·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।
अस्या रुद्रस्कन्दमणीतद्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तेः पुस्तकं परहितैकपर.
तया यैर्दत्तं तेपां नाम प्रदयते-
रा०रा० दत्तात्रेय गणेश द्रवीड यवतमाळ हायस्कूलमास्तर इत्ये.
तेषाम् । अस्य लेखनकालः संवत् १८४०
समाप्नेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। रुद्रस्कन्दप्रणीता द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। तत्र प्रथमपटले प्रथमः खण्डः। अथातो गृह्या कर्माणि ॥१॥ अथानन्तरम् । कस्मादनन्तरम् । देवसवितरित्यादिमन्त्रवच्छासा- ध्ययनात् । यतोऽनधीतवेदस्प मन्त्रापरिज्ञानाद्वक्ष्यमाणेषु वाक्येषु फर्मानुष्ठानयोग्यतया प्रतिपत्तुमशक्यमतस्तदनन्तरमिति गम्यते । ननु मन्त्रमात्राध्ययनादपि शक्यः प्रतिपत्तुम् । सत्यम् । पदिमन्त्रमात्रेऽध्यय- नविधिः स्यात् । विधा[यक] विध्यमावे को दोपः। इच्छानिवन्धनमध्य. यनं स्यात् । तथा सत्यध्ययनस्य पुरुषप्रतिपत्त्युपायत्वात् । तस्माच तत्साध्यपुरुषार्थपरामर्शापेक्षत्वात् । मन्त्राणां चातीन्द्रियपुरुपार्थसाधन- कारोपकारिप्रकाशनं शक्तिसद्भावनिश्चयप्रमाणामावेन तद्विवक्षासंमवा- वश्यमन्पविवक्षया भवितव्यम् । अन्यविवक्षया चोच्चारितस्यामामाण्य- माहुर्मीमांसकाः । ग्रन्थगौरवभियाऽस्माभिर्न लिख्यते । अप्रमाणभूतस्य च साधनत्यायोगान्न तावन्मात्रमध्ययनस्य वृत्तत्वम् । वैधे स्वध्ययने 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यक्षरप्रधानत्वानिर्देश्यस्य संस्क्रियमाणत्या[व] क्षरद्वारेण च पुरुषार्थावबोधनरूपप्रयोजनसिद्धिसंमवात्प्रामाण्यम् । वैधत्वं स्वध्ययनस्य नियतक्रमत्वान्न तावन्मात्रस्य संभवति । एवंविधमिति (धमपि) तत्परस्य वृत्तत्वम् । एकत्वाद्विधरेन्तरतः स्थितो विधिविरो- धात् । न हि प्रधानमूतामध्ययनक्रियां परिसमाप्य तदपेक्षितव्या- पारान्तरे प्रवृत्तिः । अतःशब्दो वक्ष्यमाणं प्रति प्रवृत्तस्पाध्ययनस्प पर्यवसानलक्षणं हेतुत्वमाह । अध्ययनविधि वयोधपर्यन्तोऽनुठान- .योग्यमवयोधं विना न पर्यवस्यति । 'देव सषितः प्रसुष' इत्यादि मन्त्रोत्पन्नस्य विनियोगो न गृधशास्रोपदेश. विनाऽनुमानयोग्यो -

·२
रुनुस्कन्दप्रणीता-
[१ प्रपमपटले.
मवति । अत एष सूत्रार्थ:-अध्ययनानन्तरं तवपर्पयसानादेव हेतो-
गुह्याणि कर्माण्युपदेयाम इति । औपासनाख्योऽमिशः । यस्मिन्नमा
पाणिं गृह्णीयात्स गृह्य इति पचनात्तत्साध्यानि फर्माणि लक्षणया
गृह्माणीत्याह । अत औपासनहोमादिषु गृह्यामिः । अत एवाधिकार
इत्युक्तं भवति । आहत्यविहितं वर्जयित्वा यथा पुनर्मामिति ब्रह्मचारि-
णश्चौलादीनि बालसंस्कारार्थतया तच्छेपत्वेन यद्यपि चोध्यन्ते तथाऽपि
पुर्व संस्कुर्यादित्येयमादिवचनापितुरपि तानि कृत्यान्येव स्यकृत्यानि च
सर्वाण्यग्निसाध्यान्यस्मिन्नेवानी कार्याणि । अस्य सर्वसाधारणत्वेनो-
स्पन्नत्वादग्न्यन्तराक्षेपे प्रमाणान्तरामावाच्च । बालकृत्यमपि प्रसङ्गसिद्ध.
स्वान्नाग्न्यन्तरमाक्षिपति । यदा तु सर्वाधानेन पितुरन्यभावस्तदा बाल-
कृत्येनाऽऽक्षिप्यते लौकिकाग्निः । सर्वहोमेषु समाचारतः सिद्धत्वा-
लौकिकस्य । पिताऽपि तस्मिन्नेवानी संस्कुर्यात् । विद्यमाने हि गृह्य
उपात्तस्य विद्यमानत्वादुपादानक्षमः । अत्र परसंस्कारार्थान्येकदेशं
प्रणीय तस्मिन्नेव कार्याणि । समातेषु तस्य लौकिकत्वमित्युपलब्धे
देशे समाचारः । यद्येवमेष समाचार सार्वत्रिकः स्यात्तथैव श्रुतिकल्प..
नया प्रमाणं स्यात् । अथ तु देशान्तरे विमानं स्यात्कृत्य एव परार्था-
न्यपि स्युः । नाप्यग्नेरन्ते लौकिकत्वम् । यदाऽनग्निः पिता मार्यामरणा-
दिना यदि शास्त्रान्तरेष्वननेः संस्कारप्रतिषेधो विद्यते तदाऽन्येन फार.
येत् । अयं तु न विद्यते स्वयमेव लौकिकेऽनो कुर्यात् । नन्वन्यदीयेऽना.
वन्यः किमिति न करोति । आहवनीयादिवत्पुरुषविशेष प्रति नियत-
वाद्यस्य यो गृह्यस्तस्यैव संस्कारयोग्यः । य[अ] गृह्याणीति प्राप्ते
छान्दसो लुक्कृत छन्दस्तुल्यत्वमस्य शास्त्रस्य गमयितुम् । तुल्यत्वं च
वेदमूलत्वेन । मन्वादिवदतीन्द्रियार्थे प्रामाण्याद्वेदमूलत्वाञ्च । वेदमूलेषु
स्मृतिशास्त्रधु वेदाङ्गेषु च यद्यदस्य शास्त्रस्यापेक्षितं विद्यते तस्य तस्य
संग्रहः सिद्धो भवति । सर्वपामध्ययनविध्याक्षिप्ततपैक विज्ञानविषयत्वा-
'पेक्षामाचे त्वविरोधिना[न] बिना समुच्चयः । परामर्शहेत्वमावेन
वाक्पार्थस्य पर्यवसानाद्गृह्याणीति सिद्ध कर्माणीतिवचनमग्न्यन्तरसा-
ध्यस्यान्वष्टक्यादेरनग्निसाध्यस्य च संग्रहार्थम् । तस्य च प्रयोजनं वक्ष्य-
'माणायां परिमाथायां साधारणत्वं सूचयितुम् । अत एप वाक्यार्थ:-
गृह्याण्यगुह्याणि च कर्माण्युपदेश्याम इति । गृह्यसाहचर्यादगृह्याण्य-
प्पोपासनवत एवेति केचित् ॥१॥

·.१ प्रथमः खण्डः] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
उदगयनपूर्वपक्षपुण्याहेषु पागायत
नादह्नः कालोऽनोदश इति ॥ २॥
यस्मिन्क्षणे मकरं गच्छति सूर्यस्ततः प्रमृति पण्मासा उद्गयनम् ।
यस्मिन्क्षणे सूर्याचन्द्रमसौ सह वसतस्तत अवं यस्मिन्क्षणे तयोरेव
परमो विप्रकर्पस्ततः प्राक्पूर्वपक्षः । ज्योति:शाने कर्मयोग्यं यदहरुक्त
तत्पुण्यमहः । तेषां द्वन्द्वसमासः । अन्वये तेपामितरेतरयोगमाह
विभक्तिः । अतो येषु कर्मपु समुचितानामन्वयः संमवति तेपु समु.
चितानामेवाङ्गत्वम् । येषु सर्वसमवस्तेषु यथासमवं द्वयोरेकस्मिन्वाड,
न्वयः । ननु सकृदुचारितस्य कथमनेकधाऽन्वयः । सर्वकर्मणामविकृत-
त्वादादावर्तते पदम् । इतरेतरयोगाविवक्षया च समुच्चयासमवेऽपि
यज्योतिःशाखे निपिद्धमहस्तद्वर्जनीयम् । उदगमनपुर्वपक्षावनामृत्य
दोपहेतुत्वान्मध्यदिनादूर्वमहरावर्तनादित्याहुः । ततः प्राग्गृहाणां वक्रा-
भावेऽप्यावृत्तिरस्ति । अह्न इति विशिनष्टि । ननु प्रातराहुति हुत्वा
हविनिर्वपेदित्यनेनैव सिद्धम् । न सिध्यति पूर्वकालनिषेधपरत्वात्तस्य ।
अपि च सर्वमहः प्रातसहुतेः स्थानमिति वचनादपराहेऽपि स्यात् ।
काल इति । यथाऽन्ये दर्शादयः काला अधिकारहेतवस्तथाऽयमप्युक्तः
कालोऽधिकारहेतुर्नाङ्गमानमिति गमयितुम् । अतोऽन्यकाले कृतमकृत
मेव न विगुणमात्रम् । विशेषादेवास्य बलीयस्वे सिद्धेऽनादेश इति
शास्त्रान्तरादेशः संग्रहणार्थः । तत्र विरुद्धानां विकल्पो यथा विवाहे
सर्वकालस्वमुपनयने च पश्चमवादि । अविरुद्धानां समुच्चयो यथोपन-
पने वसन्तादिसर्वेषु च मुहूर्तादि । एवं सर्वत्र ॥२॥
अथ वर्षे यथोत्साहं ब्राह्मणानाशयेदिति ॥ ३ ॥
अधिकारमयोगे समाते यथाश्राद्धं ज्यवरान्बाह्मणान्मोजयेत् ।
यज्ञोपवीतमिति ॥ ४ ॥
फर्मास्यादिति शेषः । नित्ये विद्यमाने न यज्ञोपवीतान्तरं प्रसङ्गी-
सिद्धेः ॥४॥
सौत्रमिति ॥ ५॥
तद्यज्ञोपवीतं कार्पासमूत्रकृतं जुर्वासो वा स्मृत्पन्तराच्छेपाय-
पतिः॥५॥

·४. : रुदस्कन्दप्रणीता [१ प्रथमपटले कौशं वेति॥ ६॥ कुशविकृतं वा कुशविकारः ॥ ६॥ ग्रीवायां प्रतिमुच्य दक्षिणं बाहुमु- दृत्य यज्ञोपवीती भवतीति ॥ ७॥ सौवं कौशं वा पाशाकृति कृत्या ग्रीवायामासज्ज्य दक्षिणं चाहुगुद्धृत्य तस्याधस्तावलम्बनं कृत्वा यज्ञोपवीती भवति । विन्यासविशेषयु- केऽस्मिन्द्रव्ये यज्ञोपवीतशब्दो वर्तते तदर्थे द्रव्य उपचारात् ॥ ७ ॥ सव्यं प्राचीनावीतीति ॥८॥ ग्रीवायां प्रतिमुच्य सव्यं बाहुमुद्धत्य प्राचीनावीती भवति । एत. स्पिञ्ये । स्मृत्यन्तरात् ' उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां च होमे जयकर्मणि मोजन आचमने स्वाध्याये यज्ञोपवीती स्यादन्येप्वप्येवं- प्रकारेषु मवतीति । व्याप्त्यर्थं गृह्यशाने . विहितादन्यत्राप्येतहयमङ्ग- मिति निधीतिता नोक्ताऽस्मिशास्त्रे निवीतिना कृत्यं नास्तीति । केचि. स्वायसान्वधकाम इत्यत्र निवीतित्वमिच्छन्ति वधकामे श्येनपागे दर्शनात् । तदर्थं च ग्रीवायां प्रतिमुच्येति सूत्रमवि[व]च्छिद्य निवीती मवतीत्यध्याहरन्ति ॥ ८॥ सर्वकर्मणामङ्गमाचमनमादी कर्तव्यं तदर्थं तदाह- 'बिराचम्यापो दिः परिमृजीतेति ॥ ९ ॥ उदकं विरजुष्ठमूलतलेन पीत्वाऽमुष्ठमूलतलेनालोमप्रदेशाहिः परित ओठौ मृजीताद्भिः॥९॥ पादावश्युक्ष्य शिरोऽयुक्षेदिति ॥ १०॥ पादौ युगपदाभिमुखं प्रोक्षदद्भिः । पृथक्मूत्रकरणं पूर्वोत्तरसूत्राभ्यां लक्षण्यं गमयितुम् । वैलक्षण्यं च पादाद्यवयवविशेषानपेक्षत्वम् । १० इन्दियाण्यद्भिः संस्पृशेदिति ॥ ११ ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी अगुष्ठप्रदेशिनीभ्यां नासिके अङ्गुष्ठक- निष्ठिकाभ्यां श्रोत्रे । अप इत्यधिकारासिद्धरद्भिरिति प्रत्यङ्गमवग्रहणा- र्थम् । इन्द्रियाणीति सामान्योक्तावपि पादयोः प्राक्पृथग्ग्रहणात्पांवा:

·प्रथमः खण्डः] ब्राह्मायणंगृह्यसूत्रवृत्तिः। दीनामग्रहणमयोग्यत्वात् । मनसश्चाशक्यत्वात् । स्वचः सर्वगतत्वाव- (द)सिद्धे जिह्वायां पापाने पारिशेप्याश्रयाणामेव ॥ ११ ॥ अन्ततः प्रत्युपस्पृश्य शुचिर्भवतीति ॥ १२ ॥ प्रत्युपस्पृश्येत्युक्ते पूर्वोक्तानां प्रत्येकं स्यादित्यन्तत इत्युक्तम् । उपस्पृ- श्येति सिद्धे प्रतीतिपूर्वमप्युपस्पर्शनमस्तीति सूचयितुम् । पूर्वमप्युपस्पर्शित- मपेक्ष्य प्रत्युपस्पर्शनं भवति । तच्च स्मृत्यन्तराद्गम्यते-आ मणिबन्धना- पाणी प्रक्षाल्येति । तत्परामर्श च तत्सहचरितानां प्राङ्मुख उदङ्मुखोवा शुचौ देश आसीनो दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीती वाग्यतो हृदयस्पृर्शीऽनुष्णाभिरफेनामिरद्भिस्तीर्थन पादौ प्रक्षाल्येत्येवमादीना. मपि परामर्शः सिद्धो भवतीति तैः समुच्चयः । पादप्रमृतिक्रियाविशे- पणानिरपेक्षश्रवणान्मुखमार्जनादीनां न निवृत्तिः । शुचिरिति न केवलं कर्माङ्गमाव एव, आचमनार्हाय प्रायश्चित्ते सति शुद्धयर्थमपि .मवती. त्येवमों भवतीति यज्ञोपवीती मवतीतिवत् ॥ १२॥ आसनस्थानसंवेशनान्युदगग्रेषु दर्भेष्विति ॥ १३ ॥ कुर्यादिति शेपः । विध्युपदिष्टानि नार्थप्राप्तान्यासनादीनि वचनस्या- न्यथा वैयर्यात् ।। १३॥ प्राङ्मुखस्य प्रतीयादिति ॥ १४ ॥ प्राङ्मुख इत्युक्ते कुर्यादित्यध्याहारकर्तुरेव प्राङ्मुखत्वं स्यादिति सर्व- स्यैव कर्मसंबन्धिनः प्राङ्मुखत्वं विधातुं संबन्धमात्रवाचिनी पष्ठीमाह । यथा चौले मातुः । वाक्यविशेपासिद्धे प्रतीयादिति मधुपर्के दातुनौले नापितस्य प्रत्यङ्मुखनियमार्थम् । प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुखक्रियार्थेऽमि. मुखमीयाद्गच्छेदितर इत्यर्थः ॥ १४ ॥ पश्चादग्नेर्यत्र होमः स्यादिति ॥ १५॥ यस्मिन्मदेशे होमो विद्यते तत्र प्रधानमङ्गानि च पश्चानेरुपविक्ष्य कुर्यात् । स्यादिति व्याप्त्यर्थं मवतिवत् ॥१॥ सहशिरसं स्नानशब्द इति ॥ १६ ॥ प्रतीयादिति शेषः। 'माता महतेनाऽऽच्छाद्य' 'वाप्य कुमारम्' इत्यादी मान इत्येव सिद्धे शब्द इति गृह्यात्मानममिपिश्चेदित्यत्र शिरस्पभिषे.

·[१ अपमपटले ६ रुद्रस्कन्दमणीता-: कार्थम् । इतरथा सेकमात्रमिदं मानमिति न शिरसि स्यात् ।। माते सानं तुल्यवाचिनि च शब्द इति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ दक्षिणेन पाणिना कत्यमनादेशे ॥ १७॥ फुर्यादित्यधिकारासिद्धे कृत्यमिति गृह्योक्तादन्यदपि यत्कृत्यं तदपि दक्षिणेनेव हस्तेन कुर्यादित्येवमर्थम् । आदेशबलीयस्त्वासिद्धेऽनादेश. इति पदर्थस्वभावादेशाविनिवृत्त्यर्थं यथा परिदध्यादित्यादौ द्वयोः पाण्योः॥१७॥ मन्त्रान्तमव्यक्तं परस्याऽऽदिग्रहणेन विद्यात् ॥ १८॥ मन्त्रान्तमव्यक्तं च विनियोगतः परिमाणतश्च परस्येत्याकाङ्क्षाव- शाद्वावर्थावुत्तरस्य मन्त्रस्येत्येकः प्रधानस्य मन्त्रबोधस्यार्थस्येति द्वितीयः। आदिश्च ग्रहणं चाऽऽदिग्रहणम् । यथासंख्येनान्वयः। एप सूत्रार्थः। मन्त्रा- न्तमुत्तरस्याऽऽदिना विद्यात् । अव्यक्तं विनियोगतः परिमाणतश्चार्थवशेन विनियुक्त परिमाणयुक्तं च विद्यादिति अविनियुक्तो हि मन्त्रोऽध्ययन- संस्कृतः कार्यविशेषसंबन्धाकाङ्कः कर्मविशेषार्थानां मन्त्राणां संनि- धावानायमानस्तद्धर्मविशेपमा प्रतिपद्यते संनिधिविशेषादपर्यवंसा: नाच तस्मिन्नपि कर्मणि यत्पदार्थप्रकाशनसमर्थों यः स तस्यैव शेष सामर्याविशेषात् । यस्यतत्मकाशेकः स तत्क्रमेणैव जपतपाऽऽशीर्वाद- तपा चोपयुज्यते । आकाक्षादिवशाशेयत्तामात्रपरिच्छेदो मन्त्रस्प ननु परस्य ग्रहणेनेत्यनेनैव परिमाणस्याप्युक्तत्यादन्तमादिनेत्पनेन. किमुच्यते द्वयोमन्त्रयोर्मध्यगतस्य यस्य पदस्याऽऽमिधानिकोऽन्वयो न फेनधि- दपि गम्यते तस्यावश्यमेकेनान्वयः कल्प्यः अन्यथा तस्याऽऽनर्धक्यात् । यस्य * द्वाम्याममि फेनापि प्रकारेणान्वयो दृश्यते तस्याप्येकेनैवान्वयं आकाङ्क्षापूर्तरेकत्वाचावगम्यते । एतदुक्तं भवति उत्तरमन्त्रादेः प्राक्- पूर्वत एव मन्त्री नान्वपी किंचित्पमित्येकोऽर्थः। उत्तरमन्त्रादः प्रागेष पूर्वमन्त्रो नोत्तरादिसहित इति द्वितीयः । मध्यम पदं कि पूर्वेणामि- संपध्यत उतोत्तरेणेति संदेहे कल्पनालाघयाद्रिशेप्पाध्यवसायः । अस्या- यस्य न्यापसिद्ध न दोपो नैयायिकत्वात् । स्वस्प वाक्पशेपासिद्धे न स्वरुच्या कल्पयेत् । न्यापसिद्धमेय जानीयादिपेषमर्थः ॥ १८॥ पति पाठान्तरम्। 1

·१प्रथमः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
स्वाहान्ता मन्त्रा होमेषु ।। १९॥
ये पाठे न स्वाहान्तास्तेऽपि स्वाहान्ताः कार्याः स्वाहा सोमाय
पितृमते स्वाहाऽनये कन्यवाहलायेस्पत्र न स्वाहान्तताऽऽयेनैव कृतार्थ-
स्यात् । पुरस्तात्स्वाहाकृतयोऽन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकृतयोऽन्ये देवा
इति श्रुतेः । अधिकारासिद्ध मत्रान्त इत्यतिव्याप्त्यर्थः ॥ १९ ॥
पाकयज्ञ इत्यारण्या यः कश्चैकामौ ॥ २० ॥
संज्ञाध्यवहारार्था। एकाग्निर्गृह्योऽमिः। एकाग्निग्रहणमन्याग्निसाभ्यानां
संज्ञानिवृत्त्यर्थम् । यः कश्चेति सप्त पाफयज्ञसंस्था इति दर्शनात्तद्यतिरे-
कार्थ शास्त्रान्तरोक्त संग्रहणार्थ च ॥ २० ॥
तविम्बह्मा सायंपातोमवर्जम् ॥ २१ ॥
तत्र तस्मिन्नेव पाकयज्ञे नान्यत्र । अतो मथिो लौकिके षा न बह्म-
विगित्यायोऽनूचान इत्यात्विग्गुणनियमार्थम् ॥ २० ॥
स्वयं हौत्रम् ॥ २१ ॥
सायं प्रातोमवर्जमित्यनुवर्तते । इतरथा सूत्रानर्थक्यात् । तथाऽपि
सर्वहोमेषु स्वामिनो होमकर्तृत्वं न सिद्ध्यविधेयं नित्यप्राप्तत्वात् । सार्य-
मातोंमे स्वामिनोऽन्यस्याकर्तृत्वाभ्यनुज्ञानार्थ सूत्रम् । तदधिकारार्थमेव
हि ब्रह्मासनमनुफ्त्वेदमुक्तम् ॥ २१ ॥
दक्षिणोतेऽनेरुदङ्मुखस्तूष्णीमास्ते ब्रह्माहोमात्मागग्रेषु ॥ २२ ॥
अमेर्दक्षिणतो न होतुः । तूष्णीं वाग्यतः । आहोमात्प्रयोगसमातेः।
मागग्रेषु स्पष्टम् ॥ २२ ॥
कामं त्वपि यज्ञियं व्याहरेत् ॥ २३॥
यज्ञोपकार्य तदितो ब्रह्मा बूयात् । अत एव कर्मविदेव ब्रह्मा । कामं
विति लौकिकस्थापि कर्मोपकारिणो व्याहरणार्थम् ॥ २३ ॥
अयज्ञियां वा व्याहृत्य महान्याहृतीजपेत् ॥ २४ ॥
पाशब्दाद्यज्ञियामप्यन्पथासिद्धा जपेन्मनसा व्याहतप एक महान्या.
हतयः ॥ २४ ॥

·६
• रुद्रस्कन्दप्रणीता- . [१ प्रथमपटले.
इदं विष्णुरिति वा ऋचम् ।। २५ ॥
हौत्रब्रह्मत्वे स्वयं कुर्वन्ब्रह्मासनमुपविश्य च्छत्रमुत्तरा-
सङ्गं कमण्डलु वा तत्र कृत्वाऽथान्यत्कुर्यात् ॥ २६ ॥
आपकल्पोऽयम् । उतरासङ्गमुत्तरीयं वासः । अथान्यदिति । ब्रह्मो-
पवेशनात्पूर्वनिवृत्तं यत्कर्म तदनन्तरविहितं यत्कविशिष्टं तदित्यर्थः ।
अत एव नकर्मादी 'ब्रह्मोपवेशनम् । कतर्हि । इदं मूमेरित्यस्या
नन्तरमेव वक्ष्यामः ॥२६ ।।
अव्यावृत्तिं यज्ञाङ्गैरव्यवायं चेच्छेत् ॥ २७॥
होमा सहानः पराङ्मुखो न मवेत् । अन्तरा च न गच्छेदित्यर्थः ।
कुर्यादित्यध्याहारात् । सिद्ध इच्छेदिति यदिममादाव्यावृत्तिं ठपवार्य
बा कुर्यात्तदा पुनः प्रतिमुखं स्यात्प्रत्यागच्छेदित्येवमर्थम् । पाकयज्ञसा.
धारणमिदं सूत्रम् । एवमुत्तरपरिमापा ॥२७॥
इति भीरुद्रस्कन्दविरचितायां गृह्यवृत्ती प्रथमपटले
प्रथमः खण्डः ॥१॥
अपहितीयः समः ॥२॥
पूर्व भागे वेश्मनो गोमयेनोपलिप्य
तस्य मध्यदेशे लक्षणं कुर्यात् ॥ १ ॥
गृहस्यामिमुखे गृहस्यैकदेशे मागे पूर्वोपलिसेऽपि स्वयं गोशकृतो.
पलिप्योपलिसस्य मध्पदेशे लक्षणं कुर्यात् । टक्षणस्प स्वरूपमन्यतोऽय.
गन्तष्पम् । पांमुभिः स्थण्डिलं कुर्यादित्यर्थः ॥१॥
दक्षिणतःपाची रेखामुल्लिख्य ॥ २॥
: स्पण्डिलस्य दक्षिणापरात् । कोणादारम्प प्रागपवा रेखा
ठिरोत् ।।२।।
नदारम्भादीची नदवसानात्माची तिसो मध्ये पाचीः॥ ३ ॥
:: पधिमरेसारम्मा उत्तरोसराः । फुतः । अपिऽयं सर्व प्रागपवर्गमुदग-
पवर्ग वा स्मरन्ति पतः । एवं सर्पघानादेश ॥३॥

·२ द्वितीयः खण्ड ] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। - , , । तदायुक्ष्य ॥ ४ ॥ उल्लिखितं स्थण्डिलमदिरमुक्ष्य ॥ ४ ॥ अनिमुपसमाधाय ॥ ५॥ स्थण्डिलस्य मध्येऽग्निसंमुखमभिमुखं निधाय । उपेति। उपयोगी पत्र यत्र शास्त्रेण होमार्थोऽप्यग्निविधीयते तत्र तत्रोपलेपनायेवं निधा- नान्त कुर्यादित्येवमर्थम् । यथा सर्पवलौ तथा सर्वतद्धोमेषु कुर्याविति पचनादाहोमार्थे न स्यात् ॥५॥ इमं स्तोममिति परिसमूह्य तृचेन ॥ ६ ॥ निधीयमानस्याः प्रकीर्णाशकलान्समन्तत एकीमावं प्रापयित्वा पत्यूचं परिसमूहनं प्रागुपकममुदगपवर्ग कुन्निराकादक्षत्वाचाम् । अस्य विनियोगमात्रपरत्वान्नार्थक्यकल्पनायां प्रमुत्वम् ॥ ६ पश्चादमे मौ न्यश्ची पाणी ठत्वेदं भूमेरिति ॥ ७ ॥ अग्नेरनन्तरमेव पश्चात्तृणादिमिः सहितौ भूमिगतावामुखी हस्ती कृत्वेद भूमेरिति जपेत् 'अन्येषां विन्दते धनम्' अन्येषां विन्दते धसु' इत्यन्ततः । अनयोस्तुल्यार्थस्वाद्विकृल्पेन मन्त्रान्तत्वम् ॥ ७॥ तपोनियममाह- वस्वन्तं रात्रौ ॥८॥ रात्रिकाले विहितं यद्रात्री क्रियते तत्र घस्वन्तमेवानन्तरं ब्रह्मोप- वेशनम् । कुतः।अनिनिधानात्पूर्व तावन्नोपवेशनं दक्षिणतोऽग्नेरिति वच. मात् । परतोऽप्युपसमाधाय परिसमूह्य न्यश्चौ पाणी कृत्येदं मूमेरिति जपेदित्युक्त्वा प्रत्ययेन समानकर्तृकस्योक्तत्वात् । अवान्तरप्रयोगैक्यत्वा.' वगते बोधादुपवेशनम् । इदानीं तु विरोधामावाद्वक्ष्यमाणस्य ब्रह्मवा- पेक्षत्यादुपवेशनम् । पूर्वोक्ताना सूत्रैक्ये सत्यपि सुखबोधार्थ सूत्रावच्छेदः कृतः॥८॥ पश्चादर्भानास्वीर्य दक्षिणतः प्राची प्रकटुत्तरतश्च ॥९॥ अग्नः पश्चारमागमान्दानिरन्तराना स्थण्डिठमुद्गपवर्गान्मकीपं २ ·[१ प्रथमपटले रुदस्कन्दप्रणीता- दक्षिणतः प्रकीर्णानग्रेषु गृहीत्वा प्राची प्रकर्पतधोत्तरतश्च प्रकद्यथाः पुरस्तादग्राणि संगतानि स्युः ॥९॥ अपरूप्य वा ॥१०॥ पसारस्तरणमात्रमेवेत्येव कल्पः ॥१०॥ पूर्वोपक्रमं प्रदक्षिणमनि स्तृणुयान्मूलान्य- ग्रैश्छादयंत्रिवृतं पञ्चवृत्तं वा ॥ ११ ॥ अमेः पुरस्तात्पूर्व ततो दक्षिणतस्तत उत्तरतस्ततः पश्चान्न हूत्तरता समापनीयं प्रदक्षिणमिति वचनान्मूलान्पमछादयन्निति वचनात् । उदगपर्गे हि मूलेरयाणि छादितानि न स्युः । नन्वग्राण्युक्षिप्य किमिति न स्तरणम् । छादयंस्तृणुयादिति स्तर्यमाणावस्थायामेव स्तर्यमाणछा- दनोपदेशात् । किंतहि मूलान्य छादयन्नित्पनेनैव सिद्धत्वात्पूर्वोप- क्रम प्रदक्षिणमित्यनर्थकम् । न । अन्यदपि यत्मतिदिशं तत्पूर्वोपक्रम प्रदक्षिणमिति ज्ञापनार्थ यथा प्रतिदिशमुपलिम्पेदिति । अवापि स्फुटीकरणार्थत्वात्रैवोक्तम् । अत्र तु प्रथमं दक्षिणतस्तत उत्तरत हस्पपि प्रदक्षिणाशब्दस्पार्थोऽवगन्तुं शक्यते । इदं स्तरणं निः कृत्वा पञ्च कृत्वो वा । पूर्वसूत्राभ्यां विहिते सकृत्सकृदेव पितृयज्ञेष्वाधं स्तरः णमन्वष्टक्पे द्वितीयमितरत्र तृतीयमित्युपदेशः ॥ ११ ॥ उपविश्य दर्भाग्रे प्रादेशमात्र प्रच्छिनति न नखेन पवित्रस्थो वैष्णव्यावितीति ॥१२॥ उपविश्येति । इतः प्रमृति दर्मासनार्थे प्रच्छित्ति न पाणिनौषधि- मन्तर्धायेति गृह्यान्तरे ॥ १२॥ अगिरुन्मृज्ज्प विष्णोर्मनसा पूते स्थ इतीति ॥ १३ ॥ उन् , अर्वमुदगग्रे । अजुठाभ्यामनामिकाम्पां च संगृह्य 'विराज्य- मुत्पुनातु देवस्वा सवितोत्पुनावच्छिदेण पवित्रेण यसोः सूर्पस्प रश्मिभिः' इति मन्त्रस्यापि निरावृत्तिः । प्रदेशान्तरे द्विस्तूष्णीमिति परनान्तरादुरपुनाति । प्राचीमूवं क्षिपत्पच्छिद्रेण पवित्रेणेति संश्लिष्टपोः समुरापमाह ।।१३॥

·१५
२ द्वितीयः खण्डः ] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
युक्ष्यामापनु प्रहरेत् ॥ १४ ॥
अभिरभ्युक्ष्य पवित्रे उद्गले अग्नौ प्रक्षिपेत् । अन्विति । उत्पवने-
अनुगते उदगग्रे इत्यर्थः ।। १४ ॥
आज्यमधिश्रित्योत्तरतः कुर्यात् ॥ १५॥
अनेरुत्तरे मागे स्थाल्या सहाऽऽज्यमुपनिधाप कुर्यात् । किं कुर्यात् ।
शानान्तराद्गम्यते द्विरुल्मफेनामिज्याल्प हे दर्माग्रे प्रक्षिप्य त्रिरुल्म-
केन प्रदक्षिणं परिहत्योत्तरतो पहिपि निदध्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥
दक्षिणजान्वक्तो दक्षिणेनानिमदितेऽनुम-
न्यस्वेत्युदकाअर्लि प्रसिञ्चेत् ॥ १६ ॥
सदक्षिणेन जाटना मूमिगतो ब्रह्माग्न्योरन्तर उदकपूर्णमनलिमय-
सिभेत् ॥ १६ ॥
अनुमतेऽनुमन्यस्वेतिं पश्चात्सरस्व-
तेऽनुमन्यस्वेत्युचरतः ॥१७॥
होमागानामप्युसरतो लेखावदनलिसेको दृष्टानुगुण्यात् ॥१७॥
हटे कल्पना यत:-
देवसवितः प्रसुवेति प्रदक्षिणमा
पर्युक्षेदभिपरिहरन्हव्यम् ॥ १८॥
प्रसिञ्चरिति प्रकृते पर्युक्षेदित्येतावदेव पर्युक्षणसंज्ञार्थम् । पर्युक्षणा-
वर्जमित्पत्र होमाई सर्वमन्तर्भावयन्मागुपक्रममुदकानलिं पर्युक्षेत् ॥१८॥
सकत्रिर्वा ॥ १९॥
सकृन्मन्त्रमुक्त्वा निर्वा पर्युक्षेत् ॥ १९ ।।
समिध आधाय ॥ २० ॥
औदुम्बरी: सादिगः पालाशीवा तदभाषे याज्ञिकाः पश्चदश समि-
घोऽसावाधाय । एकामुत्तरतो बहिपि निःपादिस्यध्याहारः शास्त्रा-
न्तरात् । अनन्तरममेरनमाचरेत् ॥२०॥

