·No text on this page.

·المه
نشریه 3
ار

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·16
केनोपनिपत्
श्रीमच्छङ्कराचार्यकृतपदवाक्यभाष्याभ्यां
श्रीरंगरामानुजकुतप्रकाशिकया
च समेता
पंडित श्रीधरशामित्र पाठक
संस्कृताध्यापक डेकन कॉलेज
इत्यतः
म्वनिर्मितथा बालबाधिन्या समलंकृता
ओटिल नक मालाइंग एजन्सी

·1
EL SEARCH
ERARY
ACADETAY I.
ML.L. )
Acc. NU
९३१८
डॉ. नरहर गोपाळ सरदेसाई इत्येतेषां कृते पुष
मुद्रणालये केशव रावजी गोंधळेकर इस्ये
प्राकाश्य नीता
छ ।32:२५
'E 1

·PUBLISHER'S NOTE. The Bombay University inay prescribed for the 1: A.11.2009 1915 Course for tlie year 1920 Kena un Katha Upanislails with die Blâslıyas of Sankricharya : Ranga-Râmânuja. These two Comentarius lave liceu already publislied separately in the Anan- «lâstran Series and clsewliure but they together cost a good den! and were besides inconvenient for a comparative study is the student hacl to handle two separate Volumes for the purp044". To obviate: this clifficulty we have now published both the Bhasliyas together and have besides adkled a new and lucid Commentary by Mr. Slui. dhar Shâstri Pathak of the Deccan College. This last Commentary will lxe found very usetul lor ulents whose lilliculties have been all anticipatul and explained in usy langunge, so that the Commentary fully justifies its name Bila boulini. It must be stated however that the simplicity of 111e Bâlalochini luas ixen attained after great elfort and 110 pains liave been spared to give in it appropriate extracts from Adhikarana-ratnamæla, Sahara-bláshya and other texts in order to throw light upon the many knolly points of Mimâusii which abound in the Rauga-Ramanuja Bhaslıya in particular, In the Introduction the learned Shastri lmas given the leading views of Oriental scholars like Weber, Denisseil, Regnant aux Max muulier on the Upanislaris in restion, lins routed than whore ME iecessary, and lias lxsides offered his ow11 views Discl tipon may dependent critical research, The Appendices forma another tiseful ure of the volume. We hope thereiore that our students and awworld of Sanskrit scholus gencrally will sluw their appreciation Pu the learning and industry of Mr. Sluridlu Shastri by purchasius, this volunic which is designerul lor the... MANTEK. Oriental 3-Supergang Saoneg 1 URULIAWAR, L'on. CITT.

·अनुक्रमणिका
N
AN
...
१ प्रास्ताविकम् ।
१ वेदवेदान्तयोः सम्बन्धः
२ उपनिषदः
३ उपनिषदां स्वरूप
४ उमहिमवतीशब्दयोर्विचारः
५ उतदुपनिषत्स्थोपासनाविचारः
६ पदभाप्यवाक्यभाप्ये
अद्वैतमतम्
र विशिष्टाद्वैतमतम्
९ अद्वैतविशिष्टाद्वैतमतयोविलक्षण्यम्य म्थलानि
१० प्रकाशिका
११ बालबोधिनी
२ केनोपनिषद्याख्यात्रययुता।
३ व्याख्यात्रये बालबोधिनी ।
४ व्याख्यात्रयगतवत्रसां लब्धालब्धक्रमेण मृतिः
• "
?
a...
animanupeupane

·अथ प्रास्ताविक किंचित् । १ वेदवेदान्तयोः संबन्धः । विदितमेवेदं विचारशीलानां यहुःखजिहासासुखपरीप्सानिमित्तं प्राण- भृतां प्रवृत्तिस्तत्र प्रायो बहव ऐहिकसुखार्थमेव यतन्ते न पारलौकि- काभ्युदयश्रेयोनिमित्तम् । केचित्तु लौकिकमुखम्यानित्यतां निरूप्य पार- लौकिकाभ्युदयार्थ प्रयस्यन्ति । परन्तु नाधिगच्छन्ति तदुपायम् । तन्निमित्त परमेश्वरनिःश्वासभूतो वेदो यज्ञादिसाधनान्युपदिदेश । ततः स्वर्गादि- पारलौकिकसुखमपि “ यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्य- चितो लोकः क्षीयते” इत्यादिवचसा क्षयीति ज्ञात्वा केचन परमश्रेयः- साधनभूतं ब्रह्म जिज्ञासवो बभवुम्तदर्थ वेदेनैव कासुचिदीशावास्याद्युप. निषत्सु मन्त्रान्तर्गतासु ब्रह्मोपदिष्टम् । पर मन्त्रभागस्याख्यायिकादि- रहितत्वेन दुर्विज्ञेयत्वान्मन्त्राणां व्याख्यातृभिक्षिणप्रणेतृमिस्तस्तैमहर्षिमिः कर्मकाण्डप्रतिपादनानन्तरमुपासनाघटितास्तास्ता उपनिषदः समानाताः । एवं चैतत्सिद्धं यन्मन्त्रात्मको योऽपौरुषेयो वेदभागस्तत्र विस्तरशो यज्ञादि कर्म प्राणायि यदर्थ सकलापि पूर्वमीमांसोपयुज्यते यां चासूत्र- यद्भगवाजैमिनि: ' अथातो धर्मजिज्ञासा' जै. सू. १ । १ ।१ इत्यादिना। ततः परं संक्षेपतो वेदान्तविद्याप्रतिपादिन्य ईशायुपनिपदो मन्त्रभाग एवोक्ताः। अथच ब्राह्मणं-तम्तैर्महाभिः प्रणीतम् । तत्र पूर्व कर्मकाण्डं व्याख्यातम् । ततः सुखबोधार्थमुपासनादिसाधनप्रतिपादनपुर:सरमाख्यायिका- दृष्टान्तादिवटिता ब्राह्मणोपनिपदः पठिताः । यासांच मन्त्रब्राह्मणोपनिषदा- मसन्दिग्धार्थप्रतिपत्तये भगवान बादरायणः " अथातो ब्रह्मजिज्ञासा " ब. सू. १ । १ । १ इत्यादीनि सूत्राणि प्रणिनाय । अतएवोक्तं भगवत्पूज्यपादैः श्रीशंकराचार्यः वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्रा- णाम् ब्र. सू. शां. भा. १ । १ । २ इति । २ उपनिषदः। उपनिपच्छब्दस्य तत्र तत्र श्रीमच्छंकराचार्थरर्थः प्रदर्शितः । तथाहि कठोपनिषदि प्रस्तावनाभाग्ये १११११ सदेातोविशरणगन्यवमादनार्थस्यो- ..

·पनिपूर्वस्य विप्प्रत्ययान्तस्य रूपमुपनिषदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तुविषया विद्योच्यते । केन पुनरर्थ. योगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते । ये मुमुक्षवो दृष्टानुअविकविषय- वितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्दवाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेपामविद्यादेः संसारबीजम्य विशरणा- द्धिंसनाद्विनाशनादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्युच्यते । तथाच वक्ष्यति- " निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " इति । पूर्वोक्तविशेषणान्मुमुक्षून्वा परं ब्रह्म गमयतीति ब्रह्म गमयितत्वेन योगाद्ब्रह्मविद्योपनिषत् । तथाच वक्ष्यति-- ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरिति । लोकादिब्रह्मजज्ञो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्राच॑मानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवास- जन्मजराद्युपद्ववृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तम्यावसायितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्थयोगाग्निविद्याप्युपनिषदित्युच्यते--तथाच वक्ष्यति-- स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त इत्यादि । ननु चोपनिपच्छब्देनाध्येतारो ग्रन्थ- मप्यभिलपन्ति । उपनिषदमधीमहे । अध्यापयाम इति च । एवं नेष दोषः । अविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्थस्य ग्रन्थमालेऽसंभवाद- विद्यायां च संभवादन्थस्यापि तादर्थेन तच्छन्दत्वोपपत्तेः । आयुर्वे वृतमि- त्यादिवत् । तस्माद्विद्यायां मुख्यया वृत्त्योपनिषच्छब्दो वर्तते ग्रन्ये तु भक्त्येति । मुण्डकोपनिषद्-१।१।१ प्रस्तावनायां--य इमां ब्रह्मविद्यामुप- यन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूर्ग निशातयति परं वा ब्रह्म गमयति-अविद्यादिसंसारकारणं चात्यन्तमवसा- दयति विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् । इति । अत्र केनोपनिषदि ४।३२ 'उपनिषदमबम' उपनिपद-परमात्मविद्या- मित्यर्थः कृतः। तैतिरीयोपनिषत् (२१९) भाष्ये “ परं श्रेयोऽस्यां निपण्ण- मिति । तथा छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाथ्यायेऽष्टमखण्डे चतुर्थकण्डिकायां-उप- निषच्छब्देन ज्ञानमुच्यते-एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ।।१४ इति । एतदुपनिषदः-एतज्ज्ञानाः। तथा बृहदारण्यकोपनिपत्प्रस्तावनायाम्... " सेयं ब्रह्मविद्योपनिषच्छब्दवाच्या तत्पराणां सहेतोः संसारम्या. त्यन्तावसादनात् । उपनिपूर्वस्य सदेस्तदर्थत्वात् । तादाद्ग्रन्थोऽ- प्युपनिषदुच्यते । एवं चैतत्सिद्धं संसारवीजविनाशिनी या विद्या वृत्त्या बोध्यते । तादृशविद्याप्रतिपादकत्वा .. सोपनिषच्छब्देन मुख्यया ·३ लक्षणयेशावास्यादयो ग्रन्था अप्युपनिषच्छन्देन व्यवन्हियन्ते । ता उपनिषदश्चतुर्पु वेदेष्वष्टोत्तरशतसंख्याकास्तत्र द्वात्रिंशन्मुख्याः । तत्रापि दशैवेशादयो मुख्यतरास्तत्रापि माण्डूक्योपनिपन्मुख्यतमा । तथैव मुक्ति- कोपनिपयुक्तत्वात् । तथाहि — माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षुणां विमुक्तये । तथाप्यसिद्धं चेज्ज्ञानं दशोपनिपदं पट । तथापि दृढता नो चेद्विज्ञानस्या- अनासुत । द्वात्रिंशाख्योपनिषदं समभ्यम्य निवर्तय । विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्टोत्तरशतं पठ ।। ईशकेनकटप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्य बृहदारण्यकं तथा । ता एता अष्टोत्तरशतमुपनिषद् ऋग्वेदादी कियत्यस्तासां शान्तिश्च केति तत्रोच्यते । तथाच-. ऐतरेयकौषीतकिना- दविन्द्वात्मप्रबोधनिर्वाणमुद्गलाक्षमालिकात्रिपुरासौभाग्यबव्हचानामृग्वेदगतानां दशसंख्याकानामुपनिषदां वाङ्मे मनसीति शान्तिः ॥ ईशावास्यबृहदारण्य- कजाबालहंसपरमहंससुबालमन्त्रिकानिरालम्बात्रिशिखिब्राह्मणमण्डलब्राह्मणाद्व- यतारकपैङ्गलभिक्षुतुरीयातीताच्यात्मतारसारयाज्ञवल्क्यशाट्यायनिमुक्तिकानां शुक्लयजुर्वेदगतानामेकोनविंशतिसंख्याकानामुपनिषदां पूर्णमद इति शान्तिः ।। कठवल्लीतैत्तिरीयकब्रह्मकैवल्यश्वेताश्वतरगर्भनारायणामृतबिन्द्वमृतनादकालाग्नि- रुद्रक्षुरिकासर्वसारशुकरहम्यतेजोबिन्दुध्यानबिन्दुब्रह्मविद्यायोगतत्त्वदक्षिणामू - र्तिस्कन्धशारीरकयोगशिक्षकाक्षराक्षावधूतकठरुद्रहृदय योगकुण्डलिनीपञ्चब्रह्म- प्राणाग्निहोत्रवराहकलिसन्तरणसरस्वतीरहम्यानां कृष्णयजुर्वेदगतानां द्वात्रिं- शत्संख्याकानामुपनिषदां सह नाववत्विति शान्तिः ॥ केनछान्दोग्यारुणि- मैत्रायणिमैत्रेयीवसृचिकायोगचूडामणिवासुदेवमहत्संन्यासावक्तकुण्डिकासा- वित्रीरुद्राक्षजाबालदर्शननाबालीनां सामवेदगतानां पोडशसंख्याकानामुपनि- पदामाप्यायन्विति शान्तिः ॥ प्रश्नमुण्डकमाण्डूक्याथर्वशिरोऽथर्वशिखाबृह- ज्जाबालनसिंहतापनीनारदपरिव्राजकसीताशरभमहानारायणरामरहस्यरामता- पनीशाण्डिल्यपरमहंसपरिवानकान्नपूर्णामूर्यात्मपाशुपतपरब्रह्मत्रिपुरातपनदेवी- भावनाब्रह्मजावालगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्रीवदत्तात्रेयगरुडाना- मथर्ववेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याकानामुपनिषदां भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः।।" मध्वाचार्यकृतव्याससूत्रभाष्ये कापायणादयो बह्वय उपनिपदो निर्दिष्टास्ता मुक्तिकोपनिषदि न दृश्यन्ते । अधुनातनैर्विदेशीयरुपनिषदां संख्या २३५ पर्यन्तमुच्यते ( Introduction Of Upnishads by Max Muller page LXVIII) ·३ उपनिषदां स्वरूपम् । प्रायो मुख्यासु दशसूपनिषत्सु मम्वरूपं, तत्प्रतिपत्तय उपासना काश्चित्स्वतन्त्रतया काश्चित्कर्माङ्गत्वेन, सुखबोधार्थमाख्यायिकाश्च तथा कचि- ज्जगदुत्पत्तिरपि समाम्नायते । कासुचिदुपनिषत्सु पूर्वोक्तानां सर्वेषां वस्तुन समवायः कासुचित्केवलं ब्रह्मस्वरूपवर्णनं काचिदन्यवस्तुसत्त्वेऽप्याख्या- यिका नास्ति कुखचिदुपासनाघटितारख्यायिकास्ति। एतत्सर्वं छान्दोग्यवृहदा. रण्यकेशादिषुपनिषत्सु समुपलभ्यते । एतत्तु सत्यं यद्रामस्वरूपप्रतिपादन विनोपनिषन्नास्तीति । सर्वेषां पूर्वोक्तानां वस्तूनां प्रकृतायां केनोपनि सङ्ग्रहोऽस्ति तेन सर्वावयवविशिष्टेयमुपनिषत् । यतोऽत्र १-१३ पर्यन्त ब्रह्मस्वरूपवर्णनं ततो ब्रह्ममाहात्म्यबोधिन्याख्यायिका १४-२८ ततस्त- त्प्राप्तय आध्यात्मिकाधिदैविकोपासनाद्वयं ततस्तदर्थवादश्च । अत्र केचित (डायसनप्रभृतयो ) विद्वांस एतस्या उपनिषदो गद्यपद्मभेदेन विचारभेदेन च भागद्वयं स्यादित्यनुमन्वते । प्रतिपादयन्ति च यदत्र १--१३ पर्यन् नवममन्त्रापवादेन सर्वे छन्दोबद्धा मन्त्राः । १४१२८ पर्यन्तं गद्यरूप मन्त्राः । एवं भागद्वयम् । तथा पूर्वभागे निर्विशेषब्रमप्रतिपादनं तत आख्यायिकाद्वारा सविशेषब्रह्मप्रतिपादनमित्यर्थभेदेनापि भागद्वयं प्रकल्प यन्ति । तथा तन्मतमेवमपि यत्तत्र भागत्रयमपि कर्तुं शक्यते तवेदशम १-१३ पर्यन्तं प्रथमो भागो निर्विशेपब्रामप्रतिपादकः । अयं भागः सर्व वेदान्तस्य पूर्णतादशायां लिखितः स्यात् । निर्विशेषब्रह्मणो वर्णनात् । तेनार्य नवीनः स्यात् । १४-२८ पर्यन्त द्वितीयो भागः । अत्रालशारिकरीत्या सविशेष ब्रह्म प्रतिपादितं परब्रह्मणो देवानां च गोणप्रधानभावो वर्णितस्ते- नाय भागो वेदान्तविचारस्य पूर्णतादशायाः प्रागेव निर्मितः स्यात् । एवं- चाय पूर्वस्मात्प्राचीनः । ततस्तृतीयो भाग: २९-३४ पर्यन्तमन्त्रप्रतिपा- दितः । अयं परिशिष्टबद्भाति । अत्र ब्रमण: कालातीतत्वमुपमया प्रदर्शितम् ततो ब्रह्मविद्यार्थमुपनिषत्ततः फलश्रुतिः । एतेन ग्रन्थेनमे विद्वांस एवं प्रति- पादयन्ति यदिमे भागास्त्रयो भिन्नैर्महर्षिभिभिन्नकालेषु रचिता इति । पर तदेतद्वेदप्रतिपादनशैल्यनभिज्ञताविलमितम् । यतो वेदे सर्वत्र कर्मकाण्डादे, पूर्व विधिः प्रतिपाद्यते ततोऽर्थवादस्तन्माहात्म्यबोधकस्ततम्तदितिकर्तन्यता द्योतयितुं साधननिर्देशः। यथा वायव्यं शेतमालभेतेति विधिः । ततो वायुर्वै क्षपिष्ठा देवतेत्यर्थवाद इत्यादि । एवं कर्मकाण्डविधिवदेवोपनिषद्यपि ..

·पूर्व ब्रह्म प्रतिपाद्यते ततस्तन्माहात्म्यद्योतकोऽर्थवादस्ततस्तदुपासनं यथाच छान्दोग्योपनिषदि पष्टाध्याये पूर्व सदेव सौम्येत्यादिना सद्ब्रह्मणः प्रतिपादनं ततस्तन्माहात्म्यद्योतनार्थमेव जगदुत्पत्त्यादि पश्चादुपासनं तदर्थवादश्च । अत्र छान्दोग्योपनिषदि यथा कालभेदः कर्तृभेदो वा वक्तुं न शक्यते । उपक्रमोपसंहाराभ्यां सत्प्रकरणस्य निश्चितत्वात् । तद्दन केनोपनिपदि ब्रह्मण एवोपक्रमोपसंहाराम्यां प्रकृतत्वान्न कालभेदः कर्तृभेदो वा कल्पयितुं शक्यः । उपक्रमादिप्रतीत्यर्थं संक्षेपतः केनोपनिषद्गतोऽर्थः प्रदर्श्यते । तथाहि-प्रश्नप्रतिवचनरूपया श्रुत्या फेनेपितमित्यादिना मनःप्रभृतीनामि- न्द्रियाणां प्रेरक किमिति पृष्ट यन्मनसो मननशक्तिप्रदं तत्प्रेरकमित्युत्तरितम् । तत्स्वरूपं चक्षुरादिना ज्ञातुमशक्यम् । किंच तदुपास्यब्रह्मातिरिक्तमित्यपि क- थितम् । ततः श्रुतिकल्पितशिष्यं प्रति गुरुणोच्यते ब्रह्म ज्ञायते मयेति यदि त्वयोच्येत तर्हि तदज्ञानम् । यतो ब्रह्मणो निर्विशेपणत्वात्तज्ज्ञाधातोः कर्म भवितुं नाहति । ब्रह्मात्मस्वरूपेण ज्ञातत्वादज्ञातमित्यपि वक्तुं न शक्यते । अतो ज्ञाताज्ञातादुपरि व्यतिरिक्तं ब्रमेति प्रतिपाद्यते । एतादृशं ब्रह्मावश्यं स्वाभेदेन ज्ञेयमन्यथा महती हानिः । ज्ञाते च तस्मिन्नमृतत्वप्राप्तिः । अथच तस्य ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयताप्रदर्शनार्थमग्न्यादिदेवतानामाख्यायिका । सा चेत्थम्- ब्रह्मासुरान्पराजित्य देवानां जयं कृतवत् । स चायं जयोऽम्माकमेवेति मन्यमानानां तेषां देवानां पुरतस्तद्ब्रह्म प्रादुर्बभूव । तदजानन्तस्तेऽग्निं प्रेप- यामासुब्रमसमीपे । तदा तेन तृणदाहे प्रेरितोऽग्निर्न शशाक । तद्वदेव वायुरपि तत्तणमादातुं न शशाक । तत इन्द्रो जगाम परमिन्द्रसमीपात्त- तिरोबभूव विशेषतस्तदभिमानं निहन्तुम् । अथोमारूपिणी विद्या प्रादुर्बभूव । तया बोधित इन्द्रो ब्रह्म जज्ञो । अनन्तरं तद्रमप्राप्तये तदनं नामेल्युपासना तत्साधनं च तपो दम इत्यादि । अन्ततोऽर्थवादो ब्रह्मज्ञानविषयक एव । एतावतात्र ब्रह्मण एवं प्रतिपादनम् । तत्र भागकल्पनं कालन्यववस्था च न रुचिरेति विद्वांसो जानीयुरेव । गद्यपद्यभेदेन प्रकरणभेदकल्पनाप्यविचा- रितरमणीया। विनिगमनाविरहात् । बहुपूपनिषत्सु प्रकरणैक्येऽपि गग्रपद्य- मेदो दृश्यते । अत्रोपनिषदि ‘नचेदिहावेदीन्महती विनष्टिः' इति वच उप- लम्यते तथा बृहदारण्यकेऽपि । तेन केनोपनिषदि बृहदारण्यकादागतमे- तद्वाक्यमथवा बृहदारण्यके केनोपनिषद् आगतं द्वाभ्यां वा तृतीयतो गृही- तमिति केचित् (रेजों) परमर्थसाम्येऽभिप्रायसाम्ये वा शब्दसाम्यमपरि- ·१ हायमेवेति वयं प्रतीमः । तत्रान्यतो ग्रहणमेपां शब्दानामिति दुर्निरूपम् । किंच यत्रान्यत्रत्यं वच उदाव्हियते तत्र तदुक्तमूपिणेत्यादि ब्रामणे समा- नायते । यथा छान्दोग्योपनिपदि पञ्चमाध्याये द्वितीयवादेऽष्टममन्त्रः। तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वग्नषु पश्यति । ममृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मि. नस्वप्ननिदर्शने" इति । यथा वा-ऐरे यत्रामणे तदप्येय लोको भवति । मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन्गृहे। आविक्षितम्य कामप्रेर्विश्वे देवाः सभासदः । इति । इयं च केनोपनिषद्ब्राह्मणग्रन्थगतेति पूर्वमुक्तरेव । किंचैवमप्येते ( रेओं) समन्वते यदत्रोपतिपद्युमाहैमवतीशव्ददर्शनादि केनोपनिपच्छेवी । सर्वासां शैवीनामुपनिषदामथर्ववेद उपलभ्यमानत्वादियमप्यथर्ववेदीयेति । परमेतत्स- र्व रभसात् । यतः केवलमुमाहैमवतीतिशब्दो न शैवत्वसाधको । शैवशब्दः सास्य देवता' इति पाणिनिसूत्रेण साधयितुं शक्यते । एवंच शिवो देवता अस्या इति शैवी । ततः शियमाहात्म्यप्रतिपादिनी शवोपयोगिरुद्राक्षादिन तिपादिन्येवोपनिषच्छै वोपनिषदिति वक्तुं शक्यते न केवलममाहैमवतीतिस- मानानुपूर्वीकशघटितत्वं शैवत्वसाधनायालम् । उमहिमवतीत्यदयोर्यथा भिन्नार्थकत्वं तथाग्रे प्रतिपादयिष्यामः । किंच शैवोपरि पदोऽथर्ववेद एप सन्ती. त्यपि न वक्तुं शक्यं यतः शैवागगोपयोगिरुद्राक्षजाबालोपनिषत्सामवेदीया। आप्यायन्त्विति तस्याः शान्तेर्दर्शनात् । मुक्तिकोपनिषदि मामवेद्रीयत्वेन परिगणनाच्च । एतेनान्योऽपि (रोअर ) विद्वान्यदम्या अथर्ववेदगतत्वं व्रते तदपि प्रत्युक्तम् । सामवेदे भिन्नः संख्यागणनप्रकारोऽथर्ववेदे भिन्नः सः । अतएवाधुनातनपुस्तके द्विधैव संख्या मुद्द्यतेऽतो वेदव्यगतत्वमभ्या उपनि. षद इति यत्तदपि न विचारकोटिमाटीकते । लेग्वकको शिलमूलत्वात्संख्याभेद- स्य । केनचित्संख्यारम्भतो लिखिता केनचिल्लेखिकेन प्रतिवण्डं भिन्नव संख्या समादृतेति । अथ केनोपनिषच्छङ्कराचार्यनवमाध्यायस्थति प्रस्ताव. नायां लिग्वितं तदधुनातनपुस्तकैर्विसंवदति । तम्य पञ्चमाध्याय उपलभ्य- मानत्वादिति बहुभिः ( डॉ. वर्नेल ) प्रभृतिभिः प्रतिपाद्यते तद्विषये तु पुस्तकानधिगमादस्माभिघिभावः समाश्रीयते । पुस्तकाधिगमे प्रयत्नस्तु प्रसरत्येव । अधिगते लिखित पुस्तके पूर्वोक्तविषयं म्वाभिप्रायं प्रदर्शयि- ष्यामः प्रसङ्गान्तरण । ४ उपाहमवतीशब्दयोर्विचारः । अनयोर्व्याख्यानप्रसंगे पदभाष्य एवं निर्देशः । 'स इन्द्रस्तामुमा ·. बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभनतमा विद्या तदा बहुशोभ- मानेतिविशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवती हेमकृताभरणावतीमिव बहुशोभमा- नामित्यर्थः । अथवोमेव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम । वाक्यभाष्य एवं--यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम | अभिप्रायोद्बोधहेतुत्वाद्रुद्र- पत्न्युमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव । विरूपोऽपि विद्यावान् बहु शोभते । अनयोः पदवाक्यभाष्ययोरुमाशब्दस्यार्थो ब्रह्मविद्यैव तेजस्विनीति साधितम् । मेदिनीकोशे--उमाशब्दस्यार्थेषु कान्तिरित्यर्थः प्रदर्शितस्तेन कान्तिमती विद्योमाशब्देन लक्ष्यते । किं चावतीत्युमेति शब्दकल्पद्रुमोक्तनि- रुक्तिरपि रक्षिच्या विद्याया एव ग्रहणं प्रयोजयति । अत्र चाख्यायिकाया- मिन्द्र दीनां गर्वनिवृत्तिद्वारा रक्षणस्य द्योतितत्वात् । अत्रेदं ध्येयम् । यदेन्द्र- समक्षं ब्रह्म तिरोभत्तदा विमनायमानेनेन्द्रेण मनस्यालोचनात्मक तपस्तेपे तदा तस्य मनसीदं यक्षं ब्रह्मैवेति प्रत्यभात् । तेन ब्रह्मज्ञानात्प्राङ्ममेन्द्रस्य विजय इति याभिमानवती बुद्धिरासीत्तम्या नाशेन ब्रह्मज्ञानमिन्द्रेण संपादि- तम् । तदेव रूपकालंकारमाहत्य श्रुत्था स्त्रियमुमां बहुशोभामानामित्या- दिना समानायते । सर्वत्र वेयं परिपाटी यदालोचनात्मकं तपस्तप्तव्यमुपास- केन विचारशालिना ततो ब्रह्मादिबुद्विरिति । एतच्च सुम्पष्टं ज्ञायते तैति- रीयोपनिषद्वाक्यसमुदायतः । तथाहि-स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । अन्नं ब्रामेति व्यजानात् । इत्यादि । तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगामेत्यत्र तम्मि- नेवेत्यनेन यत्र तिरोभूतं यक्षं (ब्रम) तत्रैवेन्द्रेण तपो विचारापरपर्यायमनु- ष्ठितम् । ततस्तत्रैव विद्याप्राप्तिः । नतु काचित्स्त्री यक्षेण स्थापितेन्द्रेण दृष्टेति वक्तुमर्हम् । हैमवतीमित्यनेन हेमकृताभरणवतीमिवेति पदभाप्यकृतः प्रथमो ऽर्थ एव श्रेयान् । बहुशोभमानामिति विशेषणस्वारस्यात् । यतोऽलकार: स्त्रीणां शोभा प्रसिद्धैव । अथवेत्यनेन प्रदर्शितस्य द्वितीयार्थस्य । हिमवतो दुहिता हैमवती ' इत्यस्य स्वीकारे बहुशोभमानेति विशेषणस्य निरर्गलवं संपद्येत । अयं द्वितीयोऽर्थः पौराणिकी या हिमवतो दुहिता पार्वतीति कल्प- ना तामुपजीव्य प्रवृत्तः । सच भगवत्पूज्यपादेगद्यश्रीमच्छङ्कराचार्यानीकर्तु शक्यते। आचार्यान्तरवत् पौराणिककल्पनामादृत्य तैः कुत्रापि ब्रह्मसूत्रभा- ..

·ध्यादौ श्रुत्यर्थम्य सूत्रार्थस्य वानङ्गीकृतत्वात्। एवं चायमोंऽन्यकृतो लेखक- प्रमादाद्भाप्यशरीरे प्रविष्ट इव भाति । यतश्चान्दोग्योपनिषद्भाप्ये तृतीयेऽध्याये दशमखण्डे छान्दोग्योक्तसूर्यपरिवर्तनविषये पौराणं दर्शनम्' इत्युक्त्वा अत्रोक्तः परिहार आचार्यैः' इत्युक्त्वान्येषामाचार्याणां मतं विरोधपरिहारार्थ प्रदश्यते म्वयं तद्विपयेऽरुचिः प्रदर्यते। तेन पुगणविगेवपरिहारविषये स्वयमाचा- र्याणां न प्रवृत्तिरिति प्रतीयते । यतस्तेषां श्रुतिविरुद्धगणवचम्बनादर एव । अतएव हैमवतीतिशब्दम्य पाराणार्थो न श्रेयानिति मिद्धम् । यक्षशब्दार्थ- विपये विदेशीयवहु पराक्रान्तं परन्तु यक्ष पृयमिति योऽयं आचाथैः प्रदर्शितः स एव वरीयान् ( यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु " इति पाणिनीयधातुपाठोक्तेः । ५ एतदुपनिषत्स्थोपासनाविचारः। योन्द्रादिभिर्द्धविज्ञेयं यम्य च ज्ञानेनामृतत्वप्राप्तिम्तज्ञानम्य मन्दबुद्धि- भिरधिगमो भवत्वेतदर्थमत्रोपासना । तत्र प्रथमा द्विविधा नवाद्या प्रदर्थते। सा द्विविधा । आधिदेवताध्यान्मभेदेन - विहातो मतदा' इति यथा विद्युतो विद्योतनं तद्ब्रह्मोपाम्यम् । अयमों यथा विद्युदेकदव प्रकाशते तद्वदेवैकदैव ज्ञानकाले प्रकाशमानं ब्रह्म तम्य पुनरम्तमयाभावात् । अथवा तेजःशब्दमध्याहृत्य विद्युतम्तेज इव ब्रह्मोपाम्यम् । नतः प्रथमाया एवं द्वितीयः प्रकारः · न्यमीमिपदा' इति । यथा कश्चिमनिमेपणं कृतका- निति । निमिपितबदिव तिरोभूतमित्येवं बायोपाम्यम् । अथ द्वितीयाध्या- त्मरूपिणी । सा द्विविधा । तत्र प्रथमा उपम्मग्णसंकल्पादिभिर्मनो- लिगैब्रह्मेत्युपास्यमिति । ततो द्वितीया नहनं अमेन्युपाम्यमितिरूपा । अयमर्थः । प्रख्यातं ब्रह्म प्राणिनातम्य ममजनीयमिति गणनोपाम्यमिति । ६ पदभाष्यवाक्यभाये । अन केनोपनिषदि शङ्कराचार्यकृत पदभाप्यं, चास्यभाये, इति भाप्य- व्यमुपलभ्यते सर्वत्रानन्दाश्रममुद्रणालयादिषु भा' यद्रयं भव्यतेऽत्रापि पुस्तके तथैव भुद्रितम् । परमत्र विद्वन्मनस्येवं भवनि विचारणा । किमतभाष्यद्ध- यमेकेनैव कृतम् । उभाभ्यां वा कर्तभ्यामिति । नत्र कर्तृकन्येऽर्थस्यमभि- प्रायसाम्यं चापेक्ष्यते । तत्त्वत्र नोपलभ्यते । नवलक्षणयम्य स्पष्टमपलभ्यमा- नत्वात् । तथाहि-- ·१ १ पदभाष्ये ' नाहं मन्ये सुवेद २६१० इति मन्त्रेऽहमिति पाठं गृही- त्या व्याख्यानम् । अत्र यद्युभयोभीप्ययोरेक एव कर्ता स्थात्तर्हि मया पद- भाष्येऽयं पाठो व्याख्यात इत्याधुच्येत । तथा तु नोक्तं तेन कर्तृवैलक्षण्यं स्पष्टम् । २ पदभाप्ये १११ मन्त्रे प्रेषितं ' इत्यस्याओं भिन्नः । वाक्यभाप्ये तु तस्यैवप्रेपितमिवेत्यनेन पूर्वविलक्षण उपमार्थः प्रदर्शितः। ३ पदभाप्ये ' श्रोत्रम्य श्रोत्रम् १।२ इति मन्त्रे श्रोत्रमित्यादयः प्रथमाः सन्तीति साधितम् । वाक्यभाये तु तत्रैव प्रथमाद्वितीयेति विभक्तिद्वयं साधितम् । ४ १।३ मन्त्रे उभयो प्ययोरवतरणिकाभेदोऽभिप्रायभेदमूलकः । ५ ११४ मन्त्रे पदवाक्यभाप्ययोरक्षरार्थसाम्येऽप्यभिप्रायभेदः । ६ ' यदि मन्यसे ' २।९ इति मन्त्रे पदवाक्यभाप्ययोरवतरणिकाभेदः । प्रतिबोधविदितं ' २।१२ इति मन्त्रे पदवाक्यभाप्ययोः किं- चिदभिप्रायभेदः । < · भूतेषु भूतेषु विचित्य ' २।१३ इति मन्त्रे विचित्येत्यस्य पदवा- क्यभाप्ययामिन्नोऽर्थः । २ । प्रथमो विदांचकार ४।२७ इति मन्त्रे पदवाक्यभाप्ययो.. लक्षण्यम् । १० तस्यप आदेशः ४।२९ इति मन्त्रे पवाक्थभाप्ययो।लक्षण्यम् । ११ . उपनिषदमबम ' ४।३२ इति मन्त्रे पदवाक्यभाययोर्विलक्षणः पन्थाः। १२ ४।२७ मन्त्रे पदभाप्य इवशब्दविषय उक्तं वाक्यभाष्ये तु न किमप्युक्तम् । १३ उपनिषदमम ४।३२ इत्यम्यार्थव्याख्याने पदवाक्यभाष्ययो- विलक्षणः पन्थाः । इत्यादिभिर्निदर्शनककर्तकमिदं भाष्यद्वयम् । ननु कालभेदेनैकेनापि प्रकारान्तरेण ग्रन्थः प्रतिपादयितुं शक्यत इति नेत्सत्यम् । तथा ग्रन्थप्रतिपादनसंभवेऽपि पूर्व मया पदभाष्ये वाक्यभाप्ये वैवमुक्त सं- प्रतीदमुच्यत इति कथनस्यापरिहार्यत्वात् । ततश्चैवं निर्दशाभावावश्यमेत- सिध्यति यद्भिन्नावेव निर्मातारी पवाक्यभाप्ययोः। एवंच भाष्यद्वयस्य भिन्नकर्तकत्वसिन्ही कलरत्पवै पदभाप्यं वाक्यभाप्यं वेति विचारयामः । कनो० प्र०-२२ ·. ७ .. तत्र पद्भाष्य श्रीमद्भगवत्पूज्यपादानामाद्यश्रीशङ्कराचार्याणां कृतिः । वाक्यभाष्यं तु तदनुयायिनां श्रीशङ्कराचार्यपीठमधितिष्ठता केपांचिदाचार्या- णामित्यस्माकं मतिः । तत्र चोपोबलकानि तथाहि--- १ पदभाप्यापेक्षया वाक्यमाप्ये श्रुत्यन्तराणां प्रमाणाथै निर्देशोऽल्पीयान् । इतस्ततः पूर्वपक्षखण्डनेश्वरसियादिः स्वतन्त्रतया लेखो भयान् । आद्याचार्या उन्मूलमप्रासंगिकमुपनिपद्भाप्ये कदापि न लिम्वन्ति । उपनिषदां बहनि वाक्यान्याद्याचार्याणां ग्रन्थ संभवन्ति । तेन वाक्यभा-यमाद्याचार्य तरकृतम् । तेषां ग्रन्थेऽप्रासंगिकपूर्वपक्षानिर्देशात् । २ प्रतिबोधविदित ' २११२ मन्त्रे वाक्यभाष्य प्रतिबोधविदितमि. त्यस्यार्थत्रितयं कृतं तत्र द्वितीयन्याच्या सद्योमुक्ति प्रत्याययति । अथवा प्रतिबोधविदित मतमिति सकृदेवाशेपविपरीतनिरस्तसम्कारेण स्वप्नप्रतिबोध- वद्यद्विदितं तदेव मत ज्ञातं भवतीति (पृ.२५) सद्योमुक्तिश्च न शास्त्रीया। एतादृशमशास्त्रीय मतमाद्याचार्याः कदापि न प्रतिपादयिष्यन्ति तेनेदं वाक्यभाष्यमाद्याचार्येतरकृतम् । ननु पूर्व तु यथार्थम् ' इति वाक्यभाप्यो- क्त्यायं पक्षस्तस्यापि न संमतम्तेन नायं दोष इति चेन्न यतोऽशुद्धपक्षप्र- दर्शनस्यैव तत्र दोपत्वात् । ३ पदभाष्ये यथाक्रमं शब्दशो विवरणं वाक्यभाप्ये तु सुगमशब्दविशि. ष्टो मन्त्रो न व्याख्यायते । आद्याचार्याणां सर्वत्र ग्रन्थेषु परिपाटीयं यत्ते यथाक्रमं सर्वाशब्दान्निर्दिशन्ति विशिष्टशब्दान्व्याख्यान्ति च । ४ वाक्यभाष्ये चतुर्थखण्डे पष्ठमन्त्रे सेवन्ते स्मेति स्मपदं निरर्थक प्रयुक्तम् | एवं निरर्थकशब्दप्रयोग आद्याचार्यग्रन्थे न सञ्जाघटीति तेनेदं तत्कृतं न संभवति । एभिर्निदर्शनैर्जानौयुरेव प्रज्ञावन्तो यद्वात्यभाग्यमाद्याचार्यकृतं नेति । अत्र केंचन सांप्रदायिका इत्यं समादधते यद्यथान्यासामुपनिषदा मन्त्रान् विषयवाक्यत्वेन गृहीत्वा तेषां व्याख्यानमाचार्यब्रह्मसूत्रभाये कृतं तथा केनोपनिषत्स्थमंत्राणां न कृतं तत्रत्यमन्त्राणां विषयवाक्यत्वाभावात्तेन पद- भाष्यं कृत्वाप्यपरितुष्यन्तो भगवत्पूज्यपादाः पुनर्वाक्यभाष्यमलीभषन् पदशो व्याख्यायापि न तुतोष भगवान्भाप्यकारः इत्यानन्द- ज्ञानोक्तिः संगच्छते । तेन पदवाक्यभाप्यद्वयमाद्याचार्यकृतमेवेति । परं तन्न विचारक्षोदक्षमम् । यतो यथा केनोपनिषत्म्थमन्त्रा न विषयवाक्यत्वेन अतएव ।

