·अथ दानमयूखस्थविषयाणां अनुक्रमणिका। विषयः पृष्ठम् १ ... ... ... १ मङ्गलम् २ दानसामान्येतितव्यता ३ पानम् ४ देयम् ... ... ... .. ८ ... ... ९ ३५ प्रयोगा: ० ... ... ... ... ... अ. विषयः पृष्ठम् २८ होममन्त्राः ८१ २९ दानानि ३० रजतादितुलाविधिः... ३१ नानारोगनादिस्तुलाविधि १०४ ३२ घृतादितुलाविधिः १०५ ३३ रूप्यादितुलादानप्रयोग: १.६ ३४ हिरण्यगर्भदानम् . ११३ ११८ ३६ ब्रह्माण्डदानम् १२१ ३७ कल्पतरुदानम् ३८ गोसहसम्... १३१ ३९ हिरण्यकामधेनुः ४० हिरण्याश्वदानम् ४१ हिरण्याश्वरथदानम्... १३९ ४२ हेमहस्तिरथदानम् १४२ ४३ पश्वलाङ्गलदानम् १४५ ४४ धरादानम्... १४७ ४५ विश्वचक्रदानम् ४६ महाकल्पलतादानम् ४७ सससागरदानम् ४८ रत्नधेनुदानम् ४९ महाभूतपटदानम् ... १६२ ५० दश महादानानि ५१ रजतदानम् ५२ अश्वदानम् ५३ तिलदानम् ५४ तिलकुम्मदानम् ... ... ६ पुण्यदेशा. ७ प्रतिग्रहे देशनिषेध.... ८ रानिकृत्यम् ९ प्रतिमहीनृत्यम् १० द्रव्याणां प्रतिग्रहस्थानानि १५ ११ परिभाषा. १२ द्रव्यप्रतिनिधिः २१ १३ देवताप्रतिमाः २५ १४ दक्षिणाप्रमाणम् २७ १५ द्रव्यमानम् .. २८ १६ धान्यादिमानम् १७ भूमानम् २९ १८ मण्डपादिलक्षणम् १९ कुण्डानि २०"महपूजाप्रकारः २१ विनायकादिलक्षणानि २२ लोकपालरूपाणि २३ पुण्याहवाचनादि २४ वास्तुपूजा. २५ द्वारपूजा २६ अधिदेवला: २७ वस्वाधे कादशदेवताः ... " ... ... ... ... ... ... ... ...

·विषयानुक्रमणिका २ . ... ८४ मेगी .. ... ... ८६ मेपः ... ... ... ... १८५ ... ... " ... ... ... ... ... " ... ... ... विश्य: उम् भ..विषयः ५५ गजदानम् ... १७३ ८३ महिपी ५६ दासीदानम् १७४ ५७ रयदानम् ... १७५ ८५ अंजा ५८ महीदानम् ५९ गृहदानम् ... ८७ पददानानि २२० ६. मटदानम्... ८८ ल्वांचलः २२८ ६१ प्रतिश्रयदानम् ८९ गुढपर्वतः ... ૨૨૬ ६.२ कन्यादानम् ९. सुवर्णाचलः २३० ६३ वैवाहिकदानम् १८७ ९१ विचलः... ६४ फपिलादानम् १८८ ९२ अर्बोदये विलपर्वतदानम् ६५ तिल्धेनुः ९३ कार्यासाचलः २३४ ६६ घृतधेनुः ९४ घृताचल: ६.७ जलधेनुः ९५ रत्नाचा... २३५ ६८ शोरघेनुः ९६ रौप्याचल:... ६९ दधिधेनुः ७. मधुधेनुः ९८ शिखरदानम् २१९ ७१ रसधेनुः १९७ ९९ भद्रनिधिदानम् २४१ ७२ शर्कराधेनुः १०० भानंदनिधिदानम् ... २४४ ७३ कासिधेनुः १०१ देवतादानानि २४७ ७४ लवणधेनुः ... ... २.. १.२ प्रविष्णुपद्रदानम्... २४८ ७५ सुवर्णधेनुः... १.३ द्वादशादित्यदानम्... २५० ७१ वश्यात्वहरे सुवर्ण- १०४ चद्रादित्यदानम् धेनुदानम् ... ... २०२ १०५ लोकपालाष्टकदानम् -२५२ ७७ स्वरूपतो गोदानम् २०३ १०६ नवग्रहदानम् ७८ गोदान विधिः .... २०४ १०७ वारदानानि ७१ गो.पूजन दानं च... २०६ १०८ शुलदानम्... ८. हेमजीदानम् २११ १०९ आत्मप्रतिकृतिदानम्, २५७ ८१ उमक्तोमुसीधेनुदानम् २१२ ८२ पैवरणी ... २१४] १११ शालमामदानम् ... ... ९७ शर्कराचलः ... ... ... ... ... 1 ... ११० घनदमूर्तिदानम् /... २५८ ·विषयानुक्रमणिका। " ... २६० ... २६१ ... ... ... " ... २६४ अ. विषयः पृटम् अ. विषयः पृष्ठम् ११२ कालपुरुषदानम् १३१ गंधद्रव्यदानम् ११३ कालचक्रदानम् १३२ रनदानानि ११४ यमदानम् .. २६२ / १३३ गलन्तिकादानम् २८० ११५ आयुष्करदानम् २६३ १३४ प्रपादानम्... ११६ सम्पत्करदानम् १३५ उदकदानम् ... २८१ ११७ कृष्णाजिनम् १३६ धर्मपटदानम् ... २८२ ११८ शय्यादानम् १३७ यज्ञोपवीतदानम् २८३ ११९ शिवाय शय्यादानम् २७१ १३८ यष्टिदानम्... १२० वनदानम्.. १३९ इन्धनदानम् .... २८४ १२१ आसनदानन् १४० अग्नीष्टिकादानम् ... २८५ १२२ भाजनदानम् १४१ दीपदानम्... १२३ स्थालीदानम् १४२ अभयदानम् २८७ १२४ आपाकदानम् २७५ १४३ मासेष्वनुक्रमेण दानानि १२५ विद्यादानाख्यमतिदानम् १४४ अश्वत्थसेचनम् १२६ वेददानम् ... २७७ १४५ पान्योपचारः ... २८८ १२७ पुस्तकदानम् २७८ १४६ गोपरिचर्या ... २८९ १२८ छनोपानद्दानम् १४७ सहस्रादिविप्रभोजन- १२९ अन्नदानम्... विधिः २९० १३० ताबूलदानम् १४८ नानाद्रव्यदानमन्ना: २९१ " " " . ... ... " " ... ... " ... ... " ... इति दानमयूसस्थविपयाणामनुक्रमणिका।

·'गुजराती न्यूस' मुद्रणालये मुद्रितानि ऋय्य- संस्कृतपुस्तकानि । ... " ... मद्रियमाणम् ... ... " ... मुद्रियमाणः मुद्रियमाणम् मुदियमाणः ... ... " ... ... " १दानमयूखः- २ विशिष्टाद्वैताधिकरणमाला- ३ गणेशसहस्रनामावलिः- ग्लेज ४ विष्णुसहस्रनामावलिः- ५ शिवसहस्रनामावलिः- ६ देवीसहस्रनामावलिः ७ कुमारसंभवकान्यम्- ८ मेघसंदेशकान्यम्- ९ स्तोनमुक्ताहारः- १० श्रीमद्भागवतं चूर्णिकासहितम्- ११ उत्सर्गमयूस- १२ प्रतिष्ठामयूसः- १३ प्रायश्चित्तमयुस- १४ विशुद्धिमयूसः- १५ शान्तिमयूखः- १६ हिरण्यकेशीयं गृहासूनम् १७ ईशोपनिषद्भाप्यसमूहोपेता- १८ रघुवंशकाव्यम्- १९. किरातार्जुनीयम्- २० श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम्-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रतिभेन पन्देन्दुसरादिनानानिवन्यप्रणेता श्रीमन्नागेशभटेन स्वशि. प्यस्य सतो जीविकाप्रदातुः गारपुराधीशस्य वीरमणे: श्रीरामराजस्य नाना प्रणीतया रामायणतिलकाख्यया टीकया, पण्डित श्रीदेशीधर-शिवसहायाभ्यां प्रणीतया रामायणशिरोमण्याख्यया टीकया, धीगोविन्दराज. प्रशीतथा भूपणाख्यया टीकया च सहितम् । सप्तधा विभज्य वन बदम् । १. स. ३०८२ वालकाण्डम्--उपरिनिर्दिष्टीकाप्रयोपेतम् । मूल्यम् रू. अयोध्याकाण्डम् - निर्दिष्टीकास्योपेतम् । म्... अरण्यकाण्डम्-उपरिनिर्दिष्टीकारयोपेतम् । म. किष्किन्धाकाण्डम्-उपनिनिर्दिशीकात्रयोपेतम्।मू.. सुन्दरकाण्डम्-परिनिर्दिष्ट टीकारयोपेतम् । म. के. युद्धकाण्डम्-उपरिनिर्दिस्टीवात्रयोपेतम् । म ... उत्तरकाण्डम्-उपरिनिर्दिष्टीकामयोपेतम् । म.रू.. ... ... " ... मुदियमाण ... " " २.१२.० २-१२.० ·दानमयूखः। सप्तमः ७ श्रीगणेशाय नमः ॥ यो लीलया सन्तनुतेऽत्र विश्वं तत्पालयत्यात्मनि विश्वरूपे । लयं नयत्याशु च पूर्णरूपः शिवं तनोत्वाशु रविर्ममासौ ॥१॥ श्रुतीः स्मृतीक्ष्यि पुराणजातं तन्निरन्धानपि सन्निबन्धान् । श्रीगङ्करस्यात्मज एप दाने श्रीनीलकण्ठो विवृणोति कृत्यम् ।। २ ।। परबत्योत्पत्त्यन्तो द्रव्यत्यागो दानम् ।' व्यत्ययविनिमयादयस्त्वे- तब्याप्या एव दानपदप्रयोगात् । इति फेचित् । परे 'प्रयोगस्य भाक्त- स्वात्तद्धिमत्वेनापि विशेषणीयम्' इत्याहुः । दामोदर ठकुरस्तु : क्रयादि वारयितुमदृष्टार्थत्वेत विशेषणीयं प्रीत्यादिदाने दानपदं गौणम्' इत्यूचे । तन्न । सोमक्रयातिव्याप्त्यवारणात् । गौण्या मानाभावाच । दूरस्था पाउद्देशेन त्यक्तस्यापहर्ता तु प्रत्यवेत्येव । तादृशापहारे शिष्ट- विगानेन निपेधकल्पनात् । 'परस्वं नाददीत' इत्येवमाकारकः प्रत्य- क्षस्तु.निषेधो न प्रवर्तते । अपहारदशाया फस्याऽपि स्वत्वाभावात् । दातुः पुनरुत्पत्तौ तु मानाभाव: । रक्षणं तु परकीयम्यापि प्रीत्यादिनो- पपद्यत एव । अग्न्युद्देशत्यक्तपुरोडाशादाविव । अन्यथा तनाऽपि पुनरुत्पत्तिप्रयोजकलिष्टम्दादिविध्यभायेऽपि पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः । स्विष्ट- कृदादिविधिसत्व एव पुनरुत्पत्ति न्यथा । त्यकोपादाने विगानादिति निर्णायितं तन्वरनादा। न त्यागकाले स्वत्वापगमः, किं तु विप्रकर्तृ. करवीकारकाल इति तु कस्यचिचाहतः प्रलाप उपेक्षणीय एव । यदि केनचित् कश्चिद्रामणमुद्दिश्य किञ्चिद्रव्यं सुवर्णरजतादि । + १ ·मनसा निमुद्दिश्य जलमध्ये जक्षिपेत् । दासा तत्कालमाप्नोलि प्रतिपाही न दोषमार || इत्यादिवचनप्रतिपादितेन विधिनोत्सृज्य देशान्तरस्थाय तस्मै तव्य प्रहितम् । तच्च यदि मध्येमार्ग नष्टं चौराऽपहवं तदा दातुन कोऽपि प्रत्यवायः प्रमाणाभावात् । दानपलं तु नव जायते । प्राम- णस्तत्वापत्यवसानकस्योत्सर्गस्याजातत्वात् । नयानेन वचसा दानानु- कल्पेन पात्रोद्देश्यकः सङ्कल्प एव विधीयते, न तु पारस्वत्वोत्पत्तिपर्यन्त. ताऽपि, उद्देशमाथवमादिति वाच्यम् । प्रजापतिनतान्तर्गतोद्यदा- दित्यानीझणसाल्पपदनापि फलपर्यन्तनाया आवश्यकतान् ! मन्यथा तमावि सङ्कल्पमात्रादेव फलं स्यात् । अस्त्विति चेन्भवम् । 'तस्य प्रतम्' इति भावरूपनवोपरमेणाभावरूपाऽऽदित्यानीझणाक्तिविरुद्धो- पक्रमानुरोगाव्यतिपालनीयस्वाथोऽन्यभिचारिणी भारुपा सवाल्मकियां लमयति । चाप परिपालितेऽनीक्षणादौ व्यभिचारात्महत्पलश्शेणैव दुर्घटा स्यात् । अतो न सङ्कल्पमानाचत फन्दम् । किशायदेशका- लावरोदेन पानहस्तप्रक्षेपासम्भवे वरथाने मानसपात्रोदेश्यको जला- वितरणको जलप्रक्षेपो विधीयते । न तु पारस्वत्यापत्तिपर्यन्तताऽपि पाने । पात्रदानृपचिग्रहीपदेस्त्यारप्रतिग्रहयोः प्रतीते. । अतो न प्रतिप्रीतन्यापार विनोदेशविशिष्ट जलप्रक्षेपमात्राममिति दिए । यत्त देवला- अर्थानामुदिते पाने श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्ट व्यायानं तस्य कथ्यते । इति ॥ दश्यमापसारिसक्दानोत्तयर्थ, न दानसामान्यपरम् । इति दान- स्वरूपम्। एवमशंसा सामरेदोपनिदिदानेन सर्वान् कामानवाप्नोति चिरवीरतम्' इति । . यहदामि विशिष्टेभ्यो यदाप्ति दिने दिने। खते वित्तमहं मन्ये शेष फस्यापि रक्षसि ।। प्रासादमपि प्रासमर्थिभ्यः किन दीयते ।। इच्छानुरूपो विमः का फस्य भविष्यति । इत्यादि।

·३ दानसामान्यति तञ्च दानं त्रेधोक्तं भगवदगीतासु- दातव्यमिति यदान दीयतेऽनुपरेवारिणे, देशे काले च पात्रे च तहानं सात्त्विक स्मृतम् ।। यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्राजसमुदाहृतम् ।। अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असंस्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ।। विष्णुधर्मोत्तरे- तामसाना फल भुङ्क्ते तिर्यक्त्वै मानवः सदा । वर्णसङ्करभावेन वार्द्धके यदि वा पुनः ।। पाल्ये वा दासभावे वा नात्र कार्या विचारणा । अतोऽन्यथा तु मानुष्ये राजसाना फल भवेत् ॥ सात्त्विकाना फलं भुरके देवत्वे नात्र संशयः । मास्ये--- येषा पूर्वकृतं कर्म सात्त्विकं मनुजोत्तम । पोरुपेण विना तेपा फेषाश्चिदृश्यते फलम् ॥ कर्मणा प्राप्यते लोकान् राजसस्य तथा फलम् । कृच्छ्रेण कर्मणा विद्धि तामसस्य तथा फ्लम् ।। हारीत:- मुमूर्षुस्तामसं यशाप्रकृतो ददाति । इति । अप्रकृतोऽसावधान। गारुडे- अर्हते यत्सुवर्णादि दान तत्कायिक मतम । आर्तानामभयं दद्यादेतद्धि याचिकं स्मृतम् ।। विद्यामादाय यज्ञप्यैस्तदानं मानसं द्विजाः। इति ।। - . अथ दानसामान्येतिकर्तव्यता। तर दानाधिकारस्तु चतुर्णामपि वर्णाना स्त्रीणां च । वर्णानामाश्रमाणा च चातुर्वण्ये युधिष्ठिर । " ·नममपूर: - . दानधर्म श्य जलथा व्यासेन भाषितम् । इति व्यासोक्तः। स च निषादस्थपतिवद्वैदिकमवत्स्वपि समन्त्रक एवं स्त्रीशूद्रयो- रविरुद्धः। मदनरत्ने नातूकर्ण्य:- अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्तधमें न वैदिक । पूर्तधर्मास्तत्रैव स्मृत्यन्तरे- बहिर्वेदि च यदान तत्पौर्तिकमुदाहृतम् । तनै व्यासोऽपि~ मन्तवेद्यां च यदानमिष्टं तदभिधीयते । इति ।। अथ पात्रम् याज्ञवल्क्य:- न विद्यया केवलया तपसा वाऽपि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोमे तद्धि पात्रं प्रचक्षते । इति ।। . प्रथमं तु गुरोर्दानं दत्वा ज्येष्ठमनुक्रमात्। ततोऽन्येषां तु विषाणां दद्यात्पात्रानुरूपवः ।। भविष्यपुराणे- सन्निधानस्थितान्विप्रान् दौहित्रं विदपति तथा । भागिनेयं विशेषण तथा पन्धूनगृहागवान् ।। नातिनामेनरस्त्वेतान्मुमुलिपि दीयते । अतिक्रम्य महारौद्रं रोरचं नरके प्रजेन् ।। विदपति माता ! विष्णु.- मातृवसा वसा चैव तथैव च पितृष्वमा । मातामही भागिनेयो भागिनेयस्तथैव च ॥ पौहित्रश्चैव जामाता तेपु दत्तमिहाक्षयम् । श्रीभ्रष्टेपु ज्या दत्तं तदप्यमय्यमुच्यते ॥ मातापितोगुरौ मित्रे विनीत चोपकारिणि ।' दीनानायविशिष्टेभ्यो दावण्यं भूतिमिच्छता।

·पात्रम्॥ व्यास:- पितुः शतगुणं दानं सहसं मातुरेव च । अनन्तं दुहितुर्दानं सोदय दत्तमक्षयम् ॥ एतत्प्रशंसामात्रम् । दक्षः- सममग्राह्मणे दानं द्विगुणं पाहणावे । सहस्रगुणमाचायें त्वनन्तं वेदपारगे। व्यास:- ग्रामीजसमुत्पन्नो मन्त्रसंस्कारवर्जितः । जातिमानोपजीवी च भवेदवाखणः स तु ।। गर्भाधानादिभिर्युक्तस्तथोपनयनेन च । न कर्मचिन्न चाधीते स भवेगाह्मणवः ।। तथा- - देवार्चनपरो नित्यं वित्तार्थी वत्सरत्रयम् । असौ देवल को नाम हव्यकव्येषु गर्हितः ॥ यत्तु वृहस्पतिना- शूटे समगुणं दानं वैश्ये तु द्विगुणं स्मृतम् । क्षत्रिये त्रिगुणं प्रोक्तं प्राह्मणे पड्गुणं स्मृतम् ।। इति शूद्रादीनामपि पात्रतोक्ता, साऽनाच्छादनपरा । मनाच्छादनदानेषु पात्रं नैव विचारयेत् । अन्नस्य क्षुधितं पात्र विवस्त्रो वसनस्य च ।। इति विष्णुधर्मोतः । अपात्रायाऽमत्र दानम्- मश्रपूर्व तु यदानमपात्राय प्रदीयते । दातुनिकृत्य हस्तं तु श्रोतुजिहां निकृन्तति ।। इति शातातपोक्तः। तथा- यस्य वेदश्च वेदी च विच्छियेते निपूरुपम् । सवै दुर्याक्षणो नाम यश्च वै वृषलीपतिः । इति ।। अपात्रमित्यर्थः ।

·१० दानमावः प्राणिनां वत्र पञ्चत्वं शिवसायुज्यकारकम् ॥ पलं दत्तहुतानां च अनन्वं परिकीर्तितम् । मनुजैः स्थापित लिने क्षेत्रमानमिदं स्मृतम् ।। स्वयम्मुवि समं स्यादा चव तदर्द्धकम् । गृहे दशगुणं दानं गोष्ठे चैव शताधिकम् । पुण्यतीपु साहलमनन्तं शिवसन्निधौ ॥ मारये- शालप्रामसमुद्भूतः शैलचकाङ्कमण्डितः । तिष्ठते या वसुधे तत्क्षेनं योजनत्रयम् ।। द्वारवत्याः शिला देवि मुद्रिता मम मुद्रया। यत्रापि नीयते तत्स्यालक्षेत्रे द्वादशयोजनम् । इत्यादि ।। काशीररण्डे- अन्यत्र यत्कृतं कर्म नतं दानं तपो जपः । गडावदेषु तत्सर्व कृतं कोटिगुणं भवेत् ॥ मात्स्ये- ममिहोत्रगृहे चैव यदल्पमपि दीयते । सदनन्तफलं सर्व भवतीवि विनिश्चयः ।। इति देशाः। प्रतिग्रहे देशनिपेघः। पाने- न तीर्थे प्रतिग्रहीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि। प्रामपुराणे- प्रवाहमवर्षि कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । सत्र न प्रतिगृहीयानाणैः कण्ठगतैरपि। दानधर्म- भाद्रष्टचतुर्दश्या यावदारमते जलम् । जावगर्भ विजानीयात्तदूध तीरमुच्यते । मात्स्वेऽपि-- साहस्तशवं यावदर्भतातीरमुच्यते । - ·दास्पम् । स्कान्दे- तीराद्व्यतिमात्रं तु परितः क्षेत्रमुच्यते । इति ॥ इदं च गढ़ायाम् । गर्भप्रतिपहनिपेधः प्रसिद्धनदीपु ! प्रसिद्धतरग- ण्डक्यादिषु तु तीरेऽपि । गङ्गायां तु क्षेत्रेणीति सर्वशिष्टाचारः ।। अथ दातृकृत्यम् । मनु:-- प्रभुः प्रथमकल्पस्य योजकल्पेन वर्तते । न सांपरायिक तस्य दुर्मतैर्विद्यते फलम् ।। फात्यायन:- कुशोपरि निविष्टेन तथा यज्ञोपवीतिना । देयं प्रतिग्रहीतव्यमन्यथा विफलं भवेन् ।। स्मृत्यन्तरे--- दद्यात्पूर्वमुखो दानं गृहीयादुत्तरामुखः । आयुर्विवर्द्धते दातुमहीतुः क्षीयते न तत् ॥ हेमाद्री- नामगोत्रे समुचार्य सम्प्रदानस्य चात्मनः । संप्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने तु पुंखयम् ।। शाखामप्युधारयन्ति शिष्टाः । वस्त्रादिना विवरणं च कुर्वन्ति मध्यदेशे। तथा- नामगोत्रे समुच्चार्य सम्यक्श्रद्धान्वितो ददेत् । सङ्घीयं देशकालादि तुभ्यं संप्रददे इति । नं ममेत्यपि कीर्तयन्ति शिष्टाः । वाराहे-- सुस्नात: सम्यगाचान्तः कृतसन्च्यादिकक्रियः । कामक्रोधविहीनश्च पाखण्डस्पर्शवजितः। दद्यादिति शेषः। गौतमः- अन्तर्जानुकरं कृत्वा सकुशं सतिलोकम् । फलान्यपि च सन्धाय प्रदयाच्छ्रद्धयाऽन्त्रितः ॥

·दानमानः तथा- नामगोत्रे समुचार्य प्रामस्तो देयकोनान् । उड्मुसाय विप्राय दत्त्वा तं स्वस्ति कोतयेत् ।। सदेवताकदेयकीर्वनाऽनन्तरं दत्त्वेत्यर्थः । प्रदाय शाकमुष्टिं वा यरत श्रद्धासमन्वितः । महते पात्रभूताय सर्वाभ्युदयमाप्नुयात् ।। पात्राऽसनियाने नारदीये- मनसा पात्रमुद्दिश्य जलं भूमौ विनिक्षिपेत् । विद्यते सागरस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते ।। 'पात्राऽसनिधानेऽन्यवित्रकरे दान देयम् । इति धीम्यस्मृती । पात्राऽसन्निवाने 'अप्सु देयं विनिक्षिपेन्' इति पत्रिंशन्मते । देय- पात्रासंनिधाने नव विशेष उक्त:- द्रव्यपात्रविकर्पश्चेत्परोक्षं दातुमुद्यतः । ध्यायाद्वैभवं पात्रं द्रव्यमादित्यदैवतम् ।। तथा- परोक्षे फल्पितं दानं पात्राभावे कथं भवेन् । गोत्रजेभ्यस्तदा दद्यात्तभावेऽस्य बन्धुपु॥ गोत्रजाःपात्रस्य। स्कान्दे- तस्मात् प्रणवमुच्चार्य कायौँ दानप्रतिमहौ। याज्ञवल्क्य:- प्रविप्र सूनिवक्रिम्वनिवेश्यानराधिपाः । दुष्ठा दशगुणं पूर्वोत्पूर्वादते यथाक्रमम् ॥ रामा शाखातिकमवर्ती । 'न गसः प्रतिगृहीयाल्लुन्धस्योच्याखव. सिनः इति स्मृतेः। तदपवादः-- अयाचिताहतं प्राथमपि दुष्कृतकर्मणः । अन्यत्र पुलदापण्डपतितेभ्यस्तथा द्विषः ।। चाण्डालो जायते यज्ञकरणाच्याभिक्षितान् । यहा लभमदवास: फाफोऽपि वा भवेत् ।।

·प्रतिग्रहीत्यम् 1. १३ -- . यज्ञोदेशेन न याचेतेत्यर्थः । प्रकारान्तरेण लब्धेन यज्ञे कृते न दोपः। रत एव ज्ञायते, वैश्यादेर्यज्ञोद्देशेनाऽपि याचनीयम्, इति । अथ प्रतिग्रहीतृकृत्यम् । फारमुधरन्प्राज्ञो द्रविणं सकुशोदकम् । गृहीयाद्दक्षिणे हस्ते तदन्ते स्वस्ति कीर्तयेत् ।। पुराणान्तरे- प्रतिग्रहीता सावित्रं सर्वत्रैवानुकीर्तयेत् । वतस्तु कीर्तयेत्सार्द्ध द्रव्येण द्रव्यदेवताम् ।। समापयेत्तत: पश्चात्कामस्तुत्या प्रतियहम् । तदन्ते कीर्तयेत्स्वस्ति प्रतिप्रविधिस्त्वयम् ।। मावित्रो 'देवस्यत्वा' इत्यादिः । आदित्यपुराणे- प्रतिमहं पठेदुः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमात् । मन्द्रं पठेतु राजन्यादुपांशु च तथा विशि ।। मनसा तु तथा शुद्रे स्वस्ति वाचनमेव च । सोङ्कारं ब्राह्मणे कुर्यान्निरोकारं महीपतौ ।। उपाशु च तथा वैश्ये मनसा शूद्रजे तथा । इति ॥ प्रतिग्रहश्च दक्षिणहरतमध्ये कर्तव्यः- “हस्तमध्ये ब्रह्मतीर्य दक्षिणाग्रहणे च तत्' इति स्मरणात् । था- प्रतिग्रहस्य यो धयं न जानाति द्विजो विधिम् । द्रव्यस्तैन्यसमायुक्तो नरक प्रतिपद्यते । विधि तु धये विज्ञाय प्राह्मणम्तु प्रतिग्रहे । • दात्रा सह तरत्येव महादुर्गाण्यसौ ध्रुवम् । इति । याज्ञवल्क्य:- प्रतिमहसमर्थाऽपि नादत्ते यः प्रतिप्रहम् । ये लोका दानशीलाना स तानाप्नोति पुष्कलान् । इति ।। अप्रत्याख्येयमाह स एव-- धुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पं दधि मितिः । मांसं शव्यासनाधानाः प्रत्याख्येयं न यारि ॥ * ·दानमरक्ष १४ एघोदकं मूलालं जलमभ्युद्यतं च यत् । सर्वतः प्रतिगृहीयान्मध्वयाऽभयदक्षिणाम् । इति।। एषः काष्ठम्, अभ्युद्यतमयाचिवागतम् । तथा चाङ्गिराः- बाममांसं मधु घृनं धानाः क्षीरमथोदितम् । गुडं तकं च सड्वाएं निवृत्तेनापि शूद्रतः ।। खेलक्षेत्रगतं धान्यं वापीकृपगतं जलम् । असाधोरपि तद्वाह्यं यच गोष्ठगतं पयः ।। क्षु फलानि पिण्याकं प्रतिमाहाणि सर्वतः । गृहस्पति:- विवाहोत्सवयझेपु स्वन्तरा मृतसूतके । पूर्व सङ्कल्पितं माझं न दोप. परिकीर्तितः । इति ।। अन्न विशहोत्सवयज्ञेविति 'यजतिपु येयजामहं करोति नानुया. जेपु' इतिवदुद्देश्यविशेषणमपि विवक्षितम् । अन्यथा विवाहोत्सवयज्ञेषु इति भरिगणनं व्यर्थ स्यात् । अतोऽन्यत्र पूर्वसकल्पितस्य सूतकादी दोष एवेति। द्रव्यदेवतास्तैत्तिरीये-सोमाय वासः । रुद्राय गाम् । वरुणायाऽश्वम् । प्रजापतये पुरुषम् । मनये तल्पम् । त्वऽजाम् । पूष्णेऽविम् । नित्या सवतरगर्दभी । हिमवते हस्तिनम् । गन्धर्वाप्सरोभ्यः नगलङ्करणे । विश्वग्यो देवेभ्यो धान्यम् । वाचेऽन्नम् । ब्रह्मण मोदनम् । समुद्रायाप.। उत्तानायाऽऽङ्गीरसायाऽनः । वैश्वानराय रथम् । इति ।। विष्णुधर्मोचरे- समयं सर्वदेवत्यं भूमि विष्णुदेवता । कन्या दासस्वथा दासी प्रामापत्याः प्रकीर्तिताः ।। तथा चैकशर्फ सर्व फपितं यमदैवतम् । महिपाश्वास्तथा याम्या उष्ट्रो वा नैरतो भवेत् ॥ गद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा अगमाग्नेयमादिशेत् । मेष तु वारुगं विद्याद्वराह वैष्णव तथा ॥ आरण्याः पराव: सर्वे पपिता वायुदेवताः।

·द्रव्याणां प्रतिमहत्थानानि । जलाशयास्तु सास्तु वारिधानी कमण्डलुम् ।। कुम्मं च करकं चैव वारुणानि नियोधत । समुद्रनानि सर्वाणि वारुणानि द्विजोत्तमाः॥ माग्नेयदेवतं प्रोक्तं सर्वलोहानि चाप्यय । प्राजापत्यानि सस्यानि पकानमपि वै द्विज ॥ शेयास्तु सर्वगन्धा वै गान्धर्वाश्च विचक्षणः । घाईस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्या ज्ञेया रसास्तथा ॥ पक्षिणश्च तथा स वायव्याः परिकीर्तिताः। विद्या बाली विनिर्दिष्टा विद्योपकरणानि च। सारस्वतानि देयानि पुस्तकादीनि पण्डितः । सर्वेषां शिल्पिभाण्डानां विश्वकर्मा तु देवतम् ।। द्रुमाणामय पुष्पाणां शाकरितकैः सह । फलानामपि सर्वेषां तथा क्षेयो वनस्पतिः ।। मत्स्यमांसे विनिर्दिष्ट प्राजापत्ये तथैव च । छनं कृष्णाजिनं शय्यां रथमासनमेव च ॥ उपानही १ यानं च यथान्यत्माणिवर्जितम् । तत्त चाङ्गिरसत्वेन प्रतिगृहीत मानवः ।। शूरोपयोगि यत्सर्व शस्त्रधर्मध्वजादिकम् । रणोपकरणं सर्व विशेयं सर्वदेवतम् ॥ गृहं तु सर्वदेवत्यं यदनुक्तं द्विजोत्तम । विज्ञेयं विष्णुदैवत्यं सर्व चा द्विजसत्तमाः । हेमाद्री यजुःपाठानन्तरं- राजा त्या वरुणो नयतु देवि दक्षिण अमुकस्मै अमुकान्तेनाऽमृतत्व. मश्यां चयो दाने मयो मह्यमस्तु प्रतिमहीने'। तत: कामसुतिः । स्वस्ति' इति विशेषः । - अथ द्रव्याणां मतिग्रहस्थानानि । विष्णुधर्मोत्तरे- भूमेः प्रतिमहं धुराभूमि कुर्वन्दक्षिणम् । करे गृहीत्या कन्यां च दासदास्योर्द्विजोत्तमाः ॥

·१६ दानमरतः करं तु हदि विन्यस्य धयों शेयः प्रतिप्रहः । आरुह्य तु गजस्योक्तः कणे वाऽश्वस्य कीर्तितः ।। तथा चैकशफानां तु सर्वेषां च विशेषतः । तथा कर्ण:- प्रतिगृहीत तान्शृङ्गे पुच्छे कृष्णाजिनं तथा । तान् एकशफान् । अत्र शृङ्गिणामेकशफानां शृङ्गे इतरेषां करें इलि तुव्यवस्था। कणेऽजः पशकः सवें माद्याः पुच्छे विचक्षणः। गृह्णीयान्मदिपं शृते सरं वै पृष्ठदेशतः ।। प्रतिप्रमथोष्ट्रस्य यानानां चाधिरोणात् । वीजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्वतः ।। वलं दशान्तादादद्यात्परिधायाऽथवा पुनः । आरुह्योपानही मञ्च आरुह्येव तु पादुके ।। वर्मध्वजौ तु संस्पृश्य प्रविश्य च तथा गृहम् । अवतीर्य च सर्वाणि जलस्थानानि वै द्विजाः ।। ईपायां तु रथो प्राहरछत्रं दण्डे तथैव च। द्रुमांश्च प्रतिगृहीयान्मूलन्यस्तकरो द्विजः।। मायुधानि समादाय तथाऽमुच्य विभूषणम् । परिशिष्टे तु- प्रतिगृहीत गां पुच्छे कणे वा हस्तिनं करे। मूनि दासीमज चैव पृष्ठेऽश्वतरगर्दभौ।। अश्वं कर्णे सटे वाऽपि अन्नमुद्दिश्य धारयेत् । शाय्यासनं गृहं क्षेत्र संस्पृश्यादाय काञ्चनम् ।। उष्ट्रं च फवुदे स्पृष्ट्वा मृगांश्च महिपादिकान् । गोधामश्वविधानेन पुच्छे संस्पृश्य पक्षिणः ।। दणिो दंशिनश्चैव तथा क्षुद्रमृगाश्च ये । ओजस्विनां च सवेंपामेप एवं विधिः स्मृतः ॥ छत्रं च चामरं मूले फलं संगृह्य गौरवात् । प्रगृहोपानही मन्त्रं वाचयेत्ननिमुच्य वै ।। वासस्त्वष समादाय फन्यांशीयथ वे करे । रतिभायाँ परपूर्वी प्रविगृहीत धाक्षताम् ।।

·परिभाषा १७ पुत्र मुत्समारोप्य प्रतिगृहीत दत्तकम् । रथं रथमुखे स्पृष्ठा प्रतिगृह्णीत झूवरे । फूलगे युगाधारं काष्ठम् । युग्यकाञ्चनवस्त्राणामङ्गयुक्त प्रतिमहः । इति सामान्येतिकर्तव्यतानिरूपणम् ॥ अथ परिभाषा वामनपुगणे- सर्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं वरदं शुभम् । नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् ।। भविप्ये- सङ्कल्पेन विना विप्र यत्किश्चित्कुरुते नरः । फल वाल्माल्पक नस्य धर्मस्याद्धक्षयो भवेत् ॥ चसिष्ठः-- जपहोमोपवासेपु धोतवत्रघरो भवेत् । अलहुतः शुचिौनी श्रद्धावान्विजितेन्द्रियः ।। न्याज्ञवस्य:- यदि याग्यमलोपः स्याजप्यादिपु फथश्चन । व्याहरेद्वैष्णवं मन्नं स्मरेता विष्णुमव्ययम् ।। रौद्रपिनासुरान्मत्रांस्तथा चैवाभिचारिकान् । व्याहत्यालभ्य चात्मानमपः स्पृष्ट्वान्यदाचरेत् ।। कात्यायन:- पित्र्यमन्त्रानुद्रवणे आत्मालम्भेऽवमोक्षणे । अधोवायुसमुत्सगे प्रहासेऽनृतभापणे ॥ माजारमूषकस्पर्श आक्रुष्टे क्रोधसंभवे । निमित्तेवेपु सर्वेषु कर्म पुर्वन्नपः स्पृशेत् ।। आत्मालम्भो हृदयस्पर्शः । स च फर्मणि विहित इति फेचित् । स्मृत्यथसारे-- फलानामनुक्तौ तु दक्षिणाऽङ्गं भवेत्तथा ।। चन्दोगपरिशिष्टे- यत्र दिनियमो नास्ति जपादिपु कथञ्चन ।. - ·दानम पृवः तिम्रस्नत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्द्री सौम्याऽपराजिता ।। तत्रैव- , आसीन ऊः महो वा नियमो यत्र नेहः । तदासीनेन कव्यं न प्रहेन न तिता । इति ।। तथा- पञ्चाशद्भिर्भवेद्ब्रह्मा तदढेन तु विष्टरः । दक्षिणावर्तको ब्रह्मा वामावर्तस्तु विष्टरः ।। नया- अनन्तगर्भिणं सामं कौशं द्विदलमेव च । प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ।। तथा- . . सदोपवीतिना भाव्यं सदा वशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ।। विष्णुधर्मोत्तरे- मन्त्रणोझरपूतेन स्वाहान्तेन विचक्षणः । स्वाहावसाने जुहुयाद्धपायन्वै मन्त्रदेवताम् ।। माझे- शमीपलाशन्यग्रोधप्लवककृतोद्भवाः । अश्वत्यादुम्बरौ बिल्वश्चन्दनः सरलस्तथा ॥ शालश्च देवदारुश्च सदिरश्चेति याज्ञिकाः । फर्मप्रदीपे- नागुलादधिका कार्या समित्स्थूलतया कचित् । न वियुक्ता स्वचा चैव न सकीटा न पाटिता ।। प्रादेशान्नाधिका नोना न तथा स्याद्विशासिका। न सपर्णा समित्कार्या होमकर्मसु जानता । सदा- प्रागप्राः समिधो ग्राह्या असर्वा नोष्ठपाटिताः। काम्येषु वश्यकमांदा विपरीता जिघांसतः।। विशीर्णा विदला द्वस्वा वका यहुशिराः कृशाः । दीर्घाः स्थूला घुगैर्जुधाः कर्मसिद्धिविनाशकाः ॥ .

·परिभापा। १९ वायुपुराणे- कण्डन पेपणं चैव तथैवोल्लेखनं तथा । सहदेव पितृमां स्यादेवानां तधिरुच्यते ॥ भविष्यत्पुराणे- भूमौ स्थितेन पात्रेण विष्टब्धेन च पाणिना ! वामेन यदुशार्दूल नान्तरिक्षे तु ह्यते ।। धनायुरिरेखासु सोमतीर्थ तु मध्यमम् । लाजादिहवनं तेन कर्तव्यं वपनं तथा । वपनं निर्धापः। कात्यायन:- पाण्यातुति दशपर्वपूरिका रसादिना चेत्सुचि पर्वपूरिका । देवेन तीथेन तु हूयते हविः बगारिणि स्वर्चिपि तच पावके || योऽनर्चियि जुहोत्यसो व्यङ्गारिणि च मानवः । मन्दामिरामयावी च दरिद्रश्चैव जायते ।। तस्मात्समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कथञ्चन । आरोग्यमिच्छताऽऽयुश्च श्रियमात्यन्तिकी तथा ।। जुद्दयुश्च हुते चैव पाणिशूर्पघुवादिभिः। न फुर्यादमियमनं कुर्यात्तु व्यजनादिना ।। मुखेनैव धमेटनिं मुखाद्धधेपोऽयजायत । नामि मुग्नेति तु यालौफिके योजयन्ति तत् ।। बहचपरिशिष्टे-- अथायुधः सधूमे तु जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवेदन्यः सपुन इति च श्रुतिः ॥ इति परिभापाप्रकरणम् ।। मात्स्ये-- होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टोत्तरं भवेत् ।। अष्टाविंशतिरष्टौ का यथाशक्ति विधीयते ।।

·हानमानः पश्चमकाः पञ्चपझ्याः । चतु.समें गारडे- फरिफाया द्वौ भागो चत्वारचन्दनस्य च । मुगुमन्य प्रयश्चैव शशिनश्च चतु:समम् ।। शशी कपः। करं चन्दन दर्प कुट्युमं च समांशकम् । सर्वगन्धमिति प्रोकं समस्तसुरवल्लभम् ।। दर्पः कातूरी। तथा- . कपूमगुरुश्चैव कस्तूरी चन्दनं तथा । कोलं च भदेभिः पञ्चभिर्यक्षमः ॥ छन्दोगपरिशिष्टे-- कुष्टं मासि हरिदे द्वे मुरा शैलेयचन्दनम् । वचा चम्पकमुस्तं च सर्वोपध्यो दश स्मृताः ।। पाये- इक्षवस्तृणराज च निष्पावाजाजिधान्यस्म् । विकारवच गोक्षीरं पुसुम कुडुमं तथा ।। लवणं चाष्टमं तत्र सौभाग्याष्टकमुच्यते । तृणराजरतालस्तत्पात्रम् । अजाजी जीरकम् । विष्णुधर्मोत्तरे-- मुक्ताफलं हरितकं वैडूर्य पद्मरागम् । पुष्परागं च गोमेदं नील गारुत्मतं तथा ।। प्रवालमुत्तायुक्तानि महारनानि वै नव । स्कान्दे- दधि क्षीरमयाज्यं च माक्षिकं लवणं गुडः। तथैवेभुरसश्चति रसा.प्रोता मनीपिभिः । भविष्यपुराणे- मापः क्षीरं कुशाग्राणि ध्यावविलास्तथा । यवा. सिद्धार्थकाश्चेति हघोंटाणा प्रकीर्तितः ।। त्रैव- सुवर्ण रजतं तानमारकूटं तथैव च ।

·देवताप्रतिमाः २३ - . . लोह वपु तथा सीसं धातयः सप्त कीर्तिताः । पञ्चरात्रे-- रजांसि पञ्चवर्णानि मण्डलाऽर्थ हि कारयेत । शालितण्डुलचूर्णेन शुक्छ वा यवसंभवम् ।। रक्त कुसुम्भसिन्दुरगैरिकादिसमुद्भवम् । हरितालोद्भवं पीतं रजनीसंभवं तथा ।। पणं दग्धयवैः, हरित पीतकृष्णविमिश्रितम् , रजनी हरिद्रा। भविष्यपुराणे- दूर्वा यवाकुरश्चैर बालक चूतपलवाः । हरिद्राद्वयसिद्धार्थशिखिपोरगत्वचः ।। कङ्कणोपायश्चैताः कौतुकाऽऽख्या नव स्मृताः । इति नव कौतुकानि ॥ दशाङ्गधूपो मदनरत्ने- पड्भागष्ट द्विगुणो गुडश्य लाक्षात्रयं वय नखस्य भागाः। हरीतकी सरस: समांसी भागैकमेकं त्रिलवं शिलाजम् ।। घनस्य चत्वारि पुरस्य चैको धूपो दशाङ्गः कथितो मुनीन्द्रः। शिलाज शैलेयम् । पनो मुस्ता । पुरो गुग्गुलः । भविष्यत्पुराणे विशेष:- अनुक्तद्रव्यतरसतया देवताप्रतिमा नृप। सौवर्णी रामती ताम्री क्षमा मार्तिकी तथा ।। चिनजा पिष्टलेपोत्था निजवित्तानुरूपतः। मामापात्पलपर्यन्ता फतव्या शाळ्यवर्जितः । अङ्गुष्ठपर्वप्रभृतिवितस्त्यवधिका स्मृता । इति । सत्चदानाऽङ्गदेश्ताप्रतिमालमणानि तत्र यक्ष्यन्ते । नुलाधिष्ठितदेवताप्रतिमानां तु लक्षणानि- निनेयो पृषमायविमूलधक् । पाराणिश्चन्द्रार्द्धभूषण ईशः। कपाल इति काठः।

·४ दानमयखः श्वेताश्वरथगः सोमो गदापाणिवाप्रदः । धावद्धरिणपृष्ठस्थो ध्वजधारी समीरणः ॥ रक्तवर्णात्रिनयना द्विभुजाश्चन्द्रमौलयः । जटिलाश्च प्रकर्तव्या रुद्रा पाणयनुर्द्धराः।। शुभश्मश्रुः सिन्दूरारुणसप्रभः पद्मासनः पद्मकरो भूपितालो सनाधरः सूर्यः । श्मश्रुलो रसनाधरः, सन्देशपाणिमुिजस्तेजो- मूर्तिधरो महान , विश्वकर्मा । पीताम्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो देवगुरुः प्रशान्तो दण्डक- -मण्डल्वक्षमूत्रधृग्गुरुः। कमण्डलुंखुवं चैव गति दर्भमपि क्रमात् । फलयत्यतिरोनान्नः करामाणि समन्ततः ।। पाणयश्वामिनाम्नोऽपि फलयन्ति जपस्रजम् । शक्तिं च पुस्तकं चैव क्रमादेवं कमण्डलुम् ।। यज्ञोपवीती हंसस्थ एकवस्त्रश्चतुर्भुजः । मक्षं यज स्रवं धत्ते कुण्डिका च प्रजापतिः ।। विश्वे देवास्तु सर्वेऽपि दक्षिणे वाणपाणयः । फतव्या बामपाणी तु सशरासनपाणयः॥ प्रतुर्दक्षो वसुः सत्यः फालकामा धुरिलोचनौ । पुरुरवावश्चेति विश्वे देवा दश स्मृताः। जगद्विधातृरूपं प्रजापतितुल्यम् । चतुर्मुसन्चमात्रमस्याऽऽधिक्यं नेयम् । पर्जन्यनामा विज्ञेयो गजवावान्वितः । यो धत्ते सर्वजीवात्मा वरं जीवं च शोपकम् ।। युटार च पयोजं च चिन्तारनं महाशुचिम् । पाशं चक्रं किसलयं पुण्डी च दशभिः करैः ।। शम्भुगेशतुल्यः । घुशविपरपग्रस्थाः पिनरः पिण्डपात्रिणः । पीदाग्बरः पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजो दण्डघरच हारी। चर्मासिधुर मोमसुतः सदानः .

·देवताप्रतिमाः। सिंहाऽधिरूढो परदो बुधश्च । चतुर्वाश्चतुर्याहुः सितमास्यः सिताम्बरः। सर्वाssभरणवाश्वेतो धर्मः कार्यों महावपुः ।। चतुर्दन्तगजारूढो यमपाणिः पुरन्दरः । शचीपतिः प्रकर्तव्यो नानाभरणभूपितः ।। द्विभुजौ देवभिपजी कर्तव्यावश्ववाहनो। तयोरोपधयः फार्या दिव्या दक्षिणहस्तयोः । वामयोः पुस्तको कार्यों दर्शनीयौ स्था द्विज । वरुणः पाशभृत्सौम्यः प्रतीच्या मकराश्रयः ।। मित्रः कमलपाणिश्च कमलासनसंस्थितः । द्विभुजः श्वेतमूर्तिश्च सर्वभूतहिते रतः ।। वरुणस्तु पूर्ववत् । देवा एकोनपश्चाशदेवेन्द्रसमतेजसः । भ्रातरः पुरुहूतस्य मरुतः सूर्यवर्चसः ॥ फिरीददारफेयूरकटकादिविभूपिताः । सङ्गचर्मधरा नित्यं शक्रस्यानुचराः सदा ॥ हस्वमापिङ्गनेनं च गदिनं पीतविग्रहम् । पुष्पफरथं धनाध्यक्षं ध्यायेच्छियससं सदा ।। वरदो भकलोकानां फिरीटी पुण्डली गदी। कार्यः मुरूपो गन्धर्वो वीणावाधरसस्तथा ।। जलेशः पूर्ववत् । प्रदक्षिणं दक्षिणाधाकरादारभ्य नित्यशः। विष्णुः फौमोदकीपद्मशवचरिलंकृतः ।। इति विष्णुलक्षणम् । ग्रामवातें- दानकालेषु देवत्वं प्रतिमानां प्रकीर्तितम् । धेनूनामपि धेनुत्वं श्रुत्युकं दानयोगतः ॥ दातुई दानकाले तु धेनवः परिकीर्तिताः । वित्रस्य व्ययकाले तु द्रव्यं तदितिनिश्चयः । इति । ३ ·६ २६ दानमयूरः विष्णुधर्मोत्तरे-- हेमराजतताम्राश्च मृण्मया लक्षणान्विताः। यात्रोद्वाहप्रतिष्ठादौ कुम्भाः स्युरभिपेचने ।। पञ्चाशाङ्गुलवैपुल्या उत्सेधे पोडशाङ्गुलाः । द्वादशाङ्गुलमूलाः स्युर्मुखमष्टाङ्गुलं भवेत् ।। पञ्च च आशाश्व पञ्चाशाः । पञ्चाधिकशतमालानि वैपुल्यमिति कैचित् । आशा दश पञ्चाशदगुलमित्यन्ये । पश्चाधिका आशाः पञ्चदश तावान्वपुल्यं व्यास इति तु युक्तम् । तथा- फलशस्य मुखे ब्रह्मा भीवायां च महेश्वरः । मूले तु संस्थितो विष्णुमध्ये मातृगणाः स्मृताः ।। शेपास्तु देवताः सर्वा वेष्टयन्ति चतुर्दिशम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि कलशे निवसन्ति हि॥ प्रहाः शान्तिश्व पुष्टिश्च प्रीदिश्च मतिरेव च । ऋग्वेदश्च यजुर्वेदः सामवेदस्तथैव च ॥ अथर्ववेदसहिताः सर्वे कलशसंस्थिताः । इति ।। पत्रिंशन्मते-- यवगोधूमधान्यानि तिलाः फास्तथैव च । श्यामार्फ चीनकं चैव सप्तधान्यमुदाहृतम् ।। मार्कण्डेयपुराणे- श्रीयश्च यवाश्चैव गोधूमाः फहकास्तिलाः । प्रियङ्गवः कोविदाराः कोरपाः सतीनकाः ।। माषा मुद्रा मसूराश्च निप्पावाः सकुलत्यकाः । ढक्यचणकाश्चैव शणः सप्तमः स्मृतः ।। कोरदूपाः कोद्रयाः । सतीनकाः फलायाः। स्कान्दे- यत्रगोधूमधान्यानि तिलाः फहकुलत्यकाः । मापा मुद्रा मसूराश्च निष्पावा. श्यामसर्पपाः॥ गरेधुकाश्च नीवारा आढक्योऽय सतीनकाः । घराचीनयाश्चैव धान्यान्यष्टादशैव मु॥ दयामाःश्यामाका:।

·दक्षिगाप्रमाणम्। २७ च्यास:- - . सुवर्ण परमं दानं सुवर्ण दक्षिणा परा। सर्वेपामेव दानाना सुवर्ण दक्षिणेष्यते ॥ परेत्युक्तेः पुरुषाहारोपयिक तण्डुलादिकमपि दक्षिणा' इति हेमाद्रिः। यत्तु- अन्येपामेन दानानां सुवर्ण दक्षिणा स्मृता । सुवर्णे दीयमाने तु रजतं दक्षिणेप्यते । इति ॥ तन्मूलं मृग्यम् । सुवर्ण रजतं तानं तण्डुला धान्यमेव वा । नित्यश्राद्धं देवपूजा सर्वमेतदक्षिणम् । इति व्यासेन केवलसुवर्णदाने दक्षिणापर्युदासाथ । अयं च पर्युदासः फेवलसुवर्णदान एव, न तु सुवर्णब्रह्माण्डादिदाने इति मदनादयः । देयव्यतृतीयांशं दक्षिणां परिकल्पयेत् । अनुक्तदक्षिणे दाने दशांशं वाऽपि शक्तितः ।। तुलापुरुपदानादीन्यधिकृत्य लिङ्गपुराणे- दक्षिणां च शतं सार्द्ध तर्ध वा प्रदापयेत् । ऋत्विजां चैव सर्वेपा दश निष्काँश्च दापयेत् ।। भविष्योत्तरे- क्षेयं निप्कशतं पार्थ दानेपु विधिरुत्तमः । मध्यमस्तु तदर्थेन तदर्थेनाऽधमः स्मृतः ॥ मेयां च फालपुरुप तथान्येषु महत्सु च । एवं वृक्षे रधेऽण्डे च धेनोः कृष्णाजिनस्य च ।। मशकस्यापि क्लमोऽयं पञ्चसौषणिको विधिः । वृक्षे करपपादये । रथे हिरण्याश्वरथे हेमहस्तिरथे च । अण्डे प्रहाण्डे । धेनोः सुवर्णकामधेनोः । अतोऽप्यस्पेन यो दद्यान्महादानं नराधमः । प्रतिगृद्धाति वा तस्य दुःसशोकावहं भवेत् ।। अन्येषु महत्सु तिलग दिपु जपाभिषेकमभिधाय, लिङ्गपुराणे- अष्टपष्टिपलोन्मानं दद्यादै दक्षिणां गुरोः । --- ·दानमाप होतॄणां चैव सर्वेषां शिपलमुदाहृतम् ।। अध्येतृणां तदद्वैन द्वारपाना तदर्द्धतः । अयं च गुत्विग्जापकद्वारपालानामार्द्धदक्षिणाविभागोऽनुक्त- विभागविशेपेषु दानान्तरेष्वपि द्रष्टव्यः । गृह्यपरिशिष्टे 'दक्षिणाऽलामै मूलाना फलाना भक्ष्याणां दक्षिणों ददाति' इति । अथ द्रव्यमानम् । याज्ञवल्क्य:- जालसूर्यमरीचिस्यं प्रसरेणू रजः स्मृतः । तेऽष्टौ लिशास्तु तास्तिस्रो राजसर्पप उच्यते ।। गौरस्तुते त्रयः पद ते यवो मध्यश्च ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते मापस्ते सुवर्णस्तु पोडश ।। पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वाऽपि प्रकीर्तितम् । द्वे कृष्णले रूप्यमापो धरणं पोडशैव ते ।। शतमानं तु दशभिर्धरणः पलमैव तु । निष्कः सुवर्णाश्चत्वारः । इति ।। धरणपुराणौ पर्यायौ । तथा शतमानपले । पूर्वोकाश्चत्वारः सुवर्णा राजतो निष्कः इति । 'कार्पिकस्तानिकः पण' इति ताम्रस्योन्मानम् । पलचतुर्याशेन कपेंगोन्मितः कार्पिकस्तानसम्बन्धी पणो भवति । कापिणसज्ञश्च । स्मृत्यन्तरेऽपि-पोडशपणः पुराणः । 'पणो भवेत्काकिणीचतुकेण पञ्चाहतैश्चतुभिवराटकैः काकिणी चकार इति । तथाच देशादिभेदेन पणादिव्यवहारो शेयः। अथ धान्यादिमानम् । भविष्यत्पुराणे- पलद्वयं तु प्रसूतं द्विगुणं पुइव मतम् । चतुभिः कुडवैः प्रस्यः प्रस्थाश्चत्वार मादकः । माढयस्तैश्चतुर्भिश्च द्रोणस्तु फथितो बुधः । कुम्भो द्रोणद्वयं शूर्पः सारी द्रोणास्तु पोडश ।। द्रोणद्वयस्यैव शूर्प इति संज्ञा | गोपथे- पञ्चकृष्णलको मापस्तैश्चतु पष्टिभिः परम् ।।

·धान्यादिमानम् । २९ - - पलैात्रिंशतिः प्रस्थो मागधेपु प्रकीर्तिनः । आढस्तैिश्चतुर्भिश्च द्रोणः स्याचतुराढकः।। विष्णुधर्मोत्तरे- पलं च बुडवः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । वान्यमानेषु वोद्धव्या: क्रमशोऽमी चतुर्गणाः ।। द्रोणैः पोडशभिः सारी विशत्या धुम्म उच्यते । कुम्भस्तु दशभिर्नाहो धान्यसंख्या प्रकीर्तिता ।। विशत्येत्यत्र द्रोणरिति संवद्धयते । तथाच, कुम्भो द्रोणमिति पक्षाविंशविद्रोणमितः पुम्भ इति पक्षान्तरम् । पलसहस्रमितः दुम्भ इत्यपि पक्षान्तर ज्ञेयम् । याराहे- पलद्धयं तु प्रसृतं मुष्टिरेकपलं स्मृतम् । अष्टमुष्टि भत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ तु पुष्कलम् ॥ पुष्पलानि च चत्वारि माढकः परिकीर्तितः। चतुराढको मवेदोण इत्येतन्मानलक्षणम् ।। एतत्पक्षाणा शक्तिदेशकालाद्यपेक्षया व्यवस्था । उक्त्वा श्रीनीलफण्ठाख्यः परिभाषादिक मुरा। दानाद्यौपयिक पुण्डमण्डपादि वत्यथ ।। तत्र भूमानम् । आदित्यपुगणे- - जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः । प्रथम तत्प्रमाणानां सरेणु प्रचक्षते ॥ सरेणुस्तु विज्ञेयो अष्टौ ये परमाणवः । सरेणवस्तु ते सटौ रथरेणुस्तु स स्मृतः ।। रथरेणवस्तु तेऽनौ च वाला तत्स्मृतं बुधैः । वालामाष्टक लिक्षा तु यूफा लिक्षाष्टक तथा ॥ अष्टौ युका यवं प्राहुरडलं तु यवाष्टकम् । अन्यत्रापि- यूकाष्टक यवं माटुर्यवानामुरैस्तथा । अष्टभिवामुलं तिर्यग्यवानामुत्तमं मतम् ।।

·३० दानमः . . सप्तभिर्मध्यमं प्रोक्तं पमिः स्यावधमागुरम् । इति ।। द्वादशाकुलमानो वै वितस्तिः परिकीर्तितः ॥ महुष्टस्य प्रदेशिन्या व्यामः प्रादेश उच्यते । तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया ॥ फनिष्टया वितस्तिस्तु द्वादशाहलमानरुः । रबिस्त्वगुलपर्वाणि विशेयरत्वेकविंशतिः ।। चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः म्यादलानि तु । किफुः स्मृतो द्विरनिस्तु द्विचत्वारिंशदगुलः ॥ पण्णवत्यङ्गुलिश्चैव धनुर्दण्डः प्रकीर्तितः । धनुर्दण्डयुगं नालिझेंया धेने यवाइगुलैः॥ धनुषा त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः ! धनु:सहने द्वे चाऽपि गन्यूतिग्पदिश्यते ।। अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं परिकीर्तितम् । विष्णुधर्मोत्तरे- यदुत्पन्नमथाश्नाति नरः संवत्सरं द्विजः । एकगोचर्ममानं तु भुकः प्रोक्तं विचक्षणैः ।। बृहस्पति:- दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्टानि वर्तनम् । दश तान्येव गोचर्म ग्राह्मणेभ्यो ददाति यः ।। इति भूमानम् । मार्जनखननाद्यन्यतमप्रकारेण यथोचितं भूमिः संशोध्या। तत्र मण्डपस्थल सिद्धान्तशेसरे- स्थलादोगुलोच्छ्रायं मण्डपस्यलमीरितम् । इति ॥ मण्डपं प्रकृत्य कपिलपञ्चरात्रे- उच्छायो हस्तमानं स्यारसुसमे च मुशोभनम् । इति ।। ततो दण्डप्रयनिर्मितदीर्घत्रिकोणाकारयन्त्रे दण्डामाभ्यां मुवि न्यस्ते यन्त्रमूलात्तिर्यग्दण्डोपरिलम्बितमयोभारवमिमप्राप्त सूत्रं यया तिर्य. दण्डमध्यचिह्न पतेत्तथा निम्ना भूः पूर्वोक्ता उचा वा सननीयेत्यादिशि- ल्पशायरीत्या तां समीकृत्य च मण्डपाशुपयुक्तां प्राची साधयेत् । एवं ·मण्डपादिलक्षणम् । समायां भुवि द्वादशाईलव्यासार्द्धमेकं तन्मध्ये चापरं नवाजलं व्यासा- मिति यत्तद्वयं कृत्या तन्मध्ये द्वादशाङ्गुलं पृथई मूलं सूक्ष्माप्रमृजुं गई निधाय नवागुलवृत्तरेसायां चतस्रो दिशः प्रकल्प्य तासु चतन्त्र प्रायः पञ्चदशाङ्गुलाः शलाकाः शकप्रापृष्टाऽप्राः स्थाप्याः शनुसमतार्थम् । तादृशशकमच्छाया च महद्वृत्तरेसां पूर्वाहे यत्र स्पृशति सा प्रत्यछ । यत्रापराहे सा प्राक् । सूक्ष्मप्राचीशानार्थ तु परदिनेऽपि तस्मिन्नेव वृत्ते 'शहच्छायानिगमप्रवेशयोश्चिदं कृत्वा पूर्वापरदिनच्छायाप्रदेशनिर्गमन. चिहयोरन्तरालमिटेनिचतुराधैर्भागैविभज्य पूर्वदिनच्छायाप्रवेशनिर्गमा- न्तरालपटीः पादच्छायापटीर्यन्त्रादिना ज्ञात्वा ताभिर्पटिकाभिः कल्पि- तान्भागान्गुणयेत् । पष्टिभिश्च हरेत् । ततो लब्धांशेन प्राच्यामेव पूर्वदिनकृतापगमचिदादुत्तरायण उत्तरस्मिन्दक्षिणायने दक्षिणस्मिन्नक- येत् । तदुपरि पूर्वच्छायाप्रवेशचिह्नोपरि च धृते सूक्ष्मा प्राची भवति । दिग्नानोपायान्तरं घ शुल्ये- कृत्तिका श्रवणः पुष्यश्चित्रास्वात्योर्यदन्तरम् । एतत्याच्या दिशो रूपं युगमानोदिते सति । इति ॥ मनायं गुरूपदेशः । भावी सूक्ष्मरन्यां नलिका काष्ठादौ यद्ध्वा तदन्फ्रेण युगमात्रमुपरिगतं कृत्तिकादिनक्षत्रं दृष्टा नलिकां ताभ्यां प्राप्रत्यग्देशयोः सूक्ष्मं पापाणद्वयमवलम्बद्वयं वा भूमौ प्रक्षिप्य राधियोः प्राचीसूनं देयमिति । एवमेय ध्रुवं दृष्ट्वोदीची साध्या । चित्रास्थात्यन्तरालज्ञानार्थ तु नलिकाद्वयेनेफेन च दण्डान्तरेण यत्रा- कारं यन्त्रं कृत्या दण्डं च मध्येऽतयेत् । नलिकाद्वयान्तौ तु तथा राक्षणादिना परस्परं योजनीयौ । यौफेनैव प्रयत्नेन युगपदव द्वयमपि दृश्यते । एवं दृष्टा मिलिनानलिकान्ताण्डमध्यावाच पापाणावलम्बी क्षेप्तव्यो। इति ॥ अथ मण्डपादिलक्षणम् । तत्र पश्चराने- फनीयान्दशहरतः स्यान्मध्यमो द्वादशोन्मितः । तथा पोडशभिहस्तमण्डपः स्थादिहोत्तमः ।। १लाधिकश्या इति के पाठः।२ पृथु इति का पाठः ।

·दानमगरसः . चमण्डपभ्रमः। प्रतिष्ठासारसङ्घहे- मण्डपः फलाहलो का सर्वलक्षणसंयुतः । दशद्वादशहतो वा द्विद्विवृद्धधा ततः क्रमान् ।। लिङ्गापुराणे तु पुरुपदानप्रकरणे- विशद्धस्तप्रमाणेन मण्डपं यूटमेव वा । अथाष्टादशहरलेन क्लाहस्तेन वा पुनः इति ॥ विंशतिहस्तोऽप्युक्तः । मध्यस्तम्भवलिकोपरिगश्चतुभिष्टभिर्वा मृद- झाऽऽकारकलाप्रोतः काटमध्ये शिसराकारयुतः कूटः । कूटोऽस्त्री शिपरं शृङ्गमित्यऽभिधानानुसारान् । मध्यस्तम्भोपरि समतयाच्छा- दितो मण्डप इति हेमाद्रिः । संप्रति कूट पवादरो लोकानाम् । तत्रैव 'दशहस्तमण्डपस्त्वैकमेखलकुण्डपक्ष एकाग्निविधानपझे चोपयुक्तो भवति इति मदनगल्ने । पश्चरात्रे- कुर्याद्वैष्णवयागेषु चतुर्दारोंश्च मण्डपान् । सारदारमयान्स्तम्भान्हढान्वुर्याहजून्समान् ।। मण्डपाोंच्छितान्वेदसङ्ख्यांचूडासमन्वितान् । वलिकामूर्ध्वतस्तेषां स्तम्भद्वादशकं पुनः॥ वाहपीटरमाणेन तर सूत्रविधानतः । कल्पयेद्विरं द्वारं चतुरगुलधृद्धितः ।। मध्यमोत्तमयोर्वेदी मण्डपस्य त्रिमागतः। चतुर्थांशोच्छितिस्तस्यात्रिसप्तपञ्चतोऽपि वा ।। नवैकादशदोन वा इष्टकाभिः प्रकल्पयेत् । इति ॥ चूडा शिखा । वलिकामिति । तेपां चतु स्तम्भानां शिसाभिः प्रोत- च्छिद्राण्युभयतश्छिद्रद्वयोपेवानि बलिकाख्यानि तिर्यकाष्ठानि विधे- यानीत्यर्थः । बाह्य इत्यादि । आदौ मध्यस्तम्भचतुष्टयं विन्यस्य तद्वाहपरिधौ मण्डपक्षेत्र विस्तारपर्यायपीठपरिमितसूत्रतृतीयांशेन तुल्या- न्तरद्वादशचिह्नकरणपूर्वक पञ्चहस्तप्रमाणा द्वादशस्तम्मा निखेया इत्यर्थः । तदेवं पोडशस्तम्भता संपद्यते । तेषु चतारो मण्डपायामाई- ·मण्डपादियणम्। ३३ मितोच्छ्राया अष्टदरता नवहरता वा भवन्ति । अधममध्यमोत्तमरूपे- प्वष्टहस्ता एते चत्वारः। शारदातिल- पोडशस्तम्मसंयुक्तं चत्वारस्तेपु मध्यगाः । अष्टहस्तसमुन्द्रायाः संस्थाप्या द्वादशाधिकाः ।। पञ्चहस्तप्रमाणास्ते निच्छिद्रा मानवः शुभाः । इत्युक्त्यादिति । तत्रापि मध्यमस्तम्भेपु चूहास्येव तिर्यकाप्टनिवेश- नम् । याह्येषु तु चूडासु स्तम्मकणेषु चैत्यनियमः । स च, 'पश्चगांऽशं न्यसेमी सर्वसाधारणो विधिः' इत्युक्तत्वात् सूत्रपश्चमांशन निखेयाः। सर्वेऽपि दशाङ्गलसूत्रवेष्टमयोग्यरपोल्या विधेयाः । फल्पयेदित्यादि । कनिष्ठमण्डपे द्वारचतुष्टयं द्विहस्तविस्तारम् । तथा मध्यमे चतुरहुलाधिकद्विहस्तविस्तारम् । एवमुत्तमेऽप्रामुलाधिकद्विहस्त. विस्तारम् । मध्यमोत्तमयोवेंदीत्यादि । मण्डपमध्यत्रिभागमाना वेदिः स्वायामतृतीयचतुर्थपञ्चमसप्तमनवमैकादशाऽन्यतमेनोमा । तुलापुरुपे तु मात्स्ये- सप्तहस्ता भौद्वेदी मध्ये पञ्चकराऽथवा । इति ॥ सिद्धान्तशेखरे- चतुरना चतुष्कोणा वैदी सर्यफलप्रदा । तडागादिप्रतिष्ठायां परिभनीपद्मसन्निभा ॥ राज्ञां स्यात्सर्वतोभद्रा वेदी राज्याभिपेचने । विवाहे श्रीधरी वेदी विशद्धस्तसमन्विता । इति ।। 'द्वारदेहल्या पाहिहस्तमात्रे द्वारशाखा निखेया' इति नियन्धान्तरे । प्रतखण्डे तु 'हस्तद्वयं पहित्यक्त्वा तोरणानि निवेशयेत् । इत्युक्तम् । मात्स्ये- द्वारेषु कार्याणि च तोरणानि चत्वार्यपि क्षीरवनस्पतीनाम् । इति । अयमर्थ:-पूर्वद्वारे अश्वत्थशाखे, दक्षिणे उदुम्बरशासे, पश्चिमे शाख उत्तरतो बटशाखे । शाखाच अधममध्यमोत्तममण्डपेषु क्रमात्पञ्चपल्सतहस्तोताः | तासामुपरिकृतचूडासु तियक्फलकमुभयतः सच्छिद्रं चूहान्यस्तच्छिद्रं निदध्यात् । तहिहस्तमयममण्डपे । अङ्गुल- - -- हैं ·दानमय, प्रतिष्ठासारसङ्घद्दे- मण्डपः क्लाहम्नो या सर्वलक्षणसंयुतः । दशद्वादशहतो वा द्विद्विवृद्धधा तवः श्रमात् ।। लिङ्गपुराणे तु पुरुपदानप्रकरणे- विशद्धस्तप्रमाणेन मण्डपं कूटमेव वा। अथाष्टादशहस्तेन कलाहस्तेन वा पुनः । इति ।। विशतिहस्तोऽप्युक्तः । मध्यस्तम्भवलिकोपरिगतैश्चतुर्भिरष्टभिर्वा मृद- ङ्गाऽऽकारकलशप्रोतः काष्ठमध्ये शिराराकारयुतः कूटः । कूटोऽत्री शिसरं शृङ्गमित्यऽभिधानानुसारान् । मध्यस्तम्भोपरि समतयाच्या- दितो मण्डप इति हेमाद्रिः। संप्रति कूट एवादरो लोकानाम् । तत्रत्र चभण्इपध्रमः। 'दशहस्तमण्डपस्वेकमेपलकुण्डपक्ष एकाभिविधानपझे चोपयुक्तो भवति' इति मदनरत्ने । पञ्चरात्रे- मुर्याद्वैष्णवयागेपु चतुर्दारोंच मण्डपान् । सारदारुमयान्स्तम्भान्द्रढान्पुर्याटजून्समान ॥ मण्डपाभेच्छिवान्वेदसङ्ख्याश्चूडासमन्वितान् । वलिकामूर्ध्वतस्तेषां स्तम्मद्वादशकं पुनः ।। वाधपीठप्रमाणेन तत्र मूत्रविधानतः । फस्पयेहिकर द्वारं चतुरहुलवृद्धितः ।। मध्यमोत्तमयोवेदी मण्डपस्य निभागतः। चतुर्थाशोच्छितिस्तस्याखिसप्तपञ्चतोऽपि वा ।। नवैकादशहीन वा इष्टकाभिः प्रकल्पयेत् । इति । चूहा शिखा । वलिकामिति । तेषां चतु स्तम्भाना शिखाभिः प्रोत. निद्राण्युभयतश्छिन्द्वयोपेतानि वलिकाख्यानि निर्यकामानि विधे. यानीत्यर्थः । पाए इत्यादि । मादी मध्यानम्भचतुष्टयं विन्यस्य उद्वाहापरिधी मण्डपक्षेत्र विस्तारपर्यायपीठपरिमितसूत्रतृतीयाशेन तुल्या- न्तरद्वादशचिहकरणपूर्वक पश्यास्तप्रमाणा द्वादशस्तम्भा निखेया इत्यर्थः । तदेवं पोडशस्तम्भता संपद्यते । तेषु चत्वारो मण्डपायामाच- 1 ·मण्डपादियणम् । मितोच्छाया अष्टहस्ता नवहस्ता वा भवन्ति । अधममध्यमोत्तमरूपे- प्वटहस्ता एते चत्वारः। शारदातिलके- पोडशस्तम्भसंयुक्तं चत्वारस्तेषु मध्यगाः । अष्टहस्तसमुन्द्रायाः संस्थाप्या द्वादशाधिकाः ।। पञ्चहस्तप्रमाणारते निद्रिा प्रायः शुभाः । इत्युक्तत्वादिति । तत्रापि मध्यमस्तम्मेषु चूडास्व तिर्यकाष्ठनिवेश- नम् । बाह्येषु तु चूडासु स्तम्भकर्णेषु चैत्यनियमः । स च, 'पञ्चमोऽदर्श न्यसेद्धमा सर्वसाधारणो विधिः' इत्युक्तत्वात् सूत्रपञ्चमांशेन निखेयाः। सर्वेऽपि दशाङ्गुलसूत्रवेष्टनयोग्यस्थौल्या विधेयाः । कल्पयेदित्यादि । कनिष्ठमण्डपे द्वारचतुष्टयं द्विहस्तविस्तारम् । तथा मध्यमे चतुरङ्गुलाधिकद्विहस्तविस्तारम् । एवमुत्तमेशामुलाधिकद्विहस्त. विस्तारम् । मध्यमोत्तमयोवेंदीत्यादि । मण्डपमध्यत्रिभागमाना वेदिः स्वायामतृतीयचतुर्थपञ्चमसप्तमनवमैकादशाऽन्यतमेनोचा। तुलापुरपे तु मात्रये--- सप्तहस्ता भवेद्वेदी मध्ये पञ्चकराऽथवा । इति ।। सिद्धान्तशेसरे- चतुरस्रा चतुष्कोणा वेदी सर्वफलप्रदा । तडागादिप्रतिष्ठायां पद्मिनीपद्मसन्निभा ॥ राज्ञा स्यात्सर्वतोभद्रा बेदी राज्याभिपेचने । विवाहे श्रीभरी वैदी निशद्धस्तसमन्विता ! इति ।। 'द्वारदेहल्या पहिहस्तमाने द्वारशारमा निखेया' इति निनन्धान्तरे । प्रतखण्डे तु इस्तद्वयं यहिस्त्यक्त्वा तोरणानि निवेशयेत् । इत्युक्तम् । मात्स्ये- द्वारेपु कार्याणि च तोरणानि चत्वार्यपि क्षीरवनस्पतीनाम् । इति । अयमर्थः--पूर्वद्वारे अश्वत्थशासे, दक्षिणे उदुम्बरशासे, पश्चिमै अशाखे उत्तरतो वटशासे । शासाश्च मधममध्यमोत्तममण्डपेषु कमात्पश्चपट्सप्तहस्तोमाः । तासामुपरिकृतचूडासु तियफळझमुमयतः सच्छिद्रं धूडान्यस्तच्छिद्रं निष्यात् । तद्विहस्तमधममण्डपे । भगुल- ·। दानमखा पद्काधिकं.द्विहस्तं मध्ये साद्ध हस्तद्वयमुत्तमे तिर्यरफलकोपरि मध्ये मण्डपेषु क्रमाचतुरङ्गला. साईचतुरङ्गलाः पश्चाहलाय कीला निवे. श्याः । तिर्यवफलक कीलाश्च तत्चकाटना एव । यद्वास्तुशास्त्रे- मस्त के द्वादशांशेन शङ्खचक्रगदाम्बुजम् । प्रागादिकमयोगेन न्यसेतेषां स्वदारुजम् ॥ द्वादशांशोऽत्र फलकस्य चतुरॉलादिरेवोक्तः । शश्चादाम्युजक- रणं वैष्णवयागविपयम् । शैवयागे तु ते कीलाखिशलाः स्युः । त्रिशलाकारत्वं चैव-मध्य- कीलो नवाङ्गुलो वृनः सपादयनुलविस्तारः । तमुमसतोऽन्यौ किञ्चि- द्वनौ । देयमध्ये शूलस्य मूलागुरद्धयं विले प्रविशति इत्यचममण्डपै । मध्यमे त्वेकादशाङ्गुल उच्छ्रायः । पादोनभ्यङ्गुलविस्तारः । व्यालो बिलप्रवेशः । उत्तमे त्रयोदशाङ्गुलमुच्छ्रायः सपादग्यङ्गुलो विस्तारच. तुरडलो विलप्रवेशः । इदं च पिङ्गलमते- शूलेन चिह्निताः कार्या द्वारशाखास्तु मस्वः । शूलैनवागुलैध्ये तुरीयाशेन विस्तृतिः॥ ऋजुबै मध्यशृङ्गः स्याकिश्चिद्वनं च पक्षयोः। प्रथमं तत्समाख्यातं म्यगुलं रोपयेत्तथा ।इत्यादिनोक्तम् ॥ एपामलाभे एकवृक्षनानि तोरणानि । नस्याप्यभाये शमीगुमनानि । एतनिवेशनम-वाश्च अग्निमीले, इपे त्वा, अग्न आयाहि, शंनो देवी इत्यनुसन्धेयाः । मध्यस्तम्भचतुप्रयोपरि च मुरजाऽऽकृतिका दिग्वि- दिग्गतरन्ध्राप्टकयोताप्रकाष्ठाष्टकेनोन्नतता कार्या । 'कटैः सद्विस्तु संडाचा विजयाद्यास्तु मण्डपाः' इत्युक्तत्वात् । द्वारवनै सर्वतो मण्डप आच्छाद्यः । जयविजयभद्रविश्वरूपमुरूपध्रुवधनदधन्वकसुप्रसन्नाः । एते. हस्तादयो द्विहस्तद्धितो शाक्न्याः । यदा मण्डपद्वयं क्रियते, तदा तत्र प्रथममण्डपपरिमितमन्तरमुत्सृज्य द्वितीयो मण्डपः फर्तव्य इति वास्तुशाने ' एवं यदा धामाप्रे मण्डपः क्रियते तदा सदामपरिमाण. मन्तरमुरसज्य परतो मण्डपो विधेय' इति । मण्डपे पताका उदा:मास्ये- लोफेनाव परितः पताका ·मण्डपादिटक्षणम् । . मध्ये ध्वजः किङ्किणिकायुतः स्यात् । इति । सङ्घहेऽपि- सप्तहस्वाः पताकाः स्युः सप्तमांशेन विस्तृताः । लोकपालानुवर्णेन नवमी तुहिनप्रभा ॥ पीतरकादिवर्णाश्च पञ्चहस्ता धजाः स्मृताः । द्विपञ्चहस्तैर्दण्डैश्च वंशजैः संयुतास्तथा । इति ।। लोकपालव:-- इन्द्रः पीतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकमभः । कुबेरस्तु सुवर्णाभो हमिश्चापि सुवर्णभः ।। तथैव निरतिः श्यामो वायुधूम्रः प्रशस्यते । ईशानस्तु भवेद्रक एवं ध्यायेकमादिमान । इति ।। गारुडे तु पताकानां प्रकारान्तरमुक्तम्- पञ्चहस्ता ध्वजाः कार्या वैपुल्येन द्विहस्तकाः । सप्तहस्ताः पताकाः स्युविशत्यङ्गुलविस्तृताः ।। दशहरता: पताकानां दण्डाः पश्यांशवेशिताः । सिन्दूराः करा धूम्रा धूसरा मेघसन्निभाः ॥ हरिताः पाण्डुवर्णाश्च शुद्धाः पूर्वादितः क्रमान् । एवं वर्णाः शुभाः कार्याः पताका: पाकशासन । इति ।। अत्र समचतुरस्त्रमण्डपसाधनम् । मण्डपादिव्यासप्रमाणां रज्जु द्विगु. णीकृत्य तामेवोभयतःपाशाभ्यां सह अष्टधा विभज्य, पञ्चमांशान्ते कर्षणाय पष्ठांशान्ते शकर्थ च चिह्नवयं कृत्वा मण्डपादेः प्राचीसूत्रप्रा. न्तद्वये शकुद्धयं निखाय, रज्वन्तपाशौ तयोः शङ्कोरासज्य कर्षण- चिह्न दक्षिणत आकृष्य शङ्कुचिह्न शकुं निखाय ततः कर्षणचिह्नमु- सरत आकृष्य शङ्कुचि। शकुं निखाय व्यत्यासं कृत्वा शड्कोः पाशान्तावासज्ज्य पूर्ववदक्षिणोत्तरयोः क्रमेण कर्पणचिह्नमाकृष्य शड्डु- द्वय निहन्यात् । तत ईशानगियादिशकुपु प्रादीक्षण्येन रज्जुबेष्टना- न्मण्डपादिचतुरस्र क्षेत्र सिद्धं भवति । मध्यवेदीसाधनम् । मण्उपसूत्रं मागायतं दक्षिणोत्तरायतं च वेवा विभज्य तेन नवभागो मण्डप: संपद्यते । मध्यमे नवमेंऽशे तन्माना वेदिका यजमानहस्तोछाया च विधेया ।

·३८ दानमनः। तथाच शारदातिलके-- चतुरस्रीकृत क्षेत्रं पश्चधा विभजेसुधीः । न्यसेत्पुरस्तादेकांशं कोणार्धाप्रमाणतः॥ भ्रामयेत्कोणमानेन तथान्यदपि मन्त्रवत् । सूत्रयुग्मं ततो दद्यात्तुण्डं योनिनिभं भवेत् । इति ।। अत्रोपपत्तिः । प्राग्दिग्गवन्यसलम्ब. सप्तदशाङ्गुलानि, एको यत्रा, एका यूका रिक्षा पञ्च । भूस्तु इष्टचतुरस्रमभ्या । उदक्सून चतुर्विश- त्यङ्गुलम् । उपरितनाल्पज्योऽपि भूः सैव । आलम्वस्तु द्वादशा- लानि । वृत्तार्द्धव्यासाईयोस्त्वगुलानि अष्टौ यवाश्चत्वार इति । योनिमध्यसूत्रवृद्धषगुलानि । एकहस्ते पञ्चाऽगुलानि, एको एका यूका, पञ्च लिक्षाः । द्विहस्ते सप्ताहुलानि । द्वौ यवी, द्वे यूके, एका रिक्षा । विहरतेऽष्टावजुलानि सप्त यवाः, तिस्रो यूका. । चतुर्हस्ते दशाङ्गुलानि, चत्वारो यवाः, तिस्रो यूकाः द्वे लिखे। पञ्चहस्ते एकादशाहुलानि, यवचतुष्टयम् , एका यूका । पट्टस्ते द्वाद- शाजुलानि, चत्वारो यत्राः, सप्त यूकाः, तिस्रो लिक्षाः । सप्तहस्ते त्रयोदशाङ्गुलानि, पञ्च चवा', अष्टहस्ते चतुर्दशाहलानि, यवचतु ध्यम्, यूकाश्चतस्त्रः, द्वे लिक्षे । नवहस्ते पञ्चदशाहुलानि, यवन यम्, यूगाचतुष्टयम्, सप्त लिशाः । दशहस्ते पोशालानि, ययौ । तिम्रो यूफास्तिस्रो रिक्षाः । एवं पोडशहते विंशत्यगुलानि यवचनुप्रय पड्यूगाः, चतस्रो लिझाः ॥ रामरतु-इष्टचतुरस्रक्षेत्रमध्यरेसाया द्विनवत्यधिक शतमंशावू- साष्टाशिदेशान् मध्यसूर्व प्राच्यामेकोनविंशदशैश्चोमयतः श्रोणि सब द्धर्प सपृद्धिश्रोणिचतुर्थाशकार्कटेन सूत्रेण वा पश्चिमभागे वृत्ताद्वयं प्राइमुख श्रोणिसूत्रलग्न विरिख्य वृत्तार्द्धभूयशाह्यप्रान्तयोर्वद्धितपासूने चिह्न यावन् सूत्रद्वयान्त योन्याकारं पार्यमित्याह । तत्फलसवादेऽपि विरूपत्वादयुक्तम् ॥ इदं चोदग कार्यम् । सश्च मध्यरेखापञ्चमाशवृद्धावुदीच्या कृताया बुण्डमानेप्यामुत्तरामुसम् ·कुण्डानि। ३९ थार्द्धचन्द्राम कामिके चतुरस्ने प्रहके त्यक्त्वाऽऽधन्तो तर्दशकौ । मध्ये सप्तांशमानेन कुण्डं सण्डेन्दुवभ्रमात् ।। अयमर्थ:-इष्टप्रमाणचतुरस्त्रमध्यरेसा नवधा विभज्याऽऽद्यन्तिमा भागो परिमृज्य तर चिह्नद्वयं कृत्वोपरिचिहे तिर्यद्गक्षिणोत्तरं सूत्र दत्त्वोपरिचिहापश्चिदं यावद्वत्तेन सूत्रेण कर्कटेन वा भ्रमाद्वृत्तार्द्ध ज्यासूनजातकोटिकमर्द्धचन्द्र क्षुण्डं कुर्यात् इति । अर्द्वन्दी व्यासा - गुलानि । एकस्मिन्नेकोनविंशत्यगुलानि एको यवः एका यूका पञ्च लिक्षाः । द्वयोः सप्तविंशत्यहुलानि पञ्च यूकाः द्वे लिखे । त्रिपु प्रयस्त्रिंशदगुलानि एको यव. द्वे यूके पड्डिक्षाः । चतुर्यु अष्ट- त्रिंशदगुलानि द्वौ यो तिम्रो यूफा: द्वे लिखे । पञ्चसु द्विचत्वा- रिंशदगुलानि । सप्त यवाः । यूकायतसः । तिस्रो लिक्षाः । पट्सु पट्चत्वारिंशदहुलानि, सप्त यवाः द्वे यूके । सप्तसु पञ्चाशदगुलानि, पञ्च यवाः, द्वे यूफे चतस्रो लिक्षा. । अष्टसु पञ्चपञ्चाशवलानि, एको यव, द्वे यूके, तिस्रो-लिक्षाः । नवसु सप्तपञ्चाशदगुलानि, चत्वारो यनाः । दशसु पडङ्गुलानि, चत्वारो यवाः । एवं पोडशसु पद्- सप्तत्यड्डलानि । पञ्च यवाः । अत्र रामेण चतुरशीत्यधिकत्रिंशत्या विमतस्येप्टक्षेत्रव्यासस्यैकोशोऽधिकस्त्याज्यः क्षेत्रफलसंवादार्थम् । इत्यु- कम् । स चैकांश इष्टक्षेत्रव्यासश्चतुर्विंशाशस्य पोडशांशो भवति । एकहस्तचतुरसे तु सार्द्धयवमितः । एवं द्विहस्तादिष्वप्यूह्यम् । इदं चोद- गर्म कार्यम् । तदुक्तं मदनरत्ने-'उद्गप्रत्वं चोदमध्यरेखाया नवधा विभागेन संपादनीयम्' इति ।। यत्तु शारदातिलके- चतुरस्त्रीकृतं क्षेत्रं दशधा विभजेद्वधः । एकमेक योदशमय उर्ध्व च तन्त्रचित् ।। ज्यासूत्रं पातयेदमे तन्मानाद्धामयेत्ततः । अर्द्धचन्द्रनिभं कुण्डं रमणीयमिदं भवेत् । इति ।। वन भूयान्क्षेत्रफलविसवादः । कामिकोक्के त्वल्पः । अथ त्रिकोणम् । इप्रचतुरसमध्यसूत्रस्य चतुर्विशतिरंशाः । तत्र , - ·४० मूत्रं च प्राच्यामष्टमांशोनैकांशसहितान् साईसप्तांशान श्रोणि च पार्थ- योः । प्रत्येकं सपादान् पडंशान् संवद्धपं वद्धितयोण्यन्तयोर्वद्धितप्राक् सूपान्वं यावत्सूत्रद्वय दत्ते समभुजं न्यत्रं भवति । यथोक्तं शारदातिटफे- चतुर्दामोदित क्षेत्रे न्यसेटुभयपार्श्वयोः । एकैकमशतन्मानादप्रवो लाम्येत्ततः ।। सूत्रद्वयं बुधः कुर्यालयलं कुण्डमुदाहृतम् । इति ।। इदं तु किञ्चित्कलव्यभिचारि । मनोरमाभिरविका वृद्धिरुका। राममते तु 'मध्यसूत्रं दशभिरौः संवद्धपं तत्रैकोऽशः स्वाष्टमांशोनः श्रोणिसूत्रस्योभयतः पञ्चपञ्चांशवृद्धिः' इति । तत्तु विषमभुनत्वादुपै. क्ष्यम् । इदं च निर्मती प्रागमं पश्चिमयोनि श्यम्रगुजाः । एकस्मिन् पनिशदालानि चत्वारो यवाः । द्वयोरेकपञ्चाशदइगुलानि पञ्च यवाः । विपु त्रिपश्यनुलानि एको यकः । चतुर्यु त्रिसप्तत्यद्गुलानि पञ्च यवाः । पसु एकोननवत्यगुलानि प्रयो यवाः । सप्तमु चतुर्न- वत्यगुलानि चत्वारो यवाः । अष्टसु श्युत्तरशताइगुलानि एको यवः । नरमु नवाधिकशताइगुलानि यवत्रयम् । दशसु पश्चदशाधिकशताया- लानि यवद्वयम् । अथ वृत्तं कामिके- कर्णार्धाष्टाशसंन्यासाद्वृत्तं फुण्डमिहोच्यते । इति ।। अयमर्थः-कर्णार्धस्य योऽष्टमांशोगुलद्धययवाधिकमेकहखे तस्य सम्यन्यासं त्यागं कृत्वा विशिष्टयवन्यूनपञ्चदशाङ्गुलात्मझव्यासार्थेन वृत्तं कुण्डं भवति । शारदातिलकेऽपि- अष्टादशांशे क्षेत्रंशं न्यसेदेकं वहिर्बुधः । भ्रामयत्तेन मानेन वृत्तं कुण्डमनुत्तमम् । इति । अन्यत्रोभयत्रापि क्षेत्रफलविसंवादो पोथ्यः । एकांशस्य पञ्चनिशां. शसहितव्यासपोडशांशाधिकच्यासार्धमितकर्कटेन सूत्रेण वा कृतं मण्डलं वृत्तकुण्डं भवति । इष्टचतुरस्त्रव्यासपोडशांशाऽधिकव्यासार्द्धमितेन करंटेन सूत्रेण वा कृतं मण्डलं वृत्तकुण्डम्' । प्राग पश्चिमयोनि प्रतीच्या वृत्तव्यासा गुलानि । एकस्मिस्रयोदशाङ्गुलानि थव. .

