·প্রকাশক–পণ্ডিত জীবানন্দবিদ্যাসাগব,
২নং বমানাথ মজুমদাবেব স্ত্রী কলিকাতা।
প্রিন্টাব—শ্রীরামনাবাযণ পাল
৭৫নং কটন ষ্ট্রীট কলিকাতা।
ini

·पण्डितलपति
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA DI
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutts

·No text on this page.

·साव्यालङ्कारसूत्रहत्तिः शारीरं नास प्रथमसधिकरणस् । प्रयमोऽध्यायः । प्ररम्य परमं ज्योतिर्वासनेन कविनिया। काव्यालङ्कारसूत्राणां वर्धा वृत्तिविधीयते। काव्यं ग्राह्यसलकारात् ॥ १ ॥ काव्यं रुतु ग्राह्यसुपादेयं भवति अलङ्कारात् । काव्य- शब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोवर्तते । शत्या तु शब्दार्थमात्रवचनोऽत्र रखते। कोऽसावन्तहार इत्यत पाह- सौन्दव्यमलारः ॥२॥ अलतिः अलङ्कारः । करणथुत्यत्त्या पुनः अलङ्कार- शब्दोऽयम् उपसादिपु वर्तते । स दोषणालझारहानादानाभ्याम् ॥ ३ ॥ स खलु अलङ्कारो दोपहानात्, गुपालडारदानाच सम्पाद्यः नवः। शास्त्रतस्ते ॥ ४ ॥ ते दोषगुणालङ्कारहानादाने शास्नादस्मात् । शास्त्रतो हि ज्ञात्वा दोषान् नह्यात, गुणालङ्कारांश्च श्राददीत ।

·काव्यालद्वारसूत्रहत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरणे कि पुनः फलम् अलङ्कारवता काव्येन येन एतदर्थोऽयं यत्न इत्याह- काव्यं सत् दृष्टादृष्टार्थम्, प्रौतिकोतिहेतुत्वात्॥५ काव्यं सत् चारु दृष्टप्रयोजनम्, प्रीतिहेतुत्वात्, अदृष्ट- प्रयोजनम्, कीर्तिहेतुत्वात् । अत्र श्लोकाः "प्रतिठा काव्यवधस्य यशस सरणि विदु । अकौतिवर्तिनी वेव कुकवित्वविडम्बनाम् ॥ कौनि म्वर्ग फलानाहु रामसार विपयित । अकौतिं च निरालोकनरकीर्देशदूतिकाम । तस्मात्कीर्तिमुपादातुमकौक्ति च व्यपोहितुम् । काव्यालङ्कारशाम्बार्य प्रसाद्य कविपुगदै ।" इति कान्यालद्धारसूत्रहत्तौ शारीरे प्रयमधिकरणे प्रथमोऽध्याय । प्रयोजनस्थापना। द्वितीयोऽध्यायः । अधिकारिनिरूपणार्थमाह- अरोचकिन: सटणाभ्यवहारिणश्च कवयः ॥ १ ॥ इह खलु इये कवयः सम्भवन्ति-अरोचकिनः, सटणा- भ्यवहारिणश्च इति । अरोचकिसटणाभ्यवहारिशब्दौ गौ- णाौँ। कोऽसौ अर्थः ?-विवेकित्वमविवेकित्वं चेति । तदाह- पूर्वे शिष्याः,-विवेकित्वात् ॥ २ ॥ पूर्वे खलु अरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः, विवेकित्वात् विवेचनशीलत्वात् ।

·द्वितीयोऽध्यायः। - नेतरे,-तविपर्ययात् ॥ ३ ॥ इतरे सटणाभ्यवहारिणो न शिष्याः,-तविपर्ययात् अविवेचनशीलत्वात् । न च शीलमपाकत्तुं शक्यम् । ननु एवं न शास्त्र सर्वानुमाहि कुतस्तदुपादीयते तदाह- न शास्त्रमद्रव्येष्ववत् ॥ ४ ॥ न खलु शास्त्रम् अट्रव्येषु अविवेकिषु अर्थवत् । निदर्शनार्थमाह- न कतकं पक्षप्रसादनाय ॥५॥ नहि कतकं पयस इव पङ्कास्य प्रसादनाय प्रभवति । अधिकारिणो निरूप्य रीतिनिश्चयार्थमाह- रोतिरात्मा काव्यस्य ॥ ६ ॥ रोतिर्नाम इयम् पाला काव्यस्य. शरीरस्य इव इति वाक्यशेषः । का पुनः इयं रोतिः इत्याह- विशिष्टा पदरचना रीति: ॥ ७ ॥ विशेषवती पदानां रचना रीतिः । कोऽसौ विशेष इत्याइ- विशेषो गुणात्मा ॥८॥ वक्ष्यमाणगुणरूपो विशेषः । सा विधा-बैटभी गौडीया पाञ्चाली च ॥८॥ सा च इयं रीतिस्त्रिधा भियते-वैदर्भी, गौड़ीया, पाञ्चाली चेति । किं पुनः देशवशाद द्रव्यवहुणोत्पत्तिः काव्यानाम्, येन अयं देशविशेषव्यपदेशः । नैवम् । यदाह- - ·४ काव्यालङ्कारसूत्रहत्ती शारीर प्रथमेऽधिकरणे विर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या ॥ १० ॥ विदर्भगौडपाञ्चालेषु देशेषु तत्रत्यैः कविमिः यथाखरू- पम् उपलब्धत्वात् तत्समाख्या, न पुनशैः किञ्चिदुपक्रियते काव्यानाम् । तासां गुणभेटात् भेदमाह- समग्रगुणा वैदर्भी ॥ ११ ॥ समग्रैः ओजःप्रसादप्रभृतिभिः गुणैः उपेता वैटभी नाम रीतिः। अब लोको-"अम्मष्टा दोषमावाभि समग्रगुणगुम्फिता। विपञ्चीखरसीभाभ्या वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥ (2) अलङ्कारादिसौभाग्यां तामकामेव कवयः स्तुवन्ति- "सति वतरि सत्यर्थ सति शब्दानुशासने । अस्ति तन्न विना येन परिववति वामधु" ॥ (२) अत्र उदाहरणम्-'गाहन्ता महिषा निपानसलिल गई इताडित छायावहकदम्बक मृगकुल रोमन्यमभ्यम्यतु । विसधै क्रियता वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति पन्नले विथान्ति लभतामिदश्च शिथिलज्यानन्धममइनु'। ओजःकान्तिमती गौड़ीया ॥ १२ ॥ प्रोजः कान्तिय विद्येते यस्यां सा ओजःकान्तिमती गौडीया नाम रीतिः-माधुर्य्यसौकुमार्ययोः अभावात्, समासबहुला अत्युल्वणपदा च । अत्र शोक-'समस्नात्युत्कटपदामोज कान्तिगणान्वितान् । गौडीयामिति गायन्नि रीति रीतिविशारदा'। उदाहरणम्-'दोर्दण्डाक्षितचन्द्रशेग्वरधनुदंण्डावभनौद्यत टदारध्वनिरायंचालचरितप्रम्नावनाडिरिम ।

·द्वितीयोऽध्यायः । ५ द्रा पदपालनमुटम्सिनका इमारोदर मान्यपिहितचरिहा क्चनही नाबापि विधायति'। साधुळ सौकुमार्योपपन्ना पाचाली ॥ १३ ॥ माधुर्येण सौकुमायेण च गुणेन उपपन्ना पाञ्चाली नाम रौतिः । ओजःकान्त्यभावात् अनुवण्पदा विचाया च । तसाद हो -प्राधिस्वयभान ता पुरारकागविताम् । नारा नानारा च पाचाली क्यो विदु॥ प्रत्र उदाहरएन्-'ग्राममिन् पधिवाय पान्य वनन्दिाधुना दीरने राबाबत विहारनपतले पान्य प्रसूती दुवा । तेनोसाय सलेन गति घने कृता प्रिया तल्लत नाद्यापि करइदरपतनारडी जनमिति ॥ एतासु सिषु रोतिषु रेखातु व चित्रं काव्यं प्रति- छितमिति। तासां पूर्वा ग्राह्या,-गुणसाकल्यात् ॥१४॥ तासां तिरुणां रीतिनां पूर्वा वैदर्भी ग्राह्या, गुणानां साकल्यात् । न पुनरितरी.-स्तोकगुणत्वात् ॥ १५ ॥ इतर गौडीयपाज्ञात्यो न ग्राह्ये, स्तीकगुणत्वात् । तदारोहरणार्थसितराभ्यास इत्येके । १६ ॥ तस्या वैदा एव प्रारोहणार्यमितरयोरपि रोल्यो: अभ्यास इत्येते मन्यन्ते । तत्तु न,-अतत्त्वशीलत्य तत्त्वानियत्तेः ॥१८॥ नहि अतत्त्वं शीलयतः तत्त्वं निष्पद्यते। निदर्शनार्थमाह- ·है काव्यालङ्कारसूत्रहत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरणे न शणसूबवानाभ्यासे बसरसूत्रवाने वैचिवा- लामः ॥ १८॥ नहि शणसूत्रवानमभ्यस्यन् कुविन्दः त्रसरसूत्रवानवैचित्र लभते । सापि समासाभाव शुद्धवैदर्भी ॥ १६ ॥ सापि च वैदर्भी रीतिः शुद्धवैदर्भी भण्यते। यटि समासवत्पदं न भवति । तस्थामर्थगुणसम्पदाखाद्या ॥ २०॥ नस्यां वैदामर्थगुणसम्पदाखाद्या भवति । तदुपारीहादर्थगुणलेशोऽपि ॥ २१ ॥ तदुपधानतः खलु अर्थलेशोऽपि स्वदते। किमङ्ग, पुनः अर्थगुणसम्पत् । तथा चाहुः- 'कि त्वम्ति काचिदपरव पदानुपूर्वी यस्खा न किञ्चिदपि किचिदिवावभाति । आनन्दयत्यथ च कर्य पथ प्रयाता चेत सवाममृतवष्टिरिव प्रविटा॥ वचसि यमधिगम्य स्पन्दते वाचकधीवितयमपि तयात्व यव वस्तु प्रयाति । उदयति हि स ताकापि वैदर्भीती सहदयदयाना रञ्जक कोऽपि पान'। सापि वैदर्भी,-तात्स्थयात् ॥ २२ ॥ सापि इयमर्थगुणसम्मवैदर्भीत्युक्ता । तात्स्यात् इति उपचारतो व्यवहारं दर्शयति । इति काव्यालङ्कारल्चात्ती शारोरे प्रयमधिकरणे हितीयोऽध्याय । अधिकारचिन्ता रीतिनिययय ।

·तृतीयोऽध्यायः । रीतितत्त्वं निरूप्य काव्याङ्गानि उपदर्शयितुमाइ- लोको विद्या प्रकीर्णं च काव्याङ्गानि ॥ १ ॥ उद्देशकसेए एतद व्याचटे- लोकवृत्तं लोकः ॥ २ ॥ लोकः स्थावरजङ्गमात्मा तस्य वर्णन हत्तमिति । शब्दस्मृत्यभिधानकोषच्छन्दोविचितिकला- कामशास्त्रदण्डनौतिपूर्वा विद्या ॥ ३ ॥ शब्दनृत्यादीनां तत्पूर्वकत्वं पूर्व काव्यबन्धेषु अपेक्ष- गौयत्वात् । तासां काव्याङ्गलं योजयितुमाह- शब्दस्मृतेः शब्दशुद्धिः ॥ ४॥ शब्दस्मृताकरणाच्छब्दानां शद्धिः साधुत्वनिश्चयः कर्त्तव्यः । शुदानि हि पदानि निःशः कविभिः प्रयुज्यन्ते । अभिधानकोषत: पदार्थनिश्चयः ॥ ५ ॥ पदं हि रचनाप्रवेशयोग्यं भावयन् सन्दिग्धार्थत्वेन न ग्रहीयात् न वा जह्यादिति काव्यवन्धविघ्नः। तस्मात् अभि. धानकोषत: पदार्यनिश्चयः कर्तव्य इति अपूर्वाभिधान- लाभार्थवं तु अयुक्तम् अभिधानकोषस्य। अप्रयुक्तस्य अप्र- योज्यत्वात् । यदि प्रयुक्तं प्रयुज्यते तहि किमिति सन्दिग्धा- धत्वम् श्राशतिं पदस्य ? तन्न,-तत्र सामान्येन अर्थावगतिः ·काव्यालङ्कारसूववृत्ती शारीरे प्रथमेऽधिकरणे । मम्भवति । यथा नीवीशब्देन जवनवम्बग्रन्यिः उच्चत इति कस्यचित् निययः । स्त्रिया वा पुरुपस्य वैति संगयो 'नौवी संग्रथनं ना- जघनस्थस्य वासमः' इति नाममालाप्रतीकम् अपश्यत इति । अथ कयं 'केनचि पूर्वमुकोऽपि नीविबन्ध' अयोरुतः । विचित्रभोजनामीगवर्धमानीटगढिना ॥' इति प्रयोगः । भ्रान्तेरुपचाराहा । छन्दाविचितेत्तसंशयच्छेदः ॥ ६ ॥ काव्याभ्यामात् वृत्तमंक्रान्तिर्भवति एव । किन्तु मात्रा- वृत्तादिघु क्वचित् संगयः स्यात् । अतो वृत्तमंशयच्छेट- श्छन्दोविचितेर्विधेय इति । y - । कलाशास्त्रेस्यः कलातत्त्वस्य संवित् ॥ ७ ॥ कला गीतनृत्यचित्राटिकास्तासाम् अभिधायकानि शास्त्राणि विशाखिलादिप्रणीतानि कलाशास्त्राणि तेभ्यः कलातत्त्वस्य संविसंवेदनम् । नहि कलातत्वानुपलचौ कलावस्तु सम्यनिबटुं शक्यमिति । कामशास्त्रतः कामोपचारस्य ॥८॥ संविदत्यनुवर्तते । कामोपचारस्य संविकामशास्त्रत इति कामोपचारबहुलं हि वस्तु काव्यस्य इति । दण्डनीतेनयापनययोः ॥ ६ ॥ दण्डनीतेः अर्थशास्त्रानयस्य अपनयस्य च संविटिति । तत्र पाड्गुखस्य यथावत्प्रयोगो नयः । तदिपरीतोऽपनयः ।

·तीयोऽध्याय.हा त्वात्तस्याः। नहि तावविज्ञाय नायकप्रतिनायकयोहत्त' शक्यं काये निवडुमिति । इतिवृत्तकुटिलत्वं च तत: ॥ १० ॥ इतिहासादिरितिहत्त काव्यशरीरम् । तस्य कुटिलत्वं तो दण्डनीतर्वलीयस्त्वावलीयस्त्वादिप्रयोगो व्युत्पत्तिमूल- एवमन्यासासपि विद्यानां यथासमुपयोगी वर्णनीय इति । लक्ष्वज्ञत्वमभियोगे वृद्धसेवावेक्षणं प्रतिभा- नसवधानं च प्रकीर्णस् ॥ ११ ॥ तव काव्यपरिचयो लक्ष्यजत्वम् ॥ १२ ॥ अन्येषां काव्येषु परिचयो लक्ष्यजत्वम् । ततो हि काव्य- बवस्य व्युत्पत्तिर्भवति। काव्यवन्धोद्यमोऽसियोगः ॥ १३ ॥ काव्यस्य वन्धनं रचना काब्यवन्धः। तत्रोद्यमोऽभि- योगः । स हि कवित्वप्रकर्षमवसंदधाति । काव्योपदेशगुरुशुश्रूषणं वृद्धसेवा ॥ १४ ॥ काव्योपटेशे गुरव उपदेष्टारः । तेषां शुषणं वृहसेवा। तत: काचविद्यायाः संक्रान्तिर्भवति । पदाधानोदरणमवेक्षणम् ॥ १५ ॥ पदस्थाधान न्यासः । उद्धरणमपसारणम् । तयोः खलु अवेक्षणम् ।

·काव्यालद्वारसूत्रहत्तौ शारीर प्रथमेऽधिकरणे अच श्रीकी-"श्राधानीचरणे तावद्यापहीलायते मन । पदस्य न्यापित स्वयें हन्त मिद्धा सरस्वती। यत्पदानि त्यनन्त्येव परिवत्तिसहिताम् । त शब्दन्यासनिगाता. शब्दपाक प्रचचते।" . कवित्ववीजं प्रतिभानम् ॥ १६ ॥ कवित्वस्य बीज कवित्वबीजं जन्मान्तरागतसंस्कार- विशेषः कश्चित् । यस्माहौज विना काव्यं न निष्पद्यते । निष्यन्नं वावहास्यायतनं स्यात् । चित्तैकाग्रामवधानम् ॥ १७ ॥ चित्तस्य एका बाह्यार्थनित्तिः । तदवधानम्। अब- हितं हि चित्तमर्थान् पश्यति । तहेशकालाभ्याम् ॥ १८ ॥ तदवधानं देशाकालाच समुत्पद्यते । कौ, पुनर्देशकालावित्याह- विवितो देशः ॥ १६॥ विविक्तो निर्जनः । रावियामस्तुरीयः कालः ॥ २० ॥ रात्रर्यामी रात्रियामः प्रहरस्तुरीयश्चतुर्थः काल इति । तदशाविषयोपरतं प्रसन्न चित्तमवधत्ते । एवं काव्याङ्गानि उपदर्य काव्यविशेषकथनार्थमाह- काव्यं गयं पट्यं च ॥ २१ ॥ गद्यस्य पूर्व निर्देशो दुर्लयविषयत्वेन दुर्वन्धत्वात् । यथाहु:-'गयं कवीनां निकषं वदन्ति ।

