Sringeri Sharada Peetham
Muktamaala Ac No 133
Front matter
१ श्रीगणेशायनमा श्रीसरस्पत्येनमः॥श्रीलक्ष्मीरसिंहायनमगाअनुमानप्रामाण्यव्यवस्छापकयुक्तिशदानहेतुज्ञानेसामानाधि करण्यनमितिकरणत्वसाधकंप्रमितिकरणतावरकधर्मवत्वरूपहेतुमददीनं निश्यायकाभावादित्तिमुक्तामालातत्सार्थकयत्ति अनुमानतिइदानींव्याप्तिनिरूपणापाकातत्प्रतीक्षााउपायनिरूपणस्यप्रामाण्यव्यवस्थापनाव्यवहितोत्तरत्वत्यागातलाभ्याइ तिकाव्याप्तिनिरूपणस्यउपायनिरूपणपूर्ववलइत्यर्थअप्रमाणसाधर्मेणेत्यादिनथेनानुमानप्रामाण्यव्यवस्छापनेनवादिनि रासातव्याप्तिनिरूपर्णव्यर्थमित्याशकोलेदायसमारब्धेतिविशेषणमित्याशयवाहनाहव्याप्तीतिातथाचानुमानप्रामाण्यव्यव पनस्यववादिनिरासेतुलेपितस्याप्सिस्वत्वननवादिनिरासइत्तिभावासमारब्धत्वंचवर्तमानकालरत्तिध्वसप्रतियोगिनास फलायाद्यरुतिस्तहिषयत्वंयत समित्यपसर्गस्यसफैलवाड-पूर्वकरभनोधाराद्यकृतिःक्तप्रत्यस्यवर्तमानध्वसप्रतियो गित्वरुपमतीतत्वंविषयत्वंन्दार्थः। जवकृतिबंचपरीक्षाविषयकरुतिध्वसासमानकालीनत्वेसतिपरीक्षाविषयक तित्वगननुक्तप्रसयार्थेविषयत्वेअपरोयःकप्रत्ययार्थ तदर्थान्वितरभधात्वर्थस्यान्वयस्वीकारएवतादृशविशिष्टान्वयबी सफल व्यवस्थितिला धास्यावासघटतेप्रत्ययानाकेवलनात्यान्वितस्वार्थबोधकत्वस्यैवदृष्टचरखनस्वार्थान्वितप्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वासंभ वादितिचन्नप्रतिष्ठितंलिंगपूजयादित्यादीवर्तमानध्यसप्रतियोगिनीयाप्रतिछातकर्मीभूतंलिंगमित्यन्नयबापदर्शनेनताबोध कत्तस्यापिखीकारातपरमत्तेति परमातनिराकरणपूर्वक पराभिप्रेतार्थज्ञानेमध्यस्यस्याप्रेमात्वज्ञानसंपादनपूर्वक खभिप्रेतार्थनाने प्रमात्वज्ञानसंपादनमित्यर्थइत्तिसांप्रदायिकाःमथुरानाथभट्टाचार्यास्तहीधितिटिप्यण्यापरमनिराकरणपूर्वकखमतनलाभप्रेतन हेतुनायवरलायनअनुमितिसंपादनएतादृशपरीक्षापदार्थ कटेशब्यवस्छितावनुमानप्रामाण्यस्यान्वयइत्याहु प्रतिपारलविशेष णमितिाननुप्रतिपादनस्यप्रतिपत्तिजनकराहप्रयोगरूपस्यनिरुक्तराष्टरूपपरीक्षाकारखनैवसंभवठीचेन्नपरीक्षापदार्थघटक च स्वमतव्यवस्छितोप्रतिपादनस्यकारणलेनविशिष्ठकारणलव्यवहारावगनव्यवस्लितोवातस्यकथंकारणत्वमिनिशकायतःअमा ण्यसाधकत्वेनचावीकोकहेदुमताज्ञानमध्यस्तस्याप्रमात्वज्ञानसंपारनायप्रामाण्यसाधकहनुमताज्ञानंतस्यप्रथमनःसंपादनी तचनसेभवतिप्रमितिकरणतावळेदकताया इंद्रियत्वादविवासियतयाताखांद्रियत्वाभावज्ञानस्यवस्वरूपासिद्दिज्ञानस्यमध्य गरि० मूल २ स्छेविघमानत्वात्॥अतस्तारशसिधिनिवारणपूर्वकहनुमताज्ञानसंपादनार्थव्यानिमहोपायप्रतिपादनमेवरीत्यावस्यकारणत्वमितिका रणीभूतातस्यवेयर्थ्यशंकतययपीतिानस्यउपायप्रतिपाटानस्यावतारणसर्वमित्यादिसंथगतल्लाभान्।उपायप्रतिपादनस्यावश्यकतला भावातथाच उपायप्रतिपादनेवारशसंथेनेवसमारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणत्वासनसंभवेपुने कारणीभूतांताभिधानेपुनरुकि यस्तामितिभावः॥कारणीभूतोतानभिधानेव्याप्तिस्वरूपनिरूपणेप्रामाण्यव्यवस्लापकत्वलाभोनवजायतेवदभिधानतुव्याप्तिस्वरूपणेउ निरू पायप्रतिपादानजनकललामोधर्मिपारतंत्र्येणान्वयातूप्रामाण्यव्यवस्लापकत्वस्यापिलामोकावतीतितदभिधानानचत निरूपणेप्रामाण्यय वस्लापकललाभाकिमर्थमितिवाच्याउपायप्रतिपादनजनकेव्याप्तिस्वरूपनिरूपणेप्रामाण्यव्यवस्छापकत्वस्यापिलामेव्याप्तिस्वरूपनिरू पणस्यासनावश्यकलाभदित्याशयेनसमाधत्ततथापीतिजथवासर्वमिदमित्याचवतारणमेथेनव्याप्तिग्नहोपायप्रतिपाटनप्रामाण्य व्यवस्लापकत्वलाभसंभवेपिव्याप्तिस्वरूपनिरूपणस्यकेवलव्याप्तिमहोपायप्रतिपादननिदानवलापिचव्याप्तिस्वरूपनिरूपणेप्रामा ण्यव्यवस्छापकत्वाविशिष्टयहोपायप्रतिपादननिदानवास्यलाभानसंभवतीत्यावश्यकप्रामाण्यव्यवस्छापकत्वविशिष्टव्या .
---- * प्तिग्नहोपायप्रतिपादनस्यासंभवरंभणमरुतविशिष्ठव्यक्षियहोपायप्रतिपादन निदानत्वमपिव्याप्तिस्वरूपनिरूपणस्येवेतिवकव्यंगनच कारणीभूताविशेषणादेवलभ्यतेरतिताहिशेषणसार्थकमित्याशयेनाहतथापीतिप्रामाण्यव्यवस्थापकखविशिष्टव्याप्तिणोपायन तिपादानप्रथमतठशार्थइतिषांचनवीनारकसर्वमिदमित्याद्यवनारणग्नथेनतारार्थलाभसंभवपिपुनः कनविलक्षणबा धतात्पर्यसूचनापत्याहा तथापीति विलक्षणबाधाकारमेवप्रदर्शयतिप्रामाण्यव्यवस्गपनेत्यादिगंथेना अत्तरेखेतमूचना येतिसूचनपदस्वारस्यभाजस्यनसंगछतातन्वेतित्ततउपायप्रतिपादन मितिानाहाननुव्याप्तिपटकीभूताव्यभिचारांशभनियभिचा महाभावोहेतु:समानाधिकरणरतिहेतुतावदकाभावसहेचसहचारणहोहेतुरितिक्रमेणोपायप्रतिपादनमज्ञातव्याप्तिखरूत कपुरुषप्रत्यशक्यामित्यपायप्रतिपादनव्याप्तिज्ञानभेककारणनतुरनुकूलव्याप्तिनिरूपणमनःकारणार्थकनिदानपदमसंग तमित्याशंक्यतस्थप्रयोजकपरत्वविशदयतिव्याप्तीति व्यापकसामानाधिकरणव्याप्तिज्ञानेसामानाधिकरण्यज्ञानस्यकथमपिका प्य रूप रणत्वंनभवतीत्यतआहासमानाधिकरणरतिहतुताक्छेदकेतिनन्वत्र व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभइनिकथनमनुचितंतार गटी. ३ शव्याप्तिग्नहोपायप्रतिपादननिदानव्याप्तिस्वरुपनिरूपयतिसस्ववसम्यकनतावत्पर्यतानुभावनवेफल्यादनिदानमित्यस्थचक्रियाविशे पणत्वेनाप्यन्वयसंभवादित्यतआहाथमेइतिव्याप्तिस्वरूपमितिहिनायार्थस्यविषयइत्वस्यज्ञानानुकूलशवरूपधातर्थकदेशेज्ञाने न्दयाआख्यातार्थकतोअपरतरआरव्यातदर्थस्यवर्तमानत्वस्यधात्वर्थनिरूपणस्यचान्वयनन्नित्यादिनेतिरतीयार्थीभेदाधान्यन धनवानित्यादौतथादर्शनातस्यचनिरूपणेन्वयशएवंचित्यादिग्थभिन्नंयतव्याप्तिखरूपविषयक निरूपणतदनुकूलेदानींतनक तिमान्मणिकारतिबोधगनथाचदानीनन्वित्यादिनापूर्वपक्षस्येवाभिधानापुर्वपक्षानुकलेदानींतनरुतेर्वक्ष्यमाणसिस्थानमा तिनिरूपणानुकूलतयाव्याप्तिस्वरूपनिरूपणानुकूलवर्तमानरुत्तिमत्वस्यमणिकोरेवाधारसंगतिरितिभावीआरभतरत्यक्तमिविधा वर्थःसविषयकधातुसमभिव्याहारामाश्रयत्वमारव्यातार्थातथाचनन्दित्यादिगंथाभन्लेयत्तारराव्याप्तिखरूपनिरूपणंतद्विषयके हानीतनापरुतिमामणिहदितिबोधानन्वेवमपिवक्ष्यमाणसिसातव्याप्तिस्वरूपनिरूपणविषयकाचरुनेरिदानीमसलेनतद वस्लैवासंगतिरित्यतआगनिरूपणस्येविनदारंभेतिनिरूपणविषयकायकृतिविषयतेत्यर्थातथाचनन्नित्यादिगंथस्यापि निरुणपदार्थतयातद्विषयकाद्यनिरुपणविषयकत्वमक्षतमेवत्यारभतत्ककिसंगतिभावामन्चबंनिरुपयतीत्युतिपक्षेपिधत्व र्थनिरूपणस्यपरमनिराकरणपूर्वकखमतव्यवस्वितिरूपत्वस्वीकारेवाधकाभावान्ननित्यादिगथस्यापिनिरूपणपदार्थत्यानुनिरूप णानुकूलेदानींतनकृत्तिमत्वस्यमणिकारेबाधाभावान्निरुपयतीत्कक्तिरपिसंगतोवेनिचेन्नाजारभदेवायहतेःसर्वविषयवस्तीकोरे इत्यता णनिरूपणपदस्थापथातार्थकलेप्यनुपपत्यभावादशनवनिरूपयतित्यक्तावप्यारव्यातेनकृतित्वेनायरुरेवबोधनस्वीकारादा रभतइतिव्यर्थमेवेतिवाच्या निरूपयतीत्यास्यातेन नियमतआद्यकतिबोधनमानाभावातूझारभनइत्यतोतुजआइपूर्वकर भधातुनालापरवेरेवबोधनेनजनुपपत्यभावात अथवमायकृतेःसर्वविषयकत्वस्वीकारस्यावश्यकतयानिरूपणपदस्थयथा तार्थकत्वेत्यनुपपत्यभावेनपरमोत्याद्यर्थकलत्वीकारोनिरर्थकइतिचेन्मेवानिरूपणपदस्यप्रतियोग्यसमानाधिकरणेलादिनिरू पणमानपरत्वेतत्रनन्दित्यादिनेतितृतीयार्थाभेदान्वयस्यवक्तव्यतयातस्याधेनासंगतिःस्यावतारतत्पदस्यपरमनिराकरणेल्या धर्थकत्वस्वीकारस्यावश्यकत्वाहितिकेचिनापरेतुननुव्याप्तिनिरूपणपारभतेइतिकथनमनुचितंव्याप्तिस्वरूपनिरुपयतीत्यस्ये गन्दी g वसंम्यक्त्वादत्यतयाहाप्रयमतइतिशअसंगतमिविशइदानीपूर्वपक्षस्यैवाभिधानेननदत्तकूलरुतेर्वक्ष्यमाणव्याप्तिनिरूपणाननु। कूलतयाव्याप्तिनिरूपणानुकूलरुतिमत्वस्यमणिकारइदानींबाधातासंगतिरितिभावःगारभनइत्कक्तमितिाजाद्यतेम्सर्व विषयकत्वस्वरूपेणव्याप्तिनिरूपणारंभाविषयत्वस्यपूर्वपक्षेपिसंभवावतारशकतरिटानीमबाधातूनासंगतिरितिभावानचनि रुपयासकारपिआरव्यविनरुतित्वेनाद्यहतेर्बाधनसंभवान्नागतिरितिवाच्याहितीयादिकृतिवनिरूपयतीत्यस्यभूगिनयोगद. शेनेनताहराकृतीनाभवप्रायबोधनसंभवादसंगतेर्डारनिरूपणस्यसिहांतकथनवादारभनइत्यतोतुआडू-पूर्वकरवातुना। द्यहत्तेरेवबोधननानुपपत्यभावावरानन्यसंगतिर्डवीरनिरूपणस्यसिदांतकथनरूपत्नयानिरुपणावरुतेःपूर्वपक्षादिविषयक त्वासंभवात्तेतद्विषयकाद्यरुनेलद्धटकयावहिषयकत्वस्येवस्वीकारावाअन्यथापाकरशायाभोजनमारभनइतिप्रयोगापत्त रियतआरानिरूपणस्येनिशानदारंभकतेतिनिरूपणविषयकापरुतिमविषयत्तेत्यर्थातथाचनासंगतिभावनात्यचनिरू पणपदार्थघटकपूर्वपक्षनवित्यादिनहतीयार्थाभेदान्वयःसंगछतेनवनिरूपणस्यपरमनिराकरणीत्यादिरूपत्वेकेवलपूर्वपक्ष ..