·१२ 'रुद्रस्कन्दमणीता-.. [१प्रथम प्रपदं जपित्वोपताम्य कल्याणं ध्याय- न्वरूपाक्षमारण्योच्छ्सेत् ॥ २१ ॥ तपश्चेत्यारभ्य ब्रह्मणः पुत्राय नम इत्येवमन्तमन्त्रस्य प्रपदशब्दो वाचकः । जपित्वेति । जपन्नित्यर्थः। विरूपाक्षोऽसीत्यस्य प्रपदमध्यपाति. वापौर्वापर्यानुपपत्तेः । कल्याणशब्दोऽपवर्गवाचकः । निरुच्छासो मूत्वा प्रपदं जपन्भूर्भुवस्वरोमित्योंकारे परमात्मज्ञानं मे भूयादिति ध्यायन्नित्यर्थः । यथासामर्थ्यमांकारं श्रावयित्वा विरूपाक्षोऽसि दन्ता- जिरित्युच्छुसे दित्यर्थः ॥२१॥ नित्येष्विव काम्येप्वाह प्रतिकामं काम्येषु ॥ २२॥ काम्यग्रहणमुपलक्षणम् । प्रज्ञानसाध्यविशेषवर्ता कर्मणां तेपु विशे- पमेव परासश्येदोव मे मूयादिति ध्यायन्नित्यर्थः ॥ २२॥ सर्वतद्धोमेषु कुर्यात् ॥ २३ ॥ सर्वनेति व्याप्त्यर्थम् । एतदुपलेपनादिप्रपदान्तं सर्व पदनातं सर्वत्र होमात्मके कणि तत्तदिशेपेभ्यः प्रागेव कुर्याधानि तु धृतेऽनौ तस्मिन्नेष वेशे नियन्ते तेष्वर्थलोपादग्न्युपसमाधानान्तस्य निवृत्तिः ॥ २३ ॥ इति भीरुद्रस्कन्दविरचितापां गृह्यवृत्ती प्रथमपटले द्वितीयः खण्डः ॥२॥ अप हत्तीयः सदा। . प्रह्मचारी वेदमधीत्योपन्याहत्य गुर- वेऽनुज्ञातो दारान्कुर्वीत ॥ १ ॥ घा वेदः । वेदाध्ययनार्थानि गोदानादीनि बतान्पमीन्धनादीनि च स्मृतिकारक्तानि लक्षणया ब्रह्मेत्युच्यन्ते तान्यनुतिष्ठन्नेकां, शाखामधी- रपापपनपयोगमर्थनिश्चयपर्यन्तं पढपरिसमाप्पोप गुरुसमीपं निप्पाच स्वयं गुर्पमिलपितष्पमपित्वा तद्गुरु तदर्थं पोपन्याहत्य समीपमा ·३ तृतीयः खण्डः ] बाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। हत्य गुरव आचार्याय दत्त्वा तेनैष गुरुणा त्वं सान विवाहं च कुर्वित्पनु- ज्ञातः स धारान्मायाँ कुर्वीत । यथा गुरवेऽनुज्ञात आरमानं प्रति मार्या भवति तथा कुमारी संस्कुर्यादित्यर्थः । दारानिति बहुत्वपुंस्त्वे अविष- क्षिते आविष्टलिङ्गत्वात् । एवं वृत्त्यर्थेऽध्यापनेऽदृष्टार्थे तु गुरुदक्षिणा- मदत्वाऽप्यनुज्ञामानादेव विवाहः । सहस्रं श्वेतं चाश्वं प्रदायानुज्ञातो तिश्रुतेः। तदर्थं चोपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञातो वेति वाशब्दं केचिदध्या- हरन्ति । दक्षिणा दत्त्वा नोदकपूर्वमिदानी पत्रिंशदान्दिकं तवर्धक पादादिकं वा ब्रह्मचारिवतम् । बह्म तच्चरित्वा वेदं सकलमनधीत्पापि विवाहः। अथ वा नतमचरित्वाऽपि वेदं सकलमधीत्यापि विवाह इति । अस्मिन्टयाख्याने नार्थावबोधपर्यन्तमध्ययनं चेति केचिदाहुः । अपरा ध्याख्या वा शब्दाध्याहारेण ब्रह्मचारी वेदमधीत्य घेतिद्वादशवार्षिक- मध्यपनं केचिदाहुः । 'पत्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरो त्रैविधिकं व्रतम् । तदर्धकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमे वे]वेति' । अस्मिन्ना(मा)नवे श्लोके घेवयार्थत्वेन पत्रिंशदादेरुक्तत्वाद्वेदानधीत्य वेदी वा वेदं पापीति चानेनैवोक्तत्वाविवासवशात्कालह्रासोऽप्युक्त एवेति वर्पादि- चरणमप्यनुज्ञातमेवेति तद्युक्तमयुक्तं वेति विचारणीयम् । ब्रह्मचारीत्य- स्यापरा व्याख्या वेदवतानि चत्वारि गोदानं बातिकमादित्यवतं महा- मानिकमित्येतानि गोदानं वातिकमादित्यवतं महानानिकमोपनिषद- मिति वा ब्रह्म तच्चरित्वा विवाह इति । अस्यार्थस्य न्यायमूलत्वं केचि. दाहुः। ब्रह्मचारिणतानि पुरुषसंस्कारार्थानि नाध्ययनाङ्गानि पुरुपोद्दे- शेन विधानात् । अतस्तद्विधिपर्यवसान्निवन्धनोऽयं व्रतम्रानोपदेशः । अध्ययनविधिरपि न विचारपर्यन्तः । रागत एव तसिद्धेः। अतस्तन्नि- बन्धनो वेदनानोपदेश इति । तदिदं मीमांसकैर्नेष्यते । वाक्पशेषात् । सिद्धे कुर्वीतेति नान्दीमुखादेरुपसंग्रहणार्थम् ॥१॥ आप्लवनं च ॥२॥ उपन्याहृत्य गुरषेऽनुज्ञातः, कुर्वीतेत्यस्यान[प]कर्षणार्थश्वकारः । आप्लवनं सानं समावर्तनम् । दाराप्लवन इति वक्तव्ये पृथग्ग्रहणं पृथक्मयोगार्थम् । अत एव कालोऽपि मिद्यते व्युत्क्रमस्तु दाराधिगन्तु- रेव प्लावनं न नैष्ठिकस्येत्येवमर्थम् । इतरथाऽध्यपनपरिसमातिनिमित्त- मापवनमित्युपसंकेतः ॥२॥ तयोराप्लवनं पूर्वम् ॥३॥ है ·। रुद्रस्कन्दप्रणीता [१ प्रपमपटले जायापत्पोर्षियाहात्पूर्वमाप्नुवनं कर्तव्यम् । तत्पुरुषस्य मन्त्रक्रमानु- सारेण पुरस्तावक्ष्यते ॥ ३॥ आप्लवने पुरस्तादित्यारम्याऽऽह- मन्त्राभिवादाच पाणिग्रहणस्य पूर्व व्याख्यानम् ॥४॥ वध्वाः पाणिगुह्यतेऽस्मिन्निति पाणिग्रहणं विवाहः । विवाहस्य काले वध्या आप्लवनं मन्त्रलिङ्गानुसारेण कर्तव्यमिति सूत्रार्थः । तुशब्दे विशेषणार्थः । यद्यप्याप्लवनं प्रसिद्धं तथाऽपि वधा उपस्था: प्लपनमात्र आप्लवनशब्दः । मन्त्राभिवादादिति पूर्वमिति । यत्पूर्व- माप्लवनं पूर्वमन्त्रद्योतितमुरासाधकं तदेयोत्तरमन्त्राभ्यामपि कर्तव्यमि- त्येवमर्थम् । अत एव मध्वाज्यशब्दाभ्यामपि सुरैव लक्षणयोच्यते । सुरेति चात्र पिष्टसंयुक्तमुदकं लक्षणया पैष्टिकसुरासादृश्यादुच्यते मुख्य- सुराया अस्पृश्यत्वादनाचाराच।वीति विवक्तवाचि विषिक्तकर्तृकत्वम् । पाणिग्राहज्ञातिकर्तृकमिदमाप्लवनमित्यर्थः । अमुमिति मन्त्रे च पत्युः परोक्षपन्निर्देशादप्ययमों विज्ञायते । अध्याहारासिद्ध आख्यातमिः यपि वृद्धरन्यदारव्यातं तदप्यत्र कर्तव्यमिति किं तन्नान्दीमुखम् । कौतुकबन्धनं संकल्प इत्येयमादि एवं प्रयोगः-विवाहदिवसापूर्वेयु- र्नान्दीमुखश्राद्धं कुर्यात् । युग्मान्ब्राह्मणान्दर्भपूपवेश्य नान्दीमुखेम्पः पितृभ्यः स्वाहा नान्दीमुखेभ्यः पितामहेभ्यः स्वाहा नान्दीमुखेभ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वाहेति लौकिकानो मोजनार्थ पक्केन हवियेणान्नेन चरुतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण वा हुत्वा गन्धपुष्पधूपदीपवासोमिर्यथा- लामं यथाविमवमर्चयित्वा मोजयित्वोच्छिष्टसमीप उद्गग्रेषु दर्भेषु दधि- बदराक्षतमिमापिण्डान्दद्याद्धोममन्दगपवर्गान्स्वाहास्थाने तृप्तिर- रिवति विकार एतन्नान्दीमुखश्राद्धम् । अब श्लोक:- पुसि नामान्नचौलोपसानपाणिग्रहेषु च । अन्वाधाने तथा सोमे दशस्वम्युदयं स्मृतम् । इति ॥ केपिन्नान्दीमुखश्राद्धमागामिनः श्राद्धस्य प्रत्याम्नायमाहुः । स्वधा- स्त्विति पिण्डदाने मन्त्रान्तमाहुः । ततः पत्युतियो पध्वाः स्वामिन- मागत्य वरणं कुर्यः । मारद्वाजगोत्रायोमामहेश्वरशर्मणे काश्यपगोत्रजां मपानीनाम्नी धर्मप्रजायं वृणीमह इतिपद्यथागोत्रं यथानाम परणं कुर्यः । दास्पामीति प्रतिवचनम् । तत आप्ठयनम् । कामवेदत(?) इत्यादिमि- मन्त्रैः स्वाहाकारान्तः पिटसंयुक्तेनोदकेन पत्युतियः शिथिलीकृत. माया वादा उपस्थमालावपन्ति । प्रतिमन्त्रममुमित्यत्र पतिनाम यु- -

·..
३ तृतीयः खण्डः दाह्यापणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
विष्णुशर्माणमिति यत् । ततः पुण्याहवाचनम् । सर्वकर्मसु पुण्याह-
वाचनं कर्तव्यमित्याचार्या आहुः । नान्दीमुखपुण्याहयाचनेऽनिस्पे
आचार्येण पचनात्करणे अभ्युदये विशेषः । ततो वध्वाः स्वामी वधू-
मङ्कमारोप्य मारद्वाजगोबायोमामहेश्वरशर्मणे काश्यपगोत्रां मघानी-
नाम्नी तुम्पमिा प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामीति यथागोत्रं
यथानामोक्त्वा पाणिग्राहस्प पाणावुदकं सिश्चेत् । ततो मझोपवे.
शनान्तम् ॥४॥
तत आह-
ब्राह्मणः सोदकुम्भः प्रावृतो याग्यतोऽने-
णानि गत्वोदङ्मुखस्तिष्ठेत् ॥ ५ ॥
उत्तरयाससा सकर्ण प्रावृतशिरा उदकपूर्णकुम्मंशिरसा धारयनुदम-
देशात्पूर्वणाग्निं गत्वा ब्राह्मणः पुरस्तादुदगग्रेषु दर्भेपूर्वमुखस्तिछेदामू-
पवसेकाद्वाग्यतः ॥५॥
स्नातां सह तेनाऽऽच्छाय या असन्तन्नित्यानीयमा-
नायां प्राणिग्राहो जपेत्सोमोऽदददिति ॥ ६॥
पाणिग्राहो वधूदेशं गत्वा पूर्वमेव सह शिरसं मातां वधू नववस्त्र-
इयेन पा अकृन्तन्परिधत्तेत्याभ्यां स्वयमेवाऽऽच्छाद्य ततो मङ्गल्पसूत्र
वयाः पुनरनिदेशं गत्वा प्रदात्रा तद्देशं वध्वां प्राप्य प्राणायां तां वीक्ष्य
पतिः सोमोऽदवदिति जपेत् । या अकृन्तन्नित्यधरवस्त्रदानम् । ततः
परिधत्तेत्युत्तरीयदानम् । प्रमे पतिर्यान इति वधूर्जपेत् । प्रास्याः पति-
यान इति पतिर्जपेत् । मन्त्रलिङ्गात् ॥ ६ ॥
पाणिग्राहस्य दक्षिणत उपवेशयेत् ॥ ७ ॥
संनिधानासिद्ध पाणिग्राहस्पेति पत्युरेवाऽऽसन उपवेशनाथ दर्भेष-
पवेशयेद्वधूमानीताम् । ततः परिस्तरणादि प्रपदान्तं कृत्वाऽऽज्यसंस्का-
रानन्तरमाज्यं सुवमिमं शमीपलाशमिश्रं सलाजं च शूर्पमनेरुत्तरतो
बहिपि निदध्यादृषापुत्रश्रानेः । पश्चाद्पत्पुत्रोदकुम्मयोः परिपेचने
पहिर्मावः ॥७॥

·१६
रुद्रस्कन्दप्रणीता-: १ प्रपमपटले.
अहव्यत्वात्मपदजपानन्तरमाह-
अन्वारब्धायां सुवेणोपघातं महाव्पा-
हृतिभिराज्यं जुहुयात् ॥ ८
॥
अनुः साहश्ये । उपवेशनवद्दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाहूं संनिघा-
नास्पृष्टवत्यां कन्पायर्या पहिपि निहितेन सुवेणोपहत्य संस्कृतमाज्य
भूः स्वाहा मुवः स्वाहा स्वः स्वाहेति प्रतिमन्त्रमनो जुहुयात्पतिः ।
सुवस्य स्वरूपमध्वरे मसिद्धम् । ननूपघातमित्यवाच्यमर्थसिद्धत्वात् ।
आज्पमितिचावाच्यमाज्यं जुहुयाद्धविपोऽनादेश इति वचनात् । जहुया-
दिति चावाच्यं वाक्यशेषासिद्धः । इदं तहिं प्रपोजनं यत्रोपघातमिति
वक्ष्यति तबाऽऽज्यं प्रधानद्रव्यं यत्र वा मन्त्रमनुक्त्वा होमं विधास्पति
तत्र तत्र व्याहृतिमिजुहुयादित्याज्यमेव च द्रव्यं परिभाषितत्वात् ॥ ८॥
समस्ताभिश्चतुर्थी ॥९॥
भूर्भुवः स्वः स्वाहेति मात्रः। अन्वारब्धायामिति वर्तते । अयं होमो
नोपघातादिसूचितेप्वस्ति । समस्तामिति सिद्धे चतुर्थीति अपक्षरनि-
शानिप्वपि विवाहहोमेपु कथम् । चतुर्थी स्यादित्यधिकवचनात् ।
चतुर्थी स्यादिति षीप्सार्थों गम्यते नातिप्रसङ्गः । संनिधिषिशेपाच
तद्वीप्सासिद्धिः ॥९॥
एवं चौलोपनयनगोदानेषु ॥ १०॥
चतुर्थीमावातिदेशः । ननु गोदानग्रहणमनर्थकं गोदाने घोलपत्कल्प
इत्पनेनैव सिद्धत्वात् । न । तब केशक्लप्तिमात्रस्पातिदेशात् ॥ १०॥
अमिरेतु प्रथम इति पइभिश्च पाणिग्रहण इति ॥ ११ ॥
घशरदोऽन्वारम्मानुकर्षणार्थः॥११॥
नाऽऽज्यभागौ न स्विष्टकदाज्याहुतिप्वनादेशे ॥ १२ ॥
उपपातादिशब्दसूचितास्पान्याहुतीपु सतीप्याज्यमागी स्विष्टकृय
न स्युः । नाऽऽज्पमागो स्विष्टकृदिति वक्तव्ये पृथग्रहणं पत्र न
स्विष्टकृत्वाऽऽन्यमागौ न स्त इत्येवमर्थम् । यथा वास्तुहोमे सौविष्टक.
तीमष्टम्पेति पशावादेशातन प्रतिपेधामावार्थमनादेश इत्युक्तम् ॥१२॥

·१५ १ तृतीयः खण्डः] वाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। सर्वोपरिष्टान्महाव्याहृतिभिः ॥ १३ ॥ सर्वत्रेति व्यापपर्थम् । प्रतिकर्म विशेषविहितं कृत्वा मू: स्वाहा मुषः स्वाहा स्वः स्वाहेत्याज्यं जुहुयात् । प्रपदान्तवरस्वेव प्रयुक्ताज्यलामाना- घान्वारम्मः ॥ १३॥ प्राजापत्यया च ॥ १४॥ प्रजापते न स्वदेतानीति प्राजापत्यया । चशब्दः सर्वत्रोपरिधाविरप. स्पानुकर्षणार्थः ॥१४॥ प्रायश्चित्तं जुहुयात् ॥ १५॥ प्राजापत्ययेति वर्तते । यत्रान्तरितविपर्यासादौ प्रायश्चित्तापेक्षा तत्र प्राजापत्यया सुवेणाऽऽज्यं जुहुपासंधानार्थमिति सूचार्थः। अन्तरितेऽ- न्तरितं कृत्वा प्रायश्चित्तसंनिपत्योपकारकाङ्गान्तराय उपकार्ये निवृत्तम- योजने प्रायश्चितमेव नान्तरितस्य पुनः करणम् । पदार्थविपर्यासे प्रायश्चित्तमेव न कमाथं पुनरावृत्तिः । आज्यसंस्कारात्पूर्व चेन्निमित्तं स्यात्संस्कृताज्येन प्रायश्चित्तं कुर्यात् । उत्तरकाले चेन्निमित्तं परिज्ञाना- नन्तरमेय । पाक्यशेषारिसद्धे जुहुयादित्यग्न्यनुगतादायप्येतदेय पाय- चित्तमित्येवमर्थम् । इतरथा प्रकृतत्वात्मपदान्तवत्स्वकर्मस्वेव स्यात् । पहिस्तन्त्रे वाज्यतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण वा प्रायश्चित्तहोमः । तन्त्र- मध्ये तु तत्तनमेवोपजीवति । मात्रलिङ्गादपि सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थता गम्यत एव । अर्थ मन्त्रार्थ:-है प्रजापते यान्येतानि निमित्तानि प्रजा. सानि प्राजापत्यानि तानि न त्वदेतानि त्वदन्यो न कश्चिदपि प्रतिसमा- धानेन परिता बभूव न पदार्थी कतुं समर्थः । अतो यत्समाधानकामा वयं तुभ्यं जुहुमः । तदस्माकमस्तु । तत्समाधानास रयीणां धनतुल्यान पुरुषार्थानां स्वयं स्वामिनो भूयास्मेति । स्वदम्पत्यागलक्षणाना कर्मणां कालात्यये यत्कुसीदमिति होमः प्रायश्चित्तं मन्त्रलिजगत् । प्रपदान्तवकर्मलोपआज्यतन्त्रमितरत्र परिचरणतन्त्रम्।अयं मन्त्रार्थ:- यत्कुसीदमृणतुल्यमवश्यं प्रदेयमप्रदत्तं मयेह जन्मनि येन प्रदत्तेन निधिना निधितुल्येन यमस्य सदने यथेष्टं चरामि तत्मदेपमिदमेवाऽऽऽयं तत्कार्यकरणं हेऽने जीवन्नेवाहं ते तुभ्यं तत्मति तस्यदेय प्रति तत्समाधा- नाय ददामीत्यर्थः । सर्वत्राङ्गभ्रेपप्रयोगसमाप्त्युत्तरकालं यदि स्मरेत्तत्र न पुनः करणं नापि प्रायश्चित्तम् ।प्रधानसंपन्धायोगाद्विगुणमेव तदस्तु । ३ ·- रुद्रस्कन्दप्रणीता- [१.अपमपरले प्रधानपे तु साङ्गस्य पुनरावृत्तिः । बहुप्रधानके तु प्रष्टस्पेव प्रधानस्य साइन्स्पाऽऽवृत्तिर्नाम्रटस्य । एषमकरणेऽपि शास्वापानेमोक्तं प्रायश्चि- तम् । प्राजापत्यया यत्कुसीदमित्येतेन' च सर्वत्र विकल्प्यते । पूर्वत- निपमः । अनुगतेऽनावग्न्यन्तरसंसर्ग रजस्वलाभिगमने दिवामैथुने कुमारस्प संस्काराकरणे मंखलाधारणे संध्यालोपे च शाट्यायनिमोक प्रायश्चित्तं स्यात् । अनुगतादौ दोपलघुत्वगुरुत्यापेक्षया चात्र नियमः । पाल्पकालविच्छेदै परिचरणतन्वं पहुकालविच्छेद आउपतन्त्रमिति । मूः स्याहा मुवः स्वाहा स्वः स्वाहा पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा पाहि नो विश्ववेदसे स्वाहा यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा सर्व पाहि शत. तो स्वाहा पाहि नोऽन एकहर्य पुरुनेजा(?) निवर्तस्व सहरप्या निवर्त. स्वेति तिसृमिः पुनश्च व्याहृतिमिराज्यं जुहुयादिति शाट्यापनिविधानम् पुनराधाननिमिचे तु पुनराधानमेव कुर्यात् । अमादशाह विच्छेदे द्वादशाहमेघोपासनहोमविच्छेदोऽनःस्वेच्छया त्यागो जायामोंः प्रयास: श्वकाकचण्डालरजस्वलादिस्पर्शः समिन्नाश इत्येतानि पुनराधाननिमि. तानि । तस्य विधिः-दिया हयिष्यमन्नमेकमुक्तं भुक्त्वा ब्रह्मचारियोs- परेधुरुपवास कुर्वस्तपम तेजश्वेत्यादि ब्रह्मणः पुत्राय नम इत्येवमन्तं शतकृत्वोष्टकृत्यचारण्ये जपित्वा देवकृतस्येतीतिनाऽऽदी नस्पेत्पन्त: प्राक्तया.जपेत् । ततः श्वोभूतेषु नमामीत्येताम्पा जलमवगाव बाह्मण. स्यानूचानस्याग्निमतो गृहात्तदलामे यथासमयं श्रौतस्मातपरस्य गृहा. दमिमाहरप प्रपदान्तं कृत्वा पाहतिमिर्तुत्वा भूः स्वाहेति पिजदुपात् । ततो मुवः स्वाहेति विः। ततः स्वः स्वाहेति धिः । ततम प्रतिमन्वं . द्वादशकृत्यः । ततश्च प्रतिमन्त्रं निःकृत्वः । तत उत्थाय नमस्कारासलिं कृत्वाऽनि दूतममिर्धा निस्तिग्मेनाग्ने रक्षा ण इति पतुर्म जपेत् । अपोपविश्यान आपाहि वीतयेऽग्निं वो पधं तं नमस्तेऽ ओजस उप- स्थाऽमे दिवे विष इति पतमृमिराज्यं जुहुपात ।सोमं राजानं सोविष्टकृतं च तत उपरिटाद्धोमादिः। नाव पवा अन्वारम्मोऽमिसंस्कारस्वात् । सपा मपदान्तानामन्ते पामदेव्यमानं तदृग्नपम सापं प्रात:मान्ते पचासंगपं गोसूताश्चमक्तगानम् । अनिधारणासमवेऽयं ते पोनिरिति समिरसमारोपणं या नेम इपारमसमारोपणमुमपन लौकिकामापुपाय- रोह इपवरोहणम्।इस पुनराधानविधायुक्तम् । दिया हपिप्पमोलनाः . कितनपान्तं सस्पुनाम्मा का पान्द्रायणाय विस्पते नई ·तृतीयः खण्डः] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। विनिवेश:-अकामकृते निमित्ते संधानर्समवे सत्पनुपेक्षापामिदमुपेक्षा द कृच्छ्र: । कामकृते चान्द्रायणम् । अवापरं मतम्-कृच्चान्द्रायणे श्रेताग्निविषय एव गृह्याग्निनाशे पुनराधानं विध्युक्तमेवेति गृह्यामेद्वादशा- हविच्छेदे पुनराधानमित्युक्तम् । पुनराधानपिंधेरनेव गृह्ये संगृह्योपदेशः। गृयाग्न्यनुगते मासापूध पुनराधानम् । ततः प्रारद्वादशाहादू शाट्याय. निमोक्तमाज्यतन्त्रेण पाहि त्रयोदश होमः । तत पास एय परिचरणत- न्णेति। आज्यतन्त्राणां प्रकृतिर्षियाहः। परिचरणतन्त्राणामोपासन- होमः।परतन्त्राणो दर्शपूर्णमासी। पशुतन्त्राणामष्टकापशुः। आज्यतन्त्रे वरणस्याऽऽवृत्तिस्तस्य प्रधानार्थत्वात् । अर्थलोपदाम(ह)वनस्यापि समानयाऽमुमिति मन्त्रालिङ्गात् । मर्नुसंधन्धार्थ मार्गक्लाप्तिपरत्वादम- वृत्तिः। लेखाचतुहिोमयोरपि न पुनः क्रिया होमन्यात्मकस्य मार्ग- स्पैकत्वात् । हषरपुषस्य चाऽऽक्रमणार्थवादप्रवृत्तिः । शूर्पलाजाना च. साजहोमार्थत्वान्न निधानम् । आयतन्वेष्वन्वारम्मस्तु संस्कारकर्मसु. संस्कारकार्येण कर्तव्य एक संस्कारार्थत्वात् नान्येषु होमानां प्रवृत्तिा. परिटाद्धोमान्ययित्वा प्रधानत्वात् । मयतु या व्याहृतिहोमानामङ्गत्वं. तथाऽपि दर्शपूर्णमासयोरप्येतरप्रकृतित्वात्सपु प्राप्तानामुपघातापिसू- चरम् । एवं चौलोपयनगोदानेविति च नियमार्थ भविष्यति । प्रयो. गमध्येनाऽऽज्यभागावित्यादेः सर्ववार्थस्य विधानस्यतत्प्रयोजनं कथं नामैतत्यागुकानामेवेति कर्तव्यतारखेन नोपदेशान्तरे प्रवृत्तिः । न पुरस्ता- दक्ष्यमाणानां हुत्वोपोतिष्ठत इत्येवमादीनामिति ॥ १५ ॥ प्रकृतमनुसराम:- हुत्वोपोचिष्ठतः ॥ १६ ॥ ध्याहृतिभिर्दुत्वोपश्लिष्टौ जायापती सहोत्तिष्ठतः । वध्वा दक्षिण पाणि दक्षिणेन पाणिना गृह्णन्पतिरुत्तिठेत्तस्यास्वातम्यात् । हुत्षेतिः समानकर्तृकत्यहोमेऽप्युपश्लेपार्थम् । अतोऽन्वारब्धायाँ होमः पूर्ववदेव नावारम्मः । पतिपाणेोमे व्यावृतत्वात् ॥ १६ ॥ अनुपृष्ठं गत्वा दक्षिणतोऽवस्थाय वध्वअलिं गृह्णीयात् ॥ १७ ॥ Es अनुः सादृश्ये । उत्थानवत्-पाणि गृह्मन्नेव तस्याः पृष्ठदेशेन पक्षि- गतो गत्वा दर्मप स्थित्वा कोशालिकाम्या हस्ताभ्यामुपादस्वयं(?) कुर्यात् ॥ १७ ॥ ม่

·२०
विद्रस्कन्दमणीता- .. [ १ पमपटरटेन
पूर्वा माता शमीपलाशमिश्रालाजा-
प्रशूर्प कत्या पश्चात् ॥ १८ ॥
उदाहवचनाद्वधगृहं गत्वा विवाह इति यधूमातुः संनिधानारसा पूर्व-
मेष लाजान्स्यपमुत्पाद्य शीपलाशन संस्पृटाशमीपलाशमिश्रास्तान्ब-
हिंपि शू निधाय तिष्ठति तदानी शूर्पणाऽऽदायानेः पुरस्तादध्माता
तित । एवं सत्रयोजना-लाजान्कृत्वाशर्षे निहिताशमीपलाशमिश्री-
मादाय पूर्वपूर्वविक्संपन्धिनी वधुमाता तिदिति ॥ १८॥
पश्चादनेईपत्पुत्रमाकमयेधूं दक्षिणेन
प्रपदेनेममश्मानमिति ॥ १९ ॥
पश्चादयत्पुर्व सथ्येन पाणिनाऽसलिं गृह्णन्नेव दक्षिणेन पाणिनोक
गृहीत्वोरिक्षप्यारालिमलेन स्वयं मन्त्रमुक्त्वाऽऽकमयेत् । संनिधाना-
सिद्धे दक्षिणेनेति प्रागुदीचीमुक्रमदित्यत्रापि दक्षिणनियमार्थम् ॥१९॥
सरुद्गृहीतमजलिं लाजानां वध्व-
अलावावपेद्धाता ॥ २० ॥
वधूभ्राता । अध्यक्षलाविति पध्वाः संनिधानात् । शमीपलाशमिमा.
णामअलिम् ॥२०॥
सुहृद्वा कश्चित् ॥ २१॥
धातुरठामे पध्वा हितेपी कश्चित्पुरुष आवपेत् ।. सुहवेति सिद्ध
कचिदिति पुरुपनियमार्थम् ॥ २१ ॥
तं सामौ जुहुयादविच्छियानलिमियं नारीति ॥ २२ ॥
प्रकृतवासिद्ध तमिति नमेष लाजामलिं जहुपादुपस्तरणामिधार-
णेन कुर्यादित्येवमर्थम् । अन्यथा हि होमद्रव्येऽदर्शनाच्छङ्का स्यात् ।
सेति सा यधूर्जयादेव न मन्त्रं बूयात्पतिरेव मन्त्रं ब्रूयादित्येवमर्थम् ।
अमाविति प्रमतेऽनावित्येवमर्थम् । पाण्योरविच्छेदं कुर्वती वधूरहुल्य.
प्रेण जड्यात् । इपरपुत्राक्रमणाञ्जलिं गृह्णीयादेव पतिः ।। २२ ।।
'अर्यमणं पूषणमित्युत्तरयोः ।। २३ ।।
उत्तरपोलाजहोमपोरिमौ मन्त्री ॥ २३ ॥

·--
घायः मण्ड] वाशापणगृह्यसूग्रवृतिः।
हुते तेनैव गत्वा प्रदक्षिणमनिं परिणये-
कन्यला(का)पितृय इति ॥ २४ ॥
इयं नारीति हुते येनैव प्रकारेण दक्षिणतो गतस्तेनैव प्रकारेण पाणि
गुहन्ननुपृष्ठमुत्तरतो गत्वा पाणिं गृह्णन्नेवामिं प्रदक्षिणीकुर्वन्वगनुगम-
येत् । आज्यसुपपत्पुत्रशूपोदकुम्मानां प्रदक्षिणेऽन्तर्मावः । मातबही-
एकानो पहिर्मावः । पतिमन्नं बूयात् ॥ २४ ॥
अवस्थानप्रभृत्येवं त्रिः ॥ २५॥
मध्यमपा व्यावृत्तावर्षमणमिति लाजहोममन्त्र उत्समया पूपणमिति ।
उत्तरतः समानम् ॥ २५ ॥
शूर्पण शिष्टानमायोच्य प्रागुदीचीमु-
क्रमयेदेकभिप इति (1) ॥ २६ ॥
प्रकृतिस्वास्सिद्धेऽमावित्यमौ यस्कृत्य तत्स तव समापनीयम् ।
मागुदीची मुरक्रमयेदित्यस्य च गमनोपक्रमत्यान्न प्रत्यावृत्त्य समाप्तिरिति
केचित् । तदयुक्तम् । अनावित्यनुक्तेऽपन्यत्राथ होमत्वालाजप्रक्षेपप्रसङ्गा-
परेणामिमोदक इति वचनादग्न्पर्थमवश्यं मावितत्वास प्रत्यागमनस्प
वषाक्रमस्य द्योतितत्वात् । उत्क्रमणं पत्पुबाक्रमणवत्प्रतिमन्त्रं सप्त
पदानि सखी सप्तपदीति वधूमीक्षजपेन्मन्त्रलिगात् ॥ २६ ॥
ईक्षकावेक्षणरथारोहणदुर्गानुमन्त्रणान्यभिरूपाभिः ॥ २७ ॥
वधुदमागताः समगली: त्रियो वीक्षन्सुमद्लीरिति जपेत् । मुकि.
शुकमिति धूं रथमारोहयेत् । अध्यानि मयस्थाने मा विदन्निति जपेत् ।
मुमनालीरियस्यानागताभ्यां सह निर्देशस्तरसाध्यार्थः । यथा महत्प-
पनि रथारोहणयहुत्वे मयस्थानबहुत्वे च तयोरावृत्तिष्टार्थत्वात्तयांs.
स्थापि रूपागमादाया विवाहसमातेरावृत्तिरिति । ईक्षकावेक्षणान्तर-
माह-अपरेणानिमोदको गत्वा पाणिग्राहक मूर्धन्यवसिश्चेत । ब्रह्मा-
अन्योन्तरेण धून समअप्रिमितो जपेत् । प्रतिक्षिणं
पाणिं साहुठं गृह्णीयाद्धामित इति पइमिः । उत्तरोत्तरेणोतरोत्तरम.
मिपीडनम् । अथ प्रदक्षिणमनिं प्ररपागम्पोपरिष्टाद्धोमादिशामदेश्यगा.
नान्तं कुयथा दर्शपूर्णमासपोर्वक्ष्यते नामान्वारम्मः ॥२७॥
इति पस्कन्दविरपिता गृह्यवृत्ती प्रथमपटटाए
तृतीयः सण्ठः ॥३॥

·१२. 1 . सदस्कन्दमाता- "प्रथमपटले- अय स्तु: writ मागुदीचीमुद्हेत् ॥ १॥ होमानन्तरमेव प्रागुदीची दिशं वधूमप्निं च प्रापये ॥१ पतिर्बाह्मणकुलेऽभिमुपसमाधाय पश्चादनेर्लोहितं चर्माऽऽ- नडुहमुत्तरलोम प्राग्नीवमास्तीर्य वाग्यतामुपवेशयेत्॥२॥'. विवाहगृहे गृहान्तरे का यदि क्षत्रिपादिगृहे विवाहस्तदा त्वन्यस्मि' मेव माह्मणकुलेऽग्निमुपसंधानान्तं कृत्वा समणि वधूमुपपेशयेत्पति- रस्तमनकाले । नान वया दमासनं तत्कार्यकरणत्वाचर्मणः ॥२॥ पोते नक्षत्रेऽन्वारन्धायां सुवेणोपधातं जुहुयोत्षभि- लेखाप्रभृतिभिः संपातानवनयमूनि वध्वाः ॥ ३ ॥ अन्येनोदितानि नक्षत्राणायुक्त एपोपर्याच्छादिते देशे होमः । प्रशदः प्रथमोदयार्थः। परिसमूहनादीनि कृस्वा व्याहृतिमिः समस्ता- न्तामिर्तुत्वा लेखादिभिः स्वाहांकारान्तर्जुहुयात् । प्रकृतितः सिद्धेऽन्वा.' रब्धायामित्यतः प्रकृतिसादृश्यार्थवादुपवेशनवत्पत्युरेवाऽऽलम्मप्रयोक्तृ- स्वार्थम् । इतरथा पिप्रादेः स्यात् । सुदेणेति सुवेण' संपातावनयना. र्थम् । इतरथा हि दक्षिणेन पाणिना स्यात् । उपघातमिति प्रत्युपघात व्याहृतिहोमेष्वपि संपातावनयनार्थम् । उपधातमित्यामीक्ष्ण्ये णमुल । एतप्रयमपि न्यायसूचनपरमेव । तथा ह्याद्ये होमेन पितृत्वमन्वारब्ध प्रपोक्सृत्ये कारणं किं तर्हि तस्याः पित्रधीनता । वाल्ये पितृवशे तिष्ठे- दिति वचनास्पिवधीनत्वम् । सा विदानी मधंधीना पाणिग्राहस्य ' यौवन इति वचनन्यायपरत्वात् । सूत्रस्य न्यायस्य च तुल्यत्वात् । चतु: होमेऽपि मर्तुरेव प्रयोक्तृत्वम् । उपनयनादिषु चाऽऽचार्यस्य च संपा- तानपि मुवगतत्वेन साधनान्तरप्रयुक्तिक्षयात्तेनैवावनयनम् । अत एव चतुर्थीहोमोऽपि तथैव । तथा घशानां होमानां संस्कारार्थवाद । संस्कारस्य संपातायनयनद्वारत्वादशस्वप्यवनयनम् । अत एव चतुर्थी. होमेऽपि नवस्वाप्नुवनद्वारवारसंस्कारस्य हुत्वा संपातायनयनम् । होम- शिष्टसंपातमसिद्धेः ॥ ३ ॥ -- A " -- .