·, ब्रह्मसूते व्याख्यातास्तथेशावास्योपनिषद्गता अपि मन्त्रा विषयवाक्यत्वेन न ब्रह्मसूत्रे व्याख्यातास्तत ईशावास्योपनिषद्यपि भगवत्पूज्यपादैरन्यद्भाष्य कृतं स्यात्तत्तु नोपलभ्यते तेन पूर्वोक्तं समाधानं स्थवीयः । किंचैतत्समाधान पूर्वोक्तवैलक्षण्यविवरणं न सहत इत्यन्यदेतत् । अन्त उभयोरपि भाध्ययोः । श्रीमत्परमहंसपरित्राजिकाचार्येत्यायुक्ति- स्तु न निर्णयायालम् । लेखकभ्रमेणापि तथोक्तेः संभवात्। पदभाष्ये १ । २ मन्त्रेऽतिमुच्येत्यादिपदानामथवेत्यनेन प्रदर्शितोऽर्थों वाक्यभाष्येऽगीकृतः साधीयस्त्वात् । तेन वाक्यभाष्यं पदभाष्यादनन्तरकालजम् । पूर्व दृष्ट- योरर्थयोर्मध्ये द्वितीयम्य साधीयसोऽर्थस्य ग्रहणात् । नच पदभाष्य एव वाक्यभाष्यमंगकृितमिति कुतो नोच्यत इति वाच्यम् । साधीयसोऽर्थस्य दर्शने न केनाप्यसाधीयानों गृह्यत इति लोकसिद्धत्वात् । एवमेव लौ- किळ परिपाटी वायभाप्यवद्भिराहता तेन पदाप्यदृष्टार्थद्वये द्वितीय एवं स्वीकृतः । यदि पदभाप्यमनन्तरर्थ म्यात्तार्ह पर्वोऽसाधीयानर्थस्तेन नव प्रदर्येत । पर्थािऽसाधीयानिति पक्षान्तरप्रदर्शनप्रयोजकारुच्या, अध- वेत्यनेन बोध्यते पदभाप्यकृतापि । पूर्वोक्तार्थस्यासाधीयस्त्वमध्याहार- स्वीकारात् । द्वितीयेऽर्थेऽध्याहारस्य प्रसंगो नास्तीति तस्य साधीयस्त्वम् । एतत्स्पष्टीकरणार्थ पदवाक्यभाष्यगतपङ्क्तयः प्रदर्श्यन्ते तथाहि-पदभाष्यम्- अतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्य- तुम् । प्रेत्य व्यावृत्याम्माल्लोकात्पुत्रमित्रकलत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्ष- णात्त्यक्तसर्वेषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवातिमुच्ये त्यनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्प्रेत्यास्माच्छरीरात्प्रेत्य मृत्वेत्यर्थः । अत्र प्रथमार्थे श्रोत्राद्यात्ममावं ' इत्यध्याहारः कर्तव्यो भवति । वाक्यभाष्ये- अतिमुच्यानवबोधनिमित्ताभ्यारोपिताहुट्यादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं कृत्वा धीरा धीमन्तः प्रेत्यास्माल्लोकाच्छरीरात्प्रेत्य वियुज्यान्यस्मिन्नप्रतिसंधी- यमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति ' ॥ ननु द्वितीयार्थेऽपि--अनवबोधनि- मित्तेत्यादिवाक्यभाप्यस्थपदानामध्याहारः कर्तव्यो भवतीति न वक्तव्य तस्याक्षेपेणैव लभ्यमानत्वात् । शरीराद्यात्मभावमिति पदस्य तु नाक्षेपेण लाभः । अतः पदभाप्यं पूर्व वाक्यमाप्यं तु पश्चात्तनम् । अयं वाक्यभाष्यकृत् शंकरानन्दात्प्राक्तनः । शंकरानन्दो विद्यारण्यगुरुस्तेन १ ·.. शङ्करानन्दस्य कालत्रयोदशशतकं भवितुमर्हति । ततः प्राक्तनो वाक्यभाप्य. कृदाचार्य इत्येव निर्णेतुं शक्यम् । आनन्दज्ञानस्तु शंकरानन्दाक्तिनः । तेनैतरेयोपनिषद्भाष्यव्याख्यायां विद्यारण्यकृततरेयोपनिषद्दीपिकास्थम्य व- चसो निर्देशात् । आनन्दज्ञान आद्यशंकराचार्यशिप्यस्तत्समकालीनश्चेति केषांचिद्धान्तिः । यतो गुरुत्वेन ब्रह्मसूत्रभायटीकायां तेन शुद्धानन्दस्य निर्देशः कृतः । तथाहि समाप्तिश्लोके---- शुद्धानन्दाधियुग्मम्मृतिभरनिभृत प्रौढगाढोक्तिरूहानन्दज्ञानप्रणीता जगति मुदमियं सद्धियां संविधत्ताम् । इति । ततश्चैवं सिद्धम् । अन्येन शाङ्करपीठाधिष्ठितेनैकं भाष्य केनोपनि- पदि व्याख्यातं तस्य वाक्यथाप्यमिति संज्ञा कृता स्यात्परं कालवशादज्ञात्वा तत्कर्तारं भाष्याध्यायिभिरस्य वाक्यसंज्ञा दृष्ट्वा पूर्वभाप्यस्य पदभाध्यमिति संज्ञा कृता भवेत्। स चायं पवाक्यभाष्यभेदः शङ्करानन्दात्प्राक्तनः 'च्याक- रिप्ये पदाध्वना' इति तत्कृतदीपिकोत्तेः । आनन्दज्ञानेन ततोऽक्ति- नेन भाष्यद्वये व्याख्याकरणं सुसंगतमेव । अपरितुप्यन्नित्याद्यानन्दज्ञानो- क्तिरपि तन्मत्यनुसारं न विरुध्यते । अत्र पदवाक्यभाप्यकर्तृविषये विदेशीय- स्तूष्णींभाव एवांगीक्रियते तेन तद्विचार: कतै न शक्यते । योऽयं मया- नुमानप्रमाणमादृत्यैतावता ग्रन्थेन विचारः कृतः स धाटयकोट्यन्तर्गतः स्या- दिति संभावये तथापि विचारशीलानामत्र विषये प्रवृत्त्यै सोऽलं भवत्विति मनीषयानुष्ठितत्वात्क्षमामर्हति विदुषाम् । ७ शाङ्करमतम् ( अद्वैतमतम् ) अस्मिन्मते ब्रह्मैव सत्यमन्यत्सर्व मिथ्या । जगदादि सर्व शुक्ती रजत- मिव भासते । ब्रह्म निर्गुणमतएव शब्दैरप्रतिपाद्यम् । अतएव वाङ्मनसयोर- गोचरमिति श्रुतौ कथ्यते । सर्वज्ञत्वादयोऽपि ब्रह्मगुणा औपाधिकाः। जीयो ब्रह्मरूपोऽप्यज्ञानाद्भिन्न इव भाति । मनोबुद्ध्याधुपाधिभिः सर्वोऽपि जनोऽ- हमिति प्रत्येति । अतएव सुषुप्तौ मनोबुद्ध्यादिलयेनाहमाकारप्रतीत्यभावः । एवं मोक्षावस्थायामप्युपाधिलयादहमाकारप्रतीत्यभावः । एवं चाहमिति प्रतीतिरौपाधिकी । अयं प्रातीतिको जीव एक एव नतु नाना । अन्तः- करणभेदात्सुखदुःखानुभवभेदः । चैतन्यं सर्वव्यापकं म एवात्मेत्यभिधीयते। अयमात्मेश्वरजीवसाक्षीति भेदेन त्रिविधः । सर्वजगन्मूलकारणमज्ञानं तम्मि- श्चैतन्यान्तर्गते सति स आत्मेश्वर इत्यभिधीयते । स एवेश्वरस्सत्त्वरजस्त- मोभिर्विष्णुब्रह्मशङ्करेति संज्ञा लभते । आत्मा ज्ञानम्वरूपो नतु ज्ञातृम्व- ·रूपस्तस्य ज्ञातृत्वमहंकाराग्रुपाधिभिः प्रपञ्चम्यापि ज्ञेयत्वमज्ञानादेव । त्रिविध सत्यत्वं प्रातिभासिकं, व्यावहारिकं पारमार्थिकं च तत्र प्रातिभासिकस्य शुक्ति- रजतादेर्व्यावहारिकसत्यरजतेन बाधः । व्यावहारिकसत्यत्वं घटपटादीनां तच्च पारमार्थिकसत्येन ब्रह्मदर्शनेन बाध्यते ब्रह्मणस्तु कस्यामप्यवस्थायां न बाधः । अत एव तत्परमार्थसत् । घटपटादीनां व्यवहारदशायां सत्यत्वं वस्तुतस्तु ते मिथ्याभूताः । स्वाप्निकपदार्थवत् । यथा स्वप्नगताः पदार्था जाग्रहशायां न सन्त्यतो मिथ्या तथा पारमार्थिकदशायामभावादेते व्यवहारदशायां विद्यमाना अपि घटादयो मिथ्या । पारमार्थिकात्मज्ञानेन तद्बाधात् । कासुचिच्छुतिपु सृष्टिराकाशादिक्रमेण कासुचिच्छुतिषु तेन आदिक्रमेण कुत्रचित्सर्वं ब्रह्मैव नान्यदित्युक्तम् । सर्वासां श्रुतीनामबाधित- प्रामाण्यात्तत्समन्वयोऽवश्यं कर्तव्यस्तथा चेदमेव सिध्यति यद्ब्रह्मव सत्य- मिति पारमार्थिकदृष्टयोक्तम्। आकाशादिकममष्टिस्तु व्यावहारिकी । अने- नापि प्रमाणेन जगतो व्यावहारिकसत्यत्वम् । नतु परमार्थसत्यत्वम् । यदि जगत्परमार्थसत्स्यात्त न्यत्किमपि नास्तीतिप्रतिपादिनी श्रुतिरनर्थिका स्यात् । एवं च सत्यानुते मिथुनीकृत्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति मन्तव्यमत एवाज्ञानिदृष्टया तत्सत्यत्वं भासते। ज्ञानिदृष्टया च । तस्य पिता अपिता भवति । इत्युक्तरीत्या तस्य मिथ्यात्वम् । न केवलं सर्वस्य जगतो मिथ्यात्वं श्रुत्या बोध्यतेऽपि तु स्वस्यापि मिथ्यात्वं श्रुतिनिरभि- मानितया ब्रूते । ननु मिथ्याभूतश्रुतेः सत्यज्ञानं कथमिति नच वाच्यम् । " यथा कर्ममु काम्येपु स्त्रियं स्वग्नेऽनुपश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्त- स्मिन्स्वप्ननिदर्शने " इत्युपनिपदुक्तरीत्या मिथ्याभूतात्स्वप्नस्थस्त्रीदर्शनात्स- त्यसमृद्धिप्राप्तिरिवासत्याया अपि श्रुतेः सत्यभूतात्मदर्शनस्य संभवात् । यथा वा स्वाप्निकपदार्थानामसत्यत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य सत्यत्वं तथा मिथ्या- भूताया अपि श्रुतेः सत्यात्मज्ञानम् । एतस्य सर्वजगतो मुलस्वरूपमनाद्य- विद्या सा च त्रिगुणात्मिका प्रलयकालसमाप्तिवेलायामविद्यया जीवकृत- कर्मभिश्च ॥ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय ' इति रीत्या परमात्मा संकल्प- यति तत आकाशादिक्रमेण सृष्टयुद्गमः । ततश्च पंचीकृतपंचमहाभूतेभ्यः शरीरादीनि प्रादुर्भवन्ति । एवमुत्पन्नशरीरे प्रविष्टं चैतन्यं जीव इत्यभिधी- यते स नाणुः किन्तु व्यापकः सर्वम्मिशरीरे मुखदुःखानुभवात् । स च जीवो मुक्तिपर्यन्तं स्थायी जन्मान्तरीयकमजसुखदुःखसम्बन्धात् । ननु क ·जन्मान्तरं नाङ्गीक्रियत इति चेन्नन्मसमकालं जायमानम्मुखदुःखानुभवम्या- नुपपत्तिः । मातृस्तनपानादावप्रवृत्त्यापत्तिश्च । तदानी कस्यापि कर्मणोऽसं- भवात् । जीवो विस्मृतकण्ठस्थचामीकर पुरुष इमात्मविस्मृतेरज्ञानात्सुखदुःखा- नुभवभाक् । अज्ञानं लिङ्गशरीरं स्थूलशरीरं चेत्युपाधिस्तस्य सदा प्रत्यासन्नः । अयमुपाधिदशमस्त्वमसीति ज्ञानेन विस्मृतात्मस्वरूपम्याज्ञानमिवात्मज्ञा- नेन जीवात्मपरमात्मैक्यज्ञानापरपर्यायेण नश्यति सन्यज्ञानेन विना मिथ्याभत. दर्शनस्यानिवृत्तेः । एवमविद्यानाशे जीवो मुक्तो भवति । तम्य ज्ञानागिः प्रारब्धेतराणि संचितक्रियमाणानि कर्माणि नाशयति । अम्यां दशायां प्रारब्धकर्माणि भुञ्जानः स विगतशरीराभिमानो जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते प्रारब्धकर्मावताने देहपाते स विदेहमुक्तो भवति । इयमेव परमा मुक्तिः । अस्यां जीवः परमात्मसायुज्यं नाम स्वरूपमधिगच्छति । नच मतान्तर- वदल्पेनापि सेवकादिरूपेण भिन्नम्तिष्ठति । यदापि नीवः संदेवात्मस्वरूप स्तथापि भावरूपेणाज्ञानेनात्मानं मुन्नदुःनभानं मन्ते तदैव बद्ध इत्य- भिधीयते तादृशाज्ञानस्य निवृत्ती स एव मुन्, उच्यते । साधनमः । वेदविहितवर्णाश्रमकर्मणा चित्तशुद्धिस्ततो ब्रमनिष्ठगुरु प्रति शरणगमनं तेन तत्त्वमसीति ज्ञानोपदेशस्तच्छवणमनननिदिध्यासनः संन्यासाश्रममधिन- सन्कर्माणि परित्यजश्च स सुस्थिरज्ञानो मोक्षं लभते । कदाचिद्वामदेवादि- वत्पूर्वजन्मकृतकर्मभिः शुद्धचित्तोऽत्र जन्मनि ज्ञानन मुक्तो भवति । मो- क्षाप्तौ ज्ञानमेव साक्षात् साधनम् । कर्मोपासने तु चित्तशुद्धिचित्तेकाग्र्य- प्रापकत्वात्परंपरितसाधने । ज्ञानकर्मसमुच्चयस्तु नेष्टः । नित्यानित्यवस्तु- विवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिसाधनमंपन , मुमुक्षुत्वं चेति साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा । अस्मिन्मतऽनिर्वचनीयव्यातिः । प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दार्थापत्त्यनुलल्याव्यानि पट प्रमाणानि । तत्रा- लौकिकार्थ आत्मनि शाब्दमेव मुख्यं प्रमाणम् । अन्यदनुमानादि तदव- ष्टम्भेन प्रमाणं भवति । अत्र मते विवर्तवादः । तत्स्वरूपं स्वप्रकाशपर- मानन्दाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मिथ्येव जगदाकारेण कल्पते । यथा शुक्तौ रजतं रज्जौ भुजङ्गमश्च । ननु शुक्तिरनतादी मारूप्यं विवर्तत्वे कारणं जीवजड़योः सारूप्याभावेन चिद्विवर्तत्वं प्रपंचस्य कथमिति चेन्नैतत्साधु । नहि सारूप्यनिबन्धनाः सर्वे विभ्रमा इति व्याप्तिरस्ति । असद्रूपादपि कामादेः कान्तान्टिगानादिष्विव म्वन्तविध- .. , ·.. मस्योपलम्भात् । किंच कदाचित्के विभ्रमे सारूप्यापेक्षा नानाद्यविद्यानिब- न्धने प्रपंचे तदुक्तमाचार्यवाचम्पतिना--विवर्तस्तु अपञ्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणा- मिनः । अनादिवासनोद्भुतो नःसारूप्यसपेक्षते ॥” इति । अस्य मतस्य सङ्गा- हकः श्लोकः ॥ ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीयो ब्रह्मव नापरः ” इति ।। ८ रामानुजमतम् (विशिष्टाद्वैतमतम् ) विशिष्टाद्वैतशब्दार्थ:--चिदाचिद्विशिष्टस्य परमात्मनोऽद्वैतमथवा सूक्ष्मश- रीरविशिष्टस्य कारणरूपल्य पात्मनस्तथा स्थूलशरीरविशिष्टस्य कार्यरूप- स्य परमात्मनश्चेत्युभयोगद्वैतम । पदार्थाखिविधा अचिच्चिदीश्वरभेदेन । तत्र प्रकृतिकालशुद्धसत्त्वभेदेनाचित्पदार्थस्त्रिविधः । तत्रापि प्रकृतिस्त्रिधा सूक्ष्म- सूक्ष्मतरसूक्ष्मतमेतिभेदेन । सात्र कमेणाव्यकाक्षरतम इति संक्षिका । ईश्वरः परमात्मा स एव ब्रह्मत्यभिधीयते । चिदाचित ( जीवजड ) पदार्थात्मकमी- श्वरस्य शरीरं तच्छरीरमपि म्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधं सूक्ष्मशरीरयुतः पर- मात्मा स्थूलम्य जगत उपादानकारणम् । परमात्मन्यप्राकृताः शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धाः शक्तिज्ञानानन्दादयश्च गुणाः सन्ति । सच सर्वाश्रयो,व्यापकञ्च तज्ज्ञानं शरीरमपि व्यापकम् । सच पंचविधः परन्यूहविभवान्तर्याम्यर्चाव- तारभेदेन । स एव सूक्ष्मचिदचित्पदार्थयुक्तो जगत उपादानं विशेषसंकल्प- युक्तश्च निमित्तकारण भवति । तथा कालाधन्तर्यामितया सहकारिकारणं च भवति । अयं परमात्मा सर्वपां चेतनाचेतनवस्तृनां प्रेरकः कर्मानुकूलफल. प्रदोऽप्युदासीनः सर्वनीवानां जडानां च नियन्ता कल्याणगुणपूर्णो हेय- गुणप्रत्यनीकः सर्वान्तर्याम्यचिन्त्यशक्तिबलधर्यवीर्यतेनःसंपन्नो भक्तिलभ्य. श्वास्ति । जीवजडै। परमात्मनः शरीरभते । एतद्विशिष्टपरमात्मातिरिक्तं जगति किंचिन्नास्ति । यद्यपि जीवजडी विशिष्टपरमात्मनोऽनतिरिक्तौ तथापि केवलपरमात्मनस्तौ भिन्नी नित्या च चिदपरपर्यायो जीवः स चाणुनतु व्यापकः । सत्र चेतन ईश्वराधीनकर्तृत्वगुणः म्वप्रकाशः सुखी नित्यः प्रति- शरीरं भिन्नश्च । सच बद्धमुक्तनित्यभेदेन त्रिविधः । ब्रमादिकीटान्ताः सर्व संसारिजीवा बद्धाः । विमुक्तसंसाराः प्राकृतसूक्ष्मशरीररहिता वैकुण्ठे भगव- संनिधिनिवासिन आविर्भूताष्टगुणा ये ते मुक्तजीवाः । मूलत एव संसार- संबन्धरहिताः परमात्मेच्छानुवतिनोऽसंकुचितज्ञाना येऽनन्तगरुडादयस्ते सर्वे नित्यजीवाः । जीवात्मानोऽनन्ताः । जगत्प्रवाहश्चानादिः । नित्यजीवाः स्वे.

·.. च्छया लीलाविभूतिष्ववतार धारयन्ति । एतेपु नित्यनीवेषु यथाधिकारं तारतम्यं वर्तते । मुक्तजीवेषु तारतम्यं नास्ति । तेपां न कोऽप्यधिकारो नवा तेषामवतारधारणम् । मुक्तौ जीवैः परमात्मसादृश्यं लभ्यते न त्वैक्यम् । जीवो ज्ञातृस्वरूप आनन्दस्वरूपश्च तथा कर्ता भोक्ता । तस्य शरीरं प्रकृ- तिजन्यं पांचभौतिकं सच स्वयं परमात्मनः शरीरभृतः । जीवात्मा लिङ्गदे- होपाधिना संसरति । सच लिङ्गदेहः प्राकृतोऽनादिश्च । उपाधिभतलिङ्गदे- हत्यागेन जीवेन मोक्षो लभ्यते । मोक्षावस्थायामपि जीवस्य ज्ञातृत्वं न ही- यते । मोक्षार्थ जीवस्य ब्रह्मविचारो विधीयते । तत्र पूर्ववृत्तं कर्म ब्रह्मज्ञा- नेऽङ्गभूतम् । न साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्य तत्रापेक्ष्यते । यत्रेश्वरनित्यजी- वमुक्तजीवाश्च विविधभोगानुपभुञ्जते । यत्रच कर्मरूपाविद्या न संमवत्यसो देशः शुद्धसत्त्वमित्यभिधीयते । एतत्सत्त्वं प्राकृतसत्त्वगुणतो विलक्षणम् । ज्ञानं स्वप्रकाशं चेतनं व्यापकं बुद्ध्यपरपर्यायं चास्ति । जीवेश्वरौ तदाधारभूतौ तयोर्धर्मो ज्ञानं तच्च स्वतः प्रमाणं बद्धदशायां तत्कर्माच्छन्नं संकुचितं भवति मोक्षे तु तद्विकसितं भवति । प्रकृतिपदार्थो जडो नित्यश्च । तया परमा- त्मस्वरूपमाच्छादितं भवतीति कर्मवश्या बद्धजीवा मन्यन्ते । इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तम इति गुणत्रयात्मिका चतुर्विंशतितत्त्वात्मिका च । तानि तत्त्वानि प्रकृतिमहत्तत्त्वमहंकारो मनः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कमन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि पञ्च महाभूतानि चेति । एतेषु प्रथमतत्वं प्रकृत्याख्यं सर्वेषां जडानां मूलकारणम् । एतदतिसूक्ष्म सृष्ट्यादा परमात्मन इच्छया प्रकृती परिणम्यमानायां यथा यथा सूक्ष्मता हीयते तथा तथावस्थान्तरं भवति । तत्र प्रथमावस्था तम इत्यभिधीयते । द्वितीयावस्थाक्षरं, तृतीयावस्थाव्यक्त च । इदं तृतीयमव्यक्तं नाम कार्योन्मुख्यव्यवस्था, अव्यक्तानन्तरं जायमानाः सर्वे परिणामा व्यक्ताः । तत्र प्रथमपरिणामो महत्तत्वम् । अत्र गुणत्रयसा- म्यं नास्ति । त्रिष्वन्यतमो गुणः प्रबलो भवति । महत्तत्वं ब्रह्मणः शरीरम् । अस्माजायतेऽन्तःकरणवृत्तिबुद्धिनाम्नी निश्चयाख्या । महत्तत्त्वात्सत्वगुण-- प्राबल्येन जायमानः सात्त्विकोऽहंकारो वैकारिक इति कथ्यते । अस्मात्सा- त्त्विकाहंकारात्पंच ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चोत्पद्यते । एतदेव मनः स्मृत्यादीनां साधनं सर्वेन्द्रियाणां प्रेरक संसारबन्धकारणीभूतं च । अचिद्वस्तूनां यथा महत्तत्त्वादिरूपेण परिणामा भवन्त्येवं जीवात्मनो ज्ञान- धर्मसंकोचविकासादयोऽवस्था भवन्ति । तथात्मनोऽपि सृष्टयादिसंकल्पाद- ·योऽवस्था भवन्ति । अव्यापारा: सदा परबुध्धवलम्बनेन संभवन्ति । पर- मात्मनः सर्वे व्यापाराः स्वबुद्ध्यवलम्बनेन संभवन्ति । जीवस्य तु केचिदेव न्यवहारा ईश्वरबुद्ध्यवलम्बनेन केचित्स्वस्य परमेश्वरस्य चेत्युभयोलन्द्रिमव- लम्ब्य प्रवर्तन्ते । केवलमेव स्वबुद्धिमवलम्ब्य जीवेन व्यवहारः कर्तुं न श. क्यते। जडपदार्थाः सदान्यस्य शरीरं भवन्ति । आत्मत्वं त तेषां नास्ति। तथे- श्वरः सदात्मैव शरीरत्वं तस्यन स्ति । जीवस्तु म्थूलदेहस्यात्मा । ईश्वरस्य शरीरमित्युभयं भवति । अन्तर्नियामकत्वं चात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तेन जीवः परमात्मेति द्वयमप्यात्मशब्देन व्यवह्रियते । अन्तर्यामित्वस्य परा काष्टा परमात्मेति । ज्ञानं द्विविधं म्वरूपभूतं धर्मभृतं च । तत्र स्वरूप- भूतज्ञानं जीवाभिन्न धर्मभूतनानं तु ततः पृथक् । एवंच स्वरूपभूतज्ञान- दृष्टया ज्ञानम्वरूपो जीवः । स एवाहमिति प्रतीत्या भाममानन्वाज्ज्ञ. योऽपि । तथा तादृशज्ञानवत्वात् स एव ज्ञातृस्वरूपोऽपि । पनीकृत- पञ्चमहाभूतानि महत्तत्त्वमहंकारश्चेति सप्त तत्त्वानि प्रकृतिश्चेत्यष्टभ्यः शरी- रोल्पत्तिः । ततस्तच्छरीरं पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि मनश्च अप- यति । भक्तिः प्रपत्तिश्चेति मोक्षसाधने। भक्तिर्भजनम् । अनन्यभावेन पर मेश्वरः शरणीकरणीय इति प्रपत्तिः । माधनक्रमश्रेत्यम्-कर्मज्ञानयोगी भक्तिकारणम् । साधनभक्तिः प्रपत्त्यङ्गम् । साच प्रपत्तित्र देहे तदेशान एव मोक्षः । अत्र मते प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति प्रमाणत्रयम् । अन्यत्र- माणानामत्रैवान्तर्भावः । अत्र मते सत्ख्यातिः । जीवन्मुक्ति स्ति । अत्र मतेऽद्वैतवाद्याहतो विवर्तवादः खण्ड्यते परिणामवादश्च स्त्रीक्रियते । तता त्पर्यमित्यम् ---जगति विद्यमानानि सर्ववस्तृनि सत्यानि तानि मलप्रकृत- परिणामभूतानि च । श्रुतिगतानि असत्यं, 'नास्ति' इति पदानि न मिश्यार्थबोधकानि किन्तु विनाशित्वबोधकानि । परिणामिपदार्थम्वरूपं तत्तदवस्थास भिद्यतेऽतम्ते पदार्था असत्या विनाशिन इत्युच्यन्ते नत मिथ्याभतत्वं नेपामिति मन्नत्यम् । एवंद जगत्मत्यमिति सद्वान्तः । ". अतविशिष्टाद्वतावलक्षण्णस्य स्थलानि । १ आत्मरुपमेकमेव अन्यन्नाम्त्येव । १ चिदचिद्रपशरीरविशिष्ट आत्मक एव । तच्छरीरादयत्किचिन्नास्ति । २ आत्मा निर्विशेषो निर्गुणश्च । २ आत्मा सर्वज्ञत्वादिविशेषयुक्तः । के. नि. प्र. ३ ·: अनन्तकल्याणगुणाश्रयः । तत्र हेय- गुणा न सन्ति। ३ आत्मा ज्ञानस्वरूपो न ज्ञानगु- ३ आत्मा मानम्वरूपोऽपि ज्ञानगु- णवान् । अतएव तस्य न वस्तुतो गाश्रयः । वस्तुत एव तस्य ज्ञातृ- ज्ञातृत्वम् । त्वम् । ४ आत्मा स्वरूपेण कूटम्बनित्यः । ४ प/मात्मा स्वरूपेण कृटस्थानित्यः । तेनैव रूपेणाद्वितीयश्च । चिदचिद्रपशरीरविशिष्टरूपेण तु प- रिणामिनित्यः । विशिष्टरूपेणैवाद्वि- तीयः । ५ परमात्मन एव मायोपाधिकमी ५ परमात्मैवेश्वरः । तच्छरीरभूतो श्वरत्वमविद्योपाधिकं जीवत्वम् । जडं जी वर्गो जडवर्गश्च । ततो भिन्न तु प्रातिभासिकं मिथ्यैवेत्येकमेव एवेति । चिदचिदश्विररूपं तत्त्वत्र- तत्त्वम् । यम् । ६ परमात्मनः सकाशादभिन्नापि६ परमात्मन सकाशाद्वस्तुतो भिन्नेव त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञा- भिन्नं त्रिगुणात्मकं प्रधानं जगतो नादिपदवाच्या तदुपहितः परमात्मा मप्रकृतिः । जगतो मूलप्रकृतिः । ७ अस्मिन्मते विवर्तवादः । अज्ञा ७ अस्मिन्मने परिमामवादः प्रधान- नेन परमात्मन्येवेदं जगद्धासत इत्ये- मेवान्तर्यामीश्वरसानिध्याजगदाका-- वरूपः । अत्र रज्जुसर्पदृष्टान्तः । रेण परिणमत इतिरूपः। अत्र पयोद- धिदृष्टान्तः । ८ परमात्मविवर्तभूतं प्रातिमासिक ८ प्रधानपरिणामभृतं चेदं जगत्स- मिदं जगन्मिथ्यैव । ९ अन मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । ९ अत्र मते सख्यातिः । वस्तुतः अनिर्वचनीयं चेदं जगदज्ञानदोषेण सत्यमेव जगत्प्रतीयत इतिरूपा । भासत इतिरूपा । १० शुक्तिरजतम्थले स्वप्नादौ चा १० शुक्तिरजतम्थले स्वग्नादः च निर्वचनीया एवार्था भासन्ते । सत्या एवार्था: प्रतीयन्ते । ११ तत्त्वमस्यादिशास्त्रमपि ११ तत्त्वमस्यादिशास्त्रं सत्यमेवात दन्तर्गतत्वादसत्यमेव । तथापि त एव तत्तत्त्वज्ञानसाधकम् । त्यमेव । : जग- ·त्त्वज्ञानसाधनं भवत्येव । स्वानप- दार्थवत् । १२ प्रमाणानि पद । प्रत्यक्षानु- १२ प्रमाणानि त्रीणि । प्रत्यक्षान- मानोयमानागमार्थापत्त्यनुपलभ्या मानागमपाणि । ख्यानि । १२ परमात्मनोऽभिन्ना जीवाः । १३ जीवाः परमात्मन: मकाशा तेपा परमात्मवदेव ज्ञानम्वरूपत्वं जिलास्तरीय भूता अपि ज्ञानम्ब- नतु वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वं किन्त्वन्तः 6.पा ज्ञानगुणकाश्चति तपां बम्तुन करणोपाधिक '. ज्ञातृत्वम् । एव ज्ञातृत्वम् । १४ जीवो व्यापकः । १४ जीवो ऽणुरूपः । १५ जीवो ब्रह्मस्वरूपत्वादेक एव । १५ जीवा बनुन एब नानाविधाः । तदनेकत्वं त्वीपाधिकम् । जीवदितं तु प्रकारांद्वतम् । ६ साधनचतुष्टयसम्पत्त्यनन्तरं ब्र ११ कर्मक-वरूपजानानन्तरं ब्रमजि- ह्मजिज्ञासा । ज्ञासा । १७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यरात्मसा १. तत्वमायादिमहावाक्यजन्योपा- क्षात्कारेऽविद्यानिवृत्त्या शरीरमत्त्वे-सादान परमामा प्रपनो भवति । ऽपि जीवद्दशायां मुक्तिः । तथापि यावीरं मुमदुःखानु भवावश्यकन्वान्न जीवदशायां मुक्तिः। १८ प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षये १८ प्रारब्धकर्मक्षये लांकिकागर. शरीरत्यागे स्वस्वरूपेऽवस्थितिरुपा त्यागे दिव्यदहणाल्या परमात्मना विदेहमुक्तिः । : सह परमं माम्यं भवति । इयमेवा स्मिन्मते मुनिः। १२ मुक्ती जीवब्रह्मणो दो नास्ति। १०.मकानपि जीयवाणमिदोऽस्ति। २० मुक्तावस्थायां न लेशतोऽपि २० मुक्तावस्थायां वन्दशेना- दुःख न सुखं भवति । भिन्नं मुग्वाधिस्यमनुभयन । १० प्रकाशिका. यथा श्रीमच्छङ्कराचार्यः प्रस्थानत्रये म्वयं भाप्यं व्यरचि न नथा श्री- रामानुजाचार्थः । यतस्तेषां भगवद्गीतामु ब्रह्ममूत्रषु च भाग्यमुपलभ्यते उपनिषत्सु रङ्गरामानुजाचार्याणां प्रकाशिकाग्व्या टीकापलभ्यते । एने ·गरामानुजाचार्याः श्रीमायटोकायाः श्रुतप्रकाशिका : पणेतु: श्रीभुदर्श नाचार्यादर्वाचीनाः। यतस्तैः कठोपनिषलाकाशिकायां श्रुतप्रवाशिकाया बहुशो निर्देशः कृतः । केनोपनिषदि प्रकाशिकागां प्रायो विशेषविवरण नास्ति । कुत्रचित्स्थलेषु द्वितीयखण्डचतुर्थमन्त्रादिवच्याहारपूर्वकं या- ख्यानं कृतम् । तत्र शाहरव्याख्यानमेव श्रेयः । अयाहागभावात् । ११ वालवोधिनी. केनोपनिषदो व्याख्यात्रय बालबोधिनी नाम वृतिर्मया न्यरचि माच यावच्छक्यमन्वर्थनाम्नी यथा स्यात्तथा प्रयतितम् । यद्यपि पदवाक्य- भाष्यद्वय आनन्दज्ञानकृता सर्वाङ्गपूर्णा टीकामित । तथापि नव्यच्चत्राणां मन्दव्युत्पत्तीनां कृतेऽवसमस्या उपयोगा भनिष्यतीति संभावये । किन प्रकाशिका नेतावता कालेन नापि व्याख्याता सापि व्याख्यातात्र । अत्र च तत्तन्मतानि सुविशदं निधपितानि । यद्यपि मया बालबोधिन्यां सर्व- त्रानन्दज्ञानप्रदर्शितः पन्था आइतस्तथापि चिद्रमत्यमप्यस्ति । यथा प्रथमखण्डे प्रथममन्त्रे पदभाप्ये 'इपितमिल्योटागम ठान्दमः इन्यत्र । तथा द्वितीयखण्डे चतुर्थमन्ने वाम्यभाष्ये। अत्र यवमत्यकारणं तत्तंधव बालबोधिन्यां प्रादर्शि । मोहमयीप्रान्तस्यविश्वविद्यालयममित्या कनकठोप- निपदो शाङ्करभाप्यरङ्गारामा नुजकृतप्रकाशिकामहिते बी. ए. श्रेणीपरी- साथै नियमिते । तयोर्भाप्याणि प्रकाशिका नतत्कालपर्यन्तं भिन्न नभयो मुंद्रितान्यासन् । तेन तत्संजिवृक्षणां विद्यार्थिनां वरम्यमुपलभ्य भावप्रका- शिकानां भिन्नमतस्थानां व्याख्यानामे कस्मिन्पुस्तके निर्देशन यथा सकर तया वैलक्षण्यं ज्ञातुं शक्यते तथा तद्भिन्नस्तकस्थानां ज्ञातुं न शक्यतेति निरूप्य बैंकत्रवता भिन्नमतस्था न्याग्न्या मुद्रिताः । तामां च वालबोधिनी विषमपदार्थानां बोधिका विशेषतस्तत्तत्सिद्धान्तप्रदर्शिनी चान्ने पत्रसंग्या निर्देशपूर्वक प्रतिमन्त्रं न्याशि। व्याख्यात्यनिर्विननमां च बलानि लब्धालब्धविभागेन प्रदर्शितानि । तदेतत्पुस्तकमपन्य विद्यार्थिनः कान कार्या भवेयुर्विद्वांसश्च विमर्शशालिनो विभत्समः कृपयोपलरामानं मानुपशे मुषीसुलभं शास्त्रान्युत्पत्तिजन्यं या प्रमान दर्शययुम्तेन कृतल्यामा- नयिष्याम्यात्मानमिति मन्यमानः-- पुण्यपत्तने नेत्रशुकप्रतिपत् । विद्वशंवदः पाठकोपायहरव्यम्बक १८४१ मिते शाके तनुजनुः श्रीधरशर्मा।

