यात् । एनस्य हि तदयो नेन्मऽन्द्र शिरहिछन- ददिति द्वितीये वैव तृतीये वाऽपशीर्णा ो वाग्रे यज्ञ न देवाऽनन्तः श्राम्यन्त. श्चेरुस्तस्माद्वितीये वैव तृतीये वाऽयो तप्तो वाइएष शेशचानो भवति ॥४४॥ तं यत्प्रथमयज्ञे प्रवृज्यात् । एषोऽस्य तप्तः शुशुचानः प्रजां च पाश्च प्रदहेदोऽमायुः प्रमायुको यजमानः स्यात्तस्मा द्वितीये वैव तृतोये वा ॥४॥ त न सर्वस्माऽइव प्रवृज्यात् । स वै प्रवयों नेत्सर्वस्माइव सर्व कर- वारणीति योऽन्वेव ज्ञातस्तस्मै प्रवृज्याद्यो वाऽस्य प्रियः स्याद्योपाऽतूचानोऽनूक्त नेन प्राप्नुयात् ॥४६॥ महस्र प्रवृस्यात् । स व सहस्र रामेप सर्ववेदसे प्रवृज्यात्सर्व वै सर्ववेदस सर्वमेष विश्वजिति सर्वपाठे प्रवृज्यात्सर्य वै विश्वजित्सर्वपृष्ठः । "नमस्तेऽमस्तु मा मा हिंसी" । (यजु० ३८१६) यह आशीर्वाद है" ॥४२॥ अव दक्षिण दिशा में बाल बिछा रहता है । यहाँ ये लोग अपने को साफ करते है । जो बात मार्जालोय में है वही यहाँ । लकड़ी के टुकडो को आग में डाल देता है । अब उपसद का आरम्भ करते है । इस प्रकार पश का सिर ठीक हो जाता है जैसे अश्विनी ने किया था ।।४३॥ पहले सोम यश मे (प्रवयं को) न करे। यह पाप है । कही इन्द्र इसका सिर न काट दे। परन्तु दूसरे ग तीरारे यश में करे । क्योकि पहले देव लोग सिर रहित यज्ञ में हो भर्चा और श्रम करते रहे। इसलिए दुमरे या तीसरे यश में करे । अब यह तप्त पौर प्रदीप्त हो जाता है ॥४॥ यदि पहले ही यज्ञ मे प्रवर्य किया जाय तो उसका (महापोर) ग्रह तप्त मोर प्रदीप्त होकर उसी के परिवार तथा पशुओ को और उसके जीवन को भी जला डालेगा और यजमान नष्ट हो जायगा । इसलिये दूसरे या तीसरे यज्ञ में करना चाहिये । हर एक के लिये प्रवर्य न करावे । प्रवर्य 'सब कुछ' है। ऐसा न हो कि सबके लिये सब कुछ हो जाय । उसी के लिये प्रवर्य करे जो उसम परिचित राथा प्रिय हो । या जो वेदश हो । वेदशान से ही इसको प्राप्त होगा ॥४६॥ एक सहस्र पशुओ के लिए प्रवम्ब करे । 'सहर' का मर्थ है 'सव'। और प्रवयं 'सब' है। यजमान की सव सम्पत्ति के लिए प्रवग्यं करे। क्योकि सब सम्पत्ति 'सब' है। यह प्रचार्य भी सब है। विश्वजित के अवसर पर सब पृष्ठों के गाय प्रवन्यं करे । सब पृष्ठो १८४२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०१४२.२.४७५२ सर्वमेप वाजपेये राजसूये प्रवृद्ध्यात्मर्व हि तत्सत्ने प्रवृद्ध्यात्सर्व व सत्र सर्वमेपऽएतान्यस्य प्रवर्जनान्यतो नान्यत्र ।।४७॥ तदाहुः । यदपशिराऽअप्रवग्र्योऽथ केनास्याग्निहोत्र शोषण्वद्भवतोत्या- हवनीयेनति मात्कथ दर्शपूर्णमासावित्याज्येन च पुरोडाशेन चेति व यात्कथं चातुर्मास्यानीति पयस्ययेति बयात्कथं पशुबन्ध इति पशुना च पुरोडाशेन चेति नय या कथा सौम्योऽध्वरऽइति हविर्धानेनेति बेधात् ॥४८॥ प्रथोऽग्नाहुः । यज्ञस्य शीपंच्छिन्नस्य शिरएतद्देवाः प्रत्यदधुर्यदातिथ्यं न ह वाऽप्रस्यापशीष्र्णा केन चन यज्ञेनेष्टं भवति य एवमेतद्वेद ॥४६॥ तदाहुः । यत्प्रणीताः प्रणयन्ति यज्ञऽय कस्मादन न प्रणयतीति शिरो वा- एतद्यज्ञस्य यत्प्रणीताः शिरः प्रवर्यो नेच्छिरसा शिरोऽभ्यारोहयारणीति ॥५०॥ तदाहुः । यत्प्रयाजानुपाजाम्प्रन्यनं भवन्त्यथ कस्मादत्र न भवन्तीति प्राणा वै प्रयाजानुयाजाः प्राणाऽप्रवकाशा: प्राणाः शाकला नेत्प्राणः प्राणानभ्यारोहया- गीति ॥५१॥ तदाहुः । यदाज्यभागावन्यत्र जुह्वत्यथ कस्मादत्र न जुहोतीति चक्षपी वाऽएते यज्ञस्य यदाज्यभागो चक्षुपी रोहिणी नेच्चक्षुपा चक्षुरम्यारोहयारणीति ।।५२।। सहित विश्वजित् सब कुछ है । और यह प्रवयं सब कुछ है । वाजपेय और राजसूय में प्रवयं करे । क्योंकि यह सब कुछ है । सब के अवसर पर प्रवयं करे । क्योंकि सत्र सब कुछ है । यह प्रवर्य सब कुछ है । प्रवर्य करने के यही अवसर हैं । अन्यत्र न करे ॥४॥ इस विषय में कुछ लोग कहते हैं कि प्रवर्प तो बिना सिर के है फिर उसके लिए अग्निहोत्र सिर वाला कसे होता है । इसका उत्तर है 'आहवनीय से' | "दशं और पौर्ण- मास कैसे 2" "आज्य और पुरोडाच से" । "चातुर्मास्य किससे " “पयस्या (दही) से" । "पशुदाय कैसे ?" "पशु और पुरोडाश से ।" सोमयाग कसे ? "हविर्षान से" ||४|| लोग ऐसा भी कहते हैं कि जब यज्ञ रा सिर कट गया तो देवो ने (सोम के) प्रातिथ्य के रूप में इसको रख दिया ! जो इस रहस्य को समझता है उसका कोई यश सिर के बिना नहीं रहता ॥४॥ लोग ऐसा भी पूछते हैं कि यज्ञ में तो प्रणीता पात्र को ले जाते हैं यहा क्यो नहीं ले जाते प्रणोता यज्ञ का सिर है। प्रयायं सिर है। कहीं ऐसा न हो कि सिर से सिर को न जावें ॥५॥ ऐसा भी पूछते हैं कि पन्यत्र तो प्रयाज तथा अनुयाज हाते हैं यहा क्यो नहीं होत ? प्राण हो प्रयाग और अनुपाज हे प्राण अववार हैं । प्राण लकडी के टुकडे हैं, ऐसा न हा कि प्राणी पर प्रासो को चढा ॥१॥ ऐसा भी पूछते हैं कि अन्यत्र तो दो आग्यभागो की आहुतिया होती है यहा क्यों नहीं होती? माग्य भाग यज्ञ को दो मासे हैं । गहिण भी दो आखें हैं। ऐसा न हो कि चन को च पर चढ़ा दें। इसलिये ॥५२॥ - का. १४.२.२.५३-५५ प्रबर्यानुष्ठानम १८४३ तदाहुः । यद्वानस्पत्यदेवेभ्यो जुहत्यथ वस्मादेत मृण्मयेनैव जुहोतीति यज्ञस्प शोपच्छिन्नस्य रसो व्यक्षरत्सऽइमे द्यावापृथियोऽग्रगच्छद्यन्मृदिय तद्यदा- पोऽमो तन्मृदश्वापां च महावीराः कृता भवन्ति तेनैवनमेतद्रसेन समर्धयति कृत्स्न करोति ॥५३॥ स यद्वानस्पत्यः स्यात्। प्रदह्य त यद्धिरण्मयः स्यात्प्रलीयेत यल्लोहमयः स्यात्प्रसिच्येत यदयस्मय. स्यात्प्रदहेतारीशासावथप एवेतस्माऽअतिष्ठन तस्मादेत मृण्मयेनैव जुहोति ॥५४॥ प्रथैतद्वै० ॥५५॥ ब्राह्मणम् ॥१॥ [२. २] इति द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः [१३] ॥ ॥ यह भी प्रश्न होता है कि देवतओ को तो लकडी के पायो मे माहुतिया दी जाती हैं, फिर धर्म की पाहुति मिट्टी के पात्र मे कमे देते हैं । जव यज्ञ का सिर फट गया तो इसका रस वह गया और पृथियो तथा द्यो मे पहुँच गया । यह पृथ्वी मिट्टी है और द्यो जल है । महावीर ग्रह मिट्टी और पानी से बनाये जाते हैं। इस प्रकार वह इस प्रवग्यं को उस रस से युक्तकरता तथा पूर्ण करता है ।।५३।। यदि यह तकडो का हो तो जल उठे । यदि सोने का हो तो गल जाय । यदि ताय का हो तो पियल जाय । यदि पत्थर का हो लकडियो को जला दे। धर्म स्वय ही मिट्टी के बर्तन में जा बैठा । इसलिए इसको मिट्टी के पात्र से ही करते हैं ।।५४।। जो गोई इसका उपदेश करता है या भक्षण करता है, यह प्रवर्दी उसके जीवन तथा ज्योति में प्रवेश करता है । इसको व्रतचर्या यही है जो सृष्टि को ।।१५।।
प्रोत्सादनम् अध्याय ३ ब्राह्मण ? स व तृतीयेऽहन् । पष्ठे वा द्वादशे वा प्रवर्योपसनो समस्य प्रवर्यमुत्सादय- स्युत्सन्नमिच हीद शिरस्तघदेतमभितो भवति तत्सर्व समादायाग्नेरण शाला- मन्तद्युपसमायन्ति ॥११॥ अथाग्नीधः । प्राहवनीये त्रीञ्छालाकानुपकल्पयते तेपामेकमुज्वलय्य मुखदघ्ने धारयमाणो जुहोति यज्ञस्य शोच्छिन्नस्य शुगुदक्रामत्तेमाल्लोकाना- विशत्तयवनमेतच्छचा समर्धयति नृत्स्न करोति ।।२।। प्रथ यन्मुखदघ्ने । उपरीव व तयन्मुखदनमपरीव तद्यदसौ लोकस्तद्याऽमु लोक शुगाविशत्तय वैन मंतच्छुचा समर्धयति कृत्स्न करोति ॥३॥ या ते धर्म दिव्या शुगिति । येव दिव्या शुग्या गायत्र्या हविर्धानऽइति पंव गायत्र्या हविर्धाने सा तऽयाप्यायला निष्टयायता उस्प ते स्वाहेति नाय तिरोहितमिवास्ति ॥४॥ तीसरे, छठे या बारहवें दिन प्रकार्य और उपराद दोनो को मिलाकर प्रचार्य का उत्पादन करता है क्योकि घड से सिर उत्सन्न (निकला हुआ) सा होता है । (महावीर ग्रह) के पास के सामान को इकट्ठा करके वे प्रागे की ओर से शाला के भीतर वेदी पर इपर्छ होते हैं ॥१॥ अब अग्नीध्र तीन लकड़ियाँ आहवनीय में लाता है । और उनमे से एक को बला- पर (पजमानं के) गुख के समतल मे रखकर आहुति देता है । जव यज्ञ या सिर कट गया तो उसमे से गर्मी (शुक) निकल गई । और इन लोको में प्रविष्ट हो गई। इसको उसी गर्मी से युक्त करता है पूर्ण करता है ।।२।। मुख के समतल में क्यो? जो मुख के समतल है वह ऊचा है। और वह लोक (स्वर्गलोक) भी पर है । इस लोक में को गर्मी प्रविष्ट हो गई थी उसी से इसे युक्त करता है इसको पूर्ण करता है ॥३॥ इस मत्र से बाहुति देता है :- या ते धर्म दिव्या भुक् या गापश्या विनि सा त आप्यायता निम्ट्यायता तस्य॑ ते स्वारा। (यजु० ३८।१८) "हे धर्म जो तेरी दिव्य गर्मी है, गायी मे या इविन मे। वह तेरी गर्मी बढे मोर हो । मेरे लिये स्वाहा' ययं सप्ट है ॥४॥ १५४ को.१४.३.१.५-८ प्रवपोरसादनम् अथ द्वितीयमुज्ज्वलम्य । नाभिदध्ने धारयमाणो जुहोति मध्यमिव वं तधन्नाभिदघ्न मध्यमिवान्तरिक्षलोकस्तद्याऽन्तरिक्षलोक गुगाविशत्तयैवैनमेत. च्छुचा समर्धयति कुरस्न करोति ।।५।। याते धर्मान्तरिक्षे शुगिति । यवान्तरिक्ष शुग्या त्रिष्टुम्भ्याग्नीघऽइति यंत्र विष्टुम्याग्नीधे सा तऽपाप्यायतां निष्टयायां तस्य ते स्वाहेति नाय तिरोहित- मिवास्ति ॥६॥ । प्रथ तृतीयमभ्याधाय । तस्मिन्नामोनो जुहोत्यव-इय वै तद्यदासीनोऽध- इइय तद्यदय लोकस्तोम लोक शुगाविदत्तयंवैनमेतच्छुपा समर्धयति कुत्स्न करोति ॥७॥ या ते धर्म पृथिव्या शुगिति । येव पृथिव्या शुग्या जगत्या सदस्येति येव जगत्या सदस्या सा तऽभाप्यायता निष्टयायनां तस्यै ते स्वाहेति नाथ तिरो. हितमिवास्ति ||८|| अथोपनिष्कामति । क्षयस्य वा परस्पायेत्येतद्ध देयं क्षत्र यऽएप तपत्यस्य त्वा मानुपस्य क्षयस्य परस्पायत्वायत्येवैतदाह ब्रह्मणस्तन्वं पाहोति ब्रह्म गऽयात्मानं - अब दूसरी को जलाकर नाभि के समतल रखकर पाहुति देता है । जो नाभि के समतल है वह बीच का है । अन्तरिक्ष लोक बोच का है। यह जो अन्तरिक्ष लोक में गमी प्रविष्ट हुई । उसी गर्मी से उसको युक्त करता है पूर्ण करता है ।।५।। दस मासे था ते धर्मान्तरिक्ष शुग या श्रिष्टुम्याग्नी ये । सा त प्रप्पायता मिष्टयायता तस् ते स्वाहा । (यजु० ३८।१८) "हे धर्म जो तेरी गर्मी अन्तरिक्ष में है जो त्रिष्टुब पोर पग्नीध्र मे वह बढ़े और हर हो । उस तेरे लिये स्वाहा" ॥६॥ अब आग पर तीसरी को रखकर उस पर बैठे-बैठे ही आहुति देता है । बैठना नीचं होता है । यह लोक भी तो नीचा है । इस लोक में जो गर्मी प्रविष्ठ हो गई। उसी से वह इसको युक्त करता है पूर्ण करता है ॥७॥ या ते धर्म पृथियो गुग् या जगत्या सदस्या । सात पाप्यायता निष्टयायतो तस्य ते स्वाहा ॥ (यजु० ३८।१८) "हे धां जो तेरी गर्मी इस पृथियो मे है, जो जगती और सदस से है, वह बो और रख हो, उस तेरे लिये स्वाहा" अर्थ स्पप्ट है ॥६॥ अब मध्ययुं आगे बढ़ता है इस मन से :- क्षषस्य त्या परसाय ब्रह्मणस्तन्व पाहि । विशस्त्वा धर्मणा वयमनु कामाम मुविताय नध्यमे । (यजु० ३८१६) . माध्यन्दिनीये भतपथब्राह्मणे का० १४. ३. १.६-१३ गोपायेत्येवंतदाह विशस्त्वा धर्मणा वमिति यज्ञो वे विड्यनस्य स्वाऽरिष्ट्या ऽइत्येवंतदाहानुप्रामाम सुविताय नव्यसऽति यज्ञस्य त्वारिष्टयाऽप्रहलाया- ऽइत्येवैतदाह ॥६॥ अथाह माम गायेति । माम व होति वा गायेति त्वेव याद्गायन्ति हि माम तद्यत्साम गायति नेदिमान्यर्धाि यज्ञाच्छरोरान्नाष्ट्रा रक्षामि हिनसन्निति साम हि नाष्ट्राणा, रक्षसामपहन्ता ॥१०॥ अाग्नेय्यां गायति । अग्निहि रक्षमामपहनाऽनिच्छन्दसि गायत्येषा वै सर्वाणि छन्दामि यदतिच्छन्दास्तस्मादतिच्छन्दसि गायति ॥११॥ स गायति । अग्निष्टपति प्रतिदहत्यहावोऽहावऽइति तन्नाष्ट्राइएवैन द्रक्षा स्यनोऽपहन्ति ॥१२॥ तऽउदञ्चो निष्कामन्ति । जघनेन चात्वानमनेणाग्नीधमेपा हि यज्ञस्य द्वा. स यस्यां तो दिश्यापो भवन्ति तद्यन्ति ॥१३॥ त वै परिष्यन्दऽउत्सादयेत् । तप्तो वाऽएप शशचानो भवति त यदस्या- मुत्सादयेदिमामस्य शुगृच्छेद्य दप्सूरमादयेदपोऽस्य शुगुच्छेदथ यत्परिष्यन्दऽउत्साद- "क्षय की रक्षा के लिये तेरे पीछे पाते हैं । तू ब्रह्मा के शरीर की रक्षा कर । वैश्यो के (जनता के) धर्म से हम तेरा अनुसरण करते हैं नये अभ्युदय के लिये ।" यहा 'विश' या वंश्य 'यज्ञ' के लिये आया है। तात्पर्म कहने का यह है कि यज्ञ दृढता तथा रक्षा के लिये ॥६ अब वह प्रस्तोता से कहता है 'शाम को गाओ' या 'साम को कहो। परन्तु 'साम को गाओ' ऐसा ही बना चाहिये, क्योकि साम को गाते हैं । जब वह गावा है तो इसलिये कि दुष्ट राक्षस यज्ञ-शरीर के बाहर दसको न सतावें । क्योकि साम दुष्ट राक्षसो का नाश है ।१०॥ 'अग्नि शब्द' वाले साग को गाता है. क्योकि अग्नि राक्षसो का नाशक है । अति. च्छक मन को गाता है । क्योकि प्रतिच्छन्द में सब इन्दो का आवेश है। इसलिये अति- न्छन्द मन गाता है॥१३॥ वह गाता है :- अग्निप्टपति प्रतिदहत्यहावोऽहाव ! "अग्नि तपता है और जलाता है 1 अहावो । अहावो"। इस प्रकार वह राक्षसो को यहा से भगाता है ॥१२॥ अब वे उत्तर की ओर जाते हैं। चावाल के पीछे पोर अग्नीध्र के मागे से । यही यज का द्वार है । और उस दिशा में चलते हैं जहा जल होता है ।।१३।। उम (प्रवन्यं) को रेत के टीले पर रस देवे । यह गर्म होकर लाल हो जाता है। यदि इसको पृथिवी पर रख दिया जाय, तो इसवी गर्मी पृथिवी में समा जाय । यदि जस पर रख दिया जाय तो इसपो गर्मी जल में घुम जाय । इसलिये रेत के टी पर रखते हैं .
को० १४.३.१ १४-१८ प्रवत्मिादनम् १९४७ यति तथो ह नवापो हिनस्ति नेमा यदहाप्सु न प्रास्यति तेनापो न हिनस्त्यथ यसमन्तमाप परियन्ति शान्तिर्वाऽभापस्तेनोइमा न हिनस्ति तस्मात्परिप्यन्द- उत्सादयेत् ॥१४॥ उत्तरवेदी त्वेवोत्सादयेत् । यज्ञो वाऽउत्तरवेदि शिर. प्रवर्यो यज्ञ एवैत- चिर प्रतिदधाति ॥१५॥ उत्तग्नाभ्या सस्पृष्टम् । प्रथम प्रवर्यमुत्सादयति वाग्वाऽउत्तरनाभिः शिरः प्रवग्यः शोस्तवाच दधाति ॥१६॥ चतुन्नक्तिरिति । एप व चतु.क्तियंऽएप तपति दिशो ह्यतस्य सक्त- यस्तस्मादाह नतु सक्तिरिति ।।१७।। नाभिऽनई तस्य सप्रथाऽइति । सत्य वाऽत सत्यस्य नाभिः सनथा- इत्येवंतदाह म नो विश्वायुः राप्रथाऽइति स नः सर्वायुः स प्रथाऽइत्येवैतदाह ।। १८॥ अप द्वेषोऽअप हरऽइति । नाय तिरोहितमिवास्त्वत्यव्रतस्य सश्चिमेत्य- कि न तो जल को हानि पहुचावे न पृथिवी को । उसको जल मे नही डालता, इसलिये यह जल को हानि नहीं पहुचाता। चूकि जल इसके चारो मोर बहते है । ओर जल शान्ति हैं इसलिये वह इस पृथिवी को भी हानि नहीं पहुंचाता है । इसलिये रेरा के टीले पर रख देवे ॥१४॥ या उत्तर वेदि पर रख दे । उत्तर वेदी यज्ञ है मौर प्रवर्य इसका सिर है। इस प्रकार यज्ञ को उसके सिर रो सम्पन्न करता है ॥१५॥ पहले प्रवयं को वेदी को उत्तर नाभि से चिपटा कर रखता है। उत्तरनाभि वाक् है प्रवयं शिर हैं, इस प्रकार सिर मे वाणी को रखता है ।।१६।। इस मासे -- "चतु सक्ति" (पजु ३८२०) "चार कोने वाला"। यह जो तपता है अर्थात सूर्य यही चार कोने वाला है, क्याकि दिशायें इसके चार कोने है । इस लिये "चतु सक्ति' ॥१७॥ ताभितस्य सप्रथा। (यजुः ३८।२०) 'मृत' का अर्थ है सत्य । अर्थात् 'सत्य को विस्तृत नाभि"। स नो विश्वायु गया । (यजु ३८।२०) अर्थाद यह विस्तृत (सत्य) हमको दीर्धायु करे ॥१८॥ अपदयो अप हर। (पजु०३८।२०) अर्थात् प और इस हमसे दूर हो । यह तो सष्ट ही है। अन्यातस्य सरिनम । (यजु० ३८:२०) इस (प्रयग्यं या सूर्य) का नत और है पोर मनुप्पो का व्रत पोर । इसलिये कहा कि "अन्य प्रतसे हम युक्त हो।
!८४८
माध्यन्दिनीये मतपथब्राह्मणे
का० १४. ३. १. १६-२२
न्यद्वाऽएतस्य व्रतमन्यन्मनुप्या गणा तम्मादाहात्यातस्य सश्चिमेत्येवमितरी प्राची
तनिवृत्तिवृद्धीद शिरः ।।१६।।
पुरस्तादुपाया मृदम् । माध्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति तदभित परीशासो
वाहू एवास्मिन्नेतद्दधान्यभिन परे गैहिणहवन्यौ स वो हस्तावेवास्मिन्नेतद्द-
धाति ।।२०॥
उत्तरतोऽभ्रिम् । नद्धि तस्याऽमायतन दक्षिणत सम्माडामन्दी नद्धि
तस्थाऽप्रायतनमुत्तरन कृष्णाजिन तद्वि तम्यायतन सर्वनो पवित्राणि प्रागा
4 धचित्राणि प्राणानेवास्मिन्नेतद्द गनि त्रीणि भवन्ति त्रयो वै प्राणा प्राण-
उदानो व्यानस्तानेवास्मिन्नेतद्द याति ॥२१॥
अथैतद्रज्जुसदानम्। उपयमन्यामाधाय पश्चात्प्राचीमासादयत्युदरमेवा-
स्मिन्नेतद्दधाति तदभिन पिन्वनेऽग्राण्डावेवाग्मिन्नेतद्दधात्याण्डाभ्या हि वृपा
पिन्वते पश्चात्स्थूणामयूखमूहवास्मिन्नेतद्दधाति पश्चाद्रौहिणकपाले जानुनी-
एवास्मिन्नेतद्दवाति ते यदेककपाले भवन एककपालेऽइव होमे जानुनी पश्चा-
द्रष्टी पादायेवास्मिन्नेनदधाति पादाभ्या हि घष्ट प्रहरत्युत्तरत: खरी प्रच-
रणीयौ तद्धि तयोगयतन दक्षिणतो मार्जालीय तद्धि तस्यायतनम् ।।२२।।
इस प्रकार अ य दो ग्रह पूर्व की पोर रक्खे जात हैं। यह निवृत है । क्योकि सिर
भी भिद होता है ॥१६॥
जो शेप मिट्टी रह गई है उगको प्रागे रखता है । इग प्रकार इस प्रवयं मे मास
रखता है। उसकी दोनो बगलो म दो परीशाशो (लकडियो) को । इस प्रकार इसको दो
भुजारो से सम्पन्न मरता है । दोनो बगलो म कुछ दूर पर दो अन्य रोहिण खुचो वो
इस प्रकार इसम दो हाथो की स्थापना करता है ॥२०॥
उत्तर की और खुरपी को रखता है । यही उसके ठहरने का स्थान है । दक्षिण
की ओर राम्राट् दो चौकी ! वही उसका स्थान है। उत्तर की ओर काले मृगचर्म को,
वही उसका स्थान है । सब मोर पसे । क्योकि पवे प्राण हैं । इस प्रकार प्रामा की इसमे
स्थापना करता है । ये तीन होते हैं । प्राण भी तीन होते हैं -प्रारण, उदान, ज्यान । उन्ही
की इसमे स्थापना करता है ॥२१॥
अब उपयमनी मे रस्मी और कोडा रखता है । उपयमनी को मध्यवेदी के
पोछे पूर्वाभिमुख रसता है । इस प्रकार इसको पेट रो युक्त करता है। उसके दोनो और
दो पिन्वानो को इस प्रकार दो अण्डकोशो को देता है। अडकोशो से ही पुरुष का वीर्य
बहता है । पोधे स्यूग और खूटी को। इस प्रकार उमको दो जघापो से युक्त करता है।
इनके पीछे दो रोहित कालो को । इस जानु बनाता है। ये कपाल इमहरे होते है।
यह जानु भो इचहरे ही हैं उनके पीछे दा धृष्टिया । इस प्रकार दो परो से युक्त परता है।
क्योकि पैरो मे हो दृढता से मारा जाता है। उत्तर की ओर (चाँई प्रोग) दोनो युरो को
रखना चाहिये । यही इनका स्थान है। दाहिनी ओर मार्जालीय को। यही इमवा स्थान
है ॥२२॥
का. १४.३.१.२३.२६ प्रवोत्सादनम् १८४३ प्रथास्मिन्पय प्रानयति । धर्मतत्ते पुरीषमित्यन्न वै पुरोपमन्नमेवास्मिन्ने- तद्दधाति तेन वधस्व चा च प्यायस्वेति नाय तिरोहितमिवास्ति वधिपीमहि च वयमा च प्यासिपीमहीत्याशिपमेवैतदाशास्ते ॥२३।। स वं न सर्वमिवानयेत् । नेद्यजमानासरागन्नमसदित्यर्थ वा भूयो वा परिशिनष्टि तस्मिन्नपराले यजमानाय व्रतमभ्युत्सिच्य प्रयच्छति तद्यजमानइएवं- सदानाय दधाति तथो ह य नमानान्न परागन्नं भवति ॥२४॥ अथैन मभिः परिपिश्वति । शानिर्वाऽग्रापः शमयत्येवन मेतत्सर्वतः परि- पिञ्चति सर्वतएवैनमेतच्छमयति विकृत्वः परिपिञ्चति विवृद्धि यज्ञः ॥२५॥ अथाह वाहिर माम गायेति । एप वै वृपा हरियऽएप तपत्येपऽ प्रवर्य- स्तदेतमेवैतत्त्रीणाति तस्मादाह चाहिर साम गायनि ॥२६॥ अथ चायाले मार्जयन्ते । सुमिनिया नऽपापमोषधय मन्त्वित्यति- नाऽपऽउपाचति यचो वाऽप्रापो व गवंशन्मियधैय कुरते दुर्मिबियास्तस्मै सन्तु उस पार मे दूर लाता है इस पत्र से :- धर्मतत्त' पुरीप सेन वर्धस्व चाच न्यायस्व । (यजु० ३८।२१) मन्न ही पुरोष है । अग्न ही को उसमे स्थापना करता है। अन्य सब स्पष्ट है। अर्थात् "इसके द्वारा बह और भर"। पधिपीमहि च धपमा च प्यासिपीमहि । (यजु० ३८।२१) "हम भी बड़े और भरें"। यह आशीर्वाद है ॥२३॥ सब दूध को न लाये, कि कही यजमान से अन्न विमुरा न हो जाय । आधा या माये से अधिक छोड देता है। उस दिन अपराह म इसरो यजमान के लिये यत के द्प मे मिला देता है । और यजमान को दे देता है । इस प्रकार यजमान को अन्न देना है। इस प्रकार अन्न यजमान से विमुख नहीं होता ॥२४१६ भव (प्रयग्यं पर) जल छिड़कता है। जल शान्ति है। इस प्रकार उसको शान्त करता है। चारो ओर जल दिडपता है। चारो ओर उनको शान्त करता है । उस पर तीन बार जल दिडकता है, क्योंकि यज्ञ तिहरा है ॥२५॥ अब प्रस्तोता से वहता है, "पापी हर साम का गान कर"। 'वृपा हरि' यह सूर्य है जो तपता है, यही प्रवग्यं भी है । उसको इस प्रकार प्रसन्न करता है । इसीलिये करना है कि "यापतिर साम का मान कर" ॥२६॥ प्रद चात्याल में अपने को करते हैं :- 'सुमिरिया न आप मोषधयः सन्तु' (यजु० ३८१२३) 'जल और प्रोधिया हमारी मित्र होवें। प्रजलि में जल भरता है । जल यच है । इस प्रकार पच से मित्रता करता है। दुर्मिप्रियातन सन्तु योऽस्मान् दृष्टि र वय दिप्य । (जु० ३१२३) "उस के लिये हानिकारक हो, जो हम से रेप करता है या जिससे हम देष करते है"। -- । ।
की १४. ३. १. ३०३३ प्रबोसादनम् यजेति वपट्टते जुहोत्यनुवषट्कृतऽप्राहरति भक्षं तं यजमानयय प्रयच्छति ॥३०॥ सऽउपहब मिष्ट्या भक्षयति। मयि त्यदिन्द्रियं वृदित्यैतद्वाऽइन्द्रियं वृहद्य- एप तपति मयि दक्षो मयि कनुरिति ऋतूदक्षावेदात्मन्यत्ते घमंस्विविराजतीति धर्मो ह्यप त्रिशुग्विराजति विराजा ज्योतिपा सहेति विगजा ह्यप ज्योतिपा सह ब्रह्मणा तेजसा सहेति ब्रह्मणा ह्यप तेजसा सह पपसो रेतऽग्राभूतमिति पयसो ह्य तद्रतऽआभृतं तस्य दोहमशोमय तगमुत्तरा समामित्याशिपमे- वेतदादास्तेऽय चास्याले माजयन्तेऽमावेव बन्धुः ॥३१॥ अथातो दक्षिणानाम् । सुर्वण हिरण्य शतमान ब्रह्मणे ददात्यासीनो यै ग्रहा यशः पायान हिरण्य तस्मात्सुवर्ण हिरव्या शतमान ब्रह्मणे अथ प धर्मदुघा । तामध्वर्यवे ददाति तप्त-ऽदव वै धर्मस्तप्तमि वाध्वयु निप्कामति तस्मात्तामध्वर्यये ददाति ।।३३।। अप यंपा यजमानस्य व्रतदुधा। ता हो ददानि यज्ञो वं होता यज्ञो ददाति ॥३२॥ दो" । वपट्कार हो चुकने पर आहुति देता है। वपट्कार के पश्चात् उम भक्षा (पीने को वस्तु) को लाता है और यजमान को दे देता है ॥३०॥ अब उपहवि को आहुति देकर भक्षण करता है :- "मपि त्यदिन्द्रिय बृहत्" (यजु० ३८.२७) "मुझ मे वह बडी इन्द्रिय (शक्ति) आवे" । मह जो तपता है अर्थात सूर्य वही बडो इन्द्रिय है। मयि दक्षो मयि कतु. (यजु• ३८।२७) "मुझ मे बुद्धि गुझ में कौशल"। इस प्रकार अपने में वृद्धि और कौशल को धारण करता है। "धर्मस्मिग विराजति विराजा ज्योतिषा सह ब्राह्मणा तेजसा सह ।" (यजु० ३८।२७) "तीन मगियो वाला धर्म चमकता है ज्योति के साथ मौर ब्रह्मरूपी तेज के साथ ।" पयसो रेत आभृतम् । तस्य दोहमशीमहि । उत्तरामुत्तराईसमाम् । "दूध का बीज लाया गया । इसको हम प्रतिवर्ष खावें ।" यह आशीर्वाद है । अब वे चात्वाल मे अपने को शुद्ध करते है। इसका अभिप्राय बताया जा चुका है ॥३१॥ अब इसकी दक्षिणा के विषय मे । सौ मान सोना ब्रह्मा को देता है। क्योकि ब्रह्मा बैठा हमा है । सोना सोया हुअा यश है । इसलिये ब्रह्मा को सो मान सोना देता है ॥३२॥ जिस गाय ने धर्म-दूध दिया, उसे अध्वर्यु को देता है। धर्म तपा है । अध्वयु भी तप्त है (गर्म स्थान से आया हमा) । इसलिये वह इराको अध्वर्यु को देता है ॥३३॥ जिस गाय ने यजमान का व्रत-दुध दिया उसको होता को दे देता है। यत्र होता है। . .
१८५२.
माध्यन्दिनीय शतपपाहणे
१४.३.१.३४-३६
यजमानस्तस्मात्ताप होवे ददाति ॥३४॥
प्रथ यंपा पल्यं व्रतदुघा । तामुद्गातृभ्यो ददाति पत्नीकमव वाएतेऽत्र
पुर्वन्ति यदुद्गातारस्तस्मात्तामुद्गातृभ्यो ददाति ॥३५।।
अर्थनद्वं । प्रायुरेतज्ज्योतिः प्रविशति य एतमनु वा ब्रूते भक्षयति वा तस्य
व्रतचर्या या सृष्टौ ।। ३६ ।। ब्राह्मणम् । २ [३-१] ।
यज्ञ यजमान है । इसलिये उसको होता को देता है ॥३४॥
जिस गाय ने पत्नी के लिये बन-दूध दिया, उसको उदाताओं को देता है। क्योकि
उदाता लोग उसी काम को करते है जो पत्नी को करने का है। इसलिये इसको उदाता
को देता है ॥३५॥
जो कोई इसका उपदेश करता है या भक्षण करता है, यह प्रवर्य उसके जीवन तथा
ज्योति में प्रवेश करता है" इसकी प्रतचर्या वही है जो सृष्टि की ॥३६॥
न
धर्मभेदे प्रायश्चित्तम्, प्रवयंप्रशंसाच
अध्याय ३-ब्राह्मण २
'सर्वपो वाएष भूतानाम् । सर्वपा देवानामात्मा यद्यमस्तस्य ममृद्धिगनु
यजमानः प्रजया पशुभिऋध्यते वि वाऽएप प्रजया पशुभिध्यते पस्य धर्मों
विदीयंते तव प्रायश्चित्तिः ॥१॥
पूर्णाहुति जुहोति । सर्व चे पूर्ण सर्वेगवेन भिषज्यति पत्किच विवृद्ध
यज्ञस्य ॥२॥
यह जो यज्ञ है, यह सब भूवो तथा सर्व देवी का आत्मा है। इसी को समृद्धि पर
यजमान प्रजा और पशुओं से युक्त होता है । परन्तु जिराका धर्म विदीर्ण हो जाता है,
उसके प्रजा तथा पशु नष्ट हो जाते हैं । उस दशा मे यह प्रायश्चित्त है --॥१॥
पूर्णाहुति देता है। सबका अर्थ है पूर्ण । इस प्रकार 'सब' के द्वारा जो कुछ यज्ञ में
गड़बड़ी हो गई, उसका प्रतिकार करता है ॥२॥
का० १.३. २. ३-६ धर्मभेदे प्रायश्चित स्वाहा प्राणेभ्यः साधिपतिकेभ्यऽऽति । मनो व प्राणानामधिपतिमनसि हि सर्वे प्रारसा: प्रतिष्ठितास्तन्मनसेवेतद्भिपज्यति यत्किं च पिवृद्ध यज्ञस्य ॥३॥ पृथिव्य स्वाहेति । पृथिवो वं मर्यपा देवानामायतन नत्सर्वाभिरेव तदेय. तामिभिपज्यति यक्कि च विवृत यजस्य ||४|| अग्नये स्वाहेति । अग्नि सर्वपां देवानामात्मा तत्सर्वाभिरेवैतद्देवताभि. भिपज्यति यत्कि च विवृद्ध यज्ञस्य ।।५।। अन्तरिक्षाय स्वाहेति । अन्तरिक्ष व सर्वेपां देवानामायतन तत्सर्वाभिरेवेनद् देवताभिभिपज्यति यतिञ्च विवृढ यज्ञस्य ॥६॥ वायवे स्वाहेति । वायुर्वे सर्वेषां देवानामात्मा तत्सर्वाभिरेवैतद् देवता- भिभिपज्यति यकिन विवृढ यज्ञस्य ॥७॥ दिये स्वाहेति । यो सर्वषां देवानामायतन यत्सर्वाभिरेवतद् देवता. भिभिपज्यति यत्किञ्च विवृढ यज्ञस्य 120 सूर्याय स्वाहेति । सूर्यो चे सर्वेषां देवानामात्मा तत्माभिरेवंतदेवता. भिभिपज्यति यतिञ्च विवृढ यज्ञस्य ।।९।। । स्याहा प्रारणेभ्यः साधिपतिकेभ्यः । (यजु० ३६१) प्राणो का अधिपति मन है । मन मे हो सब प्राण प्रतिष्ठित हैं। इस प्रकार को बुध यज्ञ मे गडवड हो गई हो उसका मन से प्रतीकार करता है ॥३॥ पृथियं स्याहा । (यजु० ३६४१) पृथिवी सब देवताओ का स्थान है । इस प्रकार जो कुछ यज्ञ में गडबड हुई हो उराका सब देवताओ द्वारा प्रतीकार करता है | पग्नगे स्वाहा । (यजु० ३९१) अग्नि सब देवो का आत्मा है। इस प्रकार यज्ञ में जो कुछ गडबड हो गई हो उसका सब देवतामो द्वारा प्रतीकार करता है ।।५।। अन्तरिक्षाय स्वाहा । (यजु० ३६१) अन्तरिक्ष सब देवताओ का स्थान है। इसलिए. .इत्यादि ॥६॥ वायवे स्वाहा । (यजु• ३१) वायु सब देवो का आत्मा है, इसलिए...इत्यादि ॥७॥ दिवे स्वाहा । (यजु० ३६१) धौ सब देवो का स्थान है। इसलिए..,इत्यादि ॥८॥ मूर्याय स्वाहा । (यजु० ३६॥ गूरै सब देवो का स्थान है । इसलिए...इत्यादि । दिगयः स्वाहा । (यजुः ३६४२) माम्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे फो० १४.३.२.१०.१६ दिग्भ्यः स्वाहेति । दिगो व सर्वेषां देवानामायतनं तत्सर्वाभिरेवंतद्देवता- भिभिपज्यति यत्किञ्च विवृद्ध यज्ञस्य ॥१०॥ चान्द्राय स्वाहेति । चन्द्रो वे सपा देवानामात्मा तत्सर्वाभिरेवैतदेवता- भिभिपज्यति यत्किञ्च विवृद्ध यज्ञस्य ॥११॥ नक्षनेभ्य: स्वाहेति । नक्षत्राणि वै सर्वेषां देवानामायतनं तत्सर्वाभिरे- वैतद् देवताभिभिपज्यति यतिञ्च विदृढ यज्ञस्य ।।१२।। अद्भवः स्वाहेति । प्रापो सर्वेषा देवानामयतन तत्सर्वाभिवतद् देवतामिभिपज्यति यत्किञ्च विवृढ यज्ञस्य ॥१३।। परुणाय स्वाहेति । वरुणो वै सर्वपां देवानामात्मा तत्सर्वाभिरेवतद् देवताभिभिपज्यति यत्किञ्च विवृद्ध यज्ञस्य ॥१४॥ नाभ्यै स्वाहा पूताय स्वाहेनि । अनिरुक्तमनिरतो प्रजापतिः प्रजापति- यज्ञस्तत्प्रजापतिमेवैतद्यज्ञ' भिषज्यति ।।१५।। त्रयोदर्शताऽग्राहुतयो भवन्ति । अयोदय 4 मासाः संवत्सरस्य संवत्सर: प्रजापति प्रजापतियज्ञस्तत्प्रजापतिमेवैतद्यश भिपज्यति ।।१६।। वाचे स्वाहेति । मुखमेवास्मिन्नेतद्दधाति प्राणाय स्वाहा प्राणाय स्वाहेति दिशायें सब देवो का स्थान है इसलिए . इत्यादि ॥१०॥ चन्द्राय स्वाहा । (पजु० ३६२) चन्द्र मथ देवो का आत्मा है । इसलिए इत्यादि ॥१॥ नक्षम्य स्वाहा । (यजु० ३६४२) नक्षत्र सब देवो का स्थान हैं। इसलिए इत्यादि ॥१२॥ अन्य स्वाहा । (यजु० ३६०२) जल सब देवी का स्थान है। इसलिए...इत्यादि ॥१३॥ वरुणाय स्वाहा ! (यजु० ३६।२) वरुण सब देवो की प्रात्मा है। इसलिए. इत्यादि ॥१४॥ माम्यै स्वाहा प्रताय स्वाहा । (यजु ३६२) यह अनिरुक्त है । प्रजापति अनिरक्त है। यक्ष प्रजापति है। इस प्रकार प्रजापति पज्ञ को ही नीरोग (पूर्ण) करता है ।।१५।। ये तेरह पाहुतिया होती हैं । सवत्सर मे तेरह मास होते हैं। सवत्सर प्रजापति यज्ञ है। इस प्रकार यज्ञ की ही चिकित्सा करता है ॥१६॥ याचे स्वाहा । (यजु० ३९३) इस प्रकार इसमे मुस रसता है। प्राणाय स्वाहा प्राणाय स्वाहा ! (यजु० ३६४३) इस प्रकार इसमे नाक के दो नथनो को रखता है। चषे स्वाहा चुद ऐ स्वाहा । (यजु० ३६४३) १८५५ पा. १४.३.२, १७-२१. धर्मभेदे प्रायश्चित्तम् नासिके एवास्मुिन्नेतदधाति चक्षुपे स्वाहा चक्षपे स्वाहेत्यक्षिण एवास्मिन्ने तद्धाति श्रोमाय स्वाहा श्रोत्राय स्वाहेति करविवास्मिन्नेतद्दधाति ॥१७॥ सप्तताऽपाहुतयो भवन्ति । सन वाऽइमे शीपंन्प्राणास्तानेपास्मिन्ने- तद्दधाति पूर्णाहुतिमुत्तमा जुहोति सर्व वं पूर्ण सर्वेणैवंतभिपज्यति यतिक च विवृढ यज्ञस्य ॥१८॥ मनसः काममातिमिति । मनसा वाऽ३६७ सर्वमाप्त तन्मनसवैतभिप- ज्यति यत्किं च विवृद्ध यज्ञस्य ।।१६।। वाचः सत्यमशीयेति । वाचा पाइदU सर्वमाप्तं तद्वाचवतद्भिपज्यति यति च विवृढ यास्य पशूना रूपमन्नस्य रसो यशः श्रीः श्रयतां मयि स्वाहे. त्याशिपमेयतदाशास्ते ॥२०॥ अथ तं चोपरायां च पिष्ट्वा । मात्स्नया मृदा ससृज्यावृता करोत्यावृता पचत्युत्सादनार्थमय यऽउपशययोतः स्यात्तेन प्रचरेत् ॥२१॥ सवत्सरो प्रवर्यः । सर्व सवत्सरः सव' प्रवर्यः स यत्प्रवृक्तस्तद्वसन्तो A इस प्रकार इरामे दो पासो को रखता है। थोपाय स्वाहा श्रोत्राय स्वाहा । (यजु० ३९६३) इस प्रकार दोनो कोनो को उसमे रखता है ॥१५॥ ये सात आहुतियां होती है । सिर मे सात प्राण होते है । उन्ही को इनमें स्थापना करता है । पूरी चम्मच भर कर पूर्ण आहुति देता है। पूर्ण का अर्थ है सब । 'सय' के द्वारा उस सबकी चिनित्सा करता है जो कुछ यन में गडबड हो गई हो ॥१॥ मनसः काममापूतिम् (यजु० ३६४) यह सब सखार मन से व्याप्त है, इसलिए जा कुछ यज्ञ में गडबड हो गई हो, उसका मन से ही प्रतीकार करता है ॥१६॥ याचः सत्यमसीय यजु० ३६४) वाणी से यह सब ससार व्याप्त है, इसलिए जो कुछ गडबड यज्ञ मे हुई हो उसका बाणो से ही प्रतीकार करता है। पशूना रूपमन्नस्य रसो यशः श्री. श्यता मयि स्वाहा । (यजु० ३६४) "पशुओ का रूप भन्न का रस, यश और श्री मुझे मिने"। यह बादशीर्वाद है ॥२०॥ रोप मिट्टी को पीस कर और पहली पिसी हुई मिट्टी में उसको मिला कर एक अच्छा पात्र बनाता है और उसे अच्छी तरह पकाता है, उत्सादन के लिए । इन दो रक्से पादों में से जो दृढ़ (मजबूत) हो उसी से यज्ञ का कार्य करे ।।२१।। संवत्सर प्रवर्य है। सवार सब कुछ है । प्रवाये सब कुछ है । जब यह आग पर रवला जाता है तो वसन्त है जब गर्म होकर लाल हो जाय तो प्रीष्म है । जब यह ऊपर माध्यन्दिनीये गतपयवाहाणे कां०१४३२२२-२५ पद्रचितस्तद्ग्रीष्मो यत्पिन्वितस्तद्वर्या यदा व वर्षा पिन्वन्तेऽर्थना सर्वे देवा सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्वन्ने ह वाऽअस्मै वर्षा यऽएवमतद्वद ॥२२।। इमेलोका प्रवर्ग्य : सर्व वाऽइमे लोका सर्व प्रवग्य स यत्प्रवृक्त- स्तदय लोको यद् चितस्तदन्तरिक्षलोको यत्पिविन्वतस्तदसौ लोको यदा वाऽअनो लोक पिन्वतऽर्थन सर्वे देवा सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्वते ह वाऽप्रस्मा अमो लोको यऽएवमेतद्वद ॥२३॥ एता वं देवता प्रवर्य । अग्निर्वायुरादित्य सर्व वाऽगता देवता सर्व प्रवर्य स यत्प्रवृक्तस्तदग्नियद् चितस्तद्वायुयत्पिवितस्तदसावादित्यो यदा वा- मसावादित्य पिवतऽर्थन सर्वे दवा सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्वते ह वाऽस्माऽअसावादित्यो य एवमेतद्वद ॥२४॥ यजमानो वं प्रवयं । तस्मात्मा प्रजा पशव सर्व व यजमान सर्व प्रवर्दी स यत्प्रवृत्तस्तदात्मा यद्रुचितस्तत्प्रजा यत्पिन्वितस्तत्पशवो यदा व पशव पिन्वन्तऽर्थना-त्सर्व दया सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्वन्ते ह वाऽपरमं पशवो याएवमतद्वद ॥२५॥ अग्निहोत्र व प्रवग्यं सर्व वाऽअग्निहोत्र सव' प्रवम्य स यदधिक्षित नर नर जाय तब वर्षा है । जब जन बहुत बरसता है तो सब देव तथा प्राणी जीविषा प्राप्त करता है । जो इस रहस्य को समझता है उसके लिए वर्षा पुष्कर होती है ।।२२।। य लोर प्रवर हैं। यानि य गोर सब कुछ है । प्रवग्य सव बुध है । जा आप पर रखा जाना है, वह यह लोक है । जब एप कर नार हो जाता है तो अन्तरिक्ष लोप होता है। जो जा भर जाता है तो यह स्वम नाय है । जब स्वग बोर वरराता है तो पर देव सपा राच प्राणो जीपिका पात है। स्वग लोक उस पिए पुष जस दता है जो इस रहस्य को समभना है ॥२३॥ व दवता यग्य है प्रथात् अग्नि वायु प्रमादित्य । ये देवता मब कुछ हैं। प्रवग्य सब कुद है । जब यह पाग पा किया जाना है) तो अग्नि है, जब पर पर लात हो जाता है तो वा है पो जर भर जाता है तो आरित्य है। जब यह आदिश्य बरसता है वो सब दव तथा प्रागी जादिका पाते है । जो इस रहस्य को ममनना है उया निय पादिय पुन जर दना है ॥२४॥ बजमान श्यग्य है । परा और पशु का प्रामा है। यजमान सब कुछ है। अचम्म रब दुध है । जब बाग पर रखा जाता है नब बारमा। जब पर वार हो जाता है तब प्रा है, जर जर का जाता है तो पशु है । अब पा दूध बढ़त दत है तो इगस दय और प्रास तो जीविका मिरनी है रहस्य का गमला है उमा लिए पशु सुपा दुर दत है ॥२५॥ पनि हाय प्रयय है। अग्नि होर उब चुछ है । प्राय मद कुछ है। जब पग्नि होरा दूध बाप पर गया पाना है ना वह भाग पर खाना पम है। अब यह पर - - का.१४.३.२.२६-२८ धर्मभेदे प्रायाश्चितम् १८५७ उत्प्रवृक्तो यदुनीत तद चित्तो यद्धन नपिचिनो यदा वाध्यग्निहोत्र पिन्वतेऽयन- स्म देवा सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्यते ह वाऽग्रस्माऽअग्निहोम याएपमेत द्वेद ॥२६॥ . दमंत्रणंमामो व अवार्यः । सर्वच दर्शपूर्णमासी मयं प्रवग्य: स पदधि- थित तस्प्रयुक्तो यदामन्न त धितो पद्धत तसिन्वितो यदा वै दशपूर्णमासी पिन्वतेऽयर्थनी सर्व देवाः सर्वाणि भूतान्युपजोयन्ति पिन्वते ह वाऽग्रस्म दर्श- पूर्णमासौ यऽएवमतद्वेद ॥२७॥ चातुर्मास्यानि व प्रबन्धः । सर्व व चातुर्मास्यानि म प्रयाय: म यद- विधिन तत्प्रवृतो यदापन्न तद् चितो यद्धत तस्पिन्विनो यदा व चातुर्मास्यानि पिन्वन्तेऽयनानि मर्वे देवाः मर्याणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्वन्ते ह वाऽप्रस्म चातुर्मास्यानि य एवमेतद्वंद ॥२८ । एगुरन्यो व प्रवर्यः । स वै परवन्धः सर्व प्रवर्थ. स यदधिश्रित- स्तमक्तो यदामन्नत चितो यद्भुतस्तलिविता यदा व पशुवन्धः पिन्वतेऽयन सर्व देवा: सर्वाणि भूतान्युपनीवन्ति पिन्वते ह वाऽअस्मै पशुपन्धो यऽएव- सोमो वे प्रवार्यः । सर्व ये सोम सा प्रवग्यः स यदभिगुतस्तत्प्रवृक्तो मेतद्वेद ।।२।। बार लाल हो जाता है तो चमचो से निकाला हुमा धर्म है । जब इस को पाहुति दी जाती है तो । पह कार तक भरा हुआ धर्म है । जब अग्नि होय पुष्कल होता है तो उससे देव और प्राणियों की जीविका चलती है । जो इस रहस्य मो रामभता है, उसको अग्नि होभ राब कुछ देता है ॥२६॥ दर्श और पौर्णमास इप्टियां प्रवयं है । दर्श और पौणमाग सब कुछ हैं। प्रयग्यं सब कुछ है । जब इपि आग पर रपसी जाती हैं तो यह आग पर रक्सा हुआ धर्म है । जब पक कर तैयार हो जाता है तो यह परा हुआ धर्म हैं जय प्राहुति दी जाती है तो भरपूर धर्म है । जर दर्श और पौर्ण पास इप्टिया भरपूर होती है तो दव और प्राणियों को जीविका मिलती है। जो इस रहस्य को समझना है उसके लिए दर्य और पौर्णमास पुप्यान जीविया देते है ॥२७॥ चातुर्मास्य इप्टि प्रयग्य है । चातुर्मास्य सब कुछ है। प्रचार्य सब कुछ है । जव हपि आग पर रखी जाती है तो यह आग पर रक्या हुआ धर्म है । जब यह तयार हो जाती है तो यह पका हुआ धर्म हैं। और जब पाहुति दी जाती हैं तो यह भर पूर धर्म है। जब चातुर्मास्य पुष्पल होता है तो देव और प्राणी सवयो जीविका मिलती है । जो इस रहस्य को गमभता है उसके लिये चातुर्मास्य पुष्कल जीविया देता है ॥२८॥ पशुवन्ध प्रवयं है । पशुबन्ध सब कुछ है । प्रवयं सब कुछ है । जब हदि आग पर ज्यपी जाती है तो यह आग पर रखा हुआ धर्म है। जब यार हो जाती हैं तो पका हुआ । १८५८ माम्यन्दिनीये शतपथमाह्मणे का०१४ ३. २. ३०-३१ यदुन्नीतस्तद्र चितो यच स्तस्पिन्वितो यदा व सोमः पिन्वतेऽर्थन सर्व देवाः सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति पिन्वते ह वाऽप्रस्मै सोमो यऽएवमेतद्वंद न ह वा- ऽप्रस्या प्रवर्येण केन चन यज्ञनेप्ट भवति य एवमेतद्वेद ॥३०॥ प्रतहूँ । प्रापुरेतज्ज्योतिः प्रविशति यऽएतमनु वा ब्रूते भक्षयति वा तस्य व्रतचर्या या सप्टौ ॥३१॥ ब्राह्मणम् ॥ ३॥ ६३ २] : द्वितीयः प्रपाठकः ।। कण्डिकासख्या १२२ ।। इति तृतीयोऽध्यायः समाप्त (६४JM घमं हैं, जब आहुति दी जाती है तो यह भरपूर धर्म होता है तो सब देव तथा प्राणी जीविका पाते हैं । जो इस रहस्य को समझता है उसके लिए पशुबन्ध पुष्कल जीविका देता ॥२६॥ सोम प्रचर्य है । सोम सब कुछ है। प्रवयं सब कुछ है । यह जो निचोड़ा जाता है तब प्राग पर रखमे हुए धर्म के समान है । जव तैयार हो जाता है तो पके हुए धर्म के समान है । जब आहुति दी जाती है तो भरपूर धर्म के समान । जब सोम भरपूर होता है तो सब देव तथा प्राणी इसरो जीविका पाते हैं । जो इस रहस्य को समझता है उसके लिए सोम सब कुछ देता है और उसरे लिए जो कुछ यश दिया जाता है वह प्रवयं- पून्य नहीं होता ॥३०॥ जो इसरी शिक्षा करता है या इसमा नक्षण करता है । वह प्रवयं उसी बायु सपा ज्योति म प्रवेश होता है । इसवी धारर्या वही है जो सुप्टि में ॥३१॥ .