·हतीयोऽध्यायः। - तञ्च विधा भिन्नमिति दयितुमाह- गद्यं हत्तगन्धि चूर्णसुत्कलिकामायं च ॥ २२ ॥ तहक्षणानि आइ- पद्यभागवहृत्तगधि ॥ २३ ॥ पद्यस्य भागाः पद्यभागास्तइदृत्तगन्धि । सया---'पातालतातलवासिषु दानवेषु' इति । अब हि वसन्ततिलकास्यस्य हत्तस्य भागः प्रत्यभिज्ञायते । अनाविद्धललितपदं चूर्णम् ॥ २४ ॥ মুন্নিালি মুভিমানি ললিতানি মুম্বনালি पदानि यस्मिन् तदनाविललितपदं चूर्णमिति । स्था-'कालो हि पारसन्नवहति। नहि सहनिपातनावर द. दिन्दरपि वरि निस्तानदधाति । विपरीतमुल्कालिकाप्रायम् ॥ २५ ॥ विपरीतमाविद्योइतपदमुत्कलिकाप्रायम् । या-'कुटिररिसरसरनहरमचयापचपटापाटितमत्तनातकुमखन गलनदस्टारितचारशरभारभामरमुख वैसरिरि' इति । पामनेकभेदम् ॥ २६ ॥ पद्यं खलु अनेकन समाईसमविषमादिना भेदेन भिन्न भवति। तदनिवई निवद्धं च ॥ २७ ॥ तदिदं गद्यपद्यरूपं काव्यमनिवई निवई च । अनयोः प्रसिद्धत्वात् लक्षणं नोलम् । क्रमसिदिस्तयोः सगुत्तंसवत् ॥ २८ ॥ तयोरिति अनिवड़ निवद्ध' च परासयते। मामेए ·१२ कायालक्षारसूत्रहत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरर । सिद्धिः कमसिधिः । अनिवदसिद्दी निबद्धसिद्धिः स्रगुत्तंस- वत्। यया सजि मालाया सिद्धायाम् उत्तसः शेखर: सिध्यतीति । केचित् अनिबद्ध एव पर्यवसितास्तदूषणार्णमाह- नानिवद्ध चकास्तकतेजः परमाणुवत् ॥ २६ ॥ न खलु अनिबई काव्यं चकास्ति टीप्यते । यथा एक- तेजः परमाणुः इति । प्रवदो-'असइनितरपागा कायाना नानि चारुता। न प्रत्येक प्रकारात तेजमा परमात ।' सन्दर्भेषु दशरूपकं श्रेयः ॥ ३० ॥ सन्दर्भेषु प्रबन्धेषु दशरूपकं नाटकादि वेयः । कस्मात्तदाह- तद्धि चित्र चित्रपटवदिशेषसाकल्यात् ॥ ३१ ॥ तद्दशरूपक हि यस्मात् चित्रं चित्रपटवत् । विशेपाणा साकल्यात् । ततोऽन्यभेदलप्तिः ॥ ३२ ॥ ततो दशरूपकात् अन्येषां भेदानां कृप्तिः कल्पनमिति। दशरूपकस्य एव हि इद सर्व विलसितम् । यच कथा- ख्यायिके महाकाव्यम् इति तत् लक्षणं च नातोव हृदय- गममिति उपेक्षितमस्माभिः । तदन्यतो ग्राह्यम् । इति नामालद्धारभूतहको शारीरे प्रधानाधिकरपतीयोशार । বাঙালি জাৰিষাৰ। समाप्तं चेदं शारीरं प्रयममधिकरणम् ।

·अथ दोषदर्शनं नास द्वितीयमधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः । - काव्यशरीरे स्थापिते काव्यसौन्दर्याक्षेपहेतवः त्यागाय टोपा विज्ञातव्या इति दोपटर्शनं नाम अधिकरणम् प्रारम्यते । टोपस्वरूपकयनामाह- सुणविपर्ययात्सानो दोषाः ॥ १ ॥ गुरानां वक्ष्यमाणानां ये विपर्ययाः तदानानो दोषाः । अर्थतत्तदवगमः ॥ २॥ गुरखरूपनिरूपणात् तेषां दोषाणाम् अर्यावगमोर्थसिद्धिः । किमयं ते पृथक् प्रपञ्चान्ते इत्याह- सोकव्याय प्रपञ्चः ॥ ३॥ सौर्या प्रपञ्चो विस्तरी दोषाणाम् । उद्दिष्टलक्षणा हि टोपा: सुज्ञाता भवन्ति । पढदोणन् दर्शयितुम्गह- दुष्ट पदमसाधु कष्ट ग्राम्यमप्रतीतमनर्घकं ॥४ क्रमण व्याख्यातुमाह- शब्दस्मृतिविरुइमसाधु ॥ ५ ॥ शब्दत्मृत्या व्याकरणेन विरुद्धं पदमसाधु । यथा- 'अन्यकारनवैवर्यम्' इति । अत हि 'अषष्ठयत्तीयास्वस्या- दा-२ ·१४ काव्यालङ्कारसूत्रहत्तौ टोपदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे - न्यस्य दुगाशीराशास्त्रास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु' इति दुका भवितव्यमिति । श्रुतिविरसं कष्टम् ॥ ६ ॥ अतिविरसं श्रोत्रकटु पदं कष्टम् । तद्धि रचनागुम्फित- मपि उद्देजयति । यथा- 'अचूचरमण्डि । कपीनयोम्ने कान्तिद्रव द्रागिणद गगाड ।' लोकमानप्रयुतां ग्राम्यम् ॥ ७ ॥ लोक एव यन्प्रयुक्त पदं न शास्त्रे-तग्राम्यम् । यथा- 'कष्ट कथ गेदिति फल्कृतियम् ।' अन्यदपि तलगल्लादिकं द्रष्टव्यम् । शास्त्रमानप्रयुक्तमप्रतीतम् ॥८॥ शास्त्र एव प्रयुक्त न लोके-तत् अप्रतीतं पदम् । यथा- 'कि भाषितेग वरना कपम्कन्धम्य मनि में न गुणा । गुणानन्तरीयरु च प्रेनति न मैडम्युपालम्भ ॥' अत्र रूपस्कन्धान्तरोयको न लोके- इति अप्रतीतम् । पूरणार्थमनर्थकम् ॥ ६॥ पूरणमात्रप्रयोजनम् अव्ययपदम् अनर्थकम् । दण्डापूप- न्यायेन पदम् अन्यदपि अनर्थकम् एव । यथा- 'उदितस्तु हानिकविनीलमय तिमिरं निपीय किरण सविता।' अन तशब्दस्य पादपूरणार्थमेव प्रयोगः, न वाक्या- लङ्कारार्थम् । वाक्यालङ्कारप्रयोजनं तु नं अनर्थकम् । अप- वादार्थमिदम् । यथा- - 'न खखिह गतागता नयनगीघर में गता' इति । तथा हि खलु हन्त इति ।

·प्रथमोऽध्यायः। सन्प्रति पदार्घदोपान् आह- अन्वार्थनेयगूढार्थाश्लील लिष्टानि च ॥ १० ॥ दुष्ट पदम् इति अनुवर्तते। अर्थतव वचनविपरि- रामः । तेन अन्चार्थाटौनि पदानि दुष्टानि इति सूत्रार्थः । एषां कमिण सक्षणानि आह- रुढिच्चुतसन्यार्थम् ॥ १६ ॥ रूदिषु चुतं रूढिम् पनपेक्ष्य यौगिकार्थमात्रोपा- दानात् अन्या, पदम् । स्थूलत्वात् सामान्वेन घटशब्दः पटशब्दार्थ इत्यादिकम् अन्चार्थं न उक्तम् । यथा- 'ते दुखमुहावधमापनि ये प्रमरन्ति प्रियसनामाम्।' अत्र आवहतिः करोत्यर्थो धारणायें प्रयुक्तः, प्रस्न रतिः विस्मरणार्थः प्रकृष्टस्मरणाचे इति। कल्पिताधु नेयार्थम् ॥ १२ ॥ अनुतार्थस्य कल्पना कल्पितार्थ नेयार्थम् । यया- 'सपदि पहिदिहमनामझत्तनयसवलित दलालिमा। विपुलपर्वतपिशित झरै अवगसैन्यनुल कजिता जितम् ॥' अन विहङ्गमः चक्रवाकोऽभिप्रेतः तन्नामानि चक्राणि विधतीति विहङ्गमनामभृतो रयाः, पक्तिरिति दशसंख्या लक्ष्यते, पतिर्दश विहङ्गमनामभृतो रथा यस्य स पड्ति- विहङ्गमनामभृत् दशरथः। तस्य तनयाभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां संदलितं प्लवगसैन्यं जितम्। उलूकजिता इन्द्रजिता । कौशि- कशब्देन इन्दोलूकयोरभिधानम् इति कोशिकशब्दवाद्य- वेन इन्द्र उलूक उक्तः। ननु चैवं रयानामप्रयोगोऽनु- पपत्रः न तेषां निरूढलक्षणत्वात् ।

·१६ काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ती टोपदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे - अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम् ॥ १३ ॥ यस्य पटस्य लोकेऽर्थः प्रसिद्धय अप्रसिद्धय तत् अप्रसिद्दे- ऽर्थे प्रयुक्तं गूढार्थम् । यथा- 'सहमगोरिवानीक दु मह भवत परे' इति । सहस्रं गावोऽक्षीणि यस्य स सहस्रगुः इन्द्रः । तस्य इव इति गोशब्दस्य अक्षिवाचित्वं कविषु अप्रसिद्धमिति । असभ्यार्थान्तरमसभ्यस्मृतिहेतुश्चाश्नी लम् ॥१४॥ यस्य पदस्य अनेकार्थस्य एकोऽर्थोऽसभ्यः स्यात् तत् असभ्यार्थान्तरम् । यथा-'वर्चः' इति पदं तेजसि विष्ठाया च। यत्तु पदम् एकदेशहारेण असभ्यार्थं स्मारयति तत् अस- भ्यस्मृतिहेतुः । यथा-'ककाटिका' इति । न गुप्तलक्षितसंवृतानि ॥ १५ ॥ अपवादार्थमिटम् । गुप्तं लक्षितं संवृतं च न अलौलम्। एषां लक्षणान्याह- अप्रसिद्धासभ्यं गुप्तम् ॥ १६ ॥ अप्रसिद्धासभ्यान्तरं पदम् अप्रसिद्धासभ्यम् । तद- गुप्तम् । यथा-'संबाध:' इति पदम् । तद्धि सङ्कटार्थ प्रसि- इम्, न गुद्यार्थमिति। लानगिकासभ्यान्वितं लक्षितम् ॥ १७ ॥ तत् एव असभ्यार्थान्तरं लाक्षणिकेन असभ्येन अर्थन अन्वितं पदं लक्षितम् । यथा-'जन्मभूमिः' इति । तदि लक्षणया गुह्यार्थम्, न स्वशक्त्येति ।

·प्रथमोऽध्यायः। - लोकसंवीतं संहतम् ॥ १८ लोकेन संवीतं लोकसंवीतं यत्तत् संहतम् । यथा- 'सुभगा' 'भगिनी' 'उपस्थानम्' 'अभिप्रेतम्' 'कुमारी' 'दोहदम्' इति । पच हि होक-सवीतन्य हि लोकेन न दीपावेषणं दमम् । शिवलिइरस सस्थाने कन्यासभ्यतभावना ।' तत्वैविध्यम्,-बीड़ाजुगुप्सासङ्गालातरदायि- भेदात् ॥ १६ ॥ तस्य अन्नीलस्य वैविध्यं भवति । ब्रीड़ाजुगुप्सामङ्गला- तड्दाविनां भेदात् । किञ्चित् ब्रीड़ादायि भवति । यथा- 'वाक्चाटवम्' 'हिरण्यरेताः' इति । किञ्चित् जुगुप्सादायि भवति । यथा 'कपर्दकः' इति । किञ्चिदमङ्गलातसदायि भवति । यथा 'सस्थितः' इति । व्यवहितार्थप्रत्ययं लिष्टस ॥ २० ॥ अर्घस्य प्रतीतिरर्यप्रत्ययः । स व्यवहितो यस्मात् भवति तत् अव्यवहितार्थप्रत्ययं लिष्टम् । यथा- 'ददात्मजादयितवहमवैदिवाना ज्योतसाजुषा जल्दवासरल पतन्ति ।' दक्षात्मजाः ताराः तासां दयितो दक्षात्मजादयित: चन्द्रः तस्य वल्लभा: चन्द्रकान्ताः तहेदिकानामिति । अत्र हि व्यवधानेन अर्थप्रत्ययः । अरूढार्थत्वात् ॥ २१॥ अरूढार्थलेपि यतोऽर्थप्रत्ययो झटिति न, तत् लिष्टम् । यघा-जातीग्रस्थाननिन्दिताया' इति।'

·१८ काव्यालझारसूत्रहत्ती दोपदर्शने हितीयेऽधिकरणे अन्त्याभ्यां वाक्यं व्याख्यातम् ॥ २२ ॥ अश्लील लिष्ट च इति अन्त्ये पदे। ताभ्यां वाक्यं व्याख्यातम् । तदपि गली लिष्ट च भवति। अहीलं यथा- 'न मा धनोति यो म्यात् कलत्रसुखदायिनी।' 'परानामाग यत्मत्य पैलव धनम् ।' 'मीपानपनमुना वायुवेगसमुतम् । मापन गतवान् जीयमानगगी जने ॥' लिट यथा-'धन्मिन सन्य 7 निजान नावाच्या । रजात्यप्वापानेमागम गेभान ।' एतान् पञ्च पटायंदोपान् विभक्तान् ज्ञात्वा कविस्त्यजेत् इति तात्यार्थः । इति कायानमारबत्तो टोपटाने हितोऊधिकरऐ प्रयोऽयार । पटपटायटोपविभाग । द्वितीयोऽध्यायः इदानों वाक्यदोषान् दर्शयितुमाह- मिन्नहत्तयतिवष्टविसम्धीनि वाक्यानि ॥१॥ दुष्टानि इत्यसिसम्बन्धः । क्रमेण व्याचटे- खलक्षणच्युतकृत्त भिन्नत्तम् ॥ २ ॥ खस्मात् बक्षणात् युत हत्त यस्मिन् तत् खलक्षणयुत- हत्त वाच्य भिन्नवृत्तम्। यथा- 'अयि परासि सौधमाधिनामविरलमुननोमालभारिपीन् ।' वैतालीययुग्मपादे लधक्षराणां षणा नैरन्तयं निषिद्धन् । तय सातमिति भिनास्तत्वम् ।

·द्वितीयोऽध्यायः ।
१८
विरसविरासं यतिभ्रष्टस् ॥ ३ ॥
विरसः तिकटुर्निरामो यन्निन् तद्विरसविरामं यतिवष्टम्।
तज्ञातुनासभागसेदे खरतन्ध्य कृते प्रायेण ॥ ४ ॥
तत् यतिट धातुभागमेदे नामभागभेदे च सति भवति ।
खरसन्विनाहाते प्रायेण वाहुत्वेन । धातुभागभेदे मन्दा-
नान्तायां यया-
'तामा गति सन्नसा दान रहावलम्दि।
नालभागले शिखरियां यथा-
'बहादराबन्दमददै खेदविसर ।'
मन्दाक्रान्तायां यग-
दहिवपिन शाहिरी वारदए ।
धालनालसागपदग्रहणात् तद्भागातिरितभेदे न भवति
यतिमत्वन् । यथा मन्दाक्रान्तायाम्-
भीमापुरत्यभिनद स्न्दरीरा नीष ।'
अन्ये तु पदान्त एव प्रतिसिध्यन्ति पदं च विभत्यन्तम् ।
-निकाल चान्गी सरसदनीगर्भसमग
क्लारणमति दिन इव नदीसवरी।
पानापना न्दन्दहनोदानविधुरा
प्रिय दलारी रमनतिन म्यति ।'
शिसरितां यथा-
'ििन्द्रमाननेवारफुटीलारविरत ।'
स्वरसन्यात इति वचनात् स्वरसन्विक्षत भेदे न दोषः ।
क्या-निविदायसन्सरल प्रेरित स्न्दरीरान्।'
न वृत्तदोषात्पृथग् यतिदोषः,-हत्तस्य यत्या-
त्मसात्वात् ॥ ५॥

·२० काव्यालद्वारसूत्रवत्तौ दोपदर्शने हितोयेऽधिकरण हत्तटोपात् पृथक् यतिटोपी न वक्तव्यः । हत्तस्य यत्या- त्मकत्वात् । यत्यात्मकं हि वृत्तमिति भिन्नत्त एव यतिभ्रष्टस्य अन्तर्भावान पृथग्ग्रहण कार्यमत आह- न, लज्मगाः पृथत ात् ॥ ६ ॥ नायं दोपः लक्ष्मणो लक्षणस्य पृथत्वात् । अन्यदि लक्षणं वृत्तस्य, अन्यद्यतेः। गुरुलघुनियमात्मक वृत्तम् । विरामामिका च यतिरिति । विरूपपदसन्धिविसन्धिः ॥ ७॥ पदानां सन्धिः पटसन्धिः । स च स्वरममवायरूप: प्रत्यासत्तिमात्ररूपो वा स विरूपो यम्मिन् इति विग्रहः । पदसन्धिवैरुप्यं विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं च ॥८॥ विश्लेषो विभागेन पदानां संस्थितिरिति । अलोलत्वम् असभ्यस्मृतिहेतुत्वम् । कष्टत्वं पारुष्यमिति । विश्लेषो यथा- 'मेघानिन्लेन अमुना एतस्मिन द्रिकानने ।' 'कमल व लीचने मे अनुबनाति विलासपजति ।' 'लीलालकानपदानि याननानि चकामति ।' अश्लीलत्वं यथा- 'विरेचकमिदं कृत्तमाचार्याभ्यासयोजितम् ।' 'धकासे पनप्तप्रायः परी पण्डमहाद्रुमे ।' 'विना शपथदानाभ्या पदवादसमुताकम् ।' कष्टत्व यथा-'मन्नयंदमगभाग्ने गुवाभीगा टुमा बभु ।' एवं वाक्यदोपान् अभिधाय वाक्यार्थदोषान् प्रतिपाद- यितुमाह- ·द्वितीयोऽध्यायः। व्यर्थै कार्यमन्दिग्धाप्रयुक्तापक्रमलोकविद्याविरू- द्वानि च ॥६॥ वाचानि दुष्टानि इति सम्बन्वः। जानेर व्याख्यातुमाह- व्याहतपूर्वोत्तरार्धं व्यर्घम् ॥ १० ॥ व्याहतो पूर्वोत्तरायौं यस्मिन् तत् व्याहतपूर्वोत्तरायें वाचं व्ययम् । यथा- 'पदापि कति रसोहमत न्ने नुमाया रचनुगरि चेष्टितानि । मुग्धाग: क्यं मरचतुराणि चेष्टितानि १ तानि चेत् कयं नुग्धा ? अत्र पूर्वोत्तरयोः अर्थयोः विरोधात् व्यर्थमिति। उत्तार्धपदमेकार्थम् ॥ ११ ॥ उतार्यानि पटानि यस्मिन् तत् उतार्थपदमेकार्थम् । यया- 'चिननेहमन्डन्द्र तदुत विपित नमुद । अनङ्गः डारः तस्य चिन्ताया मोहात्मकत्वात् चिन्ता- मोहशब्दो प्रयुक्तो उहाधौं भवतः । एकार्थपदत्वात् वाक्यम् एकार्यम् इति उहम् । न, विशेषञ्चेत् ॥ १२ ॥ न गतायें दुष्टम् विशेषः चेत् प्रतिपाद्यः स्यात् । तं विशेष प्रतिपादयितुमाह- धनुज्यांध्वनी धनुःश्रुतिरारुढ़ेः प्रतिपत्त्यै ॥१३॥ धनुाधनावित्यत्र चाशब्देन उतार्थवेपि धनुःयुतिः प्रयुज्यते। पाल्ढ़ेः प्रतिपत्त्यै आरोहएस्य प्रतिपच्चर्यम् ।