·चतुर्थः खण्डः]
द्राक्षापणग्रह्मसूत्रवृत्तिः।
२२.
प्रदक्षिणमनिं परिक्रम्य ध्रुवं दर्शयति धुवा यौरिति । ४॥
पत्युमन्त्रः॥४॥
अभिवाय गुरुन्गोत्रेण विसृजेदाचम् ॥ ५॥
काश्यपगोत्रोऽहमभिवादयामीतिवत्स्वगोत्रमुस्त्वाऽभिवाद्य वर्वाद
नियमं त्यजत् । नविश्यं यदेत् । अथोपरिधाद्धोमादि वामदेठपगानान्त
कुर्यात् ॥५॥
तत आह-
गौर्दक्षिणां ॥६॥
होमत्रपार्थमस्मिन्काले ब्रह्मणे देवा । अत एव नियपि होमेध्येक
एवबझा ॥६॥
अत्राय॑म् ॥ ७॥
अस्मिन्काले विवाहक तज्ज्ञातिभ्रम वपाः प्रदाता
दयात् । तस्य विधिर्मचक्रमानुसारेण मधुपर्फ प्रतिग्रहीप्पप्तिस्पारम्प
पक्ष्यते ॥ ७॥
आगतेष्वित्येके ॥ ८ ॥
पदा विषाहार्थ पध्या गृहमागतास्तदेत्यर्थः॥८॥
त्रिरात्रं क्षारलवणे दुग्धमिति पर्जपानी
सह शम्यतां ब्रह्मचारिणौ ॥ ९ ॥
होमावर्ष नियमः । तदिनप्रमृति त्रिरात्रं दुग्धमुद्धतसारपिण्य.
कादि सबकस्यां शप्पायर्या रात्री निवृत्तमैथुनौ परस्परमन्यतम ।
इतिशोऽन्यस्यापि पतविरोधिनो धननार्थः ॥९॥
हविष्यमन्नं परिजप्यानपाशेनेत्यसा-
विति वचा नाम पात् ॥ १०॥
विरानं मोजनकालेप्वाहतमझ मोजनकालेवमिसय जपिरवा॥१०॥
भुक्तोच्छिष्टं वय दयात् ॥
स पानीमालेखाहोमं समाप्य वधूं हकिंशुकमिति रपमारोप्यानि र
गृहीत्वा मपस्थाने मा विदमिति जपिरवा स्वगृहं प्रविश्रोह गाव ईति
जपित्या शय्यामुपविश्य पधूमीक्षमाण इह तिरिति जपेन्मामलिङ्गात् ।
तन्त्र विरानं सह शपाताम् ॥११॥

·रुद्रस्कन्दपणीता-'.
प्रथमपटले
.
.
सा आह-
ऊध्वं त्रिरात्राचतसृभिराज्यं जुहुयादने प्रायश्चित्ति-
रिति समस्य पश्चमी संपातानवनयनुदपात्र॥ १२॥
चतुर्थेऽहनि पूर्वाह्न प्रपदान्तं कृत्वाऽन्यारम्धार्या महाव्याहतिमिः
समस्तान्तामिर्तुत्वाऽग्ने प्रायश्चितिरित्येवमादिभिः स्वाहाकारान्तैहुवा
नप संपाता महत्यध्वन्यादुत्कर्षः । सहशयनस्य हरिप्यमन्नमित्येतस्प
प्रकृतत्वात्तद्यज्ञार्थमाज्यमित्युक्तम् । उदकपूर्णपानं सानाय पर्याप्त
स्यात् ।। १२॥
तेनेनां सकेशनखामायावयेत् ॥ १३ ॥
सहशिरसं पतिः स्वयमेव धापयेत्ततो वामदेव्यगानान्तं कृत्वा बह्माणं
मोजयेत् ॥१३॥
नतो पपार्थ स्पात् ॥ १४ ॥
न प्रतिहोम साध्यदायत्तं पथार्थ किं वेकया साध्यमेवेदं होमत्रया-
रमकमनुष्ठानमित्येवमर्थम् ॥ १४ ॥
ऋतुकाले दक्षिणेन पाणिनोपस्थमाल द्वि-
प्णुर्योनि कल्पयत्यिति समाप्तायाम् ॥ १५ ॥
दापादिरमिरिस्पस्यापि पक्षस्पाभ्युपगमं दर्शयितुमौपासनहोममनु-
प्रत्येपमुक्तम् । रजोदर्शनप्रभृतिपोडशराबमृतुकालः .1 यदि राज्यास्तृ-
साये मागे रजः स्यात्तदोत्तरमेवाहविद्यात् । चतुर्थे भाग इति केचित् ।
समाळापामिति । सभ्यगवस्थायां वश्वामित्यर्थः । का साऽवस्था ।
तासामाद्याश्रतमस्तु निन्या एकादशीति च ।
प्रयोदशीच शेपास्नु प्रशस्ता.दश रावयः ।।
युग्मा पुत्रा जायन्ते नियोऽयुग्मासु रात्रिपु.।
एवमादिसूचिता ॥१५॥
संभवदर्भ घेहीति ॥ १६॥
सम्पगालोप मुहूर्तादि मिथुनी मवेत् ॥ १६ ॥
इति कद्रस्कन्दीयगृह्यवृत्ती प्रथमपटलस्य
चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

·५ पञ्चम खण्ड.]
द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
मथ पञ्चम.खण्डः।
यस्मिन्नमौ पाणिं गृहीयात्स गृह्यः ॥ १ ॥
पाणिं गृह्णीयादिति विवाहकरणं लक्ष्यते । व्यवहारार्थी हि संज्ञा ।
एवं चेद्विवाहादनु निष्पादितत्वादह्यस्य विवाहावस्थायां गृह्यत्वामाया-
ब्रह्मा न स्यान्न गोदक्षिणेति लिङ्गात् ॥ १॥
यस्मिन्वाऽन्त्यां समिधमादध्यात् ॥ २ ॥
यस्मिन्नेवानौ ब्रह्मचार्यन्त्यां समिधमादध्यात्स गृह्यः । अस्मिन्पक्षे
तत्ममृति सायंप्रातोमादीनि स्युः । गृह्य एव विवाहः ॥२॥
निर्मन्थ्यो वा पुण्यः सोऽनर्धकः ॥ ३ ॥
उक्तस्यैव प्रकारद्वपस्योत्पत्तिनियमो घाऽयं न गृह्यान्तरे । धाशयः
शास्त्रान्तरोक्तस्यापि श्रोनियागारादेः संग्रहणार्थः । पुण्यः परलोकहि-
तकरः । अनर्धक इह जन्मन्पृद्धिमावकरः ॥ ३॥
अम्बरीपादाऽऽनयेत् ॥ ४ ॥
अपूपयिक्रियादग्नेवा ॥४॥
बहुयाजिनो वाऽगाराच्छवर्जम् ॥ ५॥
बहुदेवपूजकस्य बहुदानुग्रहादानपेनिं विवाहं कर्तुमन्त्यां समिधं
वाऽऽधातुम् ॥५॥
सायमाहुत्युपकर्म परिचरणम् ॥ ६ ॥
चतुर्थीहोमानन्तरं यः सायंकालस्तमारम्याऽऽ जीवसमाप्तैराश्रमपरि-
समाराधानकालाद्वा परिचरणमनुधानं कुर्यात् । परीस्पधिकारक्पं
सूचितम् । अतोऽनन्तरं बाह्मणमोजनम् । अन्त्यां समिधं दायादित्य-
नयोरपि पक्षद्वययोः सापमाहुत्युपक्रममेव ।। ६ ।।
भागस्तमयोदयाश्यां प्रादुष्कृत्य ॥ ७ ॥
अस्तमयोदयात्माम्समीपकाले प्रज्याल्प ॥७॥
अस्तमिते होमः ॥८॥
अस्तमयानन्तरमेष होमः ॥८॥

·। रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[१ प्रथमपटले.
उदिते चानुदिते वा ॥९॥
संध्यायामेव ॥१॥
हविष्यत्यारन्त चेत्मक्षाल्य जुहुयात्पाणिना ॥ १० ॥
हविष्यस्य मापदरककोद्वादिव्यतिरिक्तस्य लवणाद्यसंयुक्तस्य 'येपु
केपुचिद्धोमेषु साधनतयाऽऽश्रितस्यौदनस्य पछीनिर्देशात्तदेकदेशस्य
साधनतयोपादानं न पक्वावस्थस्य कृष्तस्योपादानम् । अतः पाफ-
धर्मा न स्युः। इतरथा शङ्का स्यादर्शपूर्णमासरदी दर्शनात अकृ-
सपाकानुक्तजातीयानेव तण्डलांनिः प्रक्षाल्पाइगुष्ठपर्वमानप्रमाणामाहु-
तिम् । होमसामान्यात्सुवस्य प्राप्ती पाणेविधानम् ॥ १० ॥
दधि चेत्तयो वा कंसेनेति चेदिति ॥ ११ ॥
सिद्धषद्यपदेशः शास्त्रान्तरविहितस्यापि व्यस्य संग्रहणार्थः ।
अत आज्पमपि द्रव्यम् । पृथग्रहणमितरेतरसंयोगव्युदासार्थम् ॥ ११ ॥
चरुस्थाल्यां वा ॥ १२॥
कसेन विकल्पः ॥१२॥
अपये स्वाहेति मध्ये ॥१३॥
अग्निमध्ये ॥१३॥
तूष्णीं पागुदीचीमुत्तराम् ॥ १४ ॥
'मन्त्रमनुचरन्ननावेव मागुदीच्या दिशि द्वितीयां जुहुयात् । सायं-
प्रातोमस्य साध्यत्वाद्यया फयाचित्याप्तौ नूप्णीधर्मस्य प्रजापता-
घसाधारण्यात्मजापतये स्वाहेति मनसा स्मरञ्जुहुयात् । तस्मात्माजा-
पत्यां मनसा जतीति तेस्तूप्णीधर्मत्वं प्रजापतेः । याः प्रागुदीच्या.
हुतिदेर्शपूर्णमासयोरमये स्विष्टकृतं इति तामन जुहुयादिति केचित् ।
तदयुक्तम् । वक्ष्यमाणस्प सिद्धवद्यपदेशायोगादसाधारणशब्दामामाय।
पश्याद्विधानादेयोत्तरस्ये सिद्ध उत्तरामिति पत्र यत्रैकाहुतिनोयते तत्र
तप पयोत्तरा स्पादित्येयमर्थम् ॥ १४ ॥
सूर्यायेति प्रातः पूर्वा ।। १५॥
सूर्याप स्थाहित्यग्निमपे ।। १५॥
नात्र परिसमूहनादीनि पर्युक्षणवर्नम् ॥ १६॥

·4
९ पञ्चम खण्ड दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
२७
बहुवचनमुपरिष्टाद्धोगानां समिदाधानादेच निवृत्त्यर्थम् । समन्ता-
स्परिपेचनं पुरस्तादुपरिष्टाच पर्युक्षणवर्गमुत्तराहुत्पनन्तरमुभयन समिध.
मादध्यादित्युपदेशः पूर्वाहुतेः पूर्वमिति केचित् ॥ १६ ।।
पत्नी जुहुयादित्येके ॥ १७ ॥
गहाः पत्नी गृह्योऽग्निरेप इति सिद्धे सायंपात-
भूतमित्युक्त ओमित्युच्चैबूयात् ॥ १८ ॥
मोजनार्थमोदने सिद्धे भोजनस्य कालस्य परतन्त्रस्यान्न पूर्वाह्ननि-
यमः। कालोपलक्षणत्वाञ्चासत्यपि भोजनार्थ पाके पाक कृत्या मय-
स्य तस्मिन्काले होमः । सायंप्रातरिति राबावहनि घेत्यर्थः । प्रक-
तितः सिद्धे वचन परिचरणतन्त्रेषु कालप्राप्तिनास्तीति घोतनार्थम् ।
पचनकर्तरि भूतमित्युक्ते गृहपतिरोमिति पात् ॥१८॥
मा क्षा नमस्त इत्युपांशु॥ १९
यादित्पनुपर्तते ॥१९॥
हविष्यस्यानस्य जहुयात्माजा-
पत्यं सौविष्टरुतं च ॥ २० ॥
प्रजापतये स्वाहेति मनसाऽग्निमध्ये परिचरणतन्त्रेण । प्रकृतितः सिद्धे
हविष्यस्येति हविष्यमोजने मोज्यसंस्कारप्रयुक्तमान्या तेनापि होम
आशयेतेति तन्निवृत्त्यर्थम् । अन्नस्येति तण्डलादिनिवृत्यर्थम् । प्राजा.
परयं सोषिष्टकृतं च प्रजापतये स्वाहेति मनसाऽमिमध्येऽग्नये स्पिष्टकृते
स्वाहेति प्रागुदीच्यां जुहुयात् ॥ २० ॥
वलिं नयेद्वहिरन्तर्वा चतुर्निधाय ॥ २१ ॥
पक्ष्पमाणेघु देशेषु निध्यात् । गृह एप गर्भगृहादहिरन्तहें
वा पतुरितिग्रहणादलिचतुष्टयार्थमादायन्ते च सकृदेव परिपेचनम् ।
प्रत्येकमिति केचित् ॥ २१ ॥
मणिकदेशे ॥ २२ ॥
उदकधारणसमीपे ॥ २२॥
मध्ये ॥ २३ ॥
गर्भगृहस्प मध्ये ॥ २३ ॥

·२८. सदस्कन्दप्रणीता--- [१ प्रथमपटले- . न द्वारि ॥२४॥ गर्भगृहस्यैव ॥ २४ ॥ शय्यामनु ॥ २५॥ शयनसमीपे ॥२५॥ वर्च वा॥२६॥ अवस्करसमीपे । पुरीपोऽवस्करः । वाशब्दो विनिवेशार्थः । कथम् । शध्यामनु नक्तं वर्चमनु दिवा देशौचित्याद्देवतौचित्याच्च ।। २६ ॥ अथ स्तूपम् ॥ २७॥ अन्विति धर्तते । अथेति वक्ष्यमाणानां सर्वेषां बलीनामेप एवं देश इत्यर्थः। प्रथमस्थापितस्थूणः स स्तूपस्तत्समीपे तमनु समीप- देशे ॥२७॥ एकैकमुसयतः परिपिञ्चेत् ॥ २८ ।। आदौ घलेरमावात्परिपेकशब्दानन्वयादमितः सेचनमानसिक्ते यलिं निधाप प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं परिपिश्चेत् ॥ २८ ॥ शेपमद्भिः साध दक्षिणां निनयेत् ॥ २९ ॥ पलिस्थाल्यां शिष्टमन्नमद्भिः सह स्तूपस्य. दक्षिणतः प्राचीनावीती पिश्येण तीर्थेन निनयेत् ॥ २९ ॥ फलीकरणानामयमाचामस्वेति विश्राणिते ॥ ३० ॥ फलीकरणमुकमोदनावसंसनं च मिश्रीकृत्य विगतअमेऽतिधावनं. बाह्मणाय इत्त्वेत्यस्यानन्तरमित्यर्थः । तस्य स्तूपस्य प्रागुदीच्या विशिः रोदत्वात् ॥ ३०॥ पृथिवी वायुः प्रजापतिर्विश्वे देवा आप ओपधि- वनस्पति(त)य आकाशः कामो मन्पुर्वा रक्षो- गणः पितरो रुद्र इति बलिदैवतानि ॥ ३१ उक्तानां पलीनां यथासंस्यमेता देवताः कामो मन्युर्वेति पूर्ववद्विनि 7 . 1 पेशः॥ १ ॥ . तूष्णीं तु कुर्यात् ॥ ३२॥ नुशमोऽपधारणार्थः । पटिदेवतात्पेष । नम्णांहोम इति होमेऽपि प्राजापत्यं मनसेय तस्मात्माजापत्यां मनसा जुद्रति.' इति इतः ।

·५ पञ्चमः खण्ड.] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। कुर्यादिति मनोव्यापारमात्रार्थम् । पृथिव्यै वायवे प्रजापतये विश्वेन्यो देवेम्प ओपधिवनस्पतिभ्य आकाशाय कामाप मन्यवे रक्षोगणेभ्यः पितृम्पो रुद्रायेति चतुर्यन्तं मनसा स्मरन्बलिं निध्यात् ॥ २२॥ सर्वस्प वनस्पैतत्कुर्यात् ।। ३३ ।। सर्वस्येति शाकमांसादिपरिग्रहणार्थमितरथौदनस्यैव स्पात् । प्रकृता. चौपासनहोमे दर्शनात् । अन्नस्येति । अदनीयस्य । तुशब्द एवकारार्थे । मोजनार्थस्यैव दर्शपूर्णमासादिचरोः कृसरः स्थालीपाक इत्यादयश्चे- त्यर्थः । एतदिति सकलपैश्वदेवकर्मपरामर्थे । इतरया हि प्रकृतत्वा. दलीनामेय विशेषः स्यात् । कुर्यादित्यनग्नेरपि लौकिकेऽसौ कर- पार्थम् ॥ ३३॥ असकदेकस्मिन्काले सिद्ध सहदेव कुर्यात् ॥ ३४ ॥ रात्रावहनि यदि पाकावृत्तिः स्यादेकदेव कुर्यात् ।। ३४ ॥ बहुधा चेयद्गृहपतेः ॥ ३५॥ युगपत्क्रमण वा यदि बहवः पाकाः स्युस्तदा यहपतेोजनार्थ तस्यैव कुर्यात् । यदा गृहपतेरपि बहवः पाकास्तदाऽप्येकस्यैव ॥ ३५ ॥ सर्वस्य त्वन्नस्यानो लत्वाऽयं बाह्मणाय दयात्स्व (त्त्वा स्व)यं कुर्यात् ॥३६॥ सर्वस्येत्यहविष्यस्यापि परिग्रहणार्थम् । अन्नस्पति पक्कोपलक्षणार्थ- मपक्वान्नानिवृत्तये । अग्राविति लौकिकाग्न्यर्थम् । तुशब्दो विशेष- णार्थः । न पूर्ववदेकस्यैव किंतु सर्वेपामेव पक्वान्नानां किंचित्किंचित- हीत्वकीकरय तूष्णी लौकिकागो हे आहुती निदध्यादित्यर्थः । भोग्यसंस्कारार्थमेतत् । अयं बाह्मणाय दत्त्वा स्वयं कुर्यात् । अयं प्रथमं बाह्मणाय ततो वर्णान्तरेभ्यो यथाक्रमेण । उपलक्ष[णत्वात्पति. वर्णमपि श्रेयसे पूर्व दद्यात् । अप चार्थ:-सन्वैिश्वदेवमागिनः कुतिस्पेवमादीनि वास्पान्यालोच्य न्याप उक्तः । अवश्यं कार्यमेतदानं पकस्य यथासमपं मृत्या नात्र विरोधेन । चतुष्प सिद्ध दत्त्वेति यथासंमयमाने निवृत्ते स्वभोजनाम्यनुज्ञानार्थ नापश्यं तेषां मोजनप. रिसमाप्तिः प्रतीक्षणी पेति । दत्त्वेति समानकर्तृकार्य स्वमोजने नित्य- घन्धार्थमसति स्वभोजने नापश्यं कार्यमेतदानमिति । असत्यपि स्वमो.

·३०
• रुद्रस्कन्दप्रणीता-
जने सर्वकाळसाधारण्येन येभ्योऽवश्यं दानमुक्तं सांतानिकं यक्ष्यमाण-
मित्यादिना तेभ्यो दद्यादेव । स्वयंप्रहणमात्मन एव नान्तर्यानियमेन
संमृत्यस्येति मृत्यानां त्वागतैः सहापि भोजनम् । तथा मार्याया अपि
गर्मिण्या रोगिण्याच । स्वस्थायास्तु स्वमोगनानन्तरमेष । मुभीतेति
वाक्यशेपासिद्धे कुर्यादिति वचनं सत्कारमपि तेषां कुदिपेपमर्थम् ।
स्मृत्याचारसिद्धस्य सूचनमानमेतत्सूत्रम् ॥ ३६ ॥
बीहिप्रात्यायवेश्यो यवन्यो वाऽऽ नीहि-
भ्यः स्वयं हरेत्स्वयं हरेत् ॥ ३७ ॥
सायंमातहोमवर्ज स्वयं होवमिति कर्तुरनियमे 'प्राप्त नीहिसंपत्ति
प्रमृति यवसंपत्तिपमृति या पदसु मासेषु स्वयंकर्तृत्वं नियम्यते । हरेदिति
सहोमस्य बलेरुपलक्षणार्थम् । द्विरूक्तिः पटलसमाप्तिधोतिका ॥ ३७॥
इति श्रीस्वस्कन्दविरचितायो गृह्यवृत्ती प्रथमपटलस्प
पञ्चमः खण्डः॥५॥
पटलच समाप्तः।
अप द्वितीयः परल:
पौर्णमासोपकमौ दर्शपूर्णमासी ॥१॥
नित्यमकरणविधानाधिकारानुक्तेश्च सायंप्रात होमपन्नित्यापेती ।
तद्वदेवाधिकारक्यं च यायनी यावदाश्रमं पायदाधानम् । अतोऽ-
नन्तरं बाह्मणभोजनम् । सूपिन्द्रमसौ पस्मिन्क्षणे संभवतः स दों
पस्मिन्क्षले पन्द्रमा: पूपले स पूर्णमासस्तस्कारसंपन्यो प्रपोपी दर्श-
पूर्णमासाविति लक्ष्यते । न कस्मिन्क्षणे किं स्वपराह उपक्रम्पानन्तरे
पूर्वाह समाप्तिर्युक्तनि । तस्मान्मध्यदिनाङ्कर्षमागामिमध्यदिनाच पूर्व-
मसो क्षणोऽस्ति असा कालो लक्ष्यते । अत पय तरकालवर्तिनी प्रयोगो
मुर्यादित्यर्थः । वक्ष्यमाणसूत्रद्वयमेय सिद्धे पार्णमासोपकमाविति मध्ये
मरणशापामपि दर्शनियमामुपक्रमस्पोपसंहारापेक्षयात् । एवं साप.
माहुत्युपकमामिरपत्रापि प्रष्टव्यम् । समाप्तिमकार उतो निदाने तदप्य-
परपक्ष हत्यारय मुनेऽप्पेयमेव समाप्प संस्कर्ता सम्पात् ॥ १॥

·५ पश्चम खण्ड दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। दार्श चेत्पूर्वमुपपयेत पौर्णमासेनेट्वाऽथ तत्कुर्यात् ॥ २ ॥ चनुर्थीहोमानन्तरं यदि दर्शः पूर्वमागतश्चेत्तदा दर्शकालारपूर्वमेव पौर्णमासं कृत्या स्वकाले कुर्यात् ॥ २॥ अकुर्वन्पौर्णमासीमाकाक्षेदित्येके ॥ ३ ॥ स्पष्टम् ॥३॥ अपराहे स्नात्वापवसथिक दंपनी भुञ्जीयाताम् ॥४॥ सानमपि मध्यंदिनादूर्ध्वमेव कर्माशम् । तद्यजनीयात्पूर्वमहरुपव- सथस्तदहर्योग्यं यच्छाखान्तरे दृष्टमशनीयं तदीपवसथिकम् । तदुक्तं मायमांसमाज्येनाश्नीयादिति ॥४॥ मानदन्तव्य उवाच श्रेयसी प्रजां विन्दते ॥६॥ मानदन्तव्य ऋषिविन्दते लमते ॥५॥ काम्यो भवत्यक्षोधुको य औपवसथिकं भुङ्क्ते ॥ ६ ॥ काम्पः प्रियदर्शनः । अक्षोधुकः क्षुत्पिपासारहितः ॥६॥ तस्मायत्कामयेत तद्भुञ्जीत ॥ ७ ॥ यदिच्छेत्मजादीनां तदोपवसथिकं मुक्षीत नित्यादेवाऽऽनुपतिक- फलं स्तुतिमानं था। रात्री न भोजनमपरालग्रहणस्य साहनियमार्थ- खात् । यतो रागप्राप्तस्यायं नियमोऽत उपपासेऽपि न वैगुण्यम् ॥ ७ ॥ नावत्यमाचरेत् ॥ ८॥ मतविरोधि मधुमासमक्षणादि न कुर्यादा प्रयोगसमाप्तेः ॥ ८॥ प्रातराहुती हुत्वा ॥ ९ ॥ दर्शपूर्णमासी कर्तव्याविति शेषः । अनयोः पूर्वेचुरुपकान्तत्यात् । प्रातराहुतेश्च सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानमित्यस्तमयारकालाभ्यनुज्ञाना- मातराहुतिः पश्चात्स्यादिति तन्निवृत्तये पूर्षयन्नियम्यते ॥ ९॥ हविनिर्वपेदमुष्मै त्वा जुष्टमिति देवताभयं सळयजुषा विस्तूणीमिति ॥ १० ॥ यद्धपिः शास्त्रान्तरे प्रतिज्ञातं नीहितण्डला यवतण्डुला वा तत् पाणिना गृहीत्वा मुष्टिपूर्णमनये त्या जुष्ट निर्वामीति निर्वापपद्यथा- देवतं परुस्थाल्यो सकृदापदपेविरमन्त्रकम् । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा निप: । अस्यापि ब्रह्मापेक्षत्वात् ।। १० ।।

·, रुद्रस्कन्दप्रणीता- [२ द्वितीयपटले- विर्देवेश्यः प्रक्षालयेत् ॥ ११॥ . । उदकेन प्रक्षालनम् । प्रकृतत्वात्सिद्धे देवेभ्य इत्यन्यत्रापि यद्देवेभ्यः मक्षालनं तधिरेवेत्येवमथं यथौंपासनहोमे ॥ ११ ॥ अथ प्रक्षालनप्रसङ्गादुच्यते- द्विर्मनुष्येत्यः ॥ १२॥ भोजनार्थे पाके द्विः प्रक्षालनम् । असत्यपि पाके यत्र प्रक्षालनं विहितं तत्रापि द्विरेव ॥ १२ ॥ सहपितृायः ॥ १३॥ श्राद्धार्थेऽन्यदक्पादी पाऽसत्यपि पाके पूर्ववत् ॥ १३ ॥ अथ प्रकृतमाह- मेक्षणेन प्रदक्षिणमुदायुवं श्रपयेत् ॥ १४ ॥ मेक्षणं देवीं । यथा पन्नि(नी)चैपमुदकस्य वा बहिर्गमनं न मये. त्तथोदायुवं' अपयेत् । यदि बहिर्गच्छेद्ययोरोजस इत्यप आसिश्चेत् । तद्यज्ञ उल्यणं क्रियते तदप उपनिनयेधयोरोजस इति श्रुतेः । अस्मि- न्काले परिस्तरणमाज्यसंस्कार च[रश्च] संस्कारापेक्षत्वाच्छृतममिघा- रस्य ॥१४॥ तत आह- शृतमभिधार्योदगुद्दास्य प्रत्यभिधारयेत् ॥ ३५ ॥ सुषेणाऽऽज्येनाभिधारणम् ॥ १५॥ सर्वाण्येवं हवीपीति ॥ १६ ॥ सर्वाणीति व्याप्त्यर्यमेवं निर्वापादि हवींपीति भोजनार्थे पाद्धार्थे कृसरस्थालीपाक इत्यादी च निवृत्त्यर्थम् । निहितेषु पाकावस्थायामह- विष्ट्वं देवतोद्देशामावात् । औपासनवैश्वदेवहोमयोरप्पेकदेशस्यैव देव- तोदेशेनोपादानं तस्येति पष्ठीनिर्देशात् । अतस्तयोरपि पाकावस्थायां न हविष्ट्वम् ॥ १६ ॥ बर्हिपि साय(या) ॥ १७॥ साधानीत्यर्थः । छान्दसः शेतुंर । बहुवचनात्सर्याप्येष होमागानि साद्यानि, आज्य परसुवो जुहरिष्ममिति ।यहिपीति सिद्धयन्निशास्त- रणापस्थापामेय तथा स्तरणं यया तमाऽऽसादनं संमपेत् । इतरेतरयो..

·१ प्रथमः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । गाच हविःसदनावस्थायामेवोत्तरतः सर्वेषां सादनम् । पहुवचनाच लुकृतोऽस्य बहुविषयत्वं गमयितुम् । अतो विवाहादिप्यपि होमागा- नामेव सादनम् । औपासनादिपु दर्मामावादुत्तरतोमूमावेव सादनं प्रारूपर्युक्षणात् । एवं प्रयोगकमः पातराहुति हुत्वा ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा चरुं अपयित्वा परिस्तीर्य दर्मेपूपविश्याऽऽज्यं संस्कृत्याभिघा. र्योत्तरतः सर्वाणि सादयित्वा परिपेचनादिप्रपदान्तं कुर्यात् ॥ १७ ॥ तत आह- महाव्याहृतिभिर्हत्वाऽऽज्यभागौ जुहुयाचतुर्गृहीत- माज्यं गृहीत्वा पञ्चावत्वं भृगुणां जामदग्न्यानाममये स्वाहेत्युत्तरतः सोमायेति दक्षिणतः ॥ १८॥ आज्यमागाविति संज्ञा व्यवहारार्था । सुवेणाऽऽदाप जुह्वामा- सिच्य जुद्वैव चतुर्गृहीतं जुहुयात् । सुवेण मुच्याज्यं गृह्णीयादिति परि. मापादर्शनात्, गृह्यान्तरदर्शनात् , सुवजुह्वोः प्राप्तिः । सुवस्य तु विवा. हप्रकृतित्वादपि प्राप्तिपरस्त्येव । गृहीत्वेति प्रत्येकं चतुर्यहणार्थ पौनःपुन्ये [५]कत्वास्मरणात् ॥१८॥ विपरीतमितरे ॥१९॥ सोमाय स्वाहेति दक्षिणतो हुत्वाऽग्नये स्वाहेत्युत्तरत इत्पन्य आचार्या आहुः ॥ १९॥ आज्यमुपस्तीर्य हविष्यवयेन्मेक्षणेन मध्यात्पुरस्ताविति॥ २० ॥ मुवेण जुह्वामुपस्तीर्घ हविषोऽधपर्वमात्रमयसण्ड्य हस्तेन जुद्धा निदध्याद । इतिशब्दः पक्षसमाप्त्यर्थः ॥२०॥ पश्चाच पञ्चावती ॥ २१ ॥ मृगुजामदग्न्यः ॥२१॥ अभिधार्य प्रत्पनक्यवदानस्थानानि ।। २२ ।। मुषेण जहस्थं हविरमियाऽऽज्येनापदानस्थानानि यथाक्रममन- त्याज्येन ॥२२॥ ५ ·. रुद्रस्कन्दप्रणीता [२ द्वितीयपटले- न स्विष्टकतः ॥ २३॥ स्विष्टकृतोऽयदायावदानस्थानं न प्रत्य[ न ]क्ति । प्रत्यक्षनमतिपे- थादेवदं सर्व स्विष्टकृत्यपि तुल्यमिति गम्यते ॥ २३ ॥ अमुष्मै स्वाहेति जुहुयायदेवत्यं स्यात् ॥ २४ ॥ अग्नये स्वाहेतिवद्यथावद्देवतमग्निमध्ये जुह्वां जुहुयात् । एतत्मधानम् । अत एव व्यतिरिक्त सर्व चरुतन्त्रेषु प्रवर्तते ॥ २४ ॥ स्विष्टकृतः सदुपस्तीर्य द्विगूणां सद्धविषो विभिघार्यानये स्विष्टकते स्वाहेति प्रागुदीच्यां जुहुयात् ॥ २५॥ शोमनमिष्टं व्यप्रतिपत्तिद्वारेण करोतीति स्विष्टकृयागः । अतोऽ प्रधानमिदम् । सकृटुपस्तीर्यत्यनूद्यते । भृगूणां जामदग्न्यानां द्विरुपस्त- रणविशेपं विधान मध्यात्पुरस्तात्पश्चात्पुरस्तात्पश्चादित्येतेपा प्रत्या- नायः ॥२५॥ सकद्धविप इति 1॥ २६ ॥ उतरार्धायदानम् । उत्तरार्धात्स्विष्टकृत इति श्रुतेः । गृह्यान्तरवि. धानाञ्च । द्विरमिघार्येति सकृत्त्वपत्यानायः । प्रागुदीच्यामिति मध्य- प्रत्याराायः ॥२६॥ अथोपरिष्टाद्धोमादि ॥ २७ ॥ आज्येन ध्याहृतिमिश्चतमृमिः प्राजापत्यया या ॥२७॥ वत आह- समिधमाधाय ॥ २८ ॥ परिपिश्चेदित्यध्याहारः । समिधमाधापानु पर्युक्ष्येति गौतमीयानुन वादात् । पूर्व निहिता समिधमनायाधायादितेऽन्वमस्थाः सरस्यतेड- न्यमंस्था देवसवितः प्रासावीरिति पूर्ववत्परिपिञ्चेत् । गृह्यान्तरान्मन्त्र- प्राप्तिः ॥२८॥ दर्शनाज्ये हविपि वा त्रिरवदायाग्रमध्यमूलान्यक्तं रिहाणाम्यं नु पप इत्यायुक्ष्यामायनुभहरेत् । यः

·२ द्वितीयः खण्डः]
दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
पशूनामधिपती रुदस्तन्तुचरो वृपा पशूनस्माकं
मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहेति ॥ २९ ॥
प्रतिपत्तिकमदं दर्भानिति द्वितीयानिर्देशात् । अत एव स्तृतान्सर्वदर्मा-
शिष्ट आज्ये हविपि वा सकृन्मन्त्रमुक्त्वाऽयाणि मध्यानि मूलानि
क्रमेण संमृज्य पुनश्चैवं द्विः संमृज्याद्भिरभ्युक्ष्यानपूर्व प्रक्षिपेत् ॥ २९ ॥
तयज्ञवास्तु ॥३०॥
तत्पूर्वसूत्रोक्तं कर्म । यज्ञवास्तुसंज्ञा व्यवहारार्धा ॥ ३०॥
सर्वत्र कुर्यात् ॥ ३१ ॥
समिधाधानादि समिधर्मवत्सु कर्मसु सर्वत्र कुर्यात् । अध्याह-
सिद्धे अर्यादिति वामदेव्यमानार्थम् ॥ ३१॥
हविरुच्छिष्टमुदगुद्दास्प ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ३२ ॥
हषिर्यहणमाज्यव्युदासार्थम् । उच्छिष्ट इति स्वयं किंचित्पाश्याव-
शिष्टस्य दानार्थम् । पूर्वमेवोदग्देशस्थिते सिद्ध उदग्ग्रहणमुदग्देशात्स्था-
ल्या सहोद्वासनार्थम् । अन्यथा हि स्थाल्यामोदनस्योद्वासनमाशयेत ।
चतुर्थैव सिद्धे दद्यादिति स्वयं ब्रह्मत्वेऽप्यन्यस्मै दानार्थम् ॥ ३२ ॥
पूर्णपात्रं दक्षिणा ॥ ३३॥
ओदनेन तण्डुलै| तदलामें फलैया पूर्णपात्रं ब्रह्मणे दक्षिणार्थ
दद्यातूष्णीमोमिति वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ ३३ ॥
यथोत्साहं वा ॥ ३४ ॥
यथा ब्रह्मोत्साही मवति तथा दद्यात् । तदभिलषितं दद्यादित्यर्थः ।
आग्पतन्वपि यथोत्साहमेव इक्षिणा ॥ ३४ ॥
इति श्रीरुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ द्वितीयपटलस्य
प्रथमः खण्डः ॥१॥
पथ द्वितीयः खण्ड।
प्रकृतस्य प्रधानदेयता आह--
आग्नेयः स्थालीपाकोऽनाहितामेर्दर्शपूर्णमासयोः ॥ १ ॥
अनाहितामेदंर्शपूर्णमासयोरामेष एव स्थालीपाकः । अग्नये त्वा जुष्टं
निर्वपामीति निर्वापः । अग्नये स्वाति होमः ॥१॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [२द्वितीयपटले- अनीपोमीयः पौर्णमास्यामाहिताः ॥२॥ अनीपोमाभ्यां त्वा जुटं निर्वपामीति निर्वापः । अग्नीषोमाभ्यां स्वाहेति होमः ॥२॥ ऐन्दो माहेन्द्रो वैन्दामो वाऽमावास्यायाम् ॥ ३॥ आहितामेरेवेष्टिवद्विनिवेशः । इन्द्राय त्वा जुटं निर्वपामि । महेन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि । इन्द्रामिभ्यां त्वा जुटं निर्वपामीति निर्वापः । इन्द्राय स्वाहा महेन्द्राय स्वाहेन्द्रामिभ्यां स्वाहेति होमः ॥३॥ यथा वाऽनाहिताः ॥४॥ दर्श च पूर्णमासे घानाहितामेर्यथा वा तथेत्यर्थः ॥४॥ सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानम् ॥ ५॥ सर्वमिति पूर्वाहासमवेऽपरालेऽपि होमार्थम् ॥५॥ रात्रिः सायमाहुतेः ॥ ६॥ स्पष्टम् ।। ६॥ सर्वोऽपरपक्षः पूर्णमासस्य ॥ ७॥ सर्व इत्युपकान्तस्य पूर्वाह्नातिक्रमेऽपराले समाप्त्यर्थम् । तदतिक- मेऽपि रात्रावनुपकान्तस्य तु स्वकालेऽपराह्ने प्रात्येत्याद्यहरन्तेऽपि मघत्व ॥७॥ पूर्वपक्षो दार्शस्य ॥ ८॥ सर्व इति वर्तते । आपत्काल एते। अन्यथाऽस्तमिते होम इत्यादे- यर्यप्रसद्भात । उत्तरहोमोपक्रमकालापागेवैते कालाः। आपत्कालत्याच यथासंभवं न कालोकर्पः कार्यः॥८॥ अमोजनेन संतनुयादित्येके ॥९॥ स्थकालात्ययेऽमोजनेन तत्कार्यसिद्धिरित्यन्ये । आ स्वकालात्यया. दमोजनेन तत्कासिद्धिरित्यर्थः । पाक्पशेपासिद्धे संतनुयादिति पिच्छेदस्य विषक्षितत्वं दर्शयति । अतः कालात्ययेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्व- वोत्तरस्य फरणम् । अधिकारक्ये च सति संध्योपासनादिलोपेऽप्यमोज. नेनापि संतानं मयत्येव ।

·२ द्वितीयः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। ३७ वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिकमे । घातकवतलोपे च प्रायश्चित्तममोजनम् ।। इति मनुवचनाच्च ॥९॥ अविद्यमाने हव्ये यज्ञियानां फलानि जुहुयात् ॥१०॥ औपासनहोमेऽनिपक्वान्यनमिपक्वानि च वैश्वदेवे पक्वान्येष दर्श- पूर्णमासयोनिपादि कृत्वा ॥ १० ॥ पलाशानि वा ॥११॥ फलामावे पज्ञियानां पर्णानि वा जुहुयात् । पूर्यवत्पाकनियमः॥११॥ अपोवा ॥१२॥ सर्वनापी प्रक्षालनं प्रपणं च नास्त्यर्थलोपात् ॥१२॥ हुतं हि ॥ १३ ॥ हिशब्दो हेती। यस्मादापकालेऽलामनिमित्ते द्रव्येण च हुते हुतमेव मवत्यतो न तत्र वैगुण्यनिमित्तं प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ संतनुपादित्युक्त कथमहुतस्य संतानमित्यत आह- प्रायश्चित्तमहुतस्य ॥ १४॥ अतिपन्नकालस्य प्रायश्चित्तं संतानं भवतीत्यर्थः। प्रायश्चित्तं तु प्राजा. पत्याद्युक्तमेव सूत्रान्तरमतात्मतिहोमं वा कुर्यात् ॥ १४ ॥ आज्यं जुहुयाद्धविपोऽनादेशे ।। १५ ।। आज्यं जुहुयादनादेश इति सिद्ध हविप इति हविपः संस्कारमपि शृतमभिघार्येत्यादिप्वाज्यमेव स्यादित्येवमर्थम् ॥१५॥ देवतामन्त्रानादेशे ॥ १६ ॥ यद्देवत्यं हविरुक्तं तदेवताहोममन्त्रः स्यादग्नये स्वाहेतिवत् ॥ १६ ॥ प्रथमगर्ने तृतीये मासि पुंसवनम्।। १७ ॥ सर्वगर्मार्थोऽयं संस्कार आधारसंस्कारद्वारेण सकृदेव क्रियते । मार्या- न्तरे तु कर्तव्यमेव । प्रथमगर्ने दर्शादूर्ध्वमा दर्शादेको मासः । यत्र कुत्रचिदिनेऽप्याहिते गर्भे स एको मासो गणयितव्यः । संज्ञा व्यवहा. रार्था । कृत्सामावेव । मासीति मास इत्यर्थः । अत्र केचिदतिकान्तेऽपि मुख्यकाले प्रसवात्माक्कालातिक्रमप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यमेवाऽऽहुरुपन.