अध्याय ४-व्राह्मण बृहदारण्यकम द्वया ह प्राजापत्याः । देवाश्चासुराश्च ततः फानीयसाऽएव देवा ज्यायसा- असुरास्ताएषु लोकेष्वस्पर्धन्त ॥१॥ ते ह देवा ऊचुः । हन्तासुरान्यज्ञऽउद्गीथेनात्ययामेति ॥२॥ ते ह वाचमूचुः । (व नऽउद्गायेति तथेति तेभ्यो बागुदगायद्यो वाचि भोगस्त देवेभ्यऽमागायद्यतल्याण वदति तदात्मने तेऽविदुरनेन वै नऽउद्गा- श्राश्येष्यन्तीति तमभिद्र त्य पाप्मनाऽविध्यन्त्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप वदति सऽएवं सपाप्मा॥३॥ अथ ह प्रायमूचुः । त्व नऽ उद्गायेति तथेति तेभ्य, प्रारणऽउदगायद्यः प्राणे भोगस्त देवेभ्यऽयागायद्यत्कल्याण जिघ्रनि तदात्मने तेऽविदुरनेन वै त. ऽउद्गात्राऽत्येष्यन्तीति तमभिद्रत्य पाप्मनाऽविध्यन्त्स य स पाप्मा यदेवेदमप्रति- रूप जिति सऽएव स पाप्मा ||४|| प्रथ है चक्षुरूपः । त्वं नऽउद्गायेति तथेति तेभ्यश्चक्षुरुद्गायद्यश्वक्ष पि भोगस्त देवेभ्यऽपागायद्यकल्याण पश्यति तदात्मने तेऽविदुरनेन वे नऽ उद्ना- - , प्रजापति नी दो सन्ताने देव मोर असुर थे। उनमे देव छोटे और मसुर बड़े थे । वे इन लोको मे लद पडे ॥१॥ देवो ने कहा ''यज्ञ मे उगीय के द्वारा हम असुरो को जीत लें" ॥२॥ उन्होने वाक् से कहा, "तू हमारे लिए उद्गाता यन"। उसने कहा "अन्या" । वाक् उनके लिए उद्गाता बन गई। वाणी मे जो भोग है यह देवो के लिए दे दिया । जो कल्याण वाणी बोलती है वह अपने लिए (रख लिया)। उन असुरो ने जान लिया कि इस उद्गाता के द्वारा वे हमको जीत लेंगे । इसलिए उन्होंने आक्रमण करके पाणी को पाप से बीप दिया। जो प्रतिपूत बोलना है वही पाप है ॥३॥ तब उन्होंने प्राण से कहा, "तू हमारे लिए उद्गाता चन" । उसने कहा, "अन्छा"। प्राण ने उनके लिए उद्गाता का काम किया । यह जो प्राण मे भोग है वह उसने देवो को दे दिया । यह जो कल्याण नाक सूघती है वह अपने लिए रखा । जन्होने जाना कि इसी उद्- . माता की सहायता से थे हमको जीत लेंगे। इसलिए उन्होने उन प्राण को आक्रमण करके पाप से बोध दिया । यह जो प्रतिवून सू पना है वही पाप है ॥४॥ अब चक्षु से कहा, "तू हमारे लिए उद्गाता बन"। उसने कहा, "अच्छा" । चक्ष, ने उनके लिए उद्गाता का नाम किया । जो चा का भोग है वह देवो के लिए दे दिया। जो कल्याण चक्ष देसती है वह अपने सिये रस लिया । असुरो ने बाना कि इसी उद्गाता १८५६ ६ १८६० पाध्यन्दिनीय शतपयमाह्मणे का. (४.४.१.५.७ याऽत्येप्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्माना ऽविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप पश्यति सहएव स पाप्मा ॥५॥ अथ ह श्रोत्रमूचुः । त्व नऽउद्गायेति तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्यः श्रोने भोगस्त देवेभ्यऽयागायद्यत्कल्याण शरणोति तदात्मने ते विदुरनेन वै नऽउद्गा- वाज्येष्यन्तीति तमभिदत्य पाप्मना ऽविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप शृणोति स एव स पाप्मा ॥६॥ अथ ह मनऽऊचु: । त्व नउद्गायेति तथेति तेभ्यो मनऽउदगायद्यो मनसि भोगस्त देवेभ्यऽयागायद्यत्कल्याण सकल्पयति तदात्मने तेऽविदुरनेन वै नऽ उद्गायाऽत्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन्न्स य: स पाप्मा यदेवेदमप्रति- रूप सकल्पयति स एव स पाप्मेवमु खल्वेता देवता. पाप्मभिरुपासृजन्नेवमेनाः पाप्मनाऽविध्यन् ॥७॥ अथ हेममासन्य प्राणमूचुः । त्व नऽउद्गायेति तथेति तेभ्याएप प्राण- उद्गायत्तेऽविदुरनेन वै नऽउद्गामात्येप्यन्तीति तमभिद्र त्य पाप्मनाऽविध्यत्सन्स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्व सेतवा हैव विध्वजमाना विष्वञ्चो विनेशुस्ततो . के द्वारा ये देव हमको जीत लेंगे । इसलिए आक्रमण करके उन्होंने इस माख को पाप से बीध दिया। वहीं पाप है जो आख से प्रतिमूल देखता है ।।५।। अय देवो ने कान से कहा, तू हमारे लिए उद्गाता वन" | उसने कहा, "अच्छा"। कान ने उनके लिए उद्गाता का काम पिया । कान में जो भोग था, वह देवो के लिए दे दिया। यह जो कान कल्याण सुनता है वह अपने लिए रख लिया । असुरो ने समझा कि इसी उद्गाता की सहायता से वे हमको जीत लेंगे, इसलिए प्राक्रमण करके उन्होने उसको पाप से वीध दिया। यही पाप है यह जो कानो से प्रतिकूल सुगना है ॥६॥ अब उन्होंने मन से कहा, "तू हमारे लिए उद्गाता बन जा" | उपने यहा, "अस्या" मन ने उनके लिये उद्गाना का काम किया । जो मन म भोग है वह देवो के लिए अपंण कर दिया, और जो कल्याण मन विचारता है वह अपने लिए रख लिया । असुरो ने समझा • कि इसी उदमाता के द्वारा य हमको जीत लेंगे । उस पर नाक्रमण कर उन्हाने उसको पाप से दीय दिया । जो मन स प्रतिकूल निवारना है वहा पाप है । य राव देव पाप से युक्त हो गए, पाप से बोध गए ॥७॥ भर पंघा ने मुष सम्बन्धी प्राण को कहा, "तू हमारा उद्गाता बन" ! उसने यहा, 'अच्छा" । इस प्राण न उनक लिए उद्गाता का काम किया। उन मसुरो ने समभा कि को महायता । से देय हम पर विजय प्राप्त कर लेंगे । इसलिए उन्होंने अाक्रमण करके उसको पाप स वोधन को चेष्टा की। परन्तु जग मिट्टी या देला पत्थर पर पडके चूर घर हो जाता है, इसी प्रकार व असुर भी विध्वस होकर नष्ट हो गए । और देव जीत गए । इशी उद्गाता कां० १४.४.१. ८-१४. बृहदारण्यवाम् १८६१ ॥८॥ देवाऽभवन्पराऽसुरा भवत्यात्मना पराऽस्य द्विपन्भ्रातृव्यो भवति य एव वेद ते होनुः । क्व नु सोऽभूद्यो नऽइस्थमसक्त त्ययमास्येऽन्तरिनि सोऽयास्य- ऽनाङ्गिरसोऽगाना हि रसः ॥६॥ सा घाइएपा देवता दुः। नाम दूर ह्यस्या मृत्युई २७ ह व अस्मान्मृत्यु- भनति य एवं वेद ॥१०॥ सा वाऽएपा देवता । एतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपनत्य यवासा दिशा- मन्तस्तद्गमयो चकार तदासां पाप्मनो विन्यदधात्तस्मान जनमियानान्तमियान्ने- त्पाप्मानं मृत्युमन्यवायानोति ॥११॥ सा वाऽएपा देवता । एतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्यायना मृत्यु- मत्यवहत् ॥१२॥ स वं वाचमेव प्रथमामन्यवहत् । सा यदा मत्युमत्यमच्यत सोऽग्निरभवत्सो ऽयमग्निः परेण मृत्युमतिकान्तो दोप्यते ।।१३।। अथ प्राणमत्यवहत् । स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत्सोऽय वायु: परेण मृत्युमतिकान्तः पवते ।।१४।। इसी प्रकार जो कोई इस रहस्य को समझता है उरा के दुष्ट शगु असुर नाश को प्राप्त हो जाते है। वे बोले, "वह कहाँ है जिसने इस प्रकार हमको विजय दिलाई?" "वह मुख के भीतर है"। इसलिए उसको 'मयास्य' कहते हैं । वह 'आगिरस' भी है, क्योकि वह अङ्गो का रस है। इस देवता का नाम 'दुर्' है । क्योकि मृत्यु इससे दूर है, जो इस रहस्य को जानता है, उससे मृत्यु दूर रहती है ॥१०॥ इस देवता ने इन देवतानो के पाप रूपी मृत्यु का नाश करके जहां इन दिशामों का अन्त है वहां पहुंचा दिया। वहीं इनके पापो को स्थापित कर दिया । जिससे वह 'मनुष्य' मे न. भाये । अन्त मे न आवे । कहीं ऐसा न हो कि मैं पापी मृत्यु को प्राप्त हो जाऊ - । इस देवता ने इन देवताओ के पापी मृत्यु को मारकर इन देवताओ को मृत्यु के परे पहुँचा दिया ॥१२॥ उसने पहले वाणो को मृत्यु के परे पहुँचाया । वह जब मृत्यु से मुक्त हुई तो अग्नि हो गई । यह यह अग्नि मृत्यु से परे होकर चमकता है ॥१३॥ अब प्राण को मुक्त किया. जब वह मृत्यु से मुक्त हो गया तो वायु हो गया । वह यह चायु मृत्यु से परे होकर बहता है ॥१४॥ V
१८६२
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का १४.४.१.१५.२०
अथ चक्षुरत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत सऽयादित्योऽभवत्सोऽसावा.
दित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ||१५||
अथ श्रोत्रमत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवस्ताऽइमा दिशः
परेण मृत्युमतिकान्ताः ॥१६॥
अथ मनोऽस्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमाऽमभवत्सोऽसौ
चन्द्रः परेण मृत्युमरि कान्तो भात्येव ह वाइएनमेपा देवता मृत्युमतिवहति
पाएव वेद ॥१॥
अथात्मनेऽनाद्यमागायात् । यद्धि किंचान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यतऽइह प्रति-
तिष्ठति ॥१८॥ शतम् ७२०० ।।
वे देवाऽप्रवन् । एतावद्वाऽइदU सर्व यदन्नं तदात्मनऽआगासोरनु
नोऽस्मिन्नन्नऽग्राभजस्वेति ते वै माऽभिसविशतेति तथेति त समन्तं परिणय-
विशन्त तस्माद्यदनेतान्नमति तेनैतास्तृप्यन्त्येव ह वाऽएन स्वाऽअभि-
संविशन्ति भावना श्रेष्ठ पुरऽएता भवत्यत्रादोऽधिपतिर्यऽएव वेद ॥१९॥
यऽउ हैववि स्वैपु प्रति प्रतिषु भूषति न हैवालम्भार्येभ्यो भवत्यथ
यऽएवंतमनु भवति यो वैतमनु भार्यान्युभूपति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥२०॥
अव चक्षु को मुक्त किया । जब यह मृत्यु से मुक्त हुया तो आदित्य हो गया। यह
आदित्य मृत्यु से परे होकर तपता है ॥१५।।
अब श्रोत्र को मुक्त किया । जब यह मृत्यु से मुक्त हुआ तो दिशायें बन गई। ये
दिशायें मृत्यु से परे हो गई ॥१६॥
अब मन को मुक्त किया । जब यह मृत्यु से मुक्त हुआ तो चन्द्रमा बन गया। यह
चाद मृत्यु से परे होकर ही चमकता है। जो इस 'रहस्य को जानता है वह इन देवताओं
को मृत्यु से परे पहुंचा देता है ।।१७॥
अब अन्न को अपने लिए रख लिया । यह जो अन्न खाया जाता है वह इसी (प्राण)
द्वारा खाया जाता है । इसी में प्रतिष्ठिन होता हैं ॥१८॥
उन देवी ने कहा, "यह जो सब अन्न है उसको तुमने अपने ही लिए रख
लिया । इस अन्न में से हमको भी भाग दो।" उसने कहा, “आप सब मुझे में प्रविष्ट हो
पायें।" उन्होंने वहा, "अच्या" । ये चारो ओर से उसमे घुम गये । इसलिए जो इस
प्राण के द्वारा अन्न वो खाता है उसमे ये देवता तृप्त हो जाते हैं, और उसमें प्रविष्ट हो
जाते हैं । जो इस रहस्य को समझता है वह अपने लोगो का स्वामी और श्रेष्ठ अगुआहो
है । वह अन्न का खाने वाला और अधिपति हो जाता है ॥१६॥
इस रहस्य को समझने वाले के प्रति जो कोई उसके सम्बन्धियों में से प्रतिकूल
होना चाहता है, वह असुरो के समान विफल होकर अपने (भार्य) अधीन लोगो के पालन
भेमसमर्थ होता है । मोर जो कोई ऐसे पुरुष के अनुकूल होता है यह अपने अधीन पुरुषो'
को पालना चाहता है और उनके पाचन मे समधं होता है ॥२०॥
का० १४.४.१.२१-२६ वृहदारण्यकम् सोऽयास्पऽनागिरसः । ग्रडगाना हि रस: प्राणोवाऽअङ्गाना रसः प्राणो हि वाऽमाइगाना रसस्तस्माद्यस्मात्तस्माच्चाङ्गाधारण उत्क्रामति तदेव तच्छष्यत्येप हि वाऽग्रगाना रसः ॥२१॥ एपडएव वृहस्पतिः । वाग्वं वृहती तस्याऽएप पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥२२॥ एपऽऽएव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वं ब्रह्म तस्याऽएप पतिस्तस्मादु हे ब्रह्मण- पनिः ॥२३॥ एप:3sएव साम । वाग्वे साऽमप सा चामश्चेति तत्माम्नः सामत्वं यद्वव समः प्लु पिणा समो मशकेन समो नागेन समऽएभिस्तिभिर्लो: समोऽनेन सर्वेण तस्मादेव सामाऽश्नुते साम्नः सायुज्य सलोकतां याएवमेतत्माम वेद ॥२४॥ एपऽउ वाऽउद्गीथ. । प्राणो वाऽरत्यारोन होद सर्व मुत्तब्धं वागेव गीथोरच गीथा चेतिसऽउद्गीथः ॥२५।। तदापि ब्रह्मदत्तश्चेकितानेयः । राजान भक्षयन्नुवाचायत्यस्य राजा मूर्थान विधानयताद्यदितोऽयास्याङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति वाचा च ाव स प्राणेन चोदगादिति ॥२६॥ 'पाङ्गिरस प्रयास्य' प्रगो का रस है 1 नाण अगों का रस हैं । प्राण ही अगो का रस हैं । इस लिए जिस किसी यग से प्राण निकल जाता है, वहीं प्रग सूख जाता है । यह प्राण ही यगो का रस है ॥२१॥ यही वृहस्पति है । वाक है वृहती । उसका यह पति है इसलिये इसका नाम वृहस्पति हैं ॥२२॥ यह ब्रह्मणस्पति है । वाक् है ब्रह्म । उसका यह पति है। इसलिए इसका नाम ब्राह्मणस्पति है ॥२३॥ यह साम भी है। वाक् है 'सा' । प्राण है 'मम' । यही माम का सामत्व है। (प्रर्थात् यह वाणी का पति है) । या लिंग शरीर के तुल्य है, मच्छर के तुल्य है हाथी के तुल्प है। दन तीन लोको के तुल्य है । इमलिए इसको 'सम भाव' के कारण 'साम' कहते है । जो इस साम के रहस्य को समझना है, वह शाम को सायुज्यता और रालोकता को पा जाता है ॥२४॥ यह उद्गीय है । 'उत्' नाम हे प्राण का । प्राण के द्वारा ही यह गब ससार उठा हुपा हैं । वाक् ही 'गोमा' हैं । उत्' और गोया मिलकर, उद्गीथ' हुआ ॥२५॥ सोम राजा को भक्षण करते हुए ब्रह्मदत्त चैकितायन ने कहा है कि यह राजा उसके सिर को गिरा दे जो इस अयास्य प्राङ्गिरस से भिन्न किसी अन्य इनिय से उद्गाता का कार्य करे । इसलिए उद्गाता वाक् और प्राण से हो उदद्याता का कार्य करता है ।।२६॥
१८६४ माध्यन्दिनीय शतपयवाहणे का०१४.४.१.२७.३२ तस्य हैतस्य साम्नो य स्व वेद । भवति हास्य स्व तस्य व स्वर एव स्व तस्मादात्विज्य करिष्यत्वाचि स्वरमिच्देत तया वाचा स्वरसम्पन्नयाऽऽत्विज्य कुर्यात्तस्माद्यज्ञे स्वरवन्त दिदृक्षन्त एवायो यस्य स्व भवति भवति हास्य स्व य- ऽएवमेतत्साम्न, स्व वेद ॥२७॥ तस्य हैतस्य साम्नो य. सुवर्ण वेद । भवति हास्य सुवर्ण तस्य वै स्वर एव सुवर्ण भवति हास्य सुवर्ण पाएवमेतत्साम्न सुवर्ण वेद ॥२८॥ तस्य हैतस्य । साम्नो य. प्रतिष्ठा वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेपऽएतप्राणः प्रतिष्ठितो गीयतेऽनऽइत्यु हैक्ऽग्राहु ॥२६॥ अथात पवमानानामेवाभ्यारोह । स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तोति म यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेदसतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्माऽमुत गमयेति ॥३०॥ स यदाहासतो मा सद्गमयेनि । मृत्युर्याऽमसत्सदमृत मृत्योर्माऽमृत गमया- मृत मा कुवित्येवैतदाह ॥३१॥ तमपो मा ज्योतिगगयेति । मृत्यु तमो ज्योतिरमृत मृत्योर्माऽमृत गमया- मृत मा कुवित्येव तदाह मृत्योर्माऽमृत गगयेरि नान तिरोहितगिवास्ति ॥३२॥ जो इस साम को 'स्व' (धन) को जानता है उसी को 'स्व' (धन) प्राप्त होता है। 'स्वर' ही 'स्व' है । इसलिए ऋत्विक का काम करने वाला वाणी में स्वर की इच्छा करे । उस वाणी स्वर सम्पन्न होकर ऋत्विक् का वायं करे । लोग यज्ञ मे स्वर वाले पो ही देखना चाहते है। जो साम के इस 'स्व' यो जानता है, उसी वा 'स्व' (धन) होता है उसी या 'स्व' होना है ॥२७॥ जो इस साम के 'सुवणं' को जानता है उसका मुवर्ण (सोना) होता है। स्वर हो सुवणं है । जो साम ये सुवर्ण को जानता है, 'सोना' उमी का होता है ॥२८।। जो इसको प्रतिष्ठा को जाता है । वह प्रतिष्ठा को पाता है। वाणी ही उसकी प्रतिष्ठा है। यह प्राणी वाणी में ही प्रतिष्ठित हैं। कुछ लोगो का कहना है कि इसका अन्न म ही गान होता हैं ॥२६॥ अब पवमानो म को 'अभ्यारोह' नामक उपासना पो रहत हैं । प्रस्तोता साम को स्तुति करता है । जव स्तुति बरे तो यह जपे -"असत् ने मुझे सत् की प्राप्ति बरा । पन्धकार रो ज्योति पो, मृत्यु से अमृत तो" ||2011 यह जो कहा कि असत से (हटावर) सत की प्राप्ति करा । असद हो मृत्यु है सत् अमृत है। इसका तात्पर्य है कि मुझे मृत्यु से हटाकर अमृत को प्राप्ति परा। मुझे अमर कर ॥३१॥ अधकार से हटाकर) ज्योति की प्राप्ति करा । मृत्यु ही अधवार है । अमृत ज्योति है । मृतु से मुझे अमृत की प्राप्ति करा । मैं अमर हो जाऊ। मृत्यु से मुझे अमृत की प्राप्ति करा । यह तो स्पष्ट ही है ।॥३२॥ ।
का० १४.४.१.३३
बृपदारण्यकम्
१८९५
अथ यानीतराणि स्तोत्राणि । तेष्वारमनेऽन्नाद्यमागायेत्तस्मादु तेषु वर
वृणीत य काम कामयेन त स एष एन विदुगाताऽत्मने वा यजमानाय वा य
काम कामयते तमागायति तद्वं तल्लौकजिदेव न हैवालोक्यतायाऽपाशास्ति य-
एवमेतत्साम वेद ।। ३३ ।। ब्राह्मणम् ॥ १॥ [४ १] ।।
ये जो अन्य जो स्तोत्र है उनम अपने लिए अन्न' की प्रार्थना करे । जिरा
बात की कामना करे उसी वर रो मागे । इस रहस्य को समझने वाला उद्गाता अपने
या यजमान के लिए जिस बात को कामना करता है, या वर की प्रार्थना परता है, यही
प्राप्त हो जाता है । जो इस सास को जानता है लोक को जीन लेता है, अलोम्कयता की
आशा वही करता । (शायद इसका अयं गह है कि उसे सासारिक वैभव मिल जाता है
मोक्ष नहीं । परन्तु यह भी ठोक जान नही पडता, क्योधि उपर अमरत्व की प्रार्थना को गइ
है) ॥३३॥
सृष्ट्यादी स्वातश्यविभूतिवणनम्
अध्याय ४ ब्राह्मण २
आत्मवेदमग्र आसीत् । पुरुषविध सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्सोऽहम-
स्मोत्यग्रे व्याहरत्ततोऽहनामाभवत्तस्मादप्येत ह्यामन्नितोऽहमपमित्येवाग्रऽउक्त वा.
अथान्यन्नाम भन्न ते यदस्य भवति ॥१॥
ह
स यापूर्वोऽस्मात् । सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औपत्तस्मात्पुरुषऽमोपति
व स त योऽस्मात्पूर्वो वुभूपति य एव चद ।।२।।
पहले यह आत्मा ही था । पुरुष रूप मे । उसने चारो ओर देखकर आत्मा के प्रति-
रिक्त किसी को न पाया । उसने पहले यह कहा "मैं हू । इसलिये उसका 'मैं' नाम हुआ।
इसीलिय जब किसी को पुकारते है तो वह उत्तर में पहले यह मैं ऐसा कहता है फिर
जो नाम उसका हाता है उसे लेता है ॥१॥
चूदि इसन सबसे पहले सब पापो को (औपत्) दग्य किया, इसलिये इसका नाम
पुरुप हुमा । (पुरस् + उम्) जो इस भेद को समझता है और इम (ससार) पूच (थप्ठ)
होना चाहता है, वह अपने पाप को दम्य पर देशा है ॥२॥
१०६६ माध्यन्दिनीये शतपतवाह्मणे का० १४.४.२.३-२ मोऽविभेन । तस्मादेकाको विभेति स हायमीक्षा चक्रे यन्म दन्यन्नास्ति कस्मान्नु विभैमीति तत एवास्य भय वोयाय कस्मायभेप्यद्वितीयाद्वं भयं भवति ॥३॥ म वै नेव रेमे । तस्मादेकाको न रमते स द्वितोयमन्त्स हैतावानास यथा खीपुम सो सम्परिप्वक्तौ ।।४।। सटममेवात्मान द्वेधापातयत् । ततः पतिश्च पती चाभवता तस्मादि- दमगतमिव स्वइति ह स्माह याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकास: स्त्रिया पूर्वतएप ता समभवत्ततो मनुप्याऽग्रजायन्त ॥५॥ सो हेयमीक्षा चके । कथं नु माऽऽत्मन एव जनयित्वा सम्भवति हन्त तिरोऽसानोति ॥६॥ मा गौरभवत् । वृपभातरस्ता समेवाभवत्ततो गायोऽजायन्त ।।७।। बडवेनगऽभवत् । अश्व वृपाइतरी गर्दभीतरा गर्दभऽइतरस्ता समेवा- भक्त्तनाएकाफमजायत l अजेत गऽभवत् । यस्तात रोऽविरितरा मेपऽइतरस्ता रामेवाभवत्ततोs- जावयोऽजायन्तंवमेव यदिद कि च मिथनमा पिरोलिकाम्यस्तस्मर्वमसृजत ।।६।। उमको भय हुपा । वयोकि प्रवेने वो डर लगता है । उगने सोचा कि मुभा से भिन्न तो है ही नही, फिर में क्यों आता है। तभी उगना भय दूर हुमा । ररेगा रिखसे? र को दूसरे नही पा करता है ॥३॥ मे पार न आया । प्रोने में मानन्द नही पाया गया। उसने गुमरे को पाटा । यह दाना हो गया रिसना स्त्री और पुत्र चिपटपर होने है ॥४॥ जगने अपने दम पर दो भागा दिये। इनमें पति और पानी हो गये। "यह पुष्प (भिचाह में पहने) आधी मीर समान पा" ऐगा यावत्यय पा पपन है। गरर यह भाराय (स्थान) स्त्री से भग्ना है। उस स्त्री मे गहवाग दिया इनिये मनुष्य सशे ने मोना किमु भने में ही उन पर महाग करता है, मै दिप बदमोही गावर न गया। उसके माथ समागम श्या । माय सत्पन्न होगर ॥३॥ यह योग होगा। यह पोरा हो गया । यह गयी हो गई यह गया हो गया। माया मम बिना इस एक गुर बार पानामा रसग नी । सग हो । यर हो गई. वह भदा बन गया। मार मना करो नादि उसान हो गए। इस प्रकार जाडो श्रीमदासस 11०१४ ४.२०१५ वृहदारण्यकम् १९६७ सोऽत् । मह वाव सृष्टिरस्म्यहम् हीद सर्वमसृक्षोति तत सुष्टिर- भवत्सष्टया हास्यंतस्या भवति य एव वद ॥१०॥ पथेत्यभ्यमन्यत् । स मुखाच्च योनहस्ताम्या चाग्निमसूत्रत तस्मादेतदुभय मलोमा मन्तरतोऽलोमा हि योनिरन्तरत ॥११॥ तद्यदिदमाहु । अनु यजामु यजेत्येवंक देवमेतस्यव सा वितष्टिरेपऽउ हो व सर्वे देवा ॥१२॥ मय यतिक चेदनाद्रम् । ततसोऽसृजत तदु सोगाएतावद्वाऽइद) सवगन्न चबान्नादच मोमऽएबानमग्निरन्नाद ॥१३|| सपा नहाणाऽनिसृष्टि । यच्छ्रे यसो देवानस जताय यन्मत्य सनमृतान सृजन तस्म दनिमुष्टिरतिसृष्टया हास्यनस्या भवति य एव वद ॥१४॥ तभेद ताव्यातमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव नगक्रियतामान माध्यमिक्षा रूपऽइति तदिदमप्येतहि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामाऽयमिद रूप ऽइति ॥१५॥ सऽएपऽइह प्रविष्ट । आ नखानभ्यो यथा क्षुर क्षुरधानेऽवहित स्या उसने विचारा वि में तो सृष्टि हो गया। मैं न हो तो सृष्टि को सजा है। सूज से सृष्टि नाम पडा । जो इस रहस्य को समझ जाता है वह इस सृष्टि म प्रसिद्ध हो जाता है ॥१०॥ उसने इसके पश्चात मथन किया और मुह रूपी योनि से तथा हाथो रूपी योनि से अग्नि को उत्सन किया । इसनिये ये दोनो (मुख तथा हाथ) भीतर से रोगटा से रहित है । योनि मे भी भीतर रोगट नहीं होते । ११॥ यह जो यहते है कि इसको पूजो इसको पूजो यह एक एक देव को अलग अलग कहकर कहते हैं । यस्तुत यह सृष्टि उसी एक प्रजापति की है। यह प्रजापति ही सब देव हैं ॥१२॥ अब यह जो कुछ आद्र (गौला) है उसको चीय से उत्पन्न किया । यह सोम है। जो कुछ है वह मन ओर अन्नाद (भोग्य और भोक्ता) है अन सोम है अन्नाद अग्नि यह ब्रह्मा की अति सृष्टि है। यह जो कल्याणकारी देवो को उत्पन्न किया और यह जो मत्य होकर अमरो यो उपन्न पिया । इसलिये यह अतिम ष्टि हुई । जो इस रहस्य को समझता है यह इस मतिसृष्टि का (भश) हो जाता है ॥१४॥ यह सब ससार उस समय प्रन्यावृत (अव्यक्त) था। वह नाम और रूप से ब्यास्त पिया गया । यह इसका नाम है यह इसका रूप है इत्यादि । यह ससार भी इसलिये नाम पौर रूप से ध्यागत किया जाता है । यह दावा नाग और यह इसका रूप ॥१५॥ वह प्रजापति इसम प्रविष्ट हुआ । वह (विर से लेकर) नसाय पयन्त इस प्रकार प्रविष्ट है जैसे बनवार म्यान मे। या विश्वम्भर अर्थात अग्नि काष्ठ प्रादि मे । उसको देख माध्यन्दिनोये शतपथब्राहाणे का० १४.४.२.१६.२० द्विस्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यन्त्यकृत्स्नो हि सः ।।१६।। प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति । वदन्वाक्पश्यंश्चक्षः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो गनरता यस्यैतानि कमनामान्येव स योऽतएफैकमुपास्ते न स वेदाकृस्नो ो पोऽत- ऽएककेन भवति । १७॥ मात्मेत्येवोपासीत । अब ह्यते सर्वएक भवन्ति तदेतत्सदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्माऽनेन ह्य तत्सर्व वेद यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कोति श्लोक विन्दते याएव वेद ॥१६॥ तदेतत्प्रेयः पुत्रात् । प्रेयो वित्तात्मे योऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा स योऽन्यमात्मनः पियं ब्रवाणं यात्प्रिया रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादा- त्मानमेव नियमुपासोत स यात्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भर्वात ।।१६॥ तदाहु. । यद्ब्रह्मविद्यया सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तब्रह्मा- पेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ।।२०।। ब्रह्म वाइ- मनापासीत् । तदात्मानमेवावेदह' ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्व- । मही सबते क्योनि वह अकरस्न अर्यात् अन्याकृत है॥१६॥ जब यह प्राण खीचता है वो उसका नाम प्राण होता है । बोलता है तो वाणी हो जाता है। देखता है तो बाख हो जाता है । सुनता है तो कान हो जाता है । सोचता है तो मन हो जाता है। ये इसके धर्म-सम्बन्धी नाम है । जो इनमे से एक-एक की उपासना करता है वह उसको नहीं जानता । जो एक-एक करके जानता है वह अपूर्ण जानता है ॥१७॥ इराको सम्पूर्ण आत्मा करके जाने । क्योकि इसमे यह सब (आस, कान आदि) एक हो जाते हैं । यह जो आत्मा है वही सबके पाने योग्य है, क्योकि इसी के द्वारा इस सब का ज्ञान होता है । जैसे पैरो के चिह्न से किसी को खोजते हैं । जो इस रहस्य को समझता है, वह कीति और पुण्यलोक को प्राप्त होता है ॥१८॥ यह आत्मा पुत्र से प्यारा है, धन से प्यारा है, अन्य सब चीजो से प्यारा है । यह जा मात्मा है यह सब से अलग है । जो आत्मा से अन्य को प्रिय यताता है उससे कहना चाहिये कि तेरा नारा हो जायगा । क्योकि ऐठा अवश्य ही हो जायगा । आत्मा को ही प्रिय जानना चाहिये । जो आत्मा को ही प्रिय जानता है, उसके लिये कोई वस्तु नारा पा कारण नही हो सकती ॥१६॥ इस पर प्रश्न होता है कि जिस बहा विद्या से सब कुछ की प्राप्ति मनुष्य मानते हैं उस ब्रह्म को कैसे जानें, जिससे यह सब (ससार) हो गया ? ॥२०॥ यह ब्रह्म सबसे पहले था । वह अपने को जानता था कि में ब्रह्म हूं। उससे यह सब कुछ हो गया । देवो में जिस-जिस को वोध हो गया, यह हो वैसा हो गया । वंसा हो मा० १४.४.२.२१-२३ पृहदारण्यकम् १८६२ मभवत्तद्यो-यो देवानां प्रत्यबुध्यत स स एव तदभवत्तथीणा तथा मनुष्या- पाम् २॥ तद्धतत्पश्यन्नृपिमिदेवः प्रतिपेदे । ग्रह मनुरभव सूर्यश्वेति तदिदमप्ये- तर्हि यऽएव वेदाह वह्मास्मीति राऽइद सर्व भवति तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या. ऽईशतमात्मा पा स भवत्यथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्यासाव-योऽहमस्गोति न स वद यथा पशुरेव स देवानां यथा ह वै बत्वः पशवो मनुष्य भुज्युरेबमे- कैक: पुरुषो देवान्भुनक्तय कस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽग्निय भवति किमु बहुपु तम्मादेपा तत प्रिय यदेतत्मनुष्या विद्युः ॥२२॥ ब्रह्म चाऽइदमग्रऽआसीत् । एकमेव तदेक सन्न व्यभवत्तच्छ्यो रूपमत्य- सृजत क्षन यान्येतानि देवया क्षवारणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्यु- रोशानऽइति तस्मात्क्षयात्परं नास्ति तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राज- सूर्य क्षतएव तद्यशो दधाति सपा क्षत्रस्य योनियंब्रह्म तस्माद्य द्यपि राजा परमता गच्छति ब्रह्म वान्ततऽउपनिश्रयति स्वा योनि यऽउऽएन हिनस्ति स्यास योनिमच्छति स पापीयान्भवति यथा श्रेयास हिसिया ॥२३॥ स नैव व्यभवत् । स विशमस नत यान्येतानि देवजातानि गणशऽप्राख्या. वह देवो में ऋषियो मे, वैसा ही मनुष्यो मे ॥२१॥ उसको ऐसा ही देखने याले ऋषि वामदेव ने प्रतिपादन किया कि मैं मनु हो गया मैं मूर्य हो गया । अब भी यही है कि जो यह समझता है कि मैं प्रहा हू वह यह सब बुध हो जाता है, देव उसये पराभव मे समय नहीं होते। वह इन का आत्मा हो जाता है । जो अन्य देवता की उपासना करता है, यह और है, मैं और हू ऐमा समझता है, वह नहीं जानता। पशु के रामान है । जैसे बहुत से पशु मनुष्य को भोग पहुँचाते है, इसी प्रकार एक-एक पुरुष देवो को भोग पहुंचाते हैं। एक पशु के ही दिन जाने पर बुरा लगता है तो बहुतो के छिनने पर क्यो न (बुरा लग} । इसलिये इनको प्रिय नहीं कि मनुष्यों को जान यो उपलब्धि हो ॥२२॥ पहले ब्रह्म ही था । अक्ला । वह अकेला था। इतना उसको पर्याप्त न जचा । उसने अभिय के कल्याणवारी रूम को उत्पन्न किया। क्षेत्रसम्बन्धी इतने देवता हैं-इन्द्र, वरुण, सोम, रद, पर्जन्य, यम, मृत्यु, ईशान । इमलिय क्षत्रिय से परे कोई नहीं है। इसलिये राजसूय यज्ञ में ब्राह्मण नीचे स्थित होकर क्षत्रिय की उपासना करता है । इस प्रकार क्षत्रिय मे अपना यश स्थापित करता है। यह जो ब्रह्म है वह क्षत्रिय की योनि है । इसलिय यद्यपि राजा परमगति (सर्वोत्कृष्टता) को प्राप्त होता है, अन्त मे ब्रह्म हो का आथर लेता है। जो ब्राह्मण को हानि पहुचाता है, वह अपनी ही योनि को हानि पहुंचाता है। यह पापी होता है, मानो अपने हो कल्याण का नास वरता है। (यहा ब्रह्म-बाह्मण) ॥२३॥ इतना उसको पर्याप्त न जचा। उसने वैश्य को उत्पन्न किया । ये जितने देव -
१८७०
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १४.४.२.२५-२८
यन्ते वसवो रुद्राऽआदित्या विश्वे देवा मस्तऽडति ॥२४॥
स नैव व्यभवत् । स शोद्र वर्णममृजत पूपणमियं वै पूपेय होद सर्व
पुष्यति यदिद किं च ॥२५॥
स नेव व्यभवत् । तच्छ्रे योरूपमत्यसृजत धर्म तदेतत्क्षत्रस्य क्षन यद्धमस्त-
स्माद्धर्मात्पर नास्-ययोऽपबलीयान्बलीयासमागमते धर्मेग यथा राव व स
धर्म सत्य व तत्तस्मात्मस्य वदनमाहुर्धर्म वदतोति धर्म वा वदन्त सत्य
वदतीत्येतद्धय वैतदुभय भवति ॥२६।।
तदेतद्ब्रह्म क्षन विट शूद्रः । तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माऽभगवाह्मणो मनुष्येष
क्षत्रियेण क्षत्रियो वेश्येत वश्य: श्रेण शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेपु लोमिच्छन्ते
ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताम्या हि रूपाम्या ब्रह्माऽभवत् ॥२७॥
अथ यो ह वाऽमस्माल्लोकात्स्व लोकमदृष्ट्वा प्रति। सऽएनमविदितो
न भुनक्ति यथा वेदो वान नूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृत यदु ह वाऽमप्यन्वविन्महत्पुण्यं
कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयतऽएवात्मानमेव लोकमुपामीत स य आत्मानमेव
लोकमुपास्ने न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ।।२।।
-
गणश कहलाते हैं, वे हे वसु, रुद, आदित्य, विश्वेदेव, मरुत ॥२४॥
इतना उमको पर्याप्त न जचा । उसने शूद्र वर्ण को उत्पन्न विया । जो पूपा है।
यह पृथ्वी ही पूपा है क्योकि जो कुछ इस जगत् में है उसका पालन करती है ।।२५।।
इतना उसको पर्याप्त न जचा। उसने श्रेय रूपी धर्म को उत्पन्न पिया। जो धर्म
है वही क्षत्र का क्षर है, इसलिये धम से परे कुछ नहीं है । धर्म से कमजोर वली हो जाता
है । जैसे राजा में बल की सहायता रो। जो धर्म है वहो सत्य है । इसलिये जो सत्य
बोलता है, उराको कहत हैं कि धर्म बोलता है । जो धर्म बोलता है उसको कहते है कि
सत्य बोलता है। क्योकि ये दोनो एक ही है ॥२६॥
ये हैं ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा यूद । अग्नि के द्वारा हो देवो मे ब्रह्मा हुआ,
मनुष्यो मे ग्राह्मण, क्षत्रिय से क्षत्रिय, वैश्य गे वैश्य, शून से शूद्र । इसलिये देवो के मध्य
में अग्नि में ही लोग लोक की कामना करते हैं, मनुप्मो के बीच में ब्राह्मण मे । इन्ही दो
रूपो के द्वारा ब्रह्मा हुआ। (अर्थात् देवत्व +-मनुष्यत्व) ॥२७॥
अब जो इस लोक से बिना अपने लोक को देखे जाना है वह इस सोच को न
जानकर भोग नही सक्ता ! जिस प्ररार विना पड़ा हुआ येद फल नही देता या दूसरे का
क्यिा नर्म फल नही देता या विना विया हुआ इमं फल नहीं देता, इसी प्रकार यह है।
जो इस ज्ञान को न रस के महान पुण्य करता है, उसका वह फल भी अन्त को क्षीण
हो जाता है । इसलिये आत्म-सोप की ही उपासना करनी चाहिये । जो पात्म-लोक की
उपासना करता है उसका वर्म क्षीण नहीं होता। इस आत्मा जो जो कामना करता है
उसको बनाता है ॥२८॥
का० १४.४. २. २६-३१ वृहदारण्यकम् १८७१ अयोऽप्रयं वाऽमात्मा । सर्वेषा भूताना लोकः स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽथ यदनुव ते तेनीणामथ यत्प्रजागिच्छते यत्पिाभ्यो निपुणाति तेन पितृणामय यन्मनुप्यान्यासयते यदेभ्योऽशन ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्प. शुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां पदस्य गृहेषु यापदा वयाच्या पिपीलिकाम्य- उपजीवन्ति तेन तेपा लोको यथा हवं स्वाय लोकायारिप्टिमिच्छेदेव विदे. सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वाऽएतद्विदितं मीमा सितम् ॥२६॥ प्रात्मैवेदमनऽप्रासीत् । एकएव सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्त मे स्यादथ वर्म कुर्वीयेत्येतावान् कामो नेच्छंश्चनातो भूयो चिन्देत्तस्मा- दप्येता काकी कामयते जाया मे स्यादय प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कमं कुर्वो- येति स यावदप्येतेपामेकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते तस्यो कुत्स्नता मन एवास्यात्मा । वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुप वित्त चक्षुपा हि तद्विन्दति श्रोत्र देव थोरेण हि तच्छणोत्यात्वाम्य कर्मात्मना हि कर्म करोति स. एप पाडतो यज्ञ: पातः पशुः पाङ्क्तः पुरुषः पातमिद सर्व' यदिद किं च तदिद७ सर्वमाप्नोति यदिदकिच य एव वेद ॥३१॥ प्राह्मणम् ॥ २॥ [४.२.] । अब यह प्रात्मा सब भूतो का लोक है । वह जो आहुति देता है जो यज्ञ करता है उसी से देवो का लोक बनता है। और जो अध्ययन करता है उससे पियो का । जो सन्तान चाहता है या पितरो की पूजा करता है उससे पितरो का लोक बनता है । यह जो मनुष्यो को बसाता है या उसको भोजन देता है, उससे मनुष्यों के लोक को बनाता है। जो पशुओ को घास और जल देता है उससे पशुमो का । जो इसके घरो मे कुत्त', पक्षी, चोटो आदि जीविका पाते हैं, उनसे उनका लोक बनता है । जैसे इस रहस्य को समझने घाला अपने सोक के पल्याप की इच्छा करता है, उसी प्रकार इसके लिये सदा सब प्राणी कल्याण की इच्छा करते है। यह विदित हो है। इस की इस प्रकार मीमासा हुई ॥२६॥ यह यात्मा ही पहले था। एक हो। उसने चाहा कि मेरी स्त्री हो । और में सन्तान उत्पन्न करू । मेरे धन हो, और मैं यज्ञ करू । इन सब कामनाओ को चाहने वाला इतने से अधिक न चाहे। इसलिये जब अकेला इच्छा करता है मेरे स्ली हो, सन्तान हो, धन हो, मैं यज्ञ करू, वह जर तक इनकी प्राप्ति नहीं होती, उस समय तक अपने को अपूर्ण ही समझता है, उसकी पूर्णता इन चीजो की प्राप्ति मे ही है ।।३०।। मन हो इसका आत्मा है। वाणी स्त्री है । प्राण सन्तान है। चक्षु ही मनुष्य । क्योकि चक्ष. से हो धन मिलता है। श्रोय हो देवो सम्पत्ति है, क्योकि श्रोत्र से ही विद्या वो सुनता है। मारमा ही इसका यज्ञ है, क्योकि आत्मा से ही यज्ञ करता है, यह या पांच अगो पाला है। पशु पाच अंगो बाले है । पुरुष पांच अगो वाला है। यह सब ससार पाच अगो वाला है । जो इस रहस्य को समझता है, वह इस सब को प्राप्त कर लेता है॥३१॥ काधन सप्त निरूपणम अध्याय ४--ब्राह्मण ३ यसप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत्पिता । एकमस्य साधारण दे देवान- भाजयत् । त्रीण्यात्मनेऽकरुन पशुभ्यऽएक प्रायच्छत् । तस्मिन्तरार्व प्रतिष्ठित यच्च प्राणिनि यच्च न । कस्मातानि नक्षीयन्तऽयमानानि सर्वदा । यो वै ताम- क्षिनि वेद सोऽन्नमति प्रतीकेन । स देवानपिगच्छति सऽऊर्जमुपजीवतीति श्लोकाः यसप्नान्नानि मेधया तपसाइजनयत्पितेति । मेधया हि तपसाऽजनयत्पित- कमस्य साधारणमितीदमेवास्य तत्साधा गरमन्न यदिदमद्यते स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रोतत् ।।२।। द्वे देवानभाजयदिति । हुत च प्रहुत च तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति न म च जुह्व- त्यथोऽआहुदर्शपूर्णमासाविति तस्मान्नेप्टियाजुकः स्यात् ।।३। पसुम्यऽएक प्रायच्चदिति । तत्पयः पयो रवाने मनुष्याश्च पशवश्चोप- पिता प्रजापति ने जो सात धन्नो को मेधा तथा तप से उत्पन्न किया इनमे एक अन्न साधारण है (अर्थात् भोजन जिसको सभी खाकर जीते हैं )। दो देवो में बांट दिये। तीन अपने लिये रख लिये। एक पशुओ को दे दिया । उस (अन्तिम भोजन) मे सभी की प्रतिष्ठा है प्राण वालो को भी और प्राग मन्यो पी भी । वयो ? यह साये जाने पर भी कभी क्षीण नहीं होते है जो इस अक्षिति । (क्षय-अभाव) को सममता है, वह प्रतीवा द्वारा अन्न को खाता है। वहीं दवो वो प्राप्त होता है वहीं तेज को पाता है। यह प्लोक है ।।१।। मेधा और तप द्वारा प्रजापति ने सात अन्नो का जो उत्पन्न किया, मेघा और ता द्वारा बनाया, उनमें से एक साधारण है। साधारण अन्न वह है जिसको सभी साते हैं। जो इस अन्न यो उपासना करता है (अर्थात् स्वय साता और विसी को नहीं देता) यह पाप से नही छूटता । क्योकि यह अन्न मब रा मित्र अर्थात् साझेगा है। अकेला उसी का नहीं ॥॥ दो को देवो मे बाट दिया । बर्यात हुन को और बहुत को । इसलिये देयो के लिये आहुति देता है और प्रहुति देता है । कुछ लोगो का कहना है कि इन से तात्पर्य है दर्श और पूर्णमास रो। इसलिये इप्टि-याजुरु (अर्थात् अपने स्वार्थ के लिये इप्टिया करने वाला) न होना चाहिये ॥३॥ एक अन्न पशुओं को दे दिया । वह दूध है । क्या मनुष्य और क्या पगु ये सब १८७२ । 1 बृहदारण्यकम् १८७३ जीवन्ति तस्मात्कुमार जात घृत वैवाने प्रतिलेहयन्ति स्तन वाऽनुधापयन्ति ॥४॥ प्रय वत्स जातमाहु । अतृणादति तस्मिन्त्सवं प्रतिष्ठित यच्च प्राणि- नि यच्च नेति पयसि हीद सर्व प्रतिष्ठित यच्च प्रारिणति यच्च न ||५|| तयदिदमाहुः । सवत्सर पयमा जुह्वदप पुनमृत्यु जयतोति न तथा विद्या- बदहरेव जुहोति तदहः पुनमृत्युमपजयत्येव विद्वान्सी हि देवेभ्योऽन्नाद्य प्रय- चयति कस्मात्तानि नक्षायन्तेऽद्यमानानि सर्वदेति ||६|| पुरुषो वाऽप्रक्षिा : । म हादमन्न पुनः -पुनर्जनयतै यो व नामक्षिति वेति पुरुषो वाऽक्षिति. स होदमन्न धिया-धिया जनयते यमभियंढे तन्न फर्यात्क्षोयेन ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेत्ति मुख प्रतीक मुसेनेत्येतत्म देवानपिगच्छति माऊजमुपजीवतीति प्रशसा ॥७॥ त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति । मनो वाच प्राण सान्यात्मनेऽकुरुतान्यनमनाऽप्रभूव नादर्श मन्यत्रभनाऽपभूव नाथौपमिति मनसा ह्य व पश्यति मनसा शृणोति ।।2।। काम: संकल्प. । विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धुतिरधुतिहीं ीिरित्येतत्राव पहले दूध पर ही जीते है । इसलिये जब बच्चा उत्पन्न होता है तो पहले उसको घी चटावे है या मा का दुध पिलाते है ॥४॥ तब घोषणा करते हैं कि बच्चा उत्पन्न हो गया (अर्थान जात पर्म सस्कार हो गया)। यह बच्चा तृण नही साता । इसो पर सब को प्रतिष्ठा है प्राणी को भी और 'अप्राणी को भी। दध पर ही सबबी प्रतिष्ठा है प्राणी को भी और अप्राणी को भी । यह जो कहावत है कि साल भर दूध से आहुति देन से दुपरी मृत्यु को जीत लेता है, उसको ऐसा ही न समझना चाहिये । जिस दिन वह आहुति देता है, उसी दिन दूसरी मृत्यु को जीत सेता है । जो इस रहस्य को समझता है यह उ-1 दिन दूसरी मृत्यु को जीत लेता है जिस दिन यह पाहुति देता है। क्योकि यह सब देवो के लिय सब अन्न दे डालता है। वे भोजन नित्य साये जाने पर भी क्यो क्षीण नहीं होते ॥६॥ पुरुष तो अक्षिनि (नाय होने वाला) है। वह ही इस अन्न मा बार-बार उत्पन्न करता है। जो इस अमिति को समझता है अर्थात् को यह जानता है कि यह प्रक्षिति पुरुष के ही वारण है, वह इस अन्न को बुद्धि द्वारा उत्पन्न करता है । द्धि द्वारा तथा कर्म द्वारा यदि उत्पन्न न करे तो अन्न कोण हो जाय । "प्रतीक के द्वारा खाता है।" प्रतीक रहते हैं मुरा को । मुस के द्वारा अर्थात् यथाविधि साता है। देवो वो पाता है। शत्तिपाली होता है। यह प्रशसा है ।।७।। उसने तीन अन्नो को अपने लिये बनाया । मन को, बाणो को और प्राण को। इन यो उसने अपने लिये बनाया । (लोग कहा परत है कि मेरा मन धन था। मैंन देशा नहीं, मेरा मन अन्यत्र या मैने सुना नहीं। (सका तात्पर्य है कि मनुष्य) मन के बाराही देखता है मन के द्वारा ही मुनता है ॥८ कामना, सकल्प, सदेह श्रद्धा, अश्रद्धा, पुति अपति, लग्जा, बुद्धि, भय, यह सब मन .
१८७४ माध्यन्दिनीरे सवपथाह्मणे का० १४.४.३.६.१७ मन एव तस्मादपि पृष्ठतऽ उपस्पृष्टो मनसा विजानानि य यश्च शब्द. । वागेव संपा ह्यन्तमायत्तपा हि न पाणोऽपानो व्यान. उदानः समानोऽनऽइत्येतत्म प्राणऽएवं नन्मयो वाऽप्रयमात्मा वाङ्मयो मनो- मय प्राणमयः ॥१०॥ त्रयो लोकाएतएव । वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसो लोक ॥११॥ यो वेदाऽएतएव । वागेवऽग्दो मनो यजुर्वेदः प्राण: सामवेदः ॥१२॥ देवा. पितरो मनुप्याएत एव । वागेव देवा मन: पितरः प्रायो मनुप्या: ॥१६॥ पिता माता प्रजंतएव । मन एव पिता वाङ्गाता प्राणः प्रजा ॥१४॥ विज्ञात विजिज्ञास्यम् । अविज्ञातमेतऽएव यकि च विज्ञातं वाचस्तद्रप वाग्धि विज्ञाता वागेन तद्भवाऽवति ॥१५॥ यस्कि च विजिज्ञास्यम् । मनसस्तन पं मनो हि विजिज्ञास्यं मनाएर तद्भूत्वाऽवति ॥१६॥ यत्कि चाविज्ञातम् । प्राणस्य तद्र प प्राणो विज्ञातः प्राणऽएनं तद्भू- स्वाऽवनि ॥१७॥ ही है। गोलिये यदि कोई पोये से भी घुर तो मन से मासूम पड़ जाता है । कुद मन होता है यह सब वारणो है । क्योंकि यह पन्त तक पहनती है। (अर्थात याणी द्वारा ही मन्तिम निश्चय करते हैं ) । यह स्वयप्रपास्य नहीं हैं (प्रनाराक मात्र है ) अर्थात वाणी यो प्रकाश पाने के लिर विगो दूसरी वाणी को आवश्यकता नहीं होती, प्राग, मान प्यान, उदान, समान, और अन यह सब प्राण हो है । यह पारमा इन पर रो युक्त है। मर्याद यागो से, मन मे, प्राण मे ॥१०॥ जोक तीन होने है । वाणी यह लोक है मन अन्तरिक्ष और प्राण पो लोक IN तीन वेद है। वाणी मेद, मन पर, प्राण सामवेद ॥१२॥ देव पितर और मनुष्य ठीन होते हैं। वाणी दव है, मन पितर और प्राण मनुष्य ॥१२॥ पिना, माया प्रमा तीन हान है । मन पिता है, वाणी माता है और प्राण प्रजा जाना हुआ, गाना गान के योग्य और न जाना पा । ये तीन कोटिया है। जो जाना ना भुभा वह कापी नाम है, पापो ही जाना जाने वाली है। वाणी हम रूप से मनुप्प की रक्षा करती है ॥१५॥ जो जानने के योग्य है वह मन परामहै। मन ही जानने के योग्य है । पन दी दस मनुप्प की रक्षा करना है ॥१६॥ मोजता या नहीं यही प्राण गम है। प्राण दो न जाना दया है। मी स्प से बहमनुमोरया करता है।
कां०१४, ४.३.१८.२२ यहदारण्यकम् १९७५ तस्य याचः पृथिवी शरीरम् । ज्योतीरूपमयमग्निस्तद्यावत्येव वातावती पृथिवी तावान यमग्निः ॥१८॥ प्रथेतस्प मनसः । द्यौः शरीरं ज्योतोरूपमसावादित्यस्तद्यावदेव मनस्ता- वती द्यौस्तावानसावादित्यस्तो मिथुन समंतां ततः प्राणोऽजायत सइन्द्रः स- इएपोऽसपत्नो द्वितोयो वै सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एव वेद ।।१६|| अर्थतस्य प्राणस्यापः । शरीर ज्योतीरूपमसौ चन्दस्तद्यावानेव प्राणा- स्तावत्यऽन.पस्तावानसौ चन्द्रः ॥२०॥ तइएते सर्व एव समाः। सर्वेऽनन्ता: स यो हैतानन्तवतऽउपास्तेऽन्तवन्त स लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्त स लोकं जयति ।।१।। सऽएप सवत्सरः । प्रजापतिः पोडशकलस्तस्य रायऽएव पञ्चदश कला ध्रुवं वास्य पोडशो कला स रानिभिरेवा च पूर्यतsच क्षीयते सोऽमावास्या, राश्रिमतया पोडश्या कलया सर्वमिद प्राणभृदनुपविश्य ततः प्रातयिते तस्मा- देता रात्रि प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकला स्यतस्याएव देवताया- ऽअपचित्यै ॥२२॥ यो वै स संवत्सरः । प्रजापति पोडशकलोऽयमेन में योऽयमेववित्गुरुप- इस वाणी का पृथिवी शरीर है । यह अग्नि उसका प्रकाशक रूप है । जितनी वाणी है उतनी पृथिवी । उतना अग्नि ।।१८।। इस मन का यो शरीर है । वह मादित्य उसका प्रकाशक रूप है । जितना मन है उतना यह यो लोक, उतना मादित्य । वे दोनो प्रेम से मिले । उनसे प्राण उत्पन्न हुआ। यह इन्द्र है उसका कोई बराबर का नहीं जो इस रहस्य को समझता है उसका कोई बराबर ना या मुकाबिला करने वाला नहीं होता । अर्थात वह अद्वितीय हो जाता है) ॥१९॥ इस प्राण का शरीर जल है, चन्द्र इसका प्रकाशक रूप है। जितना प्राण है उतना चल है उतना चन्द्र है ॥२०॥ ये सब समान हैं। सब अनन्त हैं। जो इन को अन्तवाला समभता है । वह मन्त याले लोक को जीत लेता है। जो इनको अनन्त समलता है वह अनन्त लोक को जीत लेता है ॥२१॥ यह प्रजापति सवत्सर सोलह कला वाला है। रात उपकी पन्द्रह कलायें हैं। उस की सोलहवी कला ध्रुवा (अपरिवर्तनशील) है । यह रातो द्वारा पूर्ण होता है । और रातो द्वारा ही क्षीण होता है। वह अमावस्या की रात को इस सोलहवी कला के द्वारा सब प्राणियों में प्रवेश करके दूसरे दिन प्रात काल उत्पन्न होता है । इसलिये इस रात को किसी प्राणी के प्राण को नष्ट न करे। गिरगिट तक का भी न । इस देवता की अपिचिति के लिये इतना कहा गया ॥२२॥ यह जो सवत्सर प्रजापत्ति है वह सोलह कला वाला है। जो इस प्रगर के पुरुष को जानता है उसकी परह क्लाय धन है और आत्मा उसको सोलहवी कला है। वह धन .