कथनस्यापिनिरूपणरूपतयानिरूपयतीत्यकावपिनासगतिरिनिवाच्यापूर्वपक्षकवस्मनिरूपणपटकत्वमेवननिरुपणरूपत्वमितिस्वीकार ताअन्यमाकेवलपूर्वपसक्यनले पिव्याप्तिरूपयतीतिप्रयोगापत्तरितिसंक्षेपस्त्याङ्गनात्यावव्यभिचारीत्तत्वभेरोयदिसापनीयतदान बविशेषभटकूररूपहतारपिनिश्वयस्संपादनीयःसंचनसंभवनि सिहोतसलव्याप्ने केवलान्यपिनिरलेनकेवलान्वयिन्यभावाहिनिमणिरुकतात रूपासिलिनस्तलोत्तःअव्यभिचारितत्वएवव्यातिभेदः साधनीय तत्रव्योमचारतत्वस्यसाध्याभाववदवनित्वापिपंचकरुपस्यप्रत्ये कंपक्षलेनानाप्रति शाकरणापत्तिरित्यनगतरूपणेवपक्षलवकव्यत्यानुगतंडर्ववमित्याशंकायामयभिचारितलपदार्थत्वरुपमनुगतपक्षतावछेदकप्रदर्शयतितथाचायभिचारे तिमिलातप्तिक्षव्याप्तिभेदसादनेसिलसाधनंभवेदित्याशयेनाहनानुमितीनिशअनुमितिजनकतावदकविषयत्वाश्रयोनेत्यर्थजन्यथाअव्यभिचारितले व्यापकसाभानाधिकरंण्यरूपव्याप्तिविषयकसमूहालंबनविषयतासलेनवाधापत्तनम्वेवमपिबाधोडवीरएवयत्रपक्षतावछेदकादिकोटोजव्यभिच तित्वस्यप्रवेशातत्यानुमितियजनकतावछेदकविषयताअव्यभिचारितवरगावातूनचानुमित्तिजनकतावछेदिकायापक्षतावलेटकावछिन्नवि शेष्यतानिरुपितहेतुतावछेदकावलिलकारनानिरूपितप्रकारतातदाश्रयभेदसाधनेचोक्तदोषानवकाशमाहतुनावछेदकावछिन्नप्रकारताया - गटी० भलुमिनिजनकतावखेदकत्वमनियचरमप्रकारवायांनिवेशननहेवंशेएकत्रयमितिरीत्यालव्यभिचारितत्व सिद्धांतसिव्यायेतडभ भवावगाहिय परामर्शतदीयहेतुतावछेदकावछिन्नविषयतायाऐक्येन समितिजनकतावलेदकलातनिरूपितविषयताप्रयत्वमादाययोबा धरतस्याप्यनवसरतिवाचवसाध्ययोरेक्यनसंगादित्याशंकामांपर्यवसितमर्थमाहअनुभितिजनकत्वमितिअव्यभिचारपदार्थावछिन्न हेतुविषयततिशअमान्यज्ञानीयाव्यभिचारपदार्थसत्यवछेदकतानिरूपितहेतुविषयतेत्यर्थाजन्यथाव्यापकसाभानाधिकरण्यरुपच्या सित्वेनाव्यभिचारपदार्थावाहिनमीयाव्यभिचारावछिन्नविषयतामादायवाधापत्तेःघटितपदंपर्याप्त्यनिवशस्फारणायाज तुमवेश्याव्यभिचारथरार्थविषयताधरितधर्मावलिन्नत्वाभावसाधनेवाभाववदन्तिपुर्वतोवहिमानधूमादित्यादीवनिव्याप्यधू मवारवाभाववदत्तिपर्वतइत्याकारकपरामर्शनिछानुभितिजनकतामाधर्मितावछेदकावछिन्नविषयताविषयाव्यभिचारपदा थीवछिन्नविषयत्वावछिन्नलप्तन्वेनवाधाकूटस्यहेतुत्वस्वरूपासिधिश्वतिसाध्यहेतुकोयोर्हनिवेश एवंचतारवालनकताया पव्यभिचारपार्थवछिन्नहेतुविषयत्वावछिन्नलाभावादिसलेनवाघोनवास्वरूपासिदिनचतथापिवसभाववदतिधूमन्त्र महानसम्पर्वतोवहिमानधूमाग्दिलादिस्लीयपरामर्शजनकतायावाधादिडवोरैवेनिवाव्याअव्यभिचारपदार्थावलिन्नविषय तानिरूपितपक्षताक्लरकालिनविषयताघटितधर्मावछिन्नलाभावाद माध्यत्वाग्दिविवक्षण नादावादशनाचतथापिपर्वतोवक्रिमान्नन्यभा ववदररित्यादिोहेनुतावलेटकार्यतस्यव्याशिलपृष्ठहेतुल्यापकवहिसमानाधिकरणरतिवन्याभोवववत्तिवरूपहेतुतावछेदकव क्रान्पर्वतश्त्याकारकनिर्धर्मातावलेटककापरामर्शजनकतायावाधादिवारातस्याताराहताछेदकरूपाव्यभिचार पदार्थावछिन्न हेतुविषयतानिरूपितयक्षतावळेदकावछिन्नविषयताघटितधर्मावछिन्नलसलारिनिवाहिताबछेदकस्येवपरामर्शदेवव्यापकसा ध्यसमानानाधिकरण्यत्तितावछेदकवरेनुमान्पक्षंइत्याकारस्यव्यायधर्मिताबछेदकस्यैवपाम स्यहेतुताननुव्यात्योधर्मितावछ हकस्यहडव्यापकसाध्यसमानाधिकरणतिदेखताबछेहकलान्यसइत्याकारस्येतिगहापरेणसिहातलक्षणव्यवस्थापनीयत्वदनादा पावशनपतथाप्युनरखलेएवरचव्यापकवनिसमानाधिकरणरत्तिवभावदरतित्ववहह्मभाववरतिमानपर्वतइत्यंतरासमितीव छेदकपरामरीजनकतायावाधादिडीरातस्यामध्यसमानाधिकरणत्तिहेतुतावछेटकरूपाव्यभिचारपदार्थावछिन्नस्तुविषतानिरूपि गटी० ६ तपक्षतावछेदकावछिन्नविषयतावछिन्नत्वसत्वाहितिवाच्यपर्याप्तिनिवेश्यावभिचारपदार्थपर्याप्तिविषयतानिरूपितपक्षतावछेदकावछिन्न विषयताघटितधर्भावछिन्नलाभावस्यसाध्यत्वविवक्षणेनादोषागनचेवमप्युक्तदोषडाररवव्याप्तिधर्मिताळेरकविषयनानिरूपित हेतुविषयतत्यादिपटिनधर्मावछिन्नत्वसत्लादितिवाच्य अव्यभिचारपदार्थपर्यामविषयतायाधर्मिनावळेदकतानात्मकलविवक्ष णेनानुपपत्यभावातुनिचेवहेतुविषयतापटिनेत्यनहेतुपरमनर्थकापूर्वोक्तवन्याभावहरतिपक्षकपरामर्शीयवाभाववदन्नि विषमतायाधर्मितोक्लेटकतारूपत्वेनरोषवारणादितिवायंगपूर्वोक्तवझभाववरवृत्तिहेतुकछलएक्वन्झभाववदरतिसमाना धिकरणाभोवत्यादिव्यासिविशिष्टहेतुमत्पक्षविषयकपरामर्शजनकतायोहेतुसमानाधिकरणत्यशमादायवाधादेवरिणायवि घयतायाहेतुनावदकावछिन्नवस्यविवक्षणीयत्वेनतत्समर्पकतयाहेतुपदसार्थक्यावद्रिमानतादात्म्येनवन्यभाववदति मतइत्यादिषवारणतयायथाऋतहेतुपरस्यापिसार्थक्यावतिगनउन दिनसाध्याभाववेदरत्तित्वमित्यत्रतत्पदार्थव्यभिचार तत्वसाध्याभाववतित्वादिभोनकाप्रत्यापथितुमक्यायाधितत्वाट्तलत्यदंसाध्याभाववदत्तित्वमित्यादिनासाभाना - धिकरण्येनयोजनीयंतथाचप्रतियोग्यमिश्रितभेदबोधकर्लनबादृष्टचरलेल्याशंकांवारयतिायानिमित्यानुषंगेणेनिशननुत्तत्रावाप्ति दबोधनपिनठस्यहेतलंसंभवतिवन्मय मिवारीधूमवत्पर्वतवानयंदेशइतिविशिष्टयवेशिष्यावगाहिवोपीयजनकतायांजव्यभिचारपटा थेविषयत्तापरितधर्मावछिन्नत्वसत्तेनतभावरूपसाध्यभून्यायाव्यभिचारादित्याशंकायापर्यवसितहेतुमाहातथाचेविलयभिचारपा Cइतिरंवसामान्यविशेषभावलाभायनहतुकोटिप्रविष्टमव्यावर्तकत्वादिनिध्येयासंयोगविशेषाभावहूटेसंयोगसामान्याभावव्या प्यतायाविवादपितदतिरिक्तविशेषाभावसामान्याभावव्याप्तसर्वसंमतत्वान्नानुकूलतकैराहित्यमित्याशयेनसमाधत्ताननुकेर लावयिन्यभावादित्यस्यकवलान्वयित हकालीनानुमितिजनकज्ञानारत्तित्वादितिनार्थ अनुमितिजनकत्तायांतादाज्ञा नरचित्तरूपहेतोस्वरूपासिहेरित्याशंक्यकेवलान्दथित्वाहकालीनानुमितिजनकज्ञानसाध्याभाववदरन्तित्वावछिन्नविय तयाअभावदित्यर्थकतामाहसाध्याइतिगननुताहशज्ञानवृत्तित्वविशिष्टस्यसाध्याभाववदरनित्वावछिन्नविषयित्वाभावस्यह तुत्वमथवातडपलक्षितस्यतस्यनायंवरूपासिनहितीयःतादर्शभाववररतिहेतुमत्पक्षप्रकारकविशिष्टवैशिष्ठयावगादि .. गटी- जनकलायांव्यभिचारादित्यानांकायापर्यवसितंसाध्याभाववदत्तिवावलिलनिषयितासन्यरचिलरूपहनुमाहएवंन्चतिपदा र्शितसध्यतिाक्टघटकप्रत्येकाभावत्यर्थःगनासिध्यादिरितिस्वरूपासिदिव्यभिचारश्वनेत्यर्थः।परिकरणीयाइतिगमनुमि तिजनकलंसाध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणलावछिन्नहेतुविषयतापटितेधुनिवलिन्ताराविषयिताशून्यज्ञानरनिला दित्यादिरूप परिकारोवोध्याअव्याप्यरतिसाध्यकतिदीधिताववछदकावळेदेन विधेयान्वयस्यात्सर्गिकत्लेष्यव्याप्यरतिसा ध्यकसहेतुत्वावलेदेनाव्याप्तिरूपविध्यान्वयोनाभिप्रेतःकपिसंयोगाभाववागणवादित्यादाबुद्देश्यतावच्छेदकाक्रांतेलक्ष णसंगमनास्तिसग्मानाहिकरण्येन विधेयान्वयाभिप्रतःएताडवाभिप्रायसूचनायचसत्पदमुपालभन्यथाव्यानिप दसमभिब्याहारादेवसद्धतुत्वलाभसत्यदेवेथीपानादव्यिाथ्यतीतिग्रंथंरकलविशेषपरतयाव्यान्वष्टगकपिसंयोगिति. अव्यासिमितीतिनलपिसेयोगंसाध्यकस्ललेकथमव्यानि गुरुधर्मावछिन्नसाध्यकसाध्यतावच्छेदकावछिन्ना भावाप्रप्तिध्याव्याप्तिवारणायसाध्यव्यापकताक्छेदकरूपावछिन्नाभावस्यसाध्याभावपदेन विवक्षणीयतयाकपिसंयो गम्यसाध्यव्यापकखाभाबनद्रव्यत्ताभावस्पेवलक्षणघटकालादप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यनिवेशेप्रयोजनाभविननदघटिनव्यापकल स्यवनिवेशाशनवसाध्यव्यापकतावदकावछिन्नाभावनिवेशद्रव्यत्वस्यसाध्यतायाजातिप्रकारकप्रमाविषयत्वादिया दावतिव्याप्तिसाध्यव्यापकसत्वावधिकरणसर्वत्रसवेनसाध्यव्यापकसामान्याभावस्यहेत्वधिकरणसत्वादितिवाच्यसाध्यव्याप कतावछेदकत्वोपलसितधमीवछिन्नाभावस्येवनिवेशनीयतयाद्रव्यत्वाभावस्यतावात्वेनातिव्यास्यभावावरानन्यप्रतियो गितावछेदककोटाबुपलक्षिणतयाभानमसंभविन्यथाघटवत्तिभूतलपठाभावमादायजातिमान्नास्तिीतिप्रतीतिव्यवहार योरापत्तेरितिवाव्योप्रतियोगिकासंसर्गकबुद्धेप्रतियोगितावळेदकेकोटाबुपलक्षतयाभानासंभवेपिप्रतियोगिताप्रकारक बुनौतथाभानस्यकटापटिनेव्यवस्वापनीयतयाव्यापकतावल्लेदकत्वोपलक्षितरुपावडिन्नप्रतियोगिताकाभावनिवेव्य संभवादित्तिवेदित्यसाध्यतावछेदकसंबंधनेवसाध्यव्यापकनाया क्विक्षणीयतेयातलरीरप्रतियोगिवय्यधिकरण्या प्रवेशसंप्रयोगेनसाध्यतालसाध्यतावेलरकसंयोगसंबंधेनसाध्यव्यापकतायाअप्रसिध्याव्याप्तिस्तदारणायव्यापक गन्दी - ताशरीरप्रतियोगिवेयधिकरण्यवेवास्थावश्यकेनाव्याप्यत्तिसंयोगस्यापि प्रतियोगिवेय्यधिकरण्यपरितसाध्यव्यापकत्ता याअक्षतत्वेननदभाववतिरक्षादोहेतोःसत्वाव्याप्तिसंगतिःनन्चव्यापकत्वतदवलेकरूपावछिन्नवस्यगोरत्रतियोगित्वयारे कसंबंधावछिन्नत्वस्यगौरवग्नस्त्वपिविशषणताविशेषावछिन्नलस्यगौरवग्रस्तत्वपि विद्रोषणनाविशेषावछिन्नत्वस्य संभक्तियाकपिसंयोगस्यविशेषणतासंबंधघटिततसाध्यव्यापकत्वाभावननाव्याप्तिसंगतिवाच्यसकलदोषोधाराना वश्यकत्वेनसाध्यतावछेदकसंबंधरितव्यापकत्वाभिप्रायणव्याप्तिकथनादितिवरलतस्तगुरुधर्मस्य प्रतियोगिता वढेरकत्वस्वीकारणतदवछिन्नसाध्यकव्याप्तरनेवकाशनसाध्यव्यापकताबछेदकावछिन्नाभावपर्यताविवक्षणानु कपिसंयोगसाध्यकव्याप्तिकथनसंगति अतरेक्तल्लक्षणस्यव्यभिचाराभावरूपलंसंगछतेसाध्यतावदकावछिन्नामा भाववत्तित्वस्येवव्यभिचारपदार्थत्वादितिप्युक्तस्नायरुधर्मस्थानवछेदकत्वकल्पताध्ययापकत्तावळेरका वछिनाभावनिवेशपिगुरुधीवछिन्नसाध्यकेगुरुधर्मानचिन्नवनिछाभावप्रतियोगिताबछेरकत्वस्यगुरुधर्मघ न हितलेलतदलिनेभेदाप्रतिसाध्याच्याप्तिवारणायताराप्रतियोगितावछेदकंयपत्तत्तनेदकूटस्वववक्तव्यतयाताहशभेद्कूटस्यह ईयत्वातापोतुसरुधर्मस्य प्रतियोगितॉवेलदकत्येपिसाध्याभावपदेनसाध्यव्यापकांभादविलक्षणमनावश्यकंगरुपमावछिन्न साध्यकतोरपिकवलान्वयित्त्वमितिवाच्यंगरुधर्मस्यहेतुतावळेदकसंबंधानुयोगिनियाभावप्रतियोगितावळेदकलयातारा शानक्छेदकधर्मववरूपकेवलान्वयित्वस्यसरुधर्मावहिलसाधारण्यातूलतरवसभावानजातरित्याहीसंताभावाधिकरणत्ति त्वस्यसमवायावळिनस्याप्रसिध्याव्याप्तसत्तेपिनशतिदेततावटकसंबंधानुयोगिनिधत्वधरितकेवलान्वपित्तस्यसत्ताला वरिन्नसाधारण्यादतथाचकपिसंयोगसाध्यकहतावव्याप्तिसंगतिरित्यागनवेदोधितोअव्याप्तरहेत्यनुल्काव्याप्तिमा शंकेतिकथनंकिमभिप्रायकमितिवेदनकेचितशव्याप्यत्तित्वविशिष्टसाध्याभावाधिकरणताया विवक्षणव्यात्यभा वायथाऋतव्यास्याशंकयालक्षाणांतरनलवस्तगत्वाव्याप्तिरित्यभिप्रायकमाशंकेतिकथनंचव्याप्यत्तित्वविशिष्ट साध्याभावाधिकरणतानिवेशयितुमनहकिपिसंयोगाभाववान्मत्वादित्यादीव्याप्यरत्तिसाध्याभावस्याप्रसिदत्वादव्या गटी. प्तिरितिकाव्येकवलान्वयिन्यव्याप्तथरुवक्षमाणत्वाशनवमपिकपिसंयोगिभिनंगणवादित्यादौसाध्याभावस्यकपिसयोगा याप्यरत्तित्वाभविताव्याप्ति अन्यान्याभावस्यव्याप्यरतिवनियमवादिनयतस्यकेवलान्दयिन्यनंतर्गतत्वादितिवायव्याप्य रलिमदन्योन्याभावात्यंताभावस्यप्रतियोगितावछेदकखरूपत्वेपिलव्याप्यरतिमदन्यान्याभावाभावस्यव्याप्यरत्तरतिरिक्तस्थली कारादित्यागासाध्यवसायहविरोधिनानियासकसंबंधेनसाध्याभावाधिकरणतायाक्क्ष्यमाणतयाकपिसंयोगवत्ताज्ञानं तिनिरवछिन्नविदोषणनासबंधेनैवकपिसंयोगाभाववत्ताज्ञानस्यप्रतिबंधकत्वमतेतेनसंबंधनसाध्याभावाधिकरणं गुणादिकमेवेत्यव्याप्तानवकाशअन्याप्यत्तितातानस्योत्तेजकत्वमतेखरूपसंबंधेनकपिसंयोगाभाववतालानस्या पिप्रतिबंधकतयातनसबंधनाभावाधिकरणरतापिसव्याप्तिरित्याश्यनाशक्येतिकथनमित्लपिवदंतियद्यपिदीधि ताविरमवतारणमेवासंगतंसाध्याभाववदत्तित्वादिलक्षणपंचकस्यविभिन्नकर्टकत्वेनतंदनपेक्षणानगएककनखए वतपक्षणातूनथापिमणिकत्तासाध्यवदन्यारनिवमित्यारम्यैवलक्षणपंचककिमित्तिनप्रणीनमित्यादीकाममाननी ९ सुर्दीिधितिरुन्मधुरेणसमापयेदितिन्यायमनुसत्यपंचमलक्षणस्यमधरवंप्रदायितुंलक्षणचतुष्टयेयथाकथंचिदोषणल त्वदर्शयतित्यत्रतास्वाथस्यतात्पर्यबोध्याजन्यदेशकालनि।