·३८'
रुद्रस्कन्दप्रणीता-:
[२ द्वितीयपटले
यने दर्शनात् । तेन च स्मृतिनुल्यवद्दणनात् । कासुचित्स्मृतिपु काल-
निर्देशेन विधानादापत्कालाम्यनुज्ञानं सर्वदा संस्करणमस्त्येवमाहुः ।
जननादूर्व तु द्वारामावात्प्रायश्चित्तेनैव जातं संस्कुर्यात् । एकदेशेऽनौ
गर्मान्तरार्धं तु द्वितीये गर्म कुर्यादेव । अपरे तु कालात्ययेऽधिकारा-
भावात्मायश्चित्तमेवाऽऽहुः । पूर्व एव
पक्षे(क्षः) श्रेयान् । अथापि
संशयेऽपि लोपालोपान्यायतर(?) इति निदानकारोऽप्याह-॥ १७ ॥
नातामहतेनाऽच्छाय हुत्या
पतिः पृष्ठतस्तिष्ठेत् ॥ १८ ॥
अहतेनाधरीयेणोत्तरीपेण च ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा वधूदक्षिणतो
दर्भेपूपवेश्य मपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धायां ध्याहृतिमिस्तिसृमित्वा पुनश्च
हत्या पध्वाः पश्चाद्दर्भेपु तिठेत् । पतिरिति मर्तुरमावे पालनाधिकृतनि-
पमार्थम् । मतुरन्पः कुर्वन्प्रणीतेऽनो लौकिके वा कुर्यात् ॥ १८॥
दक्षिणमसमन्यवमृश्यानन्तर्हितानाभिदे-
शमभिमृशेत्पुमांसाविति ॥ १९ ॥
अन्विति । धूमनुगतः प्रह्वीमूत इस्पर्थः । धध्या अंसमन्वयमृश्य
पखादिनाऽनन्तहितमभिमृशन्नेय पाणिना नामि प्रापय्य सकलमेयोंदर
मन्त्रेणामिसृशेत् ॥ १९ ॥
अथापरं न्यग्रोधशुङ्गामुमयतःफलामस्रामामकि-
मिपरिसृप्तां त्रिसवैः परिक्रीयोत्थापयेन्मा-
पैर्वा सर्वत्रीपधयः सुपनसो भूत्वाऽस्यां वीर्य
समाधत्तेऽयं कर्म करिष्यतीति ।। २० ॥
अधेत्यानन्तर्याधन प्रयोगेक्पमाह । अतोऽनन्तरं ब्राह्मणमोजनम् ।
अपरमिति फर्मान्तरत्वमाह । अतो वामदेटयगानान्तं कृत्वा बह्मणे
दक्षिणां दत्त्वा धक्ष्यमाणं कुर्याकमद्वयात्मकम् । इदमेकं पुंसवनार
कर्म अमामामशुप्फान्यग्रोधाधिदेवताम्यः परिक्रीणामीत्यनया अध्या
सप्तमिपंपल्पतपैप फरिपतः शुगां परितखिः प्रकीर्ष शुगामध्यर्याया
मन्त्रेण विकचया छियेत । पवामा मापः ॥ २० ॥

·.२ द्वितीयः खण्डः]
दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
आहृत्य वैहायसी कुर्यात् ॥ २१ ॥
गृहमागत्योपर्यनाच्छादिते देशे शुङ्गां निदध्यात् ॥२१॥
कुमारी ब्रह्मचारी व्रतववी वा ब्राह्मणी
पेपयेदप्रत्याहरन्ती ॥ २२॥
बाह्मणी ब्रह्मचारी वा वाग्यतो मूत्वा पाची दिशं प्रतिपेषपेत्॥२२॥
स्नानां संवेश्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्या-
सिञ्चेत्पुमाननिरिति ॥ २३ ॥
पुनः सातामग्नेः पश्चात्माविशरसं दर्मेपु संवेश्य शुङ्गारसमासिश्चेत् ।
सा च रसमुदरस्थं कुर्यादथ ब्राह्मणभोजनम् ॥ २३ ॥
अथास्याचतुर्थे मासि पष्ठे वा सीमन्तोन्नयनम् ॥ २४ ॥
अत्यकृतेऽपि तृतीये मासि पुंसवनेऽस्मिन्काले पुंसवनं कृत्वा सीम.
नतफरणार्थम् । अस्या इति प्रथमगर्मनियमार्थम् ॥ २४ ॥
सातामहतेनाऽऽच्छाय हुत्वा पतिः पृष्ठतस्ति-
ठन्ननुपूर्वया फलवृक्षशाखया सरुत्सीमन्तमुन्न-
येनिःश्वेतया च शलल्याऽयमूर्जावतो वृक्ष
इति ॥२५॥
अनुपूर्वयेति । न्यग्रोधशुङ्गाधर्मयुक्तयेत्यर्थः । फलवृक्ष उम्परः ।
अग्र्वोदुम्बर इति श्रुतेः । अयमूर्जावतो वृक्ष इति मन्त्रवर्णनात्तद्वदेष
शाखामाहृत्य वैहायसी कृत्वा पुंसवनवत्पृष्ठतः स्थानान्तं कृत्वा तथा
शाखया मूर्ध्नि गतान्वध्वाः केशान्मत्यश्चमुन्नयेत्कृणोमीति मन्त्रान्तः ।
ततत्रिपु श्वेतया वराहमूच्या तद्वदेव शकामहमित्युन्नयेत् । राणेति
मन्त्रान्तः ॥२५॥
कसरस्थालीपाकः ॥ २६ ॥
कृसरस्तिलमिश्रः पाकधर्मयुक्तो भवेत् । चौले वृथा पक्क इति विशे-
पणात । निर्धापमम्बस्तु नास्ति देवतामापात् ॥ २६ ॥
उत्तरघृतमवेक्षती पृच्छेनिक पश्यसीति ॥ २७ ॥
स्पष्टम् ॥२७॥

·+
४०
रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[२ द्वितीयपटले-
प्रजामिति वाचयेत्पतिः॥२८॥
अथोपरिष्टाद्धोमादि बाह्मणमोजनान्तं कृत्वा स्थालीपाकमनीया-
दिति गृह्यान्तर उक्तम् ॥२८॥
प्रतिष्ठिते वस्तौ सोप्यन्तीहोमः ॥ २९ ॥
बस्ती गर्ने प्रतिष्ठिते स्वस्थानात्मच्युते । प्रतिगर्भमेतज्जायमानार्थ-
त्यात्। प्रणीतामापेतत् । नाबान्वारम्भोऽसंस्कारत्वात् ।अकृते यदि जननं
स्यान्न तत्र पुनः क्रिया जनिष्यत इति मन्त्रलिङ्गात् । तत्राऽऽशौचा-
दूर्व प्रायश्चित्तेनैव संस्कारः ॥ २९ ॥
या तिरश्चीति दात्याम् ॥ ३० ॥
प्रपदान्तं कृत्वा व्याहृतिमिस्तिसृमि त्वा या तिरश्चीति हुत्वा विप.
चित्पुच्छमिति जुहुयात् ।। ३०॥
असाविति नाम दध्यात् ॥ ३१ ॥
यदि नामामिलपितं विष्णुशर्मा नामेतिवन्मन्त्रस्थेऽसौशब्दे नाम
निदध्यात् ।
युग्माक्षरं बाह्मणस्य यक्षरं चतुरक्षरम् ।
मङ्गल्यं वाह्मणस्य स्यात्क्षधियस्य बलान्वितम् ।।
धेश्यस्य धनपुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ।
शर्मवद्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् ॥
धेश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ।
इति मनुवचनात् । युग्माक्षरं बाह्मणस्प मङ्गल्पं शर्मपरस्पात् । पलर-
क्षान्वितं क्षत्रियस्य धनपुष्टिसंयुक्तं वैश्यस्य । जुगुप्सामेष्य[संयुक्तं]
शूदस्येति मनुवचनाच ।। ३१॥
तद्गुह्यम् ॥ ३२॥
वैदिककमार्थमेतत् । व्यावहारिकं त्वन्यदेव । नामापरिज्ञान आमि.
पारायसिद्धिः फलम् ॥ ३२ ॥
पाङ्नाभिन्तनात्स्तनदानाच ब्रीहिययौ पेपयेत् ॥ ३३ ॥
पिसमासः प्राङ्नामिष्टन्तनादसंभवे रतनदानात्मानुम् । द्विवचना-
व्यक्तिद्वयं जात्पमिमायेणेति केचित् ॥ ३३ ॥

·२ द्वितीयः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। शुङ्गावत् ॥ ३४ ॥ शुगलमकारेण कुमारी ब्राह्मणी ब्रह्मचारी [वा] पेपयेप्रत्याहरन्ती॥३४॥ अगुप्ठेनानामिकया चाऽऽदाय कुमारं प्राशयेदियमातेति ॥३५॥ अन्ठानामिकाभ्यामितिसिद्धे पृथग्रहणं विषयद्वय सूचनार्थमन्नमा. शनमप्याभ्यामेवेति । चशब्दोऽन्नप्राशनेऽप्येतन्मत्रप्रापणार्थः ॥ ३५॥ सर्पिश्च मेधांत इति ॥ ३६॥ : चशब्दः पूर्ववन्मेधां ते मित्रावरुणाविति मन्त्रादिमन्त्रनियमार्थः । अन्नमाशन आम्यां मन्त्राभ्यामन्नमेव प्राशयेत् । कालस्तु पठे मासेऽ. नप्राशनमिति स्मृत्यन्तराद्गम्यते । केचिच्चशब्दो हिरण्यमधुसमुच्चपार्थ इत्याहुः । तथा च मनु:-हिरण्यमधुसर्पिपामिति ॥ ३६ ॥ इति श्रीरुद्रस्कन्दविरचितायां गृह्यवृत्ती द्वितीयपटलस्प द्वितीयः खण्डः ॥२॥ अथ तृतीयः खण्डः। जननाज्ज्योत्स्ने तृतीये तृतीयायां प्रातः स्त्राप्य कुमारमस्तमिते शान्तासु दिक्षु पिता चन्द्रमसमुपतिष्ठेत्पाअलिः ॥ १ ॥ मातुः पितुर्वा रुच्या यदा कदाचिच्छिशोनिष्क्रमणे प्राप्ते तदुपक्रम- नियमोऽयम् । देवान्मानुपादा निष्क्रमणे कृतेऽपि संस्कारार्थमस्मिन्काले कुर्यादेव । एवमुत्तरत्रापि कालात्यये तूक्त एव न्यायः सर्वेषु संस्कारेषु। ज्योत्स्ना पन्द्रममा तद्योगात्पूर्वपक्षो ज्योत्तः । जननादूध्वं ये ज्योत्सा- स्तेपां तृतीये तृतीयायां तिथावित्यर्थः । यदि पूर्वपक्षे जननं स्पानासो गणयितव्यः । कृत्स्य जननादूवामांवात् । तथा च मनु:- चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोनिष्क्रमणं गृहात् । इति । उपस्थानकाले तृतीयानियमः । शान्तामूपरतादित्यरश्मि दिक्षु । उपतिष्ठेदिति दर्भेषु तिष्ठेत् । चन्द्राभिमुसो वक्ष्यमाणप्रकारेण , कुमारमावाय मन्त्रश्चन्द्रमसममियादित्यर्थः॥१॥ ६ ·४२ रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले, शुचिनाऽऽच्छाय माता प्रयच्छेदुदक्शिरसम् ॥ २॥ यवेणाऽऽच्छाद्य दक्षिणतः स्थित्वा कुमारं पित्रे प्रयच्छेन्माता ॥२॥ अनुपूर्व गत्योत्तरतस्तिष्ठेत् ॥ ३ ॥ पूर्वशब्दो दिग्याची अनुपृष्ठं गत्वा पितुरुत्तरतः प्रत्यक्ष्मुखी दुर्गेषु तिष्ठेन्माता ॥३॥ यचे सुशीम इति तिमृभिरुपस्थायोदश्च मात्रे भदाय यदद इत्यपामअलिमवसिञ्चेत् ।। ४ ॥ । उदश्चमुदक्शिरसं प्रातःकाले पाशेण पूर्णा गृहीत्वाऽपस्तामिदमपु दक्षिणतस्तिछन्ब्राह्मणोऽक्षलिं पूरयेद्भूमाववाचं सिश्चेत् ॥ ४ ॥ विस्तूष्णीमिति ॥ ५॥ स्पष्टम् ॥ ५॥ जननादृवं दशरात्राच्छतरात्रात्संवत्सराद्वा नाम कुर्यात् ॥६॥ जननदिवसादूध यो दशराबस्तस्मादूर्व यदहस्तस्मिन्नित्यर्थः । द्वादशेऽहनीति यावत् । एवमुत्तरयोः पक्षयोः । नात्रोदगयनाद्यादरः कचित्संभवस्य नियमत्वात् (१) । असंभवविषयेऽपि तद्वशे कालविशेषो रूप्यप्रसङ्गगत् (?) ॥ ६ ॥ नाप्य कुमारं करिष्यत उपविष्टस्य शुचिनाss- च्छाय माता प्रयच्छेदुदक्शिरसम् ॥ ७ ॥ होमारम्मात्पूर्व दर्भेपूपविष्टस्य शुचिना वस्त्रेणाऽऽच्छाध दक्षिणत उपविश्य प्रयच्छेदुदक्शिरसम् ॥७॥ अनुपृष्ठं गत्वोत्तरत उपविशेत् ॥ ८॥ दुर्भेषु माता ॥८॥ हुत्वा कोऽसीत्यस्य मुख्यान्याणानभिमशेत ॥ ९ ॥ उशिरसं कुमार स्वाके धारयन्मपदान्तं कृत्या द्विस्तिमृभियाह- तिमि त्वा कुमारस्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चाभिमृशेत् ॥ ९ ॥ असाविति नाम कुर्यात्तदेव मन्त्रान्ते ॥ १० ॥ यस्सोप्यन्तीहोमे तदेव परिददातु विष्णुशर्मन्नितिवत्कुर्यात् । मन्त्राल. न्तेइसौशब्दो न मध्ये ॥१० ।। .

·१ प्रथमः खण्डः] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । ४३ 'मात्र प्रथममाख्याया॥११॥ मात्रे प्रयच्छेदुदक्शिरसमिति शेपः। प्रथममाख्याय । प्रथमशब्दस्य द्वितीपापेक्षत्वात्प्रथमं गुह्यं नाम मातुरुक्त्वा द्वितीयमपि व्यावहारिक नामेदानी व्यादित्यर्थः । ततो भोजनान्तम् ॥ ११ ॥ विप्रोष्याणादङ्गादिति पुत्रस्य मूर्धानं परि-- गृह्णीयात्पशूनां त्वेत्यभिजित् ।। १२ ॥ ग्रामान्तरे रात्रिमुपित्वा यदाऽऽगच्छति तदा पुत्रमायान्तमङमारोप्या दक्षिणेन पाणिनोमाभ्यां हस्ताभ्यां परितोऽङ्गादङ्गादित्यनेन मन्त्रेण तस्य मूर्धानं परिगृह्य पशूनां त्वेत्यनेन मन्त्रेणः मूर्धानमभिजिततोऽसौं. शब्दे विष्णुशर्मन्नितिवड्यात् ।। १२॥ तूष्णी स्त्रियाः ॥ १३ ॥ जातकर्मादिचौलान्त मन्त्रवण स्त्रियाः कुर्यात् । साङ्गस्तु होमो निवर्तते मन्त्रादिलोपे देवतोदेशस्यापि लोपात् । मानवेऽप्युक्तम्- अमन्त्रिता तु कार्येयं स्त्रीणामावृतशेषतः । संस्कारं तु शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ।। इति । उपनयनं तु नास्ति तच्छ्रुतिवचनात् । उपनयनामावान्ना.. ध्ययनम् । तदभावात्तथा नियमाश्च जपा न सन्ति । आहत्य विहि- तास्तु वचनबलाद्भवन्त्येवेति कालापन्नतया. विवाहस्य करणात् । अतो विवाहात्यागनुपनीतनुल्यमाचरेत् । ऊध्वं तु भर्तृतुल्यं सहधर्मश्चर्य तामिति ॥ १३ ॥ तृतीये वर्षे चौलम् ॥ १४ ॥ अत्र जननादिमासगणनया द्वादश मासाः संवत्सरो न चैत्रादिः ।। तत्र. नापित उष्णोदकमादर्शः क्षुर औदु. म्बरः पिज़ूल्य इतिं दक्षिणतः ॥ १५ ॥ नापितो वपनकर्ता आयसक्षुरपाणिरायसेना प्रच्छिद्येति वचनात् ।। उष्णोदक कंसपात्रपूर्णम् । आदर्शो रक्तलोहमय औदुम्बरों वा विक- ल्पते । क्षुरो दमः । पिजूल्य एकविंशतिः । एतान्यग्नेदेक्षिणत: we

·: रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले.
आनडुहो गोमयः कसरस्थाली-
पाको वृथापक इत्युत्तरतः ॥१६॥
पुंगवशकृत्पाकधर्मरहितोऽग्न्यन्तरसिद्धस्तिलमिश्रः स्थालीपाकथा-
मरुत्तरतः स्याताम् ॥ १६ ॥
माता च कुमारमादाय ॥१७॥
पृथङ्गनिर्देशः कर्तुरुत्तरत उपवेशनार्थः । मातुर्न दर्मासनम् । चकार:
कर्तुरुत्तरत इत्यस्यानुकर्षणार्थः। एतन्नापितादिस्थापनं ब्रह्मोपवेशना-
दूचं स्यात् । एतान्यहोमार्थान्यतः स्त्रिया अपि स्युः। अव्यावृत्तिरव्यवा;
यश्च तेषां नावश्यं स्याताम् । तथा परिपेचनेऽमिपरिहरणम् ॥ १७॥
हुत्वा यममादिति नापितं प्रेक्षेत्सवितारं ध्यापन्निति ॥१८॥
प्रपदान्तं कृत्वा मातृप्रयुक्त कुमारेऽन्वारब्धे व्याहृतिभिस्तिसृभिर्हत्वा
पुनः समस्तां तामिश्च हुत्वा यमगादिति नापितं प्रेक्षेत्सवितार
ध्यायन् ॥ १८॥
उष्णेनेत्युष्णोदकं प्रेक्षेद्वायुं ध्यायन् ॥ १९ ॥
वायुं मनसा ध्यायन् । स्पष्टम् ॥ १९॥
आप इत्युन्देत् ॥ २० ॥
दक्षिणतः केशानुप्णोदकेन क्लेदयेत् ॥ २० ॥
विष्णोरित्यादर्श प्रेक्षेदौदुम्बरं वेति॥ २१ ॥
गतमिति ॥२१॥
ओषध इति दर्भपिजूलीः सप्तो या अभिनिधाय केरीः
संहत्य स्वधित इत्यादर्शन पुरेणौदुम्बरेण वा ॥ २२ ॥
दर्माग्रसंयुक्तान्केशानन्पतरेण संयोजदित्यर्थः ।। २२ ॥
येन पूति दक्षिणतानिः प्राञ्चं पोहेत् ॥ २३ ॥
आदर्शन क्षुरेणौदुम्बरेण वा केशान्द प्रयुक्तासंमृज्यादित्यर्थः ।
मन्त्रस्यापि निरावृत्तिः ।। २३ ।।
सहदायसेन प्रच्छियाऽऽनडुहे गोमये केशान्कुर्यात् ॥२४॥
अमन्त्रकमेतत् ॥ २४ ॥

·१ प्रथमः खण्डः] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। उन्दनप्रभूत्येवं पश्चादुत्तरतश्च ॥ २५ ॥ स्पष्टम् ॥२५॥ व्यायुपमिति पुत्रस्प मूर्धनि परिगृह्य जपेत् ॥ २६ ॥ उमाभ्यां हस्ताभ्यां परितो गृहीत्वा ॥ २६ ॥ उदङ्डुत्सृप्य कुशली कारये यथागोत्रकुलकल्पम् ॥ २७ ॥ वपनं कारयेन्नापितेन । गोत्रादिवशेन शिखाव्यवस्था स्मर्यते । तदनुसारेण नापितं संप्रेष्य होमं समापयेत् ॥ २७ ॥ अरण्ये केशानिखनेयुः ॥२८॥ केशान्गोमयेन प्रच्छाद्य कर्मकारा निखनेयुः ।। २८॥ स्तम्बे निदधत्येके ॥ २९ ॥ दर्मस्तम्बे ॥ २९॥ गौर्दक्षिणा ॥ ३०॥ ब्रह्मणे देया। अनेदं चिन्त्यते-गर्माधानादयः संस्काराः शरीर संस्कुर्वन्तः सर्वेष्वदृष्टार्थेषु कर्मस्वत्र योग्यतातिशयं कुर्वन्ति फलं प्रति ग्रहणयोग्यतातिशयं च न पुनरयोग्यस्यैव योग्यतां कुर्वन्ति । संस्कार- धन्तममिनिर्दिश्य पुरुषमात्रस्यैव कर्मणां विधानात्स्वत एव विद्यमान. स्वाद्योग्यतायाः । नाप्यकिंचित्करा आनर्थक्यप्रसङ्गात् । नापि त(ते) स्वत एव पुरुषार्थः संस्कारश्रुतिविरोधात् । योग्यतातिशयित्वं संभवति यथा पानीयस्य गन्धादि क्षुरादेश्च तक्ष्ण्यादि । चौलपर्यन्ताः सर्वे संस्कारा अतिक्रान्ताः स्वकालमुपनपनापागेव कालातिपत्तिप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्याः । ऊध्वं त्वकृतानां लोप एव तद्वितीयं जन्मेति जन्मा. न्तरव्यपदेशात् । संस्कारेषु द्विप्रकारं शास्त्रमस्ति । एकं पितुरुपदेशक पुत्रमुत्पादयेत्संस्कुर्याच्चेति, अपरं पुत्रस्यैते संस्कारा आत्मार्थतया कर्तव्या इति । नन्वस्य व्यापारे कथं प्रामाण्यम् । सत्यम् । यदि व्यापार- कर्तृतायोधः स्यात् । कर्मजन्यस्य हि पुरुषार्थस्य पुरुषविशेषतया जन्यताशब्देन योध्यते । सा च कदाचित्स्यव्यापारः स्यात्कदाचित्पर- व्यापारः स्यात् । इयान्विशेषः । स्वव्यापारे तसिद्ध स्वयमेव प्रवर्तते परव्यापारे तु यदि स्वाधिकारादेव प्रवर्तनमन्य लमते ततोदास्ते प्रसङ्गाकार्यसिद्धः । अलाभे तु स्वयमेव प्रयोजनमिति केनाप्युपापेन ।

·४६
रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले
नन्वसौ शिशुत्वात्मतिपत्तुं न शक्नोति गर्माधानाद्यवस्थायां तु सुतरांप्रति-
पत्यसंभवः । सत्यम् । यस्यैव फलं तस्यैव प्रतिपत्त्युत्पादकत्वेन शब्दस्य
प्रामाण्यं स्यात् । स्वर्गकामो यजेतेति स्वर्गकामिण इदं कर्तव्यमिति स्यात्।
तस्यान्यस्य वाऽविशेपेण प्रमिति जनयत्ये(दे)व शास्त्रमुमयोरपि प्रमाण.
मेव । इयान्विशेषः । स्वर्गकामयेन्ममैवेदं कर्तव्यमिति प्रतिपद्यतेऽन्यचे.
स्वर्गकामिण इदमिति प्रतिपद्यते न ममेदम् । कामसदसत्योपाधिनिमि-
तोऽसौ हेतुर्न शब्दस्य व्यापारः।अतः पिता तस्य कर्तव्यं शास्त्रेण निश्चि-
रयाऽऽत्मनश्यावश्यकर्तव्यतां प्रतिपद्य तत्करोति । पितुरमावे तद्रक्षणेऽधि
कृतस्तदमावे यः परं परोपकारं कर्तुं प्रवृत्तो यो वा तं प्रत्यात्मनो गुरुत्व-
मिच्छति हितैषी वा कश्चित्कुत्किारयेद्वा स्वाधिकारः प्रवृत्तश्चेत् ।
आत्मीयमेव व्यं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात । तत्कार्यप्रवृत्तश्चत्कुमारस्फ
पत्स्वं तदेव ।। ३०॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ द्वितीयपटलस्य
तृतीयः खण्डः ॥ ३॥
पेय चतुर्थः खण्डः।
अष्टमे वर्षे बाह्मणमुपनयेत् ॥ १ ॥
अत्र गर्भाधानादिवर्षगणनं गर्मादिः संख्या वर्षाणामिति स्मृतेः । एव-
मुत्तरत्रापि । वसन्ते ब्राह्मणमुपनीत ग्रीष्मे राजन्यमिति शास्त्रान्तरै
दर्शनात्ताभ्यामविरोधादुदगयनस्य समुच्चयः केचिदित्याहुः । शरदि
वैश्यमित्यनेन विरोधात्तेन च तुल्यश्रुतित्वाद्वसन्तादेषिकल्प एवेति ॥१॥
तस्याऽऽपोडशादनतीतः : काल इति ॥२॥
आङभिविधौ । आपकालोऽयमत उच्य पतितो मयति । एवमुत्तर
एकादशे क्षत्रियमिति ॥३॥
'उपनयेदिति वर्तते ॥३॥
तस्याऽऽद्वाविंशादिति ॥ ४ ॥
अनतीन काल इति वर्तते ॥४॥
द्वादशे वैश्यमिति ॥ ५॥
स्पष्टम् ॥५॥
नापि ॥२॥

·४७
१ अथम खण्ड.] द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
तस्याऽऽचतुर्विशादिति ॥ ६॥
स्पष्टम् ॥६॥
कुशलीकतमलंकृतमहतेनाऽऽच्छाय
हुत्वाऽने बतपत इति ॥ ७ ॥
कुशलीकृतरूपं चाङ्गं च वपनालंकारौ । अतस्तौ चावश्यमुपनयनमु.
हूर्ते कयौ तत्र कर्तव्यं वपनं कृत्वाऽलंकृत्य नान्दीमुखं कृत्वा कौतु-
कबन्धनं कृत्वा पुण्याहं वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वाऽधरवाससा नवे-
नाऽऽच्छाद्य यज्ञोपवीतमजिनं चामन्त्रकं प्रतिमुच्याऽऽचमयित्वाऽऽत्मनो
दक्षिणत उदगयेषु दर्भेपूपवेश्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे माणवके व्याह-
तिमिस्तिमृभिर्हत्वा पुनश्च समस्तान्ताभिश्चतसृमिर्तुत्वाऽग्ने बतपत इत्या-
दिभिः पञ्चभिर्माणवकं हावयेन्मन्त्रलिङ्गात् । मन्त्रलिङ्गानिरीक्षणार्थ-
मेव हि पञ्चभिरित्यनेनोक्तम् ॥७॥
उत्तरतोऽनेः प्रत्यङ्मुखमवस्था-
प्याञ्जलिं कारयेत् ॥ ८ ॥
अग्न्यात्मनोरन्तरेण माणवकं गमयित्वा प्रदक्षिणावृतं दर्भेषु प्रत्य-
मुखमवस्थाप्य कोशाञ्जलिं कारयेन्माणवकमाचार्यः॥८॥
स्वयं चोपरि कुर्यात् ॥ ९ ॥
प्रत्य-मुखदर्भेषु स्थितः ॥९॥
दक्षिणतस्तिष्ठन्मन्त्रवान्ब्राह्मण आचा-
योदकाञ्जलिं पूरयेत् ॥ १० ॥
आचार्यस्य दक्षिणत उदगयेषु दर्भेपूदङ्मुखस्तिष्ठन्ब्राह्मणो ब्रह्मय.
यमागामुपमानयस्वेत्येतन्मन्त्रषित् । अत एव कर्मविदेव ब्रह्मा । ऋत्वि-
क्वासिद्ध ब्राह्मण इत्यत्राप्यञ्जलिपूरणे ब्राह्मणनियमार्थ यथा चन्द्रो-
आगन्त्रेति जपेत्प्रेक्षमाणे ॥ ११ ॥
अञ्जलिस्थमुदकं प्रेक्षमाणे माणवक आगन्नेति जपेदाचार्यः ।
ब्रह्मचर्यमागामुपगानयस्वेति बाह्मणो ब्रह्मचारिणं वाचयेन्मन्त्रलि-
गात् ॥११॥
पस्थाने ॥१०॥

·'रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले-
को नामासीत्युक्तो देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं वाऽभि-
चादनीयं नाम चूयादसावस्मीति ॥ १२ ॥
आचार्येणोक्तः स देवताअपं स्वजन्मनक्षत्रं यद्देवत्यं यद्देवताभयं
नामाऽऽग्नेय इतिवन्नक्षवाभयं वा स्वजम्मनक्षत्राश्रयमाश्वयुग्विष्णुशर्म-
नामाऽहमस्मीतिवत्मतिबूयान्माणवकोऽभिवादनीयं गुह्यम् । आश्व-
युग्मरणी कृत्तिका रोहिणी मृगशीर्ष आर्द्रा पुनर्वस तिष्य आश्लेषा
मघा पूर्वा फल्गुन्युत्तरा फल्गुनी हस्तश्चित्रा स्वाती विशाखाऽनुराधा
ज्येष्ठा मूलं पूर्वापाढोत्तरापाढा श्रवणं धनिष्ठा शतभिषपोष्ठपदोत्तरा
प्रोष्ठपदा रेवत्येतानि नक्षत्राणि । अश्विनी यमोऽग्निः प्रजापतिः सोमो
रुद्रोऽदितिवृहस्पतिः सर्पाः पितर अर्यमा भगः सवितेन्द्रो वायुरिन्दानी
मित्र इन्द्रः प्रजापतिः पितरो वाऽऽप: विश्वे देवा विष्णुर्वसव इन्द्रोऽजैकपा.
दाहिर्बुधन्यः पूतानि देवतानि ।आश्वयुजोऽपमरणीयः कार्तिकेयो रोहि
यो मार्गशीर्ष आर्दकः पौनर्वसुः पोप आश्लेपो माघः फाल्गुन औत्त-
रफाल्गुनो हास्तश्चैत्रः स्वातिको वैशाख आनूराधो ज्येष्ठो मौल आषाढ
औतरपाढः पावणः प्रविष्ठः शतभिषजः प्रौष्ठपद औत्तरमाष्ठपदो रैवतो
नक्षत्राश्रयनिर्देशः । आश्विनो याम्प आमेयः प्राजापत्यः सौम्पो रौद्र
आदित्यो बार्हस्पत्यः सार्यः पिनिय आर्यमणो मागः सावित्र ऐन्द्रो'
वायव्य ऐन्द्रामो मैत्र ऐन्द्रः पिप आप्यो वैश्वदेवो वैष्णवो वासव
ऐन्द्रोऽजैकपादोऽहिर्बुध्न्यः पौप्यो देवताश्रयनिर्देशः ॥ १२॥
उत्सृज्यापो देवस्य त इति दक्षिणोत्तरायां
हस्ताभ्यामअलि गृहीयादाचार्यः॥ १३ ॥
माणवकाअलावुत्सृज्यासौशब्दे विष्णुशर्मनिति बूयात् ॥ १३ ॥
सूर्यस्पेति प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥१४॥
अञ्जलिं गृह्णन्नेव यावत्माङ्मुखः स्यात्तावदार्वतयेत् ।. असांविति:
पूर्ववत् ॥ १४ ॥
दक्षिणमंसमन्यवमृश्यानन्तर्हितां नाभि-
मालभेत्माणानामिति ॥ १५ ॥
• स्पटम् ॥ १५॥

·. ४पतुषः सम्हः] द्रारायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। अथैनं परिदयादन्तकप्रभृतिभिः ॥ १६ ॥ अथशब्दो विशेषवाची अनन्तर्हितमेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् । अन्तक इदं ते परिददाम्युदरमित्युदरम् । अहुर इदं ते परिददाम्युर इत्युरः। कृशन इदं ते परिददामीति कण्ठम् ॥ १६ ॥ दक्षिणमंसं प्रजापतये वेति ॥ १७ ॥ दक्षिणेन पाणिना गृह्णीयादिति शेषः । इतः प्रमृत्यसोशब्दे विष्णु शर्मन्नितिवन्माणवकनाम ब्रूयादाचार्यः ॥१७॥ सव्येन सव्यं देवाय वेति ॥ १८॥ सव्येन पाणिना सव्यासं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ १८ ॥ ब्रह्मचार्यसीति ॥ १९ ॥ विष्णुशर्मन्नितिवन्माणवकमुक्त्वा ॥ १९ ॥ संप्रेष्योपविश्य दक्षिणजान्वक्तमालिकृतं प्रदक्षिणं मुञ्जमेखलामाबध्नन्याचयेदियं दुरुक्तादिति ॥२०॥ समिधमाधेहीत्यादिमिश्चभिः संप्रेष्य दर्भेपूपपिष्टं नमस्काराञ्जलि- कृतं भिवृत्कृतां मुझमेखला प्रदक्षिणवृत्तां त्रिः परिवारयन्नापार्यो माणवक मन्त्रं वाचयेत् ॥ २० ॥ अधीहि भो इत्युपसीदेत् ॥ २१ ॥ अग्नेः पश्चात्स्वस्थान आचार्य उपविष्टे माणवकः पूर्ववत्मत्यागम्य दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिमनङ्गुष्ठमुपसंगृह्याधीहि मो इति दक्षिणत उदगयेषु दर्भेषु माड्मुख उपविशेदाचार्याभिमुखे चक्षुर्मनसि कृत्वा प्राग- ग्रेषु दर्भेपूदङ्मुखो वा । अयं विशेष: स्मृत्यन्तराद्गम्यते-भाड्मुखो दक्षि- प्पतः शिष्य उदङ्मुखो घेति । आचार्यश्च तं तथा कारयेत् । तदेतदा- चार्यस्य समीपनयनमुपनयनशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथोपरिष्टाद्धो- मादि समापयेत् । नन्वेषं सति सावित्र्याध्यापनादे)मप्रयोगान्तावो न स्यात् । नायं दोपः । उपनीतमध्यापयेदित्युपनयनोत्तरकालमावित्व- श्रवणादध्यापनस्य । ननु वेदाध्यापनं तत्रोक्तमिह तु सावित्र्याध्याप- नम् । नायं दोपः । सर्ववेदाध्यापनोपक्रमरूपरवात्साविश्ययापनस्य ।

·[२ द्वितीयपटले-
रुद्रस्कन्दप्रणीता-
तथा हि सर्वेभ्यो वेदेम्पः सावित्री निरुच्यत इति ब्राह्मणम् । अपि प
सर्ववेदारमफरवं सर्ववेदसारत्वं च साबिध्यादीनां श्रुतिस्मृतिषु भूयत
एष । तथा हि-'त्रिभ्य एव तु घेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् ' इत्या.
दिमिः । अत उपरिटाद्धोमादि समाप्येष सावित्र्यायध्यापनम् ॥२१॥
अत अध्वं सावित्र्यादेरध्यापनप्रकारमाह-
तस्मा अन्वाह सावित्री पच्छोऽर्धशः सर्वामिति॥२२॥
पादे पादेऽवसायाध्यापपीत । ततः पापद्वपेऽपसाप ततः सर्वां
संहत्य ॥ २२॥
महाव्याहतीश्चकैकशः॥ २३ ॥
मूर्भुवः स्वरिति प्रत्येकमवसाय ॥ २३ ॥
ओंकारं च ॥२४॥
ओमिति चाध्यापयीत ॥ २४ ॥
प्रयच्छत्यस्मै वाक्षं दण्डम्॥ २५ ॥
स्मृत्युक्तपण्डं प्रयच्छेदाचार्यः ॥ ५॥
सुश्रुवस्सुश्रुवसं मेति ॥ २६ ॥
माणयकः प्रतिगृह्णीयादिति शेपः ॥ २६ ॥
समिधमादध्यादमये समिधमिति ॥ २७ ॥
पज्ञियां समिधं तस्मिन्नेवाग्रावादध्यान्माणयकः । औपासनपदुमयतः
परिपेचनम् ॥ २७ ॥
क्षं चरेत् ॥२८॥
मपति मिक्षा देहोति ब्राह्मणः । मिक्षा मयति देहीति क्षत्रियः ।
मिक्षा देहि मपतीति यश्यः । दण्टहस्त आदिपमुपस्यापानिं प्रदक्षि-
जीकृत्य भक्षं याचेत ॥२८॥
मातरमये ॥ २९ ॥
प्रथम मातरं पाषेत ॥ २९ ॥
अथान्याः सहदः ॥ ३०॥
राहार इति श्रीसोः साधारण्पारखीनिपमार्थमन्पा इति पिशि.
नहि ॥३०॥