माध्यन्दिनीये शतपय माह्मणे का० १४ ४. ३. २३-२६ स्तस्य वित्तमेव पश्चदश कलाऽनात्मवास्य पोडशी कला स वित्तेनैया च पूयतेऽप च क्षीयते तदेतनभ्य यदयमात्मा प्रधिवित्त तस्माद्यद्यपि सर्व ज्यानि जीयत. आत्मना बेज्जीवति प्रविनाऽऽगादित्याहुः ॥२३॥ अथ त्रयो वाच लोकाः । मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोकऽइति सोऽय मनुष्यलोक: पुणव जय्यो नान्येन कर्मणा, कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको व लोकाना श्रेष्ठस्तस्माद्विद्या प्रशमन्ति ॥२४॥ अथातः सम्प्रत्ति. । यदा प्रेष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्व' यज्ञस्त्व लोकऽइति स पुत्र प्रत्याहाह ब्रह्माह यज्ञोऽहं लोकदति ॥२५॥ यद्वे किं चानूक्तम् । तस्य सर्वस्य ब्रह्मत्येकता येव के च यज्ञास्तेपा सर्वेषा यज्ञऽइत्येकता ये 4 के च लोकास्तेपा७ सपा लोक इत्येततावद्वा- ६७ सर्वमेतन्मा सर्वमन्नयमितोऽमुनजदिति तस्मात्पुत्रमनुशिष्ट लोयय- माहुस्तम्माद नमनुशामति म यदेव विस्माल्लोकात्प्रत्यर्थभिरेव प्राणः सह पुनमाविशति स यद्यनेन मिचिदक्षणयाऽकृतं भवति तस्मादेन सर्व स्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम म पुर्णवास्मिल्नो प्रतितिष्ठत्यर्थन मेते दवा: प्राणा- ऽअमृताऽपाविशन्ति ॥२६॥ से ही बता और पटता है । यह प्रसिद्ध है मि आत्मा वोली है और धन परिपि है। इस यि जब मनुष्य का सब कुछ चला जाता है येवल यास्मा द्वारा जीता है तो लोग रहते है कि इसकी परिधि चली गई ॥२३॥ कहा गया कि तीन लोक है-मनुष्यलोष, पितृलोक, देवलोक । यह मनुष्य लोक पुत्री के द्वारा ही जीउने योग्य है अन्य मं से नहीं । गर्म से पितृलोक, विद्या से देवरतीय (लोयो में सबमे श्रेष्ठ लोक है) इसीलिप विद्या की सबसे प्रधिर प्रतिष्टा होती है ॥२४॥ यव सम्पत्ति (giving over of the charge) या गौपना । जब मनुष्य समझता है कि मैं मरने के निकट हूँ तो यह पुत्र मे कहता है " ब्रह्म है, नू पन है, तू लोय है"। यह पुष उत्तर देता है "मैं ब्रह्म है, मैं बाद में लोक ह" ॥२५॥ जो कुछ पढ़ा जाता है उस सब वो एपना पास है। जो कुछ यन है उन मय पी एकता यह है । जो वोई नोक है उन मव को एफ्ना लोक है। इतना ही सब कुछ है। यह सब कुछ मेरो रक्षा करता है । दयनिय शिक्षित पुत्र को नहते हैं लोक्य । इसीलिये पुत्र को शिक्षा देते हैं। जब इस रस्य पा समनने वाला इस लोक से जाता है तो इन प्राणारे णय पुत्र में प्रविष्ट हो जाता है। यह यदि किमी राम के परने में चूक जाता है तो उन पाप ने उसरा पुत्र उनको छुड़ा देता है । इसीनिये इसका नाम पुष है । पुत्र से ही यह इम लाा में प्रतिष्टित होता है । सब उसमे य देवो यमा प्राण प्रवेश होते हैं ॥२६॥ - फां० १४.४.३.२७-३१ बृहदारण्यकम् १८७ पृथिव्यै चैनमग्नेश्च । दवो वागाविशति सा व देवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥२७॥ दिवरचंनमादित्याच्च । दयं मनध्याविशति तद देवं मनो येनानन्धर भवत्ययो न शोचति ॥२८॥ अभ्यश्चनं चन्द्रमसश्च । देवः प्राणयाविशति मवै दैव. प्राणो यः संचरश्चापचरश्च न व्यथतेऽयो न रिष्यति सऽएपऽएपवित्मागां भूनानामात्मा भवति यथपा देवतैव स यर्थतां देवता सर्वाणि भूतान्यवन्त्येव हैव विदा सर्वाणि भूतान्यन्ति यदु कि चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमेवासा तद्भवति पुण्यमेवामु गच्छति न हवं देवान्पापं गच्छति ॥२६।। प्रथानो तमीमामा ! प्रजापतिह कर्माणि ससृजे तानि सृष्टान्यन्योऽन्ये- नास्पधन्त वदिप्याम्येवाहमिति धाग्दघे याम्यहमिति वा श्रोप्याम्यहमति थोयमेवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म ॥३०॥ तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे । तान्याप्नोत्तान्याप्त्वा मृत्युरवारद्ध तस्मा- च्छाम्यत्येव वाक्छ्राम्यति चक्षुः श्राम्पति श्रीरमथेममेव नाप्नोद्योऽयं मध्यमः पाण ॥३१॥ तानि जातु दघ्रिरे । अयं वै न: श्रेष्ठो यः संचरंश्चामंचरश्च न व्यथतेऽयों न रिप्यति हन्तास्येव सर्वे रूप भवामेति तऽएतस्यैव सर्वे रूपमभवस्तस्मादेत एते. देवी वाणी पृथिवी और अग्नि से उसमे प्रविष्ट होती है । यह वाणी देयो है । इमसे जो कुछ बोलता है वहीं हो जाता है ।।२७।। देवो मन इसमे धो और आदित्य से आता है । यह मन देवी है। इससे वह मानन्दी होता है। सोच नही करता ॥२०॥ देवी प्राण इसमे जलो से तथा चन्द्रमा से प्रविष्ट होते है । यह दैवी प्राण ही है जो चलते हुए या न चलते हुए व्यथा को नहीं प्राप्त होता । जिसका क्षय नहीं होता । जो इस रहस्य को समझता है वह सब भूतो का आत्मा हो जाता । जैसा वह देवता वैसा पह । जैसे सब प्राणी उस देव की रक्षा करत है वैसे इस रहस्य को जानने वाले को भी सब प्राणी रक्षा करते है। जो कुछ दुख इन सन्तानो को होता है यह उन्ही को होता है । उसको केवल पुण्य हो होता है । पाप देवो को तो कभी छू नहीं सकता ॥२६॥ भव व्रत को मोमासा करेंगे। प्रजापति ने कर्मों को बनाया। जब वे बन गये सो एक दूसरे की स्पर्धा करने लगे। 'मैं बोलूगी' ऐसा कहकर वाणी । 'देखू गी' ऐसा कहकर मास । 'सुनू गा' ऐसा कहकर कान । इसी प्रकार अन्य कर्म भी ॥३०॥ मृत्यु थकावट के रूप में उनके पास गया। इनको अपने वश मे कर लिया । उनको अपना करके बाथ लिया । इसलिये वाणी थक जाती है । आख पक जाती है । काम थक जाता है । जिसको नहीं पकड़ा यह था यह मध्यम प्राण ॥३१॥ इन्होने इसको समझने का निश्चय किया । यही हम सब मे अंष्ठ है जो चलता इमा या न चलता हुआ व्यथित नही होता न धोण होता है । हम सब उसी जैसे हो जायें। ।
१८७८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का० १४.४३.३२-३४
नाख्यायन्ते प्राणाऽइति तेन ह वाव तत्कुलमाख्यायते यस्मिन्कुले भवति य एवं
वेद यऽउ हैवविदा स्पर्धतेऽनुशुष्य हैवान्ततो नियतऽइत्यध्यात्मम् ॥३२।।
प्रथाधिदेवतम् । ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दधे तप्स्पायमित्यादित्यो
भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादेव स यथेषां प्राणानां मध्यमः
प्राण एवमेतामा देवताना वायुम्नॊचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः संपाऽनस्तमिता
देवता यद्वायुः ॥३३॥
अर्थप श्लोको भवति । यसरचोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति प्राणावा.
ऽएपऽउदेति प्राणेऽस्तमेति त देवाश्चक्रिरे धर्म साएवाद्य सऽउ श्वऽइति यद्वा-
ऽएतेऽमुह्य प्रियन्त तदेवाप्यच कुर्वन्ति तस्मादेवमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च
नेमा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति या परेत्समापिपयित्तेनोऽएतस्य देवतायै सायुज्य
सलोकतां जयति य एवं वेद ॥३४॥
ब्राह्मणम् ।।३॥ [ ४. ३.] ।
ये सब उस जैसे हो गये । इसलिये ये प्राण कहलाते है। जो इस रहस्य को समझता
है, उसी के नाम पर उस कुल का नाम पडता है, जिस कुल मे वह उत्पन्न होता है । ऐसा
ज्ञान रसने वाले से जो (सर्धा) करता है वह सूख-सूख कर मर जाता है । यह हुआ
अध्यात्म ॥३॥
अब अधिदैवत लीजिये । अग्नि ने कहा, "मैं जलूगो" । आदित्य ने कहा, "मैं
तपू गा"। चन्द्रमा ने कहा, "मैं चमकू गा" । इसी प्रकार अन्य देवतामो ने अपने स्वभावा-
नुसार (का) । जैसे इन प्राणो मे मध्यम प्राण सबसे उत्तम था इसी प्रकार इन देवो में
वायु है । सन्य देवता प्रस्त हो जाते है वायु प्रत नहीं होता। यह वायु वस्तुतः कभी प्रस्त
नहीं होता ॥३३॥
यह श्लोक है "जहाँ से सूर्य निकलता है, जहा अस्त होता है" । प्राण से ही यह
उदय होता है प्राण मे हो अस्त होता है । देवों ने इसको अपना धर्म नियत किया। यही
पाज भी है और कल भी रहेगा । जो उन्होंने पहले किया वह अब भी करते हैं। इसलिए
एक ही व्रत का अदलम्यन करें। प्राण को तीचे और निकाले । इसलिए कि यह पापी
मौत मुझे न पा बाय । यदि कोई इसका आचरण करे तो उसे इसको पूरा भी
पाहिए । जो इस रहस्य को समझता है वह इस देवता को सायुज्य तथा सलोरता को
प्राप्त कर लेता है ॥३४॥
नामरूपकात्मत्वेनोपसहारः अध्याय ४--ब्राह्मण अयं वाऽइदं नाम रूपं कर्म । तेषां नाम्नां वागित्येतदेपामुफ्थ्यमतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्त्येतदेपा सातद्धि सर्वनामभिः सममेतदेषां ब्रह्म तद्धि सर्वाणि नामानि विभर्ति ॥१॥ प्रथ रूपाणाम् । चक्षुरित्येतदेपामुरध्यमतो हि सर्वाणि रूपाण्ययुत्तिष्ठन्त्येत- दपा सामैतद्धि सर्व रूपः समगेतदेपां ना तद्धि सर्वाणि रूपाणि विभति ।।२।। मथ कर्मणाम् । प्रात्मेत्येतदेपामुक्थ्यमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्त्येत- देषा सामसद्धि सर्व कर्मभिः सममेतदेषां ब्रह्मतद्धि सर्वाणि कर्माणि विति तदेतत्त्रय सदकमयमात्माऽत्मोऽएकः सन्नेतस्त्रय तदेतदमृत सत्येन बन्नं पाणी वाऽप्रमृतं नामरूपे सत्य ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः ।। ३ । ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ ४. ४.[ तृतीयः प्रपाठकः ।। कण्डिकासंख्या १०१ ।। इति पतुर्थोऽध्यायः समाप्त: ।। [६५.] । । पह ससार तीन चीजो का समूह है-नाम, रूप और फार्म । नाम याणी है । यही इनकी नीव है, क्योकि इसो से सब नाम निकलते हैं। यह (वाणो) ही इनका साग (साम्य) है, क्योकि सब नाम काणी ही तो है । यह इनका ब्रह्म (Great Principle) है । यह सब नामो को धारण करती है ।।१।। अब रूपो के विषय में । रूप बास के विषय हैं। क्योकि आप से हो सब रूप उठते हैं। यही इसका साम (साम्य) है । यह सब रूपो मे समान हैं । यही इनका ब्रह्म है। यही सब रूपो को धारण करती है ॥२॥ अब कर्मों के विषय मे । आत्मा ही इनकी नीव है । आत्मा से ही कमें उठते हैं। यही इनका साम है । यह सब कर्मों में समान है। यही इनका ब्रह्म है । यह सब कमों को धारण करता है । ये तीन होते हुये भी एक भास्मा हैं । आत्मा एक होता हुआ भी यह तीन है । यह अमृत सत्प से आच्छादित है। प्राण अमृा है नाम रूप सत्य है। उन्हों से यह प्राण याच्यादित है ॥३॥ १५७६ गाग्यं पूर्वपक्षिणमजातशत्रु सिद्धान्तिन चोपस्थाप्य आख्यायिकाप्रदर्शनम् अध्याय ५ ब्राह्मण १ दृप्तवालाकिानूचानो गायेऽग्रास । स होवाचाजातशत काश्य ब्रह्म ते प्रवाणीति रा होवाचाजातशन. सहस्रमेतस्या वाचि दमो जनको जनकऽइति वै जना धावन्तीति ॥१॥ स होपाच गार्य याएवासावादित्ये पुरुप एतमेवाह ब्रह्मोपासऽइति स हावाचाजातशर्मा -- मैतस्मिन्सदिष्ठाऽप्रतिष्ठा सर्वेपा भताना मूर्धा राजेति वाऽअहमेतमुपासऽइति स यऽएतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषा भूताना मूर्धा राजा भवति ॥२॥ स होवाच गाय । यए वासो चन्द्र पुरुपएनमेवाह ब्रह्मोपासऽइति स होवाचाजातशत्रुर्मा- मैनस्मिन्त्सपदिष्ठा बृहत्पाण्डुरवासा. सोमो राजेति वा- ऽअहमेतमुपासऽइति म यएतमेवमुपास्तेऽहरहर्ह सुन प्रमुतो भवति नास्थाम्न क्षीयते ॥३॥ स होवाच गाग्य । य एवाय विद्युति पुरुपएनमेवाह ब्रह्मोपासऽइति स एक अभिमानी यालाका मा पुत्र गाग्यं नामी विद्वान् था। उसने काशी के पजात- पत्र से पहा, 'मैं तुभवको ब्रह्म का उदेश करू' । अजातशय ने कहा, "मैं इसके लिए तुझे हफार गायें दूंगा" । ' जनक, जनक" । इस प्रसिद्ध नाम को सुनकर लोग दौडते है ॥१॥ उस गाग्यं ने कहा कि यह जो वादिश्य म पुस्प है उसो को मैं ब्रह्म मानता हूँ। अजातशत्र, ने उत्तर दिया 1 एसी अभिमान की बात मत वहा । वह सय भूतोपा शिरामणि राजा है, इतना मैं उसको मानता है। जो उसको इस प्रकार उपासना करता है, वह सब भूतो का शिरामणि राजा हाता है ॥२॥ गाय बोला, “यह जा चांद म पुरष है उसका में ब्रह्म मानता हूँ"। उसने कहा, 'ऐसी अनिमान को यात मत करा । मैं उसका बडा पोल वस्त्रयाला, सोम और राजा मानता हूँ। (चांद पाण्डरवणं होता है)। जा उसकी इस प्रकार उपासनाप रता है, उमर लिए दिन प्रति दिन साम निकाला जाता है । उमका प्रन्न भी क्षीण नहीं होता ॥३॥ गार्म धोखा, "यह जा विजली म पुष्प है, उमी को मैं ग्रहा मानता है । अजातशत्रु १८८०
पा० १४.५१.४-८
बृहदारण्यकम्
१९८१
होवाचाजातशत्रुर्मा-मैतस्मिन्स वदिष्ठास्तेजस्वीति वाऽयमे नमुपासऽइति स य.
एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥४॥
स होवाच गाम्यः ) याएवायमाकाशे पुरुषऽतमेएवाह ब्रह्मोपामऽइति स
होवाचाजातशयममि तस्मि सपदिष्ठाः पूर्णमप्रवर्तीति वाऽग्रहमेत मुपासऽइति स
यऽएतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिनास्यास्माल्लोकात्मजोतते ।।५।।
स होवाच गाग्य. । यऽवाय वायौ पुरुपऽएतमेवाह ब्रह्मोपासऽइति स
होवाचाजातशत्रुर्मा- मैतस्मिन्स दिष्ठाऽइन्द्रो वकुण्ठोऽपगजिता सेनेति वाऽग्रह-
मेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुहपिराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायो ।।६।।
स होवाच गाग्यं.। यऽएवायमग्नौ पुरुपऽएतमेवाह ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशतुर्मा गैतस्मिन्सवदिष्ठा विपासहिरिति वाऽप्रहमे नमुगामऽति स
यऽएतमेवमुपास्ते विपासहिई भपति विपासहिहस्मि प्रजा भवति ॥७॥
स होवाच गायः । यऽएायमा पुरुषाएतमेवाहं ब्रह्मोपासऽइति स
होवाचाजातशतुर्मा - मैतस्मिन्सवदिष्टाः प्रतिरूपऽइति वाऽग्रहपेतमुपासऽइति
स यएरामेवमुपास्ते प्रतिरूप हैवनमुपगच्छति नाप्रतिरूपमथो प्रतिस्पोऽम्मा-
ज्जापते ॥८॥
ने कहा- "ऐसा अभिमान मत कर । मैं उमयो तेजस्वी करके माना है। जो उसको उपा
राना करता है तेजस्वी हो जाता है । उसकी सन्तान भी तेजस्वी हो जाती है ॥४॥
गाग्य बोला, "यह जो आकाश में पुरुष है उसको मै ब्रह्म मानता हूँ"। अजातशत्रु
ने उत्तर दिया, 'ऐसा अभिमान मत करो। पूर्ण और निश्चल है, ऐसा मैं उस को मानता
हूँ । जो इसकी इस प्रकार उपासना करता है वह सन्तान और पशुओ में भरपूर हो जाता
है। उसवी सन्तान ससार से भी अलग नहीं होती ।।५।।
गार्य वोला, "यह जो वायु मे पुरुष है, उसका में ब्रह्म समभता हूँ" । अजातशत्र,
ने कहा, "ऐसा अभिमान मत करो। मैं उसपी ऐसा मानता है कि वह इन्द्र है, उसकी पाक्ति
बहुत है, उसकी सेना पराजित नहीं हो सकती ।" जो उसको इस प्रकार उपासना करता है
वह अपराजित हो जाता है उसको कोई शप जीत नहीं सकना । वह अपने सोतसे भाइयो
पर विजय पाता है" ।।
गार्य ने कहा, "यह जा अग्नि मे पुष्प है उमरे में ग्रह समझता हूँ" मजातशत्र
याला, "ऐसा अभिमान मत करो। वह पानक है मैं उसको ऐसा मानता हूँ । जो इस प्रकार
इसकी उपासना करता है वह घातक हो जाता है और उसकी प्रजा भी घातक हो जानी
-
गाय बोला, "यह जो जलो मे पुरुष है उसको में ब्रह्म मानता हूँ" अजातशत्र ने
उसर दिया ऐसा अभिमान मत र । मैं तो ऐसा मानता हूँ कि यह यही प्रतिरूप है।
जो उसकी इस प्रकार उपासना करता है वह उसको प्रतिरूप के रूप मे पाता है अप्रतिरूप
के में नहीं । उससे उसका ही प्रतिरूप (पुत्र) उत्पन्न होता है ॥६॥
१९८२ माध्यन्दिनीगे शतपथब्राह्मणे का० १४.५.१.३.१२ स होवाच गाग्यः । यएवायमादर्श पुरुपएतमेवाह ब्रह्मोपासऽइति स होवाचा मातशत्रुर्मा- मैतस्मिन्संवदिष्ठा रोचिष्णुरिति वाऽग्रहमैतमुपासऽइति स य एतमेवमुपास्ते गेचिष्णुई भवति रोचिष्णुस्यि प्रजा भवत्यथो यः सनि- गच्छति सस्तिानतिरोचते ॥९॥ स होवाच गार्यः। यऽएवाय दिक्षु पुरुपएतमेवाहं ब्रह्मोपासऽइति स होवाचाजातशत्रुर्मा मंतस्मिन्सदिष्ठा द्वितीयोऽनपगऽइति वाऽग्रहमैतमुपासऽइति स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्ह भवति नास्माद्गणश्छिद्यते ।।१०।। स होवाच गार्यः । यऽएवाय यन्तं पश्वाचब्दोऽनूदैत्येतमेवाह ब्रह्मोपास- ऽइति स होवाचाजातशत्रुर्गा-मैतस्मिन्त्संवदिष्ठाऽअसुरिति वाऽग्नहमेतमुपास- ऽइति स य एतमेवमुपास्ते सर्व हैवास्मिल्लोकऽआयुरोति नैन पुरा कालापागो जहाति ॥११॥ स होवाच गायः । यऽएवाय छायामय: पुरुषऽएतमेवाह ब्रह्मोपसऽइति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्त्सवदिष्ठा मृत्युरिति वाऽप्रहमेतमुपासऽइति स यएतमेवमुपास्ते सव हैवास्मिल्लोकयाघुरेति नेनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ।। १२ ॥ स होवाच गार्ग्य । यहचायमात्मनि पुरुपएतमेवाह ब्रह्मोपासऽइति स गायं बोला, 'यह जो दर्पण मे पुरुप है उसी को मैं ब्रह्म मानता हूँ।" मज़ातरान. न उत्तर दिया, "ऐसा अभिमान मत कर । मैं उसको केवल चमक मात्र मानता हू । जो उसको इस प्रसर उपासना करता है यह चमरदार हो जाता है और उसका पुत्र भी चमक- दार हो जाता है । उसमा जिस विसी से साक्षात्कार होता है, वह उन सबको चमक को जीत लेता है" ॥६ गाण्यं बोला, "यह जो दिशाओ मे पुरुष है उसको में ब्रह्म जानता हूँ । प्रजातपायु ने कहा, "ऐसा अभिमान मत कर । मैं उसे ऐमा मानता हूँ कि वह द्वितीय और अनपग (अलग न हा सरने वाला) है। जो उमयो इस प्रकार उपासना करता है, वह द्वितीययान हो जाता है उसके साथी उसे कभी नहीं छोड़ते ॥१०॥ गाय बोला, ' मैं उसको बहा मानता हू जिसके चलत हुए पीछे से शब्द होता है"। अजातशत्रु ने कहा, "ऐसा अभिमान मत करो । उसी में प्राण स्थित है- मैं ऐसा मानता है । जो उसको इस प्रकार से मानता है, उसी थी इस संसार में पूर्ण वायु होती है, यह नियत काल से पहले प्राण नहीं यागता" ॥११॥ गाग्यं बोला, "यह जो मायामय पुरुष है उसी को मैं ब्रह्म मानता हूँ । अजातशत्रु ने "ऐसा अभिमान मत करो। यह मृत्यु है मैं उसको ऐसा मानना है। जो ऐसा मानता है उसकी इस लोक म पूरी आयु होती है 1 नियत समय से पहले उसकी मृत्यु नही आती" ॥१२॥ गाय बोला, “यह जो भारमा में पुरुष है इमो को मैं ब्रह्म मानता हू" । अजातशत्र -- रहा । - कां. १४.५.१. १३.१६ वृहदारण्यकम् १८८३ होवाचाजातशत्रुर्मा मतस्मिन्संवादप्ठाऽमात्मन्वीति पाऽप्रहमेलमुपास:ति स यऽएतमेवमुपास्तवात्मन्यो हे गवत्यात्मन्विनो हास्य प्रजा भवति स ह तूष्णीमास गायः ॥१३॥ स होवाचाजातशयः । एतावन्नु३ऽइत्येतावद्धीति नंतायला विदित भवतीति स होवाच गाग्यंऽउप त्वाऽयानीति ॥१४॥ स होवाचाजातशनः । प्रतिलोम वं तद्यबाहाणः क्षप्रियमुपेयाद्ब्रह्म में वक्ष्य- तोति व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति त पारपायामोत्तस्थौ तो ह पुरुष सुप्तमाजग्म- तुस्तमेतैनामभिरामन्त्रयां चक्रे वृहपाण्डुरवासः सोम राजनिति स नोत्तस्थी ส पाणिनाऽऽपेप बोधया चकार स होत्तस्थी ।।१।। स होवाचाजातशत्रुः। यत्रं पाएतत्समोभद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः कैप तदाऽभूत्कुत एतदागादिति तदु ह न मेने गार्ग्यः ।।१६।। स होवाचाजातशत्र: । यत्रपऽएतत्सुप्तोऽभूद्यऽएप विज्ञानमय. पुरुषस्त- देषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय यएपोऽन्तहुं दयऽप्राकाशस्तस्मिन्छेते ।।१७।। शतम् ।। ७३००।।।। तानि यदा गृह्णाति । अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति माम तद्गृहीतऽएव प्राणो भवति गृहीता वारगृहीत चक्षुग हीत धोन गृहीत मन. ॥१८|| ने कहा, "ऐसा अभिमान मत करो । जो मात्मा वाला है, उसी को मे उपास्य मानता हू । जो उसको ऐसा मानता है वह आत्मा वाला होता है और उसको सन्तान पात्मन्विनी होती है।" गार्य यह सुनकर नुप हो गया ।।१३।। अजातशय. पूछा, "क्या ब्रह्म इतना ही है ?" गाग्यं ने कहा, "इतना हो। अजातशा ने कहा, "इतने से तो वहा का भान नहीं होता" । गाग्यं ने कहा, "आप मुझे अपना शिष्य बना लीजिए" ॥१४॥ अजातशम ने कहा, "यह तो उल्टी बात होगी कि ब्राह्मण ब्रह्म की प्राप्ति के लिये क्षत्रिय का शिष्य हो जाये । मैं तुझको उसके विषय में बताऊँगा"। यह कहकर वह उसमा हाथ पकड कर सदा हो गया । वे दोनो एक सोते हुए मनुष्य के पास गए । उन्होने उसको नाम से पुकारा, महान, श्वेतवस्त्रधारी, सोस, राजन् । यह न उठा । उसको जव हाय झलक के उठाया तो उठ बैठा ॥१५|| अजातशन बोला, "जब यह पुरुष सोता था तो इसका विज्ञानमम पुरुप कहा गया था यही कहाँ से माया " गाम्यं से उत्तर न आया ॥१६॥ प्रजातशत्र ने कहा, "जब वह सोया हुआ था तो यह जो विज्ञानमय पुरुप है वह इन प्राणो के विज्ञान द्वारा विज्ञान को लेकर हृदय के भीतर जो भाकारा है उसमें लोता या" ॥१७॥ जब यह इस विज्ञान को ग्रहण कर लेता है तब यह पुरुष सोता है, तब प्राण सोच लिया जाता है। वाणी खीच ली जाती है । भारा सोध ली जाती है। कान सोच लिये जाते है और मन भी १८८४ माध्यन्दिनीये सतपथप्रामणे कां० १४.५.११६-२३ स यनं तत्स्वप्न्यया चरति । ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मण उतेवोच्चावच निगच्छति ॥१६॥ म यथा महाराजो जानपदा-गृहीत्वा स्वै जनपदे यथा काम परिवर्ततेवमेवैप. एतत्प्राणान्गृहीत्वा स्वे शरीरे यपाकाम पग्वितते ॥२०॥ अथ यदा सुपुप्तो भवति । यदा न कस्य चन वेद हिता नाम नाड्यो द्वास- प्तति सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभि. प्रत्यवमप्य पुरीतति शेते ॥२१॥ स यथा कुमारो वा महामाह्मणो वा । अतिघ्नोमानन्दस्य गत्वा शयीतैव- मेवैपाएतच्छेते ।।२।। स यथोर्णवाभिस्तन्तुनोच्चरेत् । ययाने क्ष दा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्यैव- मेवास्मादात्मन सर्वे लोका सर्वे देवा. सर्वाणि भूतानि सर्वएनऽमात्मानो व्युच्च- रन्ति तस्पोपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्रारणा व सत्य तेपामेष सत्यम् ॥२३॥ ब्राह्मणम् ॥ १॥ [५१] जब यह स्वप्न देखता है, तो जो इसके नौक है, उनका महाराज हो जाता है और महान् ब्राह्मण के तुल्य कचा हो होता जाता है ॥१६॥ जैसे कोई बड़ा राजा अपने आदमिया को इकट्ठा करने अपने राज्य में स्वच्छन्द विचरता है, इसी प्रकार यह भी अपने प्राणो को लेकर इस लोब म स्वच्छन्द विचरता है ॥२०॥ जब सुषुप्ति का प्राप्त होता है तब किमी वो नहीं जानता, बहत्तर हजार(७२०००/- हिता नामी माडियां हृदय से चल कर शरीर के अन्य भागा तक पहुचती है । उनके साथ लौट कर वह अपने शरीर में सोता है ॥२१॥ जैसे कोई कुमार या महाराज या महान् ब्राह्मण अति आनन्द से सोता है, ऐसे ही यह भी सोता है ॥२२॥ जस मरडी जाला निवाल, जन अग्नि में छोटी छोटी चिनगारियाँ निक्लें, इसी प्रकार म आत्मा से सब प्राग, सब लोक, सब इन्द्रिया (दव) मब भूत आदि निवसते " उसका निपटस्थ वर्णन यह है कि वह आत्मा सस्प का भी सत्य है। प्राण मत्य है। उनका भी मत्या प्राणोपनिषदो व्याख्यानम् अध्याय ५-ब्राह्मण २ वेद ॥३॥ यो ह वै शिशुम् । साधान७ सप्रत्याधान। सस्यूण सदाम वेद राप्त ह द्विपतो भ्रातृव्यानघरुणद्धि ||१|| प्रय वाव शिर्योऽय मध्यम. प्राणः। तस्येदमेवाधानमिद प्रत्याघान प्राण स्यूरगाऽन्न दाम तमंता: सप्ताऽसितय उपतिष्ठन्ते ॥२॥ तद्याऽइमाऽअक्षल्लोहिन्यो राजाय. । ताभिरेर रुद्रोऽन्वायत्तोऽथ या- अक्षऽन्नापस्ताभिः पर्जन्यो या कनीनका तयाऽदित्यो यच्छुक्ल तेनाग्नियंत्कृप्रयं तेनेन्द्रोऽधरयन वर्तन्या पृथिव्यन्वायता द्योत्तरया नास्यान्न क्षीयते याएव तदेष श्नोको भवति । अर्वाग्विलश्चमसमर्वयुध्नस्तस्मिभ्यशो निहित विश्वरूपम् । तस्यासतऽपय सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा सविदानेति ॥४॥ प्रर्वाग्विलश्चमसऽअर्वबुध्नऽइति । इद तच्छिर एप ह्याग्विलश्चमस- 5ऊर्चवुघ्नस्तस्मिन्यशो निहित विश्वरूपमिति प्राणा व यशो निहित विश्वरूप जो आधान, प्रत्याधान, स्थूण तथा दाम के सहित शिशु को समझता है, वह सात पामओ का नारा कर देता है ॥१॥ मध्यम प्राण यो शिशु कहते हैं। यह शरीर उसका प्राधान है। यह सात द्वार वाला मुख उसका प्रत्याधान है । प्राण स्यूण (म्मदा) है। अन्न उसका दाम (वाधने की रस्सी) है। इसकी उपासना सात प्रधितियां (गारा न करने वाली शक्तियाँ) करती हैं । ॥२॥ ये जो प्रतिम लाल रेखाये हैं उनसे इसवी रुद्र उपासना करता है। यह जो आरा में जल है उनसे पर्जन्य । जो पुतली है उससे प्रादित्य, जो भाख को सफेती है उससे अग्नि, जो कालापन है उससे इन्द्र, नोचे के पलक से पृथियो, अपर के पलक से चो। जो इस रहस्य को समझता है उस का मान क्षीण नहीं होता ॥३॥ यह श्लोक है -एक चमचा है जिसका मुह नीचे को है और जिसका पैर पर को है, उसमें अनेक प्रकार के यश है । उसके तट पर सात फपि है। पाठवी वाणी है जो ग्रहा से सपर्क कराती है ।॥४॥ एगा चमचा जिसका मुह नीने को मोर पैर ऊपर को है सिर है, क्योंकि यह एक चमचे के समान है, जिसका मुह नीचे को और तला ऊपर को है। उसमे विश्वरूप यश रखा है। इसका अर्थ है कि प्राण ही यश हैं । ये उसमे रखे हुए है। यह जो कहा १८८६ माध्यन्दिनीय तपपराह्मणे ०१४.५ २.५-६ प्राणानदाह कन्यामनाऽमृपयः गप्त तोरइति प्राणा वाऽपपः प्राणानेतदाह यागप्टमी - मविदानेति वाम्यष्टमी ब्रह्मणा सचित्ते ॥५॥ दमावर गोनमभरद्वार भयमेव गोनमोय भरद्वाजइमावेव विश्वामित्र- जमानीमच विामियोल जमदग्निरिमावेव वसिष्ठपदपावधीय मिष्ठो. • स्पो चारानिया यन्नमद्यत:तिहं पं नामपदनिमिति सर्वस्याता भी ममम्यान यानि यएव वेद ॥६० बाह्यम् ॥२॥ १५-२॥ Ir: नारे मार पि है । मानव है। यह प्राण के विषय में हो रहा है। पा और ममरा है। सायं मह है रिमामी (वि) द्वारा HOM॥४॥ बानी 4 पोरममावान 18 पोरगरा भाग। २fthi- मोर कमि है। पाप आमिष है यह पति मनि । PORN न पिए मिटर दूसरा बसावाणी पनि माग रात्रि पर गापामा दे। ITERAR RANCHI ranimunfatuaiftureनिम अध्याय 1--प्राण ३ Batai pirt TREE TEE .: ... heirtar.ASPATEL को० १४.१.३.३.१० वृहदारण्यकम् तस्यतस्य । मूर्तस्यतस्य मयस्यैतस्य स्थितस्यतस्य सतऽएप रसो यएए तपति सतो ह्यप रसः ॥३॥ प्रयामूर्तम् । वायुश्चान्तरिक्ष चतदमृतमैतद्यदेतत्यम् ।।४।। तस्यतस्यामूर्तस्य । एतस्यामृतस्यैतस्य यतएतस्य त्यस्य॑ष रसो यऽएप- एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्त्यस्य ह्यप रसडइत्यधिदेवतम् ।।५।। अथाध्यात्मम । इदमेव मूतं यदन्यप्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मनाकाश- एतन्मयमेतस्थितमेतत्सत् ॥६॥ तस्यतस्य मूर्तस्य । एतस्य मत्य॑स्यैतस्य स्थितस्येतस्य सताएप रसो यच्चाः सतो होप रसः ।।७।। प्रथामूर्तम् । प्राणश्च यश्चायमन्तराऽऽस्मन्नाकाशऽएतदमृतमेतद्यदेत- त्यम् ॥८॥ तस्यतस्यामूर्तस्य । एतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यप रसो योऽयं दक्षिणेऽभन्पुरुषस्त्यस्य हयेप रसः ।।६।। तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् । यथा माहारजन वासो यथा पाण्याविक यथेन्द्रगोपो यथान्यचियथा पुण्डरोकं यथा सकृद्विद्युत्त सद्वित्तेव ह वाऽअस्य श्रीभवति यऽएवं वेद ॥१०॥ इस मूत्त', गत्यं, स्थित तथा सत् का यह रस है जो तपता है(सूर्य) । यह रात् का ही रस हे ॥३॥ वायु और अन्तरिक्ष अमूर्त है । यह अमृत है, यह अर्थात चर है तथा त्यत् है ।।४॥ इस अमूर्त, पमृत, यत् तथा त्यत् का यह रस हैं जो इस मडल मे पुरुष है। यह त्यत् का ही रस है। यह हा माधिदेवत ॥२॥ अब अध्यात्म मुनिये । जो प्राण तथा अन्तरात्मा थापाश से इतर है वह मू' है । यह मत्यं है अपर है और सत् है ॥६॥ इस मूत, मर्त्य, अचर, रा सत् का रस यह पक्ष है । यह सब का हो रस यह जो प्राण तथा अन्तरात्मा माकाश है वही अमूर्त है, यह अमृत है, यत् है, स्पद है ॥६॥ इस समूत, अमृत, यद तथा त्यद का यह रस है जो रह वाहिनी आस मे पुरुष है। उसो का यह रस है ॥ इस पुरुप का रूप इस प्रकार का है:-जैसे रंगा हुमा वस्त्र, जैसे पोली ऊन, जसे चीरवधूटी का चिकना चमकीला रंग, जैसे अग्नि को चिनगारी, जसे श्वेत कमल, जैसे एक क्षण भर घमक्ने पासी बिजती । जो इस रहस्य को समझता है उसकी श्री उस समय चमकती है 1१०॥
१९९८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
फां० १४.१.३ ११
अथातऽआदेशः । नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्त्यथ नाम-
घेय सत्यस्य सत्यमिति प्रारणा वै सत्य तेपामेप सत्यम् ॥११॥
ब्राह्मणम् ।। ३।। [५-३] ।
इसीलिए (ब्रह्म के विषय मे) नेति नति' का आदेश है। इससे परे कोई नहीं
है । यह सत्य का भी सत्य है । प्राण ही सत्य हैं । यह पुरुष उन प्राणो का तत्व रूप
-:.:--
मत्रेयी--याजवल्क्यसवादः (१)
अध्याय ५- -ब्राह्मण
मंत्रयोति स होवाच याज्ञवल्क्यः । उद्यास्मन्वाऽग्नरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त
तेऽनया कात्यायन्याऽन्त करवाणीति ॥१॥
सा होवाच मैत्रेयी। यन्माइय भगो: मर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथ
तेनामृता स्यामिति नेति होवाच यानवल्क्यो यथैवोपकरणवता जोयित तथैव ते
जीवित स्यादमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥२॥
सा होवाच मंत्र यी। येनाह नामृता स्या किमह तेन कुर्या यदेव भग-
वान्वेद तदेव मे बहीति ।।३।।
स होवाच याज्ञवल्क्यः । प्रिया बतारे नः सती प्रिय मापसऽए ह्यास्व व्या.
स्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ब्रवीतु भगवानिति ॥४॥
याज्ञवलय बोली, 'हे मंत्रयो। मैं यहाँ में जाने वाला सन्यासी होने वाला है। इस
लिए कात्यायनी के साप तेरा बाँट कर दू ॥१॥
वह मेष यो बोली, "हे भगवन् ! यदि वह समस्त पृथिवी धन से पूर्ण हो जाय तो
क्या मैं अमर हो जाऊँगी"। यज्ञवस्य ने उत्तर दिया, "नही । धनवालो पा सा तेरा भी
जीवन हो जायगा । परन्तु धन से अमरत्व की तो आशा नहीं ॥२॥
मंत्री बोली. "जिमसे अमर नहीं होने की उसका मैं क्या करूगी? जाप जो जानते
हो मुझे बताइये" ||३||
मानवलप बोला, "पहले भी हमारी प्रिया यो। अब भी प्रिय बोलती है । जा,
ठ, नृभको उपदेश दूगा। नो मे यह उस पर मनन कर" ॥४॥
रा० १४.५.४.५-६
वृहदारण्यकम्
स होवाच याज्ञवल्क्यः । न वाऽरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु
कामाय पतिः प्रियो भवनि न वाऽप्ररे जायाय कामाय जाया प्रिया भक्त्यात्मनस्तु
कामाय जाया प्रिया भवति न वाऽपरे पुनासा कामम्य पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्म-
मस्तु कामाय पुत्रा प्रिया भवन्ति न वाऽअरे चित्तस्य कामाय वित्त प्रिय भवत्या-
नस्तु कामाय वित्त प्रिय भवति न वाऽअरे ब्रह्मरण: कामाय ब्रह्म प्रिय भवत्यात्म.
नस्तु कामाय ब्रह्म प्रिय भवति न वाऽअरे क्षत्रस्य कामाय अन प्रिय भवत्यात्म-
नस्तु कामाय क्षय प्रिय भवति न वाऽपरे लोकाना कामाय लोका प्रिया भव-
न्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे देवाना कामाय देवाः प्रिया
भवन्त्यामनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे भूताना कामाय भूतानि
प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति न वाऽपर मर्वस्य
कामाय सर्व प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवत्यात्मा वाऽअरे द्रष्टव्यः
श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैय्यात्मनो वाऽअरे दशनेन श्रवणेन मत्या
विज्ञानेने सर्व विदितम् ।।५।।
ब्रह्म त परादात् । योऽन्ययात्मनो ब्रह्म वेद क्षर स पगदाद्योऽन्यनत्मनः
क्षत्र वेद लोकास्न पगदुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्त पगदुर्योऽज्यवात्मनो
देवावेद भूतानि त परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सब त पगदाद्योऽनात्मन'
सर्व वेदेद ब्रह्मद अवमिमे लोकाऽइमे देवाऽइमानि भूतानीमा सवं यदय
मात्मा॥६॥
याज्ञवल्क्य ने कहा, "पति के लिए पति प्रिय नही होता, अपन लिए पति निय
होता है। पत्नी के लिए पत्नी प्रिय नहीं होती, अपने लिए पत्नी प्रिय होनी
। पुनो के
लिए पुम प्रिय नहीं होते, अपने लिए पुत्र प्रिय होते है । धन के लिए धन प्रिय नहीं होता।
अपने लिए धर्म प्रिय होता है । ब्राह्मण के लिए ब्राह्मण प्रिय नहीं होता, अपने लिए ब्राह्मण
प्रिय होता है । क्षत्रिय के लिए क्षत्रिय प्रिय नहीं होता, अपने लिए क्षत्रिय प्रिय होता है।४।
लोको के लिए लोक प्रिय नहीं होते, अपने लिए लोग प्रिय होते है । देवा के लिए
देव प्रिय नहीं होते, अपने लिए देव प्रिय होते है। भूतो के लिए भूत प्रिय नही होते, अपने
लिए भूत प्रिय होते है । सब या लिए सब प्रिय नहीं होता, अपने लिए सब प्रिय होता है।
इसलिए आत्मा ही देखने, सुनने, मानने और विचारने योग्य है। मंत्री । आत्मा के ही
देखने, सुनने, मानने तथा विचारने से सब कुछ स्पष्ट हो जाता है ।।५।।
ब्राह्मण उस को त्याग दे जो पात्मा से अलग ब्राह्मणत्व को जानता है । क्षत्रिय उसको
त्याग दे जो आत्मा से अलग क्षत्रियत्व को जानना है। लोक उसको त्याग देवे जो लोको से
अलग अपने को जानता है । देव उसको त्याग देवें जो देवो से अलग पात्मा वो जानता है।
भूत उसको त्याग देवें जो भूतो से अलग आत्मा को जानता । सब उसको त्याग देखें जो
सवको आत्मा से अलग समझता है । यह ब्रह्म है, क्षत्र है. लोक है, देव हैं, भूत है, यही सब
कुछ है ॥६॥
। १०१० माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे का० १४.५ ४.७-११ स यया दुन्दुभेन्यमानस्य । न वाह्याञ्छब्दाच्छक्नुयाद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो भवति गृहीतः ।।७।। स यथा वीणाय वाद्यमानाय । न वाह्याञ्छन्दाञ्छवनुयाद्ग्रहणाय वीणाय तु हरणेन वाणावादस्य वा शब्दो गृहीत ॥८॥ स यया शड्खस्य मायमानस्य । न बाह्यान्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शन्दो गृहीतः ॥६॥ स यथाऽऽ धाग्नेरभ्याहितस्य । पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वाऽअरेऽस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्य दृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसऽइतिहासः पुराण विद्याऽउपनिषदः श्लोका. सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्येवंतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥१०॥ स यथा सर्वासामपा समुद्रएकायनम् । एव सर्वेपा स्पर्शाना त्वगे. कायनमेव सर्वपा गन्धाना नासिकेऽएकायनमेव सर्वेपा७ रसाना जिह्व काय. नमेव सर्वेपा" रूपाणा चक्षुरेकायनमेव सर्वेषा शब्दाना श्नोत्रमेकायन- मेव सर्वेपासकल्पाना मनाएकायनमेव सर्वपा वेदाना७ हृदयमेकायनमेव सर्वेपा कर्मणा हस्तावेकायनमेव सर्वेपामध्वना पादावेकायनमेव सर्वेषा- मानन्दानामुपस्थ एकायनमेव७ सर्वेषा विसर्गाणा पायुरेकायनमेव सर्वासा विद्याना वागेकायनम् ॥११॥ स यया संन्धवखिन्यः । उदके प्रास्तऽउदकमेवानुविलीयेत नाहास्योद्ग्रह- खायेव स्याद्यतोयतस्त्वाददीत लवणमेवेव वाऽमरऽइद महद्भूतमनन्तमपार जैसे किसी ढोल से आवाज निपज रही हो तो वह आवाज निकलती हुई दिखाई नहीं पड़ती। परन्तु ढोल ने लेने पर बजते हुए ढोल को आवाज प्रतीत होती है ॥७॥ जैसे शख बजाने पर शव से निकलत हुए शब्द नहीं दिखाई देते परन्तु शख के सेने पर शब्दा को सुन सकते हैं 10 जब वीणा बजाते हैं तो बीणा से निकलते हुए गाद नहीं दिखाई देते, परन्तु वीणा नन से वीणा क शब्द सुनाई पड़ते हैं ।।६।। जमे अलि पर गोलो सरी रखने से अलग-अलग धुंआ उठेगा । इसी प्रकार उम महान् सत्ता से निकले हुए हैं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद घोर अथर्ववेद । इतिहास, पुराण, विश, उपनिषद, श्लोक मूत्र, अनुख्यान, भास्यान इसोसे ये सब विश्वसित है ।।१०।। जैस मव जलो वा समुद्र पर है, जैसे सब स्सों का त्वचा सब गधो का नासिका सब रसा राजीन, मय रूपा या चक्ष, मर पदो का कान, सव साल्पों का मन, सब वेदो मा हृदय, सब वो का हाथ, सब यात्राओं का पैर, सब प्रानन्दो का उपस्थ, सब मली का पायु, गव विद्याना का वाक् एक घर है । (उमी प्रकार पारमा सब का पर है) ॥११॥ बैंस नमबरे टुबह को जल में पोरने से वह जल में घुल जाता नमक यश स्वाद मिलता है, इसी प्रकार यह महान सत्ता, अनन्त, अपार, विज्ञान- और जहाँ से जत कां० १४.५,४ १२-१६ बृहदारण्यकम् विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संशामीत्यरे नवोमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।।१२।। सा होवाच मैत्रेयो । अत्रैव मा भगवानममुहन प्रेत्य सज्ञाऽस्तीति ।।१३।। स होवाच याज्ञवल्क्य: । न वाऽअरेऽह मोह' ब्रवीम्यल याऽपर इदं ॥ विज्ञानाय ||१४|| यत्र हि द्वैतमिव भवति । तदितरऽइतर पश्यति तदितरऽइतर जिघ्रति तदितर इतरमभिवदति तदितरऽइतर शृणोति तदितर इतर मनुते तदितर- ऽइतर विजानाति ॥१५॥ यत्र स्वस्य सर्वमात्मवाभूत् । तत्केन के पश्येत्ततेन के जिघ्नत्तत्केन म. भिवदेत्तकेन का शुणुयातकेन कं मन्वीत तत्केर के विजानीयायेनेद सर्व विजानाति सं केन विजानीयाद्विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥१६॥ बाह्मणम् ॥ ४॥ [५.४.] । पन, इन्ही भूतो से निकलकर इन्ही मे लुप्त हो जाते हैं। मरने पर कोई सना नहीं रहती। ऐसा मानता हूँ ।" यह याज्ञवल्क्य ने कहा ॥१२॥ भयो बोली, "भगवन्, यह कहकर कि मरने पर कोई सज्ञा नहीं रहती, आपने मुझे घबरा दिया" ॥१३॥ याज्ञवल्क्य बोला, "देख । मे तुम्हे घबराता नहीं, विज्ञान के लिए इतना पर्याप्त जहाँ दुई होती है, वहा अन्य-अन्य को देखता है, अन्य-अन्य को सूचना है, अन्य अन्य के विषय में बोलता है, अन्य-अन्य को सुनता है, मन्य-अन्य का मनन करता है, अन्य अन्य को जानता है ॥१५॥ परन्तु जहाँ इस सब का एफ आत्मा हो तो किसको विससे देखें, रिसको किससे मधे, किसको किससे कहे, किसको किससे सुने, किसका किससे मनन करे। किसको किससे जाने। जिसके द्वारा इस सब को जानता है, उसको विसके द्वारा जाने । जानने वाले को किससे जाने ॥१६॥ मधु-माह्मणमाचार्यपरम्पराक्रमरूपवंशकथनञ्च अध्याय ५ ब्राह्मण ५ इस पृथिवी । सर्वेषां भूताना मावस्यै पृथिव्ये सर्वाणि भूनानि मधु यश्चा- यमस्या पृथिव्या तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म शारीरस्तेजोमयोऽ- यह पृथ्वो सब भूतो का मधु है । इस पृथ्वी के लिए सब भूत मधु है । और जो इस पृथ्वी मे तेजोमय अमृतमय पुरुष हे और मह जो शरीर मे भारमा सम्बन्धी वेजोमय अमृत.
१८१२
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १४.५.५.१-६
मृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममतमिदं यहां द७ सर्वम् ।।१।।
इमाऽग्राप । सर्वेषा भूताना मध्वापामपा सर्वाणि भूतानि मधु यश्चा.
यमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमय पुरुषो यश्वायमध्यात्म रेतसस्तेजोमयोऽमृतमयः
पुरुषोऽगमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्म द सर्वम् ॥२॥
अयमग्निः । सवां भूनानां मध्वस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु पश्चायम-
स्मिनग्नी ते गोमयोऽमृतमय: पुरुषो यश्चायमध्यात्म वाङ्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः
पुरुपोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृनामिद ब्रह्म द७ सर्वम् ।।३।।
अयपागाश: । सर्वेपा भूतानां मध्वस्याकाशस्य सर्वाणि भूनानि मधु
यञ्चायमस्मित्राकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चायमध्यात्म हृद्याकाशस्ते.
जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्म ७ सर्वम् ॥४॥
अयं वायुः । सर्वेगा भूतानां मध्वस्य वायो: सर्वाणि भूतानि मधु यश्चाय-
मस्मिन्वायो तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयः
पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिव ब्रह्मदछ सवम् ।।५।।
प्रयमादित्यः । सर्वेषा भूतानां मध्वस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु
यस्चायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म चारपस्तेजोम-
योऽमृतमयः पुस्पोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिद ब्रह्म द सर्वम् ॥६॥
अय चन्द्रः । सर्वेषा भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चा-
मय पुरुष है, यह सब आल्या है, यह अमृत हैं, यह ब्रह्म है । यह सब कुछ है ॥१॥
थे जल सब भूतो का मधु है। सब भूत इन जलो के लिए मधु हैं । यह जो इन
जलो में तेजोमय अमृत पुरुष है । यह जो रेत मे भारमा सम्बन्धी तेजोमय भमृतमय पुरुष है
महसव
यह अग्नि सब भूतो का मधु है, और इस अग्नि का भूत मधु हैं । यह जो इस
अग्नि में अमृतमय तेजोमय पुरुष है । यह जो वाणी से सम्बन्ध रखने वाला आत्मा तेजोमय
ममतमय पुरप है यह सब..."|३||
यह जो आनाश सब भूतो का मधु है और ये जो सब भूत इस आसम के मधु
है। यह जो इम आवास में तेजोमय अमृतमय पुरुष है यह जो हृदयस्प मापार सम्बन्धी
आत्मा तेजोमय अमृतमय पुरुष है, यह मव"-४॥
यह वायु मव भूतो का मधु है । सब भूत इस वायु के मधु हैं । यह जो इस वायु में
तेजोमय अमृतमय पुरुष है. .को प्राण सम्बन्धी आत्मा तेजोमय अमृतमय पुष्प है, यह सब
"||
पह आदित्य सब भूतो का मधु है । इस आदित्य के सब भूत मधु है। यह जो इस
आदित्य में तेजोमय अमृतमय पुरुष है. यह जो चक्ष मम्बन्धी आस्मा अमृतमय पेजोमय
पुरुष है, यह सब..."