·अथ सामवेदीयतलवकारशाखोक्ता ॐ केनोपनिपद् श्रीशंकराचार्यविरचितपदभाष्यवाक्यभाष्य- श्रीरंगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता। ॐ तत्सब्रमणे नमः। [ पदभाप्यम् ] केनेपितमित्याद्योपनिपल्परब्रामविषया वक्तव्येति नवमस्या- ध्यायस्यारम्भः। प्रागेतस्मात्कर्माण्यशेषतः परिसमापितानि । समस्तकर्मा- श्रयभूतस्य च प्राणस्योपासनान्युक्तानि काङ्गतामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविपयं दर्शनं वंशान्तमुक्तम् । कार्य सर्वमेतद्यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रीतानि स्मातानि च कर्माणि दक्षि- णमार्गप्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्चादिस्थावरान्ताधोगतिः स्यात् । " अर्थतयोः पथोर्न कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति। जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं [वाक्यभाप्यम् ] समाप्तं कर्मात्मभूतप्राणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकप्रकारम् । ययोर्विकल्पसमुच्चयानुष्ठानाद्दक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः । अत ऊबै फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योच्छिन्ना- त्मज्ञानप्रतिबन्धकम्य द्रुतविषयदोपदार्शनोऽनिर्माताशेषबाह्यविषयत्वात्संसा- रवीजमज्ञानमुछिचच्छित्सतः प्रत्यगात्मविषयजिज्ञामोः केनेपितमित्यात्मस्वरू- पतत्त्वविज्ञानायायमन्याय आरभ्यते । तेन च मृत्युपदमज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्तन्त्रो हि संसारो यतः । अनविगतत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया जिज्ञासा ! कर्मविषये चानाक्ति । तद्विरोधित्वात् । अन्य विजिज्ञासितव्य केनोपः १ ·ई . केनोपनिषद [पदभाष्यम् ] स्थानम्।" छां.५।१०।८ इति श्रुतेः । “प्रजा हनियो अत्या. यमीयुः” इति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धसत्त्वम्य तु निष्कामम्यैन बाध्यादनित्यात्माध्य- साधनसंबन्धादिह कृतात्पूर्वकृताद्वा संस्कारविशेपोद्भवाहिरक्तम्प प्रत्यगात्म- विषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नप्रतिवचनाप्राणया श्रुत्या प्रद- यते-केनेषितमित्याद्यया । काठके चोक्तम् पगधि मानि व्यतृण- स्वयंभूस्तस्मात्पराड़पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानमर्शदा. वृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" क. ४।१ इत्यादि । “परीक्ष्य लोकानकर्मनितान्त्रा ह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ म गुरुमेवाभिगच्छेत्स- मित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् :: मुं. श२।१२ इन्यायाथर्वण च । एवं विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषय विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विक्षा च मामयमुपपद्यते नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्मनात्मविज्ञानात्ममारची नमज्ञानं कामकर्मप्रवृ- त्तिकारणमशेषतो निवर्तते । “तत्र को मोहः कः शाक एकत्वमनुपश्यतः" ७ इति मन्त्रवर्णात् । “ तरति शोकमात्मविन " हां. ७।११३ दति, भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छ्यिन्ते सर्वमंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तम्मिन्ट पगार ।।" मुं.२।२।८ [वाक्यभाष्यम् ] स्यात्मतत्त्वम्य कर्मविषयेऽवचनम् । कम्मादिति चदात्मनो हि यथावद्विज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशयसम्ममपी यात्मा मिनिज्ञा- पयिषितः । “ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदम् ' के. ११४ इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कंचन नमितभिन्नत्यती नात्या- स्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । न यात्मानम बालाय ना मन्य- मानः प्रवृत्ति प्रयोजनवतीं पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रतिरतो विरु. ध्यत एवं कर्मणा ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेऽनुनिमितानविशेषविषयक जिज्ञासा । कर्मानारम्भ इति चेन्न । निष्कामस्य मम्काग-पान । यदिध्यात्म- विज्ञानेनात्माविद्याविषयत्वात्परितित्यानयिपिने कर्म नन: प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादम्पर्शनं वरम् इत्यनारम्भ पर कमणश्रेयानन्यकलत्वा- दायासबहुलत्वात्तत्त्वज्ञानादेव च श्रेयःप्रामेरिनि नमत्यम् । एतदविन्या- विषयं कल्पिफलत्वादिदोषवद्वन्धरूप न मामय सामान्य कामयते" मुं.३।२।२ " इति नु कामयमानः" इत्यादिश्रनिम्न्यः । न निकामस्य । १ आत्मानमवासार्थामतिस्थान आन्मानमनापामा पार । " ·भाष्यत्रयोपेता जाया सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।। ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । [पदभाष्यम् । इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चेन्न । वाजसनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । मे स्यात् "बृ.१।४।१७ इति प्रस्तुत्य पुत्रेणायं लोको जग्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः " बृ. १।५।१६ इत्यात्मनोऽन्यस्य लोक- त्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके । तत्रैव च पारिवाज्यविधाने हेतु- रुक्तः - किं प्रजया करिप्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः " बृ. ४।४।२२ इति । तत्राय हेत्वर्थः-----प्रजाकर्मतत्संयुक्तविद्याभिर्म- नुष्यपितृदेवलोकत्रयसाधनैरनात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यमिष्ट येषामस्माकं स्वाभावि- कोऽजोऽजरोऽमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्नित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाद्यम्त- स्मात्प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेपणासंन्यास एवं कर्तव्य इति । कर्मसहभावित्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न [पात्तकारकफल- मेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य [वाक्यभाष्यम् ] तस्य तु संस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तन्निर्वतकाश्रयप्राण- विज्ञानसहितानि । “ देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा " इत्युपक्रम्यात्मयाजी तु करोति " इदं मेऽनेनाङ्गं संस्क्रियते" श. बा. इति संम्कारार्थमेव कर्मा- णीति वाजसनेयके। " महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ।" " यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् ॥ " भ.गी. १८५ इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्चितं वा सका- मस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनि- माष्ट● भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यम्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् । ८५ कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥” इति ·केनोपनिषद आग्यापन्तु ममाङ्गानि बाबमाणशक्षः श्रोत्रम्तथो बल- मिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रापनिपद माह ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निगरोदनिराकरणम स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरत य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते माय सन्तु। ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । [पदभाष्यम्] सहभावित्वमुपपद्यते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुषतन्त्रत्वाद्रमविज्ञा- नस्य । तस्मादृष्टादृष्टेभ्यो बाह्यसाधनसाम्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेषितमित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते । शिप्यानार्यप्रश्नप्रतिवचन- रूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविषयत्वात्सुरवप्रतिपत्तिकारणं भवति । केवलतर्का- गम्यत्वं च दर्शितं भवति। “नेपा तर्केण मतिरापनेया " क. २१२ इति श्रुतेश्च । " आचार्यवान्पुरुपो वेद" छां. ६।१४।२ “ आचार्याद्धिव विद्या विदिता साधिष्ठ प्रापत् ” छां. ४९।३ इति । तद्विद्धि प्रणिपा- तेन " भ.गी. ४।३१ इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाच्च । कश्चिद गुरुं ब्रह्म- ८" [वाक्यभाष्यम्] " क्रियापथश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवा- त्यरेचयत्" इति “ त्यागेनैके" म. ना. १०१५ “ नान्यः पन्था विद्यते" श्वे. ३८ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च, न्यायाच्च । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः, “अमृतत्वं हि विन्दते" के. १।२।१२ “ विद्यया विन्दतेऽमृतम् " के. श।१२ इत्यादि- श्रुतिस्मृतिभ्यश्च । नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिन्द्र वस्तु सिपाधयिषति साधने स्वभावसिद्धश्चात्मा । तथा नापिपपिपितः । आत्मत्वे मति नित्या- तत्वात् । नापि विचिकारयिषितः । आत्मत्वे सात नित्यत्वादविकारित्वाद- विषयत्वादमूर्तत्वाच्च। श्रुतेश्च "न वर्धते कर्मणा'वृ.४।४।२३इत्यादि। स्मृतेश्च "अविकार्योऽयमुच्यते"भ.गी.।२५इति। नच संचिकीर्पितः। “शुद्धमपापवि- द्धम्" ई. ८ इत्यादिश्रुतिभ्यः। अनन्यत्वाच्च । अन्येनान्यत्संस्क्रियते । न चात्मनोऽन्यभूता क्रियास्ति, न च स्वेनैवात्मना म्वमात्मानं संचिकीर्षत् । न च वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्वा वस्त्वन्तरस्य नित्या। नित्यत्वं चेष्ट ·५ भाष्यत्रयोपेता ॐ केनेषितं पतति प्रपितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रेति युक्तः। [पदभाष्यम् ] निष्ठं विधिवटपेत्य प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र शरणमपश्यन्नभयं नित्यं शिवमचलमिच्छन्पप्रच्छेति कल्यने । कनेपितमित्यादि । केनेपितमिति केन कषेपितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संबध्यते। इपेराभीक्ष्ण्यार्थम्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिपछार्थम्यवतद्रूपमिति गम्यते । इपितमितीट्प्रयोगस्तुच्छान्दगः । तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थ प्रेपितमित्येतत् । तत्र प्रेषितमित्येवोके ग्रेपगितप्रेषणविशेषविषयाकाङ्क्षा स्यात् । केन प्रेषयितृविशेषेण । कीदृशं वामपणमिति । इपितमिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेपितमित्यर्थविशेषनिर्धारणात्। यद्येपोऽ- थोऽभिप्रेतः स्यात्केनेपितमित्येतावतेव सित्वात्प्रोपितमिति न वक्तन्यम | अपि च शब्दाधिक्यादधिक्य युक्तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषितमित्यर्थविशेषोऽवगन्तुं युक्तः । न । प्रश्नमामाद्देहादिसंघातादनित्या- त्कर्मकार्याद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिदेहादिसंबातम्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्ध- मिति प्रश्नोऽनर्थक एव स्यात् । एवमपि प्रेपितशब्दयार्थो न प्रदर्शित एव । न। वाक्यभाष्यम् । मोक्षस्याअत उत्पन्नविद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः । अतो ब्या- वृत्तबाह्यबुद्धरात्मविज्ञानाय केनेपितमित्याद्यारम्भः । प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिर्दृष्टा नानधिष्ठिता- नाम् । मनआदीनां चाचेतनाना प्रवृत्तिदृश्यते । तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽ- धिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मन आदीनि नियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाच्चेतनावत्सामान्ये चाधिगते विशेपार्थः प्रश्न उपपद्यते । केनेपित केनेष्ट कम्येच्छामात्रेण मनः पतति गच्छति म्वविषये नियमेन व्याप्रियत इत्यर्थः । मनुतेऽ- नेनेति विज्ञाननिमित्तमन्तःकरणं प्रपितमिवेत्युपमार्थः । त्विपितप्रेपितशब्दयोराविह संभवतः । न हि शिप्यानिव मनआदीनि विषयेभ्य: प्रेपयत्यात्माविविक्तनित्यचिम्बकापतया तु निमित्तमात्रं प्र- वृत्ती नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकाभवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्वात्म्वतो विषयावभासमात्रं करणानां न ·केनोपनिषद .. केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ [पदभाष्यम् ] संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेपितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेपयित्त्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तम्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेणैव मनआदिप्रेषयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केने- षितं पतति प्रेषितं मन इति विशेषणद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पततीति प्रसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयं स्यात्तर्हि सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न स्यादनथै च जानन्संकल्पयति । अत्युग्रदुःखे च कार्थे वार्यमाणमपि प्रव- र्तत एव मनस्तस्माद्युक्त एव केनेषितमित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्त प्रेरितः सन्फ्रेति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशे. षणं स्यात्तत्पूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेषितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे म्वे विषये क उ देवो द्योत- नवान्युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेरयति ॥ १ ॥ वाक्यभाष्यम् ] प्रवृत्तिः । चलिक्रिया तु प्राणम्यैव मनआदिपु तम्मात्प्राथम्य प्राणस्य प्रति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो वदनं किंनिमित्तं प्रा- णिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानामधिष्ठाता चेतनावान्यः स किंविशेषण इत्यर्थः ॥ १ ॥ [प्रकाशिका ] अथ कश्चिद्धन्यो ब्रह्म जिज्ञासुन्डानां मनःप्रभृतीनां कर णानां प्रवृत्तिस्तत्प्रवर्तकचेतनमन्तरेणानुपपन्नेति सामान्यतोऽवगत्य तत्प्रव- र्तकचेतनविशेषबुभुत्सया पृच्छति । मन इपितमिष्ट साध्वसाधु वा विषय प्रति केन देवेन प्रेषितं सत्पतति गच्छति । करणत्वावश्यं केनचित्प्रेरित- मिति वाच्यम् । न तावज्जीव एव प्रेरकः । तेन निगृहणतोऽपि (निगृहीत- स्यापि) मनसो विषयं प्रति पतनात् । अतो बलवता केनचिद्देवेनैव प्रेरितमिति वक्तव्यं स इति भावः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । इपितमितीडागमश्छान्दसः । अथ प्रथमः प्राणः पञ्चानां प्राणानां मुख्यः प्राणः केन प्रयुक्तः प्रेरितः सन्प्रैति याति स्वव्यापारं करोतीत्यर्थः । इमां लौकिकी वैदिकी च वाचं केनेषितां प्रेरितां वदन्ति जीवा इति शेषः। चक्षुः श्रोत्रमिति प्राण्यङ्ग- त्वादेकवद्भावः । उ संबुद्धौ । भो देशिक को देवो युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेर- यतीत्यर्थः । इदमुपलक्षणं शेषकरणानाम् ॥ १ ॥ ..

·भाष्यत्रयोपेता श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं पदभाष्यम् ] एवं पृष्टवते योग्यायाह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि मनआदिकर- गजातस्य को देवः स्वविपयं प्रति प्रेरयिता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जकं श्रोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युन- क्तीति । असावेवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्ये नन्वेतदन- नुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रम्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः । तस्यान्यथाविशेषा- नवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्तावगम्येत दात्रादिप्रयोक्तृवत्तदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न त्विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधि- गम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापारेणालोचनसंकल्पाध्यव- सायलक्षणेन फलावसानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो यत्प्र- योजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां पदार्थत्वावगम्यते [वाक्यभाष्यम् ] श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम्। विक्रियादिविशेषरहितश्यात्मनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्येतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः । अनुगमात्तदनुगतानि यत्रास्मिन्नर्थेऽक्ष- राणि । कथं, शणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरूपतयावभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्म- नश्च चिद्रूपत्वात् । यच्छ्रोत्रस्योपलव्वृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्त- त्वाच्छोत्रस्य श्रोत्रमित्युच्यते । यथा क्षत्रस्य क्षत्रं यथा वोदकस्यौष्ण्य- मग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाग्निरुच्यते । उदकमपि ह्यग्निसं- योगाग्निरुच्यते । तद्वदनित्यं यत्संयोगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्वृत्वमनित्यं हि तत्र तत् । यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वमग्नाविवौ प्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वाद्दग्धेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोतृत्वाद्यु- [प्रकाशिका] इति शिष्येणानुयुक्त आचार्य उवाचेति ज्ञेयम् । यत् । यः । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दभासक्रत्वशक्तिप्रदः । मनसो मनो मननशक्तिप्रदः । वाचो वागिन्द्रियस्य वाचं शब्दोच्चारणशक्तिप्रदः । प्राणस्य प्राणः प्राण- नशक्तिप्रदः । चक्षुषश्चक्षुर्दर्शनशक्तिप्रदः । श्रोत्रादेर्नियन्ता यम्त्वया पृष्टः म ·१-२ केनोपनिपद स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुपचक्षुः । अतिमुच्य धीराः [पदभाष्यम् ] श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता । तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रम्य श्रोत्रमित्यादि । कः पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रम्ब श्रोत्रमित्यादेः । नन्यत्र श्रोत्रस्थ श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशम्य प्रकाशान्तरेण । नेष दोषः । अयमत्र पदार्थ:-श्रोत्रं तावत्स्वविपयव्य जनसमर्थ दृष्टम् । तच्च म्वविपयन्यज- नसामर्थ्य श्रोत्रम्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिपि नित्येऽसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याग्रुपपद्यते । तथा च श्रुत्यन्तराणि-- " आत्मनेवाय ज्योतिषास्ते " वृ० ४।१६ " तम्य भासा सर्व- मिदं विभाति " का० ५११६ .. येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध: " इत्यादीनि । " यदादित्यगतं तेजो जगद्धासयतेऽखिष्टम । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥" भ० गी० १३१३३ इत्यादि गीतासु। काठके९।१३ च--"नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्" इति। वाक्यभाष्यम् ] पलब्धिरनित्या नित्या चात्मन्यतः श्रोत्रम्य श्रोत्रमित्यायक्ष- राणामानुगमादुपपद्यते निविशेषस्योपलब्धिम्वरूपम्यात्मनो मनआदिप्रवृत्ति- निमित्तत्वमिति । मनआदिप्वेवं यथोक्तम् । वाचो ह वाचं प्राणम्य प्राण इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रष्टव्यम् । कथं, पृष्टत्वात्म्वरूपनिर्देशः । प्रथमयेथ च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वाकर्मत्वमिति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इल्यम्सात्सर्वत्रैव विभक्तिद्रयम् । यदेतोत्रायुपलब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्मतत्त्रं तद्- बुद्ध्वातिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्यारोपिताठ्यादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं [प्रकाशिका] देव इत्यन्वयः । तथा च श्रुतयः “ यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयति " बृ०३।७ । २० यो वाचि तिष्ठन्वाचमन्तरो यमयति वृ० ३।७।१७ ॥ यः श्रोत्रे तिष्ठछोत्रमन्तरो यमयति" वृ० ३।७ । १९ “ यश्चक्षुपि तिष्ठश्चक्षुर- न्तरो यमयति" बृ० ३।७।१८ "यः प्राणे तिष्ठन्याणमन्तरो यमयति" वृ०३ । ७ । १६ । इत्याद्या नारायणस्यान्तर्यामित्वप्रतिपादिका इति । स इत्यनेन तादृशो नारायणो देव इति भावः । तथा च भगवद्वाक्यम्-- "मत्त: सर्व प्रवर्तते ।" इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरित्यायुक्त्वा वासुदेवात्मकान्या- ·२ भाष्यत्रयोपेता प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ [पदभाप्यम् ] श्रोत्रायेव सर्वस्यात्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमजं श्रोत्रा- देरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थचोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषाऽ- दीपितं स्वविषयसंकल्पाभ्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचम् । यच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वः संबध्यते । यस्माच्छोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रश्चमात्वेन विप- रिणम्यते । प्राणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणम्य प्राणमिति कम्माद्वितीयैव न क्रियते । न। बहूनामनुरोधस्य युक्त- त्वाद्वाचमित्यम्य वागित्येतावद्वक्तव्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दव- यानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथ- मथैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणम्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणतत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थम् । न ह्यात्मनानधिष्ठितम्य प्राण- नभुपपद्यते । “को स्येवान्याकः प्राण्याद्यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् तै० २ । ७ । १ “ ऊर्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति " क० ५। ३ इत्यादिश्वतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते.येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" के० ११८ इति । श्रोत्रादीन्द्रियग्रस्तावे प्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु ब्राणप्राणस्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वभ्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुपश्चद रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यद्रुपग्रहणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितम्यैवातश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टम्यार्थम्य ज्ञातुमिष्ट- त्वाच्छोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रम ज्ञात्वेत्यध्याहियते। अमृता भव- [वाक्यभाप्यम् ] कृत्वा वीरावीमन्तः प्रेत्यान्माल्लोकाच्छरीरात्प्रेत्य वियुज्या- न्यस्मिन्नतिमंधीयमान निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति । सति स्यज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंदरते। आत्मावबोधे तु सर्वकमरिम्भनिमित्ताज्ञानविपरीत- विद्यासिविप्लुष्टत्वाकर्मणामित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंताना- [प्रकाशिका हुरित्यादिम्मतयश्च । श्रोबादिनियामकत्वज्ञानिनः 'फलमाह-अ- " ·म० केनोपनिषद न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नी मनो [पदभाप्यम् ] न्तीति फलश्रुतेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामर्थ्याच्ोत्रादिकरणकलापमज्झित्वा । श्रोत्रादौ स्यात्मभावं कृत्या तदुपाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रा- दिलक्षणं ब्रह्मात्मेति विदित्वातिमुच्य श्रोत्रागात्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्रा- द्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा बीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य व्यावृत्यास्मालोकात्पुत्रमित्र- कलत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्यक्तसर्वेषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- त्वमानशुः ० ना० १०५ " पराञ्चि खानि व्यतृणत्" क.० ४।१ " आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ' क० ४।१ ॥ यदा सर्व प्रमुच्यन्ते " वृ० ४।४।७, क० ६ । १४ “ अत्र ब्रह्म समश्नुते क० ६ । १४ इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अथ वातिमुच्येत्यनेनैवेपणात्यागम्य सिद्धवाद-मालोकात्प्रे त्यास्माच्छरीरात्प्रेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तम्मिन्बामणि चक्षु गच्छति । स्वात्मनि गमनासंभवात् । तथा न वाम्गच्छति । वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा तदाभिधेयं प्रति वाग्गच्छतीत्युच्य- ते। तस्य च शब्दस्य तन्निर्वर्तकस्य च करणस्यात्मा ब्रह्मातो न वाग्गच्छति। यथाग्निर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन्न ह्यात्मानं प्रकाशयति दहति च तद्गत् नो मनो मनश्चान्यस्य संकल्पयित्रव्यवसायित च सदात्माने संकल्पयत्य- ध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्मात्मेतीन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञान तन्दगोचर- [ वाक्यभाप्यम् ] विच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाथ्यारोपितमृत्युवियोगात्पूर्वमष्य- मृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वादमृता भवन्तीत्युपचर्यते ॥ २ ॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रतिपत्तेः । श्रोत्रम्य श्रोत्रमित्येवमादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वेऽप्रतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोवस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षाकारणमाह--न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । तत्र श्रेोत्राद्यात्मभूते चक्षुरादीनि वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति । मुग्वा- दिवत्तर्हि गृह्येतान्तःकरणेनात आह--नो मनः। न मुग्वादिवन्मनसो विषयस्तत। इन्द्रियाविषयत्वात् । न विद्मो न विनानीमोऽन्तःकरणेन यथनमा मन आदि.

·भाष्यत्रयोपेता न वियो न विजानीमो यथैतदनुशिष्याद् [पदभाप्यम् ] त्वान्न विद्मस्तद्ब्रह्मेशमित्यतो न विजानीमो यथा येन प्रकारेणै- तद्ब्रह्मानुशिप्यादुपदिशेच्छियायेत्यभिप्रायः । यद्धि करणगोचरं तदन्य- स्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियाविशेपणैः । न तज्जात्यादिविशेषणवद्ब्रह्म । तस्माद्विपमं शिष्यानुनदेशेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति - न विदा इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रका- रप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणन परः प्रत्यापयितुं शक्यः । आगमेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदु- पदेशार्थमागममाह-अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादर्धाति । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्प्रकृतं थोत्रादीनां श्रोत्रादीत्युक्तमविषयं च तेषाम् । तद्विदिताद- न्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रिययातिशयेनाप्तं तद्विदिक्रियाकर्मभूतं क्वचि- त्किचित्कस्यचिद्विदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकृतं तद्विदितमेव तत्तस्मादन्य- वाक्यभाप्यम् ] करणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्यात्प्रवृत्तिनिमित्तं भवेत्तथा- विषयत्वान्न विद्मो न विजानीमः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रम विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुर्ग- च्छतीत्यादि पूर्ववत्सर्वम् । अत्र तु विशेषो यथैतदनुशिष्यादिति । यथैतदनु- शिष्यात्प्रतिपादयेत् । अन्योऽपि शिष्यानितोऽन्येन विधिनेत्यभिप्रायः । सर्वथापि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्य आह, अन्यदेव तद्विदितादथो अवि- दितादधीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातु त्रन्तराभावाद्विदितादन्य- त्वम् वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता " श्वे० ३११९ इति च मन्त्रवर्णात। " विज्ञातारमरे केन विजानीयात् " बृ० २।४।१४ इति च वाजसनेयके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तम्मादन्यदित्यभिप्रायः । यद्धि- द्वितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वाद- शुद्धमत एव तद्विलक्षणं ब्रीति सिद्धम् । अस्तु तद्यविदितम् । न । विज्ञा नानपेक्षत्वात् । यद्धयविदित तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्रव- त्तिः। इदं तु विज्ञानानपेक्षम् । कम्माद्विज्ञानम्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्व- रूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्यते। न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव । सिद्धत्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते म्बतो वा। यद्धयन- “ -- ·केनोपनिषद् अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । पदभाप्यम् ] दित्यर्थः। अविदितमज्ञातं नहींति प्राप्त आह-अथो अविदिताद्वि- दितविपरीतादव्याकृतादविद्यालक्षणादन्या कृतबीजात्। अधीत्युपर्यर्थ लक्षणया- न्यदित्यर्थः । याद्ध यस्मादध्युपरि भवति तत्तम्मादन्यदिनि प्रमिन्दम् । यद्वि- दित तदल्पं मत्यै दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्मादिदितादन्यामेत्युक्त त्वहे- यत्वमुक्तं स्यात् । तथाविदितादधीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्त म्यात् । कार्यार्थ हि कारणमन्यदन्येनोपादीयतेऽतश्च न वेदितुरन्यस्में प्रयोजनायान्यनुपादेयं भव- तीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोपादेयप्रतिपधेन म्वात्मनोऽन्यत्र ह्मविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ह्यन्यम्य स्वात्मनो विदि- ताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येप वाक्यार्थः । अयमात्मा ब्रह्म" बृ०२।१९ “य आत्मापहतपात्मा" छा० ७१ यत्साक्षादपरो- वाक्यभाष्यम् ] पेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं, प्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपम्यापेक्षितोड़- प्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावात् । नहि गदीपस्य स्वरूपाभिव्य तौ प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति थेन नरु- पविज्ञानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेन्नान्यत्वात् । म्वरूपाविज्ञान विज्ञान- स्वरूपत्वाद्विज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमा- त्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्च ॥ तत्त्वमसि " छां. ६।८७ “ आत्मानमेवावेत् " बृ०१।४।१० “ एवं वै तमात्मानं विदित्वा" ब०३।१।१ इति च । सर्वत्र श्रुतिप्वात्मविज्ञाने विज्ञानान्तरा. पेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेन्न । कम्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्षणोऽविवेका त्मको बुद्ध्यवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्म्वरूपात्मान्तःसारो यत्रा- नित्यं विज्ञानमवभासते। बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वानन्दर्मत- यैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणम्य मनसोऽपि मनोऽन्तर्गतत्वा- सर्वान्तग्श्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणाकाशवदानन्दितात्मना- न्तर्गर्भभूतेन बाह्यो बुद्धचात्मा तद्विलक्षणोभिरिबारिशः प्रत्ययगविभीव- तिरोभावधर्मकैविज्ञानाभासरूपैनित्यैरनित्यविज्ञान आमा मुन्धी दुःस्त्रीत्य- भ्युपगतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः। तत्र हि विज्ञानापेक्षा १ अन्यब्रह्मविषयेत्यस्य स्थानेऽन्यत्वाद्ब्रह्मविपयति पाठः ।

·भाष्यत्रयोपेता
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तन्याचचक्षिरे ॥३॥
पदभाष्यम् क्षाहम" वृ०४।३।१“य आत्मा सर्वान्तरः"वृ० ३।४।१
इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्चेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेपरहितम्य चिन्मात्रज्योति-
पो ब्रह्मत्वप्रतिपादकम्य वाक्यार्थम्यान्चार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह--इति
शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म चैवमानार्योपदेशपरम्परयैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रव-
चनमेधाबहुश्रुततपोयक्षादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वपामाचार्याणां
वचनम् । य आचार्षा नोऽम्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचाक्षिरे व्याख्यातवन्तो विस्प-
ट्र कथितवन्तस्तेपामित्यर्थः ॥३॥
[वाक्यभाष्यम् ] विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने। तत्वमसीति
बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आत्मानमेवावेदित्येवमादीनि च नित्यबोधा-
त्मकत्वात् । न ह्यादित्योऽन्येन प्रकाश्यतेऽतम्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति
चेन्न । लोकायारोपापोहार्थत्वात्। सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्धयाद्यनित्य-
धर्मा लोकरध्यारोपिता आत्माविवेकतस्तदपाहार्थी बोधोपदेशो बोधात्मनः ।
तत्र च बोचाबोधी समसौ । अन्यनिमित्तत्वानुदक इवाष्ण्यमग्निनिमित्तम् ।
राभ्यहनी इवादित्यानिमित्त लोके नित्यावीण्यप्रकाशावन्यादित्ययोरन्यत्र
भावाभावयोनिमित्तत्वादनित्याविवोपचते । वक्ष्यत्याशिः प्रकाशयिष्यति
सवितेति तद्वत् । एवं च मुखदुःग्वबन्धमोक्षाबध्यारोपो लोकम्य तदपेक्ष्य
तत्त्वमम्यात्मानमेवावेदित्यात्मावबोधोपदेशेन श्रुतयः केवलमध्यारोपापो-
हार्थाः । यथा सवितासी प्रकाशयत्यात्मानमिति तत् । बोचाबोधकर्तृत्वं
च नित्यवोधात्मनि । तस्मादन्यदधिदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । गद्वा
यद्धि यम्याधि तत्ततोऽन्यत्मामात । यथाधि भत्यादीनां राजा। अव्यक्त-
मेवाविदितं ततोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्ते कार्यकारण-
त्वेन विकल्पिते ताभ्यामन्यन्म विज्ञानम्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमित्ययं
समुदायार्थः । अत एवात्मत्वान्न हय उपादेयो वा । अन्य यन्येन हेय
मुपादेयं वा । न तनव तद्यम्य कम्यनिदेयमुपादेयं वा भवति । आत्मा च
ब्रह्म सर्वान्तगत्मत्वादविषयमतोऽन्यम्यापि न हेयमुपादेयं वा । अन्याभावा-
च्च । इति शुश्चम पूर्वामित्यागमोपदेशः । व्याचनक्षिर इत्यम्वातन्त्र्यं
तर्क प्रतिपचार्थम । ये नम्नहायातवन्तम्त नित्यमेवागमं ब्रमप्रतिपादक
व्याख्यानबन्यो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवण तणात्तवन्त इत्यागमपारम्पर्यावि-
च्छेदं दर्शयति विद्याम्तुतये । तर्कस्त्वनदस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥३॥

·केनोपनिषद् यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥ [पदभाष्यम् ] अन्यदेव तद्विदितादयोअविदितादीत्यनेन वास्येनात्मा ब्रन्मेति प्रतिपादिते श्रोतुराशङ्का जाता तत्कथं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामाधि- कृतः कर्मण्युपासने च संसारी कर्मोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रमादिदेवान्स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रश्च प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकप्रत्ययविरोधात् । यथान्ये तार्किका ईश्व- रादन्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः “ अमुं यजामुं यज' बृ० १।४।६ इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्युक्तं यद्विदितमुपागं तद्ब्रह्म भवेत् । ततोऽन्य उपासक इति तामेतामाशङ्का शिष्यलिङ्गेनोपलक्ष्य तद्वाक्षाद्वा- ह मैवं शविष्ठाः । यच्चैतन्यमात्रसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिप्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमाग्नेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्ग्यशब्दः पदं वागित्युच्यते । " अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शान्तस्थोप्मभिर्व्यज्यमाना बव्ही नानारूपा भवति" इति श्रुतेः । मितममितं स्वरः सत्यानृते एव विकारो यम्याम्तया वाचा वाक्यभाष्यम् ] यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीत्यै। अन्यदेव तद्विदितादिति योऽयमागमार्थो ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव द्रदिने मन्त्रा यद्वाचेत्यादयः पठ्यन्ते । यद्ब्रह्म वाचा शब्देनानभ्युदितमनभ्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभि- धेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेषितां वाचमिमा वदन्ति यद्वाचो ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचानभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्याम्ना- यस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिपोधाच्च॥४॥ प्रकाशिका] तिमुच्येति। धीरा धीमन्तः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नारायणस्य जान- न्तः। अस्माल्लोकाद्भौतिकदेहात्प्रेत्य निर्गत्योत्क्रमणं विधायेति यावत् । अर्चिरा- दिमार्गेण गत्वातिमुच्य लिङ्गदेहं हित्वामृता मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥२॥३॥ मनआदीनां प्रवर्तक नारायणब्रह्म साकल्येनोपदिशेत्यत्राह यदा- चेत्यादिमन्त्रैः । यद्ब्रह्म वाचा वेदवाण्यानभ्युदितं साकल्येन नोक्तम् ।

·भाष्यत्रयोपेता यन्मनसा न मनुते येनामनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ [पदभाप्यम् ] पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्यानभ्युदितमप्रकाशितमन भ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चतन्यज्योतिपा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् यदाचो ह वागित्युक्तं “वदन्वाक। यो वाचमन्तरो यमयति" बृ. १।४।७ इत्यादि च वाजसनेयके। "वाक्पुरुपेयु सा घोपेषु प्रतिष्ठिता क- श्चित्तां वेद ब्राह्मणः" इति प्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तम् “ सा वाग्यया स्वमे भाषते " इति । सा हि वक्तुर्वक्तिनित्या वाक्चैतन्यज्योतिःम्वरूपा । " न हि वक्तुर्वक्तर्विपरिलोपो विद्यते” बृ०४।३।२६ इति श्रुतेः । तदेवा. त्मम्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाग्यं बृहत्त्वाब्रह्मेति विद्धि विजानीहि त्वं यै गाद्युपाधिभिः । वाचो ह वाक्चनपश्चक्षः श्रोत्रम्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रस्मेत्येवमादयः संव्यवहारा असंव्यवहार्ये निर्विशेष परे साम्ये ब्रमणि प्रवर्तन्ते तान्न्युदस्या- त्मानमेव निर्विशेपं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रम यदिदमित्युपाधिभेद- विशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति। तदेव ब्रम त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्म- त्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थ वा ॥४॥ यन्मनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते । मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वान् । “ कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रदाश्रद्धा तिरधतिहधर्मीिरित्येतत्सर्व मन एव" बृ० १।५।३ इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमन्मनम्तेन मनसा यच्चैतन्यज्यो- तिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति । मनसोऽ- वभासकत्वेन नियन्तृत्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्त- तेऽन्तःकरणम् । अन्तम्थेन हि चैतन्यज्योतिषावभासितस्य मनसो मनन- सामर्थ्य तेन सवृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथ- यन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म विद्धि नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥५॥ वाक्यभाप्यम् यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति। येन ब्रमणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानम्वरूपेणेत्येतत् । मर्वकरणानामविषयं तानि न पव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानम्बरपायभासतया यनावमाम्यन्त इति

·केनोपनिषद्
यच्चक्षुपा न पश्यात येन चलपि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।७।।
यत्प्राणेन न पाणिति येन प्राणः प्रणीयते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
[पदभाष्यम् ] यच्चक्षुषा न पश्यति न विषयीकरोत्यन्तःकरणवृत्तिमंयुक्तेन
येन चक्षूष्यन्तःकरणवृत्तिभेदभिन्नाचक्षुर्वत्तीः पश्यति लोकश्चतन्यात्मज्योतिषा
विषयीकरोति व्याप्नोति ॥ ६ ॥
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन
न विषयीकरोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्प्रसिद्धं चैतन्यात्मज्योतिषा
विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥
यत्प्राणेन ब्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राण-
वृत्तिभ्यां सहितेन यन्न प्राणिति गन्धवन्न विषयीकरोति येन चतन्या-
त्मज्योतिषावभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्व
समानम् ॥ ८ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती
केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
[वाक्यभाप्यम् ] श्लोकार्थः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति" इति
स्मृतेः। भ. गी. १३।३३ तस्य भासा मुं. २।२।१८ इति चाथर्वणे।
येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्मविज्ञाननिमित्तेत्येतत् ॥५॥६॥७॥८॥
॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
[प्रकाशिका] येन च प्रेरिता सती वागभ्युद्यते पुरुपेरुच्नार्यते तदेव त्वं
ब्रह्म विद्धि जानीहि । नेदं जडजीवादिकं जगद्यकामात्मान इदमुपासत
इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यर्थो ध्येयः । यन्मनसा कश्चित्साकल्यन न मनुते येन
मनो मतम् । येन चक्षुषि पश्यन्ति दृश्यन्त इत्यर्थः । यत्प्राणेन न प्राणिति
न चेष्टते येन प्राणः प्रणीयते प्रेर्यते ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

·का भाष्यत्रयोपेता प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ पदभाप्यम् ] श्रोत्राव सर्वस्यात्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि बिनबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कुटस्थमजरममृतमभयमजं श्रोत्रा- देपि श्रोत्रादि तत्सामानिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थश्चोपपद्यत एव । तथा मनमोऽन्तःकरणम्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषाऽ- दीपितं स्वविषयसंकल्पाध्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बद्धिमानसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचम् । यच्छब्दो यस्मादर्थ श्रोत्रादिभिः सर्वः संबध्यते । यस्माच्छोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विप- रिणम्यते । प्राणम्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणम्य प्राणमिति कम्पादद्वितीयव न क्रियते। न । बहूनामनुरोधस्य युक्त- त्वाद्वानमित्यम्य वागिन्येतावद्वक्तन्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शव्दव- यानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथ- मयैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणम्तकृतं हि प्राणम्य नाणनसामर्थम् । न ह्यात्मनानधिष्ठितस्य प्राण- नमुपपद्धते । “को सवाल्याकः प्राण्याद्यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् " ते २ । ७ । ? ऊर्य प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति " क० ५ । ३ इत्यादिश्रतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते... येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विन्दि ” के० ५।८ इति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे घ्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्राणम्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वम्भव करण कालापम्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तस्मेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुपश्वा रूपप्रकाशकम्य चक्षुषो यद्रूपग्रहणसामर्थ्य तदात्मनेतन्याधिष्ठितम्यवातश्चरुपश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टम्यार्थस्य ज्ञातुमिष्ट- त्वाच्छोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्याहियते। अमृता भव- वाक्यभाप्यम् ] कृत्या धीरा धीमन्तः प्रेत्याम्मालोकाच्छरीरात्त्य वियुज्या- न्यस्मिन्ननतिमंचीयमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति। सति ह्मानाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंदधते। आत्मावबोधे तु सर्वकर्मारम्भनिमित्ताज्ञानविपरीत- विद्याशिवितुष्टत्वात्कर्मणामित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंताना- [प्रकाशिका हुरिल्यादिम्मतयश्च । श्रोत्रादिनियामकत्वज्ञानिनः फलमाह-अ- ·" व्यतणत् “ " " केनोपनिषद न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो [पदभाष्यम् ] न्तीति फलश्रुतेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामर्थ्याच्छोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादी म्यात्मभावं कृत्वा तदुपाविः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च। अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रा. दिलक्षणं ब्रह्मात्मेति विदित्वातिमुच्य श्रोत्राात्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्रा. द्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धोरा धीमन्तः । नहि विशिष्ट धीमत्वमन्तरेण श्रोत्राधात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य न्यावृत्यास्मालोकात्पुत्रमित्र- कलत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्यतसर्वेपणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- त्वमानशुः म० ना० " पराञ्चि खानि आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् क० ४।१ यदा सर्व प्रमुच्यन्ते " वृ० ४।४।७, क. ६ । १४ । अत्र ब्रह्म समश्नुते क.०६ । १४ इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अथ वातिमुच्येत्यनेनैवैषणात्यागम्य मिन्द्रत्वादस्माल्लोकात्रे त्यास्माच्छरीरात्प्रेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तम्मिन्बामणि पशु गच्छति । स्वात्मनि गमनासंभवात् । तथा न वाग्गच्छति । वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा तदाभिधेयं प्रति वाग्गच्छतीत्युच्य- ते। तस्य च शब्दस्य तन्निर्वर्तकस्य च करणम्यात्मा ब्रमातो न वाग्गच्छति। यथाग्निर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन्न यात्मानं प्राशयति दहति च तद्वत नो मनो मनश्चान्यस्य संकल्पयित्र व्यवसायितृ च सदात्मानं मंकल्पगत्य- ध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्मात्मेतीन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुना विज्ञानं तदगोचर- [वाक्यभाप्यम् ] विच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाध्यारोपितमृत्युवियोगात्पूर्वमप्य- मृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वादमृता भवन्तीत्युपर्यत ॥ २ ॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रतिपत्तेः । श्रोत्रम्य श्रोत्रमित्येवमादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वेऽप्रतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोवस्तुनः पुनः पर्थनुयुयुक्षाकारणमाह-न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरादीनि वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति । मुखा- दिवत्तर्हि गृह्येतान्तःकरणेनात आह-नो मनः। न सुखादिवन्मनसो विषयस्तत। इन्द्रियाविषयत्वात् । न विद्मो न विजानीमोऽन्तःकरणेन यथतम मनआदि- .