·५ पञ्चमः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। आचार्याय भैक्षं निवेदयेत् ॥ ३१ ॥ मैक्षमितीदमुपयुज्यतामिति नूयात् । आचार्योऽपि गृह्णीयात्पतिप्रय- च्छेद्वा यथारुचि । उपनयनं वेदाध्ययनाङ्गं पुरुपसंस्कारद्वारेण तदर्थमेघ क्रियमाणमपेक्षते । अध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहो द्विजातीनामित्यधिकृत्य विधानादुपनयनाश द्विजातित्यसिद्धः । अत उपनयनरहितानां तेष्यधिकारे न केवलमवैधत्वं किंतु निषेधारम- स्पषायश्च ॥३१॥ तिष्ठेदाऽस्तमयात्तुष्णी त्रिरात्रम् ॥ ३२ ॥ क्षारलवणे दुग्धमिति वर्जयेत् ॥ ३३ ।। स्पष्टे सूत्रे ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ द्वितीयपटलस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥ मथ पथमः खण्डः। गोदाने चौलवकल्पः ॥ १॥ अष्टौ प्रतानि स्मर्यन्ते छन्दोगानाम् । उपनयनं गोदानं नातिकमा- दित्यवतं महानामिकमीपनिपदं गौतिकं ब्रह्मसामधतमिति । तेपामुपाक- रणपिसौ च स्मर्यते । तम्रोपनयनं कृत्याध्ययनार्थमपि सद्वतान्तरनिर- पेक्ष साविध्यध्ययने तत्सामाध्ययने चोपकरोतीति व्रतान्तरत्वेन व्यप- दिश्यते निरपेक्षाकारस्य च विसर्गः क्रियते । उपनीतं यक्ष्यमाणान्यधः- शव्यादीनि स्मृत्युक्तानि च नियमादीनि समाचरन्तं सावित्री तत्साम चाध्याप्य यथाद्धे काले गते विसर्ग कुर्यात् । हविष्यमेकमुक्तं मोज- पित्वा प्रागुदयात्माग्वोदग्वा ग्रामान्निष्कम्य कमण्डलुनोदकं गृहीत्वा भागुदमवणे देशे गोमयेनोपलिप्य कुशः प्रदाक्षिणं मण्डलं कृत्योदिते तेनोदफेनाऽऽचम्य दर्भमुष्टिं गृहीत्वा प्रहीमूतो वामदेव्येन मण्डलं प्रवि. शेदाचार्यः । शिष्यश्च तमन्यारम्य तथा प्रविशेरपुनराचम्य अपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे व्याहृतिभिर्हरवेन्द्राय बृहद्भानवे स्वाहा प्रजापतये मनवे स्वाहेत्याघारावाधार्याऽऽज्यभागौ च हुत्वाऽगये स्वाहा सोमाय स्वाहा रुद्राय स्वाहेन्द्राय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ·रुद्रस्कन्दपणीता- [२ द्वितीयपटले-- विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा ऋषिभ्यः स्वाहा ऋग्म्यः स्वाहा यजुभ्यः स्वाहा सामभ्यः स्वाहा भद्धायै स्वाहा प्रज्ञायै स्वाहा मेधायै स्वाहा सावित्र्यै स्वाहा सदसस्पतये स्वाहाऽनुमतये स्वाहेति च हुवा होम समाप्प कुशेप्यासीनो दक्षिणेन पाणिना, कुशमुष्टिं धारपन्यथाविधं यक्ष्यमाणस्तथाविधं श्रावयेत् । ऑपूर्वा व्याहृतीः सावित्री च चतुरनु- द्रुत्य मनसा साम सावित्रं च सोमं राजानं ब्रह्म जज्ञानमिति दे पञ्चनि. धनं धामदेव्यवैरूपवाचोवतानि च भद्रश्रेयसी च पूर्व गीत्वा गायत्रं श्रावयेत् । अथोपरिष्टात्सप्त ह महासामकल्माषवामदेव्यानि गीत्वा पुनरेकदेश प्रणीयाथानुप्रवचनीयहोमः । अपदान्तं कृत्वाऽन्वारग्धे व्याहृतिमिस्तिसभिर्हत्वा पुनश्च समस्तान्ताभिश्चतसृभिर्हत्वाऽने प्रतपत इत्यादिमिः पञ्चभिर्वह्मचारिणं हावयेत् । उपनयनवतमचारियं तत्ते प्रावोचं तवशकं रोनाराद्धमिदमहमनृतात्सत्यमुपागामिति मन्त्रवि कारः । ऋचं साम सदसस्पतिमिति चाऽऽज्यं जुहुयात् । उपरिया- द्धोमादि दक्षिणान्तं कृत्वा तस्मिन्नेवाग्रावाग्निकार्य कारयेत् । ततो वामदेव्पेन क्रमशो निष्क्रमणं ततो, ब्राह्मणभोजनम् । अथ गोदानोपा. करणम् । तत्र चौलवकेशकप्तिर्वपनमित्यर्थः । धपनाङ्गत्वान्नापितादि- रप्यतिदिश्यते । कृसरस्थालीपाको माता घ्यायुपमिति च वयं निवर्तते । अतदर्थत्वाद्धोमस्त्वस्ति । एवं चालोपनयनगोदानेविति वचनात्सम स्तान्ताभिव्यहितिभिहोमः कर्तव्यः ॥१॥ सलोमं वापयेत् ॥ २॥ स्पष्टम् ॥२॥ गोअश्वाविमिथुनानि दक्षिणाः पृथग्वर्णानाम् ॥ ३ ॥ गोमिथुनमश्वमिथुनमविमिथुनं च यथाक्रम बाह्मणादीनां गो: स्थाने स्यात् ॥३॥ सर्वेषां वा गौः ॥ ४॥ स्पष्टम् ॥४॥ अजः केशप्रतिग्रहाय ॥ ५॥ .य: केशान्निसमेत्तस्म देपः॥५॥.

·५ पञ्चमः खण्टा ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। उक्तमुपनयनम् ॥६॥ चौलवद्वपनान्तं कृत्वा पुनरेकदेशं प्रणीयोपनयनपत्कृसं कुर्यात् । गोदानवतं चरिष्यामीति मन्त्रविकारः । समीपनयनस्याध्यापनार्थत्वा. रसावित्र्यायध्यापनमपि तदेव कुर्यात् । यदुपनयनं गोदानेऽपि तदेवो- क्तमिति सूत्रयोजना ॥६॥ आचरिष्यन्तं संवत्सरम् ॥ ७ ॥ पस्य संवत्सरं परिग्यामीति बुद्धिस्तमेवेदं तं ग्राहयेत् । पस्य तु न परिप्यामीति बुद्धिस्तं न ग्राहयेदित्यर्थः । तमपि केनाप्युपायेन तथा पुद्धिमुत्पाद्य ग्राहयेदव ॥ ७ ॥ अनियुक्तं वहतम् ॥ ८॥ अनियुक्तमनियतम् । तुशब्दोऽवधारणार्थोऽहतमेवानियतमेव । सन- चर्ममेखलादण्डा नियता एव । असत्यवधारणे कृतकार्यतया तेषामपि निवृत्तिराशयेतातः पुराणानि त्यक्त्वा नवानि गृह्णीयादित्यर्थः ॥ ८॥ तथाऽलंकारः॥९॥ अनियतः ॥९॥ अथ अतिनो नियमा उच्यन्ते- अधः संवेशी ॥१०॥ खट्वादिनिषेधः ॥१०॥ अमधुमांसाशी स्यात् ॥ ११॥ स्पष्टम् ॥ ११ मैथुनक्षुरकत्यस्लानावलेखनदन्तधावन- पादधावनानि वर्जयेत् ॥ १२ ॥ क्षुरकृत्यनिषेधो नोपरिच्छेदनस्य । दृष्टार्थस्य वानस्प निषेधो न विहितस्य । अपलेखनं स्पृश्यमलापकर्षणम् । पादधावनं नसकृन्त. नादि ॥१२॥ नास्य कामे रेतः स्कन्देत् ॥ १३ ॥ कामे निमित्ते रेतःस्कन्दनं न कुर्यात् । अनेनैव निषिद्ध मैथुननिषेधो दोपमूयस्त्वसूचनार्थः ।। १३ ॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता- [२द्वितीयपटले- नातीयात, नात्रोपेक्षा कर्तव्या कृत्स्रवेदतुल्यत्वादस्य सानः, व्रतचरण- काले पूर्णेऽहोराने वाग्यत उपवसेत्, मागस्तमपादहतेन वाससा चक्षुषी पिधाप रामावासीत। अथापरेधुरुपोषितं परिणद्धाक्षं वाग्यतभुपनयन- वच्छेयापर्यन्तं गीत्वा शक्वरीगापयेत् । भावयेरा श्रवणविधिवचनात् । अनुः सादृश्यार्थः । अध्ययनकालवदुदकधारणसृग्नपश्चेत्यर्थः । प्रतिस्तो. श्रीयं पुरीपपदाम्यासो विशेषः ॥ २९ ॥ यथा मा न अधक्ष्यन्तीति तं प्रातरथिवी- क्षयन्ति यान्यमवक्ष्यन्तं मन्यन्तेऽपोऽमिं वत्समादित्यम् ॥ ३० ॥ शक्वरीगानानन्तरं यथा वीक्षणे कृते मां दग्धुं न शक्ष्यति माणवक इत्याचार्य मन्यन्ते तथा तंवीक्षयेत्मातःकाले।अमीत्यामत्य(?) वीक्षणा- थम् । बहुवचनं गुरुत्वात्पूजनार्थम् । यानि दग्धुमशक्यं मन्यन्ते तानि वीक्षपेत् । कानि पुनस्तानि । अबादीनि ॥ ३० ॥ तेषां वीक्षणमन्त्रान्क्रमश आह- ज्योतिरभिव्यस्पमित्यग्नि पशूनभि- व्यरूपमिति वत्सं सुरभि व्यख्य- मित्यादित्यं विसृजेदाचम् ॥ ३१ ॥ पानिपमं स्पन्नावश्य मापेत ॥ १ ॥ गौर्दक्षिणा ।। ३२ ॥ पीक्षिता गीराचार्याय देया माणवकेन ॥ ३२॥ कंसो वासो रुक्मं च ॥ ३३ ॥ कंसपूर्णा आपस्तत्र रुक्म निधाप वीक्षेत कंसरुक्मपोवापिधानार्थ धधमाशाप दद्यात् ॥ ३३ ॥ अनुभवचनीयवृचं साम सदसस्पति- मिति चाऽऽस्पं जुहुयात् ॥ ३४ ॥ प्रवचनापचारिकपत इत्यनुभयपनीपहोमा पकारःसमुचया उप- नपनपिसर्गेऽस्मामिटतानाम् । आज्यामिति प्रतिनिधिवर्जनामलामेऽपि काटोकर्प एवेति । सवितामाषणरहस्पपिधयो गृपशेष दृष्टयाः ।

·५७ ५पञ्चमः खण्डः] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। सर्वानुसारेणास्माभिरुवनयनमुक्तम् । अथोक्तेन प्रकारेण गोदानवतमु. पाकृत्य तस्मिन्संवत्सरेऽम आयाहीत्यादिवर्मीय धृष्ण वा रुजेत्यन्तमृचे मध्याप्य 'ओग्नायि' इत्यादीनि चाऽऽग्नेचैन्दपावमानानि पाण्यध्याप. यीत । पूर्ण संवत्सर उपनयनविसर्गवद्विसगं कुर्यात् । नात्र प्रागुदयाद्- गमननियमः।वामदेव्येन प्रवेशनिष्क्रमणे । वामदेव्यादिश्रेयोन्तं सप्त(ता). हादिकल्माषान्तानि निवर्तन्ते । गायत्रस्य स्थान आग्नेयैन्द्रपावमानानि पर्वाणि भावयेत् । अशक्तश्चेपर्वाद्यन्तानि सामानि 'सोमं राजानमित एत उदारुहन्सपूर्यो महोनाम्' इति 'अभि त्रिपृष्ठम्' इति च श्रावयेत् । अनुप्रवचनीये गोदानवतमचारिपमिति मन्त्रविकारः ॥ ३४ ॥ अथ बातिकमुपनयनवत्सर्वं कुर्यात् ॥ ३५॥ तस्मिन्संवत्सर इन्द्रज्येष्ठं न आ मरेत्यादिसुप्रपाणा इह स्तेत्यन्तमच. मध्याप्यार्कद्वन्दवतानि च्छान्दसानि त्रीणि पर्वाण्यध्यापयीत । आदि- त्यग्रतामावपक्षे शुक्रियमपि श्रावयेत् । पूर्ण संवत्सर उपनयनविसर्ग- यस कुर्यात् । गायत्रस्थाने छान्दसानि पर्वाणि भावयेत् । अशक्ती गोदानवतवद्वातिकवतमिति मन्त्रविकारः । बातिकादित्यवतमहानाम्नि- कोपनिषदेषु नास्ति संहिताहोम इति केचिच्छ्रवणात्पूर्वो होमः । संहिताध्ययनार्थत्वात्संहिताहोम इत्युच्यते । इमं होमं कृत्वाऽऽमेया. दीनां पर्वणां छान्दसानां शक्वरीणां चाध्ययनं संहिताध्ययनमि. त्युच्यते ॥ ३५॥ वातिकवतानन्तरमादित्यव्रतम् ॥ ३६ ॥ तस्य बातिकवदुपाकरणम् । तस्मिन्संवत्सरे शुक्रियाध्यापनम् । समृट्ट)ग्भिः सहोपनयनविसर्गवत्कुर्यात् । गायत्रस्थाने शुक्रियाणि । अशक्तौ पूर्वपदादित्यव्रतमिति मन्त्रविकारः ॥ ३६ ॥ अथ महानामिकम् ॥ ३५॥ अस्योपनयनवदुपाकरणविसर्गौ महानाम्निकवतमिति मन्त्रविकारो गापत्रस्थाने शक्यः । शेपगुक्तम् ॥ ३७॥ अथोपनयनवदौपनिपदम् ॥ ३८ ॥ उपनिषद्तमिति मन्त्रधिकारः । गापत्रस्थाने देव सवितरित्यादि न । ८

·रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[ २ द्वितीयपटले
च पुनरावर्तत इत्येवमन्तं स्यात् । कृत्नश्रावणाशक्ती यजुरोंकारादिभ्यः
प्राणानामाद्यन्तानि वाक्यानि सोमं राजादीनि च श्रावयेत् ॥ ३८॥
अथ ज्येष्ठ सामव्रतम् ॥ ३९ ॥
उपनयनवत्सर्वमिति ज्येष्ठसामवतमिति मन्त्रविकारः ॥ ३९ ॥
भौतिकवतमित्ति वा ॥४॥
गायत्रस्थान आज्यदोहादिवयम् ॥ ४०॥
अथ ब्रह्मसामवनमेवं कुर्यात् ॥ ४१ ॥
रुच्या(प्या)चरणं कालनियमो ब्रह्मसामवतमिति मन्त्रविकारः ।
गायत्रस्थाने तव श्यावीयम् । अगि, इत्याद्येवमन्तं तव श्यावीयमिति
केचित् । इलादपञ्चानुगानमिति केचित् । शास्त्रान्तरस्थमित्यन्ये ।
गोदानादिचत्वारि वेदवतादीनीति गौतमवचनादादित्यवतामाषपक्ष
औपनिपदसंहितानि चत्वारि स्युः । व्रतचतुष्टयपक्षे तूपनयनं सर्वार्थ-
स्वान गण्यते व्रतवैन । वतापेक्षाणां वेदभागानां व्रतकालेऽध्ययनाशक्ती
मतकालोकर्षः कार्यः । समाप्य यावतमनियतकालमधीयीत । इतरस्य
तु वेदमागस्य न कालनियमो वेदाङ्गानाम् ॥ ४१ ।।
अथ प्रकृतमनुसराम:-
चित्ययूपोपस्पर्शनकर्णकोशाक्षिवेपनेषु सूर्यायु-
दितः सूर्याभिनिर्मुक्त इन्द्रियैश्च पापस्पशैः
पुनर्मामित्येतायामाहुतीर्जुहुयात् ॥ ४२ ॥
यूपाशिघपनयोः कर्मापवर्गादूर्ध्वमुपस्पर्शने दोपोऽस्ति तन्निहरणार्थ-
मिदम् । श्रोत्रे शब्दिते चामचक्षुःकम्पने च दुनिमित्तत्वात्तन्निर्हरणार्थम् ।
स्वपन्तं सूर्योऽभ्युदियादस्तमियाद्वा तत्र दोपनिहरणार्थम् । मनसा
निपिद्धे चिन्तिते चक्षुषा निपिद्धे दृष्टे प्रोत्रेण निपिद्धे श्रुते घ्राणेन
निषिद्ध आघाते वाचा निपिद्धे भापित एवमिन्द्रियैः पापकृद्भिर्युक्त-
स्तद्दोपनिहरणार्थ जुहुयादाज्यतन्त्रेण परिचरणतन्त्रेण था। पुनर्मामिति
पुनर्मन इति च मन्त्रादिः ॥४२॥
आज्यलिसेवा समिधौ ॥ ४३ ।।
समित्तात्रेण ॥४३॥

·पथमः खण्डः] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
जपेद्दा लघुषु जपेद्वा लघुपु ॥ ४४ ॥
अल्पेषु पापेषु । द्विरुक्तिः पटलसमाप्त्यर्था ॥४४॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ द्वितीयपटलस्प
पञ्चमः खण्डः ॥५॥
अथ तृतीयः पटलः।
वप्रथमःखः।
आप्लवने पुरस्तादाचार्यकुलस्य परिवत आस्ते ॥ १ ॥
तयोराप्लावनं पूर्वमित्युक्तं तदिदानी पुरुषस्योच्यते । आप्लवनं
स्नानम् । तत्र कन्तरा निर्देशे स्वयमेव सर्व कुर्यात् । आचार्यगृह.
स्याने मागे प्रावृते देश उद्गग्रेपु दर्भेपूपविशेत् ॥१॥
उदङ्मुख आचार्यः प्रागग्रेष्विति ॥ २॥
तस्य दक्षिणत उपविशेत् ॥२॥
एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ३॥
नित्ये कामोपबन्धोऽयम् ॥३॥
गोष्ठे पशुकामः ॥४॥
स्पष्टम् ॥४॥
सभायां यशस्कामः ॥५॥
बह्मस्थाने ॥५॥
सौषधेनापः फाणयेत् ॥ ६ ॥
सधैरोपधिफलैर्यथालामं संयोज्पोदकममिनाऽपः फाणयेत्तापयेद्यः
कश्चित् ॥ ६॥
सुरभिभिश्च ॥ ७॥
सुरमिगन्धिमिश्च संयोजयेदपः ॥७॥
ताभिः शीतोष्णाभिराचार्योऽभिपिञ्चेत् ॥ ८॥
सप्ताभिः शीतोदकसंयुक्तामिः शिष्यमूर्धन्यवसिश्चक्ष्ययाणप.
कारण ॥८॥

·६०
1 • रुद्रस्कन्दप्रणीता--
[३ तृतीयपटले-
स्वयं वा मन्त्राभिवादात् ॥ ९ ॥
मामिति मन्त्रलिङ्गगत ॥९॥
उभावित्येके ॥ १०॥
तेनेममित्याचार्यों बूयात् ॥ ११ ॥
तेनाहं माममिपिश्चामीत्यम तेनेममभिपिश्चामीति ॥ ११ ॥
ये अप्स्वित्यपामअलिमवसिञ्चेत् ॥ १२ ॥
उपनयनवदन्यः पूरयेत् । मूमावयाचं सिश्चेदाभषेक्ता ॥१२॥
यदपामिति चेति ॥ १३॥
तूष्णीं वेति ॥ १४ ॥
स्पष्टे ॥ १३ ॥१४॥
गोरोचन इति गृह्याऽऽत्मानमभिपिञ्चेत् ॥ १५ ॥
पूर्ववदनलिना पूर्ण गृहीत्वा । गृह्येत्यसमासेऽपि बहुलवचनाल्ल्य-
प्कृतोऽस्य बहुविषयं द्योतयितुम् । अतो गृहीत्वाऽभिपेकः । आत्मान-
मिति शिष्योपलक्षणार्थम् । अत्राऽऽचार्योऽपि शिप्यमेवाभिपि-
श्वेत् ॥ १५॥
येन स्त्रियमिति चेति ॥ १६ ॥
तूष्णीं वेति ॥ १७ ॥
स्पष्टे ॥ १६ ॥१७॥
उद्यन्नित्यादित्यमुपतिष्ठेत् ॥ १८ ॥
अनाण वस्त्रेण परिधायाऽऽचम्बोद्गग्रेषु दर्भेयु स्थित उपतिष्ठे-
च्छिप्यः ॥१८॥
समस्ये इति ॥ १९ ॥
प्रातविमिरस्थात्सांतपनेभिरस्थात्सायं यावमिरस्थादशसनिरसि
शतसनिरसि सहस्रसनिरसीति दशसनिं मा कुरु शतसनि मा कुरु सह-
ससनि मा कुर्विति समासः ॥१९॥

·१ प्रथमः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। विहरत्ननुसंहरेचक्षुरसीतीति ॥ २० ॥ यथापाठं बुवन्नाविशेत्यस्यानन्तरं चक्षुरसीत्यादि बिरनुपज्ज्य बूयात् ॥२०॥ उदुत्तममिति मेखलामवमुञ्चेत् ॥ २३ ।। समासः ॥२१॥ प्राश्य वापयेच्छिखावज केशश्मनुलोमनखानि ॥ २२ ॥ स्पष्टम् ॥ २२॥ अलंकृतोऽहतवाससा श्रीरिति सज प्रतिमुश्चेत् ॥ २३ ॥ द्वे नवे वस्त्रे परिधाय मुजं वलयाकृतिं कृत्वा शिरसि प्रति- मुश्चेत् ॥ २३॥ नेत्र्यौ स्थ इत्युपानहौ ॥ २४ ॥ पादयोः प्रतिमुश्चेत् ॥ २४ ॥ वैदशाच( णव )दण्डमादयानन्धर्वोऽसीति ॥ २५॥ स्मृत्युक्तलक्षणं दण्डं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ २५ ॥ उपेत्याऽऽचार्य परिपदं प्रेक्षेपक्षमिवति ॥ २६ ॥ आचार्यसमीपं गत्वा संसदं पश्येन्मन्त्रेण ॥ २६ ॥ उपविश्यौष्ठापिधानेति मुख्यान्प्राणानभिमृशेत् ॥ २७ ॥ दर्भेषूपविश्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चामिमृशेन्मन्त्रेण ॥ २७ ॥ गोयुक्तं रथमालोद्वनस्पतय इति ॥ २८ ॥ आस्थाता त इत्यारोहेदिति ॥ २९ ॥ प्राची प्रयायोदीची या प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ ३० ॥ स्पटानि ॥२८॥ २९ ॥३०॥ प्रत्यायातायायमित्येके ॥ ३१ ॥ प्रत्यागताय मधुपर्क दद्यादाचार्यः॥ ३१ ॥ उक्तमाप्तवनम् । अत ऊवं सातकस्य कृतविवाहस्य व साधारणा- Fधर्मानाह- ·६२ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [ ३ तृतीयपटळे- वृद्धशीली स्पादत ऊर्चम् ॥ ३२ ॥ वर्षादिपरिवर्जक इत्यर्थः ॥ ३२॥ नाजातलोम्न्योपहासमिच्छेत् ॥ ३३ ॥ विवाहादूर्व मेथुनमसक्तावसमर्थया मैथुनं तदा च चेष्टां न कुर्या- दित्यर्थः ॥ ३३ ॥ नायुग्वा ॥ ३४॥ अस्वास्थ्पनाशक्पादिनाऽपोग्ययोपहासं नेच्छेत्पीडाहेतुत्वात्तस्याः॥३४॥ न रजस्वलया ॥३५॥ रजस्वलया स्वमार्ययाऽऽनानात् ॥ ३५॥ न समाना ॥३६॥ समानायया । अर्थाद्विवाहस्यापि प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ अपरया द्वारा प्रपन्नद्विपक्कपर्युपितानि नाभीयात् ॥३७॥ कुद्वारप्रवेशनं यच्च योग्यमेव द्रव्यं पक्वमेव पुनः पच्यते बीहिमूल- फलादेस्तु संस्कारार्थ द्विःपक्वस्य न प्रतिषेधो यच पक्कमुषःकालमत्येति तन्न मुजीत ।। ३७॥ अन्यत्र शाकमांसयवपिष्टविकारयः ॥ ३८ ॥ द्विपक्कपर्युपितयोरभ्यनुज्ञा ॥ ३८॥ पायसाच ॥ ३९ ॥ अन्पति घर्तते । चकारः पयोधिकाराणां च संग्रहार्थः ॥ ३९॥ फलपचयनोदपानावेक्षणवर्षतिधावनो- पानस्वयंहरणानि न कुर्यात् ॥४०॥ उत्पत्तिस्थाने प्रकीर्णानां फलानां संघीकरणं प्रचयनं कुपादाववा- मुखवेक्षणं वर्षति सति तद्देशोद्धावन स्वयोरुपानहोर्हस्तादिना धार- णम् । रज्ज्वादिव्यवधाने न दोपः ॥४०॥ नागन्धां सज धारयेन चेद्धिरण्यसक् ॥४१॥ स्पटम् ॥४१॥ भदमिति न वृथा व्याहरेत् ॥ ४२ ॥ मद्रामत्यकारणं न वदेत् । उक्ता नियमाः ॥ ४९ ।।

·१ प्रथमः खण्डः] द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। पुष्टिकामो गाः प्रकालयेतेमा म इति ॥ ४३ ॥ पशुद्धिकामो गाः प्रातहानिर्गमयेत् ॥४३॥ प्रत्यागता इमां मधुमतीरिति ॥४४॥ सायं प्रत्यागता अभिमन्वयेत् । अयमेकः कल्पः ॥४४॥ अथापर:- । पुष्टिकाम एव प्रथमजातस्य वत्सस्य प्राङ्मातुः प्रलेहनाल्ललाटमुल्लिह्य निगिरेद्वामितीति ॥४५॥ संयत्सरे पूर्ण जातस्य ।। ४५ ॥ संप्रजातासु गोप्ठे निशायां विलपनं न जुहुयान्संग्रहणेति ॥४६ ॥ सर्वास संप्रजातामु सायमाहुत्पनन्तरमाज्यतन्त्रेण अयमप्येकः ।।४६।। अथापरं पुष्टिकामस्यैव- अथापरं वत्समिथुनयोः कर्णे लक्षणं कुर्या वनमिति ॥ ४७ ॥ पुंसः स्त्रियाच कर्णेषु विन्दाथ छेदनं कुर्यात्स्वधितिना ।। ४७॥ पुंसोऽये ॥४८॥ प्रथममित्यर्थः॥४८॥ लोहितेनेत्यनुमन्त्रयेत ॥ ४९ ॥ तूष्णीमन्यासामपि लक्षणं कृत्वा सर्वा एवानुमन्वयेत ॥ ४९ ॥ तती प्रसारिताभिपतन्तीम् ॥ ५० ॥ निर्गतासु गोठे बन्धनार्थरज्जुमभिमन्त्रयेत । अयमेकः कल्पः । एते कल्पा अहरहः फलसिद्धेः कार्याः ॥ ५० ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ तृतीयपटलस्य प्रथमः खण्डः ॥१॥ ॥ भय द्वितीयः खण्डः। श्रावण्यां पौर्णमास्यां गृह्यादगिमतिप्रणीय प्रतिदिशमुपलिम्पदधिके प्रक्रमे ॥ १ ॥ श्रावण्यामित्येव सिद्धे पौर्णमास्यामित्यन्यत्रापि श्रावणीग्रहणे पौर्ण- ·६४ रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले. मास्यर्थं श्रावणीमित्येक इत्यत्र । इतरथा हि हस्ते स्यात् । प्रकृतत्वादु. पवसष्टपेऽहनि पूर्वाह्ने पञ्चदश्यामेतस्कुर्यात् । यदि पूर्वाह्ने पश्चदशी न विद्यते यजनीयेऽहनीदं कृत्वा पौर्णमासं कुर्यात् । एवमुत्तरेष्वपि कर्मसु निर्वापशून्यं तण्डुलान्गृह्यामौ मर्जितान्कृत्वा तान्निधायाधै सक्तून्कृत्वौप्य शूर्पणाग्नरुत्तरतो दर्भेषु शूर्पमुदकपूर्ण पात्रमन्यच्चोदकपात्रं दी दर्म- स्तम्बं च निधाय गृह्यामेः पुरस्ताद्विपदमतीत्यागेर्दक्षिणतो गत्वाऽभ्यु- क्षणान्तं कृत्वा गृह्याग्नेरेकदेशं प्रणीय तत्र निधाय तस्याः प्रतिदिशमे- कपदमतीत्य प्रागुपक्रम प्रदक्षिणं गोमयेनोपलिम्पेत् ॥१॥ सद्गृहीनान्सक्तून्दव्यां कृत्वा पूर्वोपलिप्ते निनी- यापोऽपः प्राच्यामिति बलिं निर्वपेत् ॥ २ ॥ दक्षिणपश्चिमयोरुपलिप्तस्थानयोरन्तरूपविश्य पूर्णपात्रात्पात्रान्तरे किंचिदुदकं निनीय तदर्धं पूर्वस्मिन्नुपलिप्तस्थाने पाणिनाऽऽसिच्य तेनैव पाणिना व्या सक्तून्निधायोपलिप्तस्थाने दा सक्तून्निध्यात् ॥२॥ निनयेदपां शेषम् ॥ ३॥ शिष्टमर्थम् ॥३॥ अप उपस्पृश्यैवं प्रतिदिशं यथालिङ्गम् ॥ ४ ॥ पाणी प्रक्षाल्य यथालिङ्ग मन्त्राः ॥४॥ दक्षिणपश्चिमोत्तरेणानि च संचरः ॥५॥ दक्षिणस्योपलिप्तस्यामेश्चान्तरेण पाणिं प्रसार्य पूर्ववत्कुर्यात् । पश्चि- मस्यामेश्चान्तरेणोत्तरेण । अनतिप्रणीतस्योत्तर एव द्रव्याणि स्युः । तद्देशाद्यावदवदानार्थमेवोपादायोपादाय बलिकर्म ॥५॥ शूर्पण शिष्टानग्रावोप्यातिप्रणीतादनतिमणी- तस्योचं म्यञ्चौ पाणी कृत्वा नमः पृथिव्या इति जपेत् ॥ ६॥ निनात्यन्तमपस्त्वात्मानं तथा तेपामेव यावस्तदर्थों विधीयत इति युक्तममिधातुं सर्वान्सक्तूनतिप्रणीतागायोप्यानतिप्रणीतस्य पश्चात्स्व. स्थानं गत्वोपविश्यावाची पाणी भूमौ निधाय जपेत् । तत उत्थाय, ·२ द्वितीयः खण्डः] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। सोमो राजेति दर्भस्तम्बमुपस्थाय स्तम्मस्थानात्सर्वात्मना साध्या सायं संध्यामिति नमस्कुर्यान्मन्त्रलिजगत् । अतः परं प्रणीतस्य लौकिक- खम् ॥६॥ अक्षतानादाय पावोदङ्वा यामानिष्क्रम्य जुहुयात् । अञ्जलिना हये राक इति चतमभिरिति निहितान्गृह्यं च गृहीत्याऽयुक्षणान्तं कृत्वाऽग्नि निधाय परिचरणतन्त्रेणाविच्छिद्यायल्यगर्जुहुया- दाहुतिमन्त्रं प्रागुपकम्य जपेद्वसुवन एधीति वितिः प्रतिदिशमवान्तरदेशेषु च ॥ ७ ॥ होम समाप्योत्तरनोऽ: प्राी गत्वा प्रागुएकमप्रदक्षिणमशेरघाट दिक्षु तिष्ठन्नग्न्यभिमुखनिस्त्रियात् ॥ ७ ॥ ऊर्व प्रेक्षन्देवजनेयः ॥ ८॥ घमुवन एधीति ब्रूयात् ॥ ८॥ निर्यङितरजनेभ्यः ॥९॥ तिर्यप्रेक्षन्देवजनशिष्टेभ्यस्त्रियात् ॥ ९॥ अवाङ्भेक्षन्प्रत्येत्यानवेक्षन्नक्षतान्मानीयात् ॥ १०॥ होमशिष्टानमिं च गृहीत्या तान्यवचित्तो गृहं प्रत्यागम्य मक्ष- येत् ॥१०॥ श्वोभूतेऽक्षतसक्तून्कृत्वा नवे पात्रे निधाया- स्तमिते बलिं हरेदाग्रहायण्याः ॥ ११ ॥ पूर्ववत्मातःसक्तूकरणं ना निधानं सायं होमानन्तरं पूर्ववदेव प्रति. दिशं बलिनिधानं शूर्पायनपर्यन्तमा मार्गशीर्षपौर्णमास्याः ॥ ११ ॥ प्रोष्ठपदी हस्तेनाध्यायानुपाकुर्युः ॥ १२ ॥ प्रोष्ठपदे मासे हस्तेन युक्ते कालेऽध्यायान्वेदमागांस्तदनानि चोप- विष्टाः संहता आचार्यः शिष्याश्च । नोपनयनादिवत्मत्येकम् । आडा- धर्थे । तबाऽऽदावादौ कुर्यरधीयीरनिति वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । मोष्ठपदे हस्त इति वक्तव्ये] यहन्यथोक्तमन्यदपि पहुस्मृतिसमाचारसिद्धमानं - ·रुद्रस्कन्दप्रणीता [३.तृतीयपटले- कर्तव्यमिति सूचयितुम् । तदुच्यते-पद्यस्मिन्मासि हस्तद्वयसमवे पूर्व- स्मिन्हस्ते कुर्यात् ।। नात्र पूर्वाह्ननियमः । पोष्ठपदीमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । तस्याः कृत्तसंयोगार्थत्वात् । अर्धपश्चमासानधीत्य पौषीमुन सर्ग इति वचनात्पूर्वपक्षसंमवाञ्च । पूर्वपक्षस्य प्रोष्ठपद्याः पौर्णमास्याः संनिकृष्टत्वाच पूर्वस्मिन्हस्त इति । पञ्चगव्यमपामार्ग संपूर्ण दुर्वास्तैल. मामलकपिटं हरिद्राकरकं तिलानक्षतान्पत्राणि पुष्पाणि फलानि मूलानि वन्यानि धूपं दीपं गन्धमनिं यज्ञोपवीतं दांचाऽऽदाय नदी गत्वा तदलामे यथालार्म महोदकं शुद्धजलतटाकं गत्वा शिष्यैः सह हर्षमाणा नामिमात्रे सकृत्लगाह्याप आचम्य पश्चगव्यं प्राश्प विरेवं प्रगाह्य नस्य कर्म समाप्योत्सर्जन कर्म करिप्य इति संकल्प्य तीर्थ प्रक्षा- ल्यापनेपूदगमेषु दर्मेषु वसिष्ठादीनां सप्तर्षीणामेको पक्विं पापिण्डैः प्रकल्प्य तत्पुरस्तात्तथैव राणायन्यादीनाचापांखयोदश शाट्यादीन्मवच- नकच दश पटियं प्रकल्प्य गङ्गादिषु वसन्तीनां देवतानां नवाना- मेका पति प्रकल्प्य ब्रह्माणं वायु मृत्यु वैभषणं काश्यपममिमिन्द्रं मजा- पतिमेका परि वंशानुसारेणैको पति प्रकल्प्य साध्याना मरुतो विश्वेषां देवानामष्टी वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्याः प्रजापतिश्च वपटू- कारश्च त्रयस्त्रिंश इत्येतेषां चतुर्णा गणानामर्थे प्रतिगणं त्रीत्रीन्स- नेकां पक्तिं प्रकल्प्य मध्यमयोः पङ्क्त्योदक्षिणामेषु दर्भेषु पात्रेषु दक्षिणापाखीपित्रादीनेका पक्ति प्रकल्प सन्विसिष्ठादीस्तवाs. पाह्य संनिहितान्ध्यात्वा तेभ्यः स्वेपु स्वेषु पत्रेपु पवित्रमासनार्थ निधायाभ्यअनाय तैलं निधाय शरीरपरिमार्जनार्थमपामार्गपिष्टं दत्त्या केशमक्षालनार्थमामलकपिष्टं दत्त्वा आपस्तरस यः पावमानी शुद्ध- पत्यः सोमं राजा यत इन्द्र ब्रह्मजज्ञा पवित्रंत इत्युक्सामभिध सापनं कृत्याऽऽचमनार्थमुदकं दत्त्या धलं प्रदाय पुनराचमनं दत्त्या यज्ञोपवीतं दत्त्वाऽक्षतपुप्पमुदकं दत्त्या पितृभ्यस्तु तिलमिभं दद्यात् । गन्धद्वारामिति हरिद्राकल्कयुक्तं गन्धं दत्त्येवेति धूपं पायमान इति दीपमर्चन्यताऽन्ति गापन्ति त्वा प्रगायेति पुष्पाणि दाः । तत आचमनार्थमुदकं या मोजनार्थ फलानि मूलानि पन्पानिदधुः । एनधोदकम् । अतो दर्माक्षतान्पात्रेषु कृत्वा देवान्पधापूर्वमित्यादिवंशं च वनास्तैस्तैस्तीर्थरमुप्मा अमुष्मापिदमुदकं तृप्तपेऽस्विति ध्यायन्त. स्तयेयुः प्रतिनाम । पितृणां चाक्षतस्थाने तिलाः । पिपं संघ ·३७ २ द्वितीयः खण्ड, द्राद्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। प्राचीनावीतिनः कुर्युः । एवमृषीणां (देवादीनां) सर्व कृत्वा पश्चापितॄणां संमार्जनादिमोजनपर्यन्तं सर्व मन्त्रधदेव कृत्वा पथा- तर्पणं कर्तव्यम् । देवं सवं यज्ञोपवीतिनः कुर्यः । आप सर्व निधीतिनः । पियं सर्व प्राचीनावी तिनः । ततो देवर्षिपितॄणामद्वासनं कृत्वा ताना. लोज्यावमृथसाम गायन्तः पांसुमिरात्मानम पुक्ष्पापोऽभ्युपेयुः। एतदु- त्सर्जनं नाम । ततो गृहं गत्वा यथासंमवमलंकुर्युः । तथाऽऽचार्य उपाकर्म करिम्प इति संकल्प्य कृत्स्नेऽनी ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा सप्ता(2)न्सप्त. पन्संकल्प्योदकपूर्णे कलशे सादयेत् । चतुरो वेदानेके सादयन्ति सर्वे ग्रानाद्यनपर्यन्तं पूर्ववरकुर्यः ॥ १२ ॥ अथ प्रकृतमनुसराम:- श्रावणीमित्येके ॥ १३॥ श्रावण्या पौर्णमास्याम् ॥ १३ ॥ हुत्वोपनयनवत् ॥ १४॥ स्तरणादि कृत्वा समस्तान्तामि)मः । नावाने प्रतपत इत्यादीन्यर्थ- लोपात् । शिष्यास्तु संनिहिता एव मवेयुः । नात्रान्वारम्मः । अत- संस्कारत्वात् । अथ होमसमापनम् । ततो यज्ञोपवीतमेखले नवे ग्राह्ये शिष्यैः॥ १४ ॥ तत आह- सावित्रीमनुवाचयेत् ॥ १५ ॥ घाययेदिति सिद्धेऽन्विति सावित्र्याः पश्चादध्ययनयापनार्थम् । किं तदनुवाच्यमित्याकाङ्क्षावलादुपनयनवादित्यस्यापि सूत्रस्य शेष इति विज्ञायते । अतः पच्छोऽर्धर्चशः सर्वामेकैकशो व्याहृतीनामों- कारस्य च पाचनं शिष्याणाम् ॥१५॥ सोमं राजानं पर्वादश्च ॥ १६ ॥ ऋक्सामनी नियमतो पत्राध्येतारो निरुच्छासमुक्वा पिरमन्ति । चिरकालं तापदेकं पर्वाग्न आयाहि तद्वो उच्चात इन्द्रज्येष्ठमुपास्मा इत्येकै कामुचं वाचयेत् । 'ओऽमाह तद्वौ हो व उच्चा' इत्येकै साम यद्याषमाणवाचोवतशुक्रियाद्यशक्वरीसामानि पश्चोहे सप्त स्तोत्रियाः । तथा रहस्ये बाह्मणे पर्वाद्यानि वाक्यानि यावदेकार्था नि] पइविंश. सामविधावाये देवताध्याये वाऽऽद्यानि वाक्यानि देवसवितरोमित्येत-