यह चन्द्र मब भूतो का मधु है योर ये गद भूत इस चन्द्र के मधु हैं। यह जो इम
.- ॥२॥
बी०१४ ५ ५७१२ गृहदारण्यकम् १९९३ यमस्मिश्चन्द्र तेजोमयोऽमृतमय पुरुषो यश्चायमध्यात्म मानसस्तेजामयोऽमृतमय पुरपोऽयमेव स योऽयमात्मेदमभृतामद ब्रह्मद सर्वम् ॥lt इमा दिश । मर्चपा भूताना मध्वासा दिशा सर्वाणि भूतानि मयु यश्चा- यमासु दिक्ष रोजोमयोऽमृतमय पुरुषो यश्चायमध्यात्म श्रौत्र प्रातिश्रुत्कस्तेजो. मयोऽमृतमय पुरुषोऽयमेव म याऽयमात्मेदममतमिद ब्रह्म ८० सर्वम् ॥८॥ इय विद्युत् । मर्वेषा भूताना मध्वस्य विद्युत सवाणि भूतानि मधु यश्नायमस्या विद्युति ते गोमयोऽमृतमय गुरुपो यश्चायम-यात्म तेजसस्तेजोमयो ऽमृतमय पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिद ब्रह्मद सर्वम् ॥६॥ प्रय स्तनायित्नु । सर्वेषा भूताना मध्वस्य स्तनयित्नो सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्त्स्तनायित्नौ तेजोमयोऽमृतमय पुरुषो पश्चायमध्यात्म शाब्द सौवरस्तेजोमयोऽमृतमय पुरुपोऽयगेव स योऽयमात्मेदममृतमिद बहाद। सर्वम् ॥१०॥ अय धर्म । सर्वेपा भूताना मध्यस्य धर्मस्य सर्वागि भतानि मधू यश्चा- यमस्मिन्धमें तेजोमयोऽमृतमय पुरुपा यश्चायमध्यात्म धर्मस्तेजोमयाऽमृतमय पुरुषोऽयमव स योऽयमात्मेदममृतमिद ब्रह्म ६७ सर्वम् । ११॥ इद७ सत्य । सर्वपा भूत ना मध्यस्य सत्यस्य सर्वाणि भूत नि मनु यश्चायमस्मिन्त्सत्ये ते नोमथाऽमृतमय पुरुषो यश्वायमध्यात्म सात्यरतेजोमयोऽ- मृतमय पुरपोऽयमव रा योऽयमात्मदममतमिद ब्रह्म ६७ सर्वम् ॥१२॥ चन्द्र म तेजोमय अमृतमय पुरप है और यह जो मन सम्ब-यो आत्मा तेजोमय अमृतमय पुरुष है यह सब 11७॥ ये सब दिशायें सब भूता रा मधू हैं । इन दिशामा के सब भूत म है। यह जो इन दिशामा म अमृतमय तेजोमय पुरुष है और यह जा योन सम्वन्धी पात्मा ममतमय तेजोमय पुरप है यह सब यह विजनी सब भूता की मधु है और य सब भत इस विजली क निये मधु है। यह जो इस विजनी म तजोमय अमृतमय पुरुप है और यह जो तज सम्बन्धी पात्मा नजोमय अमृतमय पुस्प है यह सब यह गरज सब भूतो की मधु है और य सब भूत इम गरज वा मधु है । यह जो इस गरज म तोमय अमतमय पुरुप है, यह जो शब्द सम्बन्धी मारमा त जोमय जम्मय है यह यह धर्म सब भता का मधु है और य सब भून इस धम क मधु है । यह जा दम धर्म म तेजोमय अमृतमय पुरुष है । यह जो धर्मस व मी तजोमय और अमृतमय प्रात्मा ॥११॥ यह सत्य सार यूवा का मधु ई और वे राव भूत इस सत्य का मधु है। यह जो इस सत्र में तजोमय अमृतमय पुरुप है। यह जो सत्यसम्बन्धी आत्मा अमृतमय पुस्प है, यह मव 11८॥ Ill मर पुरुष है, यह सब १८६४ माध्यन्दिनोये शतपथवाहाणे का. १४, ५, ५.१३-१७ इद मानुपछ । मपा भूताना मध्वस्य मानुपस्य सर्वाणि भूनानि मधू यश्चायमस्मिन्मानुपं तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म मानुषस्ते नोमयो. ऽमृतमय पुरुषोऽयमेव म योऽयगात्मेदममतमिदं ब्रह्म द७ सर्वम् ॥१३॥ अयमात्मा । सर्वेषा भूताना मध्वरयात्मन. सर्वारिंग भूतानि मध यश्चाय- मस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमय पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमय. पुरुषोऽ- यमेव स योऽयमात्मेदमममृतमिद ब्रह्म २७ सर्वम् ॥१४॥ स वाऽप्रथमात्मा । सर्वेषा भूतानामधिपतिः मर्वेपा भूताना राजा तद्यया रथनाभी च रथनेमा चारा गर्दै समपिताऽएवमेकास्मिन्नात्मनि सर्वे प्राणा: मर्वे लोका; सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि सर्वएतध्यात्मान.स मर्पिताः ।।१५।। इद वै तन्मधु । दध्यड्काथर्वणोऽश्विभ्यामुवान तदेतपिः पश्यनवोचत् तद्वा नग सनये दसऽउग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् । दध्यङ् ह यन्मध्वाथ- वणो वामश्वस्य शीट प्र यदीमुवाचेति ॥१६॥ द वै तन्मधु । दध्याथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदृषि: पश्यन्नवोचत् । प्राथणायाश्विना दधीचेऽश्व्य शिर. प्रत्ययतम् । स वा मधु प्रबोचताय- न्वाष्ट्र यहस्रावपि वक्ष्य बामिनि ॥१७॥ इद ये तन्मधु । दध्यड्डाणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदपिः पश्यन्नवोचत् । यह मानुप सब भूतो का मधु है, ये सब भूत इस मा तुप का मधु हैं । यह जो इस मानुप मे तेजोमय अमृतमय पुष्प है, यह जो मानुप सम्बन्धी आत्मा तेजोमय अमृतमय पुरुष है, यह सब यह प्रास्मा यब भूतो ना मनु है । इग प्रात्मा के राब भूत मधु है। यह जो इस मात्मा मे सेजोमय अमृतमय पुरुष है और यह जो आत्मा तेजोमय अमृतमय पुरुप है, यह बही भात्मा है, यह प्रमत है, यह ब्रह्म है, ही सब कुछ है ॥१४॥ यह वह आत्मा है । गव भूतो का अधिपति, सब भूतो या राजा है । जैसे रथ को नाभि में रथ वीमोली में सब बारे जमे रहते हैं, इमो प्रकार इस आत्मा में सब प्राण, सब सब देव, मब भूत, ये सब उमी आत्मा म समापत हैं ॥१५॥ इसी मधु वा अथर्वण के पुत्र दध्य ने दोनो अश्विनी यो उपदेश दिया। ऋपि ने इसको देखकर कहा, "हे मनुष्यो, जैसे तम्यनु या परजन्य वृष्टि की बरसाता है, भी प्रकार में तुम दोनो के इस उप कर्म को प्रकट करूमा । घोडे के सिर के द्वारा जिस मधु का प्रथा के पुष दध्य ने उपदेश दिया था वह यह है" ॥१६॥ अपर्वा के पुत्र दथ्यङ्ग ने इस मधु का अश्विनी को उपदेश दिया था। इस को देखकर ऋषि ने कहा, "ह अग्दिनो, तुम दोनों ने पोडे के गिर को दम्पङ् के सिर पर रख दिया । उसने तुम दिनो को प्रतिज्ञापालनाधं स्वप्मा के मधु (यज-ज्ञान ) औरगोपनीय मधु (ब्रह्म-भान) का उपदेश दिया" 11११॥ यह वही मषु है जिमा अथर्वा के पुत्र दम्यङ् ने दो वश्विनी यो उपदेश दिया था। लोक, का० १४.५.५.१८-२० वृहदारण्यका १८९५ पुरश्चन द्विपदः पुरश्च चतुष्पदः । पुर: स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुषप्राविशदिति स वाऽप्रय पुरुषः रार्वासु पूर्व पुरिसायो ननेन कि चनानावृत नैनेन कि चनासंवृतम् ॥१८॥ इद वै तन्मधु । दध्यड्डाथर्वणं ऽश्विभ्यासुवाच तदेत पिः पश्यनयोचत् । १७ रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूप प्रतिचक्षणाय । इन्दो मायाभिः पुरुरूप. ऽईयते गुक्ता एस्य हरयः शता दशेत्ययं व हरयोऽय वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्य- नुशासनम् ॥१६॥ अथ वशः । तदिदं क्य शौर्षणाय्याच्छोपंणाय्यो गौतमाद्गीतमो वालयाद्वात्स्यो वात्स्याच्च पाराशर्याच्च पाराशर्यः साकृत्याच्च भारद्वाजाच्च भारद्वा जऽऔदवाहेश्च शाण्डिल्याच्च शाण्डिल्यो वैजवापाच गौतमो वैजवापाय- नाच्च वैष्टपुरेयाच्च वैष्टपुरेपः शाण्डिल्याच्च रौहिणायनाच रोहिणायनः शोन- कामनायाच्च रैभ्याच्च रभ्यः पौतिमाध्यायणाच्च कौण्डिन्यायनाच्च कौण्डि. न्यायनः कौण्डिन्याकौण्डिन्यः कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्चाग्निवेश्याच्च ॥२०॥ अग्निवेश्यः सैनवात् । संतव: पाराशत्तिाराशर्यो जातूकज्जिातूकण्यों भारद्वानाभारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायगच्च गौतमाच्च गीतमो भारद्वाजा. पि ने इसको देखकर कहा "पहले विधाता ने दुपाये बनाये, फिर चौपाये । पक्षी होकर वह पुरुप में प्रविष्ट हो गया। इसको पुरुष कहते हैं, क्योकि यह सब पुरों मे शश्न करता है।" इससे कुछ छिपा नहीं है इससे कुछ छिपा नहीं है ।।१८।। अथर्चा के पुप दध्यङ्ग ने इसी मधु का अश्विनो को उपदेश दिया था। ऋपि ने इस को देखकर कहा, "वह रूप-रूप होकर प्रतिरूा हा गया । इसलिए उनके रूप को स्पष्ट करने के लिये इन्द्र अपनी मायाम्रो अर्थात् प्रज्ञामो द्वारा पुरु-रूप हो जाता है, इसकी एक सौ दश के पोड़े के समान इन्द्रियों इसमे जुतो हुई हैं । यही इद्रिया है । यही दत्त इन्द्रिया है । गही हजारो इन्द्रिया है । यही अनन्त-इन्द्रियो का रूप है, यह ऐसा ब्रह्म है जिसका न पर है न अपर । जिसका न बाहर है न भीतर यह आत्मा ब्रह्म है । यह सवको देखता है । यही शास्र का ममं है ॥१६॥ हम हुए दोर्पणाप्प से, शोपंणाम्य गोतम से, गौतम वात्स्य से, चात्स्य वात्स्य-पाराशय से, पाराशय सावृत्य भारद्वाज से, भारद्वाज औदवाहिशाण्डिल्य से, शाण्डिल्य, वंजवाप गौतम से, गौतम जवापायन-वैष्टपुरेप से, वैष्टपुरेय शाण्डिल्प रोहिगायन से, रोहिणायन शौनक- आय-रोप से, रंय पोतिमामायण-कौण्डिन्यायन से, कौण्डिन्यायन कोम्मिन्य से, कौण्डिन्य कौण्डिन्य से, कोडिग्य कौण्डिन्य अग्निवेश्य से ।।२०।। अनिमेश्य हुमा संतब से, संतव पाराशय से, पारायं जातुकण्यं से, जातु कार्य भार दाब से, भारद्वाज हुआ भारद्वाज, असुरायण गौतम से, गौतम भारद्वाज से, भारदार जवा- .
माध्यन्दिनीय तपथमाह्मणे
का. १४.५.५.२१-२२
भारद्वाजो वैजवापायनाद्वैजवापायन कौशिकायने कोशिकार्यानतकोशिका-
घृतकौशिकः पाराशर्यायणाताराशायणः पाराशर्यास्पाराशयों जातूबज्जिातू.
व यों भारद्वाजाभारद्वाजो भारद्वाजाच्चारायणाच्च यासाच्चासुरायणस्य।
वणस्वगिरीपजन्धनोपजन्धनि गसुरेरासुरिभारद्वाजाभारद्वाज यात्रेयात् ॥२१॥
ग्रानयो माण्टे । माण्टिगोतमाद्गीतमो गीतमादगौतमो वात्स्याद्वात्म्य.
शाण्डिल्याच्छाण्डित्यः कगोत्किाप्यात्कशोर्य काप्यः कुमारहारिनात्युमारहारितो
गालबाद्गालकोबिदीकोण्डिन्याद्विदर्भाकौण्डिन्यो वत्सनपातो वा भ्रवाढत्सनप द्या-
भ्रव पथ सौभरातान्या सौभरोध्यास्यादागिरसादयास्यऽमागिरसऽआभूते-
स्वाष्ट्रादाभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्राविश्वरूपस्त्वाण्ट्रोऽश्विभ्यामश्विनो दधीच
प्राथवंशाध्यड्डाथवंगोऽथवणो दवादथर्वा देवो मृत्यो प्राध्व मनान्मत्यु
प्राध्वमन. प्रध्वः सनात्मध्वमनऽएक रेकपिविग्नजित्तविनजित्तिव्यप्टेव्यग्टि
सनारो सनार सनातनात्मनानमः मनगात्सनग परमेष्ठिन परमेष्ठी ब्रह्मणो
ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नम ॥२॥
ब्राह्मणम् ।। ५ [५ ५] इति पञ्चमोऽव्याय. समाप्त [६६ ॥
पायन से, वैजगपाया पौशिवायगि म सौशिवापनि घृतकौगिर स, घृतकोगिर पागशर्यायरा
स पारागर्यायण पाराशयं म, पाराशयं जातूक ग, जामग्यं भारद्वाज स. भारद्वाज हुमा
भारद्वारा जामुगयण याम्क स आमुरायग वणि से, वणि जोपजन्धान रा, औपजन्धनि
आसुरि से जामुनि भारद्वाज स भारद्वान मात्रय से ॥२१॥
आय माण्टि स माण्टि गौतम स. गौतम गौनम म, गौतम वात्स्य से यात्स्य
शाण्डिल्प से शादिय शोर्य काप्प म, वैशोर्य याप्य कुमारहारित से युमारहारित गाना
से, गाला विदी।ण्डि-य स, विदर्भी वाण्डिन्य बत्मनपान वाधव यत्मनपान से, बाभ्रव
पथमाभर रो, पन्य मंभर जयारय अङ्गिरण ग, ज्यास्प आङ्गिग्म प्राभूति स्वाष्ट्र से, आभनि
त्वाष्ट्र विश्वरूप वाष्ट्र में विश्वम्प वाष्ट्र दो अश्विना से, दो पशि दीघ आथर्वण में
दशेन आ पर्वण अयण देव म, अथर्वा देर मृत्यु प्राध्यान मे, मृत्यु प्राध्वमन हुप्रा प्राध्वमन
से, प्राचान एकपि मे एकपि विजिति से, विजिति यष्टि मे, पृष्टि सनारु से, गनाम
सनातन में, गनानन माा में, गनग परमष्टि मे, परमेप्टो ब्रह्मा म, र स्वयम्भु है । उस
ब्रह्म के लिए नमस्कार ॥२२॥
जनकयाज्ञवल्क्यसवाद (१) wami अध्याय ६--ब्राह्मण १ जनको ह वैदह । बहुदक्षिणेन यानेजे । तत्र ह कुरपनालाना ब्राह्मणा- ऽभिसमेता वभस्तस्य ह जनकस्य वदहस्य विजिज्ञामा वभूम क स्विदेपो गाह्मगानामनूचानतमऽइति ॥१॥ स ह गा महस्रमवरुरोध । दश-दश पादाऽएकैफस्या शुगयोरावद्धा बभूवुस्तान्हावाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो बलिष्ठ सहएता गाऽउद जतामिति ते ह ब्राह्मणा न दधृषु ।।२।। अथ ह याज्ञवल्क्य । स्वमव ब्रह्मचारिणमुवाचता सोम्योदज सामथवा३. ऽइति ता होदाचार ते ह नाहगाश्चुक धुक्य नु नो ह्मिष्ठो ब्रवीतेति ।।३।। अथ ह जन स्य वैदहस्य होनाऽश्यलो वभव । म हैन प्रपच्छ त्य नु खलु नो यामव-वय रहिाप्ठोमी::ति स होवाच नमो वय रह्मिाय बुर्मो गोकामा एव चय७ स्मति त नतऽव प्रप्टु द होताऽश्वल ॥४॥ याज्ञवल्क्येति हावाच । यदिदा सर्व मृत्युनाइन सर्वं मृत्युनाऽभिपन्न केन जनक वैदेह न बहुत दक्षिणा वाला यज्ञ किया । वहाँ पुरदेश तथा पाचान देश के नाह्मण इकटठे हुए थ । उस जनर वदेह की जिज्ञागा हुई वि इन ब्राह्मणा म सबसे अधिक दशकौन है॥१॥ इस काम के लिए उसन हजार गायें बाध दी । इनम रो हर एक के सीग मे दस दस मुहर (पाद-सोन का सिक्का) वधी हुइ थी। उसने कहा भगवान ब्राह्मणी । जो तुमम सब से अधिक ब्रह्मज्ञ हो वह इन गाया यो पोन ले जावे । ब्राह्मणो का साहस न हुआ । जब याज्ञवल्क्य न अपने ब्रह्मचारिया स वहा हे सन ब्रह्मचारियो इन गायोको हार स चलो। उहान यहा हे साम के जानने वाले भगान् हम ऐमा ही करगे इस पराहणा को गोध पाया कि यह हमम सवरा अधिस प्रानिष्ठ कम है ।।३।। जाफ चैदह वा होता था अश्वन । उसने उससे पूछा है यानरल्स्य क्या तू हम सब म स्व रो अधिर ब्रह्मनिष्ठ है ' उाने उत्तर दिया हम प्रत्यनिष्ठ को नमस्कार फरवे है । म तो पापा के sar है। होता अचल न उससे पूचना आरम्भ कर दिया ॥४॥ उसने पूछा है यानवस्य । यह सब मृत्यु स व्याप्त है यह सब मृत्यु स युक्त है ।
अथ सम्पद ।।८।। १८६ माध्यन्दिनीय गतपथ ब्राह्मणे का० १४.६.१५-८ यजमानो मृत्योरा नमनिमुच्यतऽइति होवऽत्विज ऽग्निना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता तद्येय वाक्मोऽयमग्नि म हाता सा मुक्ति साऽतियुक्ति ॥५॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदा सवमहारानाभ्यामाप्त। सर्वमहोराना- भ्यामभिपन्न केन यजमानाइडोरानयोराप्तिमतिमुच्यतऽत्यध्वर्युगऽविजा चक्षु- पाऽऽदित्येन चक्षुर्वे यनस्याध्वर्युस्तद्यदिद चक्षु मोऽगावादित्य सोऽध्वर्यु सा मुक्तिः साऽतिमुक्ति ॥६॥ याज्ञवल्क्येति होवाच। यदि६७ मवं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यागाप्त सर्व पूर्व- पक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्न केन यजमान पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यतऽइति ब्रह्माऽस्विजा मनसा लन्द्रण मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा तद्यदिदमन सोऽमो चन्द्र. स ब्रह्मा स मुक्ति साऽतिमुक्तिः ॥५॥ याज्ञवल्क्येति होवाच ।-यदिदमन्तरिक्षमनारम्वरणमिवाथ केनाक्रमेगा यजमान स्वर्ग लोकमाकमतऽइत्युद्गानऽत्विजा वायुना प्रारणेन प्राणो वै यज्ञस्यो- द्गाता तद्योऽय प्रायः स वायुः सऽउद्गाता सा मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा- याज्ञवल्क्येति होवाच । कतिभिरयमद्यऽम्भिोनाऽस्मिन्यज्ञे करिष्यतीति फिर किस प्रकार यजमान मृत्यु के इस बन्धन से मुक्त होवे ?" उसने उत्तर दिया, "होता ऋत्विक म अग्नि से अर्थात वाव स । वाक् ही होता है । वाक् ही यह अग्नि है । यह अग्नि होता है होता की अग्नि ही मुक्ति है यही अतिमुक्ति है" ॥५॥ उसने पूछा 'हे याज्ञवल्य | यह सब दिन रात में व्याप्त है, गव दिन रात के बन्धन म है । यजमान इस दिन रात के बन्धन से से लूटे ?" उसने उत्तर दिया, 'अध्वर्यु ऋत्विक स प्रादित्य रूप आख से अध्वर्यु यन की प्राख है । यह शो चक्ष है यह प्रादित्य है। वहीं अध्वयु है, वही मुक्ति है, वही अतिमुक्ति है" ॥६॥ उसने पूछा, ' हे याज्ञवल्क्य ' यह गव पूर्व पक्ष (शुक्ल पक्ष) और अपरपक्ष (कृष्ण पक्ष) स व्याप्त है। गूर्व पक्ष और अपरपक्ष से गभी युक्त है । किम प्रकार यजमान इस पूर्व पक्ष और अगर पक्ष के बन्धन स मुक्त हो रास्ता है " यायलय ने उत्तर दिया, "ग्विज ब्रह्मा के द्वारा तथा मन रूपी चन्द्र के द्वारा। मन ही यज्ञ का ब्रह्मा है । यह जो मन है वही चन्द है । वही बसा है, वही मुक्ति है, वही 4निमुक्ति है" ॥७॥ उसन पूछा, 'ह मानवलाय, यह अन्तरिक्ष तो किमी नीव पर नहीं है। फिर यजमान मि मार्ग स स्वर्ग को प्राप्त करे" उगन उत्तर दिया 'उद्गाता ऋत्विज द्वारा तथा वायु प्राण के द्वारा प्राण ही यम का उद्गाता है । यह जो प्राण है, वही वायु है वही उद्गाता है । यही मुक्ति है यही प्रतिमुक्ति है ।" इसना हुआ मोक्ष के विषय म । जब सम्पद पर्धाद उगाया व विषय म रह्त है ।। उमन पूछा, 'ह यात्रवन्स्य, कितनी ऋचाआ से होता इस यज्ञ म आहुतिया देगा।" "तीन सवोन तीन ''पुरोऽनुवाच्या कचायें जो पहन पढ़ी जानी हैं । याज्या चायें . ।
पा. १४.६११.१२
वृहदारण्यकम्
तिसृभिरिति रुतमास्तास्तिस्रऽइति पुरोऽनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृते या
कि ताभिजयतीति पृथिवीलोकमेव पुगेऽनुवाक्पया जयस्यन्तरिक्षलोक याज्यण
द्यौर्लोक शस्यया ॥९॥
याज्ञवल्क्येनि होवाच । क-ययमद्याध्वर्युरस्मिन्यज्ञऽग्राहुतीहोज्यतीति तिस्र-
ऽइति कतमास्तास्तिस्रऽइनि या हुनाऽउज्ज्वलन्ति या हुताऽप्रतिनेदन्ति या हुता-
ऽअधिोरते कि ताभिर्जगतीति या हुताऽउज्ज्वन्ति देवलो र मेव ताभिजयति
दीप्यतऽइव हि देवला को या हुनाऽप्रतिनेदन्ति मनुष्यलाफमेव तागिर्जयत्यतोव
हि गनुष्यलोको या हुताऽअधिशेरते पितृलोकमेव तामिजयत्यध-ऽदव हि पितृ-
लोकः ॥१०॥
-
"
यानवलयेति होवाच । कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञ दक्षिणतो देवताभिर्गो-
पायिप्यतीत्यायेति कतमा सैकेति मनऽएवेत्यनन्त व मनोऽनन्ता विश्वे देवा-
ऽअनन्तमेव स तेन लोक जयति ॥११॥
याज्ञवल्क्येति होवाच । कत्ययमयोद्गाताऽस्मिन्यज्ञे स्तोनिया स्तोप्यतीति
तिनऽइति कतमास्तास्तिस्रऽइति पुरोऽनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीयाऽधि-
देवतमपाध्यात्म क्तमास्ता याऽअध्यात्ममिति प्राणएव पुरोऽनु वाक्यानो
याज्या व्यान. शस्या किं ताभिर्जयतीति यतिक चेदं प्राणभृदिति ततो ह होनाs-
श्चलऽउपरराम ।।१२।।
श्राह्मणम् ॥ ६ १६ १ ॥
(जिनसे आहुति दी जाती है ) । और शस्या पायें, जिनसे स्तुति की जाती है।" "इनसे
विससे जीतता है " पुरोऽनु पापय स पृथ्वी लोक को याज्य स अन्तरिक्ष यो और सस्य रो
धौलोग को" HEN
उराने पूछा, हे याज्ञवल्प आन इस यज्ञ में अध्ययु किरानी माहुतिया देगा।"
"तीन तीन कौन" 'ये आहुतिया जिनकी ज्वालायें ऊपर को पढ़नी है, वे जो शार
बहुन परती है, वे जो नीचे से जाती हैं।' इनम किन किन लोका को जीतता है।'
"जो आहुतियां ऊपर यो ज्वनित होती है उनस देवलोक जो शोर बहुत करती है उनस
मनुष्य लोक, जो नीचे को जाती हैं, उसस पितृलोक ।” पितृ तोक्नोचे है ॥१०॥
उसने पूछा, 'हे याशवस्मय, दक्षिण की ओर बैठकर ब्रह्मा आज कितने देवताना से
या की रक्षा करता है " "एव स ।" "यह देवता कौन है " ' वह एक मन है। मन
अनन्त है । विश्वदेव अनन्त हैं । उससे वह लोच को जीतता है ॥११॥
उसने पूछा, "हे याज्ञवल्क्य ' इस यज्ञ में आज उद्गाता कितने स्तोत्रो से स्तवन
करेगा ?" "तीन से।" ' कौन से" 'पुरोऽनुवाक्य मे, पाज्य स पोर शस्य से।' 'वे
अध्यात्म के हिसाब से पोरोन हैं ?" । "प्राण ही पुरोऽनुवाक्य है, अपान याग्य है, ध्यान
दास्ग है।" "उनसे किम किरा लोन यो जीतता है' "उस सबको जिसमे प्राण हैं अर्थात
प्राणियो को।" यह सुनकर अश्वन होता चुप हो गया ॥१२॥
ग्रहातिग्रहविषये प्रातभाग-याज्ञवल्क्यसंवादः अध्याय ६-ब्राह्मण २ अथ हैन जारत्कारवाग्रातभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच कति प्रहाः कात्यतिग्रहाऽइत्यप्टो ग्रहाऽअष्टावत्तिग्रहा ये तेऽष्टी ग्रहाऽअष्टावतिग्रहाः कतम तइति ।।१।। प्राणो वै ग्रहः । सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतोपानेन हि गन्धामिप्रति जिह्वा वं ग्रहः । स रसेनातिग्रहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति वाग्वै ग्रहः । स नाम्नाऽनिग्रहेगा गृहीतो वाचा हि नामाभिवदति ।।४।। नक्षुर्व ग्रहः । स रूपेरगातिग्रहेण गृहोतश्चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥५॥ श्रीर व ग्रह । स शब्देनानिग्रहेग गृहीतः धोत्रेण हि शब्दाञ्छणोति मनो बं ग्रहः । म कामेनातिग्रहेण गृहीनो मनसा हि क.मान्कामयते ।।७।। जब उससे जारतकारव मार्तनाग ने पूछा. "हे याज्ञवल्क्य । ग्रह के होते हैं ? अनि ग्रह होते है " "पाठ ग्रह और आठ अतिघद है।" "वे प्राय ग, कौन और पाठ अतिप्रह कौन? ' ।।१॥ "प्राण ग्रह है । वह अपरान नामी घनिग्रह से पकहा जाता है। पान से गमों को मूपता है" ॥२॥ "जीम प्रहहै। वह ग्मना भी अतिग्रह से पकड़ी जाती है। जीन गं गो का ज्ञान होगा ॥३॥ 'याणी ग्रह है। वह नायम्यो निग्रह से पकडो जाती है। वाणी में ही नामी की महो"10 "बर, यह है । कर प नामो निग्रह में पकडा जाना है। चक्षु म तो पी को देशन" "थोरबह है । वह मन्द नामी मनिग्रह में पकड़ा जाता है । यान में हो गन्द मुनने "मन प्रह है। कामना नामी अनित्रह में पदहा जाना है। मन से ही मनुष्य काम- नावाना १६०० मो. १४.६.२.८.१३ गृहदारण्यकम् ६०१ हस्तो वै ग्रहः । कर्मणाऽनिग्रहेण गृहीनो हस्ताभ्या हि कम करोति ॥८॥ त्वग्व ग्रहः । स स्पर्शनानिग्रहेण गृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयतऽइत्यप्टो प्रहाऽअप्टावतिग्रहाः ॥६॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदछ सर्व मृत्योरन्न कास्वित्मा देवता यस्या मृत्युरन्नमित्यग्नि मृत्यु सोझामन्नमा पुनर्मुसु जयति ॥१०॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्राय पुरुषो म्रियते फिमेन न जहातीति नामेत्य- नन्त व नामानन्ता विश्वे देवाऽप्रनन्तमेव स तेन लोक जयति ॥११॥ पाज्ञवल्क्येति होवाच । ययाय पुरुपो नियनऽउदस्मात्प्राणा- कामन्याहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्ययोऽय समवनीयन्ते सऽउछ वयत्याध्मातो मृत होते ॥१२॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यास्य पुरुषस्य मनस्याग्नि वागप्येति वात प्राणश्चक्षुरादित्य मनश्चन्द्र दिशः श्रोनं पृथिवी शरीरमाकाशमात्मोपदीला- मानि वनस्पतीन्केशाऽपप्सु लोहित च रेतश्च निधीयते क्व य तदा पुरुषो भवती- त्याहर सौम्य हस्तम् ।।१३।। प्रातभागेति होवाच । या मेनद्वदिष्यावो न नावेतत्सजनऽइति तो होत्नम्य मन्त्रयाचक्रतुस्ती ह यदूचतु कर्म हैव तदूचतुग्थ ह यत्प्रशश सतु कर्म दोनो हाप ग्रह हैं । वे कर्म नाम प्रतिग्रह से पकडे जाते हैं। मनुष्य हाथ से ही काम करता है" || 'स्वमा ही ग्रह है। वह स्पर्श नामी अतिमह से परडी जाती है। त्वचा से ही मनुप्य स्पशों का अनुभव करता है। ये पाठ ग्रह हुए और पाठ अतिग्रह" ||६ उसने पूछा, 'हे याज्ञवलाय 1 ये सर मृत्यु का भोजन हैं। वह देवता कौन है जिसका भोजन मृत्यु है " अग्नि मृत्यु है । वह जला का अन्न है । इसी से मनुष्य पुनमुत्यु वो जीतता है" ॥१०॥ उसने 'हे याज्ञवल्क्य ' जब कोई मनुष्य गरता है तो उसको कोन चीत नहीं छोडती २" नाम नाम अनन्त है। विश्वेदेव नास हैं। इससे अनन्त लोक को जीससा उसने पूछा, 'हे याज्ञवल्क्य, जब मनुष्य मरता है तो क्या इससे प्राण निकल जाते है" याज्ञवल्क्य ने कहा, 'नहीं, नहीं, यह सब इसी मे लय हो जाते हैं । वह फूल जाता है । बाय से भर जाता है । वह मुर्दा होकर सोता है" ॥१२॥ उसने पूछा, "हे याज्ञवल्क्य, जर इस मृतपुरुप को पार अग्नि में मिल जाती है, प्राण वायु म, चक्ष, मादित्य में, मन चन्दमा म, श्रोग्र दिशामो म, शरीर पृथिवी म, आत्मा आकाश म, लोम पोपधिया म, पेश वनस्पतियो म रक्त और चीयं जलो म, तब यह पुरुप पया हो जाता है ?' याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मरा हाथ पकड" ॥१३॥ उसने कहा, 'हे पार्तभाग ! हम इसका रहस्य एरान्त म जान सकेंगे। भौड में माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १४.६.२.१४ हैव तत्प्रशश सतु. पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पागेनेति ततो ह जार- कारवाग्रातभागऽउपरराम ॥१४॥ ब्राह्मणम् ॥ ७॥ [६ २ ।। चतुर्थः प्रपाठकः ।। कण्डिकासख्या १०४ ।। नहीं।" वे उठ कर अलग विचार करने लगे। जो कुछ उन्होने कहा वह था 'कर्म' । उन्होंने यहाँ धर्म की ही प्रशसा की । पुष्प कर्म से ही मनुष्ण पुण्यात्मा होता है । पापकर्म से पापी।" जारत् कारख वार्तभाग यह सुनगर नुप हो गया ॥१४॥ भुज्यु -याज्ञवल्क्यसंवाद अध्याय ६--ब्राह्मण ३ अथ हैन भुज्युर्लाह्यायनि पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु घरकाः पर्यनजाम से पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहानम तस्यामोदुहिता गन्धर्वगहीता तमपृ. च्छाम कोऽसीति मोऽब्रवोत्सुधन्याऽऽगिरसऽइति त यदा लोकानामन्तानपृच्छामा- थेनमम वव पारिक्षिताऽअभवन्पव पारिक्षिताऽप्रभवग्निति तत्त्वा पृच्छागि याज्ञवल्य वब पारिक्षिनाअभवग्निति ॥११॥ स होवाच । उवाच वै स तदगच्छन्वते तत्र यमाश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति द्वावियत ये देवस्थान्ह्यान्ययं लोकस्त समन्त लोक विस्तावत्पृथिवी पति तो पृथिवी द्विस्तावत्समुद्रः पयति तद्यावती क्षुरस्य धारा यावद्वा मक्षिकाया. पर तावानन्तरेणावासस्तानिन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रब 3ममे भुमु लाह्यायनि ने कहा, "हे याज्ञवल्क्य ! हम वेदाध्ययन के लिये मद्राम में विचरते हुये पपि-वशी फ्तजन वे घर आये। उसपी सहनी गधर्वगृहीता (मधर्व में पाटीई) थी। हमने उससे पूछा, तू कौन है । वह बोला मैं आगिरम मुथना है ।" जब हमने उममे नाको के अन्त के विषय में पूछा और प्रग्न किया कि पारिधिन वहाँ है । पारिक्षित क्या हये ?" । ह यामवलाय, पारिसिन क्या हुय ॥१॥ याज्ञवलय ने उनर दिया, "गन्य ने कहा कि वे वही गम जहाँ प्रस्यप करने वार जाते हैं । "मासमेध यज्ञ करने वाले नहीं जाते हैं।" "यह लोक देवरथ की चाल में ३२ दिन के मार्ग को दूगे रखता है । दम तोर में दूनो पृथ्वो है 1 उग पृथ्विी सना ममुद्र हे । जितनी हुई की धार है, जिनमा मस्ती वापर है, उतना रीत्र राजापा है। इन्द्र ने मुरगं दनकर उन पारिक्षितो) वा बाउ न दे दिया। वायु उनको अपन में रावकर
पा० १४.६.३.२
वृहदारण्यकम्
प्रायच्छत्तान्वायुरात्मनि धित्वा तवागमयद्यान पारिक्षिताऽअभवन्नित्येवमिव वैस
वायुमेव प्रशरास तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्यायुः समष्टिरप पुनमृत्यु जयति सर्व-
मायुरेति याएव वेद ततो ह भुज्युलाह्यायनिरूपाराम ॥२॥
ब्राह्मणम् ॥ १॥ [१३] ।
वहाँ ले गया वहाँ (अश्वमेध यज्ञ करने वाले) जाते हैं । इस प्रकार गंधयं ने पायु की प्रशसा
की । इसलिये वायु व्यष्टि है, वायु समष्टि है। जो इस रहस्य को समझता है, वह पुनमृत्यु
को जीत लेता है और पूर्ण पायु को पाता है । तव भुज्यु लाहायनि चुप हो गया" ॥२॥
कहोड - याज्ञवल्क्यसवादः
अध्याय ६-ब्राह्मण ४
अथ हैन बहोड: कोषीतकेय पप्रच्छ । याज्ञयायेति होवाच यत्साक्षाद-
परोक्षाग्रा यऽप्रागा सर्वान्तरस्त मे श्याचक्ष्वेत्येप तऽमात्मा सर्वान्तर कतमो
याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोक मोह जरा मृत्यु मत्येत्येत वै तमात्मान
विदित्वा ब्राह्मणा. पुत्रपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकपणायाश्च व्युत्थायाथ
भिक्षाचर्य' चरन्ति या राव पुर्वपणा सा वितेषणा सा लोकपरणोभेयते-
एपोऽएव भवतस्तस्मात्पण्डित' पाण्डित्य निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेवाल्य च
पण्डित्य च निर्विद्याध मुनिरमोन च मौन च निविद्याथ वाहाण. स ब्राह्मण,
केत स्यायेन म्यातेने दृशऽएव भवति य एववेद ततो ह कहोड कोमोतकेय उप-
रराम ॥ १॥ ब्राह्मणम् ॥२॥ [६४] ।।
अब कहोड कोपीतकेय ने कहा, हे याज्ञवल्क्य जो साक्षात् अपरोक्ष ब्रह्म है, जो
सबकी अन्तरात्मा है, उसका उपदेश कर।'
"यह तेरा आत्मा है जो सब के भीतर है "। "हे याज्ञवल्क्य कौन सा आत्मा
सब के भीतर है ?" वहीं जो भूख प्यास, शोक, मोह बुढापे तथा मृत्यु के परे है, इसी आत्मा
को जानकर ब्राह्मण लोग पुत्र एपणा" चित्त-एपणा, और लोक एषणा से ऊपर उठकर भिक्षा
काजाचरण करते हैं। जैसी पुत्र-एपणा सो वित्त एपणा । जैसी वित्त-एषणा वैसी लोक-
एपणा । य दोनो एपणा ही है। इसलिये पण्डित पाण्डित्य के मूल्य को समझकर बालकपन
मी इच्छा नहीं करता। जो बालकपन और पाण्डिल के भेद को समझना है, मुनि है। जो
मुनिपन (मौन) और अमुनिपन (अमौन) के भेद को समझता है, वह प्राह्मण है । वह ब्राह्मण
घिसी न किसी प्रकार ऐसा हो हो जाता है, यदि वह इस रहस्य को समझता है । इस पर
महोड़ कौषीतकेय चुप हो गया ॥१॥
उपस्त-याज्ञल्क्यसवाद:
अध्याय ६-ब्राह्मण ५
अथ हैनमुपस्तश्चाक्रायण पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरो-
क्षाद्ब्रह्म यऽग्रात्मा सर्वान्तरस्त मे व्याचक्ष्वेत्येप तऽपात्मा सन्तिर: कतमो
याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो यः प्राणेन प्रारिणति स तध्यात्मा सर्वान्तरो योऽपानेना-
पानिति स तऽमात्मा सन्तिगे यो व्यानेन व्यनिति स तआत्मा सर्वान्तरो य-
ऽउदानेनोदनिति स तमात्मा सर्वान्तरो य' समानेन समानिति स तऽमात्मा
सन्निर स होवाचोषस्तश्चामायणो यथा वेद यादसो गोरसावश्व इत्येवमवैत-
ब्यपदिष्ट भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यऽसारमा मन्तिरस्त में व्याचक्ष्वे-
त्येप तऽग्रात्मा सर्वान्तर कतमो याज्ञवल्क्य सन्तिगे न दृष्टेप्टारं न पश्येनं
श्रुतेः श्रोतार गृणुया न मतेर्भन्तार मन्वीथा न विज्ञाते विज्ञातार विजानीया-
एप तात्मा सन्तिरोऽतोऽन्यदात्त ततो होषस्तश्चाक्रायणऽपरराम ॥१॥
ब्राह्मणम् ।।३।। [६ ५]
--
अव उससे उपस्त घामायण ने कहा, "हे याज्ञवल्क्य, यह जो साक्षात आरोक्ष
ब्रह्म, सबमा अन्तर्यामी आत्मा है, उसका मुझे उपदेश दीजिये।"
याज्ञवल्क्य, ने उत्तर दिया, "यह आत्मा सबके भीतर व्यापक है"। उसने पूछा,
"हे याज्ञवल्क्य, वह अन्तर्यामी आत्मा कौन सा है ?' "वही जो प्राण द्वारा श्वास लेना है
वही तेरा आत्मा सबके भीतर है। जो अपान-द्वारा प्रपान क्रिया करता है वहीं तेरा मारमा
सबके भीतर है। जो व्यान द्वाग म्यान क्रिया करता है, वही तेरा आत्मा सबके भीतर है।
जो उदान द्वारा उदान क्रिया करता है, वहीं तरा आत्मा सब के भीतर है। जो समान
द्वारा समान किया करता है, वही तेग जात्मा सबके भीतर है" उपस्त चासायण ने कहा,
"कि जैसे बहते है कि यह गो है यह जहर है, इसी प्रगर इसका भी नाम रखा जाता है।
यह जो साक्षात् अपरोक्ष प्रा है जो आरमा सन्नियामी है उमी का उपदेश वौजिये । हे
यज्ञवल्क्य । वह तेरा आत्मा अन्तर्यामी कौन सा है?" उमने उत्तर दिया, "वह सर्वान्तयामी
है । तुम नाम से, देवने बान को नहीं देख सकते । कान मे, सुनने वाले को नहीं सुन
सनत ।मान से जानने वालो को नहीं जान सक्ने । यह तेरा प्रात्मा सर्वान्नांमी है।
इससे विपरीत सब आत अर्थात् क्षण भगुर है ।" तर उपस्न चाक्रायण सुप हो
गम ॥४॥
गार्गी-याज्ञववल्यसवादः (१) अध्याय ६-वाह्मण ६ अथ हैन गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यदिद७ सर्व- मत्स्योतं च भोत च यस्मिन्वापऽमोताश्च प्रोताश्चेति वायो गार्गीति कस्मिन्नु वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्याकाशऽएव गार्गीति कस्मिल्वावाशऽमोतश्च प्रोतश्चेत्य- नरिक्षलोकेषु गार्गीति कस्मिन्वन्तरिक्षलोकाऽप्रोताश्न प्रोताश्चेति चौलोंके गार्गीति करिमन्नु धोलोकऽओतश्च प्रोतश्चंत्यादित्यलोके पु गार्गीति कस्मिन्न्या- दित्यलोकाऽयोताश्च प्रोताश्चेति चन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु चन्द्र लोकाऽमोता- श्च प्रोताचेनि नक्षलोके पु गार्गीति कस्मिन्नु नक्षत्रलोकाऽओताश्च प्रोताश्चेति देवलोकेपु गार्गीति कस्मिन्नु देवलोकाऽमोताश्न प्रोताश्चेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति कस्मिान गन्धर्वलोमाओताश्च प्रोताश्चेति प्रजापतिलोनेपु गार्गीति कस्मिन्नु प्रजापतिलोकाऽमाताश्च प्रोताश्चति ब्रहालोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु ब्रह्मलोका- उप्रोताश्च प्रोतारचेति स होवाच गार्गी माऽतिप्राक्षोमा ते मूर्धा व्यपप्तद-तिप्रपन्या वे देवताऽ प्रतिगृच्छसि गागि माऽतिप्रायोरिति ततो ह गार्गी वानवनव्युपर राम ॥ १॥ ब्राह्मणम् ॥४॥ {६६] । । अब गार्गी वाचकवी ने उससे पूछा, "हे याज्ञवल्पय, यह जो गब कुछ जलो मे प्रोत- प्रोत है, तो बताओ कि यह जल किसमे प्रोत-प्रोत है।" उसने उत्तर दिया, "हे गार्गी ! पार मे" । "रायु किस मे भोताप्रोन है'' आकाश में, "हे गार्गी !" "प्राकाश किरा मे प्रोत प्रोत है ? " हे गार्गी । अन्तरिक्ष लोकोम"। "अन्तरिक्ष नोक किसमे ओत-प्रोत ?' "हे पाली!लोक में", "धो लोक किस में ओत शेत है ?" "हे गार्गी । शादित्य लोको मे" | आदित्य लोक किस से ओत-प्रोत है" "हे गार्गी, चन्द्र लोको मे" | "चन्द्रलोक किसमे जोत-प्रोत है" "नक्षन लोको मे हैं गार्गी ।" "नक्षत्र लोक किस में ओत-प्रोत है ?" "देव लोको मे हे गार्गी"। "देव लोक पिसमे ओत-प्रोत हैं " "गन्धर्व लोको मे. हे गागों" । "गन्धर्व लोक किसमे ओत-प्रोत है ?" प्रजापति लोको मे, हे गार्गी ।" "प्रजापति लोक किस मे ओत प्रोत है " बद्मलोको मे, हे गागी।" "ब्रह्मतोक किसमे ओत-प्रोत है " याज्ञवल्क्य बोला, “हे गार्गी । इसके आगे न पूछ कि कहीं तेरा तिर न गिर जाम । तू उस देवता के विषय में पूछनी है जो पूछने के योग्य नहीं । हे गार्गी, आगे मत पूर" । तब गार्गी चुप हो गई ॥
उद्दालक-याज्ञवल्क्य-संवादः अध्याय ६--ब्राह्मण ७ अथ हैनमुद्दालक आरुणिः प्रपच्छ । याज्ञवश्ययेति होवाच मद्रे प्यवसाम पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानास्तस्यासोद्भार्या गन्धर्वगृहीता तमपृ- च्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्कवन्धऽपाथर्वणऽइति ॥१॥ सोऽब्रवीत् । पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकाश्च वेत्थ नु त्व काप्य तत्सूत्र' यस्मि- न्नय च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति सोऽब्रवी- स्पतञ्जल: काप्यो नाह तद्भगवन्वेदेति ।।२।। सोऽववीत् । पतञ्जलं काप्यं याशिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं यऽइम च लोक परं च लोक सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयतीति सोऽब्रवीत्प- तजलः काप्यो नाहत भगवन्वेदेति ।।३।। सोऽब्रवीत् । पतञ्जल काप्य याज्ञिकाश्च यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात चान्तर्यामिण स ब्रह्मवित्म लोकवित्स देवचित्स वेदवित्स यशवित्स भूतवित्स- तब आरणि उद्दालक ने उससे पूछा, "हम मद्राज में पतजल काप्य के घर यज्ञ सोखने के लिये रहे। उसकी पत्नी को गन्यवं पकड़े था। हमने उम (गधर्व) से पूद्धा तू कोन है। उसने कहा 'आथर्वण कबन्ध १॥ उसने काप्य पतजल से मोर याज्ञिको से कहा, 'काप्प ! क्या तुम जानते हो कि वह कोन सा मूत्र है जिसमे यह षोक पोर परलोक और मब भूत बधे हुये हैं । काप्य पतंजल ने उत्तर दिया "भगवन्, मैं नहीं जानता" ॥२॥ फिर उसने पतल राप्य तथा याशिको मे कहा, "हे काप्य, उस चन्तामो को जानते हो जो इस लोक और परलोक और अन्य भूतो के भीतर रमा है ?' पतजल पाप्य ने उत्तर दिया, "भगवन् मैं नहीं जानता" ||३॥ उसने फिर पतजल साध्य तथा याज्ञिको से कहा, "हे काय, जो उस मूत्र और जम अन्तर्यामी को जानता है वही ब्रह्म को जानता है, लोक को जानता है, देव को जानता है, वेद को जानता है । यज्ञ को जानता है भूत वो जानता है. प्रात्मा को जानता है और सब कुछ जानना है। उसने उन सब को उपदेच दिया । उगी को में भी जानता हू। हे क्या तुम का० १४. ६.७.४-६ वृहदारण्यकम् १६०० ऽनात्मवित्स सर्वविदिति तेम्पोऽब्रवीत्तदह वेद तच्चत्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्त चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।।४।। वेद वाऽग्रह गौतम । तत्सूत्र नं चान्तर्यामिणमिति यो वाऽदं वाश्च घू या. द्वेद-वेदेति यथा वेत्य तथा व होति ॥५॥! वायुर्वे गौतम तत्सूत्रम् । वायुना वै गौतम सूत्रणाय च लो: परश्च सर्वाणि च भूतानि संहब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुपं प्रेतमाहुव्यस सिंग- तास्याङ्गानोति वायुना हि गौतम सूत्रेण सहब्धानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्या- स्तर्यामिव दीति ॥६॥ यः पृथिव्यां तिष्ठन् । पृथिव्याऽअन्तरो य पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति स तऽयात्माऽन्तर्याम्यमनः ।।७।। योऽप्सु तिष्ठन् । प्रद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुषस्यापः शरीर योगोऽन्तरो यमयति स तऽप्रात्माऽन्तर्याम्यमृनः ।।८।। शतम् ७४०० ।।। योऽग्नौ तिष्ठन् । यग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्नि- मन्तरो यमयति रा तऽनात्मान्तर्याम्यगतः ।।६।। यऽप्राकाशे तिष्ठन् । प्राकाशादन्तरो यमकाशो न वेद यस्याकाशः शरीर यापल्ल्य, यदि तू इस सूत्र और इस अन्तर्यामी को न जानते हुये ब्रह्म-गौओ को लगा तो तेरे सिर का पतन हो जायगा" ॥४॥ उसने कहा, "गौतम । में उस मूत्र और अन्तर्यामी को जानता है ।" वह बोला, "यो तो सभी कह देते है कि जानता हूँ, मै जानता हूँ, जैसा जानते हो चंसा कहो" ।।५।। "हे गौतम, वह मून वायु है । हे गौतम, इमी वायु रूपी मूस के द्वारा यह लोक पोर परलोक और सब भुत पधे हुये है। इसी लिए, हे गौतम, मरे हुये पुष्प से विषय में कहा जाता है कि इसके अ म बिखर गए क्योंकि हे मौतम, ये म ग पान रूपी मूर से ही यधे रहते है ।" "हे याज्ञवल्लय ' यह तो ठीक है पब अन्तर्यामी पी व्याख्या कीजिए।" जो पृथिवी में स्थित होकर पृथ्वी से इतर है और जियको प्रथिवी नहीं जानती, पृथिवी जिसका शरीर है । जो पृथिवी के भीतर शासन करता है। वही अमृत मन्तर्यामी आत्मा है" ७॥ जो जल में स्थित होकर, जसो मे इतर है, जिसको जल नही जानने । जल जिसके शरीर है । जो जलो के भीतर शासन करता है, वही अमृत और अन्तर्यामी मारमा है ।।६।। जो अग्नि में स्थिर रहार अग्नि से इतर है । जिसको अग्नि नही जानना । जो अनि का शरीर है। जो अग्नि के भीतर है और जो अग्नि के भीतर शासन करता है वही अमृत अन्तर्यामी आत्मा है" ॥६ जो पाकास मे स्थित होकर आकाश से इतर है, जिसको आकास नहीं जानता, उददातक-याज्ञवल्क्य-संवाद अध्याय ६--ब्राह्मण ७ अथ हैनमुद्दालकऽआरुणिः प्रपच्छ । याज्ञवषययेति होवाच मद्रे ष्ववसाम पतन्जलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानास्तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता तमपृ- च्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्तवन्यप्राथर्वणऽइति ॥१॥ सोऽन्नवीत् । पतञ्जल काप्य याज्ञिकाश्च वेत्थ नु त्व काप्य तत्सर यस्मि. निय च लोक परश्च लोक सर्वाणि च भूतानि सन्यानि भवन्तीति सोऽनवी- त्पतञ्जल काप्यो नाह तद्भगवन्वेदेति ।।२।। सोऽनवीत् । पतञ्जल काप्यं यानिकाश्च वेत्थ नु ख काप्य तमन्तर्यामिण यऽइम च लोक पर च लोक सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयतीति सोऽनवीप- तजल काप्यो नाह त भगवन्वेदेति ॥३॥ सोऽब्रवीत् । पराजल काप्य याज्ञिकाश्च यो वै तत्काप्प सूत्र विद्यात चान्तर्यामिण स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्त यज्ञवित्स भूतविस- सवारणि उद्दालक ने उससे पूछा, हम मद्राज म पतजल काप्य के घर यन सोतन के लिय रहे। उसकी पत्नी को गन्धवं पकडे था। हमन उम (गधर्व) से पूया तू कौन है । उसने कहा 'आथवण कवाच ॥१॥ उसने काप्य पतजन स और याज्ञिका से कहा, 'वाप्य ' क्या तुम जानत हो कि यह कौन सा मूत्र है जिसम यह लोक और परलोक और सब भूत वधे हुये हैं । याप्य पतजल ने उत्तर दिया भगवन्, मैं नहीं जानता' ॥२॥ फिर उसन पत जल काप्य तथा याज्ञिका में कहा, 'हमाप्य, उस अन्तर्यामी को जानत हो जो इस जान और परलोक और अन्य भूता के भीतर रमा है.' पतजल काप्य ने उत्तर दिया, भगवन् मैं नहीं जानता' ॥३॥ उसन फिर पतजन काप्य तथा याज्ञिको से कहा, 'इ काप्य, जो उस मूत्र और उम सतर्यामी को जानता है वही ब्रह्म को जानता है, जोक को जागता है, दव को जानता है, वेद को जानता है । यज्ञ का जानता है भूत का जानता है आत्मा वो जानता है और साथ कुछ जानता है। उसने उन सब को उपदस दिया । उसी को मैं भी जानता हू । है क्या तुम गृहदारण्यकम् १६०० का० १४.६.७.४-६ ऽप्रात्मवित्स सर्वविदिति तेभ्योऽप्रवीत्तदह वेद तच्चत्व याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्यास्त चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥४॥ वेद वाऽग्रह' गौतम । तत्सूत्रन चान्तर्यामिणमिति यो वाऽद कश्च बया- द्वेद-वेदेति यथा वेत्य तथा बहीति ॥५॥ वायुर्वे गौतम तत्सूत्रम् । वायुना 4 गौतम सूयेणाय च लोक परश्च सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुष प्रतमाहुव्यवसिप- तास्याङ्गानीति वायुना हि गौतम सूत्रेण सध्धानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्या- न्तर्यामिण बहीति ॥६॥ 'य: पृथिव्या निष्ठन् । पृथिव्याऽअन्तरो य पृथिवो न वेद यस्य पृथिवी शरीर य पृथिवीमन्तरो यमयति स तऽप्रात्माऽन्तर्याम्यमृतः ।।७।। योऽप्सु तिष्ठन् । प्रद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्याप. शरीर योऽपोऽन्तरो यमयति स तऽमात्माऽन्तर्याम्यमतः ॥८॥ शतम् ७४०० ।।।। योऽग्नी तिष्ठन् । यग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्नि शरीर योऽग्नि- मन्तरो यमयति स तऽप्रात्मान्तर्याम्यमतः ॥६॥ यामाकाशे तिष्ठन् । प्राकाशादन्तरो यमकाशो न वेद यस्याकाशः शरोर ।" वह बोला, . याज्ञवल्लय, यदि तू इस सूत्र और इस अन्तर्यामी को न जानते हुयं ब्रह्म-गौओ को लेगा तो तेरे सिर का पतन हो जायगा" ||४|| उसने कहा, "गोतम । मैं उस मूत्र और अन्तर्यामी यो जानता हूँ "यो तो सभी कह देते है कि जानता हू मै जानता हू, जैसा जानते हो वंशा कहो" ॥५॥ 'हे गौतम, वह मूत्र बायु है। ह गौतम, इसी वायु रूपी सूय के द्वारा यह लोक पोर परलोक और सब भूत बघे हुये है। इसी लिए, ह गौतम, मरे हुय पुरप के विषय में कहा जाता है कि इसके अग वियर गए क्याकि ह गौतम, ये पग पातु रूपी सून से ही यो रहते है ।" "हे याज्ञवलय ! यह तो ठीक है अब अन्तर्यामी की व्याख्या कीजिए।" ॥६॥ जो पृथिवी में स्थित होकर पृथ्वी से इतर है और जिगको पृथियो नही जानती, पृथिवो जिसका शरीर है । जो पृथिवी के भीतर शासन करता है। वहीं अमृत अन्तर्यामी आत्मा है" ॥७॥ जो जल में स्थित होकर जला स इतर है, जिसको जल नहीं जानते । जल जिसके शरीर हैं । जो जलो के नीतर शासन करता है, वही अमृत और अन्तर्यामी प्रात्मा है ॥ जो अग्नि में स्थित रहकर अग्नि से इतर है । जिमको अग्नि नहीं जानता। जो अग्नि का शरीर है । जो अग्नि के भीतर है और जो अग्नि के भीतर मानन करता है वहीं अमृत अन्तर्यामी आत्मा है" || जो अाकाश में स्थित होकर आकाश से इतर है, जिनको आकाश नहीं जानता, ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १४.६.७.१०-१६ यऽआकाशमन्तरो यमयति स तात्माऽन्तर्याम्यमृतः॥१०॥ यो वायो तिप्ठन् । वायोरन्तरो य वायुनं वेद यस्य वायुः शरीर यो वायुमन्तरे यमयति स तऽमात्माऽन्तर्याम्यमत: ॥११॥ यऽग्रादित्ये तिष्टन् । प्रादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीर यऽपादत्यिमन्त रो यमयति स तऽमात्माऽन्ताम्यमृतः ।।१२।। यश्चन्द्रतारके तिष्ठन् । चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारक न वेद यस्य चन्द्र- तारक शरीर यश्चन्द्रतारकमान्तरो यमयति स तऽग्रात्माऽन्तर्याम्यमृतः ।।१३।। यो दिक्षु तिष्ठन् । दिग्भ्योऽन्तरो य दिशो न विदुर्यस्य दिश: शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयति स तऽआत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥१४॥ यो विद्युति तिष्ठन् । विद्युतोऽन्तरो विद्युन्न वेद यस्य विद्युच्छरीर यो विद्युतमन्तरी यमयति स तऽयात्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥१५॥ प स्तनपिनो तिष्ठन् । स्तनत्नीयिरन्तरो य७ स्तनयित्नुर्न वेद यस्य स्तन- यित्नु शरीरय स्तनयित्नुमन्तरो यमयति स तऽप्रात्माऽन्तर्याम्यमृतऽइत्यधिदेवत. मथाधिलोकम् ॥१६॥ आवाश जिसका शरीर है । जो आकाश के भीतर शासन करता है। वहीं अमृत अन्तर्यामी प्रात्मा है ॥१०॥ जो पायु मे स्थित होकर वायु से इतर है । वायु जिसको नहीं जानता, वायु जिसका शरीर है। जो वायु के भीतर शासन करता है, वही अमृत आत्मा अन्तर्यामी जो आदित्य में स्थित होकर आदित्य से इतर है जिसको आदित्य नही जानता, आदित्य जिसका दारीर है, जो आदित्य के भीतर शासन करता है, वहीं अमृत आत्मा अन्त- र्यामी है ॥१२॥ जो चाँद-तारे में स्थित होकर चाँद-नारे से इतर है, जिसको चाँद-तारा नहीं जानता, नाँद-तारा जिसका शरीर है, जो चाद-तारे के भीतर मासन करता है, वही अमृत प्रत्मा अन्तर्यामी है ॥१३॥ जो दिशाओं में स्थित होकर दिशाम्रो रो इतर है, जिसको दिशायें नहीं जानती। दिशायें जिसका शरीर हैं । जो दिगाओ के भीतर सासन करता है, वही अमृत-ग्रात्मा अन्त- र्यामी है ॥१४॥ जो विद्य त् (विजली) मे स्थित होकर विजली से इतर है। बिजली जिसको नहीं जानती, बिजली जिसका शरीर है, जो बिजली के भीतर शासन करता है, वहीं अमृत-प्रारमा अन्तर्यामी है ॥१५॥ जो बादल में स्थित होकर वादल से इतर है, बादल जिसको नहीं जानता, बादल जिमका शरीर है । जो वादन के भीतर शामन करता है । वही अमृत-प्रात्मा अन्तर्यामो है। इतना अधिदेवन हुआ । अब अथिलोक सुनिये ॥१६॥ - 4
का. १४.६.७, १७०२२
बृहदारण्यकम्
यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन् । सर्वभ्यो लोम्योऽनरो यॐ सर्वे लोका न
विदुर्यस्य सर्वे लोकाः शरोर यः सर्वाल्लोकानन्तरो यमयति स तऽयात्माऽन्तर्याम्प-
मृतऽइत्युभएवाधिलोकमथाधिवेदम् ।।१७।।
य: सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन् । सर्वेभ्यो वेदेभ्योऽन्तरो २७ सर्वे वेदा न विदुर्यस्य
सर्वे वेदाः शरीरयः सर्वान्वेदानन्तरो यमति स तात्मानर्याम्यमृतऽइत्यु-
एवाधिवदमथाधियशम् ॥१८॥
य' सर्वेषु यजेपु तिष्ठन् । सर्वेभ्यो यशेभ्योऽन्तरो य७ सर्वे यज्ञान विदुर्यस्य
राचे यज्ञाः दारीर यः सर्वान्यज्ञानन्तरो यमयति स तऽमात्माऽन्तर्याम्पमृतऽइत्यु.