·पुण्डानि। चतुष्टयम् । द्वयोरेकोनविंशत्यगुलानि एको ययः । त्रिपु प्रयोवि. शत्यगुलानि यथचतुष्टयम् । चतुर्यु सतविंशत्य गुलानि एको ययः । पश्चसु त्रिंशदगुलानि द्वौ ययौ । पट्मु प्रयस्त्रिंशदंगुलानि एको ययः । सप्तसु पञ्चत्रिशदइगुलानि सा ययाः ! अष्टस्पष्टशिक्षालानि द्वी ययो । नयसु चत्वारिंशदगुलानि पथ्य यवाः । दशसु द्विचत्वारिंश- पगुलानि सप्त यवाः। अथ पढनम् । 'इष्टचतुरसमथ्यसूत्रस्य चतुविशतिमंशान्कृत्वा तत्सूत्र विभिरंशः प्राच्या वर्द्धयेत् । तत्रैकोऽशः स्वाष्टमांशोनः सावथ प्रतीच्या मवर्य तदन वृत्तं कृत्वा तावतय कर्कटेन उदीचीमारभ्य पसु स्थानेषु मस्येत्' इति । अत्रैकहस्ते तावदेवं फलम् । मध्ये दीर्घचतुरसम् । तद्दी- घंभुनः पञ्चविंशत्यालानि पञ्यवाश्च । एवमन्योऽपि । अल्पगुजस्तु, चतुर्दशाङ्गुलानि सप्त यवाः सप्त युकाश्च । तत्र फलं, पल्याशीत्यधिकानि शतत्रयमगुलानि । 'चतुरस्रदीर्घमुजसंलग्ने श्यने तु भुज एव भूः । लम्यस्तु वृत्तचतुर्थीशः सप्ताऽगुलानि प्रयो यवाः पञ्च यूकाश्च इति । तत्फलं, पञ्चानवत्यगुलानि चत्वारो यवाश्च । अपरश्यनेऽप्येवम् । फलप्रययोगे पञ्चशतपट्सप्ततिश्च । यत्तु विष्णुमूलभभृतिभिर्वहुभिः पलसंवाद्यपि त्र्यमययोगेन यहिनिर्गतान्त्रिक पडलमुक्तम् । तदयुक्तम् । अन्तरवाधानयोगेन द्वादशावताद्वादशभुजतापत्तेः । पहिरतना एवा. ना नान्तर्गता इति चेत् । तथापि वक्रभुजवायां मानाभावः । चतुरन. म्यनादावपि फलसंवादेन कदाचिसथापत्तेश्च । एतेन रामाशुक्तमष्टान- मपि प्रत्युक्तम् । पडनिभुजाड्गुलान्येकहरतादिक्रमेण दशहस्तपर्य- न्तम् । चतुर्दशाऽगुलानि सप्त यवाः । एकविंशस्यगुलानि । पञ्च विंशत्यगुलानि । पड् अवाः । एकोनत्रिंशदगुलानि । षट् यत्राः । प्रयस्त्रिंशकागुलानि । द्वौ यया । पर्तिशदइगुलानि । ययरतुष्कम् । एकोनचत्वारिंशदइगुलानि यवनयम् । द्विचत्वारिंशद्गुलानि एको यवः । चतुश्चत्वारिंशदगुलानि १ञ्च यकाः । सप्तचत्वारिंशदगु- लानि एको यकः। अथ पद्मम् । इष्टचतुरसमध्यसूत्रस्य चतुविशतिरंशाः । तत्र द्वादशभिरं- शैरेकं वृत्तं कृत्वा तदुपर्यशपञ्चमांशाधिकान्सार्द्धान्त्रीनंशान्संवद्धर्षाऽपरं वृत्तं कृत्वा तत्र दिक्षु विदिक्षु तदंतरालेषु च सूत्राण्यास्फालयेन् । ततोऽन्त- ·दानमरख: Vत्तरेखाप्राक्सूनमत्स्यात्तदेकान्तरितमत्स्याच सूत्रद्वयें निकोणाकारे- णाऽऽस्फालयेत् तदन्तरालमत्स्वसमसूत्रबहिर्वृत्तरेसागतमत्स्य॑ यावन् । तत्रैकसूत्र समाशतया मध्येऽङ्कयित्वा सूत्राद्धभितकाटकोटिमेश मध्यावे परां च सूत्रारम्भकमत्स्ये संस्थाप्य त्रिकोणमध्ये भ्रमगादेकमत्स्य, यहि- वृत्तरेखागवत्रिकोणावाचस्मादेव च सूत्राङ्घात्रिकोणाहिरपरं मत्स्य कुलान्तमत्याभिकोणाद्वहिरपर मत्स्यं कृत्वाऽन्तर्मत्स्यात्रिकोणाहिरप- रिसूत्रार्द्धज्याकमेकं वहिर्मतस्याभिकोणान्त. अध. सूत्रार्द्धज्याकमपरमिति संलमकोटिकमुपर्यधोभावेन धनुर्द्वयं कार्यम् । एवमपरमूत्रेऽपि कृत्वा सूत्रद्वयमानने वामं पद्मदलवस्या भवति । एवम-यानि पत्राणि अधः कृा इष्टचतुरस्रक्षेत्रकल्पितचतुर्विशत्यंशमध्ये विभिरशासान मध्ये तहिश्व पशव्यासार्द्धनेति द्वे वृत्ते फायें । तत्रान्तर्वृत्ते विस्तारे तद्वृत्ते- नोचवायां वद्यासेन समा मृदा कर्णिका कायां । बहिचे तु फेसरा इति । तथा च कामिके- चतुरस्राष्टभागेन कर्णिका स्याद्विभागशः । तद्वहिस्त्वेकभागेन पेसराणि प्रकल्पयेत् ॥ तृतीये दलमध्यानि चतुर्धदलकोटय ।

·कुण्डानि । ९। दशहस्त एकोनपश्याशदगुलानि ४९ । पञ्च यवाः । चतस्रो यूकाः । स लिक्षाः। द्वयमेकं वा पालाप्रम् । पञ्च रथरेणयः । पद् प्रसरे- णयः प्रयः परमाणवः' इति । भूस्तु तृतीयवृत्ताष्टमांशस्य ज्यारूपा । सा चैकदरतादिप्रमेण दशहरतान्तम् । नवाऽइगुलानि । एको यकः । तिलो यकाः । पड 'लिभाः । त्रीणि वालामाणि ॥१॥ द्वादशाइगुलानि । सप्तयवाः । सप्तयूकाः लिझाद्वयम् ।। २ ।। पश्यदशाङ्गुलानि । यान- यम् । एका यूका । सालिक्षाः । चत्वारि वालामाणि ॥ ३॥ अष्टादशा- गुलानि । यवत्रयम् । यूकात्रयम् । चतस्रोलिक्षाः। पड्वालाप्राणिमा विशत्यगुलानि । चत्वारो यवाः । द्वे यूके । तिस्रो लिझाः ॥ ५ ॥ द्वाविंशत्यगुलानि । यो यवाः । सप्तयूकाः । पड्लिक्षाः । पड्डाला. प्राणि ॥ ६ ॥ चतुर्विशत्यगुलानि । यवद्वयम् । यूफात्रयम् । एका लिक्षा। श्रीणि वालामाणि ॥७॥पञ्चविंशत्यइगुलानि । सप्त यवाः । पड्यूकाः। पतस्रो लिक्षाः॥ ८॥ सप्तविंशत्यगुलानि । चत्वारो याः। तिम्रो यूफाः । तिस्रो लिक्षाः ॥९॥ एकोनत्रिंशद गुलानि । एको यवः । एफा यूफा लिक्षात्रयम् । पट्टालाप्राणि ॥ एतत्पश्नकुण्डम् ॥ अर्थतत्फलम् । तत्रैफरिमन्पो उपरितने महति श्यने तावलम्बोऽगु- लानि दश । त्रयो यवाः । सप्त यूका: । त्रीणि चालामाणि॥ पञ्च रथरे- गवः । पश्य प्रसरेणवः । चत्वारः परमाणः । इति ॥ भूस्तु नवाइगु- लानि । एको ययः । तिम्रो यूझाः । पलिक्षाः । प्रीणि वालाप्राणि । द्वौ रथरेणू । अयस्त्रसरेणवः । सप्त परमाणवः इति ।। लम्बेन तम्य- 'पश्चाशदगुलानि । सप्त यवाः । द्वे यूके। पड्डाला- प्राणि ॥दो रथरेणू । एकत्रसरेणुः । चत्वारः परमाणवः । इति ।। धरतनेऽल्पग्यो भूः सैव । लम्बस्तु चत्वार्यगुलानि । चत्वारो यवाः । तस्रो यूकाः । स लिक्षाः । एफ वालाग्रम् । पञ्च रथरेणवः । एकत्रसरेणुः । सप्त परमाणवः । इति । पूर्वोक्तभूम्यनैतलम्बगणने फलम् " एफविंशविरहगुलानि । पञ्च युकाः । पञ्च लिक्षाः । एक चालामम् । पञ्च रथरेणवः पिट् प्रसरेणवः । प्रयः परमाणवः । इति । त्र्यनद्वयफलैफीकरणे 'द्वासप्ततिर गुलानि पत्राप्रबक्रेतायां तु तावत्यैव भूस्त्यज्यते, सावत्येव संगृहाते इति गणितं क्षेत्रफलं विहितम् । अष्टाना- मपि पत्राणां क्षेत्रफलमेलनेऽगुलानां पदसप्तत्याधिका.पश्चर्शवी11५७६॥ धगणने फलम् ·दानमयः भविष्यपुगणे-- मुनिमानं शतादें नु शते चारलिमानम् । सहने वय होतव्ये यांलण्ड करात्मकम् ।। द्विहस्तमयुते तश लाहोमे धनुःकरम् । मष्टहस्तात्मक कुराहं कोटिहोमेपु नाधिकम् । इति ।। यत्तु शारदातिलके- एकहस्तमितं कुण्डमेकलो विधीयते । लाणा दशकं यावत्तावद्धस्तेन बद्धयेन ॥ दशहस्तमित कुण्डं कोटिहोमेऽपि शस्यते । इति ॥ यत्तु स्कान्दे-- कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुरसं समन्ततः । योनिवफद्वयोपेतं तदप्याहुखिमेसलम् । इति च लक्षादिहोमेस्वैकहस्तादिकुण्डविधान, कोटिहोमे दशह- स्तस्य । तद्यथोचितवीद्यादिचिरदाहस्यूलद्रव्यविषयं घृदादिक्षिप्रवाह द्रव्यविषय च शेयम् । अथ सातम्। मोहचूडोत्तरे- चतुर्विशति भागमालं परिकल्प्य तु ॥ चतुर्विशगुलं हस्तं पुण्डाना परिकल्पयेत् । हस्तमा खनेत्तिर्यगूर्वमेपलया सह ।। पिझलमते- ग्वातादेकालं त्यक्ता मेसलानां स्थिति येन् । . सर्वेषामेव कुण्डानामेका वा तिस पर था। कुण्डलक्ष्मविवृत्ती- कण्ठागुलाबहिः कार्या मेखलैका पडाला। इति ॥ चतुस्लिपाइगुला वाऽपि तिस सर्वत्र शोभनाः । इति ॥ मैसलानितप कार्य कोणरामयमाशुलै । - कोपाश्चत्वारः । रामात्रयः । यमौ द्वौ । चतुनियालत्वं च विस्तारे, उच्चताया । अत एवं शारदादिलके मेखलामानं प्रकृत्य- ·. -- . कुण्टानिः । विस्तारोत्सेधनो झया मैसलाः सर्वतो बुधैः । इति ।। । रामेण तु- तिसृणामपि व्यंगुलोचतव। विस्तारस्तु चतुर्विंशयड्गुलः इत्युक्तम् । अथ योनिः। तन्त्र स्वायम्भुवे- मेखलामध्यतो योनिः कुण्डाा ज्यशविस्तृता। मगुष्ठमानोष्ठकण्ठा कार्याऽश्वत्थदलाकृतिः ॥ कुण्डा दी । ज्यशविस्तृता मूले अमेऽश्वत्थदलबत्कुञ्चिता । अगुष्ठगानी ओष्ठकण्ठौ यस्याः सा अङ्गुष्ठमानोष्ठकण्ठा [ ओष्ठः कुण्ड. मध्ये प्रविष्टं योन्यग्रंम् । कण्ठो योनिमेखलेत्येके । तथा च भुवि वेष्टिता योनिः कार्येत्यर्थः । मेखलात उच्चो भागः इत्यपरे । त्रैलोक्यसारे-- देात्सूर्याजुला योनिस्त्रयंशोना विस्तरेण तु । एकांगुलोच्छ्रिता सा तु प्रविष्टाभ्यन्तरे तथा ॥ कुम्भद्वयसमायुक्का वाऽश्वत्थदलवन्मता । अङ्गुष्ठमेखलायुक्ता मध्ये त्याज्यधृतिक्षमा । इति । त्र्यंशोना योनिदेयात् । अष्टांगुलेति यावत् । कुम्भद्येन वृत्तार्द्ध- द्वयाकारेण मूलदेशे समायुक्ता । शारदातिलके- मूलादारभ्य नाल स्यायोन्या मध्ये सरन्धकम् । इति ॥ प्रागमियाम्यकुण्डानां प्रोक्ता योनिरुदमुनी ॥ पूर्वामुखाः स्मृताः शेपा यथाशोभासमन्विताः। प्रागग्नियोनिकुण्डानामिति पूर्ण स्वायम्भुववचनाद्योनिकुण्डे योनिः फार्या इति केचित् । वस्तुतस्तु नवानां चतुरस्रादि पक्ष एतस्य साय. काशत्वाद्विशेपनिषेधाच योनिकुण्ड योनिनव कार्य इति । त्रैलोक्यसारे- नवमस्यापि कुण्डस्य योनिर्दक्षदले स्थिता । इति ।। ४ ·४८ दानमखः वथा- दक्षस्था पूर्वयामे तु जलस्था पश्चिमोत्तरे । दाक्षं दक्षिणम् । जलं पश्चिमम् । एवं च होतारोऽपि पूर्वदक्षिणकुण्ड. योरुत्तराभिमुखाः । पश्चिमोत्तरयोः पूर्वाभिमुखाः सिध्यन्ति । होतुरमे योनिरासामुपर्यश्वत्थपत्रवत् । इति तत्रैवोक्तः । आसां मेखलानामुपरीत्यर्थः ॥ एवमेव रूप- नारायणादयः । शारदायाम्-योनिकुण्डे योनिमजकुण्डे नामि च वर्जयेत् । इति ॥ सिद्धान्तशेखरेपि 'योनौ योनि न छुर्वीत इति । शारदातिलफे- कुण्डानां क्ल्पयेदन्ते नाभिमम्बुजसन्निर्भाम् । वचत्कुण्डानुरूपां च मानमस्या निगद्यते ॥ मुष्टिरनैकहरवानां नाभिरुत्सेधतो मता । नेत्रवेदाडलोपैता कुण्डेष्वन्येषु वर्द्धयेत् ॥ यवयक्रमेणैव नाभि पृथगुदारधीः । इति ।। नेत्रवेदाङ्गुलोपेता उचतायां अंगुला विस्तारायामयोश्चतुरडलेत्यर्थः द्विमिहस्तादिकुण्डेषु द्विद्वियवद्धिस्तु विस्तारायामयोः पठांशविस्तार परा। उपतायां द्वादशांशपरेति रामादयः । शारदातिलके- एकमेव भत्कुण्डमीशान्यां वैष्णवाध्वरे । इति ।। विश्वकर्मा- 'साताधिके भवेद्रोगी होने धेनुधनश्यः। वत्रकुण्डे तु सन्तापो मरणं छिन्नमेसले ॥ मेरालारहिते शोकोऽभ्यधिके वित्तसद्धयः । भार्याविनाशनं प्रोक्तं कुण्डे योन्या विना कृते । मपत्यध्वंसनं प्रोक्तं कुण्ड यरुण्ठवर्जितम् । इति । सिद्धान्तशेखरे- मानहीने महाव्याधिरधिके शत्रुवर्द्धनम् । योनिहीने वपरमारो वाक्कुण्ठः कण्ठवर्जिते ।।

·पोडशारचक्रम्। - तक- स्थण्डिलं धाऽपि फुर्वात मुसिद्धः सिफतः सितैः। हस्तमा प्रविस्तारं सुसमे ध्यङ्गुलोन्नतम् ।। प्रन्थान्तरेऽपि- नित्यं नैमित्तिक होम स्थण्डिले वा समाचरेत् । हस्तमात्रेण रात्कुर्याद्वालुकाभिः सुशोभनम् । व्यङ्गुलोत्सेधसंयुक्तं चतुरस्र समन्ततः । इति ।। इति श्रीशङ्करभट्टात्मजभट्टनीलकण्ठ ते दानमयूखे कुण्डमेखलानिर्णयः ॥ अथ पोडशारचक्रम् । तत्र गुरुर्वेद्यां मध्ये विहस्तव्यासं चतुरस्र प्रसाध्य प्रागपरदक्षिणो. सरनवनवरेखाभिस्तचतुःपष्टिकोष्ठकं कुर्यात् । तत्र कोठानि प्रत्येक नवाडुलानि संपान्ते । ततो यहिरन्त्यपतिषु चतुर्दिछु मध्यकोष्ठानि चत्वारि चत्वारि मार्जयित्वा तदुपर्युपान्त्यपटिषु पाईयोस्तभयं त्रयं स्यस्त्वा प्रतिदिशं मध्यकोष्ठद्वयं मार्जयेत् । तेन चतुर्दिक्षु पट्पट्कोष्टानि चत्वारे द्वाराणि सिद्धयन्ति । सतो मध्यस्थितपोडशकोष्ठानि मार्ज- येन् । ततो पाह्य एकैकं फोणकोष्ठं विहाय कोणकोष्ठद्वारपीठान्तरालय- न्ययशिष्टानि पञ्च पञ्च कोष्टानि मार्जयेत् । तथाच मध्यचतुरस्त्र. नीठस्य पादाः सिद्धयन्ति । ततो मध्यावत्वारि गृत्तानि कुर्यात् । तत्राधे चत्वार्यलानि व्यासः। द्वितीयेऽष्ठौ । तृतीये चतुर्विंशतिः । चतुर्थे पविशतिरिति । तचतुर हुलं वृत्तं कर्णिकारूपं पीतेन रजसा पूरयित्वा कणिकावधिरेसा सितेन रनमा निर्माय तद्वहिरष्टालात्मफे वृत्ते पीतरक्तसितरजोभिः संपादितमूलाध्यामाणि पोटश येदाराणि संपाद्य सत्येसरावधिरसां सितेनैव रजसाहलोन्नता संपाद्य चतुविशाहलात्मक तदहिते सितरमसा अष्टदिक्ष्यष्टौ पत्राणि रक्तामाणि फुर्यात् । ततो दलान्तरे रेखां सितन रजसा विधाय पलान्तराणि कृष्णेन रजसा पूरयित्वा तद्वदिरेकालान्तरं यहित्तरेसां सितनव रजसा संपाद्य वृत. दयान्वरं परितो दलामतलासन्धिचिहः पोडशधा विभग्य प्रतिभाग यवाफारान् पोडश कीटान्श्यामपीतारणतरजोभिः फल्पयित्वा तद- न्तरा यथायोग रजोभिः पूरयित्वा तद्वदिः सितपीतारुणश्यामहरिताः ·दानमायः शरपूग्योऽगिरोगोत्र: शुको है भार्गवम्तया । शनि: फाश्यप एर्याय राहः पैठीनतिम्दया ।। फेतवो जैमिनीयाश्च प्रहा लोकहितावहाः । दामोदरीये प्रहान् प्रक्रम्य- वर्णरूपगुणैर्युक्ताव्याहत्याऽऽवाहयेनु तान् । तत्रैव- भानु तु मण्डलाकारमर्द्धचन्द्राति विधुम् । अडारकं त्रिकोणं च बुध वाणाति विदुः ।। पद्माकार गुलं फुचतुष्कोणं च भार्गवम् । दण्डाकृति शनि राहूं मकराकारमैव च ।। सइगाकारांस्तथा पेतूनयापयेदनुपूर्वशः । प्रहादिरूपाणि मात्स्ये-- पद्मासनः पद्मकरः पद्मगर्भसमातिः । सप्ताश्वरथसंयुक्तो द्विभुजः स्यात्सदा रविः।। श्वेतः श्वेताम्बरधरो दशाश्वः श्वेतभूपणः । गदापाणिर्द्विवाहुश्श कर्तव्यो वरदः शशी ।। रक्तमाल्याम्यरधरः शक्तिशूलगदाधरः । चतुर्भुजो मेपवाहो वरदः स्याद्धरासुतः ।। पीतमाल्याम्बरधरः कणिकारसमद्युतिः । खड्गचर्मगदापाणि: सिंहस्थो वरदो युधः ।। देवदैत्यगुरू तद्वत्पीतश्वेतौ चतुर्भुजौ । दण्डिनौ वरदौ यौ हि साक्षसूत्रकमण्डलू ।। इन्दनीलातिः शूली वरदो गवाहनः । बाणवाणासनधरः कर्तव्योऽसुतः सदा ।। करालवदनः खङ्गचर्मशूली वरप्रदः । नीलसिंहासनस्थश्च राहुम्तत्र प्रशस्यते ।। धूम्रा द्विबाहवः सर्वे गदिनो विकृताननाः। गृध्रासनगता नित्य केतवः स्युर्वरप्रदाः ।। सवें किरीटिन: कार्या महा लोकहितावहाः। अङ्गुलेनोच्छ्रिताः सर्वे शतमष्टोचरं सदा । इति ।।

·ग्रहपूजा। 1 केतूनां बहुत्वे एकमेव देवतात्वम्- वृद्धपराशर:- मध्ये तु भास्करं विद्याच्छशिनं पूर्वदक्षिणे । दक्षिणेन धरासूनुं बुधं पूर्वोत्तरेण तु ॥ उत्तरेण गुरुं विद्यात्पूर्वेणैव तु भार्गवम् । शनैश्चरं पश्चिमस्यां राहुं दक्षिणपश्चिमे ।। पश्चिमोत्तरतः फेतूनस्थापयेद्नुपूर्वशः । मुखानि मात्स्ये- देवानां तत्र संस्थाप्या विंशतिदिशाधिका । आदित्याभिमुखाः सर्वे साधिप्रत्यधिदेवताः ।। शुकामे प्रामुखौ सयौ गुरुमौम्यावुमुतौ । प्रत्यङ्मुखः शनिः सोमः शेषा दक्षिणतो मुरवाः ।। इति स्कान्दात् । सूर्यः प्राङ्मुखः । पूजायां संमुखतानुरोधात् । प्रत्यङ्मुखः इत्यन्ये। अधिदेवताः प्रत्यधिदेवताश्च । मात्स्ये- भास्करस्येश्वरं विद्यादुमां च शशिनम्तथा । स्कन्दमनारकस्यापि बुधस्यापि तथा हरिम् ॥ ग्रहमाणं च गुरोविद्याच्छुकस्यापि शचीपतिम् । शनैश्चरस्यापि यम राहोः कालं तथैव च ॥ केतूनां चित्रगुप्तं च सर्वेषामधिदेवताः । अमिरापः क्षितिर्विष्णुरिन्द्रश्चन्द्री च देवता ।। प्रजापतिश्च साश्च महा प्रत्यधिदेवताः । एतेषां लक्षणानि विष्णुधर्मात्तरे-~- पञ्चवको पारूढः प्रतिवत्रं त्रिलोचनः । फपालशूलखदासी चन्द्रमौलि. सदाशिवः ।। अमसूत्रं च कमलं दर्पणं च फमण्डलुम् । उमा बिभर्ति हस्तेपु पूजिता त्रिदशैरपि । कुमारः पण्मुखः कार्यः शिरण्डकविभूषणः । रक्ताम्बरधरो देवो मयूरवरवाहनः।

·दानमा । वरुणोऽम्बुपतिः स्वर्णवर्णो मारवाहनः । वायुविनायकादिपञ्चके उक्तः । सोमो प्रहेषु । अनन्तः प्रत्यधिदेव- तासु । विनायकादिस्थापनं आहेभ्य उत्तरतः इति संप्रदायः । दक्षिा 'णपश्चिमवायव्योत्तरपूर्वेषु यथाक्रममित्यन्ये । राड्मन्दादिनेशानामुत्तरस्यां यथाक्रमम् । गणेशदुर्गा वायुश्च राहुकेत्वोश्च दक्षिणम् ।। आकाशमश्विनी चेति पञ्चैतान्स्थापयेवुधः । इति वचनानुसारेणेति भट्टाः रूपनारायणश्च । पूजाप्रकारमा याज्ञवल्क्य:- यथावणे प्रदेयानि वासासि धुसुमानि च । गन्धाश्च वलयश्चैव धूपो देयोऽत्र गुग्गुलुः । मास्ये-- धूपामोदोऽत्र मुरभिरपरिष्टाद्वितानकम् । शोभनं स्थापयेत्प्राज्ञः फलपुष्पसमन्वितम् ।। भूपे विशेपो हेमाद्री स्कान्दे- रवेः कुन्दुरुकं धूपं शशिनस्तु घृताक्षताः । भौमे सरसं चैव अगरं च बुधे स्मृतम् ।। सिह गुरवे दद्याच्छुके विल्वागुरु स्मृतम् । गुग्गुलं मन्दवारे तु लाक्षा राहोश्च देतवे ।। कुन्दुरुकं सल्लकीनिर्यासः । सर्ज. शालः । सिहा इति मध्यदेशे प्रसिद्धम् । निस्वागुरु बिल्वफलनिर्याससहितमगुरु । । मन्दवारे शन- धगय । लाक्षा राहवे केतुभ्यश्च । गन्धे विशेपमा-- दिवाकरकुजाभ्यां हि दापयेद्रक्तचन्दनम् । चन्द्रे च भार्गवे चैव सितवर्ण प्रदापयेत् ।। कुटुमेन च संयुक्तं चन्दनं जीवसौम्ययोः । अगुरुं चापि वस्तूयो राहवे लगेषु च ॥ अङ्गदेवताना तु- पुष्पाणि सितवर्णानि चन्दनं च विलेपनम् । एतेषां गुग्गुलुधूंपो नैवेद्यं घृतपायसम् ।

·ग्रहपूजा।। ७ . - वासांसि शुक्छानीति संप्रदायः । ग्रहवलीनाह-- गुडौदनं रखेर्दद्यात्सोमाय घृतपायसम् । अङ्गारकाय सँयावं बुधाय क्षीरपष्टिकै ॥ दध्योदनं तु जीवाय शुक्राय च घृतोदनम् । शनैश्चराय कृसरमा मांसं च राहये । चित्रौदनं च केतुभ्यः सर्वभक्ष्यैरथार्चयेत् । अन सर्वभक्षैरथार्चयेत् इत्यन्यदपि मोदकादि देयम् इति दामोदर- ठाकुरः । सँयावो गोधूमचूर्णसाधितो घाटाख्य इत्यपि स एव । तण्डु- लमसूरानमिति रूपनारायणः । कुसरं तिलतण्डलं दुग्धसाधितम् । चित्रौदगम्-. तिलतण्डुलमिश्रं स्यादजाक्षीरं तु शोणितम् । कर्णनासागृहीतं स्यादेतचित्रौदनं स्मृतम् । इति दामोदरः॥ याज्ञवल्क्य:- शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकम् । पूनयन्तो महानेतॉल्लभन्ते सकलं फलम् ॥ यत्तु पृथ्वीचन्द्रोदयादी वर्णरूपगुणैर्युक्तान्व्याहृत्याऽऽत्राहयेत्तु. तानि- विवचनात् ॐ भूरादित्यमावाहयामि ॐ भुवः आदित्यमावाहयामि ॐ स्वः आदित्यमावाहयामि ॐ भुर्भूयास्वरादित्यमावाहयामि इति व्यस्तसमस्तव्याहृतिमिराबाह्य, भगवन्नादित्य नक्षत्राधिपते काश्यपगोत्र कलिङ्गदेशेश्वर जपापुष्पोपमाङ्गगुते द्विभुज पद्माभयहस्त सिन्दूरवर्ण- माल्याम्बरानुलेपन जलन्माणिक्यसचिवसोडाभरण भास्वत्तेजोनिधे त्रिलोकप्रकाशक निदेवतामयमूत्ते नमस्ते सनद्धारुणध्वजपताकोपशोभि- तेन सप्तासरथमाइनेन मेरु प्रदक्षिणीकुर्वनागच्छाऽग्निरुद्राभ्यां सहे- स्यादिविशेषणैरपि युक्तान्महान् आवाहयेदिति तन्मूलं विमृश्य कार्यम् । वामनमन्धे- माचार्यप्रभृतिभ्यश्च प्रहार्चनफलं ततः। समिदाज्यचरूणां च तिलहोमपलं ततः ॥ प्रहात्ये पुम्भपूजायां पार्चनस्य फलं च यत् । लोफपालगणेशाधारतत्र या अङ्गदेवताः ।।

·६८ दानमः तासां जपफले तद्वद्गृह्णीयाबलपूर्वकम् । ततस्तेभ्यो यथाशक्ति दातव्या दक्षिणा ततः । इति ।। इति ग्रहपूजाविधिः। अथ पुण्याहवाचनम् । त्रिकाण्डमण्डन:- गर्भाधानादिसंस्कारेप्विष्टापूर्तझतुष्वपि । वृद्धिश्राद्धं पुरा कार्य कर्मादौ स्वस्तिवाचनम् ॥ व्यास:- संपूज्य गन्धपुष्पाद्यै ह्मणान्स्वस्ति वापयेत् । धर्मकर्मणि मगल्ये सद्धामेऽद्भुतदर्शने । इति ।। गृह्यपरिशिष्ट- स्वस्तिवाचनमृद्धिप्पु तत्कर्मणश्चान्तयोः कुर्यात् । आश्वलायन:- दैविके तान्त्रिके चादी ततः पुण्याह इष्यते । इति ।। तञ्च रूपनारायणीये इत्यम् । श्रीनधिकान्द्राह्मणान्मोजयित्वोदमु. सानुपवेश्य वस्त्रादिभिः परितोष्य पुण्याई भवन्तो ध्रुवन्तु इति नाम- णान्यजमानः प्राइमुखखिः श्रावयेत् । ततो ब्राह्मणाः पुण्याह मिति नियुः । ततः स्वस्ति भवन्तो शुवन्विति' इति निभावयेत् । ॐ स्वस्तीति त्रियुः । ततः 'ऋद्धिं भवन्तो वन्तु' इति त्रिः श्रावयेत् । 'यताम् । इति त्रिः प्रतिवचनम् । एतच, 'बाह्मणा. नन्लेन परिविष्य पुण्याई स्वस्ति अद्धिरित्योङ्कारपूर्व निस्विरेकका- माशिपो वाचयित्वा इत्यादिना पौधायनेनोक्तम् । पुण्याहवाचनं देवे ब्राह्मणस्य विधीयते । एतदेव निरोकारं कुर्यात्क्षत्रियवैश्ययोः । इति । पहचगृहपरिशिष्टे तु 'अवनित नानुमण्डलः कमलमुलसदृशम- अलि शिरस्याधाय दक्षिणेन पाणिना स्वर्णपूर्णकलश धारयित्वा, दीर्घा नागा नद्यो गिरयत्रीणि विष्णुपदानि च तेनाऽऽयु प्रमाणेन पुण्याह दीर्घमायुरन्तु । शिवा माप: सन्तु । सौमनस्यमस्तु अक्षतं चारिष्टं चातु। यमः- ·पुण्याहवाचनम् । ५९ गन्धाः पान्तु । सुमङ्गल्यं चास्तु । पुष्पाणि पान्तु । सुयियमस्तु । अक्षता: पान्तु । आयुष्यगस्तु । ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु । दक्षिणाः पान्तु। आरोग्यमस्तु । दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिः श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं घायुष्यं चास्तु । यं कृत्वा सर्ववेदयतकियाकरणकारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते तममोकारमादि कृत्वा ऋग्यजुःसामाशीव- चनं पवृषिमतं समनुज्ञातं भवद्भिरनुज्ञात: पुण्यं पुण्याहं वाचयिध्ये । वाच्यताम् । ॐ द्रविणोदा द्रविणसस्तुरस्य, सविता पश्चातात, नवो नयो भवति जायमानः, उच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अस्थुः इत्येता ऋचः पुण्याहे श्रूयात् । व्रतनियमतपःस्वाध्यायऋतुद्मदानविशिष्टानां सपा चाह्मणानां मनः समानीयताम् । समाहितमनसः स्मः । प्रसीदन्तु भवन्तः । प्रसन्नाः स्मः । शान्तिरस्तु । पुष्टिरस्तु । तुष्टिरस्तु । वृद्धि- रस्तु । अविघ्नमस्तु । आरोग्यमस्तु । आयुष्यमस्तु । शिवं कर्माऽस्तु । फर्मसमृद्धिरस्तु । धर्मसमृद्धिरस्तु । पुत्रसद्धिरस्तु । धनधान्यसमृद्धि- रस्तु । इष्टसमृद्धिरस्तु । अरिष्टनिरसनमस्तु । यत्पापं तत्प्रतिहतमस्तु । यच्छ्रेयस्तदस्तु । उत्तरे कर्मण्यविन्नमस्तु । उत्तरोत्तरमहरहरभिवृद्धि- रस्तु । उत्तरोचराः क्रियाः शुभाः शोभना: प्रवर्तन्ताम् । तिथिकरण- मुहर्तनक्षत्रसंपदस्तु । तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रमहलमाधिदेवताः प्रीयन्ताम् । तिथिकरणे मुहर्तनक्षत्रे साहे सदैवते प्रीयताम् । दुर्गापाञ्चाल्यो प्रीयेताम् । अग्निपुरोगा विश्वे देवाः प्रीयन्ताम् । इन्द्रपुरोगा मरुद्गणाः भीयन्ताम् । वसिष्ठपुरोगा प्रापिगणाः प्रीयन्ताम् । माहेश्वरीपुरोगा उमामातरः प्रीयन्ताम् । अरुन्धतीपुरोगा एकपल्या पीयन्ताम् । विष्णुपुरोगाः सर्वे देवाः प्रीयन्ताम् । ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः प्रीयन्ताम् । विष्णुपुरोगाः स देवाः प्रीयन्ताम् । माहेश्वरीपुरोगा उमामातरः प्री- यन्ताम् । बसिष्ठपुरोगा ऋषिगणाः प्रीयन्ताम् । अरुन्धतीपुरोगा एफप- न्यः प्रीयन्ताम् । ऋपयच्छन्दस्याचार्या वेदा देवा यज्ञाश्च प्रीयन्ताम् । मझ च प्राक्षणाश्च प्रीयन्ताम् । श्रीसरस्वत्यौ प्रीयेताम् । श्रद्धामधे प्रीयेताम्। भगवती कात्यायनी प्रीयताम्। भगवती माहेश्वरी प्रीयताम् । भगवती ऋद्धिकरी प्रीयताम् । भगवती वृद्धिकरी श्रीयताम् । भगवती पुष्टिकरी प्रीयताम् । भगवती तुष्टिकरी प्रीयताम् । भगवन्तौ विनविनायकौ प्रीयताम् । भगवानस्वामी महासे- ·दोनमपुखः --- संपूज्य मंधुपर्केण ऋत्विजः फर्म कारयेत् । मपूज्य फारयेत्कर्म झिस्विपैरेव युज्यते ।। इति वचनात् । सबो यदावन्नन् इति मन्त्रण, येन पद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । 1- तेन त्वामभिननामि रक्षे मा चल मा चल । इति । सानेन च पीवसूत्रं यजमानतत्पत्नीगुईत्विग्वारपालाना हस्ते रक्षार्थ वाान्ति मध्ये देशे । वतो गौर्यादिपोटश प्राहयादिसप्त घ मातृः श्रीश्व लक्ष्मी तिगंधा स्वाहा प्रशा सरस्वतीति वसोर्धारादेवताश्च संपूज्य सपिण्डमपिण्डं वा वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । सररूपनारायणीये विशेष:- अमौकरणमध्ये चाऽऽवाहनं चावनेजनम् । पिण्डश्राद्धे प्रकुर्वीत पिण्डहीने निवर्वते ।। । पिण्डनिर्वापरहितं यत्र श्राद्धं विधीयते । रखधावाचनलोपोऽस्ति विकिरस्तु न लिप्यते ॥ मक्षय्य दक्षिणा स्वस्ति सौमनस्य यथास्थिति । इति ॥ वत्र संक्षिप्य प्रयोग:-- सत्यवसुसंझका विश्री देवाः भुर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यम् । एवं सर्वत्र पाद्यम् । मातृपितामहीप्रपितामहः नान्दीमुख्यः, ॐभुर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यम् । पितृपितामहप्रपितामहाः नान्दीमुखाः भूर्भुवः स्वः इदं वः पाद्यम् । मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहाः नान्दोमुखाः सपत्नीकाः भूर्भुवः स्वः इवापाद्यम्।माचमनम्। सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां भूर्भुवः स्वःइदमासनम् ।मुखासनम् । नान्दीश्राद्धे क्षणौ कीयेताम् । ॐ तयााप्राप्नुवा भवन्नौ। प्राप्रवावः । मातृपितामहीप्रपितामहीनां नान्दीमु. स्वीनांभूर्भुवः स्वः इदमासनम् । सुखासनम्। नान्दीश्राद्धे क्षणो वियेताम् । ॐ सथा। प्राप्नुतां भवन्ती । प्रानावः । पितृपितामहम पितामहाना नान्दोमुबानो भूर्भुवः स्वः इमासतम्। मुखासनम् । नान्दीश्राद्धे क्षणों कियेवाम्॥ॐ तथा । प्राप्नता भवन्तौ । प्राप्नवावः । मातामहप्रमानामहब- दुप्रमातामहाना सपत्नीकानो नान्दीमुसाना भूर्भवः स्वः इदमासनम् । सुधासनम् । नान्दीश्राद्धे क्षणो नियेताम् । प्राप्नगवः । ववो गन्धादिदानम् । सत्यश्तुसंज्ञरेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य तथा प्राप्नुतां भवन्ती।

·वास्तुपूजा। इदं गन्धाधनं स्वाहा संपधता वृद्धिः ! मातृपितामहोप्रपितामहीभ्यो नान्दीमुसीभ्य इदं गन्धाद्यर्चनं स्वाहा संपचतां वृद्धिः। पितृपितामहप्र. पितामहेभ्यो नान्दीगुखेभ्य इदं गन्धाधर्चनं स्वाहा संपद्यवां वृद्धिः। मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहेभ्यो नान्दोमुझेभ्यः पन्नीसहितेभ्य इस गन्धाधनं स्वाहा संपातां, वृद्धिः। ततः परिवेपणं कुल्ला गायत्र्या प्रोक्ष्य, 'पृथिवी-ते . पात्रम्' इति पात्रमालभ्य, सत्यवमुदकम्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो युग्मवाह्मणभोजनपर्याप्तमन्नममृतरूपेग स्वाहा संपवतां वृद्धिः । मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यो नान्दोमुखीयो युग्मत्राह्मणमो. जनपर्याप्तमन्नममृतरूपेण स्वाहा संपद्यतां वृद्धिः । पितृपितामहमपिताम- हेभ्यो नान्दीमुसेभ्यो युग्मग्राह्मणभोजनपानमन्तममृतरुपेन रवाहा संप- द्यतां वृद्धिः। मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहेभ्यो नान्दीनुतेभ्यः सप- नीभ्यो युग्मन्ब्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नममृतल्पेग स्वाहा संपतां वृद्धिः । 'स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः' इति पाठः। अनेन नान्दीग्राद्धन कमादेव. नाः प्रीयन्तां पृद्धिः। पुरुषसूक्तादिनमा नान्दीग्राद्धं सुमंपनम् । मुमोक्षि- तमस्तु ।शिवा आपः सन्तुसिौमनस्यमस्तु। अन्नदं चारिष्टं चाम्नु।नान्दी. मख्यो मातरः पितामह्यः प्रपितामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुम्बाः पितरः ·१६ दानमयूयः परे मुख्याय, तत्माद्वय वामबाही भल्लाटार्य । तयारद्वये वामगाहावेत्र सोमाय । तत्प्रादये वामासे साय । तत्प्राइसार्द्ध वामयोः अदित्य । वल्लागर्दै वामनेते दित्य । तदुत्तरे वास्तोपते इति वास्तोप्पतिम् , वतो मण्डलाहिरीसानादिषु चस्वय, विदाय, पूतनाय, पापराक्षस्यै । चतः पूर्वादिषु स्कन्दाय, पर्यम्णे, जन्मकाय, पिलिपिच्छाय । पुनः पूर्वादिपु इन्द्रादीनावाह्य ततो मण्डलादीशाने फलशं संस्थाप्य, तर वरुणं, तत्ता यामि इत्यावाघ पूजयेत् । 'यया मेरुगिरेः शृङ्गं देवाना• मालयः सदा । तया ब्रह्मादिदेवाना मम यज्ञे स्थिरो भत्, इति प्राय- येत्। तत उदुम्भरादिसमित्तिलाज्य. स्वतन्त्रस्थण्डिलेऽष्टाविंशतिरष्टी वा प्रत्येक तत्तन्नाममन्त्रैर्ह वा वास्तोप्यत इति चतुर्भिश्च ॐ वास्तोप्पते ध्रुवा- स्थूणाम् , इत्यनेन च पञ्च विल्वफलानि हुत्या स्विष्टकदादिपूर्माहत्यन्तं फुर्यात्ततो मण्डलदेवताभ्यः पायसालिं दत्त्वा 'मृणुष्वपाज' इति मूक्ता- दिना मण्डपं निसच्या वेष्टयित्वा वास्तुकलशोदपेन यजमानमभिषिच्य पुनः संपूय यथाशक्ति दक्षिणा दत्त्वा ब्राह्मणान्मोजयेदिति । शारदा- तिलके तु होमो नोक्तः। तिलाच्यादिद्रव्याणां विकल्प इति ग्रन्थान्तरे । इति वास्तुपूजा मास्ये-- पोपितास्ततः सर्वे कृत्वैवमधिवातनम् । इति ।। पाले- उपचासो भवेदेवमशक्ती नचमिष्यते । सद्योऽधिवासनं वाऽध कुर्शयो विश्लो नरः । इति । अधिवासनं चैवम् । शुश्वेषः सपत्नीकः सऋतिको यजमानः पूर्णकलशं गृहीत्वा, भद्रं कर्णेभिः इत्यादि- मन्वयोपेण मण्डपं प्रदक्षिणीकृत्य पश्चिमद्वारेण प्रविश्य देशका- लादि स्मृत्वा करिष्यमाणैतत्कालतया मण्डपदेवतास्थापनादि करिष्य इति सङ्कल्प्य गणपति संपूज्य मण्डपान्तः सर्वत: सर्पपान् विकिरत । यदत्र संस्थितं भूत स्थानमायित्य सर्वदा । स्थानं त्यक्त्वा तु सत्सर्व यन्त्रम्यं तत्र गच्छतु ।। मपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् । संपामविरोधेन प्रझकर्म समारमै । इति ॥ चत्रमन्वा:- ·द्वारपूजा। तत: कुशे: पञ्चगव्येन सर्वत्र आपोहिष्ठा इति तृचेन प्रोक्षयेत् । ततः स्वस्ति न इति मन्त्रं पठेत् ॥ . अथ द्वारपूजा । पूर्वद्वारे द्वारश्रियै नमः ऊर्य देहल्यै० अधः । वामदक्षिणस्तम्भयो- गणेशाय० स्कन्दाय नमः । द्वारस्थितकलशद्वये गङ्गायै० यमुनायै० । दक्षिगद्वारे द्वारश्रियै ऊध्र्व देहल्यै० अधः। स्तम्भयोः पुष्पदन्ताय० ॥ कपर्दिने । कलशद्वये गोदायै० कृष्णायै० । पश्चिमे द्वारश्रियै० इत्यू. म् । देहल्यै० अधः । स्तम्भयोः नन्दिने० चण्डाय० । फलशद्वये रेवायच ताप्यैः । उत्तरे द्वारश्रियैः ऊध्वम् । देहल्यै० अधः । स्तम्भयोः महाकालायक भूहिणे नमः । कलशद्वये वाण्यै० वेण्यैः । इति द्वारपूजा ।। तत: पूर्व चर्हिहस्तमान्ने वटतोरणमाश्वत्थं वा सुदृढनामकं सुशोमन- नामकं वा शहाङ्कितं अग्निमीळे इति मन्त्रेण न्यस्य संपूज्य राहु- बृहस्पती तर न्यसेत्सम्पूजयेच । तत्रैकः कलश स्थाप्यः । तत्र मही यौः इति भूमिप्रार्थना । ओषधयः सम् इति यवप्रक्षेपः । आभित्र कलशेषु इति कलशनिंधानम् । इमं मे गड़े इति जलपूरणम् । गन्धद्वा- राम् इति गन्धं प्रक्षिपेत् । या ओपधी. इति सौंपधीः । काण्डात्का. ण्डात् इति दूर्वाः । अश्वत्थे कः इति पञ्चपल्लवान् । स्योना पृथिवि इति सप्त मृदः । या: फलिनी: इति फलम् । स हि रत्नानि इति रत्नम् । हिरण्यरूपः इति हिरण्यम् । युवा मुत्रासा: इति वखादिना वेष्टयेत् । पूर्णा दर्वि इति धान्यपूर्णपात्रमुपरि निध्यात् । तर ध्रुवावाहनं पूननंच धुवायनमः ध्रुवमा० । ततो दक्षिणे औदुम्बरं पाक्षं वा सुभई विकट वा चनाकितं तोरणम् , इपे खोजे त्या इति निधाय चन्दनादिचचित • कृत्वा मूर्य अङ्गारकं च तत्र न्यसेत् । ततः पूर्ववत्कलशं स्थापयित्वा सत्र धरामायाह्यायेत् । तत पश्चिमे पाझमौदुम्बरं वा सुकर्मम भीम वा गदाङ्कितं वोरणं अन्न आयाहि इति न्यस्य चन्दनादिना चर्चितं कृत्वा शुकं बुधं च तत्र न्यसेत् । इतः पूर्ववकलश स्थाप- यित्वा तत्र वाम्पत्यावाहनपूजनादि । तन उचरे नैयग्रोधमाश्वत्थं पालाशं वासुहोत्रं सुप्रभवपाविदं वोरणं शंनो देवीरिति निघाय पूजितं कृत्या सोमं फेतुं शनि च चत्र न्यसेत् । ततः कलश स्थाप- 4 ·दानमगुरसः थित्वा तंत्र विनेगम्य आवाहे पूजनादि । ततः पूद्वारे द्वारशास्त्रा. द्वये फरशद्वयं दध्यक्षतादियुद्धं पूर्वपत्स्थापयेत्. । ऐरावत फलगद्वये न्यस्यायेत् । वा पूस्मिन् ऋदिनाविजी द्वारे वा गान्तिमू. क्तनपार्थत्वेन त्वामहं वृण इतिप्रये वृत्वा-यम्दः पद्मपनाओ गायत्र: सोमदेवतः । अनिगोनस्तु विजेन्द्र शान्तिपाठं मसे दुरु । इनि यत्वाऽग्नि- मीळे इत्यादिना पूजयेच , । ततः-एोहि माऽमासिद्धसाध्याभिटुतो बरधराऽमरेश । संवीज्यमानोऽप्सरमां गणेन रक्षाऽपरं नो भगव. नमस्ते । मो इन्द्र, इहाऽऽगच्छेह, तिष्ठ इतीन्द्रं माझं मपरिवार सायुधं समति द्वारकलशे मानराश, धातारमिन्द्रमिनि पूयित्वा, आशुः शिशान इति मन्त्रेण पीतां पसाकां पीतं घनं प समुच्छ्रयेत् । वत:, ऐरावतस्थं पीतवर्ण सहस्राक्षं किरीटिनं दक्षिणवामहस्तस्यवसोत्प- लमिन्द्रं घ्यावा, इन्द्रः मुरपतिः श्रेष्ठो पनम्तो महायलः । यतयज्ञा. -धिपो देवस्ता नित्यं नमो नमः । इति नाना, इन्द्राय साङ्गाय सपरि- वाराय सायुधाय सशक्तिकायत मापभक्तवलि समर्पयामि, इनि यलि दद्यात् । वत आचम्याऽऽग्नेयकोणे गत्वा पूर्ववत्कलश स्थापयित्वा तत्र पुण्डरीकममृतं च संपूभ्य-एधेहि सर्वाऽमरहव्यवाह मुनिप्रवयरभि- तोऽभिजुष्ट । तेभोवता लोकगणेन साद्ध ममाध्वरं पाहि कवे नमस्ते । भो अग्ने इहागच्छेद तिष्ठ इति साङ्गादिक्रमग्निं कलशे आवाह्य, वं नो अग्ने इत्यग्निं संपूज्य, अग्नि दूतमिति रक्तां पताकां रकं धनं चोच्छ्रयेत् । ततः, छागस्थं रक्तं दक्षिणामकरधृतशक्तिकमण्डलुं यज्ञोपवीतिनग्नि ध्यात्वा-आमेयः पुरुषो रक्तः सर्वदेवमयोऽव्ययः। धूमकेतुरजोऽध्यक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमः । इति नत्वा, अग्नये साङ्गाय इत्यादि एस मापभक्तपलि समर्पयामि, इति वलि दद्यात् । ततः कृताचमनो दक्षिणे गवा प्रति. द्वारशाख पूर्ववत्कलशद्वयं स्थापयित्वा वामनं द्विगगज तहाचयेत् । -ततो यजुर्वेदिनौ द्वावेकं वा दक्षिणद्वारे शान्तिसूक्तनपत्वेन त्यो पृणे इत्युक्त्वा-कातराक्षो यजुर्वेदस्वामी विष्णुदैवत: । फाश्यपेयस्तु विप्रेन्द्र ऋत्विक् त्वं मे मखे भव । इति प्रत्येकं संप्राध्य, इपे स्वोने वा इति पूजयेत् । तत:-- एहि वैवस्वत धर्मराज सर्वाऽमररचितधर्ममूर्त । शुभाशुभानन्दशुचामधीश शिवाय नः पाहि मसं नमस्ते । भो यमेहाग- च्छेह तिष्ठ इति साङ्गादि यममावाह्य, यमाय सोममिति संपूज्य कृष्णा . ।

·द्वारपूजा पताकां कृष्णं ध्वजं चायं गौरित्युच्छ्येत् । ततो महिपारूढं धृतदण्ड- पाशदक्षिणवामकरमजनपर्वततुल्यरूपमनिसमलोचनं यमं ध्यात्वा, महामहिपमारूढं दण्डहस्तं महाबलम् । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेयं प्रतिगृह्यताम् । इति नत्वा, साजाय यमायतं मापभक्तलि समर्पयामि, इति यलिं दद्यात् । तत माचम्य, नैनस्यां पूर्ववत्कलश स्थापयित्वा धुमुदगजं दुर्जयं च संपूज्य-एहोहि रक्षोगणनायकत्वं विशालवे- तालपिशाचसङ्घः । ममावरं पाहि पिशाचनाथ लोकेश्वरस्वं भगवन- मस्ते । भो निर्मते इहागच्छेह तिष्ठ इति साङ्गमावाह्य, असुन्वन्त- मिति संपूज्य नीलां पताफां नीलं वनं च, मोपुणः इत्युट्रित्य, नरा- रूढं सगहरतं नीलवर्ण महानलं महाकायं बहुराक्षसयुतं निति ध्यात्वा-निर्गति सङ्गहस्तं च सर्वलोकैकपावनम् । आवाहयामि यशेऽस्मिन्पूजेयं प्रतिगृह्यताम् । इति नत्वा, साहाय निर्मतये एतं मापभक्तयलि समर्पयामीति पलि दद्यात् । तत आचम्य पश्चिमे गत्वा प्रतिद्वारशासं कलशद्वयं निधायासनदिग्गज न्यस्यायेत् । ततः साम- गाविजी विनं या वृत्वा, पश्चिगद्वारे शान्तिसूक्तजपार्थत्वेन त्वां पुणे इत्युक्त्ता-सामेवेदस्तु पिलाक्षो जागतः शवदेवतः । भारद्वा- जस्तु विप्रेन्द्र शान्तिपाठ मसे कुर्विति प्रार्थयित्वा, अममायाहि इति प्रायवतः एसोहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्यसहाप्सरोमिः । विद्याधरेन्दाऽमरगीयमान पाहि समरमान भगवन्नमस्ते । इत्युक्त्वा मो वरुण इहागच्छेह तिष्ठ इति साझं वरुणमावाहा, तत्वा यामि इति संपूज्य श्वेतां पताका ध्वजं च इमं मे वरुण इत्युच्छूिल्य, मकरस्पं पाशदस्त किरीटिनं श्वेतवर्ण वरुण ध्याना-पाशहस्तं च वरुणं यादसा पतिमीघरम् । मावाहयामि योऽस्मिन् वरुणाय नमो नमः इति नत्या साहाय परुणायतं मापभयलिं समर्पयामीति पलि पचात् । तत उपस्पृश्य यायन्यां गत्या पूर्वग्लश स्थापयित्वा पुष्पदन्तं सिद्धार्य च वर पूजयित्वा-एरोहि यो मम रक्षणाय मृगाधिरुडः सह सिद्धसः । प्राणाविष: काटकवेः सहाय गृहाण पूनां भगवन्नमस्तै । भो पायो इदाऽऽगच्छेह तिष्ठ इति साङ्गादि यायुमागराए, तब वायगृतस्यत इति संपून्य, वायोः शतं इति धूम्रा पताका धर्म चोटित्य, मृगा- रुचियाम्बरधरं युदान यरध्वाधरं दक्षिणनामहस्तं वायुं ध्यात्वा, ·दानमयूखा वायुमाकाशगं चैवः पवनं वेगवतिम् । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन्पूजेयं प्रतिगृह्यताम् । अनाकारो महौजाश्च यश्चादृष्टगतिर्दिवि । वरमै पूयाय जगतो वायवेऽह नमामि ते ।। इति मत्वा साहाय वायवे एतं माषमतलं समर्पयामि, इति बलि दद्यात् । तत माचम्योत्तरे गत्वा प्रतिशाखं कलशद्वयं स्थापयित्वा सार्वभौम दिग्गज न्यस्य पूजयित्वा अवविदो कात्विजौ ऋत्विज वा वृत्वा उचरद्वारे शान्तिसूक्तजपार्थत्वे नाह त्वा पृणे इति उक्त्वा, वृहक्षेत्रोऽथर्ववेदोऽनुष्टुभो रददैवत । वैशम्पायन विप्रेन्द्र शान्तिपाठं मखे कुरु ।। इत्युक्त्वा प्रार्थ्य, शन्नो देवीरिति पूजयेत् । एहोहि यक्षेश्वर यज्ञरक्षा विधत्स्व नक्षनगणेन सार्द्धम् । सर्वोषधीभि पितृभिः सहेव गृहाण पूमा भगवन्नमस्ते ॥ भोः सोम इहागच्छेह तिष्ठति सानादि सोममावाह्य, वयं सोम इति सपूय हरिता पताका घनं चाप्यायखेति न्यस्य, नरयुतपुष्पक- विमानस्थ कुण्डलकेयूरहारशोभित वरदगदाधरदक्षिणवामहस्तं मुकुटिनं महोदर स्थूलकाय हवं पिङ्गलनेत्रं पीतविग्रहं शिवसस विमानस्थं कुपेर प्यात्वा । सर्वनक्षत्रमध्ये तु सोमो राजा व्यवस्थितः । तरमै सोमाय देवाय नशनपतये नमः ॥ इति नत्वा साहाय सोमायतं मापभयलिं समर्पयामीति बलि दुधान् । तत ईशान्यां गत्वाऽऽयम्य पूर्ववत्कलश सस्थाप्य सुप्रतीकना- मानं दिगानं मलंच तन पूजयित्वा, एरोदि विश्वेश्वर नखिशूल कपालसदाङ्गधरेण सार्द्धम् । लोकेन योश्वर यशसिद्ध • गृहाण पूना भगवन्नमस्ते ।।

·द्वारपूजा। । भी ईशानेहागच्छेह तिष्ठति तमावाघ, वमीशानमिति संपूज्य, श्वेता सर्ववर्णा वा पताका वजे च, 'अभि त्वा देव सवित.'इत्युच्छ्रित्य, वृषारूढं वरदत्रिशूलयुतदक्षिणवामहस्वद्वय त्रिनेत्रं शुद्धस्फटिक्वर्णमी. शानध्यात्वा। नृपस्कन्धसमारूढं शूलहरत मिलोचनम् । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥ सर्वाधिपो महादेव ईशानः शुक्ल ईश्वर, I शूलपाणिविरूपाक्षस्तस्मै नित्यं नमो नमः ॥ इति नत्या साहायेशानायैतं मापभत्तालिं समर्पयामीति वलिं दद्यात् । तत आचम्येशानपूर्वयोर्मध्ये गत्वा । रोहि पातालपरामरेन्द्र नागानाकिन्नरगीयमान । यक्षोरगेन्द्रामरलोकसङ्घ- रंनन्त रक्षाध्वरमस्मदीयम् ।। भो अनन्त इहाऽच्छेह् 'तिष्ठेति सागमनन्तमावाह्य, गौ इति संपूज्य, मेघवर्णी श्वेता पताका धनं च 'आयं गौ.'इत्युद्रित्य, अनन्त शमनासीनं फणसप्तकण्डितम् । पद्मशहधरो धोदक्षिणकरद्वयं चमगदाधरोधिोवामकरद्वय नील- 4 T • मार्य वर्णमनन्त यात्वा, n मोऽसावनन्तरूपेण ब्रह्माण्ड सचराचरम् । पुपाद्धारयेन्मूनि तस्मै नित्य नमो नम इति नया साहायाऽनन्तायत मापभक्तवलिं समर्पयामीति चलि स्यात् । तत माचम्य नरतपश्चिमयोर्मध्ये गत्वा, पहाहि सर्वाधिपते सुरेन्द्र लोफेन सार्द्ध पितृदेवताभि । सनस्य घातास्यमितप्रभावो विशाध्वरं नः सततं शिवाय ।। भो प्रामिहागच्छेद तिष्ठति प्राणमावाह्य, 'प्रमजज्ञानम्' इति सपूज्य, रक्षा पताका ध्वज घ, ' समजशानम् । इत्युच्छित्य चतुर्मुवं .

·पर दादमपक्ष: हंसारुढमक्षमालाशमुहिधरोधिोदक्षिणकरद्वयं खुवकमण्डलुधरो - धोवामकरदयं मश्रुलं अटिलं लम्बोदरं रक्तवर्ण ब्रह्माणं घ्यावा, पायोनिश्चतुर्तिदावासः पितामहः । यज्ञाध्यक्षश्चतुर्वभारतस्मै नित्यं नमो नमः ।। इति नवा साहाय ब्रह्मणे एतं मापभक्तलिं समर्पयामीति नलि दद्यात् । 'मत्यपश्चिमान्तराले अनन्तबलिदानम्, ईशानपूर्वान्तराले ब्रह्मलिदानं च' इति रुपनारायणः । - तत भाचम्य मण्डपमध्येऽत्युम्च- दण्डो दशहस्तदोखिहस्तविस्तृतः पञ्चहस्तदीघाहत विस्तारो वा महा. धनः किङ्किण्यादियुक्तः इन्द्रस्य कृष्ण इति स्थाभ्यः । तत्रैव ब्रह्मपूजन प। ततो मण्डपषोडशस्तम्भेषु सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः, वशेपु किन्नरे- भ्यो नम , पृष्टे पन्नगेभ्यो नम इत्यर्धयेन् । ततः पूर्वभागे सपलिमभू. मावुपविश्य- त्रैलोक्य यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मविष्णुशिवः सार्द्ध रक्षा कुर्वन्तु तानि मे ॥ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । ऋपयो मनवो गावो देवमातर एव च ॥ सवें ममाऽध्वरे,रक्षा प्रकुर्वन्तु मुदान्विताः । ब्रह्मा विष्णुश्व रुद्रश्च क्षेत्रपालो गणः सह ।। रक्षन्तु मण्डपं सर्वे नन्तु रक्षासि सर्वतः । इति पठित्वा त्रैलोक्यस्थेभ्य स्थावरेभ्यो भूतेभ्यो नमस्त्रैलोक्यस्थे. भ्यश्चरेभ्यो भूतेभ्यो नम. ! 'ब्रह्मणे नम. विष्णवे. शिवायः देवेभ्यो। दानवेभ्यो गन्धर्वेभ्यो० राक्षसेभ्यो० पन्नगेभ्यः प्रापिभ्यो० मनु. प्येभ्यो० गोम्यो० देवमातृभ्यो नमः इति प्रत्येक संपूज्य भूमी माप- भरुलिं दद्यात् । ततोयजमान सैवविग्भिःसह प्रक्षालितपादपाणिः प्रान्दारेण भण्डपं प्रविश्य दक्षिणद्वारपश्चिमभागे उपविश्य गुर्वादयो यथाविहितं कर्म कुरुध्यमिति वदेत् । प्रतिकुण्टमकैफः फ्लश: स्वाप्य ऋत्विग्भिरिति केचित् । गुरुणा स्थाप्य इत्यन्ये । तन अग्वेदा- दिक्रमाप्रागादिकुण्डेषु ऋतिजोऽग्निं स्थापयेयुः । ततो 'गुरुर्यजमा नान्वितो आहवेद्या सर्वतोभद्रमण्डलदेवताः स्थापयेत्। इति पिता- महचरणा. । यथा अधेहेत्यादि भण्डलदेवतास्थापनं करिष्ये इति ·प्रदादिपूजा। - सङ्कल्प्य स्थापयेत् । तत्र मध्ये प्रमाणं 'ब्रह्मजज्ञातं गौतमो वामदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप् । ब्रह्मस्थापने यूजने च विनियोगः एवमुत्तरत्र । ' ग्रा- जज्ञांनम्। तत उदीचीमारभ्य वायवीपर्यन्तं फुवरादीन् वाय्वन्तानष्टौ लोकपालान् । तत्र आप्यायस्व गौतमः सोमो गायत्री । ॐ आप्या- यस्व । अभि त्वाऽजीगः शुनःशेष ईशानो गायत्री। ॐ अभि त्वा देय सवितः । इन्द्रं वो मधुउन्दा इन्द्रो गायत्री। ॐ इन्द्र वो विश्वतः। अनि कानो मेधातिथिरमिर्गायत्री । ॐ अनि दूतं वृणीमहे । यमाय सोमं यमो यमोऽनुष्टुप् । ॐ यमाय सोमम् । मोपुणो घोरः काण्वो तिर्नतिर्गायत्री ॐ मोपुणः । तत्वा यामि शुनःशेषो वरुणस्त्रि- प्टुप् । तस्वा यामि । वायोः शतं गौतमो वामदेवो वायुरनुष्टुप् । वायोः शतम् । वायुसोममध्येऽष्टौ वसून् । जमया अब मैत्रावरुणो वसिष्ठो वसवरिष्टुप् । ॐ उमया अत्र । सोमेशानमध्ये एकादश- रुद्रान् । आ रुद्रासः श्वावाश्व एकादश रुद्रा जगती। ॐ आरु- द्रासः । ईशानेन्द्रमध्ये द्वादशादित्यान् । त्यान्नु सामदो मत्स्यो दाद- शादित्या गायत्री । ॐ त्यान क्षत्रियान् । इन्द्राग्निमध्ये अश्विनी, अश्विना राहूगणी गौतमोऽश्विनावृष्णिक् । ॐ अश्विनावतिः । अग्नि- यममध्ये विश्वेदेवान् सपैतृकान् । ॐ मासो मधुच्छन्दा विश्वेदेवा गायत्री । ॐ मासः । यमनिरतिमध्ये सप्त यक्षान् । अभियं वामदेवः सप्तयक्षाः प्रकृतिः । ॐअमित्यं देवं सवितारमोण्योः फविक्रतुमर्चामि सत्यसवर रत्नयामभिप्रियं मति कविम् । अर्वा यस्यामतिर्भा दिद्यु- तत्सीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः कृपास्वः । निर्गतिवरुण- मध्ये भूतनागान् । आयं गौः सार्पराज्ञी सी गायत्री । ॐ आयं गौः । वरुणवायुमध्ये गन्धर्वाप्सरसः । अप्सरसागैतश मध्यशृङ्गो गन्धर्वाप्सरसोऽनुष्टुप । ॐ अप्सरसां गन्धर्वाणाम् । ब्रह्मसोममध्ये स्कन्दनन्दीश्वरशूलमहाकालान् । कुमारं कुमारः स्कन्दस्त्रिष्टुप् । ॐ कुमारं माताप्रिपों मत्पभोवराजो नापभोऽनुष्टुप् ।* रुपमंमा। फट्ठद्रायेति घोरः कण्यः शूलमहाकाली गायत्री। ॐ कदुद्राय० । नदेशानमध्ये दक्षादीन्सप्तगणान् । अदितिलोक्योवृहस्पतिर्दक्षोऽनु- प्टुप् । ॐ अदितिनिनिष्ट । महोन्द्रमध्ये दुर्गा विष्णु च । ताम- ग्निवर्णा सौभरिर्दुर्गा त्रिष्टुप् । ॐ तामग्निवर्णाम् । इदं विष्णुर्मेधाति- । ।

·दानमरासः - थिविष्णुगायत्री । ॐ इंदै विष्णुः । प्रज्ञाग्निमध्ये स्वधाम् । उदीरता राहस्वात्रिष्टुप् । ॐ उदीरताम् ० सूनृताः । अझयममध्ये मृत्युरो- गान् । परं मृत्योः ससुझो मृत्युरोगाविष्टुप् । ॐ परं मृत्यो अनु. परहि । ब्रह्मनि तिमध्ये गणपतिम् । गणानां का गृत्समदो गण- पतिजगती।ॐ गणानां स्वा ! ग्रह्मवरुणमध्ये अपः । शंनोऽम्बरीप सिन्धुद्वीप भापो गायत्री । ॐ शन्नो देवीः । ब्रह्मवायुमध्ये मरुतः । मरुतो यस्य राहूगणो गौतमो ममतो गायत्री । ॐ मरुतो याय । प्रमणः पादमूले कणिकाध. पृथ्वीम् । स्योना मेधातिथिभूमिगी- यली । ॐ स्योना पृथिवि । तत्रैव गवादिनद्यः । इमं मे सिन्धुक्षिम- यमेधो गङ्गायमुनासरस्वत्यो जगती। इमं मे गड़े यमुने । तनैव सप्त सागरान् । धान्नो धानो राजनितो वरुण नो मुश्च । यदापो अध्या वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुन्ध । मयि वायो मोषधीहिंसीरतो विश्वन्यथा भूरत्वेतो यरुण नो मुच । तदुपरि मेर नाना । बाये सोमादिसमीपे क्रमेणाऽऽयुधानि । गदां त्रिशूलं वनं' शक्ति दण्डं सङ्ग पाशम् अकुशम् । ताह्ये उत्तरादितः । गौतम भरद्वाजं विश्वामित्र कश्यपं जमदमिं वसिष्ठम् भनिम् अरुन्धतीम् । तबाहो पूर्वादि ऐन्द्री कौमारी माली वाराही चामुण्डां वैष्णवी माहे. श्वरी विनायकीम् इत्यती शक्तयः । एताः प्रतिक्षाप्य प्रत्येकं सह वा पूजयेत् । ततस्तस्यामेव घेद्या वनलिखितवक्ष्यमाणमण्डलेपु आदित्या- देिवताः स्थापये पूजयेच । 'अस्मिन्फर्मणि प्रहादिस्थापनं पूजनं च फरिष्ये' इति सहस्प्य, प्रणवस्य ब्रह्मा ऋषिः । परमात्माऽनिदेवता देवी गायत्री छन्दः। व्याहृतीनां प्रमेण जमदग्निभरद्वाजभृगव रुपयः । अग्निवायुसूर्या देवताः । देवो गायत्री देव्युष्णिदेवीहत्यश्छन्दांसि मूर्याद्यावाहने विनियोगः । केचित्तत्तन्मन्त्रानन्यावाहने आहुः । तत्र प्रहपीठमध्ये वर्तुले प्राइमुसं सूर्य रक्तपुष्पाक्षत. आकृष्णेन हिरण्यस्तूपः सविता त्रिष्टुप् । सूर्यावाहने विनियोगः । ॐ आकृष्णेन रजसा। ॐ भूर्भुवः स्वः । कलिङ्गदेशोद्भव काश्यपसगोत्र सूर्य इहागच्छेह तिष्ठत्यावाघ, इह तिष्ठति स्थापयेत् । एवं सर्वत्र मन्त्रान्ते व्याहृती- रुकवा, इहागच्छेद तिष्ठ'इति स्थापयेत् । तत आग्नेये चतुरस्र प्रत्यङ्मुखं ·अपाऽपिदेवताः। सोमं श्वेतपुष्पाक्षतः । माघ्यायस्व गौतमः सोमो गायत्री । सोमा- याह । ॐ आप्यायस्व० यमुनातीरोद्भव मात्रेयसगोत्र सोम० सतो दक्षिणे त्रिकोणे दक्षिणामुखं भौमं रक्तपुष्पाक्षतैः । अग्निद्र्डी विरूपोऽङ्गारको गायत्री० । अनिर्धा. अवन्तीसमुद्भव भारद्वा. जसगोत्र भौम० । तत ईशाने याणाकारे बुधमुदङ्मुसं पीतपुष्पाक्षतैः । उद्बुद्धपथ्य चुधः सौम्यो चुधत्रिष्टुप् ! ॐ उद्गुथ्यध्वं० मगधदेशोद्भव मानेयसगोन बुध० । सत उत्तरतो दीर्षचतुरखे उदहमुखं वृहस्पति पीतपुष्पाक्षतैः । वृहस्पते गृत्समदो बृहस्पतित्रिष्टुप् । वृहस्पते. सिन्धुदेशोजव माङ्गिरसगोत्र वृहस्पते । ततः पूर्व पक्षकोणे प्रामुख शुक्र शुक्लपुष्पाक्षतः । शुक्रः पाराशरः शुक्रो द्विपदा विराट शुशुभ। भोजकरदेशोजव भार्गवसगोत्र शुक्र० । ततः पश्चिमे धनुपि प्रत्यमुसं शनि कृष्णपुष्पाक्षतः । शमग्निरिरिविटिः शनिष्णि ॐ शममिक सौराष्ट्रज फाश्यपसगोत्र शनैश्चर० । ततो नरत्ये शूर्पा- फारे दक्षिणामुसं राहु कृष्णपुष्पाक्षतैः। फया नो वामदेवो राहुर्गा- यत्री राहावाहने० । ॐ कयानश्चित्रक राठिनापुरोद्भव पैठीनसि. सगोत्र राहो । ततो वायव्ये वनाकारे दक्षिणामुसं केतुं धूम्रपु- प्पाक्षतः । केतुं मधुच्छन्दाः केतवो गायत्री० । ॐ फेतु कृषक अन्त- दिसमुद्भव जैमिनिसगोत्र फेतो. सर्व वा आदित्याभिमुसाः ॥ अथाऽधिदेवता। श्वेतपुष्पाक्षत: मारसूर्यादीनां दक्षिणतः स्थाप्याः । पसिष्टो रुद्रोऽनुष्टुप् । विनियोगः सर्वत्र ज्ञेयः । भूर्भुवः स्वः ईश्वरः 'गौरीमिमाय दीर्धतमा उमा जगती। सोमदक्षिणे० 'गौरीमिमाय० ।' यदान्दो दीर्घतमा स्कन्दस्त्रि- टुए। यदकन्दा विष्णोपितमा विष्णुखिप्नु ॐ विष्णो. मुं० । प्रक्षनशानं गौतमो वामदेयो नया निष्टुप् । प्रक्षज- शानं० । इन्दं वो मधुच्छन्दा इन्द्रो गायत्री ॐ इन्द्रं वो०'। यमाय सोमं यमो यमोऽनुष्टुप् , यमाय सोम! मोपुणो घोरर फायः कालो गायत्री मोपुगः परा०प उपोवा स्फपश्चि- प्रगुप्तो वृहती उपोवाज। एवमेन शुष्टपुष्पाक्षतर्महाणां वामतो मन्यान्ते ग्याइवीरचार्य हागच्छेद तिष्ठति चोपला प्रत्यधिदे- ध्यम्मक ॐ यम्बकम् ।

·दानमरसः . वता स्थापयेत् ।' अग्नि काण्वो मेयातिथिमायत्री ॐ मग्नि दूतम० । 'मासु मे मेधातिथिरापोऽनुष्टुप्' । ॐ अप्मुमे०।। 'स्योना मेधातिथिभूमिर्गायत्री ॐ स्योना पृथिवि०॥ इदं विष्णुमेधातिथिविष्णुर्गायनी'* इदं विष्णुः०'। 'इन्द्र श्रेष्ठानि गृत्समद इन्द्रनिष्टुप् ।'ॐ इन्द्र श्रेष्ठानि । 'इन्द्राणी वृषाकपिरि न्द्राणी पद्भिः।'ॐ इन्द्राणीमासु०११'प्रमापते हिरण्यगर्भः प्रजा- पतिस्निप० । 'ॐ प्रजापते ।'आयं गौः सार्मराज्ञी सा गायत्री ॐ मायं गौः पृश्निप्रझमशानं गौतमो वामदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप्० ।'ॐ ग्रहाजशानंततः शुष्ठपुष्पाक्षतैविनायका- दीन् पश्च ।' गणानां त्वा गृत्समदो गणपतिर्जगती'ॐ गणानां त्या. ' राहोरुत्तरतो विनायकम् । जातवेदसे कश्यपो दुर्गा त्रिष्टुप्०" शनेस्त्तरतो दुर्गाम् । 'सब वायोव्यश्व आगिरसो वायुर्गायत्री। 'ॐ नव वायकृतस्पते । रवैरुचरतो वायुम् एतान् मन्त्रान पठन्ति सांप्रदायिकाः । तत्र केपुचिन्मन्त्रेषु मूलं चिन्त्यम् । 'आदि- त्यनस्य वत्स माकाशो गायत्री०'1'ॐ आदित्प्रत्नस्य० । राहो. देक्षिण आकाशम् । 'एपो उपा प्ररकण्वोऽश्विनी गायत्री ॐ एपो उपा० ।'मश्विनाविहागच्छतमिह तिष्ठतम्' इति फेतोर्द- क्षिणेऽश्विनौ । एतानि विनायकादिस्थानानि' चिन्तामणौ । विना- यकादीपञ्च उत्तरत एवेवि संप्रदायः' इति । द्वात्रिंशद्देवताः' इवि रूपनारायणादयः । हेमाद्रौ तु लोकपालादीनामपि सूर्याऽभिमुखानां दिक्षु स्थापनमुक्तम् । तद्यथा-'इन्द्रं विश्वा नेता माधुच्छन्दस इन्द्रोऽनुष्टुप् 10 इंद्र विश्वा० ' । इन्द्र इहागरछेह तिष्ठेति पूर्व इन्द्रमेवमुत्तरत्र अग्नि काण्वो मेधातिथिरमिर्गायत्री०१। अनि दूत०यमाय सोम यमो यमोऽनुष्टुप्० ॥ ॐ यमाय सोम' 'मोपुणो घोरः काम्बो निर्कतिर्गायत्री ''* मोपुणः परा०। 'वं नो मे वामदेवो वरुणखिनुप० । ॐ वं नो अनेक 'तव वायो व्यश्वो वायुर्गायत्री 1 तव वायकृतस्पते। 'सोमो धेनुं गौतमः सोमखि०' । सोमो धेनुतमीशान गौतम ईशानी लगतीसमीशानं' ! 'सहस्रशीर्या नारा. पणोऽनन्तोऽनुष्टुप् सहस्रशी० ॥ईशानपूर्वयोर्मध्येऽनन्तम्। .