·२२ काव्यालद्वारसूववृत्तौ टोपटर्शने हितोयेऽधिकरणे - नहि धनुःअतिमन्तरेण धनुपि प्रारूढ़ा ज्या धनुा इति शक्यं प्रतिपत्तुम् । यथा- 'धनुन्यांकिणचिन दोगा विस्फुरित नव' इति । कर्णावतंसश्रवण कुण्डलशिरःशेखरषु कर्यादि- निर्देशः सन्निधेः ॥ १४ ॥ कर्णावतंसादिशब्देषु कर्णादीनाम् अवतंसादिपटैः उ- शार्थानामपि निर्देशः सन्निधेः प्रतिपत्त्यर्थमिति सम्बन्धः । नहि कर्णादिशब्दनिर्देशम् अन्तरेण कर्णाटिसन्निहितानाम् अवतंसादीनां शक्या प्रतिपत्ति: कत्तमिति । यथा- 'दोलाविलासेषु विलासिनीना कर्णवतसा कलयनि कम्पम् ।' 'लीलाचलवणकुण्डलमापतन्ति।' 'आययुभंगामुखरशिर शेखरशालिन ।' मुक्ताहारशब्दे मुताशब्दः शुद्धेः ॥ १५ ॥ मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशब्दो हारशब्देन एव गतार्थः प्रयु- ज्यते शुद्धः प्रतिपत्त्यर्थमिति सम्बन्धः । शुद्धानाम् अन्यरतैः अमिश्रितानां हारो मुक्ताहारः । यथा- 'प्राणेनरपरिवङ्गविधमप्रतिपत्तिभि । मुक्ताहारेण लसता हसतीव तनइयम् ॥' पुष्पमालाशब्दे पुष्पपदमुत्कर्षस्य ॥ १६ ॥ पुष्पमालाशब्दे मालाशब्देन एव गतार्धं पुष्पपदं प्रयु- ज्यते उत्कर्षस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति । उत्कृष्टाना पुष्पाणां माला पुष्पमाला इति । यथा- 'प्रायश पपमानव कन्या सा क न लोभयेत् ।' ननु मालाशब्दोऽन्यत्र अपि दृश्यते । यथा रत्नमाला - ·द्वितीयोऽध्याय। शब्दमाला इति.-सत्यन् । उपचरितस्य प्रयोगः । निरुपपदो हि मालाशब्दः पुष्परचनाविशेपमेव अभिधत्ते इति । करिकलभशब्द करिशब्दस्ताप्यस्य प्रति- पत्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ करिकलभशब्द करिशब्दः कन्नभेन एव गतार्य: प्रयु. व्यते ताप्यस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति । करी प्रौढकुञ्जरः। < तद्रूपः कलभ: करिफलम इति । यथा- 'ल रिलमा मा दरिना। विशेषणस्य च ॥ १८ ॥ विशेषस्य विशेषप्रतिपयर्थम् उतार्थस्य पदम्य प्रयोगः । रा-'गद म्हसार पिदारशलिनीन् । तदिदं प्रयुक्तेषु ॥ १६॥ तत् इदम् उहं प्रयुक्तोषु न प्रयुकेषु । नहि भवति यथा 'रवणकुण्डलम्' इति तथा 'नितम्वकाची' इत्यपि । यथा वा करिकलभः' इति तथा 'उदकलम:' इत्यपि । वहीर -सातादिन् दिनिनिम्िित । रविधानादिबोधाई तिप्रेतसननन् । संशयकत्सन्दिग्धम् ॥ २० ॥ यहाव्य साधारणानां धर्माणां युतेः, विशिष्टानां वा श्रुतेः संशयं करोति तत् सशयत् सन्दिग्धमिति । यथा-राना भाग्यवादहापदनमारत ।' किं भाग्यवशात् महापदम् उपागत आहोखित् अभा- ग्यवशात् महतीम् भापदम् इति संशयह हाक्य प्रकरवाद्य- भावे सति इति ।

·२४ काव्यालद्वारसूत्रहत्तौ दोषदर्शने द्वितीवेऽधिकरणे - मावादिकल्पितार्थमप्रयुक्तम् ॥ २१ ॥ मायादिना कल्पितोऽर्थो यस्मिन् तत् मायादिकल्पितर्थम् अप्रयुक्तम् । अत्र स्तोकम् उदाहरणम् । क्रमहीनार्थमपक्रमम् ॥ २२ ॥ उद्देशितानाम् अनुद्देशितानां च क्रमः सम्वतः तेन विहीनोऽर्थो यस्मिन् तत् क्रमहीनार्यम् अपक्रमम् । यया-'कीर्तिप्रतापी भवत मय्यांचन्द्रमसी समी।' अत्र कीर्तिः चन्द्रमस: तुल्या प्रतापः सूर्यस्य 'तुल्यः, सूर्यस्य पूर्वनिपातात् अपक्रमः । अथवा प्रधानार्थस्य) ला- टेंशः क्रमः, तेन विहीनोऽर्थो यस्मिन् तत् अपक्रमम् । यथा-'तुरङ्गमय माता प्रयज्ञाम्न मदालसम्।' देशकालखभावविरुद्धार्थानि लोकविरुद्धानि ॥२३ देशकालखमावैः विरुद्धोऽर्थो येषु तानि देशकालस्वभाव- विरुद्धार्थानि वाक्यानि लोकविरुद्धानि। अर्थद्वारेण लोक- विरुद्धत्वं वाक्यानाम् । देशविरुद्धं यथा- 'सौवीरेवस्ति नगरी मथुरा नाम वियुता। अक्षोटनालिकेराया यस्सा पर्यन्तभूमय ॥' कालविरुद्ध यथा-'कदम्बकुसुम र मधी वनमशोभत ।' खभावविरुद्ध यथा-'मचालिसङ्गमुखगस च मन्जरीषु सप्तछदस्य तरतीव शर- न्मुखयो । सप्तच्छदस्य स्तवका भवन्ति न मजयं इति खभाव- विरुद्धम् । तथा- 'भृगण कलिकाकोषस्तथा भशमफोद्यत । यथा गोपदपूर हि ववर्ष बडल मधु ।'

·हितीयोऽध्यायः । कलिकायाः सर्वस्या मकरन्दन्य एतावत् बाहुन्यं मभाव- विरम् । कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्यानि विद्याविरुधानि॥२४ पालाशान्त्रैः चतुवंगशान्नैच विरुतोऽर्थो येषु तानि कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुवार्यानि वाक्यानि विद्याविरक्षानि । वाव्यानां विरोधोऽर्घहारकः । कलाशास्त्रविरुवं यथा- 'हाटिा लिखितमिद ददद पद पररपतितकीटिबएकारन्।' कालिङ्गं पतिताप्रकोटिकण्टकम् परि पत्रविदाम् पा- मायः । तहिरुषत्वात् कलाशास्त्रविरुद्धम् । एवं कलान्तरेषु अपि विरोधोऽभ्यूहः । चतुर्वर्गशास्त्रविरुडानि तु दागियन्ते- 'कामोपभोगसाम्दाली रामा महोज्य ।' धर्मफलोऽखनेधादियनफलो वा राज्ञां महीजय इति भागमः । तहिरोधात् धर्मशास्त्रविरुद्धार्थम् एतहाक्यमिति । 'टारर नौयने हिषन दिनपपिया।' हिषज्जयस्य नयमूलत्वं स्थितं दण्डनीती। तहिरोधात् अर्वशास्तविरुद्धार्थ वाक्यमिति । 'दमदाराविदितीरोट रविदादरनारद मरामि। 'उत्तरोन्नन नदनानिति ना तुम्नसरदरतानानि । इति कामशाग्न्ने खितम् । तहिरोधात् कामशास्त्र- विरहार्घ वाक्यमिति। 'देवतारितोनिन तबमानसम्पदा। दा-३ ·२६ बाव्यालङ्कारसूत्रहत्तौ गुणविवेचने ढतीयेऽधिकरणे । -- एतस्यार्थस्य मोक्षशास्त्रे स्थितत्वात् तद्विरुद्धार्थम् । एते वाक्यवाक्यार्थदोपास्त्यागाय जातव्याः । ये तु अन्ये शब्दार्थदोषाः सूक्ष्मा: ते गुणविवेचन एव उच्यन्ते । उपमा- दोषाः उपमाविचार। पति काव्यालद्वारसूबत्ती टोपदगने द्वितीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । वाक्यवान्यायदीपविभाग । समाप्तं चेदं दोपदर्शनं नाम द्वितीयमधिकरणम् । । - - अथ गुणविवेचनं नाम तृतीयमधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः। यविपर्ययामनो दोपास्तान् गुणान् विचारयितुं गुण- विवेचनमधिकरणभारभ्यते- तव ओजःप्रसादादयो गुणाः, यमकोपमादयस्तु अल- सारा इति स्थितिः काव्यविदाम् । तेषा किं भेदनिबन्धनम् इत्याह- ॥ काव्यशोभायाः कत्रो धर्मा गुणाः ॥ १ ॥ ये खलु शब्दार्थयोधर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः । से च भोजःप्रसादादयः। न यमकोपमादयः। कैवल्येन सेपाम् प्रकाव्यशोभाकरत्वात् । ओजःप्रसादादीनां तु केव- लानामम्ति काव्यशोभाकरत्वमिति । तदतिशयहेतवस्त्वलकाराः ॥२॥ सस्या: काव्यशोभाया अतिशयः तदतिशयः तस्य हेतवः । तपदो व्यतिरेके । अलदाराय यमकोपमादयः ।

·प्रथमोऽध्यायः। - मनसोको- 'युवतरित रूपमा काव्य ने मना तदप्यतीव । निमितपय निरनरामि दलहरविवपकम्पनामि। 'ददि भवति वचत गुनेभ्यो वरिव दीवनपशमनाया। पपि ननायिकानि दुभंगलं नियतमन्नारपानि मययने ।' पूर्वे नित्याः ॥ ३ ॥ पूर्वे गुणा नित्याः । तैः विना काव्यशोभानुपपत्तेः। एवं गुणालदाराणं भेदं दर्शयित्वा शब्दगुसनिरू- पक्षाघमाह- भोजःप्रसादलेषसमतासमाधिमाधुर्व्यसौकु- मार्योदारतार्थव्यक्तिकान्तयो वन्धगुणाः ॥ ४ ॥ बन्दः पदरचना। तस्य गुणा बन्धगुणा भोजःप्रश्तयः । तान् क्रमेण दर्शयितुम् पाह- गाढ़वन्धत्वमीनः ॥ ५ ॥ वन्धस्य गाढ़त्वं यत्तत् पोजः । रक्षा-'विहितमकरन्दा समरीनंत्तयनि। न पुनः, विनुसितमधारा मरीशैल्यनि।' शैघिल्यं प्रसादः ॥ ६ ॥ वन्यस्य शैघिल्यं शिथिलत्वं प्रमादः । ननु अयम् ओजोविपर्ययामा दोषः, तत्कथं गुण इत्याह- गुण: संप्लवात् ॥ ७॥ गुरुः प्रसादः । श्रोजसा सह संप्लवात् । - ·२८ काव्यालङ्कारसूत्रहत्ती गुणविवेचने टतीयेऽधिकरण न शुद्धः ॥ ८॥ स शुद्धस्त दोष एवेति । ननु विरुदयोः ओजःप्रसादयोः कथं संप्लव इत्याह- स त्वनुभवसिद्धः ॥६॥ स तु संभवस्तु अनुभवसिद्धः तदिदां रत्नादिविशेषवत् । पप श्रीक.-'करुषप्रेषपौयेषु सतव सखद खयो । यथानुभवत सिहयोग प्रसादयो । साम्योत्कर्षों च ॥ १० ॥ साम्यमुत्कर्षय ओजःप्रसादयोः अनुभवादेव । साम्य यया-पथ स विषयव्यावतारमा यथाविधि स्नवे नृपतिककुद दत्ता यमे सितातपवारणम्।' कचिदोजःप्रसादात् उत्कृष्टम् । यथा- 'प्रजति गगन भल्लातक्या फलन सहीपमाम् ।' कचित् प्रोजसः प्रसादस्य उत्कर्षः । यथा- 'कसमश्यन म प्रत्यय न चन्द्रमरीचयीन च मलयजं सांडीश नवा मपियट्य। ममृगत्वं श्लेषः ॥ ११ ॥ मसूणत्वनाम यस्मिन् सति बइनि अपि पदानि एक- वनासन्त। यथा-'पायुपरस्यां दिगि देवतात्मा हिमालयो माम नगाधिराज।' न पुनः, 'स्व बाभमुर स्यले-', 'भमरौवल गौतय', 'तडिकलिबमाकाशम्' इति । एवं तु पो भवति-'वान सूत्रमुर स्थल', 'भमरीमध्रगीतय', 'नडियाटलमाका' ति।

·प्रथमोऽध्यायः। ८ प्रमः तस्य प्रत्याग इत्यर्थः । नोके प्रबन्चे चेति । पूर्गेटम् उदाहरगन् । विपर्य यन यथा- 'प्रमोद टिव नुमरमा नम्द्वार पुरत बतावनि । हिन्मुकमिसनरन्तर लादिननगमान्ने । भारोहावरोहनमः समाधिः ॥ १३ ॥ प्रारोहावरोहयोः नामः प्रारोहावरोहनमः समाधि: परिहारः । प्रारोहस्थावरोई रूति परिहारः, अवरोहम मारोह सति इति। तत्र भारोहपूर्वोऽवरोहो यण- 'निरानन्द हरे मधुमि परिमोभितरम । पवरोहपूर्वतारोहो यया- 'FO सीटमा दसन १६ मनि तरक्ष । पारोहस्य क्रमोऽवरोहस्य ष म प्रारोहापरोहमस: झमिण भारोहएम् प्ररोहर । इति केचित् । वषा-निर्दर रू रिवोसहिमगिरिदीप शरति।' न पृथक, आरोहावरोहयोरोजःप्रसादरूपत्वात्॥१४ न पृबक्समाधिर्गुणः । पारोहारोहयोः योजःप्रसाट- रूपत्वात् । ओजोरूप पारोहःप्रसादरूपच अन्रोह इति। न, संपृक्तत्वात् ॥ १५ ॥ यदुक्तम् प्रोज:प्रसादरूपत्वम् प्रारोहावरोहयोः तन्न । संतत्वात् । संपत्ती खलु भोजाप्रसादौ नदीनेरिकादत्

·३० काव्यालद्वारसूत्रहत्तौ गुणविवेचने तोयेऽधिकरणे
अनेकान्त्याच ॥ १६ ॥
न चायमकान्तः यत् ओजस्य आरोहः, प्रसाद चाव-
रोह इति ।
श्रोनःप्रसादयोः क्वचिदागे तीव्रावस्थायां ताविति
चेदभ्युपगमः ॥१७॥
ओजःप्रसादयोः कचिद्भागे तीव्रावस्थायाम् प्रारोहो-
ऽवरोहय इत्येवं चेत् मन्यसे अभ्युपगमः, न विप्रतिपत्तिः ।
विशेषापेचत्वात्तयोः ॥ १८ ॥
स विशेषो गुणान्तरात्मा ।
आरोहावरोहनिमित्तं समाधिराख्यायते ॥१६॥
आरोहावरोहक्रमः समाधिरिति गौखा वृत्त्या व्याख्येयम्।
क्रमविधानार्थत्वाहा ॥ २० ॥
पृथकरणमिति । पाठधर्मत्वं च न सम्भवति इति 'न
पाठधर्माः सर्वत्रादृष्टेः' इत्यत्र वक्ष्यामः ।
पृथक्पदत्वं माधुर्यम् ॥ २१ ॥
बन्धस्य पृथक् पदत्वं यत्तत् माधुर्यम् । पृथक् पटानि
यस्य स पृथक्पदः तस्य भावः पृथक्पदत्वम् । समासदैय-
विनिहत्तिपरं च एतत् । पूर्वोत्तम उदाहरणम् ।
विपय्ययस्तु यथा-
'पलितशयरमेनादत्तगीगदपावनिचकितवराहव्याकुला विध्यपाटा ।'
अनरठत्वं सौकुमार्यम् ॥ २२॥

·प्रथमोऽध्यायः। - पवस्याजरठवन् पारव यत्तत् सौकुमार्यम् । पूर्गे- तम् उदाहरणम् । दिपर्य यन्तु यथा- 'निदान न्दैि चिन्नतनिति सवादीनप्लमपिटिरहन्न टि। विकटत्वमुदारता ॥ २३ ॥ वन्यस्य विकटतं यत् अती उदारता । यस्मिन् मति सति तृत्वन्तीव पदानि इति ननस्य वर्णना भवति तहिकट- त्वम् । लोलायमानत्वमित्यर्थः । यथा- ददरदिनिविष्ट रैन भरिति रस्तिमासीत् दरिद दर । न . 'चरपरन्ट 'सरवनन्दनदिनाटिति रपितम्सीन दिए सर । अर्घव्यक्तिहेतुत्वमर्घव्यक्तिः ॥ २४ ॥ यत्न झटिति अर्थप्रतिपत्तिहेतुलं स गुणोऽव्यतिरिति। पूर्वोतम उदाहरएन् । प्रत्युटाहरणं तु भूय: मुलभं च । औज्ज्वल्वं कान्ति: ॥ २५ ॥ वन्यस्य प्रोब्बल नाम यदसौ कान्तिरिति । यदभाव पुराएझाया इति उचते। या-' वन्दासत्वक्दिदनालीपग्लिर। विपर्ययन्तु भूयान् सुलभत्र । होकाच अन्न भवन्ति- 'न्दबास गटद ददन्दीर दौरा । नाधिधित पर रटा गोबरमादरमा पादिना ससद बाबपति ।