एवाधियज्ञमथाधिभूतम् ।।१९।।
यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् । सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो या सर्वाणि भूतानि न
विदुर्यस्य सर्वाणि भूनानि शरीर यः सर्वाणि भूतान्यन्नरो यमति स तऽपात्माऽ.
न्तर्याम्गमृतऽइत्युभएबाविभूतमयाध्यात्मम् ॥२०॥
यः प्राणे तिष्ठन् । प्राणादन्तरो य प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीर यः
प्राणमन्तगे यमयति स तऽप्रात्माऽन्तर्याम्यमृतः ।।२१।।
यो बाधि तिष्ठन् । वाचोऽन्तरो य वाङ् न वेद यस्य वाक् शरीर यो वाच-
मन्तरो यमयति स तऽमात्मान्तर्याम्यमृतः ॥२२।।
।
जो राब लोको मे ठहरा हुआ सब लोको से इतर है। सब लोक जिसको नहीं
जानते । सब लोक जिसका शरीर है। जो सब लोको के भीतर शासन करता है वही
अमृत आत्मा अन्तर्यामी है । इतना अघिलोक हुआ । अब अधिदेव गुनिये ॥१७॥
जो सब वेदों में स्थित होकर सब वेदो से इतर है सब वेद जिसको नहीं जानते,
सब वेद जिसके शरीर है, जो सब वेदो के भीतर शासन करता है वही अमृत-आत्मा अन्त-
र्यामी है । यह अधिवेद हुआ । अब अधि-यज्ञ सुनिये ॥१८॥
जो सब यज्ञो मे ठहर कर, सय यज्ञो से इतर है सब यज्ञ जिसरो नही जानने,
सब यज्ञ जिसके शरीर हैं, जो सब पज्ञो के भीतर गासन करता है, वही अमृत-आत्मा मन्त-
यमिी है । इतना अधिया हुआ अब अधि-भूत सुनिये ॥१६॥
जो सब भूतो मे स्थित होकर सब भूतो से अनम है। सब भन गिमको नहीं जानने
सब भूत जिसका शरीर है, जो सब भूतो के भीतर शासन करता है, वही अमृत आत्मा
अन्तर्यामी है। इतना अधिभूत हुप्रा । अव पणात्म सुनिये ।।२०।।
जो प्राणो में ठहर कर प्राणो से इनर है । प्राण जिमको नहीं जानता, प्राण
जिसका शरीर है, जो सब प्रत्मा के भीतर दासन करता है वही अमन-आत्मा अन्तर्यामी
है ॥२१॥
जो वाणी में स्थित होकर..." ॥२२॥
- 1610 माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १४.६७. २३-३१ यश्चक्षुपि तिष्ठन् । चक्षपोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्ष : शरीरं यश्च- क्षुरन्तरो यमयति स तऽप्रात्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥२३॥ य. थोत्रे तिष्ठन् । धोत्रादन्तरो य श्रोग्रन्न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोग- मन्तरो यमयति स तऽमात्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥२४॥ यो मनसि तिष्ठन् । मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीर यो मनोऽन्तरो यमयति स तऽआत्माऽन्तर्याम्यमत: ।।२५।। यस्त्वचि तिष्ठन् । त्वचोऽन्तरो य त्वङ् न वेद यस्य त्वा शरीर यस्त्व- चमन्तरो यमयति स तऽमात्माऽन्तर्याम्य मृतः ॥२६॥ यस्तेजसि तिष्ठन् । तेजपोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेज: शरीर यस्ते. जोऽन्तरो यमयति स तआत्माऽन्तर्याम्पमृतः ॥२७॥ यस्तममि तिष्ठन् । नमोऽन्तरो य तमो न वेद यम्य तमः शरीर यस्त- मोऽन्तरो यमयति स त प्रात्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥२८॥ यो रेतसि तिष्ठन् । रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीर यो रेतोऽन्तरो यमयति स तऽमात्माऽन्तयामृत: ॥२६॥ मऽप्रात्मनि तिष्ठन् । प्रात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीर यऽप्रात्मानमन्तरो यमयति स तऽप्रात्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥३०॥ प्रदृष्टो द्रष्टाऽश्रु तः श्रोता । प्रमतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता नान्योऽस्तिद्रष्टा नान्योऽस्ति श्रोता नान्योऽस्ति मन्ता नान्योऽस्ति विमानप तऽग्रात्माऽन्तर्याम्पमृतो- ऽन्यदातं ततो होद्दालकऽमारुणिरुपरराम ॥३१॥ ब्राह्मणम् ॥५॥ [६७] ॥ - ॥ ...... m॥२७॥ ..... जो प्रोख में स्थित होकर ॥२३॥ जो कान में स्थित होकर ॥२४॥ जो मन में स्थित होकर ॥२५॥ जो त्वचा में स्थित होकर" ॥२६॥ जो तेज में स्थित होकर जो अन्धकार में स्थित होकर ॥२८॥ जो रेत में स्थित होकर 1॥२६॥ जो आत्मा मे स्थित होकर ॥३०॥ वह देखा नहीं जाता परन्तु देखने वाला है, सुना नहीं जाता परन्तु सुनने वाला है, विचारा नहीं जाता परन्तु विचारने वाला है, कोई दूसरा द्रष्टा नहीं, कोई दूसरा श्रोता नहीं । कोई दूसरा मनन करने वाला नहीं, कोई दूसरा जानने याना नहीं । वही तेरा अमृत आत्मा भन्तर्यामी है। इससे भिन्न जो युध है वह दुःखमय है । तद प्रारणि उद्यानक नुप हो गया ॥३॥ ....
गागों-याज्ञवल्क्यसंवादः (२)
---
अध्याय ६-त्राह्मण -
अथ ह वाचक्नव्युवाच । ब्राह्मणा भगवानो हन्ताहमिमं याज्ञवल्क्यं द्वौ.
प्रश्री प्रक्ष्यामि तो चेन्मे विवक्ष्यति न वै जातु यष्माकमिमं कश्चिद्ग्रह्योचं जेतेति
चन्मे न विवक्ष्यति मूर्धाऽस्य विपतिष्यतोति पृच्छ गार्गीति ।।१।।
सा होवाच । मह वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो योग्रपुरऽयं
धनुरधिज्य कृत्वा द्वौ वागवन्तो सपत्नाधिव्यापिनो हस्ते कृत्योरोत्तिष्ठेदेवमेवाई
त्या द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां तो मे बहोति पृच्छ गाति ॥२॥
सा होवाच । यदूर्व याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदसरा घाया-
पृथिवीऽहमे यद्भूतं न भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कॉस्मस्तदोतं च प्रोत चेति
स होवाच । यध्वं गागि दियो यदवावपृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवीऽइमे
यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षतऽपाकाशे तदोत च प्रोतं चंति ॥४॥
सा होवाच । नमस्ते याज्ञवल्क्य यो मतं व्यत्रोचोऽपरस्मै धारयस्वेति
पच्छ गागोंति ॥५॥
अब पाचक्नवी (गागी) बोली, "हे ब्राह्मणो, मैं इस साजवल्क्य से दो प्रश्न और
करना चाहती है। यदि वह मुझको इनका उत्तर दे देगा तो तुम में से कोई ब्रह्म के विषय
में इससे जीत नहीं सकेगा । यदि मुझे यह उत्तर न दे सकेगा तो इसका सिर पतित हा
जायगा।" उन्होने कहा, "हे गार्गी, पूछ" ॥१॥
यह बोली, "हे याज्ञवल्क्य, जैसे कासी नरेश या विदेहगारेश वीर पुरप धनुष
पर दो घाण पडाकर हाथ मे दोनो गणो को सानता हुया सामने भावे उसी प्रकार में
भी दो प्रदन लेकर तेरे सामने माती हू" । याजवल्क्य ने उत्तर दिया, "हे गार्गी !
तू
पूछ" ॥२॥
वह बोली, "हे याज्ञवल्क्प, जो कुछ यो के ऊपर है और पृथिवी के नीचे है या
यो और पृथिवी के बीच मे है, जो भूत है, यतमान है पोर भविष्य, यह सब किसमें भात
प्रोत है ?" ॥३॥
१९१२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां. १४.६.८, ६.८ सा होवाच । यदूर्व याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावा. पृथिवीऽइमे यद्भुत च भवच्च भविष्यच्चेत्यानक्षते कस्मिन्नेव तदोत च प्रोतं चति ॥६॥ स होवाच । यदू-वं गागि दियो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवीऽश्मे यद्भुत च भवन भविश्यच्चत्याचक्षतऽनाकाराएव तदोतं च प्रोत चेति कस्मि- ग्याकाराऽग्रोतश्च प्रोनश्चेति ॥७॥ स होवाच । एतद्वं तदक्षर गागि ब्राह्मणाऽअभिवदन्त्यस्थूलमनण्बह्रस्व- गदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमनमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमस्पर्शमगन्धमरसमचक्षु- कमथोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखमनामागोत्रम गरममरमभयममृतमरजोऽश- ब्दमविवृतमस वृतमपूर्वमनपरमनन्त रमवाह्य न तदश्नोति कंचन न तदश्नोति कश्चन ॥८॥ एतस्य वाऽप्रक्ष स्य । प्रशासने गागि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत एतस्य वाऽप्रक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसो विधृतौ तिष्ठत एनस्य वाऽअक्षरस्य प्रशासने गाग्यहोरात्राण्यर्धमासा मासाऽऋतवः संवत्सरा विघृतास्तिष्ठन्त्येतस्य उसने उत्तर दिया, "हे गार्गी जो कुछ यो सोक के ऊपर है, जो बुध पृथियी से नीचे है, जो कुछ द्यौ और पृधियी के बीच मे है, जो कुछ भूत, वर्तमान या भविष्य है, यह सब अाकाश मे प्रोत प्रोत है। (गार्गी ने) रहा, "हे याज्ञवल्क्य, तुमको नमस्कार है कि तुमने मुझको इस प्रश्न का उत्तर दिया। दूसरे प्रश्न के लिंग तयार रहो" । याज्ञवल्क्य ने कहा, "हे गार्गी, पूछो" । ५॥ उसने पूछा, हे याज्ञवल्क्य, जो कुछ द्योलोक के ऊपर है या पृथिवी के नीचे है या जो | कुछ पृथिवी और यो के बीच मे है । जो भूत है या वर्तमान है या गविष्य । यह सब किस एक चीज़ मे मोत प्रोत है ॥६॥ याज्ञवल्क्य ने उत्तर दिया, "हे गार्गी, जो द्योलोक के ऊपर है, जो पृथिबी के नीचे जो दो और पृथिती के बीच में है, जो भूत, वर्तमान या भविष्य है । यह सम आकाश में हो ओत प्रोत है" । उसने पूछा, 'याकाश किंग में प्रोत-प्रोत है ?" ॥७॥ याज्ञवल्क्य ने कहा, "हे गार्गी, वह अक्षर (अर्थात् यविनाशी तत्व) है । ऐसा ब्राह्मण लोग कहते हैं. वह न स्थूल है, न अणु है, न छोटा है, न बड़ा है, न लाल है, न चिकना है, न छाया है, न अ धेरा है, न वायु है, न प्राकाम है, न सग है, न स्पर्श है, न गन्ध है, न रस है, न चक्ष है, न श्रोत्र है, न उसमे आवागमन है, वह तेज नही है, न प्राण है, न मुख है, न उसका कोई नाम है, न गोत्र है, वह अजर है, अमर है, अभय है, अमृत है, न वह रब है, न शब्द है, न वह विवृत है न संवृत है, न उसका पूर्व है न पर है, न भीतर है, न बाहर है, वह कुछ नहीं पाता, न उसको कोई खाता है" हे गार्गी, इसी अविनादी के शासन मे दो और पृथिदो स्थित है। हे गार्गी इसी अविनाशी के शासन में चांद और सूर्य स्थित है । हे गार्गी, इसी अविनागी के शासन मे 21
का० १४.६.८.१-१२ वृहदारण्यवम्
वाऽअक्षरस्य प्रशासने गागि प्राच्योऽन्या नद्य स्पन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रती-
च्योज्या यां-याच दिगमेतस्य वाऽप्रक्षरस्य प्रमासने गागि ददत मनुष्या प्रश.
सन्ति यजमान देवा दव्यं पितरोऽन्वायत्ताः ॥
यो वाऽएनदक्षरमविदित्वा गागि । अस्मिल्योके जुहोति ददाति वपस्थत्यपि
बहूनि वर्षमहनाण्यावानेवास्य स लोको भवति या वाएतदक्षरमविदित्वा गार्य-
स्माल्लोगात्प्रति स कृपणोऽय य एतदक्ष' मागि विदित्वाऽस्माल्लोकात्मति स
ब्राह्मणः ॥१०॥
तद्वाएनदक्षर गागि । अदृष्ट द्रष्ट्रयुत श्रीयमतं मन्त्रविक्षात विज्ञात
नान्यदास्ति द्रष्ट नान्यदस्ति थोत नान्यदस्ति मन्त नान्यदस्ति विज्ञान तदक्षर
मागि यस्मिन्नाकाशमोतश्च प्रोतश्चेति ॥११॥
सा होवाच । ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव वहु मन्यध्वं यदस्मानमस्कारेण
मुच्याध्य न वै जातु युष्मारुमिम कश्चिदब्रह्मोद्य जेतेति ततो ह वाचक्नव्युपर.
राम ।।१२।। ब्राह्मणम् ।। ६ [६८] ।
रात-दिन, पारा मोर महीने, ऋतु और वर्ष स्थित है । हे गार्गी, इसी अविनाशी के शासन
मे येत पर्वनो से निकलकर पूर्वो नदियां बहती है और पश्चिमी थी और अन्य नदिया
भी नियत दिशाओ में । हे गार्गी इसो अविनाशी के शासन म मनुष्य दान-दाता की प्रशप्ता
करते हैं, देन यजमान का और पितर हर्दि का अनुसरण करते हैं ।।६।।
है गार्गी, जो इस अविनाशी को दिना जान इस लोक मे होम करता है या दान
देता है या तपस्या करता है, चाह सहलो वर्ष तक वयो न करे, उसका पुष्प क्षीण होता है।
हे गार्गी जो कोई इस अधिनाशी को विना जाने इस लोकरे मरता है, वह कृपण उत्पन्न
होता है । हे गार्गी, जो इस प्रवितानो का ज्ञन पान करके इस लोक भे गरता है बही
बाह्मण है ॥१०॥
हे गार्गी वह अक्षर (अविनाशी) ऐसा है । वह न देसा हुमा दखता, न सुना हुआ
सुनना, न विचारा हुआ विचार करता न जाना हुआ जानता है। उसमे भिन्न कोई और
न देखने वाला है, न सुनन वाना, न सोचने वाला, न जानने वाला है । हे गार्गी, यह बही
अविनाशी है जिसम अाकाश प्रोत-प्रोत है ॥११॥
मार्गी बोली, "हे बाह्मणो, मेरी बात को मानो पोर इस (याज्ञवल्क्य) को नमस्कार
करो। ब्रह्म-विषयक शास्त्रार्थ म तुममें से कोई इसको नहीं जीत सकता' । ऐसा कहकर
वाचक्नवी (मार्गी) चुप हो गई ॥१२॥
विदग्ध-याज्ञवल्क्यसंवादः अध्याय ६-ब्राह्मण प्रथ हैन विदायः शाकल्य पप्रच्छ । कति देवा याज्ञवक्येति स हैतयेव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते जयश्च त्री च शता जयश्च श्री च शता वयञ्च ती च सहस्रत्योमिति होवाच ॥१॥ कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । यस्तिशदित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति पडित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति प्रयऽइत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कल्यैव देवा याज्ञवल्क्ये- त्यध्यर्धऽइत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्ये कऽइत्योमिति होवाच कतमे ते नयश्च नी च शता अयश्च नो च सहने ति ॥२॥ स होवाच । महिमान एवंषामेते त्रयस्ति शत्वेव देवाऽइति कतमे ते प्रयस्त्रिशदित्यष्टी वसवऽएकादश रुद्रा द्वादशादित्यास्तऽएकनिदिन्द्रश्चव प्रजापतिश्च नयस्त्रिधशाविति ॥३|| कनमे वसवऽइति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्ष चादित्यश्च द्योश्च अब विदग्ध शाकल्प ने उससे पूछा, " हे याजवल्लय, देव कितने है ?" उसने उत्तर दिया 'निमित् से पता चलेगा । जितने वंश्यदेव निवित् (निविग्नाम देवतासल्या वाचकानि मत्रपदानि कानिचिद् वैश्वदेवे शस्त्रे शस्यन्ते तानि निवित्तकानि ।। शकर भाष्य) म देव साये गये है उतने ही हैं । तीन पोर तीन सौ, तीन पोर तीन हजार । (३+३+३+३०००- ३३०७) । उसने कहा, 'अच्छा ॥१॥ फिर उसने पूछा, "हे याज्ञवल्क्य, देव कितन है?" 'तेतीस" "अच्छा", 'हे पासवलय कितने देव हैं ?" "तीन " 'पन्छा"। " यज्ञवल्क्य, कितने देव है" "दा", 'प्रच्चा" । ' याज्ञवल्क्य रितने देव हैं ' " 'मच्छा"।' हे याज्ञवल्क्य कितने देव हैं 'एक', 'प्रच्छा! तीन पोर तीन सौ, तीन और तीन हजार कौन से देव ॥२॥ याज्ञवल्क्य न उतर दिया, 'इतनी तो इनकी महिमा (विभूतिया) हैं। देव तो तेतीस ही हैं। पाठ बसु, ग्यारह रुद्र बारह आदित्य य हुये इवत्तीस, इन्द्र और प्रजा- पति । ये ये ततोस !! वसु कौन-कौन हैं। अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, प्रादित्य, यो चन्द्रमा, " m का० १४.६.६.४-१० बृहदारण्यम् चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वरावऽएतेप होदा सर्व वसु हितमेते हीद सर्व' वासयन्ते तद्यदि सर्व वासयन्ते तस्मादसवइति ॥४॥ कतमे रुद्राऽति । दशेमे पुरुपे प्रागाऽग्रात्मकादशस्ते यदास्मान्माच्छ- रोरादुरझामन्त्यथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्वाऽइति ।।५।। कतमऽप्रादित्याऽइति । द्वादश मासाः सवत्सरस्यैतऽप्रादित्या:एते हीद सर्वमाददाना यन्ति तद्यदिद सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्याऽइति ॥६॥ फतमन्द्रः क्तमश्च प्रजापतिरिति । स्तनयित्नु रेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमस्तनयित्नुरित्यशनिरिति कतमो यज्ञऽइति पशवऽइति ॥७॥ कतमे पडिति । अग्निश्च पृथियो न वायुश्चान्तरिक्ष चादित्यश्च द्योश्चते पडित्येते ह्य वेद सर्व पडिति ॥ कतो ते त्रयो देवाऽइति । म एव भयो लोकाऽएषु होमे सर्वे देवाऽइति यातमो तोडो देवावित्यन्न चव प्राणश्चेति क्तमोऽध्यइति योऽयं पवतइति । तदाहुः । यदयमेरु एव पवतेऽथ कथमध्यर्धाति यदस्मिन्नि७ सर्वमध्या- इनोंत्तेनाध्यधंऽइति कतमऽए को देवऽइति रा ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥१०॥ पृथिव्येव यस्यायतनम् । चक्षुलों को मनोज्योतियों व पुरुष विद्यात्सर्व- स्यात्मनः परायग७ स वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वद वाऽग्रह त पुरुष सर्वस्या- नक्षत्र, ये बसु हैं। इन्ही में सर जगद वसा हुमा है । यही सब जगत को बसाते है । इस राब जगत् को बसाते है इसलिये इनका नाम धसु है ॥४॥ रुद्र कौन-कौन हैं ? पुरुष के शरीर मे दस प्राण हैं और ग्यारहवा प्रात्मा । जब मत्य पारीर से निकलते है तो सबको हलाते हैं, हताते हैं इसलिये इनका नाम रुद्र . मादित्य कौन-कौन है ? वर्ष के बारह मास । यह इस सब जगत को ग्रहण करते है, इसलिये इनको प्रादित्य कहते है ।।६।। इन्द्र कौन है ? और प्रजापति कोन है ' सानयित्नु इन्द्र है और यक्ष प्रजापति है। स्तनपिस्नु क्या शनिया बिजली । यज्ञ क्या है ? ॥७॥ छ: कौन है ? अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, मादित्य, हो। ये है छ । सब छ देव हुये || तीन देव कोन है ? यही तीन लोक है, इन्ही में तो यह सब देव हैं। दो दे कोन हैं ? मन मोर प्राए । ३. कौन हैं यह वायु को बहता है l तब कहा, "यह तो एक ही है जो रहता है । फिर यह दे कमे हुमाइसी में तो सब की समृद्धि होती है। इसीलिये यह हुमा । एक देव कौन है । वह ब्रहा है जिसको 'स्यद' कहते हैं ॥१०॥ पृथिवी जिसका भायतन (घर) है, लोक नक्ष है, ज्योति मन है, जो ऐसे पुरुष को जानता है, जो सर केमात्मा का परायण (पर+अपन -वस स्सन) है वही टोक- . १६१६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां.१४. ६.६.११.१४ स्मनः परायणं यमात्य यऽएवाय शारीरः पुरुषः स एप वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति स्त्रियऽति होवाच ॥११|| रूपाण्यैव यस्यायतनम् । वाों को मनोज्योतियों वैतं पुरुष विद्यात्सर्व- स्यात्मनः परायण" स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वाऽअहंत पुरुष सर्वस्या- त्मनः परायण यमात्य याएवासावादित्ये पुरुषः सएप वदव शाकल्य तस्य का देवतेति चक्षुरिति होवाच ।।१२।। आकाशाएव यस्यायतनम् । चक्षुर्लो को मनो ज्योतियों वे त पुरुवं विद्यात् सर्वस्यात्मन परायणं स व वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वाऽयह त पुरुपं सर्व- स्यात्मनः परायण यमात्थ यऽएवायं वायो पुरुषः सएप वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति प्रागइति होवाच ।।१३।। काम एव यस्यायतनम् । चक्षुर्लोको मनो ज्योतियों में तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्यात्मनः परायण स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य वेद वाऽग्रह तं पुरुष सर्व- स्यात्मन परायण यमात्य यऽएवामी चन्द्र पुरुप, सजएप वदेव शाकल्प तस्य का देवतेति मनऽइति होवाच ॥१४॥ तेज एव यस्यायतनम् । चक्ष लॊको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुष विद्यात् ठीक जानने वाला है । "हे याज्ञवल्क्य, मैं उस पुरुष को जानता है जो सब के प्रात्मा का परायण है, जिसका तू ने कयन किया है । यही पुरुप है जो इस शरीर मे है" । “है शाकल्य ! बतायो इसका देवता कौन है ?" उसने उत्तर दिया, "स्त्रिया" ॥११॥ "रूप ही इपका पायतन है । लोक चक्षु है, ज्योति मन है । जो उस पुरुष को जानता है, जो सय के प्रात्मा का परायण है, वही जानने वाला है" "हे याज्ञवलय, मैं उस पुरुप को जानता है जो सबके प्रारमा का परायण है, जिसके विषय मे तुम कहते हो। यह जो प्रादित्य में पुरुष हे वही है ।" "हे शाकल्प, वतायो उस का देवता कोन है ?" उसने उत्तर दिया "चक्ष" ॥१२॥ "प्राकाश जिसका प्रायतन है, लोक चक्ष, है ज्योति मन है जो उस पुरुप को जानता है जो सबके ग्रात्मा का परायण है, वहीं जानने वाला है' । "हे याज्ञवल्क्य, मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सब के प्रारमा का परायण है जिराका तुम कवन करते हो, यह जो वायु में पुरुष है वही है" । "हे शाकल्य इसका देवता कौन है "। उमने उत्तर दिया "प्राण" ॥१३॥ "काम ही जिसका प्रायतन है । लोक चक्ष, है, ज्योति मन है । जो उस पुरप को जानता है, जो सबके प्रात्मा का परापण है, वही जानने वाला है"। " हे याज्ञवल्य ! में उस पुरुष को जानता हूँ जो सब के प्रात्मा का परायण है जिसका तुम काथन करते हो, यह जो चन्द्र में पुरुष है वही है"। "है याज्ञवल्क्य, इसका देवता कौन है ?" उसने उत्तर दिया, "मन" ||१४॥ तेज हो जिसका मायतन है, लोक चक्ष. है, ज्योति मन है। जो उस पुरुष को
की. १४.६.६.१५-१६
बृहदारण्यकम्
सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवलय वेद वाऽमह त पुरप सर्व
स्यात्मनः परायण यमात्य यऽएवायमग्नो पुरुप. सऽएप वदेव शाकल्य तस्य का
देवतेति वागिति होवाच ।।१५।।
तमऽएव यस्यायतनम् । चक्षों को मनो ज्योतिर्यो वै त पुरुष विद्यात्
सर्वस्यात्मनः परायण स वै वेदिता स्याइ याज्ञवल्क्य वेद वाऽप्रह त पुरुष सर्व-
स्यात्मनः परायण यमात्य यऽएवाय छायामय पुस्पः स एष वदेव शाकल्य तस्य
का देवतेति मत्युरिति होवाच ॥१६॥
आपऽएव यस्यायतनम् । चक्षुर्लो को मनो ज्योतिमो वै त पुरुपं विद्यात्
सर्वस्यात्मन परायण स व वेदिता स्याद् याज्ञवलय वेद वाऽग्रह त पुरुष सर्व-
स्यात्मनः परापण यमात्य पऽएवायमप्सु पुरुपः सएप यदव शाकल्प तस्य ना
देवतेति वरुणइति होवाच ॥११॥
रेताय यस्यायतनम् । चक्ष लॊको मनो ज्योतियां 4 त पुरुष विद्यात्
सर्वस्यात्मन. परायण संवं वदिता स्याद् याज्ञवल्क्य वेद वाऽमह त पुरुष सर्व-
स्यात्मन. परायण यमात्य याएवाय पुत्रमय: पुरुप सएप वदेव शाकल्य तस्य
का देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ।।१८।।
जानता है, जो सब के पापा का परायण है, वही जानने वाला है" । 'ह याज्ञवल्क्प, मैं
जस पुरुप को जानता हू जो सब ये प्रात्मा का परायण है त्रिम तुम कथन करते हो,
जो पग्नि मे पुष्प है यही है"। "हे शाफल्य, इसका देता कौन है ?"। उसने कहा,
'धार" ॥१५॥
"तम (कार) हो जिसका प्रायनन है, लोक मक्ष हे और ज्योति मन । जो
इस पुरुष का जानता है जा सकती प्रात्मा का परायण है, वही जानने वाला है । है
यायलय ! मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबके पात्मा का परायण है, जिसका तुम
पपन करत हो। यह जो आगामय पुरुष है वही है' हे शाकल्य, बतामो इसका देवता
कौन है ?" उसने उत्तर दिया, 'मृत्यु' ।।१६।।
"माय (जस) ही जिसरा भारतन है, लोक चक्ष है और ज्योति मन । जो इस
पुरुप को जानता है, जो सबके प्रात्मा का परायण है, वही जानने वाला है ''हे याश-
वल्यय, मैं उस पुरुष को जानता हू जो सबके यात्मा का परायण है जिसका तुम कथन
करत हा । यह जो जलो म पुरुष है यह वही है'। 'हे शाकस्य, बताया इसका देवता
कौन है""उसने उत्तर दिया, वरुण" ||१७||
"रेत (वीर्य) ही जिसका यायतन है, नोक चक्षु, है और ज्योति मन जो इस
पुरुष को जानता है जो सब क प्रात्मा का परायण है, वहीं जानने वाला है"। 'हे गाल-
वल्ल्य, उस पुरुष से जानता हूँ जो सबसे प्रात्मा का पगाण है, जिसका तुम का
करते हो। यह जो पुषमय पुरुष है वही है"। "हे सावल्य, तात्री इसका देवता कौन
है?" उसने उत्तर दिया, 'प्रजापति" ॥१॥
माध्यन्दिनीये शतपघग्राह्मणे का० १४.६.६.१६-२२ शााल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः । त्वा स्थिदिने ब्राह्मणाऽनङ्गारावक्षा- यणममता३ इति ॥१६॥ याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः । यदिदं कुरुपजालानां ब्राह्मणानत्यवादी: कि ब्रह्म विद्वानिति दिगो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठाऽइति यद्दिशो वेत्य सदेवाः स- प्रतिष्ठा ॥२०॥ फि देवतोऽन्या प्राच्या दिश्यसोनि । आदित्यदेवतऽहतिसऽआदित्य: कस्मि- प्रतिष्ठितऽइति चक्ष पीति कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्टित भवतीति रूपेप्विति चक्ष पा हि स्पाणि पश्यति कास्मन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवनीति हृदयऽइति हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये ह्य व रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्येवमेतद्याज्ञवल्क्य । . हिदेवतोऽस्या दक्षिणाया दिश्यसीति । यमदेवतऽइति सयमः कस्मि- प्रतिष्टितऽति दक्षिणायामिति कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्टिता भवतीति श्रद्धाया- मिति यदा ह्येव थत्तऽथ दक्षिणा ददाति श्रद्धाया७ ह्य व दक्षिणा प्रतिष्टिता भवतीनि कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति हृदय इति हृदयेन हि श्रद्धत्त हृदये ह्य ध धद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेव नद्याशवल्क्य ।।२।। कि देवनोऽस्या प्रतीच्या दिश्यसीति । वरुणदेवतइति स वरुण. कस्मि- "याज्ञवल्क्य ने कहा, "हे शावल्य । इन ग्राहाणो ने तुमको खाक (भस्म) कर दिया' ॥१६॥ शाकल्प ने कहा, ' हे याजवलय | यदि तुमने इन कुरु पोर पानाल ब्राह्मणो को परास्त कर दिया, तो क्या तुम ब्रह्म को जानने वाले हो गये?" "मैं दिशानो को जागता हु । देवताग्रो के साथ तथा प्रतिष्ठा के साप"। देवता तथा प्रतिष्ठा सहित दिशाप्रो को जानते हो तो..." ॥२०॥ इस पूर्व दिशा का कौन देवता है" १ "मादित्य, "वह घादित्य किस में प्रतिष्ठित है ? ' "चक्षु मे" । "चक्ष, विस में प्रतिष्ठित है?" "यो में"। "भाख से ही रूपो को देखत है" । "ए किस में प्रतिष्ठित है ?" उसने उत्तर दिया "हृदय मे। हृदय से ही रूपो को जानते है । हृदय मे हो रूप प्रतिष्ठित है।" "हाँ याज्ञवल्क्य । ऐसा ही है।॥२१॥ "इस दक्षिस दिशा में कौन देवता है?" । "म" | "यम किस मे प्रतिष्ठित है?" "दक्षिणा मे"1"दक्षिणा किम में प्रतिष्ठित है ?" "श्रद्धा मे" । श्रद्धा होती है तभी दक्षिणा देते हैं। श्रद्धा में ही दक्षिणा प्रतिष्ठित है।" 'यक्षा किस मे प्रतिष्ठिन है ?" "हृदय मे । हृदय से ही तो श्रद्धा होती है। हृदय मे हो थहा प्रतिष्टित है। "हा याज्ञ- वलय ! ऐसा ही है' ॥२२॥ 'इस पश्चिम की दिशा मे कौन देवता है ?" "वरण" "वरुण सि मे प्रतिष्ठित है ?' "जलो में 1" "जल विसमे प्रतिष्ठित है ?" "रेत या वीर्य मे"। "रेत पिसमे "यदि तुम का १४. ६. १. २३-२७ बृहदारण्यकम् १६१६ न्प्रतिष्ठितऽइत्यस्विति कस्मिन्वापः प्रतिष्ठिता भवन्नोति रेतसीति कस्मिन्नु रेत. प्रतिष्टितं भवतीति हृदयऽइति तस्मादपि प्रतिरूप जातमाहूई दयादिव सप्तो हृदयादिव निर्मितऽइति हृदये ह्ये व रेतः प्रतिष्ठित भवतीत्येवमेवंत द्याज्ञवल्क्य ॥२३॥ किडेवतोऽस्यामुदीच्या दिश्यसीति । सोमदेवन इति स सोमः कस्मिन्प्रति- ष्ठितइति दीक्षायामिति कस्मिन्तु दीक्षा प्रतिष्ठिता भवतीति मत्यऽइति तस्मा- दपि दीक्षितमाहु सत्य वदेति सत्ये ह्य व दीक्षा प्रतिष्ठिता भवतीनि कस्मिन्नु सत्य- प्रतिष्ठित भवतीति हृदयऽइति हृदयेन हि सत्य जानाति हृदये ह्येव सत्य प्रति- ष्टित भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥२४॥ कि देवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति । अग्निदेवतऽइति सोऽग्नि: कस्मि- प्रतिष्ठित इति वाचो ति कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्टिता भवतीति मनसीति कस्मिन्नु मनः प्रतिष्ठित भवतीति हृदयऽइ स्मिन्नु हृत्य प्रतिष्टित भवतीति ॥२५।। महल्लिकेति होवाच याज्ञवल्वयः । यतदन्यवास्मन्मन्यास यतदन्य नास्म. स्याच्छ्वानो वनदयुर्वयासि वनद्विमनीरनिति ॥२६॥ कस्मिन्नु त्व चात्मा च प्रतिष्ठितो स्थऽइति । प्राणऽइति कस्मिन्नु प्राण प्रतिष्ठितऽइत्यपान इति कस्मिन्वपान. प्रतिष्ठित इति ध्यानऽइति कस्मिन्नु प्रतिष्ठित है ? जब पुत्र पिता के तुल्य होता है तो करते हैं कि हृदय से निकला, हृदय से बना । हृदय मे ही रेत प्रतिष्ठिन है"। हां याज्ञवस्वप, ऐसा ही है" ॥२३॥ "इस उदीची (उत्तर) दिशा में कौन देवता है ?" "सोम ।" "सोम किसमे प्रति- प्ठित है ?" "दीक्षा मे" | दीक्षा किम मे प्रतिष्ठिन है ?" "दीक्षा सत्य में प्रतिष्ठित है।" "सत्य सिमे प्रतिष्ठित है ?" "हृदय मे । हृदय से हो तो सत्य को जानते हैं । हृदय मे ही सत्य प्रतिष्ठित है" । "हा याज्ञवल्क्य, ऐसा ही है" ॥२४॥ इस ध्र या दिशा मे कौन देवता है?" "अग्नि"। "अग्नि किसमें प्रतिष्ठित है।" "वाणी मे" | "वाणी किसमे प्रतिष्ठित है?" "मन मे''मन किसमे प्रतिष्धित है?" "हृदय मे" | हृदय क्सि मे प्रतिष्ठित है?' ॥२० याज्ञवल्क्य ने कहा, "महल्लिक (भ्यर्थ बकबक करने वाला) यदि तू इसको अपने से अलग मानता है। यदि यह (हृदय) हम से अलग है तो इसको कुत्तं क्यो नही खा जात, पक्षी पयो नही फाड डालते।" ॥२६॥ "तू पोर पारमा किसमे प्रतिष्ठिन हैं" "प्राण में"। "प्राण किसमे प्रतिष्ठित हैं।" "अपान में'। मपान किसमें प्रतिष्ठित है'' 'ध्यान मे" | "ध्यान रिसमे प्रति- प्छित?" "उदान में", 'उदान किरा में प्रतिष्ठित है" "समान मे ॥२७॥ यह मारमा न पह है न वह है । यह मगा है। पकड़ा नहीं जाता । परोयें है। फाड़ा नहीं जा सकता । मसङ्ग है पर्थात् इससे निपट नहीं सकते । असित (प्रबद्ध) है।
१६२० माध्यन्दिनीये दातपथब्राह्मणे को०१४.६.६.२५-३२ व्यानः प्रतिष्ठितऽइत्युदानऽइति कस्मिन्नुदानः प्रतिष्ठितऽइति समानऽइति ॥२७॥ सएप नेति नेत्यामा । प्रगृह्यो न हि गृह्यतेऽशोर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो- सितो न सज्यते न व्यथतऽइत्येतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोकाऽग्रप्टो पुरुषाः स यस्तान्पुरुषाव्युदुह्य प्रत्युह्यात्यकामोत्त स्वोपनिषद पुरुप पृच्छामि त चेन्ने न विवक्ष्यसि मर्धा ते विपतिष्यतोति त ह शाकल्यो न मेने तस्य ह मूर्धा विपपात तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोपिणोऽस्यीन्यपजह्नः॥२८1) अथ ह याज्ञवल्क्यउवाच । ब्राह्मणा भगवन्तो यो य: कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो वः कामयते त व. पृच्छानि सर्वान्वा वः पृच्छानीति ते ह ब्राह्मणा न दपुः ।।२९॥ तान्हैतः श्लोकः पप्रच्छ । यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृपा । तस्य पनि लोमानि त्वगस्योत्पाटिका वहिः ॥३०॥ स्वचऽएवास्य रुधिर प्रस्यन्दि स्वचऽउत्पटः । तस्मातदातुन्नात्प्रति रसो वृक्षादिवाहतात् ॥३१॥ मासान्यस्य शकराणि किनाट स्नाव तस्थिरम् । अस्थीन्यन्तरतो दारूणि मज्जा मज्जोपमा कृता ॥३२॥ पद्धक्षो पुरणो रोहति मूलान्नवतरः पुनः । मर्त्यः स्त्रिन्मृत्युना वृक्णः किसी से सयुक्त नहीं है । इसमे व्यथा नही है। ये पाठ प्रायतन हैं । माठ लोक हैं । पाठ पुरुष हैं । यह जो इन पुरुषो को ठीक-ठीक जान लेता है, वह (जगत् को जीत लेता ३)।" 'मैं तुझसे उपनिषत् वाने पुरुष के विषय मे पूछता हू। पदि तू न बतावेगा तो तेरे सिर का पता हो जायगा" । शाकल्य उराको न रामझा और उसके सिर या पतन हो गया। उसका सिर नीचा हो गया और उसको कुछ और समझकर चोर उसकी हडियो को उठा ले गये। (अर्थात वह वहा से खिसक गया) ॥२८॥ प्रब याज्ञवलप बोला, "है ब्राह्मण वर्म ! माप मे से जो कोई चाहे मुझसे प्रश्न रे। या सब मिलकर प्रश्न करें। प्राा मे मे जो चाहे उससे मैं प्रश्न करू या माप सब से मै प्रश्न करूं"वे ब्राह्मण समर्थ न हो सके ॥२६॥ उसने उनसे इन इलोको द्वारा पूछा:- जैसे वृक्ष बन का पनि है, उसी प्रकार पुरुष सत्य है । उपके लोम पर हैं, सचा छाल है।॥३०॥ जैसे छाल से रस बहता है, वैसे ही खाल से रक्त । इसलिये ग्रापात होने पर रक्त बहता है जैसे वृक्ष से रस ॥३१॥ माम लकड़ी के गूदे के समान है । नर्स तकडी की नसी के समान हा है। हड्डियाँ मकड़ी का भीतरी भाग है । मजा मज्ज के समान है ।।१२।। जो वृक्ष कटने पर भी जड़ से म पाता है, उसी प्रकार मृत्यु से कहकर मनुष्य का. १४.६.१.३३.३० हातारपरम् कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥३३॥ रेतमानि मा पोचत जीवतस्तत्वमापते। जातपय न जायते को न्वेन जनयेगुनः ॥ पानागार में वृक्षोन्यतः प्रेस सम्भा । यत्समूलगुदहेसुध न पुनराभवेत् । मत्यःस्चिमृत्युना प्राण: कस्मान्मलावरोहति । विज्ञानमानन्द प्रद रातेदानु. परायणम् । तिलमानस्य ननिदाइति ॥३४॥ बाणाम् ॥ ७॥ [६.९] । फिर रिमासे उगता है। एंगा मारहो कि वीर्य में । गाकि ये तो नीति सही उगता है। उत्रन होकर फिर उसान नहीं होता । उमरी फिर कौन उसन्न परना है। माक्षात् भरकर पान पा(योन का उत्ताल होता है। यदि वृक्ष समूल नष्ट कर दिया जाय तो फिर नहीं उग, पनु परफर फिर मिग मून ग उत्पन्न हाता है ?" मा विज्ञान है पोर मानना है । यही दान दाता का परायण (परम पाम) है. जब उसम विन है और उसको जानता है ॥३॥ । जनक-पाजवल्लयसवाद (२) अध्याय ६-ब्राह्मण १० जनको ह चंदेह प्रासाचके । प्रय ह यारावल्याप्रावाज स होचाच जनको चंदेहो याशवलय किमर्थमनागे. पमूनिधन्नमन्तानित्युभयगेर रामादिति होवाच यत्ते कश्चिदरवीतरछ गवामेति ॥१॥ अनवोन्मउदद कः शोल्यायन. प्राणो ग्रीति यथा मातृमान्पितमाना- धंदेह जनम हा प्रा या । पर यानमय भी पा गया । जना वंदेह बोला "ह मानवाय, प्राय हो । पमो क लिय या किमो मूक्ष्म विचार के लिय?" उरान उसर दिया. 'हे राबाट, दानी कलिय" । "मश्या ! पिसी में तुमको जो कुछ मिगापा हो यह हम मुनें" ॥१॥ "उपायन ने मुझ सिखाया है कि प्राण हो ब्रह्म है"। " एक माता वाले, पिता वाले प्रोर प्राचार्य वाले (अर्थात् गुरक्षित) पुरुष को मियाना पाहिये, पापही पोस्वायन न सिसाया । प्राय हो ब्रह्म है । जिसके प्राण नही -
१६२२
माध्यान्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का० १४. ६.१०.२-२
चार्यवान् यात्तथा तच्छोल्वायनोऽवचीत्प्राणो वं ब्रह्मत्यप्राणतो हि कि स्यादि-
त्यबवीत्तु ते तस्यायतन प्रतिष्ठा न मेनवोदित्येकपाद्वाऽएनत्मम्रामिति ॥२॥
स वै नो बहि याज्ञवल्क्य । प्राणएवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियमित्येनदुपा-
सोत का प्रियता याज्ञवल्क्य प्रारणऽएव सम्राडिति होवाच प्राणस्य वे सम्राट्का.
मायायाज्य याजयत्यप्रतिगृह्यस्य प्रतिगलात्यपि तत्र वशडका भवति या दिरामेति
प्राणस्यैव सम्राट्कामाय पाणो वै सम्राट्परम ब्रह्म नेन प्राणो जहाति सर्वाप्येनं
भूतान्यभिक्षरन्ति ॥३॥
देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुगस्ते हस्त्यृपभ राहस्र ददा-
मोति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य
हरेतेति कएव ते किमब्रवीदिति ।।४||
अब्रवीन्मे जित्या शैलिनः । वाग्य ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवा-
न्न यात्तथा तच्छेलिनोऽब्रवीद्वाग्वं ब्रह्मेत्यवदतो हि कि स्यादवचीत्त ते तस्या-
यतन प्रतिष्ठान मेऽब्रवीदित्येकपाद्वाऽएतत्सम्माडिति ।।५।।
उस का क्या हो सकता है। इसका पायतन और इसकी प्रतिष्ठा भी तो सिसायी
होगी।
"उसने तो नही सिखाया कि ब्रह्म एकपात् है" ॥२॥
"अच्छा याज्ञवल्क्य | इसको व्याख्या करो"।
"शारण ही आयतन है, प्राकाश प्रतिष्ठा है। प्रिय करके इसी की उपासना
करो"।
"हे याज्ञवल्क्य प्रियता क्या है ?"
"हे सम्राट्, प्राण ही प्रिय है । हे सम्राट्, प्राण को ही कामना रो न चाहने योग्य
की चाह होती है, न लेने योग्न को लेता है, जिघर जाता है प्राण के हो लिये बध
(मृत्यू) से डरता है । हे गजन्, यह सब प्राण के हो लिये है। प्राण ही परम ब्रहा है।
जो इस रहस्य को समझकर प्राण की उपासना करता है उसरो प्राण नहीं छोड़ला, सब
प्राणी उसके पास पाते हैं । और वह देव होकर देवो को प्राप्त होता है" ॥३॥
जनक वैदेन बोला, "मैं तुमको बार हाथी के समान गायें देता हूँ"।
याज्ञवल्क्य ने उत्तर दिया, "भैरे पिता की प्राज्ञा है कि जहाँ शिक्षा न दो वहाँ
से कुछ मत लो" । जनक ने पूछा, "और किसने तुमको क्या सिसाया ?" ||
"दौली जिया ने हमको सिसाया है कि वाक हो ब्रह्म है" ।
"नी ने तुमको नही सिखाया है जो एक मां वाले, बाप वाले और प्राचार्य-
याले (मुशिक्षित) पुरुष को सिखाना नाहिये था । वाक् ही ब्रहा है । जो बोल नहीं सकता
उससे क्या लाभ ? इसका प्रापतन और प्रतिष्ठा भी तो सिखाई होगी"।
"हं सम्राट मुझे यह तो नही सिखाया कि ब्रह्म एकपात् है" ॥५॥
का० १४.६.१०.१.८ वृहदारण्यकम् १९२३ स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रत्येनदुपासीत का प्रशता याज्ञवल्क्य वागेव सम्राडिति होवाच वाचा वं सनाड्वन्धुः प्रज्ञायत- ऽऋग्वेदो गजुर्वदः सामवेदोऽथरिराऽइतिहासः पुराण विद्याऽउपनिषदः श्लोकाः सूपाण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि वाचव सम्राट प्रजायन्ते वाग्वै समाट् परम ब्रह्म नैनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।।६।। देवो भूत्वा देवानप्येति । य एव विद्वानेतदुपारते हस्स्य पभ सहसन्ददामीति होवाच जनको वैदेह. स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति कएव ते किमनवोदिति ॥७॥ प्रयवोन्मे वकुंवाष्णः । चक्षु वे ब्रह्मति यथा मातृमान्पितमानाचार्गवान्त - यात्तथा तद्वापोऽनवोनक्ष ने ब्रह्मेत्यपश्यतो हि कि७ स्यादववोत्तु ते तस्यायतन प्रतिष्ठा न मेऽनवोदित्येकपाद्वाएतत्सनाडिति ।। स व नो बहि यायलय । चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदु- पासीत का सत्यना याजवत्वय चक्षुरेव ग ग्राडिति होवाच चक्षुपा 4 सम्राट्ाश्य- 0 - . "अच्छा, याज्ञवल्पप । प्याख्या को'। बाक् हो पायतन है, पाक श प्रतिष्ठा है । प्रज्ञा करके इसकी उपसना की। "यजवल्क्य । प्रजा क्या है 'हे सम्राट् वाक् ही प्रज्ञा है । हे सम्राट वाक् से ही बन्चु जाना जाता है। ऋग्वेद यजुर्वेद, सामवेद, अथर्यागिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषद्, शनोक, सूत्र, अनुष्या- स्यान, न्याख्यान, वाक् से हो जाने जाते है । हे सम्राट् वाक् ही परम ब्रह्म है । उसको वाणी नही छोडनी । सब प्राणी उसके पास प्राते है।" देव होकर वह देवो का प्राप्त होता है । जो इस रहस्य को समझता है । जनक वैदेह ने कहा कि मैं तुमको हाथी के समान हजार गाय दूगा। याज्ञवल्क्य बोले कि मेरे पिता को प्राज्ञा है कि जिसको शिक्षा न दो, उससे कुछ न लो। तब जनक बोले, "मोर किसने तुमको क्या शिक्षा दो।" ॥७॥ वार्ण ' ने मुझे बताया, "चक्ष ही ब्रह्म है ।" वार्ण ने तुमको नहीं शिक्षा दी जो एक "माता वाले, गिता वाले पोर याचार्य वाले (सुशिक्षित) पुरुष को देनी चाहिये थी। नक्ष, ही ब्रह्म है । जो देख नही सकता उसका क्या हो सकता है ? क्या तुमको उसका पायतन और प्रतिष्ठा भी बताई है?" 'हं सम्राट्, मुझे तो नही बताया कि यह एकपात् है" ॥८॥ "अच्छा याज्ञवल्क्य, व्याख्या करो।"। "चक्षु हो पायतन है, प्राकारा प्रतिष्ठा है । इस को सत्य करके उपासना करो"। "हे याज्ञवल्क्य, सत्यता क्या है ?" उसने उत्तर दिया, "हे सनाद, चक्ष ही सत्य है। हे सनाद, प्राख से देखते हुये को माध्यन्दिनीये गनपथब्राह्मी का० १४.६.१० ६.१२ न्तमाहुरद्राक्षीनिति सऽग्राहादाक्षमिति तत्सत्य भवति चक्षु सम्राट् परम ब्रह्म नन चक्षजहाति सर्वाप्येन भूतान्यभिक्षरन्ति ॥६॥ देवो भूत्वा देवानप्येति । य एव विद्वानेतदुपास्ते हस्त्वृषभ महसन्ददामीति होवान जनको वैदेह स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मेऽमन्यन नाननुशिष्य हरेतेति कएव ते किमब्रवीदिति ॥१०॥ अनवीन्मे गर्दभीषिपोवो भारद्वाजः । थोत्र वै ब्रोति यथा मातृमाणित- मानाचार्यवान्बू यात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मत्यशृण्वतो हि कि स्यादित्यप्रवीत्तु ते तस्यायतन प्रतिष्ठान मेऽनवोदित्येकपाद्वाएतत्सम्राडिति ॥११॥ सवै नो हि याज्ञवल्क्य । श्रोत्रमेवायतनमाकाश. प्रतिष्ठाऽनन्तऽइत्येनदु- पासोत काऽनन्तता याज्ञवल्क्य दिशाएव सम्राडिति होवाच तस्माद्वै सम्रा- या का च दिश गच्छति नेवास्याऽअन्त गच्छत्यनन्ता हि दिशः श्रोत्र हि दिशः श्रोत्र व सम्राट् परम ब्रह्म नैन श्रोन जहाति सर्वाण्येन भूतान्यभिक्षरन्ति ॥१२॥ देवा भूत्वा देवानप्येति । यऽएवं द्विानेतदुपास्ते हस्त्यूपभ सहस्रन्ददा- मोति होवाच जनको वैदेह. स होवाच याज्ञवल्क्य. पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरे- ही रहते हैं कि तूने देखा । जो वह कहता है कि हा देखा है वहीं सत्य है । हे समाट, पक्ष ही परम ब्रह्म है । उसको चक्ष नही छोडता और सब प्राणी उसको प्राप्त होते हैं ।।। और वह देव होकर देवो को प्राप्त होता है, जो इस रहस्य को समझकर इसकी उपासना करता है।" जनक ने कहा, "हे यामबलय में तुमको हाथी के तुल्य हमार गाय दूगा"। याज्ञवलप बोले, “महाराज | मेरे बाप को माना है कि जिसको शिक्षा न दो उससे दान नमा" ||१011 "गर्दभीविपीत भारद्वाज ने मुझे बताया कि श्रोत ही ब्रह्म है"। "भारद्वाज ने तुमको यही शिक्षा दी जो एक माता वाले, पिता वाले पोर पाचार्य बाने (मुशिक्षित) पुरुष को देनी चाहिये थी। थोत्र ही ब्रह्म है, जी सुन नहीं सकता, उसका क्या फल है । परन्तु क्या तुमको उसके प्रायवन योर प्रतिष्ठा को भी बताया " "हे सम्राट्, मुझे नही बताया कि यह एकपात है?" ॥११॥ "पाशवल्क्य । इसको व्याख्या करो" । "श्रोत्र ही प्रायतन है। माकाश प्रतिष्ठा । अनन्त परके इसकी उपासना करो।" "हे याज्ञवल्क्य, अनन्तता क्या है ?" "हे सम्राट् शिक्षा हो अनन्त है, इसीलिये हे सम्राट्, जिस दिशा में चले जापो, उस दिशा का पन्त नहीं मिलता, दिशा मनन्त है । श्रोत्र दिया है. श्रोत्र ही परम ब्रह्म है। है सम्राट्, उसको योय नहीं छोडता और सब प्रारमी उसको प्राप्त होते है ॥१२|| पोर वह देव होकर, देवो को पाता है, जो इस रहस्य को समझकर उसकी उपा- सना करता है।" जनक ने कहा, "हे याजवलय, में तुम को हाथी के तुल्य हतार गायें - .