प्रतियोग्यक्लेटकान्यदेशकालेत्यर्थःकालग्नहणेनके केवलकालिकाव्याप्यरत्तिसाध्यकव्याप्ति-मूचितानसाध्यवद्भिन्नेत्तिसप्तमीतत्पुरुषावलंबनंदीधितिकतामनुचिलमा णास्वीकारेणगोरवाताअधिकरणभेदेनाभावभेदेमतविनालशस्यानिर्वाहतीत्याशकोपरिजिाही कर्मधारयपरित्यागबीज दर्शयतिासाध्यतिासाध्यवद्भिन्नवृत्तित्वापेक्षयासाध्यवदिन्लीयपटितस्यगरुलेपिमरोछेदकत्वमवलव्याहलक्ष भवति।प्ररुत्यसमधानेमलयोसाधुत्तपितत्स्लानेसंबंधिपर्दयोजनीयमित्याशयेनाहवेयर्थ्यतिगनानुसाध्यवव द्विान्बीयधर्मिकारतित्वपर्यासप्रतियोगिताक्छदकताभावात्साध्यवडिन्नसाध्याभाववत्तित्वस्यपर्याप्तप्रतियोगिता चलेटकताभावोविलक्षणएवेत्यखंडामवघटकतयासार्थक्यसंभल्वेवेयर्थकथनमसंगतंनचराहधर्मस्यप्रतियोगि तावछेदकत्वमतावलंबननेमितिभ्रमितव्यंगसाध्यवझिनीययत्तदरत्तित्वस्यैवलक्षणत्वसंभवादितिसंथवि १० रोधातानत्रयसाध्यवदिलदत्तित्वस्येवलपलादित्तिवेदलाकारोरनवच्छेदकत्वमतेपिसाध्यवादिनसाध्याभाववरनित्वले प्रतियोगितावलेदकतानांगीक्रियताअव्यावर्तकसाध्याभावपटितलाञ्जव्यावर्तकप्रतियोगितावदकतानंगीकाराहनचवे साध्यवद्भिन्नीयमित्तित्वलस्याप्यवछेदकतानस्याहव्यावर्तकधर्म्यशघटितत्वादितिवाच्यंयतोभावतीतिर्दिप्रतियोगिवि शेषणनापन्नस्येवावछेदकतामवगादतनतुविशेषणनानापन्नस्यापिएवंचसाध्यवभिन्नीयधर्मिर त्तित्वरूपप्रतियोगिनिसाध्य वदिलविशेषतरत्तित्तत्वस्याविशेषणतयासाध्यवद्भिन्न विशोषितर्मिरत्तित्वत्त्ववछेदकता सिध्यतिसाध्यवट्रिनसाध्यामा ववत्तित्वरुपप्रतियोगिनीतुसाध्यवहिलविशेषितधर्मत्तित्वत्वस्यापिविशेषणतयाव्यावर्तकसाध्याभावघटितेप्रतियो योगितानदेछेदकत्तानसिध्यतीतिवेषभ्यणसाध्याभाववेय्याकथानमितिमंचेकबुग्गीवादिमटत्वावलिन्न साध्यकस्ललव्याप्तिसाध्यताक्छेदकरछिन्नभावप्रासहेरितिवाच्यतेनरूपेणसाध्यतेवनेत्यभिप्रायादिसलं पहवेनेतिसप्तमीतत्पुरुषमित्तिननुसप्तमीशोरियनोसप्तमीयोगविभागसप्तमीतत्पुरुपोवक्तव्यः सचन संभवतिसप्तम्याएवानुपपत्तेःसाध्यवद्भिन्लेलस्यकारकत्वाभावनसत्तम्याधिकरणेचेतिसूत्रस्याप्रसरणातूनचानानि याध्याहारणीयेतिवाच्यातथासनिसापेक्षतयासामर्थ्यनूसमासानुपपत्तेर्डवीरतावित्तिचेन्नासप्तम्यधिकरणचे निसूत्रस्वानुक्कसमुव्यायकचकारेणाकारकवाचिनापिसहनीतिधानात केचिदमाध्यवद्भिन्न विद्यमानामा ध्याभोवस्तथतिमध्यमपटलोपितमासंभवतिशनसाध्याभावांशवयर्थ्यमितिानसाध्याभावडिलविवोषितवति विशेषितसाध्याभावाटतलक्षणेसाध्यवलिविशेषितधर्मिधुटितलक्षणस्याप्रवेशेनवेयाभावपिगौरवमक्षत मेवेतिवाल्यूलक्षणस्यलक्षणातरादूषकवाडूषकत्वादितिहदयामत्तरवेतिजन्यथेतल्लक्षणेप्यव्याप्यत्तिसाध्य काव्याते?रित्यापत्तिःनवसाध्यवद्भिनन्नित्वविशिष्टसाध्याभावविलक्षणमहोषयतिवाच्यंतथासतिसाध्य छिन्नत्तित्वविशिष्टस्यसाध्यवत्वसत्तेनतादृशशविशिष्ठवत्तिवस्येवलक्षणत्वैसभवात्साध्याभावपदेवेपो तोव्यायत्तित्लादिरूपेतिआदिनाप्रतियोगितामानाधिकरण्यप्रतियोग्यसानाधिकरण्ययोःपरिग्रहः॥ विरुक्ष गट. ९१ धर्माध्यासेनेतिामिथोविरुक्षधर्मयविषयकप्रमात्मकपलायानुरोधेत्यर्थःसचप्रत्ययःसंयोगाभावोगणेव्याप्यरति ट्रव्येन तथागद्रव्येप्रतियोगिसमानाधिकरणःगुणेनतथेत्याकारकाव्याप्यारत्तित्वस्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिवंजव्याप्य त्तित्वंचताशाभावप्रतियोगित्वमित्यादिकमूर्खाभेदकाभाविनेतिनिवाकाशभावादरुक्तच्याप्यत्तित्वादिरुपदका संभवेपिद्रदलसामानाधिकरण्यतरसमानाधिकरण्यादिरूपभेदकसभवादेदसिध्यदेवेतिवाच्यंतथासतिद्रव्यत्वा दीनामपिभेटापत्तःतस्माध्याप्यत्तित्वाव्याप्यरतिवादिकमेवभेदकमित्यभिसंधि जनरवेनिशव्याप्यरतिवा व्याप्यत्तिदीनामेवोदकत्वस्यलक्षणकर्तसंमतत्वादेवेत्यर्थःनिराकरष्यतीतिव्याप्यवृत्तित्वखाधिकरणगुणा दिनिधाभावाप्रतियोगित्वंजव्यायत्तित्वंतुस्वाधिकरणद्रव्यनिछाभावप्रतियोगिअनयोनीलघटपीतघटाभाव समशीललामिथानविरोधःप्रतियोग्यधिकरणरत्तिप्रतियोग्यन धिवरणवृत्तित्त्वयोस्तभावाभावरूपताविरहण नविरोधाअवयवव्युत्पत्यानाशार्थालाभापारिभाषिकत्वव्याप्यत्तिपमानामित्येवंनिराकरणप्रकारोबाध्यः।
ननुकदत्वमामानाधिकरण्यनदसामानाधिकरण्यादीनामपिथोविरुदत्वहिदकत्वमस्त्ववपरंत्वभावभेदकत्वमेवनभावने दकत्वमप्यनुगतजादिभंगापत्ते एवंचाभावमात्रस्यधिकरणभेन्न भिन्न मितिप्राचामभिमतएवंदिधीतिरुत्तथासत्यभावऐक्नसिदित्यमा वमावनिराकरिष्यतिअन्यथाव्याप्यरत्यभावएवनसिध्यदितितमेवनिराकुर्यातएतानिवभेदकानीतिगंथरलूपलक्षणपरस्सथाचसाध्यपरिवर्थ मित्याशंक्यप्रकारांतरेणसार्थक मितिअथवेत्तिसाध्याभावपदंसाध्याभोवत्यवसाध्यपदंजनेयोगित्वाविशेषसंबंधेनसायी यपरमिति तत्पुरुषेपूर्वपरस्यनिरूरलक्षणायाःसर्वसन्मत्तत्लादित्तिभावःसंबंधव्यारत्तानुयोगितलाभायायानुयोगितावि शेषतिजन्यथासाध्यवानिवृत्तिवहिप्रतियोगिकसमवायवतिपर्वतेधूमस्यहत्तरव्याप्तःगनन्वेवमभावपटव्यर्थताहवानु योगिताविशेषणसाध्यीयत्वस्यैवानत्तिप्रसक्तत्वादियाशंक्यविलक्षणालयोगितानिशतात्पर्यवाहकतयातन्मार्थकयति। अभावीयविलक्षणेतिगभावाभावसाधारणानुयोगिताविशेषत्यर्थःnभावभिन्नमात्रवृत्यनुयोगितानिवेशघटवाभावादिसाध्यका. व्यास-तत्रताडशानुयोगितासंबंधसाध्यीयत्वस्याप्रप्तिाप्रयोजनाभावादित्तिगरतनभावाभावसाधारणाभावलनिवेशेव्यावर्त गटि० कृताभावभिन्नत्वरूपाभावत्वनिवेशेचाभावसाध्यकव्याप्तिरितिनिरअसंभवतिनन्दनसाध्यवद्लिहतित्वसाध्यवत्तायहविरो धितानियामकसंबैधनेववतव्यमन्यथाकपिसंयोगादिसाध्यकाव्याप्तितावस्यापत्तिःक्षन्तिसाध्याभावस्यापिसाध्यवद्भिन्न ९२ राणादीकालिकादिसंबधनत्तातथाच जात्यभाववासत्ताभावाहित्यादीतसंबंधासमवायस्तनसाध्यवद्भिनरत्त कस्या चितेनसंबंधेनहेत्वधिकरणेसत्वेनलक्षणसमन्वयःसंभवतीतिकथमसंभवःसाध्यतावश्लेटकादिभेदेनव्याधिविभिलत्वेनवङ्गिमा नूभूमादित्यादिस्छलीयव्याप्तरसंभवइत्यर्थकत्वेपिद्मिान्थूमादित्यादौतावासंबंधोभावीयदेशिकविशेषणतातनसंबंधेन प्रसेयत्त्वंसाध्यवभिन्नइत्येवनभवतीतिकथमसंभवागगनाभोवादेस्तावासबंधनसाध्यवदिन्नतित्वेपितमादायनासभूवा वसरःबभावमात्रस्याधिकरभेदेनभेदादितिचेलप्रवदंत्यभिज्ञा दैशिकविशेषणतात्वेनेवशेदेशिकविशेषणताया-संसर्गता नतुअभावीयदेशिकविशेषणतालनविशेषरुपणसंसर्गताया गदाधरासंमतत्वादेवंचवनिमान् धूमादित्यादौताहासंबंधः देशिकविशेषणतातादृशेनसंबंधेनप्रमेयत्वंसाध्यवद्भिन्नवृत्येवेत्यसंभवसंभवइतिवस्तत्तस्तप्रमेयत्वायादायासंभवक थनंयथाशताभिप्रायेणसाध्यपदस्यनिर्विवादप्रयोजनंतुपटत्वाभाववान्पटत्त्वादित्यादीसमवायादेतारजातयातनसंबंधनसाध्यवद्भिन्न निद्रव्यत्वाचादायाव्याप्तर्वारणरूपंबोध्यााएतेनप्रमेयत्वादविषयत्तारुपेविषयभेदनभिन्नत्वेयनक्षतिगाननुसाध्यपदसार्थक्यायामा वपदस्यानुयोगितातापर्यग्माहत्वेवर्णनमनुचित्तंसाध्यवभिन्नपदस्यस्वप्रतियोगिभदिन्नपरत्वेनैवसाध्यपदसार्थक्यातूनचप्रति याशिवधिनत्वंस्वप्रतियोगितावळेदकलेनानुगतीकृतप्रतियोगितावछेदकावछिन्नाधिकरणत्वावछिन्नभेदस्वप्रतियोगिताक्छेद कयत्किंचिधर्मावछिन्नाधिकरणत्वावछिन्नभेदोवाआयेजसंभवःसर्वत्रैवसाध्याभावस्यपूर्वक्षणादितित्वविशिष्टस्वाभावन तियोगिकतयात्स्वप्रतियोगिमदिन्नत्वस्येवाप्रसिद्देहितीयेपरत्वकपिसंयोगान्यतराभाववानात्मत्वाहिलादावव्याप्तिःकपिसंयोग रुपसाध्याभावस्याधिकरणेलात्मनिगुणसारमान्याभाववरूपस्वप्रतियोगिताक्छेदकावल्लिन्नाधिकरणभेदसत्वावगुणसामा ज्याभावभावस्यनिखिलसुणस्वरूपत्वनकपिसंयोगरूपतयारणसामान्याभावस्यकपिसंयोगात्मकसाध्याभावनिया गिताव छेदकत्वादितिवाच्ययादवाप्रतियोगितावलेटकावछिन्नानधिकरणत्तिसाध्यतावछेदकावछिन्नताहराप्रतियोगिताकाभा ए गरी० वालहदवत्तित्वस्वविवक्षवनारोषातइतिचन्नउदारत्वाइतिसाध्याभावप्रतियोगित्वनसाध्योपादानस्यशिरोवेटनेनासिकास्पर्शन तुल्यत्वातन्त्र्चएतेनवप्रतियोगिताडेदकसंबंधेनसाध्यवद्भिन्नवर्ततेयःसाध्यतावळेदकसंबंधावलिन्नतियोगितासबंधनसा छायोभावस्तहदरत्तित्वमर्थातथाचसाध्यपदानुपादानस्वप्रतियोगितावळटकसमवायदिसंबंधेनवन्यादिमतोन्यस्मिन्वर्त तेयःसमवायनवन्यभावस्तहतिधूमाटे सत्तादोषस्तहारणायतत्सार्थक्यमितिपरासंसाध्यतावलदकसंबंधस्यसाध्यतावल दकसंबंधावछिन्नाभावप्रतियोगितावळदकसंबंधत्वेनोपादानस्यशिरोवेष्टनेननासिकास्पट्टीतल्पत्वातूसाध्यतावळद कादिभेटेनव्याग्निर्विभिन्नत्वेनसंबंधस्यसंयोगत्वादिनवनिवेशनीयतयांसाध्यपदेवययस्यहवारत्वाचयेवमपिसाध्यवद्धि नश्वासोसाध्याभावश्वसाध्यवङ्गिनसाध्याभावस्तददात्तित्त्वमिनिकर्मधारायटितएव समुचिनःसाध्यवृत्त्वंचवप्रतियोगि कलस्वसामानाधिकरण्योभयसंबंधेनबोध्यतेनप्रतियोगितायांसाध्यताक्छदकधीवछिन्नत्वसाध्यनावरकसंबंधा वछिन्नत्तयोरनिवेशपिनक्षतिगतलहन्यभावसंबंधूातरावछिन्नवन्यभावयोरुतोभयसंबंधनसाध्यवत्तयालक्षणाघ घटकत्वोतएवंचघटोभावादिवारकतयोसाध्यपदसमर्थक्वंसाध्यवभिन्नसाध्याभावाप्रसिध्यवकेवलान्दथिन्यभावादिनि ९२ मूलसंगतिब्वोपपतनसामानाधिकरण्यघटकवृत्तिवंदेशिकविशेषणतासंबंधेनवक्तव्यमन्यथावद्मिान्धूमादित्यादीसाध्य वदन्यसासाध्याभावाप्रसिद्धिविन्यभावादरपिकालिकादिसबंधनपर्वतादित्तित्वातथाचपर्वतावत्यभावस्यलाघवासर्वतत्व रूपस्यसाध्यप्रतियोगिकस्यलक्षणघटकलेनतहत्त्वमादायदोषतिवाच्यापर्वतारत्यभावस्यभावप्रतियोगिकतयानिरिक्त लेनादोषादनववप्रतियोगिकलनिवेशाच्यइतिवाच्चसाध्यपदार्थक्यायर्तनिवेशासखंडाभावघटकतयासार्थक्यातूव स्ततस्तसामानाधिकरण्यसबंधनेवसाध्यवत्त्वमुच्यतांसाध्यपदंदुतत्संबंधलाभायनचवपर्वतत्वादरपिसाध्यवडिन्नतयातह त्वमादायदोषइतिवाच्यविशेषताविशेषणवसाध्यवद्भिन्नाभाववत्वस्यविवक्षनादोषागजधिकरणभेदेनाभावभेदभावपि कैपिसयोगाएतदक्षत्वादित्यादौनक्षतिःगुणाद्यसमवेताभावस्थेवलक्षणघटकत्वादितिचन्नाद्यपक्षजातिमान्मताका रकप्रमाविषयोवादित्यादोघटत्वाभावस्यपिलक्षणघरकतयातहतितोईत्तित्वेनावास्याफ्तभ्यासासाध्यप्रतियोगिकत्वं नताशसाध्यवहात्तित्वयाटसाध्यत्तित्वंनतावासाध्यप्रतियोगिकत्वमित्यभयसंबंधेनसाध्यवदन्यत्तस्यतनसत्वा तूनचसाध्यतावदकविशिष्टान्यत्वमेवतननिवेश्यसाध्यतावछेदकवेशिष्यचस्वाश्रयप्रतियोगिकत्वस्वाश्रयवदतिया गटि. १४ भयसंबंधेने तिनदाषइत्तिवाच्यसाध्यतावळेदकवद्भदधरितस्यसाध्यवद्भिन्नसाध्याभाववरत्तित्त्वरूपमूरलोक्तलक्षणपरिकाररूपत्वा संभवाव॥