·१२ काव्यानद्वारसूत्रहत्ती गुणविवेचने तीयेऽधिकरणी । यवेकपायहाय पदागा भूयमामपि । अनालगितमधीनां गश्रप परमी गुण ॥ प्रतिपाई प्रगिनीकर्मयामागंपरिग्रह। दुयंधी दुर्विभावग ममनेरि मती गुग्ण ॥ नागेन्यवरीदन्ति कामय यती हि यत् । मामाधिनांम म गुणमोन पृता मरम्बसी। अन् पृथया पदत्व व माधुय्यमुदितं सुधैः । अनेन हि पदन्यामा काम धागमधुयात:। यथा दिलिय मा चतुर चिपपएिते. सर्थव वागपि प्राय मममागुणगुम्फिता।। अन्धम्यागरठत्य घ मौकमायमुगहतग। तेन वनिता वापी रूपवान युविचमा । विकटत्य च पक्षम्य कथयन्ति शुधारताम् । वैचिवान प्रपद्यन्ते यथा गन्या परक्रमा । पचादिव गरिबांच पुरमादिव वस्तुन । यवाव्यतितुत्वामोऽर्थव्यक्ति स्मृती गण ॥ श्रीज्वन्ध काग्निरित्याग गुणविभारदा । पुगणपिवण्यानीयं तेन बभ्य वाच ॥' नासन्तः, सद्देद्यत्वात् ॥ २६ ॥ म खलु एते गुणा असन्तः । सदेद्यत्वात् । तदिदां सद्देद्यखेऽपि भान्ताः स्युः इत्याह- न भ्रान्ताः, निष्कम्पत्वात् ॥ २७ ॥ म गुणा भ्रान्ताः। एतदिपयाया: प्रहत्तेर्निष्कम्मत्वात् । न पाठधर्माः, सर्ववादृष्टेः २८ ॥ न एते गुणा: पाठधर्माः । सर्वत्र अदृष्टः। यदि पाठ- धर्माः स्युः तर्हि विशेषामपेक्षाः सन्तः सर्वत्र दृश्येरन् । म ·हितीयोऽध्यायः। च सर्वत्र हयन्ते। विशेषापेक्षया विशेषाणं गुणत्वात् गुणाभ्युपगम एव इति। निदादाहतारमवती गुरदिहतीकधिकर धमाल । गाहारविक सष्टगुपचिदेकर । द्वितीयोऽध्यायः । . सम्प्रति अर्धगुणविवेचनार्थम् पाह- त एवार्धगुणाः ॥ १ ॥ त एव प्रोजःप्रभृतयोऽर्घगुणाः । शब्दार्थगुणानां वायवाचक हारेण भेदं दर्शयति- अर्धस्य प्रौढ़िरोजः ॥ २॥ अर्घस्वाभिधेयस्य प्रौदिः प्रौढत्वमोजः । 'पदा वाकवचन दादाच पदाभिधा। पौटिन्यांससमाती च साभिमायदमस्य च पदाचे वाक्यवचनं यथा- 'पचन्दनसमुन्य पोरिरिद दी।' पत्र चन्द्रपदवाक्येऽथे 'नयनसमुत्थं ज्योतिरवेः' इति वाक्यं प्रयुक्ताम् । पदसमूहय वाक्यमभिप्रेतम् । अनया दिशा प्रन्यदपि ट्रष्टव्यम् । ववषा-'पुर पाएक्षाय तदनु कपिलिमा हतपद तत पादोदादरमपिससन्ति । नै पारम्भ स्पुटनिमाहिएम्भादिषम बने बीतामोद बदरनरसन क्रति ·३४ काव्यालद्वारसूत्रहत्ती गुणविवेचने तीयेऽधिकरणे न च एवमतिप्रसङ्गः। काव्ययोभाकरत्वस्य गुणसामान्य- ननस्य भवस्थितत्वात् । वाक्याथै पदाभिधानं यथा- 'दिन्येय न भवति कि नहिं मानुषी इति वक्तव्ये 'निमिषति' इत्याईमि । अस्य वाक्यार्थस्य व्याससमासौ । व्यासो यथा- 'पय भानाकारी भवति सुखदुः खन्यसिकर मुख वा दुख वा भवति न भवयेव च तत । पनम्नस्माद् भवति सम्बदु ख किमपि तत् पुनतस्मादूई भवति न च दुख न च मुखम् ।' समासो यया- 'ते हिमालयमापन्वा पुन प्रेत्य व निमम् । सिचाय निवेद्यायं तडिएटा खमुद्ययु।' साभिप्रायत्वं यथा- 'सोऽय सम्प्रति चन्द्रगुप्ततनयचन्द्रप्रकामी युवा जातो भूपतिरायय कृतधियो दिव्या बतायम ।' पाययः कृतधियामित्यस्य च सुबन्धुसाचिव्यापक्षेपपर- त्वात् साभिप्रायत्वम् । एनेन, 'रतिविगलितबन्धे के सपा मुग्या.' इत्यत्र च साभिप्रायत्वं व्याख्यातम् । अर्धवैमल्य प्रमादः ॥३॥ अर्थस्य वैमल्य प्रयोजकमात्रपरिग्रहः प्रसादः । यथा-'मवर्या कन्यका रुपयौवनारम्भशालिनी।' विषययन-उपाता इसी में विमलमपिकाचीपर्दामदम् ।'

·द्वितीयोऽध्यायः। काञ्चीपदमित्यनेन एव नितम्वस्य लक्षितत्वात् विगे- परस्य प्रायोजकत्वमिति । घटना श्लेषः ॥ ४ ॥ क्रमकौटिल्यानुल्वपत्वोपपत्तियोगो घटना । स लेपः । या-हासनमस्तिते प्रियतमे पशटुपेत्यादरात् एक्या नयने निमौल्य विहितौडानुवमारः। पहन्तिकधर सपुलक मोहसम्मानसाम् अनहांगलसत्क्पोदफन्दका धूतोंपरा उग्दति ।' शूट्रकादिरचितेषु प्रवन्धेषु अस्य भूयान् प्रपञ्चो दृश्यते । अवैषम्यं समता ॥ ५॥ प्रवैषम्यं प्रक्रमाभेदः समता । क्वचित् क्रमोऽपि भिद्यते । वघा-'पुनसुमनस कुन्दा' प्रपोमेष्वलसा मा मटयमरत सर्पनीमे विद्युततिनिद । १५६ सवितु शीतलास दुनन्ति मरीचयी नए टरठतामालम्बने हमीदयदायिनीन् ।' ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीये पादे क्रमभेदी मत- यमरुताम् असाधारणत्वात् । एवं तु हितीयः पादः पठितव्यः । 'मनसिद गिरानी क्रिनि न कीक्दिा' इति । सुगमत्वं वा वैषम्यमिति ॥ ६ ॥ मुखेन गम्यते ज्ञायत इत्यर्थः । यथा-पस्तु परसा दिभि देवताला' इत्यादि । मन्ददाहरण मुदन्न । अर्घदृष्टिः समाधिः ॥ ७ ॥ अर्धस्य दर्शनं दृष्टिः। समाधानकारएत्वात् समाधिः । अवहितं चित्तमर्यान् पश्यति इत्युक्तं पुरस्तात् ।

·३६ काव्यालद्वारस्वहत्ती गुणविवेचने तीयेऽधिकरणे अर्थो द्विविधः, अयोनिरन्यछायायोनि ॥८॥ यस्य पर्यस्य दगनं समाधिः सोऽर्थो दिविध:-अयोनिः, पन्यछायायोनिर्वेति । अयोनिरनन्यकारणः। अवधान- मात्रकारण इत्ययः। अन्यस्य काव्यस्य छाया अन्यच्छाया तद्योनिर्वा । तद्यथा- पागदि मम सीधुभागनायावदग्रदमननं दग्यसे । सन्द । मद्दगनमजलाजित ख न यारससि हि रोहिप्पीभयात् ॥' . 'मा भै शशा मम मोधुनि नानि राह खे रोहिणी वमति कातर कि विमपि । प्रायी विदाधवनितानमनमेष पुसा मन प्रचलवोति किमव चित्रम् ॥ पूर्वस्य लोकस्य अर्थोऽयोनिः, द्वितीयस्य च छाया- योनिरिति । अर्थो व्यक्तः सुक्ष्मश्च ॥६॥ यस्यार्थस्य दर्शनं समाधिरिति स वैधा-व्यतः सूक्ष्मय । व्यक्तः स्फुट उदाहत एव । सूक्ष्मं व्याख्यातमाह- सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्च ॥ १० ॥ सूक्ष्मो इंधा भवति-भाव्यो वासनीयय । शौघनिरू- पबागम्यो भाव्यः । एकाग्रताप्रकर्षगम्यो वासनीय इति । भाव्यो यथा- बन्योन्यसमिलितगांसनदन्तकान्ति सीमासमाविरलसवलिताईतारम् । - ·द्वितीयोऽध्यायः। नगर प्रविन निन्दनिधिषु व्यापमानदिन निमामि।' वामनीयो यदा- 'वहिलटितन वित्तिमिनमा तट मिना । अवलोक्तिीन्या टदिपकलितहारनतम् ।' उत्तिवैचिल्यं माधुव्वेस् ॥ ११ ॥ उहवैचिन यत्तत् माधुर्यमिति । यथा- 'रनवदमत ६ मन्देही मधूनापि नादचा मधुरमधिद तलापि प्रमदान फ्यम् । सादपि पुनधन्य सन् रमानरविन्दनी बदतु यदिहान्यत् हाटु म्यात् प्रियादानदात् ॥ अपारुष्यं सौजुमार्यम् ॥ १२ ॥ परुपेऽर्थेऽपारुष्यं सौकुमार्यमिति । यथा ऋतं यशःशेष इत्याहुः । एकाकिनं देवताहितीय- मिति। गच्छति साधयेति च । अग्राम्यत्वसुदारता ॥ १३ ॥ ग्राम्यत्वप्रसड़ऽग्रान्यत्वम् उदारता । यथा- 'दन्द सौन्दयां कर रचिरतामा परिचित टान तीन परन्हि युदाम्प भन्छ । पपि रन दिला दिति मभगत वदति दा न्न प पेत् साहिनिह तदानी गरिवया ।' विपयर्वयन्तु- लपिदि दान्दय निस्ट इन सपिमिताददहं निति ते। इति निन्ध नरन्मुड न्न र सीप ररोध सा।' वसुखभावस्फुटत्वसर्थव्यतिः ॥ १४ ॥ दा-४ ·३८ काव्यालङ्कारसूत्रहत्तौ गुणविवेचने टतीयेऽधिकरणे वस्तूना भावानां स्वभावस्य स्फुटत्वं यदसौ अर्थव्यक्तिः । যা-তৃনমু ৰস ৰূলচ্ছবি দুবালা লীদিৱিনৰকৰীৱিলীনি गोरोचनाहरितवमुवहि पलागमामोदते कमुटमम्भसि पवलम्य ॥ यथा वा-'प्रथममलमै पर्याय स्थित पृथुकेसरैः विरलविरलेग्न्त पवैमनाभिलित तत । तदनु वलनामाव कि चिद्मधायि बहिटले. मुंकुलनविधी हवामाना भूव कढर्थना ।' दीप्तरसत् कान्तिः ॥ १५ ॥ दीप्ता रसाः शृङ्गाराटयो यस्य स दीप्तरसः, तस्य भारी दीप्तरसत्वं कान्तिः । यथा- 'प्रेयान् सायमपालत सशपथ पादानत कान्तया दिवाण्येव पदानि वामभवनाद्यान यात्युन्मना । सावत्प्रत्युत पाणिसम्पटलसन्नीतीनितम्ब ती धावित्वेन कृतप्रणामकमही प्रेमणो विचित्रा गति n' एवं रसान्तरेषु अपि उदाहरणीयमिति । अत्र श्लोका:- 'गुणम्फुटत्व साकल्प कायपाक प्रचक्षते । चतम्य परिणमिन स चारमुपमीयते ॥ सुतिसम्कारमात्र यत् किटवन्तुगुण भवेत् । काव्य बन्ताकपार्क तजुगुप्सन्ने जनासत ॥ गुगाना दर्शनान्मुको यस्यायनदपायकम्। दाडिमानि दशेत्यादिन विचारक्षम वच ॥' इति कायालडारमत्रहत्ती गुणविवेचने वतीधिकरणे दितीयोऽध्याय । अवगुणविवेचनम्। समाप्तं चेदं गुणविवेचनं नाम टतीयमधिकरणम् । --- ·बालङ्कारिक नास बतुधमधिकरणास् । प्रथमोऽध्यायः । गुणनिहत्या काव्यशोभा। तस्याच अतिशयहतवोऽन्न- हारः। तनिरूपणार्थमानहारिकम् अधिकरणम् आरभ्यते- तत्र शब्दाहारी हो यमकानुप्रामो क्रमेण दर्शयितुमाह- पदमनेकार्थसक्षरं वावृत्तं स्थाननियमे यमकम् ॥ पदम् अनेकार्थ भिन्नार्थम् एकम् अनेकं वा तहत् अक्ष- रम् पाहत्त स्थाननियमे सति यमकम् । स्वाहत्या सजातो- येन वा कास्नैपकदेशाभ्याम् अनेकपादयाप्तिः स्वान. नियम इति । यानि तु एकपादभागहत्तीनि यमकानि दृश्यन्ते तेषु लोकान्तरस्य मस्थानं यमकापक्षयैव स्थान- नियम इति । स्थानकचनार्थम् पाह- पादः पादस्यैकस्यानकस्य चादिसध्यान्तभागाः स्थानानि ॥२॥ पादः, एकस्य च पादस्य आदिमध्यान्तभागा:, अनेकस्य २ पादस्य त एव स्वानानि | पादयमकं यथा- प्रसन्नी दस बलिशमहिन मन मादिग्गे वनितान्तरिम एकपादस्य आदिमध्यान्तयमकानि यथा- हन्त हररातीन धीरधीररिता तद। बालानन्दनतिरमा रमा दिवानिन् : - ·४० काव्यालङ्कारसूत्रहत्तावालद्वारिके चतुर्थेऽधिकरणे 'बमपराम परामुमिवीझतीवविकल विकलशिप्रभम् । प्रियतम यसनन्तमनीवर रमिकता सिकताखिव ताम का। 'सगीवमनकित चकित भवतीनितममि मित सिमितम् । पपि हासलवस्तव क. नवकम्तुलयेन तु कामधुरा मधुराम' पाटयोः आटिमध्यान्तयमकानि यथा- 'भमर । दुमपुयाणि भम रत्यै पिचन्मधु । का कुन्दकुममे प्रीति काकु दत्वा विरोपि यत् ॥' प्रयशका त्वया दत्त दु ख शक्यन्तरात्मनि । वाप्पी वाहीकनारीणा वैगवाही कपीलयी ॥' 'सपदि लतपदम्वटीचितेन स्मितचिना सारतत्त्वदीचितेग। भवति वत जन सचित्तदाही न खलु मृषा कुत एव चित्तदाही' एकान्तरपाटान्तयमकं यथा- -- 'उदेजपति भूतानि यस्य रान कुशासनम् । मिहामनश्यिकम्य तस्य तिप्र कुशासनम ॥' एवम् एकान्तरपाटाटिमध्ययमकानि जह्यानि । समस्त- पादान्तयमकं यया- 'नतीव्रतभूगतिबहलाम्या विलोक्य तन्नी शशिपेशवास्थाम् । मन किमुत्ताम्यसि चञ्चन्नाम्या कृतो मराज्ञा यदि पुष्कला स्याम् ।' एव समस्तपादादिमध्यान्तयमकानि व्याख्यातानि । अन्ये च सतरजातिभेदाः सुधिया उत्प्रेक्ष्याः । अक्षग्यमकं तु एकाक्षरम् अनेकाक्षर च । एकाक्षरं यथा- 'नानाकारण कानाभूराराधितमनोभुवा । विविक्तेन विलासेन ततच इदय नृणाम् ॥' एवं स्थानान्तरयोगेऽपि द्रष्टव्यः। सजातीयनरन्तया. दस्य प्रकर्षा भवति । स चायं हरिप्रबोधे दृश्यते । यथा- 'विविधधववनानागगर्धधनाना विविततगगनानाममबननाना । रकमशललनाना ववधुभुनाना मम हिहि ततनामाननखखनामा ।'

·प्रथमोऽध्यायः। नया व वर्णयमकमालया पदयमकमाला व्याख्याता । भङ्गाटुत्कर्षः ॥३॥ उत्कृष्ट खलु यमक सङ्गात् भवति । शृङ्गला परिवर्तकर्णमिति भङ्गमार्गः ॥ ४ ॥ एते खलु गृहनादयो यसकमनाना प्रकारा भवन्ति । तान् क्रमेण व्याचष्टे- वर्गविच्छेदचलनं शृङ्खला ॥ ५ ॥ वर्णनां विच्छेदो वर्णविच्छेदः तस्य चलनं यत् सा गृहना । यथा-'कलिकामधुन विद धुशब्दे च तस्स चलनम्।' लिमवयी विदेदात् । मङ्गविनिवृत्ती खरूपापत्तिः परिवर्तकः ॥ ६ ॥ अन्चवर्णसंसर्गः सङ्गः । तहिनिवृत्तौ स्वरूपस्य प्रवरूप- तिरस्कृतस्य आपत्तिः प्राप्तिः परिवर्तकः । यथा-'कलिकामधु गर्हितम्' इति । अत अहितम् इति पदं गकारस्य व्यञ्जनस्य सङ्गाहहितम् इति अन्यस्य रूपमापन्नम् । तत्र व्यञ्जनसङ्गे विनिहत्ते खरूपमापद्यते प्रहितमिति । अन्चवर्णसक्रमेण भिन्नरूपस्य पदस्य तादू- म्यविधिरयमिति तात्पर्य्याधः । एवन इतरावपि व्याख्यातो। पिण्डाक्षरभेद स्वरूपलोपवृर्णम् ॥ ७ ॥ पिण्डाक्षरभेदे सति पदस्य स्वरूपलोपचूर्णम् । यथा- 'यो चन्दयुटमति पद दूरसमुन्दा पहिनीना शन । सानिदिभनि च सलिल दूरसमुद्रगतिमीनादान ।' पत्र शतिपदे तौति पिण्डादरम् । तस्य भेदे शतिपदं

·४२ काव्यालङ्गारसूवत्तावालगारिके चतुर्थेऽधिकरण
तुप्यते । ककारतिकारयोः अन्यत्र संग्रामात् । दूरसमुन्मुक्ता-
गक पवनकुन्नम्, तिमीनां कान्तः समुद्रः ।
योकाय अत्र-
'पवार नियामचलन रहना मता।
बनेन खन भन यमकाना विचिवता
'यटगमन मन्मज
नेपथमिव नत्तक ।
गलम्वरूपमारी हेतु स नेय परिवर्तक ।'
'पियानरम्य भेटन वापरपटायमान ।
वर्णभी पटनोपी य स भन्नायूसना ।
‘বাসনুমালি যাচ্ছাশখিনাখবি।
অজানী না মাৰি বাগনি ।
'विकिपरिणामेन तर मग कविवेत् ।
म तदिन्ति यमक यमशीललोविदा
'भारुद भूयमा यत्तु पद उमसमिकाम !
म युज्यते पुनम्नस्य युक्तानुप्रासकल्पना॥'
'विभकीना विभक्तत्व मण्यारा कारकम्य च ।
प्रातत्ति मुडिन्ताना मिथश्च यमसाइतम् ॥'
शेपः सरूपोऽनुप्रासः ॥८॥
पदम् एकार्थम् अनेकार्थं च स्थानानियतं तहिधमक्षरं
च शेषः । सरूपोऽन्येन प्रयुक्तोन तुल्यरूपोऽनुप्रासः । ननु च
'शेपोऽनुप्रासः' इति एतावदेवसूत्रं कस्मान्न कृतम्, पाव-
त्तिगेपोऽनुप्रास इत्येव हि व्याख्यास्यते । सत्यम् । सिद्धत्येव
आत्तिशेषे। कि तु अव्याप्तिप्रसङ्गः। विशेषार्थं च सरूप-
ग्रहणम् । कानेपनवाजत्तिः का मौकदेशाभ्यां तु
मारूप्यमिति ।
अनुल्तणो वर्णानुगास, श्रेयान् ॥६॥