·माप्यत्रयोपेता न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्याद [पदभाग्यम] त्यान्न विवास्तम्भेशमित्यतो न विजानीमो यथा येन प्रकारेणै- तामानुशिष्यानुपदिशेच्छिप्यायेत्यभिप्रायः । यद्धि करणगोचरं तदन्य- म्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियाविशेषणैः । न तज्जात्यादिविशेषणवद्ब्रह्म। तस्माद्विपमं शिष्यानु देशेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तन्यतां दर्शयति न विन इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रका- रप्रत्याग्न्याने प्राप्ते तदपवादाध्यमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणे पर: प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्यत एवं प्रत्याययितम् । तदु. पदेशार्थमागममाह - अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीति । अन्यदेव गृथगेव तद्वत्प्रकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रादीत्युक्तमविषयं च तेषाम् । तद्विदिताद- न्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रिययातिशयेनाप्तं तद्विदिक्रियाकर्मभूतं क्वचि- त्किचित्कस्यचिद्विदितं म्यादिति सर्वमेव व्याकृतं तद्विदितमेव तत्तस्मादन्य-- वाक्यभाव्यम् ] करणजातमनुशिप्यादनुशासनं कुर्यात्प्रवृत्तिनिमित्तं भवेत्तथा- विषयत्वान्न विप्रो न विनानीमः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युन्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुर्ग- च्छतीत्यादि पर्ववत्सर्वम । अत्र तु विशेषो यथैतदनुशिष्यादिति । यथैतदनु- शिप्यात्प्रतिपादयत् । अन्योऽपि शिप्यानितोऽन्येन विधिनेत्यभिप्रायः । सर्वथापि बम बोधयेत्युक्त आचार्य आह, अन्यदेव तद्विदितादयो अवि- दितादधीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः मर्वात्मनो ज्ञातुर्मान्तराभावाद्विदितादन्य- त्वम् । बत्ति वेदा न च तम्यास्ति वेत्ता" श्वे० ३।१९ इति च मन्त्रवर्णात् । “ विज्ञाताग्मरे केन विजानीयात् " वृ० २१४।१४ इति च वाजसनेयके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तम्मादन्यदित्यभिप्रायः । यद्वि- दितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वादपं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वाद- शुद्धमत एवं तद्विलक्षणं अमेति मिद्धम् । अस्तु त_विदितम् । न । विज्ञा नानपेक्षत्वान् । यद वविदितं तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्रवृ. त्तिः। इदं तु विज्ञानानपेटाम् । कम्माद्विज्ञानम्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्व- रूपं तत्तनान्यनोटपेक्ष्यते। न च वन एवापेक्षा । अनपेक्षमेव । सिद्धत्वात् । प्रदीप: स्वरूपाभिव्यक्ती न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते म्वतो वा । यद्धयन- ..

·केनोपनिषद् अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । [पदभाष्यम् दित्यर्थः। अविदितमज्ञातं तहीति प्राप्त आह-अथो अविदिताद्वि- दितविपरीताव्याकृतादविद्यालक्षणाव्याकृतबीजात्। अधीत्युपर्यर्थे लक्षणया- न्यदित्यर्थः । याद्ध यस्मादध्युपरि भवति तत्तस्मादन्यदिति प्रसिद्धम् । यद्वि- दितं तदल्पं मत्यै दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्विदितादन्यद्ब्रह्मेत्युक्त त्वहे- यत्वमुक्तं स्यात् । तथाविदितादधीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्याथै हि कारणमन्यदन्येनोपादीयतेऽतश्च न वेदितुरन्यस्मै प्रयोजनायान्यदुपादेयं भव- तीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोपादेयप्रतिषेधेन स्वात्मनोऽन्यत्र- झविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ह्यन्यस्य स्वात्मनो विदि- ताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः । “अयमात्मा ब्रह्म" बृ०२।१९ “य आत्मापहतपात्मा" छा० ७१ यत्साक्षादपरो- [वाक्यभाष्यम् ] पेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं, प्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपस्यापेक्षितोऽ. प्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावात् । नहि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्य. क्तौ प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमम्ति येन स्वरू- पवितानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेन्नान्यत्वात् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञान- स्वरूपत्वाद्विज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमा- त्मनि सम्मग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्व "तत्त्वमसि" छां. ६७ आत्मानमेवावेत् " एवं 4 तमात्मानं विदित्वा " बृ०३।५।१ इति च । सर्वत्र श्रुतिप्वात्मविज्ञाने विज्ञानान्तरा- पेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेन्न । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्षणोऽविवेका त्मको बुद्ध्यवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरूप त्मान्तःसारो यत्रा- नित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वात्तद्धर्मत- यैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्तर्गतत्वा- त्सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणाकाशवदप्रचलितात्मना- न्तर्गर्भभुतेन बाह्यो बुद्ध्यात्मा तद्विलक्षणोऽर्चिभिरिवाशिः प्रत्ययराविर्भाव- तिरोभावधर्मकैर्विज्ञानाभासरूपैरनित्यैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्य- भ्युपगतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः। तत्र हि विज्ञानापेक्षा १ अन्यब्रह्मविषयेत्यस्य स्थानेऽन्यत्वाद्ब्रह्मविषयोति पाकः । वृ०१।४।१० ॥

·भाप्यत्रयोपेता
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तदन्याचचक्षिरे॥३॥
[पदभाप्यम् ] साम" वृ० ४।३।१" य आत्मा सर्वान्तरः" बृ० ३।४।१
इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्चेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेपरहितम्य चिन्मात्रज्योति-
पो ब्रह्मत्वप्रतिपादकम्य वाक्यार्थम्याचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह- इति
शुश्रुमेत्यादि । बा चैवमानार्योपदेशपरम्परगवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रव-
चनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेपामाचार्याणां
वचनम् । य आचार्या नोऽम्मभ्यं तवाम न्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो विस्प-
{ कथितवन्तस्तेषामित्यर्थः ॥३॥
[वाक्यभाप्यम् ] विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने। तत्त्वमसीति
बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आत्मानमेवावेदित्येवमादीनि च नित्यबोधा-
त्मकत्वात् । न ह्यादित्योऽन्येन प्रकाश्यतेऽतस्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति
चेन्न । लोकाभ्यारोपापोहाथत्वात्। सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्धयाद्यनित्य-
धर्मा लोकरध्यारोपिता आत्माविवेकतम्तदपोहार्थो बोधोपदेशो बोधात्मनः ।
तत्र न बोधाबोधी समञ्जसौ । अन्यनिमित्तत्वादुदक इवौटण्यमझिनिमित्तम् ।
रात्र्यहनी इवादित्यनिमित्ते लोके नित्यावीण्यप्रकाशावग्न्यादित्ययोरन्यत्र
भावाभावयानिमित्तत्वादनित्याविवोपचर्यते । वक्ष्यत्यग्निः प्रकाशयिष्यति
सवितेति तद्वत् । एवं च सुग्वदुःस्वबन्धमोक्षाद्यध्यारोपो लोकम्य तदपेक्ष्य
तत्त्वमम्यात्मानमेवावेदित्यात्मावबोधोपदेशेन श्रुतयः केवलमध्यारोपापो-
हार्थाः । यथा सवितामी प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोधकर्तृत्वं
च नित्यवोधात्मनि । तस्मादन्यदविदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । यद्वा
यदि यस्याधि तत्ततोऽन्यत्मामथ्यात् । यथाधि भत्यादीनां राजा। अव्यक्त-
मेवाविदिते तनोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्त कार्यकारण-
लेन विकल्पिते ताभ्यामन्यहम्म विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमित्ययं
समुदायार्थः । अत एवात्मत्वान्न हेय उपादेयो वा । अन्यन्यन्येन हेय-
मुपादेयं वा । न तेनैव तद्यम्य कम्यचिद्धेयमुपादेयं वा भवति । आत्मा च
ब्रम सर्वान्तरात्मत्वादविषयमतोऽन्यम्यापि न यमुपादेयं वा। अन्याभावा-
च्च । इति शुश्रुम पूर्वपामित्यागमोपदेशः । व्याचचक्षिर इत्यस्वातन्त्र्यं
तर्कप्रतिपंवार्थम् । ये नतद्रमोक्तवन्तम्ते नित्यमेवागमं ब्रह्मप्रतिपादकं
व्याख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेण तर्कणोक्तवन्त इत्यागमपारम्पर्यावि-
च्छेदं दर्शयति विद्याम्तुतये । तर्कस्त्वनवस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥३॥

·केनोपनिषद यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत ॥४॥ [पदभाष्यम् ] अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादीत्यनेन वाक्येनात्मा ब्रमति प्रतिपादिते श्रोतुराशङ्का जाता तत्कथं त्वात्मा ब्रमात्मा हि नामाधि- कृतः कर्मण्युपासने च संसारी कमपिासनं वा माधनमनुष्ठाय ब्रमादिदेवानम्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रश्च प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा। लोकप्रत्ययविरोधात् । यथान्ये तार्किका ईश्व- रादन्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः । अमं यजाम यन" वृ० ११४६ इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्युक्तं यद्विदितमपाम्यं तद्रम भवेत् । ततोऽन्य उपासक इति तामेतामाशङ्कां शिप्यलिङ्गेनोपलक्ष्य नहानयाद्वा- मैवं शकिष्ठाः । यच्चैतन्यमात्रसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिप्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमाग्नेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यशचशब्दः पदं वागित्युच्यते । * अकारो वै सर्वा वाक्सैपा स्पर्शान्तस्थोप्मभिर्व्यज्यमाना बवही नानारूपा भवति" इति श्रुतेः । मितममितं स्वरः सत्यानृते एव विकागे यम्याम्तया वाचा वाक्यभाष्यम् ] यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीत्यै। अन्यदेव तद्विदितादिति योऽयमागमार्थों ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव द्रटिम्ने मन्त्रा यद्वानेत्यादयः पठचन्ते । यद्ब्रह्म वाचा शब्देनानभ्युदितमनभ्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभि- धेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेषितां वाचमिमा वदन्ति यद्वाचो ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विन्द्रीत्यविषयत्वेन ब्रमण आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचानभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्याम्ना- यस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिपोधाच॥४॥ [प्रकाशिका] तिमुच्येति । धीरा धीमन्तः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नागयणम्य जान- न्तः। अस्माल्लोकादौतिकदेहात्प्रेस्य निर्गत्योत्क्रमणं विधायति यावत् । अधिग दिमार्गेण गत्वातिमुच्य लिङ्गदेहं हित्वामता मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥२॥३॥ मनआदीनां प्रवर्तक नारायणब्रह्म साकल्येनोपदिशेत्यवाह यदा- चेत्यादिमन्त्रैः । यद्ब्रह्म वाचा वेदवाण्यानभ्युदितं साकल्येन नोक्तम् । ..

·भाष्यत्रयोपेता यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ [पदभाप्यम् ] पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्यानभ्युदितमप्रकाशितमन- भ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् यद्वाचो ह वागित्युक्तं “वदन्वाक्। यो वाचमन्तरो यमयति" ७. १।४।७ इत्यादि च वाजसनेयके। “वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता क- श्चित्तां वेद ब्राह्मणः” इति प्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तम् “ सा वाग्यया स्वप्ने भाषते ” इति । सा हि वक्तुर्वक्तिनित्या वाक्चैतन्यज्योतिःस्वरूपा । " न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यते " बृ०४।३।२६ इति श्रुतेः। तदेवा- त्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्त्वाद्ब्रह्मेति विद्धि विजानीहि त्वं यैर्वागायुपाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संव्यवहारा असंव्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्व्युदस्या- त्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेद- विशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मे- त्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थ वा ॥४॥ यन्मनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते । मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वात् । “ कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा.धृतिरधृतिही( रित्येतत्सर्वं मन एव" बृ० १११।३ इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्यो- तिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति । मनसोऽ- वभासकत्वेन नियन्तृत्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्त- तेऽन्तःकरणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिषावभासितस्य मनसो मनन- सामर्थ्य तेन सवृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथ- यन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म विद्धि नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥५॥ वाक्यभाष्यम् ] यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति। येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति .

·केनोपनिषद
यच्चक्षुपा न पश्याति येन चक्षुप पश्यति।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नदं यदिदमुपामते ।।७।।
यत्माणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयने ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ।।
[पदभाप्यम् ] यच्चक्षुषा न पश्यति न विपयीकरोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन
येन चक्षूष्यन्तःकरणवृत्तिभेदभिन्नाश्चक्षुर्वत्तीः पश्यति लोकश्चतन्यात्मज्योतिपा
विषयीकरोति व्याप्नोति ॥ ६ ॥
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाकाशकार्यण मनोवृत्तिसंयुक्तेन
न विषयीकरोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्प्रसिद्ध चतन्यात्मज्योतिषा
विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥
यत्प्राणेन प्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राण-
वृत्तिभ्यां सहितेन यन्न प्राणिति गन्धवन्न विषयीकरोति येन चतन्या-
त्मज्योतिषावभास्यत्वेन स्वविपयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदवेत्यादि सर्व
समानम् ॥ ८ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती
केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
वाक्यभाष्यम् ] श्लोकार्थः । “ क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति" इति
स्मृतेः। भ. गी.
१३।३३ ।
तस्य भासा मुं. २।२।१८ इति चाथर्वणे।
येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्मविज्ञाननिमित्तेत्येतत् ॥५॥६॥5॥८॥
॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
[प्रकाशिका] येन च प्रेरिता सती वागभ्युद्यते पुरुपैरुच्चार्यते तदेव त्वं
ब्रह्म विद्धि जानीहि । नेदं जदजीवादिकं जगद्यकामात्मान इदमुपासत
इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यों ध्येयः । यन्मनसा कश्चित्साकल्येन न मनुते येन
मनो मतम् । येन चडूंषि पश्यन्ति दृश्यन्त इत्यर्थः । यत्प्राणेन न प्राणिति
न चेष्टते येन प्राणः प्रणीयते प्रेर्यते ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

·भाष्यत्रयोपेता . २-१ यदि मन्यसे सुवेदेति दडरमेवापि नूनम् । पदभाष्यम् ) एवं हेयोपादेयविपरीतम्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽह- मेव ब्रह्मति सुष्ठ वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाचार्यः शिष्यबुद्धिविचा- सनार्थ यदीत्याह । नन्विष्टव सदाहमिति निश्चिता प्रतिपत्तिः । सत्यमिष्टा निविता प्रतिपसिन हि सुवेदाहमिति । यद्धि वेद्य वस्तु विषयीभवति त- स्सुष्ठु वेदितुं शक्य दाह्यमिव दग्धुमनेर्दग्धुर्न त्वग्नेः स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा अमेति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रति- पादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचानम्युदित- मिति विशेषतोऽवधारितम । प्राविसंप्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव तद्विदि- तादयो अविदितादधीत्युपन्यम्तमुपमहरिष्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविमानतामिति । तम्मायुक्तमेव शिष्यस्य मुवेदेति बुद्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्निरिव दग्धुमग्नेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेधमन्यत्स्याद्ब्रह्म । “ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ" वृ. ३।८।५१ इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते । तस्मात्सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति प्रति. पत्तिमिध्येव । तम्माधुक्तमेवाहाचार्यो यदीत्यादि । यदि कदाचिन्म- न्यसे सुवेदेति मुटु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाधियथाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीण- दोषः सुनेधाः कश्चित्प्रतिपद्यते कश्चिनेति साशकमाह यदीत्यादि । दृष्टं च व एषोऽसिणि पुरुषो इश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्वन" [वाक्यमाष्यम् ] यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालना । गृहीतस्थिर- साथै । विदिताविदिताम्यां निवर्त्य बुद्धि शिष्यस्य स्वास्मन्यवस्थाप्य तदेव मक्ष स्वं विद्धीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपास्यप्रतिषेधेनाथास्य बुद्धिं विचाल: यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ स्वमिति नूनं निश्चितं मन्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्थे- त्युच्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि मुद्धेः स्थिरतायै । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेत्ति नूनम् । कस्मात् । अविषय- [प्रकाशिका] हे शिण्याहं सुवेद ब्रमणो रूपं सम्यग्जानामीति यदि मन्यसे तर्हि स्वमपि भूनं दहरमेवारुपमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ । तस्यानन्तत्वादिति भावः । रूपमिति ब्रह्मगुणानामुपलक्षणम् । यद्यस्माद्दारमेव वेत्थ । अथ तस्मात्त्वं स्वयि व्यत्ययात् । स्वय्यस्य ब्रह्मणो यद्रूपं देवेषु धास्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदिति केनोप.-- ३ ·२-१ केनोपनिषद त्वं वेत्थ ब्रह्मणा दाएं सदस्य त्वं यदस्य [पदभाष्यम् ] लां.४।१५। 7 इत्युक्ते प्राजापतयः पणिरता उपयरगनविरोचनः स्वभावदोषवशादनुपपद्यमानमपि विपरीतमय शगग्मामनि पतिपन्नः । तथेन्द्रो देवराट् सकृद द्विविरुक्तं चाप्रतिपद्यमानः स्वभावदापायमपश्य चतुर्थ पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवान । लोके ये कम्मा गे: शृश्यतां कश्चिद्यथावत्प्रतिपयते कश्चिदयथाव कश्चिटिपरीनं कधिन प्रतिपद्यने किम वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्वम । अत्र हि विप्रतिषताः सदमदादिनम्तार्किका: सर्वे । तस्मादविदितं ब्रह्मति सुनिश्चितोक्तमपि विपमप्रतिपत्तित्यायदि म- न्यस इत्यादि साशक वचनं युक्तमेवाचार्यम्य । बहरमपमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि ब्रमणा पाणि महान्त्यम काणि च येनाह दहरमेवेत्यादि। वाहम् । अनेकानि हि नामरूपो- पाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतन्तु : अशब्दमम्पर्शमरूप. मव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् का. १५ दति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिपिच्यन्ते । ननु येनेव बर्मण यान नजनम्य म्व- रूपमिति ब्रह्मणोऽपि गेन विशेषेण निरूपणं तदन तम्य रूपं म्यादत उच्यते । चैतन्यं पृथिव्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां निपरिगनाना वा धमी न भवति । तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च यमान भजनीति । ब्रमणो रूपमिति । ब्रह्म रुप्यते चैतन्येन । तथा बाम ......विधानमानन्दं ब्रम" बृ. ३।९।२८ 6 विज्ञानवन एव वृ. २१४॥ १२ मन्यं ज्ञानमनन्तम् तै. २।१।१ "प्रज्ञानं ब्रह्म" ऐ. ५।३ इनि च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु । वाक्यभाष्यम् ] त्वात्कस्यचिद् ब्रामणः । अथवाच्यमेवाम्याच्यात्मिक मनु- प्येषु देवेषु च । आधिदैविकमस्य ब्रामणो यप नदिति भवन्तः । अथ न्यिति हेतुर्मीमांसायाः । यस्माद्दहरमेन मुविदितं ब्रमणो रूपमन्यदेव तद्वि- दितादित्युक्तत्वात्सुवेदेति च मन्यसेप्तोऽल्पमेव वेत्थ त्वं प्राणो रूपं यम्मा- दथ नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते तव ब्राम विचार्यभर गावद्विदिताविदि- तप्रतिषेधागमार्थानुभव इत्यर्थः । मन्ये विदितमिति शिष्याम मीमांमानन्त- रोक्तिः प्रत्ययत्रयसंगतेः । सम्यग्वस्तुनिश्चयाय बिलालितः शिष्य आचार्यण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एकान्त समाहिता मृत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनि- श्चितः सन्नाहागमाचार्यात्मानुभवप्रत्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि .

·१९ भाग्यवयोपेता २-२ .. देवेनथ तु भीमास्यमेव ते मन्ये विदितम् ।। [१] १॥ नाई मन्ये सुवेदति नो न वेदेति वेद च । [पदभाष्यम् सत्यमेव तथापि तदन्तःकरणदहन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञानादि- शब्देनिर्दिश्चत तानुकारित्वादेहादिवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः । स्वतम्त्वविज्ञानं विमानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति । यदस्य ब्रामणो रूपमिति पर्वण सम्बन्धः। न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्न- म्यास्य ब्रह्मणो र त्वमपं यंत्य पदप्यधिदवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि ननं दहरमेन वेत्थेति मन्येऽहम् । यद- ध्यात्म यदाधिदेवं तदपि च देवेषाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहरत्वान्न निवर्तते यत्तु विश्वस्तसपिाधिविशष शान्तमनन्तमेकमद्धतं भमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सु- वेद्यमित्यभिप्रायः । यत एवमथ नु तम्मान्मन्ये ऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रम । एवमाचाक्तिः शिप्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्यथो- क्तमानार्यणागममर्थतो विचार्य ततश्च निवार्य स्वानुभवं कृत्वाचार्यसकाश- मुपगम्योवाच --मन्येऽहमभेदानी विदितं ब्रह्मेति ॥ [९] १ ॥ कथमिति । शृणुत । नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाह मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रोन्युक्त आह. -नो न नदेति वेद च । वेद चेति चशब्दान्न वेद च । ननु विप्रतिपिद्धं नाहं मन्ये मुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यमे मुवेदति कथं मन्यम कर चेति । अथ मन्यसे वेदैवेति । कथं न मन्यो भवेति । एक वस्तु येन ज्ञागत तेनव नदेव वस्तु न सुविज्ञायत वाक्यभाष्यम् सुपरिनिष्टिता विद्या मफया म्यानानिश्चितेति न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिष्ठितनिश्चितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतृक्तेः ॥९]१॥ परिनिष्ठितं सफल विज्ञानं प्रतिमानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुल्यतायै । यम्माद्धेतुमाह नाह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणाओं निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदारिनिष्ठितं विज्ञानं नावन्मुवेद मुटु वेदाहं ब्रह्मेति विपरीतो मम निश्चय आमीत । मोऽपनगाम भवाधिविनादितम्य यथोक्तार्थमीमांसाफल- प्रकाशिका। शेषः । मीमांम्पमेव विचार्यमेव नु इदानीम। ते त्वयेति ॥१॥ अन्येषां कामयन ब्रमासानियऽपि नव स्वस्तिः सम्यग्ब्रह्मज्ञानित्व- मिति पृष्टोदेशिक आह-मन्य इति । अन्य सम्यग्वेदायमिति मां बदन्ति अहं तु बम विदितं न मन्य इति योजना । तहिं त्वमपि ब्रह्म सर्वथा

·२.२
केनोपनिषद
थो नस्तद्वेद नवेद नो न वेदेति वेद च ।। १२ ।
पदभाप्यम् ] इति विप्रतिपिद्धं मंशयविपर्यया वर्जमिन्या । न च ब्रम संशयि-
तत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम् । संशयविपरीयो हि सर्वत्रानर्थ-
करत्वेनैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्यण बिनाल्यमानोऽपि शिष्यों न विचचाल ।
"अन्यदेव तद्विदितादयो अवितादधि" के. ११३ इत्याचारहागमसंप्रदायन-
लादुपपत्त्यनुभवबलाच्च जगजं च ब्रामविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन्नात्मनः।
कथमित्युच्यते। यो यः कश्चिन्नोऽस्माके सब्राह्मचारिणां मग तदुक्त वचनं त-
त्वतो वेद स तद्ब्रह्म वेद । किं पुनम्तद्वचनमित्यत आह. नो न वेदेति वेद चेति ।
यदेवान्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्युक्त वन्यनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य
निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्येवोचदाचार्यबुद्धिमवादार्थ मन्दबु-
द्धिग्रहणव्यपोहार्थं च । तथा च गर्जितमुपपन्नं भवति यो नम्तरेदेति।।१०] २ ॥
[ वाक्यभाप्यम् ] भूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्मम्यकप्रत्ययाविरुदत्वात् ।
अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तन्नव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते। अवि-
दितब्रह्मप्रतिषेधात् । कथं तर्हि मन्यम इल्युत्ता आहे वेद च । शब्दा-
द्वेद च न वेद चेत्यभिप्रायः । विदिताविदिताभ्यामन्यवादमणम्तम्मान्मया
विदितं ब्रह्मेति मन्य इति वाक्यार्थः । अथवा वेद ति नित्यविज्ञानवाम-
स्वरूपतया नो न वेद वेदेव चाहं स्वरूपविक्रियाभावान् । विशेषविज्ञानं च
पराध्यस्तं न स्वत इति परमार्थतो न च वेदेति । यो नम्तद्वेद तद्वेदेतिप-
क्षान्तरनिरासार्थमान्नाय उक्तार्थानवादात् । यो नोऽम्माकं म-ये स ाव
तद्ब्रह्म वेद नान्यः । उपास्यब्रह्मवित्त्वात् । अतोऽन्यम्य यथाहं वेदेति वेद
चेति पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरम्यते । कुतोऽयमर्थाऽवसीयत इत्युच्यते ।
उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ।।१०] २ ॥
यस्यामतमिति श्रौतमाख्यायिकापिसंहारार्थम् । शिप्याचार्याक्तिप्रत्यु-
क्तिलक्षणयानुभवयुक्तिप्रधानयाख्यायिकया योऽर्थ : मिन्द्रः स श्रोतेन वचनेना-
गमप्रधानेन निगमनस्थानीयन संक्षेपत उच्यते। यदन विदितादगदागादी-
[प्रकाशिका न वेत्थ किमिन्यत आह नो नेति । नोमेद न जानामीति न
किंतु वेदेति च । ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञयत्वमुपपाद्योपसंहरति । नोऽम्माकं
मध्ये यस्तु ब्रह्माहं वेदेति वदति स तं नो वेद कनः परिभिटन्नत्वज्ञानात् ।
अहं न वेदेति यो वदल्यसौ वेद च ब्राह्मणोऽपरिच्छिन्नत्वात् ॥ २ ॥

·भाप्यत्रयोपेता यस्यामनं नस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। [पदमाप्यम् ] शिष्यानार्थवादान्प्रतिनिवृत्य म्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवाद- निर्वत्तमर्थमेव बोधयति यम्यामनमित्यादिना। यम्भ ब्रमविदोऽमतमविज्ञातम- विदितं वमोति मतमभिप्राया निश्चयम्तम्य मतं ज्ञातं सम्यग्ब्रह्मेत्यभिप्रायः । यस्य पुनर्मन ज्ञातं विदितं मया ऋोति निश्चयो न वेदेव स न ब्रम विजा- नाति सः । विद्वन्दविदुपार्ययोक्ती पक्षायवधारयति-अविज्ञातममतमविदि- तमेव विनानतां मम्यम्मिदितवतामित्येतत् । विज्ञातं विदितं ब्रह्मा- विजाननामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोत्रुद्धि प्वेवात्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्व- विाक्यभाव्यम् | नामगोचरत्वात । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्य कम्मात् । यम्यामतं यम्य विविदिपाप्रयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतमवि- ज्ञातमविदितं ब्रमेत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावमानावबोधतया विविदिषा निवृत्ते- त्यभिप्रायः । तम्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनात्मत्वेन प्रति- बुन्द्रमित्यर्थः । स मम्यग्दर्शी यम्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्यावसि- तत्वात्सर्वतः कार्याभावः । विपर्ययण मिथ्याज्ञानो' भवति । कयं मतं विदितं ज्ञातं मया अमेति यम्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदिता- दन्यत्वाद्रामणो न वेद म न विजानाति । ततश्च सिद्धमवैदिकम्य विज्ञा- नम्य मिथ्यान्वम् । अनामविषयतया निन्दितत्वात्तथा कपिलकणभुगादिस- मयस्यापि विदितवाविषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यत्वाद्विविदिषानिवृत्तेश्च मि- थ्यात्वमिति । स्मृतेश्च- " या वेदबायाः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्ताम्तमानिया हि ताः स्मृताः" म.स्मृ. १२।९५ इति विपरीतमिथ्याज्ञानयानष्टत्वादिनि । अविज्ञातं विनानतां विज्ञातम- विजानतामिति पूर्वहेतृक्तिरनुवादम्यानर्थयात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचन- मिति पर्वोक्तयोर्यस्यामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोहेत्वर्थत्वेनेदमुच्यते । अव- ज्ञातमविदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रम विजानतां यम्मात्तम्मात्तदेव ज्ञानं यत्तेपां विज्ञातं विदितं व्यक्तमय बुयादिविपयं ब्रह्माविजानतां विदिता. विदितच्यावृत्तमात्मभृतं नित्यविज्ञानम्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमजरमभय- मनन्यत्वादविषयमित्येवमविजानताम् । बुद्धयादिविषयात्मतयैव नित्यं वि- १ मिथ्यावानी मानानि स्थान मिथ्या-माना भवतीति पाठः ।

·केनोपनिपद् २२ २-३ अविज्ञातं विजानतां विज्ञानमविजानताम् ।।[११] ३॥ प्रतिबोधविदितं मतममतत्वं हि विन्दने । [पदभाष्यम् ] त्यन्तमेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमम्माभित्राति मतिर्भवति। इन्द्रियमनोबुद्धयुपाधिप्वात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिषिवेकानुपलम्भा- बुद्धयाद्युपाधेश्च विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यत भ्रान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्श नपूर्वपक्षत्वेनोपन्यम्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हवयं उत्तराधोंड- विज्ञातमित्यादिः । [११] ३ ॥ अविज्ञातं विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकि- कानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः अविज्ञातं विजानतामिति च परस्पर- विरुद्धम् । कथं तु तद्दाम सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह--प्रतिबोध- विदितं बोधं बोधं प्रति विदितम् । बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयी' भवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिवुध्यते सर्वप्रत्य- [वाक्यभाष्यम् ] ज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिताविदितव्यकान्यक्तधर्माभ्यारोपण कार्यकरणभावेन सविकल्पमयथार्थविषयत्वात् । शक्तिकाद। रजताद्यध्यारो- पणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं तेपाम् ॥ [११] ३ ॥ प्रतिबोधविदितं मतमिति । वीप्साप्रत्ययानामात्माववोधदारत्वाह्रोध प्रति बोधं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बोद्धा हि सर्व प्रत्ययास्तप्तलोह- वन्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद्विज्ञानम्वरूपावभासाम्तदन्यावभासश्चात्मा प्रकाशिका] यो न इत्यादिना साकल्येन श्रवणागोचरवमुक्त्वा मननागो- चरत्वं चाह-यस्येति । यस्य बभामतमिति मतं तम्य मो मतं विचारित- मनन्तत्वाज्ञानात् । यस्य ब्रह्म मया मतं विचारितमिति मतं बुद्धिः स न वेदानन्तत्वाज्ञानात् । साक्षात्कारोऽपि न साकल्येनेत्याह .... अविज्ञातमित्या- दिना । वयं ब्रह्म सम्यक्साक्षात्कृतवन्त इति विजानतामविज्ञातं ब्रह्म । आनन्त्याद्रह्मणः साकल्येन ज्ञानाभावात् । अविजाननामुक्तरीत्याविना- नतां नास्माभिर्बम सम्यक्साक्षात्कृतमिति यावत् । विनातं ब्राम साक्षा- स्कृतमित्यर्थः । आनन्त्यवेदनादिति भावः ॥ ३ ॥ ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वे कथं तेनेष्टमिद्धिगिति नमाम्य योग्यकदेश- ज्ञानादेवेष्टसिद्धिरित्याह । प्रतिबोधेत्यत्र श्रुतमिति शपः। म्यम्य ब्रमविद्यया १ विषयीभवन्तीत्यस्य स्थाने विपन्या भवन्तीनि पातः ।

·२३ भाष्यत्रयोपेता २-३ आत्मना विन्दते वीर्य [पदभाष्यम् ] यदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानाथातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मतं तदा तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोपजनना- पायवर्जितहक्स्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निर्विशेषतैकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावाद्वयोम्न इव घटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यद्ब्रह्मेत्यागमवाक्यार्थ एवं परिशुद्ध एवोपसंहृतो भवति । " दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञातेर्विज्ञाता” इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विजानातीति बोध- लक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशा- खाश्चालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमात्रं निर्विशेषः । तत्रैवं सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोषा न परिहर्तुं शक्यन्ते । यदपि काणादानामात्ममनःसंयोगजो बोध आत्मनि समवैति । अत आत्मनि बोद्धृत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमाबस्तु भवति घट इव रागसमवायी। अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति “ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म " बृ. ३।९।२८ इत्याद्याः श्रुतयो बाधिताः स्युः । आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्तत्वाच्च मनसः स्मृ- त्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिरपरिहार्या स्यात्। संसर्गधर्मित्वं चात्मनः श्रुतिस्मृति- न्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात् । “असङ्गो न हि सज्जते" बृ.३।९।२६ “असक्तं [वाक्यभाष्यम् ] तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारीभवन्त्यात्मोपल- ब्धौ तस्मात्प्रतिबोधावभासप्रत्यगात्मतया यद्विदितं तब्रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्प्रत्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम् । आत्मत्वेन, " प्रत्यगा- त्मानमैक्षत " क० ४।१ इति च काठके। अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं, विपर्यये मृत्युप्राप्तेः । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारभत इत्या- त्मविज्ञानममृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुवचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्म- ज्ञानेन किममृतत्वमुत्पाद्यते । न। कथं तर्हि । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्या- त्मस्वभावनामृतत्वं विन्दते । नालम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम् ।

·२-४ केनोपनिषद विद्यया विन्दतेऽमृतम् ।। [१२] ४ ॥ [पदभाप्यम् ] सर्वभृत्” भ.१३।१४ इति श्रुतिस्मृती है। न्यायश्च गुणवद्गु णवता संसृज्यते नातुल्य जातीयम् । अतो निर्गुणं निविशेष सर्वविलक्षणं केनचिदप्यतुल्यजातीयेन संसृज्यत इत्यतन्न्यायविरुदं भवेत् । तम्मान्नि- त्यालुप्तविज्ञानम्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मोत्ययमर्थः सवधायचान्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा। तस्मात्प्रतिबोधनिदित भतमिति यथान्याख्यात एवार्थोंs- म्माभिः । यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यम्य मान्यम्यार्थी वर्ण- ते। तत्र भवति सोपाधिकत्व आत्मनो बुद्धयुपाधिम्बकापन्न भेट परिक- ल्प्यात्मनात्मानं वेत्तौति संव्यवहारः । आत्मनवान्मानं पश्यति" " स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम भ. गी. १०।१५ इति । न तु निरुपाधिकस्यात्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनम्वरूपत्वात्संवेदनान्तरापेक्षा च न संभवति यथा प्रकाशम्य प्रकाशा- न्तरापेक्षाया न संभवस्तद्वत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गगुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञान विज्ञानविपरिटोपो विद्य- तेऽविनाशित्वात् । " नित्यं विभुं सर्वगतम " मु. १.१ " स वा एप महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयः " बृ. १२२ इत्याद्याः श्रुतयो वाध्येरन् । यस्पुनः प्रतिनीधशब्देन निनिमित्तो बोधः प्रतिरोधो यथा मुप्त- येत्यर्थ परिकल्पयन्ति । सकृविज्ञान प्रतिबोध इत्यपरे। निनिमित्तः सनि. मित्तः सकृद्वासकृद्धा प्रतिबोध एव हि सः । अमृतत्वममग्णभाव म्वात्मन्य- वस्थान मोक्ष हि यस्माद्विन्दते लभते यथोक्तान्प्रनिबोधविदितात्मकात्तम्मा- त्प्रतिबोधविदितमेव मतमित्यभिप्रायः । बोधस्य हि प्रत्यगात्मात्मविषयं च [ वाक्यभाष्यम् ] यदि हि विद्योत्पाद्यममतन्वं म्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चात्मनवामतत्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया क्रियत इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ती मा तन्निवृत्त्या म्वाभाविकम्यामृत- त्वस्य निमित्तमिति कल्प्यते । यत आह वीर्य विद्यया विन्दते । वीर्य सामर्थ्यमनात्माध्यारोपमायाम्वान्तध्वान्तानभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया वि- न्दते । तच्च किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशि। अविद्यानं हि वीर्य विनाशि। [प्रकाशिका] योग्यतानुसारेण पुंभिः श्रुतं मतं ब्राम प्रतिबोधेन म्बयोग्यापरोक्ष- ज्ञानेन विदितं चेदमृतत्वं मुक्तिं विन्दते लभते पुमानिति वा प्रतिबोधेनोपासन- ·भाष्यत्रयोपेता इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । [पदभाष्यम् मतममृतत्वे हेतुः। न ह्यात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवत्यात्मत्वादा- त्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । एवं मर्त्यत्वमात्मनो यदविद्ययानात्मत्वप्रतिपत्तिः। कथं पुनर्ययोक्तयात्मविद्ययामृतत्वं विन्दत इत्यत आह-आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्य धनसहायमन्त्रीपधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्यु न शक्नोत्यभिभवितुमनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येनेत्यतोऽनन्यसाधनत्वादात्मविद्यावीर्यस्य तदेव वीर्थ मृत्यु शक्नोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययात्मविषयया विन्दतेऽमृतम् , " नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः” मुं. ३।२।४ इत्याथर्वणे । अतः समर्थों हेतुः, अमृतत्वं हि वि- न्दत इति ॥ [१२] ४ ॥ कष्टा खलु सुरनरतिर्यक्प्रेतादिषु संसारदुःखबहुलेषु प्राणिनिकायेषु जन्म- जरामरणरोगादिसंप्राप्तिरज्ञानादत इहैव चेन्मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्य. [वाक्यभाष्यम् ] विद्ययाविद्याया बाध्यत्वात् । न तु विद्याया बाधकोऽस्तीति विद्याजममृतं वीर्यम् । अतो विद्यामृतत्वे निमित्तमात्रं भवति। "नायमात्मा वल- हीनेन लभ्यः” मु०३।२।४ इति चाथर्वणे। लोकेऽपि विद्याजमेव बलमभिभव- तिन शरीरादिसामर्थ्य यथा हस्त्यादेः । अथवा प्रतिबोधविदितं मतमिति सकृदेवाशेषविपरीतनिरस्तसंस्कारेण स्वप्न प्रतिबोधवद्यद्विदितं तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रति- बोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुक्षप्रतिबुद्धो गुरुणा प्रतिबोधित इति । पूर्व तु यथार्थम् ।। [१२] ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोतिर्विपर्यये विनाशश्रुतेः । इह मनुष्य- [प्रकाशिका] चिद्ब्रह्मविद्यया विदितं साक्षात्कृतं ब्रह्म विन्दते लभत इति वार्थः । आत्मना धृत्या वीर्य समाहितमनस्त्वलक्षणं विन्दते लभते । विद्ययोपासनरू- पया भक्त्येति यावत् । अमृतं परमात्मानं विन्दते लभते साक्षात्करोतीति यावत् " भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानम्वरूपं परिपश्यतीह" इति स्मृतेः ॥ ४ ॥ अस्तु विद्यारूपं ज्ञानं भगवत्साक्षात्कारफलं तत्कदा संपाद्यामित्यत आह- इहेति । इह ज्ञानयोग्यब्राह्मणादिदेहेऽवेदीच्चेद्वयजानाचेत् । अथ तहिं सत्यं केनोप ।