गोरवाञ्चद्वितीयकल्पेसाध्यपदस्यकथचिदर्थबोधकत्वसंभवकेवलत्तात्पर्यबाहकत्ववर्णनस्यान्यायवातनचेनते प्यभावपदस्यकेवल तात्पर्यवाहकत्वमस्त्यवतिनामितव्यार्मिबोधनस्यापिसंभवादमहानसीयवनिलेत्तिाननुसाध्यता वछेदकपूर्याप्त प्रतियोगिताक्छदकताकलमपिमहासीयवन्यभावस्याक्षतरभावप्रतियोगितावळेदकताया निरवछिन्न लादिधर्मवत्या वाहपर्याप्तायाःमहानसीयत्वक्त्यरछेदकतातोविलक्षणत्वावरानचसाध्यतावछेदकपर्यास्यवदक ताकवचसाध्यतावलकेतरनिछावछेदकत्वनिरूपकत्तभित्तिवार्यतथास्तीतनिधावछट्कलानिरुपकत्वस्यापिमहा नसीयवन्यभावप्रतियोगितायोविशिष्टाभावादिकमादायाक्षतत्वनततुदोषतादवस्यात्नेचानिरूपकत्वे किचिदिति। ष्ट निरुपकत्वाभाववारणायपूर्वरीत्यापरिकरणीयमितिवाञ्चजनवडापत्तेःतथान्चमहानसीयवन्यभाववोरणंकथमि निवेदनेब्रूमःमहानसीयत्ववडिवगतयोरवछेदकत्वयोविलक्षणतेपितदभावप्रतियोगितावछेदकतालावलिन्नप योप्तिरपिविलक्षणास्वीक्रियतेसाचव्यासज्यादति एवंचयादशप्रतियोगिताक्छेदकतात्वावछिन्नपर्यास्यवदकसा २१ ध्यताबछेदकतापर्यायवछदकतावाप्रतियोगिताकाभावोनिवेश्यनमहानसीयवाभावप्रतियोगितावखटकतात्वाव छिन्नपर्याध्यबछदकमहानसीयत्वादिगतहित्वंसाध्यताक्छदकतापर्यास्यवछेदकंतुवदित्वगतंतव्यक्तित्वमितिनकोपि दोषासामानाधिकरण्यसबंधनमहानसीयत्वविशियदद्रित्येतदछिन्नाभावसत्वेतद्दारणायावलदकतायोनिरवछिन्नलंनिवेश्य विसलेवङनैतिाअवयोध्यअनुयोगितासबंधनसाध्यविशिष्ट साध्याभाव-नवमहानसीयवसभाकादिरपितादोभवत्यवति वाच्चमहानतीयत्वविशिष्टवडिलायवछिन्ननिरूपितानुयोगितायाःसाध्यताक्छेदकवद्रित्वविशिष्टसंबंधाताविरोहात्॥ अतएवगदाधर सिद्धांतलक्षणेउभयत्वायवछिन्ननिरूपितानुयोगिताया मणित्वादिविशिष्टसबंधताविरहादितिवश्यतीति अधिकरणभेदेनाभावभदमतेनाहपृथिवीवेलेतिरातादेशान्यतरत्वावछिन्नाभावस्यपृथिवीमावरत्तित्वेनद्रव्यत्त्वानात्मक त्वामीव्याप्तिरितिभावअधिकरणभेदेनाभावभेदेव्याहव्यत्वाभानाादावितिदंतुयथाश्रताभिप्रायेणजन्यथादेव्यत्व प्रकारकप्रमाविशिष्टयत्वाभावसाध्यकेवाध्यातिनसाध्यवत्तामहविरोधितानियामकसंबंधेनसाध्या भाववत्वस्यविवक्षणीय गटि. ९५ नवाकालिकसंबंधनद्रव्यत्त्वाभाववताज्ञानप्रतिवरूपसंबंधेनतदभाववात्ताज्ञानस्येवाविरोधितयातेनससंबंधेगव्यत् मादायाबाप्टरसत्वपिनक्षतिआकाशाभावस्याप्यधिकरणभदेनभेदान्ताव्याप्तिरतआहाघटत्वाभावेसिसाध्यताक्छेदक संबंधेनसाध्यवत्ताज्ञानमितिानन्वन्त्रप्रतिबध्यादितिसाध्यताक्छदकसंबंधानिदेशनमफलभन्यसंबंधेनसाध्यप्रको रकज्ञानप्रतिकालिकसंबंधेनसाध्याभावप्रकारकलानस्थाप्रतिबंधकतयातेनबंधनसाध्याभाववत्वमादायदोषान सक्तानवसाध्यतावछटकासंबंधानिवेशेवन्यभाववत्वावछिन्नकालिकसंबंधावछिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारक स्वरूपसंसर्गकज्ञानस्याप्रतियोगितासंबंधनवद्रित्वावछिन्नप्रकारकतयातलतिबंधकयात्कालिकसंसर्गकवझ भावप्रकारकंज्ञानंतद्विषयकालिकसंबंधवारणायासाध्यतावदकसंबंधनिवेशनमावश्यक मितिवाच्यतावताप प्रतियोगितासंबंधेनवनिमानूतध्वसत्त्वादित्यत्रासाध्याभाववत्वावछिन्नकालिकसंबंधावलिलप्रतियोगिताका भावज्ञानस्यप्रतियोगितासंबंधेनसाध्यप्रकारकतयानलतिबंधकज्ञानविषयकालिकसंबंधमादायाव्याप्तईवीरत्वा १५ वाअभावत्वावछिन्नविशेष्यत्वानिरूपितत्वस्यसाध्यतावछडकावछिनप्रकारताविशेषणत्वोपगमेचसाध्यताव दकसंबंधे नेत्वस्यवेयादितिचेटप्रवदंत्याभिज्ञा साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबंधकलायदिसाध्यवत्तानाननिछप्रतिबध्यतानिरूपकत्वंतदा पर्वतोवनिभावत्वावछिनकालिकसंबंधावछिन्नप्रतियोगिताकाभाववावक्रिमाश्वतिसमूहालबंनंप्रतिकोलिकसेब नवसभापवान्पर्वतइत्याकारकनिश्वयस्यप्रतिसंबंधेतयातदिषयकालिकसंबंधमादायटोषानन्यसाध्यतावछेदकावाह न्नप्रकारलापटितधमीवछिन्नप्रतिवध्यतानिवेशान्नसमूहालंबनमारायदोषसिवायतथाप्रतियोगितासंबंधेनवङ्गिसाध्यकत ध्वंसलहेलुकाक्तस्छलसाध्याभाववानिनिज्ञानस्यतादशतयातद्विषयकालिकृसंबंधमादायाच्या वारसादतःसाध्यवत्ताज्ञा नसामान्यप्रतिबंधकत्वंवक्तव्यंतचसाध्यवत्ताज्ञानवव्यापकप्रतिवध्यताकत्वपर्ववसितंतथाचसाध्यताक्छदकसंबंधानिवे शेसाध्यवन्ताज्ञानत्तस्यसंबंधातरेणसाध्यवत्ताज्ञानसाधारणतयातारशसाध्यवत्ताज्ञानवव्यापकप्रतिवध्यतायासाध्याभावनि बयनिरूपित्ताऽयाअप्रतिहिरतःसाध्यतारिकसंबंधनिवेशनंएवंसाध्यवत्ताज्ञानमित्यत्रसाध्यपदंसाध्यताव छेदकविशिष्टपरंमज्ञानपदचप्रतिबंधकसमानधर्मितावळेदककज्ञानपरमत्तःसाध्यताबछेदकधमावछिन्नसाध्यतावछेदकसंधान छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्मकंस्वप्रकारकनिश्वयस्यसाध्यवत्ताज्ञानसामान्योतर्गतविभिन्नरूपेणसाध्यप्रकारके भिन्न धमावलि नविशेष्यकेचज्ञानेप्रत्यप्रतिबंधकत्वेपिनाक्षिति एवं व्याप्यविशिष्टलोकिकसन्निकर्षाजन्येवादिकमपिनिवेश चान्यनान रिक्तधर्मस्येवप्रतिवध्यतावछेदकतापर्यास्यधिकरणतयासाध्यतावछेदकधर्मावछिन्नसाध्यतावछेदकसंबंधावछिन्नन कारताशालिलदिवपर्याप्त प्रतिवध्यताक्छेदकताकत्त्वनिवशेनेवसाध्यतावदकसंबंधनिवेशसार्थक्याख्यापकत्वनिचे शाभिप्रायकतयात्तत्सार्थककथनमनुचित्तमितिवाच्यधूमाभावाहिसाध्यकस्ठलधूमाभाववादिरूपसाध्यतावछेदक संबंधावछिन्नप्रकारताशालिबुस्वित्वपर्याप्त प्रतिवाध्यतावछेदकतायाजप्रसिध्यापत्तःतत्रधूमवादिनाघटायवगाहिम संग्रहायधूमत्वावलिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्न प्रकारताशालिबुद्धित्वंयर्याप्तप्रतिवध्यतावछेदकत्तांगीकानघट भिन्नघटवाभावादित्यादीतादृशतादात्म्यसंबंधेनघटत्वरुपसाध्याभाववतिघटत्वाहतोसत्वादव्याप्तिरतस्वप्रकारकेत्तिप्रतिव थकविशेषणमितिसंक्षेपःगकचितुसाध्यतावछेदकसंबंधेनत्यनुक्कायत्किंचित्सबंधेनसाध्यवत्ताज्ञानप्रतीत्यक्ताकालि ९६ १६ ६ कसंबंधावछिन्नद्रव्यत्वाभावकालिकसबंधनसाध्येयाप्तिाखरूपसबंधेनसाध्यवत्ताज्ञानप्रतिखरुपसंबंधावछिन्नसाध्या भावस्यद्रव्यत्वस्वरूपतयाकालिकसंबंधनतदत्ताज्ञानस्यप्रतिबंधकत्तयाकालिकसंबंधस्यापित्तथात्वात्वेनसंबंधनकालस्यसा ध्याभावाधिकरणवारतासाध्यतावलेटकसेबंचनेत्कनचसाध्यवद्भिनर तित्वंसाध्यतावछेदकसंबंधसंसगैकसाध्यवत्ता महविरोधितानियामकसंबंधनवक्तव्यमन्यन्यथाकपिसंयोगसाध्यव्याप्तःएवंवसाध्यवत्तानहविरोधितानियामकयाडश संबधनसाध्यवद्भिन्तरत्तित्वमभावस्थताशसंबंधनसाध्याभाववत्वमितिरीत्यासंबंधेक्यविवक्षणाहुक्तव्यत्वाभावशाध्यक ठेलेकालिकसंबंधस्यसाध्यवट्रिनरत्तितावलेदकतारासंबंधेनसाकमेक्याभावनस्वरूपसंबंधस्यवतथाविधतयात नसंबंधेनसाध्याभावाधिकरणमात्मेतिनाव्याप्तिरतासाध्यतावछदकसंबंधनेतियर्थमितिवाच्यकालिकसंबंधावछिन्न प्रतियोगिताकारकान्गभावाभावादौरखरूपसंबंधेनसाध्यआत्मत्वादिहेतौकालिकसंबंधेनसाध्यवत्ताज्ञानप्रतिस्वरुप संबंधेलकालिकसंबंधावछिन्नसाध्याभावप्रकारकज्ञानस्यविरोधितयास्वरूपसंबंधस्यापितथात्वापतिनसंबंधेनसा २७ ध्याभावाधिकरणमात्मापीत्यव्याप्ति तदारणायसाध्यतावलेदकसंबंधेवेत्यस्यसार्थक्यातूनचाधिकरणभेदनाभावभेदान्लायंदोषति वाच्यंतथापिकालिकसंबंधावछिन्नप्रमेयसामान्याभावमहाकालालयोगिककालिकसंबंधेनसाध्यमहाकालत्वहेतावव्याप्तिख स्यात्स्वरूपसैबंधनसाध्यवत्तायहंप्रतिकालिकनस्वरूपसंबंधावछिन्नसाध्याभावनिश्वयस्यविरोधितयाकालिकसंबंधस्यता हशतयासोध्यतावछदकमहाकालानुयोगिककालिकसंबंधेनसाध्यवद्भिन्नखंडकालरतितावछेदकसंबंधतयाचतेनर्स बंधेनसाध्यामावत्वस्यकालसड़ावातहारकत्तयानस्यावश्यकत्वात्यदिवविशेषरूपेणसंसर्गत्तानेष्यतेयेनसंबंधनवप्रका रकमित्यत्रस्वरवपदस्यसाध्यतावखेदकावछिन्नसाध्यनावळेदकसंबंधावछिन्नप्रतियोगिकाभावपरत्ववेत्यच्यतेवदासाध्यताक्छद संबंधनेव्यर्थमेवेत्यवधेयमित्यागनचवमितिारवंताशसंबंधनसाध्याभाववत्वविवक्षणावाखासंबंधेनेतिामूलावछिन्नवि शेषणतयेत्यर्थःगाएतेनाव्याप्यतित्वज्ञानकालिकत्वंतदभावलाज्ञानसूचितंनलक्षणेघटकइतिअपितुनिरवछिन्नविशेषणेतेतिको पाजव्याप्यत्तिताज्ञानकालतदभाववत्ताज्ञानस्यप्रतिबंधकत्ववारणायाव्याप्यत्तिताज्ञानस्यातनकत्तापक्षयानिरवलिन्न ९७ विशेषणतयातदभाववत्तानिश्चयखेनप्रतिबंधकलेलाधवमितिसदयंभव्याप्यतिखसानन्यतादशानिरवनिता नवगाहिनोपितदभाववत्तालानग्यप्रतिबंधात्मनुभवसिसमनःअध्यायतितासानसोनवखमेवोषितंनथाक्षादि विएविशेषणतापिनाशीतिसाभ्यवद्धिनरतीतिसार्थमितिसमाधतेसंयोगतिअथयारशसाध्यवर लेसाध्यापकरणसा ध्यानावस्सनधिवरणेचसाध्यस्थनमः प्रसिमानासिवध्यप्रतिबंधकामावल्पनापाअसंभवेन प्रतिबंधवनायटिनल क्षणस्याव्यातिरितचन्नताशलेमानातावादितिहदयावन्यादिसायवश्लेषुक्तानुयपनिप्रकारांतरेणवारयतामतमाह केशिखितिगसाध्यात्मवताभावनिभूपिततिासायनिद्रपितत्पशतथाक्थन्तुवन्यादिसाध्यकलेसाध्यनिपिनमानयो गिलाप्रसिसिसंभावनावारणायाव्यवस्महतुतापाहतुताव दवसंबंधावछिन्नविलोमसिभिरतोयसप्रकारकपमाधि शष्यवेशिासनुवार्थभमेति घामावरपतिासमवायसंबंधावान्नमयसामान्यामारस्यपानशेषणनासंबंभावति नोभावस्नसमयमात्रखरपत्तेनकालियसंबंपावछिन्नपगभावस्मसाध्यात्मक वातावरप्लमित्याशेयेनेदंबोप्यावस्त, co तस्कसाध्यात्मकस्वाभावनिरूपितेत्यस्यसाध्यनिरूपिनत्यर्थकारणालानुपपत्तिलेरोमीत्यवासाध्यनिरूपिनस्वनितिनद्मिानधूमा दित्यादीवन्साद्याभावस्ययाकालिकसैबंधावछिन्चाफावस्तन्निरूपितस्वनिछप्रतियोगितावदककालिकसबंधवारणायसाध्यनि मपितेतिप्रतियोगिताविशेषणयावत्साध्यनिरूपिवेतिगसाध्यतावलेटकव्यापकानुयोगितानिपकत्यर्थ वनेकुव्यक्तिकसाध्ययापला प्रसिदाचपिनक्षतिःसर्वसमवायसंग्राहके निाएकेकमभवततपस्वाभिप्रायणदेसकलसमवेतनूपलेतिगौरवंवोध्यव्यत्किंचि साध्येतिशयत्किंचित्वयावत्वानिवशास्फारकतावाप्रतियोगितावरकवत्संबंधनेतियत्पदानुक्ताकालिकसंबंधावछिन्नशमे याभावस्ययोदेशिकविशेषणतयाभावस्तस्यापिसाध्यतयातलिरुपितप्रतियोगितावलेदकवेशिकविशेषणतयासाध्यवद्भिन्नरत्ने-सा ध्याभावस्यताशकालिकसंबंधेनाधिकरणकोलीपात्यव्याप्तिस्यादेवेतिभावनाकालिकसंबंधावछिन्नेयभावप्रतियोगितावदक कालिकसंबंधमादायसमवायनप्रमयसाध्यकव्याप्तमासाध्यतावलेदकसंबंधनतिमत्साध्यनिषितेसतेनैववारणसंभवाताव निछत्वविशेषणस्यघटभिन्लंघटत्वाभावादित्यादाव्यानिवारणमेवप्रयोजनंवक्तव्यंतदपिनसंपतिसंबंधैक्यविवक्षणादित्याह १८ घटभिन्तमितिसंयोगाभावाभेदासंभवपीतिान विदमसंगनएनलक्षणव्यवनिसंयोगाभावापेक्षयागुणवृत्तिसंयोगाभावस्यव्याप्यरत्त: विभिन्नतेनसंयग्गिभेदस्यगुणरतिसंयोगाभावाभिन्नखेवाचकाभावादानवद्रव्यरत्तिसंयोगाभावाभदासभेवपीत्यर्थकतदितिवाच्य तभेदस्यासंभवितत्वेननिषेधायोगातगुणवत्तिसंयोगाभावाभेदेवाधकोभावनतरपेक्षणस्यनिजित्वाञ्चतिचन्नवलक्षणयसाधा रष्यन्विचारस्यप्रसक्ततयासर्वसामंजस्यातपरेनुसमनियताभावानामेक्वमित्यस्यययोरनुयग्गितयो-समनियतताक्छदक त्वंतयारकाभावसमावशोलापवादित्यर्थइतिनहाभोवक्यमित्याङ्गनाद्रव्यत्वाभदसंभवपिकपिसयोगिभेदादःसाध्यत्वतन्त्रक पिसंयोगप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावाभेदएवानुसतव्यलतःसर्वत्रतथाविधाभदौचित्यमितिमनसिकल्याहसंयोगवति। दैशिकविशेषणताया निरुक्तरुपाक्रांतवेष्युक्तस्कलेनाव्याप्तिःवक्षमाणरीत्यासाध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणतानिवेशव इयभावनेदेशिकविशेषणतयागगुनाभावत्वविशिष्टाधिकरणताया हेतुमतिसत्वेपिसाध्याभावत्वविशिष्ट्राधिकरणतायाजसत्या तमअन्यथालात्मनिकालिकसंबंधावछिनागनाभावाभावानास्तीतिप्रत्ययापत्तशातथाचस्वनिष्ठत्वव्यर्थमेवेत्तिचन्नाआत्म निमाध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणतायाःसत्वपिनोक्तप्रत्ययप्रसंगगाकालिकसंबेधेनगगनभावाधिकरणतायाएवलावा गटि. १९ प्रत्ययनियामक त्वादितिभूतावलंबनेनस्वनिष्टलसार्थक्यावशनचैवमष्यधिकरणभेदेनाभाभेदाडक्तस्लव्याध्यभावनतस्य र्थमेवेतिवाच्याजव्याप्यातिप्रयोगिकाभावानामवतथानदुगनाभावादेरितिकल्याभिनायूकत्येनत्तत्मार्थक्यातगननुसाध्यनिरू पित्तस्त्वनिप्रतियोग्गिनेलाहिरुपेभावस्यसंबंधस्वपदार्थस्यनवेदाःवपदंदुसरचिप्रतियोगितापरिवरवस्तस्यस बंधाना न्यातिप्रतियोगितापठितइत्यतत्त्वनायपरंपरासंबंधप्येवयमेष्टचत्वातियाचयथाऋतार्थकताध्यपदस्यपूक्तिसा ध्यप्रतियोगिकगगनाभावादिकायासंभववस्यवारणपंप्रयोजननसंगछतेसाध्यनिरूपित्तप्रतियोगितायागगनावाटर सत्वनतस्यलक्षणाघटकवादित्यायनीकृतेनचति।