·प्रथमोऽध्यायः। १३ घर्णनान् अनुप्रास: स तु अनुत्वणे नोनः येयान् । -हचिरपन्न हचिठी तागम्द मनभर मुड़ पौवाहिन्न। टहिद दीपिनिगमरम्मत बीमती मिमिनीवनम् । उत्पन्न न यान् । यथा- 'द रहीडटोहटन्टति पटवोटिकोट टाइ' इति । पादानुप्रासः पादयसकवत् ॥ १० ॥ ये पादयमकस्य भेदास्ते पादानुप्रासस्य इत्यधः । तेपान उदाहरणानि यथा- 'विरामविनायत काबाहितार । मदिरा र दिसाय दुत: वाहिनादर । 'पहरयन्नि नगरामलकोपलानि दादानि गलपिन्दीपनपिटलानि।" 'तारने न्दोगा सिमन्धरा जनडार वारा बाहानामानि तानी नालिन्गता कौनदीहस हसा । रसागमोदनुः गुरदम्लरपिदिनचन्द चन्द स्टार शरदम् जयदुपन्दी विडिषा काल काल ।" 'इटलयदलमा विहाद दिवरता दरबदलमागे न्ट्रिा दिनुपति देव । हदरपददम्मामा सागरताय दिने कुदलपटटामान चन्द्रो नम प्रविगहते. एवम् अन्येऽपि भेदा द्रष्टव्याः । दिवायाटडारनमतादादडारित राधिकरपोवार । मदाटदारदिवार ।

·द्वितीयोऽध्यायः । - रिति । सम्प्रति अर्यालद्धाराणां प्रस्तावः । तन्मूलं च उपमेति सैव विचार्यते- उपमानेनोपमेयस्य गुगलेशत: सास्यमुपमा ॥१॥ उपमीयते सादृश्यमानीयते येन उत्कृष्टगुणेन अन्यस्य यत् तदुपमानम् । यत् उपमीयते सादृश्यमानीयते यत् न्यून- गुणं तदुपमेयम् । उपमानेन उपमेयस्य गुणलेशतः साम्य यटसौ उपमेति । मनु उपमानमित्युपमेयमिति च सम्बन्धि- दो एतो तयोः एकतरोपाटानेन एव अन्यतरसिद्धि- यथा-'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यत्र उपमितग्रहणमेव कृतं न उपमानग्रहणमिति, तहटत्र उभयग्रहणं न कर्त्तव्यम् । सत्यम् । तत्कृत लोक- प्रसिहिपरिग्रहार्थम् । यदेव उपमेयमुपमान च लोकप्रसिद्ध तटेय परिग्रह्यते, नेतरत् । महि यथा-'मुख कमलमिव' इति, तथा 'कुमुदमिव' इत्यपि भवति । गुगावाहुल्यतश्च कल्पिता ॥ २ ॥ गुणानां बाहुल्य गुणबाहुल्य तत उपमानोपमेयस्य माम्यात्याल्पितोपमा। कविभिः कल्पितत्वात् कल्पिता। पूर्वा तु लौकिकी। ननु कल्पिताया लोकप्रसिद्धाभावात् कथमुपमानोपमेयनियमः । गुणबाहुल्यस्य उत्कर्षापकर्ष- कल्पनाभ्याम् । तद्यथा- 'उदर्भहणतरुणीरमणोपमदंभुप्रोग्रासिनननिवेशमिम हिमाशी । पिम्म कठीरविसकाइक डारगौरविणो पद प्रथममकर नति।'

·हितीयाध्यायः। 'स्योमरिदिन नन्। 'मिनहानि करें निगम - 'दाउट- दिदा हामना मुगलिटी । स्त साम्प्रदानि मदन सम्नामिति टमभागर दिमा। तह विध्यम्, पदवाक्यातिभेदात् ॥ ३ ॥ तस्या उपनाया हैविध्यम्. पटवान्चार्यत्तिभेदात् । एका पदात्तिः, प्रन्या वाक्या हत्तिरिति। पदार्थ- हतिया- 'हरति हा मुलग्दिनुहार यामा हन्धमा मनोम्मद ।' वाध्यायत्तिया- 'गोन्सापितलाहार हारार्ग रचन्दने । समाति मालपरमानु ननिम्डार मादिगा ।' सा पूर्णा लुप्ता च ॥ ४ ॥ सा उपमा पूर्णा लुप्ता च भवति । गुण्द्योतकोपमानापमेयशब्दानां सामग्री पृर्गा ॥५ गुरादिशब्दानां सामग्रे साकल्ये पूर्णा । यदा- 'वनरगिव नह मीनन्दत । लोप लुप्ता ॥ ६ ॥ गुणादिशब्दानां वैकल्प तोपे लुप्ता। गुणशब्दत्तोप यथा-'शीव राजा' इति। द्योतकशब्दन्लोप यया- 'टूर्वाश्यानयम्'। उभयन्लोप यथा-'शशिमुखो' इति । उपमानोपनियलोपन्तु उपमाप्रपञ् इष्टव्यः ।

·५५ काचालद्वारम्वृत्तावानहारिक चतुथऽधिकरग स्तुतिनिन्दातत्त्वाख्यानेषु ॥ ७॥ मतो निन्दायां तत्वाग्याने चाम्याः प्रयोगः । सति- निन्दयोर्यया- farm भागमायमी कालान रिपमितापगण ।' तत्त्वाव्याने यथा- 'तो गरिमा जिानीरि गोरिषामन माने । जमानाकागाम फटाकारमाणित ॥' हीनत्वाधिकवलिङ्गवचनभेदामादृश्यासम्भवा- म्तहोषाः ॥८॥ तम्गा उपमाया दोपा भवन्ति- होनत्वमधिकलं लिङ्गभेदो वचनभेदोऽसादृश्यमसम्भव इति । तान् क्रमेण व्याख्यातुमाह- जातिप्रमाणाधर्मन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम् ॥६॥ जाल्या प्रमाणेन धर्मेण च उपमानस्य न्यूनता या तत् होनत्वमिति। जातिन्यूनस्वरूप होनत्व यघा- 'मानसियभाभि माम पग्म शतम्।' प्रमाणन्यूनत्वरूपं होनत्व यथा- पनिम्फ लिाग भानग्य चकानि।' उपमेयात् उपमानस्य धर्मतो न्यूनत्वं यत्तत् धर्मन्यून- त्वम् । तद्रूप होनत्वं यथा- 'म मनिनाभिती मांगा लगाजिमपट वरन् । व्यगनतीनजीगतभागानिट पागमान् ॥' - ·द्वितीयोऽध्यायः। अत्र मौलीप्रतिवन्त तडिवान्ति उपमान इति होनत्वम् । न च क्षणाजिनपटमावस्य उपमेयत्वं युकम् । मोक्षा व्यर्यत्वप्रमहात्। ननु नौतजोनूतग्रहीन एव तडिन्नति- पाद्यते । तत्र । व्यभिचारात्। अव्यभिचारे तु भवन्तो प्रतिपत्तिः वेन वार्यते । तदाह- धर्मवोरकनिर्देशेऽन्यस्य संवित्, साहरव्यात्॥ धर्मयोरेकस्यापि धर्मस्य निर्देशेऽन्यधर्मस्य मवित् प्रति- पत्तिभवति । कुतः, साहचर्यात् । सहचरितलेन प्रसिद- बोरवयम् एकास्य निर्देशेऽन्यस्य प्रतिपत्तिर्भवति । तद्यथा- " निति हिने न दिगन्दनरहनी दूलल्तुतिकिटी पदिका पयोविन्दव । चूडावरद निपल वरिकाभाव डाल दिको साल्नमन्द्रिगहिरीदित्यपादादिन ।' अन मधुपपता हत्तत्वपिड़ले सहचरिते। तत्र पिङ्ग- शब्देन पिङ्गले प्रतिपन्ने हत्तत्वप्रतिपत्तिर्भवति। एतेन- तुरर रिलिम्बन, इति साझानन । जनकपललस्य गौरवचतुरसत्योः साहचर्यात् चतु- रसत्वत्यैव गौरवप्रतिपत्तिरिति । ननु च यदि धर्मन्यून- त्वम् उपमानस्य दोषः, कवमयं प्रयोगः- नवी दिल्लीचन्धु दीन्ऽ पहान्दिनिन्लेषु । सा बनना का दिन भिडिना न ।' अत्र बहुत्वगुण्नेयधर्माणम् उपनानात् । न विशिष्टा- नामेव मुखानाम् उपमेयत्वात्। तादृशेषु एव लेना. विनाशस्त सम्भवात् ।

·४% कायालद्वारसूत्रहत्ती पालद्वारिक चतुर्थेऽधिकरणे तेनाधिकत्वं व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ तेन होनत्वेन अधिकलं व्याख्यातम्, जातिप्रमाण- धर्माधिकाम् अधिकत्वमिति। जात्याधिक्यरूपमधिकत्व यथा- 'नियन बणय शीव नद्रा व महौजस ।' प्रमाणाधिक्यका यथा- 'पातालमिव नाभिम्ने सनी चितिधरोपमी। पोरगा पुनरय कालिन्दीपातमनिभ ।' धर्माधिक्यरूपं यया- 'भरग्मि निल चक्र दहेवी यराजत । मारवागि सार्क स्रोतसामिव नायक ॥" सवाडवाग्निरित्यस्य उपमेयेऽभावात् धर्माधिक्यमिति । अनयोः दोपयोः विपर्ययाख्यस्य दोषस्य अन्तर्भावान पृयक् उपादानम् । अत एव अस्माकं मते पड्दोषा इति । उपमानोपमेययोर्लिङ्गव्यत्यासो लिङ्गभेदः ॥१२॥ उपमानस्य उपमेयस्य च लिङ्गयोय॑त्यासो विपर्ययो लिहमदः । यथा- 'सैन्यानि भद्य इव नग्मुरनगलानि ।' इष्टः पुनपुंसकायोः प्रायेण ॥ १३ ॥ पुंनपुंसकयोरुपमानोपमेययोलिङ्गभेदः प्रायेण बाहुल्येन इष्टः। यथा- 'चन्दम् इव मन्त्र परवति' इति । 'इन्दुरिव मुख भाति' इत्येवप्राय तु नेकन्ति । लौकिक्यां समासाभिहितायामुपमाप्रपञ्चे च ॥१४ लौकिक्यामुपमायां समासाभिहितायाम् उपमायाम् ·द्वितीयोऽधाय। ४८ उपमाप्रपञ्चेच होनिमेटः प्रायति । नोकियां यथा- 'कायेव म तन्य' 'पुरप इव वी इति । ममामाभिहिताया का-भान्तानीदनमा सति। उपमाप्रपञ्चे यथा- 'चान्दुमन्दि गम्दामिन यदि जन्म। दृर्गत सनररहादता बनता : एवम् अन्यदपि प्रयोगजातं द्रष्टव्यम् । तेन वचन दो व्याख्यातः ॥ १५ ॥ तन लिभेदेन वचन दो व्याख्यातः । यथा- मिली तमा पुर पुषलिही पदा। अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम् ॥ १६ ॥ अप्रतोतरेव गुणैः यतादृश्य तत् अप्रतीतगुणसादृश्यम् असादृश्यम् । यथा- 'नानि दान दित्तागरन् । काव्यस्य शशिना सह यत्ताहश्वं तत् प्रप्रतीतैरेव गुणै- रिति । ननु र अर्थानां रश्मितुल्यले सति काव्यस्य शशि- तुब्बलं भविष्यति। मैवम् । काव्यस्य शशितुल्यत्वे सिद्दे अर्धाना रश्मितुल्यत्व सिडाति । न हि अर्थानां रश्मीनां च कश्चित् सादृश्यहेतुः प्रतीतो गुणोऽस्ति । तत् एवम् इतरतरायदोषो दुरत्तर इति । असादृश्यहता छुपमा, तनिष्ठाश्च पावयः ॥ १७॥ असादृश्येन इता असादृश्यहता उपमा, तनिष्ठा उप. माननिहास ·५० काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ पालद्वारिके चतुर्थेऽधिकरणे उपमानाधिक्यातदपोह इत्येके ॥ १८ ॥ उपमानाधिक्यात्तस्य असादृश्यस्यापोह इत्येते मन्यन्ते । । या-'कपूरलाग्हरनाममित यशर्म । कर्पूगटिभिरुपमानैः बहुभिः यशस. सादृश्य सस्थापित भवति । तेषा शुलगुणातिरेकात् । नापुष्टार्थत्वात् ॥ १६॥ उपमानाधिक्याटपोह इति यदुनं तन । अपुष्टार्थ- वात् । एकस्मिन् उपमाने युक्ते उपमानान्तरप्रयोगो न कञ्चिदर्थविशेष पुष्णाति । तेन 'बलसिन्युः सिन्धुग्वि क्षभित' इति प्रयक्तम् । ननु सिन्धुशब्दस्य हि. प्रयोगात् पोनरुत्यम् । न । अर्थविशेषात् । बल मिन्धुरिव वैपुरता- हलसिन्धुः मिन्धुरिव क्षुभित इति दोभसारूप्यम् । तस्मात् अर्थभेदान्न पौनरुत्यम् । अर्थपुष्टिम् नास्ति । सिन्धुरिव नुभित इत्यनेन एव वैपुल्य प्रतिपत्स्यते । उक्त हि- - 'धमयारकनिनन्यन्य नवित । माहवयात ।' - अनुपपत्तिरसम्भवः ॥ २० ॥ अनुपपत्ति: अनुपपन्नत्वम् उपमानस्य असम्भवः । यथा- - - 'चकाम्ति वदने तम्या मितलाया विकासिनि । उबिद्रम्यारविन्टस्य मध्ये मुग्धेव चन्दिका ।' चन्द्रिकायाम् उबिद्रवम् अरविन्दस्य इति अनुपपत्तिः । ननु अर्थविरोधोऽयम् अस्तु किम् उपमादोषकल्पनया । न । उपमायाम् अतिशयस्य इष्टार्थत्वात् । कथं तर्हि दोषः ।

·हतीयोऽध्यायः।
न विसनोऽतिशयः ॥ २१ ॥
विरुद्धस्य अतिशयस्य सग्रहो न कर्त्तव्य इत्यम्य स्वन्य
तात्वार्थः । तान् एतान् पट् उपमाटोपान् ज्ञात्वा कविः
परित्यजेत् ।
इति दाबालदारमतावान्तारिक चतुऽधिकरणे हितीयोभाय ।
एपमाधिकार ।
तृतीयोऽध्यायः ।
मम्प्रति उपमाप्रपञ्चो विचार्यते-क: पुनरसो इत्याह-
प्रतिवन्तु प्रकृतिरुपमाप्रपञ्चः ॥ १ ॥
प्रतिवन प्रतियंग्य स प्रतिवस्तुप्रभृतिः । उपमायाः
प्रपञ्च उपसाप्रपञ्च इति ।
वाक्यार्थोपमायाः प्रतिवन्तुनो भेद दर्शयितुमाह-
उपमेयस्योती समानवस्तुन्यासः प्रतिवस्तु ॥ २ ॥
समानं वस्तु वाक्यार्थः । तस्य न्यासः समानवस्तुन्यासः ।
उपनयस्य अर्यादाक्यार्थस्य उत्तो सत्यामिति । अत्र हो
वाक्याथों एको वाल्यार्थ. प्रतिवस्तूपमाया इति भेदः । तद्यथा-
देवीभाव गनिता परिवारपद क्च भजपा।
न बन्नु परिभोग्यौग्य दैवतपारित रन्न ।'
प्रतिवस्तुनः समासोतभेंट दर्शवितुमाह-
अनुती समालोतिः ॥ ३॥

·५२ काव्यालद्वारसूत्रहत्ती पालद्वारिके चतुर्थेऽधिकरणे उपमेयम्यानुतौ ममानवस्तुन्यामः समासोतिः। संक्षेप- वचनात् समामोक्तिरिति आख्या । यथा- 'यात्रा समाजगन्नान कर्गरम्य मग यिति । ধি শলালশান্যি যিয় ॥ समामोत प्रस्तुतप्रशंमाया मेट टयितुमाह- किच्चिदुतावप्रस्तुतप्रशंमा ॥ ४ ॥ उपमेयम्य किञ्चित् लिङ्गमात्र ग उत्तौ समानवस्तुन्यासे- ऽप्रमगतप्रसा। यया- 'लावामिभरपरक हिकाचनेय यत्रोत्पलानि गगिना मत मप्रवन्ते । उन्मति दिग्दकभवटी च यत्र यापरे कदनिकायमृणालटगा ।' प्राकृतम्य अर्थम्य प्रशंसनम् अप्रस्तुतप्रगंमा। अपहुतिरपि ततो भिन्नेति दयितुमाह- ममेन वस्तुनान्यापलापोऽपद्भुतिः ॥ ५ ॥ ममेन तुल्यन वस्तुना वाक्यार्थेन अन्यस्य वाक्याम्य अपनापी निकवी यः तम्य अध्यारोपेग्प असौ अपद्धतिः । यथा- 'नकेतकोना विनमन्ति मय प्रवामिनी हन्न मत्यय विधि । नविनय न नकाम्नि मनना पर म्परज्योतिरिद प्रवर्तते' वाक्यार्थयोः तात्पर्य्यात् ताद्रूप्यमिति न रूपकम् । रुपक तु कीदृशम् इत्याह- उपमानोपमेयस्य गुगासाम्यात्तत्त्वारोपो रूपकम् ॥ उपमानोपमेयस्य गुणमाम्यात् तत्त्वस्य प्रभेदस्य आरो- पाम् भारोप: रूपकम्। उपमानोपमेययोः उभयोरपि ग्रहण ·बतीयोऽध्यायः । लोकि क्या: कवितागय उपमायाः प्रहातिलम् अत्र यया विज्ञाय दूत इति । यथा- ' इमरियमनातिनी रमाया मग पुदि हनन्दनरम् । र दरी गा मिशिरमाण माविमा दिममा न प्रयो यदि परमर हन्तु दिन ।' सुखचन्द्राटोनां तु उसमा । ममासात् न चन्द्रादीनां रुपकत्व युकमिति । रूपकात् से पस्य भेदं दयितुमार- म धरूंयु तन्तप्रयोगे श्लेषः ॥ ७ ॥ उपमानेन उपनयख धसेषु गुण क्रियाशदर्पषु मत- वारोपः तन्तप्रयोग तन्ते ण उच्चारणे सति लेपः । यथा- श्राहामनरलतररदय सहदवस पन्ना मीनारीरता विन्ददादिन का। बना सरदर ६८ दिन हामारमानना संधार मगर दः शन स चाहिन । यथा च गोणस्यास्य अलहारत्वं तया लादणि कस्यापि इति दर्शयितुमाह- साहश्यालनमा वमोतिः ॥ ८॥ बहनि हि निवन्धनानि लक्षणायाम् । तर सादृश्यात् लक्षणा वोतिरसौ इति । यथा- सरिन् सरसना रद र मिनिनन । अत्र नेत्रवमी उन्मोतननिमोलने सादृश्यात् विकाम- सङ्कोचो लक्षयतः ।