·केनोपनिषद्
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः भेन्यास्माल्लोकादमृता
भवन्ति ॥१३५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥
[पदभाष्यम् ] धवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्यथाकेन प्रकारेण । अथ
तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वामदायो वा परमार्थता वा
सत्यं विद्यते । न चेदिहावेदीदिति। न चेदिह नीनवेदनिकालोऽवेदीन विदित-
वास्तदा महती दीर्वानन्ता विनष्टिविनाशनं जन्मजामग्णादिप्रबन्धावि-
च्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुणदोपौ विनानन्तो ब्रामणा भतेषु भूतेषु
सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु चैकमात्मतत्त्वं ब्राम विचित्य विज्ञाय साक्षात्कृत्य
धीरा धीमन्तः प्रेत्य व्यावृत्य ममाहंभावलक्षणादविद्यारूपादम्माल्लोकादु-
परम्य सर्वात्मैकत्वभावमद्वैतमापन्नाः सन्तोऽमृता भवन्ति ब्रह्मैव भवन्ती-
त्यर्थः । " स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रमेव भवति " मुं. ३।२।९
इति श्रुतेः ॥ [१३] ५ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छर भगवन्पादकृती
केनोपनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
वाक्यभाष्यम् ] जन्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते। कथमिह
चेदवेदीद्विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्वमम्त्यवाप्तं तम्य जन्म सफलमि-
त्यभिप्रायः । न चेदिहावेदीन्न विदितवान्थन जन्म । अपि च महती विनष्टि-
महाविनाशो जन्ममरणप्रबन्धविच्छेदप्राप्तिलक्षण: म्यावतस्तम्मादवश्यं
सद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा । ज्ञानेन तु किं स्यादिन्युच्यते भृतेषु भूतेषु ।
चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य पृथनिकृष्य एकमात्मतत्त्ले संसारधर्म-
रस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः । अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति
संभवति विरोधात् । धीरा धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तवाविषयाभिलाषाः।
प्रेत्य मृत्वास्माल्लोकाच्छरीराधनात्मलक्षणान्यावृत्तममत्वाहंकाराः सन्त इत्य.
र्थः । अमृता अमरणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ।।
[१३] ६ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
[प्रकाशिका] पूर्वोक्तफलं सत्यममृतब्रह्माम्त्येव तत्प्राप्ती न संदेह इति भावः ।
इह नावेदीच्चेत्तदा महती विनष्टिहानिर्भवति । अथ प्रनियोधं वक्ति-धीरा
ब्रह्मप्राप्तिविनाष्टिविवेकिनो भूतेषु भूते सर्वभूतेषु स्थितं ब्रह्म विचिन्त्याप्रयाण
स्मृल्वास्मालोकात्प्रेत्यामृता भवन्तीति ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥

·२७ भाष्यत्रयोपेता ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये पदभाष्यम् ] ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये "अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजान- ताम्" के.२०११ इत्यादिश्रवणाद्यदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणैर्यन्नास्ति तदविज्ञातं शशविषाणकल्पमत्यन्तमेवासद् दृष्टम् । तथेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवेति मन्द- बुद्धीनां व्यामोहो मा भूदिति तदर्थेयमाख्यायिकारभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराजयहेतुम्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकूलानि ह्युत्तराणि वाक्यभाष्यम् ] ब्रह्म ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तियत्नाधिक्यार्था । समाप्ता ब्रह्मविद्या यधीनः पुरुषार्थः । अत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतो- च्यते तद्विज्ञाने कथं नु नाम यत्नमाधिकं कुर्यादिति। शमाद्यर्थो वाम्नायोऽभिमा- नशातनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तदर्थोऽयमर्थवादा. म्नायः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेषादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्तवाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राह्यत्वाद्ब्रह्मणः । यस्माच्चाग्न्या- दीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्माच्छमादिसाधनविधानार्थोऽयमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनार्थों वापोदितत्वात् । नेदं यदिदमुपासत इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदित- त्वादनुपास्यत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदैवमध्यात्म चोपासनं विधातव्यमित्येवमर्थों वेत्यधिदैवतं तद्वनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मेति परो लिङ्गात् । न ह्यन्यत्र परादीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभूयाग्न्या- दींस्तुणं वज्रीकर्तुं सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गाद्ब्रह्मशब्द- वाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । न ह्यन्यथाग्निस्तुणं दग्धुं नोत्सहते वायुर्वादातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वज्रीभवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर्जगतो नियतप्रवृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिनित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्तौ सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवतीत्युच्यते । यदिदं जगदेवगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं द्युवियत्पृथिव्यादित्यचन्द्र- ग्रहनक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्थानसाधनसंवन्धि तदत्यन्तकुशल- [प्रकाशिका] अत्यद्भुतत्वात्साकल्येन न ज्ञेयमिति प्रतिपादितेऽर्थे कांचनाख्या- यिका वक्ति। देवानां दैत्यदानवैर्युद्धे प्रस्तुते सति ब्रह्म देवानाविश्य देवेभ्यो ·केनोपनिषद् २८ तस्य ह ब्रह्मणो विजये [पदभाष्यम् ] वचांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये। कथं ब्रहाविज्ञा- नाद्धयग्न्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा [वाक्यभाष्यम्] शिभिरपि दुर्निर्म:णं देशकालनिमित्तानुरूपनियनप्रवृत्ति- निवृत्तिक्रममेतद्भोक्तमिविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवितुमर्हति।कार्यत्वे सति यथो- क्तलक्षणत्वात्। गृहप्रासादरथशयनासनादिवत् । विपक्ष आत्मादिवत् । कर्म- ण एवेति चेत् । न । परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिदमुपभोगवैचित्र्य प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनिमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रम च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तहि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्स- वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्प- नयेति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यस ज्ञशक्तेः फलहेतुत्वं चेति चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचिच्याद्युपपद्येत । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वात्कर्मणः । चितिमत्प्रय- ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियत- निमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तु । कतैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्मया निवर्तितोऽसि त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फल मिति न देशकालनिमित्तविशेपानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्त्वातन्त्र्येण कर्म नियुङ्ग्यात्ततोऽनिष्ट- फलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं तदनिच्छयात्मसमवेतं तच्चर्म- वद्विकरोति कर्म । न चात्मकृतमकर्तृममवेतमयस्कान्तमणिवदाक्रष्ट्र भवति प्रधानकर्तृलमवेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रय मिति चेन्न । साधनत्वात् । कर्तृक्रि- यायाः साधनभूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूतव्यापाराणि समाप्तौ च हला- दिवत्का परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते । न हि हलं क्षेत्रा- ड्रीहीन्गृहं प्रवेशयति भूतकर्मणोश्चाचेतनत्वात्स्वतः प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुव- दिति चेन्न । असिद्धत्वात्। न हि वायोरचितिमतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धा रथा- दि-वदर्शनात्। शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः " स्वर्गकामो यत" इत्यादि । न च प्रमाणाधिगतत्वादानर्थक्यं . १ कर्मविभागशेति स्थाने कर्मविशेषविभागशेति पाठस्तथा कविभागविशेष- क्षेति पाठश्च ।

·भाष्यत्रयोपेता देवा अमहीयन्त । [पदभाष्यम् दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रदर्श्यते । येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधि- परं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वाद्यभिमानो मिथ्येत्येतद्दर्श- [वाक्यभाष्यम् युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न। दृष्टन्या- यहानानुपपत्तेः। क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलादृष्टफला च । दृष्टफलापि द्विविधा- नन्तरफलागामि कला च । अनन्तरफला गतिभुजिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तरफला फलापवर्गिण्येव । कालान्तरफला तूत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेव्याद्यधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतो न चोभ- यन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफ- लप्राप्तौ न दृष्टन्यायहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वरः सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपद्यते स चा- त्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसारधमैं- रसंस्पृष्टः । श्रुतेश्च । " न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः " क० ५।११ जरामृत्युमत्येति ” बृ० ३।५।१ “ विजरो विमृत्युः” छा० ८।११५ " सत्यकामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति " छां०८ ११९ ॥ अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति " मुं० ३।१२। “ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने ” बृ० ३२८९ इत्याद्या असंसारिण एकस्यात्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्नं विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच्च । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोऽ- स्ति । प्राप्त्यभावादिति चेन्न । उक्तत्वात् । न हिंस्यादितिवत्प्राप्त्यभावात्प्र- तिषेधो नारभ्यत इति चेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवाप्रति- षेधादिति कर्मणः फलदान ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमि- त्तान्तरनिरपेक्ष केवलेन कत्रैव प्रयुक्तं फैलदं दृष्टम् । नच विनष्टोऽपि याग: कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत् । सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृ- तायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तुर्भवतीति १ ईश्वरकालादीनामित्यस्य स्थान ईश्वरकारणवादिनामिति पाठः। २ फलदं दृष्टमित्यस्य स्थाने फलं दृष्टामति पाठः । “ ·केनोपनिषद तपक्षन्तास्माकमेवारी [पदभाष्यम् ] नार्थ वाम्ब्यायिका। गथा देवानां भवामिमान सदादिति । अत्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽयांग विनियमानाममुराणां [वाक्यभाष्यम् ] युक्तम् । न तु पुनः पदाथी वाक्यानानिशान कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु नासिर नष्णा भवति । एवं कर्म- णोऽपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते। बी क्षत्रकारपरिरक्षाविज्ञा- नवत्कर्बपेक्षफलं कृप्यादि विज्ञानवसन्यबुनिस कापफन्ट - मेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाविज्ञानवल्कर्बपक्षफलत्वानुपपत्ती कालानगरफटत्वात्क- मंदेशकालनिमित्तविपाकविभागज्ञवाद्भिसंस्कारापेक्ष कन्हें भवितुमर्हति । सेवा- दिकर्मानुरूपफलज्ञसेन्यबुद्धिसंम्कारापेक्षफलम्येव । तम्मानिमन: सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तगत्मा। - यमाहार परोक्षात" बृ० ०३।४।१ “य आत्मा सर्वान्तर" ०२१४१ अनि श्रुतेः । म एव चात्रात्मा जन्तुनां " नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टाधाता मन्ना विज्ञाता बृ० ३।७।२३ “ नान्यदतोऽम्ति विज्ञातृ " वृ० २।८।२१ इत्याथा. स्मान्तरप्रतिषेधश्रुतेः " तत्त्वमसि " छा० ६i इति चात्मन्बोपदेशात् । न हि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोपदिश्यते । ज्ञानशशिकांपाम्योपासकशु- द्धाशुद्धमुक्ता मुक्तभेदादात्मभेद एवेति चेन्न । मध्यपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्या इति । तन्न । किं तहि भेद एव मंमार्यात्मनाम् । कस्माल्लक्षणभेदादश्चमहिपवत् । कथ लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्ररम्य ताव- नित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तविपरीत संसारिणां वद्योतस्येव । तथैव शक्तिभेदोऽपि । नित्या सर्व विषया नेश्वरशक्तिपिगलतरम्य । कर्म च चित्स्वरूपात्मसत्तामात्रनिमित्तमीश्वरस्य । आँसम्परूपन्द्रन्यसत्तामात्रनि- मित्तदहनकर्मवत् । राजायस्कान्तप्रकाशकमवन्न स्वात्माधिक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य । "उपासीत" छा० ३११।१ निवचनादपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् । उपासकश्चेतर: शिप्यभृत्यात । अपहतपाप्मादिश्रवणा- नित्यशुद्ध ईश्वरः । “ पुण्यो वै पुण्येन " ० ३।।१३ दनि वचनाद्वि- परीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो निगशुद्धियोगासंसारीतरः । अपिच यत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाश्रमाहिपयोस्तथा ज्ञानादिलक्षणभेदादीश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । “ अन्यो- :

·माष्यत्रयोपेता 3396 ५-१ विजयोऽस्माकमेवायं [पदभाष्यम् ] च सङ्ग्रामेऽसुराञ्जित्वा जगदरातीनीश्वरसेतुभेत्तृन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च प्रायच्छज्जगतः म्थेम्ने । तम्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा [वाक्यभाष्यम् ] सावन्योऽहमस्मीति न स वेद" "ते क्षय्यलोका भवन्ति।" छा.७।२५।२ मृत्योः स मृत्युप्रामोति" बृ० ४।४।१९ इति भेददृष्टिीपोह्यते । एकत्वप्रतिपादिन्यश्च श्रुतयः सहस्रशो विद्यन्ते । यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभे- दादित्यत्रोच्यते नानभ्युपगमात् । बुद्ध्यादिभ्यो व्यतिरिक्ता विलक्षणाश्चे- श्वराद्भिन्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरश्वात्मा सर्वभूतानां नित्य- मुक्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्चक्षुर्बुद्धयादिसमाहारसंतानाहंकारममत्वादिविपरी- तप्रत्ययप्रबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वरगर्भो नित्यवि- ज्ञानावभासश्चित्तचैत्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्यविज्ञान ईश्वरलक्षण- विपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः। विच्छेदे च मोक्ष- व्यवहारः । अन्यश्च मृत्प्रलेपवत्प्रत्यक्षप्रध्वंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो भूत- विशेषसमाहारो न पुनश्चतुर्थोऽन्यो भिन्नलक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते । बुद्ध्या- दिकल्पितात्मव्यतिरेकाभिप्रायेण तु लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्यात्मनोऽसत्त्वात् । ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तमिति चेत्सु- खदुःखादियोगश्च । न निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वाल्लोकाभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिनिमित्तत्वे सति लोकदृष्टिविपर्ययेणोदयाम्तमयाहोरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवत्येवमी- श्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञानापोहसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतबुद्धयाध्यारोपितं विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः । आत्मदृष्टयनुरूपाध्यारोपाच्च । यथा बनादिविप्रकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृ- प्रकाशो न दृश्यते स आत्मदृष्ट्यनुरूपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रका- शयतीति सत्येव प्रकाशेऽन्यत्र भ्रान्त्या । एवमिह बौद्धादिवृत्त्युद्भवाभिभ- वाकुलभ्रान्त्याध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते । तत्स्मरणाच्च । तस्यैवेश्वरस्यैव हि स्मरणम् । “मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च" भ.गी.१५।१५ १ मृत्पलेपवंदित्यस्य स्थाने मृत्प्रयवदिति पाठः।

·केनोपनियन्द्
महिमति ॥१४१ ॥
[पदभाष्यम् ] अग्न्यादयोऽमहीयन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्तदात्मसंस्थम्य
प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वकियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वश-
तेर्जगतः स्थिति चिकीर्पोरयं जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ने देवा ऐक्षन्ते-
क्षितवन्तोऽन्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽस्माकमेवायं महिमाग्निवारिबन्द्र-
त्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽम्माभिरनुभूयते नाम्मत्प्रत्यगात्मभूतेश्वरकृत
इत्येवं मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ [१४] १ ॥
[वाक्यभाष्यम् ] “नादत्ते कस्यचित्पापम् ” भ.गी. ५।१५ इत्यादि । अतो-
नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरीव लोकाविद्याथ्यारोपितमीश्वरे संसारित्वम् ।
शास्त्रादिप्रामाण्यादभ्युपगतमसंसारित्वमित्यविरोध इति । एतेन प्रत्येक
ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः । सौम्यचैतन्यसर्वगतत्वाद्यविशेषे च भेदहेत्वभावात् ।
विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेपानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्य-
त्वप्रसंगात् । अविद्यावदुपलभ्यत्वाच्च भेदम्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्ध-
मेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंतानम्याहंकारसंबन्धादज्ञान-
बीजस्य नित्यविज्ञानान्यनिमित्तस्यात्मतत्त्वयाथात्म्यविज्ञानाद्विनिवृत्तावज्ञान-
बीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । म्वरूपापेक्ष-
स्वादुभयोः । ब्रह्म ह, इत्यैतिह्यार्थः । पुरा किल देवासुरसंग्रामे जगस्थिति-
परिपिपालयिषयात्मानुशासनानुवर्तिभ्यो देवेभ्योऽर्थिभ्योऽर्थाय विजिग्येऽ-
जैषीदसुरान्ब्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बभूवेत्यर्थः । तम्य ह
ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थित्यपहाध्विसुरेषु पराजि-
तेषु देवा वृद्धि पूजां वा प्राप्तवन्तः ॥ [१४] १ ॥
[प्रकाशिका] देवानामर्थे दैत्यादीन्विजिग्ये व्यजयत । हेति निश्चितमेत-
दित्यर्थः । अथ विन्यानन्तरं तस्य देवेष्वाविष्टम्य ब्रह्मणो विजये सति
देवा अमहीयन्तापूज्यन्त । महीङ् पूजायाम् । “ कण्वादिभ्यो यक्
पा. सू. ३।१।२७ इति यक्प्रत्ययः । गर्विणोऽभवन्निति भावः । त्या-
श्चर्ये । ब्रह्मणो विजये कुतो देवानां गर्व इत्येतदेव व्यनक्ति-त इति ।
देवा अस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यैक्षन्त व्यजानन् ॥ १ ॥

·भाप्यत्रयोपेता तद्धयां विजज्ञी तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ।। [१५] २ ॥ [पदभाष्यम् ) तर शिपां मित्रवेक्षणं विराज्ञी विज्ञातवद्गह्म । सर्वेक्षितृ । तत्सर्वभूतकरणप्रयोक्तस्वादवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवद्देवा मिथ्य भिमानात्पगमवेयुरिति तदनुकम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृह्ण यामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेन त्यद्भुतेन विम्मापनीयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव । तत्य दुर्भूतं ब्रम न व्यनानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः । किमिदं यक्षं पूज्यं म द्भुतमिति ॥ [१५] २ ॥ ते तदमानन्नो देवाः मान्नर्भयास्तद्विजिज्ञासवोऽग्निमग्रगामिण जातवेद सर्वज्ञकल्पमत्रचन्नुक्तयन्तो हे जातवेद एतदम्मगोचरम्थं यक्षं विजानीहि वि [वाक्यभाप्यम् त ऐलन्नति मिथ्याप्रत्ययत्वाद्धेयत्वख्यापनार्थमाम्नायः । ई निमित्त विनये म्बमामानिमित्ताऽम्माकमेवाय विजयोऽस्माकमेवायं महि त्यात्मनो जमादिश्रयानिमित्तं सर्वात्मानमात्म-धं सर्वकल्याणास्पदमीश्वर वात्मत्वेनाबुवा पिण्डमात्राभिमाना: मन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चक्रुस्तम्य पिण मात्रविषयत्वेन मिच्याप्रत्ययत्वात्मर्वात्मेश्वरयाथात्म्यावबोधेन हातव्यर ज्यापनार्थम्तन्द्रपामित्यायाग्न्यायिकानायः। तदस्म ह किलैपां देवानामा प्राय मिथ्याहंकारवर्ष विना विज्ञानवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशात तदनुभिवृक्षाया देवभ्योऽथाय नपामवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव । म श्वरशक्तिमायोपानेनात्यन्त द्धतेन प्रादुर्भुतं किल केनचिद्रूपविशेषेण । तति लोपलभमाना अघिदेवा न व्यमानत न विज्ञातवन्तः । किमिदं यदेता पूज्यामनि ।। [१५] २॥ तद्विज्ञानायाधिमत्रान् । तृणनिधानेऽयमभिप्रायोऽत्यन्तसंभावितयोर मारुतयोस्तुणदहनादानाशक्त्यात्मसंभावना शातिता भवेदिति । इन्द्रआ [प्रकाशिका पपा देवानां नामुरावेशकृतेश्वराज्ञाननिमित्तमहंकारादिकं ज व्यनानाद्रमोन्यनुपकः । तेभ्यो देवेभ्योऽर्थ देवानां स्वात्मतत्त्वबोधाय र रूपतया प्रादुर्लभूत ब्रमेत्यर्थः । तत्यक्षरूपं ब्रह्मेदं किमिति न व्यजानर व्यजानन् ॥ २ ॥ केनोप----

·केनोपनिषद्
तेऽनिमब्रुवजातवेद एतद्विजानीहि
किमेतद्यक्षमिति तथेति ।। [१६] ३ ।।
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा
अहमस्पीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ।[१७] ४॥
तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व
दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ [१८]५ ॥
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति तदुपप्रेयाय
सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव
निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतवक्षमिति ।। [१९] ६ ॥
[पदभाष्यम् ] षतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथास्त्विति तद्य-
क्षमभ्यद्रवत्तत्प्रतिगतवानग्निः। तं च गतवन्तं पिच्छिषु तत्समीपेऽप्रगल्भल्या-
तष्णीभूतं तद्यक्षमभ्यवददग्निं प्रत्यभापत कोऽसीति । एवं ब्रमणा पृष्टोऽ-
ग्निरब्रवीदग्निर्वा अग्निनामाहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद्येन प्रसिद्ध-
तयात्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुणनाम-
वति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदिदं जगत्सर्व दहयं भम्मी
कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृथिव्यामिति । पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थ यतोऽ-
न्तरिक्षस्थमपि दह्यत एवाग्निना। तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ
पुरोऽझेः स्थापितवद्ब्रह्मतत्तणमात्रं ममाग्रतो दह न चेदम्य दग्धुं समर्थों मुञ्च
दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रेत्युक्तस्तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान्सर्वजवेन सर्वो-
त्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स जातवेदास्तृणं दग्धुम-
शक्तो वीडितो हतप्रतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूष्णीं देवान्प्रति निववृते
निवृत्तः प्रतिगतवान् । नैतद्यक्षमशकं शक्तवानहं विज्ञातुं विशेषतो यदे-
तद्यक्षमिति ॥ [१६]३॥ [१७]४॥ [१८]६॥ [१९६॥
वाक्यभाष्यम् ]त्यो वज्रमद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपमर्पणे ब्राम तिरोध इत्य-
त्रायमभिप्रायः-इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽम्य मोऽहमग्न्यादिभिः प्राप्त
वासंभाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽम्मीत्यभिमानं कथं न नाम जयादिति ।
[प्रकाशिका ] ते देवा अग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्यक्ष किमिति विजानीहीति तथे-
स्युक्त्वा ॥ ३॥

·भाष्यत्रयोपेता
अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि
किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ [२०] ७॥
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा
अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ।।२१] ८॥
तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदर
सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ।। २२]९ ॥
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वति तदुपरें-
याय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत
एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदे-
तद्यक्षमिति ।। [२३] १० ॥
[पदभाष्यम् ] अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमब्रुवन्हे वायवेतद्विजानीत्यादि
समानार्थ पूर्वेण । वानाद्मनाद्गन्धनाद्वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति मात-
रिश्वा । इदं सर्वमप्याददीय गृह्णीयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समानमेव ।।
[२०]७॥ [२१]८॥ [२२]९॥ [२३]१०॥
[वाक्यभाष्यम् ]तदनुग्रहायैवान्तर्हितं तद्ब्रह्म बभूव ॥[१६]३॥[१७] [१८]
५॥ [१९]६॥ [२०] ७॥ [२१]८॥ [२२]९॥ [२३] १०॥ [२४]१२॥
स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यथै ब्रह्म विजिज्ञासुस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव
आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम । अभिप्रायो-
प्रकाशिका] अग्निस्तद्यक्षमाभिमुख्येनाद्रवदगमत् । तद्यक्षमभिमुखमागतममिं
कोऽसीत्यवदत् । अग्निरहमस्मि जातवेदा अहमस्मीत्यग्निरब्रवीत् । वै प्रसिद्धौ।
एतन्नाम ममेत्यर्थः । तस्मिंस्त्वयि तादृशे त्वयि किं वीर्यमिति यक्षम-
ब्रवीत् । यदिदं पृथिव्यामस्ति सर्वमपीदं दहेयमित्यग्निरब्रवीत् । तस्मा अ-
मय एतद्दहेत्युक्त्वा किंचित्तृणं तत्पुरतो निदधौ यक्षमित्यर्थः । तत्तणं
दग्धुं सर्वनवेन सर्ववेगेनोपप्रेयाय समीपमगमत् । गत्वा तन्न शशाक दग्धं
सोऽग्निः । तत एव तावन्मात्रत एव यक्षरूपमवधार्य निववृते निवृत्तवा-
निवृत्य च देवानववीत् । यदेतद्यक्षमित्येतद्विज्ञातुं नाशकमिति । अथानन्तरं
वायु प्राग्वव्याख्या । आददीयादद्यामित्यर्थः॥४॥५॥६॥७॥८॥९॥१०॥

·केनोपनिषद अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥ [२४] १२॥ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमा- नामुमा५ हैमवती ता होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ [२५] १२॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ [पदभाष्यम् ] अथेन्द्रमिति । अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहीत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवान्बलवत्त्वात्तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गता- तद्ब्रह्म तिरोधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तन्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादाद् ब्रह्मेन्द्राय तद्यक्ष यस्मिन्नाकाश आकाशप्रदेश आ- त्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यस्मिन्नाकाश आ- सीत्स इन्द्रस्तस्मिन्नेवाकाशे तस्थौ। किं तद्यक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽ- म्न्यादिवत्तस्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति बुद्ध्वा विद्योमारूपिणी प्रादुरभूत् स्त्रीरूपा। स इन्द्रस्तामुमा बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभन तमा विद्या तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपन्नं भवति। हैमवती हेमकृताभग्णवतीभिव बहु- भिमानामित्यर्थः । अथवोमेव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वक्षे- नेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम । इन्द्रस्तां होमा किलोवाच पप्रच्छ ब्रूहि किमेतद्दर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ [२४] ११ ॥ [२६] १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाप्ये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ [वाक्यभाष्यम् ] द्बोधहेतुत्वाद्रुद्रपत्न्युमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव । विरूपोऽपि विद्यावान्बहु शोभते ॥ [२५]१२॥ इति तृतीयः खण्डः ॥२॥ [प्रकाशिका] तस्मात्तिरोदधे तस्मात्प्रदेशादन्ताहतमभूदिति वा । स इन्द्रस्तस्मि- नेव यक्षतिरोधानाकाशप्रदेशे यक्षेणोपदेशार्थ स्थापितां स्त्रियं दृष्ट्वाजगाम तत्समीपं प्राप्तवान् । सा केत्यत-उक्तं बहुशोभमानां हैमवतीं हिमवतः पुत्री- मेतद्यक्षं किमिति तां स्त्रियमुवाच पप्रच्छेत्यर्थः ॥ ११ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥

·भाष्यत्रयोपेता । सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मति। [२६] १॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यद- निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्पथमो [पदभाष्यम् ] सा ब्रह्मेति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महि- मानं प्राप्नुथ । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्मा- कमयमस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्या- द्वैव विदांचकार ब्रह्मेतीन्द्रोऽवधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण ॥ [२६] १ ।। यस्मादग्निवारिवन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपग- तास्तस्मादैश्वर्यगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानतितराम- तिशयेन शेरत इबैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थों वा । यदग्निर्वा- युरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेनद्ब्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतम प्रियतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तैर्ब्रह्मणः संवादादिप्रकारैस्ते हि यस्माच्च हेतोरेनद्ब्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकार विदांचकुरित्येतद्ब्रह्मेति ॥ [२७] २॥ [वाक्यभाष्यम् ]तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अत इन्द्रस्य बोधहेतुत्वाद्विद्यैवोमा । “विद्यासहायवानीश्वरः ” इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रविज्ञानपूर्वकमग्निवाविन्द्रास्ते ह्येनन्नेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः। ते हि प्रथमः प्रथम विदांचकार विदां- चक्रुरित्येतत् । तस्मादतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्देवांस्ततोऽ- पीन्द्रोऽतितरांदीप्यते। आदौ ब्रह्मविज्ञानात्। [२६]१। [२७]२॥ [२८]३॥ [प्रकाशिका इन्द्रेण पृष्टा देव्येतद्यक्षं ब्रह्मेति होवाच हेति निश्चयमाह । एत- देतस्य देवेष्वनुप्रविष्टस्य ब्रह्मणो विजये तद्विजयनिमित्तं महीयध्वं महिमवन्तो भवत न त्वात्मनो विजयनिमित्तं गर्विणो भवत वै निश्चितमेतदिति चोवा- चेत्यन्वयः । एवमुभयोपदिष्ट इन्द्रः किं चकारेत्यत आह-तत इति । ततो हैव देव्युपदेशादेव तद्यक्षमिन्द्रो ब्रह्मेति दैत्यविजयोऽस्मदनुप्रविष्टब्रह्मकृत इति विदांचकार ज्ञातवान् ॥ १ ॥ तस्माद्वै यस्मात्त्वं ब्रह्मणः पूर्व दृष्टत्वादेवैते देवा अन्यान्देवानतितरा- मिवेति । एते देवाः क इत्यतस्तानाह-यदग्निर्वायुरिन्द्र इति । यदग्निर्योs- ·केनोपनिषद विदांचकार ब्रह्मेति ॥ [२७] २ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येननेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ [२८] ३ ॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यातदा३ इतीन्- [पदभाष्यम् ] यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुरिन्द्रेण अमावाक्या- त्प्रथम श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेत इवान्यान्दे- वान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श यस्मात्स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥ [२८] ३ ॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तदेतत्प्रसिद्ध लोके विद्युतो व्यद्युतद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतनमिति करप्यते । आ इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनभिवेत्यर्थः । " यथा सकृद्वि- द्युतम् " बृ. २।३।६ इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । व्यद्युतद्विद्योतितवत्, आ इव । विद्युतस्तेनः सद्विद्योतितवदिवेत्यभि- प्रायः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्यादेशः । कोऽसी । न्यमीमिपत् । यथा चक्षुर्व्यमीमिषन्निमेषं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाकारः । चक्षुपो [वाक्यमाष्यम्]तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेश उपासनोप- [प्रकाशिका] निर्यो वायुर्य इन्द्र एते देवाः । कुत एतेऽधिका इत्यतस्तस्मा- दित्युक्तम् । हेतुं व्यनक्ति-ते हीति । हि यस्मादेतद्यक्षरूपं ब्रम नेदिष्ठं समीपस्थं पस्पृशः । स्पृश संस्पर्शने । परामर्श कृतवन्त इत्यर्थः । परामर्शात्प्रा- गाग्निवाय्वोर्यक्षदर्शनमात्रामन्द्रस्य तु यक्षस्य ब्रह्मत्वज्ञानमिति बोध्यम् । तद्य- नक्ति–ते हीति । तेऽग्निवाविन्द्राः। प्रथमः प्रथमं विदांचकार विदांचक्रुः ॥२॥ ब्रह्मवेदनं चेन्द्रस्य देव्युपदेशादन्यस्य विन्द्रोपदेशादिति भावनेन्द्रस्य ज्ञानोदयप्रकारमाह । तस्मादित्युक्तं हेतुं व्यनक्ति स येनदिति । एतदेव । तद्वाक्यार्थमेव व्यक्तमाह । स ह्येनत्प्रथम इति प्रथममित्यर्थः ॥ ३ ॥ अधिदैवतमध्यात्म चोपास्यरूपमुपदिशति-तस्यैप इत्यादिना । तस्य .

·भाष्यत्रयोपेता एप न्यमीमिषदा ३ इत्यधिदेवतम् ॥ २९ ] ४ ॥ अथाध्यात्म यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्म- पदभाप्यम् | विषय प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः । इत्यधिदैवतं देवता- विषय ब्रामण उपमानदर्शनम ॥ २९॥ ४ ॥ अथानन्तरम यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्गच्छतीव च मन एतद्रा टाकत इन्त्र विषयी करोतीव यथानेन मनसैतद्ब्रह्मोपस्मरति समीपतः भारति मानकोटमीण भशं संकल्पश्च मनसो ब्रह्मविषयो मन- उपाधिकत्वाद्धि मनसः संकल्पम्मृत्यादिप्रत्ययैरभिन्यज्यते ब्रह्मविषयी क्रियमाण इन चातः ब्रामणोऽध्यात्ममादेशो विद्युन्निमे- वास्यभाष्यम् । देश इत्यर्थः । यम्मादेवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म द्युतिमत्तम्माहियुनो वियोतनं यथा यदेतद्वन्म व्यातद्विद्योतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशनः । यथा बनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं तद्रम देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशबन्यक्तीभूतमतो न्यातदिवेत्युपास्यम् । " यथा मकृविगतम् वृ.१२।६ इति च वाजसनेयके । यस्माञ्चेन्द्रोप- मर्पणकाले न्यमामिपन् । यथा कश्चिञ्चक्षुनिमेषणं कृतवानिति । इतौदित्य- नर्थको निपानी । निमिपितवादिव तिरोभृतमित्येवमधिदैवतं देवताया अधि यदर्शनमधिदेवतं ना ॥ २९४ ॥ अथानन्तग्मध्यान्ममात्मनाभ्यात्ममुच्यत इति वाक्यशेषः । यदेतद्यथो- तलक्षणं ब्रह्म गच्छनीय प्रामातीव विषयी करोतीवेत्यर्थः । न पुनर्विषयी [प्रकाशिका बाग एप आवेश उपदेशः । यदेतत्कपिलाख्यं रूपम् । विद्युतो बहुवचनमायर्थ उपलक्षणं वा विधुदादीस्तेनोरूपानर्थाना समन्ताव्यात- यथोनयददीपयदिनि । आ न्यामिषन्सम्यन्यमीमिपत्सम्यङ्न्यमीलयत् । आ पर्णमित्यर्थः । यहा यम्मादेवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म द्युति- मत्तस्माद्रिश्यतो विद्योतनं यथा गदेतद्रय व्यातद्वियोतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः । यथा बनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः मर्वतः प्रकाशवदयक्तीभूतमतो विद्युतदिवेत्युपास्यम् । “ यथा मकृविद्युतम " १३१६ इनि बृहदारण्यके । यस्माचेन्द्रोपसर्पणकाले न्यमी- मिषत् । यथा कश्चिचक्षुनिमेषणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको निपातौ निमिषितवाविव निगेनमिन्येवमधिद्रवतं देवताया अधि यद्दर्शनमधिदेवतं ·केनोपानपद रत्यभीक्ष्णं संकल्पः ।। [३०] ५॥ तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं पदभाष्यम् ] घणवदधिदैवतं द्रुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्म च मनः प्रत्यगसम- कालाभिव्यक्तधर्मात्येष आदेशः। एवमादिश्यमानं हि ग्राम मन्दबुद्धिगम्य भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नहि निरुपाधिकमेव ब्राम मन्दबुद्धि- मिराकलयितुं शक्यम् ॥ [३०] १ ॥ किंच तद्ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम तस्य वनं तद्वनं तम्य प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वाद्वननीयं संभजनीयमतम्तद्वनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वन- मिति यतस्तस्मात्तद्वनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीय- मिति । अनेन नाम्नोपासकस्य फलमाह-स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैवं वाक्यभाष्यम् ] करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनोन गच्छति । येनाहु- मनो मतमिति हि चोक्तम् । गच्छतीवेति तु मनमोऽपि मनस्त्वादात्मभूतत्वाञ्च ब्रह्मणस्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपम्मरत्यनेन मनसब तम विद्वान्यस्मात्तस्मा- द्ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते। अभीक्ष्णं पुनः पुनश्च । संकल्पो ब्रह्मप्रेषितम्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पादिभिर्लिङ्गैर्ब्रह्म मनोऽध्यात्मभूतमुपास्यमित्य- भिप्रायः [३०] ६ ॥ तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तद्वनं तदेतद्ब्रह्म तच्च तद्वनं च तत्परोक्षं वनं संभननीयम् । बनतेस्तत्कर्मणम्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वनमित्युपासितव्यम् । स यः कश्चि- देतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नाम्नाभिधेयं ब्राम वेदोपास्ते । [प्रकाशिका] अथेत्यर्थान्तरे । अध्यात्म देहे तस्योपदेश उच्यत इत्यर्थः । यदेतन्मनोऽनेनैव प्रेरितं सद्गच्छतीव च सम्यक् गच्छतीयत्तया वस्तु न विषयी करोति । अनेनैव ब्रह्मणाऽनिरुद्धाख्येन हरिणानुगृहीतस्तद्विषयनातमुप- स्मरति कीदृशं मन इत्यत उक्तमभीक्ष्णं संकल्प इति । भृशभनेकार्थान्स- कल्पयतीति । संकल्पमित्यर्थः । लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः । शब्दस्वभावाद्वा अभीक्ष्णं नित्यं भृशं संकल्पश्च भवति । तस्य ब्रामणोऽनिरुद्धारुयस्य हरेष उपदेश इत्यर्थः ॥ ५ ॥ तस्योपास्यमन्वर्थ नामाह । तद्धेति । तद्ब्रह्म तद्वनं नाम ततत्वाव्या- ·भाष्यत्रयोपेता वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ।[३१] ६॥ उपनिषदं भो ब्रहीत्युक्ता त उपनिषद्राह्मी पदभाष्यम् ] यथोक्तगुणं वेदोपास्तेऽभि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसं- वाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एन यथा ब्रह्म । एवमनुशिष्टः शिष्य आचार्य- मुवाच ॥ [ ३१ ] ६ ॥ उपनिषदं रहस्यं यच्चिन्त्यं भो भगवन्ब्रूहीत्येवमुक्तवति शिष्ये आ- हाचार्यः । उक्ताभिहिता ते तवोपनिषत् । का पुनः सेत्याह-ब्राह्मीं ब्रह्मणः परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादतीतविज्ञानस्य वावैव त उपनिषदमब्रूमेत्युक्तामेव परमात्मविद्यामुपनिषदमब्रूमेत्यवधारयत्युत्तरार्थम् । परमात्मविषयामुपनिषदं श्रुतवत उपनिषदं भो ब्रूहीति पृच्छतः शिष्यस्य कोऽभिप्रायः। यदि तावच्छ्रुतस्यार्थस्य प्रश्नः कृतस्ततः पिष्टपे- षणवत्पुनरुतोऽनर्थकः प्रश्नः स्यादथ सावशेषोक्तोपनिषत्स्यात्ततस्तस्याः फल- वचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मादुक्तोप- निषच्छेषविषयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितत्वात् । कस्तीभिप्रायः प्रष्टुरित्युच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षैव । सापेक्षा चेदपेक्षितविषयामुपनिषदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवन्नातः परमस्तीत्येवमभिप्रायः । एतदुपपन्नमाचार्य- स्यावधारणवचनमुक्ता त उपनिषदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्त- वाक्यभाष्यम् ] तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकमभिसंवाञ्छ- न्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥ [३१] ६ ॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्थ आह । उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मी वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेरुपनिषदमबेम वक्ष्याम इत्यर्थः। वक्ष्यति हि [प्रकाशिका] तत्वाद्वननीयत्वाद्भजनयित्वात् । तद्वनमिति कल्याणनिमित्तक- नामवत् । तनोतेस्त्यजियजितनिभ्य इत्यद्प्रत्ययः । वनतेरकारः । तच्च तद्वनं चेति तद्वनमिति। हेति प्रसिद्धम् । तद्वनमित्युपासकस्य फलमाह-स य इति । स प्रसिद्धो योऽधिकार्येतद्ब्रह्मैवं तद्वनं नामेत्येवं रूपेण वेदैनं तद्वनत्वज्ञानिनं सर्वाणि भूतान्यभि संवाञ्छन्ति । सर्वापेक्षितो भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ एवं श्रुत्वा पुनराचार्य पृच्छति शिष्य उपनिषदं भो ब्रूहीति । भो केनोप ·केनोपनिषद ४२ । " वाव त उपनिषदममेति ॥ [ ३२ । ७॥ [पदभाष्यम् ] व्यमित्याह तम्यै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तन्यमुच्यत आचार्येण न तूक्तोपनिपच्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण । वेदैस्तदश्च सह पाठेन ममीकरणातपः- प्रभतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षाद्यानां च साक्षात्मवियाशेषत्वं तत्सह- कारिसाधनत्वं वा। सहपठितानामपि यथायोग्य विभाग विनियोगः म्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकानुमन्त्रणमन्त्राणां यथादैवते विभागम्तथा तपोदमकर्म- सत्यादीनां ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं पति फलप्यते । वदानां तदङ्गानां चार्थप्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्येवं यर्य विभागो युज्यतेऽर्थसंबन्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । नायुक्तः । न हायं विभागो घटना प्राञ्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरकारिगया धामचिन्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो वा युज्यते । सर्वविषयव्यावृत्तप्रत्यगात्म- विषयानष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्यायास्तत्फलम्य च निःश्रेयसम्य, " मोक्षमिच्छन्सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यकपरं पदम तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेपापेक्षा वा न ज्ञानम्योपपद्यते। ततोऽम- देव सूक्तवाकानमन्त्रणवद्यथायोगं विभाग इति । तम्मादयधारणार्थतंत्र प्रश्न. प्रतिवचनम्योपपद्यते । एतावत्येवेयमुपनिपदुक्तान्यनिरपेक्षामृतत्वाया [२२१७॥ यामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं तवाग्रेऽमेति तम्यै नम्या उक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभृतानि तपआदीनि । तपः कार्यन्द्रियमनमां समाधानम् । दम [वाक्यभाष्यम् ] ब्रास्मी नोक्ता । उक्ता वान्मोपनिषत् । तम्मान भूताभि- प्रायोऽबमेत्यय शब्दः । [३२] ७ ॥ तस्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रानादि दम उपशमः कर्माग्नि- होत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाश्रयः । एतेषु हि सत्म बानोपनिषत्प्रतिष्ठिता भवति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठत्यनुवर्तते । माश्रया हि विद्या । प्रकाशिका] आचार्योपनिषदं सप्रतिष्ठां सायनां बृहीत्यपृच्छदिनि शेषः । किमुपनिषत्प्रतिपाद्यं पृच्छस्युतोपनिपदत्पन्न विद्याया अयम्मानकारणं किंवा विद्यायाः कारणमिति हृदि विकल्प्य क्रमेणोत्तरमाह- उरात इति। ते तुभ्य ब्राह्मीं ब्रह्मविषयां वावेत्यसंशयं त उपनिषत्म्वरूपममायोचामति । अस्मेति १ ब्राह्मोपनिषदित्यस्य स्थाने ब्राह पनिषदिति पाठः ।