साध्या भापतितहटकयथाऋतार्थकसाध्यत्यर्थाअभावानर विकासाध्याप्रतियोगिकगगनाभावादिरूपेत्यर्थातथाचसंबंधातरावछिन्नसाध्याभावादिनि साध्यनिरूपित प्रतियोगि तावदकसबंधमादायाव्याष्टिवारक़तयासाध्यपदावश्यकत्त्वपिगगनाभावाहिवारणायताध्यपरंव्यर्थमितिभावाननुना यंपरंपरासंबंधः किंतुसाक्षात्संबंधःएवंचान्यनिछप्रतियोगितापटितोप्यन्यस्यूसंबंधोभवत्येवातःसाध्यपदस्यगगनाभाचा दिवारणरूपमपिनयाजनेसंगछत्तइत्याश्येनसमात्तिवपदार्थस्थतिवपदार्थस्यसाध्यानावस्यद्यिानिवेश संबंधघट १९ कतथासाध्यवद्भिन्नत्तित्त्वविशेष्यतयाचतिभावःपरंपरासंबंधानमंवारयितुंस्चपदस्छानसाध्याभावपरयोजयतिसाध्याभावनि छतिवेय नवकाशदित्यनहेतुमाहताहासंबंपतिापरेतुननुसाध्यवदिन्नसाध्याभवित्यत्रसाध्यपदानुपानुपादानेगगमा वादेनलक्षणपटकत्ताजभावपदेनतत्प्रतिपादनेवपदस्यसमभिव्याहत्तपदप्रतिपायपरामर्शकलेनसाध्यनिरूपित्तस्व नित्य वस्तपदेनतस्येवपरामर्शनीयतयात्तनिप्रतियोगिताया साध्यनिरुपितत्वविरहादरवंचसाध्यपरंव्यर्थनचताध्यपदंव्यर्थ नचसाध्यपदानुपादानेकालिकसंबंधावछिन्नाकाशाभावादिताध्यकात्मत्त्वादिशतुकललेसाध्यतावछरकसंबंधान्यकालि कसंबंधावछिन्नसाध्यभावनिधसाध्यनिरूपित प्रतियोगिताक्छदकस्वरूपूसंबंधनतत्वमादायाव्याप्तेस्तादशसाध्याभावस्या व्याप्यत्तित्वेनाधिकरणभेदेन भिन्नतेनहोरणेपिवन्यादिसाध्यकेन्यधर्मसंबंधावछिन्नवमाभावनिछप्रतियोगितावछेदक संबंधेनतत्वभावायासंभवस्तधारकलयातत्सार्थकमैवेतिवाव्यसाध्यतिछानुयोगितायामेवसाध्यतावलेदकधर्मसंबंधावलि न्नाभावनिरुपितत्वस्यापिनिनानीयवनादोषादित्यायनाकनिन्वेत्तिासाध्याभवितिशतङ्कटकविवक्षितार्थक़साध्ये त्यर्थःजभावांतरेपिसाध्यताक्छेदकधर्मसंबंधावछिन्नाभावभिन्लेत्यर्थः॥साध्यनिरूपित्तत्वविरहेणेवेविसाध्यताक्छे गटो० २० दकधर्मसंबंधावछिन्नाभावनिरूपित्साध्यनिछानुयोगितानिरुपतत्वविरहेणेवेत्यर्थानबूक्तरियादोषवारणसंभवेपिमूलोक्तसाध्यप दसार्थक्यायसाध्यनिरुपितवनित्यत्रस्वपदस्छानसाध्याभाबपदमैवनिवेशनीयवेपदस्येवहिसमभिव्याहतपदेप्रतिपायपरा मर्शकत्वनियम किंवसाध्यनिष्छानुयोगितायोसाध्याभाव निरूपपतवनदेयमन्यथासिद्धमन्परित्यज्येतिन्यायापत्तेःतथाच साध्यनिरुपितसाध्याभावनिछाप्रतियोगितावछेदकस्वरूपादिसंबंधेनगगनाभावादिमत्वमादायासंभववारकत्यासाध्यता र्थक्यमितिसमाधत्तवपदार्थस्येति।साध्याभावत्वेनैतिशेषशाननुस्वपदस्यसमभिव्याहतपदोपस्याप्याक्तत्वेनत्तत्वरुपसतेने वसाध्याभावस्यसंबंधकटकत्तयाप्रवेशस्थादित्यानाकरवपदकोनसाध्याभावपदं निवेश्याहसाध्याभोवतीतिव्याचगाननु तथापिमहाकालानुयोगिककालिकविशेषणतासबंधनप्रमेयस्यसाध्यत्त्वमहाकालत्वादावव्याप्ति निक्तसाध्याभावस्य यःशुद्धकालिकसंबंधावछिन्नाभावस्तस्यप्रभयत्वनसाध्यतयामहाकालानुयोगिककालिकसबंधन रत्तिमत्तयाचत्त निरूपितसाध्याभावनिष्ठप्रतियोगिताक्छेदककालिकसंबंधस्यसाध्यतावछटकर्सबंधनसाध्यवडिन्नरवंडकालनि पित्तरत्तितावछदकत्वनतेनसबंधनसाध्याभावस्यमहाकालेसत्वात्तूविशेषरुपणसंसर्गतायाजनभ्युपगमेनैताना स्छलस्याप्रसिदत्वेपिद्रव्यत्तित्वविशिष्ठाभावखरूपेनसाध्येद्रव्यत्वादावव्याप्तिःनिरुक्तसाध्याभावस्ययकालिकसंबंधावछिन्ना भावात्तस्यद्रव्यरतित्वेनसाध्यतयास्वरूपसंबंधेनरतिमत्तयाचत्तन्निरूपितसाध्याभावूनि प्रतियोगितावलेटककालिकसबंधन साध्यवादिन्नस्यरत्त साध्याभावस्यतेनसंबंधेनद्रव्यपिसवाल्यांवत्साध्यनिरुपेत्यस्यपूर्वभट्टाचार्यरेवडूषिलत्वेनथापरिकारासंभवा दलचसाध्यनिरूपितत्वंचसाध्यवय्यावयक्तितिरत्यनुयोगिताकत्वंतत्र्वसाध्यतावछेदकतसंबंधेनसाध्यतावछेदकावछि नव्यापकत्तावछट्काउयोगिताकलंतेनेतद्रूपादिसाध्यकेनदोषातथाचद्रव्यरत्तिसाध्यव्यापकत्तावछरकत्वस्यनित्यद्रव्य मात्ररतितारशाभावनिछानुयोगितायामसलान्नाव्याप्ति अतरवसत्तातिरिक्तप्रभयस्यसमचायनसाध्यत्वसाध्याभावावस्य लाघवारसत्तारूपत्वेपिसत्तानिानुयोगितायाएवसाध्यव्यापकतावलरकतच्यातन्निरूपित्तप्रतियोगितावछदकगास्व रूपसबंधएवेतिनाव्याप्तिरन्यथासाध्यनिरुपितप्रतियोगितायाएवढोलभ्यप्रसंगादित्तिवाच्यातथायुक्तदोषतादववस्तात तथाहिद्रव्यरत्तिवरूपसाध्यतावछदकविशिष्टस्यक रूपसंबंधेनयाभावातस्यव्यत्तिरेकितयातस्यकालिकसबंधावर छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यकवलान्यपित्लनतनिछानुयागिताया साध्यताक्छदकविशिष्टव्यापकतावदकतायाअक्ष २१. तलाव्यतिरेकिण-कालिकसंबंधावछिन्नाभावस्यप्रतियोगिमत्यपिकालतदनधिकरणदेशावछटनसत्वनकेवलान्यपितस्यभट्टाचार्यः कंठरवणासकदोवदनीयत्वातएवंकालिकसंबंधावलिन्नाकाशाभावाभाववानात्मवादित्यादीकालदत्तिवविशिष्ठगानामावस्य स्वरूपसंबंधनसाध्याभावल्याभावतस्यसाध्यसमनियततयासाध्यस्वरूपत्वेनतंनियूपितप्रतियोगितायाःकालत्तित्वविशिष्ट नामावनिछाया:विशिष्टशुधान्नातिरिच्यत इत्तिन्यायेनगगनाभावात्मकसाध्यभावनिधत्वेनतदवछदकवरूपसंबंधनसाध्या मावस्यात्मनिरत्तेरव्याप्तिानचताशप्रतियोगितावछटकयघसंबंधेनसाध्यवडिलवृत्तित्वंतत्तत्संबंधनसाध्याभाववत्तस्यवि क्षणान्नदोषइतिवाच्यं॥विषयितासंबंधनप्रमेयसाध्यकगगननित्यज्ञानान्यतरत्वादावत्तिव्यप्तिस्तत्रखरूपसंबंधस्येवकालि संबंधस्यापिसंग्रहसंभवनतत्संबंधहयेनसाध्याभावाधिकरणकालेहेतोरसत्वादितिवन्नवायतःसाध्यनिरुपितसाध्याभाव निष्प्रतियोगिताबछदकयत्संबंधनसाध्यवद्भिन्नमात्रवृत्तियःसाध्याभावःतेनसंबंधनतइदत्तित्वस्यविवक्षितलेननो पत्रमात्रपदंमितरव्यावर्तकनभवतिमूलोक्तसाध्यपदेवयापत्तेः।किंतुहरूलार्थकंसाध्यवद्भिन्नत्वव्यापकसाध्याभावा धिकरणारत्तित्वमितितुनिष्कर्षातथाचद्रव्यरत्तित्वविशिष्टभावसाध्यकद्रव्यत्वादिहतोसाध्याभावस्यताहप्रतियागि २११ तावछेदकाकालिकसंबंधेनस्यदादोसाध्यवझेदनसहविद्यमानत्वपिसाध्यवद्भिन्लेनित्येसत्येनसाध्यवरेदव्यापकत्वाभावनखरूप संबंधेनवतघ्यापकत्वेनत्तस्येवसबंधस्यलक्षणघटकत्तयानाव्याप्तिाकालिकसंबंधावछिन्नाकाशाभावाभाववानात्मत्वादिल्या दोतिकालिरत्तित्त्वविशिष्टगगनभावाभावःकालत्वाभावएवेत्तितत्प्रतियोगितायाःस्वरूपसंबंधावछिन्नाया गगनाभावसत्ते नदोष वहिमान्धूमादित्याहोगगनभावासाध्यतावछेदकान्यधर्मसंबंधावछिन्दप्रतियोगिताकाभावादेश्ववारणायला क्तसाध्यपदसार्थकताझाभावानांताशप्रतियोगितावछेदकस्वरूपसंबंधेनसाध्यवदिन्नवव्यापकत्वेनलक्षणषटकलावर साध्यनिरुपितस्यस्यप्रयोजनंतकालिकसंबंधावछिन्नाकाशाभावाभावसाध्यकस्ललेगगनरूपितागगनभावनि प्रतियोगिता वछेदकखरूपसंबंधवारणरूपबोध्यासत्तान्यप्रमेयसाध्यकजातिप्रकारकप्रमाविषयत्वादपूक्तिरत्यासासाध्यनिरूपित प्रतियोगित्वाप्रसिध्याव्याप्तिवारणायसाध्यतावछेदकविछिन्नव्यापकतावछेदकानुयोगितानुरूपितेत्यादिरात्यापरिकरणीय तयासाध्यतावछेदकसंबंधवसाध्यव्यापकतालाभार्थमेवसाध्यतावछेदकसंबंधेनवत्तिभवितिविशेषणासाध्याभावनिष्ठ गटि. त्वत्यावःप्रयोजनपूर्वोक्तमवत्यलमनिविलरेणापरेनुसत्नान्यप्रमेयाभावाभावःट्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वानन्नितयरुपएवनसत्तारण प्रति योगिनएवाभावाभावत्वस्वीकारावयाचसत्तान्यप्रमेयसाध्यकसाध्यनिरूपितप्रतियोगिता प्रसिद्धतिनाव्याप्तिरित्या आहुरित्य स्वरसूचनाथ तबीजेनुकालिकसंबंधावछिन्नमठियोगिताकाकाशाभावाभाववानात्मत्वावित्या दावव्याप्तिःकालत्वाभावस्यसा ध्यसमनियत्ततयातेदेक्यनकालत्वस्यापिसाध्याभावात्मकेलेनत न्निछप्रतियोगितावछदकस्वरूपसंबंधस्थलक्षणघटकलातू यदिसाध्यनिरुपितयन्निधप्रतियोगितावछेदकयत्संबंधेनसाध्यवद्भिन्नरत्तस्तस्यसाध्याभावस्यनेनसबंधनाधिकरणेत्यादि रर्थःमूलाकसाध्यपरंतुसाध्यतावछटकान्यधर्मसंबंधावछिन्नाभावस्यवारणायन्नुगगनाभावादसास्यनिरूपित प्रतियोगि तायातवासत्वातूतावत्तापितुस्यसार्थक्याहित्यच्यतेतुरातारात्थेनपटसाध्यकस्लेव्याप्तिःपरभेदाभावस्यघटस्वरूपत्वनसा ध्यनिरूपित्तसाध्याभावनिधप्रतियोगितायाअप्रसिद्धत्त्वातूनचभेदाभावस्यमतियोगिरूपत्वमयाविनायंदोषरतिवायंअभा विरहात्मत्ववस्तनःप्रतियोगितत्याचायीणांप्रतियोगितालक्षणस्यान्यान्याभविप्रतियोगिन्यच्याप्तिवदतोरीधितिकतांग्रे ---- २२ तियोगितावरकरुपत्तस्येवसंमत्तखेनन्तदोषतावस्लादितिदिकायाशसंबंधेनेत्यादिनन्वत्र प्रकृतसाध्यवन्निरुपित्तयारना संबंधावछिन्नत्तित्वाभावानुसाध्यवभिन्नत्तित्वोपलक्षितसाध्याभावइत्यर्थानसंभवृतिकालिकसंबंधावछिन्नाकाशभावा भावादिसाध्यकस्छलकालिकसंबंधासंग्रहप्रसंगातसाध्यवतिनसबंधनकस्याप्यरत्तःगतारासाध्याभाबस्वसाध्यवत्तित्वं याहशसंबंधानवछिन्द मित्यर्थइत्यापिनजात्मत्वादिसाध्यकसाध्याभोवसाध्यवलिरुपितरत्तित्वाप्रसिद्धःनापियसबंधावछिलसा ध्याभावनिछाधेयत्वंसाध्यवदनिरुपितमितियुक्तविशिष्टसत्तासविसाध्यगुणवदितोसमवायासंग्रहातसत्तारुपसाध्या भावनिछाधेयताया साध्यवदनिरुपितत्वविरहातानन्वतारासाध्याभावत्वविशिष्टनिरुपितयाररासंबंधावछिन्नाधिकर णतासामान्यस्यसमवायावछिन्नस्थसमवायावछिन्नस्यसाध्यवखे त्यसत्वेनसमवायसंपदःसामान्यपदनिविशेनवाङ्गमान्यू मादित्यादीवभावाधिकरणतायाःकालिकसंबंधावछिन्नाया कस्याश्विद्रमत्यसलेपिनकालिकसैवंधसंग्रहरतिवा व्यतादृशाधिकरणतासामान्यसाध्यवदवत्तीत्यस्यनारशाधिकरणतात्वव्यापक-साध्यवद्दतित्वाभावइत्यर्थमर्यवसितत्वेनाना पिवारलालरूपदोषस्यप्रसक्ततयापूर्वकल्पयेरुचिप्रदर्शकस्यालवाजालनेत्यग्निमगंथस्याजस्यनासंगतेरित्तिचन्नया २३ संबंधेनतारशसाध्याभावत्वविशिष्टानधिकरणप्रकृत्तसाध्यवदित्यर्थस्यविवक्षतत्वनादोषातूनचतादृशसाध्याभावत्वविदिश टानधिकरणाकतसाध्यवदित्यर्थस्यविवक्षतत्वेनादापातूनचतादासाध्याभावत्वविशिष्टानधिकरणयावत्साध्यवहितिवक्ते व्यमन्यथाद्रव्यत्वादिसाध्यकसलेतीकालिकसबेधेनताहेबासाध्याभावाधिकरणंयत्त रस्ययत्किंचित्साध्यवतिसत्वनका लिकसंबंधस्यापिसंग्रहापातातथाचोक्तदोषोडारएवेतिवाच्यनजादिसमभिव्याहारस्छलेप्रतियोग्यरतिधर्मएवखरूप संबंधेरूपस्यभेदानुयोगितावछेदकत्वस्यव्यत्पतिसिद्दत्वातकालिकसबंधनसाध्याभावाधिकरणभेदानुयोगिताक्छेदे कत्वस्यप्रतियोगित्तिसाध्यसंभवेनकालिकसंबंधासंगदेणखरूपसंबंधस्येवस्तखहावनचात्माज्ञानशष्टान्यतरस्मादि त्यादीकालिकसंबंधस्यलक्षणघटकतापत्यातिव्याप्तिरितिनमितव्यंाएतंत्परिचयसंबंधेनसाध्याभावधिकरणदृत्ति त्वसामान्याभावस्थवविवक्षतत्वनताशस्वरूपसंबंधेनसाध्याभावधिकरणरत्तित्ववतिहतोनसामान्याभावस्यसत्वेना तिव्यास्यसंस्पातपरिचायकरूपेसाध्यवद्भिन्तरतिपदेमूलोक्तसाध्यवद्भिलपदसार्थक्यायजन्यथाकपिसंयोगसाध्यक लेताहशसंबंधानिरवछिन्नेदेशिकविशेषणवस्यन्दिरलोक्तसाध्यवद्भिन्नपदस्यव्यावर्तकत्वापत्तरितिध्ययनिरवछि भया नसाध्याभाववत्तानिवेशेप्रथमलक्षणव्यात्यभावादादुएतल्लक्षणइतिजननथापरिकारोनसंभवतीत्यनुपदमेवस्फटीभवि प्यति॥