·५५ कायालझारसूवत्तावालङ्कारिक चतुर्थेऽधिकरणे 'दर न निरन्तग्नतमुकुलगुन्नकिता हरति माधवी हृदयम् । मदयति । के सगणा परिणतमधुगन्धि नि स्वमितम् ॥' पत्र नि खमितमिति परिमलनिर्गम लक्षयति । 'मम्मानेन म्फ रतु मभग पर्चिया चुम्बितु याम् ।' 'पानस्यमालिङ्गति गात्रमन्या ।' 'परिमानन्गामनवदति दृटि कमलिनीम् ।' 'प्रगणेषु म्फ टितकम नानीदमे वीरुषाय ।' 'कमान तरुणादनीकाइमत्रमचागि।' इत्येवम् प्राटिषु लक्षणार्थो निरूप्यत इति । लक्षणाया झटिति अर्थप्रतिपत्तिक्षमत्व रहस्यम् आचक्षत इति । असा- दृश्य निबन्धना तु लक्षणा न वक्रोक्तिः ।यथा- 'जग्ठकमनकन्दछेदगौरैमयूबै ।' अत्र च्छेदः सामीप्यात् द्रव्य लक्षयति । तस्यैव गौर- लोपपत्ते । रूपकवक्रोक्तिभ्याम् उत्प्रेक्षाया भेदं दर्शयितुमाह- अतद्रूपस्यान्यथाध्यवसानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा ॥६॥ अतद्रूपस्य प्रतत्स्वभावस्य । अन्यथा अतत्वभावतया। अध्यवसानम् अध्यवसाय:। न पुनः अध्यारोपो लक्षणा वा। अतिशयार्थमिनि भ्रान्तिज्ञाननिवृत्त्यर्थम् । सादृश्याटियमुत्- प्रेक्षेति । एना च इवादिशब्दा द्योतयन्ति । यथा- स व पायादिन्दुर्नवविसलताकोटिकटिल स्मगरियों मूनि ज्वलनकपिशे भाति निहित । मवन्मन्दाकिन्या प्रतिदिवसमिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुन म्फटिकवलेमाडुर इव ।'

·हतीयेऽध्याय'। उत्प्रे व प्रतियोहिरिति चित् । नबिरामायमान- मन्भाव्यधर्मस्य तदुत्नक्षल्पनातिशयोकिः ॥१॥ नभायस्य धर्मसन्दुनन्द कन्ना अतिशयोकि । - सटिसीमिसन मा । न्दीपनमा माद्रमुEE EF यथा-'राविना नरवि मिन्टनारानी - कति टिन्तमदलग- मिति या FEkaनिराशा ! यया दान्तिनानम्वरूणेत्प्रेक्षा तथा मायनानम्बर प. सन्देोऽपोति दर्शचितुमाह- उपमानोपमेयसंशय: सन्देहः ॥ ११ ॥ उपमानोपमेययोरशियार्य यः नियते शयः स मन्देह. । रघा-'इट दरीदल र-पिट त दिलमानि ।। - निति र किन्नु होलायले पुन ।' सन्देहवत् विरोधोऽपि प्राप्तावसर इत्याह- विरुद्धाभासत्वं विरोधः ॥ १० ॥ अर्यस्थ विरुइस्येव आभासत्वं विरहामानव विरोधः । रघा-'तपानन्दितार रने दर - पटादी रद बन्न ररिता कामानिनि ।। द इन्भारन्दरहिट देण्य- नद तनुता मनातिरही नगर निता गति ।' बघा वा-सा गटा नमन ना तो दर बारा सापोनेत्मिदरोभरएर मन्दिा दयन् ।

·कागानदारमतरत्तावान्नकारिके चतुर्थेऽधिकरणे T- 17TTणा गना नाय • Bारी जा॥ गनभुवम् ॥' विरोधादिभाषनाया भेट दयितुमाह- क्रियापतिधे अमिततत्फ न नव्यक्तिविभावना । १३ मिया प्रतिमेने तणाव मिनाया. फलम्य प्रसिदम्य शिभाना । यथा- * InHIFI 7 मा राम् । IITH [ग " मापदाम् ॥ प्रिमोन अनन्वग दयितुमाह- पायोपमालापमागणेऽनन्वय. ॥ १४ ॥ ग व अणगोपनियत्वम् उपमानव च अनन्यय । गगन गगनार मागर मागगरा। गनमा गमगाणा ॥' पनगमादृग्य म् एतन प्रतिपादितम् । क्रम गोपीगोपमा ॥ १५ ॥ एकग व अर्थ यापीय वम् उपमानव च मेगा उप- मयापमा । यथा- 'म11 जनम बममा मी यन् । • नाममागका मुदानि ॥ धमत्र परिमृत्तिरियो। तनिरासार्थमाह- ममविमदृशाम्यां परिवर्तनं परिवत्तिः ॥ १६ ॥ ममन विमान दा प्रर्थन अर्थम्य परिवर्तन परिहत्ति ।

·हतीयोऽध्याय। पा-'नदार कामिनयमिन इरमामयति । जम्मी चिनिन्दानीनचित मन्ये ।। यादा-'विहार माघारमहानिरमा बिम्नहि विनम्वन्दना । दरम वाटार बन्न योगेवितीरमति।' उपमेयो पसाया: कमो भिन्न' इति दर्शयितुमाह- उपमेयोपमानानां क्रममस्वस्वः क्रासः ॥ १७ ॥ उपमेयानाम् उपमानानां च उद्देगिनाम् अनुद्दे शिनां चक्रमिण सम्बन्धः नामः । यथा- - 'तन्वा महलौटाभिराटापस्तिष्टिभि । नोरने बहकोदुन्दसमन्दोदरसन n" सम्बन्धप्रसङ्गेन एव दीपकं दर्शयितुमाह- उपमानोपमेयवाक्येष्वेका क्रिया दीपकम् ॥१८॥ उपमानवाक्येषु उपमेयवाक्येषु चैका क्रिया अनुसङ्गन्तः सम्बध्यमाना दीपकम् । तविविधम्, आदिमध्यान्तवाक्यहत्तिभेदात् ॥१६॥ तत् विविध भवति । आदिमध्यान्तेषु वाक्य षु हत्त- अंदात् । यथा- भन्ने प्रन्दवनानि दालपुर्य हान्निी मधुन्दन सर्विलामै । हार अतिदित नियाल्ला राजानी विरलितवैरिभि प्रतापै । 'वाद परिवानाना नल बटनुचा मुड । विगदरभुना दण्याबोद्योगे नहीभुजाम् ॥' 'गुरुसबूपया दुडिमंगोध्या न्नोभव । उदयन शहद पपीरारिदिने । दीपकवत् निदर्शनमपि संक्षिप्तमित्याह- ·:: कागानमारबत्तावानकारिक चतुर्थेऽधिकरणे क्रिययैव खतदर्यान्वयन्यापनं निदर्शनम् ॥ २० ॥ क्रियेत अडया बग्य आत्मनः तदर्थस्य च अन्वयस्य मगमय जापन मवनितहेतुदृष्टान्तविभागं निदर्शनम् । ना -'-TIम पतनायगालिना जमत । rar पाति पत्र सगेरिट बभनगन्ये ॥' पततोति क्रिया। तय्याः स्त्र पतनम् । तदर्थोऽत्युञ्च- पानाम पतनायेति गमनम्। तस्य ख्यापनम् अर्थशालिनां मदिति। पः च न अर्थान्तरन्याम: । स हि अन्ययाभूतः । तमाह- उक्त मिध वस्तुनोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्था- 1 नारन्यामः ॥ २१ ॥ उत्तमित उतस्य प्रथस्य सिद्धार्थे वस्तुनो वाक्यार्थान्तर- गय न्यमनम् अर्थान्तरन्यासः । वस्तुग्रहणात् अर्थस्य हेतो- नमन न अथान्तरन्यामः । 'इह नातिदूरगोचरमस्ति सरः । कमनमोगभ्यात्' इति। अर्थान्तरस्यैव इति वचनम्, यत्र हेतुयाप्तिगृढ वात् कथञ्चित् प्रतीयते तत्र यया स्यात् । 'यात्कतक तत्तदनित्यम्' इत्येवप्रायेषु मा भूदिति । उटा- हरगम्। प्रिल मयय विपनमविधावपाहिता वचसि पीवरमाने । मलन काचिदिनहा जनाविला वमन्ति हि प्रेमणि गुणा न वस्तुनि ॥' अर्थान्तरन्यामम्य हेतुरूपत्वात् हेतोच अन्वयव्यतिरै- कात्मकन्वात् न पृथक् व्यतिरेक इति केचित् । तत् निरा- मायम् आह- ।

·हतीयोऽध्याय । उपसेवस्य गुणातिरेकल व्यतिरेकः ॥ २२ ॥ उपनयन्य गुणानित गुणाधिक्य यत् अर्यादुण्- मानात्म व्यतिकः । यथा- 'मट हग्गिावाला प्रन्नम्भर बन । मानन्ति दिनमकन्डहिनत । कचित् तु गन्यमानगुणो व्यतिक' । यथा-- 'बन्दर लाडात Fa निन्दित हस्तिनम भ मादी पट मिनट । दि: सन्नानादन्यति कामिन पतन्वादिलोक्ति । व्यतिरेकाहिशेषोतर्भेद दर्शयितुमाह- एकानुनहानिकल्पनायां सास्यदार्ग विशे- घोतिः ॥ २३ ॥ एकर गुगर हानेः कल्पनायां शेषैः गुणै. साम्य यत् नस्य टारिणतिः । रूपक चेद प्रायेण इति । या-मनिट वान्लग मनार्दीपा । ' दह नगरपामिहामन राज्यम् । निद्रनामला दी । हन हि नइन दुन्। इति । अत्रापि जङ्गमशब्दस्य स्थावरत्वनिहत्तिप्रतिपादनत्वात् एकगुणहानिकल्पना एव । एतन- 'मा हिनन नमिव निति ।' 'यसन हि नान वान मरन।' दिमी मन्बिहरूति । इत्येवमादिषु एकगुणहानिकत्वना व्याख्याता ।

·आगानमारमूतत्तावानहारिके चतुर्थेऽधिकरणे ~ गतिकविशेगोलियां व्याजति भिन्ना टयितमाह- सम्भाच्यविशिष्टकर्माकरणान्निन्दास्तोत्रा व्याज- म्नुति. ॥ २४ ॥ पलन्तगुणाधिको विशिष्टस्तस्य च कर्म विशिष्टकर्म - मम्भा गण कर्तुं शकाग्य प्रकरणाबिन्दा विशिष्टसाम्य- सम्पादनेन स्तोनार्या व्याजस्तुतिः । यथा- भ मि गिग्निमताने विभेद मकरेगा तालान् । पाप कम ततान गमम्नया त तब मुझेव गर्व ॥' शाजनतिजोति भिन्ना दर्शयितुमाह- गाजय मलामारुप्य व्याजोक्तिः ॥ २५ ॥ गाजग छद्मनः मत्येन सारूप्यं व्याजोक्तिः । यां मायो. तिमिल्याहु । यथा- गन्दा गगारेण वाताडिन भामिनि । काग निद मायुपात मुख कतम् ।' गाजमतं पृथक् तुल्ययोगितेति पाह- विशिष्टन माम्बार्थमेककाल क्रियायोगस्तुल्य- योगिता ॥ २६ ॥ विगिटेन न्यनम्य सायार्थम् एककालाया क्रियाया योगमन्ययोगिता । यथा- 'जननिरिणमामिमा धरियों वति भजनाविभुभंवा नम्।' उपमानाचेपश्चाक्षेपः ॥ २७ ॥ उपमानग्य प्राक्षेपः प्रतिवेध उपमानाक्षेपः। तुत्य- कार्यार्थग्य नैरर्थक्यविवक्षायाम् । यथा- ·'तमान सममि नभर कि पानेतुन नौन्ददन पहीन किम नौनीपत। कि का हीमलानिमि विमन मन्द तवापर धातु पुनस्यन्दरनगरमादपुढे या उपमानस्याक्षेपतः प्रतिपत्तिरित्यपि सूत्रार्थः । यथा-- 'रेन पन गरायोपरेर रवानगममताभम् । मादयो कल्डमिन्दु ताप रबरयाधिद चनार अत्र शरहेश्येव. इन्दु नायकमिव, रवे: प्रतिनायकस्व इत्युपमानानि गन्यन्ते इति । तुल्ययोगितायाः सहोत .दमाह- वस्तुहयक्रिययोस्तुल्यकालयोरेकपदाभिधानं महोक्तिः ॥ २८॥ वन्नुहयस्य क्रिययोतुल्यकालयो. एकेन पटेन अभिधान सहार्य शब्दसामर्थ्यात् सहोक्तिः । यथा- '- भावान प्रयात सहरिहभिर बहियना ददानि । अनार्ययो नत्वविशिष्टत्वे न स्त इति नेयं तुल्ययोगितति । समाहितम् एकमवशिय तहक्षणार्थमाइ- यत्सादृश्यं तत्सम्पत्तिः समाहितम् ।। २६ ।। . यस्य वन्तुनः सादृश्यं ग्राह्यत तम्य वस्तुन मम्पत्ति समाहितम् । यथा- M दी घटाट्रंपवता सादाभि स्वामर बहालविरविकानपुमोदन ·कामानहारमूवत्तावाला.. निमी-मिजानिसा मधनिको गतिना मन्यत नानी मामय पादपसित नगतानुतापेव मा.' पत पुरूरवमो लताया मुवया, मादृशं रहत' सैव नीगो सम्पति। एने नानझाराः शड़ा मिथाय प्रयोक्तव्या इति विशि- मनामनाराणा मियत्व समृष्टिरित्याह- पन्नजारस्थाल सारयोगित्व मंसृष्टिः ॥ ३० ॥ पनवारणानदारयोगित्व यदमी मष्टिरिति । म. मभग सम्बम इति । तटाबुपमारूपकोत्प्रेक्षावयवौ ॥ ३१ ॥ लगा मगर भेंटावुपमारूपक चोपचावयवश्चेति । समाजग कपकमुषमारूपकमिति । यथा- । नाम निगा याच वय स्थितमनिवतित कौतकप्रपञ्चम। पगम भान म मममसिज यति चतुदगलोकनिकन्द ॥ पन जनिपुन्धि गेधतिलक' इत्येवमादयस्तफ़ेदा ८श्या । उजाहेतुकत्ये नावयव. ॥ ३२ ॥ उग्रं भाया हेतुरलङ्कार उत्प्रेक्षावयव । अवयवशब्दो 1- प्रारम्भकं ननर्यात । यथा- पर भारत मवर मनियता तिमिर मरीचिभि । 2. माचन चुम्वताव रजनीमुम्न भयो । पभिनिदर्शने बोय परकीयच पुष्कन्नैः । गदचिवागर्भयमुपमेव प्रपञ्चिता ।

·अन्नहारेकरेशा ये मताः सौभाग्यभागिनः । तऽप्यनजारदेशीया योजनोयाः कवीखरः ॥ इहि कालानदारबहतादावहारिक चतुधिरतीयोभार । इति इपमाप्रपक्षाधिकार । ममाप्तं चेदमालङ्गारिक चर्यमधिकरणम् । प्रायोगिक नाम पञ्चममधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः । - मन्प्रति कायसमयं शब्दशचि दर्शयितु प्रायोगि- भाग्यमधिकरणमारभ्यते । तत्र कायसमयस्तावदुघर- नैक पद दि: प्रयोज्यं प्रायेगा ॥ १ ॥ एक पदं न हिः प्रयोज्य प्रायेण बाहुल्येन । यथा- "पयोद पर्याद ति। किचिदिवादिपदं हिरपि प्रयोलस्थमिति । यथा- 'सन सन खदा ख्ला ।' नित्य संहितैकपदवत्पादेष्वन्तिवर्जम् ॥२॥ नित्व संहितापाटेवकपदवदेकस्मिबिव पदे । नव हि नित्वा सहितेत्यानायः । यथा- 'सहितकपद निन्या निराधातपस्यो' इति । प्रान्तवर्जमर्दान्त वयित्वा ।

·- ११ वाजानबारम्बत्तौ प्रायोगिक नाम पञ्चमेऽधिकरतो पठाननधोगुरुत्व प्रयोतयं न मर्वत्र न मर्वम्मिन् ने दति। 7 बिभाति महीनो हमेग मारममगणेय विलमपुत्र । पानार राम बीमाधान पति कोटमग्वावनौट ॥ पजम्पागनेव इत्तेचिति । न पुन' मि मपति ममनमामीविनिमीलित जगत ।' लादिषु । चकारोऽन्तिवर्जमित्यस्यानुकर्षणार्थः । न गटो समाप्त प्रायं वृत्तमन्यत्रोङ्गतादिम्यः मवादात् ॥ ४॥ गगे ममातप्राय हत्त न विधेयम् । शोभान शात् । गोहतादिभ्यः विषम हत्तेभ्यः । संवादात् गद्ये नेति । न पाटाटी वल्वादयः ॥ ५ ॥ पाढाटो ल्यादयः गन्दा न प्रयोज्या' । आदिशब्द' प्रकारायः । येषामाटो प्रयोगो न लिष्यति ते ग्राह्यन्ते । न . पनवमहन्तप्रभृतय । नाई किञ्चिटममाप्तप्रायं वाक्यम् ॥ ६ ॥ वृत्तम्याई किञ्चिटममाप्रप्राय वाक्य न प्रयोक्तव्यम् । यथा- जर्यान्न तागर्व गम्भीभागदनिकोटय । का कापशचभुजायका गुपिविष ।' न कर्मधारयो बहुव्रीहिप्रतिपत्तिकरः ॥ ७ ॥ वत्रीहिप्रतिपत्ति करोति यः कर्मधारयः स न प्रयोक्तव्य । यथा- अध्यामिनयामा तामायामिततर' इति ।