·भाष्यात्रयोपता तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गाणि सत्यमायतनम् ॥ [३३] ८॥ [पदभाष्यम् ] उपशमः । कर्माग्निहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिदृष्टा ह्यमृदितकल्मषस्योक्तेऽपि ब्रह्मण्यप्रतिपत्तिर्विपरीत- प्रतिपत्तिश्च यथेन्द्रविरोचनप्रभृतीनाम् । तस्मादिह वातीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसत्त्वशुद्धर्ज्ञानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । “ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता त्द्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः " ॥ श्वे. ६।२३ इतिमन्त्रवर्णात् । “ ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षात्पापस्य कर्मणः” इति स्मृतेः । इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्ते- रुपकारकममानित्वमदम्भित्वमित्याधुपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादा- विवास्यास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते. पट्यामिव पुरुषः । वेदाश्चत्वारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि षट्कर्मज्ञानप्रकाशत्वाद्वेदानां तद्रक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पना- र्थत्वाद्वेदास्त्वितराणि सर्वाङ्गाणि शिरआदीनि । अस्मिन्पक्षे शिक्षादीनां वेद- ग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनि गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तदायतनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिषत्तदाय- तनं सत्यमिति । अमायिताकौटिल्यं वाङ्मनःकायानां तेषु ह्याश्रयति विद्या येऽमायाविनः :: साधवः । नासुरप्रकृतिषु मायाविषु । " न येषु जिह्ममनृतं न माया च " प्र १।१६ इति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते। तपआदिष्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधना- तिशयत्वज्ञापनार्थम् । " अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच सत्यमेकं विशिष्यते" इति स्मृतेः ॥३३॥८॥ यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि [ वाक्यभाष्यम् ] सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः । सत्यवत्र हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ [ ३३ ] ८ ॥ [प्रकाशिका] होवाचेत्यादिना ब्रह्मस्वरूपोक्तस्तत्र वक्तव्यं किमपि नेत्यर्थः ।। तस्यै तस्या विद्यायास्तपो दमः कर्म च प्रतिष्ठा । तपः कृच्छ्चान्द्रा ·केनोपनिषद् यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमन्ने स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतिनिष्ठति ।। । ३४ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ [पदभाष्यम् ] ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते--अपहत्य पाप्मानमविधाकाम कर्मलक्षणं संसारची विधूयानन्तेऽपर्यन्ते । स्वर्ग लोके मुगगात्पके ब्रामणी- त्येतत् । अनन्त इति विशेषणान्न त्रिविष्टप। अनन्तशब्द औपचारिकोऽपि स्यादित्यत आह-ज्येय इति । ज्येये ज्यायमि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुग्य एव प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभिप्राय: ।। [२४] २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिभाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवत्पादकृता केनोपनिपत्पदभाष्ये चतुर्थः ग्वण्डः ॥ ४ ॥ समाप्तमिद श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषदपर- पर्यायकेनोपनिषत्पदभाप्यम् । वाक्यभाष्यम् ] तामेतां तपआद्यनां तत्प्रतिष्ठा ब्रामीमुपनिषद सांयतनामा- त्मज्ञानहेतुभूतामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुतिष्ठति । तम्बतत्फलमाह अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षय्य धर्माधवित्यर्थः । अनन्तेऽपारेऽविद्यमानान्ते। स्वर्गे लोके सुखप्राये निर्दुःखात्मनि परे ब्रह्मणि । ज्येये महति सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्मात्मत्वेनावगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ [ ३४ ] ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपज्यशिष्य- श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवतः कृता तलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिषद्भाप्पे क्षुद्र- गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । [प्रकाशिका] यणादि शास्त्रपर्यालोचनं वा। दम इन्द्रियनिग्रहः। कर्म तु वर्णा- श्रमोचितक्रियानुष्ठानम् । प्रतिष्ठा प्रतिष्ठाहेतुः। तपआदिमत्म विद्या प्रतितिष्ठ- तीत्यर्थः । वेदा ऋगादयस्तदनुकलग्रन्थाश्च । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षडङ्गरूपसर्वाङ्गाणि सत्यं यथाभूतमपीडाकरं बचन- १ सायतनामित्यस्य स्थाने सत्यायतनामिति पाठः ।

·भाप्यत्रयोपता ४-९ मह नाववतु मह भुनक्तु मह वीर्य करवावहै। नजम्बि नावधीनमस्तु मा विद्विपावहै ।। ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । आप्यायन्तु ममामानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बल- मिन्द्रियाणि च माणि सर्व ब्रह्मोपनिषदं माह ब्रह्म निगका मा मा ब्रह्म निगकरोदनिराकरणम- स्त्वनिगकरणं में स्त नदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धाम्न माग मन्तु ने मयि मन्तु ॥ • शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । दनि मामवदीयनन्दवकारोपनिषत्समाप्ता। [प्रकाशिका | मायननमुत्पनिम्यानं ब्रयमीमांसा तम्या इत्यनुपङ्गः । विद्याया इत्यर्थः ॥८॥ नदुपनिषाशानिनः कन्दमाह य इति । योऽधिकार्यतामुपनिपदं वेद म पाप्मान पहचानने विविधपरिन्टेदरहित स्वर्ग सुखरूपे लोके प्रकाशरूपे ज्येग श्रेष्ठ ब्राणानि या यम । प्रनितिनीनिद्वितिरुक्तसर्वावधारणार्था॥२॥ पनि बर्षः नायः ॥ ४ ॥ इति श्रीजगमा जनिचिनप्रकाशिकाममता तलवकारोपनिपत । Hal- ·इति समाप्ता भाज्यत्रयोपता केनोपनिषद ·श्रीः अथ केनोपनिषद्व्याख्यात्रये बालबोधिनी । नत्वा श्रीशंकरं केनभाष्ययोः पदवाक्ययोः । वृत्तिः प्रकाशिकायां च तन्यते वालवोधिनी ॥ १॥ अथ प्रथमखण्डे प्रथममन्त्रः ॥१॥१॥ [ पदभाष्यम् ] [पृ.१] " चत्वारो वेदाः साङ्गाः सरहस्या बहुधा भिन्ना एकशतमध्वर्युशाखाः सहस्रवा सामवेद एकविंशतिधा बाढच्यं नवधा- थर्वणो वेदः" म. भा. १। १ । १ इति पातञ्जले महाभाष्ये पस्पशान्हिक उक्तत्वात्सहस्रशाखायुतस्य सामवेदस्यान्यतम्यां तलवकारशाखायामुक्ता योपनिषत्तां व्याख्यातुं तस्या व्याख्येयत्वं प्रतिपादयत्याचार्यः केनेषित मित्यादिना । पूर्वेषामष्टानामध्यायानामस्य नवमाध्यायस्य च हेतुहे- तुमद्भावः संगतिरिति दर्शयितुं पूर्व वृत्तमनुवदति-प्रागेतस्मादित्यादिना। कर्माङ्गसामविषयाणि चति । पञ्चावयवकं सप्तावयवकं च कर्माङ्गसाम । तद्विषयोपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयोक्तानि । कर्माङ्गसामविषये पृथिव्यादि- दृष्टिः कर्तव्या । काङ्गसाम पृथिव्यादिरूपमस्तीति मन्तव्यमित्यर्थः। तथा गायत्रसामविषये प्राणदृष्टिः कर्तव्येत्यपि कथितम् । वंशाकामिति । गुरु- शिष्यपरम्पराया अविच्छेदो वंशः । कार्यमिति। अवश्यकर्तव्यं नित्यमिति यावत्। सत्त्वशुद्ध्यर्थमिति।सत्त्वशुद्धिश्चित्तशुद्धिस्तद्द्वारा नित्यकर्माणिज्ञानो- पयोगीनि।काम्यकर्माणि न कर्तव्यानीति तत्र दोषं दर्शयति-सकामस्येति। श्रौतानि-अग्नित्रयसाध्यानि । स्मार्तानि-गृह्याग्निसाध्यानि । " धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्" भ. गी.८।२५ इत्यनेन भगवता दक्षिणमार्गो दर्शितः । पुनरावृत्तिः-पुनर्जन्म । पूर्ववत्प्रतिषिद्धेषु " न कलनं भक्षयेत् " "ब्राह्मणो न हन्तव्यः” इत्यादिषु दोषं दर्शयति-स्वा- भाविक्येति । प्रतिषिद्धकर्मसु स्वाभाविक्येति प्रवृत्तिर्न तत्र प्रेरकापेक्षेत्यर्थः । अधोगतिरिति । पशुप्रभृति वृक्षपाषाणादिपर्यन्तं निकृष्टं जन्मेत्यर्थः । एतयोः पथोरिनि । एतयोनिकर्मणोरन्यतरेण मार्गेणाप्रवर्तमानाः प्रति- ·बालबोधिनी षिद्धकारिणः पुरुषाः क्षुद्राणि जन्मानि यकामशकादीनि वारंवारमावर्त- मानानि पुनः पुनराप्नुवन्ति । जायस्व म्रियस्वति । " क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वी वा च तध्वमोः" पा. मु. ३।४।२ इति पाणिनिसूत्रेण लोट स्वादेशश्च । पुनः पुनर्जायन्ते म्रियन्ते च । अमजननमरणवन्त इत्यर्थः [ पृ. २ ] तिस्त्र इति । मनुष्यादयो जरायुनाः । पक्ष्यादयोऽ- ण्डजाः । भूमिमुद्भिद्य जायमाना उद्भिज्जा वृक्षादय इति त्रिविधाः प्रजाः । अत्यायमिति । आयो गतिः । अतीत्य दक्षिणोत्तरमार्गमुलुथ्य या गतिः पश्वादिजन्म तामीयुः प्राप्तवन्त इत्यर्थः । एवं कर्मफलं विचार्य ततो वि. रक्तस्यात्मज्ञानेऽधिकार इत्याह-विशुद्धसत्त्वस्यति । साच्यसाधनसम्ब. धादिति । व्यवहितेन विरक्तस्येत्यनेन संबन्धः । सायं स्वर्गादि । साधनं- यज्ञादि । इहकृतादिति । एतज्जन्मपूर्वजन्मसाभ्यादित्यर्थः । संस्कारविशे- पोद्भवादिति । ब्रह्मस्मृतिप्रापकः संस्कार एवं विशिष्टसंस्कार: । घटपटादि- स्मृतिप्रापकास्तु सामान्यसंस्काराः । जिज्ञासेति । विचार इत्यर्थः। वस्तु----- ब्रह्मरूपम् । प्रश्नप्रतिवचनलक्षणयेति । दुर्गमोऽर्थः प्रश्नोत्तराभ्यां ज्ञातुं सुकरो भवतीति श्रुत्या प्रश्नोत्तररूपत्वं स्वीकृतम् । यथा पुरुषसूक्ते "मुखं किमस्यासील्कि बाहू किमूरू पादावुच्यते । ब्रामणोऽम्य मुखमासी. द्वाह राजन्यः य०मा०सं० ३ १।१०-११इत्यादी प्रश्नप्रतिवचने । पराञ्चीति। खानि श्रोचादीन्द्रियाणि पराग्गमनस्वभावान्येव कृतवान स्वयंभुः । एता. दृशस्वभावकरणमेव तद्धिंसनम् । यतस्तादृशस्वभावादात्मप्राप्तिर्न भवति । तस्मादुपलब्धा परागनात्मभूताञ् शब्दादीनुपलभते नान्तरात्मानम् । एवं स्थितेऽपि कश्चिन्नदीरयप्रतीपगामी पुरुष इव धारो विवेक्यावृत्तचक्षुरशेष- विषयजाताद्वयावृत्तं चक्षुर्यस्य । चक्षुप उपलक्षणत्वात्सर्वाणीन्द्रियाणि । म चामृतत्वप्राप्तिकामः प्रत्यगात्मानमैक्षत्पश्यतीत्यर्थः । परीक्षति । परीक्ष्य--- विचार्य । कर्मचितान --क्रियासंपादिताम्वर्गादिलोकान् । अकृतः-मोक्षः। कृतेन--कर्मणा । श्रोत्रिय-शास्त्रसंपन्नम् । ब्रह्मनिष्ठं -आत्मानुभववन्तम् । अत्रेदं ध्येयम् । श्रेष्ठमध्यमकनिष्ठेति भेदेन त्रिवियो गुरुः । तत्र शास्त्रा- ध्ययनसंपन्नो ब्रह्मानुभववांश्च श्रेष्ठः । यतः स शिष्याञ् शास्त्रयुक्तयादि प्रदर्यानुभवबलेन ब्रह्मात्मनोरैक्य बोधयेत् । केवलशास्त्रनिष्ठो मध्यमः । अयं यद्यप्यनुभवविधुरस्तथापि शिप्यगतासंभावनान्यथासंभावनारूपदोष शास्त्रयुक्तिभिर्निराकुर्यात्तेनाधिकारी शिष्यः स्वयमेव ब्रह्मानुभवमधिगच्छेत् ।

·केनोपनिषध्याख्यानये शास्त्रविधुरोऽपि प्रारब्धकर्मपरिपाकवशात्पूर्वजन्मसंस्कारेण च जीवब्रह्मैक्या- नुभववांस्ततोऽवरः। यतोऽयं स्वयंमुक्तोऽपि वर्तमानजन्मस्थशास्त्रज्ञानाभावेन शिष्यगतासंभावनाविपरीतभावनादोषनिराकरणेऽसमर्थत्वाच्छिष्योपदेशेऽकि- चित्करः । इति। विरक्तस्य ब्रह्मज्ञानं नान्यस्येत्यन्वयव्यतिरेकाम्यां दर्शयति। एवमित्यादिना । अन्यथा-वैराग्याभावे बहिर्विषयाक्षिप्तचेतस्त्वे च । भिद्यन्त इति । हृदयग्रन्थिः- हृदयग्रन्थि:-बुद्ध्याश्रयः कामः । कर्माणि-संचितक्रियमा- णानि न तु प्रारब्धं तस्य भोगेनैव क्षयात् । परावरे-परं कारणात्मना । अवरं कार्यात्मनेति कार्यकारणरूपे ब्रह्मणि [ पृ.३ ] ज्ञानकर्मसमुच्चयोऽपि मोक्षसाधक इत्याशक्य खण्डयति-कर्मसहितादपीत्यादिना ।" स्वा- ध्यायोऽध्येतव्यः" इति शतपथब्राह्मणोक्तेनैकेनैव विधिना कर्मकाण्डज्ञान- काण्डगतवेदाध्ययने प्रवृत्तिरत उभयकाण्डफलैक्यमावश्यकमिति शङ्काकृदा- शयः । केवलमध्ययनविधिपरिग्रहेण फलैक्यं न संभवति यतः श्रुत्या ज्ञानस्य पृथक्फलं स्वयं कण्ठरवेणोक्तमिति प्रतिवक्तुराशयः । यदि कर्मसहितमेव ज्ञानं फलदमिति श्रुतेरभिप्रायोऽभविष्यत्तर्हि तत्र कर्मसंन्यासविधान नोपापत्स्यदित्याह--तत्रैवेति । किं करिष्याम इति । तद्विषयकामनाराहि- त्यान्न प्रजादीनामुपयोग इत्यर्थः । संन्यास एवेति । द्विविधः संन्यासः । विवदिषासंन्यासो विद्वत्संन्यासश्च । तत्राद्यो ब्रह्मज्ञानस्यानुभवावसानता- सिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वकः स च कर्तव्यकोटिमाटीकते। द्वितीयस्तु सिद्धे ब्रह्मात्मानुभवे संभवति । तेन स्वभावप्राप्तोऽयं नात्र कर्तव्यता । कर्मज्ञान- समुच्चयासंभवे कारणान्तरमाह-कर्मसहभावित्वविरोधाच्चोति। पूर्वोक्तसंग्र- हवाक्यं विवृणोति-न ह्युपात्तेत्यादिना । कर्मणि यज्ञादिकारकाणि स्वर्गा- दिफल चैतद्भेदविज्ञानमपेक्ष्यते । ज्ञाने तु साधनसाध्यादिसर्वभेदाभावः । [पृ. ४ ] ननु कर्मवद्ब्रह्मज्ञानेऽपि यथाविध्यनुष्ठेयत्वमधिकारिविनियोज्यता चास्ति तेन कथं तत्र सर्वभेदप्रत्यस्तमय इत्यत आह-वस्तुप्राधान्ये स- तीति । अपुरुषतन्त्रत्वात्-अनुष्ठातृपारतन्त्र्याभावात् । विधिजन्यप्रयत्नभाव्यो विधिविषय उच्यते ज्ञानं तु न तथेति ज्ञानविधेरसिद्धिरित्यर्थः ।हाटेभ्य इति। ऐहिकपारलौकिकविषयेभ्य इत्यर्थः। आपनेयेति। प्रापणीया निरा. करणीया वा न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठमिति । साधु:म फलमित्यर्थः । [ पृ. ५ ] शरणं संसाररक्षकम् । इष गतौ दिवादिः । इष आभीक्ष्ण्ये क्यादिः । इष इच्छायां तुदादिः । इति धातुत्रयं तत्राधयोरर्थस्यासंभवा- नोष.-७ ..

·बालबोधिनी दत्राग्रहणमित्याह-इरिति । मनसः पौन:पुन्यस्य गतेश्चात्रानभिप्रेतल्वा- न्मनसः प्रेरकविशेषस्य बोद्धमिष्टत्वाद्गत्याभीक्ष्ण्यार्थकेपधातोरसंभव इत्यर्थः । छान्दस इति “ तीषसहलुभरुपरिषः तीपसहलभरुपरिपः " पा. सू. ७ । २ । ४८ इति सू- त्रेण तकाराद्यार्धधातुकस्य विकल्पेनेड्विधानात् " यम्य विभाषा" पा. सू. ७ । २ । १५ इति सूत्रेण यस्य कचिद्विभाषयेद् विहितम्ततो निष्ठाया इण्न स्यादित्यर्थकेनेपितमित्यत्र क्तप्रत्ययस्येडागमेन न भवितव्यमत्र तु दृश्यत इडागमस्तस्य गतिरिय छान्दस इति । “न्यत्ययो बहुलम् पा. सू. ३ । १ । ८५ इति सूत्रेण बाहुलकात्कथमप्यत्रेडित्यर्थः । अवेट- प्रयोगे सति गुणेन भवितव्यमित्याद्यानन्दज्ञानकृतटीकायामुक्तं तन्न रुचिरम् । यत इडागमे सत्यपि क्तस्य कित्वात् “ विङति च" पा. सू. १ । ११५ इति सूत्रेण गुणनिषेधस्य दुर्वारत्वात् । इपितं प्रेषितमिति पदद्वयस्य कृत्य- माह-तत्रेति । प्रेषयितृप्रेषणविशेषविषयेति । “ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते " इति न्यायन विशेषशब्दम्य प्रेषयितरि प्रेषणे च संबन्धस्तदाह-केनेत्यादिना । इच्छामात्रणेति । प्रयत्न विना केवलं मंनि- धिमात्रेणेत्यर्थः । तदपि न संगच्छत इत्याह-अपि चेति । अर्थाधि- क्यमिति । यावदर्थ शब्दप्रयोग इत्यभियुक्तोक्तेः । प्रश्नसामर्थ्यादिति । अन्यथा प्रश्न एव व्यर्थः म्यादित्यर्थः । तदेव प्रश्नसामादिति संग्रहवाक्यं विवृणोतिदेहादित्यादिना [पृ. ६ ] संकल्पयतीति । म्वशिरश्छेदमपि कर्तु वाञ्छतीत्यर्थः । कार्य-~~~द्यूतादौ ॥ १ ॥ [वाक्यभाष्यम् ] विकल्पसमुच्चयानुष्ठानादिति। उपासनेन विना केवलकर्मा- नुष्ठानं विकल्पः । उपासनसहितकर्मानुष्ठानं समुच्चयः । तत्सामा- दक्षिणोत्तराभ्यां मार्गाम्यां पुनर्जन्मापुनर्जन्म वा भवति दक्षिणमार्गवदुत्तर- मार्गोऽपि भगवद्गीतासु " अग्निोतिरहः शुक्तः पण्मासा उत्तरायणम्" भ. गी. २४ इत्यादिनोक्तः । इदमत्र ध्येयम् । दक्षिणमार्गगामिनः स्वर्गादिलोके पुण्यफलमुपभुज्य "क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशंति" भ. गी. ९।२१ इति भगवदुक्त्यनुसार पुनर्मानुषलोके जन्म लभन्ते । उत्तरमार्गगा- स्तु तत्तल्लोकानातिवाहिकपुरुषेण सह गत्वा प्रलयसमये “ परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्" इत्युक्त्या हिरण्यगर्भेण साकं परं पदं प्रविशन्ति पुनर्जन्म न लभन्ते । इयमेव क्रममुक्तिः। फलनिरपेक्षेत्यादि। सकामतयानुष्ठितं कर्म संसारप्रापकं निकाममाचरितं तु तश्चित्तशुद्धिरांपा- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये .. आत्मा दकम् । नतश्चित्तशमनन्तरमात्मज्ञानप्रतिवन्धिका या संसारासक्तिः सापि तम्याधिकारिणो न भवति । द्वैतम्बरूपसंसारदोपदर्शनात् । ततश्च दोष- दर्शनात्सोऽम्बिन्लान्बा धान चटपटादिविषयान्यथाभूतान्न पश्यति किन्त्व. सन्यानवधारयति । ततधेशपदार्थभासकं संसारवीजभुतमनादि भावरूप. मसानमुछे तामिनि प्रत्यगात्मविषयजिज्ञामुश्च भवति तादृशाधिकारिणः कृऽयमध्यायः । मृत्यपदमिति । मृत्याः म्यानमतं पुनःपुनर्मृत्युसाधकम् । अवा मन्युरिति पदं पर्यायशब्दो यम्येत्यर्थः । " प्रमादं वै मृत्युमहं प्रवामि" म. भा. म. मु. नि मनत्सुजातातेः । अनधिगतत्वादिति । अहं मनुष्योऽहं माल इत्या अनुभवे मार्वत्रिके मनुष्यत्वदेहत्वाद्यतिरिक्ता- त्मनोऽज्ञानत्लादित्यर्थः । यद्यपि म्वर्गकामोऽग्निष्टोमेन यजेत" इत्यादि- श्रुतिप्रामाण्यान्मनप्याबदहल्लायतिरिक्त स्वर्गफलभगङ्गीक्रियते कर्मणि नथापि न ब्रमात्मतत्व नवादातुं शक्यते साधनसाध्यादिविरोधा- दित्याह मंग्रहवामपन- कविषय चेत्यादिना । अनुक्तिरात्मनोऽकथन मित्यर्थः । एतदेव संग्रहवाक्यं विवृणोति -अभ्येति । [पृ. २ ] कर्मणा विरुध्यन इति । कमलाननिरोचविषय आचार्यण बहुषु स्थलेषु बहुशः प्रतिपादितम् । नयाहि नैतिरीयोपनिषद्भाप्ये “विरोधाच विद्याकर्मणोः समुनयानुपपत्तिः । प्रचितीनकादिकार कविशेषतत्त्वविषया हि विद्या तद्विपरीनकारकमायेन कर्मणा विरुभ्यते । न त्येक वस्तु परमार्थतः कादिविशेषात्तन्यं चेत्युभयया द्रष्टुं शक्यते । अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या म्यादन्यतरम्य न मिश्यान्वप्रमंगे युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम् । “य हि द्वनभिन्न भवति" "मृत्योः स मृत्युषाप्नोति” “अथ यनान्यत्पश्यनि नदप " भन्योऽसावन्योऽहमस्मि ” उदमन्तरं कुरुते" "अब तम्य मगं भवनि " इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । सत्यत्वं चैकत्वस्य "एक- धानुद्रष्टव्यम" "एकमेवाद्वितीयम् " "नमवेदं सर्वम् " "आत्मैवेदं सर्वम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः । न न संप्रदानादिकारकमेदादर्शने कर्मोपपद्यते। अन्यत्व- दर्शनापवादश्च विद्याविषये महमशः श्रूयते । अता विरोधी विद्याकर्मणोः । अनः समुपयानुपपत्तिः ॥" तथा तंत्रवाऽपि । “ अपि चानात्मद- शेनेऽनात्मविषयः कामः। कामयमानश्च करोति कर्माणि । ततस्तत्फलोप- मोगाय शरीगधुपादानलक्षणः संसारः । तव्यतिरेकेणात्मकत्वदर्शिनो विष- पामावान्काभानुत्पत्तिरान्मनि नानन्यत्वात्कामानुत्पत्ती स्वात्मन्यवस्थान :

·बालबोधिनी २ मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणोर्विरोधः ।। " इति । कर्मविषयेऽनुक्तिरिति । यतः कर्म ज्ञानेन विरुध्यतेऽतो ज्ञानप्रतिपादकोपनिषदाग कर्मविपपिण्यनुक्तिः कर्म नोक्तं किन्तु विज्ञानविषयको विचारः प्रचलित इत्यर्थः । कर्मानारम्भ इतीत्यादि प्रश्नप्रतिवचनात्मकसंग्रहवाक्यं विवृणोति यदीत्यादिना । परितित्याजयिक्तिमिति । पूर्व कर्म कृत्या ततस्त्यवामिष्टमित्यर्थः । [ पृ. ३] तनिर्वतकाश्रयेत्यादि । तन्निर्वर्तकः संस्कारसंपादक आश्रयमुनो यः प्राणस्तद्विज्ञानं तदुपासनं तत्सहितानि । प्राणापास नसहितानि कर्माणि निष्कामस्य पुरुषस्य चित्तसंस्कारान्यवेत्यर्थः । देवयानी श्रेयानिति । फलकामनया देवान्यो यजते स श्रेयानुत त्मशध्यर्थमेव स्वर्गाद्यासंगं हित्वा यो यजते स आत्मयाजी श्रेयानिति प्रश्नं कृत्वात्मयाजी श्रेयानिति निरूपितं शतपथाख्ये शुक्लयजुर्वेदन हाणे कामानुपधातसहित मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवशग इत्यर्थः । महायज्ञैरिति। ब्राह्मी--ब्रह्मज्ञानाहीं । तनुरित्यनेन तनुम्थ आत्मा- न्तःकरणं लक्ष्यते तास्थ्यात् । मञ्चाः क्रोशन्तीतिवन् । आन्मज्ञानप्रतिवन्धे- त्यादि । निर्माष्टय-निर्मार्जनाय निराकरणायेत्यर्थः । आदर्शनिर्मार्जन. वदिति । दर्पणनिर्मार्जनं यथा तत्संस्कारकं नतु प्रतिविम्बदर्शने तस्य प्रत्य- क्षत उपयोगस्तद्वत्कर्माणि चित्तसंस्कारकाणि मलिन-प्रतिविम्वापहारद्वारात्म- ज्ञानकत्वसाधकानि न तु प्रत्यक्षत आत्मज्ञानं कर्मभ्य उत्पद्यते । निर- र्थकत्वादिति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्याज्ज्ञानिना कर्माणि न कर्तव्यानीति । किन्तु “प्रयोजनमनुद्देिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते” इति कुमारिलभट्टकृत. श्लोकवार्तिकवचसा निप्प्रयोजनत्वादपीत्यर्थः । [गृ. ५ ] अत्यरेचयदिति। संन्यास एव विशिष्यत इत्यर्थः । नहीति । यथेष्टदेशं प्रति गन्तव्यमिति नाविकेनातरग्रहणपूर्वकमुक्ते न कोऽपि न गच्छत्यपि तु गच्छतीत्यर्थः । सिषाधयिपतीति । उत्पत्तिराप्तिर्विकृतिः संस्कृतिशेति चतुर्विधा क्रियात्मा तु न तथेत्याह-स्वभावसिद्धश्चेत्यादिना । उत्पान्यः पुरोडाशादिः । विकार्यः सोमादिः । आप्यो मन्त्रादि । संस्कार्यो जीन्यादिः । इति क्रमेणोदा- हरगानि । विचिकारयिपितः-विकारयितुमिष्टः । संचिकीर्पित:--संस्कर्तुमिष्टः। अन्येनान्यदिति । अन्येन-मृदादिचूर्णेन । अन्यद्भाण्डादि । [ पृ. ५ ] व्यावृत्तबाह्यबुद्धेरिति । बाह्यविषयाद्विरक्तचेतस इन्यर्थः । प्रवृत्तिलि- ङ्गादिति । शिष्यस्य प्रश्ने प्रवृत्तिराचार्यस्य प्रतिवचने तत्सामादि- .

·केनोपनियस्याख्यानये . त्यर्थः । गत्यपि सामान्यतचननावतोऽधिष्ठातृत्वं ज्ञातं तथापि विशेषतोऽ- ज्ञातव्याक्लियस्य प्रक्षे प्रवृत्तिनि विवृणोति-स्थादीनामिति । करणा- नीति । । अन्यानभान यापारपत्ते सति कार्यजनकत्वं करणत्वम् ' इति करणत्वलक्षणादयः कोऽप्यधिष्ठाता करणानामवश्यः कल्पनीयः । मन- आदीनां करण न अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम्" इति लौकिकानुभव- बलात्म्पाटम् । प्रदीपवलम्याच ननावमपीत्यतोऽधिष्ठातुरवश्यमपेक्षा । प्रेषित- मिवेतीनशनदा गाहारेण व्यायाने कि वीनं तदाह-न त्विति । आत्मा- विविक्तनिन्यचिम्वरूपतनि । अविविक्तमपृथग्भूतं नित्यचित्स्वरूप यस्य तद्भावनेन । विजिर पृथग्भाचे' इत्यम्य क्तान्तं रूपं विविक्त मिति । मना नाम नेतन्येन नियमभिन्नमतो ब्रह्म तस्य मनसो विषयेषु प्रवृत्ती निमित्तमात्रं भवनि । अनार्थ दृष्टान्तमाह-नित्यचिकित्साधिष्ठात. बदिनि । . पत्रादपि जनभाना मातिः सचत्रषा विहिता नीतिः ।" इत्यु सत्यनुसारं मांदा गनादीनां पनवता कोऽपि भामभ्यवहार्य विषादिमिश्र- न घातयिष्यनि ' इति भीतिभवनि ततस्ते स्वसमीपे चकोरादिपक्षिणो नीलादीन्मटनातिविशेषांश्च विपपरीक्षकत्वेन ख्यातान् पालयन्ति । भोज- नसमयेऽखिलाभ्यवहार्यपदार्थभाण्टे तत्पुरतः स्थापयन्ति स च चकोरादि- नीलादिवानो या ये पदार्थ भरते तमेव ते भक्षयन्ति नान्यं पदार्थ तेना- भलितम् । एनं न चकोरादिः केवलं समीपस्थित्या तत्तत्पदार्थभोजने तद- भोजने ना गल: प्राती निमितमात्रं न चैव भक्ष्व च मा भुइक्ष्वेति प्रवर्तयति निषेधति वा नवदाम्माधिविनाचिनम्वरूपतया निमित्तमात्रम् । शब्दार्थस्त्वेवम् । नित्यं या निकित्मा न्यामिप्रतिकारः संशयो बा तदर्थमधिष्ठाता समीप- स्थितिमांधकोगनिम्नदन । किनेयाधिपतीकारे निग्रहेऽपनयने नाशने संशये नेति वानिकन मन । प्रकरणादिति । इन्द्रियसंनिधानादित्यर्थः । [१.६ | मपणाकार्यमाह -करणानामिति ॥ १ ॥ [प्रकाशिका पृ. ६. धन्य इति । अधिकारीत्यर्थः । कारणत्वा- दिति । करधाननमा क्रियाननकवादित्यर्थः । प्राण्यङ्गत्वादिति । " द्वन्द्रय प्राणितुर्गमेनानानाम् " पा. मु. २।४।२ इति सूत्रेण ॥ १ ॥ अथ प्रथमवारे द्वितीयमन्त्रः ॥ १२ ॥ [ पदभाप्यम् पृ. ७ श्रमावेविशिष्ध इति । अयमाशयः । मन.