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले-
दसौ वाऽऽदित्यो यो ह वै ज्येष्ठमित्युपनिषदि संहिते वंशे चाऽऽद्ये
वाक्ये । चकारावेदाङ्गानि लक्षणानि पथागमम् ॥ १६ ॥
धाना दधि च प्राश्नीयुरभिरूपाभ्याम् ॥ १७ ॥
धानावन्तमिति धाना आचम्य दधि काव्ण इति दधीनि चकारास्पा-
पसमुत्तरघृतमश्नीयुः । अत्र पूर्वाह नास्तीत्युपदेशः ।। १७ ॥
इत्युपाकर्म ।
श्वोभूते प्रातरधीयोरशिष्यायः ॥ १८ ॥
श्वोभूसे पूर्वाह्न एव स्नात्वाऽलंकुर्युः। पूर्ववदृषीणां मानाद्यर्चनप-
र्यन्तं कृत्वा साविम्यादीनि पूर्वोक्तानि पादाचार्यः शिष्पेभ्यः। पूजार्थ
बहुवचनम् ॥ १८॥
अनुवाक्याः कुर्युगादिभिः प्रस्तावैश्च ॥ १९ ॥
शक्षु पादमात्रैः प्रस्तारमात्रैः सामसु सावित्री सोमं राजानं कृत्य
एव । चकारादनर्धार्थवाक्पमात्र ह्मणादिषु यथानुषचनीपशिष्यास्तथा
कुर्यराचार्यः[श्च ॥ १९॥
अनुगायनं रहस्यानाम् ॥ २० ॥
इतः प्रत्यारण्यानामध्ययनानिवृत्तिरीत्सर्जनात् ॥ २०॥
विद्युत्स्तनयित्नुपर्जम् ॥ २१ ॥
उपाकर्मप्रमृति प्रागुत्सर्जनात्मातःसंध्यायां विद्युत्स्तनायिली दिवाऽन.
ध्यापः सायंसंध्यायां रात्री तथाऽऽह मनु:-
प्रादुप्कृतप्यनिषु तु विद्युत्स्तनितनि:स्वने ।
सज्योतिः स्यादनध्याय: शेपं राची यथा दिवा । इति ।
यावच्छम्पा प्राप्त रोहितादिरोहितादिवर्णा या गतिविती विद्यते
मपति तदाऽनध्याय इत्यापस्तम्ब इति ॥ २१ ॥
अर्धपश्चममासानधीत्य पीपीमुत्सर्गः ।। २२ ॥
अर्धः पञ्चमो मासो येषां तेऽर्धपश्चममासाः । अर्धाधिकाश्रतुरः ।
पुप्येण युक्तायां पौर्णमास्यां पूर्वोक्तमुत्सर्जनं कुर्यः । अर्धपशममासा-
नितिवचनात् । मोपदे मासे हस्तद्वपसमपे पूर्वहस्त उपाकरणम् ।
मायण्यामप्युपाकरणे पोप्यामेयोत्सर्गः ॥२२॥

·२द्वितीयः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
तत ऊर्ध्वमधानध्यायः ॥ २३ ॥
वर्षसमर्धा मेघा यदा दृश्यन्ते तदाऽनध्यायो भवति ॥ २३ ॥
विद्युत्स्तनयित्नुपृपितेपु च ॥ २४ ॥
संभ्यायामेतेप्वाकालिकमनभ्यायः । तथाऽऽह गौतमः-स्तनयित्नुष-
पंघिद्युतश्च प्रादुष्कृताग्निविति । पृषितो वर्षः । चकारः स्मृत्यन्तरो.
कानध्यायसंग्रहार्थः ॥ २४ ॥
त्रिसंनिपाते त्रिसंध्यम् ॥ २५ ॥
प्रातःसंध्यायां त्रयाणां संनिपाते तदहोरात्रमुत्तरं चाहरनध्यायः ।
सायंसंध्यायां सा रात्रिरुत्तरचाहोरात्रः॥२५॥
अष्टकाममावास्यायां चातुर्मासीरुदगयने
च पक्षिणी रात्रिम् ॥ २६ ॥
माघमासे कृष्णाष्टम्यष्टकाश्चतुर्पु मासेपु मवाः पौर्णमास्पश्चातुर्मास्या
वर्षास शरत्सु च याः । चकारादक्षिणायने चाटका अमावास्याः ।
चातुर्मासीवेकमहोरात्रमुत्तरं चाहरनध्यायः । अपनयोस्तु दिवा
घेसंक्रमणमहरुमयतश्चाहनी । रात्रिग्रहणमष्टकादिषु पूर्वराजवर्जनार्थम् ।
केचिदिवासंक्रमणे च पदात्रिसंनिधौ संक्रमणं तामुभयतोऽहासहिता-
माहू रात्रिग्रहणात् ॥ २६॥
सब्रह्मचारिणि च प्रेत इति ॥ २७ ॥
स्वाचार्येणोपनीते प्रेते मृते ततःप्रमृतिकालत्रयमनध्यायः । चकारा.
न्मातुलादिपु ॥ २७ ॥
उल्कापाते भूमिचाले ज्योतिपोश्चोपसर्ग
एतेष्वाकालिकं विद्यात् ॥ २८ ॥
ज्योतिपोः सूर्याचन्द्रमसोहणे चकाराव्यक्ते च ध्वनी । विद्या.
दिति स्मृत्यन्तरोक्तसंग्रहार्थम् ।। २८ ॥
कावा तु कठकौथुमाः ॥ २९ ॥
श्वभ्रेपु यावति वर्ष उदकं तिष्ठति तावति संध्यायां वर्षे सति कठाः
कौथुमाश्चानध्यायमाहुर्न वर्षमात्रेण ।। २९ ॥
इति रुद्रस्कन्दकृतापां गृह्यवृत्ती तृतीयपटलस्य
द्वितीयः खण्डः ॥२॥

·vo
रुद्रस्कन्दप्रणीता-
[ ३ तृतीयपटले
मथ तृतीयः खण्डः।
आश्वयुजी रुदाय पायसः ॥ १॥
आश्वयुज्या पौर्णमास्यां रुद्राय वा जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः।
चकतन्त्रमेतत् ॥१॥
मानस्तोक इति जुहुयात् ॥ २ ॥
प्रधानाहुतिः॥२॥
पयस्यवनयेदाज्यं तत्पृपोदकम् ॥ ३॥
समाप्य होममवनयेत् । आज्पसंयुक्तस्य पयसः पृषोदकमिति
नाम ॥३॥
तेनात्यागता गा उक्षेदा नो मित्रावरुणेति ॥४॥
सायमागताः॥४॥
वत्सांश्च मातृभिः सह वासयेत् ॥ ५॥
तांत्रिम् ॥५॥
नवयज्ञे पायस ऐन्द्रामः ॥ ६॥
तत्कालपक्कै सस्यः साध्यो होमो नषयज्ञः । अहुत्या तु नपैन मोक्त-
पम् । शाकादीनां तु न निषेधः । शालान्तरात्कालद्रव्यावगतिः ।
शरदिपौर्णमास्याममायास्पायां पानीहिभिर्वसन्ते यषैः । इन्द्रामियां
स्वा जुष्टं निर्षपामीति निवांपः । इन्द्राग्निम्यां स्वाहेति प्रधानाहुतिः ।
चरुताबमेतत् ॥६॥
शतायुधायेति चतसभिराज्यं जुहुयादुपरिष्टात् ॥ ७ ॥
प्रधानाहुतेरुपरिष्टात ॥७॥
अमिः पाशावितीति ॥८॥
अनेनाप्याज्यं जुहुयात् ॥ ८॥
अथ स्विष्टकृदादि-
तस्य शेपं भाभीयुर्यावन्त उपेताः ॥ ९ ॥
यज्ञवास्त्वनन्तरं तप्प पापसस्पोपेता उपनीताः स्वमृत्याः स्वयं
च॥९॥

·-
३ तृतीयः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
७१
उपस्तीर्यापो दिर्नवस्यावयेत् ॥ १० ॥
भोजनार्थ पाने ॥१०॥
त्रि गुणाम् ॥ ११ ॥
पश्चावत्तीनाम् ॥११॥
अपां चोपरिष्टात् ।। १२॥
अपस्तस्यैवोपर्यवानिनयेत् ॥ १२॥
भदान इत्यसंख्यायमगिरेत्रिनिरिति(1) ॥ १३ ॥
पाणिना प्राशनम् । मन्यस्यापि निरावृत्तिः । नान्तराचमनम् ।
अविवक्षितमेकवचनम् ॥१३॥
एतमुत्पमिति या यानाम् ॥ १४ ॥
अपं वा यथाना प्राशनमन्त्रः पूर्वो वा ॥१४॥
अमोऽसीति मुस्पान्प्राणानभिमृशेत् ॥ १५॥
आपम्य चक्षुषी नासिके भोने चामिमृशेत् । अथ शिष्टमुदगुदास्य
ब्रह्मणे दत्त्वा दक्षिणा दद्यात् ॥ १५ ॥
आग्रहायणं कर्म श्रावणेनैव व्याख्यातम् ॥ १६ ॥
मार्गशीर्षपौर्णमास्या मर्जनादिमाशनान्तं पूर्वाह्न कुर्यात् । उपवसध्यैः
वाहनि ॥ १६ ॥
नमः पृथिव्या इति जपेत् ॥ १७ ॥
मन्धनपस्य प्रतिषेधः ॥ १७॥
प्रदोषे पायसस्य जुहुयात्मथमेति ॥ १८ ॥
तस्मिन्नेव दिने राज्यामाद्ययामे हव्यवाहाय त्वा जुष्टं निर्धपामीति
निर्षापः । सर्वत्र केवलमन्त्रनिदेशे तूष्णीं निर्वाप इति केचित् । मन्त्रेण
प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥१८॥
न्यञ्चौ पाणी कृत्वा प्रतिक्षत्र इति जपेत् ॥ १९ ॥
होम समाप्य जपेभूमिगताववाची पाणी कृत्वा ॥ १९ ॥
पवादः स्वस्तरमुदगस्तृणैरुदमवणमास्तीर्य
तस्मिन्नास्तरणे गृहपतिरास्ते ॥ २० ॥
स्वस्तरमिति कर्मनाम ॥२०॥

·७२ रुद्रस्कन्दप्रणीता- [३तृतीयपटले. अनुपूर्वमितरे ॥ २१ ॥ सर्वे मृत्याः क्रमेणोत्तरतः स्वस्तरेण वाऽऽसते ॥ २१ ॥ अनन्तरा भार्या पुत्राश्च ॥ २२ ॥ मार्याऽनन्तराः पुत्राः । चकारात्पुत्रानन्तरमितर इत्येके ॥ २२ ॥ न्यश्चौ पाणी कृत्वा स्पोनेति गृहपतिर्जपेत् ॥ २३ ॥ भूमिगतौ कृत्वा ।। २३ ॥ समाप्तायां दक्षिणैः पापैः संवि- शेयुनिस्त्रिरथ्यात्ममावृत्य ।। २४ ॥ स्यौनेत्युचि समाप्तायां प्राशिरसः संविशेयुः ॥ २४ ॥ स्वस्त्ययनानि कुर्युः ॥ २५ ॥ आशीर्वाद आशीर्वचनानि ॥ २५ ॥ ततो यथार्थ स्पात् ॥ २६ ॥ तत एघ यथार्थं न पूर्वम् । आग्रहायणमित्यारम्पैक एवासी प्रयोग इत्यर्थः ॥२६॥ ऊर्धमानहायण्यास्तिस्रस्तामिस्राट- म्योऽष्टका इत्याचक्षते ॥ २७ ॥ अपरपक्षाटम्यः ॥२७॥ तासु स्थालीपाकाः ।। २८॥ एकस्यामेकः ॥२८॥ अष्टौ चापूपाः प्रथमायाम् ॥ २९ ॥ स्पष्टम् ॥ २९॥ तानि परिवर्तयन्कपाले श्रपयेत् ॥ ३०॥ अप्टकार्य त्या जुटं निर्यपामीति निरुप्प पिमन्या स्थालीपामार्थ घरस्थाल्या निधापापरं पार्धमटावपूपान्कृत्यैकस्मिकपाले युगपच्छ्र. पपत् ॥३०॥ उत्तमायां शाकमन्याहार्य ॥ ३३ ॥ उपदंशा ग्राह्मणमोजने न(१) दद्यात् ॥ ३१ ।।

·२४ चतुर्य, खण्डः] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। ७३ 'अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ।। ३२ ॥ प्रधानाहुतिपरतन्त्रमेतत् । चरोरपूपेम्पश्च किंचित्किंचिदादाय स्विकृदर्थ संहतमेकैकमवदानम् । उत्तमायां चरुरेष हविः । समान- मितरत् । मध्यमायां तु विशेषं वक्ष्यति ॥ ३२॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती तृतीयपटलस्य तृतीयः खण्डः ॥३॥ अय चतुर्थ. सण्डः। मध्यमायां गौः ॥ १ ॥ स्थालीपाफेन समुच्चयः। परुश्रपणवर्जमाज्यसंस्कारान्तं कुर्यात्॥१॥ तत आह- तां पुरस्तादः प्रत्यङ्मुखीमवस्थाप्य जुहुयायः पशव इति ॥ २ ॥ स्पष्टम् ॥२॥ हुत्वा वाऽनुमन्वयेतानु त्वेति ॥ ३ ॥ व्याहृतिमिश्च हुत्वा पशुमनुमन्नवेत ॥३॥ यवमतीभिरद्भिः मोक्षेदष्टकायै त्वा जुष्टं प्रोक्षानीति ॥ ४ ॥ स्पष्टम् ॥४॥ प्रोक्ष्योल्मुकेन परिहृत्य प्रोक्षणी पाययेत् ॥ ५॥ तूष्णीं च मोक्ष्य गृह्याग्न्युल्मुकेन पशुं प्रदक्षिणं परिवार्य प्रोक्षणशेष पाययेत् पशुमल्मुकमनो विसृजेत् ॥ ५॥ उदछुत्सृप्य प्रत्यशिरसीमुदमादी संज्ञपयेत् ॥ ६ ॥ शमिता ॥६॥ संज्ञप्तायां जुहुयायत्पशुरितीति ॥७॥ गृहपतिः ॥ ७॥ तस्याः पत्नी स्रोतांसि प्रक्षालयेत् ॥ ८॥ स्पटम्॥८॥ १० ·७४ . रुद्रस्कन्दप्रणीता-.. [३.तृतीयपटले- पवित्रे अन्तर्घायोलत्य वपामुद्धारयेदिति ॥ ९ ॥ शमिता ॥९॥ पज्ञियस्य वृक्षस्य विशाखाशाखाभ्यां परिगृह्यामौ अपयेत् ॥१०॥ गृहपतिः ॥१०॥ प्रसृतायां विशसेच्छमिता ॥ ११ ॥ यदा अपणाद्वपायां प्रस्रवेदारि तस्मिन्काले शमिता ॥ ११ ॥ उक्तमुपस्तरणाभिधारणं यथा स्विष्टकृतः ॥१२॥ स्पष्टम् ॥ १२॥ अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ।। १३ ।। स्पष्टम् ॥१३॥ सर्वाङ्गेयोऽवदानान्युद्धारयेत् ॥ १४ ॥ हृदयजिह्वावक्षःशकृत्पक्षद्वयसध्यबाहुपार्श्वद्वयदक्षिणश्रोणिगुह्येश्य एकादशाद्नेम्प आहुतिमानमुद्धारयेच्छमिता ॥ १४॥ न सव्यासक्टनो न क्लोम्नः सव्यं सक्थि निधाय ॥ १५॥ अन्यष्टक्पार्थम् ॥ १५॥ पृथङ्मेक्षणान्यवदानानि स्थालीपाकं च पयित्वा ॥ १६ ॥ अवदानानां कुम्म्या अपणं परोस्तूष्णीं निर्वापः । अपयित्वाऽयदा- नानि स्थालीपाकं चामिधार्योदगुदास्य प्रत्यभिधार्य घर्हिषि फंसप्तक्ष. शाखाकादश सादयेत् ।।१६।। सत आह- कंसे रसं प्रसाव्य ॥ १७ ॥ अवदानरसम् ॥ १७॥ प्लक्षशासास्ववदानानि रुत्वा ॥ १८ ॥ दिपायेफादशाङ्गानि निधाय ॥१०॥ एककस्मात्कंसेऽवयेदिति ॥ १९॥ फंसस्थे रसे प्रत्येकं मध्यात्पुरस्ताच ॥ १९॥ स्थालीपाकाच ॥२०॥ पष्टम् ॥20॥ .

·७५ ४ चतुर्थ खण्डः] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। अथ परिपेकाद्याज्यभागान्तं तत आह- चतुर्गृहीतमष्टगृहीतं वाऽत्र जुहुयादनावितीति ॥२१॥ द्वाविंशतिः पश्वयदानानि तेषां चत्वार्यष्टौ या पर्ववदानरसमिश्राणि गृहीत्वा जुहुयात् । अत्रेत्युपस्तरणाभिधारणप्रतिषेधार्थमत्रैव गृहीत्वा जुहुयान्नान्यत इति ॥ २१ ॥ कंसात्पराभियां द्वाभ्यामेकैकामाहुतिम् ॥ २२ ॥ फंसादेव गृहीत्वा परामिर्कग्भिरौलूखला इत्यादिमिः पड्भिभ्यिामे- कैकामाहुतिं पश्ववदानाभ्यां चर्ववदानमिश्राभ्यां जुह्ना जुहुयात्।। २२ ॥ सौविष्टकतीगष्टम्या ॥ २३ ॥ कसे यच्छिष्टं तेनान्विमं नो अनुमतिस्विष्टकृत्स्थानापन्नं जहुयात् । अतो न स्विष्टकृदनन्तरमुपरिटाद्धोमादि ॥ २३ ॥ वह वपामिति पिये वपाहोम इति ॥ २४ ॥ पितृदेवत्ये ॥ २४ ॥ जातवेद इति देवत्ये तदादेशमना- ज्ञाते यथाऽटकाया इति ॥२५॥ स्पटम् ॥ २५ ॥ पशुरेव पशोदक्षिणा ।। २६ ॥ एषकार उपलब्धतुल्पार्थः ॥ २६ ॥ स्थालीपाकस्य पूर्णपात्रम् ॥ २७ ॥ अत्र यथोत्साहनिवृत्त्यर्थ चरुतन्त्रम[कृतिरयं होमः ॥ २७ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ तृतीयपटलस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ अथ पश्चम 40.. नवमी दशमी वाऽन्वष्टक्यम् ॥ ३ ॥ द्वितीयाऽत्यन्तसंयोगार्था पूर्वाह्नव्यतिरेकायानामृते च । पूर्वाल्लेऽपि ध्यत्वादपरालनियमः । पिव्यं च पिण्डदानप्रधानत्वात्माचीनावीती ·। 'रुद्रस्कन्दप्रणीता [३तृतीयपटले. कुर्यात् । अत्रापि होमे तदङ्गेधु च यज्ञोपवीतित्वमेव । मध्यंदिनापूर्व- मपराहमहः । पञ्चधा विमज्य चतुर्थोऽहर्मागः । अबस्तृतीयो , विमाग इति केचित् । अष्टकामनुक्रियत इत्यन्वष्टक्यं कर्म ॥१॥ दक्षिणपूर्व भागे परिवार्य तत्रोत- राधै मथित्वाऽनिं प्रणयेत् ॥ २॥ गृहस्य दक्षिणपूर्व गृह्यानेरिति केचित् । प्रोक्षणान्तं कृत्वा प्रणये. निदष्यादित्यर्थः । अस्य भपणार्थत्वात्माचीनाधीती ॥२॥ सद्गृहीतान्त्रीहीन्सलफलीकृतान्पसव्यमुदायुवं श्रपयेत्॥३॥: सकृद्गृहीतान्सकृत्फलीकृतानिति सिद्धव ह्यपदेशान्न स्वयंकर्तृत्व- नियमः । भूतकालनिर्देशाच नापराहनियमः । सकृदेव तूष्णीं स्थाल्यो निरुप्प सकृत्मक्षाल्य मेक्षणेनोदायुवं अपयेन्मथितेऽसौ गृह्ये वा ॥३॥ अमुष्माच सक्थ्नो मांसमिति ॥ ४ ॥ अन्वष्टक्या निहितं सक्थ्नो मांसमवदाय मोजनार्थवच्छकली- कृत्य स्थाल्यन्तरे मेक्षणान्तरेणोदायुवं युगपच्छ्रपयेत् । इतिदर्थे । सविन चेद्विद्यते तदेयं प्रथमोत्तमयोरष्टकयोरन्वष्टक्ययोः स्थालीपाक एवेत्यपरं मतम् । अटकायै स्वाहेति जुहुयादिति तिसृष्यप्यष्टका. स्वविशेषेण वचनान्मध्यमायां पश्वसंमये केवलस्थालीपाकहोमोऽप्य- नुज्ञात एवेति तस्मिन्पक्षेऽन्वष्टक्येऽपि स्थालीपाकापणमेव ॥४॥ दक्षिणोद्वास्य न प्रत्यभिधारयेत् ॥ ५ ॥ मांसा परं च शृतमभिधार्य ॥५॥ पश्चादमेर्दक्षिणतस्तिस्रः कः खन्या- चतुरङ्गुलमस्तिर्यक् ॥ ६ ॥ पचादरुपषिष्ट आत्मनो दक्षिणतो दक्षिणापवर्गाः कर्पू: सन्यात् । अपणात्पूर्वमेवास्मिन्देश उपवेशने सिद्ध पवाद मेरिति वचनं वक्ष्यमाणं सर्वमस्मिन्नेव देश उपविश्य कुर्यादित्येषमर्थम् ॥ ६ ॥ तासां पुरस्तादनिं प्रणयेत् ॥ ७॥ मध्यमकाः पुरस्तादृजुदेशे विपदभावं स्वस्तरदेशमतीत्य तत्रोपले. पनादिमोक्षणान्तं कृत्वा मथितं सर्प, निदध्यात् । यज्ञोपवीती सर्वत्र पदा प्राचीनावीती मूत्वा यज्ञोपवीती मवति तदोपस्पृशेत् ॥७॥...

·७७ १ चतुर्थः खण्डः] दाह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। स्तृणुयादिति ॥ ८॥ स्तरणान्तं पज्ञोपवीती कुर्यात् । नान ब्रह्मा । अत्र पश्चात्स्तरण- पक्षः॥८॥ कश्च ॥ ९॥ कर्पूणामुपरि दक्षिणा प्राचीनापीती छादयेन्न प्रति । कर्पु दर्म- भेदः ॥९॥ पश्चादनेः स्वस्तरं दक्षिणाग्रस्तृणैर्दक्षिणा- प्रवणमास्तीर्य वृसीमुपनिदध्यात् ।। १०॥ स्वस्तरमिति कर्मनामा वृसी कर्मफलकं कटकमिति केचित् । स्वस्त- रोपरि निधानम् ॥१०॥ तस्मिन्नेकैकमाहरेत् ॥ ११॥ तस्मिन्सीसंज्ञक उदकपूर्णानि त्रीणि पाम्राणि तिम्रो दर्मपिज्जू. लीयरुमधनं तैलं गन्धं सूत्रतन्तूंश्चैकैकशः क्रमशो निष्ध्यात् । एता. न्येव प्राचीनावीती कृत्वा यज्ञोपवीती दर्मोपवेशनादिपपदान्तं कुर्यात् । पहिपि सादनकाले कंसं प सादयेत् ॥११॥ कसे समवदाय मेक्षणेनोपघातं जुहुयात्स्वाहा सोमाय पितृमने स्वाहाऽनये कव्यवाहनायति ॥ १२ ॥ बरुं मांसं घ सहावदाप सादनं च सादयेत् । कैसे समवे ति] यदि मांसं विद्यते । मेक्षणेन सुवजुह्वोनिवृत्तिः प्रधानहोमयो त्रीपस्तरणा. मिधारणे । उपघातशब्दः पूर्व न्याहृतिहोमार्थः । अत एवाऽऽज्यमाग- स्विष्टकृतः कृत्यमन्त्रोचारणमेतन्मन्त्रान्ते स्वाहाकारनिवृत्तये । अथ गानान्तं समापयेत् । अत अवं प्राचीनावीती ॥१२॥ सव्येनोल्मुकं दक्षिणतः कर्पूषु निद- ध्यादपहना इति ॥ १३ ॥ सव्येन हस्तेन कर्पू: प्रज्वाल्य तासां दक्षिणतो निदध्यादुल्म पक्षासमार्नानुगच्छेत् । अस्मादिति मन्त्रान्तः ॥१३॥ पूर्वस्यां का पितुः ॥ १४ ॥ प्रथमसाप्तायां वक्ष्यमाणं पियं यत्कृत्यं तत्कर्यात । J ·रुद्रस्कन्दमणीता--- [३ तृतीयपटले. मध्यमायां पितामहस्योत्तमायां प्रपितामहस्य ॥ १५ ॥ धक्ष्यमाणं सर्व पितृतीर्थन दक्षिणापवर्ग क्रमेण पितृपितामहर्पिता- महानुदिश्य दक्षिणेन पाणिना कुर्यात् । एत पितर इति पित्रादीनावा- हपेन्मन्त्रलिङ्गात् ॥१५॥ उदपात्राण्यवसलवि कर्पूपु निनयेदेकैकस्य नामोक्त्वाऽसाववननिय ये चात्र त्वाऽनु याश्च त्यामनु तस्मै ते स्पधेति ॥ १६ ॥ वसलवि पितृतीर्थेन । प्रदेशिन्यकुष्ठयोरन्तरा पितृतीर्थम् । विष्णु- शर्मपितरपनिवेति पित्रादीनां निर्देशः । यदि नामानि न विद्या पितः पितामह प्रपितामहेस्येवं ब्रूयात् । पुत्रिकामातस्तु मात्रे माता- महाय तस्पित्रे च दद्यात् । अथवा मातामहाय तपित्रे तपित्रे घ दद्यात् । यदि जनयितुः पुत्रान्तरं न विद्यते द्वौ द्वावकस्मिपिण्डे निर्दिशेत् । पुत्रिकापुत्रस्तथा दत्तपुत्रो जनपितुः पुत्रान्तरामाये । एक मन्पोऽपि द्वयोः पुत्रः स्यात् ॥ १६॥ तथैव पिण्डान्निधाय जपेदन पितरो माद- यध्वं यथाभागभावृपायध्वामिति ॥ १७ ॥ फंसाद्गृहीत्वाऽयनेनिक्ष्वेत्येतस्य स्थाने मुद्धयेत्यूहः ॥ १७ ॥ उक्त्वोदड्डावर्तेत सव्यं बाहुमु- पसंहृत्य प्रसव्यमावृत्य ॥ १८ व्याहृतिपूर्वा सावित्री तस्यां चैव गायत्रम् । यद्वा ऊ विश्पतिरित्या. दीनि पियाणि सामान्युक्त्या सव्यं पाहुमुपसंहत्य दक्षिणं पाहुं प्रसार्य प्रसध्यमावृत्योददमुसः स्यात् ॥ १८ ॥ उपताम्य कल्याणं ध्यायनभिपर्यावर्तमानोजपेदमी- मदन्त पितरो यथाभागमावृपायिपनेति ॥ १९॥ पथाशक्ति निरुदास आसीन उच्छ्यास्प यहाऽऽत्मनोऽभिलपिके मेऽस्त्विति पापक्षपेत् । अभिटपितं तृप्ताः पितरः प्रयच्छन्ति [इति] हि स्मरन्ति ।। १९॥

·-
१ चतुर्थः खण्ड.] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
तिस्रो दर्शपिजूलीरञ्जने निष्प
कर्पूपु निदध्यायथापिण्डम् ॥२०॥
अद्भवेत्यूहः ॥२०॥
तैलं सुरभि च ॥ २३ ॥
सुरभि गन्धः । अभ्यक्ष्यानुलिम्पत्यूहः ॥२१॥
पिण्डप्रति यथार्थमूहेत् ॥ २२ ॥
स्पटम् ॥२२॥
अथ निह्नवनम् ॥ २३॥
अथानन्तरदेशे कर्पूणां पश्चात्पाणी निधाय निह्नवनमिति वक्ष्यमाण-
संज्ञा व्यवहारार्थी ॥ २३ ॥
पूर्वस्या को दक्षिणोत्तानौ पाणी
कृत्वा नमो घः पितरो जीवाय
नमो वः पितरः शूपायेति ॥२४॥
पूर्वस्पाः कर्वाः पश्चात्समीपे दक्षिणं पाणिं प्रागग्रालिमुत्तानं भूमी
निधाय तदुपरि तथैव सव्यं न्यञ्च पाणिं कृत्वा जपेत् ॥ २४ ॥
सव्येनोत्तानौ मध्यमायां नमो वः पितरो
घोराय नमो वः पितरो रसायेति ॥२५॥
"सव्यस्पोपरि दक्षिणं धनं कृत्वा ॥२५॥
दक्षिणोत्तानो पश्चिमायां नमो
यः पितरः स्वधायै नमो वः
पितरो मन्यव इति ॥ २६ ॥
पतम् ॥२६॥
अञ्जलिं कृत्वा नमो व इति ॥ २७ ॥
नमस्काराक्षलिं कृत्वा पितृनुपतिष्ठते ॥ २७ ॥
सूत्रतन्तून्कर्पपु निदध्यात्पथां पिण्डमेत इति ॥ २८ ॥
क्रमेण ॥२८॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता- [३ तृतीयपटले- अजकत्वा. नमो व इति नमस्काराअलि वहन्तीरिति कर्पूरनुमन्त्रयेत ॥ २९ ॥ सकृत् ॥ २९॥ मध्यमं पिण्डं पुत्रकामा प्राशयेत् ॥ ३० ॥ [ स्पष्टम् ॥३०॥ आधति पत्नी मन्त्रं ब्रूयादानो हत इत्युल्मुकमनी प्रक्षिपेत् ॥ ३१ ॥ यदक्षिणतो विहित मन्त्रलिङ्गात् ॥३१॥ द्वन्दपात्राण्यतिहरेयुः ॥ ३२॥ निहितानि परिचारका उद्दासयेयुः ॥ ३२॥ एप एव पिण्डपितृयज्ञकल्प इति.॥ ३३ ॥ प्रयोगातृप्तिरेवातिदिश्यते न कालः। स त्वन्यतो विज्ञायते । पस्मि- नहोरात्रेमावास्याक्षणस्तस्मिन्नेषापराहे कुर्यात् ।। ३ ।। -- विशेपस्तूच्यते- गृहोऽमो हविः श्रपयेत् ॥ ३४ ॥ पहरे(म)व न मांसम् ॥ ३४॥ तत एवातिप्रणयेत् ॥ ३५ ॥ गृह्यामेरेकदेश प्रणीतस्य फर्मापवर्गे लौकिकरवं पात्र ब्रह्माऽस्ति दक्षिणा च हषिरुच्छिरदानम् ॥३५॥ एका कपः ॥ ३६॥ एकस्पामेव पित्रादीनां त्रयाणामपि सर्व पथाक्रम कति ॥ ३ ॥ न स्वस्तरः॥ ३७ ॥ स्वस्तरदेशे द्रव्याणां न निधानम् ॥ ३७॥ मधुपर्क प्रतिग्रहीप्यनिदमहमि- मामिति तिष्ठजपेत् ॥ ३८॥ मधुपर्कपदातुः परिचारकैः प्रतिग्रहीतुः पुरस्ताद्गोमपेन गोमुर कारपिरया तम्र विष्टादिए पूजासाधनेषु समातेप. सान्मधुपकाया ·- ५ पञ्चमः खण्डः] द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। ध्यापन्मधुपर्क प्रतिग्रहीप्यन् । अथ पैतृकासङ्गादहनविधिरुच्यते- आहिता मरणसंशयेऽमीन्विहृत्याजस्रं कुर्यादा। दहनादा व्याधिमोक्षाद्वा यद्यपरपक्षे मरणं शङ्केत यावत्योऽपरपक्षस्यातिशिष्टाः सांयंमातराहुत- यस्ताः सर्वास्तदानीमेव क्रमेण हुत्वाऽमाधास्येष्ट्या यजेत । केचिस्पक्ष. होमतन्त्रेण होममिच्छन्ति । इष्टयमावे चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि तस्य तस्यै प्रधानदेवतायै पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहुयात् । पक्रान्ताया- मिष्टयां हविष्कृप्त्यसंमवे चतुर्गृहीतैरेवाऽऽज्यैर्यजते । हविपः कुलेषु यदि म्रियेत सर्वेभ्यः प्रधानहविर्यः समषदाय सर्वाः प्रधानदेवताश्च- तुझं विभक्त्याऽनुहत्य स्वाहाकारेण जुहुयात् । मरणादूवं शिष्टस्प लोप एव । यद्यहुतास्वेवातिशिष्टाहुतिप्वन्वारब्धायां चेष्टयां नियेत तदा द्वादशगृहीतेन सुचं पूरयित्वा प्रजापति मनसाध्यापन्नाहवनीये जुहोति। योऽस्थामिरजुह्वतो मांसकामः संकल्पयते यजमानांसं जानाति । ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकमिमं प्रेतं नयविति सर्वस्य समाप्त्यर्थम् । चातुर्मास्यादिप्वारब्धेवनयैव दिशा समाप्तिः । यदि पूर्वपक्षे राघों मरणं शङ्केत तदानीमेवाऽऽगामिनी प्रातराहुति जुहुयात् । यद्यविहते- प्वनिपु म्रियेत तदानीमेव विहृत्यातिशिष्टसमातिं च कृत्वोपक्रमः । मरणसमीपकाले दक्षिणायः पुरस्तासिकताः प्रकीर्य दक्षिणायेपु दर्भेषु दक्षिणाशिरसं संवेश्य ' अम आयाहि वीतये'' एप स्य धारया मुत इति वर्गद्वयं त्रीण्याज्यदोहानि 'आदित्मनस्य रेतसः' 'उद्वयं तमस- स्परि" उन्नयामि' इति सामानि प्राक्स्मृतिवियोगात्संस्कर्ता भाव- येत । तवश्यावीयानि च प्रावयेद्यदि श्राव्यस्तवश्यावीयाद्यधीतवान् । केचिदूर्गित्यादियमन्तं तवश्यावीयान्याहुः । शासान्तरस्थानीत्यपरे । मरणकाले ' अभिमन्ना अप्सु दक्षाः सेतुपाम च'[ इति ] दक्षिणे कणे जपति । स्मृतिभ्रेपे तवश्यावीयानां निवृत्तिः । मृतश्चेत्सेतुपामा- न्तानां निवृत्तिः । उत्क्रान्ते प्रजापतेर्हदयं मनसा ध्यायेत् । नापयित्वा शवमलंकृत्य बद्ध्वाऽदशेनाद्गुष्ठे पाण्योः पादयोश्चौदुम्बर्यामासन्या दक्षि- पाशिरसमुत्तानं संवेश्योदग्दशेनाहतेन वाससा प्रच्छाद्य ज्ञास्यादपो निरन्त्यमीश्चाऽऽहिताग्नेरीपासनं च । यदि सर्वमाहितोऽनाहितामिमी- पासनेन ब्रह्मचारिणं कपालसंतपनामिनोत्तपनीयेनेतरानलेन रिपो यात्मृटानिर्विच्छिन्नाग्निर्विधुराग्निर्या प्रमीयत द्वादशगृहीतेन सुचं पूर- पित्वा लौकिकेऽनी प्रजापति मनसा ध्यापञ्जुहोति । क्षीरदधिमधु.