·वस्वायेकादश देवताः। 'महाजज्ञानं गौतमो वामदेवो ब्रमा त्रियुप्० । 'ॐ ग्रामज्ञान' नत्यपश्चिमयोर्मध्ये ब्रह्मरणम् । अथ वस्वाघेकादश देवताः। उमया मत्र मैत्रावरुणो वसिष्ठो वसवस्त्रिष्टुप् मया अत्र। इन्द्राग्निमध्ये ध्रुवाऽध्वरसोमावनिलानलप्रत्यूपप्रमासाख्यानष्टौ बसून् । 'त्यान्न सामदो मत्स्यो द्वादशादित्या गायत्री 1ॐ त्यानुक्षत्रियां' इन्द्रेशानमध्ये धात्रयममित्रवरुणांशभगेन्द्र विवस्वत्पूपपर्जन्यत्वष्टजघन्या- जघन्ययविष्ठाख्यान् द्वादशादित्यान् । 'आरुद्रासः श्यावाश्व एका- दश रुद्रा जगती* आरुद्रासः' अनियममध्ये वीरभद्रशम्भुम- हाशयायुतगिरियाऽजैकपादहिर्बुध्न्याऽपराजितपिनाकिभुवनाधीश्वरवि ट्पतिकपालिस्थभागवद्भगाख्यान एकादश रुद्रान् । गौरीमिमाय दीर्घतमा गोर्यादयो जगती ॐ गौरीमिमाय०' । गौरीपद्मा. शचीमेधासावित्रीविजयाजयादेवसेनास्वधास्वाहामातृलोकमातृधृतिपुष्टि. तुझ्यात्मकुलदेवताख्या: पोडश मानः । निरतिवरुणमध्ये मातः । सव गणपति, । गणानां त्वा गृत्समदो गणपतिर्जगती। 'ॐ गणानां स्वा० । 'मरुतो यस्य राहूगणो गौतमो मरुतो गायत्री। ** मरुतो यस्य ।। वायुसोममध्ये आवहप्रवह बहसंवह विवहपरावहप- रियहानिलाख्यान् सप्त मरुतः । वेद्यामेव यथावकाशं ब्रह्मादीन् पञ्च स्थापयेत् । 'नानज्ञानं गौतमो वामदेवो प्रक्षा त्रिष्टुप् । 'ॐ प्रशजशानं० । इदं विष्णुमेधातिथिरच्युतो गायत्री'।'ॐ इर्द विष्णु फगुद्राय 'घोरः कण्य ईशानो गायत्री | ॐ कद्रुद्रायः 'अग्निरस्मि विश्वामित्रोऽखिष्टपू० ।। ॐ अग्निरस्मि'। 'वनस्पते गर्गो वनस्पतिषिष्टुप् ' 'वनस्पते शत०' एवं प्रतिष्ठाप्य पूजये. पोडशोपचारैः । पूजा च उत्तवर्णैर्गन्धपुष्पवासोभिस्तत्तन्मन्यैः । एवं सूर्यादिद्वात्रिंशदशदिक्पालान्वम्वादीनेकादश चावाट्य संस्थाप्य पञ्चभिः पोडशमियोपचारैः संपूजयेत् । तत्र वस्त्राणि प्रवर्णानि । रविभौमयो रक्तचन्दनम् । चन्द्रशुकयोः श्वेतचन्दनम् । बुधगुवोंः पुखमयुतम् । शनिराहुकेतूनां कृष्णागुरुम् । पुष्पाणि तद्वनि । धूपास्तु, सल्लफीनिर्यासम् । घृताफयवान् रालमगुरुम् । सिदकम् । ।

·दानमरतः विल्वयुतागुरुम् । गुग्गुलम् । लाक्षाम् । क्रमाद् गायत्र्या दत्ता, 'उद्दीप्यस्य' इति सर्वेभ्यो दीपान् दत्त्वा गुडौदनम् , पायसम नीवारीदन, क्षारयुतपष्टिकोदनं, दध्योदनं, घृतौदनम्, तिलमापयु. तमोदनम् , मांसौदनम् , चित्रौदनं च क्रमानिनेदयेत् । अविदेव. तादिभ्यस्तु वासो गन्धपुष्पाणि श्वेतानि गुग्गुलुधूप: नैवेद्यं पायसादि यथालाभम् 1 सूर्यादिद्वाविंशतामन्ये च सर्वेषां पूजापदार्थानुसम. येनैव । ततो ग्रहवेदीशान्यां कलशं संस्थाप्य वत्र वरुणमावाह्य संपून्या- भिमन्त्रयेत् । तद्यथा- कलशस्य मुसे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः। कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तद्वीपा वसुन्धरा ! घरग्वेदोऽथ यजुवेंदः सामवेदो गर्वणः ।। अनैश्च सहिताः स फलशं तु समाश्रिताः। मन्त्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा । आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः। देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ ।। उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् । स्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सवें वयि स्थिताः। त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः। शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः ।। आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे देवाः सपैतृकाः । त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यत: कामफलप्रदाः ।। लत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीदे जलोद्भव । सान्निथ्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भत्र सर्वदा । इति ॥ ततः फलपुष्पमालाशोभित विवानं वृहस्पतिदेवत्यं सूर्यादिभ्य इदं न ममेति उत्सृज्य प्रवदुपरि वन्नीयात् । तत एको होता परो ब्रह्मे- वि पूर्वकुण्डे द्वौ ऋत्विजौ दक्षिणादिकुण्डेषु यथाशाखं होमात्प्राक्तनं कर्म कुर्युः । वा पोडशमहादानादौ प्रागादिक्रमेण प्राग्वेदादिविहितं कर्मजलाशयोत्सर्गादौ पञ्चण्डीपक्षेऽप्येवम् । तत्राऽऽचार्यकुण्ड वीशा- नपूर्वयोर्मध्ये वृत्तं चतुरस्र वा तत्रैव नवकुण्ड्यामध्येवमेवाचार्यकुण्डम् ।

·घस्वायकादश देवताः। ७९ तस्मिन्विदिक्कुण्डेषु च 'चतु:पंचकुण्डीवद्धोमावृत्तिः इति केचित् ।युक्तं तु 'चतु:कुण्डीहोम एव विभज्य कार्यः इति । तदा चैको होता परो ब्रह्मेति । विदिक्कुण्डचतुष्टये अष्टावधिका ऋत्विजः । त्वामेयादि. कोणक्रमेण ऋगादिशाखीयाः' इति केचित् । 'अनियताः' इत्यपरे । 'माचार्यकुण्डं तु प्रणयनयोग्याग्निस्थापनार्थम् ' इति सांप्रदायिकाः । 'होमावृत्तिविभज्य होमानुष्ठानं वा' इति परे । साथ ऋक्शाखीयानामन्याधाने विशेषः । तत्र 'चक्षुषी आज्येन इत्य- न्तमुक्त्वात्र प्रधानं सूर्यसोमभौमबुधगुरुशुकशनिराहुकेतून ग्रहान् समि- वाज्यैः प्रतिद्रव्यम् । अष्टसहस्राऽष्टशताऽष्टाविंशत्यष्टान्यतगसंख्यया ईश्वरोमास्कन्दविष्णुब्रोन्द्रयमकालचित्रगुताख्या अधिदेवताः । अग्न्य. भूमिविष्पियन्देन्द्राणीसर्पप्रजापतिप्रमाख्याः प्रत्यधिदेवताः । विनाय- कदुगीधाप्याकाशाख्यान पञ्च लोकपालान् । इन्द्राग्नियमनिर्भतिवरुण- वायुसोमेशानानन्तनमाख्यान दश दिवपालान् । धुवाध्वरसोमापानिला- नलप्रत्यूषप्रभासाख्यान अष्टौ वसूर । धार्थममित्रवरुणांशभगेन्द्रविवस्व. त्पूपपर्जन्यत्वदृविष्ण्याख्यान्द्वादशादित्यान् । वीरभद्रशम्भुगिरिशाजे- फपादहिर्बुध्न्यपिनाकिभुवनाऽधीश्वरकपालिविशाम्पतिस्थाणुभगाख्याने- कादश रुद्रान, गौर्यादिपोडश मातृः। गणपति प्रति होमो नोक्तः । आय- हमवहोद्वहसंवहवियहपरावहपरिवहाख्यान्सप्त मरुतः । ब्रह्माच्युतेशा- वनस्पतीन् पञ्च चामुकसंख्यया समिमज्यिर्यक्ष्ये' इति । मादित्यान् रुद्रान् मरुत इति समुदिनानामेवोल्लेसो युक्तः' इति बहवः । मात्र प्रहहोमसंख्यातोऽधिदेवताहोमेन्यूनसवधा' इति संप्रदायः । ततो यजमानो मण्डपमध्ये दक्षिणत उपविष्टः 'आधाराऽऽज्यभागदेवता अन्याधानोकप्रधानदेवताः स्विष्टकवाद्युत्तराङ्गदेवताश्चतुर्थ्यन्तैनादिश्य- ताभ्य एतानि समितिलचर्या दिव्याणि होतुमुत्सृज्ये' इदि त्योत् । 'बहुफर्तृके होमे प्रत्याहुतित्यागस्याशस्यत्वादिति प्रयोगविदः । ततो होतारः स्वस्वशासीयः प्रणवायैः स्वाहान्तस्तसन्मपिदेवताछन्दःस्मर- णपूर्व सूर्यादिभ्यः समिधज्यिादि जुहुयुः । तत्र वखादित्यरुद्रमतां प्रत्येकं मन्त्राऽभावात्मणवादिना चतुर्थीखाहान्तेन प्रत्येकं होमः' इति केचित् । समुदितानामेव विधी प्रवणान्मन्सानुरोधाशेति तु युक्तम् । वत्र प्रत्येकदेवतालपझे पश्चाशीतिदेवताः । समुदितपक्ष एकपश्चाशत । 'बसून् ·दानमा । होमकाले भाग्यदिनी द्वारपाली पूर्व द्वार उड्मुसी रात्रिसूक्तं रोद्र पवमानं सुमहलं शन्न इन्द्राग्नी इति सूतानि पठेताम् । यजुर्विदा दक्षिणे शाकं रौद्रं सौम्यं कौष्माण्डम् प्राचं वाचमित्यध्यायं च पठेताम् । पश्चिमे सामविदी सुपर्ण विराजमाग्नेयं रुद्रसंहिता व्येष्ठ सामर बोधयेति च पठेताम् । अत्तरेऽयवेदिनी सौरं शाकुनकं पौष्टिकं सुमहाराज शम्न इन्द्राग्नी इति नत्रयं च पठेताम् । तत्र गुरुः सर्वकर्माध्यक्षो भवेत् ॥ अथ होममंगाः। तत्र भाग्वेदिना स्थापनमंत्राएवर्पिदेवतायुक्ताः। अथ तत्तदैवत्यानि सूक्तानि जप्यानि । हयामीत्येकादशस्य मुक्तस्य हिरण्यस्तूप फापिः सविता देवनाऽऽद्याया: आद्यपादत्रयेऽग्निमित्रावरुणौ रानिश्च देवता निष्टुप्छन्दः माद्यनवम्योजगती सूर्यप्रीतये जपे विनियोगः । ॐ हयाम्यमि० देव' । त्वं सोमेति त्रयोविंशर्चस्य सूक्तस्य गौतमपि. सोमो देवना । पञ्चम्यादिद्वादश गाय-य: सप्तद. थुपिक शेपास्त्रिष्टुभः सोमपीतये जपे विनियोगः | ॐ त्वं सोमः गविष्टौ समिधाग्निमिति विंशस्य सूक्तस्य विरूप अङ्गिरसोऽमि- यवी । भौमप्रीतये।'ॐ समिधानिं० सोतिर' । 'उबुध्य- ध्वमिति द्वादशस्य सूत्रस्य युधो विश्वे देवा नवमी द्वादशी व जगती पञ्चमी बृहती धनुर्थी षष्ठी च गायत्री शेपास्त्रिष्टुभो घुधनीतये। उदयुध्यध्यपु० पीतये। यस्तस्तम्भत्येकादशस्य वामदेवो नवाना बृहस्पतिरन्त्ययोरिन्द्राबृहस्पती दश त्रिष्टुभ उपान्त्या जगती । बृह- सतिप्रीतये॥ॐ यत्तस्तम्भ मराती 'शुक्र त इति चतहणां भरद्वाजः पूरा विष्टुप् द्वितीया जगती शुकधीतये शुक्र ते अन्यत्० संस्खभ्यम् ।। ' आपो हिप्ठेति नवर्चस्याम्बरीपसिन्धुद्वीप. मापः सप्त गायभ्यः पञ्चमी वर्द्धमाना सप्तमी प्रतिष्ठान्ये द्वे मनुष्टुभौ । शनिप्रीतयेमापो हिष्टा. वर्चसाफया न.इति पञ्च- दार्चस्य वामदेव इन्द्रो गायत्री तृतीया पादनियत् । राहुप्रीवये । ॐ कया नचिव मिवोपरि। 'युश्चन्तीति दरार्चस्य मधुन्दा माधानो तिमृणामन्स्ययोरिन्द्रश्चतुर्थीपष्ठयष्टमीनां मरुतः पञ्चम्याः सप्तम्याश्वेन्द्रीमस्ता गायत्री । फेतुप्रीतये॥ युवन्ति ननं रजस० इति नवमहसूसानि । है ·होममन्त्राः . अथ होममन्त्राः। तत्र ऋग्दी। अयाधिदेवतानाम् । 'इमा रुद्रायेत्येकादशस्य कुत्तो रुद्रो जगी अन्त्ये विद्युभे रुद्रप्रीतये॥ॐ इमा रुद्राय . सद्यौः ।' आपो हिष्ठेति नवचै पूर्ववत् । उमाप्रीतये॥ॐ आपोहिष्ठा० वर्चसा। प्रातर्युजेत्येकविंशत्यूचस्य सूक्तस्य मेवातिथिराद्यानां चतस्पृणामश्विनी चतसृणां सविता द्वयोरग्निरेकादश्या देव्यो द्वादश्या इन्द्राणीवरुणा- न्यानेय्यो द्वयोर्यावापृथिव्यौ पञ्चदश्याः पृथिवी षण्णां विष्णुर्गायत्री स्कन्दप्रीतये० । 'प्रातर्युजा० पदम् ।। 'अतो देवा इति पण्णां मेधातिथिविष्णुर्गायत्री हरिप्रीतये । 'ॐ अतो देवा० पदम्। अन गायाहीति विंशत्यूचस्य सूक्तस्य भगोऽग्निः प्रगाथः ब्रह्मपी. त्य/०' ।'ॐ अर मायामिभिः० स्थितः 'इन्द्र विश्वा इत्यष्ट- र्चस्य जेता माधुछन्दस इन्द्रोऽनुष्टुप् इन्द्रप्रीतये ।। ॐ इन्द्रं विश्वास यसी: । आयं गौरिति तिसृणा सार्पराज्ञात्मा गायत्री यमप्रीतये । 'ॐ आयं गौः पृश्निः शुभिः । 'परं मृत्योरिति चतसृणां संकुसुको मृत्युनिष्टुप् कालपीतये । परं मृत्यो० तेन"। 'सचित्रे- त्यस्य भरद्वाजो मरुतस्त्रिष्टुप् चित्रगुमप्रीतये.' ॐ सचित्र चिनं० युवस्व'। अथ प्रत्यधिदेवतानाम् । 'अग्निं दूसमिति द्वादशर्चस्य मेधातिथि- रमिः पाठया आधे पादे निर्मध्याह्ननीयौ गायत्री अग्निप्रीतये। ॐ अनि दूतम्० स्वनः' । 'फस्येति पञ्चदशर्वस्याऽऽजीगतः शुनःशेप आद्यायाः को द्वितीयाया अग्रिस्तिमृणा सविता दशाना वरु- णस्तृतीयाद्यास्तिस्रो गायत्र्यः शेषात्रिष्टुभः अप्प्रीतये.''ॐ फस्य नूनम् ० स्याम' । 'स्योना मेधातिथिः पृथिवी गायत्री भूमिप्री- तये॥ॐ स्योना पृथिवि० मथः। 'सहनशीपेंति पोडशर्चस्य नारायणः पुरुषोऽनुयन्त्यात्रिष्टुप् विष्णुप्रीतये । सहस्त्र- शी० देवाः इन्द्राय पश्यपः पवमानसोमो गायत्री । इन्द्र- प्रीतये ॐ इन्द्रायेन्दो० सदम् ।। 'इमा 'सनामीति पण्णामि- न्द्राणीन्द्राण्यनुष्टुभं त्वन्त्या पचपदा' पङ्किः इन्द्राणीपीतये। इमां सनामि० धावतु।'प्रमापते हिरण्यगर्भः प्रजापतित्रिष्टुप प्रजापतिप्रीत्येक प्रजापते. रयीणाम्। 'कालिको वसिधः - .

·८२ दानमपूवः क्राणा सर्पा अनुष्टुप् सर्पप्रीतये। 'ॐ कालिको नाम सर्पः० हनः । ब्रह्मा देवाना देवोदासिः प्रतर्दनो प्रझा त्रिष्टुप् ब्रह्मप्रीतये । ॐ प्रझा० रेभन् ॥ अथ विनायकादिपञ्चानाम् । 'आतून इति नवानां युसीदः कण्वो गणपतिर्गायत्री विनायकप्रीतये०.1 ॐ आतून इन्द्र० रन्तो।। 'जातवेदसे कश्यपो जातवेदात्रिष्टुप् दुर्गाप्रीतये ।“ॐ जात- वैदसे० त्यग्निः । काणा त्रितो वायुरुणिक वायुप्रीतये॥ शिशु० द्विता'' आदिद्वत्स आकाशो गायत्री आकाशप्रीतये। 'ॐ आदित्यनस्य० । एपो उपा प्रस्फण्वोऽश्विनी गायत्री अश्विनोः प्रीतये॥ॐ एपो० हत्॥ अथ दशलोकपालानाम् । 'इन्द्रं विश्वा इत्यष्टानां जेता मधुच्छन्दस इन्द्रोऽनुष्टुप् इन्द्रप्रीतये'। * इन्हें विश्वा० यसी अमिः साप्त- मिति समानां सौचीकोऽग्निर्वैश्वानरोऽग्निखिग्रुप् मग्निप्रीतये* अग्निः सप्तिः० जव' । 'परेयिवांसमिति पोडशर्चस्य यमः पचानां यमः पाठया मागिरसस्तिमृणां पितरस्तिमृणां श्वानी चतसृणां यमो द्वादशत्रिशुभौ द्वे अनुष्टुभौ पादनिवृत्तौ पञ्चदशी वृहती पोडश्यनुष्टुप् यमप्रीतये'1'ॐ परेयिवांसं० हिता'। 'वेत्था हि विश्वमय्यना वैश्वोनिऋतिरुष्णिक् निर्गतिप्रीतये०' ।'ॐ वेत्या हि० मेव।। 'मोध्विति पञ्चानां वसिप्टो वरुणो गायत्री मन्त्या जगती वरुणप्री- तये। मोपु० वरुणरीरिषः। 'वात इति तिसृणां वातायन उलो वायुर्गायत्री वायुप्रीतये' ।'ॐ वात आवातु० जीबसे। त्वं सोमेति ग्रहयत्। 'इमा रुदाय इति पूर्ववन् । 'सहस्रशीर्षा इति प्राग्वत् । । 'स्वमिदोऽमिवृहती प्रमप्रीतये। प्रथा० घसः॥ -अथ चस्वादिनवानाम् । 'मया मत्र' इति वसूनां होमवन् । इमा गिर इति सप्तदशरय गार्ल्समदः फूर्म आदित्यस्त्रिष्टुप् मादित्य. प्रीतये*इमा गिरः० वीराः ''आत इति पञ्चदशर्चस्य गार्स- मदः फूर्मरुद्रास्त्रिाप् ईशानप्रीतये । 'आतोपित वीराः। 'मरुतो यस्येति दशानां गौतमो गायत्री मरुत्प्रीतयेॐ मरुतो यस्य०. मसि' । 'हिरण्यगर्भ इति दशर्चस्य हिरण्यः प्रजापतिः । *त्वमित्स- 1 . - ·होममन्त्राः ८३ . . । । . कत्रिष्टुप् ब्रह्मप्रीतये॥ॐ हिरण्यगर्भ.० रयीणाम् ।। 'सहस्रशीर्पा इत्यच्युतस्य माम्वत् ।। 'आतेपितः० इद्रीशस्य प्राग्वत् । 'चित्रमिति पणां कुत्सोऽत्रिष्टुप् अर्थप्रीतये ।'ॐ चित्रं देवानाम् उत द्यौः'। वनस्पत इति तिसृणां गगों वनस्पतिबिष्टुप् वनस्पति- प्रीतये' । 'ॐ वनस्पते वीडङ्गो० गृभाय' । आवाहितयोरपि मातृगणपत्योहोमसूक्तजपा न स्तः । एवं ऋग्वेदी हुत्वा स्विष्टकदादिप्रा. यश्चित्ताहुत्यन्तं पूर्णाहुतिप्राग्भावि कर्म फुर्यात् ।। मथ यजुर्वेदिनः । कुशकण्डिकानन्तरं प्रधानहोममन्त्राः। आठ- प्णेन हिरण्यस्तूपः सविता त्रिष्टुप् सूर्यप्रीतये तिलाज्यहोमे विनि- योगः । ॐ आकृष्णेन० पश्यन्स्वाहा । इदं सूर्याय एवं सर्वत्र । 'इम देवा वरुणः सोमो यजुः। ॐ इमं देवानां राजा'।'अग्नि- { विरूपोऽङ्गारको गायत्री०' । ' उदयुध्यस्व परमेष्ठी बुधनियुप्० । 'वृहस्पते गृत्समदो वृहस्पतिस्त्रिष्टुप् । 'अन्नात्प्रजापतिरश्चिसरस्व- तीन्द्राः शुको जगती शन्नो दुध्यड्डाथर्वणः शनिर्गायत्री०'। फया नो वामदेवो राहुर्गायत्री०11 केतुं मधुच्छन्दाः फेतवो गायत्री अथाधिदेवतानाम् । 'व्यम्बकं वसिष्ठो रुद्रनिष्टुप् । अत्र प्रणी- लोदकं स्पृशेत् । श्रीश्वेत्युत्तरनारायण उमा त्रिष्टुप् ।' यदकन्दो भास्करजमदमिदीर्घतमसोः स्कन्दनियुप्' ।' विष्णोरराटमुतध्यो विष्णुर्यजुः । ॐ विष्णोरराटम्० वे वा 'आ ब्रह्मन् प्रजाप. तिर्महा यजुः ॐ आ बहान० फल्पताम् ।। 'सजोषा विश्वामित्र इन्द्रखिष्टुप् । 'ॐ सजोपा इन्द्रः० तो नः' । 'असियमो भारतर- जमदमिदीर्घतमसो यमस्रिष्टुप् । अन प्रणीतोदकं स्टशेत् । कापिरसि दध्यड्डाणः कालोऽनुष्टुप् । । अत्रापि प्रणीतोदकस्पर्शः । चित्रापि प्रणीतोदकस्पर्शः। चित्रासोपियश्चित्रगुप्तो जगतीचिना. वसो. शीय ॥ अथ प्रत्यधिदेवतानाम् । 'अग्नि दूतं विरूपोऽनिर्गायत्री' । 'अस्व- न्तर्वृहस्पतिः आप. पुर उरिणा' । 'स्योना मेधातिथिः पृथिवी गायनी'। 'इई विष्णुर्मेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री'। वातार गाग्य इन्द्र- खिष्टुप् । अदित्यै दध्यार्वण इन्द्राणीयजुः । मदित्यैराना । 'प्रजापते . - ·दानमखा। वरुणः प्रजापतित्रिष्टुप् 'नमोऽस्तु देवाः सर्पा अनुष्यप् । 'प्रक्ष प्रजापतिर्भमा त्रिगुप्॥ अथ विनायकादिपञ्चानाम् । गणानां प्रजापतिर्गणपतियंजुः । 'ॐ गणानां त्वा० । 'अम्ये प्रजापतिर्दुर्गाऽनुष्टुप् । 'वातो वा गन्धर्वा घात उणि अर्वा अस्य समियो प्रजापतिराफाश उष्णिक अश्विनो अश्विरश्विना यजुः । 'अश्विनोभैचामि ॥ मथ दिक्पालानाम् । वातारं गार्य इन्द्रनिष्टुप् । अनि दूतं विरूपोऽनिगायत्री।।' असियमो भार्गवजमदग्निदीर्घतमसो यमषि. प्टुप्' ।। अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः । एष ते वरुणो नितिर्यजुः ।। ॐएप ते निते० पस्व । 'प्रणीतोदकरपर्शः । इमं मे शुनःशेपो वरुणो गायत्री।इमं मे वरुण ।' वातो वा गन्धर्वा वात उष्णिक । 'वयं यन्धुः सोमो गायत्री मीशानं गौतम ईशानो जगती । प्रणीतोदकस्पर्श:। ' नमोऽस्तु देवा अनन्तोऽनुष्टुप् ।। ब्रह्मप्रभापतिम्रह्मा त्रिष्टुप् ॥ अथ वस्वादीनाम् । ' स्वर्गा देवा वसवत्रिष्टुप् । 'यज्ञो देवानां 'कुस आदित्यधिष्टुप् । य एतावन्तय परमेष्ठी रुद्रोऽनुष्टुप् । मस्तो यस्य गौतमो मरुतो गायत्री मानह्मन्प्रजापतिमा यजुः । 'इदं विष्णुर्मेधातिथिरच्युतो गायत्री' मानतोके फुत्स ईशो जगती। चित्रं देवानां कुत्सो विष्टुप् । 'मयं हि प्रजापति- वनस्पतिर्यजुः । अयं हि स्वा० रुहेम' । इति होममन्त्राः । अथ जपसूक्तानि । 'विभ्राडिति सप्तदशर्चस्यानुवाकस्य आद्याया विभ्राद । ततम्लिसूणां प्रस्कायः । पञ्चम्या अवत्सारः काश्यपः। पष्ठया येनः सप्तम्याः कुत्सोऽयम्या अगस्त्यः नवम्याः श्रुतकक्षसुकक्षी दशम्या: प्रस्फण्वः । अथ द्वयोः कुत्सः । अथ द्वयोर्जमदग्निः । पञ्चदश्या नृमेधः । पोडश्याः फुरसः । अन्त्याया हिरण्यरूप आशिरसः । पञ्चम्या विश्वे देवाः। षष्ठयाः सोमोऽन्यासा सूर्यः। आद्या पञ्चमी जगती। द्वितीयादि- तिम्रो नवर्मी दशमीष गायत्र्यः त्रयोदशीपञ्चदश्यौ पध्यावृहत्यौ । चतु. देशी सदो वृहती । शेषाः सप्त त्रिष्टुमः । सूर्यप्रीतये जपे विनियोगः । विधाहन्० पश्यन् ''आषाढं युरिस्वति चतसृणां गौतम- सोमन्त्रिष्टुप् सोमपीतये ।आपादं युत्सु० विष्टौ ।' अग्नि- 1 ·होममन्त्रा.1 । . { विरूपाक्षोऽग्निर्गायत्री' ।'उबुद्धधस्व परमेष्ठ्यग्निस्त्रिष्टुप्' बुधप्रीतये । 'वृहस्पते अतिगृत्समदो ग्रह्मा त्रिष्टुप् । बृहस्पतिप्रीतये॥ अन्नात्परितः प्रजापत्यश्विसरस्वतीन्द्राइन्द्रो जगती। शन्नो देवी दध्यहाथर्वण पापो गायत्री 'फयानो वामदेवो राहुर्गायनी। केतुं कृण्वन मधुच्छन्दा अग्निर्गायत्रीएते मन्त्रा एव सूक्तानि । अथाऽधिदेवतानाम् । 'पट्पष्टिमन्त्रात्मकरुद्राध्यायस्य परमेष्ठी प्रापिः । आद्यानां पोडशानामेकरुद्रस्वतो पहुरुद्र आद्यो गायत्री । तिस्रोऽनुष्टुभो हे जगत्यौ । नमो हिरण्यवाहव इत्यन्तत्रिंशद्यपि द्राप इत्युपरिष्टाबृहती, इमा रुद्रायेति जगती, या ते रुद्रेत्यनुष्टुप् । ततो द्वे त्रिष्टुभौ । विकिरियेत्याचा द्वादशानुष्टुभः । शेषाणि श्रीणि यपि । रुद्रप्रीतये नमरते रुद्र० दध्मः' । 'हवामह' इत्यन्ताः पोडशेष रुद्रसूक्तमिति रूपनारायणीये । प्रणीतोदकस्पर्शः। 'श्रीश्च ते उत्तरनारायणो नारायणखिष्टुप् । उमाप्रीतये.'।' यद- कन्दो भार्गवजमदमिवीर्घतमसोऽश्वत्रिष्टुप् । स्कन्दप्रीतये 'सह- सशीति पोडशाना नारायणः पुरुपोऽनुष्टुबन्त्या निष्टुप् । विष्णुप्री. तये। आननिति प्रजापतित्रया यजुः । प्राप्रीतये० ''आशु: शिशानमिति द्वादशानामप्रतिरथ इन्द्रस्त्रिष्टुप् । इन्द्रप्रीतये । यमाय वा दुध्यङ्काथर्वणो यमो यजुः । यमप्रीतये ।'ॐ यमाय स्वाहा। प्रणीतोदकस्पर्शः । 'कापिरसि दध्यड्डाण आपोऽनुष्टुप् । फालप्री- तये । प्रणीतोदकस्पर्शः । 'चित्राचसो अत्पयो रात्रिगती । चित्रगुप्तपीतये॥ अथ प्रत्यधिदेवतानाम् ! 'अस्या जरास इति सप्तदशर्चस्य आद्याया वत्सप्री इन्द्रवायू त्रिष्टुप् । द्वितीयाया विरूप इन्द्रवायू गायत्री । तृती. याया गौतमो मित्रावरुणौ गायत्री । चतुर्ध्या विरूप इन्द्रावरुणौ गायत्री । पञ्चम्याः पुत्सः शुक्रनिष्टुप् । पठथा वामदेवोऽमिर्जगती । सप्तम्या विश्वामिन इन्द्राग्नी त्रिष्टुप् । भष्टम्या भरद्वाजोऽमिस्त्रिष्टुप् । नश्म्या भरद्वाजो विश्वेदेवा गायत्री । दशम्या मेधातिथिरनिगायत्री। एकादश्याः शत्यः पाराशरो मस्तस्त्रिष्टुप् । द्वादश्या भनिदुहिता विश्वेदेवा मरुतत्रिष्टुप् । त्रयोदश्या भरद्वाजोऽप्रिनिष्टुप् । चतुर्दश्या वसिष्ठ मादित्यो बृहती। पोडश्या वामदेवोऽमिस्त्रिष्टुप् । समद.

·दानमगृतः । - श्याऽनुशोधातकः सविता त्रिष्टुप् । अमिप्रीतये'।' आपो हिष्ठति तिमृणा सिन्धुद्वीप आपो गायत्री । अपीतये० 'स्योना पृथिवि घ्य इडाथर्वणः पृथिवी गायत्री । पृथिवीप्रीत्यर्थे।सहनशीप नारायणः पुरुपोऽनुष्टुवन्त्यात्रिष्टुप् । विष्णुप्रीत्यर्थे० आशुः शिशानो द्वादशानामप्रतिरथ इंद्रस्रिष्टुप् इन्द्रप्रीत्यर्थम् । अदित्य रास्ना याड्डायण इन्द्राणी यजुः । इंद्राणी प्रीत्यर्थे । हिरण्यगर्भ इति चतुर्णी हिरण्यगर्भः प्रजापतिस्रिष्टुप् । प्रजापतिप्रीत्यर्थम् । नमोऽस्तु सभ्य इति तृचस्य देवाः सर्पा अनुष्टुप् । सर्पप्रीत्यर्थे० ।। 'ब्रह्मजज्ञानं प्रजापतिरादित्यस्त्रिष्टुप् । ब्रह्मपीतये'। अथ विनायकादिपञ्चानाम् । 'गणाना त्या प्रजापतिर्गणपतिर्यजुः । गणपतिप्रीतये । ' अम्व अम्बिके प्रजापतिरश्वोऽनुष्टुप् । दुर्गाप्री- तये। नियुचान्या यति पप्णाभाघाया गृत्समदो द्वितीयाया. पुरुष- मीढाजमीढी विसृणा प्रजापतिः पप्ठ्याव्यश्व माहिरसो वायुद्धि- तीयाऽनुष्टुप् पञ्चमी त्रिष्टुप् शेपा गायध्यः । वायुप्रीतये । 'अर्की अस्य सम्धि इति द्वादशाना प्रजापतिरमिरणिक् । आकाशप्रीतये। 'या वा केश मेधातिथिरश्विनौ गायत्री । अश्विनो. प्रीतये॥ मथ दिक्पालानाम् । 'आशु शिशान इति द्वाददार्चमैन्द्रम् । माम्यत । 'अस्या जरास इति सप्तदशर्चमाग्नेयं । प्राग्नन् । ' यमाय दथ्यड्डाथर्वणो यमो यजुः । यमप्रीतये ।'ॐ यमाय माहा'। प्रणीतोदकस्पर्श. । 'असुन्वन्तमिति तृचस्य प्रजापतिरनिखिष्टुप् । नितिप्रीत्यर्थम् । प्रणीतोदकस्पर्श. । 'इमं मे वरणेति द्वयोः शुन:- शेपो वरणो गायत्री त्रिष्टुभौ । वरणप्रीतये । 'नियुवा न्यायविति पडर्च वायवीयम् । प्राग्वत् । आपाढमिति सौम्यचतुष्टय प्राग्वत् । रद्राथ्याय पट्यष्टिमन्त्रावसानं प्राग्वत् । प्रणीतोदकस्पर्श | नमोऽस्तु सभ्य इति तृचमनन्तसूक्तं माम्बत् । ब्रह्मजज्ञानं प्रभापतिरादित्य- बिष्टुप् । ब्रह्मप्रीतये॥ अथ वस्वादीनाम् । मुगा वो देवा वसबिष्टुप् । वमुप्रीतये 1 ॐ मुगावोदेवा० ।। 'इमा गिरो गृत्समद आदित्यत्रिष्टुप । आदित्य. प्रीतये | ॐइमा गिरो । रुद्राध्यायो सैन्द्रं प्राग्वत् । शुक्रज्यो. तिश्चेति पण्णा सतर्पयो मरुत आचतुर्थी वोणिस् पञ्चमी अगती , ·. होममन्त्रा।। 1 - . शेपा गायभ्यो मरुत्पीतये० । ॐ शुक्रज्योतिश्च० | आब्रह्मन् प्रभापतिमा यजुः । महाप्रीतये । 'ॐ आरम्हन् । 'सहस्रशी- पति वैष्णवं प्राग्वत् ।' रुद्राथ्यायो रौद्रं । प्राग्वत् ।' विभ्राडिति सप्तदशर्चमा । प्राग्वत् । वनस्पते वीडः प्रजापतिर्वनस्पतिखि- प्टुप् । वनस्पतिप्रीतये ।। ॐ वनस्पतेवीडङ्गो० ॥ ततो व्याहृतिहो. मादिवलिहोमान्तं याजुपं पूर्णाहुतिप्राग्भावि कर्म कुर्यात् । अय सामगानाम् । कुशकण्डिकानन्तरं प्रधानहोमे मन्त्राः। उदुत्यं मस्कण्वः सूर्यों गायत्रीमतिलाज्यहोमे विनियोगः । उदुत्यं० सूर्याय स्वाहा' ! संते पांसि सोमः सोमो गायत्री सतेप. यांसि० । 'अग्निर्हा वरणः भीमो गायत्री०' 'ॐ अग्नि मूर्धा '' मन्ने विवस्वन्मण्डो जमदग्मिव॒धो वृहती.''ॐ अग्ने. विवस्वत । वृहस्पते परिदीयाऽप्रतिरथो वृहविषिष्टुप्०' । 'वृहस्पतेपरिदीया० । 'शुनं ते भरद्वाजः शुक्रत्रिष्टुप् । शुक्र तेअन्यत्'शत्रो देवीः सिन्धुद्वीपः शनियन्त्री शं नो. देबी०कया नो वामदेवो राहुर्गायत्री ॐ कयानभिः। 'फेतुं कृण्वन्मधुच्छन्दाः फेतुर्गायत्री ॐ केतुं कृपयन० अथादिदेववानाम् । 'आवो गजानं वामदेवो रुद्रनिष्टुप् । मावो राजानं० ।' आपो हिष्ठा सिन्धुदीप उमा गायत्री०'। ॐ आपो हिलायोना पृथिवी मेधातिथि: स्कन्द उपिाक०। ॐ स्योना पृथिवी' । 'इदं विष्णुर्मेवातिथिविष्णुर्गायत्री०। 'ॐ इदं विष्णु'।' त्यमित्सप्रथा गौतमो ब्रह्मा बृहती ' ।' मित्सप्रथा: । 'इन्द्रमिदेवता उक्तस्तुगिन्द्रनिष्टुप० । इन्द्र. मिद्देववा०पायं गौः सापेराशी यमो गायत्री ॐ आर्य ग: । ब्रह्माजहानं ब्रह्मा कालनिष्टुप् ।'ॐ ब्रह्मजज्ञानं । 'चित्र इच्छिशोश्चित्रगुमश्चित्रगुतो जगतीचित्र इच्छिशोग मथ प्रत्यधिदेववानाम् । अनि दूतं भरद्वाजोऽग्निर्गायत्री० । 'अग्नि दूतं० ।' उटुत्तमं गौतम आपत्रिष्टुप् । उदुत्तमं । 'पृथिव्यन्तरिक्षं विष्णुः पृथिव्युणि० ॐ पृथित्यन्तरिक्ष०। 'सहस्रशीपी नारायणो विष्णुरनुष्टुप० } 'ॐ सहस्रशीप० । * इन्द्रो नृपो गृधीय इन्द्री गायत्री ॐ इन्द्र वृपो० ।' एका- - . . 4 ·दानमा एका वसिष्ठ इन्द्राणी त्रिष्टुप् ।' एकाष्टका० ।'प्रजापते न त्वद्धिरण्यगर्भ प्रजापतित्रिष्टुप् | 'ॐ प्रमापते न० तदि. न्द्रावम वसिष्ठ सात्रिष्टुप्० । ॐ वेदिन्दावमु०॥ एप ब्रह्मा प्रजापतिम्रह्मा द्विपदा गायत्री०* एप प्रमा०। भय विनायकादिपञ्चानाम् । आतूनो गौरिवीतो गणपतिगा यत्री आतून० ।'इम ।'इम स्तोम फुत्सो दुर्गा जगती। *इम स्तोम प्राणाशिशुरिन्द्रो षायुरुणि प्राणा- शिगुरु' । आदित्यनस्य निधनकाम आवाशो गायत्री०।। ॐ आदित्पलस्य० । 'एपो उपा प्ररकण्वोऽश्विनी गायत्री।। एपो उपा०। अथ लोकपालानाम् । 'वामिद्धि भरद्वाज इन्द्रो वृहती॥ॐ त्वा मिद्धिा अमित्राणि श्रौतोऽग्निर्गायत्री'। 'ॐ अमित्राणि । 'नाकेसुपर्ण यमो यमलिष्टुप्'। ॐ माकेमुप० । 'वेत्या होत्यादित्यो नितिरुणिर' वेत्याहि । 'इम मे पुष्कलो वरुणो गायत्री ॐइम मे वरुण,वातावातु मातीचीनेकाशीतो वायुर्गायत्री०11ॐ वातावातु०' 'स्वादिष्टया गम्भीर सोमो गायत्री । स्वादिष्टया० । 'तद्वो गायत्रीचि रद्र ईशानो गायत्री।।*तद्वोगाय० । 'समानो अध्वा उशना अनन्त बिष्टुप् । ॐ समानो अध्वा०' । 'ब्रह्मजज्ञान ब्रह्मा ब्रह्मा त्रिष्टुप० । ॐ ब्रह्मज्ञान। अथ वस्वादीनाम् ।। 'तममि नमस्ते वामदेवो वसवो विराट् । * तमग्नि नमस्ते । आदित्यैरिन्द्रभरद्वाज आदित्यो विराट •ॐ आदित्यैरिन्द्र० ।।आवो गजान 'वामदवो रद्रात्रिष्टुप् । मावो राजान'। 'परमाना असूक्षत आदारसनमरुतो बृहती। पवमाना असूक्षत०' । 'प्रामप्तान ब्रह्मा ब्रह्मा त्रिष्टुप् । ॐ ब्रह्मज्ञान० । इद विष्णुमेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री विष्णु माया सोमस्य सोम ईशानो बृहती०' मावा सोमस्य इन्द्रायमदने गौरीवितकों गायत्री ॐ इन्द्रायमदने 'वनस्पते वीबडो याभ्रव्यो वनस्पतिखिष्टुप् । * वनस्पतेवीडो .

·होममन्त्राः। 'इति सामगानां होममन्त्राः होमर्मत्राएव सामगानां अप्यानि सूक्तानि । । विशेषस्तु प्रहेषु सौम्ये प्रकीर्तितव्यमिति द्वादशस्याद्यानां तिसृणां वाजत्रिष्टुप् । शेषाणामादित्यो गायत्री सोमो देवता सोमप्रीत्यर्थे । ॐ प्रकाव्यमुश०एकादशसामात्मिकायां रुद्रसंहितायाम् । आवो. राजानमिति वामदेवत्रिष्टुप् । तद्वो गायेति चतुःसानो वर्गस्य रुद्रो गायत्री । त्रयाणामाज्यदोहसीनां वैश्वानरखिष्टुप् । त्रयाणां देवनतसानां पूर्वयोरुद्रोन्त्यस्य विश्वेदेवा उत्कृतिः । सर्वेषां रुद्रो, देवता । रुद्रप्रीत्यर्थपू० ।'ॐ आवोराजा एकादशसामात्मिकायां स्कन्दसंहितायाम् ।।' आमन्नैरिति त्रयाणां त्वामअनोविश्वा सुह- ध्यमिति त्रयाणां शत्यो बृहती । प्रसेनानीमिति त्रयाणां कुत्स. त्रिष्टुप् । पवित्रं त इति द्वयोरादित्यो जगती । सबैपां स्कन्दी देवता स्कन्दप्रीतये० आमद्रे। नवसामात्मिकायां विष्णु- संहितायाम् । इदं विष्णुर्विष्णुर्गायत्री । प्रक्षस्य वृष्ण्यो विष्णुर्जगती। प्रकाव्यमुशने इति वराहस्य वाजिखिष्टुप् । सहस्रशीर्षा शड्नरचगी. तयोः पुरुपनतयोः पुरुषोऽनुष्टुप् । सयां विष्णुर्देवता । विष्णुप्री- त्यर्थम् । ' इमे विष्णुः । । विनायकस्य 'मदर्द रिति दशसामा- रिमकायां विनायकसंहितायाम् । अदर्दरिति द्वयो रुद्रद्वक्षत्रिष्टुप् । सुश्राणास इति द्वयोः पृथिवी त्रिष्टुप् । मातून इति चतुःसामवगें आद्ययोगौरिवीत अन्त्ययोरपालवणवश्चतुर्णा गायत्री । मृज्यमाणा इति द्वयोराद्यस्योक्षणोरायोद्वितीयस्य वर्गस्य पष्ठस्याऽमिती । सर्वेषां विनायको देवता । विनायकत्रीत्यर्थम् अदरुपत् । । 'सोमस्य प्रकाव्यमुशनमिति प्राग्वत् । द्वादशम् । ईशानस्य रुद्राणाम् ' आयो राजानमिति रुद्रसंहिता प्राग्वत् । अच्युतस्य वैष्णवीसंहिता प्राग्वत् । मन्येषां तु होममन्त्रा एव' इति भट्टचरणमदनोमापतिरूपनारायण- दानसागराधाः । येषां गीतिरस्ति ते गीतिसंहिता एव जप्या' इत्यर्पित एव । सूक्तजपानन्तरं व्याहृतिहोमादिबहिर्जुडिकाहोमान्तं पूर्णाहुतिप्राम्भाविवशासोक्तं सामवेदी कुर्यात् । अथाथर्ववैदिनः । प्रधानहोमे मन्त्राः । 'विपासहिमर्यादित्यो जगती। होमे विनियोगः । एवं सर्वत्र । 'शमधूममथर्वा सोमोज्नु. त्वया मन्यो ब्रह्मा भौमलिष्टुप् । 'यद्राजानो विभमन्त .

·दानमः विष्णुर्बुधः पतिः। 'वृहस्पति! ब्रह्मा वृहसत्तियिष्टुप् । 'शुक्नोऽस्यथर्वा शुकोऽनुष्टुप् सहस्रबाहुनारायणः शनिस्त्रिष्टुप् ।। 'दिव्यं वित्तं कौशिको राहुत्रिष्टुप् । 'यस्ते पृथुरा घेतक- खिष्टुप् ॥ मथाधिदेवतानाम् । 'मा नो विवाग्रमा ईश्वरोऽनुष्टुप् । आपो. हिमा सिन्धुद्वीप उमा गायत्री। 'अग्निरिवमन्यो ब्रह्मा स्कन्द. त्रिष्टुप् ।'प्रतद्विष्णुरथर्वा विष्णुर्गायत्री।।'ब्रह्मजनानमा ब्रह्मा निष्टुप् । 'इन्द्रेमें ब्रह्मेन्द्रोऽनुष्टुप् । 'यः प्रथमो मह्मा यमलि- ष्टुपुरोहितकालोऽथर्वा कालोऽनुष्टुप् । 'यंदाजातं कौशिक- श्चित्रगुप्तोऽनुष्टुप् । अथ प्रत्यधिदेवतानाम् । 'सामस्वाग्ने प्रमाऽग्नि त्रिष्टुप् । शन्नो- देवी ब्रह्मा मापो गायत्री । 'भूमेर्मातमा भूमिरनुष्टुप् । ' इदं विष्णुरथर्वा विष्णुर्गायत्री 'इन्दा जुपत्व ब्रह्मेन्द्रोऽनुष्टुप् । 'प्रेत- पादावर्नेन्द्राण्यनुष्टुप्' । 'नक्तं जातास्यथर्वा प्रजापतिग्नुष्टुप् ।। सर्पानुसथिर्वा सपाः पतिः । ये दिशामथर्वा ब्रह्मा त्रिष्टुप् । अथ विनायकादिपञ्चानाम् । निर्लक्ष्म द्रविणोदा विनायकोऽनु- प्टुप् । 'पृतनाजितमा दुर्गा निष्टुप् मन्तरिक्षे वायवे प्रमा वायुरनुष्टुप् ।। 'शाम्यन्ताथर्वा माकाशस्त्रिष्टुप् । 'मनपथ्यो. ऽङ्गिरा अदिवनावनुष्टुप् । साथ दिक्पालानाम् । 'इन्द्रमिन्द्रग्रझेन्द्रनिष्टुप् । 'अग्नेमन्वेति प्रक्षामिनिष्टुप् । 'परो मृत्युक्तममा यमत्रिष्टुप । 'अभितं निर्म- विरा निर्गतिरनुष्टुप् । 'ये पश्चातत्यथर्वा वरुणस्रिष्टुप् । 'वायोः सवितुरथर्वा वायुरिष्टुप् । 'य उत्तरतो ब्रह्मा सोमयिष्टुप् । धाता ददाबगिरा ईशानो गायत्रीय अनन्तं विततमथर्वा अनन्तः पतिः। 'प्रया पर युज्यताम् । अथवा ब्रह्मा विष्टुप् । अय वस्वादीनाम् । यानरहवस्त ब्रह्मा वसवषिष्टुप् ।'आदित्यो ब्रह्मा मादित्य मिष्टुप् । 'रुद्रं जलाप ब्रह्मा द्रनिष्टुप् ।। माता- मत्वेऽधर्वा मस्तस्त्रिष्टुप् ।'इमा ग्रह्म ब्रह्मा प्रमनिष्टुप् । तद्धि- प्योगाऽच्युतो ब्रह्मा गायत्रीगमलाप ग्रह्मेशत्रिष्टुप् ।। वसो - ·होममन्त्राः। विराजो ब्रह्माऽस्त्रिष्टुप् वनस्पते वीवमोऽधर्वा वनस्पतिस्त्रिष्टुप् । इत्यथर्वविदो होममन्त्राः। मथ सूक्तानि । 'विपासहिं सनेहमामति पण्णाम् अथर्वा सूर्यो जगती । सूर्यप्रीतये जपे विनियोगः। एवमग्रेऽपि । 'शकधूममिति चतुर्गामथर्वा सोमोऽनुष्टुप् । 'त्वया मन्यो इति सप्तानां ब्रह्मा भीमत्रिष्टुप् । 'सोमस्यांशो इति चतुर्णामथर्वा बुधोऽनुष्टुप् । 'भद्रादधिश्रेय इत्यम्य ब्रह्मा बृहस्पतिस्त्रिष्टुप् । 'शुक्रोऽसीत्यथर्वा शुक्रोऽनुष्टुप् । 'प्राणाय नम इति तिसृणां ब्रह्मा शनिस्त्रिष्टुप् । राहुराजानं ग्रहा राहुत्रिष्टुप् ।' यस्ते पृथुरिति तृचस्या केतयः खिष्टुवाद्ययोरन्त्याऽनुष्टुप् ॥ अथाधिदेवतानाम् । 'मा नो विदन्निति चतमृणां प्रझा द्रस्त्रिष्टुप् । अमिरिव मन्यो प्रत्मारकन्दरिष्टुप् । 'यत्त इन्द्र इति पञ्चानाम- थर्वा विष्णुस्त्रिष्टुप्० अन्स्या गायत्री । विष्णुप्रीतये ।'प्रमजज्ञानमिति सप्तानामथर्वा प्रध्या त्रिष्टुप् । 'इन्द्रो जयातीति तृचस्य अशोन्द्रविः प्णुखिष्टुप् । इंद्रप्रीतये । 'यमो मृत्युरिति तृचस्य ब्रह्मा यमनिष्टुप् । यमप्रीतये । 'ओहित: काल इति द्वयोरथर्वा कालोऽनुष्टुप् । मर्वापरस्तादिति चतसृणामळ चित्रगुपखिष्टुप् । अथ प्रत्यधिदेवतानाम् । 'अनेमन्व इति तृचस्य ब्रह्मानिखिष्टुप् । 'शनो देवीति चतसृणां नहाऽऽपो गायत्री। 'सत्यं वृहद्धतामिति ब्रह्मा क्षितिषिष्टुप् । 'यत इन्द्र इति पश्चर्च वैष्णवं प्राग्वत्। 'इन्द्रा जुपस्थेत्येकस्य प्रोन्द्रोऽनुष्टुप् । 'प्रेतपादावित्यस्य अथवेन्द्राण्यनु- प्टुप् !'प्रजापते न त्वदिति द्वयोमा प्रजापतिस्त्रिष्टुप् । 'शेरम- फेत्यष्टानामथर्वा सर्पाः पतिः । ब्रह्मजज्ञानमिति सतर्च माझं प्राग्यन् । अथ विनायकादिपञ्चानाम् । 'निलक्ष्ममिति चतस्मृणां द्रविणो. दा यिनायकोऽनुष्टुप्' । 'पृतनाजितमथवी दुर्गानिष्टप्' । वायोः सवितुरिति द्वयोरर्या वायुखिनुप् । 'पुरं यो ब्रह्मण इति चतसूणां प्रमाकाशोऽनुष्टुप् अश्विना प्रहाणेत्यस्य ब्रह्माऽश्विनी त्रिष्टुप् । अथ लोकपालानाम् । तन्दाग्नियमानां वयस्तृचाः प्रागुक्ता एव । 'यस्यासो मासनीति सिस्मृणां प्रक्षा निर्मतिस्त्रिाप्' 'उदुत्तम प्रक्षा वरणनिष्टुप् । 'बायोः सचितुरिति वायवीयो स्मृचः ' प्राग्वन् .

·हानमययः है -- । 'शकं धूममिति चतस्रः । सोमस्य मानो विदन्निवि चवस्र ईशस्य। 'शेवनकेत्यष्टानां, रभंतस्य ! । 'ब्रह्मज्ञानमिति ब्रह्मणः सप्त। एतानि पूर्ववत् । अथ वस्वादीनाम् । वस्वादित्यन्द्रममता होममन्त्रा एव । 'प्रझना ज्ञानमिति सप्त ब्रह्मणः ॥'यत इन्द इति पञ्चाच्युतस्य'मानोऽविद- निति चतस्र ईशस्य' 'विपासहिमिति षडस्य ।। एतानि पूर्ववत् । वनस्पतेहाँममन्त्रा एव । ततः स्वस्वशाखीय स्विटकदभ्यातानहोमादि- पूर्णाहुतिप्राम्भावि शेपं कर्म कुर्युः । ततो यजमानो मण्डपमाग्द्वारफलश- समीपे 'नावारमिन्द्रं गर्ग इन्द्रस्त्रिष्टुप् । इन्द्रप्रीत्यर्थ पलिदाने विनि- योगः । ॐ प्रातारमिन्द्रम् ।।' इन्द्राय साङ्गाय सपरिवाराय, सायुधाय सशक्तिकायामुं सदीपं मापभक्तालिं समर्पयामि न मम' इति मापभक्तबलिं दत्त्वा, 'भो इन्द्र दिशं रक्ष, वलि भन, मम, सकुटुम्बस्य मायु.कर्ता क्षेमकर्ता शुभकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता भव' इति प्रार्थयेत् । एवमाग्नेय्यादिपु होमोरम्यादिमन्त्रै. यलिदानं प्रार्थनं च । एवमधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितेभ्यः सूर्यादिप्रहे. भ्योऽपि होमोस्तित्तन्मन्त्रविनायकदुर्गावात्राकाशवास्तोष्पतिक्षेत्राधि. पतिभ्यस्तत्तन्मन्त्रहोमोथैरेव । तत आचार्यों यजमानान्वारब्धः सुचिः सुषेण द्विवारं चतुर्वारं वा नालिकेरादिफलयुक्तमाऽयं गृहीत्वा पूर्णाहुविं जुहुयात् । तत्र मन्त्राः । समुद्रामिरिति तृचस्य गौतमो वामदेवोऽग्नि- खिष्टुप् । पूर्णाहुतो विनियोगः । एवममेऽपि विनियोगः । 'मूर्द्धानं दिवो भरद्वाजो वैश्वानरस्रिष्टुप् । पुनरनिर्वसुन्द्रादित्यात्रिष्टुप् । पूर्ण दर्विविश्वेदेवाः शतक्रतुरनुष्टुप् । सप्त ते अग्ने सप्तवानमिर्जगती। धाम ते वामदेव आपो जगती। समुदादूमिः । ॐ मूर्धानं दिवो० पुनस्वारुद्रा० * पूर्णादवि० । ॐ सप्तते अप्रे० धाम ते० अमि स्वाहा' इति । यममानस्तु 'इदमनये वैश्वानराय वसुरुद्रादित्येभ्यः शतकतवे मप्तवतेऽग्नयेऽनपश्च न, मम' इति त्यजेत् । फातीयानां तु 'मूर्धानं दिव इत्येव पूर्णाहुतिमन्यः । अग्नय इदं न मम ' इति त्यागः। सामगाना तु प्रजापतिपियवीडन्द इन्द्रो देवता। यशस्कामस्य यज- नीयप्रयोगे विनियोग.'' पूर्णहोमं यशसा जुहोमि योऽस्मै जुहोति वर. मम्मे ददाति । वर पणे यशसा भामि लोके स्वाहा' इत्यनेन चुयेणैव .

·होममन्त्रा। - होमः । इन्द्राय इदं न ममेति त्यागः । ततो बसोर्धारया होज्यामीति सङ्कल्प्य यजमानो वसोरी जुहुयात्.। मन्त्रास्तु, ममिमीळ इति नवानां मधुच्छन्दा अग्निर्गायत्री । वसोर्द्धारायां विनियोगः । विष्णोर्नु. कमिति घण्णां दीर्घतमा विष्णुस्त्रिष्टुप् । आते पितरिति पश्चदशानां गृत्समदो रुद्रास्त्रिष्टुप् । स्वादिष्टयेति 'नवानां मधुच्छन्दः पवमानसोमो गायत्री । महावैश्वानरसान्नो वैश्वानरसपिवैश्वानरो देवता पथ्यावृहती- छन्दः । ज्येष्ठ सानो भरद्वाजपिवैश्वानरो देवता निठुप् छन्दः । बसो. धीरायां विनियोगः ।' वसोर्धार जुहोति । इत्यनुवाकमपि पठन्ति शिष्टाः । 'वसो राहोमस्तु महादानजलाशयोत्सर्गादो नास्तीति बहवः । ततः पूर्णपात्र विमोकादि च यथाशासं समाप्य भाचार्यसहिता ऋत्विजः सर्वोपधीभिरनुलिप्ताङ्गपत्नीपुत्रादिसहितं यजमानं स्वस्वशा- ग्यीयमन्त्रैर्नवमहपीठसमीपस्थकलशोदफेन सम्पातकलशोदन च अभि- विश्वेयुः पौराणैश्च । ते च-- मुरारयामभिपिश्चन्तु प्राविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्पणो विभुः ।। प्रधुम्नवानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । माखण्डलोऽनिर्भगवान्यमो थे नितिस्तथा ॥ वरुणः पवनश्चय धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥ फीतिलशमी तिमेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः। बुद्धिलजा धपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मातरः।। एतास्त्वामभिपिश्चन्तु देवपल्यः समागताः । मादित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसिताफैजाः ।। 'महास्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तपिताः। देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षप्तपन्नगरः । भापयो मनवो गायो देवमातर एव प। देवपल्यो द्रुमा नागा दैत्याश्याप्सरसा गणाः ॥ मन्त्राणि सर्वशत्राणि राजानो वाहनानि ! गौशानि च रत्नानि कालस्याक्याश्च ये॥ निसः सागरा: लास्तीर्थानि जलदा नदाः ।

·दानमगंगः . एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥ *वच्छंयोरावृणीमहे ' इति। ततो यजमानः स्नात्वा गुरुमाल्यान्धाम्बरधर भाचार्यादीन्सम्पूज्य तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । तत्राचार्याय धेनुः । ब्रह्मणे कृष्णोऽनड्डान् । एवं सदस्यत्तिगद्वारपालादिभ्यो यथाशक्ति । - धेनुः शसस्तथाऽनड्वान् हेम वासो हयः क्रमात् । कृष्णा गौरायसं छाग एता वै दक्षिणाः क्रमात् ॥ : ग्रहानुद्दिश्य देयाः । ततः शचया ब्राह्मणान् भोजयेत् । सङ्कल्पये- द्वाऽशक्तौ । ततो दीनानायेभ्यो भूयसी दक्षिणां दद्यात् । मण्डलदे- वतानां प्रहपीठदेवतानां चोत्तरपूजां कृत्वा, यान्तु देवगणाः, अभ्यार. मिदद्रयो० "उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते इति का उत्थाप्य विसृज्य मण्डपादीन् प्रतिमादींश्च सर्वान् सम्भारानाचार्याय प्रतिपाद्य, 'यस्य स्मृत्या०,' प्रमादात् कुर्वतां कर्मेति पठित्वा कौश्वरार्पणं कृत्वा विप्राशिपो गृहीत्वा तान्नमस्कृत्य सुहृद्युतो मुजीतेति सर्व शिवम् ।। इति श्रीमदृशङ्करात्मजनीलकण्ठते दानमयूखे दानपरिभाषाप्रयोगः। अथ दानानि । मास्य- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि' इत्यादिना पोडश महादानानि उक्तानि । यथा- आद्यं तु सर्वदानानां तुलापुरुषसंज्ञितम् । हिरण्यगर्भदानं च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ।। क्ल्पपादपदानं च गोसलं च पञ्चमम् । हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च ॥ हिरण्याश्वरयस्तद्वद्धेमहस्तिरथस्तथा । पञ्चलालकं तद्वद्धरादानं तथैव च ।। द्वादशं विश्वचक्रं च ततः कल्पलवात्मकम् । । सप्तसागरदानं च रत्नधेनुस्तथैव च ॥ महाभूतपटरतद्वत् पोडशः परिकीर्तितः। तरमादाराध्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ ।। महादानमसं कुर्याद्विप्रैश्चैवानुमोदितः । इति !!

·दानानि । तथा- पोडशारत्निमात्रं तु दश द्वादश वा करान् । मण्डपं कारयेद्विद्वान् चतुर्भद्रासनं वुधः 'भद्रासनालि द्वाराणि ' इति केचित् ।' कुण्डसमीपान्यासनानि इति परे। तथा- सप्तहस्ता भवेद्वेदी मध्ये पञ्चकराऽथवा । तन्मध्ये तोरणं कुर्यात्सारदारुमयं दृढम् ॥ पोडशहस्तपक्षे सप्तहस्तदशद्वादशहस्तयोः पञ्चहस्तेति । सा च पूर्वमेव निर्णीता । तस्यां मध्यगतप्राक्सूने पूर्वपश्चिमयोः शाकैदीदेवदारुश्री- पर्णीबिल्वकदम्बकाञ्चनादीनामन्यतमनिर्मितं सप्तहस्तं चतुरनं स्तम्भ- द्वयं निखेयम् । इस्तद्वयं भूमौ स्तम्भयोरन्तरालं तु हस्तचतुष्टयम् तयोरुपरि हस्तमिता चूडा । हस्तमितं त्यक्त्वा च्छिद्रं वा कार्यम् । एवमुत्तरशोऽपि स्तम्भसजातीयकाठघटितः पञ्चहस्तः। तयोर्वितस्तिमानं त्यक्त्वा कृतविलः स्तम्भचूडयोर्वितस्तिमात्रचूडास्वकराभ्यां वा स्तम्भ विलयोनिवेश्यः । तदेतत्तोरणम् । उत्तरङ्गमध्येऽधोभागे लौहं कटकमकुंशं वा कीलेन निवेश्य तदुत्तरङ्गकाप्ठारपडङ्गुलावलम्बितुलावलम्मनाय। तुला तु पूर्वोक्ता काष्ठमयी दशाङ्गलसूत्रवेष्टनस्थूला पतुर्भिः साचा चतुर्भि हस्तीर्ण वर्तुला प्रान्तयोमध्ये च पडगुलोन्मिता चतुरस्रा कार्या । तस्यां च तुलावदी पट्टद्वयं चतुष्टयं वा निवेश्यान्तयोर्मध्ये च पट्टत्रयं पडलं निवेश्य मध्ये चान्ये चतुर्विशतिबन्धा निवेश्याः सौवर्णाध्याः । तस्याः पङ्गुलयोरन्तयोरधोभागे बडिशकृति फटकद्वयं निवेश्य तन्मध्ये पोर्श्वभाग एकम् । ततस्ताम्रपलानां दशाष्टपदशतः क्रमात्पश्चचतुःसार्द्ध- भिप्रादेशव्यासबर्नुले पश्चचतुरुयङ्गुलोच्छ्रितप्रान्ते ताम्रपतुर्वलयान्विते फल लोहाभिनिहस्ताभिश्चतसृभिः शृद्धलाभी रज्जुभिर्वर्तुलान्तयो. रवलम्पयेत् । यथा फलकयोभूमेश्य वितस्तिमितमन्तर भाति । हेमा. द्रिरूपनारायणादिभिश्च काष्ठमये फलके उक्त । तथा-- फुर्यात्युण्डानि चत्वारि चतुर्दिक्षु विचक्षणः । सुमेखलायोनियुतानि तानि सम्पूर्णम्मानि सहासनानि । सुताम्रपाबद्यसंयुतानि सपमा. त्राणि सविएराणि हस्तप्रमाणानि तिलाठ्यपुष्पधूपोपहागणि मुशोभ- . । AAN ·दानमा नानि। पूर्वोत्तरेहस्तमिताऽथ वेदी ग्रहादिदेवेश्वरपूजनाय । विस्तारायामो• च्छ्रायहस्तमिता' इति केचिन्। वितस्त्युच्छ्राया' इति हेमाद्रिः। तदुक्तं-- गर्तस्योत्तरपूर्वण वितस्तिद्वयविस्तृताम् । वप्रद्वययुतां वेदी वितस्त्युच्छ्रायसयुताम् ॥ मास्ये- द्विरलोच्छ्रितो वप्रः प्रथमः समुदाहृतः । अङ्गुलोच्छ्रायसंयुक्त याद्वयमथोपरि ।। व्यगुलस्तन विस्तारः सर्वेषां कथितो बुधैः । इति ॥ - तथा- अनेन विधिना यस्तु तुलापुरुपमाचरेत् ।। प्रतिलोकाधिपरथाने प्रतिमन्वन्तरं वसेत् । विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ पूयमानोऽप्सरोभिश्च ततो विष्णुपुरं व्रजेत् । क्ल्पकोटिशतं यावत्तस्मिल्लोके महीयते ।। फर्मयादिह पुनर्भुवि राजराजो भूपालमौलिमणिरखितपादपीठ । श्रद्धान्वितो भवति यज्ञसहस्रयाजी दीप्तप्रतापमितसर्वमहीपलोफः ।। यो दीयमानमपि पश्यति भक्तियुक्तः कालान्तरे स्मरति वाचयतीह लोफे। यो वा शृणोति पठतीन्द्रसमानलोकं प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेवजुष्टम् । इति । साथ तुलापुरुपदानप्रयोगः । तर अधिवासनात्पूर्वदिने कृतकभाता- दिरधिवासनदिनै यजमानो देशकाली सङ्कीर्त्य प्रमह्त्यादिसर्वपापना- शपूर्वफसर्वमन्वन्तरकालावच्छिन्नसर्वलोक्पालस्थानाधिकरणक्वासोत्तर- फालाप्सरोगणाधिष्ठितकालरणकिङ्किणीगणमण्डितापवर्णविमानकरणवै- फुण्ठभुवनगमनानन्तकल्पकोटिशतावधिपूमायुक्तविष्णुपुरवासोत्तरासिल- भूपालमौलिमणिमाणिस्यमालोपरखिचरणपीठत्वविशेपिनराजराजत्व. प्रधानुविद्धयज्ञसहरयानित्वप्रदीप्तप्रतापाशेपमहीपालविषयकामो विष्णु. प्रीतिकामो वा श्वः मुलापुरुषदानमहं प्रतिपादयिष्ये इति सङ्कल्प्य, ·दानानि । ९७ एकस्यां प्रतिमायां गोविन्दं, परायागुमापतिविनायकौ च गोविन्दाय नम उमापतिविनायकाभ्यां नम इति संपूज्य, विप्रत्रयं च संपूज्य, विप्राज्ञां गृहीत्वा, पोडश मातृः सप्त वसोर्धारान संपूज्य, नान्दीश्राद्धपु- ण्याहवाचनगुत्विद्वारपालवरणतदीयमधुपर्कपूजनानि पूर्वाहे कृत्वाऽ- पराह्ने गुरुसहितो मण्डपपूजां कुर्यात् । तत ऋत्विजा प्रतिकुण्डमैकैकं फलशमपि पूर्वोक्तमन्त्रैः स्थापयेयुः । 'कलशस्थापन गुरुः कुर्यात् । इति परे। तत प्रविजः स्वस्वकुण्डेऽमि स्थापयेयुः । गुरुस्तु महावेधा पोड- शारं प्रहवेद्यां च सर्वतोभद्रं विलिख्य तदेवतास्तस्यामेव वेया प्रतिमासु वा सूर्यादिवनस्पत्यन्तैकपञ्चाशद्देवताश्च संपूज्य नवग्रहवेदिकलशस्थाप- नवदभिमन्त्रणानि प्राग्वत्या सर्वकर्माध्यक्षतया तिष्ठेत् । ऋत्विजन्तु प्रहादिहोमसूक्तजपद्वारा सूक्तपाठान्प्राग्वत्कृत्वा स्विष्टकदादिपूर्णाहुति- प्राक्तनं कर्म कुयुः। भूमिभूमिमगान्माता भूमिर्मातरमप्यगात् । भूयाम पुत्रैः पशुभिर्योऽस्मान्द्वेष्टि स भिद्यताम् ।। इति भूमि स्पृशेत् । ततस्तोरणस्पर्शः । तुलायज्ञस्य पूर्वस्यां सुप्रभं नाम तोरणम् । महावीर्य महाकायं सुवर्णसदृशप्रभम् ।। अन द्वारे स्थितः शैलो माल्यवांश्च महाद्युतिः । एहि सुप्रम तोरण, तुलायझं रक्ष, विनं नाशय । 'अमिमीले। श्त्यावाहनम् । दक्षिणाशां गतं यस्य भीमाख्यं नाम तोरणम् । महावीर्य महाकायं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् ॥ अत्र द्वारे स्थितः शैलो विन्ध्यो नाम महाचलः । एढेहि भीमतोरण इत्यादि पूर्ववत् । 'इपे त्वा ' इत्यावाहनम् । पश्चिमां दिशमाश्रित्य सुदंष्ट्रं नाम तोरणम् । तर द्वारि स्थितः शैलो गन्धमादनसंक्षकः ।। एोहि सुदंष्ट्रतोरण इत्यादि । ' मान भायाहि ' इत्यावाहनम् । उत्तरस्यां दिशि तथा विकटं नाम तोरणम् । महावीर्य महाकार्य शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।। तत्र द्वारि स्थितः शैली हिमांश्च महागुतिः ।

·दानमपसः। नानि। पूर्वोत्तरेहस्तमिताऽथ घेदीग्रहादिदेवेश्क्षपूजनाय । विस्तारायामो. च्द्रायैहस्तमिता' इति केचिन् । वितस्त्युच्छ्राया' इति हेमाद्रिः। तदुक्तं-- गर्तस्योत्तरपूर्वण वितस्तिद्वयविस्तृताम् । पप्रययुतां घेदी वितस्त्युच्छ्रायसंयुताम् ॥ मास्ये- द्विरलोच्छ्रितो वप्रः प्रथमः समुदाहृतः । मङ्गलोच्छ्रायसंयुक्तं धप्रद्वयमथोपरि ॥ ब्यगुलस्तन विस्तारः सर्वेषां कथितो बुधैः । इति ॥ तथा- अनेन विधिना यस्तु तुलापुरपमाचरेत् ।। प्रतिलोकाधिपस्थाने प्रतिमन्वन्तरं वसेत् । विमानेनावणेन किङ्किणीजालमालिना ॥ पूज्यमानोऽप्सरोभिश्व ततो विष्णुपुरं ब्रजेत् । कल्पकोटिशतं यावत्तस्मिल्लोके महीयते ।। फर्मयादिह पुनर्मुवि राजराजो भूपालमौलिमणिरक्षितपादपीठ. । श्रद्धान्वितो भवति यक्षसहमयाजी दीतप्रतापजितसर्वमहीपलोकः ॥ यो दीयमानमपि पश्यति भक्तियुक्तः कालान्तरे स्मरति वाचयतीह लोके । यो वा शृणोति पठतीन्द्रसमानलोकं प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेवजुष्टम् । इति ॥ मथ तुलापुम्पदानप्रयोगः । तत्र अधिवासनात्पूर्वदिने कृतकभक्ता. दिरधिवासनदिने यजमानो देशकाली सङ्कीयं ब्रह्महत्यादिसर्वपापना. शपूर्वकसर्वमन्वन्तरकालावच्छिन्नसर्वलोकपालस्थानाधिकरणकवासोत्तर- कालाप्सरोगणाधिष्ठितकालरणस्किादिणीगणमण्डितार्फवर्णविमानकरण- घुप्ठभुवनगमनानन्तकल्पकोटिशतावधिपूजायुक्तविष्णुपुरवासोत्तराखिल. भूपालमौलिमणिमाणिक्यमालोपरखिन चरणपीठत्वविशेपितराजराजत्व- श्रद्धानुविद्धयक्षसम्याजित्वप्रदीरतापाशेपमहीपाल विजयकामो विष्णु. प्रीतिकामो पा श्वः सुलापुरुपदानमह प्रतिपादयिध्ये इति समय, ·. दानानि । ९५ एकस्यां प्रतिमायां गोविन्द, परायामुमापतिविनायको च गोविन्दाय नम उमापतिविनायकाभ्यां नम इति संपूज्य, विप्रत्रयं च संपूज्य, विप्राज्ञां गृहीत्वा, पोडश मातः सप्त वसोर्धारान संपूज्य, नान्दीश्राद्धपु. ण्याहवाचनगुईत्विद्वारपालवरणतदीयमधुपर्कपूजनानि पूर्वाहे कृत्वाऽ- पराहे गुरुसहितो मण्डपपूना फुर्यात् । तत भत्विजः प्रतिकुण्डमैफैक फलशमपि पूर्वक्तिमन्त्रैः स्थापयेयुः ।' फलशस्थापनं गुरुः कुर्यात् ' इति परे। तत प्रात्विजः स्वस्वकुण्डेऽमि स्यापयेयुः । गुरुस्तु महाद्यां पोड. शारं ग्रहवेद्यां च सर्वतोभद्रं विलिख्य तद्देवतास्वस्यामेव वेद्यां प्रतिमासु या सूर्यादिवनस्पत्यन्तैफपञ्चाशद्देवताश्च संपूज्य नवप्रवेदिकलशस्थाप- नतदभिमन्त्रणानि प्राग्वत्कृत्वा सर्वकर्माध्यक्षतया तिप्ठेत् । ऋत्विजस्तु प्रहादिहोमसूक्तमपद्वारा सूक्तपाठान्प्राग्वत्कृत्वा स्विष्टकदादिपूर्णाहुति- प्राक्तनं कर्म फुयुः। भूमिभूमिमगान्माता भूमिर्मातरमप्यगात् । भूयाम पुत्रैः पशुभिर्योऽस्मान्द्वेष्टि स भिद्यताम् ।। इति भूमि स्पृशेत् । ततस्तोरणस्पर्शः । तुलायज्ञस्य पूर्वस्यां सुप्रभं नाम तोरणम् । महावीर्य महाकायं सुवर्णसदृशप्रभम् ।। अत्र द्वारे स्थितः शैलो माल्यवांश्च महाद्युतिः । एोहि सुप्रभ धोरण, तुलायज्ञ रक्ष, विनं नाशय । 'अग्निमीळे। इत्यावाहनम् । दक्षिणाशां गतं यस्य भीमाख्यं नाम तोरणम् । महावीर्य महाकायं भिन्नाचनसमप्रभम् ॥ मत्र द्वारे स्थितः शैलो विन्थ्यो नाम महाचलः । एोहि.भीमतोरण इत्यादि पूर्ववत् । 'इपे त्वा' इत्यावाहनम् । पश्चिमां दिशमाश्रित्य सुदंष्ट्र नाम तोरणम् । तत्र द्वारि स्थितः शैलो गन्धमादनसंज्ञमः ॥ एहोहि सुदंष्ट्रतोरण इत्यादि । अग्न आयाहि । इत्यावाहनम् । उत्तरस्यां दिशि तथा विकटं नाम तोरणम् । महावीर्य गहाकार्य शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ तत्र द्वारि स्थितः शैलो हिमवांश्च महायुतिः । ।

·दानमगध रोहि विकटतोरण इत्यादि। शं नो देवी । इत्यावाहनम् । पूर्वादिद्वारनामानि- पूर्व द्वारं वितानं स्यादक्षिणं पुष्पकं भोग। पश्चिमं तु पने नाम कामद पोत्तरं स्मृतम । इति ॥ तत. एग्रेहि वितानद्वार इति तत्तनामभिश्चतुरायानं कार्यम् । भय एमपुष्पधूपदीपनवेशपीनादाय पूर्वमागे मुभद्राय ऋग्वेदमूर्तये इन्द्रदेवत्याय मात्यवत्पनसहिताय वितानास्यपूर्वद्वाराश्रिताय द्वारपा- लसहिताय सुबभनानेऽश्वत्थतोरणाय नम इति पूजयेद्वलिं च दद्यात् । दक्षिणे शोभनाय यजुर्वेदमूनये यमदेवत्याय विन्ध्यपर्वतयुताय पुप्पका- ऽऽरयदक्षिणद्वारमाश्रिताय द्वारपालसहिताय भीमनाने औदुम्बातो- रणाय नम इति । पश्चिमे मुधर्माय सामवेदमूर्तये वरणदेवत्याय गन्धमादनसहिताय घननामपश्चिमद्वाराश्रिताय मुष्ट्रियशतोरणाय नम इति पूजयेत् । उत्तरे अथर्ववेदमूर्तये सोमवत्याय हिमवत्पर्वतसहिताय कामदद्वारमाश्रिताय द्वारपालसहिताय विक्टाऽऽख्यवदतोरणाय नम इति पूजयेत् । मण्डपस्तम्भेपु सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम इति पूजयेन् । पशेपु 'किन्नरेभ्यो नम । पृप्ले परगेभ्यो नम तत. 'क्षेत्रपालाय' मण्डपाधः पूजयेद्वलिं दद्यात् । कुमुदः कुमुद्राक्षश्च पुण्डरीकोऽथ यामन. । शरुर्ण. सर्वनेत्रः मुमुस. मुमनिष्ठितः ।। मला नागश्च पूर्वादिशैलेषु ध्वननायकाः । 'कुमुदसहिताय पूर्वध्वजाय नमः' इति गन्धादि दद्यात् । एवं फुमु. दाक्षसहिताय, इत्यादिवश धनान् सदेवान पूजयेत् । गुरुयजमानस. हित पुष्पभूषो मापभयलि चादाय तूर्यनादं कारयेन्मण्डपर्वद्वारदेशे । एरोहि समिरसिद्धसाध्य । रभिष्टुवो वधराऽमरेश । मंवीज्यमानोऽसरसा गणेन रक्षाघरं नो भगवन्नमस्ते। इतीन्द्रमावाहा 'इन्द्राय नमः' इति संपूज्य, इन्द्राय साहाय सप. रिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय एप पुष्पादिसहितो मापभक्कालिन ममति यलिं दद्यात् । यमानेष्यादिष्वयादिश्य । मन्त्रास्तु- . - ·दानानि । १९ , एोहि सवाऽमरव्यवाह मुनिप्रवीरैरभितोऽभिजुष्ट । तेजोवता लोकगणेन सार्द्ध ममावरं रक्ष कवे नमस्ते ।। पहोहि वैवस्वत धर्मराज सामरैरचित दिव्यमूते । शुभाशुभानन्दशुचामधीश शिवाय नः पाहि मखं नमस्ते ॥ एहि रक्षोगणनायकस्त्वं विशालवेतालपिशाचसईः । ममाध्वरं पाहि शुभाऽधिनाथ लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नमस्ते ।। एोहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्य सहाप्सरोमिः । विद्याधरेन्द्रामरगीयमान पाहि त्वमस्मान्भगवन्नमस्ते । एडोहि यज्ञे मम रक्षणाय मृगाऽधिरस्टः सह सिद्धसङ्घः । प्राणाविपः फालक; सहाय गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। एहि यझेश्वर यज्ञरक्षा विधस्त नक्षत्राणेन साईम् । सर्वोपचीमिः पितृभिः सहैव गृहाण पूना भगवन्नमस्ते ।। एहोहि विश्वेश्वर नः बिशूलकपालखट्वाङ्गकरण सार्धम् । लोकेन भूतेश्वर यज्ञसिद्धय गृहाण पूनां भगवन्नमस्ते ।। एहि पातालधरामरेन्द्र नागाननाकिन्नरगीयमान । यक्षोरगेन्द्रामरलोकसार्द्धमनन्त रक्षाध्वरमस्मदीयम् ।। एहि विश्वाधिपते मुनीन्द्र लोकेन सार्द्ध पितृदेवताभिः । सर्वस्य धातास्यमितप्रभावो विशावरं नः सततं शिनाय ।। ततः पूर्वस्यां दिशि किश्चिद्भूमिमुपलिप्य तत्र- त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावगणि चराणि च । ब्रह्मविष्णुशिवः सार्द्ध रक्षा मुर्वन्तु नानि मे ।। देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । अस्पयो मुनयो गावो देवमातर एव च ।। एते ममावरे रक्षा प्रर्यन्तु मुदान्विताः । 'ग्राहा विष्णुश्च रुद्रश्च क्षेत्रपालो गणैः सह ।। रक्षन्तु मण्डपं सवें घन्तु रक्षांसि सर्वतः । प्रैलोक्यस्येभ्यः स्थावरेभ्यो भूतेभ्यो नमस्त्रैलोक्यस्पेभ्यश्चरेभ्यो भूतेभ्यो नमः । देवेभ्यः, दानपेभ्यः, गन्धाभ्यः, यक्षेभ्यः, राक्षसभ्यः, पन्नगेभ्यः, अपिभ्यः, मनुष्येभ्यः, गोभ्यः, देवताभ्यः, ब्रह्मणे, विष्णवे, रुद्राय, क्षेत्रपालाय, गणेभ्यो नम इति संपन्य मापभक्तलिं दद्यात् । सतः साचार्यमाविमो यजमानधरणी प्रक्षाल्य वैद्यामुपविश्य पोडशारे .

·दानमगम , तुला संस्थाप्य तस्यां दक्षिणप्रान्तादारभ्य सुवर्णादिधातुपन्धेषु सूत्रयन्धेषु का चतुर्विशतिदेवता आवारा पूजयेत् । ताश्च ईश:, रागी, मारुतः, रुद्रा, सूर्यः, विश्वकर्मा, गुरुः, अगिरोऽग्निः, प्रजापतिः, विश्वेदेवाः, जगद्विधाता, पर्जन्यशम्भू, पितृदेवताः, सौम्यः, धर्मः, अमरराजः, अश्विनी, तुलेशः, मित्रावर गौ, मरुद्गणः, धनेशः, गन्धर्वः, जलेशः, विष्णुः इति। ततस्विसपु प्रतिमासु गोविन्दसूर्यधर्मराजानावाहा संपून्य गोविन्द- प्रतिमां द्वादशाङ्गुलमुक्कादाना सुवर्णशृद्धलया वा तुलामध्ये च लम्बयेत्। सूर्यधर्मरानौ तु तुलासमीप एक स्थाप्यो । ततः सर्वे ऋत्विजः शान्ति पठेयुः । ततो यजमानः कृताधिवासनास्य साङ्गतासिद्धये गुर्वलिंगजा- पफैभ्य इमां दक्षिणां संपदे इति शत्तया दक्षिणां पुण्डलोपवीतक. टकाङ्गुलीयवासांसि च दद्यात् । द्विगुणं गुरवे । तदिने यजमानगुत्ति. गद्वारपालानामुपवासोऽशक्तौ नक्तम् । जागरश्व नृत्यगीतादिना । एवं पूर्वारशची सद्यो वाऽधिवासनं कृत्वा परेयुः कृतनित्यकर्मा यजमानः स्वस्ति पाचयेत् । ऋत्विजः पूर्ववत्स्वास्त्रकुण्डे पूर्णाहुतिं स्वत्वशाखया जुहुयुः फर्मशेष समापयेयुश्च । अत्र प्रदक्षिणा पूर्णपात्ररूपा नास्ति । अधिवासनदक्षिणातुलाद्रव्यदानेनान्यत्सिद्धेः' इति पितामहचरणा- नामाशयः । ततो नाविनः पुत्रपत्रीयुतं यजमानं प्रामुखमुश्मुसं पा फुण्डद्वारमहसमीपस्थकलशोदकैरभिषिचेयुः स्वत्वशाखीयन्त्रः पौरागैश्च । ते तु प्रदर्शिवाः 'सुरास्त्वाम् ' इत्यादयः । यजमानस्तु सर्वोषध्यनुलिप्तः स्नात्वा शुक्माल्याम्बरधरः पुष्पावलिं गृहीत्वा सफलकां तोरणाऽवलम्बितां सुला त्रिः प्रदक्षिणीकृत्यानुमन्त्रयेत् । नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं सत्यमाश्रिवा । साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना ।। एक्तः सर्वसत्यानि तथाऽनृतशतानि च । धर्माधर्मरतां मध्ये स्थापिताऽसि जगद्धिते ।। स्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणभिह कीर्तिता। मां तोलयन्ती संसारादुद्धरस्व नमोऽस्तु ते ॥ योऽसौ तपधाधिपो देवः पुरुषः पञ्चविंशकः । स एपोऽधिष्ठितो देवि त्वयि तस्मानमो नमः ॥ तत:-- नमो नमस्ते. गोविन्द तुलापुरुषसंज्ञक । हिरे तारयस्वास्मानस्मार्ससारसागरात् ।।

·दानानि । इति तत्प्रतिमामनुमन्ध्य सतुलं गोविन्दं संपूज्य पुनस्त प्रदक्षिणीकृत्य सखगचर्मकवचालंकृतो हैमो धर्मराजसूयाँ वयोवीमदक्षिणकराभ्यामा- दाय तुलामध्यावलम्बित गोविन्दं पश्येत् । तुलोत्तरशिक्य मारुहोप- विशेत्तत्र प्राङ्मुखः। । माल्ये-- ततोऽपरे तुलाभागे न्यसेयुर्द्विजपुङ्गवाः । समादभ्यधिकं यावत्काञ्चनं चातिनिर्मलम् ॥ पुष्टिकामस्तु कुर्वीत भूमिसंस्थं नराधिप । यतु 'पूर्व द्रव्यन्यासः पश्चात्तारोहणम्' इति गोपथे तन्नानापुराण. वचनविरोधात अथर्वशाखीयविषयम् इति दानसौख्यादौ । गोदोहं यावस्थित्वतदुदीरयेत् । नमस्ते सर्वभूतानां साभिभूते सनातनि । पितामईन देवि त्वं निर्मिता परमेष्ठिना ॥ त्वया धृतं जगत्सर्व सह स्थावरजङ्गमम् । सर्वभूतात्मभूतेशे नमस्ते सर्वधारिणि । इति ॥ वहिपुराणे तु मुहूर्तमात्रावस्थानमुक्त्वा-~- जपेन्मन्त्रांस्तु पौराणान्पुनन्तु नेति च तृचम् । यथा पवित्रमतुलमपत्यं जातवेदसः ।। तथा खेन पवित्रेण सुवर्ण तु पुनातु माम् ॥ रुद्रस्य सुमहत्तेजः कार्तिकेयस्य संभवः । यथाभिर्देवताः सर्वाः सुवर्ण च तदात्मकम् ॥ . यत्कृतं मे स्त्रकायेन मनसा वचसा तथा । दुष्कृतं यत्सुवर्णस्य॑ यातु मुक्ति परां शुभाम् । इति । मात्स्यें- वतोऽवतीय गुरये पूर्वमई निवेदयेत् । विग्भ्योऽपरमर्द्ध च दद्यादुदकपूर्वकम् ।। गुरवे ग्रामरत्नानि प्राविग्भ्यश्च निवेदयेत् । मनत्यं प्रयोगः । वेदिपश्चिमत उपविश्य सुवर्णादियुशोदकेन प्रोत्य जलाशताशानादाय मासपातिथ्यागुल्लिख्य 'एकैकमन्वन्तरकाल इत्यादिराजराजत्वकामोऽहम् । इत्यन्तं प्रागुक्तं महाप्रयोगमुक्त्वा ।

·१०४ दानमपस' 11 - तथा सिततृतीयायां नार्यः सौभाग्यदास्तुलाः । कुइफुमेन प्रयच्छन्ति लवणेन गुडेन का ।। न तन मन्त्रा होमो वा एवमेव प्रदापयेत् । विश्वामित्र:- आदित्ये राहुणा प्रस्ते सुवर्णैस्तोलयेत्तनुम् । सोमप्रहे तु रौप्येण यथा दानं तथा शृणु। प्रवर्ग्यस्य मुखे युक्त उत्पन्नः पक्षिदेहतः । सर्वपापहरायैतद्ददामि प्रीयतां विधुः ।। इत्युचार्य जलं वासु निक्षिपेहिजसत्तमः । प्रीयन्तां पितरः कास्ये ताने चैव पितामहः ।। लवणे सिन्धुजे लक्ष्मी. प्रीयता पार्वती गुहे। गन्धैर्गुडैा वासोभिः सौभाग्य लवणे परम् ॥ प्रीयता विश्वधात्रीति दानमत्रोऽभिधीयते । तुलापुरुपतो राजन्याति सत्परमं पदम् ।। सर्वपापविशुद्धात्मा मुक्ति यात्यपुनर्भवाम् । अत्र 'सर्वपापहरायैतदभिप्रीयता विधुरिति रूप्ये । पितरः पीयन्ता- मिति कास्ये । गन्धगुडवासस्नुलायो पार्वती । लवणे विश्वधात्री' आत्मतुल्यं सुवर्ण वा रजतं रनमेव वा । यो ददाति द्विमाम्येभ्यस्तस्याप्येतत्फलं भवेत् ।। इत्युक्तत्वादनतुलायामपि सुवर्णतुलाफ.रमेर । इति कर्तव्यताऽपि सैवेति फेचित् । इति रूप्यादितुलापुरुषः । अथ नानारोगन्नादिस्तुलाविधिः । गारुडे- तुलापुरुपदानस्य शृणु मृत्युसयोदकम् । अथ लोई प्रदातन्यं सर्वरोगोपशान्तये ।। फांस्यं च यक्ष्मफे देय नपुं चाशीविकारके। अपस्मारे च सीसं स्यात्तानं पुष्टे मुदाक्षणे॥ पित्तलं रक्तपित्ते च हायं प्रदरमेहयोः । सौरी शोरपुर महानरचुप्तोरणम्।।'

·नानारोगनादिस्तुलाविपिः।
फलोद्भवं तथा देवं ग्रहणीदारुणे रुजि ।
गौडं भस्मकरोगे च पौगं तु गण्डमालके ।।
भाङ्गलं चामिमान्छे च रोमोत्पाते तु पौष्यकम् ।
जालं काटजम् ।
मधूद्भवं तथा देयं कासश्वासजलोदरे ।
घृतोद्भवं तथा देयं छर्दिरोगोपशान्तये ॥
क्षीरं पित्तविनाशाय दाधिक भगवारणे ।
लावणं वेपनाशाय पैष्टं द्रुविनाशने ।
अन्नं च सर्वरोगस्य नाशने स्मृतमेव च ।
अन तत्तत्तुलादाने तास्ताऽधिदेवताः पूज्याः । ताश्च गारुडे-लोहे
महाभैरवः । कांस्येऽश्विनौ पूषा च । सीसके वायुः । तामे सूर्यः ।
पैत्तले कुजः । रौप्य पितरः । सुवर्णे सर्वदेवताः। सोमः । गुडे
आपः । साम्यूले विनायकः । फुसुमे गन्धवाः । जाङ्गलेऽग्निः । मधुनि
यक्षः। घृते मृत्युखयः । क्षीरे तारागणाः । दन्नि सर्पाः । पिटे
प्रजापतिः । अन्ने सर्वदेवता इति ।
अथ घृतादितुलाविधिः ।

·-- + -- २० पानममः भवियुक्ता भवेळ तुलया पुगस्य च । न संतापो हदि भवेक्षीरस्य तुलया सदा ।। सर्वकामप्रदाः सरी: सर्वपापभयङ्कराः । यो ददाति तुलाः सर्वाः स गोर्यालयमाप्नुपान् ।। मन्त्रेण दद्यादभिमन्त्रितां तु सत्तुलामकता द्विजेभ्यः । सयाति गौर्याः सदन मुपुण्यं न शोकदौर्गत्यमुपादनुते पुमान् ॥ त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणं परिकीर्तिता। मां तोलयन्ती संसारादुद्धरस्व नमोऽस्तु ते ॥ इत्यारुह्य क्षणं स्थित्वा चिन्तयित्वा हरमियाम् । अवरुह्य ततो दद्यादर्घ्यपाद्यमापि वा ।। गुरं संपूज्य विधिवत्सर्वालङ्कारभूपणैः । -विसर्जयनमस्कृत्य भोजयित्वा विधानता।। शेष द्विजेभ्यो दातव्यं स्त्रीभ्योऽन्येभ्यस्तथैव च । बन्धुविशिष्टानामाश्रिताना कुटुम्बिनाम् ।। पदलीदलसंस्थां तु पञ्चपिण्ड हिमाद्रिनाम् । कर्पूरस्य तुला पूज्य कुङ्कुमेन लभेत्त ताम् ।। गुडं वा यदि वा खण्डं लवणं वाऽपि तोलितम् । यो दधादात्मना नुल्या नारी वा पुरुषोऽपि वा। धुमाप्रद्युम्नवत्स स्यान्नारी स्यात्पार्वतीसमा ॥ तुलादानस्म सर्वस्य विधिप उदाहृतः ।। इति रूप्यादितुलादानविधिः । अप रुप्यादितुलादानप्रयोगः । भत्र करिमभिपुस्तके भिन्नानुपूर्वी दृश्यते सा चेत्यम् । अथ मुवर्णभिन्न- व्याणां तुलादानप्रयोगः । नत्र द्रव्यभेदेन फलमेदः । तत्र रूपयेण तुलायां सुवर्णतुलाफलमेव । इति कर्तव्यताऽपि पक्षे सैव । रलतुलायामपि तदेव फलम् । रूप्येण प्रदरमेहनाशोऽपित पित्तलेन रक्तपित्तनाश: ताण पुष्ठनाशः। कांस्येन यक्ष्मनाशः । नपुणाशीनाश. । सीसेनापमारनामाः । लोईन सर्वरोगनाशः । घृतेन छर्दिनाशरतेजश्च । गुडेन भस्मगसर्वरो- गनाशः सौभाग्यं च मा य योगसिद्धयाधिकरणन्यायकरमाप्रो. गादेकमेव फलम् । अत एकस्मिन्प्रयोग एकस्यैवोल्डेयः । एवमप्रेऽपि 1 ·१०७ । । रूप्यादितुलादानप्रयोग.। द्वित्रिफलोक्तौ शेयम् । लवणेन सौभाग्यं लावण्यं च । मधुना सौभाग्य कासश्वासजलोदरनाशश्च । तैलेन प्रजाप्राप्तिः। क्षीरेण पित्तनाशः सन्ताप- निवृत्तिश्च । दन्ना भगन्दरनाशः । शर्करयाऽसापत्न्यम् । अन्नेन सर्व- रोगनिवृत्तिः । पिष्टेन गुनाशः । माघ्रादिफलेन सक्षहणीनाशः । पूगफलैर्गण्डमालानाशः । कुकुमेन सौभाग्यम् । तिलैः पापनाशः । पुष्पैर्वहुरोगनाशः । ताम्बूलेन मुससौगथ्यम् । चन्दनेन सौन्दर्यम् । गन्धेन सौभाग्यम् । वस्त्रैः सौभाग्यं वनप्राप्तिश्च । कारनिमान्द्यनाशः। सर्विष्णुप्राप्तिर्वा । इति फलोद्देशः ।। अथ तत्तद्रव्यदेवताः । रूप्यस्य पितरः । रत्नानां विष्णुः । पित्तलस्य भीमः । ताम्रस्य सूर्यः । कास्यस्य पूपाश्विनौ । त्रपुणो विष्णुः । सीसस्य वायुः । लोहस्य महाभैरवः । घृतस्य मृत्युनयः । गुडस्याऽऽपः । लवणस्य विश्वधात्री । मधुनो यक्षः। तेलस्य विष्णुः । क्षमस्य तारागणः । दनः सपीः । अनस्य सर्वदेवनाः । पिष्टस्य प्रजापतिः । फलाना सोमः . पूराफलानामपि सोमः । कुडुमस्य गौरी । तिलानां विष्णुः । पुप्पाणां गन्धर्वाः । ताम्यूलस्य विनायकः । चन्दनस्य गन्धस्य च गन्धर्वाः । पखाणां वृहस्पति. । काष्ठानां वन- स्पतिः । इति देवताः । [तत्र रूप्यकर्पूरतुलयोः सुवर्णतुलाफलमैत्र, इति. फर्तव्यताऽपि पक्षे सैव । रत्नतुलायामपि तदेव फलम् । फलेपु रोगेपु च विशेष इति केचित् । तत्र वस्ने गन्धे फुड मे लणे गुडे मधुनि च सौभाग्यम् । वस्त्रेपु वनप्राप्तिश्च । लबणे लावण्यं च । कुङ्कुमे भऽवि. योगश्च । तले बहुलाः प्रजाः । सर्मरोगेपु लोहम् । यमणि फास्यम् । मर्शसु वपुः । अपस्मार सीसम् । कुछे तानम् । रक्तपित्ते पिचलम् । प्रदरहयो रूप्यम् । सर्वरोगेषु मृत्युनिवारणार्थ च सुवर्णम् । महण्यां फलम् । भस्मके सर्वरोगेषु च गुडः । गण्डमालासु पूगफलम् । अग्नि मान्ये काप्टम् । वायुजे रोमनाशे पुष्पम् । कासश्वासजलोरेपु मधु । दो घृतं सेनोवृद्धयर्थं च । पित्त क्षीरं सन्तापनिवृत्यर्य च । भगन्दरे दधि । कम्पे लवणम् । दद्रुणि पिष्टम् । सर्वरोगेधन्नम् । शर्करयाs- ‘सापत्न्यम् । चन्दने सौन्दर्यम् । सर्वासु वा तुलासु सोशि फलानि । भव तत्तत्फलकामस्य तत्तद्रोगनिवृत्तिकामस्य वा तचट्दव्यनुला ज्ञेया। अथ तत्तव्येषु देवताः । लोहे महाभैरवः । कांस्य पूपाऽश्विनी घ। सीसे वायुः । ताने सूर्यः । पित्तले कुजः । रूप्ये विवरः । सुवर्णे. सर्वदेवताः । पाले सोमः । गुडे आपः । ताम्बूले विनायकः । पुष्प ·१०८ दानमयूख गन्धर्वाः । काटेप्याग्निः । मधुनि यक्षः । घृते मृत्युखयः । क्षीरे वारा- गणः । दग्नि सर्पाः। पिष्टे प्रजापतिः । अन्ने सर्वदेवताः।] 'तुला तु शाकेगुदीदेवदारुश्रीपर्णीविस्वकदम्बकाश्चनादिकाष्ठमयों सार्द्धचतुरस्रहस्ता दशाङ्गुलसूत्रवेष्टनस्थूला वर्तुला प्रान्तयोर्मध्ये च पडङ्गुलमिता चतुरस्रा कार्यो । तस्याः पडङ्गुलयोरन्तरयोरधोभागे यडिशाकृतिकटकद्वयं निवेश्यम् । मध्ये चोर्वभागे एक तस्याः समा. न्तराश्चतुर्विशतिबन्धा धातुमया निवेश्याः। एक फलकद्वयमपि पञ्च- चतुःसार्द्धनिप्रादेशमितं व्यासवृत्तं चतुरस्र वा पञ्चचतुख्यालोच्छ्रि. तप्रान्तवन्धनार्थ विभिश्चतुर्भिर्वा पटकैर्युतं फार्यम् । अथ सांप्रदायिकः प्रयोगः । अथ कर्ता मासपक्षाधुल्लिख्य अमुक- कामोऽमुकरोगनिवृत्तिकामः सर्वत्र 'गौरीसदनसुपुण्यप्राप्तिशोकदुर्गति- निवृत्तिकाम ईश्वरप्राप्तिकामो वाऽमुक्तुलादानं करिष्ये इति 'सल्य गणेशपूनाचार्यवरणतत्पूजनानि फुर्यात् । स्वस्तिवाचनमातृकापूजना. भ्युदयिकश्राद्धान्यपीति केचित् । तत भाचार्यों दभेप्यासीनो दर्भान्धार- यमाणः प्राणानायम्य फरिष्यमाणतुलादाननिर्विनतासिध्यर्थं गणपति. पूमनं स्वस्तिवाचनं च करिष्ये इति सङ्कल्य गणेशपूजनं कृत्वा स्वस्तियाधनं प्राह्मणैर्वाचयित्वा पुनर्देशकालौ स्मृत्वा पूर्वोक्ततत्तव्येषु तां तां कामनां रोगनाशं चोल्लिख्य 'अमुफफलकामोऽमुकद्रव्यतुलादानं करिष्ये' इति सङ्कल्पयेत् । सर्वत्र 'विष्णुप्रीतिकामो या अस्मि- कर्मण्याचार्यकर्म कर्तुमाचार्य त्वां वृणे' इत्याचार्य वृत्वा गन्धालङ्का- रादिभिः पूजयेत् । तत आचार्यः-यनसंस्थितं भूतम् इति सर्पपान्वि- कीर्य, शुची वो हव्या' इति तृचेन, 'एतोन्विन्द्रम्' इति तृचेन, आपो हिष्ठा इत्यादिभिः कर्ममुर्व संप्रोक्ष्य, 'स्वस्त्ययनं तामिति मश्रद्वयं जप्त्वा पूर्वोत्तां महाभैरवादिकां तत्तद्व्यदेवतां गोविन्दं सूर्य धर्मरान प प्रतिमाचतुष्टयं संपूज्य तुलां गन्यादिभिरलङ्कृत्य तस्यां धातुमयेषु सूत्रमयेपु वा चतुर्विशतिबन्धेषु देवतास्तत्तन्नामभिश्चतुर्थ्यन्तनमोऽन्वै- राबाहा पूजयेत् । ताश्च ईशः १ शशी २ मारुतः ३ रुद्रः ४ सूर्यः ५ विश्वकर्मा ६ गुरुः ७ अङ्गिरोमी'८ प्रजापति: ९ विश्वेदेवाः १० जगद्विधाता ११ पर्जन्यशम्भू १२ पितृदेवता: १३ सौम्यः १४ धर्मः १५ अमरराजः १६ अश्विनी १७ तुलेशः १८ मित्रावरुणौ १९ मरुद्गणाः २० धनेशः २१ गन्धर्वः २२ जलेश: २३ विष्णुः २४ इति । ततस्तुला- ·रुप्यादितुलादानप्रयोग। मुत्तरङ्गादिपु बवा फलकद्वय तथाऽवलम्रयेद्यथा भूमैर्वितस्तिमात्रमुचं ! भवेत् । गोविन्दप्रतिमा च हेमन्तलया. मुक्तादाना सूत्रान्तरेण वा द्वादशाइगुलेन तुलामध्येऽवलम्वनीया । ततो यजमानः पुष्पाक्षलिं गृहीसा तुलां नि प्रदक्षिणीकृत्यानुमन्त्रयेत् । नमस्ते सर्वदेवाना शक्तिरनं सत्यमाश्रिता । साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना ।। एकता सर्वसत्यानि तथाऽनृतशतानि च । धर्माधर्मकृतां मध्ये स्थापिताऽसि जगद्धिते ।। त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता। मां तोलयन्ती संसारादुद्धरस्व नमोऽस्तु ते ।। योऽसौ तत्त्वाधिपो देवः पुरुपः पञ्चविंशतिः । स एपोऽविष्ठितो देवि स्वयि तम्मान्नमो नमः । इति ।। नमो नमस्ते गोविन्द तुलापुरुषसंज्ञक । वं हरे , तारय लरमानस्मात्संसारसागरात् ।। इति गोविन्दमनुमन्य पुनस्तुला गोविन्दं च संपूज्य पुनः प्रदक्षि- णीत्य सूर्य दक्षिणे करे धर्मराजं च काम आदाय तुलावलम्बित गोविन्द पश्यन्नुत्तरशिक्ये प्राइमुख उपविशेत् । ततोऽपरे शिक्ये माचा- दियो द्रव्यं न्यसेयुः । ततो मुहूर्त गोदोहनमानं वा स्थित्वा पठेत्- नमस्ते सर्वभूताना साक्षिभूते सनातनि । पितामहेन देवि त्वं निर्मिता परमेधिना ॥ त्वया धृतं जगत्सर्व सह स्थावरजङ्गमम् । सर्वभूतात्मभूतेशे नमस्ते सर्वधारिणि । इति ।। ततोऽवतीर्य देशकाली स्मृत्वा अमुफफ्लकामोऽमुकरोगनिवृत्तिकामः सर्वत्र गौरीसदनपुण्यप्रातिशोकदुर्गतिनिवृत्तिसग ईश्वरप्रीतिकामो वा मात्मसमतोलितममुकद्रव्यममुकदैवतमाचार्याय ब्राह्मणेभ्यश्च संप्रद इति दद्यादेतैर्मन्त्रैः । [ते च- अगम्यागमनं क्षेत्र परदाराभिमर्शनम् । रौप्यस्यास्य प्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ।। असुरेषु समुदतं रजतं पितृवल्लभम् । तस्मादस्य प्रदानेन रुद्रः संघीयता मम ॥ इति रजतस्य।

·११. दानमाखः परापवादपैशून्यादभक्ष्यस्य च भक्षणात् । तत्मजातं च यस्पा ताम्रदानात्प्रणश्यतु । इति ताम्रस्य। यानि पापान्यनेकानि मया कामकृतानि च । कांस्यस्यास्य प्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ इति कास्यस्य । यानि पापान्यनेकानि मया कामकृतानि च । लोहस्य तु प्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ।। इति लोहस्य । घृतं गावः प्रसूयन्ते घृतं गोभ्यः प्रतिष्ठितम् ।। घृतमग्निश्च देवश्च घृतं मे संप्रगृह्यताम् ॥ . घृतममिघृतं सोमरवन्मयाः सर्वदेवताः । घृतं प्रयच्छतः प्रीता भवन्त्यखिलदेवताः ॥ मान्यं तेजो यदुद्दिष्टं प्राज्यं पापहरं स्मृतम् । आज्यं सुराणामाहारः सर्वमाज्ये प्रतिष्ठितम् ।। माज्यं तेजोमयं चैव आज्यं तेजोमयं सदा । तस्मादाज्यप्रदानेन अतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इति घृतस्य। तथा रसानां प्रवरः सदैवेक्षुरसो मतः । मम तस्मात्परां लक्ष्मी इदस्व गुड सर्वदा।। इति गुडस्य । यस्मादन्नरसाः सर्वे लवणेन विनाऽपि हि । अस्वावस्तुतहानादतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इति लवणस्य । यस्मास्पितां श्राद्धे च पीतं मध्वमृतोपमम् । तस्माचस्य प्रदानेन रक्ष मां दुःखसागरात् ॥ पति मधुनः । लं पुष्टिकरं नित्यमायुष्यं पापनाशनम् । अमागल्यहरं पुण्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। इति तैलस्य ।

·. रुष्पादितुलादानप्रयोगः अलक्ष्मीवारणं नित्यं सुसौभाग्यविवर्धनम् । क्षीरमङ्गलमायुष्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। इति क्षीरस्य। कामधेनोः समुद्भूतं विष्णोः प्रीतिकरं परम् । दधि तुभ्यं प्रदास्यामि पलं पुष्टिं च देहि मे ॥ इति दशः। अमृतस्य कुलोत्पना इक्षुधारा हि शर्करा। सूर्यप्रीसिकरा नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। इति शर्करायाः। अन्नमेव यतो लक्ष्मीरनमेव जनार्दनः । मन्नं ब्रह्मऽखिलनाणमस्तु में जन्मजन्मनि इत्यन्नत्या पिष्टेऽनमन्त्रएष इदं फलं मया विप्र प्रभूतं पुरतत्तव । तेन में सफलावाप्तिर्भवैजन्मनि जन्मनि । इति फलस्य। यदभूदनसलाम कुडमादिविलेपनम् । पार्वत्याः पार्वतिप्रीत्य तुभ्यं दास्ये तदक्षयम् ।। इति कुड्मस्य । तिला: पापहरा नित्यं विष्णोदेहसमुद्भवाः । तिलदानेन सर्वे में पापं नाशय फेशव ।। इति तिलानाम् । हादयन्ति मनो यस्मात्तस्मात्सुरमयः स्मृताः । मत्ता ददतु मे नित्यमत्याहादं सती श्रियम् ।। इति पुष्पाणाम् । वाम्बूलं श्रीकरं भद्रं प्रक्षाविष्णुशिवाल्मकम् । मारय प्रदानाद्झाद्याः शिवं ददतु पुष्कलम् ।। इति ताम्बूलस्य। चन्दनावासमन्दारसरखेष्टं दारकाचित । चन्दनस्य प्रदानान्मे सान्द्रानन्दकरो भव ।। इति चन्दनस्य। .