·प्रथमोऽध्यायः। तेन विपळगे व्याख्यातः ॥ ८ ॥ बहुबौहिरपि कर्मधारयप्रतिपत्तिकरो न प्रयोक्तव्यः । या-'वीराः पुरुष दर बीरपुरष । 'नो रवी यन्य न कलरव । इति । सम्भाव्यनिधनिवतने ही पतिषेधी ॥ ६ ॥ सम्भाव्यस्य निषेधस्य निवतन हो प्रतिषेधौ प्रयोतम्यौ। था-सनि तानिन- नितो विजयी विद कर । स खान तापमबार परम्पराक्वलितरता दितिमाबित । विशेषण मात्र प्रयोगो विशष्य प्रतिपत्ती ॥ १० ॥ विशेष्यस्य प्रतिपत्तो जातायां विशेषणमात्रन्येव प्रयोग। बचा- - 'निभानमामि सारगराम् । अत्र हि प्रविया विशेषणमात्रमेव प्रयुक्तम् । एतेन हर याद पुरानराललाटपट्टादुदनारि ।' रिडिवाद तावटहान पौठादविहटात ।' इत्यादयः प्रयोगा व्याख्याताः । सर्वनास्त्रानुसन्धि तिच्छन्नस्य ॥ ११ ॥ सर्वनाम्नानुसन्धिरनुसन्धान प्रत्यवमर्श: । हत्तिच्छन्नम्य वृत्ती समासे छन्नस्य गुणोभूतस्य । यथा- 'तवापि नौलोत्पन्दपदापरषो नुसन्य तट्रेन नानगन्धिन ' इति । सम्वन्धलस्ववेऽपि षष्ठी क्षचित् ॥ १२ ॥ सखन्वेन सम्बन्धः सम्बन्धसम्बन्धस्तस्मिन् पठी प्रयोच्चा क्षचित्, न सर्वत्रेति । यथा- 'सहसवन्द 'ति । - ·. . कागानमारमतत्तो प्रायोगिक नाम पथमेऽधिकरणे जमनेन ममता कमनिनी ननिनी तस्याः कन्द इति ममममममः । तेन कटनोकागायो व्याख्याता. । पतिपयुक्तं देशभांपापटम् ॥ १३ ॥ पतो कविभि प्रयुक्तं देगभाषापट प्रयोज्यम् । यथा- 'शानिगिभिनना नाना दलत जाति देगामापापटम् । प्रनतिप्रयुती तु न पोगम् । यता- मोगानविनमगाव नसयन्न । दलाव कडेनीपदम् । लिङ्गाध्याहारी॥ १४ ॥ नि नाध्याहारण निगाध्याहारावतिप्रयुक्ती प्रयो- गिति लिन यथा- ॥ मा 17 निगमी का मुरागलपमक गनै ।' इत्यादिषु गगडपगन्द' पुमि भूयसा प्रयुक्तः, न स्त्रिया. मानातोऽपि नीले । प्रध्यानाग यथा- मा भान्तमनन पसनीना तारणी मदकल परगवा । पारिकाजनमा कनिश वा मम्ति नेऽन्त लतया सारच ॥' पत्र वधानीदित्यादीनामध्याहारोऽन्वयप्रयुक्त । लनगाशब्दाश्च ॥ १५ ॥ नक्षगागदाद्यातिप्रयुक्ता प्रयोज्याः । यथा, हिरेफरय- पापगन्दा भ्रमर चकवाकार्यो नक्षवापरौ। पनतिप्रयुताय न प्रयाक्तव्याः । यथा--दिकः काक घाला ·हितोयोऽध्याद'। - न तहाहुल्यमेव ॥ १ ॥ तेषां लाशदाना बाहुल्यनकान्मिन् वान्चे न प्रयोक- अन् । शक्यते खेकस्यावाचकन्य वाचकवद्भाव' कत्तुंन्. न वइनामिति । स्तनाटौनां हित्वाविष्टा जाति: प्रायेगा ॥ ११ ॥ स्तनाटोना हिलाविष्टा हित्वाध्यासिता नाति' प्रायेर बाहुबेनेति । यथा- 'स्न्यो नाना-रत। प्रायेति वचनात् क्षचिन्न भवति । यथा- 'म्बौर च ' इति । पथ कई हिताविष्टत्व नातेः । तहि ट्रव्ये, न नातौ । प्रतद्रूपत्वाजाते: । न दोषः तदतद्रूपत्वाजाते: । कई तटतद्रूपल जाते. । तहि जैमिनोया जानन्ति । वय तु लवसिहो सिहपरमतानुवादिन. । न चैवमतिप्रसङ्गः । लहानुसारित्वात् न्यायस्येति । एवमन्यापि व्यवस्थोसा । - । पति बारदारमानहाय रिले परधि प्रययात्र । द्वितीयोऽध्याय.। साम्प्रतं शदशबिरचते- रुद्राबित्ये कशेषोऽन्वेष्यः ॥ १ ॥ रदावित्वन प्रयोगे एकशेषोऽन्वेवोन्द पपीयः । स्ट्रार ·45 जागानबारसूतरत्तो प्रायोगिक नाम पसनेऽधिकरणे म च न कालो तेति 'पुमान् स्तिया' इत्येकशेषः । पाप्रति । तत कि तमक्षण थेदेव विशेष इत्यनुवर्तते इति तवे कारकरणात् स्तोपुसतत एव विगेपो भवतोति गामितम् । पत तु 'पु योगादास्थायाम्' इति विशे- बान्तरमाणम्तोति । एतेनेन्द्रो भवो गझे इत्यादय प्रयोगा: मास । पत्मता । मिनिलविक्षपिपभृतीनां धातुत्वम् । धातु- गणम्यासमाप्तः ॥ २ ॥ मिनतिविमतिचायतोत्यादय. प्रयोगा.। तब मिलि- शामित्तपिपभूतानां कथ धातुत्वम् । गणपाठात् गणपठि- सानामिन धातुमगाविधानात्। तवाइ -धातगणस्याम- यडेते धातुगुण इति हि शब्दविद पाचक्षते । नषा गणपाठानुमत शिष्ट प्रयागादिति । यलगत्मनेपदमनित्य ज्ञापकात् ॥ ३ ॥ बलेग्मुदात्तत्वादामनेपद यत्तदनित्य दृश्यते लज्जा- मोल वनन्तो' इत्यादि प्रयोगेषु। तत्कथमित्याह - ज्ञाप- कात् । कि पुनम्तमापकमत आह- पक्षिडोऽनुबन्धकरणम् ॥ ४॥ चचिड इकारणेयानुदात्तेन सिहमात्मनेपदं किमर्थ डिल्करणम् । तक्रियते अनुदात्तनिमित्तस्यात्मनेपदस्या- नित्यत्वज्ञापनार्थम् । एतेन वैदिमसिंतर्जिप्रस्तयो व्या- ·हितीयोऽध्याय । १८ चाता:। अावेदयति मर्म यति तर्जयतोत्यादीना प्रयो- गाण दर्शनात् । अन्चबाप्यनुदात्तनिबन्धनस्यात्मनेपदया- नित्वल ज्ञापन दृष्टयमिति । चोयत इति समकतरि ॥ ५ ॥ क्षीयत इति प्रयोगो दृष्यने म कर्मकर्तरि दृष्टव्य । क्षीयतरनात्मनेपदित्वात् । स्विदात इति च ॥ ६ ॥ म्विद्यत इति च प्रयोगो दृश्यते सोऽपि कर्मकर्तव्य व द्रष्टव्यः, न कतरि। अदेवादिकत्वात् स्विदेः । मार्गेरात्मनेपदमलक्ष्म ॥ ७॥ दुरादौ 'मार्ग अन्वेषणे' इति पठ्यते 'पा षाहा' इति विकल्पितणिकः तस्माबदामनेषद दृश्यते-'मार्गन्ता टेहभारं-' इति तटलक्ष्म अलक्षणम् । परम्म पदित्वा- न्मार्गे । तथा च शिष्टप्रयोग:-'करकिसलय धूत्वा धृत्वा विमागति वासमी। लोलयानाटयश्चानशि ॥ ८॥ लोलमानो वेल्लमान इत्यादयशानशि द्रष्टव्या. । शान- चस्वभाव. । परम्मै पदित्वाहातूनामिति । लभेगत्यर्थत्वारिणच्यणो कर्तुः कर्मत्वाकर्मत्वे ॥६॥ अत्ययं तभिर्व: प्रास्य पसर्जना गतिमाह, अस्ति च गत्युपसर्जना प्राप्तिमाहेति । अब पूर्वस्मिन् पक्षे गत्यर्थ- ·8. सामानहारमवत्ती प्रायोगिक नाम पञ्चमेऽधियो. लानियणी यः कर्त्ता तम्य गत्वादिमवेग कम्मर्मज्ञी। - - पिकास मनामि पिताम लग्भयनि मिमिग प्रशिमाम ।' हितोयपचे गार्यानभेणिच्यणी कर्जुन कम्मसजा । "मन मितिमा सतग मने पविमारिभि मोमिनाय नम्भ यन् जारनिगाजनिगा गयाभ गनिम्मिता वावममीवदयुत ॥' ते मे शब्दौ निपातेषु ॥ १० ॥ त्वयामयेलमिवर्थ ते मे-शब्दौ निपातेषु द्रष्टव्यो। गमा--'मान तग , 'टानधीत इति नाधिगत परा में। तिरस्कृत इति परिभूतेऽन्तर्युपचारात् ॥ ११ ॥ तिरस्कृत इति गन्दः परिभूत दृश्यते । 'राज्ञा तिर- ममत.' इति । म च न प्राप्नोति । तिर शब्दस्य हि 'तिरो- नयो' इत्यन्तों गतिमजा। तस्यां च सत्या 'तिरसो- ऽन्यतरग्याम्' इति मकारः । तत्कथं तिरस्कृत इति परि- भुरी । पाह-अन्तव्यपचारादिति। परिभूतो यन्तहित- यद्यति । मुख्यस्तु प्रयोगो यथा- रापण्यपमरतिरकताइनखा' इति । नैकशब्द. सुप्सुपतिसमासात् ॥ १२ ॥ 'परवानीम्यान फलनमितनै कटममिदम ।' इत्यादिपु नैकगग्दो दृश्यते स च न सिध्यति । नज समामे 'नलोपो नञः' इति नन्नोपे 'तस्माब्रुडचि' इति एडागमे मत्यने कमिति रुप म्यात् । निरनुबन्धस्य नशब्दस्य मामनक्षण नाम्ति । तत्कथ नैकशम्द इत्याह-सुप्सुपेति ममामात् ।

·हितीयोऽध्याय । |--- मधुपिपासुप्रभृतीनां समामो गमिगाम्यादिषु पाठात् ॥ १३ ॥ 'मधुमार तमेदित नवदाम्म्मत दौरधाम् । इत्यादिपु मधुपिपासुप्रभृतौना ममासो गमिगाभ्याटिप पिपासुप्रभृतौना पाठात् । 'वितादिषु गमिगाम्यादीनाम् इति हितोयानमामन्तक्षण दर्शयति । विवलीशब्द: मिद्धः संज्ञा रेत् ॥ १४ ॥ विवनोत्यय न मिडो यदि सज्ञा । 'दिवम ये मना- याम् इति सज्ञायामेव ममासविधानात् । विस्वाधर इति वृत्ती मध्यम रट लोपिन्वाम् ॥१५॥ 'विम्वाधर' पोयते' इति प्रयोगो दृश्यते । म न युक्त । अधरदिखम् इति भवितव्यम् । 'उपमित व्याघ्रा- टिभि.-' इति ममाले सति । तत्क्ष विस्वाधर इत्याह- वृत्तो मध्य मपदनापिन्या शाकपार्थिवादित्वासमासे । मध्य- मपदलोपिनि ममासे सति विम्वाकारोऽधरो विखाधर इति । तेन विवाष्ठशब्दोऽपि व्याख्यात'। प्रनापि पूर्व- वदृत्ति । शिष्टप्रयोगेषु चैष विधिः । तेन नातिप्रसङ्ग. आसूल लोलादिषु वृत्तिर्विस्पष्टपटुवत् ॥ १६ ॥ घामूलतोलमामूलसरलमित्वादिषु हत्तिविम्प्रष्ट पटु- वत् । मयरव्यसकादित्वात् । लोलमिव लोटम् आमूलं तल्लोल चेति । - ·माशानमारम्नत्तो प्रयोगिक नाम पञ्चमऽधिकरणे न धान्य पठादिपु गठोममामप्रतिषेधः । परगनान्यतनितान्तत्वात् ॥ १७ ॥ भानपठ 'तान्युपछातिमैकतानि' इत्यादिषु न पत्रोममामातिषेध । पूगोल पूग्णप्रत्ययान्तेनान्यतहितान्त- ला। यो भाग पष्ठ इति । 'पूरणाद्भागे तीयादन्' 'पामा जच' सन् विधानास प्राप्तः । पतपोतिमादिषु गुणात्रवनेन ॥ १८ ॥ पतपोतिमा पज्ञानी पिजनिमा इत्यादिपु पठीसमास- पनि गणनचनेन प्राप्तो बानिश्यात्त न कत:। अवच्या बहुवाहियधिकरग्यो जन्मायुत्तर- पट. ॥१॥ प्रपा न वर्जनोयो यधिकरणो बहुब्रोहिः । जन्मा- गुत्तर पद यग्य म जन्मायत्तरपद । यथा..- गागागजमा दिपिकलाम , 'काव्रत्तय प्राणा'ति। हम्नाग्राग्रहम्तायो गुगागुगिनोर्मेटाभेदात् ॥२०॥ हस्ताग्रमग्रहस्त' पुष्पाग्रमग्रपुष्यमित्यादयः प्रयोगा: कथम। आहिताग्न्याटिष्वपाठात् । पाठे वा तदनियम. पात् । अत आह-गुणगुगिानोभेदाभेदात्। तत्र भेदात् रस्ताग्रादयः । अभेटादग्रहम्तादयः। पूर्वनिपातेऽपमं गो रक्ष्यः ॥ २१ ॥ काठटण टणकाष्ठमिति यदृच्छया पूर्वनिपात कुर्वन्ति ·हितगेऽध्यायः। तवापस रच्यो रमणीयः। निलवज्ञापनं तु न सर्वविषयमिति। निपातेनाप्यसिहिते वसति न वार्मविभक्तिः परिगलनख प्राविकत्वात् ॥ २२ ॥ 'अनभिहिते' इत्यव सूत्रे तिइ हत्तजितनमामैरिति परिगरनं हतं तस्य प्रायिकतान्निपातनाप्याभिहित कर्मनि न कर्मविभक्तिर्मवति । यथा- 'विषयोपिक तमाम् इति। 'परित मग्न इति नन्' शक्यनिति रूपं विलिङ्गवचनस्यापि कर्मा- सिधायां सालान्दोपक्रमात् ॥ २६ ॥ शके: 'शनिसहोस' प्रति वर्मणि यति ते शक्यमिति रूपं भवति। विलिरुवचनस्यापि दिएलिङ्गवचनस्यापि कर्माभिधायां कर्मवचने सामान्योपक्रमात् विशेषानपेक्षा- यामिति । यथा- हाधिपतेन्दया रंपररचनात त्द। -दरदिवाललन दन्तम् ट ग । अन भाष्याहचन लिङ्गन् । यथा- 'कच पर टिभिरपि इतिहन्नम् इति । न चैकान्तिक: सामान्योपनामः । तेन- 'इदा भइ झटितिविरिन इन्दवहन्दपादा इत्यपि भवति। हानिददाधिक्यसप्यङ्गानां विकारः ॥ २४ ॥ 'येनाङ्गविकारः' इत्यत्र सूत्रे ययाजानां हानिस्ता- ·९५ गाजानबारसूत्रहत्ती प्रायोगिकं नाम पञ्चमेऽधिकरणे वियामपि विकारः। यया-प्रणा काणः' इति भवति तग 'मुजेन विनोचनः' इत्यपि भवति । नामिकोटानामिति, एकवद्भावप्रसङ्गात् ॥२५॥ 'HIT कमिफीटानामारणमन्यता' इलत हमिजोटानामिति प्रयोगो न युक्तः । 'क्षुद्रज- ना. प्रत्येकवनावप्रसङ्गात् । न च मध्यमपदलोपी समासो गुलः । तम्यासर्व विषयत्वात् । ॥ न, खरोष्ट्री । उष्ट्रखरमिति पाठात् ॥ २६ ॥ 'खरोदो वाहनं येषाम्' इत्यत्र खरोनाविति प्रयोगो न सुताः । गवामप्रभृतिसु उष्ट्रखरमिति पाठात् । आसत्यसतेः ॥ २७॥ 'गावगुत्याद्य इवास यनः' इत्यत्र प्रासेत्यसवेर्धातोः 'ग्रम गतिदीयादानेपु' इत्यस्य प्रयोगः, नास्तेः । भूमा- वविधानात् । युध्येदिति युधः क्यचि ॥ २८ ॥ 'यो भर्तृपिण्डस्य लते न युध्येत्' इति प्रयोगः स चा- युक्तः । युधेरामनेपदित्वात्। तत्कथं युध्येदित्याह युधः क्यचि । युधमात्मन इच्छेद्युध्येदिति । बिरलायमानादिषु क्यङ् निरूप्यः ॥ २६॥ 'विरलायमाने मलयमारते' इत्यादिषु क्यङ् निरुग्यः । भृगादिपु पाठात् । नापि क्यम् । लोहितादिषु अपाठात् ।

·हितीयोऽधाय। ५ हती हतचि. चुरादिपाठात् ॥ ३० ॥ 'शतयित्वा दमाच्या इलन महतो ही न कथमित्याह-वरादिपाठात्। चुगदिन 'चट मुम्मेदे 'जट समाते इन्सा" इति पाठात् । अनुचरोति रेटिलात् ॥ ३१ ॥ 'अनुचरो प्रियतमा मदालसा' इत्यत्रानुचरीति न युल: । ईकारलक्षणाभावात् । तत्वायम् । पाह-चरटि- त्वात् । पचादिपु चरट् इति पठ्यते । सरालसित्यलतरणि ॥ ३२ ॥ देशरालं शिलोन्दन्' इत्यान देसरालमिति कयन् । आह-अलतेरणि । 'अल सूषणपर्याप्तिवारगेषु' इत्यत्रात् धातोः देसरशब्दे वर्मयुपपदे 'कर्मयम्' इत्यनेन परि सति देसरालमिति सिध्यति । पत्तलमिति लातेः ॥ ३३ ॥ 'पत्तल वनमिदं विराजते' इत्यत पचलमिति कयन् । पाह-लाते: । 'ला आदाने' इत्येतत्माहातोरादाना- र्थात् पचशब्दे कर्मयुपपदे 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कम- त्यये सतीति । महीध्राट्यो सूल विभुजादिदर्शनात् ॥ ३४॥ महीप्रधरपौधादयः शब्दा मूलविभुनादिदर्शनात्- के प्राबवे सतोति। नहीं धरतीति नही इति। एवमा.