·८२ रुद्रस्कन्दप्रणीता [३ तृतीयपटले- घृततिलतण्डलोदकुम्मदर्मपरशुयज्ञपात्राणि पुरस्तादमीन्संस्कर्ता मुक्त शिखो मध्यतः शवं पश्चात्संभारानितरे श्मशाने निहितेषु संकल्प्योत्स- ज्यान्ते गच्छा (वाs) अमध्वनः पूर्वमेष वः सुहृदो दिवं परं व्योम नयध्वं गछन्तं स्थानमुत्तममिति प्रागुदीच्यां दिशि पञ्चदश प्रक्रमा- न्यक्रम्य प्रकान्तदेशं दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणममगुरमनिरिणमसुपिरं समं पाऽऽदया शमीशासया पलाशशाखया वारुणशाखया वाऽपसर्पत प्रेता ये केचिदिह पूर्वजा इति दहनदेशं संमृज्याद्भिरवोक्ष्य तिम्रः कदक्षि- णापवर्गाः परशुना सात्वोद्धृत्य मृत्तिको पलाशपत्रपुटे कृत्वा याभ्यां दिशि निधायाप उपस्पृश्य तिलतण्डुलानां मुष्टिं पूरयित्वा यमाय दह- नाधिपतये मेताय स्वधा नम इति प्रथमखातायां निवपति । कालाय दहनाधिपतये प्रेताय स्वधा नम इति मध्यमायाम् । मृत्पवे दहनाधि- पतये भेताय स्वधा नम इत्युत्तमायाम् । आयेन पा मन्त्रेणावशिष्टान्स. यतः प्रसव्यं प्रकीर्य मध्यमायां कप्ता हिरण्यशकलमुपरि निधाय तब दर्मानास्तीर्य तेषु यज्ञियः कार्दक्षिणादरुचितिं चित्वा प्रेतस्प केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा दक्षिणतो वितस्तिमात्रमबर्ट सनिवा तत्र तानि निदधाति । सापयित्वा शवं चिति चाद्भिरवोक्ष्य शवमुत्तानं दक्षिणाशिरसं संधेश्य शवं परिस्तीर्य दक्षिणायैर्दक्षिणागेपु दर्भपु पश्चात्पानाण्यासाय पश्चादाईपत्यमवसादयति । दक्षिणतो दक्षिणाग्नि पुरस्तादाहयनीयं सम्यावसथ्यौ च वायव्यामोपासनं पुरस्तादास्ये चक्षु पोनासिकयोः थोत्रयोश्च सप्त हिरण्यशकटानाज्यचिदन्या सा व्याहतीमनसा ध्यायन्निरस्यत्याज्यं मुखे निनीय पादप्रमृत्या मुसान्तासंततं शेपं निनीय दक्षिणतः पानं निरस्पति एर धिमधुतिलतण्डुलांश्च । आहितामित्पात्राणि सादयेत् । यानि घिलयन्ति तानि पदाउपेन पूरपित्योत्तानानि सादधेत । शिरसि फपालानि परुस्थाली च बहुपके फर्मणि समयदानार्थ पम- तोस्थितं च शिरस्येव सादयेत् । इटापात्रमित्यन्ये । ललाटे प्राशि- घाहरणं नासिकयोः सुयो कर्णयोश्वाऽऽस्ये हिरण्यशफलमवघायानुस्तर: णिक्या गोर्वपया मुसं प्रच्छाद्य तमाग्रिहोत्रहवणी प्रागमा दक्षिणे पाणी जहं सव्य उपमृतं पापोः स्फ्योपवेशायनुस्तरणिक्या गोक्यो नाम मांसपिण्टो पर्नुलाकारी तपोदक्षिणं दक्षिणे पाच सध्यं सम्प उरसि धुवामुरे पानीमुरी कृष्णाजिनं दक्षिणस्य फटिपदेशस्य ·५ पञ्चमः खण्डः ] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। ८३ दक्षिणत उलूखलं दक्षिणसक्थ्यनु मुसलानि पादयोः शकटशूर्पे इतरत्सव कृष्णाजिनानन्तरेण सक्थनि सादयेत् । क्रमस्तु कृष्णाजिनानन्तरस्य । अथ सपिण्डाःस्त्रीप्रथमाः कनिष्ठपूर्वा आऽयं गौरिति यामतृचस्य प्रथमां स्तोत्रीयां सपदस्तोमामुक्त्वाऽगन्म ज्योतिरिति सत्रस्यद्धि गीत्वा सव्यतः केशान्प्रकीर्य दक्षिणानुरूनानानाः पाणिमिः सिग्मिरमिधू. न्यन्तो प्रदक्षिणं मृतं त्रिः परीयुः। वातास्ते वान्तु पथि पुण्यगन्धा मनःशुमा गायशुमा अनुलोमास्त्वयः सुखा मांससुसा अस्थिसौख्या पहन्तु त्वां मरुतः सुकृतां यत्र लोका इति मृतमनुमन्य दक्षिणतः केशान्प्रकीर्य सव्यानूरूनानाना अमिधून्वन्तस्त्रिः प्रदक्षिणं परीयुः । एवं द्वितीयां स्तोत्रीयामुक्त्वा सत्रस्यर्द्धि अभदक्षिणानुमन्त्रणं पूर्वयत्तृतीया. मुक्त्वाऽपि तथैव कुर्यः । विघु स्थानेषु सिग्वाता भवन्ति ग्राम पथि चितायां सर्वे चितायां वा । अथ पत्नी संस्कर्ता धा शिरसि दर्मेषु पूर्णकुम्मं निधाय मृतं त्रिः प्रदक्षिणं पर्येति । प्रथमे प्रदक्षिणेऽश्मना परशुना वाऽधस्तात्किंचित्महरति उदकुम्मं तां धारामनुमन्त्रयेत- 'हमा आपो मधुमत्योऽस्मिस्ते लोकगुपदुह्यन्तामक्षीयमाणाः स्वधा नम:' इति । एवं द्वितीये तृतीय चोपर्युपरि प्रहरणमन्तरिक्षे स्वर्ग इति मन्त्रविकारस्तिष्ठन्नेवोदककुम्भं विसृजेत् । मास्येत्कपालस्थमुदकं प्रेतस्य माणस्थानेष्वाप्यायस्वेति निनयति । कृष्णतिलैसृतमवकीर्यानुष्ठपादौ छित्त्वाऽऽज्येन पराङ्मुखो हस्ताम्यां सुरभि कपृष्ठं स्वधा नम इति तस्य पादावस्यज्याऽऽनोपधिवनस्पतीनालम्योत्तिष्ठति । पयसा हस्तौ प्रक्षाल्याऽऽदित्यं पश्यति । बाह्मणं गां च दृष्ट्वा सुवर्णमालम्य कुशैर्मृतं छादयित्वा सर्वेभ्योऽग्निभ्य उलपराजी स्तृणुयात्तत्र यथाऽस्मि- नमयः समवेयुः । आहवनीयश्चेत्प्रथममेयाद्ब्रह्मलोकमेप्यतीति विद्याद्वाह- पत्पादेवं लोकं दक्षिणानेः पितृलोकम् । तस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदर्य जायतां पुनरसी स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्यग्रीशरीरेण संयोजयेत् । असाविति मेतनाम चूयाद्विष्णुशर्मन्नितिवत् । अथ नाके सुपर्णमिति ग्रामे गेयेनोपतिठेत धूम उदित त्वेपस्ते धूम ऋण्वतीति प्रज्वलितेऽने मृडा- महार असीत्येतयोरन्पतरेण वाऽन्तेऽगन्म ज्पोतिरिति च निखिरेतानि सामानि गायेत् । दहनमन्त्रेणाऽऽज्याहुतिं च हुत्या वामदेयं तृचे गीत्या नमो षः पितर इत्युपांशु जपित्या तूष्णीं प्रदक्षिणं कुर्यात् । परनी गां दक्षिणां संस्कर्वे दद्यात् । तदमा दायावः । अथ सपिण्टा अधोमुखा ·४ 'रुद्रस्कन्दप्रणीता- [३ तृतीयपटले- उदकं व्रजन्ति । राजपुरुपः स्वगोत्रयान्धवो वा कण्टकिनी शाखामादाय माऽवतरतेति तानिवारयन्न पुनरवतरिष्याम इति प्रतिवयुः केशान्प- कीर्य पासूनोप्पैकैकवाससो दक्षिणामुखाःसकृदुपमज्ज्योत्तीर्याऽऽचम्या प्रामोत्वमुं प्राप्नोत्विति वासः पीडयन्ति । केशान्प्रकीर्येत्यादिरेवं निरा- चम्यासावेतत्त उदकमित्युदकाञ्जलिं तिलमिश्रं दद्युवत्सगोत्राय 'कृष्ण- शर्मणे प्रेतायतत्तिलोदकं ददामीतिवन्मन्त्रोऽथोदकवासांसि गृहीत्वा ग्राम प्रविश्य गृहद्वारपाचे वटे शरावं तदुपर्यश्मानं च निधाय स्त्रीपथमा: कनिष्ठपूर्वा उदकदानमन्त्रेण तत्र वासं (सांति) पीडयन्ति । वत्सं च दीपं च पुरः प्रविश्य मरणदेशं गोमयेनोपलिप्य प्रदीप प्रज्वलिते दूर्वातण्डुलानुदकमिश्रान्विकिरन्ति । स्वस्त्यस्तु वो गृहाणां शेषे शिव घोऽस्त्विति । अथ सायंकाले प्रेतोदेशेनैकं ब्राह्मणमामन्य कंसवस्त्रा. दिना यथासंभव तर्पयेयुः। द्वितीयादिप्वहःसु दशालिवृद्धोदकक्रिया। प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमनवमेपु वाहःस्वासंचयनाद्वारिवासः पीडयन्ति । यावदाशीचं सर्वे सपिण्डा अधःशय्यासनिनो ब्रह्मचारिणः सर्वे न मायीरन दानप्रतिग्रही यज्ञस्वाध्यायौ च तेपां निवर्तते । नित्यं वैतानि यानि । एकोद्दिष्टान्मांसं न मक्षयेयुः। संस्कर्ता भोजनात्पूर्व द्वितीयाविष्वहासु गृहद्वारपार्श्वे दक्षिणायेपु दर्मेपु बलि दद्यादेव ते बलि. रिति मन्त्रविकारः। एप ते पिण्ड इति पिण्डाकृति वा दद्यात् । दशाहमध्ये यदि दर्शी मवति मातापितृव्यतिरिक्तानां तत्रैव पिण्डोदकसमापनम् । एवं पत्नी पूर्वमारणी संस्कुर्यात् । अस्याः केशश्मश्रुलोमनसच्छेवर्ज वपनानन्तरं मानं च निवर्तते । सहप्रवासे दंपत्योः सहैव पितृमेधः कार्य: पृथपिण्डोदफक्रिया। रजस्वला प्रसूता वा मृता दुतर्जलः। सापयित्वा च तां पावमानीभिः सापयेत्पुनः ।। आच्छाद्यान्न वस्त्रेण अर्यावाहादिकं ततः । यारमष्टाग्निविच्छिन्नाग्निविधुरागिर्वा प्रमीयेतोद्धृत्यावोक्ष्य पिकार कल्पयित्वा गार्हपत्यायतनेऽग्निं मथित्वा तूष्णीं पिहृत्य द्वादशगृही. तेन मुचं पूरपित्या प्रजापति मनसा ध्यायन्नाहयनीये जहुपात । ओपासनामिविच्छेदादी लौकिकामो द्वादशगृहीतं हुत्या तत उपक्रमते । यधारमरुढोऽ(डा)मिनियेत तस्य दक्षिणं पाणिं लौकिकेऽनायभित. प्योपावरोहेल्पयरोहेन । पधरण्यानढोऽ(ढा )मिश्रियेत तस्य दक्षिणेन ·८५ ५ पञ्चमः खण्डः] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। पाणिनाऽणि संस्पृश्य मथित्वाऽवरोहयेत् । यदि देशान्तरे म्रियेता. संस्काराग्रिहोत्रं हुजुयात् । अग्निरक्षणार्थं तस्य मृतिश्रवणानन्तरं पाथिकृतीमिष्टिं कृत्वा तदर्थं विहृतानेवानीनजनान्कुर्यात् । या मृत- वत्सा वत्सान्तरेण दुह्यते तां प्राचीनावीती दोहयति । परिस्तरणदर्मानु- दगग्रान्दक्षिणाग्रान्कृत्वा दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य शीते तस्मिन्नधिश्रित्य दक्षिणोद्वास्य सकृदेव सर्वं तूष्णीमुन्नीयाधस्तात्समिधं धारयन्दक्षिणेन विहारमुद्धृत्य सकृदेव सर्व तूप्णी जुहुयात् । प्राशनोत्सेचनपरिपेचनानि न स्युरितरत्सर्वममन्त्रकं कुर्यात् । प्रेतं तैलद्रोण्यामवधाय शकटेन ग्राम- सीमानमाहरेदग्ध्वाऽस्थीनि कृष्णाजिनेनोपनह्य ब्रह्मचारी मृन्मयमो. ज्यधः शय्यां हरेत् । तत्रामीन्नीत्वा दहेत् । एवमेवोपासनेनाऽऽहिताग्नि- (मिं) दहेद्यज्ञपानवर्जम् । ब्रह्मचारिणं कपालसंतपनामिनोचपनीये- नेतराननेन । स्त्रियोऽनुपनीतानां कुमाराणां च संमार्जनदहने समस्त्रके स्यातामितरत्सवं तूष्णीं कुर्यादुदकक्रियाऽपि मन्त्रेण वा । अस्थिसंचय- नादीनि वर्तन्ते । यावदाशौचमेवोदकक्रिया । चूडाकरणात्प्राङ्न मूसं- स्कारो नोदकक्रिया । प्रासङ्गिकमुक्तम् । दहनशेष उच्यते । यदि शरीर नश्येत्पलाशपत्रैः समूलः कृष्णाजिनेन पुरुषाकृतिं कुर्यात् । चत्वारि- शता शिरो दशभिग्रीवां विंशत्योरखिंशतोदरं पञ्चाशता पश्चाशता बाहू तयोरेव पञ्चभिः पञ्चभिरडलीः सप्तत्या सप्तस्या पादौ तथैवाजलीरटामिः शिश्नं द्वादशभिर्वृपणं तां कुशैटयित्वा प्रेतं संकल्प्य पूर्ववद्दहेत् । अग्निशरीरास्थ्नामन्यतमस्य वा सद्भावे या संस्कारः । द्वितीये तृतीये पञ्चमे सप्तमे घाऽहन्यस्थिसं- चयनं कुर्यात् । सात्वोदकक्रियां कृत्वा द्वारि वासः पीड. यित्वा शरावाश्मानाबुद्धत्यावर्ट पूरयित्वा पिण्डं दत्त्वा चरुस्थाली तण्डुलशरावकुम्भक्षीरदधिमधुधृतोदकहिरण्यशकलनारिकेलापूपपुष्पफ. लशैवलवीरणस्तम्बीदुम्बरशासासंदंशेधमकर्दमादीन्गृहीत्वा श्मशानं गत्या दहनानेरुल्मुकं दक्षिणाऽपोह्य तदमावे मथित्वा प्राजापत्यान्तप. श्वकं विधाय गृह्योक्तेन विधानेन बामपदाग्यमागस्विष्टकृच्छचलि. घर्ज यमाय वा जुष्टं निर्वपामीति निरुप्प जीवतण्डुलं अपयित्वा दक्षिणोद्वास्य नाभिधारयेत् । व्याहृतिमिराज्यं हुत्वोपस्तरणामिधार- घर्ज दो घरोः सकृत्सकृद्गृहीत्या सप्ताऽऽहुतीजुहोति स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽनये पितृमते स्वाहाऽनये ऋव्यादे स्वाहाऽनये कप्पया.

·रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले- हनाय स्वाहा यमाय स्वाहा यमायमीयां स्वाहा विवस्वत इति । यज्ञवास्त्वन्तं कृत्वा तन्त्रं समाप्य क्षीरोदकेनोदुम्बरशाखयाऽस्थीन्यवो. क्ष्याऽऽणि कृत्वा पलाशसंदेशेनौदुम्बरसंदंशेन वा शिरस्युरसि पाश्र्थयोः पादयोः पाण्योश्चास्थीन्यप्रदक्षिणानि गृहीत्वा दक्षिणत: पलाशपत्रपुटे कृत्वा वहेमं मनं प्रच्छाद्य धौति माति भानुनेति कुम्मे समोप्य क्षीरदधिमधुघृतोदकैः पूरयित्वा हिरण्यशकलमुपरि निधाय माग्वाहिनीं सरस्वती संकल्प्य माची रेखामुलिख्य तत्रोदकं निनीय तस्मिन्नुदकेऽस्थिकुम्म प्लावयित्वा वृक्षमूलेऽस्थिकुम्भ निदधाति । निस- नेद्वा यावदस्थीनि सुरक्षितानि भवन्ति तावरस्वर्गे लोके घसति मृतः। अनड्वान(डुहं) कंसो(सं) वासी दक्षिणा(णां) संस्कर्वे दद्यात् । पत्नी दायादो वा यदीच्छेज्जीवन्नेव संस्क। दद्यात् । ऊर्ध्व- रेताः प्रजनासमर्था स्त्री वाऽस्थीनि दध्यादिति केचित् । अथ मस्म समुहा मस्मराशि कर्दमेन प्रच्छाद्य शैवलेन रछादयित्वा धीरणस्तम्ब तत्र प्रतिष्ठाप्य पुष्पपत्रैः प्रच्छाद्य पुष्पमयीं प्रतिकृति कृत्वा पुष्पफल. मक्षान्मकीर्य तं चरुशेष प्रेतराजाय नमः प्रेतायेति दयोदपावं तत्र निन· येत् । संचित्योदकक्रियास्थानं तदहर्न गच्छेयुः। अथ दशमेऽहनि केश- श्मश्रुलोमनखानि पापयित्वा सात्वा दशालिमुदकं दत्त्वा पूर्ववद्वेदिका. पूजां कृत्वा च पुनः स्वात्वाऽम आयूंपीत्यादित्यमुपस्थाय पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं मयाम शरदः शतं शृणवाम शरदः शतं प्रबवाम शरदः शतमजीताः स्याम शरदः शतं ज्योक्च सूर्प शेयमिति सर्वे सपिण्डा जपेयुः । अथ ग्रामश्मशा. नयोर्मध्ये महापथे वृक्षमूले वा गोचर्मण्युपविश्य गृह्योक्तविधानेन लौकिकेऽनो चरुमन्त्रैः सप्ताऽऽहुती[त्वा तन्वं समाप्य पुण्याहं पाचपेत् । नात्र ब्रह्मणा मषितव्यम् । गृहागताः सगोत्रा उदकदातारः पुत्राः पौवाः प्रपौवाय जीवन्तु शरदः शतमिति जपेयुः । अथैकोद्दिष्टम् । दशमेऽहनि रात्री येतोद्देशेने बाह्मणमामन्य प्रमाते गृहं गोमयेनो। पलिप्य मध्यंदिन एकोद्दिष्टं कुर्यात् । भाणायामं कृत्वा प्राचीनावीती मूत्वैकां कडू सात्वा तव दक्षिणायान्दर्मानिधाय ततः पश्चात्माटमुर भाह्मणमुपयेश्य तिलमिर्जलस्तस्य पादौ प्रक्षाल्य दक्षिणापु दर्भेपूद- मुसमुपयेश्य तस्य दक्षिणं पाणि दक्षिणेन पाणिना संस्पृश्य वत्सगो- माप विष्णुशर्मणे मेताय प्रथमेकोद्दिष्टप्राद्धे मवता क्षणः कर्तव्य इति- ·५पञ्चमः खण्डः ] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। परतस्य गोत्रनामनिर्देशेन वरणं कुर्यात् । ॐ तथेति मोक्ता । मामोतु भवानिति प्रदाता । प्राप्तवानीति मोक्ता । ततस्ताम्बूलादि पदापाम्यङ्गं कुर्यात् । सातवति प्रादप्रक्षालनवरणे पूर्ववत्कृत्वा पवित्रान्तहिते पात्रे शं नो देवीरिति गन्धोदकं गृहीत्वा तिलोऽसीति तिलानावपेत् । सर्वत्र पितृशब्दस्थाने प्रेतशब्द पात् । अत्र स्वधानमःशब्दो न स्याताम् । ततो मोजनपानं दत्त्वाऽर्यपात्रस्थं पवित्रं तस्य दक्षिणहस्ते दक्षिणायं निधायायपाबाकिंचिदुदकमादाय या दिव्या आपः पयसा संबमूवुर्गा अन्तरिक्ष्या उत पार्थिवीर्या हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आप:शं स्पो- ना सुहवा मवान्वित्यनेन मन्त्रेण यज्ञशर्मन्नेतत्तेऽध्यमितिषत्मेतनामोक्त्वा सपपित्रे हस्ते निनयेत् । मोक्ताऽस्त्वयमित्युक्त्वा तज्जलं शिरस्यवन- येत् । दाता पुनः पवित्रमादायार्पपाने प्रक्षिप्य गन्धवस्त्रधनादिकं प्रदाय सर्वव्यञ्जनसहितमन्नं पाने निधाप पृथिवी ते पात्रं धौरपिधानं बाह्म- णस्य मुखेऽमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां त्या विद्यावता माणापानयोर्जुहो. म्यक्षितमसि मैपी क्षेष्ठा अमुनामुष्मिलोक इत्यनेन भोजनपानमालम्य मोक्त्तुरगुष्ठमिदं विष्णुर्विचक्रम इत्यनेन मन्त्रेणान्नेऽपधापापहता हरप. नेन मन्त्रेणाप्रदक्षिणं परिपिच्य भोजनकाले मूर्भुवः स्वरिति जपित्या सावित्री तत्साम च यद्वा उ विश्पतिरित्यादि फनिक्रन्तीत्यन्तं पियवर्ग घोक्त्या मुक्तवति तृप्तोऽसीति पृट्वा तृप्तोऽस्मीत्यनुज्ञातस्ते मेत जीवाय ते प्रेत शूपाय ते प्रेत घोराप ते प्रेत रसाय ते प्रेत मन्यप इति ते मेत मेत गृहान्नः प्रेत देहि सदस्ते प्रेत देप्मेति मन्त्रमून जपेत् । ये त्वमिदग्धा जीवा ये अप्पदग्धाः फुले मम । मूमो इत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता पान्तु परां गतिम् । इत्यनेन मन्त्रेणोच्छिष्टसमीपेऽन्नं प्रकीर्ष सकृदाचान्ते शेपमन्त्रमन्नशेपेः किं क्रियतामिति पृट्वेष्टेः सहोपमुग्यतामित्यनुज्ञात उच्छिष्टसमीप एकां कडूं सात्या कामुल्मुकं प्रज्वाल्पापहता इत्यनेन मन्त्रेणोल्मुकं दक्षिणतो निध्यात् । अयोदकपात्रानलमादाय यज्ञ. शर्मणितियरमेतनामोक्राऽवनेनिद्रव ये पात्र त्याऽनु यांच त्यमनु तस्मै ते नम इति पितृतीर्थेन निनपेत् । जलपानं फप्या दक्षिणतोपान मुसं पक्षिपेत् । अथ कसपाने चरुं मर्दपित्या तिलप्यसनादिमिमिमी. फरप कुमाटाण्डपमाणमेकं पिण्टं देवदत्तशमन्मुक्ष्य पे पान त्याऽनु पांग वमनु तस्मै ते पिण्डमिरपनेन मन्त्रेण फवा निदध्यात् । अत्र भेत मादपस्य पयामागमावृपायस्पेत्युक्त्वा मर्मुपः स्वः साविनी तासाग ·८८ रुद्रस्कन्दप्रणीता [ ३ तृतीयपटले च यद्वा उ विश्पतिरित्यादिपियाणि सामानि गीलोदङ्मुखमावर्तेत । सव्यं बाहुमुपसंहृत्य प्रसव्यमावृत्य यथाशक्ति निरुच्छ्वासो भूत्वाऽ. भिलपितं मेऽस्त्विति ध्यायन्नमिपर्यावर्तमानः पिण्डं प्रति जपेत् । असौ मदन्त प्रेत यथाऽसौ भागमावृपायप्टेति । ततोऽक्षनपात्राद- सनमादायका दर्भपिजूलीमञ्जनेन मर्दयित्वाऽन्क्ष्व ये चात्र त्वाऽनु यांश्च त्वमनु तस्मै तेऽक्षनमित्यनेन मन्त्रेण कप्वाँ दुर्मपि- जूली नियादानपात्रं च पूर्ववत्कुर्यात् । एवं तैलगन्धयो- नमभ्यवानुलिम्पेति मन्त्रविकारः । काः पश्चान्निहवनं दक्षिणं पाणिं पूर्वाग्रमुत्तानं भूमौ निधाय तस्योपरि पूर्वाग्रमेव सव्यं पाणि- मवाङ्मुखं निधाय ते प्रेत जीवाय ते प्रेत शूपायेति मन्त्रतः सव्य- मुत्तानं तस्योपरि दक्षिणमवाङ्मुख निधाय ते प्रेत घोराय ते प्रेत रसायेति द्वितीयम् । प्रथमनिह्नवनवत्पाणी कृत्वा ते प्रेत स्वधाय ते प्रेत मन्यव इति तृतीयम् । ते प्रेत प्रेत ते गृहान्नः प्रेत देहि सदस्ते प्रेत देष्मे- त्यनेन मन्त्रेण प्रेतमुपतिठेत । एतत्ते प्रेत वास इति वासोदानम् । ऊजं वहन्तीरिति विवरणेनाप्रदक्षिणं पिण्डं परिपिच्याऽऽचान्तेषु पुष्पाण्यक्षतांश्च दत्त्वोत्तिष्ठतामिति वाचयित्वा दातारो नोऽभिवर्धन्ता- मित्युक्त्वा कर्ता दातारी व इति वाचयित्वा तं प्रदक्षिणीकृत्य छनो- पानत्कुण्डलपवित्राङ्गुलीयकाश्चनादि दत्त्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् । तम- भिरमतामिति पिसृज्यानुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य गृहं प्रविश्य वामदेव्यं तृचं गीत्वा पिण्डमप्सु प्रक्षिपेत् । गां विप्रमजं वा पिण्डं प्राशयेत् । वयो- मिर्वा सादयेत् । सात्वा शेपं भुञ्जीत । अस्तमयान्नोच्छिष्टमार्जनम् । ग्रामावहिरुदकसमीपे पिण्डदानं केचित्कुर्वन्ति । अथ पयोवतः पाव- नार्थ समुद्रमवगाहेद्दशसहस्रं वा गायत्री जपेत् । तिस्रो वाऽनश्नन्संहिता- मधीपीत पायसेन वा ब्राह्मणान्मोजयेत् । ततः पुण्याहं वाचयित्वा पूतो भवति । अस्मिन्नेकोद्दिष्टे न दैवं नाऽऽवाहनं न धूपो न दीपो नोदकपिण्डसंसर्गः । एतदेकोद्दिष्टान्तं तत्पुत्रामावे प्रत्यासन्नः सपिण्डः कुर्यात् । तदभावे मातृसपिण्डः शिष्पत्विंगाचार्या वा । एतदेकोद्दिष्टं माक्सपिण्डीकरणान्मासि मासि यस्यां तिथौ मृतस्तस्यां कुर्यादूध तु प्रतिसंवत्सरम् । मरणादूवं तृतीय पक्षे पठे मासि चेत्येके । संवत्सरा. दक्सिपिण्डीकरणम् । प्रतिवर्षे (?) ततः पूर्वाणि मासिकादीन्यपि प्रति- कृप्य कर्तव्यानि । सोदकुम्ममन्नमहरहर्दद्यात् । अथ द्वादशेऽहनि तृतीये ·५ पञ्चमः खण्डा] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। पक्षे तृतीये मासि चतुर्थे पष्ठ एकादशे संवत्सरे वा सपिण्डीकरणम् । पूर्वारनिन्दितान्गुणधच्छीलसंपन्नान्पडूब्राह्मणानामन्त्रयेत । द्वौ देवे श्रीम्पिये मेतायैकम् । आमन्त्रितादन्यं न प्रतिगृह्णीयुः। परेछुः साताना. हूप प्रक्षालितपाणिपादानाचान्तान्माङ्मुसानुपवेश्य स्वयं च प्रक्षालिंत. पाणिपाद आचान्तः पवित्रपाणिः प्राङ्मुख उपविश्य प्राणायामं कृत्वा प्राचीनावीती भूत्वा प्रेतस्य गोत्रनामनी चोक्त्वा सपिण्डीश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्योदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखी द्वौ विश्वेभ्यो देवेभ्य उपवेश्य प्राचीनावीती मूत्वा दक्षिणापूदङ्मुखान्पितृपितामहप्रपितामहेभ्य- स्त्रीविमानुपयेश्य दक्षिणाग्रेपु प्रेतायकं प्रत्यङ्मुखमुपवेश्य यज्ञोप- बीती देवं सर्व होमं च प्राचीनापीती पित्र्यं प्रेतार्थं च सर्व कुर्यात् । दी विश्वदेवहस्ते दत्त्या प्रतस्य गोत्रनामनी चोक्त्वाऽमुष्य सपि. ण्डीकरणाद्ध विश्वेभ्यो देवेभ्यः क्षणः कर्तव्य इति पृच्छति । ॐ तथेति प्रतिवचनम् । मामोतु भषानिति पृच्छति । प्राप्तवानीत्यनुज्ञात- स्ततो यवानादायोंकारं कृत्वा विश्वान्देवानावाहयिष्य इति. पृच्छति । ओमावाहयेत्यनुज्ञातो 'विश्वे देवास आगत शृणुताम इमं हवम् । एवं हिनिपीदत' इत्यनयाऽऽवाह्य यवैरवकीर्य 'विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं मे ये अन्तरिक्ष य उपद्यविष्ठ। ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्ब. हिपि मादयध्वम्' इति जपित्वा पिव्ये द्विगुणभुमांस्तु दर्भान्दत्त्वा पूर्वव- पितृपितामहमपितामहेभ्यः क्षणः कर्तव्य इति प्रत्येकं पृच्छति । पूर्व- वत्पतिवचनम् । तिलानादायोंकारं कृत्वा पितॄनावाहयिष्य इति पृच्छति ओमावाहयेत्यनुज्ञात 'एत पितरः सोम्यासो गम्भीरेभिः पथिभिः पूर्षिणेमिः । दत्तास्मभ्यं द्रविणेह मद्रं रयिं च नः सर्ववीरं नियच्छत इत्यनयाऽऽवाह्य तिलैरवकीर्यापहता इति 'आयन्तु नः पितरः सोम्या- सोऽमिध्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः। अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदनवधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् ' इति जपित्वैवमेव प्रेतस्य वरणं कृत्वा प्राङ्गणे तिस्रः कर्पूर्द- क्षिणापवर्गाः खात्याऽक्षतैः प्रथमक'मलंकृत्येतरे च तिलरलंकृत्य प्रथम- कवा देवपादी प्रक्षाल्य मध्यमाया पित्रादीनामुत्तमायां प्रेतस्यैते सुर- मिमिर्धारिमिः प्रक्षालितपादाः पूर्ववदुपविशेयुः । तत उपविष्टेभ्यो गन्धपुष्पताम्बूलाध्यक्षनादि दद्यात् । ततोऽम्यहं कृत्वाऽऽगताञ्शुत्री. पूर्वपरकर्पू' पादौ प्रक्षाल्याऽऽसनेपूपवेश्य पूर्ववहरणं कुर्यात् । सपति- ब्राणि पात्राणि दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दक्षिणापवर्ग सादयियो ·'रुद्रस्कन्दप्रणीता (३ तृतीयपटले दगग्रेषु दर्भेष्वेक पात्रं ततः पश्चिमतः सादयेत् । दक्षिणाये दर्भ प्रेतपात्रं पुरस्तात्सादयेत् । तानि पात्राणि गन्धोदकैः पूरयित्वा शं नो देवीरिति पश्चिमतो निहिते विश्वदेवपात्रे तण्डलानोप्य "यवोऽसि धान्पराजो वा चारुणो मधुसंयुतः ।' निर्णोदः सर्वपा. पानां पविभ्रमृपिमिः स्मृतम्' । इति पितृपात्रेवेककस्मिन्नेव तिला- नावपति ।" तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः प्रत्नस्वधया पितृनिमाल्लोकान्पीणयाहि नः स्वधा नमः । इत्यन्तं मन्त्रं पितामहादिपु यथार्थमूहेत् । सपपित्रेषु पात्रेषु प्रत्येकं पलाशपत्र: पुटं निदध्यात् । विश्वदेवकरेपु शुद्धोदकं निनीय तत्पानगतं कूर्चमुदगग्रं प्रदाय पत्रपुटेनार्यमादाय 'या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्त- रिक्ष्या उत पार्थिवीर्याः। हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शंस्योनां: सुहवा मवन्तु '' इत्ययं दद्यात् ।। अस्वमिति प्रतिवचनम् । ततः शुद्धोदकं प्रदाय कूर्चमादाय पूर्ववत्मात्रे निदध्यात् । एवमेव पित्रादीनां नामभिरयंदानं तत्तत्पात्रेभ्योऽय॑जलमादायानेनैव मन्त्रेणास्मिन्नेवाव. सरे गन्धपुष्पधूपदीपपासोहिरण्यादिदानं देवेभ्यः पित्रादिभ्यश्च ।। अनन्तरमेव कृत्स्नेऽनी परिसमूहनादिप्रपदान्तं कृत्वा व्याहृतिभिस्तिम- भिर्तुत्वा पुनश्च व्याहृतिभिर्हत्या ' वृताक्तमन्नमुद्धृत्य प्राचीनावीती मूत्वा पित्रादीनां पुरः स्थित्वाऽग्नौ करिष्य इति पृष्ट्वा कुर्वित्यनुज्ञातः प्रत्यागत्य पश्चादुपविश्य यज्ञोपवीती भूत्वा स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽग्नये कव्यवाहनायेत्येताभ्पामाहुती जुहुपात् । तत उपरिष्टाद्धो- मादिवामदेव्यगानान्तं कृत्वा हुतशेपमन्नं तेषां भोजनपात्रेषु दद्यात् । तदनन्तरमपूपव्यञ्जनसहितमन्नं प्रदाय मोजनपात्रमालम्य 'पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं बाह्मणस्प मुखेऽमृतं जुहोमि बाह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मैपां क्षेष्ठा अमुत्रामुष्मिलोके इति जपित्वा सर्वमन्नमभिमृश्येदं विष्णुरिति भोक्तुरगुष्ठमन्नेऽवधाय हव्यमिति देवे कव्यमिति पित्र्ये सकृदपः प्रदक्षिणं तूष्णी देवेऽपहता इत्यप्रदक्षिणं पित्र्ये परिपिश्चेत् । बहिस्तिलैरवकीर्य ततः प्रविश्य तेषां पुरतः स्थित्वा प्रहीभूतो नमस्काराञ्जलिं कृत्वेदमन्नमुपतिष्ठस्व दत्तं दास्यमानं चाऽऽ तृरिदमन्नमिति बूयात् । ततः प्रसन्नता उपविश्य व्याहृतिपूर्वा सावित्री तस्यां चैव गायनामिद हन्नौजस इति देवसंहिता जपेत् । यद्वा उ विश्पतिरित्यादिपितृवर्ग जपेत् । मुक्तवत्सु पित्रादिषु .