·दानमपूषः जटामास्युना देवीमेणनाभिसमुद्भवाम् । भत्तयाऽई संप्रदास्यामि मम सन्तु मनोरथाः ।। इति पस्तूर्याः । शरण्यं सर्वभूतानां लजाया वारणं परम् । सुवेपधारित्वं यस्माद्वासः शान्ति प्रयच्छ में|| इति पत्रस्य । सोमोवानि दारूणि, जातवेदःप्रियाणि च । तस्मादेषां प्रदानेन थियं देहि विभावसो" इति काप्टानाम् । इत्येतैर्मस्तत्तवव्याणि दत्त्वा तत्तदेवताभ्य: संकल्पयेत् । यथा- धा- अनेन रूप्यदानेन पितरः प्रीयन्तामिति वदेत् । , रत्नविष्णुः । पित्तलेन, भौमः । तानेण सूर्यः । कास्यदानेन पूषा- श्विनौ । त्रपुणो दानेन विष्णुः । सीसत्य दानेश वायुः । लोहदानेन महाभैरषः । धृतदानेन मयुशयः । गुदानेनाऽऽप: । लपणदानेन वित्रधात्री । मधुदानेन पक्षाः । वैलदानेन विष्णुः । क्षारदानेन तारी- गण। पूलैरपि सोमः । थापादिफ्लैः सोमः । घुइामदानेन गौरी । तिटदागेन विष्णुः । पुष्पदानेन गन्धर्वा: । ताम्बूलझानेन विनायकः । चन्दनहानेन गन्धदानेन च गन्धर्वाः । वनदानेन बृह- सतिः । इन्धनवानेताऽमिः । एवं देवताभ्यः सङ्कल्पयेत् । आचार्याद- यस्तु कामनि पहिल्या गृहीयुः । तच आचार्यः पूर्वावाहिवदेवतानामु. सरपूजां कृत्वा यान्तु देवगणाः' इति मग विसर्जयेत् । ततो यज. मानसाः प्रतिमा आचार्याय दद्यान् । आचार्यानुभत्या तोलित द्रव्यम. न्येभ्यो दीनानाथ यो पंचान् । तत्त भाचार्यादिभ्यो दक्षिगां दत्ता भूमसी च दत्त्वा श्रीवासमाभोजयेत् 1 तो विष्णुरमरणं कृत्वाऽच्छि वाचयित्वा सुगुतस्तुमो मुश्चीत ] आचार्यस्तु पञ्चदेवता गोविन्दं सूर्य धर्मगजमीशादीश्च संपूज्य, 'चिट प्रझगस्पते र इत्युत्थाप्य, मान्नु दंगणाः' इति विमृगे । ततो यमानः प्रतिमादिमाचार्यको प्रति. पाद्य श्रीनिवप्रान्मभोग्य भूयसी यक्षिणा दद्यात् । इति श्रीमीमांसा सहरमट्टारमननीलकण्ठकने दानमनखे सप्यादितुलादानप्रयोगः ।।

·हिरण्यगर्भानम् । अथ हिरण्यगर्भदानम् । मात्स्ये- अथातः संप्रवक्ष्यामि हेमदानमनुत्तमम् । नाना हिरण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् ।। पुण्यं दिनमयासाद्य तुलापुरुपदानवत् । अरविमण्डपसंभारभूपणाच्छादनादिकम् ।। कुर्यादुपोषितस्तद्वच्छ्लोफेनावाहनं गतः । उपोपितः उपकान्तोपवासः । पुण्याहवाचनं कृत्वा तद्वत्कृस्याऽधिवासनम् । ग्राह्मणरुन्नये कुण्डं तपनीयमयं शुभम् ॥ दूरमामयगुलरेन्द्ररर्य हेसपक्षतामरत् । त्रिभागहीनविस्तारं प्रशस्तं मुरजाति ।। 'माह्मणैर्गुविग्भिः सह यजमानः । इति रूपनारायणः । ठकुरश्च 'तैरेवानयेत् । इति मदनरन्नादौ । कुण्डं हिरण्यगर्भहेमपजेति अधोभागमध्यस्थिताप्टदलहेमकमलयुतम् । त्रिभागेति, अष्टाचा- रिशदगुलविस्तारम् । मुरजो गृङ्गः । तदाकृति मध्ये किञ्चित्थूलम इति ठकुरः । 'मूलमथ्यामेषु सगम्' इति वाचस्पतिमिनाः । दान. सागरे तु विस्तारमित्यस्याने ' आज्यक्षीराभिपूरितम् । इति पाठः । तन तुल्याभ्यामाध्यक्षीराभ्यामेकदेशे पूरितमित्यर्थः । 'अभिरभागे। इत्यमेरेकदेशवाचित्वात् । दशावाणि सरत्नानि दानं सूची तथैव च । हेमनालं सपिटके यहिरादित्यसंयुतम् ।। तथैवावरणं नाभेरुपनीतं च काञ्चनम् । 'पार्वतः स्थापयेत्तद्धैम दण्डं कमण्डलम् ।। दशाम्राणि दशामण्डानि । मभ्राणीनि वा पाठः । 'तन अभ्राका- राणि सुवर्णखहानि । इति हेमाद्रि. 'अम्माणि' इति दामोदरः, तानि च तय । सनशक्तिदण्डपाशाजगदाशूलपरशकुलिशाख्यानि दया । स्नानि पञ्च प्रसिद्धानि । 'पिटकं मञ्जूषा' इति हेमादिः । स्थलाकार उपदेशनपट्टः' इति दामोदरः । 'दात्रं नालच्छे- दनार्थम् , सूची कर्णवेधार्या, नामेरावरणं वषाकारम् । 'उपवीतमुपन - ·दानमवृक्षः यनार्थम् , दण्डकमण्डलू समावर्तना?,' एतानि दशाखण्डादीनि हैमानि' इति हेमाद्रिः। नालोपवीतदण्डा एव हैमाः, अन्यत्तु प्रक. तमेव माह्यम् ' इति तु युक्तम् । रत्नेषु सर्वैरप्यईमत्वाङ्गीकारात् । अत्र 'मखाणीत्यनेन रत्नादिदशकमेवोच्यते । इति दानसागरः । 'दशाश्चा• खाणि च' इति रूपनारायणः । 'दशान्तानि ' इति भूपालः । 'दशानि 'इति पाठे रनविशेषणं चेदम् । पञ्च रमानीत्यर्थः' इति विद्याधरः । आदित्यसंयुतमादित्यप्रतिमायुवम् ! तथा- पनाकारं पियानं स्यात्समन्तादगुलाधिकम् । मुक्तावलीसमोपेतं पद्यरागदलान्विनम् ।। तिलद्रोणोपरिगतं वेदीमध्ये ततोऽर्चयेत् । पात्रमुखादेफाडलेन समन्तादधिकमष्टदल कमलाकारं पिधानं स्यात् । द्रोण: परिभाषायां ज्ञेयः । कुण्डहेममानं तु याववा तदुक्तपमाणं संप. घते तावद्वाह्यम् । लैने तु- पुर्यात्सहस्रक्ण अधःपात्रं हिरण्यतः । तदनार्द्धपानं तु सहस्रेण द्वयं तु वा ॥ त्रिपाद वार्द्धपाद वा सपादं सार्द्धमेव वा । द्विगुणं वा प्रकर्तव्यं यथालाभं तु वा भवेत् ।। सद्वक्षनं या तत्कृत्वा स्वर्णपादैस्तु वेष्टयेत् । इति हेममानमुक्तम् । ततो मङ्गलशब्देन ब्रह्मयोपरवेण च । सौंपयुदफेनैव सापितो वेदपुरवः ।। शुक्छमाल्याम्बरधरः सर्वाभरणभूषितः । इममुधारयेन्मन्त्रं गृहीतकुममा जतिः ।। चार्यामन्त्रणमन्त्राः प्रयोगे ज्ञेयाः एवमामन्य तन्मध्ये माविश्यास्त समुसः ।। मुष्टिभ्यां संपरिगृह्य धर्मराजचतुर्मुखौ । जानुमध्ये शिरः कृत्वा तिष्ठेदुच्यासपदकम् ।। . तथा- गर्भाधानं पुसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।

·हिरण्यगर्भदानम् । कुर्युहिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुङ्गवाः॥ गर्भाधानादिग्रहणमनवलोभस्योपलक्षणम् । प्रभावजीवनाभ्यां सेचनं तञ्च आचरेत् । दूरसेन कर्तव्यं व्याहृत्या च घृताहुतिः । इति हेमाद्री वातुलोक्तः। गीतमालशब्देन गुरुरुस्थापयेत्ततः । जासकर्मादिकाः कुर्याकियाः पोडश चापराः॥ जातकर्मादिका अपराध क्रिया; फुर्यात् । तेन षोडश संपद्यन्ते इत्यर्थः । एवमेव हेमाद्रिरूपनारायणादीनामाशयः । तेन गर्भाधानपुंसव. नसीमन्तोन्नयनानवलोमनानि गुर्वाद्यन्यतमः कुर्यात् । ततो गुरुयजमा. नमुस्थापयेत् । ततो जातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचूडोपनयन वेदातचतुष्टयसमावर्ननोद्वाहाः कार्याः । हेमाद्रौ तु जातकर्मादिपु प्राना- पस्यन्द्राग्नेयसौम्यप्रतचतुप्रयगोदानसाहित्येनोद्वाहत्यागेन द्वादशत्वमु- क्तम् । जातकर्मा दिपु विवाहपितृयशभिन्नपश्चयज्ञप्रवेशेन श्राद्धत्यागेन च पोडश चापरा इति यथाश्रुतमेव योग्यमिति मदनदामोदरी । एते च जातफांद्याः संस्कारा यजमानशाखयेति तयोराद्यो गुरोः कर्त- व्यत्वात्तच्छाखयेति परः। युक्तं तु-समावर्तनोद्वाहपञ्चयज्ञा यज- मानेनैव स्वशाखया कार्याः । इतो तु गुरुणा यजमानशाखयैव ' इति । फलिशाखेतिकर्तव्यतयैव तेषां फलजनकत्वस्य पलमत्वात् । फर्मान्त- रत्वे तु जातकर्मादीनां मानाभावः । सर्वेभ्यः कर्मभ्यो दर्शपूर्णमासा- वित्यत्रेवाऽऽल्याताभावेन प्रकरणान्तरायोगात् । वैधातबीया दीक्षणी. येतिवत्तु तान्येव जातकर्मादीनि दानाङ्गतया विनियुज्यन्ते । फर्मान्तर- खेऽपि तेषां जातकर्मादिविकृतित्वेन फलिशासीयैवेतिकर्तव्यता माप्नोति न गुरुशाखीया तेन गुरुरेव यजमानशाखीयो भवत्यस्मि- न्दाने । अध्ययनसिद्धज्ञानवत्वात् , अवैगुण्याय । सत्र इव समान- कल्या यजमानाः । ते च संस्कारास्तत्कर्मानुष्यानपूर्व तत्तत्प्रधानमन्त्र- पाठमाण कार्या: । स्त्रीशूद्रकर्तृके मन्त्रमनुध्यानमानम् । तत्र किया जातकर्मनामकरणनिष्कमणान्नप्राशनचूडाकर्मविवाहाख्यसंस्कार- पट्कम् । तत्राऽपि विवाहः समन्त्रकः । शूद्राणां तु एते पट्पञ्च महा- यहाश्वेत्येकादशानुभ्यानरूपा एवं इति सर्वे निवन्धकृतः । शिष्टास्तु वणिककर्तृकेऽप्यमन्त्रकानुध्यानमेवाचरन्ति । युक्तमेव चेदम् । सर्व ·दानमा खः . अन्यत्कार्यम् । विवाद सप्तपदीक्रमणपरिणयनयोनिवृत्तिः प्रति- माया असंभवात् । अन्येष्वपि संस्कारेषु बाधित लुप्यत इति दिछ । पोडशक्रियाभावात् 'स्त्रीशूद्रयोहिरण्यगर्भदाने अनधिकारः' इति फेचित् । तन्न। नरो वा यदि वा नारी एवं ब्रह्मात्मसंभवम् । यः करोति महापुण्यं तस्यापि शृणु यत्फलम् ॥ इति हेमाद्रौ हिरण्यगर्भप्रकरणे विष्णुधर्मोक्तेः खीणामधिकाराषग. मात् । आत्मसंभवं हिरण्यगर्भम् । 'स्त्रीशूद्रास्तु सधर्माण' इति वाक्याच शूद्रस्येति । तथा 'सूच्यादिकं च गुरवे दत्त्वा मन्त्रमिम जपेत् । मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः । चतुर्भिः फलोद्भ्यस्ततस्ते द्विजपुङ्गवाः । स्नानं फुयुः प्रसन्नाहा दिव्याभरणभूषिताः । देवस्य वेति मन्त्रेण स्थितस्य कनकासने । चतुर्भिः पुण्डसमीपस्थैः कुर्यु. फारयेयुः । मनः प्रयोगे। ततो हिरण्यगर्भ च तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः । अत्रापि सलिंगाचार्याणा दानद्रव्यविभागस्तुलापुरुषवदवगन्तव्यः । ते पूज्याः सर्वभावेन बहवो वा तदाशया । तत्रोपकरणं सर्व गुरवे विनिवेदयेत् ।। पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम् । माम वा विषयं वापि यथान्यदपि संभवेत् ।। विषयो प्रामसमूहः । अन्यदन्नादि । मामादिकं घ तुलापुरुषवद् प्रापि दक्षिणात्वेनान्वेति । अत्राप्यात्मालारं गुरवे दद्यात् । इति हिरण्यगर्भदानविधिः ॥ अर्थतत्सयोगः। देशकालो सष्ठीर्य 'सफलफलिकलुपनिवृचिसंभाविततरकनिमन- पियादिपुरुषशतविविधमन्धुपुत्रपौनप्रपौत्रादिसमुद्धरणपूर्वसिद्धसहसे- वितवाप्सरोगणकरकलितचामरमालावौज्यमानत्वैके कमन्वन्तरसमयाव- छिमसर्व लोकपालपुरनिवासोत्तरपलकोटिशवावच्छिन्नप्राशलोकमहित. धकामाई वो हिरण्यगर्भदानं प्रतिपादयिष्ये' इति प्रतिज्ञाय तुला.

·अधेतत्प्रयोगः । पुरुषगोविन्दोमापतिविनायकपूजाविप्राज्ञामहणमातृपूमाभ्युदयिकश्रा. द्धपुण्याहवाचनगुर्वादिवरणमधुपर्कदानमण्डपपूजागुर्वादिविनियोगान्तं कुर्यात् । अत्र गुरुयजमानशाखीय एष । ततो गुरुवेद्या पोडशोपरिस्थापि- ततिलद्रोणोपरि प्रागुक्तहिरण्यार्भपात्रत्विग्भिः सदाऽऽनीय स्थापयेत् । ततः कुण्डमध्ये हेम पनं निधाय कुण्डकदेशं घृतक्षीराभ्यां पूरयित्वा • कुण्डस्य यहिःपार्श्वयोर्दशाखण्डानि, रत्नानि, छुरिका, सूची, हेमनालम्, उपवेशनपढे, आदित्यप्रतिमा, मामेरावरणवलं, हेमोपवीतं, दण्ड, कम. ण्डलुमिति स्थापयेत् । ततः 'ॐ नमो हिरण्यगर्भाय' इति सपिधान हिरण्यगर्भ पूमयेत् । कुण्डसमीपस्थं कुम्मस्थापनमहस्थापनादि पूर्णा- हुत्यभिषेकान्तं तुलापुरुषवत् । एवमभिषिक्तो यजमानः स्नातः शुलवनालकारादियुक्तो गृहीतकुसुमावलिः प्रामुखः पात्रमामयेत् । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च। सप्तलोकसुराध्यक्ष जगद्धात्रे नमो नमः ॥ भूलोकममुखालोकास्तव गमें व्यवस्थिताः । प्रह्मादयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे ।। नमस्ते भुवनाधार नमस्ते भुवनाश्रय । नमो हिरण्यगर्भाय ग यस्य पितामहः ।। यतस्त्वमेव भूतात्मा भूते भव्ये व्यवस्थितः । तस्मान्मामुद्धराशेपदुःखसंसारसागरात् ।। ततः पात्रे पुष्पाञ्जलिं प्रक्षिप्य समजलपोपं तत्र प्रविशेत् । गुत्वि. जस्तु पात्रं पिधानेनाऽऽन्छादयेयुः । यजमानतु तत्रोदङ्मुखो दक्षिण. वाममुट्योः क्रमाद्धर्मराजचतुर्मुसो गृहीत्वा जान्वोः शिरः कृत्वोच्चास- पचकावच्छिन्नसमयमासीत । ततो गुर्वादियजमानस्य पितरौ तत्स्थानी- यमन्यद्वा मिथुनमानीय तद्वाराऽधापात्रगतरन्प्रयोर्मध्ये दक्षिणरन्ये शक्तिपीजेन दूर्वारस सेपयेदिवि गर्भाधानम् । पुंसवनत्य ध्यानमात्रम् । सीमन्ते गुर्वाचन्यतमः सोदुग्यरफोरेकविंशतिकुशेरधःपात्रे फाल्पनिक सीमन्त शक्तियोगेनोनीय, '* आ ते गर्मों योनिम्' इति प्रजावता सूक्तेन, 'ॐ अग्निरैतु' इति जोरपुरेण च दूरसं पूशेके रन्ध्र आसिंच्य परशासीयादियजमानक्रमेण प्रागादिकुण्डे समस्तन्याहृतिभिरेकामा- जाति जुहुयादिति । मेवानवलोभनम् । सीमन्तोत्तरं व्यत्यस्तमुक्तम् । एवगुत्तरसंस्कारप्वपिवत्र कुण्डपु होमा। ततो गुरुः शुभलप्ने यममानमुत्या.

·. १२३ दानमपया ) 'पश्चिम चतुरो वेदाः' इति वाक्यादनानि वेदस्याने, 'प्रधान नीय. मानं हि तवाशान्यपकर्षति' इति न्यायात्स्याप्यानि । लोकपालरू. पाण्याह विश्वकर्मा- चतुर्दन्तगजारूढो वमपाणिः पुरन्दरः । शचीपतिः प्रकर्तव्यो नानाभरणभूपितः ।। पिट्नभूरमफेशाक्षः पिलाझो जठरोऽरुणः । छागस्थः साक्षसूवश्व सप्ताफिः शक्तिधारकः ।। ईपपीतो यमः कार्यों दण्डहस्तो विज्ञानता । रतहक्षाशमृतुद्धो निर्मतिर्विकृताननः ।। पुंस्थितः खड्गहस्तश्च भूतवान्राक्षसैर्वृतः । वरुणः पाशधृक्सौम्या प्रतीच्यां मकराश्रयः ।। धावद्धरिणपृष्ठस्थो ध्वजधारी समीरणः । . पशाश्वरथगः सोमो गदापाणिर्वरप्रदः ।। पूर्वोचरे त्रिनेत्रश्च यूपमरथस्त्रिशूलधृक् । फपालपाणिश्चन्द्रार्कभूषणः परमेश्वरः ।। उमारूपं देवीपुराणे- पतुर्भुजा द्विवाहुर्वा द्विनेत्रा का लिलोचना । कुण्डलालङ्कृताद्धेन्दुशेखराऽऽभरणान्विता ॥ गोरोचनानिमा गौरी स्वस्तिका नवयौवना। स्वस्तिका बाहुभ्यां फुचौ पिहितुं कृतस्वस्तिकाकारेत्यर्थः । गौरी च शिववामभागे । रूपनारायणीये तु ' अक्षसूत्रकमण्डलुवराभयहस्ता' 'इत्युक्तम् । लक्ष्मीरूपं- पाशाक्षमालिकाम्भोजमृणिभिर्याम्यसौम्ययोः । पद्मासनस्थां कुर्वीत श्रियं त्रैलोक्यमातरम् ॥ गौरवणी सुरूपा च सर्वालङ्कारभूषिताम् । रौक्मपाकरव्यमां वरदां दक्षिणेन तु ॥ 'ऊदक्षिणकरे पाशाक्षमाले । अलवामे पचाइकुशौ । मधोवाम- दक्षिणयोहमपद्मवरमुद्रा दधतीति चतुर्हस्तैव' इति दामोदरः। षसुरूप- प्रसन्नवदनाः सौम्या वरदाः शक्तिपाणयः । पद्मासनस्या द्विभुजाः कर्तव्या वरदाः सदा ॥ है ·प्रह्माण्डम् । दामोदरीये निगमे- आपो धुवश्च सौम्यश्व चरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूपश्च प्रभासच वसवो नामभिः स्मृताः । इति । पद्मासनस्था द्विभुजाः पद्मगर्भाभकान्तयः । फरादिस्कन्धपर्यन्तं नीलपङ्कजधारिणः ॥ अधःसंस्थितमेपादिराशयः प्रावृताह्निकाः । मेपादिराशिरूपं दामोदरीये मेषवृषफर्कटसिंहवृश्चिकमीनाः स्वना- मानुरूपाः । पाणधरौ दम्पती मिथुनम् । करदयघृतसस्यमवरी कुमारी कन्या । तुलाहस्तो नरस्तुला । मृगास्योऽश्वजघनो मकरः। घटशिरा नरः सुम्मः । (१)'प्राताशिकायोऽभावच्छिन्नचरणः, इति दामोदरः। इन्द्राद्या द्वादशादित्यास्तेजोमण्डलमध्यगाः। इन्द्रादिनामानिन्दारिवंश- इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंऽशोऽर्यमा रविः। पूण मित्रो यमश्चैव पर्जन्यो द्वादश स्मृताः । इति ॥ मरुतस्तु- धावत्कृष्णमृगासहा वरदा ध्वनधारिणः । ऊनपधाशच्छिवादिप्रतिमाः प्रागुताः । मष्टादश धान्यानि प्रत्येक द्रोणपरिमितानीति फेचित् । पूर्वणानन्तशयनं प्रद्युम्नं पूर्वदक्षिणे। प्रकृति दक्षिणे देशे सहर्पणमतः परम् ।। पश्चिमे चतुरो वेदाननिरुद्धमतः परम् । ममिमुत्तरतो हैम वासुदेवमतः परम् ।। समन्ताद्गुडपीठस्थानर्चयेत्काञ्चनान्युधः । स्थापयेदरूसंवीतान्पूर्णकुम्भान्दशैव तु॥ मनन्तशयमस्वरूपं विष्णुधर्मोत्तरे- देवदेवस्तु कर्तव्यः शेषमुपश्यतु नः । एकः पादोऽस्य फर्तव्यो लक्ष्म्युत्सजगतः प्रभोः । तथा फरश्च कर्वव्यः शेपभोगाइसंस्थितः । एफः फरोऽस्य फर्तव्यस्तत जानो प्रसारितः || कर्तव्यो नाभिदेशरथस्तया वस्वापरः करः। १ संशोधनार्थ गृहीता राव पुस्तकेषु धनराशेः स्वरूप मास्ति।

·दानमगध नाभिसंभूतकमले मुगासीन. पितामहः ।।' नाललग्नौ तु कर्तव्यो पद्मस्य मधुकैटभी । शिवचक्रगदादीनि मूर्तानि परितो न्यसेत् ॥ प्रद्युम्नलक्षणं पञ्चरागादिपु- दक्षिणोर्ध्वरे पद्म दद्याच्छमधःकरे। चक्रम तथा वामे गदां दद्यात्तथा बुधः। चापेपुधृग्वा प्रद्युम्नो रूपयान्विश्वमोहकः । इति ।। प्रतियद्यप्यव्यक्तरूपिणी, तथापि तत्स्थाने लक्ष्मीप्रतिमा निवेदया। तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे- सर्वस्याद्या महालक्ष्मीविगुणा परमेश्वरी। मातुलिग गदा खेट पानपानं च विभ्रती ।। नाग लिन च योनि च निभ्रती नृप मूर्द्धनि । सङ्कयणरूपं विष्णुधर्मोत्तरे- बासुदेवस्य रूपेण कार्य. सदर्पणः प्रभुः । स तु शुक्लपपुः कार्यों नीलवासा यदूत्तमः ।। गदास्थाने च मुशलं चरस्थाने च लालम् । यदलक्षणं महाभूतपटे वक्ष्यते । तथा- कृष्ण चतुर्भुज दक्षे शरसङ्गो तथोत्तरे । धनु सेटधर वीरमनिरुद्धं प्रचक्षते । इति नारदीये। अग्निप्रतिमा प्रागुक्ता । वासुदेवप्रतिमाऽपि नारदीये-- वासुदेव, शिवः शान्त: सिताजस्थश्चतुर्भुजः । योगमूर्हार्द्धशजश्व हृद्देशाऽपितहस्तकः ।। धारयेदुत्तरे चक्र पर वै दक्षिणे गदाम् । इति ।। एताश्च प्रतिमाः प्रकृतदानपरिमाणात्पृथकार्याः । एतान्गुडपीठस्था. नर्चयेत् । पूर्ण उम्भान्स्थापयेदित्यन समन्तादित्यनुपचनीयम् । तथा- दशैव धेनवो देयाः सहेमाम्बरदोहनाः। पादुकोपानहच्छवचामरासनदर्पणः ॥ भक्ष्यभोज्यानदीपाफलमाल्यानुलेपनैः ।

·प्रयोगः। होमाधिवासनान्ते व सापितो वेपुवैः ।। इममुच्चारयेन्मन्नं विकृत्वाऽथ प्रदक्षिणम् । सहेमाम्बरेति । हेमशृङ्गयः सरस्साः कांस्यदोहनाः । एताश्च दक्षि- णार्थमुपकरप्याः । भविष्ये तु, सुवर्णमेव दक्षिणार्थमुपकल्प्यमित्युक्तम् । इममुधारयेदिति । प्रहाण्डं निःप्रदक्षिणीहत्य मन्त्रं पठेत् । तन्न मन्त्रः प्रयोगे शेयः। एवं प्रणायामरविश्वगर्भ दद्याहिजेभ्यो दशधा विभज्य । भागद्वयं तन गुरोः प्रकल्प्यं सम गजेच्छेपमनुक्रमेण ।। समं भजेच्छेपमिति । गुरोर्भागद्वयं प्रकल्प्यापशिष्टभागानामेकै भाग त्रेधा विभज्य चतुर्विशतिसंख्येभ्य ऋत्विगादिभ्यः समं दद्यात् । दानवाक्यं तुलावदेव झेयम् । वथा- स्वल्पे च होम गुरुरेक एव कुयादथैकाग्निविधानयुक्त्या । स एव संपूज्यतमोऽल्पवित्र्यथोक्तखाभरणादिकेन । मत्र सहसपलपक्ष उत्तमरतदर्बेन मध्यमस्तदर्द्धनाधमः । अधमपक्षे स्वल्पत्वं ज्ञेयम् । विशतिपलनिर्मिते स्वल्पत्वमित्येके। एकामिविधाने प्रतीच्या वृत्तं कुण्डमिति परिभापायामुक्तम् । एक एव अरविगष्टकं विनेत्यर्थः। इत्थं य एतदखिलं पुरुपोऽन्न फुर्या- ब्रह्माण्डदानमधिगम्य महद्विमानम् । निधूतकल्मपविशुद्धतनुर्मुगरे- रानन्दकृत्पदमुपैति सहाप्सरोभिः । सन्तारयेपितृपितामहपुत्रपौत्र- बन्धुप्रियातिथिकलनशताष्टक यः । प्रमाण्डदानशकलीकृतपातकोऽय. मानन्दर्यच जनाकुलमप्यशेपम् ।। इति प्रमाण्डदानम् ॥ अथ प्रयोगः। यजमानो देशकाली सङ्घीय सकलपावरश्यस्तृिपितामहरि- सामहपुनपानमन्धुप्रियातिथिग्लनपुरुपशताष्टकतारणयिलीनसालपात.

·१२६ दानमगरवः काशेषमातृकुलपानकोपशकलीकरणसन्तारणनन्दपूर्वकोऽप्स:सासहि- तविमानकरणकमुरारिपदप्राप्तिकामोऽहं श्यो प्राण्डमहादान प्रवि.. पादयिष्ये' इति सकल्प्य तुलापुरुषानवत्यारब्धोपासो गोविन्दादि-. पूनादिमंडपपूजाचार्यादिविनियोगान्तं विध्यात् । तत भाचायों वैदिर. चितपोडशारचकोपरिस्थतिलोणोपरि प्रमाण्डं स्थापयेत् । एतत्मागा. दिदिक्षु दिगगजाप्टकलोकपालाष्टकप्रतिमाः स्थापयित्वा पश्चिमायां वेदव. तुष्टयतदगपटकपतिमाः स्थापयेत् । ब्रह्माण्डोपरि शिवोमाच्युतलक्ष्मीसू. र्यप्रतिमांमध्ये चतुर्मुखमतिमां मध्य एव समन्तादश्वमुद्वादशादित्यभ. रुद्रणप्रतिमा नवरदानि चेति स्थापयित्वा कौशेयवस्रेण ब्रह्माण्डं वेष्ट. यित्वा प्रत्येक द्रोणारिमिमान्यष्टादश धान्यानि परितो निधाय प्राच्या. दिदिक्षु गुडपीठेनन्नशयनप्रशुम्नप्रकृतिसङ्कर्षणवेद चतुष्टयानिरुद्धानि. वामुदेवप्रतिमाएकं च निधाय स्थापितत्रमाण्डादिप्रतिमाः क्रमेग नाम- मन्त्रावायाचयित्वा परितो दशपूर्णकुम्भान्सववान्स्थापयेत् । ततः पादु- कोपानच्चचामरासनदर्पणभक्ष्यभोज्यमलमाल्यदीपानुलेपनामत्रैः सह कांस्यदोदनादियुत्ता - दश घेनूरुपाल्य ब्रह्माण्डोपरि वितानं बधी. यात् । ततः कुण्डसमीपस्थं घुम्भस्थापननवग्रहस्थापनादिपूर्णाहुत्यभि. पेकान्तं तुलापुरुषवत् । एवमभिषिक्तो यजमानः शुडवेपोऽसलि बदा प्रमाण्डं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य- नमोऽस्तु विश्वेश्वर विश्वधाम जगत्सवित्रे भगवन्नमस्ते सप्तर्षिलोकामरभूतलेश गर्भण साद्ध वितराभिरक्षाम् ।। ये दुःखितास्ते सुखिनो भवन्तु प्रयान्तु पापानि चराचराणाम् । त्वदानशखाहतपातकानां ब्रह्माण्ड दोपाः प्रलयं ब्रजन्तु ॥ इति पठेत् । ततो यजमानः पश्चिमत उपविश्य गोदशकेन सह ब्रह्माण्ड दशधा विभज्याऽऽचार्याय भागद्वयं भागाष्टकमृस्विरभ्यो दद्यात् । मद्याऽमुककाले 'सकलपावकश्यकाम इत्यन्त सङ्कल्पवाक्यमुक्त्वा ब्रह्मा- ण्डमेतावपलमितसुवर्णरचितं तिलद्रोणोपरि स्थापितमेतत्सोपस्करयुतं युष्मभ्यं गुर्वृत्तिग्भ्यः संप्रददे । इति गुर्वा दिहस्तेषु जलं निक्षिपेत् । श्राह्मणाश्च ब्रह्माण्ड स्पृष्ट्वा प्रतिगृहीयुः । ततः कृततद्ब्रह्माण्डदानपति- धार्थमिदं हिरण्यमानेय प्रामादि. च गुवे संपले त यात्।। विगादिभ्योऽपि यथाशक्ति हिरण्यं दद्यात् । मल्पदेयद्रव्यत्त्वे तु ·कल्पतरदानम्। १२७ . गुरुरेव स्वशाखया पश्चिमात्यां वृत्तकुण्डे हवनादि कुर्यात् । प्रह्मज्ञापका• दयोऽपि प्रयोगान्तरवस्कार्याः न अाविनः । ततो प्रहवेद्यां महादिपून- नादिविसर्जनान्तं गुरुः कुर्यात् , इत्येकाध्वर्युपक्षः । इति ब्रह्माण्डदानप्रयोगः ॥ अथ कल्पतरुदानम् । मात्स्ये-- कल्पपादपदानाख्यमतः परमनुत्तमम् । महादानं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशनम् ।। पुण्यं दिनमयासाद्य तुलापुरुपदानवत् । पुण्याहवाचनं कुर्याल्लोफेशावाहन तथा ॥ भविमंडपसंभारभूपणाच्छादनादिकम् । कायनान्कारयेदृक्षान्नानापलसमन्वितान् । नानाविहङ्गवस्त्राणि भूषगानि च फारयेत् । नानाफलानि स्त्रीपुरुपयोगजवाजिमणिकनकरजतमक्ष्यफलादीनीति फेचित् । फलान्येवेत्यन्ये । शक्तितत्रिपलादूर्ध्वमासहस्रात्मकल्पयेत् । अर्द्ध कलमसुवर्णस्य कारयेत्कल्पपादपम् ॥ फरपपादपदानार्थमुपक्लप्तसुवर्णस्यार्द्धन ब्रह्मादिप्रतिमासहितं कल्प- पादपं पुर्यात् । द्वितीया? तु चतुर्की विभज्यकैकभागेन स्वस्वदेवताप्रति. मासहितान्सन्तानादीन्कुर्यात् । गुडप्रस्थोपरिष्टाच सितवस्त्रयुगाधृतम् । ब्रह्मविष्णुशिवोपेतं पञ्चशाख सभास्करम् ॥ प्रस्थो द्वात्रिंशत्पल: परिभाषायां दर्शितः पोडशपलो वा । प्रमा. दिपतिमा प्रारदर्शिताः। फामदेवमघस्ताच सफलत्रं प्रकल्पयेत् । विष्णुपर्मोत्तरे- कामदेवस्तु फर्तव्यो रूपेणाऽप्रतिमो भुवि । अष्टयाहुः प्रफर्तव्यः शद्धपद्मविभूपितः ॥ चापणकरश्चैव महोदश्चिसलोचनः । रतिः प्रीतिस्तथा शक्किदशक्तिस्तयोज्ज्वला ।।

·१३ पानमन चतम्रस्तस्य कर्तव्याः पल्यो रूपमनोहराः । चत्वारश्च परास्तस्य कार्या भायर्यास्तनोपगाः ॥ पेवौ च मकरः कार्यः पञ्चमणमुग्पो महान् । इति । दामोदरीये तु- चापेपुक्कामदेवो रूपवान्विश्वमोहकः । इत्युपम् । अधस्तादिति ग्रहादिभिरप्यन्वेति । सन्तानं पूर्वतस्तद्वत्तुरीयाशेन क्ल्पयेत् । तुरीयोऽशोऽपरार्द्धस्य वर्तिना गुडप्रस्थोपरिगतलं सितवस्त्रयुग्मशा- सापश्चकपलान्वितत्वं चोक्तम् । मन्दारादिष्वपि वस्त्रयुग्माद्यन्वेति । मन्दार दक्षिणे पावें श्रिया सार्द्ध घृवोपरि । पश्चिमे पारिजात नु सावित्र्या सह जीरके ।। सुरभीसंयुत तद्वत्तिलेपु हरिचन्दनम् । तुरीयाशेन कुर्वीत सौम्येन फ्लसयुतम् ।। तुरीयाशेनेति मन्दारपारिजाताभ्यामप्यन्वेति । 'पश्चाप्यते वृक्षाः मादश्वत्यनिम्यापारिभद्रनिवतरुतुल्याकाराः शिष्टाचारात्' इति दामोदरः । श्रीप्रतिमोक्ता हिरण्यगर्भदाने । सावित्री तु प्रमाण्डे- पद्मासना व सावित्री साक्षसूरकमण्डलु । इत्युक्त्वा- सवत्सा सुरभी धेनुरागता प्रमृतस्तनी । इति मुरभीरमणम् । घृतादिकमपि प्रस्थपरिमित पाह्यम् । कौशेयरखसवीतानिधुमाल्यफलान्वितान् । । तथाप्टौ पूर्णकलशान्पादुकाशनभाजनम् ॥ दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनसयुतम् । फ्लमात्ययुन तद्वदुपरिष्टाद्वितानाम् ॥ तथाटादश धान्यानि समन्तादुपरल्पयेत् । मशनभाजनं भोग्यपूरितमाजनम् । धान्यानि प्रत्येकं द्रोणप- रिमितानि होमाधिवासनान्ते च स्नापितो चेदपुदवे । त्रि प्रदक्षिणमात्य मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥

·प्रयोग । - अधिवासनान्ते प्रात: पूर्णाहुत्यादिकोत्तर पुण्याहवाचने कृते कुण्डा. भ्याशे फलशैः स्नापित इत्यर्थः । मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः । एवमामव्य तं दद्याद्गुरये क्ल्पपादपम् । चतुभ्यश्चापि ऋत्विग्भ्यः सन्तानादीन्प्रकल्पयेत् ॥ 'कुण्डचतुष्टयसम्बन्धिभ्योऽष्टभ्य ऋत्विाभ्यः सन्तानादचतुरो दद्यात् इतिमदनः । 'चतुर्णामेर ऋत्विजा मन्त्रमरणम् । इति हेमायादयः । जापमादिभ्योऽन्यैव दक्षिणा देया । स्वल्पे त्वकाग्निवत्युर्याद्गुरोरेवामिपूजनम् । न वित्तशाध्य युर्वीत न च विस्मयवान्भवेत् ।। अनेन विधिना यतु महादानं निवेदयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। मासरोमिः परिवृतः सिद्धचारणफिन्नरैः भूतान्भव्याश्च मनुजास्तारयेद्रोमसंमितान् ।। स्तूयमानो दिवः पृष्ठे पुनपौनप्रपौनवान् । विमानेनार्फवर्णेन विष्णुलोक स गच्छति ।। दिवि कल्पशतं तिहेद्राजराजो भवेत्तत.। नारायणमलोपेतो नारायणपरायणः ।। नारायणकथासक्तो नारायणपुरं व्रजेत् । इति ।। इति फल्पपादपदानविधिः। अथ प्रयोगः। यजमानो देशकालोधारणान्ते 'सर्वपापायकाश्वमेधफलमाहि- पितृपुनादिसरोमसंमितभूतभव्यस्वकीय पुरुषसन्तारणाप्सर.सिद्धचारण- किमरसेक्तित्वसर्वस्तूयमानत्वविशिष्टार्फवर्णविमानकरणकविष्णुपुरगमन- । पूर्वकल्पशतायटिमकालवैष्णवस्वर्गलोकनिवासपूर्वकनारायणपरायण- त्वनारायणतुल्यालस्वनारायणकथासक्तत्वनिशिष्ठभूलोपराभराजत्यान- तरनारायणपुरमाप्तिकामः वः फ्ल्पगदपमहादानं प्रतिपादयिष्ये' इति सल्य प्रारम्धोपवासो गोविन्दादिमण्डपपूनाचार्यादिविनियोगान्तं गुर्यात् । ततो गुरुः पोडशारचापशुपरि गुडमरयं निधाय तदुपरि प्रयिष्णुशिरमास्करपतिमाभिः सद पश्यशासं सितरत्रयुगान्वितं कल्प- ·रायमानः . gh मध्ये स्थापयित्या गुप्तस्ये सहारकामप्रतिमया सह निर्मित सितवत्रयुगान्वितं सन्तानं पूर्वतः स्थापयित्वा सधैव तपस्योपरि श्रीप्रतिमान्वितं मन्दार दक्षिणतः स्थापयित्ता पश्चिमे जीरकरायोपरि सावित्रीप्रतिमान्वितं पूर्ववत्पारिजावं स्थापयित्योत्तर विटास्योपरि मुर- भीप्रविमान्वितं हरिचन्दनं स्थापयित्वा सर्वेषु माल्यपलादि स्थापयेत् । वया माच्याघष्टदिक्षु कौशेयवस्वादियुतान्पूर्णकलशानथापयिरवा पादु- कोपानच्छयादिक स्थापयित्वा प्रत्येक द्रोणमियान्यान्यपि निभाय वैद्यां वितानं च यद्धा मन्त्रेण पञ्च पादपान्कमेण प्रतिष्ठाप्य 'प्रम- विष्णुशिवाऽसहिताय कल्पपादपाय नम:' सदारकामसहिताय संता. नाय०, श्रीसहिवाय मन्दारयि०, सावित्रीसहिताय पारिजाताय०, मुरमीसहिताय हरिचन्दनाय०' इत्येवंप्रकारेण यथासंभवमावाहना- गुपचारः संपूज्य वितानं यधीयात् । ततः पुण्डसमीपकुम्भस्यापनमहा- विस्थापनप्रमृतिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं तुलापुरुषवत् । एवमभिषिको यज- मानः शुष्ठवेपो धृतपुष्पासलिः कल्पपादपं निःप्रदक्षिणीकृत्य उत्प. श्चिमत उपविश्य- नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदायिने । विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ।। यस्मारवमेव विश्वात्मा प्रझा स्थाणुर्दिवाकरः । मूर्तामू परं पीजमतः पाहि सनातन । त्वमेवाऽमृतसर्वस्वमनन्तः पुरुपोऽव्ययः । सन्तानाद्यैरुपेतः सन्पाहि संसारसागरात् ।। इत्युक्त्वा पुष्पावलि क्षिप्त्वा नवा वैदिपश्चिमतः प्रामुखोऽधे. स्यायुक्त्वा 'सर्वपातकक्ष्यत्यादिनारायणपुरप्राप्तिकामः' इत्यन्त उप- रित, अमुकगोत्रायेत्यादिविशेषणविशिष्टमुचार्य, तुभ्यं गुरव हम कल्प- पादपं मूलदेशस्थापितत्राविष्णुशिवभास्करप्रतिम गुडपस्योपरि स्थित सितवस्त्रयुगान्वितं कौशेयसंवीतं फलशाष्टकेतुमाल्यफलपादुकासनमा- अनदीपिकोपानच्छवादिसहितं सवितानं संप्रदर्द इति गुरुहस्ते जलं क्षिपेत् । गुरुश्च स्वस्तिरापूर्वक 'देवस्य वा' इति प्रतिगृप कामस्तुतिं पठेत् । तत 'एतत्प्रविष्ठार्थमिदं हिरण्यं प्रामरत्नादिकं व दक्षिणां तुभ्यं गुरपे संप्रददे' इति वानि दद्यात् । एवं 'पूर्वतो गुडमा स्योपरि स्थित सदारकामप्रतिमान्वितमिग्माल्यफलागुपकरणान्वितं .

·गोसहसम् । - सन्तानं तुभ्यं पहचायखिने संप्रददे । इति । ततो दक्षिणतो धृत. प्रस्थोपरिस्यं मन्दारं श्रीयुतं यजुर्षिटविजे, पश्चिमायां जीरकस्थं सावित्रीप्रतिभान्वितं पारिजातं सामशासिने, उत्तरतस्तिलमस्थोपरि स्थितं मूले सुरभीप्रतिमान्वितं हरिचन्दनमविदे दत्त्वा चतुभ्योऽपि सुवर्णमामरत्नादि शत्त्या दक्षिणां दद्यात् । जापकादिभ्यः पृथग्दद्यात्। यद्वा गुर्वादीन्सन्तोष्य तदनुज्ञयाऽन्येभ्योऽपि दद्यात् । ततः आचार्यः पुण्याहवाचनान्ते पुनर्महादिपूजां कारयित्वा पीठादिदेवताविसगै फुर्यात् । इति कल्पपादपदानविधिः। अथ गोसहस्रम् । मात्स्ये- अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । गोसहस्रमदानाख्यं सर्वपापहरं शुभम् ।। पुण्या तिथिमथासाद्य युगमन्वन्तरादिकम् । पयोग्रतं निरानं स्यादेकरात्रमथाऽपि वा ।। लोकेशावाहनं कुर्यात्तुलापुरुपदानवत् । पुण्याहवाचनं कुर्याद्धोमः कार्यस्तथैव च ।। फात्विङ्मण्डपसंभारभूषणाच्छादनादिकम् । धूपं लक्षणसंयुक्त पेदिमध्येऽधिवासयेत् ॥ गोसहस्राद्विनिष्कम्य गवां दशकमेव वा इत्यादि । पपीतं दाना- स्पूर्वम् । षश्च पुष्टः सुरूपो नीरुग्माह्यः । यत्तु कैश्चिद् । उन्नतस्कन्ध. ककुमुज्वलायतकम्बलम्' इत्यादीनि वृपोत्सर्गप्रकरणे मारये उतानि लक्षणानी युक्तं तत्र मूलं मृग्यम् । गोसहस्राद्विनिष्कम्येति इशोत्तर- गोसहस्रादित्यर्थः । तथाच दशाथि गोसहस्रादित्यर्थः । तशाच दशा- धिकं गोसहनं ज्ञेयम् । तत्राप्यधिवापनीयं गोदशकम् । पहलग'पु तु नावश्यं धेनुत्वादर इति विवेक इति केचित् । गोसहस्र पहिः कुर्याद्वस्त्रमाल्पविभूषितम् । सुवर्णलाभरणं रौप्यपादसमन्वितम् ।। बहिः कुर्यान्मण्डपावहिरासादयेत् । अन्तः प्रवेश्य दशकं वनमाल्यैः प्रपूजयेत् ।। सुवर्णघण्टिकायुक्तं ताम्रदोहनिकान्वितम् ।

·दानमय , - सुवर्णतिलकोपेतं हेमपट्टैरलङ्कृतम् ॥ फौशेयवस्त्रसंधी माल्यगन्धविभूषितम् । हेमरत्नयुतैः शृङ्गैश्यामरश्चापि शोभितम् ॥ पादुकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुतम् । सुवर्णघण्टिकेत्यत्र सुवर्णशब्दोऽशीतिगुखापरिमितहेमपरः । सप्र. युक्तमुवर्णशब्दस्य , तथैव प्रसिद्धः। अल 'शृङ्गे दशसौवर्णिके' खुराः पञ्चपला,'पञ्चाशत्पलं दोहनपात्रमित्यन्यत्रोक्तं पाह्यम् । इति फेचिन् । 'यथाशक्ति' इति परे ।। पादुकोपानहादिपञ्चक प्रत्येकं गोदशकस. मीपे स्थाप्यम् । गवा दशकमध्ये स्पासाचनो नन्दिकेश्वरः । कौशेयवस्खसंवीतो नानाभरणभूपितः ॥ . लवपद्रोणशिसरे माल्येशुपलसंयुतः । ऊर्वखिनेत्रो द्विभुजः सौम्यास्यो नन्दिकेश्वरः ।। वामे निशूलभृहक्षे चाक्षमालासमन्वित । ऊर्च इति स्थित इत्यर्थः। सुर्यात्पलशतादूर्ध्व समेतदशेषतः । शक्तित: पलसावनितयं यावदेव तु । साभरणनन्दिकेश्वरनिर्माणाऽर्थमेतद्धेममानम् , इति हेमाद्रौ । 'गोभूपणाचप्येतन्मध्ये ' इति दानसागरादो।' गौशते वै दशाशेन सर्व. मेतस्मयल्पयेत् गोशताख्यं महादानं सप्तदशमिति दानसौख्ये । पुण्य दिनमथासाद्य गीतमलनिःस्वनः । सापथ्युदकस्नानस्नापितो वेदपुङ्गवः ।। इसमुशारयन्मन्नं गृहीत उत्सुमातलिः । मन्त्र. प्रयोगे शेयः। इत्यामन्त्र्य ततो दद्याद्रुग्ये नन्दिषेश्वरम् । सोपकरणोपेतं गोयुगं च विचक्षण. ॥ ऋदिग्भ्यो धेनुमेका दशकाद्विनिरेदयेत् । गवा शतमयका तदद्ध वाऽध विंशतिम् ।। दश पञ्चाऽपवा दद्यादन्येभ्यरतदनुज्ञया । अन्ये ऋविन उदासीनाश्च विप्राः । सर्वपक्षेषु द्विगुणा गुरवे देयाः ।

·गांसहमम् । - नैका बहुभ्यो दातव्या यतो दोपकरी भवेत् । वहपस्त्वेकस्य दातव्याः श्रीमदारोग्यवृद्धये ॥ श्रावयेच्याद्वाऽपि महादानानुकीर्तनम् । तहिने प्रहाचारी स्याद्यदीच्छेद्विपुलां श्रियम् ।। अनेन विचिना यस्तु गोसहनप्रदो भवेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सिद्धचारणसेवितः ॥ विमानेनार्कवर्णन किङ्किणीजालमालिना । सर्वेषां लोकपालानां लोके संपूज्यते नरैः ।। प्रतिमन्वन्तरं तिष्ठेत्पुत्रपौत्रसमन्वितः । सप्तलोकानतिक्रम्य ततः शिवपुरं प्रजेत् ॥ शतकोत्तरं तद्वपितृणां वारयैबुधः । मातामहानां तश्च पुत्रपौनसमन्वितः ॥ यावत्कल्पशतं तिष्ठेद्राजराजो भवेत्ततः। आश्वमेधशतं कुर्याच्छित्रध्यानपरायणः ।। वैष्णवं योगमास्थाय ततो मुच्येत बन्धनात् । इति ।। इति गोसहस्रदानविधिः । : अथ प्रयोगः । यजमानोऽधिवासनदिनापूर्व त्र्यहमेकाह दुग्धमावा- हारोऽधिवासनदिनेऽयेत्यायुक्त्वा । सकलपापक्षयानन्तरसिद्धचारण- सेवितत्वार्कवर्णसुवर्णकिङ्किणीजालमालिविमानारोहणोत्तरैफैकमन्वन्त. रावच्छिन्नेन्द्रादिसकललोकपाललोकाधिकरणपुत्रपौत्रसमन्वितनिवासा. मरकर्तृकपूजापूर्वकसालोकातिक्रमणोत्तरपुत्रपौत्रसमन्वितशिवालयाम- नैकोत्तरशतपितृमातामहकुलतारणकल्पशतावच्छिन्नशिवपुरनिवासान- न्तररामराजभवनाश्वमेधशतकर्तृत्वशिवध्यानपरत्नविष्णुसादृश्यापनयो- . गस्थानहेतुकसंसारमोचनकामोऽहं गोसहस्रदानं श्वः प्रतिपादयिष्ये । इति सङ्कल्प्योपवासगोविन्दादिपनादिमण्डपपूजाचार्यादिविनियोगान्तं पुर्यात् । ततो गुदिमध्ये पोडशारं विलिख्य पुबैरवकीर्य पूर्वोक्तं वृष धेनुदशकं घ चम्नमात्यसुवर्णघण्टासुवर्णतिलकसुवर्णशृङ्गरौप्यखुरदोहन- पात्रकोशेयपत्रपादुकोपानच्छत्रचामरासनापशोभितं वेद्याः परितः स्थापयेत् । मण्डपाहिगोसहवं सुवर्णशृङ्गादिसहितं वा अधिवासयेत् । ततः सपगोदशकमध्ये पोडशारस्थललवणद्रोणोपरि कौशेयवनसंवीत ·दानमr: माल्येनुफलादिसंयुतं प्रागुक्तं नंदिकेश्वरं स्थापयेत्यूमयेत्, उपरि वितानं वनीयाच । ततः कुण्डसमीपस्थकुम्भस्थापनमहस्थापनपूर्णाहुत्य- भिषेकान्तं तुलापुरुपवत् । ततो यजमानः पञ्चालिथत्वा पुष्पाण्यादाय सपं गोदशकम्, नमो वो विश्वमूर्तिभ्यो विश्वमातृभ्य एव च । लोकाधिवासिनीभ्यश्व रोहिणीभ्यो नमो नमः ।। गवामनेषु तिष्ठन्ति भुवनान्येकविंशतिः । ब्रह्मादयस्तथा देवा रोहिण्यः पान्तु मातरः ।। गावो मे अप्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये नित्यं गवां मध्ये साम्यहम् ।। यामात्वं परूपेण धर्म एव सनातनः। • अष्टमूर्तरधिष्टानमतः पाहि सनातन ।। इस्यावाहयेत् । ततो वैदिपश्चिमभागे उपविश्य पुशतिलजलान्यादाय देशकालोशारणान्ते 'सकलपापक्षयानन्तरेत्यादिसंसारमोचनकामः। इत्यन्ते संकल्प चारिते, 'एताः सुवर्णलायलकवाः सपलवणदो- जोपरिस्थितनन्दिकेश्वरसहिताः पादुकोपानच्छत्रचामरासनसंयुताः सवत्ससुवर्णालङ्कतधेनुदशकसहिताः सहस्रं गाः वितानाापस्कारसहिताः ममुकामुफशर्मभ्यो गुस्विग्भ्योऽहं संप्रदे' इति दद्यात् । तेऽपि खस्ति 'इत्युक्त्या पुच्छेषु प्रतिगृह्य 'रुद्राय गाम् इत्याधुक्त्वा स्वका- मस्तुति पठेयुः । दाता दानप्रतिष्ठार्थ तेषु दक्षिणां दद्यात् । सोपकर- जनन्दिकेश्वरं प्रत्यक्षमाभं धेनुदशकात्सीपकरणधेनुद्वयं गोसहसास शतद्वयं गुरवे दद्यात् । ऋविग्भ्यश्च दशकान्तर्गतामामेकां गां गोसह. साच प्रत्येकं शतमित्येरः पक्षः 1 आपकादीनामन्यैव दक्षिणा देया । प्रामादिना सन्तोष्य यथेच्छ विभाग इनि प्रागुक्तम् । ततः पुण्याहवा. धनान्ते प्रहपूजन वद्विसर्जनादि सर्व प्रतिवनवेत् । श्रीकामाव- रिमन्दिने दुग्धमात्राहारो ब्रह्मचारी च भवेत् । कर्मसागुण्यार्थ च यथाशक्ति प्राहाणान्मोजयेत् ॥ इति श्रीमीमांसफभशङ्करात्मजभट्टनीलकण्ठते दानमयूखे गोसहसदानविषिः॥ - ·हिरण्यकामधेनुः । - . अथा हिरण्यकामधेनुः। मास्ये- अथात: संप्रवक्ष्यामि कामधेनुविधि परम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वपातकनाशनम् ।। लोकेशाबाहनं तद्वद्धोमः कायोऽधिवासनम् । तुलापुरुपवरकुर्यात्कुण्डमण्डपवेदिकाः ।। स्वल्पेवेकानिवत्कुर्याद्गुरुरेव समाहितः । कुण्डमण्डपेति गोविन्दपूजादिनाक्षणभोजनान्तधर्माणामुपलक्षणम् । गुरुरेवेत्युविनियो, न जापानाम् । फाचनस्यातिशुद्धस्य धेनुं वत्सं च फारयेत् । उत्तमा पुलसाहौस्तदद्धेन तु मध्यमा । फनीयसी तर्द्धन कामधेनुः प्रकीर्तिता । यद्यपि यौवनादिवत्सहस्राणां गणः साहस्रम् , बहुवचनेन च तहहुत्व उक्ते नवसहस्रं पलानीति भाति, तथापि कल्पतर्वाधपकर्षवदुत्कोऽपि ततुल्य एवोचितः । उपनायनमितिक्त्तु साहौरिति वृत्तानुरोधेन देयम् , पलपदस्यापि पूर्वनिपात मार्पः तेन पलसहस्रणेत्यर्थः । रूपना- रायणदामोदरादयोऽप्येवम् । पलसहस्राणोति काचित्कः पाठोऽप्यमु. मेवार्थ संवदति। शक्तितपिलादूर्ध्वमशफोऽपि हि कारयेत् । गुडधेन्वादिषु 'चतुर्थाशेन वत्सः स्यात्' इत्यभिधानात् । 'अनापि क्लासुवर्णचतुर्थाशन वत्सः कार्यः' इति निबन्धकृतः । येधा कृष्णाजिनं न्याय गुडप्रस्थसमन्वितम् । न्यसेदुपरि तां धेनुं महारत्नरलङ्कृताम् ।। कुम्भाष्टकसमोपेतां नानाफलसमन्विताम् । सशरदश धान्यानि समन्तात्परिकल्पयेत् । इशुदण्डाष्टकं तद्वन्नानाफलसमन्वितम् । भाजनं चासनं तद्वत्तानदोहनकं तथा ।। भाजन भोजनपानम् । कौशेयवनद्वयसंकृतानी दीपातपत्राभरणाभिरामाम् । सचामरा पुण्डलिनी सघण्टां गणित्रिकापादुफरौप्यपादा।

·इदानमग्वः रसैश्च सर्वैः पुरतोऽभिजुधां हरिद्रया पुष्पफलैरनेकैः कुण्डलिनी फर्णयोः कुण्डलयुताम् । मजाजिखम्बुरुशर्कराभिर्वितानकञ्चोपरि पञ्चवर्णम् । गणित्रिका अक्षमाला । दामोदरीये तु गोलत्रिकेति पाठः । पाद- किङ्किणीति तदर्थः । पादुकेति पादुकाः काष्ठमथ्या, रोप्यं रौप्याल- द्वारः, सहयमपि पादेपु यस्याः सा । अजाजी जीरकम् । पुस्तुम्बुरु. र्धान्याकम् । रसैमधुराम्लतिक्तकपायकटुलवणरसयुतेद्रव्यैः । स्नातस्ततो मलवेद्घोपः प्रदक्षिणीकृत्य सपुष्पहस्तः । आवाहयेत्तां गुडधेनुमन्त्रैर्द्विजाय दधाध दर्भपाणिः ॥ आमन्य शीलकुलरूपगुणान्विताय विप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् । प्रामोति थाम स पुरन्दरदेवजुष्टं फन्यागणैः परिवृतः पदमिन्दुमौले: ।। विधायेत्येकवचनमेकामिपक्षे । जापकादिभ्योऽन्यैव दक्षिणा । अने. कामिपक्षे तुलापुरुषात्पक्षत्रयमिति केचित् । पदयेऽप्येकस्मै एव विप्रा. येति तु युक्तम् । आमन्त्रणमन्त्रास्तु प्रयोगे शेया इति । इति हिरण्यकामधेनुदानविधिः । अथ प्रयोगः । तत्र यजमानोऽधेत्यानुस्वा 'सर्वपापक्षयपूर्वकरु- द्रकन्यागणेन्द्रादिसेवितशिवपदप्राप्तिकामः श्वो हिरण्यगर्भकामधेनुमहा- दानमहं प्रतिपादयिष्ये' इति संकल्प्य गोविन्दादिमण्डपपूजादिगुर्वादि. नियोगान्तं तुलादानवकुर्यात् ।गुरुवंद्या पोडशारं विरच्य तदुपरि कृष्णा. जिनं नामीपमुत्तरलोम न्यस्य तदुपरिगुडप्रस्थं च न्यस्य तदुपरि पल. त्रयाधिकयथाशक्ति हैमी कामधेनु सालद्वारा निर्माय तत्तुरीयभागनिर्मित पत्सं स्तनाभिमुलदक्षिणादिगवस्थितं विधाय पञ्चरत्नालद्धता कौशेयर- ध्यसबीता सौवर्णनपुरद्वयमैयकसौवर्गकुण्डरदयघण्टापादकिङ्किणीका. ठपादुकाइयरौप्यपादचतुष्टयाभरणयुतां तामदोहनान्वितां सचामरा धेन स्थापयित्वा तत्समन्ताद्वारिपूर्णम्भाष्टक, नानाफलानि, मटाराधा- न्यानि, क्षुदण्डाष्टकं, भोजनभाजनपीठदीपच्चपडूमद्रष्याणि, हरिद्धा पुष्पाणि, भीरक, धान्याकं, शर्करादि स्थापयेत् । ततो वितानं पवा प्रतिष्ठापूर्वक नाममन्त्रेण यथाशक्तयुपचाः पूजयेत् , सपरि वितान र ·हिरण्यकामधेतः। - " बनीयात् । ततः कुण्डसमीपस्थकुम्भस्थापनपूर्णाहुत्यन्तमभिषेकान्तं तुला. : पुरुषात् । एवमभिषिक्तो यजमानो गृहीतकुसुमाञ्जलिस्तां प्रदक्षिणी. कृत्योपविश्य,- या लक्ष्मीः सर्वलोकानां या च देवेष्ववस्थिता। धेनुरूपेण सा देवी मम शान्ति प्रयच्छतु ।। देहरथा या च रुद्राणी शङ्करस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा यां च विभावसोः । चन्द्रार्कशकशक्तिर्या धेनुरूपाऽस्तु सा श्रिये ॥ चतुर्मुसस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य च । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदाऽस्तु मे ।। स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजाश्च या । सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्ति प्रयच्छतु । इति गुडधेनुमन्नैरावाध- त्वं सर्वदेवगणमन्दिरमभूता विश्वेश्वरि त्रिपथगोदधिपर्वताताम् । खदानशस्त्रशकलीतपातकौघः मातोऽस्मि नितिमतीव परां नमामि ॥ लोके यथेप्सितफलातुविधायिनी स्वा. मामाघ को हि भवदुःसमुपैति मयः। संसारदुःसशमनाय यतस्व कामं त्वां कामधेनुरिति देवगणा वदन्ति ।। इत्यामन्यायेत्यादिकीर्तनान्ते । सर्वपापभयपूर्वकरुदकन्यागणेन्द्रा. दिसेवितशिवपदप्राप्तिकामः स्वर्गकाम ईश्वरप्राप्तिकामो वा गुरवे पूर्वोक्त- पत्सपश्चरत्नालारापेतामिमा कामधेनुं तुभ्यं संप्रददे इति दद्यात् । - बता वितहानप्रतिधार्थ ग्रामरत्नादि हिरण्यं वा संप्रददे न ममेति पदेत् । सतः पुण्याहवाचनानन्तर यजमानो प्रहादि संपूज्य, यान्वित्या. दिना विसर्जयेन् । मण्डपाधुपकरण गुरवे निषेदयेत् । फर्मसाह्मवासि- द्धपथै प्राह्मणान्भोजयेत् । इति हिरण्यकामधेनुदानप्रयोगः । .

·१३५. दानमयुधः अथ हिरण्यावदानम् । मातस्ये- अथाऽतः संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्वविधि परम् । यस्य प्रसादा वनमनन्तं फलमश्नुते ।। पुण्यां तिथिमासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । लोकेशाबाहनं कुर्यात्तुलापुरुपदानवत् ।। ऋत्विमण्डपसंभारभूषणाच्छादनादिकम् । स्वल्पेवेकानिर्वत्कुर्याद्धमवाजिमखं ततः ।। स्थापयेद्वेदिमध्ये तु कृष्णाजिनतिलोपरि । कौशेयवस्त्रसंवीतं कारयेद्धेमवाजिनम् ॥ शतितलिपलादूर्ध्वमासहसपलाद्धः । पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम् ।। पूर्णकुम्भाटकोपेतं माल्याफलसंयुतम् । शय्यां सोपस्करा तद्वद्धेममार्तण्डसंयुताम् ।। मार्तण्डसंयुतामिति दीर्घपाठः शय्याया विशेषणं चेति दामोदराधाः। हस्वपाटेनाश्वस्पेति हेमादिमदनौ । ततः सर्वोपधिमानतापितो वेदपुट्नवैः इममुचारयेन्मन्त्रं गृहीतकुमुमावलिः ।। मन्त्रः प्रयोगे शेयः । एवमुच्चार्य गुखे तमधं विनिवेदयेत् ।। गुरव इति ऋविनामप्युपलक्षणमिति रत्नाकरपारिजातयोः । गुरव एवेति वाचस्पतिमिश्राः । युकं चेदम् । उपलक्षणे मानाभावात् । दत्त्वा पापक्षयानानोर्लोकमभ्येति शाश्वतम् । गोमिभिवतः सार्द्धमृस्विजः परिपूजयेत् ॥ सर्वधान्योपकरणं गुरवे विनिवेदयेत् । इमं हिरण्याश्वविधि करोति संवीज्यमानो दिवि देवतेन्द्रः विमुक्तपापः स पुरं मुरारेः प्राप्नोति सिद्धैरभिपूजितः सन्। इति ॥ इति हिरण्यावदानविधिः । मथ प्रयोगः । यजमानः अधेत्यायुक्त्वा 'सकलदुरितनिवृत्तिसम. नन्वरशाश्वतसूर्यलोकप्राप्तिपूर्वक देवतेन्द्रपून्यमानताविशिष्टरवर्लोकगमनो. सरसिद्धपूजितत्वविशिष्टविष्णुलोकमाप्तिामः धो हिरण्याश्वमहादान- ·हिरण्यापरपदानम् । महं प्रतिपादयिष्ये' इति सक्कल्प्य गोविन्दादिपूननादिमण्डपयूनादिगु- स्विगादिविनियोगान्तं सर्व प्रकृतिवत्युर्यात् । ततो गुरुः पोडशारचक्र वेद्यां विलिख्य तदुपरि त्रिपलाधिकसहस्रपलपर्यन्तशत्तयनुसारसुवर्ण- घटितं भास्करप्रतिमायुतं हेमवाजिनं फौशेयवनसंवीचे प्रामुखं स्थाप. यित्वा समन्ताच पूर्णकुम्माष्टकै पादुकोपानच्छन्नवामरासनमोजनभा- जगमाल्याफलान्यष्टादशधान्यानि च स्थापयित्वा सौपकरणां शय्यां घ सन्निधापयेत् । शय्योपकरणानि च तूलिकोपधानमच्छपदफलपुष्प- कुङ्कुमक'रागुरुचन्दनताम्यूलदर्पणकतिकाचामरख्यमनासनासिपुत्रि. • कादीपिकोपानत्तात्रघण्टिकाजलपानचितानाद्यानि । ततो 'भास्करा- धिष्ठिताय हिरण्याश्वाय नमः' इति प्रतिष्ठापूर्वकं यथासंभवोपचारर. भ्योपरि वितानं पनीयात् । नत: फुण्डसमीपस्थकुम्भस्थापनपूर्णाहु. त्यभिषेकान्तं प्रतिवदेवमभिपिक्को यजमानो गृहीतकुसुमासलिहिर. ण्याश्व सिम्परिकम्योपविश्य- नमस्ते सर्वदेवेश वेदाहरणलम्पट । वाजिरूपेण मामस्मात्पादि संसारसागरात् ॥ त्वमेव सप्तधा भूत्वा छन्दोरूपेण भास्कर । यस्माझावयसे लोकानतः पाहि सनातन । इत्यामन्य नमस्कृत्य अत्याचन्ते 'सकलेत्यादिमागुकसङ्कल्पान्ते । इमं हिरण्याश्वं कृष्णाजिनोपरिन्यलतिलद्रोणोपरि स्थित कौशेयव- संयोतमुपारूढमाण्डप्रतिम शय्यामाल्येशुफलादिपूर्णकुम्भाष्टकसों- परफरयुतममुफगोत्राय गुरवे संप्रदे' इति तद्धस्ते जलं क्षिपेत् । 'दानप्रतिष्ठार्य सुवर्णदक्षिणां संप्रदे । इति दक्षिणां दत्त्वा बिगा- दिभ्यो गाः शय्याशुपकरणं च गुरवे दत्वा पुण्याहवाचनादिम विसन- नापन्तं रुत्वा प्राणान्भोजयेत् ।। इति हिरण्यावदानप्रयोगः । अथ हिरण्यावरथदानम् । मात्स्पे- मपातः संप्ररश्यामि महातानमनुत्तमम् । पुष्पावरयं नाम महापासमनागनम् ॥ - . - ·1 । . दानमपसः पुण्यं दिनमथासाद्य कृत्वा प्राणवाचनम।' लोपेशावादनं तद्वतुलापुरुपदानवत् ।। ऋविड्मण्डपसंभारभूपणाच्छादनादिकम् । कृष्णाजिने तिलान्वृत्ता काधनं फारयेद्रयम् ।। अष्टाश्वं चतुरश्चं वा चतुश्चक सयूपरम् । ऐन्द्रनीलेन कुम्भेन प्वजरूपेश संयुतम् ।। लोकपालाष्टकोपेतं पद्मरागदलाऽन्वितम् । तिला द्रोणमिताः। भाभाराभिपलादू शक्तित: कारयेद्धः । भारः पलसहस्रदयम्--- खिया तुला पलशतं भारः स्याद्विशतिस्तुलाः इत्यभिधानात्। 'एतच्च सुवर्णमानपूरध्वजपुस्पलोकपालाश्वचत्ररक्षकसहितस्य । इति निबन्धमत. । धरो युगाधारकाष्ठम् । लोकपाललक्षणं ब्रह्माण्डे उत्तम् । चत्वारः पूर्णकलशा धान्यान्यष्टादशैव तु । कौशेयवखसवीतमुपरिष्टाद्वितानकम् ।। माल्येशुफटसंयुक्तं पुरुपेण समन्वितम् । पुरुपेणेष्टदेवताप्रतिमया समन्वितमधिष्ठितम । छत्रचामरकोशेयवस्नोपानहपादुकाः। गोभिर्विभवतः सार्द्ध दद्याध शयनादिकम् ।। अवाटपन संयुक्त चतुभिरथवाजिभिः । द्वाभ्यामथ युत याद्धमसिंहध्वजान्वितम् ।। अष्टाऽश्वं चतुरश्च येति काञ्चनाश्वपरम् । मष्टाश्वकेनेत्यादि तु प्रत्यक्षाः श्वपरमिति भेदः । तत्राश्वद्वयपक्षे हेममसिंहाकितध्वजयुक्तरथ इति भय. शिष्टपक्षद्वये काञ्चनाश्वोक्तेन्द्रनीलकुम्भावितध्वजयुक्तरथ इति व्यवस्था। यनु हेमाद्रौ 'सप्ताश्वकेन संयुक्तम्' इति कचित्पाठ. स सर्प- पुस्तकविसंवादादुपेक्ष्यः । एतेन यत्वेनचिदेवत्पाठालम्बवेनोचम् 'मटा- श्वमित्यनेन पौनरुनयाभावादुभयत्रापि हैमा एवाश्वा माझा न कचि. दपि स्वाभाविकाः' इति तदप्यपास्तम् । चतुर्भिरथवाजिभिरित्यस्य चतुरश्च वेत्यनेन पौनरुत्त्यस्यापरिहाराय। धनरक्षावुभौ तस्य तुरगस्थावधाश्विनौ ।

·हिरण्यापरथदानम्। चरी चकसमीपस्थावश्विनौ कार्यों। तल्लमणमुकं तुलायाम्- पुण्यकालं ततः प्राप्य पूर्वक्लापितो द्विजः। निप्रदक्षिणमात्त्य गृहीतकुसुमासलिः ॥ शुझमाल्याम्बरो दद्यादिमं मनमुदीरयेत् । मन्त्रः प्रयोगे शेयः। इति तुरगरथदानमेतचभयसूदनकारि यः करोति । स कलुपपटलैविमुक्तदेहः परममुपैति पदं पिनाकपाणेः॥ देदीप्यमानवपुषां विजितप्रभाव. माक्रम्य मण्डलमखण्डमण्डरश्मः। सिद्धाङ्गनानयनपट्पदपीयमान- बझाम्बुमोऽम्बुभमन चिरं सहास्ते ॥ इति हिरण्याऽश्वरपदानम् । अध प्रयोगः । यजमानोऽधेत्यायुस्त्वा 'सकलकलुपपटलविमुक्ति- भवभयाभावपूर्वकपिनाकपाणिपरमपदप्राप्तिकामो देदीप्यमानस्यवपु:प्र. भाविजितचन्द्रमण्डलाकमणसिद्धाऽगनानयनपदपदपेपीयमानबदनाम्यु- जत्वपूर्वकचिरफालप्रवासहवासकामो या वो हिरण्याश्वरथमहादानमई प्रतिपादयिष्ये' इति सदस्य गोविन्दादिपूजामण्डपपूभागुर्वादिविनियो. गान्त प्रकृतिवकुर्यात् । वतो गुरुर्वेद्या पोडशारयकादि विरच्य तन न्यस्तष्णाजिने द्रोणपरिमितान्तिलान्स्थापयित्वा तदुपरि प्रागुतकूबर- ध्यापुरुषादिभिरष्टमिश्चतुर्भिर्वाश्वैः सह यथा सुवर्णघटित चतुश्चक्र. मिन्द्रनीलमयकुम्भावितहेमध्वजयुतं, प्रत्यक्षाधद्वयपझे हेमसिंहाविद. स्वजसंयुतं मागादिदिगष्ठकस्थितलोकपालाष्टकप्रतियायुतं सपराग. दलसौवर्णस्वेष्टदेवताप्रविमाधिष्ठितं चक्रसमीपस्थाश्वारूढचारक्षकाश्वि. नीकुमारप्रतिमाद्वययुतं प्रागुक्तकुम्भधान्यापेतं सवितानकं यथाशक्ति क्तसगवीभिर्युतं प्रत्यक्षैरष्टाभिश्चतुमिश्विद्वान्या या प्रत्याश्वाभ्यां युतं रथं स्थापयेत् । ततो हिरण्याश्वरथाय नमः' इति संपूज्योपरि विवानं पीयात् । तत: हुम्भसमीपस्थयुम्भस्थापनपूर्णाहुत्यभिषेकान्त प्रकृति- खत् । एवमभिषिको यजमानो गृहीतकुसुमाञ्जलिर निःप्रदक्षिणीकृत्य, नमो नमः पापविनाशनाय विश्वात्मने वेदतुरङ्गमाय । भानामधीशय भवाय गैरे पाशेपदावानल देहि शान्तिम् ।।

·दानमरखः
वस्वष्टकादित्यमरुद्रणानां त्यमेव धावा परमं निधानम् ।
यतस्तवो मे हृदयं प्रयातु धर्मक्तानत्वमघौपनाशात् ।
'इति मन्त्रमुक्त्वा पुष्पाञ्जलिं प्रक्षिप्य नमस्त्योपविश्यायेत्यायुक्त्वा
सफलफलुपेत्यादिसल्पान्ते 'गुर्धविग्भ्यो ब्राह्मणेभ्य इमं हिरण्याश्वरयं
हेमाटाव हेमचतुरश्चं वा सर्वोपस्करसहितमहं संप्रददे न मम' इति तद्धस्ते
पुनर्जलं क्षिपेत् । 'कृतैतदानप्रतिष्ठार्थमेतान्सुवर्णान्युष्मभ्यमहं संप्रदे'
इति वदेत् । अत्राप्यल्पद्रव्यत्वे एकामिविधानादिकं झेयम् । ततः
पुण्याहवाचनदेवताविसर्जनान्तं कृत्वा प्रकृतिवदाह्मणान्मोजयेत् ।
इति हिरण्यावरथदानम् ।
अथ हेमइस्तिस्यदानम् ।
मास्ये-
अथातः संप्रवक्ष्यामि हैमहस्तिरयं शुभम् ।
यस्य प्रसादावनं वैष्णवं याति मानवः ।।
पुण्या तिथिमासाद्य तुलापुरुपदानवन् ।
विप्रवाचनिकं कुर्याटोपेशावाहन बुधः ॥
भरविड्मण्डपसंभारभूषणाच्छादनादिकम् ।
अनाप्युपोपितस्तद्वदाह्मण सह भोजनम् ।।
पुर्यात्पुप्यरथाकारं काञ्चनं मणिमण्डलम् ।
बलभीभिर्विचित्राभिश्चतुश्वरसमन्वितम् ॥
लोकपालाष्टकोपेतं शिवार्थब्रह्मसंयुत्तम् ।
मध्ये नागयणोपेतं लक्ष्मीपुष्टिसमन्वितम् ।।
कृष्णाजिने तिलद्रोणं कृत्वा संस्थापयद्रथम् ।
तथाऽष्टादश धान्यानि भामनासनचन्दनः ।।
दीपिकोपानहच्छत्रदर्पणं पादुफान्वितम् ।
ध्वजे तु गरुड पुर्यास्तूचराप्रे विनायकम् ।।
नानाफलसमायुक्तमुपरिष्टाद्वितानकम् ।
कौशेयं पञ्चवर्ण च अम्लानकुसुमान्वितम्॥
चतुर्भिः फलशेः सार्द्ध गोभिरष्टाभिरन्वितम् ।
चतुर्भिहेममात मुक्कादामविभूपितैः ।।

·हेमद्दस्तिरथदानम् । स्वरूपतः फरिभ्यां च युक्तं कृत्वा निवेदयेत् । कुर्यादपञ्चपलादूर्भमाभारादपि शक्तितः ।। तथा मङ्गलशब्देन स्नापितो वेदपुतः । निःप्रदक्षिणमावृत्य गृहीतफुसुमाञ्जलिः ।। इममुधारयेन्मन्त्रं प्रामाणेभ्यो निवेदयेत् । मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः। इत्थं प्रणम्य कनकेन रथप्रधान यः कारयेत्सफलपापविमुक्तदेहः । विद्याधरामरमुनीन्द्रगणाभिजुष्टं प्राप्नोत्यसौ पदमचीन्द्रियमिन्दुमालेः । इति ॥ पुष्यरथः क्रीडारथः । स चोपर्याच्छादितो भवति । यो लोक. पालाश्रयाः । उपरितनलघुगृहाणीति दामोदरः । लोकपालशिवाना लक्षणानि प्रागुक्तानि । नारायणप्रतिमा नारदपञ्चरा- नारायणं चतुर्बाहुं शहचके तथोत्तरे । दक्षिणे तु गापने नील नीमूतसनिभम् ।। वामे श्रीलकीहस्ता पुष्टिः पद्मकरा परे ।। उत्तरे शहमधः , उपरि चाम् । दक्षिणे उपरि गदा, पद्ममध. इति । पामे वामभागे । अपरे दक्षिणे भागे। गरुडस्तु-- उपेन्द्रस्यामतः पक्षी गुडाफेशः कृताञ्जलिः। सन्यजानुगतो भूमौ मूर्द्धा च फणमण्डितः ॥ पक्षिजट्टो नरप्रीवस्तुनासो नरानमः । द्विबाहुपक्षयुक्तश्च कर्तव्यो विनतासुतः । इति ।। দিনধি- चतुर्भुजत्रिनेत्रश्च कर्तव्योऽन्न गजाननः । नागयज्ञोपवीतश्च शशाङ्ककृतशेसरः ।। दन्तं दक्षरे वाद्वितीये चाक्षसूत्रकम् । नृत्तीये पाणु दद्याश्चतुर्थे मोदक तथा । इत्यर्थः ।। पञ्चपलादिसुवर्णपरिमाणं पनगरुडविनायकादिप्रतिमासहितस्य ·दानमयूखः - भवनस्थानमात्रं वा सोऽपि पापैः प्रमुच्यते । सर्वटादिलक्षणं मार्कण्डेये- सोत्सेधवप्रप्राकारं सर्वतः सानकाय॒तम् । योजनार्द्धार्द्धविष्कम्भमप्रभागायतं पुग्म् ।। सदन तथा खेटं तत्पादोन च सर्वटम् । तथा शूद्रजनप्राय मुसमृद्धपीपलम् ।। क्षेत्रोपभोगभूमध्ये वसतिमिसंज्ञिता । यावन्नि लागुलविभागमुखानि भूमे- र्भासांपतेर्दुहितुरंगजरोमाणि ॥ तावन्ति शङ्करपुरे स समा हि तिष्ठे. भूमिप्रदानमिह य. कुरुते मनुष्यः । इति ॥ अथ प्रयोगः । यजमानोऽयेत्यादि 'सकलपातक:यानन्तरगन्धर्वकि- नरसुरासुरसिद्धसङ्घ सेविनावधूतचामरविमानाधिष्ठानपूर्वकस्वीयामरनाय- कत्वपूर्वकपितृपितामहादिवन्धुसहितशम्भुपुरगमनानन्तरतद्देयभूलागलं. मुसोत्कीर्णरजःसहितहलसम्बद्धवृपरोमसङ्घपवर्षावच्छिन्नशम्भुपुरनिवा. सकामः स्वः पञ्चलालमहादानं प्रतिपादयिष्ये' इति कृतसङ्कल्पः प्रक- तिवद्गोविन्दादिपूजामण्डपपूजागुर्वादिविनियोगान्तं सर्व कुर्यात् । ततो गुरु. पौडशारे सारदारुमयानि पञ्च हलानि युगयोकाजुफालतोदाधु- पाकरणयुतानि काञ्चनोपकरणसहितानि काञ्चननिर्मितानि पञ्च हला- नि तूलीताम्बूलाापकरणसहितां शय्यां गामेकां दोगी परितोऽष्टादश धान्यानि मण्डपाहिगोसहस्रोतलक्षणान्वृषान्सालकारान्सोपस्करान- धिवास्य वेद्युपरि वितानं बवा, हलभ्यो नमः' इति मन्त्रेण संपूज्य कु. ण्डाभ्याशे फलशस्थापनादिवनस्पतिपर्यन्तप्रधानहोमान्तं संपादयेत् । ततो गुर्वाज्ञया चतुर्णामन्यतम प्राविक वकीये धुण्डे 'पर्जन्याया- ऽऽदित्येभ्यो रुद्राय जुष्टं निर्वपामि' इतितत्तदेवतायै प्रत्येक घरं निरूप्य पर्यास श्रपयित्वा तेन पालाशसमिद्भि. सौवेणाऽऽज्येन श्यामतिलैश्च पर्ज. न्यादित्यरुद्रेभ्यस्तलिष्ट्रमन्त्रैः प्रत्येकमष्टाविंशतिर्जुहुयात् । सन अग्वे. दिनाम् अच्छा पद्' इतिपर्जन्यमन्त्रः। एवं यजुवें दिनाम् 'शनो वातः पवताम् । सामगानाम् ' पर्जन्यः पिता महिपस्य' इति। पाथर्वणानाम् अभिनन्दस्तनयाद्रयोदधि' इति आदित्यरुद्रयोस्तु मन्त्रास्तत्तच्छासीयाः .