, को. १४.६.१०.१३-१६ बृहदारण्यरम तेति कऽएव ते किमनवीदिति ॥१३॥ अब्रवीन्मे सत्यकामो जावालः । मनो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचा- र्ययान्त्र यात्तथा तत्सत्यकामोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किस्यादित्ययवोत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठा न मेऽनवीदित्येकपाद्वाऽएतत्सम्राडिति ।।१४|| स वै नोबू हि याज्ञवल्क्य । मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठाऽनन्दऽइत्येन्दुपा- सीत काऽऽनन्दता याज्ञवल्क्य मनऽएव सम्राडिति होवाच मनसा व समाट् स्त्रिय- मभियति तस्या प्रतिरूप: पुत्रो जायते सऽग्रानन्दो मनो वै सम्राट् परम ब्रह्म नैन मनो जहाति मर्याप्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ॥१५॥ देवो भूत्वा देवानन्येति । य एव विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यूपम सहस्रन्ददामोति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य होतेति कएव ते किमब्रवीदिति ॥१६॥ अथवीन्मे विदग्धः शाकल्यः । हृदय वै ब्रह्मति यथा मातृमान्पितमाना- चार्यवान्द्र यात्तथा तच्छापल्लोऽब्रवोद्ध दर व ब्रह्म त्यहृदय हि कि७ स्यादित्यब्रवीत्तु याज्ञवल्क्य बोले, "महाराज, मेरे पिता जी की पाशा है कि जब तक शिक्षा न दो किसी से दान न लो' ॥१३॥ "जाबाल सत्य काम ने मुभको सिखाया, कि मन ही ब्रह्म है"। "सत्य काम ने तुमको वही बताया जो एक माता वाले, पिता पाले मौर माचार्य वाले (सुशिक्षित) पुरुप को सिखाना चाहिये था। मन ही ब्रह्म है । जो सोच नहीं सकता उसका क्या फल ! परन्तु क्या तुम को उसका प्रायतन और प्रतिष्ठा भी सिखाई"। "ऐसा तो नहीं सिखाया । परन्तु हे सम्राट्, यह तो एकपात् ही है" ॥१४॥ "हे याज्ञवल्क्य इसकी व्याख्या करो" "हे सभ्राट् मन ही मायतन है । प्राकाश प्रतिष्ठा है। मानन्द करके इसी की उपा- सना करो" । 'हे याज्ञवल्क्य, मानन्दता क्या है?' "है सम्राट्, मन ही मानन्दता है । हे सम्राट्, मन से ही स्त्री से व्यवहार करता है । पौर उसमे उसी का प्रतिरूप पुत्र उत्पन्न हाता है । यही प्रानन्द है । हे सम्राट्, मन ही परम ब्रह्म है । उसको मन नहीं छोडता । उसके पास सब प्राणो माते है ॥१५॥ वह देव होकर देवो को प्राप्त होता है, जो इस रहस्य को जानकर इस की उपा- सना करता है" । जनक बोले, "हं याज्ञवल्क्य ! मैं तुमको हाथो के तुल्य हजार गायें दू गा"। याज्ञवल्क्य ने उत्तर दिया, "हे राजन मेरे बाप का मादेश है कि जब तक किसी को शिक्षा न दो किसी का दान मत ग्रहण कर।" ॥१६॥ मुझको विदग्ध शाक्त्य ने शिक्षा दो कि हृदय ही ब्रह्म है"। "साकल्य ने तुमको दही शिक्षा दी जो एक माता वाला, पिता वाला और आचार्य वाला पुरुष दे सकता था । हृदय हो ब्रह्म है । जिसर हृदय नहीं उसका क्या हो सकता है ? परन्तु क्या तुमको इसका पायतन और प्रतिष्ठा भी बताई"।
५ माम्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. १४.१.१०.१५-१६ ते तस्यायतन प्रतिष्ठा न मेऽब्रवोदित्येकपाद्वाएतत्सनाडिति ॥१७॥ रा वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । हृदय मेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्ये- नदुपासीत का स्थितिता याज्ञवल्क्य हृदयमेव समाडिति होवाच हृदय वै समाद रावेषां भूताना प्रतिष्ठा हृदयेन हि सर्वाणि भूतानि प्रतितिष्ठन्ति हृदय वै समाद परम ब्रह्म नैन हृदय जहाति सर्वाण्येन भूतान्यभिक्षरन्ति ।।१।। 'देवो भूत्वा देवानध्येति । य एव विद्वामेतदुपास्ते हस्पमा सहस्र ददा- मोति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ।।१९।। ब्राह्मणम् ।। [६.१०] । "हे सम्राट्, यह तो नहीं बताया। यह एकपात् ही है" ॥१५ । "हे याज्ञवल्क्य, उसको समझानो"। "हृदय हो पायतन है प्राकाश ही प्रतिष्ठा है। स्थिति करके इसकी उपासना करो" "स्थिति क्या है याज्ञवल्क्य " "हे सम्राट्, हृदय हो । हृदय हो सब भूतो को प्रतिष्ठा है । हृदय से ही सब भूत प्रतिष्ठा को पाते है । हे सम्राट्, हृदय ही परमब्रह्म है । उसको हृदय नहीं छोडता पौर सब प्राणी उसको प्राप्त होते हैं ॥१८॥ वह देव होकर देवो को प्राप्त होता है, जो इस रहस्य को समझकर उसकी उपा- राना करता है" | जनक वैदेह बोले, "मैं तुमको हाथी के तुल्य सो गायें दूंगा" । याश- वल्ल ने उत्तर दिया, 'राजन मेरे पिता का प्रादेश है कि जब तक किसी को शिक्षा न दो उसका दान मत लो" ॥१६॥ (२) यज्ञ सम्बन्धी सारांश जनक पानवलय सवाद उपदेश तथा भामा सम्बन्धी टिप्पणियां कुछ विशेष नहीं।
जनक-याज्ञवल्क्यसंवाद' (३)
अध्याय ६-~ब्राह्मण ११
अथ ह जन को चैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच । नमस्ते याज्ञवल्यानु मा शा-
धोति स होवाच यथा वे समापमहान्तमध्वानमेष्यन्रथ या नाच वा समाददीवमे-
वताभिरुपनिपद्भिः समाहितात्माऽस्येव वृन्दारकऽग्रादयः सन्नधीतवेदनउक्तोपनि-
पत्कऽइतो विमुच्यमानः क्र गमिष्यसीति नाहं तद्भगवन्वेद या गमिप्यामीत्यथ
में तेऽहं तद्वक्ष्यामि या गमिष्यसीति ब्रवोतु भगवानिति ॥१॥
स होवाच । इन्धो वै नामंप योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुपस्त वाऽएतमिन्ध
सन्तमिन्द्रऽस्त्याचक्षते परोऽक्षेणेव परोक्षप्रिया-इव हि देवाः प्रत्यक्षतिपः ।।२॥
अर्थततामेऽक्षणि पुरुषरूपम् । एपाऽस्य पत्नी विराट् तयोरेप सस्तावो
याएपोऽन्तह दयऽग्राकाशोऽथनयोरेतदन्न यऽएपोऽन्तर्ह दये लोहितपिण्डोऽर्थनयोरे-
तत्प्रावरण यदेतदन्तहृदये जालकामवार्थनयोरेपो सृतिः सती सचरणी येषा
हृदयादूर्वा नाड्योच्चरति ॥३॥
जनक वैदेह सिंहासन से उतर कर बोले, "नमस्ते याज्ञवल्क्य । मुझे शिक्षा
दीजिये।" उसने पहा, "हे सम्राट्, जैसे दूर की याना को चलने वाले रथ यो,नाय का
पाश्रय लेते हैं, उसी प्रकार इन उपनिषदों की सहायता से तेरा मन युक्त है । इससे तू
धनात य पोर यशस्वी है । वेद का पढ़ा हुमा और उपनिपत् का समझा हुमा है । इस
शरीर को छोडकर यहाँ जायगा"
"भगवन् मैं यह तो नहीं जानता कि कहा जाऊ गा" । "मन्द्रा मैं तुमको बताता
तुम कहा जामोगे।
"अच्छा भगवन् बताइये" ||१||
उसने कहा, "इन्ध नाम है उसका जो दाहिनी माख मे पुष्प है। इसो इन्ध को
को इन्द्र करते हैं। परोक्षरूप से। क्योकि देव परोक्ष-प्रिय होते पौर प्रत्यक्ष से इनको
देप होता है ॥२॥
पौर जो बाई प्राख मे इस पुरुष का रूप है वह उसकी पत्नी 'विराट' है । इन
दोनो का योग हृदय के भीतर का स्थान है। जो हृदय के भीतर माल [43 है यह इन
दोनो का मन्न है । हृदय के भीतर जो जात है वह इन दोनो का पाश्रय स्थान है। हृदय
से जो ऊपर को नाडी चढ़ती है वह इनके चलने का मार्ग है । केशो के हजार टुकडे करने
से जैसे बाक हो जाय, ऐमी ही पतली नाडिया जिनका हित' कहते हैं, हृदय के भीतर
स्थित हैं, इन्ही मे होकर वह अन्न चलता है । अर्थात् माहार इससे भी मूक्ष्म है । मात्मा
इस शरीर से पुष्टि पाता है ॥३॥
१६२८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का० १४.६.११.४-५
ता वाऽअस्यैता हिता नाम नाड्यो यया केशः सहस्रधा भिन्न एताभिर्वा.
एतमास्रवदास्रवति तस्मादेप प्रविविक्ताहारतर-इव भवत्यस्माच्छारीरा-
दात्मन ॥४॥
तस्य वाऽएतस्य पुरुपस्य । प्राची दिक्वाञ्चः प्रारणा दक्षिणा दिग्दक्षिणा:
प्राणा प्रतीची दिक्प्रत्यञ्जः प्रासाउदीची दिगुदञ्च प्राणा; दिगू .
प्राणाऽग्रवाची दिगवाञ्चः प्राणा सर्वा दिश. सर्व प्राणा ॥५॥
सएप नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यतेऽशीयों न हि शोयतेऽसङ्गो-
ऽसितो न सज्यते न व्यथतेऽभय वै जनक प्राप्तोऽसीति होवान याज्ञवल्क्य. स
होवाच जनको वैदेहो नमस्ते याज्ञवल्क्यामय वा गच्छताद्यो नो भगवन्नभय
वेदयसऽइमे विदेहाऽप्रयमहमस्मीति ॥६।।
ब्राह्मणम् ।। ६ ।। [६ ११] पञ्चमः प्रपाठक. ॥ कण्डिकासख्या १०७ ।।
इति पाठोऽध्याय समाप्त [१७] ।
इम पुरुप के पूर्व दिशा में पूर्व प्राण हैं मोर दक्षिण दिशा में दक्षिण, पश्चिम
की दिशा में पश्चिमी प्राण हैं और उत्तर की दिशा में उत्तरी प्राण, ऊपर की दिशा में
ऊपर के प्राण और नीचे की दिशा में नीचे के प्राण । मब दिशायो के सब प्राण हैं ॥४॥
यह प्रारमा न ऐसा है न वैसा है । वह मगा है पर्थात् पकडा नहीं जा सकता,
अशीय है पर्थात् फाडा नहीं जा सकता, असग पोर प्रसित है अर्थात किसी से बधा नहीं
है । उसे कोई व्यथा नही होती । वह प्रभय है । हे जनक, तुमने उस मात्मा को प्राप्त
कर लिया है"। ऐमा याज्ञवल्क्य ने कहा । इस पर जनक, वंदेह बोला, " है याज्ञवल्क्य ।
मापने जिस अभय प्रात्मा का मुझको उपदेश किया है, उसको पापको भी प्राप्ति हो।
यह विदेह देश और मैं ये सर प्रापके हुये" ॥५॥
ज्योतिःपुरुषविचारः अध्याय ७-ब्राह्मण १ . जनक ह वैदेह याज्ञवल्क्यो जगाम । स मेने न वदिष्यऽइत्यथ है यज्जन- कश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रं समुदतुस्तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वर ददौ स ह कामप्रश्नमेव वन्ने त हास्मै ददौ तह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ।।।। यात यल्क्य किज्योतिरय पुरुषऽइति । प्रादित्यज्योति. समाडिति होवाचा- दित्येनंवाय ज्योतिपाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्यतीत्येवमेवेतद्याज्ञवल्क्य ॥२॥ अस्तमितऽप्रादित्ये याज्ञवल्क्य । किंज्योतिरेवाय पुरुषऽइति चन्द्रज्योति. समाडिति होवाच चन्द्र गवाय ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कम कुरुते विपर्यतीत्येव- मेर्वतद्याज्ञवल्क्य ॥३॥ अस्तमितऽमादित्ये याज्ञवल्क्य । चन्द्रमस्य स्तमिते कि ज्योतिरेवाय पुरुष- ऽइत्यग्निज्योतिः समाडिति होवाचाग्निर्नवाय ज्योतिपाऽऽस्ते पल्ययते कम वु रुने याज्ञवल्क्य जनक वैदेह के पारा गया और विचार किया कि मैं नहीं बोलू मा । इससे पूर्व यह घटना हो चुकी थी कि जनक वैदेह और याज्ञवल्क्य दोनो न अग्निहोत्र के विषय मे वार्तालाप किया था पोर याज्ञवल्क्य ने जनक को एक पर दिया था कि जो चाहो लो । उसने कहा कि जब मरी इच्छा होगो पूछ लगा । उसने इस प्रार्थना को स्वीकार कर लिया । सम्राट् ने पहले उससे प्रश्न किया - ॥१॥ 'यह पुराप किप्त ज्योति वाला है ' हे याज्ञवल्क्य' । उसने उत्तर दिया, "हे सम्राट आदित्य ज्णेति वाला । मादित्य ज्योति के सहारे ही यह बैठना है, चलता है, काम करता है पोर पर लौट माता है।" "हो याज्ञवल्क्य, ठीक है" ॥२॥ "हे याशवल्क्य, सूर्य के छिप जाने पर इस पुरुष मे किसको ज्योति रहती है उसने उत्तर दिया, "है सम्राट्, चन्द्र की ज्योति । यह नौद को ज्योति स ही बैठता है, पलाता फिरता है और लोट पाता है"। "हो याज्ञवल्क्य, ऐसा ही है" ॥३॥ जनक ने पूछा, "हे या बस्य, गय मूर्य मोर चाँद दोनो मस्त हो जाय तो इस 'पुरुष की कौन सी ज्योति हैं।" "हे सम्राट्, पग्नि ज्योति । प्रग्नि को ज्योति से हो वह बैठता है, चलता है मोर सौट पाता है"। १६२६ . - माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मसे का० १४.७.१.४-६ विपत त्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ।।४॥ अस्तमितऽप्रादित्ये राज्ञवल्क्य । चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नी किंज्योतिरे- वाय पुम्पइति वाग्ज्योतिः समाडिति होवाच वाचवाय ज्योतिषाऽऽस्तै पत्ययते कम कुरुते विपर्यनीति तस्माद्वै समाइपि यन स्वः पाणिन विनियितेऽथ यत्र वागुच्च. रत्युपेव तत्र न्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥॥॥ अस्तमितऽआदित्ये याज्ञवल्क्य । चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेग्नौ शान्तायां वाचि कि ज्योतिरेवाय पुरुषऽइत्यात्मज्योतिः समाडिति होवाचात्मनेवायं ज्योति- पाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्यतीति ॥६॥ शतम् ७५०० ॥ कतमऽग्रात्मेति । योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्रारणेपु हृद्यन्तर्योतिः रा समानः सग्नुभो लोको सचरति ध्यायतीव लेलायतीव सधीः स्वप्नो भूत्वेमं लोकमति- कामति ॥७॥ स वाऽप्रय पुरुषो जायमानः । शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः सप सज्यते सऽवत्काममियमाण. पाप्मनो विजहाति मृत्यो रूपाणि || तस्य वाऽएतस्य पुरुस्प । द्वेऽएव स्थाने भवताइदं च परलोकस्थान च संध्य । "हो याशवल्लय, ऐसा ही है" ॥४॥ "हे याज्ञवल्लय, सूर्य, चांद पोर मग्नि के मस्त जाने पर इस पुरुष की कौन सी ज्योति है ?" उसने कहा, 'हे सम्राट, वाक् । वाक से ही वह बैठता, चलता और लौट भाता है। है सम्राट्, जब पपना हाथ भी नहीं दोखता, उस समय जिपर से पावाज पाती है उपर का ही चलता है"। "हा याज्ञवल्क्य, ऐसा ही है" ॥५॥ "हे याज्ञवलय, सूर्य पोर चौद के छिप जाने और पग्नि तथा वाणी के शान्त हो जाने पर इस पुरुष मे कौन सी ज्योति रहती है। "हे सम्राट्, पात्मज्योति । प्रात्मा की ज्योति के महारे ही बैठता, चलता और फिरता है॥ "वह प्रात्मा कौन सा है?" "बो यह विज्ञानमय पुरुष है, प्राणो मे है । हृदय की ज्योति है । वह समान भाव मे दीनो लोगों में चलता है । वह सोरता मा है पौर चलता सा है । वह स्वप्न द्वारा ससार से पनिश्पण करता है | म्ही पुरुष सान इकर शरीर में वापर पापो के सम्र में माता है और यहाँ से उठकर परन के परमात मृत्यु रुप पापो से छूट जाता है ।।८।। दम पुरुष के दो स्थान है। यह लोक और परलोर । तीमरा यीच का स्वप्न.
का० १४.७.१.६११ वृहदारण्यकम् तृतीय स्वप्नस्थानं तस्मिन्संध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोक- स्थानं च | अथ ययाऽऽक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति । तमाक्रममाकम्योभयान्पाप्मन- उप्रानन्दांश्च पश्यति स यत्रायं प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वय निर्माय स्वेन भासा स्पेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्रायं पुरपः स्वयं ज्योति भवति ॥१०॥ न तत्र रथा न रथयोगा न पन्यानो भवन्ति ।अथ रयान्रथयोगान्पयः सृजते न तत्रानन्दा मुदः प्रगुदो भवन्स्यथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते न तत्र वेशान्ताः सचन्त्यः पुष्करिण्यो भवन्त्यथ वेशान्ताः सवन्ती: पुष्करिणीः सृजते स हि कर्ता ॥११॥ तदप्येत श्लोकाः । स्वप्नेन शारीरमभिग्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशोति । स्थान है । इसी बीच के स्थान में स्थित होकर वह दोनो स्थानों को देखता है । इस लोक को भी और परलोक को भी॥ यह परलोक स्थान को प्रामाः जाता है। पौर जिस समय इन क्रमो का पार करता है, उस समय पापी ग्रोर प्रानन्दो' दोनो को देखता है । जब वह सोता है तो इस खोक की सब मायाप्रो (तन्मात्राम्रो) को हटोकर स्वयं नष्ट करके स्वय निर्माण करके अपनी ही क्रान्ति तथा अपनी ही ज्योति में सोता है । इस दशा मे पुरुष स्यज्योति हो जाता है ।॥१०॥ इस अवस्था में रथ, घोडे, मागं कुछ भी नहीं होते, परन्तु वह रथी, पोडी पोर मागी को बताता है। पानन्द मोद प्रमोद को सामग्री नहीं होती, परन्तु वह स्वयं पानन्द, मोद और प्रमोद को बनाता है । वहां तालाब, नदिया या झीले भी नही होती, परन्तु वह वालाव, नदियो मोर झीलों को बनाता है । वही इन सब का कर्ता प्रति बनाने वाला होता है। नोट-जागृत अवस्था में संसार की सभी चीजो से सम्पर्क होता है । स्वप्न अब- स्था बीच की है। उसमें चौको सम्पर्क तो छूट जाता है परन्तु प्रास्मा स्वयं पुराने संस्कारों की सहायता से अपना एक पोर ससार रच लेता है ॥११॥ इसी विषय के ये श्लोक भी हैं जब स्वप्न अवस्था में माता है तो शारीरिक पेप्टायो को त्याग देता है। स्वयं सोता नहीं। परन्तु स्वप्न सम्बन्धी वासनामों को देखता है अर्थात् उनका अनुभव करता है । और उन वासना स्पो बीज शक्तियो (शुक्र) को लाकर फिर इस स्थान को लोटता है। यह पुरुष ज्योतिर्मय और एक हस अर्थात् प्रवेला विचरता है। नोट-हंस हन् पातु से निकला हैं। (हन हिंसागत्योः) हन् के दो मथं है हिंसा तथा गति । 'हस' मे हन् का अर्थ गति है। अकेला विचरे सो हंस। प्रात्मा को यहाँ :- । .
१९३२ माध्यन्दिनीये शातपथब्राह्मणे का० १४.७.१.१२.१६ शुक्रमादाय पुनरति स्थान हिरण्मयः पारुप एकह सः ।।१२।। प्राणेन रक्षन्नपरं कुलायं वहिबुलायादमृतश्चरित्वा । सऽईयतेऽअमृतो यत्रकाम हिरण्मयः पौरुषऽएक सः ॥१३॥ स्वप्नान्तऽउच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते वहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवाऽपि भयानि पश्यन् ॥१४॥ पाराममस्य पश्यन्ति । न तं कश्चन पश्यतीति तं नायत वोधयेदित्याहुदु- भिपज्य हास्मै भवति यमेप न प्रतिपद्यते ॥१५॥ अथो खल्याहुः । जागरितदेशऽएवास्यैप सानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इत्यत्रायं पुरुपः स्वय जोतिर्भवतीत्येवमेवैतद्यज्ञवल्क्य सोऽह भगवते सहस्र ददाभ्यतऽऊध्वं विमोक्षायेव व होति ।।१६।। स वाऽएपएतस्मिन्स्वप्नान्ते । रत्वा चरित्या दृष्ट्वैव पुण्य च पाप च पुनः प्रतिन्याय प्रतियोन्याद्रवति युद्धान्तायव स यदव किंतित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भव- हस इसलिये कहा कि स्वप्न अवस्था मे वह शारीरिक पेप्टाभी को सर्वथा छोड़कर सत्य अपनी बीज शक्ति से स्वप्न-मबन्धी चेप्टानों को करता है। जैसे रथ नहीं हैं फिर भी कल्पनामय रथ बनाता है इत्यादि ।।१२।। यह अमृत-पास्मा प्राण-शक्ति को महायता से तो शरीर रूपी घोसले की रक्षा करता रहता है । परन्तु स्वयं शारीरिक जगत को बाहर विचरता है अर्थात् मानसिक या काल्पनिक जगत् बनाता है। यह ज्योतिर्मय एहस तथा भमर पुरुष अपनी इच्छा के मनुमूल विचरता है । अर्थात् जो मोद-प्रमोद चाहता है, उनकी कल्पना कर लेता है ।।१३।। स्पन-अवस्था में डोपाडोल होकर बहुत से रूप बनाता है । कभी स्त्रियों के साथ प्रानन्द करता है कभी भयानक प्रस्तुमो को देखता है ॥१४॥ लोग उसके मोद-प्रमोद को तो देखते हैं। परन्तु कोई उसको नहीं देखता। कहावत भी है कि उस व्यापक का ज्ञान नहीं होता। जिसको इसका मान नहीं होता, उसके लिये यह एक वठिन समस्या अर्थात् दुर्भाग्य की बात है ॥१५|| कुछ लोग ऐसा कहते है कि स्वप्न अवस्था जाग्रत अवस्था दी है, क्योकि जिन घोडो का जागत मे देखता है उन्ही को स्वप्न में । परन्तु यहाँ तो यह पुरुष अपनी ही ज्योति वाला होता है, अर्थात वह मारीरिक जगत् का भायय नही लेता। जरक ने कहा, "ठीक है याज्ञवलय ! मैं हजार गाय प्रापको भेंट करता है। अब इससे आगे मोक्ष के पिये उपदेश कोरिय" ॥१६॥ (यानवल्य बोले) वही पुरुष इस स्थान के अन्त मे पुण्य प्रौर पाप दोनो में रमकर, विचरकर मौर उनको देखकर फिर जागव भवस्या का उल्टा लौटता है (होश .
का० १४.७.१.६११ पदारण्यकम तृतीय स्वप्नस्थान तस्मिन्सध्ये स्याने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीर च परलोक- स्थान न । अथ यथाऽक्रमोऽय परलोकस्थाने भवति । तमाक्रममाझायोभयान्पाप्मन- ऽपानन्दाश्च पश्यति स ययायं प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सवितो मात्रामपादाय स्वय विह्त्य स्वय निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिपा प्रस्थापित्यत्राय पुरुष स्वय ज्योतिर्भवति ॥१०॥ न तय रथा न रथयोगान पन्यानो भवन्ति ।अथ रपारयोगात्ययः राजने न तयानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्यथानन्दानमुदः प्रमुदः सजते न वम वैशान्ताः सवन्त्यः पुष्करिण्यो भवन्त्यथ वेशान्ताः स्रवन्तीः पुष्करिणीः सजते स हि कर्ता ॥११|| तदप्येते श्लोकाः । स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यागुप्त. सुप्तानभिचारसीति । स्थान है। इसी बीच के स्थान में स्थित होर वह दोनों स्थानों को पता है । इस लोर को भी मार परलोक को नी ।। वह परलोक स्थान को प्रमशः जाता है। गौर जिस रामरदनमा को पार परता है, उस समय गापी पौर प्रानन्दो' दोनो को देगता है । जब पर मोता है तो इस लोकी सब मानो (तन्मायामो) का होकर सय नष्ट कर पय निर्माण कर अपनी ही मान्ति तथा अपनी हो ज्योति से सोरा है । इस दशा म पुरुप पन्या हा जाता है ॥१०॥ इस अवस्था मे रथ, पोडे, मागं कुछ भी नहीं होत, परन्तु वह रखा, पोहा मोर मागों को बनाता है । मानन्द मोद प्रभोद को सामपी भी नही होती. परन्तु यह स्पर पानन्द मोव और प्रमोद का बनाता है। रही तालाब, नदियां या मीन भी नही होती, परन्तु वह तालाब, नदियो और झोनों को बनाता है। वही इन पर का रत्न प्रांत बनाने वाला होता है। नोट-जागृत अवस्था में ससार की सभी पोजा से सम्पर होता है । सप्न - स्था बीच की है। उसम चीजो से सम्पर्क तो छूट जाता है परन्तु मारमा पुगन सकारो की सहायता से अपना एक और ससार रच लेता है ॥११॥ सो विषय । लोक भी हैं :- जब स्वप्न प्रयस्था मे माना है तो पारीरिक चेप्टाम्रो पो त्याग देता है। स्वय सोता नही । परन्तु स्वप्न सम्बन्धी वासनामों को देयता हे पर्यात उनका पनुभव करता है। मोर उन वासना रूपी बीज शक्तियो (गुक) यो साकर फिर इस स्थान को लोटता है। यह पुरुष ज्योतिर्मय मोर एक इस पद प्रोला विपरता है। नोट- हम न पातु से निकला हैं। (हन हिवागत्योः) हा यो पर्व है हिमा सधा गति । 'हम' मे हन् का अर्थ गति है। प्रकला बिसरे मो हम। भास्मा को यह ।
मानन्दिनी पाहाणे रा०१४... १.३१.१७ सलिलइएको द्रष्टाद्धतो भवति । एष जगलोकः समाउिति हैन मुरापास्य परमा सम्पदेपोऽम्य परमो लोकाएषोऽस्य परमानन्दाएतस्यैवानन्दस्वान्यानि भूनानि मायामुपजोधन्ति ॥३१॥ स यो मनुष्याणा राज्ञः समझो भवति । प्रन्येषामधिपतिः सर्वानुप्यर: माग सम्मन्नतमः ग मनुष्याणा परमऽप्रानन्दः ॥३२॥ अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः । गएफ. पितृ णा जितलोकानामानन्दः मथ ये रात पितृ णां जितलोकानामानन्दाः । सऽएक: कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते ॥३४॥ प्रथ ये गत मं देवानामानन्दाः । सऽएकपाजानदेवानामानन्दो यदन श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहनः ॥३५॥ प्रथ ये गतमाजा नदेवानामानन्दाः । सएको देवलोकऽमानन्दो यश्च थोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ॥३६।। अथ ये शत देवलोकऽपानन्दा: । सभएको गन्धर्वलोकऽयानन्दो यश्च श्रोधि- योऽवृजिनोऽकामदतः ॥३॥ अथ ये शत गन्धव लोकऽमानन्दाः । स एकः प्रजापतिलोकऽग्रानन्दो यश्च यह द्रष्टा निर्मल जल के समान मत हो जाता है। हे सम्राट, यह ब्रह्मलोक है । यही इसकी परम मम्पदा है । यही इसका परम लोक है। यही इसका परम मानन्द है । अन्य प्राणी इस प्रानन्द का एक साटासा या ही भोग सकते हैं ।।३।। मनुप्यो में जा सबसे अधिक वैभव वाला है, दूसरो का अधिपति है और मनुप्पो की सभी कामनामो से पूर्ण है, वही मनुष्यो मे परम मानन्द वाला बहलाता है ॥३२॥ मनुष्यो में जो सौगुने पानन्द हैं, उनके वरावर लोको को जीतने वाले पितरो का एक प्रानन्द है ।।३३॥ लोको को जीतने वाले पितगे के जो सोमुने प्रानन्द हैं, उनके बराबर कर्मठ देवो का एक प्रानन्द है । जो कर्म द्वारा देवस्य को प्राप्त होत है ॥३४॥ जो कर्मठ देवो का सो मुना प्रानन्द है उसके बरावर ज्ञानी देवो का एक प्रानन्द है, उनका जो ज्ञान शील, पाप रहित और कामना रहित है ॥३५॥ जो ज्ञानशील देवो का सौ गुना मानन्द है, उसके बगवर देवलोक वालो का एक मानन्द है उसका जो ज्ञानशील वेदज्ञ और कामना-सून्य है ॥३६।। जो देवलाक वालो का सौगुना प्रानन्द है उसके बराबर गन्धर्व लोक वालो का एक मानद है उसका जो ज्ञानशील, वेदज्ञ और कामना-शून्य है ॥३७ जो गन्धर्व लोक वालो का सो गना प्रानन्द है उसके बधदर प्रजापति लोक वासो
का०१४ ७.१ ३.४३
गृहदारण्यकम्
१६३७
थोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत. ॥३६।।
अथ ये शत प्रजापतिलोकऽग्रानन्दा । सऽएको ब्रह्मलोकऽपानन्दो यश्व
श्रोगियोऽवृजिनोऽकामहतऽएप ग्रहालोक समाडिति हैनमनुसशासतदमृत साह
भगवते सहर दाम्यतऽऊध्वं विमोक्षायव होति ।।३।।
य दाएपऽएतस्मिन्त्सम्प्रसादे । रत्वा चरित्या दृष्ट्वैव पुण्य च पाप च पुन
प्रतिन्याय प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायव स यदन किंचित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन
भवत्यसङ्गो ह्यय पुरुषऽइत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य मोऽह भगवते सहस्र ददाम्यन-
जध्वं विमोक्षायेव व होति ॥४०॥
मन ह याज्ञवल्क्यो भिया चकार । मेधावी गजा सर्वेभ्यो माऽ तेभ्यऽउद-
रौत्सोदिति स यत्राणिमान न्येलि जरया वोपतपता वाऽरिणमान निगच्छति यथाऽऽन
योदुम्बर वा पिप्पल वा बन्धनात्प्रमुच्येतवमेवाय शारीरऽमामेभ्योऽगेश्य
सम्प्रमुच्य पुन प्रतिन्याय प्रति योन्याद्रवति प्राणायव ॥४१॥
तद्यथाऽन सुसमाहितम् । उत्सर्जद्यायादेवमेवाय शारीरमात्मा माज्ञ.
नात्मनाऽन्वारूढऽउत्सर्जद्याति ॥४२॥
तद्यथा राजानमायन्तम् । उग्रा प्रत्येनग सतग्रामण्योऽन्ने पानरापरार्थ
प्रतिकल्पन्तेऽयमायात्ययमागच्छत्तीत्येव हैवविद मवाणि भूनानि प्रतिव रूपन्त-
ऽसद ब्रह्माय तोदमागच्छनीति ॥४३॥
का एक मानन्द है, उनका जो वेद ज्ञानशील और कामना रहित है ॥३८॥
जो प्रगापति लोक वालो का सौ गुना भान है उभा बरावर ब्रह्मनार का एप'
मानन्द जसका जो वक्ष ज्ञानशील और कामना रहित है। 1३६ ।
हे सम्राट्, यही ब्रह्मलोक हे जिसकी मैंने याम्या की । यही अमृत । जनक
बोले, 'हे याज्ञवल्क्य । ठीक है । में हजार गायें प्रापकी भेंट करता है। ग्राप इसस प्राग
उपदेश दीजिय' ॥४०॥
भय तो याज्ञवल्क्य से देर लगा कि यह मधावी राजा मुझ सभी स्थाना से इट।
न दे। उसने कहा, 'जब वह गूक्ष्म अवस्था को प्राप्त होता है, जब वह वृद्धावस्था में
जीर्ण होकर सूक्ष्म अवस्था को प्राप्त होता है, तो जिस प्रकार पाम या उदुम्बर या
पिप्पली बन्धन से छूट जाती है, इसी प्रकार यह शरीरस्थ मात्मा इन मगा से छूटकर
फिर उलटे मार्ग पाए लिये पीछे लौटता है ॥४॥
जस माल से भरी गाडी घसक धसक कर चलती है इसी प्रकार पह शरीरस्थ
मामा प्रशान पात्मा से युक्त होकर घसकता हुपा सा चलता है ।।४२॥
जैसे प्राते हुये राजा को देखकर होणदोषी लोग अथवा स्थवाने या प्रामक
लोग मान पान मादि से स्वागत करते हैं मोर कहते हैं 'देसा, ये आते है" । इसी प्रकार
सब लोग ब्रह्म-शानी के लिये भी कहते है कि देखो' ये पा रहे है इत्यादि ॥४३॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का०१४.७.१.४४ तद्यथा राजान प्रयियासन्तम् ।। उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यऽउपसमाय- न्त्येव हैव विदछ सर्वे नाणाऽउपसमायन्ति यत्रतर्वोच्छ वासो भवति ।।४४|| ब्राह्मणम् ॥ १७ १] ॥ जैसे जाने की इच्छा करने वाले राजा के पास सब तीक्ष्णदोषी लोग अथवा रथ चाल या ग्राम के लोग उसके पास जा सडे होते हैं, इसी प्रकार जिस समय यह प्रात्मा शरीर छाडता है तो मच प्राण उसके पास जा उपस्थित होते हैं ॥४४॥ आत्मनोऽड्गेभ्यः सप्रमोक्षरणस्योपपादनम् अध्याय ७--ब्राह्मण २ स यनाय शारीरमात्मावल्य नीत्य । समोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा- अभिसमायन्ति सहएतास्तेजोभावाः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववकामति ।।१।। स यप चाक्षप पुरुष । पराङ्पर्यावर्ततेऽयारूपशो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकोभवति न जिघतोत्याहुरेकोभवति न रसयतोत्याहुरेकोभवति न बदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकोभवति न मनुतऽइत्याहुरेकी भवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न विज्ञानातीत्याहुः ।।२।। तस्थ हैतस्य । हृदयस्याग्र प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनेपऽमात्मा निष्कामति चक्षप्टो वा मूर्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्झामन्त प्राणोऽनूत्कामति जब यह दारीरस्य मारमा निर्वलता को प्राप्त होकर मूर्धा म पा जाता है तो ये प्रारण उसके पास प्राते हैं । वह प्रारमा इन तेजस्वी प्राणो को सकर हृदय में प्रवेश करता जब माख वाला पुरण (हृदय को) लौट आता है, तो रूप का ज्ञान नहीं होता। कहते हैं कि यह एकाग्र हो गया। इसे दिखाई नहीं पडता । यह एकाग्र हो गया मूघता नहीं । एवाप्र हा गया नखता नहीं । एकाग्र हो गया बानता नहीं; एकाग्र हो गया सुनता रही, एकाग्य हो गया विचारता नहीं, एकात्र हो गया छूता नही, एकाग्र हो गया जानता नही ॥२॥ इस हृदय का द्वार' चमक उठना है। इसी चमकते हुये द्वार से पांच या सिर या मत्य भगो से होकर प्रात्मा निकल जाता है । इसके निकलन पर प्राण निकलता है, का० १४.७.२.३.७ वृहदारण्यम् १६३६ प्राणमनकामन्त सर्व प्राणाऽअनूत्कामन्ति संज्ञानमेवान्ववकामति सएप ज्ञः सविज्ञानो भवति तं विद्यायमणी समन्चारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥३॥ तद्य या तृणजलायुका । तृणस्यान्त गत्यात्मानमुपस हरत्येवमेवाय पुरुप- ऽइद७ शरीरं निहत्याविद्या गायत्वाऽऽत्मानमुपसहरति ॥४॥ तद्यथा पेशस्कारी । पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतर रूप वनुतएवमेवाय पुरुषऽइदU शरीर निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतर रूप तनुते पिश्यं वा गान्धर्व वा ब्राह्मवा प्राजापत्य वा देव वा मानुप वाऽन्येभ्यो वा भूतेभ्यः स वाऽप्रयमात्मा । ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमयश्चक्ष मयः श्रोत्रमय प्राकाशमया वायुम यस्तेजोमयऽप्रामपः पृथिवोमय: क्रोधमयोऽक्रोधमयो हर्षमयोऽपंमयो धर्ममयाऽधर्ममयः सर्वमयस्त द्यदेदमयोऽदोमय इति यथाकारो यथा चारी तथा भवति साधुकारी साधुभवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन बर्मणा भवति पापः पापेनेति ॥६॥ अथो खल्याहुः । काममयऽएयाय पुरुषऽइति स यथाकामो भवति तथा. ऋतुर्भवति यथास्तुभवति तत्कर्म कुरते यत्कर्म कुरते तदभिसम्पद्यत इति ।।७।। फिर सब प्राण निकलते हैं । इसको ज्ञान हो जाता है । जान के साथ यह निकलता है, विद्या, कर्म और पूर्व-प्रज्ञा उसके साथ जाते हैं ।।३।। जैसे जोक तिनके के सिरे पर जाकर (दूसरे तिनके तक जाने के लियं) अपने मंगो को सिकोड लेती है, इसी प्रकार यह पुरुष इस शरीर को मारकर मोर अचेतन करके अपने प्रात्मा को सिकोड लेता है | जसे सुनार सोने के टुकड़े को लकर दूसरा अच्छा और मनोहर रूप बना देता है इसी प्रकार यह प्रात्मा भी इस गरीर को मारकर और मचेतन करके नया अच्छा का धारण करता है, पितर का, गन्धर्व का, ब्राह्मण का या प्रजापति का या देव का या मनुष्य का या किसी अन्य प्राणी का ॥३॥ यहो पात्मा ब्रह्म है. विज्ञानमय, मनोमय, वाङ्मय, प्राणमय, चक्ष मय, थोत्र- मय, प्राकाशमय, वायुमय, तेजोमय, जलमय, पृथिवीमय, मोधी, प्रकोधी, सुसो, दु.खो धर्मी, अधर्मी, । सब भावो बाला, ऐसा, वसा, ।सा करता है या माचरण करता है वमा ही हो जाता है । यच्छा करे तो अच्छा होता है, बुरा करे तो बुरा होता है । पुण्य करने से पुण्य होता है और पाप करने से पापी ॥३॥ इसीलिये कहते हैं कि यह पुरुष कामना वाला है। जैसी इच्छा करता है वैसा ही भान रण करता है, जपा आचरण करता है वैसा ही कर्म करता है, जैसा कम करता है वसी गति को प्राप्त होता है ।।७।।
१६४० माध्यन्दिनीय शतपत्राह्मणे का.१९७२-११ तदेव श्लोको भवति । तदेव सत्तत्सह कर्मगति लिड्ग मनो यत्र निपक्त- मस्य । प्राप्यान्त कर्मणस्वस्य यकि चेह रोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरंत्यस्मै लोकाय कमऽइति न कामयमानोऽथाकामायमानो योऽकामो निष्कामऽयात्मकाम ऽप्राप्तकामो भवति न तस्मात्प्राणाऽउत्क्रामन्त्यश्व समवनीयन्ते ब्रह्म व स. ब्रह्माप्येति ॥८॥ तदेव श्लोको भवति । यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिता । अथ मत्योऽमृतो भवत्यन ब्रह्म समश्नुतऽइति ॥९॥ तद्यथाऽहिनिल्वंयनी। वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत्वमेवेद शरीर शेतेऽथायमनस्थिकोऽशरीर. प्राज्ञऽपात्मा ब्रह्मव लोक एव समाडिति होवाच याज्ञवल्क्य सोऽह भगवते राहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेह. ॥१०॥ तदप्येते श्लोका । अणु पन्था वितर. पुराणो मा स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन घोराऽपियर्या त ब्रह्मविदऽउत्क्रम्य स्वर्ग लोकमितो विमुक्ताः ॥११॥ तस्मिक्लमुत नीलमाहु पिङ्गल हरित लोहित च । एप पन्था ब्रह्मरणा । इस विषय मे लोक भी है कि "वह पुरुष सत् है, परन्तु वह कम के साथ सम्पर्क परक उस लिंग को प्राप्त होता है, जिसमें उसका मन लगा हुआ है । वह जो कुछ कर्म करता है उस कर्म के अन्त को प्राप्त करने के पश्चात् उस कर्म के कारण उस लोक से फिर इस लोक को प्राता है। यह हुई उस पुरुष की दया जो कामना-युक्त है । परन्तु जो निष्काम है वह प्राप्त काम हो जाता है । (अर्थात् उसकी इच्छायें पूरी हो जाती है प्रय बुध शप नही रहता) । इसके प्राण इसको नहीं छोडत । वे उसी क साथ रहत हैं । वह ब्रह्म समान होकर ब्रह्म को प्राप्त हो जाता है । इसी पारय का एक घोर श्लोक है कि जो कुछ कामनायें पुरुष के हृदय में हैं, व सन जब पूरी हो जाती है तो मत्यं अमत्य हो जाता है और उसको ब्रह्म को प्राप्ति हो जाती है ॥६॥ जस सांप को ठठरी मरन पश्चात् बिन म पड़ी रहती है, इसी प्रकार यह शरीर भी पड़ा रहता है । है सम्राट | शरीर नागवान है, प्रात्मा ज्ञान वाला है । यह ब्रह्म है, यह प्रकार है।' याज्ञवल्क्य क इरा उगद्रा को सुनन के चान् जनक चंदेह ने कहा, "महा- राज । मैं एक सहन गायें पाएको भेंट करता हूँ।१०॥ इम पर भी कुछ श्लोक हैं - मुझर! अव वह अदृश्य, विस्तृत और पुराना माग मिल गया है, जिस पर चलकर यहाज धौर साग इस सोच से मुक्त होकर स्वर्ग लाक को प्राप्त होत हैं ॥११॥ उस मार्ग म लाग बताते है कि सफद, नोला, पीला, हरा मोर लान दर भरा है।
का० १४.७.१२१८ बृहदारण्यवम् हानुवितस्तेनैति ब्रह्मवित्तंजसः पुष्यकृच्च ॥१२॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय-इव ते तमो यऽउ सम्भूत्या रताः ॥१३॥ मसुर्या नाम ते लोकाः । मन्धेन तमसाऽऽवृताः तास्ते प्रेत्यापिगच्छन्त्यविद्वा. सोऽवुधा जनाः ॥१४॥ तदेव सन्तस्तदु तद्भवामो न चेदवेदी महतो विनष्टिः । ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपयन्ति ॥१५॥ प्रात्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीर- मनुसंचरेत् ॥१६॥ यस्यानुवित्तः प्रतियुद्धप्रात्माऽस्मिन्स देहे गहने प्रविष्टः । स विश्वकरस हि सवस्य कर्ता तस्य लोकः स लोक एव ।।१७।। यदतमनुपश्यति । प्रात्मानं देवमञ्जसा।ईशान भूतभव्यस्य न तदा विचि- वित्सति ॥१८॥ यस्मिन्पच पञ्चजनालापाकाशश्च प्रतिष्ठित.। तमेव मन्यमात्मानं यह मागं ग्रह से व्याप्त है । इसको नही प्राप्त होता है जो ब्रह्म को जानता, तेजस्वी तथा पुण्यशील है ॥१२॥ जो प्रसम्भूति (अर्थात् नाश ) को चाहते हैं वे पोर मयकार को प्राप्त होते हैं । पौर जो सम्भूति प्रर्थात् लौकिक जन्म के उत्सुवा है, तो उससे भी घोर अन्धकार को प्राप्त होते हैं ॥१॥ जो अविद्वान् पोर प्रयोष लोग हैं, पे मरकर ऐसी अन्धकारमय योनियो को प्राप्त होते हैं जहा प्रकाश का नाम नही है ॥१४॥ उस प्रकार के होते हुये हम वैसे ही बन जाते है। यदि हम इसको नहीं समझते बहुत बड़ी हानि है। जो इय ज्ञान को समझते हैं ये अमर हो जाते हैं । जो ऐसा मान ही रसते वह दु.प पाते हैं १९५११ प्रारमा फो जाने, कि यह पुरुष मैं हूँ । किरा चीज को इच्छा को जाय। किसकी काम के लिये शरीर को चलाया जाय ॥१६॥ इस सदेह-युक्त गहन शरीर मे जिन ब्रह्म-लेन से प्रकाशित होकर प्रात्मा शिष्ट मा है, यही विश्व का बनाने वाला मोर सबका कर्ता है। उसी का प्रकास (लोक) है। ह स्वयप्रकाश है ।।१७।। जिस पुरुष को भूत पौर वर्तुमान के स्वामी इस पारमा के दर्शन हो जाते हैं, उसको सो प्रकार रासोक नहीं होता ॥१८॥ जिसके सहारे में पाप भूतो वाले शरीर तया प्राकाश ठहरे हुये हैं, मैं ममर तथा माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.१४.७.२.१६-२४ विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥१६॥ यस्मादवी संवत्सरोहोभिः परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषां ज्योति रायुयों- पासतेऽमृतम् ॥२०॥ प्राणस्य प्राणम् । उत चक्षु पश्चक्षुरुत थोत्रस्य थोत्रमन्नस्यान्न मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युवम पुराणमा य मनसंवाप्तव्य नेह नानाऽस्ति कि चन ॥२१॥ मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । मनसंवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेय ध्रुधम् ॥२२॥ विरजः परमाकाशात् । प्रजऽमात्मा महान्ध्रुवः । तमेव धीरो विज्ञाय प्रजा कुर्वीत ब्राह्मणः ।नानुध्यायावहूञ्चधान्याचोविग्लापन हि तदिति ॥२३॥ म वाऽप्रयमात्मा । सर्वस्य वशी सर्वस्येशान. सर्वस्याधिपतिः सर्वमिद प्रशास्ति यदिद किं च स न साधुना कर्मणा भूयान्नोऽएवासाधुना कनीयानेप भूता- धिपतिरेप लोकेश्वरऽएप लोकपाल: स सेतुविधरणऽएपा लोकानामसम्भेदाय ॥२४॥ तमेत वेदानवचनेन विविदिषन्ति । ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन विद्वान उसी को ब्रह्म मोर पारमा मानना है ॥१६॥ पिस के सहारे सवत्सर दिनो के साथ घूमता है, देवलोग उसी ज्योतियो को ज्योति को अमृत और जीवन समभकर उपासना करते हैं ।।२०।। जो प्रण के प्राण, मांस को प्राख, कान के कान, अन्न के अन्न मोर मन के मन को जानते हैं, वही लोग उस ब्रह्म को जानते हैं, ओ पुराण प्रर्थात् नित्य, अय्य मर्धात सद से बड़ा और मन के द्वारा ही जानने योग्य है। इस संसार में कोई बहत्व नहीं है। (अर्थात यह समस्त ससार परस्सर सम्बद्ध होने के कारण अलग-अलग नहीं है । एक ही ब्रह्म दारा शासित और नियमो के ऐक्य को सिद्ध करन वाला है) ॥२१॥ जो पुरुष इस ससार में बहुत्व देखता है, अर्थात् जिसको ये सब चीजें असम्बद्ध दिखाई पड़ती है वह मृत्यु से मृत्यु को प्राप्त होता है । इस मप्रमेय पोर ध्रुव (निश्चल) ब्रह्म को मन से ही देखना चाहिये ॥२२॥ उज्ज्वल प्राकाम से बडा, अजन्मा और महा निश्चल को प्रात्मा है विद्वान पुरुष उसी को ब्रह्म ममझे। बहुत से पाब्दी के पीछे न पड़े, क्योंकि बचन तो गडबड मे डालने वाल है ॥२३॥ यह वही प्रात्मा है । सबको वन मे रखने वाला, सबका स्वामी, सबका प्रधिपति । यहाँ जो कुछ है वह सब उसी के शासन में है । वह न तो प्रच्छे कर्म से बढ़ता है न पुरे कम से कम होता है। यही प्राणियो का अधिरति कोको का स्वामी, लोकमल पौर सेतु है. वही लोगो को धारण करता है कि वह गिर न जायें ॥२॥ वेदो क अनुवचन से लोग उसको ब्रह्मचर्य, ता, श्रद्धा और नाश-रहित यज्ञ के - १६४३ का०१४.७.२.२५-२७ बृहदारण्यकम् चंतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमोसन्तः प्रव्रजन्ति ॥२५॥ एतद्धस्म वै तत्पूर्वेघाह्मणाः । अनुचाना विद्वासः प्रजा न कामयन्ते कि प्रजया करिष्यामो येपा नोऽयमात्माऽय लोकऽइति ते ह स्म पुधपणायाश्च वित्त- पणायाश्च लोकंपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति या ह्य व पुर्वपणा सा वित्तपणा या वित्तपणा सा लोकपरलोभे ह्य तेऽएपगोऽएव भवतः ।।२६।। सऽएप नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो नहि गृह्यतेऽशीर्यो - न हि शीर्यतेऽमङ्गो- ऽसितो न राज्यते न व्यथतऽइत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभेऽउभे ह्य पाएते तरत्यमृतः साध्वसाधुनी नैन कृताकृते तपतो नास्य केन चन कर्मणा लोको मीयते ॥२७॥ तदेतहनाऽभ्युक्तम् । एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनोयान् । तस्यास्यात्पदरित्तं विद्वित्या न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति तस्मादेवं विच्छ्रान्तो दानऽउपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत्सर्वमेन पश्यति सर्वोऽस्यात्मा भवति सर्वस्यात्मा भवति सर्व पाप्मान तरति नन पाप्मा द्वारा जानने की इच्छा करते हैं । उसो को जानकर मुनि होता है । उसी के परमधाम के इचुक सन्यासी संन्याम लेते हैं ॥२५॥ इसी के लिये प्राचीन विद्वान् वेदज्ञ ब्राहाण सन्तान की इच्छा नहीं करते थे (अर्थात् गृहस्थ माश्रम मे प्रवेश नहीं करते थे) । उनका कहना था कि जिन हमारा यही मात्मा सहारा है, ऐसे हम लोग सन्तान उत्पन्न करके क्या करेंगे। ये लोग पुत्र की एपणा, धन की एपणा और लोक-कीति की एपणा (इच्छा) से ऊपर उठकर भिक्षा-वृत्ति को धारण करते हैं । जो पुत्र-एपणा है वही धन की एपणा है, जो घन को एपणा वही लोक-कानि को एपणा है, क्योकि एपणा तो दोनो ही हैं ॥२६।। वह मात्मा न ऐसा है न वैसा है । प्रगृह्म है। पकड़ा नही जा सकता । प्रमीय है । फाढा नहीं जा सकता । असम है, दवन रहित है, उसे किसी के साथ बाथ नही सकते । न उसे कष्ट होता है । वह यह नहीं कहता कि मैंने यह पाप किया, यह अभ किया। वह तो इन दोनो से प्रतीत है। ममृत है। भला बुरा, पुष्प, पाप इमको ताप नहीं पहुँचाते । किसी कर्म से इसका पद धीण नही क्षेता ॥२७॥ ऋषा मे भी ऐसा ही कहा है, कि ब्रह्म की महिमा नित्य है, यह कम से न बाती ने घटती है । उमी के परम पद रूपी धन का मानकर मनुष्य पाप कर्म में लिप्त नहीं होता। इसलिये इस प्रकार विधान्त होकर तथा दान करक, सब कामनाओं को त्यागकर पक्षापूर्वक मात्मा से प्रात्मा को देखे । ऐना पुरुष इस तव को देखना है। उस का यह सब जगत् मारमा हो जाता है। वह इन सब जगत् का पात्मा हो जाता है । सत्र पाप को तर लेता है । पाप इसको नही तर पाता । यह नब पाप को जलाता है । पार माध्यन्दिनीये शतपय नाग बा०१४, ७.२.२८-३९ तरति सर्व पाप्मानं तपति नन पाप्मा तपति विपापो विजरो विनिघत्सोऽपिपासो ब्राह्मणो भवति य एवं वेद ।।२८।। स वाऽएप महानजऽमात्मा । अन्नादो वमुदानः स यो हैवमेत महान्तमज- मात्मानमन्नाद वसुदान वेद विन्दते वसु ॥२६॥ स वाइएप महानजऽप्रात्मा ! अजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभय वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवो विदेहान्ददामि मा चापि सह दास्यायेति ॥३०॥ स वाऽएप महानजऽमात्मा । मजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभय वे वालाभ७ हि वै ब्रह्म भवति यऽएव वेद ॥३१॥ ब्राह्मणम् ॥२ [७. २.] ॥ इसको नही जला सकता । यह पापरहित, प्रबर, भूखरहित, प्यासरहित ग्राह्मण हो जाता है, जो इस रहस्य को समझता है ॥२८।। वह यह महान्, अजन्मा यात्मा है । अन्न को खाने वाला, वसु का दान करने वाला, जो कोई इस महान् प्रज, पन्नाद और धसुदाता मात्मा को जानता है, वह सब धन (वसु) को प्राप्त करता है ॥२६॥ वह यह प्रात्मा महान्, प्रज, अजर, अमर, अभय, अमृत है । हे जनक, तुम भी ब्रह्म और अभय पद को प्राप्त हो गये ।" याज्ञवल्क्य ने जब यह कहा तो जनक बोले, "भगयन में सब विदेह-देश को पापको भेंट करता है, और अपने को भी प्रापकी दासता मे रखता है" ॥३०॥ वही एक महान्, अत्र, अजर, अमर, प्रभप, अमृत पात्या है । ब्रह्म अभय है । जो इस रहस्य को समझता है, वह भी अभय मोर ब्रह्म के समान हो जाता है ।।३१।। - ଙ୍କୁ मैत्रेयी-धाज्ञवल्क्यसवादः (२) (आचार्यपरम्परा च अध्याय ७-ब्राह्मण ३ अथ ह याज्ञवल्क्यस्य हूँ भायें बभूवतु । मैने यी च कात्यायनी च तयोह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञेव कात्य यनी सोऽन्यवृत्तमुपाकरिष्यमाण याज्ञवल्पयो मनयोति होवाच । प्रजिष्यन्याअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त तेऽनया क त्यायन्याऽन्त करवाणीति ॥२॥ सा होवाच मंत्र यो । यन्नु मइय भगो सर्वा गृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्य। वह तेनामनाऽहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवता जीवित तय ते जीवित स्यादमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥३॥ सा होवाच मैने यी । येनाह नामता स्या किमह तेन कुर्या यदेव भग- वान्वेद तदेव मे बहीति ।।४।। स होवाच याज्ञवल्क्य । प्रिया खलु नो भवती सती नियमवृनद्धन्त खलु भवति तेऽह तद्वपयामि व्याख्यास्यामि त वाच तु में व्याचक्षाणस्य निदिध्या- सस्वेति प्रवीतु भगवानिति ॥५॥ याक्षवल्य की दो स्त्रियाँ थी। एक मैत्रयो दूसरी कात्यायनी । उनमे मंत्रयो ब्रह्म यादिनी थी। कात्यायनी साधारण स्नियो के समान बुद्धिवानी थी। मगले पाश्रम प्रर्थात यानप्रस्थ सेने की इच्छा करने वाला- ॥१॥ याज्ञवल्क्य बोला, हे म यो । मैं इस स्थान से जान वाला अर्थात् सन्यासी हान वाला है। इसलिये तेरे पोर कात्यायनी के बीच में बटवारा करदू" ।।२।। मंत्री बोली, "भगवन्, यदि यह सब पृथिवी धन पूर्ण हो जाय, तो पा इससे प्रमर हो जाऊगी" याज्ञवल्क्य ने उत्तर दिया, 'नही ता । यह तो जीवन का सहारा मात्र हैं। इसी प्रकार तेरा भी जीवन चलेगा। धन स अमृत की प्राथा तो हा नही साती" ॥३॥ मंथी चोलो, 'जिससे मैं अमर नहीं हो सकती, उसको लेकर में क्या करूगी। माप (मार होने के विषय मे) जो कुछ जानते हो उसका उपदेश कीजिये ॥४॥ याज्ञवलय ने कहा, 'तू तो पहले से ही प्यारी है, मोर इस समप प्यारी बात कहती है । मैं अब तुझको बताता हू । गाया करता हूँ। मैं जो व्याख्या कर उस पर ध्यान दे'। उसने कहा, 'महाराज कहिये || । TEXY माध्यन्दिनीय शतपथ ब्राह्मणे का० १४.७३६ स होवाच यानवल्क्य । न वाऽपरे पत्यु कामाय पति प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पति प्रियो भवति न वाऽपरे जायाय कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय ज या प्रिया भवति, न वाइगरे पुत्रागा कामाय पुषा प्रिया भवत्यात्म- नस्तु कामाय पुत्रा प्रिया भवन्ति, न वाऽपरे वित्तस्य कामाय वित्त प्रिय भवत्या- हमनस्तु कामाय वित्त प्रिय भवति, न वाऽअरे ब्रह्मग. कामाय ब्रह्म प्रिय भवत्या. त्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रिय गवृत्ति, न वाऽअरे क्षनस्य कामाय क्षत प्रिय भवत्या- (मनस्तु कामाय क्षत प्रिय भवति, न वाऽग्नरे लोकाना कामाय लोका प्रिया भव- त्यात्मनस्तु कामाय लोका प्रिया भवन्ति, न वाऽअरे देवाना कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवा प्रिया भवन्ति न वापरे वेदाना कामाय चेदा प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदा प्रिया भवन्ति न वाऽपरे यज्ञाना कामाय यज्ञा निया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय यज्ञा प्रिया भवन्ति न वाऽअरे भूताना कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति न वाऽपरे सर्वय कामाय सर्व प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवत्यात्मा न्वरे द्रष्टव्य. श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैन य्यात्मनि वाऽपरे दृष्टे धू ते मते विज्ञात- ऽइद७ सर्व विदितम् ॥६॥ ब्रह्म त परादात् । योऽन्यतात्मनो ब्रह्म वेद क्षन त परादात्, योऽन्य नात्मान क्षत्र वेद लोकास्त परादुर्योऽन्यनात्मनो लोकान्वेद देवास्त परादुर्योऽन्यतात्मनो देवान्वेद वेदास्तं परादुर्योऽन्यतात्मनो वेदावेद यज्ञास्त परादुर्योऽन्यत्रात्मनो । वाज्ञवल्क्य ने कहा 'परे पति के लिये पति प्यारा नहीं, प्रात्मा के लिये ही पति पारा होता है। देवो के लिये देव प्यारे नहीं होते प्रात्मा के लिये देय प्यारे होते हैं । वेदो के लिये वेद प्यारे नहीं होते प्रात्मा के रिग वेद प्यारे होते हैं । यज्ञो के लिय यज्ञ प्यारे नहीं होते प्रात्मा क लिय यज्ञ प्यारे होते हैं। प्राणिया के लिये प्राणी प्यारे नही होते पारमा के लिय प्राणी प्यारे होते हैं । यह सब जगत जगत् के लिये प्यारा नही होता मारमा ये लिये प्यारा होता है । प्रात्मा ही देखने योग्य सुनने योग्य, विचारने योग्य और ध्यान करने याम्य है । है मैत्रयो । ग्रामा क ही देखने, सुनने, विचारने मोर जानने से यह सर जाना जाता है ।।६।। जिसने प्रात्मा से अलग ब्राह्मण को समझा उसका गाह्मण ने तिरस्कार किया। जिसने प्रात्मा से अलग क्षत्रिय को समभा उसका क्षत्रिय ने तिरस्कार किया। जिसन नौका को प्रात्मा से अलग समभा उसका लारा ने तिरस्कार किया। देवा ने उसका तिरस्कार किया जिसन देवो को प्रात्या से अलग समझा। वेदो ने उसका तिरस्कार किया जिसने पेदा यो मात्मा से पनग समया। यज्ञा ने उसका तिरस्कार किया जिसने यन्ना को मात्मा से अलग सममा । भूतो ने उसका तिरस्कार दिया जिसन भता को सामान का० १४.७.३. ७-११ बृहदारण्यकम् १६४ यज्ञात्वेद भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि चैद सर्व त परादाद्योऽन्यत्रात्मन सर्व वेदेद ब्रह्म द क्षमिमे लोकाऽइमे देवाऽइमे वेदाऽइमे यज्ञाऽइमानि भूतानीदर सवं यदयमात्मा ॥७॥ स यथा दुन्दुभेहन्यमानस्य । न वाह्याञ्छब्दान्छयनुयाद ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥८॥ स यथा वीणाय वाद्यमानाये। न वायाञ्छब्दाञ्चक्नुयाद् ग्रहणाय वीणाय तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥६॥ स यथा शसस्य मायमानस्य । न वाह्याञ्छन्दाञ्छक्नुपाद् ग्रहणाय शखस्य तु ग्रहणेन शखध्मस्य पा शब्दो गृहीतः ॥१०॥ स यथाऽऽद्भधाग्ने रम्याहितस्या पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वाऽअरेऽस्य महतो भूनस्य नि.श्वसितमेतद्य दृग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसऽइतिहास: पुराण विद्याऽउपनिषदः श्लोकाः सूपाण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि दत्त हुतमाशित पापितमय च लोक परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यवंतानि सर्वाणि निश्वसितानि ।।११।। स यथा सर्वासामपा समुद्राएकायनम् । एव सर्वेषा स्पर्शानान्त्वगे- कायनमेवं सर्वपा गन्धानान् नासिकेऽएकायनमेव सर्व रसानान जिहका- अलग समभा। सब जगत् ने उसका तिरस्कार किया जिसने सब जगत् कोआत्मा से अलग समझा । यह जो पात्मा है वही ब्रह्म है, वही मात्मा है । वही ये लोग हैं, वही देव हैं, वही वेद है । वही यज्ञ हैं, वही भूत है। वही यह सब जगत् है ।।७।। जैसे टोल बजाने पर शब्द नहीं पकड़ा जा सकता, ढोल के ही पकाने से शब्द पकड़ा जाता है । जैसे वीणा बजाने पर शब्द नही पकडा जा सकता, नवल वीखा के पकहने पर ही सन्द पकड़ा जाता है | जसे शस के बजाने पर शब्द नहीं पकड़ा जा सकता, शख के पकड़ने पर हो शब्द पकडा जाता हैं ॥१०॥ जैसे गीली लकही के जलाने से धुप्रा निकलता है। इसी प्रकार इसी महान् अस्तित्व के श्वास प्रश्वास हैं जो ये ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, पथर्ववेद, इतिहास पुगण, विद्या, उपनिषद, श्लोक, सूत्र, अनुष्यास्यान, व्याख्यान, दान दिया हुमा, इवन किया हुमा, सिसाय। पिलाया हुमा, यह लोक, परलोक पौर सब भूत इसी के स्वास. प्रश्वास है ॥११॥ जसे समुद्र सब जलो का एक मात्र घर है, जैसे सब स्पर्शो का त्वचा एक मात्र घर है, जसे सब गन्धो का नाक एक मात्र घर है, जैसे सब रसो का जीभ गक मात्र पर
1
माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे का०१४७३ १२-१६
यनमेव सर्वेषा रूपाणात्रचक्षुरेकायनगेव सर्वेपा शब्दाना श्रोनमेकायनमेव
सर्वपा सकल्पाना मन एकायनमेव सर्वेपा वेदाना हृदयमेकायनमेव सर्वेषा
कर्मणा हस्तावेकायनमेवसर्वपामध्यना पादावेकायनमेव सर्वेपामानन्दा-
नामुपस्थऽएकायनमेव सर्वेपा विसर्गाणा पायुरेकायनमेव सर्वासा विद्याना वागे-
कायनम् । ॥१२॥
स यथा सैन्धवघन । अनन्नरो वाह्य कृत्स्नो रसघन एव स्यादेव वाऽनर-
ऽइद मद्भूतमनन्तमपार कृत्स्न प्रज्ञानघन एवैतभ्यो भूतेभ्य समुत्याय तान्ये-
वानुविनश्यति न पत्य सशास्तोत्यरे अवोमीति होवाच याज्ञवल्क्य ॥१३॥
सा होवाच मैत्रयो । अव मा भगवान्मोहान्तमापोपदन्न वाऽग्रहमिद
विजानामि न प्रेत्य सशास्तोति ॥१४॥
स होवाच याज्ञवल्क्य । न वाऽपरेऽह मोह अवोम्यविनाशी वाऽपरेऽय-
मात्मानुच्छित्ति वर्मा मायाम सगस्त्वस्य भवति ॥१५॥
यद्वै तन्स पश्यति । पश्यन्य तद्रष्टव्य न पश्यति, न हि दष्टुप्टेविपरि-
लोपो विद्यतऽविनागित्वान्न तु तद द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यविभक्त यत्पश्येत
॥१६॥
है, जस सब रूपों का पास एक मात्र पर है जैस सब भन्दा ग कान एक मात्र घर है,
नेमे सब सकल्पो का मन एक मात्र घर है जसे सब विद्यामो का हृदय एक मात्र पर है.