·1 पचमः खण्डः] ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। तृप्ताः स्थेति पृष्ट्या तृप्ताः स्म इत्यनुज्ञातो नमो वः पितर इति जपित्या विश्वदेवानां पुरतोऽनं प्रकीर्य 'असोमपाश्च ये देवा यज्ञमागविवर्जिताः। तेषामन्नं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदेविकम् ' इति जपेत् । पितृणामु- च्छिष्टसमीपे 'ये त्वग्निदग्धा ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ इत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् । ' इति । सकृदाचान्तेपु दक्षि- णाग्रेषु पवित्रेषु बीपिण्डान्दद्यात् । प्रेतायकम् । वक्ष्यमाणकमेण पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वधोच्यतामित्यस्तु स्वधेति प्रत्युक्तो दक्षि- णायान्दर्मानास्तीर्य पितृपात्रात्किंचिदुदकमादाय यज्ञशर्मन्मम पितरव- नेनिङ्क्ष्व ये चात्र स्वाऽनु यांश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधेति निनयेत् । ततः पितामहपात्रात्मपितामहपानास्किंचिदुदकमादायावनेनिङ्वेति , निन- येत् । स्त्रियश्चेद्देवकिमेतेऽवनेनिक्ष्वेति यथार्थमूहेत् । मुक्तशेपमन्नमु- नृत्य चतुरः पिण्डान्कृत्वैकं पिण्डमादाय क्रमेण तत्तत्स्थानेषु देवदत्त- शर्मन्मम पित दक्ष्व ये चात्र स्वाऽनु यांश्च स्वमनु तस्मै ते पिण्ड इति पिध्येण तीर्थन निध्यात् । एवं द्वितीय तृतीयं च पितामहप्रपिताम- हेति मन्त्राधिकारः । ततः मेतपिण्डमादाय यज्ञशर्मन्प्रेत मुक्ष्व ये पाच वेत्यादिनैतेषां पुरस्तान्निनि(णि)क्तदेशे निध्यात् । एवं लिहि- तेपु पिण्डेवत्र पितरो मादयध्वमिति जपित्वा पूर्ववद्याहृतिपूर्वाणि सामानि जपिरवोदङ्मुखमावर्तेत । सव्यं पाहुमुपसंहृत्य प्रसव्यमावृत्य निरुच्यासो भूत्वा कल्याणं ध्यायन्नभिपर्यावर्तमानो जपेदीमदन्त पितरो यथामागमापाविषति । ततशतम्रो 'धर्मपितलीरचनेन निष्प फषु निदध्याद्यथापिण्डं तैलं सुरमि च । एतेषामक्ष्याम्प क्ष्क्षानुलिम्पति मन्त्रविकारः । अनन्तरं पितृपिण्डस्य पश्चिमदेशे दक्षिणं पाणिमुत्तानं कृत्वा भूमौ निधाय तस्योपरि सव्यं न्यश्च निधाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः शूपायेति जपेत् । संयोत्तानी मध्यमायां नमो वः पितामहो घोराय नमो वः पितामहो रसायेति दक्षिणोत्तानो पश्चिमायां नमो वः प्रपितामह स्वधायै नमो वः प्रपि. तामहो मन्यव इति प्रेतपिण्डस्प पश्चादेवं कुर्यात् । ते प्रेत जीवायेति मग्नमूहेत् । उत्थाय कृताक्षठिनमो वः पितरः पितरो नमो धो गृहान्नः पितरोदत्त सदोषः पितरो देष्म इत्युपरिवासस्तन्तूनादायतदः पितरो घास एतद्वः पितामहोपास एतदःप्रपितामहो वास एतत्ते भेत पास इति पिण्डेपु निधाय प्रेतपानमादाप पित्रादिमिरनुज्ञातो ये संमानाः समनसः पितरो ·९२ । रुद्रस्कन्दप्रणीता-- [-४ चतुर्थपटले- यमराज्ये तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पतामित्यनेन मन्त्रेण पित्रादीनां पिण्डेषु कमेण योजयेत् । तत उत्थाय नमस्कारासलि कृत्वा ' समानी व आकूतिः समाना हृदयानि यः । समानमस्तु वो मनो यथा यः सुसहा सति' इत्यनेनोपस्थाय पितृपात्रमादायोज वहन्तीरिति वितृपिण्डमपदक्षिणं परिपिश्चेत् । पात्रं पिण्डानां दक्षि- णतोऽवाङ्मुखं निधाय पितामहपानमादायानेनैव मन्त्रेण पितामह- पिण्डं परिपिच्य तत्पानं दक्षिणतोऽवाड्मुखं निदध्यात्। प्रपितामह. पात्रेण प्रपितामहपिण्डं परिपिच्य तदपि पूर्ववन्निध्यात् । आचान्ने गन्धपुप्पोदकाक्षतांश्च दत्त्वा यथाशक्ति दक्षिणां च दत्त्वाऽक्षय्यमस्त्विति पाचयित्वा दातारो नोऽभिवर्धन्तामिति मन्त्रं बूयात् । दातारो घोऽमि- वर्द्धन्तामित्यनेनाऽऽशिषः प्रतिगृह्य वाजे वाज इति सर्वान्विसृज्यानुवज्य पश्चादेवं विसर्जयेत् । प्रविश्यागारं वामदेव्यं गायेत् । आऽस्तमयान्नो. च्छिष्टं मार्जयेत् । एवमेव मातुः सपिण्डीकरणं मर्चा पुत्रादिभिर्वा कुर्यात् । अथ वा मातामह्यादिभिर्वा । सपिण्डीकरणादूर्व मासि मास्य- परपक्षस्य पञ्चम्या (मीमा) रम्य मासि श्राद्धं कुर्यात् ॥ ३८॥ अथ प्रकृतमनुसराम:- इन्द्राण्याः स्थालीपाकस्यैकाप्टकेति जुहु- यादेकाप्टकेति जुहुयादिति ॥ ३९ ॥ इन्द्राणी त्वा जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः । एकाष्टकेति प्रधानाहुतिः। घरुतन्त्रमेतत् । चैवी पौर्णमासी कालश्चैव्याश्वयुजीति गौतमवच' नात् ॥ ३९॥ इति श्रीरुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ तृतीयपटले पञ्चमः खण्डः ॥५॥ तृतीयपटलश्च समासः ॥३॥ . श्रथ चतुर्थः पटलः । उक्तानि नित्यानि पुष्टिकामार्थानि च वक्ष्यमाणभोजननियमेन सापेक्षाणि मन्त्रक्रमानुसारेणोक्तानि । इदानीं वक्ष्यमाणमोजननियम- माह: .

·३ १प्रथमः खण्डः] द्राशायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। काम्येषु षड्शनानि त्रीणि वा नाश्नीयादिति ॥ १॥ काम्यग्रहणाद्यत्र कामप्रतिपादनपरः कामशब्द इच्छाशब्दो पा नास्ति तत्राय [न] नियमः । चतुर्या पञ्चम्या चाऽऽदित्योपस्थाने भूर्भुवःस्वरोमित्यादित्यनावं वास्तोष्पत इत्येतेषु कम्बूकपण्योपतापिहोमेषु अन्धीकरणे हरितगोमयप्रमृतिषु चाऽs परिसमाप्तेनियमामावः । नीहि. यधाक्षततण्डुलास्तिलतण्डुलाकणान्कम्बूकान्पुरीपं हरितगोमयं च परि- घरणतन्त्रेण जुहुयात् । शङ्कुशतं जुहुयात्समित्तन्त्रेण । यास्तूपतापि- होमो चरुतन्त्रेण । शिष्टान्होमानाज्यतात्रेण । पइमक्तानि व्यहम् ॥१॥ नित्यप्रयुक्तानामादित इति ॥ २॥ नियमानन्तरं नियमेन प्रयोक्तुं शक्यानामादौ मोजनम् ॥ २॥ उपरिष्टात्सांनिपातिक इति ॥ ३ ॥ नि(नैमित्तिकोतकर्म कृत्वाऽमोजनम् ॥३॥ एवं यजनीयप्रयोग इति ॥४॥ यजनीय इति निर्दिश्य विहिते कर्मणि ॥ ४ ॥ अर्धमासवतीति ॥५॥ अर्धमासमती पौर्णमास्यां रावायित्यादापर्धमासममोजनम् ॥५॥ अशक्ती पेयमेकं कालमिति ॥ ६ ॥ अर्धमासमते पेयं क्षीरादि ॥६॥ अरण्ये प्रपदं जपेदासीनः प्रागप्षिति ॥ ७ ॥ अवाऽऽसननियमादन्यत्र जपे दा(नाss)सननियमः।। ७.॥ एवं ब्रह्मवर्चसकामो यथोनं पशुकाम इति ॥ ८॥ गोठे पशुकाम उदगग्रेपु ॥८॥ सहस्रबाहुरिति पशुस्वस्त्ययनकामो बीहिययौ जुहुयादिति ॥ ९ ॥ पशूनां शोमनाविच्छेदकामो मिभीकृत्य मिः प्रक्षाल्य स्वाहेति प द्वितीया ॥९॥ .

·रुद्रस्कन्दप्रणीतार...
1.४. अधिपटले-
येनेच्छेत्सहकारं कौतोमतेनास्य महा-
क्षफलानि परिजप्य दद्यादिति ।। १०॥
येन सस्यमिच्छेत्तस्मा उदुम्बरफलानि कौतोमतमित्यभिमन्य
दद्यात् ॥ १०॥
अर्धमासनती पौर्णमास्यां रात्रौ. नाभिमानं
प्रगाह्याविदासिनि ह्रदेऽक्षततण्डुलानास्येन जुहुया-
दुदकवृक्ष इति पञ्चभिः पार्थिवं कर्मेति॥ ११॥
अविदासिन्पशोप्ये तिष्ठन्नेवाखण्डनार्थलोपान्न समित। अग्निस्थाप-
नमुदकम् । पृथिवीपतित्वमाप्त्यर्थमिदं कर्म ॥ ११ ॥
प्रथमयाऽऽदित्यमुपतिष्ठेन्द्रोगकामोऽ- i. ..........
र्थपती प्रेक्षमाण इति ॥१२॥
वृक्ष इत्यादीनामेव प्रत्येक कर्मोच्यते । कामनाभेदेनैप, नार्धमाप्तमा
तित्वम् । द्रव्यानुभवकामो द्रव्यं तमात्मानं पश्यति सति ।। १२॥
द्वितीययाऽक्षतत्तण्डुलानादित्यो(त्या) परिविष्य-
माणे बृहत्यत्र स्वस्ती(स्त्य)यनकाम इति ॥१३॥
स्वाहेति द्वितीयाऽऽहुतिः । यात्रागमनसाधनं महता(ता) मखा-
दीनां शोमनाविच्छेदं य इच्छति ॥ १३॥
तृतीयया चन्द्रमसि तिलतण्डुलान्क्षु-
पशुस्वत्ययनकाम इति ॥ १४ ॥
परिविष्यमाणे चन्द्रमसि मिश्रित्यहोमः । स्वाहेति द्वितीयाऽऽहुतिः ।
क्षुद्रपशवोऽजाविकादयः॥ १४ ॥
चतुर्थ्याऽऽदित्यमुपस्थाय गुर्वर्थमन्युनिष्ठेदिति ॥ १५॥
महार्यद्रप्यं प्रानुमुद्योगं कुर्यात् । एवं कृते फलातिशयों मवति॥१५॥
पञ्चम्याऽऽदित्यमुपस्थाय गृहानेयादिति ॥ १६॥
घेश्म अधिशेत्तिठेल्फलातिशयो भवति ॥१६॥
अन्नकाममारण्ये नित्यं जपेद्भरितीति।.-१७ ॥
अहरहरामरणाद्यो.जपेत्काममरणं सलमते.। अन्नकामो न , नियत
इत्यर्थः ॥१७॥

·९५
(
n
१ प्रथमः खण्डः दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
यजनीये जुहुयान्मूर्भोऽधि म इति पड्-
भिर्वामदेव्यभिर्महान्याहृतिभिः प्राजाप-
त्यया चालक्ष्मीनिर्णोद इति ॥ १८ ॥
नित्यादूर्धमलक्ष्म्यपगमः फलम् । अक्षेमे पथ्यपहीत्व()तिजपेन्मन्त्र.
लिङ्गात् । क्षेत्रो भवति ॥ १८॥
• यशोऽहमित्यादित्यमुपतिष्ठेयशस्कामः पूर्वाह्नमध्यंदि-
नापराहे पातरहस्येति यथार्थमूहेदिति ॥ १९ ॥
मध्याह्नस्य सापमहस्येति ॥ १९ ॥
आदित्यनावमिति संध्योपस्थानं स्वस्त्ययनमिति ॥ २० ॥
"शुममाप्तिसाधनमेतत्कर्म । अहरहरुपस्थानम् ॥ २०॥
उद्यन्तं वेति पूर्वा प्रतितिष्ठन्तं त्वेति पश्चिमामिति ॥ २१ ॥
स्पष्टम् ॥ २१॥
अर्धमासवती तामिस्रादौ बाह्मणाना-
शयेव्रीहिकंसौदनमिति ॥ २२ ॥
अपरपक्षप्रतिपदि घीह्योदनं कंसेन मोजयेत् ॥ २२ ॥
तस्य कणानपरासु संध्यासु प्रत्यग्यामान्निष्कम्प
भलायेति जुहुयाभल्लायेति चेति ॥ २३ ।।
उक्तबीहिकणान्सायंसंध्यास्वारम्याऽऽगामितामिस्रादेर्मलाय स्वाहा
मल्लाय स्वाहेति च ।। २३॥
एवमेवापरस्मिस्तामिस्रादौ ।। २४ ॥
घोहिकसौदनं बाह्मणान्मोजयेत् ॥ २४ ॥
ब्रह्मचर्यमा समावैराचरितशतं भवतीति ॥ २५॥
पावति द्रव्यसंचितवानिति ध्यपदिशति तच्छतगुणितमस्य फलं
भवति ॥२५॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती चतुर्थपटलस्प
प्रथमः सण्डः ॥१॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता- : [४ चतुर्भपटले. भर द्वितीयः खण्डः। " गौरे भूमिभागे ब्राह्मणो लोहिते क्षत्रियः छष्णे वैश्योऽवसानं जोपयेत्सम न लोमशमनिरिणमशु- कमिति ॥ १ ॥ पासस्थान सेवेत श्वभ्रादिरहितं तृणबहुलमनूपरमाद्रीभूतम् ॥१॥ यत्रोदकं प्रत्यनुदीची प्रवर्तत इति ॥ २॥ प्रत्यगुदवप्रवणः ॥२॥ क्षीराः कण्टकिनः कटुकाश्चात्रौपधयो न स्युरिति ॥३॥ क्षीरिणः कण्टकिनः कटुकरसाश्च वृक्षा यन्त्र पूर्वमपि स्युस्तमपि पर्जयेत् ॥३॥ दर्भसंमितं ब्रह्मवर्चस्यमिति ॥४॥ स्पष्टम् ॥४॥ बृहत्तृणैवल्यमिति ॥ ५॥ स्थूलतृणैर्युक्तं घलार्थम् ॥ ५॥ मृदुतृणैः पशव्यमिति ॥ ६ ॥ स्पष्टम् ॥६॥ स्थाद्दर्भमण्डलद्दीपिभिर्वेति ॥ ७॥ दीर्घस्थालीमिर्युक्तं पश्वर्थम् ॥७॥ यत्र वा स्वयंकृताः श्वनाः सर्वतोऽभिमुखाः स्युरिति ॥८॥ प्रयत्नजाः फर्य ऊर्ध्वमुखोदका यत्र तदपि पशव्यम् । यास भू- मिरुता ॥८॥ अथ गृहमाह- प्राग्वारं धन्यं पशव्यं चेति ॥९॥ स्पष्टम् ॥ ९॥ उदग्दारं पुण्यं पराव्यं चेति ॥ १० ॥ स्पष्टम् ।।१०॥ ,

·१७
7
२ द्वितीयः खण्डः] दाहायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
दक्षिणद्वारे सर्वे कामा इति ॥११॥
स्पष्टम् ॥ ११॥
अनुद्वारं गेहदारमिति ॥ १२॥
यस्यां दिशि बहिरि तस्यामेवान्तर्गृहद्वारं स्यात् ॥ १२॥
असंलोकी स्यादिति ॥ १३ ॥
गृहमध्ये द्वारद्वयं न स्यात् । द्वारद्वयं परस्परसृजु न स्यादिति
केचित् ॥१३॥
अथ तद्गृहवासिनामभ्युदयसाधनं होममाह-
पायसं हविरिति ॥ १४ ॥
पास्तोपते त्वा जुटं निर्वपामीति निर्वापः ॥ १४ ॥
कृष्णा गौरिति ॥ १५॥
वसार्था ॥ १५॥
अजो वा श्वेत इति ॥ १६ ॥
स्पटम् ॥ १६ ॥
पायस एव वेति ॥१७॥
पायस एवैको हविः स्यात् । पशोनिवृत्तिः । अस्मिन्पक्षे वसाया
निवृत्तिरेव ॥१७॥
मध्ये वेश्मनो वसा पायसं चाऽऽज्पेन मिश्रमष्ट-
गृहीतेन जुहुयाद्वास्तोष्पत इतीति ॥ १८ ॥
यावदन्तर्गृहायाम दर्भरज्जुचतुष्टयं कृत्वा प्रतिदिशं मध्ये प्रतिकोणं च
नियम्यान्तगृहे मध्ये रज्जुसंगमदेशे रज्ज्वन्तेषु च प्रागुपक्रम प्रदक्षिणं
गोमयेनोपलिप्य शमीपलाशश्रीपर्णीनां पस्तण्डुलैः पुष्पैश्च गृहं सर्वतः
प्रकीर्य मध्यमोपलिसे प्रपदान्तं कृत्वा कृत्स्नगृह्येऽनो व्याहृतिमिराज्यं
हुत्वा वसां पायसं चाऽऽज्येन मिश्रीकृत्य मिश्रितान्यष्टाववदानानि
जुह्वा गृहीत्वोपस्तरणाभिधारणव धानावन्तं गीत्वा धास्तोप्पत इति
जुहुयात् ॥ १८॥
याश्च परा इति ॥ १९ ॥
परा पा माचो हमे राक इत्याद्याश्चतस्वस्तामिश्च जुहुयात् ॥ १९॥

·रुद्रस्कन्दप्रणीता-- {" चतुर्थपटले सप्तालक्ष्मीनिर्णोदे ताभिश्चति ॥ २० ॥ तामिरिति प्रकृतापेक्षत्वाद्याः परा इत्यनुकृप्यन्ते । अलक्ष्मीनिांदे पाः परा वामदेव्यग्मिर्महाव्याहृतिमिः प्राजापत्यया चेति सात तामिश्न जुहुयात् । चशब्दः पूर्ववत् ॥ २० ॥ हुत्वा दिशां बलीनयेदिति ॥२१॥ हुवेति स्विष्टकृत्मतिषेधार्थः । उक्तान्येव हबीपि हुत्वेति तत्प्रतिषेधा- नाऽऽज्यमागौ स्तस्तेपामभावात्पुरस्ताद्याहृतिहोमाः स्युः । गानान्तं समाप्य बलिहरणम् । नात्र हविरुच्छिष्टमाशनम् । नापि तस्य ब्रह्मणे दानं तस्य बलिहरणे विनियोगात् । उक्ता मन्त्रा: सामविधौ । अथातो धास्तुशमनमित्यादिना सर्वत्र शेषत्वेन परिगृह्यते । कथमेतदवगम्यते । पायसं हविरिति वक्तव्ये बहुवचनात् । विमक्तिव्यत्ययः कृतो बह्व(हु)- वा( त्वम ) नुक्तमपि विद्यत इति सूचयितुम् । अत एव दिग्ग्रहणं मध्यमस्याप्युपलक्षणम् । उपलिप्तस्थानेषु पलाशमध्यपत्राणि स्थाप- यित्वा तेषु बलिं निदध्यात् । प्रजापतये स्वाहेति मध्यमे । इन्द्राय स्वाहेति पूर्वे । वायवे स्वाहेति दक्षिणपूर्व । यमाय स्वाहेति दक्षिणे । पितृभ्यः स्वाहेति प्राचीनावीती पितृतीर्थन दक्षिणपश्चिभे । अप उप- स्पृश्य वरुणाय स्वाहेति पश्चिमे । महाराजाय स्वाहेत्युत्तरपश्चिमे । सोमाय स्वाहेत्युत्तरे । महेन्द्रायेत्युत्तरपूर्वे । पामुकये स्वाहेति मूमौ यत्र कुत्रचित् । नमो ब्रह्मण इत्युपरि । एप एव पलिक्रमः । सर्वेप घेश्व: 'देववदुमयतः परिपेकः ॥ २१ ॥ अवान्तरदिशां च ।। २२॥ ऊर्धवाचिायां चेति ॥ २३ ॥ स्पष्टे । एतत्पूर्षपोष्ठपदे नक्षत्रे कार्यम् । एवं कृते बहुपशुधनधान्यहिरण्य- मायुष्मत्पुरुषं वीरसूसुमगाविधयात्रीकं शिवं पुण्यं वास्तु भवति. ॥२२॥२३॥ एवं संवत्सरे संवत्सर इति ॥ २४ ॥ स्पष्टम् ॥ २४ ॥ नवयजयोर्वेति ॥ २५॥ पदमु पदस पा मासेषु प्रोष्ठपद् एव चतुर्प मासेपु शृतेबहुत्यकरणे फलमयस्त्वम् ।।१५।।

·३ तृतीयः खण्डः] दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः।
वशंगमावित्येता यामाहुतीर्जुहुयायमिच्छेदशमायान्तं तस्य
नाम गृहीत्वाऽसाविति वशी हास्य भवतीति ॥ २६ ॥
मम विष्णुशर्माऽयं वशमेखितिवन्नाम गृहीत्वा ॥ २६ ॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ चतुर्थपटलस्य
द्वितीयः खण्डः ॥२॥
भय तृतीयः खण्ड।
अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ शङ्कुशतं
जुहुयादेकाक्षर्यवायसान्वधकाम इति(?)॥१॥
आकूतिमिति मन्त्रः । वध्यमानतया शत्रून्ध्यायञ्जुहोति । यज्ञिय-
वृक्षस्य शङ्कवः । प्रत्येकं होमः ॥१॥
खादिरानायुष्काम इति ॥ २॥
स्पष्टम् ॥२॥
अथापरं प्राङ्बोदङ्वा ग्रामानिष्क्रम्य स्थण्डि-
लमुपलिप्य वर्तन(?) याऽऽरण्यगोमयैः स्नापयि-
त्वाऽङ्गारानपोह्याऽऽस्पेन जुहुयादिति ॥ ३ ॥
अथेति प्रकृत्यपेक्षत्वादर्घमासवती । अपरमिति । खादिरेवाऽऽकूति-
मित्यपरं कर्म कुर्यादित्यर्थः । आरण्यैर्गोमयैः शुष्कैः स्थण्डिलमतिश.
येन दग्ध्वाऽग्निमपोह्य तप्तायां भूमौ वक्त्रेण शङ्कुशतं जुहुयात् ॥ ३ ॥
द्वादश ग्रामा ज्वलित इति ॥४॥
खादिरात्तप्तमूमिसंयोगाद्यदि ज्वलनः स्याहादश ग्रामास्तस्य फलं
भषेपः॥४॥
नवरा धूम इति ॥ ५॥
धूममाने जाते ॥५॥
• कम्बूकान्सायं पातर्जुहुयानास्य वृत्तिः क्षीयत इति ॥ ६ ॥
शहपलयानाकुतिमिरपहरहर्जुहुयादिति । स्वाहेति द्वितीयाम् ॥ ६॥

·१०० रुद्रस्कन्दप्रणीता [१ चतुर्थपटले इदमहमिति पण्यहोमं जुहुयादिति ॥ ७ ॥ येन येन पणते तेन तेन होमः । हुत्वा व्यवहरतो द्रव्यवृद्धिर्भवति । द्रव्यानुसारं च तन्वं परिचरणमेतत् । स्वाहेति द्वितीयाहुतिः ॥७॥ पूर्णहोमं यजनीये जुहुयादिति ॥ ८॥ पूर्णहोममिति मन्त्रादिः । इतिशब्दामावो मन्नलिकानुसरणार्थः । अतो यशः फलम् ॥ ८॥ इन्द्रमवदादिति सहायकामोऽष्टरात्रोपोषितः पाङ्वोदवा ग्रामाचतुष्पथे समिद्धानिमौ- दुम्बर इध्मः स्यात्नुवचमसौ जुहुया- दन्नं वा इति श्रीर्वा इतीति ॥ ९ ॥ सुवचमसौ चौदुम्बरौ । चमस आज्यधारणार्थः । अन्नं वेति । द्वाभ्यामिति सिद्धे पृथग्रहणं विषयबहुत्वार्थम् । उपतापिहोमे क्षेमे पथीत्यत्र चानयोरपि निवृत्तिः सिद्धा भवति । अन्यथाऽऽनन्तर्यादन्न- स्येत्यस्यैव स्यात् ॥९॥ ग्रामे ततीयाद(म)न्नस्येत्याधिपत्यं प्रामोतीति॥१०॥ तृतीयामिति पूरणनिर्देशात्सर्व जुहुयात् ॥ १० ॥ उपतापिनीपु गोप्ठे पायसं जुहुयादिति ॥ ११ ॥ व्याधितासु गोपु व्याधिनिर्हरणार्थमिदं कर्म कुर्यात् । गोठे तृतीया- निर्देशात्सर्वं जुहुयात्पूर्वोक्तस्तिमिमन्त्रैः । अतोन स्विष्टकृत्तदमावान्ना. ज्यमागी तेयाममावाद्याहृतिहोमा न स्युः ॥११॥ अशेमे पथि श्वदशानां शन्धिं कुर्या- सहायानां च स्वस्त्यपनीति ॥ १२ ॥ प्रकृतरेय मन्त्रः । क्षेमगमनार्थान्येतानि ॥१२॥ क्षुधे स्याहेत्येतात्यामाहुनिसहनं जुहुया. दाचितसहस्रकाम इति ॥ १३ ॥ यापति द्रष्यसंचये सति द्रव्पसंचपवानयमिति लौकिका आहुस्तरसह- सगुणितमस्प फलम् ॥ १३ ॥ ++ ·VIP 22354 ४ चतुर्थः खण्डः] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। वत्समिथुनयोः पुरीपेण पशुकाम इति ॥ १४ ॥ स्पष्टम् ॥ १४ ॥ अविमिथुनयोः क्षुद्रपशुकाम इति ॥ १५ पुरीपेण क्षुधे स्वाहेत्येताभ्यामाहुतिसहस्रम् ॥ १५ ॥ हरितगोमयेन सायं प्रातर्जुहुयान्नास्य । ORARY. वृत्तिः क्षीयत इति ॥ १६ ॥ आगोमयेण क्षुधे स्वाहेत्येताम्यामेव होमः । जुहुयादिति प्रकृतेः पुनर्वचनमाहुतिसहस्रनिवृत्यर्थम् । वृत्तिक्षयाभावः फलम् । अहर- होमः ॥१६॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्तौ चतुर्थपटलस्य तृतीयः खण्डः ॥३॥ अथ चतुर्थ खण्ड । विपवता दष्टमद्भिरायुक्षञ्जपेन्मा पीरितीति ॥१॥ विपनाशः फलम् ॥१॥ स्नातकः संविशन्यैणवं दण्डमुपनिदध्या- नुरगोपायेति स्वस्त्ययनमिति ॥ २ ॥ समीपे निदध्यात् । उपद्रवरक्षाफलम् ॥२॥ हत स्त इति कृमिमन्तं देशम- द्भिज्युक्षअपेदिति ॥ ३ ॥ कृमिनाशः फलम् ॥ ३॥ पशूनां चेदपराहे सीतालोष्टमाहृत्य तस्य प्रातः पांसुभिः प्रतिप्किरअपेदिति ॥ ४॥ कृष्णमृत्तिकामाहत्य वैहायसी कृत्वा हत स्त इत्यादिभिर्मन्त्रैः ॥४॥ इत ऊवं काम्यानां निवृत्तिः-

·१०२
। रुद्रस्कन्दप्रणीता [१ चतुर्थपटले-
मधुपर्क प्रतिग्रहीष्यन्निदमहमिमा-
मिति प्रतितिष्ठापेदिति ॥५॥
मधुपर्कप्रदातुः परिचारकैः प्रतिग्रहीतुः पुरस्तादोमयेनोपलिय गोमुखं
च कारयित्वा तत्र विष्टरादिषु पूजासाधनेषु समाहृतेषु तान्मधुपर्का-
थान्गां च ध्यायन्मन्त्रलिङ्गादहणेति जपित्या दर्भेपु तिन्निदमहमिमा-
मिति जपेत् ॥ ५॥
अर्हयत्सु वा ॥६॥
मधुपर्कदानकाले वा ॥६॥
विष्टरपायााचमनीयमधुपर्काणामे-
कैकं त्रिवेदयन्त इति ॥ ७ ॥
पञ्चविंशतिदर्भमयी कूर्ची विष्टस् । पादप्रक्षालनार्थमुदकं पाद्यम् ।
पुष्पसंयुक्तमुदकमर्यम् । पानार्थमुदकमाचमनीयम् । दधिमधुघृतसंयुक्तो
मधुपर्कः । तेपामेकैकमादाय तस्य तस्य प्रदानकाले त्रिविडूयात् ।
प्रदाता विष्टरी युगपत् ॥ ७ ॥
विष्टरौ पायार्थ्याचमनीयमधुपर्का इति ॥ ८॥
बहुवचनं पूजार्थम् । दातुरभ्युदयसूचनमेव ॥८॥
गां चेति ॥९॥
गोदानकाले ॥९॥
गामानीय ॥ १० ॥
गौरिति प्रियात् । पृथक्सूबकरणं गोस्तत्कालहरणार्थम् ॥ १०॥
उदश्चं विष्टरमारतीप पा ओपपीरित्यध्यातीत ॥ ११॥
विरापिति बिरिरयुक्त तावादाप तपोरेकगुदगग्रमास्ती तस्मिन्पा
ओपधीरिति पूर्येणासीत ॥ ११ ॥
पादयोईितीयया दो चेत् ॥ १२॥
वक्ष्यमाणैर्मन्यः पादौ प्रक्षाल्य द्वितीयं विष्टरमुदगग्रमधस्तापादयो
ओपीरिति द्वितीयपर्चा स्तृणुयात् । पेच्छदारपादयोरनित्यो विष्टरः।
तदा विष्टर इति धियंपनम् ॥१२॥

·१ चतुर्य, खण्डः ] द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः। १०३ अपः पश्येय(द)तो देवारि(इ)ति ॥ १३॥ पाद्यमित्युक्ते तूष्णीमादाय मन्त्रेण पश्येत् ॥ १३॥ सव्यं पादमवसिञ्चेत्सव्यमिति ॥ १४ ॥ दक्षिणं दक्षिणमिति ॥ १५॥ स्पष्टे ।। १४ ॥१५॥ उौ शेषेण ॥ १६ ॥ पूर्वमन्यमिति मन्त्रेणोमी पादाववसिश्चेत् ॥ १६॥ अन्नस्य राष्ट्रिरसीत्यय प्रतिगृह्णीयात् ॥ १७ ॥ - अयमिति विरुक्त मन्त्रेण प्रतिगृह्य तूष्णीमात्मानमभ्युक्षेत् । अथ पत्रादीनां दानम् ॥ १७॥ यशोऽसीत्याचमनीयम् ॥ १८ ॥ आचमनीयामत्युक्त यशोऽसीति प्रतिगृह्य तूष्णीं पीत्वाऽऽचा. मेत् ॥१८॥ यशसो यशोऽसीति मधुपर्कम् ॥ १९ ॥ मधुपर्क इत्युक्ते मन्त्रेण प्रतिग्रहः ॥१९॥ त्रिः पिबेयशसो महसः श्रिय इति ॥ २० ॥ यशसो मोऽसि यशो मयि धेहि स्वाहा । महसो मक्षोऽसि महो मयि धेहि स्वाहा । श्रियो मक्षोऽसि भियं मयि धेहि स्वाहा । स्वाहाका- रान्ताः सूत्रकारवचनात् ।। २०॥ तूणी चतुर्थम् ॥ २१॥ स्पटम् ॥ २१॥ भूयोऽभिवाय बाह्मणायोच्छिष्टं दद्यात् ।। २२ ॥ अन्ते सकृदाचमनम् । वाक्यशेपासिद्धे दद्यादिति ब्राह्मणालामेऽद्भिः संप्रोक्ष्यान्यस्मै दानार्थम् ॥ २२॥ गां वेदिताऽनुमन्त्रयेत मुञ्च गामिति ॥ २३ ॥ स्पष्टम् ॥ २३ ॥ अमुष्य चेत्यर्हयितुर्नाम बूयात् ॥ २४ ॥ विष्णुशर्माणं चोमयोरिति दातु म ब्रूयात् । विष्णुशर्मणे गृहमर्चन्त.

·५१०४ रुद्रस्कन्दप्रणीता द्रायणगृह्यसूत्रवृत्तिः । मायुपे वर्धयामो घृतेनेत्यादि घृतं हुत्वा स्वायुष्याममंयामशश्वदित्यन्तं जपित्वा विष्णुशर्मणश्वोमयोरितिवदातुर्नाम ब्रूयात् ॥ २४ ॥ एवमयज्ञे ।। २५॥ यज्ञव्यतिरिक्तेयु मधुपर्कमतिग्रह एवमुक्त एवंप्रकारः ॥ २५ ॥ कुरुत इति यज्ञे ॥ २६॥ यज्ञवेलायां तु गवि नि[वेदन वेलायाम(?) ॥ २६ ॥ कुरुत इति(१) ॥ २७॥ स्पष्टम् । यजमाननामान्यत्प्रतिबूयात(?) ॥२७॥ आचार्य ऋत्विक्लातको राजा विवाह्यः प्रिय इति पडाः प्रतिसंवत्सरानहयेत् ॥ २८॥ आचार्य: शिप्यस्य । ऋत्विग्यजमानस्य । सातक आप्लयनान्त आचार्यस्य विधाहे कन्यादानार्थम् । राजाऽभिषिक्तः सर्वेपाम् । विवाह्यः श्वशुरः कन्यामतिग्रहीतुः। प्रियः प्रियस्य । प्रतिसंवत्सरानहयेदिति संवत्सरमतीत्याऽऽगतान् ॥२८॥ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥ २९ ॥ प्रागपि संवत्सरादागतानह पेत् । द्विरुक्तिःशाखसमातियोतिका२५॥ इति खादिराचार्यकृतस्य गृह्यशास्त्रस्य रुद्रस्कन्दाचार्यकृतं व्याख्यान समासम् । चतुर्थपटलस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥ इति रुद्रस्कन्दप्रणीता ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः समाना । अथानिद्वयसं सर्ववर्णानां पुनराधिपत्यं च मार्याद्वयसवेवणेविषये पूर्वाग्निं प्रणीय तयोः संयोगार्थ चतुर्थस्पाः सायमुपकम्पकादशेऽहनि यजमानः पूर्वाभिमपरोहणं कृत्वा तत्र स्थण्डिलं कुर्वन्नमिं घोवृधन्त- मिति तृचेन प्रतिष्ठाप्य परिस्तरणादिप्रपदान्तं कृत्वाऽनन्तरमाया अग्निं पात्रेणाऽऽदायमं स्तोममिति तृचेन संयोज्य प्रत्युचमन्ते चतुरक्षरमु- पांशु जपित्वा ततोऽग्निरेविति पड्मिराज्यं हुत्योपरिटात्तन्वं समाप्य प्राणायामं कृत्वा संकल्पपरिचरणेनान्तेऽग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति हुत्वा पुनः परिपिच्य गोसूक्तमाश्वसूक्तं गीत्या ततः समारोपपेत् ।

·एकोद्दिष्टे तु संपाते विप्रामावे कथंचन ।
लौकिकामिं प्रतिष्ठाप्य पूजयेत्तं यथाविधि ॥१॥
पायसं घृतसंमिश्र हस्तेन ग्राससंमितम् ।
अध्वर्युग्यितः स्थित्वा प्रसव्यं दक्षिणामुखः ॥२॥
प्रेतस्य गोवनामानि चतुर्यन्तमुदीरयेत् ।
यमाय चेति मन्त्रेण हुत्वा हस्तेन पायसम् ॥३॥
यमाय सोममन्त्रेण द्वात्रिंशन्मुष्टिना चरुम् ।
एवं कृते पाद्धहोमे प्रेतप्रीतिकरं भवेत् ।।
पिण्डं यथाविधं दत्त्वा पुण्याहं च समाचरेत् ॥ ४॥
नारायणस्य पुत्रेण मसवादनिवासिना ।
रुद्रस्कन्देन संक्षेपाद्याख्यातं गृह्यशासनम् ॥१॥
आत्माविस्मरणायेदं स्वशिष्याणां हिताय च ।
कृतं न गर्वितेनापि प्राज्ञोऽहमिति निश्चयात् ॥२॥
अनुक्तं च दुरुक्तं च शोद्धव्यं तच पण्डितः ।
न होकस्य क्षमा प्रज्ञा तत्त्वार्थपरिनिश्चये ॥३॥