अन्यतराभाववानितिपटत्वपटाकावासंयोगोभावस्यकेवलान्वयित्वातस्यवाध्यत्वापेक्षणानिरवर्छिनेतिसयोगिभिन्ले उणवादित्यादीसंयोगप्रकारकप्रमाविषयत्वस्यापिसाध्याभावताप्रसिद्देतिनाव्याप्तिरितिभावाननुसाध्यवादिन्नत्यनननिरवलि नरनिकेत्यर्थस्यविवक्षणादपटत्वपराकारासंयोगान्यतराभावमाध्येतदभावस्पघटाकाशसंयोगादिरूपत्वपिनक्षतिरितिवदतं प्रत्याहंसाध्यवलिइतिहखादावितिइश्वरेनित्यसरवान्यंगीकारादिदातदंगीक मतेडरलादिमत्वमेवहेतुरिनिध्येयान सिदपटपक्षकव्यानिमाहउत्पत्तिकालावछिन्नतिाअव्याप्तिश्वतिरास्वमततूक्तस्लयसाध्याभावस्यप्रतियोगिवयधिकरण्यादि रूपविरुधर्माध्यासेनज्ञानत्त्वसत्वायपेक्षयाविभिन्नत्नाधिकरणभेदनभिन्नत्वान्नाव्याप्तिरितिभावः कर्मादावितीनिाययष्यत्र दीधितिकतोगुणादावित्यनडुक्तिरेवोचितातथापिकर्मणादि कर्मादिरितितत्पुरुषउतबडुब्रीहिस्वीक्रियतासभयथापिन क्षतिरितिवैचित्र्यसूचनायेदमितिध्येयापरेकस्याचिन्मत्तेद्रव्यकर्मगुणेत्यादिसूत्रपाठातन्मत्ताभिप्रायकमिदमित्यंचकर्मणिचस योगाभावःप्रतियोग्यसमानाधिकरणइत्यग्निममूलानुरोधापिसंगलतइत्यादीधितिकारोक्तंमानामाखंउयतिइदत्ववेति॥
गवट. २४ सप्रमाणएवेतिालाघवरूपप्रमाणसहितइत्यर्थनाधर्मिणाजधिकरणभेदनभिन्नसंयोगप्रकारकशमाविषयत्वाभावव्यत्वाभावादीनां उक्ततिालाधवरुपेत्यर्थाननुपूर्वाक्तरीत्यालाघवासवेपिनिगमनाविरहस्छल सिद्धचडभयंसिध्यतीति।न्यायनानंताधिकरणषुञ तिरिक्तसंयोगाभावस्यवक्लप्तानंताभावेषुसंयोगाभावत्वस्यकल्पनानिर्विधिकेतिसमाधत्त विनिगमनाविरहणेतिानचक्क्षामा वेषुसयोगाभावत्वकल्पनधयेकल्पनाप्रयुक्तलापवमक्षतमावेतिनमितव्याद्रव्येक्लप्तरणवाद्यभावस्यव्याप्यरतित्व तत्रा व्याप्यवत्तिसंयोगाभावत्वकल्पनासंभवनसंयोगाभावरूपधर्मिकल्पनायाजावश्यकवाडकलापवानवकाशातानचतथापि तदधिकरणेत्तदधिकरणवत्यभाववसंयोगाभावसंबंधकेल्पनापेक्षयाक्लप्ताभावषसंयोगाभाचत्वकल्पनेवरमितिवाच्यभवन्म त्तेपित्तत्तदभावसंयोगोनास्तीतिप्रतिसनुरोधेनन्ततदभावारनिद्रव्यत्वाभावसंयोगाभावत्वकल्पनायाजावश्यकत्वनसाम्या। ताजत्रेदमधयाएतावतासंयोगाद्यभावस्पभिन्नलेमानाभावादियक्तिनिराकरणमात्रंनत्वव्याप्तःसिध्यत्तिागुणरत्तरखं उसंयोगाभावस्पद्रव्यपिसत्वादितिावतिमान्यूमादित्यादोसाध्यवत्पसभेदमादायाव्यातभावादाहनानाधिकरणेनिननुसाध्यव त्पक्षभिन्नदृष्टोतेत्यत्रपक्षपदानुयानसाध्यवदिन्नत्वहेतुमनिदृष्टांतवाधिनभिन्नादिपदसमभिव्याहारस्ठलेन्यतावछेदकावछि २४ न्नप्रतियोगिताकभेदबोधस्थवव्युत्पतिसिदत्वादतःसाध्यवयत्किंचित्पतियोगिकभेदतात्पर्यलाभाययक्षयदमितिवक्तव्यंएवेचे काधिकरणकहेतावपिसाध्यवाकिंचित्पनियोगिकभेदमादायाव्याप्तिसझावान्नानाधिकरणस्येतिपूरणमनुचितमितिचेन्में वयतःपक्षपनोक्ततात्पर्यकमपितलक्षणघटकाभूतसाध्यवलिनप्रतियोगितायापझनिछत्वनिवेशतात्पर्यकमन्यथासाध्यत्किंचि दिन्नदृशतेत्येवदेवतथाचतारबाभेदमादायकाधिकरणकतोनाव्याक्तिरतिनानाधिकरणकस्यतिपूरणमुचितमेवनलेवलक्षण साध्यवत्पदंव्यर्थमितिबाच्याव्याप्सिसाध्यघटितत्वायतबहूदीवह्निमान्नत्यादित्पादावतिव्यानिवारणायचसार्थक्यात एतेनक पिसंयोग्यतहक्षत्वादित्यारावव्याप्तिवारणायहीधितिरतेवनलक्षणस्यावतारिततेनालापियक्षांतररतिकपिसंयोगवढ़े दमादायाव्यातर्डवीरत्वादसंगतिरितिपरास्ताकृक्षांतरलिकषिसंयोगवद्भेदस्यपक्षप्रतियोगिकत्वाभावनलक्षणापटकत्त्वा देव्यात्यभावनासंगत्यभावात जत्रेदंवोध्यसाध्यतावछदकविशिष्शवछिन्नभेदघटितस्येवव्यभिचारपदार्थतयाएतलक्षणस्य तदभावरूपत्वासंभवनाव्यभिचरितत्वपदार्थलानुपत्तिरूपदोषस्यस्फुटत्त्वेष्यव्याप्तिरुपदोषस्यवप्रबललेनतडद्भावनमेवकतमि तिप्रयोगितायोब्यासत्यवत्तिधानवछिन्नत्वपसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावदकधर्मानवछिन्नवलपमेववाच्यमे गटि. २५ मेतदपेक्षयाभेदेप्रतियोग्यत्तित्वविशेषणमेवलघीयत्यभिप्रेत्यतदेवाहप्रतियोग्यवनित्वेनेति।प्रतियोग्यरतित्वंन्दस्वनिरुपकत्वसमाना धिकरण्याभयसंबंधेनप्रतियोगिताविशिष्टान्यत्वस्वरुपबाध्याकिचितुर्वक्षणावछिन्नतद्रूपवझेदवारणायप्रतियोग्यरत्तित्वनेतीत्याङः। साकल्पस्यविशेषणतास्पष्टयितुमाहविशेषणमित्यादिरितिगननुदिधितिरुताप्रथमतःसोध्यएवसाकरपंकिमितिनप्रदर्शितमित्यत्रबीज माहात्रेतिवक्ष्यमाणाप्रयोजनस्यवेति॥नानाव्यक्तिसाध्यकाव्याप्तिवारणरुपस्थिवेत्यर्थः।वास्तवतयेतिालावश्यकविशेषणातानिर्वाल लैनत्यर्थातस्यवास्तवप्रयोजनस्याविशेषणसएवतिगअव्याप्तिवारणरुपवास्तवप्रयोजनस्यसाध्याभावतिसाकल्पविनानुपपत्तिरिति भावाननुसाध्याभावतिसाकल्पप्रवेशविनापिसाध्येसाकल्पस्यमुख्यायोजनमायास्यत्येवतथाहिसाध्येसाकल्पाप्रवेशेएतद्रूपग गनोभयवानतव्यक्तित्लादित्पादांवतिव्याप्तिःएतद्रूपगगनोभयाभावस्यप्रतियोगितावळेदकालिन्लव्यधिकरणलाभविनत या भावस्ववप्रतियोगिव्यधिकरणतयातइनिधाभावप्रतियोगित्वस्यहेतोसत्वातसाध्येसाकल्पप्रवेशेनप्रतियोगिव्याधिकासकलसी ध्याभावापसिध्यानातिव्याप्तिानचसाध्यसाकल्पनिवेशयेतद्रूपगगनान्यतराभावमादायातिव्याप्तिवारणायप्रतियोगिवैयधिकरण्य शरीरप्रतियोगितावलेदकवेशिष्यसाध्यतावछदकताघटकसंबंधेननिवेनानीयतथातवेत्तद्रूपाभावस्यसाध्यतावछेदकताघट तापटकपर्याप्तिसंबंधनप्रतियोगिताबदकविशिष्टासंभवनलक्षणापटकतयासाध्येसाकल्पस्यनोकरीत्यायोजनलाभर्तिवाची तथाप्यतपराभवाभादायातिव्यतिव्याप्त ईवीरवनतहारणरूपप्रयोजनस्यसंभवातानचसाध्यसाकत्सप्रवेशपिपटारनिला छिनाभावमादायातिव्यामिरस्येवतिभ्रमितव्यउताभावस्यसाध्यतोचछदकतापटकसंबधनप्रतियोगितावछेदकविशिष्टवयधिक ण्यानाक्रांतत्वातशरतेनेतपददत्तित्वावलिन्नाभावमादायाठिव्याप्तिवारणप्रकारोपिनिरस्ततिचेन्नसाध्याभाववतिसाकल्प नायतरूपवदरनिद्रव्यत्वोभयाभावस्यसाध्यपतियोगिकलनोक्तप्रतियोगितावळेदकाबल्लिन्नवयधिकरण्याक्रांतत्वेनचतमादायातिव्या तिवारणसेंभवादनदारणस्यमुरव्यप्रयोजनत्वासंभवातूगएतेनपटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वपटारनिधर्माभयस्मिन्नाध्येएतत्त्वादिल्या बतिव्याप्तिवारणायसाध्यसाकल्पनिवेशनीयतथासतिपिटारत्तित्वावालन्नाभावस्यनिरिवलसाध्याप्रतियेगिकत्वेनलक्षणापटक तयाप्रतियोगियधिकरणसकलसाध्याभावस्याप्रसिध्यानातिव्याप्तिरित्तिनिरस्तंविशेषरूपेणसंसर्गतायाअनमिमतत्वस्यासक दावेदनीयत्त्वेनताददास्ललस्येवाप्रसिद-साध्यसाकल्यानिवेदशेपिसाध्यताछेरकताघटेकसंबंधपटितनिरुक्तप्रतियोगिव्यपि ग-टि. २६ करणलाकोतसाध्यप्रतियोगिकाभावाप्रसिध्यवानतिप्रसंगेनोकप्रयोजनासंगतेश्वाकिंचसाध्याभाववतिसाकल्पावशेसाध्याभा वेप्रतियोगिवय्यधिकरण्यस्थवाव्यावर्तकत्वेनानुपादेयतयोतीत्यांसाध्यसाकल्पस्यव्यारतिर्नसंभवतानिध्ययोजिथसाध्याभावव निसाकल्पनिवेशत्तरप्रतियोगिवेय्यधिकरण्यनिवेशस्यावश्यकनसाध्येसाकल्पकल्पेश्र्वक्तितद्पगगनोभयसाध्यकतत्वावतिया प्ति एतपगगनान्यत्तररसोभयाभावस्पतपतन्निोभयाभावस्यचसकलसाध्यप्रतियोगिकत्वैननिरुक्तप्रतियोगिवेय्यषिकर ण्याक्रांततेथाचलक्षणपटकटकवादितिचैन्नपरत्वतद्भिन्लोभयाभावस्यरत इटारत्तितद्धठाव्युत्कभयाभावस्थापिचल क्षणपटकत्वनातिव्याट्यनवकाशतावस्ततस्तभयाभावःपरंपरयोभयत्वाभावरवेतिमताभिमायणेवायंकल्प अन्यथादि। धितिकारस्यात्यंतमसंगतप्रलपनापत्त उभयाभावमादायदोषस्यातिस्फुटत्वादउभयाभावस्वीकसिधांतमताभिप्रायकम ग्निकल्पावतारणमितिनासंगतिम्नचेवमुभयसाध्यकसहेलोनिकृष्ट प्रतियोगिव्यधिकरणसकलसाध्याभावाप्रसिद्धि रितिनाशंकनीय।उभयसाध्यकरछलेपरंपरयोभयत्वस्यवसाध्यत्वाचीकारेणादोषातएक्वनकापिहोषगंधरतिध्ययंगा * यकविपक्षकसत्वनुरोधेनसाध्याभावतिसाकल्पनीयतसाध्यादिभेदेन व्याप्त दाताअतरवस्वरसाहीदितिरुतानिधू मत्वव्यात्तत्यादिनाललांतरमनुसतंतथाचगगमारतिधर्मवान्द्रव्यलादित्यादोपटत्वादिलक्षणात्ततत्साध्याभाववडणादिनि भावप्रतियोगिनिद्रव्यत्वादावतिव्याप्तिरतलहारणरुपैसाध्यसाकल्पस्यमुरव्यप्रयोजनमायास्यत्येवेतिकविद्रयात्तदाप्याहा वरूतस्विति।अविवक्षितइति साध्यतावळेदकावछिन्नाभावकल्पपियभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणायविपक्षेसाकल्पस्थाव श्यकलादितिभावभावनिमान्ध्रमादित्यादावव्याप्तिवारणायसार्वभौमेनसाध्याभावसाकल्पनिवेशितपेक्षयावीजभाहाल व्याप्तिवारणायेतिविद्भिसामान्याभावस्थापिलसणघटकत्वादितिभावाअतिव्याप्तिरितिएतेनकूटाधिकरणाप्रसिध्यानात्ति व्याप्तिरितिवरतोनिरासाप्रतियोगितावछेदकसंबंधेनप्रतियोगिवय्यधिकरण्यस्येवदीधितिरुतोभिमतत्वस्यव्यवस्लापनीय। तयारमध्याभावप्रतियोगितायासाध्यतावछेदकसंबंधावछिनत्वनिवेहास्यावश्यकत्वाताअतरवासंभवपिनसंभवतीत्यमित्या हलव्याप्तियतिपर्वतीयवक्रेईिलादिनतिावहिपठोभयाभावादःपर्वतीयवकिप्रतियोगिकत्वामपीतिस्फुरीकरणायपर्वतीयेच गटि तिनतपर्वतीयत्वस्यमतियोगितावछेदककोटिप्रवेशलाभायान्यथानिखिलवन्यप्रतियोगिकलेनलक्षणघटकत्वानुपपते। एतत्सणान्यक्षणरतिलविशिष्टवन्मभावस्यसकलसाध्यप्रतियोगिकत्वपिप्रतियोगिवेय्याषिकरण्यविशिष्टतधिकरणतानहट मतइतितपसाविशेषणेचतिविधूिमाभयसाध्यकंसहेतोतारशान्यतराभावमारायलसणसमन्वय इतिभावाअतएवाति व्याप्तिमाहावनिमोभयवानितिानचायागोलकान्यत्वशिष्टवादधमान्यतराभावस्यसकलसाध्यप्रतियोगिकवाभावेपि यारशयोगागोलकीयवभिःतनान्यलचास्तितारसायोगोलकान्यत्वविशिष्टवधिमान्यत्तराभावमादायनात्तिव्याप्तिरिविध मितव्यातारशान्यतरत्वरूपप्रतियोगितावरकविशिष्टवतितरयोगोलकतालाभावस्यस्लातुमनीरत्वेनातिव्यात सुरू त्वातायद्यन्यतराभावस्थसाध्यतावछेदकताघटकसंबंधेनप्रतियोगितावदकविशिष्टापसिध्यालक्षणाघटकतयानातिव्या निरित्कच्यतेतदावविभूमाभयसाध्यकसहेतावव्याप्तिरेवेतिध्ययंसाध्यतावळेदकातिरिक्तइति।