·बालबोधिनी . आदीनां प्रेरकः क इति प्रश्नम्यायं देवदत्तादिः प्रेरक इति प्रतिवचनेन भाव्यमत्र तु श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि प्रतिवचनमुक्तं तदननुरूपमिति शङ्का । समाधानं तु यथा लविता(खण्डकः)-स्वव्यापारवांल्लवनसाधनभिन्नो लोकेऽस्ति तद्वत्र श्रोत्रादिव्यतिरिक्तस्तत्साधनवान् स्वव्यापारवांश्चान्यो नास्ति किन्तु श्रोत्रादीनां संहतानामालोचनसंकल्पनिश्चयस्वरूपेण व्यापारेण तदिन्नम्त दसंहतश्च कश्चिच्चेतनावाननुमीयते । अनुमानप्रकारश्चेत्थं--श्रोत्रादयः स्व- विजातीयस्थाङ्गभूताः संहतत्वाद्गृहादिवत् । अनेनानुमानेन श्रोत्रादीनामझी सिद्धः । यदि सोऽपि संहतः स्यात्तर्हि गृहादिवदचेतनः स्थात् ततस्तस्या- प्यन्योऽङ्गी तस्याप्यन्य इत्यनवस्था म्यादतस्तत्परिहारायासंहतश्चेतनो गम्यते ततस्तं सर्वसाक्षिणं लक्षयितुं युक्तमेवेदृशं प्रतिवचन मिति । अवग. भ्यत इति । नित्यज्ञानव्यञ्जकत्वात् । फलावसानस्य फलनिष्पत्तेलिग ब्या- पारस्तेन तदङ्गी लक्ष्यत इत्यर्थः । [पृ. ८ ] असंहत इति । श्रोत्रादिमि- रिति शेषः । [ पृ. ९ ] विद्वबुद्धिगम्यमिति । अत्र विद्वत्पदेन ब्रह्मनि- छो ग्राह्यः । आन्तरेणेति । हृदयगुहायां विद्यमानेनेत्यर्थः । चैतन्यज्यो- तिषादीपितम् । अदीपितमिति च्छेदः । निर्देष्टुमिति । " निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता सैव चामन्त्रणेष्वपि " इत्युक्तेः। रथादिवत्प्राणम्याचेतनत्वादि- त्याह-नहीति [ पृ. १० ] सामर्थ्यादिति । ज्ञात्वामृता भवन्तीति वाक्ये ज्ञानेनामृतत्वप्राप्तिरुच्यते । ज्ञानस्य च श्रोत्राद्यात्मभावत्यागमन्तरेणासंभवा- च्छोत्राद्यात्ममावस्त्यक्तव्य इत्यर्थः । विशिष्टधीमत्त्वमिति । विशिष्टधीः सर्व ब्रह्मेति बुद्धिः । अतिमुच्येत्यस्यार्थान्तरमाह-अथवेति । पूर्वस्मिन्पक्षे जीवन्मुक्तिरस्मिन्पक्षे विदेहमुक्तिर्बोध्यते । “ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति " इति श्रुत्या शरीरान्तरोत्पत्तौ कारणाभावात्प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षयाच्छरी- रपाते विदुषो मुक्तिरवश्यंभाविनी ॥ २ ॥ [ वाक्यभाष्यम् ] [ पृ. ७] निमित्तत्वार्थमिति | विशेषरहित आत्मा मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तभूत इत्यर्थः । विक्रियादिविशेषरहितस्ये. ति । क्रियागुणसंबन्धानां विशेषाणां न्यावर्तकधर्माणामात्मनि दर्शयितुमश- क्यत्वात्क्रियादिमत्वे च घटादिवदनात्मप्रसंगादिति भावः । अनुगमं प्रश्न- पूर्वकमाह-कथमित्यादिना । शब्दोपलब्धृरूपतयेति । शब्दाधिगन्तृस्वरूप- तयेत्यर्थः । अयं भावः। शक्तिश्च सत्तावतः प्रकाशमानस्यैव पदार्थस्य भवति नाविद्यमानस्य वन्ध्यापुत्रादेः । " अस्ति भाति प्रिय रूपं नाम चेत्य- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये शपंचकम् । आपत्रयं अमरूपम् इत्युक्त्या सत्तावान्प्रकाशवांश्चात्मैव न श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि । तत आत्मन एव शब्दावभासकत्वशक्तिर्नेन्द्रियाणां सब भासमाना तात्मनिमितति । क्षत्रस्य-क्षलियजातिविशिष्टपुरुषस्य । क्षत्रं- क्षात्र कर्म । नदिनि । उपलगत्मनः सर्वव्यापित्वेद संबन्धाच्यो- त्रादिपपनत्वय महारः।। 1. ८ | श्वेति । अम्याध्याहृतम्य पदस्यामृता भवन्तीत्यनेन मंत्रन्धः । तादात्म्येनाध्यारोपितो योऽनवबोधनिमित्तोऽ- ज्ञाननिमित्ता बुनपादिः समारम्नती मोक्षणं तादात्म्याभ्यासनिवृत्तिदृष्टं फन्टम् । अमृता भवन्तीति विदहमुक्तिदृष्टं फलम् [पृ.९] अन्यस्मिन्निति। शरीर दति शेषः । अप्रनिमंधीयमान इति। कर्मरूपनिमित्ताभावाच्छरी- रान्तरं पकिर्तव्यमिति निशाभाचादित्यर्थः । कर्माणि कदा शरीरान्तरमुत्पा- दयन्ति तदाह -मनीन्यादिना । सर्वकर्मारम्भेत्यादि । सर्वेषां यज्ञादि- कर्मणां म आरम्भम्ता निमित्तभतं वर्णाश्रमवयोऽवस्थाद्यभिमानरूपमज्ञान तद्विपनात्मविद्या नम्रपणाशिना विप्लुष्टत्वाद्दग्धत्वात्कर्मणां संबन्धो नोपपयत इत्यर्थः । अत्र कर्मणामिति पत्र्या नोपपद्यत इत्यनेनाध्याहृतेन मंबन्धः । ननु जनक मादिदममृतत्वमनित्यमिति शहां निराकुर्वन्नाह- शरीरादिनि । अनादिममारपरंपरयाहं पूर्व शरीर्यभुवं पश्चाच्च भविष्यामीति यः शरीरादिप्रवाहानन्मानन्गं याम्य प्रतिसन्धान धर्माद्यधिकारित्वाध्यासः कामादिदीपकल्पनं तदलिया यागेपितो यो मृत्युम्तदपेक्षयामृतत्वस्यो- क्तिन्तेषामोपनारिकी । बस्नुतम्न ने पूर्वमेवामृता इत्यर्थः ॥ २ ॥ [प्रकाशिका ] . १४ लिभदेहं हिन्वति । एतन्मते जीवन्मुक्ति- नाङ्गीक्रियते काले विदेहमुक्तिरेलात एवमुक्तिः । श्रीमाप्ये ममन्वयाधिकरणे श्रीरामानुजानारप्रसारण जीवन्मुक्तिः खण्डयते । तथाहि-का चेय जीवन्मुकिः । मशगस्येव मोक्ष इति चेन्माता मे बन्ध्येतिवदसंगतार्थवच- नम् । यतः मशागरन्य बन्योऽशरीरत्वमेव मोक्ष इति त्वयैव श्रुतिभिरुप- पादिनम् । अब मरीत्मनिभाने वर्तमाने यम्यायं प्रतिभासो मिथ्येति प्रत्ययम्तम्य मार्गरम्वनियत्तिरिति । न। मिथ्येतिप्रत्ययेन सशरीरत्वं निवृत्तं लेकरं मशगरम्य मुक्तिः। अजीवतोऽपि मुक्तिः सशरीरत्वमिथ्या- प्रतिभासनिवृत्तिम्पनि कोऽयं जीवन्मुक्त इति विशेषः । अथ सशरीरत्वप्रति. भासो बाधिताऽपि यम्य दिनन्द्रज्ञानवदनुवर्तते स जीवन्मुक्त इति चेन्न प्रापयनिरिकन मुनिप्रयकन्वाहावकज्ञानम्य । कारणभूताविथाकर्मादि. -- ·बालबोधिनी दोषः सशरीरत्वप्रतिभासेन सह तेनैव बाधित इति बाधितानुवृत्तिर्न शक्यते द्विचन्द्रादौ तु तत्प्रतिभासहेतुभूतदोपस्य बाधकज्ञानविषयीभूतचन्द्रकत्वज्ञा- नाविषयत्वेनाबाधितत्वाद्विचन्द्रप्रतिभासानुवृत्तिर्युक्ता । किंच “तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" छां. ६।१४।२ इति सद्विद्यानि- ठस्य शरीरपातमात्रमपेक्षते मोक्ष इति वदन्तीयं श्रुतिविन्मुक्ति वारयति । सैषा जीवन्मुक्तिरापस्तम्बेनापि निरस्ता “ वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्या- स्मानमन्विच्छेत् । बुद्धे क्षेमप्रापणम् । तच्छास्त्रर्षिप्रतिषिद्धम् । बुद्धे चेत्क्षे- मप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत । एतेन परं व्याख्यातम् ” आ. ध. सू. २।९।२१।१३-१७ इति अनेन ज्ञानमात्रान्मोक्षो निरस्तः । अतः सकल- भेदनिवृत्तिरूपा मुक्तिींवतो न संभवति ॥२॥ ३।४।५।६। ७१८ ॥ अथ प्रथमखण्डे तृतीयमन्त्रः ॥ १३ ॥ [पदभाष्यम् ] [पृ. १० ] ननु सर्पाद्यधिष्ठानभूता रज्जुर्यथा विषयरूपा तथा श्रोत्राद्यध्यासाधिष्ठानभूत आत्मा विषयभूतः स्यादिति शङ्का निवर्त- यितुमाह-यस्मादिति । आदिमध्यावसानेष्वव्यभिचारादध्यस्तस्याधिष्ठान- मेव स्वरूप विषयता च न पदार्थधर्मस्ततोऽप्रयोजकः शङ्काकर्तुहेतुरित्यर्थः। मनु तर्हि ब्रह्मणोऽविषयत्वाच्छास्त्राचार्योपदेशोऽपि तद्विषयको न संभवतीति चेत् । इष्टापत्तिः । स चोपदेशोऽपि न वास्तव इत्याह-इन्द्रियमनोभ्यां हीति [ पृ. ११] जातिगुणक्रियाविशेषणैरिति । ब्राह्मणोऽयमिति जातित उपदेशः । शुक्लोऽयमिति गुणत उपदेशः। पाचकोऽयमिति क्रियात उपदेशः। राजपुरुष इति विशेषणत उपदेशः। ॥ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः” इति पातञ्जले महाभाप्ये तु शब्दप्रवृत्तिबीजत्वेन चतुर्णा जातिगुणक्रियासंज्ञानां ग्रहणं तत्र जातिगुणक्रियाणामीदृशान्ये. वोदाहरणानि संज्ञायास्तु डित्योऽयमित्युदाहरणम् । संज्ञाया विशेषण- मध्यपातान्न पातञ्जलभाष्येणास्य विरोधः। नन्वेवमनुपदेश्यतैव प्राप्तेति चेन्न । यतः शिष्यस्याज्ञत्वेन भेदग्रहोऽस्त्येव । आचार्यम्यापि तदीयभेद- दृष्टया व्यावहारिक उपदेश आगमतः संभवतीत्याह-अत्यन्तमेवेत्या- दिना । विदितं नामेति । विदितमिति कर्मणि क्तः । कर्म च "कर्तुरी- प्सिततमं कर्म" पा. सू. १।४।४९ इति सूत्रेण कर्तुः क्रिययाप्तुमिष्टतम कारक कर्मसंझ स्वादिस्यर्थकेन निरुक्तं तदेव स्पष्टमुच्यने विदिकिययाति- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये .. शयेनाप्तमिति । व्याकृतमिति । नामरूपाभ्यां स्पष्टीकृतमित्यर्थः । वेदि- तुरन्येन वस्तुना विदितेन भवितव्यमविदितेन वा । तृतीया गतिस्तु न संभवति । [ पृ. १२] ततो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेन वेदितुः स्वरूपं ब्रह्मेत्येवागमस्य तात्पर्यमित्याह-न हीत्यादिना । [पृ. १३ ] न तर्कत इति । “ नैषा तर्केण मतिरापनेया" क. २।९ “ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन" क. २।२३ मुं. ३।२।३ इत्यादि- श्रुतिवचनानुरोधादित्यर्थः ॥ ३ ॥ [वाक्यभाष्मम् ] [पृ. १०] उक्तेऽपीति । तत्त्व इति शेषः । पर्यनुयोग इति । अनुयोगः प्रश्नः । परीत्युपसर्गेण तद्विपरीतता बोध्यते । प्रश्नविपरीत इत्यर्थः । उत्तर इति यावत् । अप्रतिपत्तेरिति हेत्वर्थे पञ्चमी । उक्तेऽपि (तत्त्वे) अप्रतिपत्तेरिति पर्यनुयोगे हेतुरित्यन्वयः । एवं चायमस्याः पङ्क्तेरर्थः । आचार्येणोक्तेऽपि तत्त्वे शिष्यस्य तत्प्रतिपत्तिस्तज्ज्ञानं नासीदतः पुनरुत्तरं दीयते । इन्द्रियविषयत्वादिति । “ मनःषष्ठानीन्द्रियाणि" भ.गी. १९।७ इत्युक्त्या मनसोऽपीन्द्रियत्वमेव । न विद्म इति । न विमो न विनानीम इत्यादिद्विरुक्तिः सर्वथान्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्था । अनुशिष्यादिति । मन आदिकरणजातमिति कर्तृपदम् । ब्रह्मेति कर्मपदम् ।। पृ. ११] प्रवृत्ति- निमित्तमिति । ब्रह्मानुशासनस्य प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । आक्षेपपरतया व्याख्याय शङ्कोत्तरत्वेन व्याचष्टे-अथवेति । यथतदिति । जातिक्रिया- गुगादिशून्यत्वात्प्रकारान्तरेण व्याख्यानं न संभवतीत्यर्थः । ज्ञात्रन्तरा- भावादिति । अन्यो ज्ञाता ज्ञात्रन्तरम् । व्यक्तमेवेति । व्यक्तं कार्य तस्माद्वयावृत्तं ब्रह्मेत्यर्थः । विज्ञानानपेक्षत्वादिति संग्रहवाक्यं विवृणोति- यद्धीति । नन्वात्मा यद्यप्यन्यतो विज्ञानं नापेक्षते तथापि स्वग्राहकत्वा- स्वस्मादेव विज्ञानमपेक्षेत तेन विज्ञानानपेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्क्याह-न च स्वत इति । एवं चानपेक्षत्वादेवात्रापेक्षाशब्दो न घटते । स्वग्राहकत्व- मपि न संगच्छते स्वस्मिन्वृत्तिविरोधादित्यर्थः । अत्रार्थे दृष्टान्तमाह- प्रदीप.इति । [पृ. १२] ननु प्रदीपस्तैजसस्तस्य तैजसान्तरानपेक्षाया- मपि व्यवहारे ज्ञानस्य विजातीयज्ञानापेक्षा यथा तथा ब्रह्मणोऽपि विजाती- यज्ञानापेक्षा भवेदिति चेत्तत्राह-न चैवमित्यादिना। विरोध इति । ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुभवस्य शास्त्रस्य च विरोध इत्यर्थः । विरोध इति पूर्वपक्षस्यैव व्याख्यानमाह-स्वरूपविज्ञान इत्यादि । अन्यत्वादित्युत्तरं केनोप ·बालबोधिनी .. व्याचष्टे--न कस्मादित्यादिना । ब्रह्मणो विज्ञानानपेक्षत्वं जीवस्य सोपाधिकत्वाद्विज्ञानसापेक्षत्वमित्युभयोर्मेदान्न जानाम्यात्मानमित्या विरोधः । बुध्यादीत्यादि । स आत्मेति । जीव इत्यर्थः । कार्य श करणानीन्द्रियाणि बुद्ध्यादौ देहेन्द्रियादिसमुदाये य आत्माभिमानप्रवाहोऽ दिजन्मपरम्पर संस्कारोद्धृतस्तस्याविच्छेदरूपमनिर्वाच्यमज्ञानलक्षणं यस्य चित्प्रतिबिम्बम्य स तथोक्तः । अत्रानन्दज्ञानोतिर्विशेषतो ध्येय तथाहि-चित्तन्त्रं ह्यनिर्वाच्यमज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्व पावभासं प्रतिबध्य प्रौव्याद्यभ्यासहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको के इत्युच्यते । बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीताद्याकारावभासा जाय तथा तथा चित्प्रतिबिम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण भातीति तत्प्रधानोऽभ्यस्त विशिष्टस्य तत्सत्तथैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो य आत्मा नित्यचित्म्वरु स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत यानामुत्पत्तिविनाशवत्वात्तदुपरक्तरूपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोडा जीवः । सर्वाण्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वम्फुटीकरणानि न केवलमा त्यत्वम् । विशिष्टोपाविरूद्धतया विज्ञानस्य तद्धर्मतयवावभासते मनुष्यो. जानामीति प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थ अन्तर्गतेनेति । बुट्यादिविशिष्टान्तर्गतेन चित्म्वरूपेण तादात्म्याहान्यो नात्मापि लौकिक बुद्धिविशिष्ट आत्मेत्युपगत इत्यर्थः । तद्विलक्षण:- बुद्ध्यात्मा चैतन्यस्वरूपात्मविजातीयः । चतन्यम्वरूपात्मा नित्यविज्ञान अयं तु जीवो विज्ञानाभासरूपप्रत्ययेरनिविशिष्टत्वादनित्यविज्ञानः । प मार्थतन्तु नित्यविज्ञानात्मनः मुस्वित्वं दुःखित्वं च नामित किन्तु प्रातीति तदिति बोधयति-लौकिकरित्यनेन । तत्र हीनि । नित्यविज्ञानम्वरूप द्भिन्ने जीवात्मनीत्यर्थः । [५, १३ । लौकिकविरोधं परिहत्य शास्त्र विरोधं परिहर्तुमाह--तत्त्वमस्मीति । तत्त्वममीनि श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशः निरुपाधिकम्यात्मन उपदेष्टुमशक्यत्वात्तत्त्वमस्याग्रुपदशकारीणि श्रुति क्यानि निष्फलानीति भावः शङ्काकर्तुः । वस्तुत आत्मनोऽनुपदेश्यत्वे प्युपाधिविशिष्टस्य तम्योपदेश्यत्वं मंगचात नेन चारोपिनसन्धनितिः फ ततश्च साकानि नतमस्याग्रुपदेशवाक्यानीत्याह लोकाध्यागेपापोहा त्वादिति । लोकः कृतो योऽभ्यारोपस्तम्यापोहोऽपवादः । अध्यारोपो ना अमर्पभूते भी सपारोपपद्वस्तुन्यवन्वारोपः । अपवादो नाम- रज्जुवि ·केनोपनिषद्याख्यात्रये स्थ सर्पस्य रज्जुमात्रत्वबद्वस्तुविवर्तस्थावस्तुनः प्रपंचस्य वस्तुमात्रत्वम् । मनुक्तममियुक्तः । सतत्त्वतोऽन्यथाप्रथा विकार इत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽ- स्यथाप्रथा विवर्त इत्युदीरितः ॥ ननु कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः संगच्छतेऽत भाह-तत्र चेति । तत्र-बोधस्वरूप आत्मनि । विषयसप्तमीयम् । आत्म- विषयावेव बोधामोधी युक्तावित्यर्थः । अन्यनिमित्तत्वादिति । अन्य- स्मिसहकारादी निमित्तस्वात् । अयं भावः। लौकिकानामहंकारादौ यौ प्रसिद्धौ मोधाबोधी तावात्मसंबन्धनिमित्तादेवातो यनिमित्तमन्यत्र प्रसिद्धिस्तत्र तु तो मुख्यो । मत आत्मनि मुस्न्यौ मोधामोधी यथा जलगतीष्ण्यं वन्हिनिमित्तमतो पन्हावीण्य मुख्यम् । भात्मनिमित्तौ चेदन्यत्र बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्त्वेन व्यापारक्त्वं तत्राह- रात्र्यहनी इवेति । सूर्यसामीप्यमात्रनिमित्ते राज्यहनी भवतो नत सूर्यः कंचन स्वापयति प्रबोधयति वा । एवंच निमित्तत्वेऽपि व्यापारस्वाभावः । ततश्च यत्र यत्र निमित्तत्वं तत्र तत्र व्यापारवत्त्वमिति भ्यातिन् । उक्तोदाहरणे व्यभिचारात् । अन्यत्र भावाभावयोरिति । अन्यत्र घटपटादिविषये भावाभावयोरस्तित्वनास्तित्वयोनिमित्तकारणत्वात् । उपचते इति । यथावित्यप्रकाशस्थ नित्यत्वेऽपि सूर्यः प्रकाशयिष्यति घटमिति बटनिमित्तं प्रकाशेऽनित्यत्वोपचारस्तद्वदात्मनो बोधस्य नित्यत्वेऽ- प्यध्यारोपापेक्षवा तस्वमस्यादिश्रुत्युपदेशः । यथा सवितेति । यत आत्मनि मोधकर्तृत्वमन्योपाधिकं स्वतन्तु विज्ञानानपेक्षत्वमेव ततोऽविदितादन्यत्वं तत्य सिद्धम् । अन्यार्थ इति । मिपातानामनेकार्थत्वादित्यर्थः । यद्धि यस्याधीति । यद्यस्योपरि भवति तत्ततोऽन्यदेवत्याह-सामर्थ्यादिति । भाषिकृत्यादीनामिति । रामा भृत्यादीनामुपरि श्रेष्ठ इत्यर्थः । तर्कस्त्व- नवस्थित इति। " सर्काप्रतिष्ठानात्" ब्र. इति नमसूत्रात् ॥ ३॥ प्रथमवण्हे चतुर्थमन्त्रः।१।४॥ (पदभाष्यम् ) [ पृ. १४ ] अन्यदेवेत्यादिवाक्यस्य योऽर्थः पूर्व प्रदर्शितस्तन लौकिकाना तार्किकाणां मीमांसकानां च प्रतिपत्तिविरोधम्- लिका शहाम्तीत्याह-माशहा जातति । कोकप्रत्ययविरोधादिति । लोके धुपास्योऽन्यो खुषासकधान्य इति द्वैतविषयिणी प्रतीतिस्तद्विरोधा- दित्पर्षः । तद्वारपाद्वेति । अथवा शिष्यवाक्यं निशम्य यद्वाचेत्याधुचरम् ।

·बाटलोधिनी ११ अष्टसु स्थानविनि। ५८ अटी स्थानानि वर्गानामुरः कण्ठः शिरस्तथा जिव्हामूलं च दन्ताश्च नानिकोटीन काल न पा.शि. १३ इति पाणि नीयशिक्षोक्तान्यष्टस्यानानि विधाम आशेय. असिदवनाकम् न वाग्रूपमिन्द्रियमेव किन्तु बनाइयान पनि महान तदाहनाशनि अर्थसंकेता गरिटिना झंत । कान... यावन्ना याशा ये गदर्थ प्रतिपादकाः । वी: प्रज्ञानमा मस्ते नवा वाधका: इति राम इति पदं रेफाकार मकाराकानविमर्मा एवं क्रमविशपावच्छिन्ना इति मी मांसकाद्यनुसारेणोक्तम् । म्फोटनादिनी वैयाकरणम्य मतेनाह तदाभि व्यङ्गय इति । वर्णानामनित्यत्वाकफोटवाद पर साधुः । स्फोटो वाक्यस्फोट इति दयम् । तत्र वाक्यम्फोटः माधीयान । अका इति । अकारप्रधानांकारोपलक्षिता म्फोटाभिधा चिच्छक्तिः सर्वा याक् लौकिकवर्णमातृकानुसारं काल्यो मपर्यन्ता वर्णाः म्पर्शसंज्ञकाः। यरलय अन्तस्थसंज्ञकाः । शपसहा ऊजमज्ञकाः। नानास्पा भवतीति । विवर्तः इत्यर्थः । मितमित्यादि । मिनमक निपताक्षरपादापमानचात् । अमितं यनुः अनियताक्षरपादावसानवान् । गीतिप्राधान्यात् सत्यं यथाभूतार्थवचनम् । पृ. १६ । पर्मिन्दन यति। परिमितयत्यर्थः करणगुणवत्यति । करण वाणिन्द्रियं गुण उपमननं नाकया । वागि न्द्रियोत्थयेत्यर्थः । घोपियति । घोषाः वः । या तनपु पुरुष वाक्शक्तिः सा वर्णषु प्रतिहिता तयम्यन्यादित्यः। संव्यवहाग इति शब्दादिव्यवहारा इत्यर्थः । नियमार्थमिनि। नदमिन्यनन प्रतिपनात्मनि प्राप्ता या ब्राभवृद्रिस्तन्नियमनं क्रियते भवान्यम्मिन्नमाम्ये प्राता या ब्राम बुद्धिस्तन्निवृत्तिः क्रियते ॥ ५ ॥ [ वाक्यभाष्यम् ।। पृ. १४ । टपनीन्या इति मंग्रहवाक्यं चित्रणोति.. अन्यदेवेत्यादिना । बादशाननुवोतिर्गिन । पायप्रकाश हेतुत्व स्योक्तिः क्रियत इत्यर्थः । एतदेव मंग्रह वाक्यं विणानि यनेन्यादिना अभिधानम्योति । अभिवानं शन्नः। अमिनमः अर्थः। अवस्थापनार्थ इति । आत्मन्येव बुद्धरुपमहागर्थ इत्यर्थः । बन्यन्नजिघृक्षामिति अन्यपदार्थग्रहणेच्छामित्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रथमवण्डे पञ्चममन्त्रः ॥ १।५।६।८।। [ पदभाष्यम् ] [ पृ. १५ । मन एवनि । भिवृत्तिमनोरभेदादेवमुक्तिः ·केनोपनिषद्याख्यातये अ कामसंकापादयो मनम ए वृत्ता इत्यर्थः । न प्रवर्तत इति । हितवान् ।। ६६ ॥ [पायमापन : पृ. १५ । यन्मनमेत्यादिचतुर्णा मंत्राणां समुदिर माह सब करणानामिन्यादिना ।। ५।६।७।८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ अथ दिनीयनपद प्रथममन्त्रः ॥२।१ ।। [ पदभाप्यम् ! .१५ प्रत्यायित इति । बोधित इत्यर्थः । हि बुद्धिविचालनामिति । अहमात्मानं जानामीति शिष्यस्य ज्ञाधा रूपितकर्मवरूपा यात्मनि वद्विस्तन्निगकरणार्थम् । वेदान्ताः-उपनि मिथ्येवेति । वदितवंयम्य च भेदाभावादिन्यर्थः । [पृ. १८] पा इनि । प्रजापतिनामुरगतो मिगेनन इन्द्रश्च । य एपोऽक्षिणि पुरुषो । छां. ११५ दन्यादिवाक्येन बाधिती । नत्र स्वभावदोषाद्विरोचनरह पुरुष विपरीनमपि प्रतिबिम्ब पुरुषमेवात्मानं प्रतिपन्नवान् । इन्द्रस्तु स्व वैशयात्प्रथमोक्कमप्रतिपयमानः पुनीमनर्यमुवास । ततो द्वितीये " य एप महीयमान: स्पो चरनि" छां. ११०।१ इत्युक्तःप्रना तदाप्यानिपायमान एक पनामचर्यमुवाम । ततः “ तयत्रतत्सुप्तः स संपन्नः "द्रां. ८१ : इयुक्तः प्रजापतिना तृतीये पर्याये परं तदाप्य पन्नः पुनानमधाम । एवमेकाधिकशनसंवत्मरं ब्रह्मचर्यवासात्संजा तशुलिपिन्द्रश्चनु पर्याय स एप मंप्रमादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय ज्योतिरूपम्पत्य " छां. ८१२।२ इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्तमेव ब्रह्म प्रति वान् । अम्यामाध्यापिकायां विगेननम्य विपरीतप्रतिपत्तिद्योतिता । इ त्वप्रनिनिः । नतो मवर्गवासमंजानदोषक्षयम्य तम्य प्रतिपत्तियों एवं ब्रामज्ञानोपनये सति योन्याधिकारिगाधिगन्तुं शक्यत इति । तम् ।लोकपीति । एवमा समानमीहमानानां चाधीयानानां केचिर ज्यन्ते । अपर नाति पात जलमहामायऽप्युक्तम् । कश्चिन्न प्रतिपद्यत : मणिनियाद्राहे प्रभवनि न मृदा चरा इत्यर्थः । अत्र हीति । अत्र- न्द्रियात्मनात्याविषये। मदादिनः मांध्याः। अमद्वादिनो नयायिकाः । तिपन्नाः निगमकानवन्तः । अर्भकाणि...अल्पानि । चतन्यामिति । न्यमित्यम्य जमणी पं भवतीत्यनेन संबन्धः । पृथिव्यादीनामित्या ..

·बालबोधिनी भवतीत्यन्तं हेतुवाक्यम् । यतश्चैतन्यं समम्तमतानां यस्तभूतानां बा देहा दिकारणपरिणतानां धर्म न भवति तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणम्य च धर्म न भवत्यतस्तन्यतिरिक्तस्य ब्रमणो रूपम् । मन्यमानामिनि । तर श्रुतिप्रामाण्याद्रलरूपमिति यद्यदि सत्यमित्यरः।। पृ. २१ नथापीति उपाधिद्वारैव ब्रह्मणः शद्वेन निर्देशनं न म्बतः । ननु नपाकममा युपाधि रुपहितेन स्फटिकमणिना संबद्धो भवति अत्मणी संगम्य कथं दहान्युपाधि रित्याह-तदनुकारित्वादिति । जलसूर्य कोदाहरण घरम्यजल कम्पमा सूर्यः कम्पत इव घटे भिद्यमाने सर्यो भिद्यत इवनि मिथ्या तदर्भमाक्या सूर्यस्य जलमुपाधिरित्युच्यते नतु संबचात्तथोक्तिरस्थया जन्टमर्ययो संयोगादिसंबन्धायोगात् । तथैव देहादिपु तारुण्यादिना अध्यादिभाग्षु बत न्यस्य मिथ्यादेहधर्मभाक्त्वानुपाधित्वमभिधीयते ननु तत्संबन्धादित्यर्थः ननु यदि ब्रह्म स्वतश्चतन्यतया न निरूप्यते तर्हि तदनुभवः कथमित्याह- स्वतस्त्विति । अविषयतया विषयानुपरक्तचित्रणं अमानुभव इत्यर्थः स्थितं-सिद्धम् । न निवर्तत इति । हरवं नानिक मनि । अल्पन एवान्तर्भवति । अध्यात्ममधिदेवमुभयमा यत्पनि भानः । भृमानमिनि वहो वो भूमा । विचार्यमेवेति । नायापि निथिनं बयनि मावः। तकन श्चेति । यद्वेद्यं तदनात्मभृतं यथा घट इत्यनुमानमारल्यय: । निर्माय-मश याद्यभावसंपादनेन स्वानुभवं कृत्वा ॥ २ ॥ १ ॥ ( वाक्यभाष्यम् ) [ पृ. १७] गृहीनम्धिपनाया दान। पनः पनचाद यित्वा स्थूणाया निखननं क्रियते तेन च तदरता भनि । शानि खननन्यायेत गृहीतं ज्ञानं पुन:पुनश्चालनया बिरे भवनि। पासोऽभि घिच्य-ब्रह्मज्ञानमधिगमय्य [पृ. १८ प्रविश्यवान्कस्यचिदिनि देवादिनापि ज्ञातुमशक्यं ब्राम । व्यान्यानान्तरमाह - गवति । त्रि दिताविदितप्रतिषेधागमार्थानुभव इति । अन्यद। तहिदितादयो अविदि तादधीति वेदवाक्यानुभव: । प्रत्ययत्रयमंगनगिन । मंगतानि हत्व बोधिका पंचमी । आगमोक्तिराचार्यानि धानमानि यः प्रत्यगाम्नेष संगत्यर्थमेकस्मिन्विपये संघटनार्थ, संवादाचीन साममिति हि ताकि समयः । विचार्यति । शिष्यणवं चिन्तितं यानिदिने पनि प्रतिवन्तः करिष्यामि तांगमाचार्यप्रत्ययविरोषः म्यादमानियतया प्रमंग स्यान्मम च वेदितृत्वेनानित्यत्वं प्रमन्यत । बा मया न मितिमिति पनि ·केनोपनिषद्याख्यात्रये वचनं करिष्यामि पीवलादिभिः पामरैः साम्यप्रसंगः । तूष्णींभावे प्रॉ भाभावात् प्रमोनाना विदितमविदितं चेति प्रत्युत्तरयिष्यामि । से याअभावाद्विदितं दिनविषयाभावाचाविदितमिति सुपरिनिश्चितः सन्नुत्त माल्यर्थ: ।। पृ. १९ । परिनिष्ठितनिश्चितविज्ञानहेतूक्तेरिति । २ प्रदर्शितो माना या हेतुः । परिनिष्ठित सुसिद्धं तर्कादिना निश्चितं यां ज्ञान तम्य प्रनिक्षा मन्त्र गिदितभिति तपम्य हेतोरुक्तेः ॥२॥ १ (प्रकाशिका ) | पृ. १७ उपलक्षणामिति । अद्वैतमतवदत्र विशिष्टाहै मने निर्गुण बाल नांगीक्रियत किन्तु हेयगुणरहितमखिलकल्याणगुणी ततस्तेषां करायाणगणानां मंग्रहार्थमाह--रूपमिति । व्यत्ययादिति । सप्तम् प्रथमेयम् ।।१२।३।। द्वितीय द्वितीयमन्त्रः ॥२ ॥ २ ॥ ( पदभाष्यम् ।। पृ. १० । अन्न मंत्र पूर्वार्धे शिष्यम्य वाक्यचतुष्टय वाक्यत्रयं । अन्य पर टिखिनं चतुर्थ तु वेद चेति चकारेणाकृष् नशब्दान्न वदति भाथ्यानेः। तच वाक्यचतुष्टयमेवम् । सुवेदेति न मन्य २ न बदनि नो मन्ये ३ वेद चेति नो मन्ये ४ केन्द्र नातिनी मन्ये । अन यन्यपि द्वितीयचतुर्थवाक्ययोः शब्दस दश्यते नवायभिप्रायमदात्याकरणम् । तथाहि-प्रथमवाक्येन ब्रह्म दुवा बन्न दाशन. विनायन तम्य शाम्बैकगम्यत्वमुक्तं, तृतीयेन संशयराहि चतुर्भन ममंदनाशकम्नन्माक्षात्कारः । एवंच दुर्बोधशास्त्रैकगम्यासंदि सर्वत्रभेदशन्यत्राहमम्भि। जानन्नपि भेदवद्धग्भावान्न जानामीति संपि तोऽर्थः । अयमभिप्रायः । ब्रमणि वृत्तिव्याप्ती सत्यामपि फलव्याप्तिर्नानि तदुक्तं घनश्यां विधायः फलव्याप्यत्वमेवाम्य शास्त्रकृद्भिर्निवारितम् ७.... " मध्यज्ञानमाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता " ७-९२ अन् करणवृतिवरणनित्यर्थमज्ञानावच्छिन्नं चैतन्यं व्याप्नोतत्येितद्वृत्तिव्या त्वमंगीक्रियंन । मावरणमंगानन्तरं म्वयंप्रकाशमानं चैतन्यं फलचैत मियत नम्मिन्नतन्ग निकटक चित्तवृत्तिनं व्याप्नोत्यावरणभंग प्राग जानवन प्रयोजनामाचादित्यर्थः । अत एव " मनसैवानुद्रष्टन्यर यन्मनसा न मनुते झुल्योन विगतः । यन: .. मनमवानुद्रष्टव्यम् अन . " * ·बालबोधिनी इत्यस्य । दिति । इत्यनेन वृत्तिव्याप्तिविधीयते “ यन्मनसा न मनुते ।। १ के. १ । ५ । ३ इत्यनेन फलव्याप्तिर्निपिध्यते । योनस्तद्वेदेत्युत्तरार्धम्येदं तात्पर्य--अस्माकं सहाध्यायिनां मध्येऽन्यतमो भवदुक्तं " अन्यदेव तद्विदितादयो अविदि- तादधि ' इति वेद स तद्ब्रह्म वेद । गुरुप्रतिपादितार्थसंवादकं शिष्यस्य वचनं ८ नो न वेदेति वेद च " इति । अतः .. अन्यदेव नदिदितादयो अविदितादधि" नो न वेदेति वेदन इत्यम्य च समानार्थ- कत्वमिति मंत्रार्थः । विप्रतिपिद्धामति । विरुद्धत्वादमंगतम् । पृ. २० । वयित्वति। यत्र संशयविपर्यया भवतस्तत्रेदृशं वाक्य संगच्छेनापीत्यर्थः । अनर्थकरत्वेन प्रसिद्धाविति। "संशयात्मा विनश्यति" भ. गी. ४१४० इति भगवदुक्तेः । मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थ चेति । मन्दबुद्धिना कृतं यत्संशयितरूपेण विपरीतरूपेण च ग्रहणं ब्रह्मविषयज्ञानं तन्निरासार्थ- मित्यर्थः ॥ २ ॥ २ ॥ ( वाक्यभाष्यम् ) [ पृ० १०. । यथोक्तार्थमीमांसाफलभृता- विदितादथो अविदितादधि इन्यम्य पूर्वोक्तप्रकारेणार्थ- विचारं कृत्वा प्राप्त स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपं फल तेन तद्विको विपरीत- प्रत्ययो नष्ट इति भावः । [ २० ] अर्थान्तरमाह . अथवेति । देव चाहमिति । स्वाभाविकाचलत्वेऽपि पर्वतानां यथा पर्वतास्तिष्ठन्ताति न्य- वहारस्तथा नित्यविज्ञानम्वरूपत्वेऽपि ब्रमणि निन्यवहारः । चशदादा- कृष्टस्य न वेद चेत्यस्यार्थमाह -विशेषविज्ञानं चति । .. श्रोतव्यो मन्त- व्यः" बृ. २ । ४ । ५ इत्यादिश्रुत्या मननादिमहकारेण जातं यदाया- त्मकताव्यंजकमन्तःकरणपरिणामरूपं ब्रामाम्मीति विशेषविज्ञानं तत्प- रेणान्तःकरणरूपोपाधिनाध्यम्तं न परमार्थता ज्ञानवत्वमात्मन इति न वेद चेति संगच्छत इत्यर्थः । उपास्यब्रह्मविच्चादिति। अन्ये पिास्य- ब्रह्मविद इति भावः। उक्तानुवादादिनि उपक्रमोपसंहागाभ्यासोड- पूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिंग नापयनिय " (वृहत्संहिता) इत्युक्तया तात्पर्यलिझानां पण्णामन्यतमम्याभ्यामाग्यम्यात्र दर्शनादविषय- तयैव ब्रह्मज्ञानं विवक्षितमित्यर्थः ॥ २ ॥२॥ द्वितीयखण्डे तृतीयमन्त्रः ॥ २ ॥ ३ ॥ [ पदभाष्यम् ] [ पृ. २१ । समस्तसंवादनित्तमिति । शिष्याचा- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये माने" भ. गी. , यसंवादसारभूतम् । मतमिति । तस्येति कर्तरि षष्ठी तेनेत्यर्थे । “मति- बुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ” पा. सू. ३।२।१८८ इत्यनेन क्तः । "क्तस्य च वर्त- पा. सू. २।३।६७ इत्यनेन कर्तरि षष्ठ्या विधानात् । यस्य विदुषः कर्तृकर्मादिभावेन ब्रह्मामतं तेन तद्ब्रह्म ज्ञातं तथा येन कर्तृकर्मादि- भावेन ज्ञातं स ब्रह्म न जानातीत्यर्थः । [ पृ. २२ ] अविजानतामित्यनेन मूढानां न ग्रहणमित्याह-नत्विति । हेत्वर्थ इति । पूर्वार्धोक्तेऽर्थे हेतु- प्रदर्शक उत्तरार्ध इति भावः । " या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः " २।६९ इति भगवदुक्त्यनुसारं विद्वाननध्यस्तं ब्रह्म पश्यति । अविद्वांस्त्व- ध्यस्तं ज्ञेयत्वविशिष्टं ब्रह्म पश्यति । तदेतदाह-अविज्ञातं विजानता- मित्यादिना । लोके व्यावहारिकज्ञानिनोऽप्यनध्यस्तं शुक्त्यादि जानन्ति तेषामध्यस्तं रूप्याद्यज्ञातं, अज्ञानिनां भ्रमवतामेव तदध्यस्तं रूप्यादि विज्ञातं भवतीति भावः ॥ २।३ ।। [ वाक्यभाष्यम् ] [ पृ. २० ] श्रौतमिति । श्रुतेर्वाक्यमेतन्न शिष्यस्या- चार्यस्य बेति भावः । निगमनस्थानीयेनेनि । सिद्धान्तरूपेणेति यावत् । अनुमाने हि पञ्चावयववाक्यानि भवन्ति । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमन- संज्ञकानि । तथाहि १ पर्वतो वन्हिमान् । २ धूमात् । ३ यो यो धूमवान्स स वन्हिमान् यथा महानसः। ४ अयमपि तथा। ५ अतो वन्हिमान् । तत्र पंचमवाक्यं निगमनसंज्ञकं यथा सिद्धान्तबोधकं तथेदमपि सिद्धान्तबोधकम् । [पृ. २१ ] नन्वत्यन्ताव्युत्पन्नबुद्धिनाप्यज्ञातं ब्रह्म तस्याप्यनेन वाक्येन ज्ञातं स्यादित्यत आह-विविदिषाप्रयुक्तप्रवृत्तस्यति । “ आत्मा वारे द्रष्टव्यः बृ. २।४।५ इति श्रुत्युपदेशमनु वेदनेच्छया प्रयुक्तः सन्प्रवृत्तो य इत्यर्थः । आत्मतत्त्वनिश्चयेत्यादि । श्रवणमनननिदिध्यासनैरपरोक्ष- साक्षात्कारेण चात्मनिश्चयरूपफलस्याधिगतत्वानिवृत्ता ज्ञानेच्छेति भावः । सम्यग्दर्शिनः स्वरूपमाह-स सम्यग्दर्शीति। अवसितत्वात्-निश्चितत्वात् । सर्वतः व्यावहारिकविषयेभ्यः । " किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमा- त्माय लोकः" इति श्रुतेः । विपर्ययेणोति । अतो विपरीतो मिथ्यादी- त्यर्थः । तस्य मिथ्यादर्शित्वं विवृणोति प्रश्नपूर्वकं-कथमिति । अवैदि- कस्येति । चार्वाकबौद्धादीनां ज्ञान मिथ्येत्यर्थः । ननु चार्वाकादीनामवैदि- कत्वेनाप्रमाणत्वेऽपि वेदप्रामाण्यवादिनां कपिलादीनां मतस्य न मिथ्या- केनोप .. .- -९ ·त्वमित्यत आह-कपिलकणभुगादिसमयल्यापीति । समयः-मतम् सन्मत हि लौकिकपदार्थसत्यतामालम्बने । अनिश्चितेभ्योऽनुमानादि प्रमाणेभ्यः प्रभवति । तयत्पत्त्या च अमज्ञानेच्छा न निवर्तते। मोक्षफला प्राप्तेः । अतो मिथ्याभूतं तत् । तमोनिष्ठा:--'अजान पर्यवसायिन्यः । अन र्यकं वचनमिति । पुनरुक्तिसद्भावादिति भावः । हेन्वर्थवननि । यत पूर्वेषां ब्रह्मनिष्ठानामविषयतया ब्रमज्ञानं, अज्ञानिनां च बौदादीनां मविप यतया तत् , अतोऽधुनापि सविषयतया यबम ज्ञायते तेषां तदविज्ञान यैश्च विषयराहित्येन ज्ञायते तैस्तद्विज्ञातमिति भावः ॥ २ ॥ ३ ॥ द्वितीयखण्डे चतुर्थमन्त्रः ॥ २ ॥ ४ ॥ [पदभाष्यम् ] [पृ. २२] प्रतिबोधविदितमिति । सर्ववादप्रत्यये सामान्यतयानुगतरूपेण विदितम् [पृ. २३ । प्रत्ययप्रत्यगात्मतयति प्रत्ययस्वरूपेणवेत्यर्थः । उपजनापायेत्यादि । उपजनं वृद्धिः । अपाय:- नाशः । तद्रहितज्ञानम्वरूपस्य नित्यत्वादि मिदं भवति । घटगिरिगुहा दिष्विति । यथा भिन्नेषु वटाद्युपाधि विद्यमानम्माकाशभ्य न लक्षणभेद स्वरूपैक्यमेव तथा भिन्नेषु बौद्धादिप्रत्ययम् नम्वरूपभेद अनि भाव: एवं-पूर्वोक्तव्याख्यानेन । एकदेशिव्याख्यानं निर्दिव्य पनि यदा पुन रिति । एकदेशिमते विक्रियात्मकत्वं प्रासं नाणादमते न संभवर्ती कश्चिद्व्यादतम्तन्निरासाय तन्मतमुद्दान्य दृपयति यदपि काणादादी नामिति । ज्ञानमात्मनो विशेषगण इनि हानात्पत्तावासमनःसंयोग कारणमिति च काणादमतम् । वेदान्तिमते न ज्ञानमन्त:करणम्य विशेष गुणः । “न्हीधीमीरित्येतत्सर्व मन एब" वृ. ११।३ इति श्रुतेः । सम वैतीति । गुणगुणिनो: समवायम्ग काणादमत मना कतत्वात । रागसम वायीति । रागो रक्तता यथा कृष्णवटोऽग्निसंयोगाद्रको भवति तथा मन संयोगादात्मनि चैतन्यमुत्पद्यत इत्यर्थः । पूर्वोक्त काणादमतं न श्रुतिविरुन किं त्वनुपपन्नमपीत्याह--आन्मनो निग्वयन्वनेति । लोके हि प्रदेशवता वयववता द्रव्येणावयववतः पदार्थस्य मयोगो दृश्यते घटपटादौ । आम तु निरवयवस्तेन मनःसंयोगो भवितुं नाहनि । परं काणादा ननदंगीकुई तैर्युगपत्सर्वमृर्तमंयोगित्वेन सर्वगतत्वमात्मनोऽगीकनम । तेन मनमः संयो गोऽपि स्थादिति चेत्तवाह-निन्यसंयुक्तन्याचेनि । परदण्डेन परस्नाइनी ·केनोपनिषद्व्याख्यात्रये इति न्यायमनुरु'य काणादाभ्युपगमं गृहीत्वेवायं दोषः। घटादिकालादन्यन घटादिम्मृतिः संस्कारमा काणदिरंगीक्रियते तन्न संगच्छेतात्मनः सर्वगतत्वेन घटाविग्रहणकालेऽपि मनःसंयोगस्याविशपाद्घटादिस्मृतेः प्रसंगात् । एवं च योऽयं नियमः काणादमते घटग्रहणादनन्तरं तत्स्मृतिः' इति स चानुपपन्नः स्यादिति भावः । सर्वगतत्वेन सर्वाव्यवधानमात्रत्वं ततश्चात्मनः संसर्ग- धर्मिस्व ग्राह्य न तु सर्वसंयोगित्वं कल्पनीयमिति यन्मतं तत्राह-संसर्ग- धर्मित्वं खति । [पृ. २४ | नातुल्यजातीयमिति । अगुणवदित्यर्थः । एकदशिव्याख्यानान्तरमनूच दूषयति- यत्पुनरिति । वेद्यं वेदितुर्वेदनाच मिलं बटादिवदित्यायनुमानविरोधात् स्वसंवेद्यता पारमार्थिकी नोपपद्यतेऽतो बुज्यादापात्मभावमारोप्यात्मनात्मानं वेत्तीति लाक्षणिको व्यवहारः कल्पनीय इत्याह-सव भवतीति । काणादमते स्वसंवेद्यताया अनंगीकारादात्मनि परसंवेद्यता स्यादिति यन्मतं तन्निराकर्तुमाह-संवेदनस्वरूपत्वादिति । बौद्धपक्षाद्वेदान्तिपक्षे लक्षण्यं साधयति-बौद्धपक्ष इति । तन्मते हि विज्ञानस्य क्षणिकत्वाक्षणभंगुरत्वामित्यर्थः । किंच तन्मते स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोंगीकाराभावाभिरात्मत्वं प्रसज्येत। तच श्रुतिविरुद्धम् । प्रति- बोधविदितमित्यम्यार्थान्तरमुद्राव्य दूषयति-यत्पुनरिति । मिनिमित्तो बोध इत्यनेनासंप्रज्ञातसमाधिर्याध्यते प्रमाहमस्मीति चिन्तयतः साधकस्य याव- बेतोव्यापारो नाम ध्यानध्येयध्यातृभेदज्ञानं तावत् संप्रज्ञातसमाधिः। निवृत्ते नादशमेवज्ञानरूपे चित्सम्यापारे यः सौषुतानन्दसाक्षात्कारवत्परमानन्दस्य साक्षात्कारः सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः । तदुक्तं वार्तिकवद्भिः- अपरायत- मोमो हि निदिध्यासनमुच्यते" इति । मतान्तरमाह-सद्विज्ञानमिति । यदा मिष्क्रियनमात्मानुभयो भवति तदा क्रियाभावात्कर्षभावेन प्रमातृत्वा- नुपपत्तौ पुमर्शामासंभवात्सयोमुक्तिकारणं सद्विज्ञानं प्रतिबोध उच्यते । तदुक सत्प्रवृत्त्या मृद्राति क्रियाकारकरूपमृत् । अज्ञानमागमज्ञानं सांगत्यं नास्स्यतोऽनयोः" इति । उभयमतेऽरुचिमाह-निनिमित्त इति। अयं भावः । गुरूपदेशादिना मायमानस्वेनागन्तुकत्वाबोधो न निर्निमित्तः । पत्र यत्र कार्यत्वं तत्र तत्र समिमित्तत्वमिति व्याः । सौषुतानन्दसाक्षा- कारोऽपि न निनिमिसः । अविद्यानिरोधिवृत्त्यमिव्यक्तचैतन्यस्य तत्र कारणत्वात् । एवं पूर्वकल्पेऽरुचिः । प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वा- भासस्य निवृत्तेरमावादसकद्वोधोऽपि संभवतीति सकृविज्ञानमिति द्वितीय- ..