जैस सब वमो का हाय एक मार पर है जंस सब मानन्दों का उपस्थ एक मात्र घर है,
जंस सब मन याग करन की पियानो वा पायु (गुदा) एक मात्र पर जैस सब गतियों
का पर एक भार पर है, जैम सब दो का वागी एक मात्र घर है ।।१२।।
जस नमक जल म पुन जाता है और अलग नही दीप पडता, पल जान ही दोसता
है (यापि नसने में नमक र सभी नागो में विद्यमान है) इसी प्रकार यह पन त,
पगार, पूण महदभूत प्रज्ञानपन है । यह इन भूतो से ही उत्पन हारर उन्ही के साथ नष्ट
हो जाता है । मरन क पोध यह सा नहीं रहती (प्रति मन की बोधनशक्ति नहीं
रहनी )। ऐसा मैं तुझसे कहना यावल्क्य ने पहा ।।१३।।
मैत्रयी बानो पाप व इस वचन ने ता मुझ भ्रम मडान दिया कि मरने के
पश्चात मजा नहीं रहती । मैं इसका ममी नही' ॥१६॥
पाशवलायन उनर दिवा में भ्रम को बात नहीं रहना । यह यात्माता अविनाशी
है । यह अनुधित्तियां है (पर्यात सा उन्धरन नही हाता, यह काढ़ा नहीं जा सकता।
इसका ता शरीरसससग मात्र हाता है ॥१॥
जा निश्चय हो उसका नहीं देवता, देसता हुपा नी वह द्रण्थ्य (दम जान
पाय) मा नहीं देताना की दृष्टि में विपरितोर गा पायाच हाता है मविना
हान र कारण । 387 का दूसरा ना नी है मिस चपन से भिन्न जा दश ॥१६॥
का. १४.७.३.११.२१ बृहदारण्यकम् १९४६ यद्वै तन्न जिपति । जिघन्वै तद् घातव्यं न जिति, न हि घातुर्माण'द विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद् विभत्त' यज्जित् ॥१७॥ यद्वै तन्न रसयति । विजानन्यं तद् रस न रसयति न हि रसयितू रसाद विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यदद्विभक्त यद् रस. गेत् । ।।१८।। य तन्न वदति । वदन्वै तद् वक्तव्य न वदति, न हि वक्नुर्ववो विपरि- लोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्त यद् वदेत् । यद्वै तन्न शृणोति । शृण्वन् वं तच्छोतव्य न शृणोति, न हि श्रोतुः श्रुतेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽत्यविभक्त यच्छणयात् ॥२०॥ यद्वै तन्न मनुते । मन्वानो वं तन्मन्नव्य न मनुते, न हि मन्तुमतेविपरि. लोपो विद्यतेऽविनाशिस्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्त यन्मन्वीत । ॥२१॥ पद तन्न स्पृशति । स्पृशन्वं तत् स्पष्टव्य न स्पृशति, न हि स्पष्टु स्पृष्टे- जो निश्चय ही उसको नही पता । सूचना हुमा भी वह भातव्य (म्पं जाने योग्य) को नहीं पता । न घने वाले का प्राण से पार्थक्य होता है, अविनाशी होने के कारण । उसका कोई दूसरा भी नहीं है, जिससे अपने से भिन्न जो सूप ॥१७॥ वो निश्चय ही उसको नहीं चखता। जानता हुमा भी वह इसको नही चखता । न चखने वाले का रस से पार्थक्य ही होता है अविनाशी होने के कारण । उसका कोई दूसरा भी नहीं है, जिससे अपने से भिन्न जो चखे ॥१॥ जो निश्चय ही उसको नही रहता । कहता हुपा भी वह वक्तव्य (कहे जाने योग्य) को नहीं चाहता । न यक्का का परणी से पार्था ही होता है, मचिनाशी होने के कारण । उसका कोई दूसरा भी नहीं है, जिससे अपने से भिन्न जो कहे .६ जो निश्चय ही उसको नही सुनता । सुनता हुमा नी वह श्रोतव्य (मुने जाने योग्य) को नहीं सुनता। न श्रोता मा धुति से पार्थक्य हो होता है, पविनानी होने के कारण । उसका कोई दुसरा भी नहीं है, जिससे अपने से भिन्न जो सुने ॥२०॥ जो निश्नप ही उसको नही सोमता । सोता हुमा भी यह मन्तका (मोचे जाने योग्य) का नहीं सोचता । न सोचने वाले का मति से पास ही होता है, पविनाशी होने के कारण । उसका कोई दूसरा भी नहीं है, जिसमे अपने से भिन्न जो सोचे ॥२॥ जो निश्चय हो उसको नहीं माना हुआ भी यह स्पष्टप (घर जाने योग्य) १६५० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे ग.१४. ६.७.२२-२५ विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यदद्विभक्त यत् स्पृशेत् ॥२२॥ यद्व तन्न विजानाति । विजानन्वं तद्विज्ञेय न विजानाति, न हि विज्ञातु- विज्ञानाद् विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद् द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्- विभक्त यद् विजानीयात् । ॥२३॥ या वाऽअन्यदिव स्यात् । तत्रान्योऽ यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिधेदन्योऽन्यद्र- सयेदन्योऽन्यदभिवदेदन्योऽन्यच्छ गयादऽन्योन्यन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशदन्योऽन्यद्विजानी- यात् ॥२४॥ यन स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । तत्केन क पश्येत्तत्केन का जित्तकैन का रसयेत्तत्केन कमभिवदेतत्केन क शृण यातकैन क मन्वीत तत्केन का स्पृशेत्तकेन का विजानीयाद्यनेद सर्व विजानाति त केन विजानीयादिशातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशामनाऽमि मंत्रेय्येतावदरे खल्वमतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्य प्रवव्राज ॥२५॥ अथ वश । तदिद वयशोप्पंणाय्याच्छोपणाय्यो गोतमाद्गीतमो वात्स्या- को नहीं छूता । न छूने वाला स्पृष्टि (स्पर्श-ज्ञान) से पार्थक्य ही होता है, अविनाशी होन के कारण । उम का कोई दूमग भी नही है । निममे मपने से भिन्न जो छूवे ॥२२॥ जो निश्चय हो उसको नही जानता। जानता हुधा भी वह विज्ञय (जाने आने योग्य) को नहीं जानता । न विनाता का विज्ञान से पार्थक्य ही होता है, प्रविनाशी होने के कारण । उसका कोई दूसरा भी नही है, जिरासे अपने से जो भिन्न जो जाने ॥२३॥ जहाँ अन्य हो वहाँ अन्य अन्य को देखें, अन्य मन्य का मूधे, पन्य पन्य को चवखे, अन्य अन्य का कथन करे । मन्य-अन्य को सुने, मन्य-मय यो सोचे, मन्य-प्र•य को छुये, पन्य-अन्य का जाने २४॥ जब सभी इसका प्रामा मात्र ही होवे, तो किससे किसको देखे, किससे किसको सूप, किससे क्सिको चपे, किससे किसका कथन करे क्सिस किसको सुने, विमसे किसको सोचे, किस से किसका कुप, किसस किसको जान, जिस से इस सब को जानते हैं उरावार किससे जाने, जागने वाले को किमके द्वारा जाने । ह मैने यो । यही अनुशासन मैंने तुमको दिया। यह सब तो अमृतत्व हो है ।ऐसा कहकर पायल्ल्य ने घर छोड दिया ॥२५॥ प्रव वश कहत हैं। हम लोग शोप्पंणा प्य से है। शोप्पंगास्य गौतम से गौतम वात्स्य से वात्स्य पाराशर्यम वात्स्य का-१४.७.३.२६ वृहदारण्यकम् १९५९ द्वात्स्यो वात्स्याच्च पाराशयाच्च पराशर्यः सांकृत्याच्च भारद्वाजाच्च भारद्वाज- उप्रौदवाहेश्च शाण्डिल्याच्च शाण्डिल्यो वैजवापाच्च गौतमाच्च गोतमो जया. पायनाच्न वैष्टपुरेयाच्च वैष्टपुरेयः शाण्डिन्याच्च रोहिणायनाच रोहिणायन: शोनाकाच्च जैवन्तापनाच्च रम्याच्च रम्यः पोतिमाष्यायणाच्च कोण्डिन्याय- नाचच कौण्डिन्यायन: कौण्डिन्याभ्यां कौण्डिन्यापौर्णवाभेभ्यऽपौर्णवाभाः कौण्डि- ग्यात्कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्याग्निवेश्याश्च ॥२६॥ प्राग्निवेश्यः संतवात् । सैतवः पाराशर्यापाराशर्यो जातूकज्जिातूक? भारद्वाजाद्गारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्च गौतमाच्च गौतमो भारद्वाजा- भारद्वाजो वलाका कोशिकाद्वलाकाकौशिकः कापायणात्कापायणः मौकरायगा. सोकरायणस्नधणेस्व परिणरोपजन्धनेरोपजन्धानः सायफायनात्सायकायनः कोशि- कायनेः कोशिकायनितकोशिकाघृतकौशिक: पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणः पाराशर्यापाराशर्थो जातूकज्जिातूकयों भारद्वाजाभारद्वाजो भारद्वाजाच्या- पाराशयं भारद्वाज शाण्डिल्य गौतम चैप्टपुरेय रोहिणायन कौण्उिन्यायन कौण्डिन्य लोग पौरशभ लोग कोण्डित्य कौण्डिन्य अग्निवेश्य संतव पाराशय भारद्वाज गौतम भारद्वाज क्लाका कौशिक कापायरा सौकराया साकृष्य भारद्वाज से योदवाहि शाण्डिल्य से बैजवाप गौतम वैजपायन बटपुरेय से शाण्डिल्य रोहिणायन से शौनाक जैवन्तायन रम्य से पोतिमाध्याय, कौण्डिन्यायन से दो कौण्डिन्यो से। पौवाभो रो कौण्डिन्य से कौण्डिन्य से कोण्डिन्य अग्निवेश्य से ॥१६॥ सेतर से। पारागर्य से जादू कवं भारद्वाज से भारद्वाज मासुरायरा पौतम से भारद्वाज से बलाका कौशिक से कापाय से सौकरापरा से पंणि से माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १४.७.३.२७ सुरायणाच्च याम्काच्चामुरायणस्त्रवणेस्त्र वणिरोपजन्धनेरोपजन्धनिरासुरेरासु- रिभरद भारद्वाजाभारद्वाज आयात् ॥२७॥ पात्र यो माण्टेः । माण्टिगाँतमाद्गौतमो गौतमाद्गीतमो वात्स्याद्वात्स्य: शाण्डिल्याच्छाण्डिल्य केशोर्यात्काप्यात्कशोर्यः काप्यः कुमारहारिताल्तुमारहारितो गालवाद्गालको विदर्भीकौण्डिन्याद्विदीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवाद्वात्सन- पादाम्रकः पथः सोभरात्पन्याः सौभरोऽपास्यादामिरसादपास्पाहि गरस- ऽमाभूते त्वाष्ट्रादाभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्राद्विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽश्विभ्यामश्विनी चणि प्रोपजन्यनि सायकायन कौशिवापनि पतकोशिक यारामायण पाराशय जातूक भारद्वाज प्रामुरायाम प्रणि पोरबन्धनि मासुर भारद्वाज यात्रय माण्टि गौतम गौतम वात्स्य पाण्डिल्य कंगोयंकाय कुमारहारित गालव विदमानिय वागनपान भ्रव पन्याभर प्रयाय मागिरम मापजन्धान से सापकायन से कौशिकायनि से पृतकौशिक से। पाराशर्यापण से पारायं से जातूकण्यं से भारद्वाज से भारद्वाज पारायण यास्क से वरिण से भोपजन्यनि से भामुरि से भारद्वाज से माय से ॥२७॥ माण्टि रो गौतम से गौतम वारस्य में नाण्डिल्य से कंगोप्य से भूमारहारिन मे । गालय से दिदी वौण्डिन्य से वत्सनपात् वाध्रव में पन्यासौभर से प्रयास्त पारिसरो प्राभूतित्वाष्ट्र में दो प्रदिवन् का० १४.७. ३. २८ वृहदारण्यम् दधीचऽमायर्वपाध्यइ डायर्षणोऽथर्वणो देवादथर्वा देवो मृत्योः प्राध्य सना- मृत्युः प्राव सनः प्रध्वसनात्मध्वसन एकपरेकापिविजितविजित्तिव्यंप्टे- व्यष्टिः सनारोः सनारुः सनातनात्सनातनः सनगात्सनगः परमेष्ठिनः परमेष्ठी ग्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नमः ।।२।। ब्राह्मणम् ।। ३ [७. ३.] इति सप्तमोऽध्यायः ममाप्तः [६८.] । माभूतिलाष्ट्र विश्वरूपत्वाष्ट्र से विश्वस्पताष्ट्र दो मश्विनो से दघीच पायवंण से दधीचमापर्वण पाथर्वणदेव से पथदिव मृत्यु प्राध्वंसन से मृत्युप्राध्यसन प्राध्वसनरो एकषि से एकपि विप्रनित्ति से विजित्ति व्यष्टि से व्यष्टि सनासे सनातन से सनग ने परमेष्ठी से परमेष्ठी ब्रह्म स्वयसे नमस्कार हो ब्रह्म के लिये ॥२८॥ प्राध्वसन सनाद सनातन सनग माध्यदिनीय शतपथब्राहाये का०१४७३२७ सुगयग्गाच्च याम्बाच्दासुरायणस्त्रवणस्नं वणिरोपजन्धनेरोपजन्धनिरासुरेरासु रिरिद भारद्वाजाभारद्वाजऽमात्र यात् ॥२७॥ पात्र या माण्ट । माण्टिगीतमादौतमो गीतमाद्गौतमो वात्स्याद्वात्स्य शाण्डिल्याच्याण्डित्य केशोर्यात्काप्याकेशोय काप्य कुमारहारितात्कुमारहारितो गालवादगारवो विदर्भीकौण्डिन्याद्विदर्भीकोण्डि यो वसनपातो बाभ्रवाद्वात्सन पादाभ्रव पथ सोभरा पन्था सौभरोऽयास्यादाडि गरसादयास्यऽआडि गरस. ऽयाभूतेरस्याष्ट्रादाभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्राविश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽश्विग्यामश्विनी भोपजधान से सायकायन से कोशिकायनि से पुत कोशिक रो। पारायणरा पारागय मे जातूप से प्रयाण मोरज पनि सायकायन कोशिकायनि पतरोगिर पारायण पाराशय जादूरय भारद्वाज पामुरायण मणि प्रोपित पारि भारद्वाज पाप माष्टि गौतम मारमाज में भारद्वाज भामुरायण यास्त में वणिस पोपज पनि म पानुरिने भारद्वापस प्रापप में ॥२०॥ मापिस मौनमग गौतमस वास्थम गापिल्पर गोपकाप्पम गुमारहातिम । गार विनी कौजिया वरमनपान वाघ्रवास पदामोभरम प्पास्वमारिमस भानूभिराष्ट्रम नाण्डिल्य गया दुमाग्दाग्नि गाव विदयालय वामनरसन भ्रव पदामोधर पाप मानिाम . दो अश्विन् का०१४. ७. ३.२८ वृहदारण्यकम् दधीचऽपाथर्वणाद्दध्यङ्डाथर्वणोऽयवंणो देवादथर्वा देवो मृत्योः प्राध्व सना. न्मृत्युः प्राध्यासनः प्रध्वसनात्प्रध्द सन एकपरेकापिनिप्रजित्तेप्रिजित्तिय॑ष्टे- यष्टि: सनारोः सनाहः सनातनात्सनातनः सनगासनगः परमेष्ठिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नमः ॥२८॥ ब्राह्मणम् ।। ३ [७. ३.] इति सप्तमोऽध्यायः समाप्तः [६८.] ॥ प्राभूतित्वाष्ट्र विश्वरूपरवाष्ट्र से विश्वरूपरवाष्ट्र दो पश्विनो से दधीच प्राथर्वण से दपीनमाथवरण माथवंगदेव से प्रथदिव मृत्युप्राप्यसन प्राध्वंसन से एकषि से एफपि विप्रजित्ति से विप्रजित्ति व्यष्टि से व्यष्टि सनाम से सना सनातन से सनातन सनम ने सनग परमेष्ठी से परमेष्ठी नमस्कार हो ब्रह्म के लिये ॥२८॥ मृत्यु प्राध्वंसन से प्राधान ब्रह्म स्वय से ।
पूर्णस्य प्रतिपावनम
अध्याय ८-बाह्मण ?
पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्य-
तऽौम् ख ब्रह्म ख पुराण वायुर खमिति ह स्माह कोरध्यायणीपुत्रो वेदोऽयं
ब्राह्मणा विदुइँदैनेन यद्वेदितव्यम् ॥१।। ब्राह्मणम् ।। ४ [८.१] ।।।
यह (ब्रह्म) पूर्ण है । यह (जगस्) भी पूर्ण है । पूर्ण (ब्रह्म) से पूर्ण (जगत्) उत्पन्न
होता है। पूर्ण (ब्रह्म) मे से पूर्ण (जगत्) को निकाल लेने के पश्चात् पूर्ण (ब्रह्म) हो
रच रहता है । (अर्थात् पूर्व ब्रह्म ने पूर्ण जगत् को बनाया और प्रलय के पश्चात् पूर्ण
ब्रह्म शेप रहता है । तात्पर्य यह है कि जगत् के उत्पादन तथा प्रलय से ब्रह्म की पूर्णता
में कुछ भेद नही पड़ता । न उसमे कभी या बढती होती है) । उस ब्रह्म को 'प्रोउम्' मोर
'ख' (याकार के समान व्यापक) कहते है । यह 'ख' नित्य है। कौरव्यायणी पुन कहा
करते थे कि "वायुरं षं" पर्थात् अाकाश वायु का स्थान है (या ब्रह्म जीवों की गति का
प्राधार है)। गही वेद है। ऐसा विद्वान बाहारा जानवे हैं। इसी के द्वारा उस सबको
जानना चाहिये जो जानने के योग्य है।
दम-दान-दयानां प्रतिपादनम.
अध्याय---- ब्राह्मण २
प्रयाः प्राजापत्याः । प्रजापती पितरि ब्रह्मचर्यमपुर्देवा मनुष्याऽप्रसुरा:
उपित्वा ब्रह्मचर्य देवाऽऊनुः । ब्रवोतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच
दाइति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यनासिप्मेति होचुम्यतेति नआत्थेत्योमिति होवाच
च्यासिप्टेति ॥२॥ शतम् ७६०० ॥ ॥
प्रजापति को तीन सन्तान देव, मनुष्य मोर असुर पिता प्रजापति पो सेवा में ब्रह्म-
पर्यव्रत के पालनार्य उपस्थित इये ॥१॥
ब्रह्मचर्यव्रत का पालन करने के पश्चात् देव बोले, "हमको उपदेश दोजिये" ।
उसने उनको एक 'द' प्रधार कह दिया "क्या तुम समझ गये ?"
"हाँ हम समझ गये । मापने हमको कहा है कि प्रात्म-दमन करो"। प्रजापति
ने कहा, "ठीक है, तुम ठीक मम" ॥२॥
का. १४.८. २. ३-४ बृहदारण्यकम् १९५५ प्रथ हैन मनुष्याऽऊचुः । ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच दऽइति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दत्तेति नध्यात्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ।।३।। अथ हैनमसुराऽऊचुः । प्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच दऽइति व्यशासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेनि होचुदयध्वमिति नऽप्रात्येत्योमिति होवाच व्यवासिप्टेंति तदेतदेवैपा देवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्दददःइति दाम्यत दत्त दयध्वमिति तदेतत्मय शिक्षेद्दम दान दयामिति ॥ ८ ॥ ब्राहाणम् ।। ५ [८.२] ।। मय मनुष्यो ने उससे कहा, "माप हमको उपदेश दीजिये"। प्रजापति ने उनको भी एक अक्षर 'द' कहा और पूठा, "क्या तुम समझ गये ?" उन्होंने कहा, 'हाँ समझ गये । मापका उपदेश है कि दान करो"। प्रजापति ने कहा, "हाँ ठीक है। तुम ठीक समझे" ॥३॥ भव सुगे ने उससे कहा, "पाप हमको उपदेश दीजिये" । प्रजापति ने उनको भी केचन एक प्रक्षर 'द' कहकर पूछा, "क्या तुम समझ गये ?" उन्होने उत्तर दिया, "हा, समझ गये । पापने कहा है कि दया किया करो"। प्रजापति ने कहा, "हो ठीक समझे" । यही देवी पारणी वादल को गर्ज मे भी 'द' 'द', 'द' करको गरजती है । अर्थात् पारमदमन करो, दान करो, दया करो। इस तीन प्रक्षर वाली शिक्षा को मानना चाहिये- दम, दान और दया ! योगिनोऽन्तकाले प्रार्थना अध्याय ब्राह्मण ३ वायुरनिलममृत भस्मान्त शरीरम् । मो३म् कतो स्मर क्लिषं स्मराग्ने नय सुपथा गयेऽअस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठा ते नमऽउक्ति विधेमेति ।। १ ॥ ब्राह्मणम् ।। ६ [८३] ॥ ॥ वायु पर्थात् जीव (पनिलम्) मभौतिक और ममृत है । यह शरीर विनाशवान है (भस्म है अन्त मे जिसके ऐसा)। हे जीव मोहम् को याद कर । सामध्यं को प्राप्ति के लिये याद कर । किये हुये को याद कर । हे पूजनीय देव पाप सब अवस्थामो को जानते हैं, हमको धन की प्राप्ति के लिये प्रस्छे मार्ग पर चलाइये। और हम से दुष्ट पाप को दूर रखिये । माप को हम बहुत नम. स्कार करते है।
हदयस्य ब्रह्मत्वेनोपासनम् अध्याय ८---ब्राह्मण ४ एप प्रजापतियंत दयम् । एतद्ब्रह्म तत्सवं तदेतत्यक्षर हृदयभित्ति हृऽइत्येकमक्षरमभिहरन्तस्मै स्वाश्चान्ये च य एव वेदऽइत्येकमक्षरं ददन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एव वेद यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोक यऽएव वेद ॥१॥ ब्राह्मणम् ।। ७ [८ ४] ॥॥ यह जो हृदय है वही प्रजापति है। यही ब्रह्म है । यही सब कुछ है। इसमे तीन अधार है। ह, द, य । एक अक्षर 'ह' है, जो इसको जानता है, उसके लिये अपने मोर पराये सेवार्थ उपस्थित रहते हैं। 'द' दूसरा पक्षर है जो इसको जानता है उसके लिये अपने और पराये दान देते हैं । 'य' तीसरा प्रक्षर है, जो इसको जानता है वह स्वर्गलोक वो जाता है। ब्रह्मण सत्यत्वेनोपासनम अध्याय --ब्राह्मण ५ तद्वै तदेतदेव तदास । सत्यमेव स यो हैवमेतन्महद्यक्षप्रथमज वेद सत्य ब्रह्मेति जयतीमाल्लोकाजितऽइन्न्वसावसद्य एवमेतन्महद्यक्ष प्रथमज वेद सत्य ब्रह्मेति सत्य ह्य व ब्रह्म ॥१॥ ब्राह्मणम् ।। [८.५] ॥ I यही तत् या ब्रह्म है । यहो सत्य है । जो इस वडे, पूजनीय (पक्ष) सबसे बड़े सत्य ब्रह्म को जानता है, यह इन लोको को जीत लेता है । उसका जो कोई शय होता है उसको भी, क्योकि यह सत्य हो ब्रह्म है। १९५६ ब्रह्मणः प्रथमजस्वप्रतिमा नम अध्याय-ब्राह्मण ६ C यापऽएवेदमग्नऽमासुः । ताऽआ; सत्यमसृजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापति प्रजापतिर्देवान् ॥१॥ ते देवाः सत्पमित्युपासते । तदेतत्यक्षार ७ सत्यमिति सऽइत्येकमक्षर तीत्येकमक्षरममित्येवमक्षर प्रथमोत्तमेऽक्षरे सत्य मध्यतोऽनृत तदेतदनुत। सत्येन परिगृहीत सत्यभूयमेव भवति नैवविद्वाऽसमनृत। हिनस्ति ॥२॥ तद्यत्तत्सत्यम् । असौ सऽमादित्यो यऽएपऽएतस्मिन्मण्डले पुरुपो यश्चार्य दक्षिणेऽभन्पुरुषस्तावेतावन्योऽन्यस्मिन्प्रतिष्ठितो रश्मिभिर्वाऽएपोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः प्राण रयगमुमिन्स यदोत्क्रमिष्यन्भवति सुद्धमेयतत्मण्डलं पश्यति नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥३॥ यऽएषऽएतस्मिन्मण्डले पुरुपः । तस्य भूरिति शिरऽएक शिरएकमेतदक्षर भुवऽइनि वाहू द्वौ बाहू द्वेऽएतेऽयक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वेऽएतेऽअक्षरे तस्योपनिषदहरिति हन्ति पाप्मान जहाति च य एव वेद ॥४॥ पहले जल ही थे। इन जलो ने सत्य को उत्पन्न किया । सत्य ने ब्रह्म को, ब्रह्म ते प्रजापति को। प्रजापति ने देवो को ॥१॥ वे देव सत्य की ही उपासना करते है। इस सत्य में तीन प्रक्षर होते हैं, एक 'स', दूसरा 'ति' तीसरा 'भम्। पहला और पिछला अक्षर तो 'सत्य' है और बीच का 'अन्त' है । इस प्रकार 'मन्त' सत्य से घिरा हुआ है । सत्य के सहारे ही झूठ बढ़ता है। जो इस रहस्य को जानता है, उसको झूठ सत्ता नहीं सकता ॥२॥ यह जो (यत्) है वह सत्य है । यह मादित्य है जो इस मडल मे पुरुप है । और जो यह दाहिनी माब मे पुरुष है, ये दोनो एक दूसरे के सहारे ठहरे हुये है। यह प्रादित्य इस (मौस) मे किरणो द्वारा प्रतिष्ठित है । और यह माख का पुरुष उस (पादिग) मे मारणो द्वारा । जय यह निकलने वाला होता है, तो इस शुद्ध मडल को देखना है । ये किरणें उस तक वापिस नहीं पाती ।।३।। जो यह इस महल में पुरुष है उसका सिर "भू.' है, सिर एक ही होता है और यह प्रक्षर भी एक ही है । उसके बाहू "भुवः' हैं। बाह दो हाते है । इसमे भी दो प्रक्षर हैं, उसके प्रतिष्ठा प्रर्यात पर 'स्वर' है । क्योकि पर दो होते है। ये स्वर भी दो हैं। 'मह' (था दिन) इसका रहस्य है। जो इसको जानता है, वह पाप को छोड़ देता
१९५८
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे
का.१४.८.५.५
अथ योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः । तस्य भूरिति शिरऽएका शिरएकमेतदक्षर
भुवऽइति वाहू द्वो वाहू द्वेऽएतेऽग्रक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वेऽएतेऽअक्षरे तस्योपनिषद-
हमिति हन्ति पाप्मान जहाति च य एव वेद ॥५॥ ब्राह्मणम् ॥ ६ [८.६] ।
यह जो दाहिनी मांख मे पुरुष है, उसका सिर 'भू' है । सिर एक होता है । यह
अक्षर भी एक है । भुनाय 'भुव:' है । भुजायें भी दो होती हैं और 'भुव.' में भी दो अक्षर
है । पर 'स्व.' हैं, पर भी दो होते हैं मोर स्व. में भी दो अक्षर हैं। उसका रहस्य है प्रहम्
(या ममत्व) जो इसको जानता है उसको पाप नहीं सताता ॥५॥
यहाँ 'सहर' और 'प्रहम्' दोनो को 'ह' से निकाला है। प्रादित्य के साथ 'ग्रहर'
(दिन) का सम्बन्ध है और दाहिनी प्रौष के पुरुष के साथ प्रहम् (मैं) का ।
।
विद्य वायुपासनविधानम्
अध्याय ८- -ब्राह्मण ७
।
विद्यद्ब्रह्मत्याहु । विदानाद्विाद्विद्यत्येन सर्वस्मात्पाप्मनो यऽएव वेद
विधुवाँ ति विद्युद्धघव ब्रह्म ।। १ ।। बाहाणम् ।। १० ॥ [८.०] ।
कहते हैं कि ब्रह्म विद्युत् है। विद्युत् निकला है विदान मे । जा फाड डाले वह
विद्य त् ।
जो इस रहस्य को जानता है यह सब पापो को फाड देता है । ब्रह्मा विद्या है।
ब्रह्म विद्युत् है ।॥१॥
मनोमयस्य पुरुषस्य प्रतिपादनम
अध्याय-ब्राह्मण
मनोमयोऽय पुरुषो। भाः मत्यस्तस्मिन्नन्तहृदये यया ब्रोाि यवो वंव-
मयमन्तरात्मन्पुरुषः स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशान: सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं
प्रशास्ति यदिद किं च यएवं वेद ॥१॥ ब्राह्मएम् ॥ ११ [८.८] || ॥
यह पुरष मनोभय है । वह सत्य प्रकाश है। वह हृदय मे है। जैसे चावल मा जो
इसी प्रभार यह पुरुष शरीर के भीतर है। यह सब को बग में रखने वाला, सबका स्वामी
सपना विपति है। जो इस रहस्य को सममना है, वह सब जगन पर शासन करता है ॥१॥
वाग्धेनुः ब्रह्मत्युपास्ति: अध्याय ८-बाह्मण है बराच धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वार स्तनाः स्वाहाकारो वपट्कारो हन्त- कार: स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनो देवाऽउपजीवन्ति स्वाहाकारच वपट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरस्तस्याः प्राणऽऋपभो मनो वत्सः ॥१॥ ब्राह्मणम् ॥ १२ [.]॥ 11 वाणी रूपी गाय की उपासना करो। उसके चार थन हैं-स्वाहाकार, पट्कार, हातकार और स्वधाकार । इस के दो थनों अर्थात स्वाहावार और वषट्कार से देव अपनी जीविका करते हैं, 'हन्तकार' से मनुष्य प्रोर स्वधाकार से पितर । इस वाणी रूपी गो का बैल प्राण हैं और वद्यड़ा मन ॥१॥ वैश्वानराग्नेः ब्रह्मरण उपासनम् । अध्याय --ब्राह्मण १० अयमग्निश्वानरः । योऽयमन्त: पुरुपे येने दमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यप घोपो भवति यमेतत् करविपिधाय गोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नतं घोप शृणोति ॥१८. १० ॥ यह जो पुरुष के भीतर पग्नि है वह वैश्वानर है। इससे अन्न पचता है। यह जो पन्न खाया जाता है, उसका घोष अर्थात् सब्द हो जाता है, जो कानों में पड़कर सुनाई देता है । जव पुरुष मरने वाला होता है, तो शब्द सुनाई नहीं देता ।।१।। परमतपो निरूपणम् अध्याय ८ ब्राह्मण ११ एतद्वै परमं तपः । यद्वयाहितस्तप्यते परम हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो य प्रतमरण्या हरन्ति परम हैव लोक जयति य एवं वेदतद्वै परम तपी य तमग्नावभ्यादधति परम हैव लोकं जयति यऽएवं वेद ॥१॥ ब्राह्मणम् ॥१४ [८.११] । जो दुःस रोग से उत्पन्न होता है, वह बहुत बडा दु.ख है । जो तत्व को समझता है वह इस लोक को जीत सेत्ता है । यह विचार कर बडा दु.स होता है कि लोक मरने के पश्वान् लाश को ले जा रहे हैं । जो तत्व को समझता है वह इस लोक को जीत लेता है। यह विचार करके पोर भी दुःख होता है कि लोग लाश को प्राग में जला रहे हैं । जो तत्व को समझता है वह इस लोक को जीत लेता है ।
लोकात्प्रतितिकथनम अध्याय ८---ब्राह्मण १२ यदा व पुरुषः । अस्माल्लोकात्प्रेति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहोते यथा रथचक्रस्य ख तेन सऽऊर्ध्वऽग्राक्रमते सऽग्नादित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विजि. होते यथाडम्बरस्य ख तेन सउर्ध्वऽयाक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभैः ख तेन सऽऊर्ध्वपाक्रमने स लोकमागच्छत्यशो कमहिम तस्मिन्वसति शाश्वती समा: ॥१॥ ब्राह्मणम् ।। १५ [८. १२] । जब पुरुष इस लोक में जाता है तो पहले वायु में जाता है । वायु उसके लिये उसी प्रकार स्थान छोड देता है जैसे रथ के पहिये के लिये । उस स्थान से ऊपर चढ कर वह सूर्य में जाता है, सूर्य उसको उसी प्रकार स्थान दे देता है जैसे नगाड़े को। उनसे ऊपर चदकर वह चन्द्र में जाता है। चन्द्र उसको उसी प्रकार स्थान छोड देता है जैस दुन्दुभी को । वहा से ऊपर चढकर यह उम्र लोक मे पहचता है जो सर्वथा शोकरहित है। वही वह मनन्त वर्षों तक रहता है ॥१॥ अन्न ब्रह्मति प्रारणो ब्रह्म त्युपासनविधानम् अध्याय- --ब्राह्मण १३ अन्न ब्रह्मेत्येकऽयाहुः । तन्न तथा पूयति वाऽमन्नमते प्राणायाणो ब्रह्म- त्येकऽमाहुस्तन्न तथा शुष्यति वे प्राणऽऋतेऽन्नादेते ह त्वेव देवतेऽएकधाभूय भूत्वा परमता गच्छत॥१॥ तद्ध स्माह प्रातृदः पितरम् ! किए स्विदेवैव विदुपे साघु कुस्किमेवारमा. ऽप्रसाधु कुर्यादिति स ह स्माह पाणिना मा प्रातृद कस्त्वेनयोरेकधाभूय भूत्वा परमता गच्छतीति ॥२॥ कुछ लोग कहते है कि अन्न ब्रह्म है । ऐसा नही है तो प्रत्न प्राण के बिना सह जाता है । कोई कहते हैं कि प्राण ब्रह्म है । ऐसा नहीं है पाए तो अन्न के बिना मूख जाता है । ये दोनो देवता एक होकर उन्नति को प्राप्त होते है ।।१।। प्रातृद ने मपने बाप से पूया "क्या तत्व जानने वाले के साथ मैं कोई भलाई कर सकता है, या बुराई कर सकता हू" बाप ने हाथ के इशारे से उत्तर दिया, ' हे प्राद, ऐसा मत कहो, क्या कोई इन (पन्न प्रौर प्राण) के एक दोने मात्र से परम पद पा सकता है?" ॥२॥ १२६.
का. १४.८, १३.३ वृहदारण्यकम् तस्माऽउ हैतदुवाच । दीत्यन्न वै व्यन्ने होमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि रमिति प्राणो वै र प्रारणे होमानि सर्वाणि भूनानि रतानि सर्वाणि ह वाऽपस्मि- म्भूतानि विशन्ते सर्वाणि भूतानि रमन्ते यऽएव वेद ॥३॥ ब्राह्मणम् ।। १६ [८ १३] | ॥ (प्रातृद ने पूछा, तो किस प्रकार') पिता ने उत्तर दिया, 'वि' । 'वि' नाम है अन्न का । 'वि' अथात् अन्न के हो सब प्राणी प्राधित है। 'रम्' प्राण रम्' है। प्रारण मे ही ये सब प्राणी रमे हुये हैं। जो इस सत्य को समझता है. उसमे सब प्राणी प्रवेग करते हैं । उसमे सर्व प्राणी रमण करते है ॥३॥ प्रासो वा उपथमिति प्रतिपादनम् अध्याय ८---ब्राह्मण १४ जस्थम् । प्राणो वाऽउक्थ प्राणो हीद सर्वमुत्थापयत्युद्धास्माऽउक्थविद्वीर- स्तिष्टत्युपथस्य सायुज्य सलोकता जयति य एव वेद ॥१॥ यजु । प्राणो के यजु प्राण हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हारमै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय यजुप मायुज्य सलोकता जयति य एव वेद ॥२॥ साम । प्राणो वै साम प्राणे होमानि सर्वाणि भूतानि मम्यञ्चि सम्यञ्चि हास्मिन्त्सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय कल्पन्ते साम्नः सायुज्य सलोकता जयति यएव वेद ॥३॥ - प्रच 'उबय' का वर्णन करते है । प्राण अप है। प्राण ही इन सब को उठाये हये हैं । जो तत्व को समझता है उसके 'उकर' का जानने वाला पुत्र उत्पन्न होता है। वह उक्य के सायुष्य और सालोक्य को प्राप्त होता है ॥१॥ पर यजु' का वर्णन करते हैं। प्राण यजु है। प्राण में हो र सव प्राणी 'युक्त' हैं। जो इस तस्व को समझता है, उसको श्रेष्ठता के कारण सब प्राणी उमसे मिले रहते है। वह यजु के सामुज्य और सालोर को प्राप्त हो जाता है ।।२।। अब 'साम' का वर्णन करते है । प्रारए साम है । प्राण के कारण हो सब प्राणी मिते हुये हैं। जो इस रहस्य को समझता है, उनकी श्रेष्ठता के कारण सव प्राणी उसमें मिले रहते हैं । और वह नाम के सायुध मोर सानोश्य को प्राप्त कर लेता है ।।३।।
माध्यन्दिनीये मतपथब्राह्मणे का०१४. ८.१४.४ क्षमम् । प्राणो वै क्षत्र प्राणो हि वै क्षत्रं प्रायते हैन प्राणः क्षणितो: प्रक्षनमात्रमाप्नोति क्षत्रस्य सायुज्य सलोकतां जयति य एवं वेद ।।४।। ब्राह्मणम् ।। १७ [१४] ॥ पष्ठ. प्रपाठकः । कण्डिकासख्या १२९ ।। ।। अप क्षत्र' का वर्णन करते हैं। प्राण 'क्षत्र' है। क्योकि यह प्रारण (क्षरिणत.) शास्त्र से शरीर को बचाता है । जो इस तत्व को समझता है, वह क्षन की प्राप्ति करता है प्रौर क्षत्र के सायुज्य और मालोक्य को पा.जाता है ॥४॥ गायत्री ब्रह्मोपासनम् अध्याय ८-ब्राह्मण १५ भूमिरन्तरिक्ष द्योरिति । अष्टावक्षराण्यष्टाक्षर ह वाऽएका गायन्यै पदमेतदु हास्याऽएतत्स यावदेपु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्याएतदे पद पैद ऋचो यजूषि सामानोति । अष्टावक्षराण्यष्टाक्षर ह वाऽएक गायत्र्य पदमेतदु हैवास्याएतत्स यावतीय वयी विद्या ताबद्ध जयति योऽस्याइएतदेवं पद वेद ॥२॥ प्राणोऽपानो व्यानऽइति । अष्टावक्षराण्यप्टाक्षर ह वाऽएक गायत्र्य पद- मेतदु हैवास्याऽएतत्स यावदिद प्राणि तावद्ध जयति योऽस्याऽएतदेव पद' वेद ॥३॥ अथास्याएतदेव । तुरीय दर्शत पदं परोरजा यऽएप तपति यदै चतुर्थं भूमि, अन्तरिक्ष, घोः ये पाठ प्रक्षर हुये। गायत्री के पद मे भी पाठ अक्षर होते है। गायत्री के पद में भी भूमि, पन्तरिक्ष प्रौर यो: लोक के गुरण हैं। जी गायत्री के इस पद को समझता है, वह इन लोको को जीत लेता है ॥१॥ कक्, यजु साम ये पाठ प्रक्षर हुये। गायनी के पद में भी पाठ प्रक्षर होते हैं । गायकी के पद में भी वह सब कुछ है जो प्रयो विद्या अर्थात् ऋक् पज पोर साम में है। जो गायत्री के इस पद को समझता है वद् इन सब को जीत लेता हैं ॥२॥ प्रारण मपान मोर व्यान ये पाठ अक्षर हुये। गायत्री के एक पद में भी पाठ पद होते हैं। गायत्री के इस पद म दे सर्व गुण हैं, जो प्राण प्रपान और ध्यान में हैं। जो गायत्री के इस पद को समझता है, वह सब प्राणियों को जीत लेता है ॥३॥ । गायत्री का चौथा पद 'दर्शत है। यह परोरजा है, क्योकि यह सब के ऊपर प्रकाश कौ० १४.६.१५.४-८ बृहदारण्यक्ग १६६३ तत्तरीयं दर्शतं पदमिति दहशऽइव ह्यप परोरजाऽइति सर्वमु ह्यप रजऽउपर्युपरि तपत्येव हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्याऽएतदेवं पदं वेद ॥४॥ संपा गायव्येतस्मिस्तुरीये । दर्शते पदे परोरजति प्रतिष्ठिता तद्वं तत्सत्ये प्रतिष्ठिता चक्षुर्व सत्य चक्षुहि वै सत्यं तस्माद्यदिदानी द्वौ विवदमानावेयातामह- मद्राक्षमहमीपमिति य एव यादहमद्राक्षमिति तस्माइएव श्रद्दध्यात् ।। ५ ।। तद्वै तत्सत्य घले प्रतिष्टितम् । प्राणो, पै बल तत्त्राणे प्रतिष्ठित तम्मादा- हुबल सत्यादोजीयऽत्येवम्वेपा गायथ्यध्यात्म प्रतिष्ठिता ॥६॥ सा हैपा गयास्त । प्राणा व गयास्तत्प्राणांस्तये तवद्गयास्त' तस्मा. द्गायत्री नाम स यामेवामूमन्याहैव सा स यस्माऽअन्वाह तस्य प्रारणांस्त्रायते ता हैके । सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुर्वागनुष्टुवेतद्वाचमनुब मऽइति न तथा कुर्याद्गायत्रीमेवानुन याद्यदि है वाऽअपि वहिष प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या- ऽएफंचन पदप्रति १८॥ स यऽइमांस्त्रील्लोकान् । पूर्णान्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्याएतत्प्रथम पदमाप्नु यादथ यावतीय त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽम्याऽएतद्धितीयं पदमाप्नया. को किरणें डालता है । जो गायत्री के इस पद को समझता है, वह भी और यश के साथ प्रकाशित होता है ॥४॥ यह गायत्री इस चतुर्थ दर्शत परोरज पद मे प्रतिष्ठिन है। यह पद सत्य में प्रति- टित है । चक्ष सरय है । नथ ही माय है । इसीलिये जब दो मनुष्यो मे भास होता है कि यह सच्चा है कि यह सच्चा, तो जो यह कहे कि मैंने माख से देखा है वही सच्चा माना जाता है । जो कहे कि मैंने सुना है उसको इतना सच्चा नही मानते ।।५।। वह सस्य बल के ऊपर प्रतिष्ठित है। प्राण ही बल है । बल प्राण पर प्रतिष्ठित है। इसीलिये कहते हैं कि बल सत्य से मधिक पोज वाला है। इस प्रकार गायनी ध्या- म पर प्रतिष्ठित है।॥६॥ गायत्री इसीलिये कहते हैं कि वह "गयो" का 'पास' (रक्षा) करती है । 'गय कहते हैं प्राण को । वह प्राणो की रक्षा करती है। प्राचार्य जिस सावित्री का उपदेश करता है वह मही गायत्री है। यह उसके प्राणो की रक्षा करती है, जिसको सिखाई जाती कुछ लोग गायत्री को अनुष्टुभ बताते है । वाक् अनुष्टुभ है। गायत्री भी तो पाणी हो है । परन्तु ऐसा न करे । गायत्रो को सावित्री ही कहे । यदि किसी को बहुत बड़ी सम्पत्ति भी मिल जाय, तो भी वह गायत्री के एक पद के दराबर नही है । यदि किसी के पास तीन लोको को सम्पत्ति मा जाय, तो भी उसको गायत्रो के
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का. १४८,१५. ६-१२
दय यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्याएतत्ततोय पदमाप्नुयादथास्या-
एतदेव तुरोय दर्शत पदं परोरजा यऽएष तपति नैव केन चनाप्यं कुतऽउएता.