·काव्यानमारमनवृत्तौ प्रायोगिक नाम पञ्चमेऽधिकरणे वन्याटिप हन्तेनियमादरिहाद्यसिद्धिः ॥ ३५ ॥ बन्नादिषु उपपटेगु हने कि विधौ ‘ब्रह्मभूणहत्त्रेषु-' लन परिहा रिपुडा इत्येवमादीनाममिचि. । नियमात् । 'वमादिवेव, हन्तेव, लिबेव, भूतकाल एवेति चतुर्विध- गात नियम' इति नियमान्यतरविपयो निरूप्यः । ब्रह्मविदादयः छाट्न्तहत्या ॥ २६ ॥ बहानिदृनभिदित्यादयः प्रयोगा न युक्ताः। 'ब्रह्म- भूगा---' इत्यादिपु 'हन्ते रेव' इति नियमात् । आइ- हाताला। वेत्तोति वित् । भिनत्तीति भित् । 'क्लिप च' इति कि । ततः कटन्तविदादिभिः सह ब्रह्माटीना पठोगमाम इति। तमहीधरादयो व्याख्याताः ।। ३७ ॥ तविदादिभिर्महीधरादयो व्याख्याताः । धरतोति धरः। मह्या धरो महीधरः । एव गङ्गाधरायो व्या- याताः। भिटुरादयः कर्यकर्तरि कतरि च ॥ ३८ ॥ भिदुर काठम् । भिदुर तमः । 'तिमिरभिदुर व्योल: शृङ्ग--'इति। छिदुरातपो दिवसः । मत्सरच्छिदुरं प्रेम । भग प्रीतिः । 'मातन्त्र मानभगुरम्' इत्यादयो हि प्रयोगा दृश्यन्ते। कमिलाद-ते कर्मकर्तरि कर्तरि च भवन्ति । 'कर्मकत्तरि चायमिप्यते' इत्यत्र हि चकारः कतरिचत्वस्य ममुन्यार्थः । ।

·द्वितीयोऽध्यायः। गुणविलराश्यचिन्त्याः ॥ ६ ॥ गुणविस्तरः व्यापविन्तरः लादय: प्रयोगाचित्ताः । करते वावशब्द इति ६ञ् प्रसङ्गात् । अवतरावचायशब्दयोदींखलव्यत्यालो वालानान् ॥ ४० ॥ प्रवतरशब्दस्यावसायशब्दस्य च दीर्घत्वहस्वत्यो त्यामो बालानां बातिमानां प्रयोगविति । ते घवतरणमवतार प्रति प्रयुञ्जते । मारतावतार इति । स घयुतः । भावे तर- तेरविधानात् । अवयनमवचय प्रति प्रयुञ्जते । पुष्यावचय प्रति । 'हस्तादाने चेरतेये' इति घञ् प्राप्त इति । शोभेति निपातनात् ॥ ४१ ॥ शोभेलयं शब्दः साधुः। निपातनात् । 'शुभशुम्भशो- मायौँ' इति शुभेनिंदादेरालतिगणवादङ् सिद्ध एव । गुण- प्रतिषेधाभाव निपात्यत इति । शोभार्यावित्यतैकदेशे किं शोसा, आहोखिच्छोभ इति विशेषावगतिराचार्य परम्परो- पर्दशादिति । अविधी गुरोः खियां वहुलं विवक्षा ॥ ४२ ॥ प्रविधावविधाने 'गुरोश हलः' इति स्त्रियां बहुलं विवक्षा। क्षचिद्विवक्षा, क्षचिदविवक्षा, क्षचिटुभयमिति । विवक्षा यया-ईहा लन्जेति। विवक्षा यथा-पात इति। विवक्षाविवक्षे यथा-वाघा वापः, जहा जहः, ब्रीडा ·८० पाशानद्वारपालो प्रायोगिकं नाम पञ्चमेऽधिकरणे व्यवमितादिगु तः कर्तरि चकारात् ॥ ४३ ॥ गमितः प्रतिपत्र इत्यादियु भावकर्मविहितोऽपि सः कर्तरि । गत्यादिमूते चकारचातसयार्थत्वात् । भाव- कार्मानापणार्यलं चकारस्येति चेत्, साहत्ति: कर्तव्या। पाहेति भूतेऽन्वलडन्तभमाद् ब्रुवो लटि ॥४४॥ 'बुनः पनानां-' इत्यादिना आहेति लट्युत्यादितः । म भने प्रयुततः । 'ल्याह भगवान् प्रशुः' इति । अन्यस्य भूत मानाभिधायिनो लडन्तम् लिटि भमात् । निपुणा- युजने-'प्राह म्म स्मितमधुमधुराचरां गिरम्' इति । 'गनुरोतिभगवतो नारायणस्य' इत्यत्रापि मन्ये 'सम'शब्दः वापिना प्रगुतो लेखकै प्रमादान लिखित इति । गजलादिभ्यः खियां टापोऽप्राप्तिः ॥ ४५ ॥ 'उपगीत सम्बनितमपितागायला गान्तीना जाता मादितविरजाम्नटभुव ।' 'भमगरफमापा कुसमाना समय ।' इत्यादिपु शवलादिभ्यः स्त्रियां टापोऽमाप्तिः । 'अन्यतो डोप' इति डीविधानात् । तेन प्रावती कत्मापीति भवति । प्राणिनि नीलेति चिन्यम् ॥ ४६ ॥ "कवलयदननीना कोपिला पावते' इत्यादिपु नीलेति चिन्त्यम् । कोकिला नीलौति भवि- तन्यम् । नीनगरदात् 'जानपद-' इत्यादि सूत्रेण 'प्राणिनि द' इति डीविधानात् ।

·हितीयोऽध्यायः। Ct सनुष्यजातविनाविवजे ॥ १७ ॥ 'इतो मनुष्यजाते. 'जडुतः' इत्यात्र मनुचजातेविवक्षा अविवक्षा चलनानुसारतः । 'न्न्दर मदिरादिपाती निन्नाभिन भनि निमा । बगद दानविदिया भामिनी प्टबी बिना। । अन ननुपजातर्विवक्षायां 'इतो मनुष्यजाते' इति डीपि सति 'अल्बानियोखिः' इति मबुद्धौ हुन्वत्वं सिध्यति । नाभिशापुनः 'इतर प्रामात्' तोकारे हते निन्जनामीति स्यात् । "इतोहरानंदनदबिन्दुमिनियरिरित्न । एत रणमिदरसर रोदरसामन्दि नगरकन ।" अत निखन्ननामेरिति सनुपजातरविवक्षेति डीप न शतः । 'नुतनु जहिहि सोएं-' इत्यद मनुष्यजातर्विव- क्षेति मुतनुशब्दात् “जडुतः” इत्यूडि सति इस्वत्वे मुत- विति सिध्यति । "दरतनुरमदानी नैद हटा दमाने अत्र मनुष्यजातेरविवक्षेत्यू न कृतः । जकारान्तादप्यूप्रवृत्तेः ॥ ४८ ॥ उत जङ् विहितः। जकारान्तादपि क्षचिद्भवति। प्राचार्यप्रसत्तेः। तासौ प्रहात्तिः। 'अप्रारिजातशारज्जा- दौनाम्' इति अलावूः सर्वान्चूरिति उदाहरएन् । तेन 'मुक्षु किं सन्मनेण' । अत्र सुसु शब्द जडि सिहो भवति । जडि वसति सु रिति स्यात् ।

·८० जागानमारबत्तो प्रायोगिक नाम पलमेऽधिवारगे कात्तिकीय इति ठञ् दुर्द्धरः ॥ ४६ ॥ 'गार्तिकोयो नभम्बान्' इत्यत्र 'कालाहज्' इति ठञ् और. । ठञ्भवन दुःखेन ध्रियत इति । शार्वरमिति च ॥ ५० ॥ 'गार तमः' पलत च “कालाज" इति ठञ् दुर्धरः । शाखतमिति प्रयुक्तोः ॥ ५१ ॥ 'शागतं ज्योति.' इत्यत्र शाखतमिति न सिहाति । 'कालात् ठज' इति ठञ् प्रसङ्गात्। “येगां च विरोधः शाश्व- ति" इति सत्रकारमापि प्रयोगः । माह- प्रयुक्तोः । "गायत प्रतिषेधः" इति प्रयोगात् शाश्वतमिति भवति । गजवंश्यादयः साध्वर्थे ये भवन्ति ॥ ५२ ॥ गाजवंग्या: म्यवंग्या इत्यादयः शब्दाः "तत्र साधुः" इत्यनेन माध्यर्थे ये [यति] प्रत्यये मति राधवो भवन्ति । भवार्थ पुनर्दिगादिपाठेऽपि वंशशब्दस्य वशशब्दान्तान यत्- प्रत्ययः । तदन्त विधेः प्रतिपेधात् । दारवशब्दो टुप्पयुक्तः ॥ ५३॥ 'टाग्वं पात्रम्' इति दारवशब्दो दुष्पयुक्ताः । “नित्यं वृदयगदिभ्यः' इति मयटा भवितव्यम् । ननु विकाराव- यवयोग्ययोमयड् विधीयते। अत्र तु दारुण इदमिति विवक्षायां दारवमिति भविषति । नैवमपि स्यात् । "हवाकः" इति च्यविधानात् ।

·हितीयोऽध्यायः । मुग्धिसादिष्टिसनिक सत्यः ॥ १४ ॥ नुग्धिमाप्रोदिमत्यादिपु उलनिन या कवेपपीय इति । औपस्यायचातुर्वलत् ॥ ५५ ॥ औपम्यं सान्निध्यमित्यादयघातखंवत् 'गुणवचन-' इल 'चातुर्वर्खादीनां [ग्दाघे] उपमंग्यानम्' इति वार्ति- कात् खाधिकष्पजन्ताः । प्यञः पित्करणादीकारो बहुरास् ॥५६॥ "गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः" पति यः घा तन्य मित्- करणादोकारो भवति । स बहुलन् । वामपमित्यादिषु न भवति। सामग्रामित्यादिषु विकल्येन ॥ ५७ ॥ सामग्र सामग्री। बैटग्धा वैदग्धोति । धन्दीति व्रीह्याटिषु पाठात् ॥ ५८ ॥ ब्रोह्यादिषु धन्दशब्दस्य पाठात् धन्वीति इनो मति सिद्धो भवति । चतुरसशोमीति गिनी ॥ ५६ ॥ 'दभूव तवास्तुरमझीभि दपुर्विमा नवयौवन्न' इत्यत्र चतुरसशोभि इति न युतम् । बीघ्रादिषु शोभा- शब्दस्य पाठेऽपि इनिरन न सिध्यति । ग्रहणवता प्राति ब्रीहिणा ए ·० जागा नकारत्तो प्रायोगिज नाम पञ्चमेऽधिकरणे मारमगोभोति प्रयोग । प्रान-णिनो । चतुरस्र गोसा ति तानित गिनो गय प्रयोगः। अथ 'मनु- मेगगोभि" इति कान् । नहि पत्र पूर्ववत् वृत्ति: शक्या समिति सभे नाकारिणावग्यको वा णिनि कृत्वा तद- नात् भावप्रत्यये पगाबद्रीति. कर्तव्यः । अनुमेयं गोभित यस्येति । भावप्रलयन्तु गतार्यत्वान्न प्रयुताः। यथा “निराऊन्न तिति", "मधोरमुवाच" इति । कञ्जकोया इति क्यचि ॥ ६० ॥ "जोवन्ति राजमहिपीमनु कञ्चुकीयाः” इति कथम् । मत्वीयम् प्रत्ययस्याभावात् । पाह-क्यचि । क्यचि प्रत्यये मनि कञ्जकीया प्रति भवति। कञ्चकमात्मन इच्छन्ति कगुकोयाः । वीप्रतियोग्यपेक्षायामप्यातिशायनिकाः ॥६१॥ बौडम्य प्रतियोगिनोऽपेचायामप्यातिशायनिकास्तरबा- दयो भवन्ति । “घनतर तमः”, “बहुलतर प्रेम” इति । कौशिलादय इलचि वर्गलोपात् ॥ ६२ ॥ कौशिलवामिल इत्यादयः कथम् । आह-कौशिक- वामिठादिभ्यः गदेभ्यो नीतावनुकम्पायां वा “घनिलचौ च इति इलचि कृते “ठाजादावूई हितोयादचः” इति वर्णनोपात् मिध्यन्ति । मौक्तिकमिति विगयादिपाठात् ॥ ६३ ॥ मुक्त व मौलिकमिति विनयादिपाठाद्रष्टव्यम् । स्वाधि- काच प्रकृतितो लिङ्गवचनानि अतिवर्तन्ते इति नपुसकत्वम् ।

·हितोयोऽध्याय. प्रातिमादयः प्रजादिषु ॥ ४ ॥ प्रातिमादयः शन्दाः मन्नादिपु द्रव्याः। प्रतिभा- विकृति-हितादिभ्यः शरेयः प्रनादिपाठागि वार्षिक वृते प्रातिम वैकृतं तमित्यादयः प्रयोगा: मियन्तीति । न सरजसलियनव्ययीसादे ॥ ६५ ॥ ' साजन निशिनीमा इत्यादिए सरजसमिति न युहाः प्रयोगः नव्ययीभावे । अव्ययीभाव एव सरजसशब्दत्य चत्वात् । नवृतधनुषोत्यसंज्ञायात् ॥ ६६ ॥ "तधनुपि शौर्यशालिनि" इत्यत तधनुपीत्वसंज्ञायां न युक्तः प्रयोगः । 'धनुष' इत्यनड्विधानात् । सज्ञायां हि अनड. विकल्पित: ‘वा संज्ञायाम् इति । दुर्गन्धिपद दुर्लसः ॥ ६७ ॥ 'दुर्गन्धिः कायः इत्यादिषु दुर्गन्धिपदे इतमासान्तो दुर्लभः । उत्सूत्यादिषु दुःशब्दस्यापाठात् । सुदल्यादयः प्रतिविधेयाः ॥ ६८ ॥ 'सा दक्षरोषासुदती सर्ज' इति, “शिखरदति पतति रशना" इत्यादिपु सुदल्यादयः शब्दा: प्रतिविधेयाः । दना- देशलक्षणभावात् । तत्र प्रतिविधानम्-“अग्रान्त-' प्रादि- सूत्रे कारस्थानुतसमुहयार्थत्वालुदत्यादिषु दनादेशः इत्येते। अन्ये तु वयन्ति-मुदत्यादयः त्यभिधायिनो योगदिशब्दाः । तेषु 'स्त्यिां संज्ञायान् इति दनादेशो विकलेन सिद्ध एवेति ।

·जापानमारमा तो प्रयोगिक नाम पनमेऽधिकरने जतटतोस उति न साप। तदन्तविधिप्रति- यात् ॥६६॥ 31- InH Tोग्मो रातमा' इति । पल तोरणदात् 'उःप्रभृतिभ्यः कप्' इति कप न त'। गणाता प्रातिपटिकेन तदन्तविधेः प्रतिपधात् । In त एव लम्-चतं दृदोरो येपामिति । पोतीति निरवद्या ॥ ७० ॥ पोजोलत हविरवधा । गुण एव युक्त इति । नपानोति लुगलभ्यः ॥ ७१ ॥ पणाने नेते यम्गा: सा इयम् अपाङ्गनेनेत्यत्र लुगलभ्यः । 'पपर्णमम्त कात् साहाटकामे' इति सप्तम्या अलुम्विधानात्। गटा: शिष्ट प्रियादयः । पुंवद्भावप्रतिषेधात् ॥७२॥ पिप्रियः हलकानाः इत्यादयो न इटाः । "स्त्रियां परत्' इति पुवद्रावस्य प्रियाटियु निषेधात् । दृढभशिरसौ सर्वतेति ॥७३॥ "भक्किामी ज्येठे ।" अन पूर्वपदस्य "स्त्रियाम्" दयविवक्षितत्वात् । जलजम्बुलतादयो इखविधेः ॥ ७४ ॥ "जलजब लताविला: सयन्य: "अग्रे कर्कन्धुग्रहणम्" दत्यादिषु कथ जलजर लतादयः प्रयोगाः । पाह-इस- विधः । 'इको प्रसोऽडयो गालवस्य' इति इखविधानात् । तिलकादयोऽजिरादिपु ॥ ०५ । निनकादयः शन्दा धनिरादिषु द्रष्टवाः। अन्यथा 4 .

·द्वितीयोऽध्याय । नितमवती बनवतोलापु मपि 'मतो बहुचोऽनदि गटोनान्' इति दोवलं यात्। चित्त, चित्त, वर्गन्ति- "नयां मतुप" इति यो मनु तासायं विधि। तेषां नर्तन अमरावतीत्यादीनारनितिः । निशल्य निशसय्यशब्दी प्रहातिभेदात् ॥ ७ ॥ नियनिशानव्य येतो शब्दो कुवेत्येतम्मिन्दवें । अनि "न्यपि लघुपूर्वात्" इत्ल्यादे मति निरामय्ये ति भदि. तव्यन्. न निनन्ये ति। शाह-प्रतिभेदात् । मिटवा. दिकस्य निरन्ये ति रुपन् । “शलो दनि' इति चुराटी रिचि मित्मंशकस्य निशमति रुपन् । संबस्यनियस्य शब्दावणिजन्तत्वात् ॥ ७ ॥ कवं संवम्यनियन्येति । “ल्यपि लघुपूर्वात्" इति ऐर- यादेशेन भवितन्यम् । गह-णिजन्तत्वात् । धातोर्सिच् न कृतः । गतार्यत्वात् । यथा-"वाचं नियति" इति । रिजर्यानवगतो तु एिच् प्रयुज्यत एव । यथा-'सयमयितु- मारब्बा इति। प्रपोयेति पौडः ॥ ७८॥ प्रपौवेत्ययं शब्दः 'पोड पाने' इत्येतस्य । पिवतेहि "न त्यपि" इतौलप्रतिपधात्प्रणयेति भवति । टूरयतौति बहुलग्रहणात् ॥ ७६ ॥ "दूरयत्यवनते विवस्वति' इत्यत्र दूरयतोति कयम् । पाविठवनावे 'स्यूलदूर' इत्यादिना गुणलोण्योः सतयो- ६-८

·:: नमानदारमती प्रायोगिक नाम पञ्चमेऽधिकरणे
• नोति भक्तिलम् । पाह-बचुन्न रहगात्। 'प्राति-
- बहनमिटवच' इति ।
पन लगहणात् 'म्युलदूर' इत्यादिक्षत्रेण यहिहित
77 भविनतोति ।
गपतीप्रभृतिनिध्यो नुम् ॥ ८० ॥
'हशत निजगजोग ती ग्यामभारम्'
दलादिए गच्छतो प्रभृतिषु गब्देषु 'श्यपस्यनोनित्यम्'
पति नमनियो निषेमराक्य ।
मिलेगा गोप्टोत बद्भावात् ॥८१॥
'
मिण गोप्ता' इति कयम् । गोपटणा भवितव्यम् ।
दकोऽति विभती' इति नुविधानात्। पाह-पुंवद्भावात् ।
वतीयादिपु भापितपुरक पुवहालवस्य' इति पुवद्भावन
मागवे ति भवति
वत्स्य मीति पटभात् ॥ ८२ ॥
'पतित वस्यमि क्षिती' इत्यत्र वेत्स्यसीति न सिध्यति ।
इटप्रमद्गात् । पाह~-पदभङ्गात् सिध्यति । वत्स्यसीति पद
भन्यन वेत्मि-अमि। असोत्ययं निपातस्त्वमित्यस्मिन्नथें ।
अचिदाकानद्वारे प्रयुज्यते । यथा-
'पापिलममि सत्यमभ्यधादि।
कानयानशब्दः सिद्धोऽनादिश्चेत् ॥३॥
कामयानशब्दः सिद्धः 'आगमानुशासनमनित्यम्' इति
मुझकृत यानादि. स्यात् ।
माहददीह्रदशब्दावणि हमावात् ॥८४॥