·घरादानम्। सामान्यप्रयोगे पूर्वमुक्ताः । ततः स्विष्टकदाभिषेकान्तं, ततो यजमानः सपुष्पे लामालानि निःप्रदक्षिणीकृत्य-' यस्मादेवगणाः सर्वे स्थावराणि चराणि च । धुरन्धराले तिष्ठन्ति तस्माद्भक्तिः शिवाऽस्तु मे ।। यस्माच्च भूमिदानस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् । दानान्यन्यानि मे भक्तिधर्म एव दृढा भवेत् ।। इत्युक्त्वा पुष्पाणि हलेषु क्षिप्त्वा नत्वा च वैदिपश्चिमत उपविश्य सपत्नीक गुरुमुपवेश्यावेत्यादिप्रधानसंकल्पकीर्तनान्तेऽसुकगुरये तुभ्यं भूमिसहितानि धुरन्धरवृपशय्यादिसर्वोपस्फरसहितानि सुवर्णसारदा- रुमयान्युभयविधानि हलानि संप्रदे इति दद्यात् । दक्षिणां च, ऋत्वि- ग्योऽन्या दक्षिणा । स्वस्पेष्वेकामिविधानमिति फेचित् । पुनः पुण्या• हवाचनानन्तरपूनादेवताविसर्जनविमभोजनानि प्रकृतिवत् । इति पञ्चलाङ्गलदानप्रयोगः । । अथ घरादानम् । मास्ये- अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।. पापक्षयकरं नृणाममङ्गल्यविनाशनम् ॥ कारयेत्पृथिवीं हैमी जम्बूद्वीपानुकारिणीम् । मर्यादापर्वतवती मध्ये मेरसमन्विताम् ॥ लोकपालाष्टकोपेतां नववर्षसमन्विताम् । नदीनदसमोपैतामन्ते सागरवेष्टिताम् ।। महारत्नसमाकीर्णा वसुरुद्रार्कसंयुताम् । हेनः पलसहस्रेण तदर्द्धनाय शक्तितः ।। शतप्रयेण वा कुहिशतेन शतेन वा । कुर्यात्पश्चपलादूर्वमशकोऽपि विचक्षणः ॥ पलसहस्रादिमानं प्रतिमादिसहितायाः पृथिव्याः। तुलापुरुपवत्र्यालोकेशावाहनं ततः ।। प्राविमण्डपसंभारभूषणाच्छादानादिकम् । घेधां कृष्णाजिनं कृत्वा तिलानामुपरि न्यसेतु ·रानमपन्न: . तथाष्टादश धान्यानि रसॉश्व लवणादिकान् । तथाष्टी पूर्णकलशासमन्तात्परिकल्पयेत् ।। वितानकं व कौशेयं फलानि विविधानि च। इत्येवं रपयित्वा तामधिवासनपूर्वकम् ॥ पुण्यं कालमथाऽऽसाध मानेतानुदीरयेत् । मत्राः प्रयोगे शेयाः। एवमुच्चार्य तां देवों प्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । धरार्द्ध वा चतुर्भागं गुरवे विनिवेदयेत् ।। शेपं चैवाथ ऋत्विग्भ्यः प्रणिपय विसर्जयेत् । इति । एकहतेन फर्तव्या चतुरस्रा सुशोभना। इति हेमाद्रिरूपनारायणादिभिश्चतुरस्रोका। त्रिकोणा दानसौख्ये दामोदरीयेच । 'परिमण्डला' इत्याये। अनेन विधिना यस्तु पद्याद्धेमधरां शुभाम् । पुण्यकाले तु संप्राप्ते स पदं याति वैष्णवम् ।। विमानेनार्कवणेन किङ्किणीजालमालिना । नारायणपुरं गत्वा कल्पवयमसौ रमेन् । पुत्रपौत्रप्रपौत्रोंश्च तारयेदेकविंशतिम् । इति ।। पृथिवी हेमी पुर्यादित्युक्ते सप्तद्वीपवत्याः करणप्रसने जम्यूद्वीपानु. कारिणीमिति विशेषणम् । जम्बूद्वीपानुसादृश्येऽपि नानापर्वतसरोवरा. धन्वितानुकारित्वप्रसङ्गे मर्यादापर्वतवतीमित्युक्तम् । तावता मेरोरकर- णप्रसझे मध्ये मेरुसमन्वितामित्युक्तम् । जम्बूद्वीपलक्षणं विष्णुपुराणे- नववर्ष तु मैत्रेय जम्बूद्वीपमिदं मया । लक्ष्योजनविस्तारं सद्धेपालकथितं तव ।। जम्यूद्वीपं समात्य लक्षयोजन विस्तरः । मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षीरोदधिर्वहिः ।। जम्बूद्वीपं समरतानां द्वीपानां मध्यतः स्थितम् । तस्यापि मेरुमैत्रेय मध्ये कनकनिर्मितः ।। चतुरशीतिसाहसयोंजनरस्य चोच्छ्रयः । प्रविष्टः पोडशाधस्ताहानिशमूनि विस्तृतः ।। मूले पोडशसाहस्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः ।

·बरादानम्। . मेरोश्चतुर्दिशं तन नबसाहसविस्तृतः ।। इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वता:। विष्कम्भा रचिता मेरोर्योभनायतविस्तृताः ।। पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । वैधाजः पश्चिमे पार्थ सुपाययोत्तरे. स्मृतः ।। मर्यादापर्वतास्तु ब्रह्माण्डे- जाठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतो। तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायती ।। कैलासो हिमांश्चैव दक्षिणे वर्षपर्वता। पूर्वपश्चायतावतावर्णनान्वर्व्यवस्थितौ ।। विङ्गो जारधिश्चैव उत्तो वर्षपरती । पूर्वपश्चायताचेतावर्णवान्तर्व्यवस्थिती ।। निपधः पारिजातश्च पश्चिमे वर्षपर्वती। तो दक्षिणोत्तरायामावानीलनिपवायतौ ।। इलामृतस्योभयपाश्र्ववर्तिनी नीलनिपवा द्वौ पर्वतो दैव्यगलक्षयोजना। वर्षाव्यप्युकानि ब्रह्माण्डे--- उत्तरं यत्समुद्रस्प हिमाद्रेथैव दक्षिणे। एतद्वै भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।। भारतं प्रथम वर्ष ततः फिम्पुरुपं स्मृतम् । हरिष तथैवान्यं मेरोदक्षिणतो द्वित ।। रम्यक चौत्तरे वर ताय चानु हिरण्मयम् । उत्तराः पुरकौर यथा वे भारतं तथा ।। मेरोः पूर्वेण भद्राश्च पेतुमालं तु पश्चिगे। वर्षे द्वे तु समाख्याते तयोर्मध्यामिलामृतम् ।। नवसाहनमैतैपाक द्विजसत्तमाः। अथ प्रयोगकर्ताऽयेत्या स्त्वा सर्वपापाऽमलनित्तिपिपुत्राये- कविंशविस्वपुरुशेजारणपूरककिरिणीमालमालिसीवर्गविमानकरणकना- रायणपुरगमनानन्तरकल्पनयायच्छिमनारायणपुरनिशसभाम: वो घरा- महादानमई प्रतिपादयिष्ये' इति प्रभानसल्लादिषोडमारलिखनान्त ·दानमगृतः -- . प्रकृविवन् । वदुपरि कृष्णाजिनमास्तीय तत्र द्रोणमिवास्तिलानासाथ तदुपरि प्रागुक्तलगां मेरोरुपरि पूर्वादिकमैण लोकपालाष्ट्रकोपेतां महारत्नयुतां वसुरुद्रादित्यप्रतिमोपेतां धरां स्थापयेत् । तस्याश्च परितः प्रागुक्तधान्यकुम्भाप्टफोपेतनानाविधफलवास:प्रमृतीन स्थापयेत् । 'धरायै नमः' इति पूजयेदुपरि वितानं वनीयाच । वतः चुण्डसमीपस्या म्भस्थापनादिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं प्रकृतिवत् । एवमभिषिक्तो यजमानस्वां नि:प्रदक्षिणीकृत्य पुष्पाण्यादाय- नमस्ते सर्वभूनानां त्वमेव भवनं यतः । धात्री च सर्वभूतानामकः पाहि वसुन्धरे ।। वसु धारयसे यरमावसु पातीव निर्मलम् । वसुन्धरा ततो जाता तस्मात्पाहि भयादलम् ।। चतुर्मुखोऽपि नो गच्छेद्यस्मादन्तं ताऽचले। अनन्तायै नमस्तस्मात्यहि संतारकर्दमात् ।। त्वमेव लक्ष्मीगोंविन्दे शिवे गौरीति संस्थिता । गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वे ज्योत्स्ना चेन्दी रवी प्रभा ।। बुद्धिर्वृहस्पती ख्याता मेधा मुनिपु संस्थिता । विश्वं प्राप्य स्थिता यस्मात्ततो विश्वम्भरा स्मृता॥ धृतिः स्थितिः क्षमा क्षोणी पृथ्वी वसुमती रसा। एताभिर्मूतिभिः पाहि देवि संसारसागरात् ।। इत्यभिमन्न्य पुष्पाणि प्रक्षिप्य नवोदङ्मुसान्याह्मणानुपवेश्याऽधे. त्याद्युक्त्वा सर्वपापेत्यादिनारायणपुरनिवासकाम इत्यन्तं प्रतिज्ञावदु. चार्य इमां कृष्णाजिनन्यस्ततिलोपरिविन्यस्ता पचपलाधिकयथाशक्ति हेमसपरिकरनिर्मिती जम्बूद्वीपानुकारिणी मर्यादापर्वतमध्यमेरुनववर्षलो. फपालाष्टकनदीनदशतयुतां सप्तसागरवेष्टितां फलवान्यवस्वादिप्रतिमायु. पेतां घरा विष्णुदैवतां युष्मभ्यमई संप्रददे इति दद्यात् । म तुरीयांश वाऽऽचार्याय शिष्टमविग्भ्यः । प्रकृतिवद्विभाग इति केचित् । नृपकर्तृके दाने प्रामादिदक्षिणा, अन्यकर्तृके तु यथाशक्ति सुवर्णम् । स्वल्पे वेकामिविधानमिति केचित् । प्राह्मणवाचनदेवतापूजन विसननविप्रभो. जनानि प्रकृतिक्त् । इति धरादानप्रयोगः।

·विश्वनदानम्। - . अर्थ विश्वचक्रदानम् । मारये~- मथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुसमम् । विश्वचक्रमिति ख्यावं सर्वपापप्रणाशनम् ।। तपनीयस्य सुद्धस्य विषुवादिपु कारयेत् । श्रेष्ठं पलसहस्रेण तदद्धेन तु मध्यमम् ।। तस्यार्द्धन कनिष्ठं स्याद्विश्वचक्रमुदाहृतम् । मन्यदिशपलादूर्ध्वमशक्तोऽपि निवेदयेत् ।। वश्यमाणविश्वादिप्रतिमासहितस्य विश्वचक्रस्येदं मानम् । पोडशारं ततश्चक्र भ्रमन्नेम्यष्टकावृतम् ।। अरा नाभिस्पृष्टमूला नेमिस्पृष्टामा: शलाकाः । भ्रमन्तीनां वलया- काराणा नेमीनां पहावयवानामटकेनावृतं वेष्टितमित्यर्थः । नाभिपको स्थितं विष्णुं योगरूढं चतुर्भुजम् । नाभिपने नाभिरूपाष्टदलपद्मकर्णिकायामित्यर्थः । अष्टसु दलेप्यावर. णरूपदेवताष्टकरय सनिवेशात् । शङ्कचकेऽस्य पार्धे तु देव्यष्टकसमा- युतम् ।। योगारुढं हत्प्रवेशायस्थिसंपुढाकारहरतद्वयम् । अष्टौ देव्योऽपि पञ्चराने- विमलोत्कपणी ज्ञाना किया योगा तथैव च । प्रह्री सत्या तथैशाना अष्टौ च परितो हरे ।। वरदा दक्षहस्तेन वामहस्तधृतायुधाः । प्रशस्ततरुणीरूपा मष्टो देव्यः प्रकीर्तिताः॥ दक्षो दक्षिणः, मायुधं चक्रमिति दामोदरः। द्विनीयावरणे तत्पूर्वतो जलशायिनम् ।। अत्रि गुर्नसिष्ठस्थ प्रक्षा कश्यप एव च । मत्स्यः फूमो राय नरसिंहोऽय वामनः ।। रामो रामश्च कृष्णश्च युद्धः पल्की १ ते कमात् । तृतीयावरणे गौरी मातृभिर्वसुभिर्युता ।। चतुर्षे द्वादशादित्या वेदाश्चत्वार एव च। पञ्चमे पभ्य भूतानि रुद्राकादशैव तु ।। लोकपालाष्टका पाठे विस्मातगास्तथैव च।

·दानमत्र: शारचकन्यस्तकृष्णाजिने स्थापितद्रोणमितसिलोपरि विश्वचक्र संस्थाप्य तस्याप्टदल कणिकायां विष्णु,पूर्वादिदलेषु' विमला उत्कर्षगी ज्ञाना निया योगा प्रही सत्या ईशाना इत्यष्टौ । द्वितीयावरणे पोडशकोठेपु 'जलशाप्यनिभृगुवसिष्ठब्रह्मकश्यसमस्यावतारदशकम् इति प्रतिमापो. डशकम् । तृतीयावरणे गौरी ब्रह्माणी रौद्री कौमारी वैष्णवी वाराहीन्द्रा. णीकौशिकीत्यष्टी, ध्रुवाध्वरसोमानिलनलप्रत्यूपप्रभासाख्यानष्टौ वसून् । चतुर्थावरणे धार्यममित्रवरुणांशभगेन्द्रविवस्वत्पूपपर्मन्यत्वष्टविण्याख्या द्वादशादित्यान्वेदचतुष्टयं च पश्चमावरणे पञ्च भूतानिपृथिवीवरुणवाहित वायुविनायकामकानि वीरभद्रशम्भुगिरिशाजैकपादहिर्बुध्न्यपिनाकिभुव- माधीश्वरकपालिविशाम्पतिस्थाणुभगाख्यान् , एकादश रुद्राँश्च । पष्ठावरणे यथाक्रमतो लोकपालाष्टकम् , ऐरावतपुण्डरीकवामनकुमुदाजनपुष्पद न्तसार्वभौममुप्रतीका. इति दिग्गजाष्टकम् । सप्तमविरणे खड्गचक्रश- किपाशवजगदाशूलशौस्तुभचामरच्छापूर्णकुम्भदीपवृषभरूपाणि स्व. खण्डानि । अष्टमावरणे विष्णुदेव्यष्टकमलशाययऽत्रिमृगुवसिष्ठब्रह्म फश्यप मत्स्यप्रतिमाषोडशर्क स्थापयेत् । चास्य समन्ताद्धान्यरसद. ध्यपूर्णकुम्भाष्टकवनमाल्ये सुफलरत्नादीनि वितानकं च यदीयात् । ततो 'विश्वचनाय नमः' इति पूजयेत् । ततः कुण्डसमीपे कलशस्थापना. दिपूर्णाहुत्यभिषेकान्त प्रकृतियत् । प्राकृतमहादिहोमोत्तरं 'चक्राधिष्ठित. विवादिभ्यस्तत्तन्मन्नै ममन्त्रवाऽधाविशत्यादिसंख्यया होम कार्यः' इति फेचित् । ततोऽभिषिको यजमानो विश्वचक्र त्रिःप्रदक्षिणी कृत्य- नमो विश्वमयायेति विश्वचक्रात्मने नमः । परमानन्दरूप त्वं पाहि न. पापकईमात् ।। तेमोमयमिदं यस्मात्सदा पश्यन्ति योगिनः । हदि तत्त्वं गुणातीतं विश्वचक्रं नमाम्यहम् ॥ वासुदेवे स्थितं चक्रं चक्र मध्ये तु माधवः । अन्योन्याधाररूपेग प्रणमामि स्थिताविह ।। विश्वचत्र मिदं यस्मात्सर्वपापहरं परम् । आयुधं घाधिवासश्व भवादुद्धर मामत. ॥ इतिमन्त्रैरामन्य पुष्पाणि प्रक्षिप्य नमस्क-य वैदिपश्चिमत उप. विश्य पूर्णकं सक्लेत्यादिमहासङ्कल्पमुक्त्वा इमं विश्वचक्रं विष्ण्या- ·महाकल्पलतादानम् । गण्य देवताऽधिष्ठितं विष्णुदेवत्यं युष्मभ्यमई संप्रदः इति दद्यात् । दान- तातिष्ठार्थ सुवर्ण दक्षिणाविभागः प्रातः । स्वल्पेवेकामिविधान- मति केचित् । पुण्याहवाचनदेवताविसर्जनत्राह्मणभोजनानि फुर्यात् ।। इति विश्वचादानम् ॥ अथ महाकल्पलतादानम् । मात्स्ये-- अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । महाकल्पलता नाम महापातकनाशनम् ।। पुण्यां तिथिमथाऽऽसाय कृत्वा प्रामणवाचनम् । रविमण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।। तुलापुरुपवस्कुर्यालोकेशावाहनादिकम् । चामीकरमयीः कुर्याद्दश पल्पलताः शुभाः ॥ चामीकर हेम । नानापुष्पफलोपेता नानांशुकविभूपिताः। पुष्पफलाशुकानि स्वरूपतः इति केचित् । 'हैमानि' इत्यपरे । हेमलतानां स्वरूपतः पुष्पफलाना योगासंभवात्तानि हैमानि । अंशु- कानि तु फार्पासादीन्येव । हैमोपादाने तत्पदे लक्षणापत्तेरिति तु युक्त प्रतीमः । भन्न 'फलान्यानाद्याकाराणि ' इतिरूपनारायणः । 'काम- नया पशुपुत्रादिरूपाणि ' इतिदामोदररत्नाफरादयः । विद्याधरसुपर्णाना मिथुनैरुपशोभिताः । हारानादित्सुभिः सिद्धः फलानि च विद्मः ।, सिखाः पशिमुसाः किन्नराः । विहङ्गमाः पक्षिणी पैतिदामोदरः। लोकपालानुमारिण्य. कर्तव्यास्तासु देवताः । नाक्षीमनन्तशक्ति च लगस्योपरि न्यसेत् ।। मयस्वासतयोर्मध्ये पप्रशसधर उभे । इभासनस्या तु गुई पूर्वतः सलिशायुधा ।। रमन्यमस्थितानेयी सुपाणिरयानले । याम्ये च महिपारूदा गदिनी तन्दुलोपरि ।। पुते च नैरती स्याप्या सत्यता दक्षिणापरे । यारणी वारणीशीर तृपस्था नागपाशिनी ।। पापिनी प पायव्ये मारथा शर्यरोपरि ।

·दानमयुषः सौम्या तिलपु संस्थाप्या शतिनी निधिसंस्थिता ।। माहेश्वरी पारूही नवनीत त्रिशूलिनी। मौलिन्यो परदास्तद्वत्कर्तव्या पालकान्त्रिताः। मध्ये द्वेलने । अष्टदिश्वष्टौ। मध्ययोरधो प्रादयनन्वशक्ती अन्या- सामधो लोकपालशक्तयः। म ऐरावतः। रजन्यजो हरिद्राछारः । निधिः कलशाकारः । पालकान्विता: क्रोडायालाः । शतया पञ्चपलादूर्ध्वमासहसात्मकल्पयेत् । समतिमादीनामेतन्मानम्- सर्वासामुपरिष्टाच पञ्चवर्गवितानकम् । धेनवो दशकुम्भाश्च वलयुग्मानि पैर हि ।। मध्यम द्वे तु गुरवे नस्विग्भ्योऽन्यातथैन च। ततो मङ्गलशब्देन स्नातः शुक्लाम्परागृतः ।। निप्रदक्षिणमादृत्य मन्त्रानेदानुदीरयेत् । मन्त्रः प्रयोगे शेयः। इति सफलदिगइनामदानं भवभयसूदनकारिय: करोति । अभिमतफलदेशनागलोके वसति पितामहवत्सराणि त्रिशत् ।। पितृशतमथ तारयेश्वाब्धेर्भवदुरितीपविनाशशुद्धदेहः । सुरपतिवनितासहस्रसंख्यैः परिवृतमम्बुजसंसदाभिन्द्यः । इति। अथ प्रयोगः । अधेत्यादि 'सकलपापश्यविशुद्धदेहत्वपूर्वकदेवगण- सहस्रपरिपृतनसाभिनन्यपितृशतभवाब्धिसन्वारणानन्तरमाविशद्वत्स.. रावधिकामितफलदनागलोकनिवासकामः श्वः कल्पलतामहादान प्रविपा. दयिष्ये । इति सङ्कल्प्य महतिवद्गोविन्दादिपूजामण्डपपूनागुर्वादिविनि- योगान्तं सर्व कुर्यात् । ततो वैदिलिसितचक्रन्यस्तलवणटोपरि एका लता स्थापयित्वा तन्मूले माझी न्यसेत् । लवगट एवापरी लता स्था- पयित्वा सन्मूलदेशे 'आनन्ती शक्तिम् । पूर्वादिक्रमात् 'गुडहरिद्रा. छागतन्दुलवृतधीरशर्कराविलनवनीतस्याटलतामूलेषु ऐन्यादिशक्ती, संस्थाप्य परितो दश पूर्णकुम्भान् दश धेर्दश वस्त्रयुगानि फलमात्य. धान्यादीनि च विन्यस्य लतासहिताः शक्ती प्रतिष्ठापूर्वक पून. यिला ततः पुण्डसमीरपालमस्यामादिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं प्रकृति बन् । एवमभिषिक्तो यजमानः कल्पलतासि प्रदक्षिणमावत्य-

·सप्तसागरदानविधि ।
नमो नम पापविनाशिनीभ्यो ब्रह्माण्डलोकेश्वरमालिनीभ्यः ।
(माशंसिताधिक्यफलप्रदाम्यो दिग्भ्यस्तथा कल्पलतावधूभ्यः ।।
इस मन्त्रमुचार्य पुष्पाणि प्रक्षिप्य नमस्कृत्य वैदिपश्चिमत उपविश्य
पूर्वोक्तं महासङ्कल्पमुक्त्वा यथासभवं विशेषणवैशिष्यमुचार्य दद्यात् ।
स्वल्पद्रव्यत्वपक्षे एकाग्निविधानमिति केचित् । पुण्याहवाचनदेवतापून
नविसर्जनमण्डपादिप्रतिपादनब्राह्मणभोजनादीनि प्रकृतिवत् ।
इति कल्पलतादानम् ।
अर्थ सप्तसागरदानविधिः।
मात्स्ये-
अधातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम ।
सप्तसागरकं नाम सर्वपातानाशनम् ॥
फारयेत्सप्त कुण्डानि काञ्चनानि विचक्षणः ।
प्रोदेशमात्राणि तथा ररिलमात्राणि वा पुनः॥
फुर्यारसप्तालादूर्ध्वमासहस्राक्ष शक्तित, ।
सस्थाप्यानि च साणि कृष्णामिनतिलोपरि ।।
प्रथमं पूरयेषुण्डं लवणेन विचक्षणः ।
द्वितीय पयसा तव तृतीय सपिा पुनः ।।
चतुर्थ तु गुडेनैव दना पश्चममेव च ।
पष्ठं शर्करया तद्वत्सप्तम तीर्थवारिणा ॥
स्थापयेल्लवणस्यान्तर्यमाणं काञ्चनं शुभम् ।
केशवं क्षीरमध्ये धृतमध्ये महेश्वरम् ।।
भास्कर गुडमध्ये च दधिमध्ये सुराधिपम् ।
शर्कराया न्यसेलक्ष्मी जलमध्ये च पार्वतीम् ।।
संपु सर्वरत्नानि धान्यानि च समन्ततः ।
तुलापुरुपच्छेपमयापि परिकल्पयेत् ।।
ततो वारुणहोमान्ते स्नापितो वैदपुङ्गवः ।
निप्रदक्षिणमात्य मानेतानुदीरयेत् ।।
मत्रा. प्रयोगे क्षेयाः।
इति ददाति रसामृतसंयुताशुचिरविस्मयवानिह सागरान् ।

·दानमखा - - अमलाचनवर्णमयानसौ पदमुपैति हररमराचितः ।। सालपापविधीतविराजितः पितृपितामहपुत्रफलकम् । पुत्रशवत्रयमिति वाचस्पतिमिश्रः पपाठ । पुत्रकलाकामिति रला. करदामोदरादयः । नरफ्लोकसमाकुलमाययं झटिति सोऽपि नयेच्छिवमा न्दिरम, इत्यादि । प्रादेशान्तिकमासाणि ' इति तिर्यगूयम् । रिलिर. ठपर्वाणि प्रादेशः परिकीर्तितः । सार्द्धदशाहलः प्रादेशः' इति कल्प. तरुः । ब्रह्मादिप्रतिमा ब्रह्माण्डवानादौ दर्शिताः। अथ सप्तसागरदानप्रयोगः । यजमानोऽयेत्यादि कलुपश्यसंभा- वितनरकनिवासपितृपितामहपुत्रकलाशिवमन्दिरनयनपूर्वकामरामृतत्व विशिष्टस्वीयहरिपप्राप्तिकामः श्वः सप्तसागरमहादानमई प्रतिपादयिध्ये इतिसङ्कल्प्य गोविन्दादिपूजादिमण्डपपूनागुर्वादिविनियोगान्तं प्रक- तिवत् । सवश्वासादितहष्णाजिनन्यस्ततिलद्रोणे हेमानि सप्त कु. ण्डानि संस्थाप्य क्रमेण लवणदुग्धवृतगुडाधिशर्करातीर्थवारिभिः पूरयित्वा तेषु ब्रह्मपेशवमईश्वरभास्करमुराधिपलक्ष्मीपार्वतीप्रतिमाः स्थापयेत् । परितोऽष्टादश घान्यानि वितानकं चोपरि सब्रह्मादीन सागरान्यूजयेत् । ततः कुण्डसमीपस्थकलशस्थापनादिवनस्पतिहोमान्त प्रतिकुण्डमष्टाविंशत्यष्टोत्तरशताष्टोत्तरसहस्रान्यतमसंख्यया स्वस्वशाखी- यैर्वारुणैर्मन्स्तिलान्हुत्वा स्विष्टकदादिपूर्णाहुत्यभिषेकान्तं प्राकृतं फुर्युः । एवमभिपित्तो यममानः सागरांति प्रदक्षिणीकृत्य- नमो वः सर्वसिन्धूनामाधारेभ्यः सनातनाः । जन्तूनां प्राणदेभ्यश्च समुद्रेभ्यो नमो नमः ।। क्षीरोदकाज्यदधिमाधुरलावणेन. सारामृतेन भुवनायजीवसद्धान् । आनन्दयन्ति वमुभिश्च यतो भवन्त- स्तस्मान्ममाऽप्यपविघातमलं विधध्वम् ।। यस्मात्समस्तभुवनेषु भवन्त एत तीर्थामरासुरसुवमणिमदानम् । पापक्षयामृतविलेपनभूषणाय लोकरय विभूति सदस्तु ममापि लक्ष्मीः।। इति मन्त्रैरनुमन्य पुष्पाणि प्रक्षिप्य नमस्कृत्य येदिपश्चिमत उपविश्य ·रतनदानविषिः। देशकालकीर्तनान्ते सफलफलुपश्येत्यादिमहासङ्कल्पमुक्त्वा सप्तसा- गरान्त्रमादिप्रतिमासहितान्सोपत्करान्विष्णुदेवतास्तुलापुरुपमत्स्यपुरा- णीयभागम्यवस्थया युष्मभ्यमहं संप्रदे न ममेति सुवर्णदक्षिणां दद्यात् । स्वल्पे स्कामिरिति फेचित् । ततः पुण्याहवाचनमहादिपूजाविसर्ज- ममामणभोजनानि पुर्यात् । इति सप्तसागरदानविधिः। अथ रबधेनुदानविधिः। मात्स्ये- अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । रखधेनुरिति ख्यातं गोलोकफलदं नृणाम् ।। पुण्यां तिथिमथासाद्य तुला पुरुपदानवत् । लोकेशावाहनं तत्ततो धेनुं प्रकल्पयेत् ।। भूमौ कृष्णाजिनं कृत्वा लवणद्रोणसंयुतम् । धेनु रत्नमयी छत्वा सङ्कल्पविधिपूर्वकम् ।। स्थापयेत्पद्मरागाणामेकाशीतिमुखे युधः। पुष्परागशतं तद्वद्धोणायां परिकल्पयेत् ।। ललाटे हेमतिलकं मुक्ताफलशर्स एशोः । भ्रूयुगे विद्रुमशतं शुक्ती कर्णद्वयोः स्थिते ।। काभ्यनानि च शृङ्गाणि शिरो वमशतात्मकम् । ग्रीवायां नेत्रपटलं गोमेदक शतात्मकम् ।। इन्द्रनीलशतं पृष्ठे वैडूर्यशतपाईके ।। स्फाटिदिरं तद्वत्सौगन्धिकशतात्कटिम् । सौगन्धिकं पारागः । ' सौगन्धिकं तु कहारे पद्मरागे च कत्तुणे' इति वैजयन्तीकोशात् । ग्युरा, हेममयाः कार्या: पुच्छ मुक्कावाली मया । सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च माणे कर्पूरचन्दनम् ।। धुनुमानि च रोमाणि रौप्यां नाभि च कारयेत् । गारुत्मतशतं तद्दमाने परिकल्पयेत् ॥ अथान्यानि प रत्नानि स्थापयेत्सर्वसन्धिपु ।। धाच्छर्फरया जिहां गोमयं च गुडात्मकम् । .

·निमगवं गोमूममाग्येन तथा दधिदुग्धं स्वरूप ॥ पुच्छाने चामरं दद्यारसमीपे तानदोहनम् । कुण्डलानि च हैमानि भूपणानि च शक्तिः ।। पाग्येदेवमेवं तु चतुर्थीशेन वत्सकम् । तया सर्वाणि धान्यानि पादाश्चेभुमयाः स्मृताः ।। नानाफलानि सर्वाणि पञ्चवर्ण विवानाम् । एवं विरघनं कृत्वा तद्वद्धोमाधिवासनम् ।। ऋत्विाम्यो दक्षिणां दद्याद्धेनुमामन्त्रयेद्धः । गुडधेनुवदामन्य इदं चोदाहरेत्ततः ॥ मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः। आमन्व्य चेत्थमभितः परिवृत्य भक्तो पद्याद्विजाय गुरवे जलपूर्वका ताम् । यः पुण्यमान्य दिनमत्र तोपत्रासः पापैविमुक्त्तनुरेति पदं मुरारेः ।। इति सकलविधिज्ञो रत्नधेनुप्रदानं विवरति स विमानं प्राप्य देदीप्यमानम् । सकलकलुषमुक्तो धन्धुभिः पुत्रपौत्रैः सह मनसरूपः स्थानमभ्येति शम्भोः । इति ।। अथ प्रयोगः । तत्र यजमानो अधेत्यादि सफलकलुपश्यमदनस्वरू- पत्वपूर्ववन्धुवर्गपुत्रपौत्रादिसहितवरविमानारोहणपूर्वकगोलोकप्राप्तिका- मरतद्वच्छम्भुपदप्राप्तिकामस्तद्बद्धरिपदप्रातिकामो वा श्वो रत्नधेनुमहादा- नमहं प्रतिपादयिष्ये । इतिसङ्कल्प्य प्रकृतिवद्गोविन्दादिपूजामण्डपपू. भागुर्वादिविनियोगान्तं कृत्वा गुरुः पोइशारे कष्णाजिनं प्रसार्य तदुपरि लवण द्रोणमितं प्रसार्य तदुपरि रेखामयी प्राइमसी गामुद- पादामालिख्य रत्नैरङ्गानि कुर्यात् । नत्र एकाशीतिपद्मरागैर्मुसम् । पुष्परागशतेन नासामम् । ललाट हेमतिलकम् । पञ्चाशन्मुक्ताफलैः। प्रत्येकं दृशौ । विद्रुमशतेन विभज्य भ्रूयुगम् । शुविभ्यां कणौं । काश्चने, शृङ्गे। हीरफशतेन शिरः। गोमैदकशनान्वितेन नेत्रनामकपटेन प्रीवाम् । वैडूर्यशतेन पार्थे । स्फटिक्शतेनोदरम् । पद्मरागशतेन कटिम् । शक्तिो इना सुरान् । सूर्यकान्तकर्पूराभ्यां दक्षिणप्राणपुटम् । चन्द्रकान्तचन्द.

·रत्नपेठदानप्रयोगः। १६९ नाभ्यां धाममाणपुटम् । कुमेन रोमाणि । रूप्येण नामिम् । गारात्म- तेनाऽनम् । रत्लान्तरः सर्वसम्धीन । शरिया जिलाम् । गुडो गोमये । माज्यं मूत्र । चामर पुच्छामे । स्वरूपतो दधिदुग्धे । सनिधी साम्रप्रदोहनम् । सौवर्णकुण्डलमयेयकादीनि स्थाप्यानि । एवं धेनुसाध. नद्रव्यचतुर्थाशेन धेनोरुत्तरत: माइगुस्खमुदवपाई वत्सं घरचयेत् । दधि- दुग्धदोहनानि च वसे न संभवन्ति । समन्तादष्टादश धान्यानि फलपुष्पवलादीनि पाऽऽसाथ 'रलधेनवे सवत्सायै नमः' इति पून. यित्वा वितानं बनीयात् । ततः पुण्डसामीपस्थकलशस्थापनादिप्रक- तिवत् । एवमभिपित्तो यजमानो रत्नधेनुं निःप्रदक्षिणमात्योपति- छेत् । मन्त्रास्तु- या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता। धेनुरूपेण सा देवी मम शान्ति प्रयच्छतु ।। देहस्था या च रुद्राणी शहरस्य च या प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ विष्णोक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या व विमावसौ। चन्द्रार्कशमशक्तिर्या धेनुरूपा च सा श्रिये ॥ चतुर्मुसस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदाऽस्तु मे ।। 'स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां च या। सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे ।। स्वां सर्वदेवगणधाम यतः पठन्ति रुद्रेन्द्रचन्द्रकमलासनवासुदेवाः । तस्मात्समस्तभुवनमयदेवयुक्त मां पाहि देवि भवसागरपीड्यमानम् ।। इति । सतः पुष्पाणि प्रक्षिप्य नमस्कृत्य वैदिपश्चिमत उपविश्यायेत्यादिमहा. संकल्पमुक्त्वा 'इमा रमधेनुं पद्मरागमुखां पुष्परागघोणां सुवर्णतिलका. लता मुफीफलादिरचितनयनाद्यवयवोपेतां साधनपारागादिद्रव्यचतु- थाशेन रचितवत्ससहिता परितः स्थापितधान्यपुष्पफलादिमती विष्णुदेवतां गुरवेऽहं संप्रदे । इति ।' एकस्मा एव दद्यात्' इति भूपा.

·हानम्रता १९२ सरनाकरादयः । हेमायादयस्तु'एकामिविधान एकस्मै, मनेकामिपाक्षे तु तुलापुरुपद्विभागः' इत्याहुः । सुवर्ण दक्षिणा दद्यात् । ततः स्वस्त्या- दिवाचनमहादिपूजनविसर्जनब्राह्मणभोजनादि पूर्ववत् । इति रत्नधेनुदानप्रयोगा। अथ महाभूतघटदानविधिः। मात्स्ये- पथावः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । महाभूतपट नाम महोपातकनाशनम् ।। पुण्यं दिनमथासाद्य पृत्वा प्राह्मणवाचनम् । ऋत्विमण्डपसंभारभूपणाच्छादनादिकम् ॥ तुलापुरुषवर्यालोकेशाबाहनं तथा । कारयेकाचन कुंभं महारत्नचित घुयः ।। महारत्नानि प्रमोकानि। प्रादेशादगुलशतं यावत्कुर्यात्प्रमाणतः । क्षीराज्यपूरितं तद्वत्कल्पवृक्षसमन्वितम् ।। पद्मासनगतास्तव ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । लोकपालान्सहेन्दांश्च स्ववाहनसमन्वितान् ।। घराहेण धृता तद्वत्कृत्वा पृथ्वी सपनाम् । वरुणं चासनगतं काञ्चनं मफरोपरि ॥ हुवाशनं मेपगतं वायुं कृतमृगासनम् । तथाकाशाधिपं कुर्या मूषकश्यं विनायकम् ।। विन्यस्य घटमध्येतान्वेदपङ्कजसंयुतान् । ऋग्वेदत्याक्षसूत्रं स्याद्यजुर्वेदस्य पङ्कनम् ।। सामवेदस्य वीणा स्याद्धेनुं दक्षिणवो न्यसेत् । अथर्ववेदस्य पुनः घुमुवी दक्षिणे परे।। पुराणयेदो वरद, साक्षसूनामण्डलु. । अन्न फल्पवृक्षप्रतिमाप्रादेशादिपरिमाणसहिवघटसंपादकसुवर्णमान- मापिकम् । परिवः सर्वधान्यानि पामरासनदर्पणम् । पादुकोपानहटनभूपगाच्छादनादिकम् ॥ शप्या व जलकुम्भाश्व पश्चवर्ण वितानकम् । 5 ·महाभूतघटदान विधिः। जलकुम्भाः पोडशा स्नात्वाऽधिवासनान्ते तु मन्त्रमेतमुदीरयेत् । मनःप्रयोगे शेयः। इत्युचार्य महाभूतघट यो विनिषेदयेत् । सर्वपापविनिर्मुकः स याति परम गतिम् ।। विमानेनार्कवणेन पितृवन्धुसमन्वितः । स्तूयमानो परस्त्रीभिः पदं प्राप्नोति वैष्णवम् ।। पोडशैतानि यः कुर्यान्महादानानि मानवः । न तस्य पुनरावृत्तिरिह लोफेऽभिजायते । इति अथ प्रयोगः । अत्यावि'सालपापक्षयपूर्वकपिनादिसफलबन्धुज- साहितामरती सेव्यमानार्मवर्णविमानकाणविष्णुपदप्राप्तिकामः यो महाभूतपटमहादानमई प्रतिपादयिष्ये' इति सङ्कल्प्य प्रकृतिवद्गोविन्दा. देपूजामण्डपपूजापुर्वादिविनियोगान्तं पुर्यात् । गुरु: पोडशारे वन- पौक्तिफमाणिक्यनीलमरकवाख्यमहारत्नान्वितं तुल्याभ्यां गव्यदुग्धघु- ताभ्यां पूर्ण मध्यस्थापितकल्पवृक्षं घटाकारं महाभूतपदं स्थापयेत् । घटमध्ये प्रहादिप्रतिमाः स्थापयित्वा चतुर्दिवादश धान्यानि छत्रचा. मरभूपणशम्यादीनि पोडश जलकुंभांश्च सनिधापयेत् । ततः 'महाभूत- पटाय नमः' इति संपूज्य वितानं घनीयात् । ततः मुण्डसमीपस्थ- कुंभस्थापनाविपूर्णाहुत्यमिपेकान्तं प्रकृतिवत् । एवमभिषिक्तो यजमानो महाभूतघट निःप्रदक्षिणमात्य- नमो वः सर्वदेवानामाधारेभ्यश्चराचरे । महाभूताधिदेवेभ्यः शान्तिरस्तु शिवं मम ।। यस्मान्न किश्चिदप्यस्ति महाभूतविना कृतम् । प्रशाण्डे सर्वभूतेषु तस्माच्छ्रीरस्तु मे सदा ॥ परशा सापि समिप टप दिनशिपात अस्सिायो. स्यायुक्त्वा महासङ्कल्पमुधार्य 'इमं महाभूतधर्ट महारत्नचितमन्त.रिथत- सौवर्णकल्पवृक्षादिपुराणवेदान्तप्रतिमासहितं परितः स्थापिताष्टादशधा- न्यछसचामरासनशय्यापूर्णकुंभादिसहितं विष्णुदैवतं तुलापुरुषोक्तभाग- + व्यवश्यया गुर्पविभ्यो युष्मभ्यमहं संपदे न मम । इनि बद्धस्तेषु दत्त्वा सुवर्णदक्षिणां दद्यात् । स्वल्पत्वेकामिवियानम् । देयविभागस्तुलापुरुषव- , - - ·दानमखः त्रेधा । ततः पुण्याहवाचनमहादिपूजन विसर्जनमण्डपादिप्रतिपादनवाझ- णभोजनाशीर्वादग्रहणमङ्गलाचारादीनि । इति महाभूवघटमहादानम् ।। इति पोडश महादानानि । अथ दश महादानानि । कौमें- कनकाश्वतिला नागा दासीरथमहीगृहाः । कन्या च कपिला धेनुर्महादानानि वै दश ।। वह्निपुराणे राम उवाच- क्रोधादिकं मया फर्म कृतं मुनिवरोत्तमाः। कथं तस्माद्विमुच्येऽहं पापात्प्राणिवधादिकात् ॥ इत्युत्ता धर्मतत्त्वज्ञाः पापानां पावनं परम् । दानं चेह सुवर्णस्य ते तमूचुर्महर्षय. ॥ व्यास:- सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काश्चनम् । एतद्धि भगवानत्रि. पितामहसुतोऽब्रवीत् ।। नन्दिपुराणे- वरमारस्वशतया दातव्यं काञ्चनं मानवैर्भुवि । नात. परतरं लोके सद्यः पापविमोचनम् ॥ मुवर्णस्य सुवर्णस्य सुवर्ण यः प्रयच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ।। आद्यसुवर्णशब्देन हिरण्यमुत्तम् । द्वितीयेन प शोमनवर्णत्वम् । तृतीयेन परिमाणविशेषः। सुवर्णद्वितयं दत्त्वा मश्या गतिमाप्नुयात् । दत्वा सुवर्णस्य शतं द्विजेभ्य श्रद्धयाऽन्वितः ।। ब्रह्मलोक्मनुप्राप्य प्राणा सह मोदते । सकृदुश्चरितसुवर्णशब्दस्य पोडशमापविशिष्टहेमवाचितेति प्रागुक्तम् । सुवर्णदाने देयसुवर्णस्य तृतीयश्चतुर्थों पाशो दक्षिणेति पूर्व परिभाषाषा- मुक्तम् । रजतमिति चित् ।

·श महामानानि । - दानमन्त्र:--- हिरण्यगर्भगर्भस्त्वं हेमयी विभावसोः । मनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ में। फोमें- पलैक द्विगुणं वाऽपि निगुणं शवधनुकापात् । फनक स्थावर्णेन द्वाभ्यां त्रिभिः सदक्षिणम् ।। यत्नादधो या तस्कुर्याद्दक्षिणा याद्यधारचि । इति सुपर्णदानम्। आदित्यपुराणे- मादित्योदयसंप्राप्तौ विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । ददाति काधनं यो वै दुःख प्रतिहन्ति सः ॥ ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विलीयते । वायुपुराणे- गुला गुखार्द्धानं या नियतः प्रतिवासरम् । कनकं न्यस्य लिले तु व्रजेत्तत्पदमुत्तमम् ।। ब्रह्माण्डे-- शृणुष्वावहितो दानं प्रवीमि तव नारद । शतमानमिति प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ आयुष्यं श्रीकर पुण्यमारोग्यं सन्ततिप्रदम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं स्वाय सर्वमङ्गलकारणम् ।। पुण्यकालेपु सर्वेषु चन्द्रसूर्यपहादिषु । नित्यं या कारयेद्दानं जन्मधेपु विशेषतः ।। पुण्यदेशेषु सर्वेषु गृहे देवालयेषु च । यत्र साधनसम्पत्तिस्तन दान चरेत् ।। तथा- गव्येन भूमिं शफता जलेन आलिख्य मध्ये सिततन्दुलैश्च । सरोगई सुन्दरकेसराइयं सकणिकं चाष्टदलं विलिख्य ॥ तस्मिन्दिरण्यं शतमानपानं निधाय तस्योपरि तं विचिन्त्य । प्राणमीशं कमलासनस्थमाराध्यगन्यादिभिरापरेण ॥ ..

·दानमरवः
विमं तथा घेदविदा वरिष्ठं विचित्य बुद्धधातु समर्चयित्वा ।
दद्याल्सुवर्ण शतमानमरमै संघीयतामात्मभूरित्युद्दीर्य ।
शतमानं शतकृष्णलमापाान्मितम् ।
इति शवमानदानम् ।
-
अथ रजतदानम् ।
स्कान्दे-
या प्रयच्छति विप्राय रजवं चाऽपि निर्मलम् ।
स विधूयाशु पापानि स्वर्गलोफे महीयते ।।
रूपवान्सुभगः श्रीमानिह लोकेषु जायते ।
इति रजतदानम्।
अथाश्चदानम् ।
सान्दे-
मश्वं यस्तु प्रयच्छेद्वै हेमचित्रं सुलक्षणम् ।
स तेन कर्मणा देवि गान्धर्व लोकमश्नुते ।।
भारते-
सर्वोपकरणोपेतं युवान दोपवर्जितम् ।
योऽवं ददाति विप्राय स्वर्गलोके महीयते ॥
तथा-
यावन्ति रोमाणि हये भवन्ति हि नरेश्वर ।
वावती वाजिदा लोकान्माप्नुवन्तीह पुष्कलान् ।।
कालिकापुराणे-
अश्व वा यदि वा युग्यं शोमने चाऽथ पादुफे।
ददाति य. प्रधान वे प्रामणेभ्यः मुसंयतः ।।
सत्य दिव्यानि यानानि रययनपताकिनः ।
दुपः पन्धा नचैघेह भविष्यति कदाचन ।।
मन्त्र दिव्ययानरयदुष्टपथविरहसम्पत्तिर्ययाक्रम प्रत्येकं फलं शेयम् ।
अश्वं तन्मूल्यमयका कनीयो मध्यमोत्तमम् ।
दद्यादिवानुसारेण तारागणपरिश्रदम् ॥

·वेत्तापवानम् । १६७ शर्फः पश्चपले रौप्य, सुवर्णालमृतं कमात् । सदक्षिणं सवनं च श्राह्मणायाग्निहोत्रिणे।। तारागणस्तारानुकार्यलङ्कारः। दानमन्त्र:- उचैःश्रवारतमश्वानां राज्ञां विजयकारकः। सूर्यवाह नमस्तुभ्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ - अथ श्वेताश्चदानम् । गारुडे-- अश्वमेधमसं यस्तु कलौ कर्तुमनीश्वरः । अश्वदानं तु तेनेह कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।। विधि तस्य प्रवक्ष्यामि प्ररणा निर्मितं पुरा । श्वेतमश्वं शुगं तात हेमपर्याणभूषितम् ।। रूप्यैस्तु कटकैः शुद्धः फरिदन्तोपशोभितम् । वत्रनेत्रं खुरस्तानः क्षामपुच्छं सुवाससम् ।। शुभ्रेप स्टफेनैव संवृतं स्वायुधान्वितम् । धान्यरत्नोपरिस्थं तु पद्धकक्षं सुपट्टकम् ।। एवं सुतेजसं चावं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । मन्त्रादियुगाधयनविपुवोपरागादिपु दानम् । अथ पूजामन्त्रः। मार्तण्डाय सुवैगाय काश्यपाय त्रिमूर्तये । जगद्वाहाय सूर्याय त्रिवेदाय नमोऽस्तु ते ॥ एवं समुधरेन्मन्नं कणे यात्तिलोदकम् । दानवाक्यम् । ॐ अधेत्यादि अमुफगोत्रायामुकरामणे प्राह्मणा- येगम, सुवर्णतिलकालङ्कारयुक्तललाटं मैवेयकसुपर्याणान्वितं रौप्यक- टकरत्नोपशोभित वमने ताम्रखुरं क्षौमपुच्छे सुवाससं शुभ्रपटकसंटतं स्वायुधान्वितं धान्यरत्नोपरिस्थितं यद्धपक्षं सुपगन्धपुष्पाचितं सफ. लग्रह्मदयादिपापनाशकामस्तुभ्यमहं संपददे न मम ' इति स्यावधिक- त्रिंशत्पूर्वत्रिंशत्परावरपियुद्धरणकामः' इति वा, 'सूर्यलोकमनकामः' इति वा यथाफाममूह्यम् । । .

·. दानमपख: महार्णवै समुत्पन्न उचैःश्रवसपुत्रक! मया त्वं विप्रमुख्याय दत्तो हय सुखी भव ।। इमं विप्र नमस्तुभ्यमश्वं ते प्रतिपादितम् । प्रतिग्रहीय विभेन्द्र मया दत्तं तु शोभनम् ।। इति दानमन्त्रमुच्चार्य- कणे समर्पणं कृत्वा विप्रहस्ते.जलं क्षिपेन् । ततः सुवर्ण दद्यात् । पश्चादश्वपुरो गच्छेत्पादानां सप्तसप्ततिम् । भास्करं मनसि घ्यावा आलोक्य स्वगृह प्रजेत् ।। श्वेतमश्वं तु यो यात्फलं दशगुणं भवेत् । घडवा च तथा दरवा तुल्यमेव फलं लभेत् ।। एवं कृते नरव्याघ्र सूर्यलोकं प्रजेन्नरः । इति श्वेताश्वदानम् । अथ तिलदानम् । मादित्यपुराणे--- बैशाख्यां पौर्णमास्यां वा तिलान्क्षौद्रेण संयुतान् । यः प्रयच्छेहिजाम्येभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ज्येष्ठ मासि तिलान्दत्त्वा पौर्णमास्यां विशेषतः। अश्वमेधस्य यस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। माधे मासि तिलान्यस्तु प्रामणेभ्यः प्रयच्छति । सर्वसत्त्वसमाकीर्ण नरकं न स पश्यति ।। वसिष्ठः- नित्यदाता तिलानां यो नरः स्वर्गे महीयते । महामारते- ददयो जुइतश्चैव हरतः प्रतिगृह्णतः । तिले तिले विलमोणः सौवर्णानां युधिष्ठिर ॥ तथा- सर्वेषामेव दानानां तिलदानं ए.स्मतम् । सर्वपापहरं सद्धि पवित्र स्वायमेव च ।। - ·तिलदानम् । विष्णुधर्मोत्तरे- तिला गावो हिरण्यं च अन्नं कन्या वसुन्धरा। दत्तान्येतानि विधिवत्तारयन्ति महाभयात् ।। सथा- तिलोद तिलसायी तिलहोमी तिलोदकी। तिलदाता च भोक्ता च पद् तिलाः पापनाशनाः ।। असकृत्पट्तिली भूत्वा सर्वपापविवर्जितः । त्रिंशद्वर्पसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। कृष्णाभिने तिलान्कृत्वा सुवर्ण मधुसर्पिपी। द्रोणकं वाससा छन्नं विधा तद्वत्सदक्षिणम् ।। माहितामौ द्विजे दत्वा सर्व तरति दुष्कृतम् । विधेति हीनमध्यमोत्तमभेदतः । द्रोणे द्रोणद्वयं, द्रोणत्रितयं चेति । सद्वत्सदक्षिणं क्रमादेकद्वित्रिसुवर्णसहितम् । अत्रेत्यं दानवाक्यम् , अद्यस्यादि 'अमुकसगोवाय ब्राह्मणाय एवं कृष्णाजिनस्थं सुवर्णमधुस- पिर्युतं वस्त्रच्छन्नं तिलोणं सर्वपापक्षयकामस्तुभ्यमहं संप्रदे न ममः कृते. तत्तिलदानप्रतिष्ठासिद्धपर्थमिदं सुवर्ण दक्षिणां तुभ्यमहं संप्रददे न ममेति । इति तिलदानम् ॥ यम:- तिलपात्रं तु यो दद्यात्प्रत्यहं वाध्य पर्वणि । सदक्षिणं सत्यभावादि छत्वा जनार्दनम् ।। नाशयेपिविध पापं धर्मस्य वचनं यथा । स्कान्दे तु ममायां दत्तं तत् पितृतारकम्, इत्युतम् ।। ग्राहो ताम्रपात्रं तिलैः पूर्ण प्रस्थमात्रैविजाय तु । सहिरण्यं च यो दद्याच्ट्रद्धावित्तानुसारतः ॥ सर्वपापविशुद्धास्मा लभते परमां गतिम् । दानवारयन्तु, अदोत्यादि 'इई ताम्रपानं तिलपूर्ण समुवर्णमशेषपा. पायकामस्तुभ्यमहं संप्रददे न मम । सुवर्य दक्षिणां च दद्यात् ।

·दाममात्रा अथ महातिलपात्रम्। साम्रपाने तिलान्कृत्वा पलपोशकल्पिते । सहिरण्ये स्वशत्तया या विमाय प्रतिपादयन् ।। नाशयेषिविध पापं वाड्मनःकायसंभवम् । - -- . तिलपूर्ण ताम्रपानं सहिरण्यं द्विजातये । प्रातर्दत्वा तु विधिवा स्वप्नं विनिहन्ति सः ।। निलपात्रं विधा प्रोक्तं कनिष्टोत्तममध्यमम् । ताम्रपात्रं दशपलं जघन्यं परिकीर्तितम् ।। द्विगुणं मध्यम प्रोकं त्रिगुणं चोत्तमं स्मृतम् । स्वर्णमेकं जघन्ये तु द्विगुणं मध्यमे क्षिपेत् ।। त्रिगुणं घोत्तमे तद्वस्सुवर्ण परिकीर्तितम् । सुवर्ण दक्षिणां दत्त्वा सर्वपापक्षयो भवेत् ।। भथ मात्रपाकरणतिलपूर्णकांस्यपात्रदानम् । आदित्यपुराणे- यज्ञं सौत्रामणि पर्तु यदि शक्तिर्न विद्यते । महासरस्तथा वापी कूपं कर्तुं च दीधिकाम् ।। एवंकृते मातृऋणान्मुक्तो भवति मानवः । सदक्षिणं कांस्यपात्रमथ दत्त्वा प्रमुच्यते ॥ शुद्धकास्यस्य पात्रस्य प्रमाणं पञ्चविंशतिः । पलानामत्र निर्दिष्टं तिलानां प्रस्थसप्तकम् ।। सुवर्णमापांश्चतुरः पात्रोपरि विधारयेत् । वखेपा येष्टयेसान प्रधानेन मुभक्तितः ॥ स्नानं कृत्वा निम्नगादी पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् । ततोऽभिपूजयेच्छम्भुं शङ्करं हरिमेव वा॥ गोमयेनाथ संलिप्य गृहमध्यं च सर्वतः । लिखेत्पद्मं द्वादशारं कुडुमेनाथ चन्दनैः ।। ततो वहि स्थापयित्वा होमं कुर्याद्यवस्तिलैः । पत्र पान प्रतिष्ठाप्य पूजयेद्भक्तिभावतः ॥ सतो ग्रामणमाहूय पहुभृत्यं सुसंयतम् ।

·तिलपात्रदानम् । १७१ पादौ प्रक्षाल्य विधिवमातृश्राद्धं समाचरेत् ॥ अलकृत्य यथाशत्त्या माध्यां वा मृतवासरे । महणे रविसोमाभ्यां संकान्तिपु युगादिपु । तथान्यदपि यदत्तं माध्यामुद्दिश्य मातरम् । तदक्षयफलं सर्व पुरा प्राह महेश्वरः ॥ जीवन्ती भूपयेद्ववैमाल्यैरपि विभूषणैः । दत्त्वा विमस्य पात्रं तु होमं कुर्यात्प्रयत्नतः ।। सोपस्करं सताम्बूलं क्षमाप्य विप्रं विसर्जयेत् । अन्येषामपि विप्राणां भोजनानि प्रदापयेत् । इत्यादि । अथास्य प्रयोगः । मातृमृतवासरे नद्यादौ वाप्यादौ वा यजमानो. कृतस्नानो गृहमध्ये उपलिपदेशे कुङ्कुमचन्दनाभ्यां द्वादशदलं पञ विरचय्य तत्र पञ्चविंशतिपलमितं कांस्यपात्रं तिलप्रस्थसप्तरुपूरितमुप. स्थापितस्वर्णमापचतुष्टयं च वरवस्त्रवेष्टितं स्थापयित्वा तत्समीपे हरि शङ्करं पावाहनायुपचाररभ्यर्च्य पुरतोऽग्निं स्थापयित्वा स्वसूत्राविधिना घृतात्तस्तिलैयवैश्व विष्णुमन्त्रेण शिवमत्रेण वाऽष्टोत्तरशताहुतीर्तुत्वा मातृक्षयाश्चेन्मातृश्राद्धं कृत्वा जीवन्त्यां मातरि तां चत्रादिभिः सत्कृत्य दानपान तथैवाभ्यच्योदङ्मुसमुपवेश्यायेत्याद्यमुकगोनाय प्राह्मणायेदं पलपश्चविंशसिमितं फांस्यपात्रं प्रस्थसप्तकमितत्तिलपूरितं सुवर्णवरवल. वेष्टितं समन्तात्स्थापितसप्तधान्यफलादिसहितं मातुरानृण्यकामस्तुभ्यमहं संप्रददे न मम इति दद्यात् । मन्त्रास्तु-- कास्यपात्रं मया दत्तं मातुरानृपयकाइया । भगवन्वचनातुभ्यं यथाशफि तथा वद ॥ दश मासांश्च उदरे अनन्या संस्थितस्य मे। वेशिता पालमावेन स्तनपानाहिमोत्तम । पूयमूत्रादिमल्लेपलिता या घ कृता मया । भवतो वचनाइद्य मम मुक्तिर्भवेटणात् ॥ कांस्यपानं सुवर्ण ध तिलान्यस्त्रादिदक्षिणाम् । सनधान्यं मया दत्तमृणान्मुक्तिर्भवेन्मम ॥ कस्मिपानप्रदानेन तत्त्वज्ञानं दारीरकम् । तथा हेमप्रदानेन परमात्मानमव्ययम् ॥

·दानमसः - जगमोहने नारदः- स्नानागारं दिशि प्राच्यामाग्नेय्यां पचनालयम् । याम्यां शयनगेहं च नेत्यां शखमन्दिरम् ।। प्रतीच्यां भोजनगृहं वायव्यां पशुमन्दिरम् । भाण्डागारं तूत्तरस्यामीशाग्यां देवमन्दिरम् । इति ।। मास्ये- देवतापञ्चकं तत्र चत्वारिंशत्समावृतम् । पूजयित्वा यथान्यायं ततो दद्यागृहं गृही॥ एकाशीतिपदं कृत्वा रेणुभिः फनकेन वा । पश्वास्पिष्टेनानुलिम्पेरसूत्रेणालोड्य सर्वतः ।। दश पूर्वापरा लेखा दश चैवोत्तरायताः । सर्व वास्तुविभागेन विज्ञेया नवका नव ।। एकाशीतिपदं कृत्वा वास्तुवित्सर्ववास्तुपु । पदस्थान्पूजयेद्देवान्त्रिंशत्पञ्चदशैव तु ।। द्वात्रिंशद्वाह्यतः पूज्याः पूज्याश्वान्तस्त्रयोदश । मध्ये नवपदस्त्यैकश्चत्वारक्षिपदाः स्मृताः॥ विंशतिस्त्वेकपदिकास्तावन्तो द्विपदाः स्मृताः। एवं प्रतिष्ठिता देवाश्चत्वारिंशच पञ्च च ॥ नामतस्तान्प्रवक्ष्यामि स्थानानि च नियोधत । शकोणादिपु सुरान्पूजयेकमशो नव ।। ईशानादौ, शिखी चैव तु पर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः। सूर्यः सत्यो मृशश्चैव आकाशो वायुरेव च ।। पूपा च वितयश्चैव गृहक्षतयमायुभो । गन्धर्वो भृगराजश्व मृगः पितृगणास्तथा ।। दौवारिकोऽय सुप्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः । अमुरः शोकपापौ च रोगोऽहिर्मुख्य एव च ॥ भल्लाटः सोमसौ च अदितिश्च दितिश्च वै । यहि निशदेते तु तदन्तधतुरा भृणु ॥ मापश्चैवाथ सावित्रो जयो रुद्रस्तथैव च । .

·- अर्यमा सविता चैव विवस्वान्वियुधाधिपः ।। मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीवरः क्रमात् । अधमरत्वापवरसातु परितो प्राणः स्मृताः।। आपश्चतापवत्सश्च पर्जन्योऽनिर्दितिस्तथा । पदिकानां तु वर्गोऽयमेवं कोणेप्शेपतः ।। तन्मध्ये तु यहि विशहिपदास्ते तु सर्वतः । एतत्पूर्व गृहारम्भं कुर्याद्वास्तुविचक्षणः ।। वास्ती परीक्षित तस्मिन्बास्तुदेहे विचक्षणः । वास्तूपशमनं कुर्यात्समिर्बिलिकर्म च ॥ जीर्णोधारे तथोद्याने तथा च नक्वेश्मनि । नवप्रासादभवने प्रासादपरिवर्तने ।। द्वाराभिवर्तने तद्वत्मासादेपु गृहेषु च। .वास्तूपशमनं कुर्यात्पूर्वमेव विचक्षणः ।। एकाशीतिपदं लिख्य वास्तुमध्ये तु पिटकैः । होमस्त्रिमेखले कार्यः कुण्डे हस्तप्रमाणके । यौः कृष्णतिलैश्चैव समिद्भिः क्षीरवृक्षः । पालाशैः खादिरैश्वापामागोंदुम्वरसंभवः ।। कुशर्वादलै ऽपि मधुसर्पिःसमन्वितैः । .कार्यस्तु पश्चभित्वैिपिल्लवीरथापि च ॥ होमान्ते भक्ष्यभोज्यैश्च पास्तुदेहे बलि हरेत् । तद्वद्विशेषनैवेद्यमिदं दद्यात्क्रमेण तु ॥ एवं संपूजिता देवाः शान्ति कुर्वन्ति ते सदा । सर्वेषां काञ्चनं दद्याद्रह्मणे गां पयस्विनीम् । इति ।। ग्रहवास्तुशान्तिप्रयोगः । यजमानो मासपक्षाशुद्विख्य 'अस्य वास्ताः शुभतासिद्धपर्थ वास्तुशाति करिष्ये । इति सङ्कल्प्य गणेशपूजा- स्वस्तिवाचनमातृपूजाभ्युदयिकाद्धाचार्यतालिंग्वरणानि कुर्यात् । तत आचायों, 'यदन्न संस्थितम् । 'अपझामन्तु । इत्येताभ्याम्-- भूतप्रेतपिशाचाया अपनामन्तु राक्षसाः । स्थानादस्मादमन्त्वन्यत्स्वीकरोमि भुवं त्विमाम् ॥ इत्यनेन च सर्पपान्विकीर्य पञ्चगव्येन 'शुची वो हन्या' इति ·दानममूखः जयन्तरुद्रायमसविविवस्ववियुधाधिपमिनराजयक्ष्मपृथ्वीपरापत्साई ह्मणो यवतिलसमिदाज्यपायसैरमुकसंख्यया वास्तोप्पतिमेतैरेव द्रढरसु- कसंख्यया.पश्चविल्वैस्तद्वीनैर्वा चरकीविदारीपूतनापापराक्षसीकन्दा मम्भकपिलिपिच्छानिन्द्रादीश्च तरेव द्रव्यैरमुकसंख्यया यक्ष्ये इत्युक्त्वा शेपेणेत्याद्याज्यभागान्ते प्रहहोमं कृत्वा यवविलसमिदाज्यपायसः शि- ख्यादिदेवताभ्यो नाममन्नैः प्रत्येकमष्टावष्टाविंशविमष्टोत्तरशतं वा हुत्वा वास्तोष्पतये एतान्येव द्रव्याण्यष्टोत्तरशतं जुयः ऋत्विजः । तत्र वास्तो- पते इति चत्वारो मन्नाः। एकैकेन च मन्त्रेण सप्तविंशतिः सप्तविंशति-- राहुतयइत्यष्टोत्तरशतम् । तैश्चतुर्भिः वारतोष्पते धुवा स्थूणाम् इति पञ्च- विशतिः पञ्च चा विस्वफलानि तद्वीनानि वा जुयुः । तत्राचार्य: विष्ट कदादिहोमशेष समापयेत् । यजमानस्तु लोकपालेभ्यो प्रहपीठदेवताभ्यश्च पलिं दत्त्वा पूर्णाहुति हुत्वा शिख्यादिपञ्चचत्वारिंशदेवताभ्यः पायसा. दिना पलिं दत्त्वा ईशानादिकमेण चरकीविदारीपूतनापापराक्षसीभ्यो लोकपालेभ्यश्च वलिं दत्त्वा शिख्यादिप्रीतये फाञ्चनं द्विजेभ्यो ब्रह्मप्री- तये धेनुं च दद्यात् । ततः शान्तिकलशोदकेन ऋविम्भिरभिषिको यजमान प्रत्विग्भ्यो दक्षिणा दत्त्वा वाद्यादिपूर्वक राक्षोनपाक्मानम. न्ह सूत्रेण प्रदक्षिणं वेष्टयित्वा समन्ताजलधारां क्षीरधारां च दवा ध्यनवपदे सुरूपा पृथ्वी ध्यात्वा पृथ्व्यै नमः इति संपूज्य सर्वदेव. अयं वालु सर्वदेवमयं परम् , इतिपठित्वा गृहस्यामेय आकाशा जानुमानजी गत सात्वा गोमयेनानुलिप्य शुभचन्दनपुष्पाक्षवैरलङ्कल सप्त धीमानि योदनं च शिवा न जलपूर्णकलशं शुबैकपुष्पयुत गन्धाधर्चितमादाय जानुभ्या भुवं गत्वा तजलं गर्ने क्षिपेत्, ॐ नमो वरुणाय इतिमन्त्रेण । जले प्रदक्षिणावर्ते पुष्पे चोर्ध्वमुखे शुभम् । ततोऽपकमृत्पेटिकायां सप्तमी जद्ध्योदनशैवालफलपुष्पाणि क्षिप्त्वा सतः यंघोपं पूर्वस्थापितां वृषवास्तुप्रतिमामानीय पेटिकाया संस्थाप्य पेटिका . पिधाय पठेन्- पूजितोऽसि मया वास्तो होमाधैरर्चनैः शुभैः । प्रसीद पाहि विश्वेश देहि मे गृहनं सुखम् ।। वास्तोष्पते नमस्तेऽस्तु भूशय्याभिरत प्रभो । मट्टई धनधान्यादिसमृद्धं कुरु सर्वदा । इति ।।

·गृहदानप्रपोगः । - तो,मृत्पेदिकांगतं संस्थाप्य- सशैलसागरां पृथ्वी यथा वहसि मूर्धनि । तथा मां वह कल्याण सम्पत्सन्ततिभिः सह ॥ इति संप्रार्थ, तयैव मृदा गर्ने पूरयेत् । मृदाधियेऽधिकफलम् । 'भ्ये समम् । न्यूनत्ये न्यूनम् । गर्वोपरि गोमयेनालिप्य गन्धपुष्पा. तादि क्षित्वाऽऽचार्यत्रमविनः संपूज्य तेभ्यो दक्षिणां च दत्ता प्रहा ठबारतुपीठदेवताः संपूज्य 'उति ब्रह्मणस्पते' यान्तु देवगणा' ते विराज्याचार्याय दत्ता ब्रह्मशिख्याधुद्देशेन विप्रान्संभोग्य भूयसी क्षिणां दत्त्वा सुहातो भुजीत । इति गृह्मास्तुशान्तिप्रयोगः। अथ गृहदानपयोगः। गृहमध्ये दक्षिणभागे पगं विलिख्य तदुपरि प्ररथमानास्तिलास्त- दुपरि शय्यां स्थापयित्वा शाययोपरि (सौवर्णशय्योपरि) सौवर्गलक्ष्मी. नारायणप्रतिमां संपूध प्रतिमहीतारं सपत्नीकं प्रतिमहार्थ करवा सं करे गृहीत्वा समजलयोपं वक्ष्यमाणमन्त्रैह प्रवेशयेत् । ते च मन्त्राः- पोहि नारायण दिव्यरूप समिन्दितपादपन । शुभाशुभानन्दशुचामधीश लक्ष्मीयुतस्त्वं च गृहं गृहाण ।। नमः कौस्तुभनाथाय हिरण्यकवचाय च । क्षीरोदार्णवसुताय जगद्धात्रे नमो नमः ।। ममो हिरण्यगर्भाय विश्वगर्भाय वै नमः। चराचरस्य जगवो गृहभूताय वै नमः । भूलोकप्रमुखा लोकास्तत्र देहे व्यवस्थिताः । नन्दन्ति यावत्कल्पान्तं तथाऽस्मिन्भवने गृही।। स्वरप्रसादेन देवेश पुत्रपौतो गृहे । पश्चयज्ञक्रियायुक्तो वसेदाचन्द्रवारकम् ।। ततस्तं पूस्थापितशय्योपर्युदङ्मुखमुपवेश्य स्वयमासने उपविश्य देशकालकीर्तनोत्तरममुकगोत्रायामुकशर्मणे माक्षणायेदं गृहं पक्केष्टकादिरचितं यथोपपत्तिसंपादितं फास्यताम्रादिभाजनसधान्य. लवणतगुडशर्फरागोबलीवर्ददासमश्चतुलिकावितानादिसवोंपकरणयुत i.

·१८४ दानमः सदीपप्रमोदपोतं सर्वदेववं सर्वपापमयपूर्वकल्पकोटिशतावधिनारायण. समीपे क्षीरार्णवनिवासकामस्तुभ्यमहं संपदे न मम, इति दद्यात् । मृण्म- यगृहे दानं 'एकैकमन्वन्तरावच्छिन्नप्रतिलोकपालपुरनिवासकाम.' इति । या सर्वन विष्णुप्रीतिकामः । ततः प्रार्थना- 'इदं गृहं गृहाण त्वं सर्वोपरकरसंयुतम् । तब विप्र प्रसादेन ममास्त्वतिनवं गृहम् ।। गृहं मम विभूत्यर्थं गृहाण त्वं द्विजोत्तम । प्रीयता मे जगद्योनिर्वास्तुरूपी जनार्दनः । इति ।। ततः प्रतिग्रहीता 'देवस्य त्वा इति यजुषा प्रतिगृह्य ॐ स्वरती- (युक्त्वा कामस्तुति पठेन् । दक्षिणा तु स्वर्णसहस्रमारभ्यरुसुवर्णपर्य. म्तशत्तया दर्शिता । तत. पादुकोपानच्छत्रचामरादि पुनर्दत्सा- संपन्नं वाप्यसंपन्नं गृहोपस्करभूषणम् । सर्व संपूर्णमेवास्तु स्वरप्रसादाहि जोत्तम ॥ इति प्रार्थयेत् ।। एतत्फलमपि मात्स्ये- य एवं सर्वसंपन्नं पक्केष्टं विनिवेदयेत् । कल्पकोदिशतं यावद्ब्रह्मलोके महीयते ।। शैलनं दारुज वाऽपि यो दद्याद्विधिपूर्वकम् । वसेक्षीरार्णवे रम्ये नारायणसमीपतः ।। मृण्मयं वाऽपि यो दद्यागृहं चोपरकरान्वितम् । पुरेपु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरं वसेत् । इति ।। पतच वास्तुपूजनम् । मनेन विधिना यस्तु प्रतिसंवत्सरं बुधः । गृहे चायतने कुर्यान्न स दुःसमवाप्नुयात् ॥ इत्युक्त्वा प्रतिसवत्सरं कर्तव्यम् । अत्र वास्तुदेवतानां विशेपनैवेद्या. दीनि । शिसिने धृवानम् । पर्जन्याय सोत्पल घृतौदनम् । जयन्ताय पीतव पिष्टमय पूर्व च । फुलिशायुधाय पञ्च रत्नानि पैष्ट फुलिसं च । सूर्याय वितानकं धूपं सक्तुं च । सत्याय धृतगोधूमम् । मुशाय मत्स्यान् । अन्तरिक्षाय शकुली. वायवे सत्तून् । पूष्णे लानाम् । वितथाय चणकौदनम् । घृतक्षताय मध्धनम् । यमाय पिशितौदनम् ।

·प्रतिप्रशनम् । १८५ । गन्धर्वाय गन्धोदनम् । मराजाय मेपजितिकाम् । मृगाय यावकम् । पितृभ्यः कप्तरम् । दीवारिकाय दन्तकाई, पैष्ट कृष्णमलिं च। सुप्री- वायापूपम् । पुष्पदन्याय पायसम् । वरुणाय कुशस्तम्यसहितं पमम् । मामुराय पैष्टं हिरण्मयं सुरां च । शोपाय घृतादनम् । पापाय गोवाम् । रोगाय घृतलदुकान् । अहये फलान्वितं पुष्पम् । मुख्याय सर्पिः । भलाटाय गुडोदनम् । सोमाय मधुपायसम् । सभ्यः शालिपिष्टम् । अदितये पोलिकाम् । दित्ये पूरिकाम् । आपाय क्षीरम् । आपवरसाय दधि । साविनाय लहुफान्समरीचं पुशोदकं घ। सकिने गुडापूपम् । जयाय घृवचन्दनम् । विवस्वते रक्तचन्दनं पायसं घ । राजयक्ष्मणे आम पर्फ च मांसम् । इन्द्राय हरिवालोदनं घृवसंयुतम् । गुडोदनं तु मित्राय । रुद्राय घृतपायसम् । पृथ्वीधराय मांसानि कूष्माण्डानि च। अर्यम्णे शर्करापायसम् । पञ्चगव्यं यवाश्चैव तिलमतहविश्वरून् । भश्य भोज्यं च विविध प्रक्षणे विनिवेदयेत् । इति ।। राक्षसीनां तु, ईशानभागे परक्यै मांसोदनं धृतं पमसरं च हविपा. न्वितम् ।माये विदार्य सरुविरमांसौदन हरिद्रौदनं च । भरते पूतनाये सरुधिरं दुध्योदनं मरस्यरसण्डैश्च संयुतं पीतरतं च पलिम् । वायव्ये पापराक्षस्य मत्स्यमांसं सुरासवं च। सर्वत्र पायसं वा दद्यात् । इति गृहदानप्रयोग। अथ मठदानम् । कृत्वा मलं प्रयत्लेन शयनासनसंयुतम् । पुण्यकाले द्विजेभ्योऽथ यत्तिभ्यो वा निवेदयेत् ॥ सर्वान् फामानवाप्नोचिनिष्कामो मोक्षमाप्नुयात् । इति स्कान्दोक्तम् । इति मठदानम् । अथ प्रतिश्रयदानम् । मार्कण्डेये- पुर्यात्प्रतिश्रयगृहं पथिकानां हितावहम् । निजगेहैकदेशं वा साधना यो निवेदयेत् ॥

·8 १८६ दानमयूखः भक्षयं पुण्यमुद्दिष्टं वस्य स्वर्गापवर्गदम् । सर्वकामसमृद्धोऽसौ देववद्दिवि मोदते ।। । भविष्यपुराणेऽपि- प्रविनये सुविस्तीर्णे कारिते सजलेन्यने । दीनानाथजनार्थाय बदकिं न कृतं भवेत् ।। प्रतिप्रयो धर्मशाला। इति प्रतिश्रयदानम्। अथ कन्यादानम् । बृहस्पति.- सहस्रमेव धेनूनां शतं वाऽनहीं समम् ।। दशानडुत्सम यानं दशयानसमो ह्यः ।। दशवाजिसमा कन्या भूमिदानं बतः परम् । । ददते सर्वपापेभ्यो प्रह्मलोक प्रजन्ति ते ।। देवल:- तिनः कन्या यथान्यायं पालयिवा निवेद्य च । न पिता नरकं याति नारी वा स्त्री प्रसूयिनी ।। वसिष्ठः- हाटकक्षितिगौरीणा सप्तजन्मानुगं फलम् । धन्येण विधिना दातुमसगोत्रोऽपि युज्यते ।। स्कान्दे- आत्मीय सुवर्णेन परकीया तु कन्यकाम् । अध्यक्षः- घरगोत्रं समुचार्य प्रपितामहपूर्वकम् । नाम सहीतयेद्विद्वान्कन्यायाश्चैवमेव हि ।। विष्ठेत्पूईमुसो दाता परः प्रत्यङ्मुसो भन्। मधुपर्कान्वितायैता तस्मै दद्यात्सदक्षिणाम् ।। उदपानं सवो गृह्य मप्रेणानेन दापयेत् । गौरी कन्यामिमा विन यथाशक्ति विभूपिताम् ।। पोमा समेण तुम्प चालवप्र समाश्रय । भूमि गावश्च दासीश्च वासासि च स्वशत्तितः॥

·वैवाहिकदानम् । महिप्यो वाजिनंश्चैव दद्यात्स्वर्णमणीनपि । सतः स्वगृह्यविधिना होमाचं कर्म कारयेत् ।। यथाचारं विधेयानि माङ्गल्यकुतुकानि च। कन्यादाता प्राङ्मुखो घरः प्रत्यङ्मुखः । 'मातोदड्मुखो वरः प्रत्यङ्मुसः । इति भट्टचरणाः माचारश्च ।। मनायं प्रयोगः। वरं मधुपर्केण संपूज्य मासपक्षासुस्त्वा 'मम सम- स्तपितॄणां निरतिशयसानन्दप्रझलोकावाप्त्यादिकन्यादागफल्पोक्ताला- वाप्तयेऽनेन वरेणास्यां कन्यायामुत्पत्स्यमानसन्तत्या द्वादशावरान्द्वा- दश परान्युरुपान्पवित्रीकर्तुमात्मनश्च श्रीलक्ष्मीनारायणप्रीतये प्रामावि- वाहविधिना कन्यादानमहं करिष्ये । इति सदस्य, फन्यां कनकसंपन्नां फनकाभरणैर्युताम् । दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ग्रामलोकजिगीपया ।। विश्वम्भरः सर्वभूतः साक्षिण्यः सर्वदेवताः । इमां कन्यां प्रदास्यामि पितॄणां तारणाय च ॥ इतिान्नं पुनः मम इत्यादि प्रीतये इत्यन्तमुक्त्वा अगुफप्रवराया. मुकगोत्रायामुकशर्मणः प्रपौगायामुकशर्मणः पौवायामुकशर्मणः पुनाया. मुकशर्मणेवराय श्रीधररूपिणेऽमुकप्रवराममुकगोत्रोत्पन्नाममुकशर्मणः प्रपौत्रीममुकशर्मणः पौत्रीममुकशर्मणः पुत्रीमगुकनानीमिमां कन्या श्रीरूपिणी तुभ्यमई संप्रददे इति वरहस्ते दद्यात् । वरस्तु, देवस्य बेति प्रतिगृह्य स्वस्तीत्युत्तया स्वशाखीयां कामस्तुति पटेत् । एवं न ममेत्या. दिना संमददै इत्यन्तेन वाक्येन निर्दद्यात् । कन्यादानप्रतिष्टार्थ सुवर्ण दक्षिणां भूमिदास्यादिकं यथाशक्ति दद्यात् । विस्तरस्तु प्रयोगरने भट्टधरणकः । इति कन्यादानम् । अथ वैवाहिकदानम् । स्कान्दे- वैवाहिकमदानं हि यो ददाति दयापरः । विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ·१५८ दानमयुख, महेन्द्रभवनं याति सेव्यमानोऽसरीगण । इति ॥ वैवाहिक विवाहोपयोगिद्रव्यवस्खालझारादीनि । इति वैवाहिकदानम् । अथ कपिलादानम् । आदित्यपुराणे- सहस्रं यो गवां दद्यात्कपिलां चापि सुत्रत । सममेव पुरा माह प्रमा यस्नविदा वरः॥ रुक्मशृङ्गी रौप्यखुरो सवस्त्रा कास्यदोहनाम् । सवत्सां कपिल दत्वा बंशान्सम समुद्धरेन् । यावन्ति चास्या रोमाणि सवरसाया भवन्ति हि। सुरभीलोकमासाद्य रमते तावती: समाः । अधेत्यादि गोसहस्रफलावाप्यनन्तरसवत्सकपिलारोममितवर्षपर्य- न्त फामधेनुलोक्कामाइमा कपिला सुवर्णशृङ्गाापरकरयुवाममुकगोना- यामुकर्मणे विप्राय तुभ्यमहं संप्रददे न मम ' इति दद्यात् । मन्त्री मात्स्ये--- कपिले सर्वभूताना पूजनीयासि रोहिणी। तीर्थदेवमयी यस्मादत शान्ति प्रयच्छ मे। तत्रैव- पर तु निगुणं धेन्वा दक्षिणा च चतुर्गुणाम् । एवरलतां धेनुं घण्टाभरणभूषिताम् । कपिला विप्रमुख्याय दत्वा मोक्षमवाप्नुयात् । मुमुसुखमयोपेता दत्त्वा चतुरः सुवर्णान् दक्षिणां दद्यात् । द्विगुणो. पस्करोपैता महती कपिला स्मृता । उपस्कराः सुवर्णशृङ्गवस्त्रदोहनपा- श्राद्याः सामान्यगोदाने वश्यमाणा. चा सा विप्रमुख्याय स्वर्गमोक्षफलप्रदा । सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते दशसंयुतः । यान्यान्मार्थयते कामास्वांस्तान्मामोति मानवः । अद्येत्यादिसप्तजन्मकृतपापनाशपूर्वकस्वर्गकामो मोक्षफामः पुनकामः शुभकाम ईश्वरप्रीतिवाम इत्यादि ययाकाम पलमुल्लिरय द्विगुणो- परकरयुतां दद्यात् । इति महाकपिलादानम् । इति दश महादानानि । .