वत्प्रतिगृह्णीयात् ॥६॥
तस्याऽउपस्थानम् । गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी विपदी चतुष्पद्यपदसि न हि
पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजमेऽसावदो मा प्रापदिति प द्विप्याद-
सावस्मै कामो मा सम/नि वा न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्माऽएवमुपतिष्ठते-
ऽहमद प्रापमिति वा ॥१०॥
एतद्ध व तज्जनको वैदेहः । वुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्री-
विदव थाऽअथ कथ७ हस्तीभूतो वहसीति मुख७ यस्या: समागन विदां चकारेति
होवाच ॥११॥
तस्याऽअग्निरेव मुखम् । यदि ह वाऽअपि वह्विवाग्नावस्यादधति सर्वमेव
तत्सदहत्येव हैवैवविद्यद्यपि वह्विव पाप करोति सर्वमेव तत्सम्प्साय शुद्धः पूतो-
जिरोऽमृतः सम्भवति ॥१२॥
ब्राह्मणम् ॥ १ [८ १५.[ ॥ इतिमष्टमोऽध्यायः समाप्तः [६] ।
पहले पद से अधिक नही मिलेगा। जितनी अपी विद्या है, वह सब प्रान हो जाय तो गायत्री
के दूसरे पद से अधिक नदी । जितना प्राणो वर्ग है, वह सब मिल जाय तो मानों गाया
का तीसरा पद मिल गया। उसका चौथा पद दर्शत', 'परोरजा' किसी से प्राप्य नही है।
इतना तो कोई प्राप्त कर ही नहीं सकता ॥६
गायत्री की प्रासा (उपस्थान) मे यह मंत्र है :-हे गायो, तू एक पदी है, द्विपदी
है, त्रिपदी है, चार-पदी है । तू (पूर्णरीत्या) प्राप्त नही होती (अपत् है) । तेरे चौथे,
दर्शत, परोरजा पद के लिये नमस्कार हो । यदि इस तत्व को जानने वाला किसी के साथ
प करे और चाहे कि इसको कामना पूरी न हो या कहे कि 'इसकी कामना मुझको प्राण
हो तो उसकी कामना पूरी न होये ॥१०॥
जनक ने प्राश्वतमश्यि बुडिल से कहा, "यदि तू कहता है कि मैं गायनी जानता
ह. तो हाथी होकर भार क्यो होता है । ' उसने उत्तर दिया, 'हे राजामो के राजा ! मैंने
गाययो के मुख को नहीं जाना" ॥११॥
परित हो उसका मुख है । जो जलती हुई प्राग मे जितनी लकडी डाली जाती है,
वह सद भस्म हो जाती है, इसी प्रकार इस रहस्य के समझने वाले ने चाहे कितने हो
पाप क्यो न किये हो, उन सब को भस्म कर के वह गुद्ध पविय निकल पाता है ॥१२॥
पञ्चाग्निविधा-श्वेतकेतु-प्रवाहण-गौतम-संवाद.] अध्याय 8--ब्राह्मण १ श्वेतकेत्तुहं वाऽनाहरणेय.। पञ्चालाना परिषदमाजगाम सऽप्राजगाम जैवल प्रवाहण परिचारयमाणं तमुदोक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ऽइनि स भो३ इति प्रतिशुधावा- नुशिष्टो न्वसि पिनत्योमिति होवाच ॥१॥ वेत्थ यथेमाः प्रजा । प्रयत्यो पिप्रतिपद्यान्ता३ऽइति नेति होवाच वेत्थ यथेम लोक पुनरापद्यान्ता३ इति नेति हैबोवाच वेत्य यथाऽसौ लोकऽएव बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिन सम्पूर्यता३ऽइति नेति हैवोवाच ॥२॥ वेत्थ यतिथ्यामाहुत्या हुतायाम् । प्रापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ऽइति नेति हैबोवाच वेत्थो देवयानस्य पा पथ प्रतिपद पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयान वा पन्धान प्रतिपद्यते पितृयाण वा ॥३॥ ग मारुणेप वेन के तु पचानो को परिपद मे पाया । वह जैवल प्रवाह के पास पाया, जब वह राजपुरुषो के बीच मे बैठा था । उसको देखकर राजा ने कहा, "हे कुमार !" । वह बोला, "भगवन्" "क्या तेरे बाप ने तुझे कुछ पढाया है।" उसने उत्तर दिया "हा" ॥१॥ 'क्या तू जानता है कि ये प्रजायें मरकर जो भिन्न २ गतियों को प्राप्त होती हैं। यह किरा प्रकार" उसने उत्तर दिया, "नहीं"। "वया तु जानता है कि फिर ये इस लोक में कैसे पाती उसने उत्तर दिया “नहीं'। "वया जानता है कि बहुत से जो इस लोक को त्याग देते हैं, फिर क्यो यहाँ नहा लौटते?" उसने उत्तर दिया, "नही' ॥२॥ "क्या तू जानता है कि किस पाहुति ने देने पर जल पुरुष को वाणा होकर उठते पौर बोलते हैं ? उसने उत्तर दिया "नहीं"। "क्या तू जानता है कि देवयान का मार्ग कौन सा है पोर पितृयाण का कौन- सामर्थात् क्या करके लोग देवपान के मार्ग को जाते है और क्या करके पित्यान के माग को ?" ॥३॥ तू १९६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १४.६.१.४-७ अपि हि नऽस्पेर्वचः श्रुतम् । हूँ मृतोऽअशृणव पितृणामह देवानामुन मर्यानाम् । ताभ्यामिद विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितर मातर चेति नामतऽएकं चन वेदेति होवाच ॥४॥ अथ हैन वसत्योपमन्त्रया चक्र । अनाइत्य यसति कुमारः प्रदुद्भाव सऽमाज- गाम पितर त होवाचेति वाव किल नो भवान्पुरानुशिष्टानवोचऽइति कथा सुमेधऽइति पञ्च मा प्रश्नान्राजन्यबन्धुपाक्षोत्ततो नेक धन वेदेति होवाच वतमे तऽइनीमति ह प्रतीकान्युदाजहार ।।५।। स होवाच । तथा नस्त्व तात जानीथा यथा यदह क च वेद सर्वमह तत्तभ्यमवोच प्रेहिं तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्य वत्स्यावऽइति भवानेव गच्छत्विति ॥६॥ सऽयाजगाम गौतमः । यन प्रवाहणस्य जैवले रारा तस्माऽमासनमाहार्योद कमाहारया चकाराथ हास्माऽअर्घ चकार ७॥ स होवाच । वर भवते गौतमाय दद्मऽइति स होवाच प्रतिज्ञातो माएप हमने ऋपि का वचन सुना है कि- "मैंने दो मागौ को मुना है पितरो के मार्ग को और देवो के मार्ग को । इन दोनो में से एक यो इस विश के लोग जाते हैं । इन दोनो म इतना ही पन्तर है जितना पिना मे और माता में।" उसने उत्तर दिया "इनमें से मैं एक को भी नहीं जानता" ||४|| मब उसने उसको वैठने को कहा. परन्तु वह कुमार बैटन का विचार न करके वहा से पल दिया और पिता के पास पाया पोर बोला, "पारन तो मुझे कहा था कि तुम पड़ गये ?" "हे मृबोध : क्या हुमा "राजामो के साथी न मुझ से पार प्रश्न पियं प्रोर मुझमे एक का भी उतर नही m पाया।" "" । इस प्रकार उसने एक एक करके सब प्रश्न गिना दिये || उसने उत्तर दिया, "हे पारे । निश्चय बानो कि मैं जो जानता था वह मब तुमको पड़ा दिया, पर चलो हम दोनो चलें पोर मचर्य न करें" "माप ही गा" गौतम बहा मारा जहाँ प्रवाहण जाल रहा करता था। उसने उमको प्रासन दिया मोर दिया और मार रा॥ रहा, 'हे गौतम ! हम प्रारके लिये पर देते है"। उसो तर दिश, "मुझे यह पापका प्रतिज्ञान वर सीमार मार न कुमार को० १४.६.१.८-१३ वृहदारण्यकम् १९६७ वरो या तु कुमारस्यान्ते वाचमभापथास्ता मे व हीति Itell रा होवाच । देवेषु वै गोतम तद्वरेषु मानुपाशा बहीति ||६|| स होवाच । विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात गोऽजश्वानां दासीनां प्रध- राग परिधानाना मा नो भवान्वहोरनन्तम्यापर्यन्तम्माभ्यवदान्यो भूदिति म वं गौतम नी नेच्छासाऽत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचा ह स्मैव पवंऽउपयन्ति ॥१०॥ स होपायनकीताऽउयास । तथा नम्त्य गौतम मापराधास्तव न पितामहा यथेय विद्यतः पूर्व न कमिश्चन ब्राहाणाऽउवास तां वह तुभ्य वक्ष्यामि कोहि त्वंय जयन्त महंति प्रत्यास्यातुमिति ।।११।। प्रसौ चे लोगोऽग्निगीतमा तस्मादित्य एव ममिद्रश्मयो धूमोऽहरविश्चन्द्रमा- अमारा नक्षत्राणि विप्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धा जुह्वति तस्या- ऽमाहुतेः सोमो रामा सम्भवति ॥१२॥ पर्जन्यो वाऽग्निर्गौतम । तस्य सवत्मर एव समिदभ्राणि धूगो विद्युद- चिरशानिरडगाग ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोम जुह्वति तस्याऽनाहुनेप्टि सम्भवति ॥१३॥ जो प्रश्न पूछे थे उनको मुझे बताइये" ॥८॥ "उसने उत्तर दिया, "यह तो देवी की बात है कुछ मनुष्य सम्बन्धी वर मागो" ॥६॥ उसने कहा, "प्रापको तो मासूम है कि मेरे पास बहुत सोना, गायें घोडे, दासिया, नौकर मौर कपडे हैं। श्राप हम को यह वर दीजिये जो अनन्त और अपर्यन्त है"। "है गौतम, नुम तीयं द्वारा (नियम द्वाग) इसको इच्छा राते हो " "El, भगवान्, मैं नियम पूर्वक शिष्य होकर प्राप र पास उपस्थित हुया है।" इसी वाणी से पहले के लोग भी अपने गुरुमों के पास जाते थे ॥१०॥ वह यही नियम पूर्वक रहा । (तब प्रवाहण जंबल ने कहा) गौतम । प्राराधी न ठहराओ। जैसे तुम्हारे पितामह ने नही ठहराया । यह विद्या इससे पूर्व किसी ग्राहारा के पास नही रही । परन्तु में तुम को इस विद्या का उपदेश करता है, क्योकि तुम जैसे प्रार्थना करने वाले को कोन इन्कार कर सकता है ?" ॥११॥ हे गौतम ! बह लोक अग्नि है। प्रादित्य उसकी समिधा हैं। किरणं धुपा है। दिन लो है। चन्द्रमा प्रगारा है। नक्षत्र चिनगारिया है। इस पग्नि मे देव श्रद्धा को माहुति देते हैं । इस पाहुति से सोम राजा उत्पन्न होता है" ॥१२॥ 'हे गौतम ! या अग्नि है । सवत्सर उसकी समिधा है । वादल धुपा हैं । बिजली ली है। प्रशनि (चमफ) बंगारा है। गरज चिनगारिया है । इस प्रग्नि मे देव सोम की पाहुति देते है । उस माहुति से वृष्टि होती है" ।।१३।। तुम हमको कां०१४.६.१.१५-१६ बृहदारण्यकम लोकान्गमयति ते तेपु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति तपामिह न पुनरावृत्ति. रस्ति ॥१८॥ प्रथ ये यज्ञन दानेन । तपमा लो जयन्ति ते धूममभिसम्भवनि धमाद्रानि रायरपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाद्यान्पण्मामान्दक्षिणाऽऽदित्य एति मासेभ्यः पितृलोक पितृलोकाच्चन्द्र ते चन्द्र प्राप्यान्न भवन्ति तास्तत्र देवा यथा सोम१७ राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति तेपां यदा तत्पर्यवेत्यथेममे- वाकाशमभिनिप्पद्यन्तऽमाकाशाद्वायुवायोवृष्टि वृष्टं: पृथिवी ते पृथिवी प्राप्यान्न भवन्ति तऽएवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ यऽएतो पन्थानो न विदुस्ते वीटा पतङ्गा यदिद दन्दशूकम् ।।१६।। ब्राह्मणम् ॥२॥ ६.१.[॥। देवलोक से प्रादित्य को, ग्रादित्य से विद्या-लोक को। मानस पूष्प विद्युत् लोक से इन को ब्रह्म-लोकों को ले जाता है । वे महान लोग उन ब्रह्मलोको मे बहुत काल तक रहते है। उनको पुनरावृत्ति नहीं होती ।।१८।। को यज्ञ, दान और तप से लोक को जीतते हैं. वे धूय को प्राप्त होते हैं, धूए से रात को, रात से कृष्णपक्ष को । कृष्ण'Ter से उन महीनो को, जब सूर्य दक्षिणायन होता है । इन महीनो से पितृलोक को। पितृलोक से चन्द्रलोक को। ये चन्द्र को प्राप्त करो अन्न हो जाते हैं । उनका बहा देव उसी प्रकार भक्षण करते हैं, जैसे सोम पान करने वाले सोम का भक्षण करते हुये कहते पाते है “बढो । घटो' । जव वहा उनका कर्म क्षीण हो जाता है, तो वे प्राकाश को प्राप्त होते हैं । प्राकाश से वायु को, वायु रो वृष्टि को, वृष्टि से पृथिवी को, पृथिवी को प्राप्त करके वे अन्न हो जाते है, फिर वह बार-बार चक्कर लगाते हैं । जो इन दोनो मार्गों को नही जानते, वे कोट पतग और मच्छर प्रादि हो जाते हैं ॥१६॥ ज्येष्ठत्व-श्रेष्ठत्य-गुणविशिष्ट-प्राणोपासनम् अध्याय 8--ब्राह्मण २ यो ह व ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद । ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति प्राणो व ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ज्येष्ठश्च थेष्ठश्च स्वानां भक्त्यपि च येषां बुभूपति याएव । वेद ॥१॥ जो ज्येष्ठ और श्रेष्ठ को जानता है, वह अपने लोगो के मध्य मे ज्येष्ठ और श्रष्ठ हो जाता है । प्राण हो ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है । जो इस प्रकार ज्येष्ठ घोर श्रेष्ठ को जानना है वह अपनो के बीच में या उनके बीच मे भी, जिनको बह चाहे, ज्येष्ठ प्रौर श्रेष्ठ हो जाता १९७२ माध्यन्दिनीये मतपथमाइशे का. १४.६.२.१२.१५ पश्यन्तश्चक्षुपा शृण्वन्तः धोरण विद्वासो मनसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह रेन ॥१२॥ अथ ह प्राणऽउत्क्रमिष्यन् । यथा महासुहयः संन्धवः पडवोशश कून्त्सहे. देव७ हैवगान्प्राणान्सववहं ते होचुर्मा भगवऽउत्क्रमीन वै शक्ष्यामस्त्वहते जोबितु- मिति तस्य वै मे बलि कुरुतेति तथेति ।।१।। मा ह वागुवाच । यद्वाऽग्रहं वसिष्ठाऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति चक्षुर्यद्वाऽमहं प्रतिष्ठाऽस्मि त्व तत्त्रनिष्ठोऽसीति श्रोन पद्वाऽअह सम्पदस्मि त्वं तत्ताम्पदसीति मनो यद्वाऽग्रहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति रेतो यद्वाऽग्रहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति तस्यो में किमन्न किं वासऽइति यदिदं कि चाश्वभ्या- कोटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नमापो वासऽइति न ह वाऽप्रस्थानन्न जग्ध भवति नानन्नं प्रतिगृहीत यऽएवमेतदनस्यान्न वेद ॥१४॥ तद्विद्वास धोत्रिया. । अशिष्यन्तऽग्रावामन्त्यशित्वाऽऽचामन्त्येतमेव तदन- मनग्न कुर्वन्तो मन्यन्ते तस्मादेवविदशिष्यन्नाचामेदशित्वाऽऽचामेदेतमेव तदेनमनग्न कुश्ते ॥१५॥ ब्राह्मणम् ।। ३२२॥ हुये भी प्राण से साँस लेते, वाणी से बोलते, प्राँस मे देखते, कान से सुनते, वद्धि से जागते हैं, उसी प्रकार हम भी जीवित रहे"। बीर्य भी शरीर मे प्रविष्ट हो गया ||१२|| भव प्राण ने निकलने की इच्छा को। जैसे सिन्धु देश के प्रच्छे घोडे पपने सुमो को टप-टपाते हैं, इसी प्रकार सब इन्द्रियो हिल उठी। पोर बोली, "भगवत् मापन जावें । प्रापके बिना हम जी नही सकते।" "यदि मैं ऐसा है तो मुझे भेंट दो"। पन्छा" ॥१३॥ बाणी बोली, 'मैं इसलिये वमिप्ट हूँ कि प्राप वसिष्ठ है"। प्राख बोली, "मैं इसलिये प्रतिष्ठित है कि प्रार प्रतिष्ठित है"। काम बोला, “मैं इसलिये सम्पत है कि माप सम्पत है।" मन बोला, "मैं इसलिये प्रायतन हू कि प्राप प्रायतन हैं", वीर्य बोला, "मैं इसलिये प्रजापति हू कि पाप प्रजापति है। प्राण ने कहा, "तो मेरा क्या मन है, क्या स्थान है।" उन्होंने उत्तर दिया, यि सब घोडो से लेकर निमि, कीट, पतग तक सब पापो प्रत्न है । उल पापवा वान है" 1 जो इस रहस्य को जानता है, यह अम्पाद्य को नही खाता, और न ऐसी चीज ग्रहण करता है जो लेने को न हो ॥१४॥ इसलिय विद्वान थोत्रिय लोग खाने से पूर्व माचमन करते हैं। और खाकर भी माचमन करते है । और समझते हैं कि हमने नग्न (नगे) को अनग्न कर दिया । इसलिये ताप के जानने वाले को चाहिये कि माने से पहले प्राचमन करे । खाकर भी प्राचमन पर इस प्रकार यह नग्न का मनग्न करता है || .
श्रीमन्यास्य कर्म अध्याय --ब्राह्मण ३ स यः कामयेत । महत्प्राप्नुयामित्युदगयनऽआपुर्यमाणपक्षे पुण्याहे द्वादशा हमुपसवती भूत्वीदुम्बरे कसे चमसे वा सर्वोषध पलानीति मम्भृत्य परिसमु- ह्यपरिलिख्याग्निमुपसमाधायावृताऽऽज्य संस्कृत्य पुसा नक्षत्ररेण मन्था रानीय जुहोति ॥१॥ यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदः । तिर्यञ्चो नन्ति पुरुषस्यकामान् । तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ना: कामस्तपर्यन्तु स्वाहा ।।२।। या तिरश्ची निपद्यसेह विधरणोऽइति । ता त्या घृतस्य धारया यजे स- राधनीमह स्वाहा । प्रजापते च स्वदेताम्यन्य इति तृतीया जुहोति ।।३।। ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेति । अग्नी हुत्वा मन्थे सध्सवमचन यति प्राणाय स्वाहा वसिष्ठाय स्वाहेत्यानी हुत्वा मन्थे सलवमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठाय स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्थे सध्यवमवनयति चक्षुषे स्वाहा सम्पदे स्वा- जिसकी इच्छा हो कि उराको बहुल को प्राप्ति हो, उसको चाहिए कि जब सूर्य उत्तरायण हो तो शुक्ल पक्ष के किसी सुभ दिन उपसद यत के वारवें दिन उदुम्बर के या फासे के प्याले में सब औषधिया और फल मिलाकर, स्थान को लीप कर, अग्न्याधान करके घृत को शुद्ध करके पुलिंग नाम वाले नक्षत्र में यह आहुति दे ॥१॥ "हे जातवेद अग्नि | जितने कुटिल देव तेरे आश्रित हैं और मनुष्य की कामनायो में बाधा डाला करते हैं, उनके लिए मैं यह भाग देता हू । ने तृप्त होकर हमारी कामनाओ को तप्त । स्वाहा । "जो देवता कुटिल है और अपने को समझती है कि में ही ससार को पोषक (विधरणी) है और जो तेरे आश्रित है उस कामनानो को पूर्ण करने वाली के लिए मैं आहुति देता है । स्वाहा ।" तीसरी आहुति इस मन्त्र से देता है :- प्रजापते न स्वदेतान्यन्य...॥३॥ ज्येष्ठाय स्वाहा । येष्ठाय स्वाहा । इन आहुतियो को देकर शेप यो मन्ध में मल देता है । प्राणाय स्वाहा। वसिष्ठाय स्वाहा ।
१९७४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे हेत्यग्नो हुत्वा मन्थे ससवमवनयति थोत्राय स्वाहाऽयतनाय स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे सलवावतयति मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्थे सस्रवमयनयति रेतसे स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे समवमवनयति ॥४॥ भूताय स्वाहेति । अग्नौ हुत्वा मन्थे सध्वमवनयति भविष्यते स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे सपनवमवनयति विश्वाय स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्ये समवमवनयति सर्वाय स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्ये रामनवमवनयति ॥५॥ पृष्पिव्य स्वाहेति । अग्नी हुरवा मन्थे सलवभवनयति मन्तरिक्षाय स्वाहे- त्यग्नो हुत्वा मन्थे सध्सवमवनयति दिवे स्वाहेत्यग्नो हुत्या मन्ये सध्सवमवनयति दिग्म्यः स्वाहेत्यग्नौ हुत्या मन्थे सध्वमवनर्यात ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे रानवमवनयति क्षमाय स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्ये सध्सवमवनयति ।।६।। इनसे अग्नि में ग्राहुति देकर दोष मन्ध मे डाल देता है। पाचे स्वाहा । प्रतिष्ठायै स्वाहा । इनसे अग्नि में आहुति देकर पोप मन्थ में डाल देता है । चक्षुप स्वाहा । सम्पदे स्वाहा । उनसे अग्नि में आहुति देकर शेप मन्य में डाल देता है। श्रोभाय स्वाहा । आयतनाय स्वाहा । इनसे प्रग्नि में याहुति देकर पोप मन्ध में डाल देता है। मनरो स्वाहा । प्रजात्य स्वाहा । इनसे अग्नि मे माहुति देकर शेप मन्य मे डाल देता है। तसे स्वाहा । इससे अग्नि में आहुति देकर शेष मन्थ में डाल देता है ॥४॥ भूताय स्वाहा.. (पूर्ववर) भविष्यते स्वाहा-इत्यादि विश्वाय स्वाहा इत्यादि सर्वोय स्वाहा इत्यादि ।।५।। पृथिय स्वाहा.. अन्तरिक्षाय स्वाहा... दिवे स्वाहा .... दिम्य स्पहा...... यह स्पाहा...... क्षनाय स्वाहा . ॥६ ...
का० १४.६.३.७०८ वृहदारण्यकम् १६७५ भूः स्वाहेति । अग्नौ हुत्वा मन्ये सध्सवमवनयति भुवः स्वाहेत्यानी हुत्वा मन्थे सध्सवमवनयति स्वः स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति ॥७॥ ग्रानये स्वाहेति । अग्नौ हुत्वा मन्थे सध्सवमवनयति सोमाय स्वाहेत्यग्नो हत्या मन्थे सश्सवमवनयति तेजसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे सत्रवमयनयति धिये स्वाहेत्यग्नाहुत्वा मन्थे सध्सवमवन यति लक्ष्म्यै स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे ससक- मवनयति सवित्रे स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्थे सनवमवनयति सरस्वत्यै स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे सस्रवमवनयति विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्थे सनवम- नियति प्रजापतये स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मन्थे सनवमवनयति ॥८॥ भूः स्वाहा...... भुवः स्वाहा...... स्वः स्वाहा...... भूर्भुवः स्वः स्वाहा......॥७॥ प्रमाये स्वाहा...... सोमाय स्वाहा...... तेजसे स्वाहा...... श्रियै स्वाहा. लक्षयं स्वाहा....... राक्नेि स्वाहा.... सरस्वत्यै स्वाहा...... विश्वेम्यो देवेम्य. स्वाहा...... प्रजापतये स्वाहा........ इनसे अग्नि मे पाहुति देकर शेप मन्थ मे डाल देता है | अब उस (मोपधि आदि) साकल्य को इता है। तू चलने वाला है। तू जलने वाला है। तू पूर्ण है। । सू निश्चल है। तू एकसार है। तू बुलाया गया है। तू बुलाया जाने वाला है। तु गाया हुआ है । तिरी स्तुति की गई है) तू गाया जाने वाला है। r वित ।।६ माध्यन्दिनीय शतपयवाह्मणे का० १३.६३.६.१३ अथैनमभिमृति । भ्रमसि ज्वलसि पूर्णमसि प्रस्तब्यमस्येकसभममि हिड्कृतमसि हिक्रियमाणमस्युद्गीथमस्युद्गीयमानमसि श्रावितमसि प्रत्याश्रा- मस्या मदीप्तमसि विभूरसि प्रभूरसि ज्योतिरस्यन्नमसि निधनमसि सवर्गोऽसीति अर्थनमुद्यच्छति । आमोऽस्याम हि ते मयि स हि राजेशानोऽधिपतिः स मा राजेशामोऽधिपति करोस्विति ॥१०॥ अर्थनमामिति । तत्सवितुर्वरेण्यम् । मधु वाताऽऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धव माध्वीनः सन्त्वोपधीः ।। भूः स्वाहा ॥११॥ भगो देवस्य धीमहि । मधु नक्तमुतोपसो मधुमत्पार्थिव रजः मधु धौर. स्नु न पिता ।। गुयः स्वाहा ॥१२॥ तू मुनाया गया है। तू सुनाया जाने वाला है। बादल में चमकने वाला है। तू विभु है। तू ज्योति है। तू मृत्यु है। टू सवर्ग (ज्ञान) है l अब इसको उठाता है- तु समझता है । हम तुभयो वा समझते है । वह राजा है स्वामी है अधिपति है। बह राजा और स्वामी मुझको अधिपति करे ॥१०॥ अव इसको चखता है - तत्सवितुर्वरेण्यम् । वायु मधु वहाती है। नदिया मधु बहाती है । औषधिया हमारे लिए मधु हो । भूः स्वाहा ॥११॥ भगो देवस्य धीमहि । हमारे लिए रात मधु हो । उपा मधु हो । पृथिवी मधु हो । अन्तरिक्ष मधु हो । पिता धोलोक मधु हो । मुव स्वाहा ।।१२।। धियो यो नः प्रचोदयात् । हमारे लिए अन्न मभु हो । वनस्पति मधु हो। हमारे लिए सूर्य मधु हो । गायें मधु हो । स्वः स्वाहा । पूरी सावित्री हो गई। पूरी मधुमती हो गई। पूरी व्यातियो हो गई। अहमेवेद सर्प भूयास भुर्भुवः स्वः स्वाहा । "मैं यह सब हो जाऊं......इत्यादि । यह कहकर उने खाकर हाथ धोकर पूर्व की ओर मुग करो जया में अनि को एता है।
का. १४.६.३.१३-१६ वृहदारण्यम् १९७७ धियो यो नः प्रचोदयात् । मवमान्नो वनस्पतिमधुमा२।।ऽपस्तु सूर्य । माध्वी- गाँवो भवन्तु नः स्वः स्वाहेति सर्वा च सावित्रीमन्वाह गर्वा च मधमनी सर्वाश्च ध्याहृतोरहमेवेद सब भूयास भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यन्ततऽनाचम्य प्रक्षाल्य पाणी जघनेनाग्नि प्राविवशरा: सविशति ।।१३।। प्रातरादित्यमुपतिष्ठते । दिशामेकपुण्डरीकमस्यह मनुष्याणामेकपुण्डरीक भूयासमिति यथेतमेत्य जयतेनाग्निमासोनो वशं जपति ।।१४।। त हैतमुद्दालकऽप्रारुणि' । वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिनऽउक्त्वोवा- चाऽपि यऽएन शुष्के स्थाणौ निपिञ्चेज्जायेगञ्छाखा: प्ररोहेयु. पलाशानीनि ॥१५॥ एतमु हैव वाजसनेयो याज्ञवल्क्यः । मधु काय पेड्ग्यायान्तेवासिनऽक्त्वो- वाचाऽपि य एत, शुष्के स्थाणी निपिञ्चेत् जायेरञ्छाखा: प्ररोहेयुः पलागानीति ॥ १६॥ एतम् हैव मघुक: 1 पैङ्ग्यश्चूडाय भागवित्तयेऽन्तेवासिनऽउक्त्वोवाचाऽपि याएन शुष्के स्थाणो निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखा. प्ररोहेयु पलाशानीति ॥ ७॥ एतमु हैव चूडो भागवित्ति । जानकयऽमायस्थूणाया-तेवासिनऽ यत्वोवा चाऽपि य एनशुष्क स्थाणी निपिञ्चेज्जायेरछाखा प्ररोहेयु पलाशानोति ॥१८॥ एतमु हैव जानकिरायस्थूण । सत्यकामाय जावालायान्तेवासिनऽव वोवा- चाऽपि यऽएन शुष्क स्थाणो निपिञ्चेज्जायेरञ्छाखा: प्ररोहेयु पलाशानीति एतमु हैव सत्यकामो जाबाल । अन्तेवासिभ्यऽउवयोवाचाऽपि यऽएन शुष्क प्रात कास आदित्य को स्तुति करता है । 'तू दिशाओं में कमल है। मैं मनुष्या मे कमल हो जाऊ"। फिर पूर्व के समान जाघ से अग्नि के पास बैठता है और वश का जाप करता है ॥१४॥ आरणि उद्दालक ने अपने शिष्य वाजसनेय याज्ञवल्क्य से कहा, "जो कोई इसको सूर पेड पर डाल देगा, उसमे शाखा और पत्ते निकाल आयेगे" ।।१।। पाजसनेय याज्ञवल्वय ने अपने शिष्य मधुक पेड ग्य से कहा, 'जो कोई इत्यादि...' " " मधुफ पेड्ज्य ने अपने शिप्य चूडभागवित्ति रो कहा, ". ॥१७॥ चूडमागवित्ति ने अपने शिष्य जानकि आयस्यूग से कहा, ॥१८॥ जानकि आयस्थूण ने अपने शिष्य सत्यकाम जावाल से कहा, १६॥ सत्यकाम जाबाल ने शिष्यों से कहा, "जो कोई इसको सूखे पेड पर डाल देगा, उसमें
মামবিলী ব্যবস্থার का० १४.६ ३ २०-२२
स्थाणो निपिञ्चज्जायेरञ्छाखा. प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेत नापुत्राय वाऽनन्ते-
वासिने चा बयात् ।।२०॥
चतुरीदुम्वरो भवति । प्रौदुम्बरश्चमसऽऔदुम्बर सवऽप्रौदुम्बरऽइध्मऽसौदु-
बर्यापमन्यन्यो ॥१॥
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति । बीहियवास्तिलमापाऽप्रशुप्रियंगवो गोधू-
माश्च मसूराश्च खल्याश्च पलकुलाश्व तान्दसा पिष्ट्वा दध्ना मधुना घृतेनोप-
सिञ्चत्याज्यस्य जुहोति ॥२२॥ ॥४॥ (. ३] ।। ।।
शाखा और परी' निकल पायेगे। इसकी शिक्षा किसी ऐसे को मदे जो शिष्य या पुत्रन
हो" ॥२०॥
चारो चोजें उदुम्बर को हो । उम्दुम्बर का चमचा, उदुम्बर का सूवा, उदुम्बर को
ममिधायें, उदुम्बर के दोना उपभन्थ ॥२१॥
दस ग्राम्य अन्न हो -चावल, जो, तिल, उर्द, अणु प्रियङ्गव (...) गेहू, मसूर,
खत्व, खलबुल । इनको साथ पीस कर दही, शहद, घी मिला कर इनकी आहुति देता
है ॥२२॥
पुत्रमन्थारय प्राचार्यपरम्परोपदेशश्च
अध्याय 8--ब्राह्मण ४
एपा व भूताना पृथिवी रस: । पृथिव्याऽवापोऽपामोपधयऽसोपधीना पुष्पाणि
पुप्पारणा फलानि फलाना पुरुष पुरुषस्य रेत ॥१॥
सह प्रजापतिरीक्षा चक्र । हन्तास्म प्रतिष्टा कल्पयानोति स स्थिय
सजे ता७ साट्वाधऽउपास्त तस्मास्नियमधऽउपासीत थीह्य पा सऽएत प्राञ्च
ग्रावाणमात्मनाएव समुदपारयत्तेनैनामभ्यसृजत् ॥२॥
इन भूतों का रस (गति = end) पृथिवी है । पृथिवी का जल, जल या गोषधिया ।
औषपियो का फूल, फूलो का फल, फ्लो या पुरुष, पुरुप वा बीर्य ।।
प्रजापति ने चाहा कि इस (वीर्य) के लिये प्रतिष्ठा (दहरने वा स्थान) बनाऊ ।
उसने स्त्री बनाई, उसको बनाकर उसने मैगुन दिय । इसलिये स्त्रों के साथ मैथुन करो
हैं । यह श्री है। उसने इस निवले हुम अपने कठोर बङ्ग को बनाया और इसके द्वारा रा
में गर्म स्थापित किया ॥२॥
फां०१४. ६.४.३.६ वृहदारण्यकम् १९७६ तस्या वेदिरुपस्थो । लोमानि बहिश्चर्माधिपवणे समिद्धो मध्यतस्तो गुरुको स यावान्ह वै दाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानोपहास चरत्या स स्त्रीणा। सुकृतं वृक्त ऽय यऽइदमविद्वानधोपहास चरत्याऽस्य स्त्रियः सुकृत वृजते ॥३॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालकऽप्रारुणिराह । एतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्यऽग्राहतद्ध स्म में तद्विद्वान्कुमारहारितऽशाह वहनो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया वि सुकृतोऽस्माल्लोकात्यन्ति यऽइदमविद्वासोऽधोपहास चरन्तीति ॥४॥ बहु पाइदU सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेल: स्कन्दति । तदभिमशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेत: पृथिवीमस्कान्त्सीयदोपधोरप्यसर द्यदपः । इदमह तद्रत- ऽसाददे । पुनर्मा मस्विन्द्रिय पुनस्तेजः पुनर्भगः । पुनरग्नयो धिष्ण्या यथा स्थान कल्पन्तानामित्यमिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्र वौ वा निमृद्ध्यात् ॥५॥ प्रथ यादकऽप्रात्मान पश्येत् । तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो दक्षिण सकृतमिति ॥६॥ श्रीह वाऽएषा स्त्रीणाम् । यन्मलोद्वासास्तस्मान्मलोद्वासस यशस्विनीमभि- उसकी उपस्थ वेदि है । लोम बहि हैं । उसका चमडा सोम निचोडने का धर्म है । उत्तवे मुष्क (दो अण्डकोश) बीच मे जलने वाली अरिस है । जितना बडा वाजगेय यज्ञ यजमान का लोक है, उतना ही उसका भी लोक है जो इस रहस्य को समझ कर मैथुन करता है मौर स्त्रियों के सुरत का हरण करता है। परन्तु जो इसको न समझकर मथुन करता है, स्त्रिया उसके सुकृत को हर लेती हैं ॥३॥ यही जानकर उद्दालक आरुणि ने कहा था । यही जानबार नाक मौपत्य ने भी कहा था । यही समझकर कुमार हारित ने कहा था कि बहुत से मरणशील ब्राह्मणवशीय लोग नपु सक होकर अपने सुकृत को नष्ट करके इस लोक से चल बसते हैं, जोकि तत्व को न समझ कर मैयुन करते है ॥४॥ सोते मे या जागते मे थोडा बहुत वीयं जो क्षीण हो जाय तो उसे छुप या (विना छुये ही) यह मप्र बोले कि 'आज जो मेरा वीयं पृथिवी मे गिरा हो या ओषधियो मे या जल मे, उसको मैं फिर लेता हूँ । यह फिर मेरे पास आवे । फिर बल, तथा तेन दे। फिर अग्नियो और धिप्पया अपना-अपना स्थान लेवें" ऐसा कहकर अनामिका भोरम गूग से सेफर उसको छाती तथा भौओ के बीच में लगा लेवे ॥१॥ यदि जल मे अपने को देखे तो यह मय बोले .--"मुझमे तेज, बल, यश, धन और पुण्य हो" ॥६॥ स्त्रियो की शोभा बढ़ जाती है, जब वे रजस्वला होने के पश्चात् मैले कपड़े हटाती है । अतः मैले कपडो के पश्चात् यसवाती स्त्री के समीप जावे । यदि वह उसकी १६८० माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे का० १४.६.४.७१० क्रम्योपमन्त्रयेत सा चेदस्म न दद्यात्कायमेनामपकीरणीयात्मा दस्मै नव दद्यात्का- ममेना यष्टया वा पाणिना वोपहत्यातिकामेदिन्द्रियेण ते यशमा यशऽप्राददऽइत्य- यशाऽएव भवति ॥७॥ म यामिच्छेत् । कामयेत मेति तस्यामर्थ निष्ठाप्य मुखेन मुख सन्चायोप- स्थमस्याऽभिपृश्य जपेदङ्गादगात्सम्भवमि हृदयादधि जायसे । स त्वमङ्गकपा- योऽसि दिग्धविद्वामिव मादयेति ।। अथ यामिच्छेत् । न गर्भ दधीतेति तस्यामर्थ निष्ठाप्य मुखेन मुख७ सधा- याभिप्राण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेतऽआददऽइत्यरेता एव भवति ।। ६ ।। शतम् ७७००। प्रथ यामिच्छेत् । गम दधीतेति तस्यामर्य निष्ठाप्य मुखेन मुख, संधा- यापान्याभिप्राण्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेतऽमादधामीति गभिण्येव भवति ॥१०॥ अथ यस्य जोयार्य जार: स्यात् । त चंद्धिप्यावामपाऽग्निमुपरामाधाय प्रतिलोम गरबहिस्ती| तस्मिनेतास्तिस्रः सरभृष्टीः प्रतिलोमाः सपिपाऽक्तवा जुत्यान्मम समिद्धे हौपोराशापराकाशौ तऽयाददेऽसाविति नाम गृह्णाति मम समि- होपी पुअपर स्तऽपाददेऽमाविति नाम गृलाति मम समिहोपोः प्राणापानी । इच्छा पूर्ण न बरती हो तो उसको नातच दे। यदि तब भी वह राजी न हो तो लकडी या थप्पड से मारे और यहे कि बल से मै तरा या छीनना हूँ"इस प्रकार यह यश-मून्य(परास्त) हो जाती है 11७11 यह जिस स्त्री को चाहे कि वह इसके साथ रमण करे, उसके मुख मे मुब मिलाकर उसके उपस्थ वो एकर जपे "तू अग-अ य से उत्पन्न होता है । नू हृदय से उत्पन्न होता है। तू अगो पा रम है । इस स्त्री को इस प्रकार मद-युक्त करे, जरो इसका हृदय यीध लिया गया हो ॥ जिसको चाहे कि इसके गर्भ न रहे उसरो सपर्व मुसमे मुग मिलाकर पहले प्राण वायु को और फिर अपान वायु को मीने पोर , “बल और वीर्य द्वारा मैं तेरा वीर्य सेता है", दम प्रकार वह गर्भ धारण नहीं करती है। जिसके चाहे कि गर्भ रह जाय उगसे गपकं पर मुख से मुख मिलाकर पहरे पान वायु को और फिर प्राण वायु को नीचे और वह. 'कि वल प्रौर की ग तरे वीर्य के द्वारा वीर्य स्थापित करता है। इस प्रशर बह गर्भिणी हो जाती है ॥१७॥ जिग विसी की स्थी वोई दार हो और वह उममे द्वेष करना हो तो कच्च वर्नन म अनि का प्राशन करके तुगी को उल्टा रबर उसमे नीन युगी को उल्टी घोर ने पी नगारा माहुति दे कि " अनुक नामी पुरुष, तूने मेरी अग्नि में आहुनि दी है। बता मैं तरी माशा और नमृदिया जपहरण करना । "हे अमुक पुरष, वून मेरो अनि में आइति दी है. प्रत. में नरे पुत्र और पमुगो का
को०१४. ६.४.११-१६
बृहदारण्यम्
तऽमाददेऽसाविति नाम गृह्णाति स वाऽएप निरिन्द्रियो विसुकृदस्माल्लोक त्यति
यमेवविदनाह्मणः शपनि तस्मादेवविच्छशेत्रियस्य जायायाऽउपहास नेच्छेत घव-
चित्परो भवति ॥११॥
अथ यस्य जायामातंच विन्देत् । यह कसे न पिचेदहतवामा नेना वृपलो
न वृपल्युपहन्यालिरायान्तऽमाप्लूय बोहोनवघातयेत् ॥१२॥
स यऽइच्छेन । पुत्रो मे गोरो जायेत वेदमनुनुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरी-
दन पाचयित्वा सपिआमन्तमश्नीयातामीश्वरी जनयिनवै ।।१३।।
अथ यऽइच्छेत् । पुयो मे कपिल. पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदावनुब वोत सप-
मायुरियादिति दध्योदन पाचयित्वा० ।।१४।।
अथ मऽइच्छेत् । पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत योन्वेशननुवोत सर्व-
मायुरियादित्युदौदन पावयित्वा० ।।१५।।
अथ यऽइच्छेत् । दुहिता में पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदन
पाचयित्वा० ॥१६॥
अपहरण करता हूँ" । "हे यमुक पुरुप, तूने मेरो अग्नि में आहुति दी है, अत मैं तेरे प्रारण
और अपान का अपहरण करता हूँ"। उस जार का नाम लेता जाय । यह मनुष्य नपुसक
और पुण्य-शून्य होकर इस लोक से चल देगा, यदि कोई तत्व का जानने वाला श्रोत्रिय यह
शाम दे तो। इसलिए कभी किसी घोत्रिय की स्त्री से उपहास न करे । क्योकि तत्व का
समझने वाला रडा होता है ॥११॥
यदि किसी को स्थी ऋतु काल में हो तो तीन दिन तक कासे के बर्तन मे न पिए
और न नए अपडे पहने । उसको कोई पुरुष या नीच नी न हुये। तीन दिन पीछे वह
नहाये और धानो को परे ॥१२॥
पदि वह चाहे कि मेरे गोरा लडका उत्पन्न हो, एक वेद को पढे और पूरी आशु
का हो, तो दूध, चावल पकवाकर पो के साथ वे दोनो खायें। उनके ऐसा ही पुर
होगा ॥१३॥
यदि वह चाहे कि मेरे कपिल ओर पिङ्गल लडका को और दो वेदो यो पढे तथा
पूरी मयु पाला हो तो दही चौबत पकवाकर घी मिलाकर दोनो सारें। उनके ऐसा हो पुर
होगा ॥१४॥
यदि यह चाहे कि मेरा लडका सावता मोर रहना हो और तीन वेदो को पड़ने
बाला हो तथा पूरी प्रायु तक जोय तो पानी मशाल कराकर पी मिनाकर सायें । उनले
ऐसा ही पुम होगा ॥१५॥
यदि चाहे कि मेरे ऐसी लयो हो, यो पण्डिता हो और पूरी आयु जो कोहि
थोर चावल पकवाकर घी मिला कर पाई। ऐसी ही पुत्री होगी ॥१६॥
१९८२ माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे कां०.१४. ६.४.१७-१६ अथ यऽइच्छेत् । पुत्रो मे पण्डितो विजिगीथः समितिगमः शुथू पितां वाचं भाषिता जायेन सर्वान्वेदानुववीत सर्वमायुरियादिति माध्यौदनं पाचयित्वा सपिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरो जनयितवाऽप्रोक्षणेन वाऽऽपभेग या ।।१७।। प्रथाभिप्रातरेव । स्थालोपाकावृताऽऽज्यं चेष्टित्वा स्थालीपारस्योपघातं जुहो यग्नये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्ध त्य प्राश्नाति प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति पक्षाल्य पारणीऽ उदपानं पूररित्वा तेनेनां निरम्यु- क्षत्युतिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रफय॑म् ।, सं जायां पत्या सहेति ॥१८॥ अर्थनामाभिपद्यते । अमोऽहमस्मि सा व सा त्वमस्मोऽप्रहम् । सामाहम- स्मिऽक्त्वं द्योगह पृथिवी स्वम् । तावेहि सरभावहै सह रेतो दघावहै । पुण्से पुत्राय वित्तय इति । यथास्याऽरू विहापयनि । विजिहाथां द्यावापृथिवोऽइति तस्यामथं निष्ठाप्य गदि नाहं कि मेरे ऐसा पुत्र उत्पन्न हो जो पण्डित हो, कोतिवाला हो, सभाओं में उमया मान हो, वह अच्छी वाणी बोलता हो, सब वेदो को जानने वाला हो, पूरी आयु का हो' तो मांस-चावल परवाकर घी मिलाकर खावे । तो ऐसे ही पुत्र के उत्पन्न करने मे समर्थ होगे । मास बेतरा हो या पभ का ॥१७॥ अब प्रात कालही स्थानोपाक के समान घी बनाकर स्थाली पाक मेरो लेकर एन पाहुनि देता है. "अन्न स्वाहा, अनुमतपे स्वाहा, देवाय स्वाह, सवित्रे सत्यत्र मवाय स्वाहा । माहुति देकर उसको लेना और पाता है । खाकर स्त्री को देता है । हाथ धोकर पात्र में जल भरकर तीन बार उनके ऊपर छिडकता है । "ह विन्दावन (यज) उठ और अन्य स्त्री को उसके पति के साथ ग्रहण कर", । . अब उसके पास जाना है। "मैं यह हूँ। वह है। तू वह है । मैं यह हूँ। मैं साम है. नू नाक है । मैं चो हूँ न पृथियो है । आओ हम तुम दोनो मिलें। पुत्र की उत्पत्ति के नियं अपने वीयों रो मिलावें" tell तर उसके जयो को फैलाता है यह कहकर कि दो और पृथिवी पल जावे । उसने सपर्क करके मुय से मुप मिलाफर उनको ऊपर से नीचे गी और (अनुलोम नि मे) एला है। इस मामो बोरकर:- 'विप्न योनि बनावे, सया रूप बनाई । प्रजापति मीन, धाना गर्भ धारण करावे" ।
की १४.६.४.२०-२४ वृहदारण्यकम् १९८३ मुखेन मुख संधाय विरेनागनुलोमामनुमाष्टि विष्णुयोनि कापयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । प्रासिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गभं दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुष्टुके । गर्म तेऽअश्विनौ देवावाधत्ता पुष्करस्रजी ।।२०।। हिरण्ययं ऽबरगी। याम्या निर्मन्यतामश्विनो देवो त ते गर्भ दधामहे दशमे मासि सूतवे ॥ यथाऽग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गभिणी । वायुर्दिशा यथा गर्भऽएव गर्भ दधामि तेऽमाविति नाम गृह्णाति ॥२१॥ सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति । यथा वातः पुष्करिणी समोङ्गयनि सर्वतः । एवा ते गर्भऽएजतु सहावंतु जरायुणा ।। इन्द्रस्याय ब्रज कृत. सागंडः सपरिश्रयः । तमिन्द्र निर्जहि गर्भण सावर७ सहेति ॥२२॥ जातेऽग्निभुपममाधाय । अङ्कप्राधाय कसे पृषदाज्यमानीय पृषदाज्यस्यो- पघातं जुहोत्यस्मिन्त्सहस्र पुण्यासमेधमानः स्वगृहेऽप्रस्योपमद्या मा छत्सोवजया च पशुभिश्च स्वाहा मयि प्राणास्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा ॥२३॥ यत्कर्मणात्यरीरिचम् । यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टस्विष्टकृद्विद्वान्तिस्व- प्ट सुहुत करोतु स्वाहेति ॥२४॥ है सिनीवालि, गर्भ धारण कर । है भारी केशों वाली गर्भ धारण कर । दोनो अश्विन देव जो कमल की माला वाले है गर्भ धारण करावे" । (नोट :-शायद दो अश्विन दो अण्डकोश है। और पुरकरमृजो का अर्थ है वीर्य धारण करने वाले ।) ॥२०॥ जिन सुनहरी दो अगणियो से दोनों अग्विन अग्नि मन्थन करते हैं, उस तुझ हम गर्भ धारण कराते हैं । जिससे कि दसवें मास में बच्चा उत्पन्न हरे, जैसे अग्नि पृथिवी मे, इन्द्रचो मे, वायु दिशा में गर्भ धारण कराते हैं, इसी प्रकार मैं तुझमे गर्भ धारण कराता हूँ" (यहाँ नाम ले) ॥२१॥ जब प्रसयकाल हो तो उस पर जल के स्ट्रीटे दे --जसे वायु झील में लहरें उत्पन्न करता है, उसी प्रकार सब प्रोर से तेरा मभं जरायु के साथ चलायमान हो । इन्द्र का यह ग्रज चारो मोर से घिरा और सुरक्षित है। हे इन्द्र उसको बाहर निकाल, पुन माहित" 1॥२२॥ जब बच्चा उत्पन्न हो तो अग्नि को प्रज्वलित करके गोद में लेकर कासे के बन में भी यो लेकर कई बार आहुति देता है, "मैं इस घर में इस लड़के के द्वारा बढकर हजारोमा पासक हो राकू , इस लड़के को पाकर मैं सन्तान रहित और पशु रहित न होऊ । रवाहा । तुझमे मन से प्राणों की माहुति देता हूँ-'स्वाहा ॥२३॥ जो कर्म हम से भुल से) बढ गया हो या कम हो, गया हो हे सव को जानने वाली पुण्यशील मग्नि सू उसको कल्याण कारण भोर ठोक प्रकार से आहुति दिया हुआ बना दे" ॥२४॥ में १९८४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.१४.६.४.२५-२६ अथास्यायुष्यं करोति । दक्षिण कर्णमभिनिधाय वाम्यागिति निरथास्य नामधेय करोति वेदोऽसीति तदस्यैतदगुह्यमेव नाम स्यादथ दधि मधु घृत सU सज्यानन्तहितेन जातरूपेण प्राशयति भूस्त्वयि दधामि भुवस्त्वयि दथामि स्व- स्त्वयि दधामि भूर्भुवः स्वः सर्व त्वयि दधामोति ॥२५।। अथैनमभिमृशति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमन त भवऽग्रात्मा वै पुत्र- नामासि स जीव शरदः शतमिति ॥२६।। अथास्य मातरमभिमन्त्रयते। इडासि मंत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनथाः सा त्व वीरवती भव याऽस्मान्वीरवतोऽकरदिति ॥२७॥ अथैनं माने प्रदाय स्तन प्रयच्छति । यस्ते स्तन: शशयो यो मयोभूर्यो रत्नपा वसुविद्यः सुदरः । येन विश्वा पुष्यमि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवेऽकरिति ॥२८॥ त वाऽएतमाहु । प्रनिपिता वनाभतिपितामहो वताभू परमां बत काष्टा प्राप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन यऽएवविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ।।२९।। अब इसको दीर्घ आयु के लिये आशीर्वाद देता है। दाहिने कान को खोलकर तीन बार वहना है 'पार, वाक्, वार' फिर उसका नाम रखता है । "तू वेद है"। यह 'वेद' इसका रहस्यपूर्ण नाम है । अब दही शहद, पो मिलाकर शुद सोने के टुकड़े से चदाता भूस्वयि दधामि भुवस्त्वयि दधामि स्वास्वयि दधामि भू व स्वस्त्वयि दधामि ॥२५॥ पब इसको एता है । पत्थर हा, परशु हो । भुइ माना हा । तू पुत्र वस्तुत. मेरा वात्मा है मो वर्ष जोता रह" ॥२६॥ अब इसको माता का स्पर्श करता है । "दू मित्रावरुणो दर है। तून वीर में बोर को उत्पन्न किया है । मो तू पोरदनी हा तूने हमको वोर-युक्त किया है ॥२७॥ अब बच्चे को मां काद कर स्तन दता है। यह जो तेरा सफल, मुग्यकारक, रनवाला, धनयुक्त, दानशील नुन है, जिगम नु मर का पालन करती है, दे सरम्पती । तू इस बच्चे को सब प्रकार पुष्ट कर ॥२८॥ लोग इसके विषय में कह, "तू बाप में बदवर हो, बारा से बढ़कर हो । तरी प्रतिष्ठा बहत हो, थो, या, ब्रह्मतंर ।' जाह्मण इस रहस्य को गमभना है, उसके ऐमा ही पुषन्पन्न होता है ||Pl ,
गागिपुत्र से
का. १४.६.४.३०
बृहदारण्परम्
१९८८
प्रय वशः । तदिद वय भारद्वाजोपुत्राद्भारद्वाजीपुत्रो वात्सोमाण्डवीपुपा.
द्वात्सोमाण्डपीपुन. पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो गार्गीपुत्राद्गार्गीपुत्रः पाराशरी-
कौण्डिनीपुनापाराशरीकौण्डिनोपुनो गार्गीपुत्राद्गार्गीपुत्रो गामिपुत्राद्गीपुत्रो
वाडेयोपुत्राद्वाडेयीपुत्रो मौपिकीपुत्रान्मौपिकीपुनो हारिकीपुत्राद्धारिकर्णीपुत्रो
भारद्वाजीपुत्राभारद्वाजीपुत्रः पङ्गीपुत्रात्पड्गीपुत्र शौनकीपुत्राच्छोनकीपुत्र ॥३०॥
काश्यपीबालाक्यामोठरीपुत्राकाश्पपीवालाक्यामाठरीपुत्र कौरसोपुनाको-
सीपुत्रो बोधीपुपाद्वौधौपुत्रो शालवायनीपुना छालझायनीपुरोवार्षगरणीपुत्राद्वा-
पंगणीपुनो गौतमीपुत्राद्गौतमीपुत्रऽयात्रेयोपुत्रादायोपुनो गौतमीपुवादगौतमीपुत्रो
वात्मीपुत्राद्वारसीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राभारद्वाजोपुन. पाराशरीपुनाराराशरीपत्रो
'भव वशावली दी जाती है
हमहुए हैं
भारद्वाजीपुर से
भारद्वाजोपुत्र हुए हैं। वात्सी मान्डवीपुत्र मे
वात्सी माण्डवीपुष हुए है
पाराशरीपुत्र से
पाराशरोपुन हुए हैं
गार्गीपुत्र हुए हैं
पाराशरी कौण्डिनीपुत्र मे
पाराशरी कौण्डिनीपुत्र हुए है
गार्गीपुत्र हुए है
गर्गीपुत्र हुए हैं
बाडेयीपुम से
बायीपुत्र हुए हैं
मौपिकौपुत्र से
मौपिकोपुर हुए हैं हारिक पुत्र से
हारिपुत्र हुए है
भारद्वाजीपुत्र से
भारद्वाजीपुत्र हुए
पैङ्गीपुत्र से
पैङ्गीपुग्न हुए हैं। शोनकोपुत्र स
शोनकीपुत्र हुए है
काश्यपी वालाक्यामाठमारीपुत्र म
काश्पपोबालाक्यामाठगेपुष हुए कौत्सीपुत्र से
कोत्सीपुष हुए हैं
चौधोपुत्र से
बोधीपुत्र हुए हैं
शालकायनीपुत्र से
शालकायनीपुत्र हुए हैं वापंगणोपुत्र से
वागणीपुत्र हुए हैं गौतमीपुत्र से
गौतमीपुत्र हुए हैं। आग्नेयोपुत्र से
आत्रेयीपुत्र हुए हैं
गौतमीपुत्र में
गौतमीपुत्र हुए हैं
वात्सीपुत्र से
वात्सीपुर हुए हैं
भारद्वाजीपुर से
गार्गीपुत्र से
गर्गीपुर से
॥३०॥
१९८६ माध्यन्दितीये शतपथब्राह्मणे वा १४.६.४.३१.३२ वाकारणामुवाहारिणीपुत्रऽपार्टभागीपुत्रादातभागीपुषः शौगीपत्राच्छोगीपुनः सांकृतीपुत्रात्सांकृतीपत्रः ।।३।। आलम्बोपुत्रात्। मालम्बीपुत्र आलम्बायनीपुत्रादलाम्पायनीपुत्रो जायन्ती- पुाज्जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनीपुत्रान्माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकोपुत्रान्माण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्राच्याण्डिलीपुत्रो राधीतरीपुत्राद्राथीतरीपुत्रः कौञ्चिकोपुवाम्यां कोञ्चिकीपुत्री वैदभृतोपुत्रादिभुतीपुत्रो भालु कीपुत्राद्भालकीपत्रः प्राचीनयोगी- पुषात्प्राचीनयोगीपुत्रः सांजीवीपत्रात्सांजीवीपत्र: काकियोपुत्राका केयीपुत्रः , प्राश्नीपुत्रात् । पारिवासिनः प्राश्नीपत्रऽपासुगयण दासुरायराऽप्रासुरे-. रासुरियाज्ञवल्लयाद्याज्ञवल्क्य उद्दालकादहालकोऽरुणादरुणऽउपवेशेरुपवेशि: कुवेः भारद्वाजीपुत्र हुए है पाराशरीपुर से पाराशरीपुत्र हुए हैं वारिणीपुत्र से वारिणीपुत्र हुए है मातंभागीपुर से प्रातंभागीपुत्र हुए हैं सौगोपुत्र से शोगीपुत्र हुए हैं साकृतीपुत्र से साकृतोपुत्र हुए हैं ॥३१॥ आलम्बीपुर से मालम्बीपुत्र हुए है आलाम्यायनीपुत्र से मालम्बापनीपुन हुए हैं जायन्तीपुत्र से जायन्तीपुत्र हुए है। मानवायनीपुर से माण्डूकायनीपुत्र हुए है माण्डूकीपुत्र से माण्डकोपुत्र हुए हैं शाण्डिलीपुत्र से शाण्डिलीपुत्र हुए है राधीतरीपुत्र से रायीतरीपुत्र हुए है दो कौन्चिकी पुत्रीम दो कौश्चियोपुत्र हुए है वेदभूतीपुत्र से बेदभतरीपुत्र हुए है। भानुरोपुत्र से भानुकीपुत्र हुए है। प्राचीनयोगीपुत्र प्राचीनयोगीपुत्र दए है साजीवीपुत्र में माजोवीपुर द्वा है कास्योपुर में वावियोपुन हुए है '॥३॥ पानीपुत्र में प्राग्नीपुत्र हुए हैं प्रामुरायण से मामुरायपहार है आमुरि में का. १४.६.४.३३ बृहदारण्यकम् कुविजिथवसो वाजश्रवा जिह्वावतो बाध्योगाजि हावान्बाध्योगोऽसिताद्वार्ष- गरसादसितो वागणो दुरिताकश्यपाद्धरित: कश्यपः शिल्पात्कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपान्न ध्रुवेः कश्यपो नैध्रुविर्वाचो वागम्भिण्याऽम्भिण्यादित्यादादित्या. नीमानि शुक्लानि यजुपि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनास्यायन्ते ॥ ३३ ॥ ब्राह्मणम् [६.४] ॥ सप्तमः प्रपाठक: ।। कण्डिकासल्या १०१।। इति नवमोऽध्यायः समाप्तः [११] । अस्मिाकाण्डे कण्डिकासंख्या ७६६ ।। इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे उपनिपन्नाम चतुर्दशं काण्डं समाप्तम् ॥१४॥ समाप्तञ्चेद माध्यन्दिनीयं शतपथब्राह्मणम् उपवेशि हुए हैं याज्ञवल्क्य से याज्ञवल्क्य हुए है उद्दालक से उद्दालक हुए है अरुण से अरुण हुए है उपवेशि से युधि से वाजथवा से वाजथया दए है जिह्वावान बाध्योग से जिबावान् वाध्योग हुए है मसित वाषण से असित वागण हरित कश्यप से हरित कश्यप हुए है। शिल्प कश्यप से शिल्प कश्यप हुए हैं कश्यप ध्रुवि स कश्यपनभूवि हुए है याक्स घाव हुए है अम्भिणी स । अम्भिषी हुए हैं आदित्य । ये 'शुक्ल यजु मन वाजसनेय याजल्लय ने कहे है ॥३३॥ है माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण को श्रीमत् प० पगाप्रसाद उपाध्यायकृत "रत्न कुमारी दोषिका" मापा न्यास्पा का उपनिपन्नाम चतुर्दशकाण्ड समाप्त हुआ। माध्यन्दिनीय शतपथमाझग को "रत्नकुमारो दोपिका" भाषा म्याल्या भी समाप्त हुई ।
चतुर्दश-काण्ड
प्रपाठक
फण्डिका-संख्या
१३२
१२२
प्रथम [१४२.१]
द्वितीय [१४.३.२]
तृतीय [१४.४.४
चतुर्य [१४.६.२]
पचम [१४.६.११)
षष्ठ [१४.८.१४]
सप्तम [१४.६.४]
१०४
१०७
१२६
७६६
पूर्व के काण्डों का योग ६८२६
पूर्णयोग ७६२५
मुरक-पपश्री प्रकासन एण्ड प्रिंटस, १२-~चमेलियन रोड, दिल्ली