साध्यतावछटकेतरधी नवछिन्नत्वनिवेशेयरुधर्मस्थानछेदकत्वेकबुग्गीवादिमत्वायवछिन्नसाध्यकपटत्वाद्यवछिन्नाभावासंग्रहणाव्याप्तिः ১৩ स्थादतोव्याप्तज्यरतित्वधर्मविशेषणाननुसंयोगादिनाप्रमेयवाताध्यकसाध्यतावछेदकातिरिक्तत्वाप्रसिध्यायामांसाध्यतावलेट्क तटवछिन्नप्रकारतावछेदकवरूपस्यसाध्यतावलटकातिरिक्तत्वस्यनिवेशनीयतयाणमयवडिधूमाभयसाध्यकव्याप्ति:निरुक्तमा शियोगिव्यधिकरणसमवायनवधूिमाभयत्वविशिष्टसाध्यकपर्याप्तिसंबंधेनोभयत्वविशिष्ठाभावमादायाव्याप्तिवारणायसाध्यताक्छेद काघटकसंबंधेनप्रतियोगितावछदविशिष्त्योदर्विवक्षणीयतयावधूिमान्यतराभावादे लक्षणपटकततिभाव सकलसाध्या भावाताशप्रसिद्धरितिचन्मयतःसाध्यतावछेदकातिरिकत्वंसाध्यताक्छदकधर्मानवछिन्नप्रकारतावछेदकत्वरूपंसाध्याताय वछेदकघटकलेखाविषयकप्रतीत्यत्तितारशसाध्यतावलटकवियिताकत्वंएवंचवद्धूिमोभयाभावस्पताशेलेनतमादायो क्तस्लललक्षणसमन्वय इतिदिकावस्ततस्तसुरुधर्मस्य प्रतियोगितावछेदकत्वाभिप्रायकोगंथाएवंचाव्याप्तिकवनावतर तिगसाध्येसाकल्यनिवेशसार्थक्यायव्यासज्यरत्तीतिाजखंडाभावघटकटयानस्यसार्थक्यताउतप्रयोजनानुरोधेनसाध्यताव छेदकातिरिक्तत्त्वस्यपरिकरणीयतयासामानाधिकरण्यसबंधनमहानसीयत्वविशिष्टयद्रिनदवछिन्नाभावादीनामपिता रणसंभवातशेअतएवकंबुग्नीवादिमत्स्टोभयसाध्यकघटपटोभयाभावस्पलक्षणाघटकत्त्वपिनाव्याप्तिकंबुग्नीमादिभत्पटो का भयत्वावछिन्नाभावस्यैवलक्षणघटकत्वादितिध्येयालाघवादितिशासाकल्पदिनिवेशापक्षयेत्यादिनाएवेनगुरुधर्मस्यप्रतियोगितावछे दकत्तटवछिन्नसाध्यकललानुसेघनसाध्यतावलदनवछिनत्वस्छानसाध्यतावछेदकावछिन्नव्यापकताबछेदकरूपावछिन्न लनिवशपिलाधवमक्षतमेवेतिमूचितापरिभाषिकसाध्यताक्छदकेतरत्वव्याप्तज्यतित्वञ्यनिवेशनमारिपदार्थः । एतरूप तयोभयेतिरुपकपालत्वोभयत्वावछिन्नाभावस्यप्रतियोगितावछदकावछिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणस्यसाध्यप्रतियोगिक स्यवारणायप्रतियोगितायोसाध्याभावव्हत्यदृत्तित्वविशेषणदेय मित्याशयापरेतुप्रतियोगियधिकरण्यशरीरसाध्यतावछे दकतापटकसंबंधनप्रतियोगितावछेदकवशिनिवेशनीयमन्यथासमवायसंबंधेनवद्धूिमोभयत्वावछिन्नसंयोगेनसाध्यक्रिरू पसदेतोपयोतिसंबंधेनवद्भिधूमाभयत्वविशिष्टाभावस्पप्रतियोगितावछेदकतापटकसंबंधेनप्रतियोगितावछेदकावछि नव्यधिकरणस्यसाध्यसाकल्पनिरोपिलक्षणघटकतयाव्यप्तिःतथाचरूपकपालस्याभयत्वावछिन्नाभाषस्यताइनस मवायनापक्षाबुहि विषविषयत्वरूपोभयत्वविशिष्टाप्रासध्यालक्षणेघटेकत्याङ्गालक्षणसंगतरितिअन्नायमा श्याद्रव्यपृथिवीलादित्यायकव्यक्तिसाध्यकेपियत्किंचियक्तित्वविशिष्ट व्यत्वाद्यभावादिनोवेशिष्याभवछिन्न २८ प्रतियोगिताकबविशेषणदानेनवारणाल्लुक्षणसमन्नयःअतएवनानाधिकरणकसाध्येत्यनुलानानाव्यक्तिलाध्यकत्याक्रांते त्कक्तवानदीधितिरुदिति अतएवागएकव्यक्तिसाभ्यकेवलक्षणसमन्वययादवानानाव्यक्तिसाध्यकत्वाक्रतिवलक्ष्यमोणस्त लव्याप्तिविरहादवलटकावदनवियेयान्वयनियमभंगरतिनगनाव्यक्तिसाध्यकत्वंपरिकरतिव्यधिकरणद्वयेतिानबुकिमिदं साध्यतावछेदकैव्यधिकरणदयत्तित्वानतावयत्किंचित्साध्यानधिकरणरतित्तित्वं द्रव्यत्वपृथिवीत्वान्यतरवान्पथि वात्वादित्सादानुद्देश्यताक्छेदकाक्रोतलसणसंगमनाङक्तनियमभंगापनानचपरस्परानधिकरणरतिरत्तिलमेतनातन स्वसमानाधिकरणाभेदप्रतियोगिताछेदकवृत्तिलखार्क छिन्नप्रतियोगिताकभेदेवदत्तिवृत्तिबोभयसंबंधन किंचित्साध्यनि शिष्टत्वरूपमेवचातान्यतरवरूपसाध्यतावछेदकस्यतारात्वाभावनियमभंगतिवाच्यंाउक्तान्यनरत्वावछिन्नसाध्यक द्रव्यत्वादिहतोपवीत्लाभावसादायाव्याप्तिसत्वेनतदकथेनगन्यूनतापत्तःाएतेनयक्तिचित्साध्याधिकरणारतिरत्तित्व तदिलिपरालमितिलेन्मवायतःव्यधिकरणट्यरत्तिलेहेत्वधिकरणांतर्मावणवैय्यधिकरण्यघटितंबोध्यातचयत्किंचित्सा गट० ध्यानधिकरणहेत्वाधिकरणयत्तित्वइवधिकरणांचरपर्यवसितंतथाचोक्तान्यतरत्लावछिन्नसाध्यकव्यत्वादिहतोस्ताहा साध्यतावळेदकत्वाडयतासिपिरितिदिगयावमलानितिायावदंतःपातिनोनुगतसत्तादेः किंचियक्तिरत्तिलविशि शभावमादायनाव्यामियभव उक्तवेशिष्यानवछिन्नप्रतियोगिताकत्वविरोषणेनेववारणादितिभावाआदिनाश वादगगनवारित्यादम्परिनहानक्षतिमानिनियमभंगाएतहक्षत्वबानितियद्यपिरक्षत्वस्यसाध्यत्वे पिव्यभिचारिण लमक्षततथापिपूर्वमेतत्त्वस्यसमवायनहेतुतास्वीकारातदेवसाध्यत्सनालसतमिस्र्थवातिशयेनव्यभिचारस्फू। तिरितिध्येयारत्तिलेविशिष्टःसन्वर्ततइतिगप्रतियोग्यनधिकरणत्तित्ववैशिष्पावलिन्नधियत्ताशालीत्यर्थशतान्न छाधिकरणतानिरूपकतादेछेदकस्यवतन्निरूपिताध्ययतावछेदकत्वमित्यारायः॥विशिलाध्ययतायालनतिर। तलेलुयावनिष्ठप्रतियोग्यनधिकरणदत्तित्वविशिष्टाधिकरणताकोभावानिवेश्याप्रतियोग्यनधिकरणशत्तित्वं विशिष्टाधिकरणतानिवेशपेक्षयासाध्याभावाधिकरणेखप्रतियोग्यधिकरणत्वनिवेशेलापवमित्यालोच्यतथे वाहानियोग्यनषिकरणीभूततिाजथमात्मविसाध्यसाकल्ल्यकमनमलयाविषयकज्ञानत्वावछिन्नस्यसाध्यतत्यालाया अतएवहेकोटोमहत्येदंदन्ताजन्यथा आत्मविसावखात्मकालान्यतरस्यहवतायाभपिमहाप्रलयारे कालिक बंधनप्रतियोग्यधिकरणतायाम्सलेनप्रतियोग्यनधिकरणसाध्याभावायिकरणगगनमेवेत्यतिव्याप्नःशसस्लेखनमहत्सद व्यर्थतापत्त-गलादाजन्यज्ञानवानछिन्नस्यसाध्यत्ततुकेनापिसंबंधेनप्रतियोगिनःप्रलयसलेनप्रतियोग्यधिकरणमा ध्याभावहिप्रलयहतोसत्वावनातिव्याठिसंभवरतिमहत्पदसार्थकतानवधूभवान्चक्रेरित्यादायथातिव्यातिरस्से वाजयोगोलकादोकालिकादिसंबंधेनधूमस्यसत्वादितितडपेक्षायांबीजाभावइतिवाच्याजन्यमूर्तस्यैवदिगुणाधित्वया दशपरमापुर्वङ्गिनासंयुक्तोमनचासंयक्तस्तबकेनापिसंबंधेनभूमाधिकरणतायाभसहनप्रतियोग्य संबंधिसाध्याभावाधि करणतस्मिन्प्रतियोग्यसंबंधिवृत्तिलविशिषहवाभावासवनातिव्याहरनवकाशातापरेतुमहादेपरममहतविशिएस्येवकालत्रं नवेन्यस्याकतुपचिवमेवेतिर्मतलाभायाएतावताधुमवावहशियाटिप्रसिधस्थलोपेक्षाबीजसुचितामसाहुः॥एकतान । गट० विषयवारीनांसंसर्गताखीकारप्रतियोग्पनधिकरणत्वछानप्रतियोग्यसंबंधित्वनिवेशेचलात्मारत्तिधर्मवानात्मवादित्यादा वपितादशहत्वभावोप्रसिध्यइत्यसंभवाअन्यथातव्याप्तिरित्याशयनाहलसंभवाच्यात्तिवति।प्रतियोगिताबदकेसंबंध नप्रतियोगिवय्यधिकरण्यनिवेगापयेतकल्पलाघवदीयत्तिइत्यनेविगसाध्यतावडेट्कनचसंबंधनप्रतियोगियधिक रण्यनिवशनत्यर्थः असंभवातिव्याप्तरितिासाध्याभावप्रतियोगितायांसंबंधविशषावछिन्नलानिवेशेवढ़िमान्यूमावित्या दासबंधातरावछिन्नसाध्यामाप्रतियोगितावडरकसंबंधनप्रतियोगिव्यधिकरणमादायासंभव हेत्वभावप्रतियोगिता यासंबंधविशेषावछिन्नत्वानिवेशेचधूभवान्टरित्यादीसमवायादिनावन्यायभावस्यसकलसाध्याभावन्निछत्लास भवनातिव्यास्यसंभवपिलात्मभिन्नद्रव्यत्वादित्योदौकालिकसंबंधेनद्रव्यत्वोभावस्यप्रतियोगितावळेदकसंबंधेनप्रति योगिव्यधिकरणस्यसकलसाध्याभावनिक्षत्यादतिमानिस्तयोरनवकाशादित्यर्थः परामर्शसंभव इतिासर्वनान्मा मुत्सर्गतःप्रप्यानपराभर्शित्वादितिभावात स्क्वाभावेन्वयतिमाअवछिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वाभावपदोपराप्य एडोभावेन्चयस्वीकाराविशिष्टसत्ताखेननास्तीतिनप्रत्ययःतिभावाप्रतियोगितायाधाभानगोरवादाहप्रतियोगीनियरनि लविशिष्टनिरूपिततिगदंगोरवस्फोरणायावस्ततासकलसाध्यानाववन्निछाहतुतावछदकावछिन्नानाधिकरणतात, त्यभावप्रतियोगित्वमर्थाअतएवास्मदीयफलितार्थस्याउरुत्वादितिवक्ष्यति।अन्यथातारार्थस्थलघुत्त्वादितिवेदेवान —मत्त्वयाप्यवान्निहित्वादित्यादावय्याप्तिदानयथाफताभिप्रायेणेतिसमाधानमग्निमफलितार्थवावापिसमानमिति वङ्गिभाववन्दस्यवद्रिवरूपत्वमतव्याप्तिहानमित्यपिवदतिगमूलाठरोधेनेति।अतएवप्रतियोग्यनाधिकरणसाध्याभावाधि करणत्यतःसाध्यान धिकरणेत्यस्यलपुत्तेपिनक्षतिगासाध्यतावलेटकावचिन्त्रप्रतियोगितावळदकविशिछानधिकरणसक लनिवभेदप्रतियोगितावळदकताबछेदकावछिन्नंयतुतावळेदकावछिन्नंप्रतियोगित्वंतत्वमितिनिकर्षात्रेदम वसयरतलक्षणस्यव्यतिरेकव्याप्तितयानुपसंहारित्तात्मकव्यभिचाराभावरूपत्वमित्तिाजशेषमानपरत्वमितिबशेषत मुदश्यतावछेदकव्यापकविधयव्याप्यपर्याप्तिकधर्मबंउद्देश्पतावछेदकव्योपकलंविधयेपर्यवसितंतत्र्वव्यापकलेला गटि० वादघटितंबाध्यायवैतवासवानपिसंयोगादित्यादावतिव्याप्तिवारणायहत्वभावप्रतियोगिवयधिकरण्यविवाष पास्यसार्थकतात्याशयःहरवादीनिक्रदत्वामिहदतरादति ननसाध्यसाकल्याप्रसिधिलादिनारलेहादिपरिय हानि मत्व व्याप्यत्वावछिन्नस्यापिस्वरूपसंबंध साध्यतान्यथासहेतुत्वानुपपतिरित्यपिसबंध्यलभिचारिणिला मभिन्नद्रव्येलादित्यादौहितुभदमादायापीयपिनाहतत्त्वत्ताभावपरिसदाभदहेतुकेतिवनिमान्यूमभेदादित्यादाविल्य र्थःगस्मस्मिन्नेवेति गगगनाभावरवधूमभेदाद्यात्मकहैतुभेदेखेनवृत्तिवमित्यर्थशायदिहेतुभेदत्वेनापिगंगनाभावस्यकेवला लयित्यंतदाताहेतुभेदात्मकगगनामावसत्वनधूमभेदोधूमभेदोनेतिप्रयोगापत्तिरितिरितिभावातावारीत्यात्राव्यास्यद्दा रेपिाक्षिपदग्नावस्कलव्याप्तिवदतांमतमाहोअत्रकैचिदितिरावाभावातविणव्यभिचारवारणायहतुकाटीवन्स भाव्यत्तविशेषणवन्यभावासंताभावस्यवन्वभावान्यत्वविशिष्टवन्त्वभावाताभावस्याएवमपिसत्वादितिभाका परिभाविकमितिास्वविशिष्ट संबंबंधिनियाभावप्रतियोगितानवछेदककलंरूपमित्यर्थःगापत्रप्रतियोगिवयधिकरण शरीरेप्रतियोगितावच्छेदकत्वमपिपारिभाषिकमेवबोध्याअन्यथाहतुतावलरकसंबंधनाभावलावछिन्नानाधिकरणाप्रतिसिध्या पत्ते रितिभावशालक्षणसमन्वयसंभवादिनिनचकालिकसंबंधावछिन्नप्रतियोगिताकविशिष्टवाभावाभावस्यतत्संबंधावछिन्न केवल वह्याभावाभावसमनियतयातदेवयन केवल वयभावत्वस्यवत प्रतियोगितावछेदकतयाप्रतियोगिताया हेनुनावछेदका नवछिन्नत्वनाव्यातवारणासंभव इतिवाताहा विशिष्टवमभावाभावस्यवसभावाप्यवछटक केवलक्झभावाभावस्यतुवनि महवाएवावछेदकडूत्यवछेदकभेदन तयारभावयोर्भदातजन्यथाकपिसंसंयोगाभावपिपीलिकासंयोगाभावयोरप्यभदाप तरितिध्ययाहेतोर्विपक्षधतासंपत्तयेविशेषणताविशेषेतिगरूपस्येति।तत्संबंधावछिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावात्तत्सब घस्वरुपतिमतनःहितोःसाध्याभाववत्तेहेनुमाइतस्यति।सामानाधिकरण्यसंबंधेनवयभावरूपहतोरित्यर्थःशादर्शितरा त्यतिवहिसामानानाधिकरण्यरूपस्यसामानाधिकरण्यनवद्गिरूपस्यवासकलसाध्याभावन्निछत्लासंभवलक्षणसमन्वयो नसंभवतीतिभावासकलराइस्योद्देश्यतावछेदकव्यापकविधयव्याप्यपर्याप्तिकधर्मावछिन्नशक्तत्वनपर्यवसितार्थमाहव्या पकलार्थतिालक्षणयंचकएवरोषतिगानन्दयमव्याप्तिमलरुतानोक्तितिन्यूननाः केवलावयित्वस्यहेतुतावछटकसंबंधा नुयोगिनिणभावप्रतियोगितानवळेदकसाध्यतावछदकत्त्ववत्वरूपस्यसनादिसाधारण्येनतनाव्याप्तरुक्तत्वनादोषाइदितिाध्ययन उकवलान्वयित्वस्यायताभावप्रतियोगितानवउदकातर्मलयस्यभेदलतियोगितानपछदकत्वस्यवाणसिद्दवस्यनाकरिति रत्पमितत्यक्यप्रकारांतरामनुसरतिजारतवतिहितावरकसंबैधनत्तुमन्नानानंप्रतातिहेतुत्तावरुदकासंबंधाव छिन्नहेतुप्रकारताशालिज्ञाननिरूपित प्रतिबंधकतावछेदहहत्वाभावानिशाप्रकारतावछेदकसंबंधनेत्यर्थाअत्रातुम ताज्ञानप्रतिबंधकत्वंयस्त्वितुमत्ताज्ञाननिधप्रतिबध्यतानिरूपिप्रतिबंधकत्त्वंतदाअयमात्माकालिकसंबंधावछिन्न प्रतियोगिताकाकाशाभावादित्यादौखरूपसंबंधेनव्यभिचारिणिहतुमादगगनवाश्चेतिसमूहालंबनहेतुभत्ताझानंप्रति देशिकविशेषणतासंसर्गकस्यगनाभावात्मकहत्वभाववत्तानहस्यप्रतिबंधकनयादशिकविशेषतयोअपितास्वालन सबंधनहत्वभावत्वावछिन्ना प्रधिकरणवस्याप्रसिध्यागगनलाभावत्वस्येवलपदनधर्तुशक्यत्वनहेलभावस्याब्याप 'कतापत्यातिव्याप्तिनचहेतुतावछेदकावछिन्नपकारतापटितधर्मावछिन्नप्रतिवध्यतानिवेबान्नसमूहालंबनमादायदोष तिवाच्यतथापितत्वमभिन्न प्रतियोगितासंबंधेनवतरित्यादोहेत्वभावलावछिन्नकालिकसंबंधावछिन्नप्रतियोगिताकामा वज्ञानस्यापिसाध्यप्रकारकतयातत्प्रतिबंधकज्ञानविषयकालिकृतबंधमादायातिव्यतिम्तनसंबंधनस्वावछिन्नानाधिकरणत्व स्यव्यभिचारनिरूपकाधिकरणेतध्वंसेवदसमानकालिकपदार्थमादायवापपारनीयवाताअत म्हेत्तुमत्ताज्ञानसामान्यप्रति बंधकत्वंवक्तव्यंतचहेतमत्तानानत्वव्यापकप्रतिवंध्यताकत्वपर्यवसिनेमतथाचसंबंधातरेणहेतुमतामहसाधारणहेतुमता महत्वव्यापिकानकापिप्रतिबध्यतेनिहेतुनावछेदकसबंधनेसताहेतुमताज्ञानमित्यत्रज्ञानपदप्रतिबंधकसमानधर्मिताव छेदककज्ञानपरमित्यादिकंसाध्यतावछदकसंबंधनसाध्यवत्ताजानंजनात्यादिककिकाव्यारव्यानोकगत्यावसयानचयाक चित्संबैधनहेतुमताज्ञानसामान्यप्रतीत्यक्तावपिनिर्वाहइतिवाच्यास्यदभिन्लंकालिकसंबंधावछिन्नप्रतियोगिताकद्रव्य वाभावादित्यादीकालिकसंबंधेनव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिःकालिकसंबंधस्पस्वरुपसंबंधनमुमतामहविरोधिता नियाम कतयातनसंबंधनवावछिन्नानाधिकरणात्वस्यस्यदासमानकालीनपदार्थमादायो वोपपादनीयत्वादितिदिकादेयमेवेति।