·दरानुदानम् । - दशधेनयो मारये- यास्तु पापविनाशिन्यः कथिता दश धेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप। प्रथमा गुडधेनुः स्थावृतधेनुस्तयाऽपरा । तिलधेतुस्तृतीया तु चतुर्थी जलप्तमिता । क्षीरपेनुस्तु विख्याता मधुधेनुस्तया परा। सामी शर्कराधेनुः कार्पासल्याष्टमी तथा। रसधेनुस्तु नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः । पुम्भी घृतादिधेनूना मितरासां तु राशयः । सुवर्णधेनुमप्यत्र फैचिदिच्छन्ति मानवाः । नवमी तिलतलेन तथान्येऽपि महर्षयः । रसधेनुरथाने सुवर्णधेनुरितलतैलधेनुश्च । एतद्विधानमपि मात्स्यएव- कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्नीवं विन्यसेवि । गोमयेनोपलिसाया दर्मानास्तीर्य सर्वतः । लवण पाजिन तवसस्य परिकल्पयेत् । लष्यणं पाजिन लघुष्णाजिनम् । प्रामुखी फल्पयढेनुमुदपादा सत्सकाम् ।। माहमुखी प्राकृशिरसम् । सवत्सां उत्तरभागरियतवत्ससहिताम् । उत्तमा गुडधेनुः स्थायदा भारचतुष्टयम् । पतसंभारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता ।। गर्द्धभारेण घत्सः स्याकनिष्टा भारपेण तु । चतुर्थाशेन यत्सः स्यादृहवित्तानुसारतः ।। भारः पलसहसमिति परिभाषायामुक्तम् । “धेनुवत्सौ तस्यैतौ सितसूक्ष्माम्परावृतौ ॥ शुक्तिकाविशुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ । सितसूनशिरालौ तौ सितकम्बलकम्पलौ ।। ताम्रगण्डकपष्टौ तौ सितचामररोमको । गण्डक ककुप्रदेशे। विमभूयुगोपेतो नवनीतस्तनास्तिो।। क्षोमपुच्छी कांस्यदोहौ इन्द्रनीलकतारका ॥

·दानमरावा मुवर्गङ्गाभरणौ राजतपुरसंयुती । नानाफलमयदन्ताणगन्धरण्डफो।। गन्धरण्डकः कर्पूरादियुतः पानविशेषः । इत्ये रचयित्वा तौ धूपदीपैरथार्चयेत् ।। वस्त्रमुत्तादीनां सारतो मानतश्चाधिक्ये फलाधिक्यम् । अथ प्रयोगः । अद्येत्यादि 'सर्वपापक्षयपूर्वकाशेपयज्ञफलप्राप्तिसहित- भुक्तिमुक्तिकामो गुडधेन्वादिदानं फरिष्ये । इविसङ्कस्य विमं वृत्ता संपूज्य सवत्सगुडधेनवे नमः इत्यावाहनप्रतिष्ठापनपूजनानि फुत्वा वा प्रदक्षिणात्य वक्ष्यमाणमन्त्रैरामन्त्र्याधेत्यादि सर्वपापभयपूर्वका- शेषयज्ञफलप्राप्तिसहितमुक्तिकाम इमां धेनुममुकावरायामुकगोत्राया- मुष शर्मणे विप्राय तुभ्यमहं संप्रददे न मम' इदि दद्यात् । विप्रस्तु पुच्छे प्रतिगृह्य स्वस्तीत्युत्ता कामस्तुति पठेत् । दाता तु सुवर्णदक्षिा णादानविप्रभोजनभूयसीदानादिवर्मशेपं समापयेत् ।। अथामन्त्रणमन्त्रा:- या रदमी. सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शान्ति प्रयच्छतु ॥ देहस्था या च कल्याणी शङ्करस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देषी मम पापं व्यपोतु ॥ विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या व विभावसोः। चन्द्राक्शकशक्तिर्या धेनुरूपाऽस्तु सा श्रिये ।। चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य च । रुक्ष्मीर्या लोकपालाना सा धेनुर्वरदाश्तु मे ।। स्वधा त्वं पितृमुख्याना स्वाहा यज्ञमुजा तथा । सर्वपापहरा धेनुस्तरमाच्छान्ति प्रयच्छ मे । इति ।। एवमामन्त्र्य वा धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ।। सर्वासा प्रत्यक्षधेनुव्यतिरिक्तानामित्यर्थः । उत्तरचनस्य तत्रा नुपयोगात्। एतदेव विधानं स्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः। मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि ॥

·तिवधेतः। यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । अपयशपलाः सर्वपापहरा:शुमा। मयने विपुवे पुण्ये व्यतीपाते तथा पुनः । गुडघेन्वायो देया परागादिपर्वसु ।। मत्र 'पापविनाशिन्य इत्युपत्रमात्सर्वपापहरा इत्युपसंहाराष पाप. नाश एव पलं न भुक्तिमुत्यादि' इति दानसौरये । तत्र पुग्नेष्टाविवार्थ- यादोक्तानां शुक्तिमुक्त्यादीनां त्यागे मानाभावात् । उपक्रमोपसंहारी त्वप्रयोजकों । यत्तु 'पद्मपुराणादापेकेनैव घटेन घृतादिधेनुः द्रोणमात्रेण च विलेन धेनुरुपा तत्प्रकारान्तरम्' इति पल्पतरौ । दानविवेफ तु पलसहस्रममाणः कुम्भः' इति । 'द्वादशपलाधिकानि पञ्चपलशतानि घुम्मः' इत्यन्ये । ततश्च यथाधिकारं व्यवस्था झेया। यद्यपि गुडधेन्व- नन्तरं घृतधेनुरुर्दिया तथाऽपि तिलामाये तथा दद्यात्घृतधेनुमित्युपत्रा सिलानां प्राधान्यात्तनुरादायुच्यते । अथ तिलधेनुः । सत्र किश्चित्यकारान्तरं विष्णुधर्मोत्तरे- अनुलिप्ते महीपृष्ठे वस्त्राजिनफुशायते । धेनु,तिलमयी कृत्या सवरत्नैरगताम् ।। धेनुं द्रोणेन कुर्वात माढकेन तु वत्सकम् । स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरां गन्धयाणवती तथा । पुर्याच शर्फराजिहां गुडास्यामविकम्बलाम् । इनुपादां ताम्रा शुचिमुस्काफलेक्षणाम् ।। प्रशस्तपत्रश्रवां फलदन्तवती शुभाम् । सग्दामपुच्छां कुर्वीत नवनीतस्तनान्विताम् ।। सितसूरशिरलां च सितसर्पपरोसिकरम् । फलमनोहरैर्भक्ष्यमणिमुक्ताफलान्विताम् ॥ सितवस्त्रयुगच्छन्नां घण्टाभरणभूपणाम् । ईटक्संस्थानसंपन्नां छल्वा श्रद्धासमन्वितः ।। कास्योपदोहा दधारफेशवः प्रीयतामिति । फलातकर्तव्यसामन्ना गुडधेनूक्ता एव ।

·दानमरम्बा वहिपुराणे तु- तिलाश्च पितृदेवत्या निर्मिताश्वेह गोसवे । ब्रह्मणा सन्मयी धेनुर्दत्ता मीणातु फेशवम् ।। इति मन्त्रान्तरमुक्तम्। अथ धृतधेनुः। विष्णुधर्मोत्तरे- तिलाभावे तथा दद्याद्धृतधेनु प्रयत्नतः । वासुदेवं जगन्नाथं घृतक्षीराभिपेचनात् ॥ संपूज्य पूर्ववत्पुष्पैर्गन्धधुपादिमिर्नरः । महोरात्रोपितो नाना अभिपूय घृताऽर्थिपम् ।। मभिपूय प्रग्याल्य, घृतार्चिपमग्निम् । गव्यस्य सपिपः कुम्भं पुष्पमालादिभूपितम् । फास्यापिधानसंयुक्तं सितवस्त्रयुगेन च ॥ हिरण्यगर्भसहित मणिविद्रुममौक्तिकैः । अन पलसहस्रपरिमाणः कुम्भः । द्वादशपलाधिकानि पञ्चपलशता• इक्षुयष्टिमयानपादान्पुरानरौप्यमयांस्तथा । सौवर्णे चाक्षिणी पुर्याच्छूट चागरुकाप्ने । सप्तधान्यमये पार्चे पत्रोर्गेन च कम्बलम् । पुर्यात्तुरुष्कर्पूरैोणं फ्लमयास्तनान् ।। तदच्छरया जिह्वां गुडक्षीरमयं मुखम् । पत्रोणे धोतकौशेयम् । तुरुष्क: सिंहकम् । सिहाररस इति यावत् । पुच्छंझौममयं कार्य रोमाणि सितसर्पपैः । ताम्रपृष्ठं विचित्रं नु ईटपूपां मनोरमाम् ।। विधिना कृतवत्सां च कुर्यालक्षणलक्षिताम् । एतैः कृत्वा तथा नत्वा पूजयित्वा विधानतः ।। तद्भवाय प्रदातव्या मजला शाखपारगे। एतां ममोपकाराय गृहीप्य वं द्विजोत्तम ॥ प्रीयता मम देवेशो पहाचि पुरुषोत्तमः । इत्युशहत्य विप्राय दद्यादेनु नराधिप ।। नीति बा.

·। जलधेनुः। रफान्दे त्वयं मन्त्र:-- घृतं गाव: प्रसूयन्तै घृतं भूम्यां प्रतिष्ठितम् । घृतममिश्च देवाश्च घृतं मे संप्रदीयताम् । इति । फलंच- घृतक्षीरवहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः। तेपु लोकेषु सर्वेषु सुपुण्येपूपजायते ।। सफामानामियं व्युष्टिः कथिता नृपसत्तम । न्युष्टिः फलम् । विष्णुलोक नरा यान्ति निष्पापा धेनुदानतः । इत्यादि । 'दक्षिणा त्रैकसुवर्णप्रभृति यथाशक्ति' इति मदनरत्ने । । यथाशक्ति हिरण्यम्' इति हेमादौ ।। अथ मलधेनुः। तत्रैव जलधेनुं प्राकम्य- जलकुम्भ नरव्याच सुवर्णरजतान्वितम् । 'सुवर्णरजवङ्गसुरान्वितम् । इति सांप्रदायिकाः । रत्नगर्भमशेपैस्तु प्राम्यर्धान्यः समन्वितम् । सितवनयुगच्छन्नं दूर्वापल्लरशोभितम् ।। कुष्ठमांसीमुरोशीरवालकामलकैतम् । प्रियपत्रसहितं सितखोपवीतिनम् ।। सच्छनं सउपानरके दर्मविष्ठरसंस्थितम् । चतुर्भिः संभृतं भूप तिलपानश्चतुर्दिशम् ॥ स्थागतं दधिपात्रेण घृतक्षौद्रवता मुखे । 'तिलपात्राणि ताम्रस्य दधिपात्रं कांस्पस्य इति दानविवेके । •सपोपितः समभ्यर्च्य वासुदेवं जलेशयम् । पुष्पधूपोपहारश्च यथाविभवमारतः ।। सङ्कल्प्य जलधेनुं च फुम्भं तमभिपूज्य च । पूजयेद्वत्सकं तद्वत्कृतं जलमयं बुधः॥ एवंसंपूज्य गोविन्दं जलधेनु सरत्सकाम् । सितवनधरः शान्तो वीतरागो विमसरः ।। दद्याहिजाय राजेन्द्र प्रीत्यर्थ जलशायिनः ।

·पानमय
जलशायी जगधोनिः प्रीयतां मम केशवः।।.
इति चोचार्य मूनाथ विप्राय प्रतिपाद्यताम् ।
अपमानाशिना स्धेयमहोरानमतः परम् ।
तथा-धान्यानि पार्श्वद्वये, कुठादीनि घाणदेशे, प्रियपत्र अवणे,
यज्ञोपवीतं मूर्ति स्थापयेत् । यरसश्चतुर्याशेनैव, दक्षिणा शक्तितः सुवर्णम् ।
अनेन विधिना दत्त्वा जलधेनुं नराधिप ।
सर्वान्फामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुपाः । इति ।।
अथ क्षीरधेनुः ।
स्वान्दे-
क्षीरधेनुं प्रवक्ष्यामि ता नियोध नराधिप ।
अनुलिप्ते महीपृष्ठे गोमयेन नराधिप ।
गोचर्ममात्रमानेन कुशानास्तीर्य सर्वतः।
तनोपरि महाराज न्यसेत्कृष्णाजिनं ततः॥
तत्रोपरि घुण्डलिकां गोमयेन कृतामपि ।
क्षीरकुम्भं ततः स्थाप्य चतुर्थाशेन वत्सकम् ॥
सुवर्णमुखशङ्गाणि धन्दनागुरुकाणि च ।
प्रशस्तपतवर्ण तिलपात्रोपरि न्यसेत् ।।
मुखं गुडमयं तस्या जिता शर्फरया तथा ।
मूलप्रशस्तदन्ता च मुक्कामयंफलेक्षणा ।।
इक्षुपादा दरोमा सितकम्बलकम्बला ।
साम्रपृष्ठा कास्यदोहा पट्टसूत्रमयं तथा ॥
पुच्छं च नृपशार्दूल नवनीतमयस्तनी।
स्वर्णरङ्गी रौप्यम्बुरा पञ्चरत्नमयी भुवि ।।
चत्वारि सिलपात्राणि चतुर्दिश्वपि स्थापयेत् ।
सप्तत्रीहिसमायुक्तो दिक्षु सर्वासु प्रक्षिपेत् ।।
एवंलक्षणसंयुक्तां क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ।
माच्छाध वस्त्रयुग्मेन गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ।।
धूपदीपादिक कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
अनेनैव तु मन्त्रण क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ॥

·दाषषः । अनेन गुडधेनूक्तेन प्रकलयेदनुमन्त्रयेत् । आप्यायस्वेति मन्त्रेण क्षीरधेनु प्रसादयेत् ।। गृह्णामि त्वां देवि भत्तया ग्राहको मन्त्रमुञ्चरेत् । एवं धेनुं प्रदत्त्वा च क्षीराहारो दिनं चरेत् ॥ विरात्रं तु पयोमक्षो प्राह्मणो राजसत्तम । मन्त्रस्तु- गुहामि त्वां देवि भक्त्या कुटुम्बार्थे विशेषतः । भरख काममा सवैः क्षीरधेनो नमोऽस्तु ते ॥ इति । एतां हेमसहस्रेण शतेनाथ स्वशक्फितः। शतार्द्धमथवाऽप्यर्द्ध तत्रैवार्द्ध स्वशक्तिनः ॥ दद्याद्धेनुं महाराज शृशु तस्यापि यत्फलम् । दिव्यं धर्षसहस्रं तु रुद्रलोके महीयते ।। दिव्यवसहस्रावधि रुद्रलोककामः इति फलोलेसः सङ्कल्पवाक्ये, मन्यद्गुडधेनुवत् । अथ दधिधेनुः। तवैव भूलेपनकुशकृष्णाजिनान्युक्त्वा- दधिकुम्भं च संस्थाप्य सप्तधान्यस्य चोपरि। चतुर्याशेन वत्सं तु सौवर्णमुखसंयुतम् ॥ प्रशरसपत्रवणा मुक्ताफलमयेक्षणा । चन्दनागरुङ्गा च मुखं वै गन्धमालिका ।। गन्धमालिका गन्धद्रव्यविशेष इति केचित् । 'सुगन्धपुष्पलर' इत्यन्ये । 'कर्पूरादिसुगन्धद्रव्यसमूहः' इति यहवः । जिहां शर्करया रामन्त्राणं थीखण्डकं तया । 'फलमूलमया दन्ताः सितसूत्रस्य कम्नलः ॥ ताम्रधा दर्भरोमा पुच्छं सूवमयं तथा । सुवर्णङ्गी रोप्यखुरां नवनीतमयस्तनीम् ।। इनुपादा सुसंस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताम् । आच्छाध बरयुग्मेन पुष्पगन्धैः सुपूजिताम् ।। प्राक्षणाय धुलीनाय साधुवृत्ताय धीमते । पुच्छदेशोपविष्टाय मुद्रिकाफर्णमात्रफैः॥ पादुकोपानही छन्नं दत्त्वा मन्समनुस्मरेत् ।

·1 दानमायः मन्त्री गुडधेनूक्तः । दैधिनाणेति मन्त्रेण दधिधेनुं प्रदापयेत् । एवंदधिमयीं धेनुं दत्त्वा रानपिसत्तम ।। एकाहारो दिनं तिष्ठेना च नृपनन्दन । यजमानो वसेद्राजन्त्रिदिनं च द्विजोत्तमः ।। या मधुवहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः। मुनयो रपयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ।। दातारो दायकाश्चैव तेऽपि यान्ति परां गतिम् । मधुनदीकबहुपायसपिसिद्धलोककामः, इति शेषफलोहेसः॥ अथ मधुधेनुः। स्कान्दे- मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् । अनुलिमे महीपृष्ठे कृष्णानिनकुशोत्तरे ।। धेनुं मधुमयीं कृत्वा संपूर्णपटपूरिताम् । तद्वञ्चतुर्थभागेन वत्सर्फ परिकल्पयेत् ॥ सौवर्ण तु मुसं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनम् । पृष्ठं ताम्रमयं तस्याः पुच्छे सूत्रमयं तथा ।। पादारित्वक्षुमयाः कार्याः सितकम्बलकम्बलम् । मुसं गुडमयं कृत्वा जिह्वा शर्करयाऽन्विता ।। मौक्तिक नयने तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः। दर्भरोमधरा देवी रौप्यपुरविभूषिता ।। प्रशस्तपत्रणा नवनीतमयस्तनी। सर्वलक्षणसंयुत्ता सप्त धान्यानि दापयेत् ।। चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु च विन्यसेत् । आच्छाद्य ववयुग्मेन घण्टाभरणभूषिताम् ।। कांस्योपदोहनी कृत्वा गन्धपुष्पैरतु पूजिताम् । पुच्छदेशोपविष्टाय माझणाय प्रतिपादयेत् ।। उदपूर्व तु कर्तव्यं पश्चादानं समाचरेत् । रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वसतूहिरे.ग्ता..... प्रीयन्ता पितरो देवा मधुधनो नमोऽस्तु ते ।

·. . इसधेनुः, एषमुचार्य तां घेणु प्राह्मणाय निवेदयेत् ।। अहं गृहामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः । कामाकामदुधे धुव मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥ मधुवातेति मन्त्रेण प्रदाप्यायतचेतसा । धेनुं दत्वा च मधुपायसाभ्यां च दिनं नयेत् ।। प्राणोऽपि तथैव त्रिरात्रं नयेत् । फलश्रुतिरपि- यन्त्र मधुबहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः। ऋपयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुवाः ।। तन भोगान्वरान्मुले ब्रह्मलोके स तिष्ठति । मधुनदीकबहुपायतकर्दममुनिसिद्धलोकोत्तमभोगोत्तरप्रमलोककामः, इति विशेषफ्लोलेसः॥ अथ रसधेनुः। रफान्दे- रसधेनुं महाराज कथयामि समासतः । अनुलिले महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोचरे ॥ रसस्य तु घटं राजन्संपूर्णमैक्षवस्य तु । तद्वत्सल्पयेत्प्रादायतुर्थाशन वत्सकम् ।। इशुदण्डमयाः पादा राजतपुरसंयुताः। सुवर्णशृङ्गाभरणा वस्त्रपुच्छा घृतस्तनी ॥ पुष्पकम्पलसंयुक्ता पारामुग्ममितिका । दन्ताः फलगयास्तस्याः पृष्ठं ताम्रमय शुभम् ॥ पुष्परोमा तु राजेन्द्र मुक्ताफलम्तेक्षणा । सप्तरीहिसमायुक्ता चतुर्दिक्षु सदीपिका ॥ सर्वोपस्करसंयुक्ता सर्वगन्मविभूपिता। चत्वारि तिलपात्राणि धनुर्दिक्षु निवेशयेत् ।। धेनु तु पूजयित्वाऽो पुष्पगन्धलगादिभिः । पूर्वोका ये ष मन्त्राश्च तानेन मयतः स्मरेत् ।। मन्त्रा गुडधेनूकाः। एवमुशारयित्वा तु दीयते वै द्विजोत्तमे । -- ·दानमः दश पूर्वान्परांश्चैव आत्मानं चैर्विशरम् नयेत्तु परम स्थानं यस्मान निवर्तते पुनः । दावा वा ग्राहको वाऽपि एकाहं रसमोनको ।। सोमपानं भवेत्तस्य सर्वऋतुफलं लभेत् । इत्यादि ।। स्वाधिकदशपूर्वदशपरपुरुषार्णा निवृत्तिरहितपरपदमाप्तये मात्मनश्च सोमपानसर्वक्रतुफलमाप्ति कामः, इति विशेषफलोदेखः॥ अथ शर्कराधेनुः। स्कान्दे- तद्वच शर्कराधेनुं शृणु राजन्ययाय॑तः । अनुलिते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे । धेनु शर्करया राजन्सदा भारचतुष्टयम् ।। उत्तमा कथ्यते सद्भिश्चतुर्याशेन वरसकः ।। तदर्द्ध मध्यमा मोक्ता चतुर्थाशेन पनीयसी । तद्वद्वत्सं प्रकुर्वीत चतुर्थाशेन मानवः ॥ अथवाऽमांशतः कुर्याचतुर्थाशेन वत्सकम् । मष्टांशत इति भारचतुष्ट्रयस्याष्टमांशेन मर्द्धभारणेत्यर्थ । स्वशत्या कारयेद्धेनुमात्मपीडा न फारयेत् । सर्वपीनानि संस्थाप्य चतुर्दिक्षु समन्ततः ।। सौवर्णमुखशृङ्गाणि मौक्तिकैर्नयनानि च । गुडेन च मुखं कार्य जिह्वा पिष्टमयी तथा ॥ कम्बलं पट्टसूत्रेण फण्ठाभरणभूपिता । इक्षुपादा रौप्यखुरा नवनीतमयस्तनी ॥ प्रशस्तपत्रवणा सिवचामरभूपिता । पञ्चरत्नसमायुक्ता दर्भरोमसमन्विता ।। कास्योपदोहना सम्यगान्धपुष्पैः समन्विता । ईग्विधानसंयुक्ता वराच्छादितोपरि ॥ गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य प्राह्मणाय निवेदयेत् । श्रोत्रियाय दरिद्राय साधुवृत्ताय धीमते ॥ वेदवेदाङ्गविदुपे विशेषेणापिहोत्रिणे। अनसूयवे प्रदातव्या न मत्सरयुताय बै ॥

·कापासपतु: अयने विपुवे पुण्ये व्यतीपातेषु पण्मुस । अन्येषु पुण्यकालेषु इच्छया वाऽपि दापये।।। सत्पात्रं तु द्विसं दृष्ट्वा स्वागतं श्रोत्रियं गृहे । ताशाय प्रदातव्या पुच्छदेशे निवेदयेत् ॥ पूर्वामुखः सदा दाता अथवा स्यादुदङ्मुखः । धेनुं पूर्वमुखी कृत्वा वत्समुत्तरतो न्यसेत् ।। दानकाळे तु ये मन्त्रास्तान्पठित्वा सार्चयेत् । मत्रा: गुडधेनूक्ताः। आच्छाद्य चैव तं विनं मुद्रिकाकर्णवेष्टनैः । स्वशतया दक्षिणां दद्याद्गन्धपुष्पं सचन्दनम् ॥ धेनुं समर्चयेत्तस्य मुखं च न विलोकयेत् । एकाहं शर्कराहारो प्राहाणनिदिनं वसेत् ।। सर्वपापहरा धेनुः सर्वकामप्रदायिनी। सर्वकामसमृद्धश्च जायते नात्र संशयः । इति । A - अथ कार्पासधेनुः । वाराहे- मतः परं प्रवक्ष्यामि धेतु कापसकी शुभाम् । एवं विश्वस्य गुत्यर्थ ब्रह्मणा चांशुकं कृतम् ॥ फार्पासमूलं तचापि तेनासावुत्तमः स्मृतः। साच कार्यसभारेण घेनुः श्रेष्ठा प्रकीर्तिता ॥ मध्यमा च तदर्द्धन तदर्बेन फनीयसी। पूर्ववस्रधान्ये च हिरण्यं च तथैव च ॥ पत्सकं तु चतुर्थीशाहानमन्त्री विधीयते । फुति पूर्ववद्वरसं वस्त्रधान्यायुपरकतम् ।। पूर्ववद्वराहोक्ततिलधेनुदानवत् । हेमकुन्देन्दुसदृशे क्षीराणरसमुद्भवे ॥ सोमप्रिये सुधेन्वाख्ये सौरमेयि नमोऽस्तु ते । दत्तेयमिन्दुनाथाय शशाट्यायामृताय च ॥ अभिनेत्रप्रजाताय सोमराजाय वै नमः ।

·दानममा
यस्त्वेवं परया भच्या याक्षणाय प्रयच्छति ।।
स याति पन्द्रलोकं तु सोमेन सह मोदते ।
इति चन्द्रलोस्गमनानन्तरचन्द्रसहवाससुसकामः, इति विशेपफ्लोदेखः।
अथ लवणधेनुः ।
विष्यपुराणे युधिष्ठिरं प्रति कृष्णः-
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि लागस्येह कस्रितम् ।
गोमयेनानुलिते तु दर्भसंस्वरसंस्थितम् ।।
माविक चर्म विन्यस्य पूर्वाशाभिमुखं स्थितम् ।
वस्त्रेण छादित कृत्वा घेर्नु कुत्रीत बुद्धिमान् ।।
हाटकेनैव कुर्वीत यहुवित्तोऽल्पवानपि ।
स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरामिभुपादां फलस्तनीम् ।।
फार्या शर्करथा जिहा गन्धवाणवती तया ।
समुद्रोदरमा शुक्ति कौँ च परिकल्पयेत् ॥
ने चन्दनकाधाभ्या मौक्तिके चाक्षिणी उभे |
कपोलौ सत्तु पिण्डाभ्या यवानास्यै प्रदापयेत् ।।
फम्बलं पट्टसूत्रेण प्रीवाया छत्रिका तथा ।
पृष्ठे वै ताम्रपान तु अपाने गुडपिण्डिकाम् ॥
लाशूले कम्बलं दद्यादसान्क्षीरप्रदेशतः ।
योनिप्रदेशे तु मधु सर्वतस्तु फलान्विताम् ।।
एवंसम्यक् परिस्थाप्य लवणस्य कूतां तु गाम् ।
स्थापयेत्सक चापि चतुर्भागेन मानकः॥
एवं धेनुं समभ्यर्च्य माल्यवस्खविभूपगैः ।
स्नात्वा देवार्चनं कुर्याद्राक्षगानभिपूज्य च ।
कृता प्रदक्षिणं गौ तु पुत्रमार्यासमन्वितः ।
दानमन्त्र.-
लवणे वै रसाः सवे लवणे सर्वदेवताः।
सर्वदेवमये देवि लवणाख्ये नमोऽस्तु ते ।।
प्रदक्षिणा मही तेन वा भवति भारत ।
सर्वदानानि दत्तानि सर्वतुकफलानि तु॥

·एर्णधेदः। सर्वे रसाः सर्वमन्त्राः सर्वमेतघराचरम् । सौभाग्यं च परा वृद्धिः शरीरारोग्यसंपदः नृणां भवन्ति दत्त्वा तु रसधेनुं न संशयः । सौभाग्यपरमवृद्धपारोग्यकामः । इति विशेषफोल्लेसः ।। पुराणान्तरे गां लवणमयीं त्या पोडशप्रस्थसंयुताम् । पतुर्विस राजेन्द्रदत्यादिना लरणपरिमाणान्तरमुत्तम् । अथ सुवर्णधेनुः विष्णुगमें भगवानुवाच- यद्भह्मणोऽपि राजेन्द्र अहितं विष्णूना १० । तत्ते बिस्तरतो राजन्कथयाम्यनुपूर्वशः ।। सुवर्णस्य सुवर्णस्य शुद्धस्य परिफलितम् । एक सुवर्णपदं शोभनं रूपमाह अपरं मानम् । रौप्यकत्सकसंयुक्ता मुक्ताफलविभूपिताम् । प्रवालशृङ्गोपयुतां पारागादिशालिनीम् । धृतपात्रस्तनवती फर्पूरागरुनासिकाम् । शर्करारसनोपेतां मिष्टामरसवासिताम् ॥ शान्तरां शुक्ति ललाटस्थानकल्पिताम् । फलदन्ता वस्त्रयुग्मपाची क्षौमसुकम्मलाम् ।। इक्षुपादां नालिफेरश्रवणां गुडजानुकाम् । पञ्चगव्यापानयती कांस्यपृष्ठसमन्विताम् || सुपट्टयूबलाइर्शं सायान्यसमन्विताम् । फलपुष्पसमोपेतां छनोपानसमन्त्रिसाम् ।। सुवर्णधेनुं विप्राय प्रतिपादशी नरः। हिरण्यरेताः पुरुषः पुराणः कृष्णपिङ्गलः ।। सप्तहेमच्छविः स्रष्टा विश्वाला प्रीयतामिति । अनेनैव तु मन्त्रेण धेनोर्दानं प्रकीर्तितम् । स्मश्वमेधसहस्रस्य फलमामोत्यसंशयम् ।। फुलानां तु सहस्रं च स्वर्ग नयति तद्धः । इति । 'अश्वमेधसहस्रतुल्यफलमाप्तिकुलसहस्रस्वानयनयामः' इति काम- समोल्लेखः।

·दानमा वहिपुराणे तु--1 सुवर्णधेनुश्चाप्यत्र सुवर्णाश्च चतुर्दश । सुनिर्णिकसुवर्णेश्य सप्तभिर्मध्यमा मता ॥ चतुर्मिः कन्यसी प्रोक्ता चतुर्थाशेन वत्सकः । गुइनुविधानेन दत्ता सर्वफलप्रदा॥ इत्यादिना सबै गुडघेनुवदुक्कम् ।। अंथ वन्ध्यात्वहरं सुवर्णधेनुदानम् । वायुपुराणे- चतुर्विधा तु या वन्ध्या भेद्वरसवियोजनात् । चतुर्विधा- वन्ध्या च फाकवन्ध्या च वीप्रसूश्च मृतप्रज्ञा । इति ।। वन्ध्या अपत्यसामान्याभाववती । काकवन्ध्या काफदेकापत्या । वक्ष्ये तस्याः प्रवीकारं तत्स्वरूपं निबोध मे। हिरण्येन,यथाशक्त्या सवत्सां फारयेड्ढाम् ।। धेनुं पलेन वत्सं च पादेन गुरुरप्रवीत् । धेनुं रौप्यम्बुरां रत्नं तस्याः पुच्छे नियोजयेत् ।। घण्टांगले च यत्रीयात्तिलकं चोभयोरपि । मर्चयेद्विधिना वा तु नैवेई पायसं भवेत् ।। मोदकांश्च तथाऽपूपान्गुडं लवणमेव छ । जीरकं च मुविस्तीर्ण भूपे घेणुमये दृढम् ।। धेनोरेक प्रदातव्यं प्राक्षणखीपु चैव हि ।। पडष्टी दश वा दद्यात्तदनन्तरमेव च । माझणं सर्वशालार्थकुशल धर्मदिनम् ॥ विद्याविनयसंपन्नं शान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् । अलोलुपं सर्वजनप्रिय कल्मपभितम् ॥ आहूय भत्त्या संपूज्य वखाद्यैर्गन्धपुष्पकैः । तेनैव फारयेसूजामाटतो धेनुवत्सयोः॥ होम प कारयेचर समिदाज्यचरूत्कटम् । सोमो धेनुमिमं मन्त्रं समुशार्य तत: पुनः॥ प्राङ्मुखायोपविष्टाय प्रदद्यात्तामुदङ्मुखः ।

·. स्वरूपतोगोदानम्। २०३ मन्त्रेणानेन विधिवत्पुच्छे हस्तं निवाय च ॥ धेनुर्याऽरिसः सने यसिष्ठे सुरभी च या। दुहिता च तथा भानोरमेश्य वरुणस्य च ॥ याच गावः प्रवर्तन्ते वनेपूपवनेषु च । प्रीणन्तु ता मम सदा पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनाः ॥ प्रयच्छन्तु दिवारानमविच्छेदं च सन्ततः । वन्ध्यात्वं काफवन्ध्यात्वं कन्याप्रसर एव च ॥ तथैव मृतवत्सावं दोपं मम चतुर्विधम् । दानेनानेन हरतु या सा कामदुधाऽनघा । इति ॥ - अथ स्वरूपतो गोदानम् । त याज्ञवल्क्य:- यथाकश्चिदत्त्वा गां घेर्नु वाऽधेनुमैव वा । मरोगामपरिलिष्टां दाता स्वर्गे महीयते ।। जाबाल:---- होमार्थममिहोत्रस्य यो गा दद्यादयान्वितः । विवित्तपूर्णा पृथिवी तेन दत्ता न संशयः ॥ अङ्गिराः- गौरकस्यैव दातम्या प्रोत्रियस्य विशेषतः । सा हि सारयते पूर्वान्सप्त सप्त च सप्त च ॥ आत्रेयः-- सीदते बहुमृत्याय श्रोत्रियायाऽऽहितामये । अतिथिप्रियाय दान्ताय देया घेतुर्गणान्विता ।। देवला सुशीला लक्षणवत्तीं युवती वत्ससंयुताम् । बहुदुग्धवती सिग्यां धेनुं दद्याद्विचक्षणः ।। व्यासः- सहामेष्वयित्वा तु यो वै गाः संप्रयच्छति। यादृशी स्पर्शयेगावः स तावत्फलमश्नुते । तापत्तगोरोममितवत्सरं स्वर्गफलम् ।

·२०६ दानमपूर - . इतियमोवां गोमती विद्यां जपेत् । महामारतेऽपि गोमती- गावो मामुपतिष्ठन्तु हेमशृङ्गापः पयोमुचः । सुरभ्यः सौरमेय्यश्च सरितः सागर यथा ।। गावै पक्ष्याम्यह नित्यं गावः पश्यन्तु मां सदा । गावोऽस्माकं वयं तासां यतो गावस्ततो वयम् । इति ॥' गावो ममाप्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो में हृदये सन्तु गवां मध्ये साम्यहम् ।। इति पठित्वा धेनुं द्विजं च प्रदक्षिणीत्य दद्यादित्यपि वदन्ति दक्षिणामाह वसिष्ठो गोदानप्रकरण- सुवर्ण परमं दानं सुवर्ण दक्षिणां परा । सुवर्ण पावनं प्राहुः परिमाणं परं तथा ।। यजमानस्ततो दद्याद्यथाशत्तया तु दक्षिणाम् । इति ।। तदशक्तपरम्' इति मदनः। इति सामान्यप्रत्यक्षगोप्रदानविधिः । अथ प्रकारान्तरेण सामान्यगोः पूजनं दानं च । मोत्यादि 'गृहसमुद्रशैलवनोपेतपृथ्वीदानसमफ्लैतनुवत्सरोमस- हृययुगदेवलोकमहितत्वपितृपितामहप्रपितामहनरकोद्धरणघृतक्षीरवहबहु- कुल्याकधिपायसकर्दमदेशाधिकरणेप्सितकामगत्यात्मलोकसुलभत्वब्रह्म- लोकसुलभत्वाजरचन्द्रसमानवकमुतप्तजाम्बूनदसमानवर्णमहानितम्बस्त- नवृत्तमध्यनलिनाभनेजानेकस्त्रीसे यमानत्वकामो मम समस्तपापश्यद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ देशकालाधनुसारतो गोदानमहं करिष्ये' इति सङ्कल्प्य तदनमाझणवरणं प्राह्मणपूजनं गोः पूजनं च करिष्ये। माहाणपूजनम् । तक पादोदकं तीर्थ मुखे घेदाः प्रतिष्ठिताः । पाद्यं गृहाण विप्राध्य भूमिदेव नमोऽस्तु ते ॥ पाद्यम् । भूमिदेवानजन्माऽसि त्व विष्णुः पुरुषोत्तमः । प्रत्यक्षौ ह्यमिपुरुष अघोंयं प्रतिगृह्यताम् ।। मघम् । माचमनगन्धपुष्पवस्त्रादिना पूजपे। नतो धेनोरङ्गपु देवता न्यसेत् । .

·२०० . सामान्यगौ पूमनं दानं घ। गोध्यो यज्ञाः प्रवर्तन्ते गोम्यो यहाः समुत्थिताः । गोभ्यो वेदाः समुत्तीर्णाः सपहरुपनमाः ।। गृणमूले गयां नित्यं प्रदाविष्णू समाप्रिती। कर्णयोरश्विनी देवो चापोः शशिभाकरी ॥ दन्तेपु वायवः स जिहाया वरुणः स्थितः। सरस्वती च मुद्वारे यमयी च गण्डयोः ।। सन्स्यायं चोष्ठदेशे मीनायामिन्द्र माश्रितः । रक्षामि पुझिदेश तु साध्याश्चोदरसंस्थिताः ।। चतुष्पादेषु चै धर्मः सायं जहामु संस्थिताः । खुरमध्ये तु गन्धवाः खुरायेषु च पनगाः ।। पुगणानि च आन्द्रपु गात्रे चाप्सरसः स्थिताः। पृष्ठकादशरुद्राश्च यसरः सर्वसन्धिपु।। श्रोणितटस्थाः पितरः सोमो लाइारमास्थितः । मादित्याम्चाप्ययो वाला: पिण्डीभूता व्यवस्थिता ॥ साक्षाता च गोमूत्र गोमये यमुना तथा । क्षीरे सरस्वती देवी नर्मदा रुधिरे स्थिता ॥ हुताशनः स्वयं सर्पिर्णाक्षणाना गुरुः परः। अष्टाविशतिदेवानां कोट्यो रोममु संस्थिताः ।। उदरे पृथिवी या सशैलबनमानना। चत्वारः सागरा: पूर्णा गवां ये तु पयोधराः ॥ इतिन्यस्य ध्यायेन् । या लक्ष्मीः सर्वभूताना सर्वदेवेववस्थिता। भेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ।। ,विष्णुरक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विमाषसोः । चन्द्राशनशक्तिर्या धेनुरूपा समाश्रये ।। चतुर्मुसस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीनदस्य च । या सक्षमीलोफपालानां सा धेनुर्वरदा भन॥ सौरमेयि सर्वहिते पवित्रे पापनाशिनि । प्रगृहीन मया दत्तं पाचं त्रैलोक्यवन्दिते ।। पाद्यम । सर्वदेवमये देवि सर्वतीर्थमये शुभे । .

·दानमनः गृहाणाध्य मया दत्तं सौरमेयि नमोऽस्तु ते ॥ अयम् । देहस्थिता च रुद्राणी शङ्करस्य सदा प्रिया। धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोतु ॥ आचमनीयम् । सर्वतीर्थमये देवि सर्वदेवमये शुमे । गृहाणेदं मया दत्तं स्नानं ते देविरूपिणि ।। स्नानम् । माच्छादनं गवे दयाच्छुभं शुचि सुनिर्मलम् । सुरंभे वस्त्रदानेन प्रीयतां परमेश्वरि ।। वनम् । या लक्ष्मीः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्ववस्थिवा। धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोतु ॥ चंदनम् , अक्षताः । अथांगपूजा। ललाटे देव्यै नमः । नासावंशे पमुखाय नमः । नासा. पुटै कम्बलाश्वतराभ्यां नमः । पर्णयोरश्विभ्यां देवाभ्यां नमः । चक्षुषोः शशिभास्कराभ्यां नमः । दन्तेषु सर्ववायुभ्यो नमः । जिह्वायां वरुणाय ममः । हुङ्कारे सरस्वत्यै नमः । गण्डयोथैमयक्षाभ्यां नमः । कुक्षिदेशे रक्षोभ्यो नमः । उरसि साध्येभ्यो नमः । चतुष्पादेषु धर्माय नमः । अबपोः सायंकालाय नमः । मोष्ठयोः सन्ध्याद्वयाय नमः प्रीवाया. मिन्द्राय नमः । फण्ठे सामवेदाय नमः । शृङ्गमूले प्रह्मविष्णुभ्यां नमः । शृङ्गाने स्थावरजझमेभ्यस्तीर्थेभ्यो नमः । शिरोमध्ये महादेवाय नमः। खुरमध्ये गन्धर्वेभ्यो नमः । खुरामे पन्नगेभ्यो नमः । सर्वगानेषु प्रजापतये नमः । पृष्ठे एकादशरुद्रेभ्यो नमः। सर्वसन्धिपु वसुभ्यो नमः । श्रोणि- तटे पितृभ्यो नमः । लामाले सोमाय नमः । वालेष्वादित्येभ्यो नमः । गोमूत्रे गलायै नमः । गोमये यमुनायै नमः। क्षीरे सरस्वत्यै नमः। दधि नर्मदायै नमः । सविपि हुताशनाय नमः । रोमसु प्रयस्त्रिंशको. टिदेवताभ्यो नमः । उदरे पृथिव्यै सकाननाय सशैलाय नमः । पयो। धरेषु चतुःसागरेभ्यो नमः । इत्यङ्गपूजा । ततो गवेऽलङ्कारान्दद्यात् । यथा-वर्ण शृङ्गे। खुरे रौप्यम् । पृष्ठे ताम्रम् । भाले मादर्शम् । नेत्रयो रत्नद्वयम् । षण्ठे घण्टो चामरं यज्ञोपवीतं वसं घ । पुच्छे मुक्ता प्रबालानि च। देवदुमरसोडूनं गोघृतन समन्वितम् । प्रयच्यामि महाभागे गोधूपं प्रतिगृहाताम् ।। धूपम् ।

·सामारपणाः पूजन दान । - आनन्दकत्सर्वलोके देवानां च सदा मिये । गौरत्वं पाहि जगन्नाथै दीपोऽयं प्रनिगृह्यताम् !! दीपम् । सुरभे स्वं जगन्मातवि विष्णुपदे स्थिता । सर्वदेवमये प्रासमिमं दत्तं मयाऽप्रतः ।। गोमासम् । गौरङ्गेवावाहितदेवताभ्यश्च धूपदीपनैवेद्यफलताम्यूलदक्षिणां दद्यात् । गावः सुरभयो नित्यं गायो गुगुलगन्धिकाः । गावा प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं महत् ॥ अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम् । पावनं सर्वभूतेभ्यो रसन्ति च वहन्ति च ॥ हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमराविवि। प्रत्पीयामग्निहोत्राणां गावो मे सप्रतिधिताः ।। इति माशें, भवेत्यादिकाम सङ्कल्प्य गोपुच्छे तर्पणं कुर्यात् । तद्यथा-ग्रहा तृप्यतु । गद्रतृप्यतु । विष्णुस्तृप्यतु । राफाद्या देवता- स्तृप्यन्तु । मनवस्तृप्यन्तु । रुपयस्तृप्यन्तु । रुद्रास्तृप्यन्तु । दितिपुत्रा. स्तृप्यन्तु । साभ्यातृप्यन्तु । मरुद्गणाासृप्यन्तु । महास्तृप्यन्तु निक्षत्राणि सृप्यन्तु । योगास्तृप्यन्तु । राशयस्तृप्यन्तु । वसुधा तृप्यतु । अश्विनी तृप्यताम् । यक्षास्तृप्यन्तु । रशंसि तृप्यन्तु । मातरस्तृप्यन्तु । देवमात- रस्तृप्यन्तु । श्रीस्तृप्यतु । रुद्राणी तृप्यतु । पिशाचास्तृप्यन्तु । सुपर्णा- रतृप्यन्तु । पशवस्तृप्यन्तु । दानवास्तृप्यन्तु । दैत्यास्तृप्यन्तु । योगिन- स्तृप्यन्तु । विद्याधरास्तृप्यन्तु । औपघयस्तृप्यन्तु । दिग्गजास्तृप्यन्तु । देव- तागणास्तृप्यन्तु । यज्ञास्तृप्यन्तु। देवपल्यस्तृप्यन्तु । लोफपालास्तु- प्यन्तु । सनिरुद्धस्तृप्यतु । वलदेवस्तृप्यतु । नारदस्तृप्यतु । जन्तवस्तृप्यन्तु । स्थावराणि तुप्यन्तु । अङ्गमानि तृप्यन्तु । नीवीवं कृत्वा । सनफरतृप्यतु । सनन्दनस्तृप्यतु । सनातनस्तृप्यतु । कपिलस्तृप्यतु । भामुरिस्तृप्यतु । वोहस्तृप्यतु । पञ्चशिसस्तृप्यतु । अपसव्यं करमा । कन्यवाहनस्तृप्यतु । मनलस्तृप्यतु । सोमस्तृप्यतु । यमस्तृप्यतु । मर्यमा तृप्यतु । ममिवा- 'तास्तृप्यन्तु । पहिपदातृप्यन्तु । सोमपास्तृप्यन्तु । पितरस्तृप्यन्तु । यमतर्पण-यम तर्पयामि । धर्मराज त । मृत्यु १० अन्तक १० 1 वैव. स्वतंत० कालं त० । सर्वभूतक्षयकरं त०। औदुम्बरं तद व० । नीलं तर परमेष्ठिनं २० वृकोदरं । चित्रं त० चित्रगुप्तं तर्प. यामि । पक्षद्वयजातान्पितॄन्तर्पयामि ।

·दानमपत्र . मातृपक्षाश्च ये फेचिये केचिपितृपक्षका । गुरुश्वशुरवन्धूना ये कुलेषु समुद्भवा ।। ये चान्ये लमपिण्डा वै पुत्रदारविवर्जिता । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु गोपुच्छोदकतर्पणे ॥ क्रियालोपगता ये च जात्यन्धा पटवस्वथा । विरूपा आमगाश्च ज्ञानाज्ञाता' मुले मम ॥ ते सर्वे तृप्तिमायान्तु गोपुच्छोदकतर्पण । तत सविप्रा सवत्सा गां नि प्रदक्षिणीकृत्य 'मा गावो अग्मन् । इतिसूक पठेत् ' वरुणस्योत्तम्भनमसि' इति जलं पिवेताम् । अथ दानम् । फांस्यपाने घृत निधाय तिल्दर्भपुष्पफ्ल्तुलसीसहितपाने विप्रहरत निधाय सदुपरि गौपुर छ दत्ता जलधारा पुच्छोपरि विहस्ते दद्यात् । प्रारूमुखी गामवस्थाप्य स्वय प्राङ्मुस उदङ्मुखाय विप्राय दद्यात् । अमुकवरोपेतोऽमुक्गोत्रोऽमुक्शमाऽह रुद्रदेवत्या सवस्वा ताम्रपृष्ठी सुवर्णगृही रौप्यखुरा दोहनपात्रसहिता सवसामिमा गाममुकप्रवरोपै- तायामुकगोतायामुकशमणे तुभ्यमह सप्रददे । प्रतिग्रहीता देवस्य त्वा' इत्यादि प्रतिगृहामि इय तमुक्त्वा गृहीत्वा ' क इद करमा अदात् पृथिवी प्रतिगृहातु' यजमान 'प्रतिगृहातु भवान् । द्विज । गृहामि सुरभी देवी सर्वदेवमयी शुभाम् । (१) हि वरदे उभयोरतारका भव' इति । ततो यजमान'- यज्ञसाधनभूता या विश्वरयाघौधनाशिनी। विश्वरूपधरो देव प्रीयतामनया गवा ।। इति मनमुक्त्वा- घृनक्षीरप्रदा गावो घृतयोन्यो धृतोद्भवा । घृतनद्यो धृतावास्ता मे सन्तु सदा गृहे ।। घृत मे हृश्ये नित्य घृत नाभ्या प्रतिष्ठितम् । घृव मे सर्वतश्चैव गवा मध्ये साम्यहम् ।। इतिपौराणमन्त्रान्पठित्वा जलमु मृजेत्। ततो गोदानप्रतिष्ठासि दपथ मुवणे दक्षिणा दत्ता बाह्मणधेनू अनुप्रय 'गाव' मुरभय ' ·. हेमन्टङ्गीदानम् । १११. इत्यादि पठेन् । प्रतिग्रहीता 'सुवर्ण दक्षिणात्येन प्रतिगृहामि 'राजा स्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणेऽग्नये हिरण्यं तेनामृतत्वमश्यां पयो दाने मयो मह्यमस्तु प्रतिग्रहीने फ इदं फरमा अदात् । सर्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुताम् । गायः पवित्रं परमं गोठे गद्गलमुत्तमम् ॥ गायः सवस्य लोकस्य गावो धन्याः सयाहनाः । नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरमेयीभ्य एव च ।। नमो वक्षसुताभ्यश्च पविनाभ्यो नमो नमः । ब्राह्मणाश्चैव गावश्च पुलमेकं द्विधा फूतम् ।। एका मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकर विष्ठति । इति यमोक्तां गोमती विद्यां जपेत् । यजमान:- गावो मामुपतिष्ठन्तु हेमराजयः पयोमुचः। सुरभ्यः सौरमेयाश्च सरितः सागरं यथा ॥ गा चै पश्याम्यहं नित्यं गावः पश्यन्तु मां सदा । गावोऽस्माकं वयं वासां यतो गावस्ततो ययम् ।। गायो ममाप्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो म हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् । इति ।। गधामपु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुश। यस्मात्तरमाच्छिवं मे स्यादिहलोके परन च ॥ इतिमार्य यस्य स्मृत्या' इति कौश्वरार्पण पुर्यात् । इति प्रकारा- स्तरेण स्वरूपतः सामान्यगोदानविधिः । अथ हेमजीदानम् । मथ मारये हेमङ्गी- दश सौवर्णिके शुझे खुराः पञ्चपलान्विताः । पश्चाशत्पलिक फांस्यं वानं चापि तथैव च ।। वार्ताऽस्याः सर्वमामोति यावदामूतसंप्लवम् । सुवर्णमय दक्षिणा। इलि हेमलीदानम् । शिवायः विष्णवे वाऽपि यस्तु पद्यात्पयस्विनीम् । धेनुं स्नानोपहारार्थ स परं ब्रह्म गच्छति । इसि ।। .

·दानमपला
स्कान्दै देवताभ्यो गोदानम्-
सपं गोशतं दद्याच्छिवायातीव शोभनम् ।
त्रि.सप्तयुल: सार्द्ध शृणु तत्पदमाप्नुयात् ।।
इत्यादिना शिवधर्मोकं शिवाय वृपाधिकगोशतदानम् । देवताभ्यो
दाने देवतव संप्रदान न ब्राह्मणः । दत्तं च तत्तद्देवतायतने
दक्षिणभागे स्थाप्य, इति दानसौख्ये ।
अयोभयतोमुखी।
तहान काल: रकान्दे-
आर्द्धप्रसूता गा यात्कालादि न विचारयेत् ।
कालः स एव प्रणे यदा सा द्विमुसी तु है.।।
मात्रये-
रुक्मशृङ्गी रौप्यम्बुरा मुक्तारागृलभूपिताम् ।
फास्योपदोहना राजन्सवत्सा द्विजपुष्टनचे ।।
प्रसूयमानां यो दद्याद्धेनुं द्रविणसंयुताम् ।
यावद्वत्सो योनिगतो याबद्र्भ न मुञ्चति ।।
तावद्रौः पृथिवी झेया सशैलवनकानना ।
देवल:-
मलत्योक्त विधिना सुवर्णत्रिपलान्विता ।
दातव्या द्विपला मध्यकपला च फनीयसी॥
वाराहे-
यश्चोभयमुखी दद्यात्मभूतकनकान्विताम् ।
सहिनं पायसाहारः पयसा वाऽतिवाहयेत् ।।
सुवर्णस्य सहस्रेण तदर्द्धनापि वा पुन. ।
तस्याप्यर्द्धशत वाऽय पञ्चाशव तयाऽर्द्धकम् ॥
यथारात्याऽपि दातव्यं वित्तशाध्यविवर्जितम् ।
योगी--
सवत्सा रोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखी।
दावाऽस्या. स्वर्गमाप्नोति पूर्वेण विधिना ददत् ।।

·उभपतोयुधी। मारस्ये-. गोलोकः सुलभस्तस्य प्रदालोकश्च पार्थिव । खियश्च तं चन्द्रसमानवका प्रतप्तजाम्यूनदगुल्यवर्णाः । महानितम्बस्तनमध्यवृत्ता भजन्त्यजत्रं नलिनाभनेत्राः। इति । अय प्रयोगः । मधेत्यादि 'गृहसमुद्रशैलवनोपेतथिवीदानसमफलै- सद्धेनुवत्सरोमससययुगदेवलोकमहितत्वपितृपितामहप्रपितामहनरकोद्ध- रणघृतक्षीरवबहुफुल्याकदाधिपायसर्दमफदेशाधिकरणफेप्सितकामग. स्यात्मलोकसुलभवनमलोकसुलभत्वाजत्रचन्द्रसमानवकसुतप्तजाम्यूनद- तुल्यवर्णमहानितम्बरतनवृत्तमध्यनलिनामनेत्रानेकनीसेव्यमानत्वकाम:, उभयतोमुखी दास्ये' इतिसङ्कल्प्य, ॐ त्वं महीमवनि विश्वधेनां तुर्वीतये वय्याय क्षरन्तीम् । अरमयो नमसैअवर्णस्सुतरणाजकृणोरि- न्द्रसिन्धून् ' इति गामनुमन्य विनं वस्त्रादिमिर्गा च सुवर्णशृङ्गरूप्यखु. रादिमिरलङ्कुत्य गन्धादिनाऽभ्यर्च्य गृहस० इत्यादिकामः इत्यन्तं प्रयोगान्ते 'इमां सोपरफरामुभयतोमुखी गां रुद्रदेवता । अमुफ. गोत्रायामुकशर्मणे ग्राहाणाय तुभ्यमह संप्रदे न मम । इति ब्राह्मणकरे दद्यात् । विप्रस्तु विधिवप्रतिगृह्य 'ॐ स्वस्ति । इत्युक्त्वा गोपुछ स्पृष्ट्वा पत्ता दक्षिणां च प्रतिगृह्य गां स्पृष्ट्वा ' इरावती धेनुमती' 'योना पृथिवि भव । इति मन्त्रद्वयं जवा- प्रतिगृहामि त्वां धेनुं फुटुम्बायें विशेषतः। खस्तिभवतु मे नित्यं रुद्रमातर्नमो नमः ।। इतिमन्त्रण गृहीतायां दक्षिणेन पाणिना 'गर्भेऽनुसन्नन्वेषामवेदमहं देवानां सानिमानि विश्वा । शतं मायुरआयसीररक्षं नधस्येनो जवसा- निरदीयम् । इतिमन्त्रेणानेन गर्भमाकृष्येत् । अनन्तरकृत्यमाह च्यवन:- निष्कान्तेऽग्निमुपसमाधाय देवान्पितॄन्नी: पर्वतान्यनस्पतीनुदधीनागा- नोपधीतर्पयेत् । तत्र क्रमेण मन्त्रा:- 'ये देवासः शन्तस्त्वा' 'इमं मे गले! 'अद्रिभिः सुतो मतिभिश्वनो हितः । वनस्पते । 'समुद्रज्येष्ठाः । 'अहिरिव भोगैः। 'मधुवाताः' इति । तदनु पृथिवीं तर्पयेत् । मन्त्रारतु 'द्यावा' 'मही धौः 'उर्वी पृथिवी। 'गौरीमिमाय'। ततः समस्तव्याहृतिभिश्चतुरशीत्याज्याहुतीहुँत्वा मान. गान्भोजयित्वा वस्त्ययनं वाचयित्वा गामनुप्रज्य प्रांगुक्तां गोमती विद्यां जप्त्वा पायसमानं भुनीत । इत्युभयतोमुखीगोदानविधिः ।। ।

·. दोनमश्या इतिकण्ठमनवाइ सर्वरनिरलमृतम् । दत्या प्रमापतेलोयान्विशोक प्रतिपद्यते ।। इत्यादिसुवर्णगरौप्यलाइगलादिकमपि भारतीक्त योध्यमत इतिकण्ठ प्रबलगलकारला अथ पैतरणी ब्रह्मवैयते । या सा लरपी नाम यमद्वारे महानदी । शनयोजनविस्तीमा पृथुत्वे सा सहासरित ।। अगाधाऽनन्तरूपा चष्माना भयावहा। सया-- पतन्ति तत्र व मर्या कन्दमाना सुदारुणम्। तगृणुष्व नव्याच कथ्यमान युधिष्ठिर ।। अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षय । पाटलामथवा कृष्णा पुर्याद्वतरणी शुभाम् ॥ स्वर्णशङ्की रौप्ययुग कास्यपात्रसदोहनाम् । कृष्णवस्त्रयुगमा सप्तधान्यसमन्विताम् ॥ कापसिद्रोणशिखर बासीन तानभाजने । यम ईम प्रफुयो लोहदण्डसमन्वितम् ।। महामहिपमारदमूढपाश करे परे। शुदण्डमय बद्धा उप पट्टवन्धन ।। उडुपोपरि ता धेनु सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृवा प्रकाशद्विद्वानोपानहायुताम् ।। इममुधारयेन्मन्त्र पगृहोदकमण्डलुम् । स्मथ प्रयोग । पूर्वोत्तायनादिकाले वा पाटलाraar हेमशृङ्गा- पेवा कृष्णवस्त्रयुगच्छन्ना सप्तधान्यसयुत्ता छोपानागतसंयुता गा सनिधाप्य द्रोणमितकापासशिखरे ताम्रपान तत्र च महिपास्ट दक्षिण- वामहस्तधृतलोहदण्डपाश हैम यम स्थापयित्वा तदने पदधद्धेपुदण्ड- निर्मितप्वोपरि ता धेनु स्थापयित्वा उदमुख प्रतिप्रहीतारमुपवेश्य स्वय प्राङ्मुख ·महिषीदानमा - -- यमद्वारे महापोरा या सा वैतरणी नदी -: तत्कामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणी च गाम् ।। इतिमन्त्रण गामधिवासयेत् । ततः तिष्यादि सङ्घीय वैतरणी सतु गां दास्ये' इतिसंकल्प्य प्रतिमायामक्षतपुजे वा विष्णुं 'गां विषं च संपूज्य, मधेत्यादिअमुकगोत्रायामुकर्मणे माह्मणायाहं यमद्वारे स्थिताया नद्याः सुखेनोपरणार्थमिमा वैतरणी गां सवत्सा सोपरकरां हैमयममूर्तिसहिता विष्णु दैवतां संप्रददे। दानमन्त्रः-- विष्णुरूप विनष्ट भूदेव पडिपावन । सदक्षिणा मया तुभ्यं दत्ता वैतरणी च गौः । इति ॥ सतः सुवर्ण दक्षिणां दत्त्वा तद्धेनोः पुच्छं प्रगृह्यानुप्रोत् । तत्र मन्त्र:- धेनुके त्वं प्रतीक्षस्य यमद्वारे महाभये । उत्तितीपुरदं येवि वैतरण्यै नमो नमः ॥ इति वैतरणीदानम्। अथ महिषीदानम् । भविष्योत्तरे- महिपीदानमाहात्म्यं कथयामि युधिष्ठिर । पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वकामप्रदं सुखम् ।। चन्द्रसूर्यग्रहे पुण्ये कार्तिक्यामयने तथा । शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां सूर्यसंक्रान्तिवासरे ॥ यदा वा जायते वित्तं चित्तं च कुरुनन्दन । तदैव देया महिषी संसारभयभीरुणा ॥ प्रथमप्रसूता तरुणी सुशीला दोपवर्जिता। सुवर्णशृङ्गतिलफा घण्टाभरणभूषिता । रक्तवस्त्रावृता रम्या साम्रदोहनिकान्विता । पिण्याकपिटकोपेता सहिरण्या च शक्तितः ॥ पिण्याकपिटकं बलिपूर्णवंशादिपानम् । सप्तधान्ययुता देया प्राक्षणे वेदपारगे । द्रव्यैरभिः समायुक्ता पुण्येऽहि विधिपूर्वकम् ।।

·दानमएस: । दद्यान्मन्त्रेण राजेन्द्र पुराणपठनेन तु | दद्यात्प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्षणे तां पयस्विनीम् ।। प्रतिग्रहः स्मृतस्तस्याः पृष्टदेशे स्वयम्भुवा । दानवाक्यं तु, ॐ अद्येत्यादि । इन्द्रादिलोकपालानां या राज्यमहिपी नुमा । महिषीदानमाहात्म्यारसाऽस्तु मे कामदा सदा ।। धर्मराजस्य माहात्म्ये यस्याः पुत्रः प्रतिष्ठितः । महिषासुरस्य जननी या साऽस्तु वरदा मम ।। इतिमन्त्रमुक्त्वा 'अमुकगोत्रायामुकशर्मणे प्राह्मणाय इमां महिपी सुवर्णशृङ्गतिलकाभरणां घण्टाताम्रदोहनिको पिण्याकपिटकसप्तधान्य- पादुकोपेतां यमदैवतामायुष्यसुसमहाराज्यकामस्तुभ्यमई संप्रदरे' इति । स्त्री तु 'राजमहिपीत्वकामा' इति , 'जयरामः इति क्षत्रिया, 'धनधान्यकामः' इति वैश्यः । एवं शूद्रेणापि स्वामिलपितं फलमुल्ले- ख्यम् । 'ईश्वरमोनिकामः' इति वा सः। ततो दक्षिणों दद्यादिति । अनेन विधिना दत्त्वा महिषी द्विजपुङ्गवे । सर्वान्कामानवाप्नोति इह लोके परत्र च ।। या स्त्री ददाति महिषी सा राजमहिषी भवेत् । महाराजः पुमान्राजन्न्यासस्य वचनं यथा । ययाजी भवेद्विपः क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यस्तु धान्यधनवाछूद्रः सर्वार्थसंयुतः ।। इत्यादिफ्लश्रुतिरिति तत्रैवोक्ता । इति महिपीदानम्। अथ मेपीदानम् । भविष्योत्तरे- शृणु पार्थ परं दानं सर्वकिल्विपनाशनम् । यहत्तं विविधं पापे सद्यो विलयमृच्छति ।। सुवर्णरोमा सौवणी प्रत्यक्ष वा सुशोभनाम् । सुवर्णतिलकोपेतां सलिङ्कारभूषिताम् ॥ कौशेयपरिधानां च दिव्यचन्दनभूषिताम् ।

·मेषीदानम्। दिव्यपुप्पोपहारां च सर्वधातुरसैर्युताम् ।। सप्तधातुसमायुक्तां फलपुष्पवती तथा। शतेन कारयेत्तां तु सुवर्णस्य प्रयत्नतः ।। यथाशत्तयाऽथवा पुर्याद्वित्तशाध्यं न फारयेत् । अयने विषुवे पुण्ये प्रहणे शशिसूर्ययोः ।। दु.स्वप्नदर्शने चैव जन्मः तिथिसद्धये । यदा वा जायते वित्तं चित्तं श्रद्धासमन्वितम् ।। तदेव दानकालः स्याद्यतोऽनित्यं हि जीवितम् । ना ती| गृहे वाऽपि यत्र वा रमते मनः ।। तत्र संस्थाप्य देवेशमुमया सह शङ्करम् । ब्रह्माणं सह गायध्या सश्री श्रीधरं तथा ।। रत्या सह तथाऽनङ्गं लोकपालान्ग्रहानपि । तांस्तु पूज्य विधानेन गन्धपुष्पनिवेदनः ।। उमाशङ्कररूपम्- चर्माम्बरश्चतुर्याहुः शूरसवाङ्गपाशभृत् । वृपाशः शहरो गौरी वामोत्सझे स्थिता भवेत् । इति । मागायच्यादिरूपाणि तु मागुक्तानि । वानि च यथाशक्ति सौर. नि कार्याणि। सदमे फारयेद्धोमं तिलायेन महीतले । मलत्य द्विजं शान्तं वासोभिः परिपूज्य च ।। सलिङ्गमन्नहोमश्य कर्तव्यो ज्वलितेऽनले । सतरता तिलकुम्भस्थां लवणाभिमुखां स्थिताम् ।। पूजयित्वा विधानेन मन्त्रमेतमुदीरयेत् । मन्नः प्रयोगे ज्ञेयः । एवमुशार्य तां दद्यादाह्मणाय फुटुम्बिने । नाभिमापेत्ततो दत्ता न मुखं वाऽवलोकयेत् ।। दुष्ठप्रतिमहणतो विप्रो भवति पातकी । अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ॥ दत्त्वा दानं शुभां कान्ति कीर्ति च विपुलां तथा । इति ।। मय प्रयोगः । उक्तायनादिकाले गृहे तीथे वा दाताऽयेत्यादि सर्व- ·दानमापः पापक्षयपूर्वकपुनधनकान्तिकीर्तिप्राप्तिकामी मपीदानं करिष्ये । इति सङ्कल्पयेत् । दुःस्वप्ने तु 'वत्सूचितानिष्टनिवृत्तिकामः' इतिविशेषः । प्रतिमा तण्डुरपुतेपु वा उमासहितं शङ्करं गायत्रीसहितं प्रमाण श्रीसहित श्रीधरं रतिसहितमन लोकपालान्ग्रहांश्च संपूज्यतत्यका- शर्मन्नराज्याक्ततिलैरष्टाष्टाविंशत्यादिसंरयया हुत्वा मुवर्णविलकाध. लङ्कार कौशेयचन्दनपुप्पसुवर्णरूप्यादिसप्तधातुसप्तरससफलपुष्पयुता मध्य. स्थापिततिलकुम्भा संमुसस्थापितरवणां मेपी च संपूज्य- रोमत्वङ्मांसमन्नाद्यैः सापकरणैः सदा । जगतः संप्रहत्ताऽसि वामतः प्रार्ययेप्सिवम् ॥ वामनःकायजनितं यत्किञ्चिन्मम दुष्कृतम् । तत्सर्व विलयं यातु त्वदानानुपसेवितम् ॥ इतिमन्त्रमुक्त्वा तिघ्यादि सङ्कीर्त्य 'सर्वपापक्षयपूर्वकपुत्रधनका- न्तिकीर्तिप्राप्तिकामो दुःस्वप्नसूचिवानिष्टनिवृत्तिकामो घेमो मेपी सर्वोप- स्करयुताममुकगोत्रायामुकशर्मणे विप्रायाई संप्रददे न मम' इति दत्त्वा विप्रेण यथाविधि प्रतिग्रहे ते दक्षिणां दद्यात् । एवमेव सुवर्णमेपी देया। प्रतिमहीतृविप्रसमापणमुसावलोक्ने वर्जयेन् । इति मेषीदानम् । अथाजादानम् । सुमन्तु- अजापालो महीपालो धनादानैर्दिवं गतः । अयने विपुवे पैव युगादौ प्रणेषु च ॥ अमावास्यामजादानं पौर्णमास्यां च शस्यते । विधि तस्य प्रवक्ष्यामि विश्वामित्रेण निर्मितम् ।। सरित्नोपसंपन्नां सप्तधान्योपरिस्थिताम् । वनमाल्योपमालां तु भूषितां पशुजानकीम् ।। वन्ननेता हेमशृङ्गां ताम्रपृष्ठा सदोहनाम् । ससुतां रौप्यपादां च पुक्षौ दद्यात्तिलोदकम् ॥ गोदानवरप्रयुखोत मन्त्रगानेन संयुतः। मन्त्रवासी मजे सणे यज्ञसंपत्करे शुभे ॥ सृष्टा त दह में पापं जन्मान्तरशतैः कृतम् । इति ॥ .

·मरतानम् ।
एवं समुपया पिमहस्ते जलं क्षिपेत् ।
प्रीयता यानापाय यासुदेवाय यै नमः ।।
एवंप्रदाक्षिणात्य सूर्य समवलोकयेत् ।
सता गन्तवगृहं हरि संस्मृत्य मानयः ।।
ये पारत्वे ताः पापा: फामतो वाऽध्यकामतः ।
यौवने याईफोन्मादे मसालेनापि पावरम् ।।
मजादानस्य माहात्म्यानिष्पापो जायते नरः।
पुत्रपौत्रसमायुषः सदापारमतिश्विरम् ।।
विष्णुधर्मोत्तरे-
अष्ट्रं या गर्भ धाऽपि यः प्रयच्छति मुविजे।
छामामुरळं तुरणं यथाशक्तया सदक्षिणम् ॥
गलास समासाच यक्षेन्द्रः सद मोदते ।
सर्वकामसमृद्वारमा सर्वयसपलं लभेत् ॥
तस्मादजा प्रयास्य ततः सर्वमयाप्स्यसि ।
मन्प्रेणानेन विधिपालमृत्य सशफिनः ।।
त्वं पूर्व प्रक्षाणा सृष्टा परियं भवती परम् ।
स्यत्मसूतौ स्थिता यज्ञारतहमाच्छान्तिपरी भव ।।
प्रतिगृहीत तां चैव पृष्ठदेशे द्विजोत्तमः ।
दानवाक्यं तु महिपीवानवज्यम् ।
अजाविकं १ महिषं दत्वा विप्राय शक्तिः।
घृतक्षीरवहा नद्यो यन तन समेघते ।।
इत्यजादानम्।
अथ मेपदानम् ।
बौधायन:-
अग्नेमान्यं भवेत्तस्य यत्रेताग्निविनाशनः ।
वक्ष्यामि तत्प्रतीकारं यथोक प्रहाणा पुरा ।।
पलानि तदन तदद्धेनाथवा पुनः ।
राजतं फारयेत्सौम्यमग्नेर्वाहनमुत्तमम् ।।
सौवर्गाश्च खुराः कार्याः श्वेतवस्त्रेण पेष्टयेत ।

·वमा गोमा दद्यान्मधुरटे ।
सालोपरि मंग्याय पुनस् पूजयेगुरीः ।
सन्दुलाना पीमागं द्रोणपगुवाहमम ।।
आपल्या विशिदोमश्व ममिदायविरपि।
माधाय दिनीन सर्वशासायदिना ।।
पधेन च पश्यस्तत्र मन्त्रानिमाम्।
अप्रितिमन्त्रण समिटोमः प्रशस्यते ।।
अग्ने नपेयाम्यहोमोऽप्यनिनाप्रिनिलाक्षः।
मन्त्राभ्यायोएमार्गेण धामिर्मस्थापनं भरेम् ।।
मनः प्रागुती ६ गुमं कुम्भं च विन्यसेत् ।
प्रणीतामोलपर्यन्त फने स्नान विधीयते ।।
मापोहित्यपि सृपं हिरण्येति पतु पम् ।
पयमानानुवापन मायेद्रोगिगं सतः ।।
शनोवातानुवापन मानित चापि प्रकलयेत्।
सम्म हुनरत रोगी प्राइमुण्याय पुरामुग्नः ।।
पूजिताय यपासषया दद्यावं तु सदाक्षिणम् ।
दयानां यो मुमं व्यवाहनः सर्वपूभितः ॥
तस्य वं वाहनं पूर्व देव सेन्द्रमहर्षिभिः।
अनिमान्धं पूर्वकर्मविपाकोत्यं तु यन्मम ।।
तत्सर्व नाशय शिमं जाठरामि प्रबर्द्धय ।
इति दानमन्त्रः।
एवं विप्राय यो दद्यादमेवाहनमुत्तमम् ।
यलवानपिमानमत्या जीवेदूपंशतं पुनः ।।
ततः स्वबन्धुभिर्विनः नारया मुखीत मानवः ।.
इति मेपदानम् ।
अथ पर्वतदानानि ।
मारस्ये-
प्रथमो धान्यशैल. स्थाहितीयो रवशाचलः ।
गुहाचरस्तृतीयः स्याचतुयों हेमपर्वः ।।

·पर्वतमानानि । पश्चमस्तिलशैलः स्यात्पष्ठः कापासपर्वतः । सप्तमो घृतशैलः स्याद्रत्नशैलस्तथाऽटमः || राजतो नवमस्तद्वदशमः शर्कराचलः । वक्ष्ये विधानमेतेषां यथायदनुपूर्वशः ।। भयने विषुपे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । शुधपक्षे तृतीयायामुपरागे शशिधये ॥ विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः । शुकायां पञ्चदश्यां पा पुण्यः वा विधानतः ॥ धान्यशैलादयो देया यथाश्रद्धं विधानतः । वी वायतने वापि गोटे वाऽथ नवागणे ॥ मण्डपं कारयेद्वतया चतुरस्त्रमुदङ्मुखम् । प्रागुदक्प्रवणं तद्वत्माइमुखं वा विधानतः॥ प्राध्यामुदीच्यां चेकमेव द्वारम्, न चत्वारि द्वाराणीत्यर्थः । द्वारे- फ्याध औरणमप्येयमेव द्वारपरिष्कारणत्वात्तस्य । मण्डपोऽष्टादशहा स्तोऽन्यथा द्रोणसहस्रादिमितपर्वतनिवेशायोगात् । गोमयनोपलिप्तायां भूमावास्तीर्य वै युशान् । तन्मध्ये पर्वतं फुर्याद्विष्कम्भैः पर्वतैयुतम् ।। धान्यद्रोणसहस्रेण भवेदिरिरिदोत्तमः । मध्यमः पयशतिकः कनिष्ठः स्यानिभिः शतैः ॥ मेर्महान्ग्रीहिमयस्तु मध्ये सुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात् । धृक्षवयं मन्दारपारिभातफल्पवृक्षरूपम् । मध्ये कल्पतरदक्षिणोत्तर योर्मन्दारपारिजाती । शक्ती हरिचन्दासन्तानावपि पूर्वपश्चिमयोः स्थाप्यो । निवेश्यौ सर्वशेलेषु विशेषाच्छराऽघले, इतिवक्ष्यमाणवाक्या- च्छराचलवानं त्यावश्यकम् । पूण मुक्ताफलवनयुक्तो याम्येन गोमेदकपुष्परागैः । पश्चाच मारुत्मतत्चीलरत्नैः सौम्येन वैडूर्यसरोजरागैः ।। सरोजरागः पारागः । मुक्ताफलादीनि पूर्वादिदिवस्थितरामत- पु निवेश्यानि। मन्दर:- श्रीखण्डखण्डैरभित: प्रवाललतान्वितः शुक्तिशिलातलः स्यात् ।

·दानमय ब्रह्मा च विष्णुर्भगवान्पुरारिर्दिवारो यत्र हिरण्मयः स्यात् ।। मूर्द्धव्यवस्यागतमत्सरेण कार्यास्त्वनेके च तथा द्विनौधा । 'ब्रह्मादिप्रतिमा ब्रह्माण्डदाने, द्विमा पक्षिणो मुनयश्च हैमा अनेकपदस्वरसात्' इति मदा । घ वारिशृङ्गाणि च राजतानि नितम्बभागेपि च राजत स्यात् । आद्रेक्षुक्शावृतकन्दरस्तु धृतोदकप्रस्रवणश्च दिक्षु ।। शुक्लाम्मराण्यम्युधरावली स्यात्पूर्वेण पीतानि च दक्षिणे स्यात् । वासासि पश्चादय कय्राणि रक्तानि चैयोत्तरतो पनाली ।। आदेशव एवं वशा । घृतमेवोदकम् । शुझाण्यम्पराण्येव मेघावली । रौप्यान्महेन्द्रप्रमुखानथाप्टौ सस्थाप्य लोकाधिपतीन्त्रमेण । महेन्द्रादिलक्षण तुलादाने- नानाफलाली च समन्तत स्यान्मनोरम माल्यविलेपनं च । वितानक चोपरि पञ्चवणमम्लानपुष्पाभरण सितं च ॥ इत्य निवेश्यामरशैलमस्य मेरोस्तु विष्कम्भगिरीन्त्रमेण ।। तुरीयभागेन चतुर्दिश तु सस्थापये पुष्पविलेपनाढ्यान् ।। 'प्रतिविष्कम्भपर्वत तुरीयाशेन चतुर्थाशेन विष्कम्भपतान्कारयेत्कृष गिति लवणावले वक्ष्यमाण वात् । इति मदन । वास्तव तु एफेनैव चतुर्थाशेन चत्वारोऽपि विषम्भपर्वता कार्या इति तत्रैव वक्ष्यते । पूर्वेण मन्दरमनेकपश्व युक्त युक्त गगै कनकभद्रकदचिह्नम् । कामेन फाचनमयेन विराजमान माकारये कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम् ॥ क्षीरामणोदसरसा च वनेन चैव रौप्येण शत्तिघटितेन विराजमानम् । फामरूपमा विश्वकर्मा- थापाणवर कामो रतिप्रेयान्सुमध्यम । भालापी नन्दने रागी रूपवान्विश्वमोहक । इति ।। 'हमेरुसन्निधानाद्वान्यान्तरानुपदेशाच मदरोऽपि ब्रीहिमय पर, इति मदनः । तन्न 'विष्कम्भपर्वत चैत्र यवै फुर्यानु ति । इति प्रमाण्डोक्ते । गणैरिति नराकृतिभित्रिभिणैर्युक्तम् । कपिन्क्षलवन् ।

·पर्वतहानानि। - 4 कनकति फनकनिर्मितो भद्रफन्दरः । तद्रूपं प्रयोगे क्षेत्रम् । क्षीरेति । क्षीरपूर्णेन रोप्येणारुणोदास्येनं सरसा रोष्येण वनेन च विराजमानम् । * यामेन गन्धमदनच निशनीयो गोधूमसश्चयमयः फलधौतमम्या । हैमेन यअपतिना धृतमानसेन चश्व राजपनेन च संयुतः स्यात् ।। फलधौतमम्बा हैमजम्यक्षेण । यक्षपतिस्य हेमाद्री श्रीप्री- हस्यमापिट्नेयं च गदिनं पीतविप्रहम् । पुष्पफस्र्य धनाध्यक्षं ध्यायेच्छियसतं सदा । इति ।। सवृतेन राजतेन मानससरसा । पश्चात्तिलाचलमनेफसुवर्णपुष्पसौवर्णपिप्पलहिरणस्यहंसयुक्तम् । आकारयेद्रमतपुष्पमयेन तद्वद्वस्त्रान्वितं दधिसितीदसरस्तथा । आफारयेकुर्यात् । दधीति सदधिराजतं पात्रं सितोदाख्यं सरः। संस्थाप्य तं विपुलशैलमयोत्तरेण शैलं सुपार्श्वमपि मापमयं सवषम् । पुष्पैश्च हेमवरपादपशेखरं . माकारयेत्कनकधेनुविराजमानम् । माक्षीकमद्रसरसा घ बनेन तद्ध- द्रौप्येण मारपरवत्ता च युतं विधाय । संस्थाप्येति शैलान्तं पूर्वोक्ततिलाचलानुवादकम् । अथेत्यादिः पुनः पार्श्वविधिः । माक्षीति समधुरूपभद्राख्यसरसेत्यर्थः । 'होमश्चतुर्मिरथ वैदपुराणविद्भिः निरनिन्धचरितः कृतिभिर्द्विजेन्द्रः । पूर्वेण हस्तमितमन विधाय कुण्ड कार्य तिलयंवघृतेन समित्युशैश्च ।। इन्द्राधा लोकपालाश्च तेषां होमो विधीयते । तल्लिदैश्चैव मन्त्रैश्च समिद्भिरथवा तिलैः ।। पौरुपेण तु सूक्तेन ब्रह्मादीनां विधीयते । तथा व्याहृतिभिहोमस्तिलैराज्येन चैव हि ।। अष्टशतं तु होतव्यं सर्वकामसमृद्धये । इति ।। । - ·। दानमखः वसुरुद्रादित्यसमुच्चायको लोकपालाश्चेति चकारः । महादिकामधे. न्वन्तानामेकाशीतिदेवतानां तिलयवघृतोदुम्बरसमित्वशैः पञ्चभिव्यैः पृथस्त्रयोदशसंख्यया होम इति निपञ्चाशदधिकं सहस्रं सर्वा माहुतयः इति दानवियेके । तन्न । तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैरिति पृथक्सम- स्तया च तृतीयया साधनवैषम्यात् । समिलुशैरिति द्वन्द्वापेक्षया कर्म- धारयस्य लघुत्वात् । प्राण्डवचोविरोधात्विपञ्चाशदधिकसहस्रसं. ख्यायाः प्रचशिष्टायाः कथमप्यसङ्गतश्च । समिधश्च कुशा इति कर्म- धारयः । तेन तिलानां पृथसाधनता यवघृतयोासक्ता, समस्तयो- स्तृतीयाश्रुतेः । कुशानां तु पृथगिति त्रीण्येव होमसाधनानि । तैः प्रत्येकमष्टसंख्यया प्रहादिद्वात्रिंशद्देवता हुत्वेन्द्रादिदशलोकपालेभ्योऽदव. मुभ्य एकादशरुद्रेभ्यो द्वादशादित्येभ्यश्च तिलैः समिद्भिर्वा प्रत्येकमष्टसं. ख्यया हुवा सूर्यकामदेवधनदईसकामधेनुभ्यः समस्तव्याहृतिभिस्ति- लैराग्येन च जुहुयात् । अष्टोत्तरशतं वत्र चतुःपञ्चाशतिलैश्चतुः- पञ्चाशदाज्येत । रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततृयरावाहनं च कथयामि शिलोचयानाम् । मन्त्रा वक्ष्यन्ते । एवमभ्यर्च्य तं मेरं मन्दरं चामिपूजयेत् । एवमामव्य वान्सर्वान्प्रमाते विमले पुनः॥ स्नात्वाऽथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्वतोत्तमम् । विष्कम्भपर्वतान्दद्यात्विाभ्यः क्रमशो घुधः।। गाश्च दद्याच्चतुर्षिशदथवा दश पार्थिवः । शक्तित: सप्त वाऽष्टौ वा पञ्च दद्यादशक्तिमान् । एका वा गुरवे दद्यात्कपिलां च पयस्विनीम् । मात्तिभ्यो दक्षिणा देया यथासंभवकाञ्चनम् ॥ पर्वतानामशेषाणामेष एव विधिः स्मृतः । त एव पूजने मन्त्रास्त एवोपस्कराः स्मृताः ।। प्रहाणां लोकपालानां ब्राह्मादीनां च सर्वशः । स्वमन्त्रेणैव सर्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते ।। उपवासी भवेन्नित्यमशक्ती नक्तमिष्यते । विधानं सर्वशैलानां क्रमशः शृणु पार्थिव ।। दानकालेपु ये मन्त्राः पर्वतेषु च यत्पलम् ।

·। पर्वतदानानि। ૨૨ मन्त्राः प्रयोगे शेयाः मनमैव यतो लक्ष्मीरममेव जनार्दनः। धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मानगोत्तम ।। मनेन विधिना यातु दद्याद्वान्यमयं गिरिम् । मन्वन्तरशतं सा प्रहालोके महीयते ।। अप्सरोगणगन्धबैंगकीर्णेन विराजितः । विमानेन दिवः पृष्ठमायाति सुरसेवितः ।। कर्मक्षयाद्राजराज्यं प्राप्नोतीह न संशयः । इति धान्यादिशैलदान । अथ साधारणः प्रयोगः । यजमानः पूर्वोक्तदेशेऽष्टादशहस्तं मण्डपं पूर्ववरपुर्यात् । तस्य च प्राच्यामुदीच्यां वैकमेव द्वारं तोरणं च, न चत्वारि । कुण्डं चैकमेव प्राच्यामेकहस्तम् । प्राच्यां हरतमात्रा प्रहवेदी।। अथ शैलनिर्माणम् । मध्ये मुशानास्तीर्य सहस्रद्रोणमितराजशा- लिनामकमहानीहिभिरुत्तमं तदर्बेन मध्यमं द्रोणशतत्रयेणाधममिति मे शत्तया कल्पयेत् । द्रोणं परिभाषायामुक्तम् । मेरोपरि मध्ये कल्प- वृक्षम् । प्रागादिदिक्षु हरिचन्दनमन्दारसन्तानपारिजातान् । अशक्ती मन्दारकल्पवृक्षपारिजाततरवः स्थाप्याः । शर्कराचले तु सन्तानहरि- चन्दनावावश्यकौ । पूर्वादिदिक्षु ब्रह्मविष्णुरुद्रसूर्यप्रतिमाः पक्षिसंधान्मु. निसंघांश्च । तथा प्रागादिदिक्चतुष्टये क्रमेण मुक्ताफलहीरकै!मैदपुष्प- रागारकतनीलरत्र्यपद्मरागः समसंख्याकैर्भूपितं शृङ्गचतुप्कम् । सदहिदिगष्टके रौप्यमिन्द्रादिलोकपालप्रतिमाष्टकम् । समन्तात्श्रीस- ण्डलेतानां स्थाने प्रयालानि । शिलानां शुक्तीः प्रागादिपु मेघानी श्वेतपीतकर्युररक्तवस्त्राणि, वंशानामिक्षुन् । जलाय धृतम् । गन्धपुष्प- नानाफलानि च परितः संस्थाप्य पश्चवर्णवितानकं तथैर याम्ये चोपरि बनीयात् । ततो यवैरोश्व पोडशांशेन प्राच्यां मन्दरम् । तदुपरि नररूपं गणत्रयं कदम्यं च सौवर्ण कदम्बमूले हैमः कामदेवः । अरुणोदसरःस्थाने दुग्धपूर्णरौप्यपात्रम् । रौप्यं चैत्ररथाख्यं वनं गन्ध. पुष्पफलवस्त्राणि च स्थापयेत् । याम्ये मेरुपोडशांशगोधूममयं गन्धमादन तदुपरि सौवर्ण जम्यूक्षं तन्मूले सौवर्णमुदङ्मुसं धनदं मानससरस्थाने सघृतं रौप्यपानं रूप्यं गन्धर्वाख्यं वनं नानाफलवस्त्रमाल्यानि च स्थाप- ·. दानमः येत् । पश्चिमे मेरु पोडशाशतिलमयं विपुलपर्वतं तदुपरि सौवर्ण पिप्पलं तन्मूले प्रामुखसौवर्णहंसप्रतिमा सितोदसरस्थाने पयोधिपूर्णरौप्यपात्रं गैप्यं वैभ्रामवनं वस्त्रफलमाल्यानि च स्थापयेत् । उत्तरे मेरु पोडशांश. मितमाः सुपार्श्वपर्वतं तदुपरि सौवर्णवटं तन्मूले दक्षिणाभिमुखी सवत्सां सुवर्णधनुं भद्रसरस्थाने मधुपूर्णरौप्यपात्र रूप्यं सावितपनं वरफलादि च स्थापयेत् । एवं वक्ष्यमाणपर्वतेष्वपि मेरद्रव्यचतुर्थाशेनं लवणादिद्रव्येण प्रागादिपु विष्कम्भादिपर्वता शेया.॥ अथ यजमानोऽयेत्यायुत्तवा, अप्सरोगन्धर्वयुतविमानकरणकरबलों. कगमनसाममन्वन्तरशतावधिकालदेवलोकवासोत्तरभूलोकराजत्वकामः, ईश्वरप्रीतिकामो वा श्वो धान्यपर्वतहानमहं करिष्ये इतिसङ्कल्प्य गणे- शपूजास्वस्तिवाचनमातृपूजानान्दीश्राद्धाचार्यविवरणतन्मधुपर्कपूजनमः ण्डपपूजनाचार्यविनियोगान्त सामान्यप्रयोगोक्तं फुयोत् । आचार्योऽपि प्रहादिस्थापनादिकुण्डसमीपस्थितक्लशस्थापनान्तं कुर्यात् । अत्रविजः प्राक्कुण्डे प्रहादिद्वात्रिंशदेवताभ्यस्तन्मन्त्रैस्तिलैः पृथग्यवघृताभ्यां मिलि- ताभ्या कुशेश्वेति त्रिभिः साधनैः प्रत्यूकमष्टवार हुत्वा दशलोकपाले. भ्योऽष्टवसुभ्य एकादशरुद्रेभ्यो द्वादशादित्येभ्यश्च प्रत्येकमष्टसंख्यया समिद्भिस्तिलैर्वा जुहुयुः । मन्त्रास्तु सामान्यप्रयोगे उताः । ततः पुरुष सूक्तेन ब्रह्मविष्णुशिवेभ्यः समिनिस्तिलैर्वा सूर्यकामदेवधनदहंसकामधेनु- भ्यरितलेघृतेन चाधोत्तरशतं जुहुयुः तत्र चतु पञ्चाशत्तिलैश्चतुःपञ्चाश- घृतेनेति । ततो यजमानो मेरुमावाहा पूजयेत् । तत्र मन्त्रा:- त्वं सर्वदेवगणधामनिधिविरुद्धमस्मगृहेऽप्यमरपर्वत नाशयाशु । क्षेम विधरस्व कुरु शान्तिमनुत्तमांन.संपूजितः परमभक्तिमता मयाया। त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः । मूर्तीमूर्त परं बीजमतः पाहि सनातन ।। यस्मात्वं लोकपालानां पाहि त्वं विश्वमन्दिरम् । रुद्रादित्यवसूनां च ततः शान्ति प्रयच्छ मे ।। यस्मादशून्यममरैनारीभिश्च शिरस्तव । तस्मान्मामुद्धराशेषदुःससंसारसागरात् ॥ अधमन्दरस्य- यस्माश्चत्ररथेन वं भद्राश्वप्रमुखेन च। शोमसे मन्दर भिप्रमलं तुष्टिकरो भव ॥. ।