तथाचनिरुतप्रतियोगियधिकरण्य विशिष्टायर्भावछिन्नाभावत्वस्वावछिन्नानाधिकरणसाध्याभावाधिकरणकंसंयद्यत्तदन्य उत्तभवत्वमितिसमुदितार्थाएतहसलवानेकपिसंयोगादित्यादोकपिसंयोगानापिकरणत्तित्वचिशिष्ठ कपिसयोगाभोवत्रताह शेखमितिनातियाठिरतिभावभाएनक्षत्ववानकपिसंयोगाभावादित्यादौडप्रतियोगिवैयधिकरण्यविशिष्टत्वभावस्याप्रसिदेला नातिव्याप्तिरितिध्ययलाघवादाहनदेयमेवेति केचितुदेयमेवतिगनथावप्रतियोग्यनधिकरणरलिलविशिष्ठस्वावछिन्नाधिकरण मिलसाध्याभावाधिकरणकंपयनदिन्नलमर्थःगनववमेतदक्षत्ववानकपिसंयोगाभावादित्यादोकपिसंयोगात्मकाभाक्त्वंनस्व कपिसंयोगाभावरूपतियोग्यनाधिकरणाप्रसिद्देः किंतुअभावातरत्वंखमित्यपिव्याप्तिरतस्तत्रानिर्भरमाहनदेयमेवेतिव्यान्वः नचित्यहेलभावप्रतियोगिवैयधिकरण्यूविशेषणंदेयमितिमथस्वरसभंगापत्तेरिचिदिकाननुत्तहिएलहशतवान्कपिसयोगा दित्योदोहेलभावत्वावछिन्नानपिवरणाप्रसिध्या पुनरतिव्यापिरतलाहअधिकरणवाभावस्यवतिननुहेत्वभावाधिकरणत्वाभावस्य हेतुरूपत्व्हेतुतावछेदकसंबंधेनवावछिन्नाधिकरणत्वाभाववत्वस्यविवक्षणीयतयासत्तावानजातरित्यादोसाध्याभाव्यवति सामान्योदोलनसंबंधननवासिध्याव्याप्तिरताह अधिकरणलाभावादिश्वेतिहासाध्यताक्छेदकताघटकसंबंधेनेत्या 'निहातेनगुणत्वाद्रव्यवादित्यादौ विषयित्यामुष्णत्वविशिष्ठवड्रेदमादायनाव्याप्ति प्रतियोगितावछेदकतायांसाध्यताघटकसंबंधा वछिन्नलस्याप्येवमेवप्रयोजनमूह्माजप्रयोगादिति व्युत्पत्यतरोधादित्यनेनान्वपिराअनुरोधादित्यस्यचवारणेत्यनेनान्वयानन्वतुयोगि बछेदकावछेदेनेवान्योन्याभावादिन्याग्दिनपदेनप्रसाप्यतइत्यनेनवव्यनपत्यादेवारणसभवाडव्यत्वावछेदेनपटभेदस्यवापा दित्यग्निमांशोनिरर्थकचेदत्रसप्रदायज्ञाअनुयोगितावछेदकावछेदत्यस्यानुयोगितावछरकंधर्मातावछेदकीकत्येत्यर्थःतया चाग्निमाविनोक्तप्रयोगवारणासंभव इतितत्सार्थकमित्यामानानुनीलघटत्वस्यकथंप्रतियोग्यत्तित्वमिनिचेतविशिष्टसत्तावान गुणान्यइतिप्रयोगस्यप्रामाण्यायविशिष्टसत्वस्थयाशंप्रतियोग्यवृतिवंताशमेवेतिरहाणघटोन्यइत्येवपासइतिवदैतमाक्षेठेस मस्तोभवतुव्यस्तोवाउभयथापिअन्वयितावळेदकावछिन्नप्रतियोगिताकाकाभावबोधकत्वमत्यवापित्वन्यएवविदोषइतिदर्शयति घटादन्यइत्यादावितिघटत्वावछिन्नलविशिष्टेति।समानाधिकरण्यसंबंधेनतद्दिशिष्टेत्यर्थःाननूआधेयतात्वेनसंसर्गत्वनावाशा ध्येयमावेनत्यतजादा अथवेनिगएकत्रविशेषणतयान्चितस्यान्यत्रखा नंयेणान्वयोनास्तीतिव्युत्पतिसंगमइतिएक विशेषण तिापदार्थापरार्थनान्वेतिनिनुतरेक्षकदेशनैतिव्युत्पनिम्ससंबंधिकातिरिक्तस्छलेइत्यन्यपदार्थस्यसंबंधिकत्वानदोषइत्याह।
गटि. ३४ अन्यपदार्थकदेशइतिगालक्षणिकलादितिानामार्थयोरमेट्सगर्मणेतिनियमानुरोधेनेतिभावाघटादन्यानपटादित्यादीपंचम्या:प्रतियोगिवं चदर्थस्तथापटान प्रतियोगितायाःनिरुपकतासंबंधावछिन्नप्रतियोगिताकाभावबोधीवाच्यासचनसंभवति निरुपकतायावत्यनि यामकत्वातादशाभावप्रसिहेरितिवदतामेदंद यतिगनवीनमतेचे तिकिथंचिदितिजन्यपदार्थकदेशभेदभेदसंबंधेनसाध्यव (योगिताकस्यभानधर्मिपारतंत्र्येणसाध्यवृत्तोप्यनुयोगितासंबंपेनतत्रभोनोपगमादमित्योपयिकव्याप्तरिधिरपिततोलाभर्तिके चितापरेतुलक्षणवाक्यचरमपदैतारार्थलाक्षणिकमन्यत्वात्पर्यनादकमितिाकुथचिदित्यस्यार्थरत्याः नालाघटइति। कंबुगीवादिमन्निधप्रतियोगिताकभेदभानापगमएताटवाक्यस्याप्रामाण्येनसंभवतीतिमावाननुकलुग्गीवादिमत्वाव छिन्नत्वस्यापितलून्यप्रतियोगितायाभानसुषेयतेतथाचालामाण्यमुपपयतइत्यतलाहपटइतिातथासतितस्याप्यप्रामाण्य स्यादितिभावातदवेछेदकत्वाभावकूटेतिातारशावलेहकत्वसामान्याभावनिवेशकंबुनीवादिमत्वविशिष्टसंबंधिनिछामा वप्रतियोगितावछेदकत्तात्वापेक्षयाघटसंबंधिनिछाभावप्रतियोगितावछेदकतावस्यलघुतयाताशसामान्याभावाप्रति धिरितिकूटनिवेदशाननुपठानप्रमेयगगनमिनिप्रतीतिव्यवहारयोरनुपपत्तिातथाहिगगनत्वापक्षयाप्रमेयगगनलस्य गरुनयातदवछिन्नभेदाप्रसिध्यातर्मरूपितंपारिभाषिकमेवावछिन्नत्वप्रतियोगितायाभासइतिवक्तव्यंतञ्चेतद्विशिष्ठसंबंधीत्या दिरूपंतदाप्रमेयगगनत्वविशिष्टप्रतियोगिकसंयोगिनोसिध्यातस्याप्रसिद्धिः॥किंचवह्निर्नवारितिप्रतीतिव्यवहारयोरयोरापू तितोशंधनत्वावलिन्नभेदसत्वात्तादशधर्मावछिन्नभेदकूटभानोपगमधनंनवहिरतियोगानुपपत्तरितिवेदत्रकै चिनअन्वयि तावळदकव्यापकधर्मावल्लिन्नत्वतात्पर्यतद्दिष्टसंबंधीलस्यविशिष्ठात्मकायःसंबंधीत्यर्थःअभावपदभेदार्थकमितितल्लामा एवंचप्रमेयगगनत्वव्यापकगगनत्वावलिन्नत्वप्रसिडमेवेतिनदोषगानचवद्र्निवनिरितिप्रयोगापत्तिस्तदरलवइंधनत्वस्यव ङ्गित्वाव्यापकत्वपिवहिघटोभयत्वस्यव्यापकत्वातदवछिन्नभेदस्यचावाधितत्वावहिनपटपटोभयंएकोनदावितिप्रतीत्यप पत्तयेव्यापकताघटकभेदेप्रतियोगितात्यधिकरण्यस्यनिवशनीयत्वादितिवाव्याअन्वयितावळेदकावछिन्नानुयोगिताक प्रतियोगितानवलेदकवरूपस्यान्वयितावछेदकधर्मव्यापकत्वस्यनिवेशनादोषादवगिर्नपटपुटोभयमित्यादिप्रत्ययस्यप्रति। योगितावयधिकरण्यमनिवेश्यापिनिर्वाहसंभवातएतेनान्वयितावल्लेदकधर्मसमनियतधर्मावछिन्दलमेवपारिभाषिकमव छिन्नलमितिकस्यचित्प्रयासानोपादयःगावद्रित्वसमनियततार्णातार्णदहनोभयत्वावछिन्नभेरमादायोक्ताफ्तर्डवारला ग-टि० ३५ संबंधीत्यादिरर्थः अपंथरकअत्यंताभावान्यान्याभावप्रतियोगितासाधारणावछिन्नत्वपीनपर॥१॥ नेत्यागपरेतुतहिशिष्टसंबंधीयादातहिशिष्टस्पय तथाचनय्यापकधर्मावछिन्नलंपरित्यज्यतवछिन्नव्यापकनावछेदकरूपा वळिंन्नत्वानुधावनसत्तालव्यापकविशिष्टसत्तावावछिन्नाभावमादायमणःसत्ताभाववानितिप्रतीतेवीरणायापारिभाषिकमव छिन्नत्वंयत्संबंधावछिन्न प्रतियोगितायाभासततेनसंबंधेनन विशिष्टसंबंधित्वव्यापकताघटकाभावप्रतियोगित्वंतागाह्मए वचनदात्म्यनप्रमेयागनत्वविशिष्टसंबंधिगगनंप्रसिद्धमेत्तिनकौपिदोषशानचव्यापकताघटकाभावप्रतियोगिवैयधिकर ण्यवक्तव्यमन्यथाघटस्यसंयोगेनकंबुग्गीवादिमध्यापकत्वानुपपत्तशातथाचतेनसंबंधेनप्रतियोग्पसंधियत्तदिशिष्टसंब धिरातन्निाभावप्रतियोगितावछदकत्वाभावकूटवदवछिन्नत्वमितिनिकर्षःएवंचवह्निर्नवनिरितिप्रयोगापत्ति वारा वकिपटोभयत्वस्यतादात्म्यनप्रतियोग्यसंबंधियद्दङ्गिसंबंधितन्निष्टमेदप्रतियोगितानवछेदकादितिवाच्येयत्तशाप्रति योगिवेयपिकरण्यननिवेश्यतपितुतहिशिष्टसंबंधिनिछत्वंतहिशिष्यवछिन्नानुयोगिताकत्वरूपमिवविवक्ष्यतपावद्भि घटोभयभदानुयागितायांसमवायनवतित्वस्येवतादात्म्येनवरप्पक्छरकलमानुभविकमतःवेदिव्यापकतावळेरकनव हिघटोभयले मितिनोत्तदोषःकंबुग्गीवादितत्संबंधिन्यत्पतिकालेघाभावसबपितदनुयोगितानकंबुग्रीवादिमदव ३९ -- लिन्नाविभन्नकालिकलादित्याहुःलसणवाक्यावसाध्यवत्व विशिष्टसंबंधिनिछाभावप्रतियोगिताक्छदकवाभावकूटवरव छिन्नत्व बंधनसाध्यवाहिशेषितायाप्रतियागितात्ताशप्रतियोगिताकभेदवदत्तित्वस्यलाभेमिनाताशार्थाव्याप्तिम्लपितु साध्यवछिन्नप्रतियोगिताकदवदत्तिवरूपातस्याएवानुमित्यपयामित्वादित्याहा अनुमितिप्रतीति।तारव्यवसाध्याय छिन्नेवेत्यर्थःगाएवंचलसणवाक्यस्यसाध्यावछिन्नप्रतियोगिताकमेदवदरत्तित्वरुपार्थतात्र्यमितिभावाननुसाध्यव छिन्तप्रतियोगिताकभेदघटितस्यलक्षणत्वेपियवसाध्यमपिगुरुयथाकंबुग्गीवादिमत्वानियादोपटायपेक्षयाकेबानीवा दिमत्वविशिष्टंतत्रसाध्यावछिन्नप्रतियोगिताप्यप्रसिदत्यतआह॥कंबुग्नीवादिति।विरुक्तेन्त साध्यविशिष्ठसबैधिनि छाभावप्रतियोगितावलेदकत्वाभावकूटवदवछिन्नत्वरूपमित्यर्थः अनुमित्योपयिकेतिासर्वत्रेत्यदिगमतांतरमार तारोति।उभयसाधारणकेवलान्यायिलमत्ताभावतियोगितावदकसाध्यतावछेदकत्वातथाचगुरुधर्मावछि लसाध्यकाव्याप्तिरपिमूलरुभिमतेनिभावः केवलान्वयिभिन्नद्रव्यंकृथिवीलादित्यादो शुद्रव्यत्वापेक्षयाद्रव्यत्व --- गटि० "३६ त्वविरीष्टस्यगुरुतयातद्वछिन्नभेदाप्रसिध्याव्याप्यरधिकत्यस्वरसोनवोध्यःमननुपचमलक्षणेपिसत्तावानजातरित्या दावव्याप्तिःसामान्यादिनिरूपितहेतुतावछेदकसंबंधावछिन्नस्तेरझसिलेरताहसमासइति॥जनके चितुहलता बछेदक संबंधावछिन्नदन्यसबंधेनैवदन्तिमत्वं निवेश्यतेएवंचवगिमान्यूमादित्यादीनानाप्तिःकालिकादिसंबंधस्य सेतुतावछेदकसंबंधत्वाताहतुप्रतियोगिकत्वाञ्चलक्षणाघटकलातदन्यसंबंधावछिन्नत्तित्वाभावस्यसङ्का वानसत्तावान्जातरित्यादीन्वहेतुतावछेदकातिरिक्तहेतुप्रतियोगिककालिकसंबंधाद्यतिरिक्तविशेषणताविशे घेणतित्वस्यप्रेसिध्यानाव्याप्तिानचहेतुतावछेदकस्वरूपान्यतरसंबंधेनदत्तित्वं निवेश्येवसत्तादिसाध्य के प्रसिदवी रयितुंशक्यतइतिभ्रमितव्येजन्यतरत्वेनसंसर्गत्वोपगमे पिसात्मभेदेसाध्यघटकत्वाभावादःकालिकसंबंधनहतो यामव्याप्तिप्रसंगातानन्चेवमपिसत्तावानूप्रमेयादित्यादीसम्वोयेनहेतावव्याप्तिःसमवायस्येवतावासंबंधत्वात्। तवछिन्नरत्तरप्रसिद्धरितिवाच्यतासमवायावछिन्नप्रमयाभावाभावत्वंसत्तायामेवखीक्रियतहेतुप्रतियोगि
*
त्वस्यनिहत्वभावावप्रतियोगिकत्वंनियतइत्यंचविशेषणताविशेषादिलक्षणघरकोभवतीप्तिनदोषत्यलमितिबिस्त
७ रणत्याडमाजवरत्तिमत्वंहेतुतावछदकसैबंधै विवक्ष्यतेपितुतावछेदकसंबंधावछिन्नाघयतासंबंधेनसाध्याभाववतो
योभावस्तद्वमित्यर्थःगएवमग्नेपितथाचसात्तासाध्यकव्यधिकरणतारासंबंधावछिन्नसाध्याभाववभावस्यप्रसिद।
लाव्याप्तिानविशेषरूपेणसंसर्गलमिति मितव्याधियतासंबंधावछिन्नावलेदकत्त्वाशनांतत्रसंसर्गत्वंवदताकिंचि
त्पतियोगिकत्वाद्यान्मक विशेषरुपेणसंसर्गत्वमनंगीकुर्वताभट्टाचार्याणामष्यतस्यसमतत्वादितितर्ककर्कशचिचारचातु
रीधुरीणोरिदंविभावनीयाअधिकस्मत्कृताभिनवदीधिनिव्याख्यायामनुसंधया गगदाधरीटिकायांमुक्कामाला
यामीश्वरार्पितायापंचलक्षणीसमाप्तिः। ॥श्रीलक्ष्मीनसिंहार्पणमस्तका साबसदाशिवप्रसन्न॥ ॥