·पर्वतदानानि। २२७ स - - अथ गन्धमादनस्य- । यामाचूडामणिजम्बूद्वीपे त्वं गन्धमादन । गन्धर्ववनशोभावास्ततः कीर्तिढाऽस्तु मे ॥ अथ विपुलस्य-~ यस्मात्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च । • हिरण्मयाश्वत्यशिरास्तस्मात्पुष्टिढाऽस्तु मे ॥ अथ सुपार्श्वस्य- उत्तरः कुमभिर्यस्मात्सावित्रेण धनेन च । सुपार्श्व शोभसे नित्यमतः श्रीरक्षयाऽस्तु मे ॥ ततः सर्वैर्जागरणे फते स्नानादि कृत्वा कुण्डसमीपस्थकलशजलैयंज- जनमभिषिच्चेयुः । ततः पर्ता गृहीतकुसुमो मेरु प्रदक्षिणीकृत्य उप- तेठेत् । मन्त्रास्तु- भन्ने प्रक्ष यतः प्रोक्तमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः। - अन्नाजवन्ति भूतानि नरादन्नेन वर्तते ॥ अन्नमेव यतो लक्ष्मीरनमेव जनार्दनः । धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मानमो नमः ।। - इत्युपरथाय पुष्पाक्षलिं प्रक्षिप्य नमस्कृत्य प्राड्मुस उपविश्योद. इमुखेभ्यो गुर्वादिभ्यः प्रमेण गिरीन्दद्यात् । प्रयोगस्त, 'अधेत्यादि देशकालकीर्वनान्तेऽमुगोत्रायामुकवेदायामुकशासाथ्यायिनेऽमुफशर्मणे गुरपेऽसेरोगन्धर्वगणयुतविमानकरणकर्लोकगमनानन्तरसाममन्वन्त- एशतावधिसमयदेवलोकनिवासोत्तरभूलोकराजस्वमासिकाम: इमं धान्य. मेरु सौवर्णमन्दरादि वृक्षपश्चक्सौवर्णब्रह्मविष्णुरुद्रार्कप्रतिमायुक्तमुत्ता. हीरफादिभूपितरौप्यमयशृङ्गचतुप्यशोभितं सप्यमयेन्द्रादिलोकपालम. तिम रौप्यनयनितम्यान्वितमिधुवंशावृतफन्दरं दिकचतुष्टयस्थापितरौ. व्यपानस्थितधृतोदप्रस्रवणं विक्चतुष्टयस्थापितष्ठपीतकर्बुररसवत्रा- बुधरं नानाफलमाल्यवितानाशुपकरणसहितं तुभ्यं संपददे न मम इति तद्धस्ते दद्यात् । स च ॐ स्वस्ति' इति प्रतिगृह्य स्वशासीयां कामस्तुति पठेत् । ततः 'तैसहानप्रतिष्ठा इमा गास्तुभ्यं दक्षिणा- वेन संप्रदे न मम ' इति दद्यात् । तत्र 'चतुविशतिपक्षे अष्टौ गा गुरये, पतसश्चतश्च श्रयिम्भ्यः, दशपझे पड् गुरये, एफका ·दानमपुर अस्विग्भ्यः, अष्टसप्तपक्षयोश्चतसस्तिस्रो वा गुरवे, एकैकां ऋत्विग्न्यः, पञ्चपक्षे सभ्य एककाम् , एक्पक्षे गुरव एव ता कपिलाम्, ऋत्विाभ्यः सुवर्ण, इति मदनादयः । एवं पूर्वस्थित मन्दरास्यविष्कम्भगिरि यवमय सौवर्ण नानाफलभद्रकदम्बतन्मूलस्थसौवर्णकामदेवप्रतिममरुणोदसरः- स्थानीयक्षीररितरौप्यपात्रं रौप्यघटितचैत्ररथवनवखनानापलादियुत तुभ्यमृविजे संप्रददे न मम इति दद्यात् । इमं दक्षिणस्थितगोधूममयं गन्धमादनं विष्कम्भपर्वतं सौवर्णजम्यूक्षमूलस्थितसौवर्णकुबेरप्रतिमा- न्वितं मानससर.स्थानीयघृतपूरितरौप्यपानं रूप्यघटितगन्धर्ववनवन- नानापलमाल्यवितानादियुतं तुभ्यम् , इति दद्यातू । इमं पश्चिम स्थित तिलमयं विपुलाख्यं विष्कम्भपर्वतं सौवर्णपिप्पलतन्मूलस्थितसौवर्णहं- सप्रतिमान्वितं सितोदसरस्थानीयदधिपूरितरजतपानं रजतघटितवे. भाभवनवस्रफलादियुतं तुभ्यम् , इति दद्यात् । इममुत्तरस्थितं मापमयं सुपाख्यं विष्कम्भपर्वतं हैमवटतन्मूलस्थित मधेनुप्रतिमायुतं भद्रसरः- स्थानीयमधुपूरितरौप्यपानं रौप्यघटितसावित्रवनवस्नफ्लादियुतं तुभ्यम् ,, इति दद्यात् । लवणादिदानपक्षे प्रयोगे घान्यपदस्याने लवणादिपदं प्रक्षेप्यम् । तत्तत्फलानि तत्र तत्र वक्ष्यामः । आचार्याधनुज्ञयाऽन्ये. भ्योऽपि दानपक्षे युष्मभ्यमन्येभ्यश्च प्राह्मणेभ्यः संप्रददे, इति दद्यात् । ततो मवेद्या यजमानो देवता. सपूज्य नमस्कुर्यात् । गुरुरतान्ति. मर्जयेन् । यजमानस्तु मण्डपादिप्रहमतिमादि गुरवे प्रतिपाय माझ. पानसभोग्य भूयसी दक्षिणा दरवा · यस्य स्मृस्या इति प्रमादाकुर्वताम् । इति चोक्ता विष्णु स्मृत्वा फर्मेश्वरे समप्ये विप्राशिपो गृहीत्वा सुमित्रादियुतो मुखीत। इति धान्यादिमेस्साधारणप्रयोगः । अय खणाचलः। पारे- उत्तम. पोडशद्रोण, कर्तव्यो रवणायला मध्यम. स्यात्तद्धन चतुर्भिरधम. स्मृतः ।। वित्तहीनो यथाशतया द्रोणावं तु कारयेत् । चतुर्थाशन विष्कम्भपर्वतान्कारयेत्पृथक् ॥

·लपणाचला मन पृथगित्युको प्रत्येक मेरुद्रव्यचतुर्थाशपरिमितेन लवणेन विष्क- म्भपर्वतचतुष्कम् । अयं १ न्यायः सर्वविष्कम्भगिरिपु इति मदनः । युक्तं तु चतुर्थाशनेति , विधेयचतुर्थाशगतैकत्वविवक्षयकस्यैव चतुर्थाशेन चत्वारोऽपि विष्कम्भाचलाः कार्याः । पृथक्ता तु गिरिगताऽनूयते न चतुर्थाशगता विधीयते इति । विधानं पूर्ववत्कर्याद्ब्रह्मादीनां च सर्वदा । तद्वद्धमतरून्सल्लिोकपालान्निवेशयेत् ।। सरांसि फामदेवादीस्तद्वयात्र निवेशयेत् । पूर्ववद्धान्याचलवत् । सौभाग्यरससंभूतो यतोऽयं लवणो रसः । तदात्मकत्वेन च मां पाहि पापानमो नमः ।। यस्माद रसाः सर्वे नोत्कटा लवणं पिना। प्रियं च शिवयोनित्यं तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे। विष्णुदेहसमुद्भूतं यस्मादारोग्यवर्द्धनम् । तम्मात्सर्वतरूपेण पाहि संसारसागरात् ॥ अनेन विधिना यस्तु दद्यालवणपर्वतम् । उमालोके वसेत्कल्पं ततो याति परां गतिम् ।। फल्पपर्यन्तमुमालोकमाप्तिसमनन्तरपरमगतिप्राप्तिकामः ईश्वरप्रीति. फामो वा लवणाचलदानं करिष्ये इति संकल्पवाक्यम् । सकलपापक्षयम- रपूजितलोकप्राप्तिपूर्वफकल्पावध्युमालोकनिवाससमनन्तरपरमगतिकामः इति मदनः । वन्मूलं तु चिन्त्यम् । अथ गुडपर्वतः। पाये- अथातः संप्रवक्ष्यागि गुडपर्वतमुत्तमम् । पदानावर या प्राप्नति मुरीमतम् ।। उत्तमो दशमिर्भारमध्यमः पञ्चभिर्मतः । त्रिमिभीरैः पनिटः स्यात्तदनाल्पवित्तवान् ।। भारः पलसहस्रद्वयम् । तुला नियां पलशतं भारः स्याद्विशति- स्तुटाः इत्यमरः। २.-२१ ·दानमगवः तद्दामन्त्रणं पूजां हेमवृक्षसुरार्चनम् ।' विष्कम्भपर्वतास्तद्वत्सरासि वनदेवताः ।। होम जागरणं तद्वलोकपालाधिवासनम् । धान्यपर्वतवपुर्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥ यथा देवेपु विश्वात्मा प्रवरश्च जनार्दनः । सामवेदस्तु वेदाना महादेवस्तु योगिनाम् ।। प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणा पार्वती यथा । तथा रसाना प्रवरः सदेवेसरसो मतः।। मम तस्मात्परां लक्ष्मी ददख गुडपर्वत । यस्मात्सौभाग्यदायिन्या भ्राता त्वं गुडपर्वत ।। निवासश्चापि पार्वत्यास्तम्मान्मां पाहि सर्वदा । अनेन विधिना यस्तु दद्याद्गुडमयं गिरिम् ।। पूज्यमानः स गन्धवैौरीलोके महीयते । पुनः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपरधिपो भवेत् ।। मायुरारोग्यसंपन्नः शभिश्वापराजितः । मत्र सक्लपापक्षयोत्तर गन्धर्वपूज्यमानत्वपूर्वककल्पशतावधिगौरी. लोफमात्यनन्तर संपन्नापराजितायुरारोग्यपूर्वकसप्तद्वीपाधिपतित्वकामः ईश्वरप्रीतिकामो वा इति सङ्कल्पे विशेषोऽन्यत्सर्व पूर्ववत् । अथ सुवर्णाचलः। पा- अथ पापहरं वक्ष्ये सुवर्णाचलमुत्तमम् । यस्य प्रसादावन वैरिश्चं याति मानवः ।। उत्तम' पलसाहस्रो मध्यमः पञ्चभिः सतैः। तद्धनाधमरतद्वदल्पवित्तोऽपि शक्तितः ।। पद्यादेपलादूर्व यथाशत्तया विमत्सरः । धान्यपर्वतवत्सर्व विदध्याद्राजसत्तम ।। विष्कम्भशैलॉस्तद्वय ऋत्विाभ्यः प्रतिपादयेत् । नमस्तै प्रझगर्भाय प्रझनीजाय वै नमः ॥ यस्मादनन्तफ्लदस्तस्मात्साहि शिलोच्य । यस्मादग्रपत्य त्वं यस्मात्तेजो जगत्पतेः।।

·अद्धांदये तिसपर्वतदानम्। २३१ हेमपर्वतरूपेण तस्मात्पाहि नगोत्तम ! अनेन विधिना यस्तु दद्यात्कनकपर्वतम् ।। स याति परमं ब्रह्मलोकमानन्दकारकम् । तत्र कल्पशतं तित्ततो याति परां गतिम् ।। अत्र गुर्वादिभ्यो मेवादिदानमल्पद्रव्यविषयम् , यहुद्रव्य तु तुला. पुरुषवदर्द्ध चतुर्थ वांशं गुरवेऽन्यत्तु तदाज्ञयाऽन्येभ्योऽपि विशिष्टेभ्यो देयम् । इति हेमाद्रिः । अत्र 'सकलपापक्षयोत्तरशतकल्पावध्यानन्दका. रकमलोकभोगानन्तरपरमगतिकामः इति दानवाफ्यम् । अथ तिलाचला। पाने- उत्तमो दशमिद्रोणैः पञ्चभिमध्यमो मतः । त्रिभिः कनिष्ठो राजेन्द्र विलशैल: प्रकीर्तितः ।। पूर्ववच्चापरं सर्व वृक्षविष्कम्भकादिकम् । दानमन्त्रान्प्रवक्ष्यामि यथा च मुनिपुङ्गव ।। यस्मान्मधुबने विष्णोदेहस्वेदसमुद्भवाः । तिलाः कुशाश्च मापाश्च तस्माच्छं नो भवत्विह ।। हव्यकव्येषु यस्माच दिलेरेवाभिरक्षणम् । भवादुद्धर शैलेन्द्र तिलाचल नमोऽस्तु ते ।। - इत्यामन्त्र्य च यो दद्यात्तिलाचलमनुत्तमम् । स वैष्णवं पदं याति पुनरावृचिदुर्लभम् ॥ दीर्घायुष्यमवाप्नोति पुनं पौनं च मानवः । पितृभिदेवगन्धः पूज्यमानो दिवं प्रजेत् ।। सकलपापक्षयदीर्घायुष्यपुत्रपौनसमन्वितानन्तरपितृदेवगन्धर्वपूर्वकपू- ज्यमानत्वपूर्वकालोकगमनसमनन्तराक्षयवैष्णवपद्प्राप्तिकामः' इति दान- वाक्यम् । अधार्होदयव्रतं तिलपर्वतदानम् । स्कान्दे- पूर्वाहे सङ्गमे स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः । सर्वपापविशुद्धपर्थ नियमस्थो मरेन्नरः ।। - ·दानमः नियममन्त्रस्तु-। निदेवत्यत्रतं देवाः करिष्ये मुक्तिमुक्तिदाः। भवन्तु सन्निधौ मेऽद्य त्रयो देवालयोऽग्नयः । इति ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानां सौवर्णपलसंख्यया। प्रतिमास्तु प्रकर्तव्यास्तदडुन द्विजोत्तमाः ।। सामं शतत्रयं शम्भोद्रोणानां तिलपर्वतः । ब्रह्मविष्णुशिवप्रीत्यै दातव्यं तु गवां त्रयम् ।। हिरण्यभूमिधान्यादिदानं विभवसारतः । मध्याह्न तु नरः सात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ।। तिलपर्वतमध्यस्थं पूजयेद्देवनात्रयम् । आदौ ब्रह्मपूजा। नमो विश्वसृजे तुभ्यं सत्याय परमात्मने ।' देवाय देवपतये यज्ञानां पतये नमः ॥ अनेन मत्रेण सर्वा पूजा । अथाङ्गपूजा-ॐ ब्रह्मणे नमः पादौ पूजयामि । हिरण्यगर्भाय० ऊरु. भ्याम् । परमात्मने० जहाभ्याम्। वेधसे० गुने । पयोद्धवाय० धरतौ । हंसवाहनाय० कटिदेशे । शवानन्दायक वक्षसि । सावित्रीपतये० बाहुपु । घरग्वेदाय० पूर्व वझे । यजुर्वेदाय० दक्षिणे । सामवेदायक पश्चिमे । अथर्ववेदाय० उत्तरे । चतुझायः शिरसि । हंसाय नमः । कपालाय नमः । ततो लोकपालादिपूजनं स्वमन्त्रः । हिरण्यगर्भ पुरुष प्रधानव्यक्तरूप य.। प्रसादसुमुखो भूत्वा पूजा गृह नमोऽस्तु ते ॥ इति प्रार्थना । अथ विष्णोः। अनन्ताय नमः पादौ । विश्वरूपाय ऊरुभ्याम् । मुकुन्दाय० जानुभ्याम् । गोविन्दाय० जहाभ्याम् । प्रद्युम्नदेवाय० गुह्ये । पद्मनाभाय० नामौ । लम्बोदराय० उदरे । कौस्तुभवक्षसे० वक्षसि । चतुर्भुजाय० याहुपु । विश्वतोमुसाय० वदने । शतसहसशिरसें. मौलो। आदित्यचन्द्रनयन दियाहो दैत्यसूदन । पूजां दत्ता मया भत्त्या गृहाण करणापर ॥ इवि विष्णुप्रार्थनम् । अथ शिवस्य। महेश्वर महेशान नमस्ते त्रिपुरान्तक ।

·अर्वोदये तिलपर्वतदानम् जीमूतकेशाय नमो नमस्तै वृषभध्वज ॥ ईशानाय नमः पादौ जडाभ्यां चन्द्रशेखरम् । जानुभ्यां पशुपतिदेवश्चोरुभ्यां शङ्करः स्मृतः ।। उमाकान्ताय गुह्ये तु नाभौ वै नीललोहितः । उदरे कृत्तिवासाश्च बस्ने नागोपवीतिने ॥ अन्धकारे प्रसन्नात्मा नमो लोकान्तकाय च। पूजां दनां मया भक्त्या गृहाण वृषभध्वज ॥ शतिमहेशप्रार्थना । इति पूनाक्रमः मोक्को मन्त्रैरेतैः प्रयत्नतः । आचार्य पूजयेद्भक्त्या पूजालङ्कारभूषणैः ।। इस्तमात्रं कर्णमात्रं पीठं छत्रं कमण्डलुम् । श्वेतवायुगं देयं ब्रह्मणे सर्वमूर्तये ॥ पीतवायुगं विष्णोलोहितं शङ्करस्य तु 1. पश्चामृतेन सपनं पूजनं कुसुमैः स्वकैः ।। फमलैस्तुलसीपौर्विस्वपौरखण्डितैः । तत्कालसंभवैदिव्यैः पूच्या देवा यथाक्रमम् ।। यथाशक्त्या प्रकर्तव्यं व्रतमेतत्सुदुर्लभम् । जीवितं माणिनामेतदनित्यं निश्चितं यतः ।। अथ प्रतस्य करणविधान शृणु तत्त्वतः। देवतात्रयमुद्दिश्य शास्त्रष्टेन कर्मणा ॥ प्रजापतये विश्वकर्मणे रुद्राय नमो नमः । इत्यनेनैव मन्त्रेण यहि संस्थाप्य भक्तितः ॥ ततो ब्रह्मविष्णुशिवानां नाममन्त्रेणाष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वा तिलहोमः। • अथ होमावसाने तु गां च दद्यात्पयस्विनीम् । हेमशृङ्गी रूप्यखुरां घण्टाभरणभूपिताम् ।। तामपृष्ठां कांस्यदोहा सर्वोपस्करसंयुताम् । सदक्षिणां शुमां पुण्यां ग्राह्मणाय निवेदयेत् ।। तेन दत्तं हुतं जप्तमिष्टं यज्ञे सहस्रधा। कृतकृत्यो मवेद्विप्रो मतस्यास्य प्रभावतः ।। इत्योदये तिलाचलदानम् ।

·२३१ दानमयूख । अथ कार्पासाचलः। पाने- फार्पासपर्वतरतद्वद्विशनारैरिहोदित । दशभिर्मध्यमः प्रोक्त. कनिष्टः पञ्चभिः स्मृतः ॥ भारेणाल्पधनो दद्याद्वित्तशाट्यविवर्जितः । धान्यपर्वतवत्सर्वमासाद्य मुनिसत्तम । प्रभाताया तु शो दयादिदमुदीरयन् । त्वमेवावरणं यस्माल्लोकानामिह सर्वदा ।। कार्पासाचल तस्मात्त्वमघौपध्वंसनो भव । एवकार्पासशैलेन्द्र यो दद्यात्पर्वसन्निधौ ॥ रुद्रलोके वसेकल्प तवो राजा भवेदिह । सबलपापक्षयपूर्वककल्पावधिरद्रलोकनिवासानन्तरभूलोकराजत्व. फाम । इति दानवाक्यम् । अथ घृताचला। पाने- मथातः संप्रवक्ष्यामि घृताचमनुत्तमम् । तेजोमयमिदं दिव्यं महापातकनाशनम् ॥ विशत्या घृतकुम्भानामुत्तम. स्याघृताचल । मध्यमस्तु तद्देन वदनाधमः स्मृतः ॥ अल्पवित्तः प्रकुर्वीत द्वाभ्यामिह विधानतः । घुम्भः पलसहस्रात्मक परिमाणविशेषः । विष्कम्भपर्वतास्तद्वचतुर्भागेन क्ल्पयेत् । शालिवन्दुलपात्राणि कुम्भोपरि निवेशयेत् ।। सत्र तु कुम्भ. पावरूप एव, स च प्रायो घृतस्य द्रवत्येन तद्धारण- योग्यपरिमाण, तदुपरि च तन्दुलपात्रम्। एव विष्कम्भाचदेवपि एतदभिप्रायेणैव पात्राणीति बहुवचनम् । फारयेत्संहतान्सर्वान्यथाशोभं विधानतः । वेष्टयैच्छवासोभिरिक्षुदण्डफ्लादिकै. ॥ धान्यपर्वतवच्छेपं विधानमिह पठ्यते ।

·(माचल.. अधिवासं च कुर्वीत तद्वद्धोमं सुरार्चनम् ।। प्रभातायां तु शर्वयो गुरखे विनिवेदयेत् । घृताचलमिति शेपः। विष्कम्भपर्वतास्तविग्भ्य. शान्तमानसः । प्रयोगाद्धृतमुत्पन्नं यस्मादमृततेजसः ।। तस्माघृतार्चिविश्वात्मा प्रीयतागम शङ्करः । यच तेजोमयं प्रक्षा घृते तय व्यवस्थितम् ।। घृतपर्वतरूपेण तेस्मान्नः पाहि भूघर । अनेन विधिना दयाघृताचलमनुत्तमम् ।। महापातकयुक्तोऽपि लोकमायाति शाङ्करम् । . हंससारसयुन किङ्किणीजालमालिना ॥ विमानेनावणेन सिद्धविद्याधरार्चितः । विचरेपितृभिः सार्द्ध यावदाभूतसंपवम् ।। मात्र सकलपातफनाशनपूर्वकहंससारसयुक्तकिङ्किणीजालमाल्यवर्ण- विमानफरणकशङ्करलोकागमनपूर्वकसिद्धविद्याधराचितत्यविशिष्टपितृस- हितगूतसंहाराऽवधिकविचरणकामः, इति दानवाक्यम् । अथ रत्नाचलः। पाने- अथातः संप्रवक्ष्यामि रत्नाचलमनुत्तमम् । मुक्ताफ्लसहस्रेण पर्वतः स्यादिहोत्तमः ।। मध्यमः पश्यशतिकत्रिंशता चाधमः स्मृतः । पतुर्थाशन विष्कम्भपर्वताः स्युः समन्ततः ।। पूर्वेण यत्रगोमेदैर्दक्षिणेनेन्द्रनीलकैः । चमगोमेदरित्यनन्तरं मन्दर इति शेपः । पद्मरागयुतः कार्यों विवर्गिन्धमादनः । वैष्वर्यबिटुमैः पचासंमिश्रो चिपुलाचलः ॥ पद्मरागैः ससौपर्णेत्तरेण तु विन्यसेत् । सुपार्थमिति शेषः । वनगोमेदैः समसरयः । सम स्यादश्रुतित्वात इति न्यायात , एवमुत्तरमापि शेयम् ।

·दानमपस.
धान्यपर्वतवच्छेपमत्रापि परिकल्पते ।
तद्धदावाहनं कुर्यामहदेवांश्च काचनान् ।।
पूजयेत्पुष्पपानीयैः प्रभाते च विसर्जनम् ।
दानानन्तरमिति शेष।
पूर्ववद्गुरुविभ्य इमान्मन्त्रानुदीरयेत् ।
गुरुमाविमो दानायेति शेष. ।
यथा देवगणाः सरलेष्वेव व्यवस्थिताः।
त्वं च रत्नमयो नित्यमन. पाहि महाचल ।।
यस्माद्रलमसादेन वृष्टिं प्रपुरते हरिः ।
महारत्नप्रसादेन तस्मान्न. पाहि सर्वतः ।।
अत्राप्युपक्रमादारभ्य विसर्जनादीना व्युत्क्रमोचावपि चान्यपर्वतय.
पातिदेशिका ममो क्षेयः।
अनेन विधिना यातु दद्याद्रलमहागिरिम् ।
स याति वैष्णवं लोमिमरेश्वरपूजितः ॥
यावश्कल्पशतं सा वसेदिह नराधिप ।
रूपारोग्यगुणोपेतः समद्वीपाधिपो भवेत् ।।
ब्रह्महत्यादिकं यस्यादिह वाऽमुन वा कृतम् ।
तत्सर्वनाशमायाति गिरिर्वमहतो यथा ।।
भत्रानेकजन्मस्तत्राद्महत्यादिपापक्ष्योत्तरममरेश्वरपूजितत्वपूर्वकसा-
प्रकल्पशतावच्छिन्नविष्णुलोकनिवासानन्तररूपारोग्यगुणोपेतसमद्वीपा-
विपत्यकाम, इति दानवाक्यम् ।
अप रौप्यावलः ।
पाये--
दशमि पलसाहबैरुत्तमो राजताचलः ।
पञ्चभिर्मध्यमः प्रोक्तानाधमः स्मृतः ॥
अशको विशतकी कारयेच्छत्तित. सदा ।
विकम्मपर्वतास्तद्वत्तरीयाशेन करपयेत् ॥
पूर्ववदासतापुर्यात्मशानियास्त
फरधौनमयास्तदलीपेशानयेयुधः ॥

·मारंराचलः। फलधौत काश्चन। ब्रह्मविष्णुशिवान्पुर्यान्नितम्बोऽत्र हिरण्मयः । राजतं स्याद्यदन्येषां काञ्चनं स्यात्तदन्न वै ।। शेष च पूर्ववत्कुर्याद्धोमजागरणादिकम् । दद्यात्तद्वत्प्रभाते तु गुरवे रौप्यपर्वतम् ।। विष्कम्भशैलानृविग्भ्यः पूज्य वखविभूपणैः । इमं मन्त्रं पठन्दद्यादर्भपाणिविमत्सरः ।। पितॄणां वल्लभं यस्माद्धर्मेन्दोः शङ्करस्य च । रजतं पाहि तस्मान्नः शोकसंसारसागरात् ।। इत्थं निवेद्य यो दद्याद्रजताचलमुत्तमम् । गवां दशसहस्रस्य फलं प्रामोति मानवः ।। सोमलोके स गन्धर्वः किन्नराप्सरसां गणैः । पूज्यमानो यसैद्धीमान्यायदाभूतसंप्लवम् ।। अत्र सफलपापश्यदशसहस्रगोदानफलावाप्तिपूर्वकगन्धर्वकिन्नराप्स. रोगणपूज्यमानत्वविशिष्टयावदाभूतसंप्लक्सोमलोकनिवासकामः, इति दानवाक्यम्। अथ शर्कराचला। पाये- यातः संप्रवक्ष्यामि शर्कराचलमुत्तमम् । यस्य प्रसादाद्विष्ण्वन्द्रास्तुप्यन्ति सर्वदा ॥ अष्टभिः शर्कराभारैरुत्तमः स्यान्महाचलः । चतुभिर्मध्यमस्त भाराभ्यामधमः स्मृतः ॥ भारेण वाऽर्द्धभारेण कुर्याद्यः स्वल्पवित्तवान् । विष्कम्भपर्वतान्पुर्यातुरीयांशेन मानव. । धान्यपर्वतवत्सर्वमासाद्यामरसंयुतम् । मरोरेपारध स्याप्यं हमेतरुत्रयम्।। मन्दारः पारिजातश्च तृतीयः फल्पपादपः। एतदृक्षत्रयं मूनि सर्वेष्वपि निवेशयेत् ।। हरिचन्दनसन्तानी पूर्वपश्चिमभागयोः । निवेश्यौ सर्वशैलेपु विशेषाच्छर्कराचले ॥ . .

·दानमायः . मन्दरे कामदेवरतु प्रत्यग्यकः सदा भवेन् । गन्धमादनशृङ्गे च धनदः स्यादुदङ्मुस । प्राड्मुसो वेदमूर्तिश्च हंसः स्याद्विपुलाचले । हैमी सुपार्श्वे सुरभिर्दक्षिणाभिमुखी भवेत् ।। धान्यपर्वतवत्सर्वमावाहनमखादिकम् । कृत्वाऽथ गुरवे दयान्मध्यस्थं पर्वतोत्तमम् ।। प्रविग्भ्यश्चतुरः शैलानिमान्मन्त्रानुदीरयेन् । सौभाग्यामृतसारोऽयं परमः शर्कराचलः ।। तन्ममानन्दकारी त्वं भव शैलेन्द्र सर्वदा । अमृतं पितां ये तु निपेतुर्मुवि शीकराः॥ देवानां तत्समुदयं पाहि नः शर्कराचल । मनोभवधनुर्मध्यादुद्भूता शर्करा यतः ॥ तन्मयोऽसि महाशैल पाहि संसारसागरात् । यो दद्याच्छकराशैलमनेन विधिना नरः ।। सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति शिवमन्दिरम् । चन्द्रादित्यप्रतीशशमधिरुह्याऽनुजीविभिः ।। स हेमयानमातिष्ठेत्ततो विष्णुपुरं प्रजेत् । ततः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ।। आयुरारोग्यसंपन्नो यावनन्मायुवत्रयम् । भोजनं शक्तितः कुर्यात्सर्वशैलेष्वमत्सरः ।। सर्वत्राक्षीरलवणमश्नीयात्तदनुज्ञया । भोजनं प्राह्मणानाम् । सर्वत्र सर्वशैलेषु । दानात्पूर्वेतुः कृतोपवासी दानानन्तरं गुर्वाचनुज्ञयाऽक्षीरलवणमश्नीयादित्यर्थः । सर्वत्रोपस्करान्सन्प्रिापयेदाह्मणालयम् । पश्येदिमानस्पधनोऽपि भचया स्मरेग्मनुष्यैरपि दीयमानम् । शृणोति भस्याऽथ मतिं करोति निरल्मप: सोऽपि दिवं प्रयाति ।। दुःस्वप्नं शमनमुपैति पच्यमाने शैलेन्द्र भवभयमेदने मनुष्यः । .

·शिखरदानम् ।
यः कुर्यात्किगु मुनिपुङ्गवेह सम्यक्
सन्मात्मा सक्लगिरीन्द्रसंमदानम् ॥
सन्नात्मा प्रसन्नचित्तः । अत्र सक्लदुरितक्षयानन्तरं कल्पासावधि-
फविष्णुलोकनिवासानन्तरसप्तद्वीपाधिपत्योत्तरभन्मायुतनयावच्छिन्नायु.
रारोग्यकामः, इति दानवाक्यम् ।
अथ शिखरदानम् ।
विष्णुधर्मोचरे-
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि शिखराणां यथाक्रमम् ।
दानं देयं यथा येन तच्छृणुष्व सनातनम् ॥
माघशुतृतीयायां मार्गशीर्षस्य वा पुनः ।
तृतीया वाऽथ वैशाख शुक्ला या रोहिणीयुता ।।
प्रौप्यपद्यां तृतीयायां विशेषेण तु भार्गव ।
गुडेक्षुवखलवणधान्यकाजाजिशर्कराः ।।
सर्जूरतन्दुलद्राक्षाक्षोर्मलयजेन च ।
फलमनोहरै रन्यैः शिखराणि प्रदापयेत् ॥
'. तेषामन्यतमं वद्याद्ययाअखं विधानतः ।
आत्मप्रमाणं पुर्वीत प्रादेशाभ्यधिकं शुभम् ।।
भुवि गोमयलिसायाभियुपत्राणि संस्तरेत् ।
ततः कुर्वीत शिसरे गौरीरथानमनुत्तमम् ।।
द्विहरतमूलं पद्व्यं हस्तमानं शिरस्तथा ।
मित्तिरिक्षुदलै फार्या येष्टयेद्रक्तवाससा ॥
दानद्रव्येण तन्मध्य पूरयेमृगुनन्दन ।
पशुयन्त्रफटे गौरी तस्योपरि निवेशयेत् ॥
चतुर्भुजां हेममयीं पूजयेत्युकुमेन तु ।
गौरीलक्षणमुक्त देवीपुराणे-
गौरी शवेन्दुवर्णाभां शरीशनिषेविताम् ।
वृत्तपद्मासनो ररयां साझसूत्रकमण्डलुम् ॥
परदोद्यमरूपादयां समाल्यफलप्रियाम् ।
परदोद्यतेति वरदाभयकरामित्यर्थः ।

·दानमगधः वेष्टयेत्सूक्ष्मवक्षेण देवी शिसरमेव च । अष्ट्राझं पूजयेद्रौरी मन्त्ररतस्तु भक्तितः ॥ नमो भवान्य पादौ तु कामिन्यै जानुनी नमः। वामदेश्य तथा चोरू नाभिं चैव जगत्प्रिये ॥ आनन्दाय तु हृदयं नन्दाथै पूजयेत्स्तनौ । सुभद्रायै मुर्स पूज्य ललितायै नमः शिरः ।। एवंपूय महादेवी शिखरानभिमन्त्रयेन् । यस्माग्निवास: पार्वत्याः शिसर त्वं सुरैर्वृतः ।। तथा निवासः सर्वेषां तस्मान्मां त्राहि भक्तितः । तस्मान्मा पाहि भगवस्त्वं गौरीशिसरः सदा ।। एवमामाच्य शिखरं तृतीयायां तदप्रतः। ततः स्नात्वा प्रमाते तु दद्यान्मन्त्रेण भक्तितः।। यस्मात्त्वं सर्वभूतानामुपरिष्टादवस्थितः । वमान्मा पाहि भगवत्वं गौरीशिपरः सदा ।। एवमामन्त्र्य शिखरं तृतीयायां तद्नतः। यस्मात्वं सर्वभूतानामुपरिष्टादपस्थितः ।। तस्माच्छिवः प्रीयतां मे तब दानेन सर्वदा। भर्द्धभाग चतुर्थ वा पञ्चमं चापि वै गुरोः ॥ दवाच्छेपं तु पन्धूनां शिष्टानां स्वजनस्य च । अनुजीविनां च भूतानां दुर्गतानां च धर्मतः ।। एवं दत्त्वा तु शिखरं गौर्या भुजीत वाग्यतः । संमुत्त केशः संप्राश्य क्षीरं घृतमथापि वा ।। विधिनाऽनेन यो दद्याद्रौर्याः शिसरमुत्तमम । स वसेझवने देव्याः कल्पकोटिशतत्रयम् ।। पुण्यक्षयादिहायातो जायते पृथिवीपतिः । अनेन विधिना देयं विधिहीन न कारयेत् ।। विधिहीनं कृतं सर्व तन्न दातुः फलं भवेत् । इति शिखरदानविधिः। अथ प्रयोगः । यजमानो माघशुतृतीयायुक्तकाले पूर्वाहे गणेशपूजा- स्वस्तिवाचनमातृकावसोर्द्धारापूमानान्दीश्राद्धानि करिष्यमाणशिखर ·२४१ भदनिधिदानम् । दानाङ्गतया करिष्ये, इतिसङ्कल्प्य तानि कृत्वा मासपक्षायुक्त्वा दौर्भा- ग्यदौर्गत्याभावपूर्वकल्पकोटिशतत्रयाविच्छिन्नगौरीभवननिवासानन्तर- पृथिवीपतित्वकामः श्वो गुडशिसरदानमहं करिष्ये, इतिसङ्कल्प्य तन्न पूर्वोक्तप्रकारेण समाविजमाचार्य वृत्वा संपूज्य लिप्तायां भूमाविक्षुपत्राणि संस्तीर्य मूले द्विहस्तविस्तारमुपरिहस्तमात्र विस्तारं चतुरखं स्वशरी- रार्द्धप्रमाणतः भादेशाधिकमुञ्चमिक्षुदलमयं चुसूलं कृत्वा तदभ्यन्तरे रस्वक्षेण संवेष्टय गुडादिदेयद्रव्येणापूर्योपरीक्षुपत्रकटमास्तीर्य तत्र क्षौमादिवोपरि खण्डेन्दुवर्णाभां चन्द्रमौलि पद्मासनामक्षसूत्रकमण्डलु- घरवराभयकरी गौरी हैमी सशिसरा सूक्ष्मवस्त्रेणावेष्टय फुच्चमादिना संपूज्य , भवान्यै नमः पादौ पूजयामि । कामिन्यै० जानुनी । कामदेव्यै० अरू । जगच्छ्रियै० नाभिम् । आनन्दायै० हृदयम् । नन्दायै० स्तनौ । सुभद्रायै० मुसम् । ललितायै० शिरः संपूज्य पुष्पाजलिमादाय शिखरं त्रिप्रदक्षिणं कृत्वा- यस्मान्निवास: पार्वत्याः शिखर त्वं सुरैर्वृतः । तस्मान्मां पाहि भगवस्त्वं गौरीशिसरः सदा ॥ इत्यनुमन्य पुष्पाजलिं प्रक्षिप्य नमस्कृत्य जागरणं फुर्यात् । ततः प्रभाते कृतनित्यक्रिय: शिसरपश्चिमभागमुपविश्य मासपशायुक्त्वा- मुक्गोवायामुकवेदायामुक्शाखाध्यायिनेऽमुकशर्मणे प्राहाणाय दौर्भा- ग्यदौर्गत्याभावपूर्वफफल्पकोटिशतत्रयाविच्छिन्नगौरीभवन निवासानन्तर- पृथिवीपतित्वकामोऽहं तुभ्यमन्येभ्यश्च विप्रेभ्य इदं शिखरं गौरीप्रति- मायुतं संभ न ममेति दत्त्वा सुवर्ण च दत्त्वा विप्रान्सभोज्य नदिने स्वयं शीरं घृतं या धाग्यत: संमुक्तफेश: प्राश्नीयात् । इभुवस्त्रादिशिस- रदाने तु तत्तद्रव्येण सुसूलपूरणसङ्कल्पवाक्यादौ च सत्तत्प्रयोग इति विशेषः, अन्यत्तुल्यम् । इति गुडादिशिसरदानप्रयोगः । अथ भद्रनिधिदानम् । वहिपुराणे-- पुण्यां तिथि प्राप्य तु पौर्णमासी तथोपरागे शशिसूर्ययोर्वा । चतुर्युगादिष्वयनद्वये वा मनोधन प्रस्थपनेऽय विष्णोः॥ कुर्यादयौदुम्यरमेककुम्भ हिरण्यमानेन ययास्वरालया।

·दानमसः औदुम्वरं ताम्रमयम् । हिरण्यमानेनान्त:प्रक्षेतव्यभारादिमितसुवर्ण- रत्नादिना यथा कुम्भः पूर्णः स्यादित्यर्थः । तथाऽपिधानं च सुराजतं स्याद्धिरण्यभारेण तु पूरयेत्तत् । तदर्ततोऽर्द्धन तर्धतो वा स्वशक्तितः स्वर्णपलैः शतेन । तदर्द्धमद्धेन तु वित्तशचया पलनयादूर्ध्वमपि प्रकुर्यात् । तत्तानभाण्डे कनकं निधाय सवसनीलोत्पलपनरागम् ।। समुक्त वैडूर्यसविद्रुमं च तद्राजतं पानमधोमुखं स्यात् । तद्राजतं पूर्वोक्तं पिधानपानम् । एवं तु तं भद्रनिधि स विद्वान्कृत्वा. सने प्रावरणोपयुक्त । प्रावरणमुत्तरच्छदस्तेनोपयुके सहि ते । पुशोत्तरे दर्पणचामराढ्यं सपादुफोपानहच्छत्रयुत्तम् । तरक्षौमवस्त्रोत्तमयुग्मयुक्तं संपूजयेन्मन्त्रवरैरथैतैः ।। आदौ तु पञ्चामृतमाप्य विष्णु संसाप्य संसारहरं समर्थ्य । तभेश्वरं पावकमेव हुत्वा आमन्त्रयेद्रनिधि ततस्तम् ।। श्रीखण्डकपूरसकुड्कुमैन पञ्चाक्षरं नाम श्रियः प्रलिस्य । नमस्तथोङ्कारयुतं च पात्रे तद्राजतेऽप्येवमथार्चयेत्तम् ।। मन्त्रः प्रयोगे वक्ष्यते । एवंपूज्य विधानेन ततो विप्रमथाऽर्चयेत् । किरीटाङ्गदनिष्काम्यकुण्डलाङ्गुलिभूपणैः ।। अलङ्कृत्य हरिं यद्वा पीताम्बरधरं ततः । पूजयेदच्युतं ध्यात्वा मन्त्रेणानेन भक्तिमान् ।। मन्त्रः प्रयोगे वश्यते । एवंपूज्य हरि ध्यात्वा तं द्विजं विष्णुरूपिणम् । ततो भद्रनिधि दद्यान्मन्त्रेणानेन मानवः ।। स्वगोत्रोचारणेनादौ विष्णोर्नाम महात्मनः । यवदर्भतिलैः सार्द्धमुकं संपरित्यजेत् ।। पितृसन्तारणार्याय नित्यानन्दवियुद्धये । सर्वांचौपविनाशाय विष्णोदीनं मया कृतम् ।। • तइन्नेन सरलेन धातुत्रययुतेन च । सक्षीमाम्यस्युचेन सादर्शपादुफेन च ॥ सासनेन सच्छत्रेण चामरोपानहेन च ।

·भद्रनिविदानम् । २४३ सदानन्दविधानेन नीयतां विष्णुरीश्वरः।। एवमुचार्य तं दद्याहिजाय हरिरूपिणे । गोदानविधिना द्याद्धेमसंख्या न कीर्तयेत् ।। प्रकीर्तित कोदियुगायुतं फलं प्रगोपितं कल्पगणैर्न संशयः। इतीदमाख्याय न कीर्तयेत्सुधीर्निधानमध्ये निहितं च यरवेत् ।। एवंचते स्यान्मनुनः कृतात्मा भवेन च स्यान्मरणं कदाचित् । प्रयाति विष्णोः पदमव्ययं तच्छिवात्मकानन्दमयं स साक्षात् ॥ इति भद्रनिधिदानम् । मथ प्रयोगः । पूर्वोक्त काले यजमानस्तिथ्याशुलिख्य सक्लपापक्षय- सर्वपितृतारणानन्दविवृद्धिशिवात्मकानन्दमयाव्ययविष्णुपदप्रालिकामो भद्रनिधिदानमहं करिष्ये, इतिसङ्कल्प्य भद्रनिधि क्षोमवस्त्रयान्वितं स्थापयित्वा परितो दर्पणचामरपादुकोपानच्छत्राणि चासाद्य पुरतो हरिहरौ स्थापयित्वा संपूज्य प्रागुत्तरे देशे स्वगृह्यानुसारेणामिस्थापनादि फर्म फुत्या घृताक्कतिलरष्टोत्तरशतादिसंख्यया हुत्या श्रीखण्डकुड्कुमक- पूरैः प्रणवादि ॐ श्रियै नमः' इति पञ्चाक्षरमन्त्रं निधिकुम्भे विधाने चलिसिस्वा तेनैव भद्रनिधिमुपचारैः संपूज्य गृहीतकुसुमाञ्जलिर्भद्रनिधि प्रदक्षिणीकृत्य- त्वया समरतामरसिद्धयक्षविद्याधरेन्द्रोरगकिन्नरैश्च । गन्धर्यविद्याधरदानवेन्नैर्युतं वृतं विश्वमिदं नमरते ।। समप्रसंसारकरी त्वमेव विभोः सदानन्दमयी च माया। समस्तकल्याणवयासमाधिहरिप्रिये भद्रनिधे नमस्ते ।। इत्युपस्याय पुष्पाञ्जलिं प्रक्षिप्य नमस्कृत्वोमुखमाचार्य किरीटा- हुदानिष्काम्यकुण्डलाहुलिभूपणपीतवासचन्दनादिभिः संपूज्य तं विष्णु- रूपिणं ध्याना कुसुमपाणि:- भूदेवोऽसि विभो नित्यं नित्यानन्दमयो हरे। हर मे दुष्कृतं कर्म कृपावर नमोऽस्तु ते ।। भूदेव भगवद्गम्य भवनहरेश्वर । भवभूतिकरो जिष्णोः प्रमविष्णो नमोऽस्तु ते ।। इति पुप्पाललिगाऽभ्यय॑ ऽशयतिलजलान्यादाय अमुफश गाई सकलपापक्षयसम्लपितृसन्तारणनित्यानन्दविद्धिशिवामफान- ·दानमएख: न्दमयाव्ययविष्णुपदप्राप्तिकामोऽमुफ्गोत्रायामुषशर्मणेऽमुकशाखाण्या- यिने इमं भद्रनिधि सरत्नपात्रत्रयात्मकं सीमाम्परयुग्ममादर्शपादुको-- पानच्छवासनोपकरणसहितं विष्णुरूपिणे तुभ्यमई संप्रदे न मम, इति दद्यात् । ततः सुवणे दक्षिणां दत्त्वा विप्रान्सभोज्य भूयसी दक्षिणां दत्त्वा यस्य स्मृत्या, प्रमादाकुर्वता फर्म इत्युक्त्वा कर्मश्वरार्पणं कुर्यात्, इति भद्रनिधिदानप्रयोगः। अथानन्दनिधिदानम् । वह्निपुराणे भगवद्वयो गरुडं प्रति- तरमान्निधानं शृणु सर्वदानतः प्रभावदं नित्यफलमदं च। ऐश्वर्यदं मोक्षदमक्षयं यद्वातुनयोतमनेकरत्नम् ॥ कारयेत्कार्तिकान्ते वा माध्या वा माधवेऽपि वा। अयने विपुवे वाऽपि मन्वादिपु युगादिपु ।। चन्द्रसूर्योपरागे च स्वशस्त्योदुम्बरं घटम् । औदुम्बरं ताम्रमयम् । पिधान रातं तन्मध्ये सौवर्णमुत्सृजेत् । सुवर्णमेव सौवर्णम । नानारत्नवरे. पूर्ण नानावनिरागृतम् । हेमरामततानोत्थैः सरिक्तरपि पूरितम् ।। रिक्तं रीतिः। नानानानाशतादूर्ध्वमयुतादपि शक्तितः । एकं नानापदं बहु प्रकारवाचि, परं महाराष्ट्रप्रसिद्धनाणक्वाचि। शक्त्या पलसहस्रेण शतेनाऽर्द्धशतेन वा। तदर्वार्द्धन वा राजन्पलाद्धीनं न फारयेत् ।। कार्य तद्धि युतं हेना वित्तशाध्यमकुर्वता । उक्तनाणकातिरिक्त पलादूर्व पलसहस्राऽवधि शक्त्या है। क्षिपेत्, इति मदनः। राजतेनाऽथ ताण रत्नैर्वा वलसंवृतम् । राजतेन पिधानेन ताप्रेणावि घटेन च ॥ नानाधान्योपरि स्थाप्य क्ल्पोरर्चयेत्पदैः । .

·भानन्दनिधिदानम् । नानाधान्यान्यष्टादश धान्यानि । पदानि मन्त्राः । पौराणिक पुरस्कृत्य स्वयं वा तदनुज्ञया । पौराणिको गुरुः। कृतक्रियोऽमिसान्निध्ये विष्णोरीशस्य चाण्डन । इमं समुनरेन्मन्त्रं कुशपाणिः प्रसन्नधीः ।। मन्त्रः प्रयोगे ज्ञेयः। एवंपूज्य विधानेन नित्यानन्दनिधि सुधीः । ससिद्धार्थकदूर्वाभिः सकुशाक्षतचन्दनैः ॥ सिद्धार्थकादिभिरानन्दमेव संपूज्येतियोजना । तिललाजासुसंपूर्ण भूमावुदकमुत्सृजेत् ।। मन्त्रेणानेन विधिवकल्पोफेन नगोत्तम । मन्त्रः प्रयोगे शेयः। यशश्रेयोऽभिवृद्धयर्थ मातापित्रोस्नयात्मनः । पुराणन्यायमीमांसायेदवादिभ्य एव च ।। एवमुत्सृज्य उदकं विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् । संविभज्य यथाशास्त्रं न कश्चिदपमानयेत् ॥ महादानमिदं यस्मात्तस्मादेकोऽपि नाईति । अथान्ये केचिदिच्छन्ति समस्तविधिपारगाः ।। यशदानप्रतानां च सोऽप्येकोऽईति सट्टद्दे । एवं यः कुरुते दानं नित्यानन्दनिधेः परम् ॥ परं पदमवाप्नोति संसारेऽस्मिनिरन्तरम् । दानानामप्यशेषाणामनन फ्लमभूते ॥ नित्यानन्दविधानस्य प्रदानादपर्गभार । इत्यानन्दनिधिदानम् । मध प्रयोगः । तत्र यगमानः पूर्वोक्त फाले कुशविलयवनललाजा. नादाय सहानपशे देशकालकोनाते नितरपरमपाशाप्तिसपल- दानजन्यानन्तफ्लयोगानन्तरापवर्गप्राप्तिकामः वैग:पदाधिकरणासद्रा- उपकरणोत्तरस्वकर्मशेषसश्चितप्रेतायुगमालीननिजानुजीविसहिताखिल. महीराध्यावाप्तिपूर्वफनित्यशानपदप्राध्यनन्तरपावधिधानसश्रीमदै- पारपदराज्यलाभोत्तराध्ययनवपदप्राप्तिदीर्घायुष्याविच्छिन्नसन्तान.

·दानमयख. काम आनन्दनिधिमहादानमहं करिष्ये, इविकृतसङ्कल्पः स्वस्तिवाचनमा- तृपूजनगृद्धिश्राद्धाचार्यचरणानि धुर्यात् । अन्नानन्दनिध्यासाइनपूजादि गुरुः कुर्याद्यजमानो वा । तद्यथा राजतपिधानं ताम्रपटरूपमानन्दनिधि नानारत्नहैमरूप्यतासमुद्रापलाधिकहेमयुतं सूदमवस्रवेष्टितमष्टादशधा- न्योपरि विष्ण्वादिदेवतासंनिधौ स्थापयित्वा प्रतिष्ठापूर्वकम 'ॐ नित्या- नन्दनिधये नमः' इतिमन्त्रेणाभ्यर्च्य सिद्धार्थदूर्वाजकुशचन्दनाक्षवाना• दायानन्दनिधि प्रदक्षिणीकृत्य- ॐनमः सर्वदानन्द सर्वसंपद्विवर्द्धन । वर्द्धयास्मान्समृद्धयेह आयुपा यशसा श्रिया ।। नमस्तेऽनन्तसन्तान सदानन्द सदोदय । त्वं सुख वै पुरुष्वेह सन्तत्या मा धनायुपा ।। नमो नमः पद्मनिधे धनेश शतम्तो शङ्कर नैरतेश । शमं नयाऽरमहुरितं हर प्रभो नमो नमस्ते हर शङ्करेश ।। नमो नमः पाशधराप्रमेय नमोऽस्तु रामाय सुनामधेय । नमः समीराय हुताशनाय नमोऽरत्वनन्ताय फनाशनाय || नमः सुरश्रेष्ठहरीश्वराय नमोऽस्तु सावित्रि शिवे श्रियेति । सरस्वतीप्रीतिरति. क्रियेति पुष्टिश्च तुष्टिस्मृतिशान्तिकीर्ते॥ सर्वामराणां निधिरप्रमेयस्त्वमेव मन्त्रषिमुनीश्वराणाम् । आधारभूतोऽसि चराचरस्य विश्वस्य यस्मात्प्रणतोऽस्म्यतस्त्वाम् ।। नमोऽस्तु सौन्दर्यनिधे सुरेश नमोऽस्तु गाम्भीर्यनिधे समुद्र । नमो नमः कान्तिनिधान इन्दो तेजोनिधे त्वां प्रणतोऽस्मि भानो। नमः पद्माय भद्राय नमस्ते स्वस्तिकाय च। नमः शहाय मणये मणिभद्राय ते नमः ॥ नमो नन्दविवर्ताय नन्दावर्ताय ते नमः । नमः क्ण्टक्कय क्ण्ठावर्ताय ते नमः ।। नमो नन्दप्रतिष्ठाय नमो हेमप्रियाय च । नमो हिरण्यगर्भाय नित्यानन्दाय ते नमः ॥ इत्युपस्थाय पूजयिता कुशतिललाजयवाक्षतजलान्यादाय अथे. त्यायुक्त्वा- मधेह पुण्यकालेऽरिमन्दिजदेवाग्निसन्निधौ । यश.श्रेयोऽभिद्धपथै मातापियोस्तथात्मनः ॥

·देवतासनम् । पुराणन्यायमीमांसायेदवादिभ्य एव च । नमो विद्याविधायिभ्यो नानागोत्रेभ्य एव च ॥ विप्रेभ्योऽनेकशर्मभ्यो नित्यानन्दनिधिं परम् । अई संप्रददे तेभ्यो नानानानावृतेन च ।। सस्वर्णरौप्यतानेण सरलेन सवाससा । सोपस्करण पुरषो याविष्णुशिवात्मकः ।। प्रीयता निधिदानेन श्रीयज्ञपुरापोऽच्युतः । इतिमरुदकं भूमौ क्षित्वा विप्रेभ्योऽमुकामुफगोले योऽमुकामु- फनामभ्योऽभुमोदुम्बरं रौप्यपिधानानुवर्णवखाडादशधान्यादियुतमानन्द- निधि निरन्तरेत्यादिप्राप्तिकामः इतिसकहानपक्षे फलमुल्लिख्यास. ऋद्दानपक्षे तु येधःपदेत्यादिसन्तानकामः इत्युक्त्वा युध्मभ्यमहं संप्रददे इति दद्यात् । एफरमै वा दद्यात् । ततः सुवर्ण दक्षिणां दवा विप्रान्सं. भोज्य भूयसी दक्षिणां दत्वा, यरय रमृत्या इति प्रमादादिति चोक्त्वा विष्णु रमरेत् । इत्याननिधिदानप्रयोगः। अथ देवतादानानि । तत्र तावदशावतारदानम् । विश्वामित्र:- दानानामुत्तम दान हैमं विष्णोः स्वरूपकम् । तस्मात्पुण्यार्थिना ऐया हैमा विष्णोः स्वरूपकाः । मत्स्यः फूमोऽथ वाराहो नारसिंहोऽय वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च यौद्धः फल्की च ते दश । इति ।। मत्स्यादिस्वरूपाणि विश्वचादाने दर्शितानि । यथाशत्या प्रयुवात मुवर्णेन विज्ञानता ।। समेन पोटशेनैव समान्येतानि फारयेत् । पोशेने मगानी निगहाभूनपटारये पोरशदाने, प्रादेशादहशत यावत्र्यात्ममाणतः इति यत्नमाणमुक्तं तनमाणकानि मत्यादिरूप- फाणि भवन्तीत्यर्थः। वित्तानुरूपतो रामनुस्यमादगदरिद्रयोः।

·दानमा . संपूज्य नामभिस्तैस्तु पुष्पधूपनिवेदनैः ।। भक्तिनत्रः प्रणामान्त निवेद्य अद्वया ततः । आहूय ब्राह्मणानराजन्पादौ प्रक्षाल्य यत्नतः ।। उपवेश्यासने सर्वाश्चन्दनेनानुलेपयेत् । सुगन्धैः कुमुमैश्चैव धूपदीपत्तथैव च ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन महणे चन्द्रसूर्ययोः । अयने विषुवे चापि द्वादश्या तु विशेषतः ।। उपोध्यैकादशी कार्य धर्मकार्य च सर्वशः। अन्यथा नरकं यातीत्येवमाह पितामहः ।। माहकान्विष्णुरूपांश्व अईयेत विमत्सरः । एकैकं देवरूपं तमेवस्य समर्पयेत् ।। अथवा विदुपः सर्वान्दद्यात्संपूज्य मानवः । नानृतेन कदाचिन्न दद्यात्पापण्डिने तथा ।। एतदुचार्य विपस्य हरते तोयं क्षिपेत्स्वयम् । दशावतारती रामविष्णोरक्यं स गच्छति ॥ महापातकसंसर्गान्मुच्यते तरक्षणादपि 1 इति ।। अद्येत्यादि महापापसंसर्गजदीपनिवृत्यर्थ विष्णोर्दशावतारान्दास्ये इति सङ्कल्प्यावतारान्विप्रान्संपूज्य, देवरूपं मया विप्र फारितं काञ्चनं शुभम् । तगृहाण प्रदानेन प्रीयतां विश्वरूपधृक् ।। इतिमन्त्रमुक्त्वा देशकालागुक्त्वा अमुभगोत्रायामुपशर्मणेऽमुकरूप महापापसंसर्गजदोपनिवृत्तिकामस्तुभ्यमहं संप्रददे न मम इति एक- फक्स्मै दद्यात् । एकस्मै वा सर्वाणि । दानप्रतिष्ठार्थ सुवर्ण दक्षिणां च । इति दशावतारदानप्रयोगः। अथ ब्रह्मविष्णुददानम् । ब्रह्माण्डपुराणे शौनकादिभिः पृष्ठेन रोमहर्पणेन शृण्वन्तु मुनयः सवे इत्याधुपरम्पोचम्- निमूर्तिदानं दानानामुत्तमोत्तममुच्यते । विपुवे त्वयने वाऽपि चन्द्रसूर्यमाहेषु च ।।

·अनविष्णुरुददानम् । n नित्यं च पञ्चदश्यां च जन्मक्षेपु समारभेत् । देवालये नदीतीरे पुण्यप्वायतनेषु च ।। गृहे वा कारयेदानं यत्र भूमिः शुचिर्भवेत् । चतुरस्रां समां भूमि गोमयेनोपलेपयेत् ।। तत्राक्षताभिर्विकिरे पुष्पाञ्जलिं समन्ततः । एकहस्ता द्विहस्ता वा विगुणा दैर्ध्यतः स्मृता। निवेदिका भवेत्तिर्यक्श्वेतवन्दुलमिश्रिता । प्रामा व विष्णुभंगवानपुरारिहिरण्मयारतन निवेशनीयाः । चतुर्भुजाः सायुधभूषणाल्याः किरीटिनश्चापि यथाक्रमेण ॥ एतत्प्रतिमालक्षणमुक्तं ब्रह्माण्डदाने । नानापाद्याचमनीयवर्गन्धादिभिरतानभिपूज्य भरया ॥ प्रदक्षिणीकृत्य सपुष्पहस्तः प्रणम्य चोद्वास्य ततः प्रदयात् । प्रत्येकमेवं बहुमानपूर्व संपूज्य दाखव्यमनुक्रमेण ॥ तथा जगसृष्टिकरस्त्वमेव त्वमेव सर्वस्य पितामहोऽसि । त्वमेव कर्ता जगतां विहर्ता त्वमेव धाता जगतां विधाता ।। स्वसंप्रदानादनघो यथाऽहं त्वया च सायुज्यमुपैमि देव । तथा फुरु त्वं शरणं प्रपन्ने मयि प्रभो देववर प्रसीद । त्वया जगव्याप्तमिदं समस्तं त्वां विष्णुमेव प्रवदन्ति सन्तः । त्वत्स्थानि सर्वाणि वदन्ति देव त्वया धृतं विश्वमनन्तमूते ॥ त्यसंप्रदानादनपो भवामि यथा जगत्कारणकारणेश। तथा फुरु स्वं शरणं प्रपन्ने मयि प्रमो देववर प्रसीद ।। त्वया सुराणाममृतं विहाय हालाहले संहृतमेव यस्मात् । तथाऽसुराणां विपुरञ्च दग्धमेकेपुणा लोकहितार्थमीश ।। त्वपदानादहमप्यशेपोपैविमुको हि यथा भयेयम् । तथा फुरु त्वां शरणं प्रपने मयि प्रभो देववर प्रसीद ॥ इत्येवमुरावा विधिवद्ददाति स याति सायुज्यमथ त्रिमूर्तेः । या कारयेद्विप्रयराय तस्मै सुवर्णसंख्यागणितं हिरण्यम् ॥ दधाम वासीयुगमादरेण तथा कृते तलभते फलं तत् । इति त्रिमूर्तिदानम् ।

·२५० दानमयूरः अथ द्वादशादित्यदानम् । ब्रह्माण्डपुराणे- शृणु नारद भद्रं ते दानमादित्यसंशितम् । यधोकं लोकगुरुणा विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ फर्तुः पापहरं पुण्यमायुप्यं श्रीकरं शुभम् । आरोग्यं सर्वमङ्गल्यं दुःस्वप्नातनाशनम् ॥ सर्वशान्तिकरं ह्येतत्सर्वसिद्धिफलप्रदम् । चक्षुप्यं सर्वरोगन भुक्तिमुक्तिफलपदम् ॥ विपुवत्ययने राहुमहणे चन्द्रसूर्ययोः । जन्मः सौरवारे वा पञ्चदश्यार्कसंक्रमे ।। सौरवारे सूर्यसम्प्रधिनि वारे । सप्तम्यां वाऽथ नक्षत्रे सावित्रेऽद्भुतदर्शने ॥ दुःस्वप्नदर्शने फुर्यादानमादित्यसंज्ञितम् । देवालये नदीतीरे तडागे वरुणालये ॥ अन्येषु पुण्यदेशेषु देवदानं समाचरेत् । मालिय वैद्वादशहस्तदैयो क्षितिं यथा गोमयसंयुताभिः । तस्मिन्सितस्तन्दुलपुखकैश्च विस्तारयेहादश पङ्कजानि ॥ प्रादेशमात्राणि शुभानि तानि सकर्णिकान्यष्टदलेपु तेषु । हिरण्यरूपाणि रवैविधाय यथाक्रमादुत्तरयोऽपवर्ग: ।। प्रत्यङ्मुखान्प्राड्मुस एव देवारतद्वर्णगन्धादिभिरादरेण । संघीयतामित्यय च नमेण प्रत्येकमुच्चार्य तदीयनाम ॥ धाता च मित्रश्च ततः प्रमेण मार्तण्डनामा च यथार्यमा च। शमश्च देवो वरुणस्तथाऽसौ भगो विवस्वान्नवमस्तथैपाम् ।। मादित्यनामा सविता तथाऽन्यस्त्वष्टा तथकादशमश्च सेषाम् , विष्णुरवथा द्वादशमः स्वमन्त्रैराराधयेद्देववरान्तिमांश्च ।। पुरा देवस्पेहान प्रोक्तं कमलयोनिना। तथा मयाऽपि युष्माकं प्रोकं मुनिवरोत्तमाः ॥ द्वादशादित्यप्रतिमालक्षणं प्रागुक्तं वेदितव्यम् । इति द्वादशादित्यदानम् । ८ ·धन्दादित्यदानम् • अथ चन्द्रादित्यदानम् । विष्णुधर्मोत्तरे भगवानुवाच- अतः परं प्रवक्ष्यामि दानराजं नराधिप । यदत्वा तु यली राजा शकराज्यमवाप ह ।। शाश्व बलिराज्यं तु दत्त्वा पुनरवायह। चन्द्रसूर्योपरागेषु भयने विपुवे तथा ।। चन्द्रक्षये च द्वादश्यां वैशाख्यां पुत्रजन्मनि । फातियां च महामाध्यां साम्यां च यथा तथा ।। चन्द्रादित्यौ तु दातव्या सूर्यः सौवर्ण उच्यते । शुद्धस्य रजतस्यैव मण्डलं हिमरोचियः॥ द्वादशाङ्गुलहत्तं तु उभयोरपि मण्डलम् । वृत्ती पग्रसमाकारी मध्ये चैव तु कर्णिका ॥ भानु ताम्रमये पात्रे घृतपूर्णे तु निक्षिपेत् । सोमं शहे क्षीरपूणे उपरि स्थापयेद्धः ।। सूर्य तु रक्तकुसुमैः सो शुबैस्तथैव च । आदित्याय सुगन्ध प धूपं चैव प्रदापयेत् ।। सोमस्य गुग्गुलुदेयो गन्धः शुक्छस्तथैव च । फुकुम तु पतलाय दीपं चैव घृतेन तु ॥ एवंसंपूज्य यत्नेन चन्द्रादित्यौ पृथापृथक् । अमृतमूर्तये सोम नमोऽन्तेनैर पूजयेत् ।। समोरकायेति ये सूर्य नमोऽन्तेन पुनः पुनः । आहूय प्राहाणं भत्तया वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ कुटुम्विनं दरिद्रं च आहिताग्निं तवैव च । .रकेन वाससाच्छाद्य सुकुमेनानुलेपयेत् ।। संपूज्य पुष्पधूपैश्च द्विजं सूर्यमिवापरम् । रवि च चन्द्रयिम्यं च घृतस्थं तु निरीक्ष्य वै ।। समर्पयेद्वाक्षणाय मन्त्रेणानेन भूमिपः । रुक्मं च पुष्करं चैव वर्ण पुष्करमेव च ।। यी विद्या च साना तु यस्याझं विश्वरूपिणः । सवे दिवाकरों देव: प्रीयता विप्र मा चिरम् ॥

·दानमयूखः एवमुचार्य भानुं तु ग्रामणाय निवेदयेत् । क्षीरज देवदेवं तु द्विजराज वैव च ॥ अमृतमूर्ति शीतांशुं ददामि ते द्विजोत्तम । गायच्या चैव सूर्यस्य अर्हणं जायते विमोः।। सोमं तरसमन्दीयं शुचिः मुद्धेन तेजसा । एवंचन्द्रं रवि दत्त्वा यली राज्यमवाप ह॥ सर्व तेन तु दत्तं स्याद्यो दद्याचन्द्रभास्करो। सर्व तेन कृतं राजन्सर्व तेन च संस्तुतम् ।। सर्व दक्षिणया चेष्टं संसारे तु नरोत्तमैः। पूज्यते सिद्धगन्धर्वमपिभिर्देवदानवैः ।। इति चन्द्रादित्यदानम् । अथ लोकपालाष्टकदानम् । माण्डपुराणे- शृणु नारद भद्रं ते दाने साधनाशनम् । सर्वमद्गलमायुष्यमारोग्यं शङ्करं शुभम् ।। दानानामुत्तमं दानं सर्वसिद्धिकरं परम् । करोति दानं नारी वा सायुज्यं ब्रह्मणो प्रजेत । विपुवत्ययने राहुग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । मन्येपु पुण्यकालेपु जन्मापु विशेषतः ।। देवालये नदीतीरे गृहे वा दानमाचरेत् । पुण्यदेशेषु सर्वेषु पुराणोक्तपु नारद ।। चतुरस्रां समां भूमि लिता गोमयशरिणा। परं चाष्टहस्तं वा दश द्वादश वा फरान् ।। प्राच्योदीच्यश्व क्तव्या रेसाश्वतस्रकाः स्मृताः । नव फोधनि तर स्युः श्वेततन्दुलपुलकैः ।। सितरष्टदलैर्युक्तान्कमलान्विन्यसेच्छुभान् । राजतरूपमयं देवं जगकर्तारमव्ययम् ॥ तेषा मध्यमकोटेपु कमलस्थं विवेशयेत् । इन्द्रमग्निं यमं चैव निति वरुणं तया ॥ वायुं सोमं तयेशानं प्रागादिषु यथाक्रमम् ।

·नवग्रहदानम् । । जातरूपमयान्देवानष्टौ स्वायुधसंयुतान् ।। निपलावोक्सुवर्णातु यथाशक्ति विनिर्मिता । यहाणोऽभिमुखान्सर्वान्सर्वेषु विनिवेशयेत् ।। स्वर्णमयं कमलस्थं प्रमाण ब्रह्मलोकपालप्रतिमालाणं ब्रह्माण्डदाने द्रष्व्यम्। प्रत्येक पा समावेष्य संप्रोक्ष्य फुशवारिणा योऽसौ कारयिता विप्रस्त्येवमेतत्समाचरेत् ।। दानकाले तु संप्राप्ते दाता सात्वा कुशोदकैः प्रसन्नचित्तवदनः परमेष्ठिपुरोगमान् ।। स्वनाममन्त्रैरभितो नमोऽन्तराराध्य गन्धादिभिरादरेण । विप्रांस्तथाऽभ्यर्च्य यथाक्रमेण संप्रीयतामत्र ममेति चोक्त्या ।। योऽसौ कारयता विप्रस्तस्मै दद्याच दक्षिणाम् । सुवर्णसंख्यागणितं हिरण्यं चैव वाससी ॥ प्रोक्तं देवनरपे दानं लोकपालाहयं मया । किमन्यच्छ्रोतुमिच्छा ते तदिदं पद सांप्रतम् ।। इति लोकपालाष्टकदानम् । अथ नवग्रहदानम् । ग्रह्माण्डपुराणे ग्रह्मोवाच- महदानकम वश्ये सर्वसिद्धिकरं परम् । सर्वशान्तिकरं नृणां सर्वपापप्रणाशनम् ।। विपुक्त्ययने राहुग्रहणे शशिसूर्ययोः । जन्मों सौरवारे वा पश्चदश्यां तथैव च ॥ पुण्यकालेषु सर्वेषु पुण्यदेशे विशेषतः । प्रहदानं तु कर्तव्यं नित्यं श्रेयोऽभिकाहिणा॥ हस्तमानं द्विहस्तं वा निहस्तं पाऽथ नारद । चतुरस्रां समा भूमि गोमयेनोपलेपयेत् ।। रेखाः प्राच्य उदीच्यश्च चतस्त्रास्तास्तथा समाः। नवकोठेपु पद्मानि विन्यसेच्खेतवण्डुलैः ।। मादित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः २२-२३ ·दानमय. . राहुः फेतुरिति प्रोक्ता महा लोकसुसावहाः ।। एपा हिरण्यरूपाणि फारयित्वा यथाविधि । त्रिनिप्रेणाथवा कुर्याद्यथाशक्या पृथपृथक् ॥ हिरण्यरूपाणि हिरण्यप्रतिमाः । तल्लक्षणान्यत्रै वक्ष्यन्ते । मादित्य मध्यमे कोठे दक्षिणेऽङ्गारकं न्यसेत् । उत्तरे तु गुरुं विद्यादबुधमुत्तरपूर्वके ॥ भार्गवं पूर्वतो न्यस्य सोमं दक्षिणपूर्वके । पश्चिमेसुतं न्यस्य राहुं दक्षिणपश्चिमे ॥ पश्चिमोत्तरतः पेतुः सन्निवेश्यो यथाविधि । तर्णपुष्पगन्धाद्यैरर्चयेत्वस्वमन्त्रः ।। दानं शूद्रोऽथवा कुर्यात्स्त्री वा तत्र तु नारद । भूलेपनादि यत्कार्य सर्व विप्रेण कारयेत् ॥ स्नानकाले तु संप्राप्ते नात्वा पुशतिलोदकैः । प्रयतो यजमानस्तु धौतवस्त्रः प्रसनधीः॥ सार्चयित्वा स्वयं दद्यादहस्करमुख महान्। प्रत्येकमेकं विप्रोऽसौ स्वस्वमन्त्रमुकायेत् ।। पद्मासनः पद्मश्रो द्विबाहुः पद्मद्युतिः दिवाकरो लोक्गुरुः किरीटी मयि सातुरगवाहः । सादं विदधातु देव.॥ श्वेताम्बरः श्वेतविभूपणश्व श्वेततिर्दण्ड द्विबाहुः । चन्द्रोऽमृतात्मा वरदः किरीटी श्रेयामि मा प्रददातु देवः ॥ रजाम्बरो रक्तवपुः फिरोटी चतुर । पेपगम गदामृत् । धरासुतः शक्तिपरश्च शूली सदा म द्वरदः प्रशान्तः । पीताम्पर पीतवपुः किरीटी चतुर्भुजण्डधरी हारी । धर्मासिधुक्सोममुतः सदा नः सिंहावटो वरदा बुधश्च ।। प्रियङ्गुलिमाश्यामो रूपेणाऽप्रतिमो भुवि । सौम्पः सौम्यगुणोपेतः सदाऽस्तु वरदो मम ॥ पीताम्बरा पीतवपुः किरीटी चतुर्भुमो देवगुरुः प्रशान्तः । धावि दण्डं च कमण्डलुं च क्याऽभसूत्रं वरदोऽस्तु मह्यम् ।। सुराणां च मुनीना पगुरु कनकसनिमः । श्रुद्धिनाता त्रिलोक्य समां रक्षतु वाक्पतिः ॥

·शल्दानम्। श्वेताम्बेर श्वेतवपुः फिरोटी चतुर्भुजो दैत्यगुरुः प्रशान्तः । वथाक्षसूत्रं च कमण्डलुं च जपं च निभ्रदरदोऽस्तु मह्यम् ॥ हेमकुन्दमृणालाभो दैत्यानां परमो गुरुः । सनशास्त्रास्त्रवक्ता च भार्गवो वरदोऽस्तु सः ।। नीलातिः शूलधरः किरीटी गृधस्थितखासकरो धनुष्मान् । चतुर्भुजः सूर्यसुतः प्रशान्तः स चाऽस्तु मां वरमन्दगामी ॥ नीलाऽम्बरो नीलवपुः किरीटी करालबकः करवालशूली। चतुर्भुजधर्मधरश्च राहुः सिंहासनस्यो वरदोऽरतु मह्यम् ।। धूम्रो द्विबाहुवरदो गदामृद्गृवासनस्थो विकृताननश्च । किरीटकेयूरविभूषिताङ्गः सदाऽस्तु मे केतुगणः प्रशान्तः ।। इत्युक्त्वा दापयेत्सर्वानादित्यादीनय प्रहान् । पुरुपो चाऽथ नारी वा यथोक्तं फलमानुयात् ॥ मध्यम गुरवे दद्यादन्यस्मै वा प्रदापयेत् । गुरुरत्र पूजादिकर्ता। अथवा दक्षिणा देया सुवर्ण वाससी शुमे । इत्याह भगवान्त्रमा नारदाय महात्मने । सथाहावे दाने युष्माकं मुनिसत्तमाः । इति प्रदानम् । अथ वारदानानि । -कान्दे- आदित्यादिपु वारेषु सहिरण्यः सदैव तु । यः प्रयच्छवि तन्मूर्तीस्तस्य तुष्यन्ति वै प्रहाः ।। दद्यादादित्यमादित्ये सोमं सोमे कुन फुजे। एवं बुबादी मन्दे तु राहुकेतुशनैश्वरान् ।। इति वारदानानि । अथ शूलदानम् । वायुपुराणे- या निष्कृति पापाना कृतानां प्रज्ञया विना । यत्पाशुपतमाख्यातमखं देवस्य शुलिनः ।। तस्य प्रदानात्सकलं वत्सा संप्रणश्यति ।

·इदानमा ~ . . कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां घा सितैतरे ।। फुयाहादशनि पेण निशुलं लक्षणान्वितम् । निष्फ चतुष्का' सौवणिक, सौवर्णमान पदपश्चाशदधिकशतय- पणमूल्यो वेति पक्षनयं शपया शेयम् । युगान्तकरणं घोरमपविध्वंसनं परम् । नानारजोविरचिते चक्रे पडरभूपिते ।। चकं पोडशारं परिभापायामुक्तम् । नाभी नियाय संपूर्ण तिलाना वाननिर्मिवम् ।। पात्रमाढकसंमानं तत्र शूलं न्यसेपुनः। पुर्यात्तेनैव मत्रेण तस्मात्पूजामनुमामात् ।। सेनेष शलाय नमः इति मन्त्रेण । विरूपाक्षं च तत्पाबें कमलोपरि पूजितम् । अघोरेभ्योऽपि मत्रेण पूजान्ते प्रणिपत्य च ।। अघोरमन्त्रस्तु लेटे- अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्य. सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ।। विप्रं च ज्ञानिन तद्वत्संपूज्य मुनिपुङ्गवाः । प्रदक्षिणं ततो गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। भगवन्भगनेनन दक्षयझप्रमर्दन । तवायुधप्रदानेन पापं नश्यतु शङ्करः ॥ युगान्ते येन लोकाना त्वमन्तकविनाशनः (१) विदग्धं तत्स्वपापेन तेन पापं व्यपोहय ॥ येन दग्ध क्षणार्द्धन त्रिपुरं सुरदुर्जयम् । तेन पाशुपताखेण मम पापं विनाशय । यबुद्धिझव पापं मम वाक्स्थं च मानसम् । तत्सर्व क्षयमभ्येतु तव शूलप्रदानतः ॥ इत्यामन्त्र्य ततो दद्याच्छल तस्मै द्विजन्मने । अवश्य कुरुते पापमझानान्मानवो यत. ॥ वर्षे व ततो दद्यात्तस्य तस्यापनुत्तये । इति शूलदानम् ।

·भात्मप्रतिकृतिदानम्। अधात्मप्रतिकृतिदानम् । भविष्योत्तरे- दानकालः सदा तस्य इत्युक्त्वा- हैगी प्रतिकृति भव्यां कारयित्वात्मनो नृप। सभीष्टवाहनगतामिष्टालङ्कारभूपिताम् ॥ अमीष्टलोकसहित सर्वोपस्करसंयुताम् । अभीष्टलोकः प्रियजनः । नेत्रपट्टपटीववैश्छादिता सग्विभूपिताम् । कुड्युमेनानुलिपाङ्गी कर्पूरागुरुनासिताम् । स्त्री वा दद्यात्तु शयने शयितां कारयेत्स्वयम् । यद्यदिष्टतमं किञ्चित्तत्सर्व पार्श्वतो न्यसेत् ।। उपकारकर स्त्रीणां पुरुषाणां च यद्भवेत् । सत्सर्व स्थापयेत्पाबें स्वयं संचिन्त्य वेतसि ॥ एतत्सर्व मेलयित्वा स्खे से स्थाने नियोजयेत् । मायेत्यादि सामशतवर्षपर्यन्तं सुरसाहित्येन स्वर्गादीष्टभोगोत्तरज- न्मनीटबन्धुजनावियोगकाम मात्ममतिकृतिदानं करिष्ये, इति सङ्कल्प्य- पूजयित्वा लोकपालान्ग्रहान्देवीं विनायकम् । देवी दुर्गा। ततः शुक्लाम्बरः सात्वा गृहीतकुसुमाञ्जलिः। इममुधारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतः स्थितः ।। आत्मनः प्रतिमा चेयं सवोंपकरणैर्युता। सरनसमायुक्ता तर विप्र निवेदिता । माल्मा शम्भुः शिवः शौरिः शमः सुरगणैर्युतः । तहमादात्मप्रदानेन मम चारमा प्रसीदतु ।। इत्युक्त्या गासपक्षाद चोहिख्य पूर्वोक साम इत्यादिफाम इत्यन्त महत्पवाक्यमुस्ता इमामात्मप्रतिमां सोपस्कराममुफशर्मणेऽमुकगोनाय तुभ्यमई संप्रददे। इत्युशार्य तो दादामणाय युधिष्ठिर । ब्राह्मणवाथ गृहाति कोऽवादिति घ कीर्तयेत् ।। तरः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।

·-- २२८ दानमयूख विधिनाऽनेन राजेन्द्र दानमेतत्प्रयच्छति ।। यः पुमानय वा नारी शृणु तत्फलप्राप्नुयात् । सामं वर्षशतं भव्यं सर्वलोकैः सुरैर्वृतः ।। अभीष्टफलदानेन चाभीष्टफलमाग्भवेत् । यौवोत्पद्यते जन्तुः प्राप्तः कर्मक्षयं क्षणम् ।। तत्रैव सर्वकामानां फलभाग्जायते नृप । इष्टबन्धुजनैः सार्द्ध न वियोग कदाचन ।। प्राप्नोति पुरुषो राजन्स्वर्गमानन्त्यमश्नुते । इति ।। इत्यात्मप्रतिमादानम् । अथ धनदमूर्तिदानम् । वायवीये- दरिद्रो जायते मयों दानविघ्नं करोति यः। ऐश्वर्य जायते येन फर्मणा तच्गुष्प मे ।। पलाईन तदईन तनाऽथवा पुनः । पलेन वा सदन तदर्झन वा , इति फचित्पाठः । वढेनाऽथवा पुनरिति च पचित्। धनदस्य प्रतियति पुर्यात्स्वर्णमयीं शुभाम् । द्विमुञा वाहनोपेतां नयनानन्दकारिणीम् ॥ धनदरूपं तु- हरवमापिङ्गनेनं च गदिनं पीतविग्रहम् । पुष्पकस्थं धनाध्यक्षं ध्यायेच्छिवससं सदा ।। इत्यादिनोचम् । शहपद्मनिधिभ्यां च युक्तं तत्पार्श्वयोर्द्वयोः । श्वेतवलेण संवेष्टण तन्दुलोपरि विन्यसेत् ॥ तन्दुलानां परीमाणं भवेटोणचतुष्टयम् । तर्द्ध वा तद वा वित्तशाठ्यं न फारयेत् ।। वेतमाल्यैस्तथागन्धरनुलिप्य प्रपूजयेत् । आमेश्यां दिशि होमश्च समिदाज्यतिलमीत् ।। मन्त्री राजाभिराजायेत्येप योज्य. स्वलित। व्याहत्या तिलहोमय पर्वन्यो धनानिमिः ॥ .

·शालयामदानम् । . आचार्यः सर्वशास्त्रज्ञो वितीतः सर्वसंमः । महाकुलमसूतश्च धर्मज्ञः सत्यवाछुचिः 'कारयेदर्चनं तेन धनदस्यातिभकिनः । देवत्येन मन्त्रेण स प कामश्चरो भवेत् ॥ तस्मै होमं कृतवते प्रदद्यात्मतिमां तु ताम् । मन्त्रणानेन विधिवत्प्रामुखस्तु उदङ्मुखः ।। मन्त्रः प्रयोगे शेयः। एवं धुरदान यः करोति विधिपूर्वकम् । धनदेन समो मर्यस्तरक्षणादेव जायते ।। मथ प्रयोग; । सार्द्धमापदयाधिका पञ्चाशन्मापायचित्रमूर्ति पुष्पकविमानस्थां पाश्र्वयोः पहाराहाकारयुतां कृत्वाऽद्येत्यादि यथे- धनकामोऽहं धनदमूर्तिदानं करिष्ये इति सङ्कल्प्य श्वेतवस्त्रां मूर्ति यथाशक्ति एकद्विचतुद्रोणतन्दुलराशो निधाय संपूज्य तदामेष्यामि संस्थाप्य समिदाज्याभिः प्रत्येकमष्टाष्टाविंशत्यादिसंख्यया राजा- धिराजाय इतिमन्त्रेण व्याहृतिभिश्च तिलै वा आचार्येण धनद- पूजा कारयित्वा- उत्तराशापते देव कुवेर नरवाहन । पद्मशद्वनिधीनां वं पतिः श्रीकण्ठवलमः ।। दानाद्येन यथा प्राप्त दारियं मम दुःखदम् । तत्सर्वमात्मानेन पापमाशु विनाशय । इतिमन्त्रमुक्त्वाऽयेत्यादि इमां धनदमूर्ति दारिद्यनाशकामोऽमुक- गोनागामुकशर्मणे तुभ्यमह संपदे न मम इति दत्वा, देयद्रव्यतृतीये चतुर्थ यांश सुवर्ण दक्षिणां दद्यात् । इसि धनदमूर्तिदानम् । अथ शालग्रामदानम् । शालग्रामशिलाचळं यो दादानमुत्तमम् । गूचकं तेन दत्तं स्यात्सशैलवन काननम् ॥ इतिपाद्मशालमामदानम् । सशैलबनभूचनादानफलकाम इति दानवा. क्यम् । मन्त्रस्तु- महाकाशनिबासेन चााद्यैरुपशोभिताम् । पास्य देवस्य दानेन मम सन्तु मनोरथाः । इति । .

·- २६० दानमाया मध फालपुरुपदानम् । भविष्योत्तरे- काम्यो दानविधिः पार्थ क्रियमाणो यथातथम् । फलाय मुनिभिः प्रोको विपरीतो भयाय च ।। देयं निष्कशतं पार्थ दानेपु विधिरुत्तमः । मध्यमस्तु तदढेन तदद्वैनावरः स्मृतः ।। एवं वृक्षे रथेऽण्डे च धेनोः कृष्णाजिनस्य च । अशक्तस्याऽपि क्लप्तोऽयं पञ्चसौवर्णिको विधिः ।। अतोऽप्यत्पेन यो दद्यान्महादानं नराधिप । प्रतिगृहाति वा तस्य दुःसशोकावहं भवेत् ॥ वृक्षो महादानेषु कल्पवृक्षः। रथो हिरण्याश्वरथः । अण्डं ब्रह्माण्डम् । धेनुः कामधेनुः। पुण्यं दिनमथासाद्य भूमिभागे समे शुभे । चतुर्दश्या चतुर्या वा विष्टयां वा पाण्डुनन्दन ।। पुमान्कृष्णाजिने कायों रौप्यडन्तः सुवर्णदृक् । खगोयतकरो दीपों जपाकुसुमकुण्डलः॥ रक्ताम्बरधर स्रग्बी शहमालाविभूपितः । तीक्ष्णासिपुत्रीकन्धेन विस्फारितकटीतटः॥ असिपुत्री छुरिका । उपानयुगयुक्ताभिः कृष्णकम्बलपार्श्वः । गृहीतमासपिण्डश्व वामे करतले तथा ।। एवंविधं पुमान्कृत्वा गृहीतकुसुमावलिः । यजमानः प्रसन्नात्मा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ संपूज्य गन्धकुसुमैनैवेद्यं विनिवेद्य च। सर्व कालयसे यस्मात्काल वं तेन चोच्यसे। प्रझविष्णुशिवादीनां त्वमसाभ्यो हि सुखद । पूजितस्त्वं मया भक्या पार्थिवश्च तथा सुखम् ॥ यद्बुद्धपते तव विभो तत्कुरुप्त नमो नमः । एवं संपयित्वा तं ग्राहम निरपर ।। माझगं प्रथम पूज्य वासोभिभूपणैस्तथा ।

·फाउचक्रदानम्। . दक्षिणी शक्तितो दद्यात्मणिपत्य विसर्जयेत् ।। दक्षिणा मागुक्ता निष्कशतादिरूपाम् । अनेन विधिना यस्तु दानमेतत्प्रयच्छति ।। नापमृत्युभयं तस्य न च व्याधिकृतं भवेत् । भवत्यव्याहतैश्वर्यः सर्वयाधाविवर्जितः । देहान्ते सूर्यभवन भित्त्वा याति परं पदम् । इति ।। पुण्यक्षयादिहाभ्यस्य राजा भवति धार्मिकः। सनयाजी श्रिया युक्तः पुत्रपौत्रसमन्वितः ।। संपूज्य कालपुरुपं विधिष्हिजाय दत्वा शुभाशुभफलोदयहेतुभूतम् । रोगातुरे सकलदोपमये च देहे देही न मोहमुपागच्छति तत्प्रभावात् ।। अथ प्रयोगः । चतुर्या च चतुर्दश्यां भद्राकरणे वा रौप्यवशनं सुवर्णनेनं सहोद्यतदक्षिणकरं मांसपिण्ड्युतवामकरं जपाकु gਲਾਫਢੀ रक्तस्रग्विणं शलमालाधरं छुरिफया युतकटिदेशमतिदीर्घ कृष्णाजिने फालपुरुष निर्मायाोत्यादि अपमृत्युव्याधिसर्वबाधा निवारणाव्याहतेश्व- प्राप्तिमरणोत्तरपरपदतदुत्तरधर्मग्रीपुत्रपौत्रादिकर्तृत्वराज्यकामः फाल. पुरुपदानं फरिष्ये । इति सङ्कल्प्य कालपुरुष विनं च संपूज्य पुष्पा. लिं गृहीत्वा- सर्व कालयले यस्मारकालस्वं तेन चोच्यसे। प्रक्षाविष्णुशियादीनां त्वमसाध्योऽसि सुनत ।। पूजितस्त्वं मया भल्या पार्थियश्च यथासुखम् । यबुध्यते तव विमो सकुरुप्य नमो नमः ॥ इति मन्त्रमुक्तचाऽयेत्यादि । अपमृत्युव्याधिसर्वगधानिबारणेत्यादि- काम, इत्पन्तं पूर्वोक्कं सकल्पवाक्यं शेक्त्वा इमं कालपुरुपं सोपस्करम- मुफगोवायामुकशर्मणे विप्राय तुभ्यमई संप्रददे न मम इति दरखा पश्च. सुवर्णादूर्वमानिष्कशतं दक्षिणां दत्त्वा भूयसीदानविप्रभोजनानि कुर्यात् । इति फालपुरुपदानविधिः। अथ कालचक्रदानम् । मृत्युलये- चक्र रूप्यमयं कृत्वा मुक्तारदिममयारमझम् । कृत्वा मूर्ति शरचन्द्रं रश्मिमध्यान्तरस्थितम् ।।

·दानमयूसः तमाशतैमरूपाणि गात्रेषु च समन्ततः ।। एवं ध्यानवतस्तस्य स चन्द्रः कृष्णतां ब्रजेत् ।। ततोऽप्यनन्तरं पश्चास्थित्वा विप्रप्रदक्षिणाम् । तं गृहीत्वा ब्रजेडूरमदृष्टत्वमपि ब्रजेत् ॥ स्वयं वाऽमृतसद्वातपूर्णकायस्थितस्थितिः । | कालचक्रमिदं नाम्ना दानं मृत्युविनाशनम् ॥ इमं ते राजतं चन्द्रं रश्मिजालसमाकुलम् । अपमृत्युविनाशाय ददामीति समुच्चरन् । सुवर्णदक्षिणायुक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कृते विनश्येत अपमृत्यु विनाशय ।। तस्मादेतत्समादेयमपमृत्युभयान्वितैः । ज्वरादिरोगप्रस्तै महापत्पतित्तैरपि । ततो गृह्योक्तविधिना स्थापयेजातवेदसम् । जुयाकालनाम्ना तु शतमष्टोचरं तिलैः ।। ततस्तु भोजयेद्भक्या विमान्द्वादशसद्धयया । स्वयमक्षारलवणं भुखीत सहदेव तु ॥ एवंकृते नरो नूनं चिरं जीवेन संशयः । अथ प्रयोगः। अद्येत्यादि । अपमृत्युनिवारणकामः कालचकदानं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य शक्तिो रूप्यकृतं चन्द्राकारमनेकमुक्तामाला- स्मफरश्मियुतं कालचक्र विमं च संपूज्य- इमं ते राजतं चन्द्रं रश्मिजालसमाकुलम् । अपमृत्युविनाशाय ददामीति समुधरन् । इदं कालचक्रं मुक्तादामयुतमपमृत्युनिवारणकामोऽमुकगोनायाऽमुफ: शर्मणे विधाय तुभ्यमई संप्रददे न मम , इति दत्त्वा सुवर्ण दक्षिणां दत्त्वाऽग्नि संस्थाप्य फालयकाय स्वाहेत्यष्टोत्तरभात सिल रवा द्वादश 'वित्रान्भोजयित्वा स्वयमझारमलवणं सादुखीत इति कालचकदानविधिः। अथ यमदानम् । मृत्युखये- लोहपात्रे स्थितं कांस्य वत्र पद्मं तु राजतम् । तस्मिन्कालेश्वरः स्वः पुरपाकारतां गतः ॥

·भाष्करदानम्। यमरूपं तु- ईपपीतो यमः कार्यों दण्डहस्तो विजानता। रक्तदृक्पाशमृनुद्धः इति । वस्त्रालङ्कारसंयुक्तो भयदाखाणि सर्वतः । त्रिलोहाकारहरुपैः कालदूतैश्च पार्थतः ।। भयदाखाणि सनादीनि । निलोहं कांस्यतानपित्तलारयम् । काल- दूतैर्दण्डहस्तैखिभिः पुरुषाकारैः । कृत्वा च माहिपे पृष्ठे तं दद्याद्यममालपम् । मालपन्यमं ददामीत्युचरन् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां करोति विधिवत्तु यः। स मुच्यते ध्रुवं नाशाहत्त्वा धृतघटोत्तरम् ।। नाशो मृत्युः । घृतघट उत्तरो दक्षिणास्थाने यस्य, इति दानविवेके । अपरे तु दक्षिणा सुवर्णम् । इति । साथ प्रयोगः । लोहपात्रे कांस्यपात्रं तस्मिन्रौप्यपद्म तस्मिन्सौवर्ण- महिपस्थं दण्डपाशकरं यममलमृतं तत्समीपे हैमानि पहावस्त्राणि निलोटितान्दण्डकराकारतांश्च संस्थाप्य तिथ्यादि स्मृत्वा अप- मृत्युनिवारणकामो यमदान करिष्ये' इति संकल्प्य सवाहनदूतास्त्रं यमं विप्रं प संपूज्यायेत्याद्यपमृत्युनिवारणकाम इमां पूर्वोपस्करयुताम- मुकशर्मणेऽमुफगोनाय विप्रायाह संप्रदे न मम, इति दत्त्वा दक्षिणां सुवर्ण दुधात् । इति यमदानम् । अथायुप्फरदानम् । + ... प्रह्माण्डे- . भूमौ गोमयलिशायां दक्षिणोत्तरतः शुभाम् । निधाय तत्र पाणिभ्यां पूर्णानि सिवतन्दुलैः ।। चत्वारि तेषु हैमानि मण्डलानि निवेशयेत् । मण्डलानि स्थलाकाराणि, कुम्भान् इत्यन्ये । सौवर्णाश्च ततो देवानयेच यथानमम् । पूर्वमारमभुवं तत्र विष्टरश्रवसं ततः ॥

·दानमयपः - कृत्तिवाससमीशानं वनपाणि शतक्रतुम् । गन्धादिभिरयाभ्यर्य दक्षिणोचरतः क्रमात् ।। प्रत्येकमेकं विप्रेभ्यो दयादारभ्य भक्तिवः । लं तं देवमिह ध्यात्वा मन्त्रानेतानुदीरयेत् ।। संघीयता मे भगवानात्मभूरित्युदीरयन् । संघीयतां जायापी भगवान्विष्टर श्रवाः ।। संप्रीयतां मे भगवान्कृत्तिवासा इति ध्रुवम् । संप्रीयतां मे भगवान्वम्रपाणिः शतक्रतुः ।। एवमा पुरा प्रहा नारदाय सुरपये । प्रोक्तं मयाऽपि वत्स युष्माकं मुनिपुङ्गवाः ।। भत्र ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रा यथाशक्ति सुवर्णमपाः कार्याः। आयु- कामो प्रविष्णुशिवेन्द्रमविमादानमहं करिष्ये इति संकल्प्य । इति आयुष्करदानम् । अथ संपत्करम् । ब्रह्माण्डे- संपरकरं दानमतीव पुण्यं यस्मिन्कने संपदोऽभ्येति जन्तुः । तथा- आयुष्करं रोगहरं तु पापविनाशनं नाशकरं त्वधानाम् । स्वर्गापवर्गी फुलपुत्रवृद्धि श्रियं तथाच प्रददातीष्टसिद्धिम् ।। - तया- कारेषु सूर्यग्रहणादिकेषु तारेषु जन्मत्रितयेषु कार्यम् । देशेषु देवायतनादिकेषु गृहेषु वा यत्र मनः प्रसन्नम् ।। सात्वा प्राततिलमित्रैः पुशोदै. शुचिर्भूत्वा धोतवासाः प्रयत्नात् । सल्थ्य विनं विदुपं गुरु ध कार्य च तस्याऽनुमतेन सर्वम् ।। गुरु वृत्वेवि शेपः। गव्येन भूमि शहता जलेन विलेपयेट्विशकमानहस्वाम् । सव देख्याश्चतुरः समाः स्युः प्राध्यश्च तिर्यक प ययोपदिष्टम्।। ना कोठानि सत्र स्युस्तेपु पूर्णानि तण्डुलः । निधासव्यानि पाशाणि वासोभिरभिवेष्टय च ॥

·संपरकरदानम्। पानाणि कुम्भान् । पलस्याक्तिनिष्का यथाशक्ति विनिर्मितान् । निष्कोऽत्र सुवर्ण। दक्षिणोत्तरतो देवालातरूपमयाश्यसेत् । पान्त्यकोष्ठत्रितये तु मित्रं तथा च देवं वरुणं च सोमम् ।। चतुर्भुजं मध्यमकोष्टकेपु जगत्पति विष्णुमुमापति च । दिवाफर पत्रहणं च यहि संपूज्य सर्वान्विधिवरकमेण ।। मित्रलक्षणं तु- पद्मगर्भसमः कार्यों मित्रः कमलसंस्थितः । आजानुलम्बिनालान्तर्विकचाम्भोजदक्प्रभुः॥ वरुणादिरूपमुफ प्रहाण्डदाने। अध्यय विप्रानपि गन्धवस्त्रैः पृथक्च दातव्यमनुक्रमेण । संप्रीयतां मेऽयमित्येवमुनवा ततो हि दद्यात्सोदकं पूर्वमन्त्र ।। एकस्य चैकं च हिरण्यरूपं प्रमाणपूर्व परिणीय सर्वान् । पान्नाणि वासः परिघाय चैव सतन्दुलं सहिरण्यं च दत्वा ।। अमीष्टसिद्धिं लभते च सर्वामायुष्यमारोग्यमुपैति चाध्यम् । अथोपदेष्ट्रे गुरवे सुवर्ण वासोयुगं दानसमं प दद्यात् ॥ विप्रैस्तथा वाचयेत्स्वस्तिवाच्यं ततो दद्याइक्षिा वाचकेभ्यः । अथ प्रयोगः । प्रातस्तिलकुशमिश्रोदकेन स्नात्वाऽयेत्यादि संपदायु- रारोग्यंपापनाशपुत्रादिकुलखिश्रीवर्गमोक्षेष्टसिद्धिकामो मित्रादिप्रति- मादानं करिष्ये' इति संकल्प्य गुरुं कृत्वा तेनासतो विशद्वस्तां चतुरमां भुवं गोमयेनालिप्य तत्र प्रागायताश्चत उदगायताश्चतस्रो लेसा लिसिस्वातत्र जातेपु नवकोछे' सण्डुलानिक्षिप्य तेषु नवकुम्भान्सव. साविधिना संस्थाप्य तेषु मुवर्णत्रयादूर्व पलावधिहेन्ना कृताः प्रतिमाः स्थापयेत्पूनयेच । तत्र पश्चिमपटी उदक्संस्थान्मिनं वरुणं सोमं च। मध्यमपट्टी चतुर्भुज विष्णुमुमापति घ । अन्त्यपतौ दिवाकरं वृत्रहणं वद्धिं च । ततो नव विप्रान्संपूज्यकैकस्मै विप्राय मित्रः पीयवां अद्येत्यादि संपदादिकामान्तं पूर्वोकं फलमुक्त्या, अमुकर्मणे अमुक- गोत्राय विप्रायेमा प्रतिमा संप्रदे इति दद्यात् । एवञ्च वरुणः , ·दानमगुस्सा प्रीयतामिति वरुणा दिनविमां गुरवे च देयद्रव्यसमं सुवर्ण वा- युगं च दद्यात् । इति संपत्करदानम् । अथ कृष्णाजिनम् । सौर- कृष्णाजिनं च महिः मेपी च दश धेनवः । ब्रह्मलोकप्रदायीनि तुलापुरुष एव च ॥ यमः- । , , गोभूहिरण्यसंयुक्त मार्गमेकं ददाति यः। सर्वदुष्कृतकापि सायुज्यं ब्रह्मणो अगेन् । मरीचि:- कृष्णाजिनोभयमुखी यो दद्यादाहितामये । सप्तजन्मस्तं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।। कृष्णाजिनसमं दानं न चास्ति भुवनाये । प्रतिग्रहोऽपि पापीयानिति वेदविदो विदुः ।। मात्स्ये- वैशासी पौर्णमासी च महणं शशिसूर्ययोः । पौर्णमासी नु या माघे मापाढी कार्तिकी तथा ।। उत्तरायणं द्वादशी वा तस्यां दत्तं महाफलम् । आहितामिद्धिजो यश्च वद्देयं वस्य पार्थिव ।। यथा येन विधानेन तन्मे निगदवः शृणु। गोमयेनोपलिते तु शुची देशे नराधिप । आदावेव समारतीय शोभनं वनमाविकम् । ततः सङ्गं सपुरमास्तरेत्कृष्णमार्गणम् ।। पतन्यं माझं घ रुप्यदन्तं सथैव च । सालं मौक्तियुकं तिलच्छन्नं तथैव च ।। तिरात्मसमं फत्वा पाससाऽऽध्यायेद्बुधः । सुवर्णनाम सर्यादलकुर्याद्विचक्षणः ।। रलन्धिमाशापा सय दिनु च विन्यसेत् । फांस्यपानामि चत्वारि दिनु दद्याद्यथाक्रमम् ।।

·कृष्णाजिनम् । मृण्मयेपु र पानेषु पूर्णदिपु क्रमेण हु। शृतं क्षीरं दपि क्षौद्रमैवं दद्याद्यथाविधि ।। सरत्नानि फांस्यपात्राणि पतुर्दिक्षु स्थापयेत् । मूण्मयानि पात्राणि च धृतशीरदथिमधुपूर्णानि पूर्वादिदिक्ष स्थाप्यानि । पम्पपस्य तथा शासाः सधणं पुम्भमेव च । पायोपस्थानकं कृत्वा शुभचित्तो निवेशयेत् ॥ दानदेशाद्वारे उप समीपे स्थानं यस्येति कुम्भविशेषणम् । जीर्णयोग पीतेन साङ्गानि च मार्जयेत् ।। धातुमयानि पानाणि पादेवस्यं तु दापयेत् । धातुविशेषाः पात्रमध्यरयानि द्रव्याणि च मन्त्रतः प्रयोगे धोयानि। तिलपूर्ण ततः कृत्वा वामपादे निवेशयेत् । मधुपूर्ण तु तरकृत्वा पाद वे दक्षिणे न्यसेत् ।। पतत्पात्रद्वयं पथिमपादयोः स्थाप्यम् । ऊर्ध्वपादे स्विमे कार्य ताम्रस्य रजतस्य च ॥ ऊर्चपादे घामपादयोः । एकवचनमविवक्षितम् । ताम्रपानं तिलपूर्ण दक्षिणपादे । रजतपात्रं मधुपूर्ण सव्यपाद इति व्यवस्था । प्रयोगे वक्ष्य माणमन्यात् । ' सुवर्णपानमक्षतपूर्ण मध्ये स्थापयेत् । इति हेमाद्रिः । हेममुकाविद्रुमं च दाहिम पीजपूरकम् । प्रशस्तपत्रे श्रवणे खुरे शृङ्गाटकानि च ॥ एवंकृत्वा ययोरेन सर्वशाकफलानि च । तत्प्रतिमह विद्विद्वानाहितामिद्विजोत्तमः ।। स्नातो वलयुगच्छन्नः स्वशत्त्या चाऽप्यलकृतः । प्रतिमाहश्य तस्योरतः पुच्छदेशे महीपते ॥ "सुवर्णनाभिकं दद्यात्मीयतां वृपभध्वजः । अथ प्रयोगः । पूर्वोक्तकाले गोमयेनोपलिते देशे भविलोमनिर्मित कम्बलं दुपरि सशृङ्गं खुरं पहिलोम प्राग्नीवं कृष्णाजिनमारतीय सुवर्ण रूप्यदन्त मौक्तिकपुच्छं सुवर्णनाभ घ तत्कृत्वा तदुपर्यात्मप्र- माणांस्तिलान्संस्थाप्य वाससा सम्छाच सगन्धरत्नानि चत्वारि फांस्य- स्य घृतदुग्धदधिमधुयुतानि मृदश्च प्रागादिदिक्षु दानदेशाद्वहिश्व- पशाखा सव्रणकुम्भं च संस्थाप्य देशकालादि स्मृत्वा 'ब्रह्मलोक- - ·। दानमाल प्राप्तिकामः सप्तम-मोपात्तपापनाशकामः पितृपुनमृत्युपरिहारभार्याधन- देशावियोगकामः प्रलयावधिवर्गप्रातिसर्वभूदानफलसर्वलोकगतिकामो.. मोक्षकाम ईश्वरप्रीतिकामो वा कृष्णाजिनदान परिष्ये, इति सङ्कल्प्य जीर्णपीतवाससा स्वाहानि संमृज्य---- यानि पापानि फाम्यानि मया लोभारकतानि वै। लोहपानप्रदानेन प्रणश्यन्तु ममासु वै ।। इतिमन्त्रण सतिल लोहपात्रं कृष्णाजिनस्य वामे पादे। यानि काम्यानि पापानि कमोत्थानि मृतानि वै । कास्यपालप्रदानेन वानि नश्यन्तु मे सदा ।। इति समधुकास्यं दक्षिणे। परापत्रादपैशून्यावृथा मांसस्य भक्षणात् । तत्रोत्थितं च मे पाप ताम्रपानात्मणश्यतु ।। इति सतिल ताम्रपा वामहस्ते । फन्यानृतं गवा चैव परदारप्रधणम् । रौप्यपानप्रदानेन क्षिपं नाशं प्रयातु मे ।। इति समधुरौप्यपात्र दक्षिणहस्ते । जन्मजन्मसहस्रेषु कृतं पापं कुमुद्धिना । सुवर्णपात्रदानात्तन्नाशयाशु जनार्दन ॥ इति साक्षतहेमपात्रं मध्ये हेममुक्ताविद्रुमदाडिममालिङ्गानि सनि- धावाम्रादिप्रशस्तपत्रे कर्णयोः शृङ्गाटकानि च खुरेपु संस्थाप्य वस्त्रयुग्मा• दिनाऽऽहिताग्निविप्रदेयद्रव्यं च संपूज्य 'प्रीयता पभष्वनः' इत्युक्त्या देशकालो सङ्कीर्य 'अमुकसगोत्रायाऽमुकशर्मणे प्राह्मणाय तुभ्यमिद कृष्णाजिन कुशोपरि गतं कम्बलोपरि स्थितं वस्त्राच्छादिततिलराशि सुवर्णशृङ्गं रौप्यखुरं रूप्यदन्तं मुक्तालालं सुवर्णनाभं पञ्चरनालङ्कतं चतुर्दिगस्थितघृतक्षीरदधिमधुपूर्णपानचतुष्टय सकांस्यपानं तिलमध्वभव- पूर्णलौहकास्यताम्ररौप्यहेमपात्रं हेममुत्ताविद्रुमदाडिमयीनपूरसरङ्गाट- फयुतं शिवदेवतममुक्सगोनोऽमुशर्मामुककामोऽहं संप्रददे न मम इति । एतद्दक्षिणा तु गारुडे- नातनिष्कसमोपेतं तदा माऽपि वा। मतो न्यून न दावव्यमधिके फलमूर्जितम् ।।

·शयपादानम्) १६९ तत्रैव- भरपृश्यः स द्विजो राजन्चितियूपसमो हि यः। दाने च श्राद्धकाले च दूरतः परिवर्जयेत् ।। खगृहाप्रेप्य तं विप्र मण्डले स्नानमाचरेत् । तसं कुम्भसहितं नीत्वा क्षेप्यं पतुप्पथे ।। स्वपिपुत्रमरणं वियोग भार्यया सह । धनदेशपरित्यागं न येहाप्नुयात्कचित् ।। समप्रभूमिदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः । सर्यालीकाँध घरति फामचारी विहनमः ।। माभूलसंप्लवं यावत्स्वर्गमाप्नोत्यसंशयम् । इति कृष्णाजिनदानं तत्प्रयोगश्च । अथ शय्यादानम्। महाभारते- शय्यामास्तरणोपेतां सुप्रच्छादनसंस्कृताम् । प्रदयाचस्तु विप्राय शृणु यस्यापि यत्फलम् ॥ सुरूपः सुभगः श्रीमान्लीसह ौस्तु संवृतः । दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोफे महीयते ।। विष्णुसंहितायाम- दर्पणैः पादत्राणेच नानाद्रव्यविभूपणैः । चतुष्कोणेपु संस्थाप्य यथाशक्त्या युधिष्टिर। घृतकुझुमगोधूमपूर्णपान जलस्य छ। शय्या संपूजयित्वा तु मनको मपरायणः । कैंतालिपुटो भूत्वा कुर्याच्छय्यां प्रदक्षिणाम् । नमः प्रमाण्य देव्यति प्रणम्य प पतुर्दिशम् ।। ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रुवाध्ययनशीलिने । सथाऽऽत्मज्ञानविदुपे शययां दद्याद्विचक्षणः ।। फलं च- तस्मादिन्द्रपुरं गच्छेत्सेव्यमानोऽप्सरोगणैः । पष्टिवर्पसहस्राणि फ्रीडित्वा च यथासुसम् ।।

·२७. हनिमयूरा T इन्द्रलोकात्सरिभ्रष्ट इह लोके नृपो भरेत् । पष्टियोजनविरतीणें स्वामी भवति मण्डले।। भविष्योत्तरे-- तस्माच्छप्यां समासाद्य सारदारमयों दृढाम् दन्तपचिता रम्यां हेमपट्टैरलताम् ॥ हंसतूलीप्रतिच्छन्नां शुमगण्डोपधानकाम् । प्रच्छादनपटीयुक्तां धूपगन्धादिवासिताम् ।। वस्यां संस्थापयेद्वैर्म हरि लक्ष्मीसमन्वितम् । उच्छीर्पके घृतभूतं कलशं परिकल्पयेत् ।। विज्ञेयः पाण्डवश्रेष्ठ स निद्राकलशो बुधैः । ताम्बूलफुलमक्षौद्रकपूगगुरुचन्दनम् ।। दीपिकोपानहच्छनं चामरासनभोजनम् । पार्थेषु स्थापयेत्या सप्त धान्यानि चैव हि ॥ शयनस्थं च भवति यदन्यदुपकारकम् । मृङ्गारकरकाद्यं च पञ्चवर्ण वितानकम् ।। शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणायोपपादयेत् । सपनीकाय संपूय पुण्येऽहि विधिपूर्वकम् ।। यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरजावया । शय्या ममाप्यशून्यारतु तथा जन्मनि जन्मनि । इति ।। अथ प्रयोगः । अष्टदले तिलपरयं तस्मिन्स्यारतीर्णा शय्यां तस्याः समन्तात्सङ्कल्पवाक्ये वक्ष्यमाणानि कुम्भादीनि संस्थाप्य, अद्ये. त्यादि सर्वपापक्षयपूर्वकाप्सरोगणसेन्ययुतविमान करणवेन्द्रपुरगमनो. सरपष्टिसहस्रवर्पतदधिकरणककीडनन्त्रीसहस्रसंवरणसहितस्वलोकमहि- तत्वतदुत्तरपष्टियोजनमण्डलराज्यानन्तरशिवस्यकामाशय्यां दास्प, इति सहल्य सपत्नीकं वित्रं शय्यां तदुपरि प्रतिमायां लक्ष्मीयुतं नारायणं च संपूज्य प्रदक्षिणीकृत्य नमः प्रमाण्य देव्यै ' इति चतुर्दिनु प्रणम्य विध्याधुलेसनान्ते सर्वपापक्षयेत्यादिकामान्तं पूर्वोक्तं सङ्कल्पवा- क्यममुकसगोत्रायामुफशर्मणे प्राक्षणायेमा शय्यामौशानादिकोणचतु ध्यस्थापितघृतम्भगोधुमजलपूर्णपारामुच्छोकप्रदेशस्थापितवपूर्णक. शां हंसनूलीमच्छन्ना शुभगण्डोपथाना प्रच्छादनपटीसप्तधान्यताम्बू.

·यनशानाम्। २०१ लादर्शककुमोदकर्पूरागुरुचन्दनदीपिकोपानरछत्रचामरासनभोजन- जलपानपश्चवर्णवितानलक्ष्मीनारायणप्रतिमायुतामगिरोदेवताममुफस. गोत्रोऽमुफशर्माऽई संप्रददे न मम इति । शय्योपवैशितविप्रहस्ते कुशो. द क्षिपेत् । मन्त्रा यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरजातया । शय्या ममाप्यशून्याऽस्तु तया जन्मनि जन्मनि । इति ॥ हिरण्यं दक्षिणा। इति शय्यादानपयोग। अथ शिवाय शय्यादानम् । हसतूलीसमायुक्तामृद्धां सवामलहृताम्। सर्वोपकरणोपेतां शिवे शय्यां निवेदयेत् । शिवं देवीसमायुक्तं पैष्टं त्वा निवेदयेत् । इति शिवध शिवशय्यादानम् ।। अथ वस्त्रदानम्। नन्दिपुराणे- वस्त्रं यश्चाथिने दद्याच्छुमं चापि यहच्छया । स भवेद्वनवाब्धीमान्वृहस्पतिपुरे वसेत् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे-~- घासो हि सर्वदेवत्यं सर्वप्रायोज्यमुच्यते । घनदानात्सुयेपः स्याद्रूपद्रविणसंयुतः ।। युको लावण्यसौभाग्यविरोगश्य तया द्विजः । तथा-- त्या फासिकं चनं स्वर्गलोके महीयते । पत्त्या सरोग तत्रापि फलं दशगुणं भवेत् ।। आविकं वसनं दत्त्वा भूदानां लोकमाप्नुयात् । छागं दत्त्वा चाऽऽविरसे क्षौ दत्त्वा वृहस्पतेः ।। वसूनां लोकमामोवि कुशकौशेयवाससा । कृमिजं च तथा दत्त्वा सोमलोके महीयते ।। अमिष्टोममवाप्नोति दुत्वैव मृगलोमिकाम्।

·दानमखः । - सर्वदो बखदः प्रोको यतः सर्वत्र वनवान् । मवाप्नोति च धर्मज्ञस्वद्धि तस्माद्विशिष्यते ।। भविष्यपुराणे- यो वखं भानवे दद्यादहतं च महाधनम् । स हेलिलोकमासाद्य वन्यते त्रिदशैरपि ॥ मादित्यपुराणे- वढेषप्रदानेन प्रझलोके महीयते ॥ नन्दिपुराणे- वासासि तु विचित्राणि सारवन्ति बृहन्ति च । सापितानि शिव दद्यात्सफोशानि नवानि च।। यावत्तद्वतन्तूना परिमाणं विधीयते । वावर्पसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ नापितानि प्रक्षालितानि । वाराहपुराणे- क्षीमानराणि यो दद्यात्पनीर्णानि च चक्रिणे। कार्पासनानि या दद्याद्भको वित्तानुसारतः ।। तत्र वासासि यावन्तस्वन्तूनां परमाणवः । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते ।। देवीपुराणे-- मण्डण्डिाऽपि वखैरभ्यर्थ्य शैलजाम् । संभूष्याभरणः शक्र चक्रवर्तिवमानुयात् ।। नन्दिपुराणे- उष्मीपदायिनो मा जायन्ते कुक्कुटोज्वलाः । विस्तीर्गरागवंशेपु सिवच्छ गाम्यलक्षणाः ॥ नारदीये- निष्किश्चनेभ्यो दीनेभ्यः शीतवातमहातपैः । अदितेभ्य करुणया वस्त्रपूर्ण ददाति यः ॥ न तस्य मुरुतं वस्तुं पिदसैरपि शक्यते । आधिश्याधिविनिर्मुक्तः सोऽश्य सुखमश्नुते ॥ इति खदानम्।

·भाजनानम्। २७३ अपासनदानम्। मासनं या प्रयच्छेत्तु सुपात्राय च भक्तिः । सं दिव्यान्मोगसंभोगानरोगः सर्वदाऽश्नुते । महामारते- यस्तु दयाहिजाम्येभ्यो भाया पामरमुचलम् । स भूपत्नमवाप्नोति निःशेपेऽअनिमण्डले ॥ पपुराणे- चन्द्रोदयं तु यो दयाशतया यच्छति पुण्यधीः । न तस्य श्रेयसामन्तः कदाचिदपि जायते ॥ चन्द्रोदयो वितानम् । . अय भाजनदानम् । स्कन्दपुराणे- भाजनं यः प्रयच्छेत्तु है रत्नविभूषितम् । सोऽप्सरःशवसकीणों विमाने दिवि मोदते ।। राजतं यः प्रयच्छेत्तु विप्रेभ्यो भाजनं शुभम् । स गन्धर्वपदं प्राप्य उर्वश्या सह मोदवे ॥ तानं यो मानने दद्यादानणाय विशेषतः । स भवेद्यक्षराजस्य प्रभुत्रलसमन्वितः ।। ब्रह्मपुराणे- औदुम्बराणि भाण्डानि यो दद्यादायसानि च । महती वृद्धिमाप्नोति दुर्लमां त्रिशैरपि । औदुम्पराणि ताम्रमयानि । मदनररनेर- उत्तम पलपष्टिश्च चत्वारिंशत्तु मध्यमम् । द्वादशावमपात्रं तु ताम्रममायसं स्मृतम् ॥ अनायसशब्दो धातुमानपरः । वासांसि वरणे दद्यादुपवीतं समाल्पकम् ।। चन्दनं चैव ताम्बूलं विप्रं संपूजयेत्ततः । घृतादिद्रव्यसंपूर्ण ईमगर्म सवस्त्रकम् ।।

·लवणं च फलं सर्व यावद्रत्नसमन्वितम् । २७४ प्रविष्ठाप्य तु तत्पात्रं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । तत्तरतूर्ण सुवर्ण तु प्रतिष्ठार्य द्विजाय तु ॥ दद्यादिवि शेष । पन्द्रलोवे वसेत्तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्दश । इति । घृतादीनि चात्र चतुर्दश । तत्रैव- घृतं च नवनीतं च दधि दुग्धं तथैव शर्करागुडौलानि विला मधु जलं तथा । एवं चतुर्दशयुतं दावय विधिना नृप । इति । पाने- सर्वेषामेव दानानामुत्तमं पात्रमिप्यते । यथाविधि प्रदातव्यं विचशाध्यविवर्जितम् ।। अत्यन्तनिर्धनो योऽपि सोऽपि दद्याद्यथाविधि । चतुर्दशार्द्धम? वा दद्यादन्नफलेप्सया । इति ॥ वाराहे-- अथात. संप्रवक्ष्यामि पानदानमनुत्तमम् । कृत्वा ताम्रमयं पानं यथाविभवविस्तरम॥ उमया सहितं शम्भु हरि सश्रीकमेव च । कृत्वा तु कावनी दिव्या संपूज्यवाहनादिभिः ।। प्रतिमा माह्मणे दद्यात्पानभूते विचक्षणे । अत्रैव पूर्वोचवृतादिचतुर्दशद्रव्याधिकानकार्पासोपादानेन तव्य- पूर्णपोडशपायदानं युतम् । अय स्थालीदानम् । भविष्योत्तरे- दत्त्वा वानमयी स्थाली पलाना पञ्चभिः शतैः । अशतस्तु तदन चतुर्थाशेन वा पुनः॥ सर्वशक्तिविहीनस्तु मृन्मयीमपि फारयेत् । सुगभीरोदरदरी दृढदण्डकडच्छकम् ॥ फडच्छकशब्देन दुर्व्यभिधीयते । मृदुनन्दुलनिष्पन्नस्विनक्षीरेण पूरिताम् ॥

·पियादानापमतिदानम् ।
उपदेशोदेकयुतां घृतपानसमन्विताम् ।
कृतपाची धौतवर्णा चर्चितां चन्दनेन च ॥
स्थाप्य मण्डलके यौः पुष्पधूपरथार्चयेत् ।
मादित्येऽहनि संकान्तौ चतुर्दश्यष्टमीषु च।।
एकादश्यां तृतीयायां विधाय प्रतिपादपेत् ।
ज्यलग्ग्बलनपार्श्वस्यस्तण्डुलैः सजलैरपि ।।
न भवेदोज्यसंसिद्धिर्भूतानां पिठरं विना ।
वं सिद्धिः सिद्धिकामानां त्वं पुष्टिः पुष्टिमिच्छताम् ।।
भतस्त्वां प्रणतो याचे सत्यं गुरु वचो मम ।
जातिवन्धुसुहृद्वर्गविप्रेषु स्वजने तथा ।।
मभुक्तवरसु नाश्नीयात्तथा भव वरप्रद ।
इत्युचार्य प्रदातव्या हण्डिका द्विजपुतये ॥
पुष्टितुष्टिप्रदा पुंसां सर्वान्कामानभीप्सितान् ।
इति स्थालीदानम् ।
अथापाकदानम् ।
तग शुभावती प्रति पिप्पलादः-
यद्येन पूर्वविहितं तदसौ प्राप्नुते फलम् ।
धर्मभूमिरियं राहि माऽतः शोचितुमर्हसि ।।
तस्माद्भवद्भिर्यदन्तं प्राप्तं तद्राज्यमुत्तमम् ।
भृत्यमिग्रादिसंबन्यो न दत्तः प्राप्यते पुतः ।।
इत्यादिना हेमरुप्यताम्रनिर्मितनानाविधभाण्डानां सर्वसंपत्करमा-
पाकदानमुक्तवान्
इत्यापाकदानम् । .
अथ विद्यादानाख्यमतिदानम् ।
तत्र पुराणदानं तत्संख्या च धाराहे-
प्राझं पानं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ।
तथान्यनारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ।।
गामेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्य नवमं तथा ।
शमं ब्रह्मावैवर्त लैङ्गमेकादशं तथा ।।

·दानमयुखः २७६ वाराई द्वादशं प्रोक्तं रकान्दं चैव त्रयोदशम् । चतुर्दशं वामनं च कौम पञ्चदशं तथा ॥ मास्यं च गारुड चैव ब्रह्माण्डमन्तिमं वथा । अन्यान्युपपुराणानि सहिरण्यानि पर्वणि ॥ लिखित्वा यः प्रयच्छेत्तु स विद्यापारगो भवेत् । इति ।। प्रमेण कालविशेषः । (पाहां जलधेनुयुतं वैशाख्यां, फलं ब्रह्मलोकः । पाद्मं हेमपद्मयुतं ज्येष्ठायां, फलमश्वमेधस्य । वैष्णवमापान्यो स्वर्गधेनुसहित, फलं वरुण. लोकः । शैवं गुडधेनुसहितं श्रावण्यां, फलं शिवलोकः। भागवतं हेमसिं. युतं प्रौष्ठपयां, परमपदं फलम् । नारदीयमाश्विन्या हेमयुतं, परा सिद्धिः पलम् । मार्कण्डेयं हेमहस्तियुतं फार्विक्यां, फलं पौण्डरीकस्य । आमेयं हेमपद्मतिलधेनुयुतं मार्गशीयो, सर्ववतुफलम् । भविष्यं गुडप्रस्थयुतं पौष्यां, फलं विष्णुलोकः । ब्रह्मवैवर्त चामरयुतं माध्यां, फलं ब्रह्मलोकः । लैङ्गं विलधेनुयुतं फाल्गुन्यां, फलं शिवसाम्यम् । वाराहं गुडयुवं चैत्र्यां, फलं विष्णुपदम् । स्फान्दं हेमशूलयुतं मकरसंक्रान्ती, फलं शिवपदम् । वामनं हेमवामनयुतं मेपे, विष्णुपदं फलम् । क्रोमै हेमकूर्मयुतं फर्के, गोसहस्रपलम् । मात्स्यं हेममत्स्ययुतं तुलायां, पृथ्वीदानफलम् । गारुडं हेमहंसयुत विषुवे, सिद्धिः फलम् । ब्रह्माण्ड कौशेयसुवर्णधेनुयुतं व्यती- पाते, राजसूयफलम् । एतन्मूलं मात्स्ये । कचिच्छेवस्थाने वायवीय- महङ्गम् । एतदन्यान्युपपुराणानि तद्दाने फलं विद्या विष्णुलोकः, सर्वत्र विष्णुप्रीतिर्वा । अत्र दानवाक्यमपि, देशकालौ सङ्कीर्य तत्फल- मुडिख्य । देयदक्षिणा न पृथगिति फेचित् । युक्त वचदाने युक्तधेन्वा- दिकव दक्षिणा) रामायणं भारतं च दत्त्वा स्वर्गे महीयते । पुराणं तर्कशास्त्रं च छन्दोलक्षणमेव च ।। वेई मीमासकं दत्त्वा शिवधर्म च वै मृप। सप्तद्वीपषिच्यां च राजरानो भवेद्धि सः॥ तथा- धर्मशास्त्रं नरो दत्त्वा वर्गलोके महीयते ।

·परेशान।
अथ घेददानम् ।
मानायरूपाणि विधाय सम्यग्नानि पूर्वोदितलक्षणानि ।
विशुद्धनानामणिभूषितानि अगादिवेदनमतो निवेश्य ।।
घेदरूपं महाभूतपटे उक्तम् ।
पासांसि देयानि यथाक्रमेण पीतानि शुष्ठान्यय लोहितानि ।
नीलानि चैवं युसुमानि दया संपूज्य गल्धाक्षतधूपदीपैः ।।
मामोदिमोदफयुतं घृतपायसं घ सोद्रमन्नमय पूपघृतं क्रमेण ।
तेभ्यो निवेद्य विधिवतायतः प्रणम्य
सम्यक्प्रदक्षिणविधि विधीत विद्वान् ।।
तेषां पूजाविधिः कार्यों गायत्र्या धीमतां वर ।
व्याहृत्य व्याहृतीः कुर्यादावाहनविसर्जने ॥
मन्नतस्ततः पुर्यादगीपामनुमन्त्रणम् ।
घरग्वेद पापग्राक्ष मां खं रक्ष क्षिपाशुभम् ।।
शरणं स्वां प्रपन्नोऽस्मि देहि मे हितमनुतम् ।
यजुर्वेद नमस्तेऽस्तु लोकत्राणपरायण ।।
स्यत्प्रसादेन मे कामा निखिकाः सन्तु सन्वतम् ।
सामवेद महाबाहो त्वं हि साक्षादधोक्षजः ॥
प्रसादसुमुसो भूत्वा फुपयाऽनुप्रहाण माम् ।
अथर्वन्सर्वभूतानां त्वदायते हिताहिते ॥
शाति कुरुष्व देवेश पुष्टिमिष्ट्रां प्रयच्छ नः ।
इति संप्राप्य देवेशान्विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ।।
प्रदद्यादेकमेकस्मै सुवर्ण निपलान्वितम् ।
पधादेकपलोपेतमेकैमिह दुर्घलः ॥
अय स्वशक्तितो वाऽपि दानमेपा विधीयते ।
एतदेय प्रमाणं स्यादेतेषां मूर्तिनिर्मितम् ।।
अनधीतस्तो चेदान्वेदानविधिस्त्वयम् ।
सदाऽध्ययनयुक्तस्य दाध्ययनमेव हि ॥

·९ दानमपूतः -- याज्ञवल्क्य:- सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः। तद्ददत्समवाप्नोति ग्रहालोकमविच्युतम् । इति ।। इति वेदानविधिः । - अथ पुस्तकदानम्। भविष्ये- शास्त्रसद्भावविदुपे वाचके च प्रियंवदे। 'वषयुग्मेन संगीतं पुस्तकं प्रतिपादयेत् । इति ।। तथा- कपिलादानसहस्रेण सम्यग्दत्तेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति पुस्तकैकप्रदानतः ।। पुराणं भारतं वाऽपि रामायणमयाऽपि वा । स्त्या य-फलमासोति पार्थ नस्केन बीते । इति । सच हेमरूप्यगमदन्तकाष्ठादिकृतेऽन्योन्यसंश्लिष्टे यन्त्रे न्यस्य संपूज्य देयम्, इति पुराणान्तरे । एवं विविध विद्यादानं-पुस्तकवानं, प्रतिमादानमध्यापनं चेति । इति पुस्तकदानम् । अथ छनोपानदानम् । पाचे- असिपत्रवने मागें क्षुरधारासमन्विते । तीक्ष्णातपं च वरति छत्रीपान प्रदो नरः॥ इति छनोपानदानम् । अयान्नदानम् । स्कान्दे--- मन्नद. माणदः प्रोक्तः प्राणश्वाऽपि सर्वदः । वरमादनप्रदानेन सर्वदानफ्लं लमेन् । इत्यन्नदानम् ।। महार्णवे ब्रह्मगीतायाम्- पर्याशनं श्रोत्रियाय दधिने प विशेषतः । भसाभ्यन्याधिना प्रत्तो धनं दाहिमामये। इति वर्षाशनदानम् ।।

·रत्नदानानि । - अथ ताम्बूलदानम् । भविष्यपुराणे-- साम्यूलं यो नरो दद्यात्प्रत्यहं नियमान्वितः ।। देवेभ्योऽथ द्विमातिभ्यः स महाभाग्यमश्नुते ।। इति ताम्बूलदानम् । अथ गन्धद्रव्यदानम् । स्कान्दे-- नरः सुवर्णदेहत्वं गन्धदानादवानुयात् । भोगवाजायते नित्यं शरीरं नास्य तप्यति ॥ विष्णुधर्मोत्तरे- सौभाग्यकारकं दानं प्रोक्तं वे फुखुमस्य तु । सथा फāरदानेन सर्वकामानवाप्नुयात् ।। मृगदर्पप्रदानेन स प्राज्यं राज्यमश्नुते । इति ।। पन्धद्रव्यदानं लैहे- तुष्टिर्भवेत्सदाकालं प्रदानाद्न्धमाल्ययोः इति ॥ मन्दिपुराणे- धूपदः सुरंभिनित्यं पुष्पदः सुभगस्तथा । इति ॥ अथ रत्नदानानि । माबालि:- रनानि यो द्विजे दवावमूल्यानि मानवः । अलवारनिमित्तं पा देवताभ्योऽतियत्नतः ।। सन्तापपापनिर्मुक्तो मुक्तिमेव समथुते । स्कान्दै- विद्रुमाणां प्रदानेन रुद्रलोकं ब्रजेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो गुक्तादानेन जायते ॥ लोकमाप्नोति दानेन नरो वाध्य वत्रिणः । तथा प्रमत्तगोमेदैमोदते गन्दने वने ।। सर्वे ग्रहाः प्रतुष्यन्ति पुष्परागप्रदानतः । गारमतर्गरुत्मन्तं नियतं जयति श्रियः ।। - . - . + ·२७ दानमः । 1 याज्ञवल्क्य:- सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः। तत्समवाप्नोति ब्रह्मलोकमविच्युतम् । इति ॥ इति चेदानविधिः । अथ पुस्तकदानम् । भविष्ये- शाखसदावविदुपे वाचके च प्रियंवदे। वस्त्रयुग्मेन संवीतं पुस्तक प्रतिपादयेत् । इति ।। तथा- कपिलादानसहस्रेण सम्यग्दचेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति पुस्तकैकप्रदानतः ॥ पुराणं भारतं वाऽपि रामायणमथाऽपि वा । दत्त्वा यत्फलमानोति पार्थ तत्कैन पर्यते । इति ।। सच हेमरूप्याजदन्तकाष्ठादिकृतेऽन्योन्यसंश्लिष्टे यन्त्रे न्यस्य संपूज्य देयम्, इति पुराणान्तरे । एवं निविध विद्यादान-पुरनुकदान, प्रतिमादानमध्यापनं चेति । इति पुरतफदानम् । अथ छयोपानदानम्। पाये- असिपनवने मागें क्षुरधारासमन्विते । वीक्षणावपं च तरति छनोपानत्मदो नरः ।। इति छोपानधानम। अथाऽन्नदानम् । स्कान्दे- अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणश्चाऽपि सर्वदः । तरमादानप्रदानेन सर्वदानपलं स्मेत् । इत्यसदानम् ॥ महार्णवे प्रागीवायाम्- घाशन श्रोत्रियाय प्रथिने च विशेषतः । मसाध्यन्याधिना प्रावो धनं दाहिभातये । इति वर्षाशनदानम् , - ·रमदानानि । अथ ताम्बूलदानम् । भविष्यपुराणे- ताम्बूलं यो नरो यात्प्रत्यहं नियमान्वितः ।। देवेभ्योऽय द्विजातिभ्यः स महाभाग्यमश्नुते ।। इति ताम्यूलदानम् । अथ गन्धद्रव्यदानम् । स्कान्दे- नरः सुवर्णदेहत्वं गन्धदानावाप्नुयात् । भोगवाजायते नित्यं शरीरं नास्य तप्यति ।। विष्णुधर्मोत्तरे- सौभाग्यकारकं दानं प्रोक्तं वै फुकुमस्य तथा फर्पूरदानेन सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ गूगदर्पप्रदानेन स माज्यं राज्यमश्नुते । इति । गन्धद्रव्यदान ले- तुष्टिर्भवेत्सदाकालं प्रदानाद्गन्धमाल्ययोः । इति ।। मन्दिपुराणे- धूपदः सुरभिनित्यं पुष्पदः सुभगस्तथा । इति ।। 'अथ रत्नदानानि । मायालि:- रत्नानि यो द्विजे दद्यादहुमूल्यानि मानवः । मलवारनिमित्तं षा देवताभ्योऽतियनत. ॥ सन्तापपापनिर्मुक्तो मुक्तिमेव समश्नुते । स्कान्दे- विमापा प्रदानेन रुदलोम ब्रोन्नाः। सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तादानेन जायते ॥ लोकमाप्नोति दानेन गरो वनस्य पनिणः । तथा प्रमत्तैगोमेदमोंदते नन्दने वने ॥ सर्वे ग्रहाः प्रतुष्यन्ति पुष्परागप्रदानतः । गात्मतर्गरुत्मन्तं नियतं जयति श्रियः। -- .

·दानमा
वैडूयः सूर्यलोकं च पद्मरागैररोगताम्।
प्रदानादिन्द्रलोकाना नीलीनां भाजनं भवेत् ॥
सुसी शहादानेन शक्तिः शुक्तिप्रदानवः ।
इति रलदानम् ।
अथ गलन्तिकादानम् ।
भविष्योत्तरे-
वसन्तसमयं ज्ञात्वा गत्वा देवालयं परम् ।
शिवस्य विष्णोरकस्य इष्टदेवस्य वा पुनः ।।
सवन्त कारयेत्कुम्भमच्छिन्न देवमस्तके ।
अनेन विधिना दत्त्वा नरो मासचतुष्टयम् ।।
ततः कटके प्रास देवं पञ्चामृतेन तु।
समाप्य पूजयेद्गन्धैनैवेद्यैश्च मनोरमैः ।।
प्रणिपत्य मद्देशानं मन्त्रमेहमुदीरयेत् ।
ॐनमः शङ्करः शम्भुर्भवो धाता शिवो हरः।
प्रीयता मे महादेवो जलकुम्भप्रदानतः ।
एव सङ्कल्प्य दाता तु पश्चादागत्य वेश्मनि ।
खराचया शिवभकाश्च विप्रमुख्याध भोजयेत् ।
एवं य कुरुते प्रीष्मे जलदानक्रिया हरेः॥
यावद्विन्दूनि लिङ्गस्य पतितानि न संशयः।
स वसेच्छारे लोफे तावत्कोच्यो नरेश्वर।।
इति गलन्तिकादानम् ।
"
अथ प्रपादानम् ।
भविष्योत्तरे-
अतीने फाल्गुने मासि प्राप्ते चैत्रमहोत्सवे ।
पुण्येऽहि विप्रकथिते मण्डप फारयेत्तत.॥
पुरस्य मध्ये पथि वा चैत्यक्षतलेऽथवा ।
सुशीवलवर रम्यं विचित्रासनरयुतम् ।।
सन्मध्ये स्थापयेद्रम्यान्मणिकुम्भांश्च शोभनान !

·१ मामणः शीलसंपनो मृति वृत्वा यथोचिताम् ।। मपापालः प्रहर्तव्यो बहुपुनपरिच्छदः । •एवंवियां प्रपां कृत्वा शुभेऽहि विधिपूर्वकम् ।। यथाशपया नरश्रेष्ठ प्रारम्भे योजयेहिमान् । ततथोत्सयेति मन्त्रेणानेन मानवः ।। प्रपेयं सर्वसामान्यभूतेभ्यः प्रतिपादिता । प्रत्याः प्रदानास्पितरप्यन्तु प्रपितामहाः ॥ मनिवारिवं तसो देयं जलं मासचतुष्टयम् । त्रिपक्ष व महाराज जीवानां जीवनं परम् ।। प्रत्यहं फारयेचस्यां भोजन शक्तितो द्विजान् । अनेन विधिना यस्तु प्रीप्मे तापपणाशनम् ।। पानीयमुत्तमं दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु। फपिलाशतदानस्य सम्यग्दत्तस्य यत्पलम् ।। तत्पुण्यफलमामोति सर्वदेवैः सुपूजितः । पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं विमानमधिरा सः याति देवेन्द्रनगरं पूज्यमानोऽसरोगणैः । विशकोट्यो हि वर्षाणां यक्षगन्धर्वसेवितम् ।। पुण्यक्षयादिहागत्य चतुर्वेदो द्विजो भवेत् । ततः परं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। इति प्रपादानम् । अथोदयदानम् । स्कन्दपुराणे-- प्रयाणामपि लोकानामुद जीवनं स्मृतम् । .पवित्रममृतं यस्मात्सद्देयं पुण्यमिच्छता ।। भविष्यपुराणे- प्रीमे धैव वसन्ते च पानीयं यः प्रयच्छति। वक्तुं जितासहस्रेण तस्य पुण्यं न शक्यते ॥ नन्दिपुराणे- योऽपि कश्चित्तपार्वाय जलपानं प्रयच्छति । स नित्यतृप्तो भवति स्वर्गे युगशतं नरः ।। .

·१८२ दानममयः - t गरुडपुराणे- मूल्येन क्रीत्वा धर्मान्ते जसदानं प्रयच्छति । स याति चन्द्रसालोक्यं शुभमालाशुकावृतः ।।. क्षीरकुल्यास्तमायान्ति तथाऽऽयान्ति मधुस्रवाः घृतयुदकारतस्य समुद्रा यशवर्तिनः ।। देवल:- सतोयां पथिके विग्रे प्रयात्करयन्त्रिकाम् । फलं स कूपखातस्य नूनमाप्नोति मानवः ।। महाभारते- पिपासया न म्रियते सोपउन्दश्च जायते ।। नैवामुयाच व्यसनं करकान्यः प्रयच्छति।। आदित्यपुराणे- यो ददाति घटीमात्र फुण्डिकाः करकोखथा । तृषातत्य तथा धर्म लभते शीतलं जलम् । इत्युदफदानम् ॥ अथ धर्मघदानम् । विष्णु- शीतलेन सुगन्धेन वारिणा पूरितं घटम् । शुक्लचन्दनदिग्धाङ्गं पुष्पदामोपशोभितम् ।। योदनमृतं कुर्याच्छरावं तस्य चोपरि। उपानच्छत्रसयुक्तं धर्माख्यं कल्पय(टम् ।। पुष्पाक्षतं गृहीत्वा तु इमं मन्त्रमुदीरयेत् । ॐ नमो विष्णुरूपाय नमः सागरसंभव ॥ अपाम्पूणोंद्धरास्मास्त्वं दुःससंसारसागरात ।' उदघुम्मो मया दत्तो प्रीप्मकाले दिने दिने । उदकुम्भप्रदानेन प्रीयतां मधुसूदनः । भविष्योत्तरे- प्रत्यह धर्मघटको वनसंवेष्टितो नवः । माक्षणस्य गृहे देयः शीवामलजलः शुचिः।। बसन्मीप्मयोमध्ये यः पानीयं प्रयच्छति। . 1 t ·२८३ पटिशनम्। पटे हे सुवर्णस्य फलमाप्नोति मानवः । - मार्गशीपासमारभ्य उदकुम्भं तु यः क्षिपेत् ।। .दिने, दिने सहस्रस्य गवां पुण्यफलं लभेत् ।। , तस्यैवोद्यापन कार्य मासि मासि नरोत्तम । । मण्डकावष्टकाभिश्च परवानः सार्वकामिकः ।।. उद्दिश्य शङ्करं विष्णु प्रमाणमथवा पितृन् । मतिलं मोक्षयित्वा तु मन्त्रणानेन मानवः ।। एप धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । मस्य प्रदानात्सततं मम सन्तु,मनोरथाः ।। मनेन विधिना यस्तु धर्मकुम्भं प्रयच्छति । वसन्तप्रीप्मसमये गोप्रदानफलं लभेत् ।। इति धर्मघटदानम् ॥ अथ यज्ञोपवीतदानम् । बौधायन:- यज्ञोपवीतदानेन जायते ग्रहावर्चसी। तस्मात्तानि प्रदेयानि ब्राह्मणेभ्यो विपश्चिता ॥ अति:-- क्षौमर्ज वापि कार्पासं पट्टसूत्रमथापि वा । यज्ञोपवीत यो दद्याच्वेतवर्ण सुशोभनम् ।। यथाशक्तया विधानेन अग्निष्टोमफलं लभेत् । नन्दिपुराणे- यज्ञोपवीतदानेन सुरेभ्यो ब्राह्मणाय वा । भवेद्विप्रश्चतुर्वेदः शुद्धधीनात्र संशयः ॥ विष्णुमोक्त- उपाकर्मणि विप्रेभ्यो दद्याद्यशोपवीतम् । मायुष्मान्जायते तेन फर्मणा मानयो भुवि ।। इति यज्ञोपवीतदानम् । अथ यष्ट्रिदानम् । यष्टि ये च प्रयच्छन्ति नेत्रहीनेऽथ दुर्वले । तेषां सुविपुल. पन्थाः फलमूलोपशोभितः ।। - + T - .

·नमसः -- - प्रझवते- ये पहुभ्यश्च पायेभ्यो दीनेभ्योऽपि दयालवः यष्टिदानं प्रयुर्वन्ति निरोगास्ते न संशयः। पोश्चरणकार्याणि यष्टिः प्रकुरुते सदा । गोसादिनिवृत्तिश्च जायते यष्टिधारणात् ।। भीतानां शरणं यष्टिाच्छता निशि वा बने । शहां पवाहियातीत्या नियमेन निरस्यति ।। स्कन्दपुराणे- यतिभ्यो वैणव दण्ड द्विजेभ्योऽपि खनित्रयम् । प्रदाय परलोके स यमदण्ड न गच्छति ।। प्रददाति यथावणे यो दण्डं ब्रह्मचारिणे। स महापुरुषो लोके ब्रह्मवर्चसमश्नुते ।। इति यष्टिदानम् । अथेन्धनदानम् । वहिपुराणे- य इन्धनानि काप्यानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।' सर्वार्थास्तस्य सिद्धपन्ति तेजस्वी चापि जायते ।। हेमन्ते शिशिरे चैव पुण्योऽग्निं यः प्रयच्छति । सर्वलोकप्रतापार्थ पुण्या गतिमवाप्नुयात् ।। यम:- इन्धनानां प्रदानेन दीप्तामि वि जायते । महाभारते-- यश्चेन्धनार्थ फाष्ठानि ग्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । प्रतापनार्थ राजेन्द्र प्रवृत्ते शिशिरे नरः ।। सिद्धपन्त्याः सदा वस्य कार्याणि निविधानि च उपर्युपरि शणा वपुपा दीप्यते नरः ।। भगवाश्चास्य सुप्रीतो वहिर्भवति नित्यशः। न तं त्यजन्ति पशव. संग्रामेषु जयत्यपि ।। "इतन्धनदानम् । - - . प ·अथानीष्टिकादानम् । भविष्योत्तरे कृष्ण उवाच-- भावी मार्गशिरे मासि शोमने दिवसे शुभे । अनीष्टिका कारयित्वा मुसासनवती दृढाम् ।। देवालणे मठे हट्टे विस्तीर्णे पत्वरे तथा । उभयोः सन्ध्ययोः कृत्वा सुशुद्ध फाष्ठसञ्चयम् ।। ततः प्रवालयेदमि हुत्या व्याहृतिभिः प्रमात् । प्राह्मणान्मोजयेत्या तेभ्यो दद्याच दक्षिणाम् ।। भनेन विधिना कृत्वा प्रत्यहं पालयेत्ततः । यदि फश्चित्सुयातः स्यानोजनं वस्य फल्पयेत् ।। अथ प्रयोगः । मधेत्यादिहेमन्तशिशिराख्यमृतद्वयं यावत्मत्यह शीतातमाणितापनार्थमिमामनीष्टिका विष्णुदैवतां पष्टिसहसपष्टिशता- विच्छिन्नग्रहालोकमहितत्वानन्तरसर्वार्थसंपन्नचतुर्वेदित्वप्राप्तिकामोऽहमु- ' सजे । अस्य दानस्य पालमपि तत्र- विमाने पासवाशे समारूढो महामते । पष्टिवर्षसहस्राणि पष्टिवर्पशवानि च ।। अर्चितोऽत्यन्तसन्तुष्टो ब्रह्मलोके महीयते । यह लोफेऽवतीर्णश्च चतुर्वेदो द्विजो भवेत् ।। नीरज: सत्यवादी च अग्मितेजाः प्रभावतः। चैत्ये सुरालयसमावसथेषु भव्यां येऽमीष्टिको प्रचुरकाप्टवती प्रद्युः । हेमन्तशैशिरऋतौ सुसदा जनाना कार्यामिदीप्तममलं वपुरावहन्ति।। इत्यग्नोष्टिकादानम् । अथ दीपदानम् । संवर्वः- देवागारे द्विजाना वा दीपं दत्त्वा चतुष्पथे । मेधावी ज्ञानसंपन्नश्वभुमाँश्च सदा भवेत् ।। गरुडपुराणे- नीलकण्ठस्य मोक्षेण गयायां च तिलोदक। वर्षासु दीपदानेन पितॄणामनृणो भवेत् ।।

·. नीरफटस्य मोशी नीहायपो मगः । पानु मापदेषु पोपमा प्रयति । समिनियमो पो न्योति लोपभानुपान् । महाभारते- दीपदान यश्यामि पश्योगमनुगमम् । यथा कर यहा पर दया यारनाशते ।। ज्योतिलमाः प्रसाद पाध्प्यूर्यगरयाऽपि पाणी । प्रदान मां नामाचओ पदयते गृणाम् ।। मा सममामि च दक्षिणायनमेय प। उत्तरायणमनग्मादीपदानं मगरयने ।। यस्मादूगनमत तगमत पमम् । परमादूगविहांवा मरेसनि निधयः ।। विष्णुधर्मोत्तर- महायतिः सदा दया भूमिपाल महारा। पृष्णपक्षे विशेषण तयापि च विटोपनः !! अमावास्या विनिर्दिष्टा द्वादशी प महापला माश्वयुज्यामतीतायां यमपभस्य या भये ।। अमावास्या वा पुण्या द्वादशी व विशेषतः। देवस्य दक्षिण पा दया तेलतुला नृप । फलाएक्युता गजन्वति व दापयेत् । वाससा तु समप्रेण सोपासो मितेन्द्रियः॥ महावतियमिदं समरत्वा महीयते । गिरिराने दातव्यं नदीना पुलिनेषु च ॥ चतुष्पयेषु रध्यांमु प्रामणाना च वेदममु । अमूरपु गोष्टेपु कान्तारगहनेषु च ।। दीपदानेन सर्वत्र महत्पलमुपानुने । यावन्त्यक्षिनिमेशणि दीप प्रमलते नृप।। वायन्येव स राजेन्द्र वर्षाणि विवि मोदते । दीपदानेन रागेन्द्र पहुंष्मानिह जायते ।। रूपसौभाग्ययुक्तस्तु धनधान्यसमन्वितः । . इति दीपदानम् ।

·मासेषतक्रमेणदानानि। P अथाऽभयदानम् । संवत्र:- भूताऽभयप्रदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् । दीर्घमायुश्च लभते सदा च मुसितो भवेत् ।। रामायणे- यद्धाललिपुटं दीनं याचन्तमपराविनम् । न हन्याच्ठरणं प्राप्त सतां धर्ममनुस्मरम् ।। महाभारते-- लोभापानयाद्वाऽपि यस्त्यमेच्छरणागतम् । महत्यासम तस्य पापसाइमनीषिणः ।। भए मारेष्वनुरुमेण दानिए विष्णुधर्मोत्तरे- तिलप्रदानान्माघे तु याम्यं लोकं न गच्छति । प्रियकु फाल्गुने दवा प्रियो भवति भूतले ।। चैत्रे चिताणि वस्त्राणि दत्त्या सौभाग्यमश्नुते । अपूपाना प्रदानेन वैशाखे स्वर्गमश्नुते ।। छरदान तथा ज्येष्वे सर्वान्कामान्समश्नुते । आपा चन्दन देयं सकपूरं महाफलम् ।। श्रावणे वरदानस्य कीर्तित सुमहत्फलम् । प्रौष्ठपदे तथा मासे प्रदानात्फाणितस्य च ॥ आश्विने घ्तदानेन रूपवानभिजायते । कार्तिके दीपदानेन सर्वयोज्ज्वलमाप्नुयात् ।। लवणं मार्गशीर्षे तु दत्त्वा सौभाग्यमश्नुते । मोपे काश्चनदानेन परा तुष्टिं तथैव च ॥ पुष्पाणा च सिते पक्षे दानं लक्ष्मीकरं मतम् । फालाना च तथा दान कृष्णपक्षे महाफलम् ।। अयाश्वत्परोचनम् । भविष्योत्तरे-- उदकुम्मप्रदानेऽपि ह्यशक्तो यः पुमान्भवेत् । .

·} १८ - दानमा तेनाऽश्वत्थतरोमूलं सैच्यं नित्यं जितात्मना। सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःस्वप्ननाशनम् । सर्वरोगप्रशमनं नित्यं सन्ततिवर्द्धनम् ॥ अश्वत्थरूपी भगवान्त्रीया मे जनार्दनः । इत्युच्चार्य नमस्कृत्य प्रत्यहं पापनाशनम् ।। यः करोति तरोर्मूले सेकं मासचतुष्टयम् । सोऽपि तत्पलमानोति श्रुतिरेपा सनातनी ॥ इत्यश्वत्थसेचनम् । अथ पान्योपचारः। गरुडपुराणे- पान्य परिचोधस्तु शयनासनभोजनः । स स्वल्पेन प्रयासेन जयति ऋतुयाजिनम् ।। दस्वा वासो विवस्त्राय रोगिणे रुक्मतिक्रियाम् । तृषार्ताय जलं दत्त्वा मृष्टमनं धुमुक्षवे ॥ पथिकाय यथायितं सर्व तरति दुष्कृतम् । मध्वन्यमनुमान्यापि शाकमूलफलैर्मलैः ।।. सारसत्य पाचाऽपि श्रेयसो भाजनं भवेत् । तथा- अभाये तृणभूम्यम्युपन्धनफलानि च । दवावायाऽनिविण्णः स्वर्ग यावि प्रियेण वा ।। विष्णुधर्मोत्तरे- पानन्यां व छोण श्रान्तं संयोज्य मानवः।' संस्थाप्य शुभदेशे तु क्षणाद्वहुफलं लमैत् ॥ मूल्येन पासयित्वापि परमारं विचक्षणः । मश्वमेघस्य यज्ञस्य फलं दशगुणं भवेत् ॥ तथा चौरेभ्यो रक्षणं कृत्वा शरलोके महीयते । रखान्दे- यस्तु मार्गपरिश्रान्तं द्विजाति यामर्पितम् । तैलेनाभ्यखमाझा स सुखी मोदते चिरम् ।। तथा- ·. गोपरिचया। 'सर्पित कपिलाधेनोरयवाऽन्येन सर्पिपा । उत्तरायणमासाद्य योऽभ्यखयति धूटिम् ॥ • महापूजां धृतेनैव तस्मिन्नेव दिने शिये । छत्वा मनुष्यो लभते राज्यं निहतकण्टकम् ।। सर्पिपलसहस्रेण गोविन्दस्य शिवस्य च । महालानं नरः कृत्वा ब्रह्महत्यां तरिष्यति ॥ नन्दिपुराणे- पादाभ्यहं तु यो दद्यात्पान्याय परिखेदिने । स शुभाभरणः पादेवंन्दिभिनित्यवन्दितः। भवनृपो महाभागो मण्डले दशयोजने । संवाह्याऽध्यपरिश्रान्तं पादाभ्यवादिना नरः॥ धर्मस्य पुरमामोति सर्वकामगुणोज्ज्वलः । दत्त्वा पारि सुसंस्पर्श पादाभ्यां च द्विजातये ।। उच्छिष्टमार्जनाचाऽपि गोदानफलमग्नुते । भविष्यपुराणे- प्राणस्य तु यो भत्तया पादौ प्रक्षाल्य शक्तितः। घृतैनाऽभ्यज्य पादौ तु विष्णुलोके महीयते ॥ इति पान्योपचारः। अय गोपरिचर्या। विष्णुः-- गयां फण्डूयनं चैव सर्वकल्मपनाशनम् । गा पासप्रदानेन वर्गलोके महीयते ।। आदित्यपुराणे- एवणं च ययाशयस्या गर्क यो वै ददाति च। सेपां पुण्यकता लोकानावा लोक प्रजन्ति ते ।। महाभारते- कृस्वा गवार्थे धारणं शीतवातक्षम महत् । आसप्तमं तारयति फुलं भरतसत्तम ।। हारीत:- द्वी मासौ पाययेद्वत्सं तृतीये द्विस्तन दुहेत्। चतुर्थे त्रिस्तनं चैव ययान्यायं यथावलम् ॥

·दानमरव ब्रह्मपुराणे- आदौ विचार्य वयस परिमाण घल रचिम् । आकस्मिक तु दातव्य पुण्यार्थ तु गवाह्निकम् ।। विष्णुधर्मोत्तर- गवा कण्डूयन चैव सर्वकल्मपनाशनम् । तासा शृङ्गोदक नाम जाहवीजल्सन्निभम् ।। तथा- वत्वा परगने ग्राम पुण्य स महदाप्नुयात् । शिशिर सरल काल ग्रास परगरे तथा ।। दत्वा स्वर्गमवाप्नोति सवत्सरशतानि पट् । अप्रभक्त नरो दद्यान्नित्यमेव तथा गवाम् ॥ मासाष्टयम रमत नाकलोक समायुतम् । साय मातर्मनुष्याणामशन स्मृतिनिर्मितम् ।। तत्रैकमशन दत्वा गा नित्यमतन्द्रित । द्वितीय य समभाति तेन सवत्सर नर ॥ गवा लोरमवाप्नोति यावाम वन्तर द्विज । शीतताण गर फुत्वा गृहे पुरुषसत्तम ।। वारण लोक्मामोति कोडत्यब्दगणायुतम् । तथा-- सिंहव्यानभयस्ता पङ्कलमा जले गताम् । गामुनृत्य नर स्वर्गे पल्पभोगानुपाश्नुते ॥ तासा सस्पर्शन धन्य सर्वक्रमपनाशनम् । दानेन च तथा तासा कुलान्यपि समुद्धर ।। उदक्यासूतिरादोपो नैन तर गृहे भवेत् । इति गोपरिचर्या । अथ सहसादिविप्रभोजनविधिः । भारत- ब्राह्मणाना सहन तु सभोज्य भरतपम । ना पापायगुच्येत पापप्वभिरतोऽपि य ।। भोमयित्वा दशशत नरो घेदविदा नृप ।

·.. मानादग्यदानमन्या । २९१ न्यायविद्धर्मविदुपा स्मृतिभाध्यविदा तथा । न याति नरक घोर ससाराध न सेयते । सर्वकामसमायुक्त प्रेत्य चाऽप्यश्नुते सुखम् । इति ।। लक्षभोजनादौ तु न विधेः काप्युपलम्भ । यस्तु मैथिलमन्थे कचिद- रेखि सोऽप्यनाकर । । मधेतस्य प्रयोग । देशकाली सङ्कीर्य सकलपापप्रमोचननरफागमन- ससारासेवनैहिकसयकामसमात्यामुमिसुखप्राप्तिरूपफर काम सहस्र- प्राह्मणान्मोज्यादिनाऽऽतृप्ति तर्पयिष्ये इति सङ्कल्प्य पुण्याहं वाचयि- (याऽऽदिकालाष्टक सपूज्य ब्राह्मणान्धूपदीपवनालङ्कारैः सपूज्य सघृताले नाऽऽतृप्ति भोजयेत् । ततोऽमिस्थापनानिमुखान्त कृत्वा पेशवादि- भिर्द्वादशनामभिः स्वाहान्तघृतेन हुत्वा ध्यन्न ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य स्विष्टकृदादि कृत्वा प्रामणेभ्यस्छनोपानही प्रत्येक दत्त्वा स्वस्ति वाच्य तान्क्षमापयित्वाऽऽशिपो गृहीत्वा विसर्जयेत् । ततो भुक्तशेष बन्धुसहितो दम्पती हष्टमनस्कौ भुजीयासामिति । अनेन चैकस्मिन्नेव दिने सह- सादिभोजन कार्यमिति प्रतीयते । शिष्टास्त्वनेकदिनैरपि समापयन्ति, तत्र मूल विचारणीयम् । अथ नानाद्रव्यदानमन्त्राः। हेमाद्री सतरसण्डे- धन्य करोति दातारमिह लोके परन च । तस्मात्प्रदीयते धान्यमत्त शान्ति प्रयच्छ मे॥ अन्नेन जायत विश्व प्राणिना प्राणरक्षणम् । लण्डुला पैश्वदेवत्या पाफेना भवन्ति ये ।। पावना सर्वय शेयु प्रशस्ता होमकर्मणि । तस्मात्तन्दुलंदानेन प्रीयता विश्वदेवताः ॥ तण्डुलानाम् । यामानमयो सम्पृतीऐ शोधूमसंभव ! गन्धर्वसौख्यधनद अत शान्ति प्रयच्छ मे ॥ गोधूमानाम् । धान्यराजाश्च माहुल्या द्विजप्रीतिकरा यवाः । तस्मादेपा प्रदानेन ममास्त्वभिमत फलम् ।। यवानाम् । 'मुद्बीजानि वै यस्मात्प्रियाणि परमेष्ठिन । तस्मादेषा प्रदानेन प्रीति. सिद्धास्तु मे सदा ।। मुगानाम् । H .

·दानमरत. ब्रह्मपुराणे- भादौ विचार्य वयस परिमाण बल रुचिम् । माकरिमक तु दावस्य पुण्यार्थ तु गवाह्निकम् ।। विष्णुधर्मोत्तरे- गवा कण्डूयन चैव सर्वकल्मपनाशनम् । तासा शृशोदक नाम जाहवीजलसन्निभम् ।। तथा- दत्त्वा परगचे ग्राम पुण्य स महदामुयात् । शिशिर सक्ल काल प्रास पण तथा । दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति सवत्सरशतानि पद । अप्रभक्त नरो दद्यान्नित्यमेव तथा गवाम् ॥ मासाष्टकेन लभते नाकलोक समायुतम् । साय मातर्मनुष्याणामशन स्मृतिनिर्मितम् ।। तकमशन दरवा गवा नित्यमतन्द्रित । द्वितीय य समभाति तेन सवत्सर नर । गवा लोरमवाप्नोति यावन्मन्वन्तर द्विम । शीतगाणं गवा कृत्वा गृहे पुरुषसत्तम । वारण लोकमानोति भीडत्यन्दगणायुतम् । तधा- सिंहव्यानभयत्रस्तां पङ्करमा जले गताम् । मामुनृत्य नर स्वर्ग फ्ल्पभोगानुपाश्नुते ॥ तासा सस्पर्शन धन्यं सर्वक्त्मपनाशनम् । दानेन च तथा तासा पुलान्यपि समुद्धरत् ।। उक्यासूतिसादोषो नै तर गृहे भवेत् । इति गोपरिषर्या । अथ सहसादिविमभोजनविधिः। भारत- ब्राह्मणाना सहसा तु सभोज्य भरतर्षभ । नर पापानमुच्येत पापप्वभिरतोऽपि य ॥ भोजयित्वा देशात नरो घेदविदा नृप।

·मानादण्यदानमन्या । २९१ न्यायविद्धर्मविदुपा स्मृतिभाष्यक्दिा तथा । न याति नरक घोरं संसाराश्चन सेयते सर्वकामसमायुप्रेत्य चाऽप्यनुते सुग्नम् । इति ।। । लक्षभोजनादौ तु न विधेः पाप्युपलम्भः । यस्तु मैथिलमन्थे कचिद- लेखि सोऽप्यनाकरः। । अर्थत्तस्य प्रयोग. । देशकाली सङ्कीर्त्य सकलपापप्रमोचनगरकागमन- संसारासेवनैहिकसत्रकामसप्रात्यामुहिमकसुरसमाप्तिरूपपलकाम. सहस- माक्षणान्मोज्या दिनाऽऽनृप्ति तर्पयिध्ये इति सहरूप्य पुण्याई याचयि- स्थाssदिकालाष्टक सपूज्य प्राणान्धूपदीपववालवारः संपूज्य सघृता- नाऽऽतृप्ति भोजपत् । ततोऽमिस्थापनानिमुखान्तं कृत्वा पेशवादि- भिादशनामभिः स्वाहान्तघृतेन हुत्वा ध्यन्नं मामणेभ्यो निवेच स्विष्टकदादि फत्या प्राह्मणेभ्यश्छनोपानही प्रत्येक दत्त्वा स्वस्ति वाच्य तान्क्षमापयित्वाऽऽशिपो गृहीत्वा विसर्जयेत् । ततो मुक्तशेपं पन्धुसहितो दम्पती हष्टमनस्कौ भुजीयावामिति । अनेन वैकस्मिन्नेव दिने सह. सादिभोजन पार्यमिति प्रतीयते । शिष्टास्त्वनेकदिनैरपि समापयन्ति, तत्र मूल विचारणीयम् ।

·. यामासिनगा श्रादेवं पीतं मध्यमुमोईन। घरमा प्रदानेन भ मां सपागगा || मधुन ! • पारिपूर्णपटोपन देवप्रयमयं यतः । प्रीयता धर्मराजानु दानेनामेन पुण्यतः । उम्भस्य । यमागनन्ति विज्ञविनायगुमागुनम् । विश्वर शिपया तुभ्य दास्याम्यमीष्टदम ।। गणेशारिमायाः। ददामि भानुं भरने सवापरफारसंयुतम् । मनोमिलपितावाप्ति करोनु मम भारकरः ।। सूर्यमूतः । रखया सुराणाममृतं विहाय हालाहल महतमय यस्मात् । वयाऽमुराणा निपुरं पदम पुगा लोकरितार्थमी। स्वदूपदानाददमप्यदोपो दोपत्रिमुछस्तु गुणान्त्रपणे । राथा पुरत्वं धारण प्रपद्ये मयि प्रभो देववर प्रसादम् ।। शिरमूः। प्रसीदतु भवो नित्यं पृत्तियासा महेश्वरः । पार्वत्या सहितो देवो जगदुत्पत्तिफारयः ॥ उमामहेश्वरयोः । शिवाक्यात्मक यस्मानगदेवचराचरम् । यस्मादनेन सर्व मे फरोतु भगवाशिरम् ।। फैलासरासी गौरीशो भगमान्भगनेत्रविन्। पराचरात्मको लिङ्गरूपी दिशनु वाग्निम् ।। लिङ्गस्य । इई मारपत लिङ्गं रौप्यपीठसमन्वितम् । धान्यदिशभिर्युक्तमैकादशफलान्वितम् ।। संप्रदया विधानेन यथोक्त फलमस्तु मे । मरक्तलिङ्गस्य । फाश्मीरलिङ्गपझे तु शं काश्मीरजम् , इति वदेत् । महाकोशनिवासेन चबायेरुपशोभितम् । अस्य देव प्रदानात्तु मम सन्तु मनोरथाः ।। शाल्पामस्य । महाकोशनिवास त्वं महादेवो महेश्वरः । प्रीयता तव दानेन तत. शान्ति प्रयच्छ मे ॥ शिवनाभस्य। शङ्घकर्णलाबोष्ठलम्बधूदीर्घनासिक । अष्टनेत्र चतुर्वक विस्तीपरियोजत.. व्यतीपात नमस्तेऽस्तु सोमसूर्यसुत प्रभो ।

·. मानादपदानमन्त्राः यदानादिकृतं सर्व तदनय्यमिहाऽस्तु मे ॥ व्यतीपातम्य । विधुन्तुद् नमस्तेऽस्तु सिंहिकानन्दनाऽच्यय। दानेनानेन नागस्य रभ मां वैधमाजयात् ।। स्वर्णनागाय । जन्मान्तरसहस्रपु यत्कृतं दुरितं गया। 'स्वर्णपात्रप्रदानेन शान्तिरस्तु सदा मम ।। स्वर्णपात्रस्य । त्वदुग्यो जगत्स्स्रष्टुर्वेचसो हेमपन: • पद्मावास हरेनाभिजात मां पाहि सर्वदा ॥ स्वर्णपद्यम्य । फान्तारवनटुगेपु चौरव्यालाले पथि । हिंसकाश्च न हिंसन्तु सिंहदानप्रभावतः ॥ वर्णसिंहस्य । हिरण्यगर्भसंभूतं सौवर्ण चाडलीयकम् । धर्मप्रदं प्रयच्छामि प्रीयतां कमलापतिः ।। अङ्गुलीयग्य । काध्यनं हस्तवलयं रूपकान्तिसुपपदमू । विभूषणं प्रदास्यामि विभूपयतु मां सदा ॥ वलयस्य । क्षीरोदमथनोबूतमुद्धृतं पुण्डलद्वयम् । श्रिया सह समुद्भुतं ददे श्रीः प्रीयतां मम ।। कुण्डलस्य । अगम्यागमनं चैव परदाराभिमर्शनम् । रौप्यपात्रप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ रौप्यपात्रस्य । मसुरेषु समुद्भूतं रजतं पितृवल्लभम् । तस्मादस्य प्रदानेन रुद्रः सं तां मम || रजतस्य । परापवादपैशून्यादभक्ष्यस्य क्षिणात् । तत्प्रजातं च यत्पापं ताम्रप. नु।। ताम्रपानस्य। यानि पापानि काम्यानि वनात्यानं कृतानि । कांस्यपानप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ कांस्यपानस्य । यानि पापान्यनेकानि मया यानि कृतानि च । लोहपानप्रदानेन तानि नश्यन्तु सर्वदा ॥ लोहपात्रस्य । यथा रखेषु सर्वेषु सर्वदेवा व्यवस्थिताः। तथा शान्ति प्रयच्छन्तु रबदानेन मे सुराः ॥ रत्नस्य । ताम्रपर्ण्यर्णवोत्पन्ना वर्णाद्याः कल्पवर्णिताः । मुक्ताः शुत्युद्भवाः सन्तु भुक्तिमुक्तिपदा मम ॥ मुक्तानाम यथा भूमिप्रदानस्य फ्लां नाईन्ति पोडशीम् । .

·दानमाया', दानान्यम्यानि में गान्विमिदानास्वस्ति । मुकः । सर्वभूताश्रया भूमिराह्मण समुदता । भनन्वसस्यपलदा अतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ मायभूमेः। सदा रोहन्ति पीमानि पालटे महीवडे । सर प्रदानात्सरला मम सन्तु मनोरयाः क्षेत्रस्य । इसं गृह गृहाण त्य सर्वोपरफरसंयुतम् । वय दानप्रसादेन ममाप्रत्यभिमतं फलम् ।। गृहस्य । समाश्रयं प्रयच्छागि प्रीयतां मे जगविधिः। माअयस्य । गवामनेषु विष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छियं मे स्यादिह टोफ परन प॥ गोः। यमद्वारे महापोरा या सा घेरणी नदी। ता सर्तुशामो यच्यामि सत्तारय मुग्लेन माम् ॥ वैतरण्याः । यस्मा पृधियी सर्वा धेनु कणसग्निमा । सर्वपापहरा नित्यमतः शान्ति प्रयन्ट मे ॥ कृष्णधेनोः । मृत्यूनान्तिरवृत्तस्य मुसोमान्तिविपद्धये, तुभ्यं संप्रददे नाना गा समुत्रान्तिसंहिताम् ।। उत्क्रान्तिधेनोः। इन्द्रादिलोक्पालानां या राममहिपी शुभा। महिपीदानमाहाल्यात्साऽस्तु मे सर्वरामदा ॥ धर्मराजस्य साहाय्य यस्याः पुरः प्रतिष्ठितः । . महिपासुरस्य जननी साऽस्तु मे सर्वकामदा ।। महिन्याः। महिषी वत्ससंयुक्तां सुशीलो प पयस्विनीम् । रत्तवस्त्रेण पुप्पेण दत्त्वा मृत्यु जयेमाः ॥ मृत्युमहिप्याः। वामन कायमनित यत्किचिन्मम दुप्यतम् । तत्सर्व विलयं यातु त्वानेनोपसेवितम् । मेप्याः । रोमत्वङ्मासमनायः सर्वोपफरणैः सदा । जगतः संप्रवृत्तोऽसि स्वामतः प्रार्थये शिवम् ॥ ऊर्णमेपर देवाना यो मुसं हल्याहनः सर्वपूजितः । तस्य वं वाहनं पूज्यं देवः सेन्ट्रमहर्षिभिः ।। अग्निमान्धं पूर्वकर्मविपाकोत्यं तु यन्मम । तत्सर्व नागय थिप स्टरानि विद्धय ।। मैपस्य। वं पूर्व प्राणा स्या पवित्रं भवती परा।

·भानादश्यवानमन्त्राः। स्वत्प्रसूती स्थिता यशास्तस्माच्छान्तिकरी भव ॥ अनायाः। गौरी कन्यामिमा विप्र यथाशक्ति विभूपिताम् । गोत्राय शर्मणे दत्तां त्वं हि विप्र समाश्रय कन्यायाः । इयं दासी मया तुभ्यं श्रीफ्स प्रतिपादिता । तर फर्मकरी भोग्या यथेष्टं भद्रमस्तु मे ॥ दास्याः। यस्मादशून्यं शयन केशवस्य शिवस्य च । शय्या ममाप्यशून्याऽस्तु तस्माजन्मनि जन्मनि ॥ शय्यायाः । देवदेव जगन्नाथ विश्वात्मन्दत्तयाऽनया । प्रभो शिथिकया देव प्रीतो भव जनार्दन ॥ शियिफायाः रथाय रथनाथाय नमस्ते विश्वकर्मणे । विश्वभूताय नाथाय अरुणाय नमो नमः ।। रथस्य । कण्टकोच्छिष्टपापाणधिकादिनिवारणे । पादुकै संप्रदास्यामि विप्र प्रीत्या प्रगृह्यताम् ।। पादुकयोः । उपानही प्रदास्यामि फण्टकादिनिवारणे । सर्वस्थानेषु सुखदावतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ उपानहो । इहाऽमुनाऽऽतपत्राणं कुरु फेशव मे प्रभो। उन त्वनीतये दत्तं ब्राह्मणाय मया शुभम् ॥ छत्रस्य । फमण्डलुलैः पूर्णः स्वर्णगर्भः मुलक्षणः । अर्पितस्ते महासेन प्रसन्नतेन मे भव ।। कमण्डलुनः । शशाङ्कफरसाश हिमडिण्डीरपाण्डुर । प्रोत्सारयाशु दुरित पामराऽमरवल्लभ || चार पत्रिका सर्वजन्तूनां शैत्यानन्दकरी शुभा । पितृणां तृप्तिदा नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ में || ध्यजनर निन स्वमादर्श नृणां मङ्गलदायकः । शौर्यसौभायसत्कीर्तिनिर्मलज्ञानदो भव ॥ दर्पणस्य । भगवन्शूलहस्तेश दक्षाध्वरविनाशन । तवायुबप्रदानेन शुलं नश्यतु मे सदा ।। सर्वमहसतारेश संवंशस्त्वं हि भास्कर। संक्रान्तिशूलदोपं मे निवारय दिवाकर ।। संक्रान्तिशुलस्य त्वं देवानां मनुष्याणां रक्षसामायुधावसि ।