·बालबोधिनी पक्षेऽरुचिः । प्रतिबोध एव हि स इति । सर्वथापि प्रतिबोधपदेनात्मैव बोध्यते प्रतिबोधं साक्षितया भासमानत्वात् । [पृ. २५] निर्निमित्तं स्वतः- सिद्धम् । ननु यद्यमृतत्वं स्वतःसिद्धं तर्हि निष्फला विद्येत्याशंकामपाकर्तु. माह-एवामिति । अविद्ययानात्मत्वप्रतिपत्तिर्यत्तदात्मनो मर्त्यत्वं तादृशप्रति- पत्तिनिरासाथै विद्या सफलेति भावः । आत्माविद्याकृतं वीर्यमिति । अहं नित्यमुक्त एवेति दृढनिश्चय एव विद्याकृतं सामर्थ्यम् । समर्थो हेतुरिति । अमृतं हि विन्दत इत्यत्र हिपदेन हेतुत्वं द्योत्यते । यतोऽविद्ययानात्मप्रतिपत्तिरव मृत्युरतस्तन्निरासाथै विद्यारूपो हेतुः समर्थः । सफल इति यावत् । “विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसी अ. रा. उ. अ. ५९ इति रामगीतोक्तेः ॥२॥४॥ ( वाक्यभाष्यम् ) [ पृ. २२ ] तयविषयस्यात्मनो ज्ञानं कथं संपादनी- यमित्याकांक्षायामाह-प्रतिबोधविदितमिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मावबोध- द्वारत्वादिति संग्रहवाक्यं तत्र वीप्साप्रत्ययानामिति मध्यमपदलोपी समासः । वीप्साघटिताः प्रत्यया वीप्साप्रत्ययाः । वीप्सा-द्विरुक्तिः । संग्रहवाक्यं विवृणुते-बोध बोधं प्रतीति । वीप्साघटितपदेन सकलत्वस्य बोधो यथा गृहे गृहे महानसम् । तदाह-वीप्सा सर्वप्रत्ययव्या- त्यर्थेति । तप्तलोहवादिति । अयं भावः । तप्तलोहतापको वन्हिोहाद्भिन्नो लोहतापेनानुमीयत एवं सर्वबौद्धप्रत्ययानामवभासेन तदवभासको विज्ञान- स्वरूप आत्मानुमीयते । एवं च लोहतापो यथा वन्हिज्ञाने द्वारीभवति तथात्मोपलब्धौ सर्वबौद्धप्रत्ययावभासा द्वारीभवन्ति [ पृ. २३ ] विपर्यय इत्यस्य व्याख्यानमाह-विषयात्मविज्ञान इति । विषयेषु बुध्द्यादिष्वात्म- विज्ञाने । अथवोपास्यत्वेन तस्य विषयतया विज्ञाने । मृत्युः प्रारभते भय- मिति । बुध्द्यादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रमनिवृ- तेरभावाद्भयं तस्य दुर्निवार्यमेवेति भावः । “ अथ येऽन्यथातो विदुरन्य- राजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " छां. ७।२५।२ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । नालम्बनपूर्वकमिति । पूर्व कस्यचिदुपास्यस्यालम्बनमाश्रयं कृत्वा तदुपा- सनसाध्यतयामृतत्वं न विन्दते किन्त्वात्मनैवेत्यर्थः । आत्मविज्ञानापेक्षाम- ति। आत्मविज्ञानेन मर्त्यत्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्वं विन्दत इत्युक्तिः । तेन सा लाक्षाणकी । [ पृ. २४ ] मुख्यार्थानुपपत्ती लक्षणाया अंगीकारान्मु- ख्यार्थे बाधकमाह-यदि हाति । अनात्मविज्ञानमिति । करणे ल्युट् । अनात्मा विज्ञायतेऽनेन तदनात्मविज्ञानं, अनात्मनो जगतो विज्ञानस्य ·केनोपनिषद्याख्यात्रये .. कारणभूतमनाद्यनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । कल्प्यत इति । घटाच्छादकस्य तमसो निराकरणसाधनभूते दीपे यथा दीपेन घटो दर्शित इति व्यवहारस्त- द्वदनात्मनिवर्तके ज्ञानेऽमृतसाधनत्वव्यवहार इति भावः । अनात्माध्यारोपे- त्यादि । अहं मनुष्य इत्याद्यनात्मारोपः सैव माया जीवत्वकल्पकमज्ञानं तदेव स्वान्तस्य मनसो ध्वान्तं तमस्तेनानभिभाव्यमभिभावयितुं पराजेतुं विनाश- यितुमशक्यं लक्षणं यस्य तद्वलमित्यस्य विशेषणम् । अत्रानन्दज्ञानकृतटी- कायामर्थकरणे भिन्नः पन्था आद्रियते स वैयाकरणैश्चिन्त्यः । [पृ. २५ ] नतु विद्याया बाधक इति । प्रारब्धानुरोधाद्यावद्देहपातं जायमानो द्वैता- भासो विद्यया बाध्यते । विद्यायास्त्वबाध्यत्वमेव । लोकेऽपीति । हस्त्या- दिभ्यो न्यूनशारीरबलोऽपि मनुजो बुद्धिसामर्थ्यात्तानारोहति । अतः सिद्धं ज्ञानबलस्य श्रेष्ठत्वं सर्वेषु बलेषु । प्रतिबोधशब्दस्य यौगि- कमर्थमुत्क्वा रूढमर्थद्वयमाह-अथवेति । अशेषविपरीतेत्यादि । " वाहिताग्न्यादिषु ” इति वार्तिकेन बहुव्रीहौ निष्ठान्तस्य परनिपातो विकल्पेन विहितस्तदनुसारं निरस्ताशेषविपरीतसंस्कारेणेत्यस्य स्थाने-अशेष- विपरीतनिरस्तसंस्कारेणेति साधु । संस्कारेणेत्यन्तं बोधेनेत्यस्य विशे षणम् । अयमर्थः । येन बोधेनाशेषाः सकला विपरीता · अविद्याविषयकाः संस्कारा निरस्ताः स प्रतिबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तकः सद्यो- मुक्तिकारणभूतो बोध इत्यर्थः । रूढिगतं द्वितीयमर्थमाह-अथवा गुरुपदेश इति । व्याख्यानत्रये प्रथममेव प्रतिबोधशब्दस्य व्याख्यान योग्यमित्याह- पूर्वमिति । यथार्थमिति । द्वितीयव्याख्याने सद्योमुक्तिः प्रतिपादिता सा चौशास्त्रीया। तृतीयव्याख्याने गुरूपदेशो द्योतितः परं त्वात्मानुसंधानेन विना केवलगुरूपदेशादपरोक्षज्ञानस्यासंभवोऽतोऽयमपि पक्षो न साधुः ॥ २ ॥ ४ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. २२ ] शेष इति । प्रतिबोधविदितमित्यस्मात्प्राक् श्रुतमित्यध्याहारः । अध्याहाराभावाच्छङ्कराचार्यकृतमेव व्याख्यानमतिशेत एतद्व्याख्यानम् [ पृ. २४ ] चेदिति । निपातानामनेकार्थत्वात् । हि' इत्यस्य व्याख्यानं चेदिति ॥२॥ ४ ॥ द्वितीयखण्डे पञ्चममन्त्रः ।। २ ॥ ५ ॥ [ पदभाष्यम् ] [पृ. २५] श्रुत्या महती विनष्टिरित्युच्यते तत्र जिहासामु- ..

·बालबोधिनी 10 त्पादयितुमाह--कष्टा खल्विति । संमाग्दु ग्यालेविति । प्राणिसं जन्ममृत्युपरंपरारूपं संसारद:ग्वं बहुलमिति भावः । जन्मजरेन्यादि अविच्छेदः-सातत्यम् ॥ २ ॥ ५ ॥ [ वाक्यभाष्यम् ] [ पृ. २५ ] विपर्यय इति । अम्मि जन्मनि वेदन भाव इत्यर्थः । [ पृ. २६ ] ननु विचिन्त्यम्य पृश्वनि कृयत्यर्थः क मत आह-धातूनामिति । विरोधादिनि । यथा भिन्नानामिष्टकानां नय मेकीकरण संभवति तथा निरंशस्यकम्य लिन्मात्रय चयनमसंभवीत्य ॥ २ ॥५॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. २६ ] विचिन्त्येति । अत्र शांकरभाग्ये विचित्ये पाठः। आप्रयाणमिति । मरणान्तमित्यर्थः ।। २ ।। ५ ।। इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ अथ तृतीयखण्डे प्रथममन्त्रः ॥ २ ॥ १ ॥ [ पद्भाष्यम् | पृ. २९ वक्ष्ययाणेन्यादि । उतमाधिकारिभिरवि यतया विज्ञेयं ब्रह्म पूर्वमुक्तम् । अवना मन्दाकि विणां कृते सगुणमुपा ब्रह्म प्रदर्श्यते । “ तम्यैप आदः' इत्यादिना स्पष्टं विधः प्रदर्शनात [ पृ. ३१ ] ईश्वरसेतुभेतनिति । दुधरम्य मेनवो वर्णाश्रमादिम मर्यादास्तद्विनाशकान् । म्यन्ने.... म्यर्याय । । . ३२ । मिथ्याभिमा क्षणवतामिति । मिथ्याभिमानपूर्वक विचारयनाम ।। ३ ।। १ ।। [ वाक्यभाष्यम् ] [ पृ. २७] यन्नाधिक्यानि । ब्रामाविमोऽधि यत्नः कर्तव्य इति द्योतयितुम् । अर्थवादनान । इयं हि वैदिकी पद्ध यत्पूर्व · एवं कुर्यात् ' इत्यादिरूपं विधिमन्या नतम्तम्तावकवाक्यं स्तु प्रतिपादिन्याख्यायिका वा कथनीयेति । अत्राम्यायिका प्रदर्शिता । श द्यर्थ इति ।" शान्त उपासीत" छां. ११४१ १ इति श्रुती शमो विति सच दमादीनामुपलक्षणम् । अभिमानशाननादिनि । आम्यायिका मम्न्यादिदेवानामभिमानः शातितः । विधित्यितामिति । विधानुमिष्टः व्यावृत्तबाधेत्यादि । व्यावृत्ता विना वाया घटादिविषया मिश्याप्रत्य मिथ्याज्ञानानि येषां तैरेय ग्राह्य बापन्यर्थः । अग्न्यादिपराजयकर्तृत्व चिन्हं परमात्मग्राहकमित्याह-ब्रह्मोति पर इनि । परिभूयनि । अ. दीपरिभूयेति संबन्धः । तत्सिद्भिगिन । जमतो नियतप्रवृत्तिदई ·केनोपनिषद्याख्यात्रये तनियामकम्येश्वरम्य सिद्धिः। उच्यत इति। अनुमानमिति शेषः । शाखार्थस्य शाखप्रतिपाद्यार्थस्येश्वररूपस्य निश्चयार्थमनुमान निर्दिश्यत इत्यर्थः । अयं भावः । श्रुत्यादिभिरीश्वरम्य सिद्धी कृतायामप्यनुमानेन विना न निक्षयो वादिनाम् । यतः श्रुत्यादयोऽर्थवादघटिता अर्थवादश्च न स्वार्थप्रतिपादक इति पुनः पुनम्तस्येश्वरस्याम्तित्वविषये वादिनां शंकोदयः । भनुमानेन सन्निश्चयोसरमर्थवादशंकाया अनुदय एव । यदिदमिति । अस्मिन्ननुमाने जगदिति पक्षः । एतद्भोक्तृकर्मविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकमिति साभ्यम् । कार्यस्वे सति यथोक्तलक्षणत्वादिति हेतुः । अन्वयिदृष्टान्तः- गृहप्रासादरथशयनामनादिवदिति । व्यतिरोकिदृष्टान्तः-आत्मादिवदिति । आदिपदेनाकाशं गृह्यते नैयायिकमतानुरोधात् । ते याकाशस्य कार्यत्वा- भावेन नित्यत्वमंगीकुर्वन्ति । वस्तुतः " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः " ते. २।१।१ इत्यादिश्रुतेराकाशस्य कार्यत्वमेव । आत्मैव केवलं नित्यः । अत्र देवगर्वन्यादिना जगतो यानि विशेषणानि दर्शितानि तानि संसारिभिलकर्तृत्वबोधनाय । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वादिति हेतौ दलद्रयम् । तत्र कार्यत्वादिति प्रथमदलमात्रोक्तावबुद्धिपूर्वकारिकृत्ये विभागक्षप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीति व्यभिचारः स्यात्तनिराकरणाथै यथोक्त- लक्षणस्वादिति द्वितीयं दलम् । द्वितीयदलमात्रोकावात्मादिस्वभाववैधि- यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावासत्रातिव्याठिः म्यादत उक्त कार्यत्वे सतीति। भास्मनः कार्यस्वाभाव उक्त एक । देवगन्धर्वेत्यादि । कर्मानुसार तत्त- छोकमाता देवगन्धर्वादयः । विविधर्मनुष्यादिप्राणिमिः स्वस्वकर्मोपभोगः कर्तव्यस्तयोभ्यस्थानामि साधनानि च यत्र वर्तन्ते ताहशमिदं जगत् । तत्प्राकृतशिल्पिमिनिर्मातुमशक्यमित्याह-सदत्यन्तेत्यादि । [पृ. २८] पुना प्राकृतशिल्पिनिम्तम्य दुर्निर्माणत्वे हेतुमाह-देशकालेत्यादि । तत्त- देशे तत्सस्काले समिमित्तानुसारं शीतादिनिराकरणाथै तदंगीकरणाचे प प्रवृत्तनिवृत्तब क्रमो मर्यादा नियता यस्मिन्तत् । ईदृशं नियतप्रवृत्तिनिवृत्ति- मर्यादा मगरकेनापि परमेश्वरादन्येन निर्मातुमशक्यामित्यर्थः । एतद्भोक्त- कर्मेत्यादि । एतम्य मगरसंबन्धिनो ये भोक्तार: प्राणिनः काणि च तेषा विभागको यो निर्माता स एवेश्वर इत्यर्थः । तस्य प्रयत्नः पूर्वो यमिन् मगति । एतारशं विचित्रं जगत् भोक्तुकर्मविमागज्ञेन निर्मित पचासौ निर्माता तस्य नित्यत्वेन प्राकृतेष्वनन्तर्भावादीश्वरत्वमिति भावः । ..

·-- विपक्षे-व्यतिरेके ! यद्विचित्रं कार्य तद्विभागयानपूर्वक भवति गा प्रासादादिवदित्यन्वायदृष्टान्तघटिता गाभिः । तारिगज्ञानिमायनविभ गज्ञः प्रयत्नपूर्वकं गृहादि निमिमीत इनि प्रमिला । मिनिन का तद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवति यथात्मादीति कनिषदाहरणचटिना न्याधि कर्मरूपहेत्वन्तरेण विचित्र जगत: मित्र किमिती गंगीन पान नुमाने पक्षे साध्याभाव इत्याह कर्मण पवन्यादि । परतन्त्रम्यनि अयं हि लौकिको नियमो यत्परमंत्र तसिमितारणं भवनि यथा र निर्माणे दण्डादि । कर्म तु जडत्वात्म्वनंत्रकारि भवितुं नाहनीत्यनम्त शतंत्रेण भवितव्यं ततम्तम्य कर्मण: स्वातं यानिमित्र किन्न न नि करणत्वम् । कर्तृत्वं नाम--अन्यानधीनन्यापार सत्वे मनि कार्यनना त्वम् । करणत्वं नाम -अन्याधीनव्यापारमय मनि कागजनकल्लम "स्वतन्त्रः कर्ता" पा. स. ११४१५१ मातम काम १।४।४ १ इति पाणिन्यनुशासनात् । मंग पनि दिनि पर्व पक्षा संग्रहवाक्यं विवृणुते यदिदमुपभोगन्यादिना । मधान । कारण त्ववादिभिरपीश्वरम्य वैपयन पदोपनिगमान मानवनिमितं न द्वैचित्र्यमिति स्वीकृतमनस्तदनुमारं कर्मण पर तलमंगाकतव्यं ना ईश्वरः कल्पयितव्य इति पूर्वपल्याशयः । जगजितकानयनपत्रनिश हेतौ । अनपेक्ष्यान्यदिति । आत्मनोऽन्यः कपनिरिक प्रयास...अन. कर्म कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमिति योजना । स्वभिमनक भिन्नं कमपश्चिगदिक प्रयाक्तारमनप्रेक्ष्य कम कता दत्ताः फलं नाप यिष्यति । अर्थादीश्वरापक्षयैव कर्म : फन्टम पाइपतीनिमितम् । केवलं कर्म न जगतो निर्मान । यदि कर्मण: कारपि प्रयोकांपर्यत F जीव एव प्रयोक्तास्त्विति जीवकवाद शने कनवति । नम्रनमा नेति । जीवम्य किंचिज्जत्वेन विविध कामदशानिशानाभाष दनि भाव जीवस्य देशादिविशेषाभिनत्वं नुप्यनु न अनि न्यायनाम्युपगम्य . रान्तरेण जीवकर्तृवाद खण्उयति यदि हि कननि । शादिशिवाभि जीव इष्टानिष्टे जानात्येव म कथमनिष्ट परिद किया गनिननन जीवः कर्मण: प्रयोक्ता । अधुना निमित्तरहिनं मनोकार निनद कम क कारेण परिणमत इति यजरन्मीमांमकानां मन नदाशयात नच निनिमित्तमिति । हत्यादेशम या कालान्तरण निमित्तं वि ·केनोपनिषधाल्यानये .. विकारं लभते तद्वत्कर्म जगद्रूपं विकारं लभेतातो नास्ति प्रयोक्तुरपे तन्मतं न संगच्छन यतश्चमणो विकारोऽप्यातपवाय्वादिनिमित्तसाध्य म निनिमित्तः । अधुना बौद्धमतमाशंक्य खण्डयति-न चात्मकृताम बौद्धमते सर्वेषां पार्थानां क्षणिकत्वात्कलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थानामा कर्तृसमवेतं कर्म किन्तु क्षणिकविज्ञानेनात्मना कृतं कदाचित्फलस्या भवति । यथायम्कान्तो मणिः पूर्वकाले चेतनेन पुरुषेण प्रयुक्तः काल तस्य पुरुषम्याभावेऽपि लोहमानिये लोहाकर्षको भवतीति । एत संगतं यतः कर्म प्रधानकर्तृसमवेनं भवति । प्रधानकर्ता नाम करणादिक प्रेरणापूर्वकं यः कार्य विधत्ते । य एवं कार्य करोति कर्ता तेन की वेतं कर्म प्रमिद्धम् । तस्य च फल कालपर्यन्नं स्थायित्वमेष्टव्यम् । कर्तुः स्थितिः फलकालपर्यन्नं नाद्रियेत नयकृताभ्यागमः कृतप्रग प्रसज्यत । यतो येन कर्म कर्म कृतं स फलकाले नास्ति क्षणिकत्व तत्कृतम्य कर्मणो नाश इति कृतप्रणाशः । तथाच येन यत्फलं मु तत्कर्म तु तेन न निमित्यकृताभ्यागमः । किंच योऽहं कर्माकरवं स फलं भुज इति प्रत्यभिज्ञाया हानिप्रमंगश्च । चार्वाकमतमाह-भूता मिति । चाकमने पल्यतेजोवाय्वास्थ्यानि चत्वारि भूतानि संभुय मुत्पादयन्नि । किण्वादिभ्यो मदशक्तिवदचेतनेभ्योऽपि भूतेभ्यश्चेतनोत रिति । साधनन्वादिनि । नाकिमतम्य श्रुतिविरुद्धत्वादग्रहणम् । मते पच महाभूनानि नगदुत्पत्तेः साधनभूतानि । साधनानां चायं स्व यक्रियाकाल एव नद्यापारो भवति नतु क्रियावसान इति सदृष्टान्तम कर्तक्रिया इत्यादिना । चाक्रिपक्षे कर्मवाद्विपक्षे च दुषणमाह-भूत णोश्चति । ननु वायोश्चलनदर्श माद्भूतानामचेतनत्वेऽपि स्वतः प्रव स्वादिल्याह-वायुवदितीनि । असिद्धत्वादिति । वायौ स्वतः सिद्ध तिर्न संगच्छते । यदतनं तन्न स्वतःसिद्धप्रवृत्तिमत् । यथा रथादय इल मानविरोधात् । नवीनमीमांसकानां मतमाह-शास्त्रादिति । " स्वर्गव यजेत "तिपदिकविधानाद्यागादिरूपं कर्म स्वर्गादिफलं जनयति ने दीति सिध्यनि । ततश्च कर्मणः फलसाधनत्वमिद्धौ कर्मणो जगदुत्पन्ना वक्तुं सुकरमिति भावः । ननु यागकर्तुर्भरणान्तरं स्वर्गेण भाव्यं तावत यागादिकर्म तु न निष्ठति तस्य तत्कालमेव नाशात् । ततश्चान्यथासि एन्यत्वे मति नियनपूर्वभाविस्वमिति यत्कारणत्वस्य लक्षणं वैधिकर RA ·- केनोपनिषध्याख्यात्रये तन्नियामकस्येश्वरस्य सिद्धिः। उच्यत इति । अनुमानमिति शेषः । शास्त्रार्थस्य शास्त्रप्रतिपाद्यार्थस्येश्वररूपस्य निश्चयार्थमनुमानं निर्दिश्यत इत्यर्थः । अयं भावः । श्रुत्यादिभिरीश्वरस्य सिद्धौ कृतायामप्यनुमानेन विना न निश्चयो वादिनाम् । यतः श्रुत्यादयोऽर्थवादघटिता अर्थवादश्च न स्वार्थप्रतिपादक इति पुनः पुनस्तस्येश्वरस्यास्तित्वविषये वादिना शंकोदयः । अनुमानेन तन्निश्चयोत्तरमर्थवादशंकाया अनुदय एव । यदिदमिति । अस्मिन्ननुमाने जगदिति पक्षः। एतद्भोक्तृकर्मविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकमिति साध्यम् । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वादिति हेतुः । अन्वयिदृष्टान्तः- गृहप्रासादरथशयनासनादिवदिति । व्यतिरोकिदृष्टान्तः-आत्मादिवदिति । आदिपदेनाकाशं गृह्यते नैयायिकमतानुरोधात् । ते ह्याकाशस्य कार्यत्वा- भावेन नित्यत्वमंगीकुर्वन्ति । वस्तुतः " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः " तै.. २।१।१ इत्यादिश्रुतेराकाशस्य कार्यत्वमेव । आत्मैव केवलं नित्यः । अत्र देवगन्धर्वेत्यादिना जगतो यानि विशेषणानि दर्शितानि तानि संसारिभिन्नकर्तृत्वबोधनाय । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वादिति हेतौ दलद्वयम् । तत्र कार्यत्वादिति प्रथमदलमात्रोक्तावबुद्धिपूर्वकारिकृत्ये विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीति व्यभिचारः स्यात्तन्निराकरणाथै यथोक्त- लक्षणत्वादिति द्वितीयं दलम् । द्वितीयदलमात्रोक्तावात्मादिस्वभाववैचि- व्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावात्तत्रातिव्याप्तिः : स्यादत उक्तं-कार्यत्वे सतीति । आत्मनः कार्यत्वाभाव उक्त एव । देवगन्धर्वेत्यादि । कर्मानुसारं तत्त- लोकप्राप्ता देवगन्धर्वादयः । विविधैर्मनुष्यादिप्राणिभिः स्वस्वकर्मोपमोगः कर्तव्यस्तद्योग्यस्थानानि साधनानि च यत्र वर्तन्ते तादृशमिदं जगत् । तत्प्राकृतशिल्पिभिर्निर्मातुमशक्यमित्याह-तदत्यन्तेत्यादि । [पृ. २८ ] पुनश्च प्राकृतशिल्पिमिस्तस्य दुर्निर्माणत्वे हेतुमाह-देशकालेत्यादि । तत्त- देशे तत्तत्काले तत्तन्निमित्तानुसारं शीतादिनिराकरणार्थ तदंगीकरणाथै च प्रवृत्तेर्निवृत्तेश्च क्रमो मर्यादा नियता यस्मिंस्तत् । ईदृशं नियतप्रवृत्तिनिवृत्ति- मर्यादाकं जगत्केनापि परमेश्वरादन्येन निर्मातुमशक्यामित्यर्थः । एतद्भोक्तृ- कर्मेत्यादि । एतस्य जगत्संबन्धिनो ये भोक्तारः प्राणिनः कर्माणि च तेषां विभागज्ञो यो निर्माता स एवेश्वर इत्यर्थः । तस्य प्रयत्नः पूर्वो यस्मिञ् जगति । एतादृशं विचित्रं जगत् भोक्तृकर्मविभागज्ञेन निर्मितं यचासौ निर्माता तस्य नित्यत्वेन प्राकृतेष्वनन्तर्भावादीश्वरत्वमिति भावः।

·बालबोधिनी तस्याप्रवेशाकर्म विफलमिति चेन्नेत्याह-न च प्रमाणेत्यादिना । वैदिक- प्रमाणबोधितत्वात्कर्मवैयर्य तु न योग्यमित्यर्थः । यथौषधपानादिकं कालान्तर- मान्यारोग्यं शरीरसंस्कारोत्पत्तिद्वारा साधयति तद्वत्कर्म कालान्तरभाविस्वर्ग- मपूर्वोत्पत्तिद्वारा साधयतीति कल्प्यते वैदिकप्रमाणवाक्यानुरोधादिति भावः । [पृ. ३१ ] नन्वश्विरः साधनत्वेन श्रुतस्तदन्यथानुपपत्त्या स एव कुतो नाश्रीयत इत्यत आह-नचेश्वरास्तित्व इति । पूर्वोक्तार्थापत्तिस्त्वश्विरा- स्तित्वे न प्रमाणम् । ईश्वरानङ्गीकारेऽपि जगद्रूपकार्यस्य कर्मादिसाधनेन साधयितुं शक्यत्वात् । “ द्यावापृथिवी जनयन्देव एक आस्ते " इत्यादि- श्रुतिरपि न प्रमाणमर्थवादशङ्काप्रसंगादिति शङ्काकर्तुराशयः । खण्डयति- न दृष्टन्यायेत्यादिना । कर्मवादिभिर्यदपूर्व कल्प्यते तदसंगतं दृष्टन्याय- त्यागस्यासंगतत्वात् । व्यवहितफलं कर्म चेतनप्रयुक्तमेव भृत्यादिकर्मफल- पदिति हि दृष्टन्यायः । एतदेव विवृणोति-क्रिया होत्यादिना । अन- न्तरफला-समाप्तिक्षण एव फलदायिनी । फलापवागणीति । फलेन फलोदयेनापवर्गों नाशः सोऽस्ति यस्या इति । स्वव्यतिरिक्तं फलदातारं नापेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नप्रध्वंसिनीति । प्रध्वंसते तच्छीला प्रध्वंसिनी । उत्पन्नमात्रैव फलमदत्वा या विनश्यति सा क्रिया स्वव्यतिरिक्तं फलदा- तारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । स्वर्गादिरूपं यागादिफलं कर्मादिविजेन दीयमानमेवांगीकर्तव्यं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलवदित्याह-तस्मादिति । ईश्वरस्यापि नियामकान्तरांगीकारेऽनवस्थादोषप्रसंग इत्याह-स चात्मभूत इति । जीवेश्वरभेदस्तु काल्पनिक इति भावः । ननु राजवदीश्वरः फलदा- सांगीक्रियते चेन्निग्रहादिकर्तृत्वात्तस्य रागादिमत्त्वं प्रसज्येतेत्याह-नित्य- विज्ञानस्वभाव इति । सर्वस्यात्मभूतश्चेदीश्वरस्तर्हि संसारिजीवेन सहा- भेदात्तस्य संसारधर्माः संभवेयुरत आह-संसारधभैरस्पृष्ट इति । प्रशा- सने-अधिकारे । तद्वशेन द्यावापृथिव्यादयो विधृतास्तिष्ठन्तीत्यर्थः । स्मृत- यश्चति । 4" यथा सर्वगतं . सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते ।" भ.गी. १३।३२ “समं सर्वेषु भूतेषु” भ. गी.१३।२७ईश्वरः सर्वभूतानां" म. गी. १८६० इत्याद्याः । अर्थवादत्वेनोक्तप्रामाण्यं खण्डयति-न चेति । अन- न्ययोगित्वे सतीति । अयं भावः । भावः । ॥ वायव्यं श्वेतमालभेत " इति कर्मविधिसमीपे पठितानि । वायुर्वा क्षेपिष्ठा देवता” इत्यादीनि वाक्या- न्यवादात्मकानि भवन्ति । ईश्वरविषयवाक्यानि तु कर्मविधिसमीपे पछि- ·बालनोधिनी : .. क्षादिति । यद्ब्रह्म साक्षादव्यवहितं केनचिद्रष्टुरपरोक्षाद्गौणम् । एवमनु- मानादि प्रदय निरीश्वरवादं खण्डयित्वेश्वरवादिषु भेदवादिनः खण्डयति- स एव चात्रात्मेति । मेवादिनो हि मत इदमनुमान-जीव ईश्वरादिन्नो विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माकान्तः स तद्भिन्नो यथाश्चमाहि. षाविति । परमेतदनुमानं श्रुतिविरुद्धं यतः श्रुती भेदनिन्दा, अभेदोपदेशश्च श्रूयते तदेतदाह-नान्योऽतोऽस्ती-यादिना । पृ. ३१ ] ज्ञानशक्ती- त्यादिनोक्तौ पूर्वोत्तरपक्षौ विवृणुते-यदुक्तमित्यादिना । सहस्रश इति "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन " छां. ६।२।१ इत्याद्याः दूषणान्तरं वक्तुमनुवदति-यदुक्तामिति । ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्र लक्षण भेदादिति यदुच्यते तन्न संगतं लक्षणभेदस्याद्वैतिमतेऽस्वीकृतत्वादित्याह- नानभ्युपगमादिति । जीवविषये त्रिविध एव विकल्पः संभवति १ जीवा किं बुद्धयादिविशिष्टाश्चित्प्रतिविम्बा धर्मित्वेन गृह्यमाणाः । २ अथव देवमनुष्यादिशब्दवाच्याः सचितिका देहाः । ३ किंवा विलक्षणनिरुपाधि कमेदमिन्नाश्चेतनाः । इति । तत्र प्रथमपक्ष खण्डयति-बुद्धयादिभ्य इति चक्षुर्बुद्धयादीति । चक्षुर्बुद्ध्यादीनां समाहारः समुदायम्तत्संतानं प्रवाहस्तथा हंकारममत्वादयो ये विपरीतप्रत्ययास्तेषां प्रबन्धस्य सातत्यस्य योऽविच्छेद स लक्षणं यस्य तत्स्वरूपः । चक्षुर्बुद्धयादिप्रवाहयुतोऽहंकारममत्वादि सातत्यविशिष्ट इत्यर्थः । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मा गर्भे यस्य ईश्वरात्मनात्मवानित्यर्थः नित्यविज्ञानेनेश्वरगतेनावभासः यस्य । चित्तचैत्येति । चित्त--ज्ञानं, चैत्याः-सुखादयः । बजि--अनि द्यादि । बीजि-शरीरम् । एतत्स्वभाव:-एतत्स्वरूपः। सच इत्याह-कल्पित इति । अभ्युपगम्यत इति । कल्पितत्वेन स्वीक्रिय न वास्तवः । गम्य पक्तिकल्पितविशेषणविशिष्टरूपम्याविच्छेदे सातर तत्प्रविष्टचिस्या रुपम्य संसारव्यवहारो यस्य च विच्छेदे प्रतिबिम्वरूपर विम्बसंपत्या मान्यता भवति मन्त्र कागितरूपः सिद्धान्तिना पूर्वर कल्प्यते तस्यैव पुन:कल्पने मिति भावः । सिद्धसाधनं च पिष्टपे णवन्निरर्थकमिति तात्पर्यम् । द्वितीयपक्षऽपि सिमाधनमेवेत्याह-अन्यश्चेति देवादीनां शरीरमाकाशादिभूतारब्धं तल्लयश्च मृत्तिकादिलयवत्प्रत्यक्ष इत्यर्थ ईदृशं भूतारब्धत्वादिकं सिद्धान्तिना व्यवहारनिर्वाहायांगीकृतमेव २ इदमपि सिद्धसाधनदोषघटितम् । चतुर्थप्रकारस्तु न संभवतीत्या प्रका ·केनोपनिषद्याख्यात्रये न पुनश्रतुर्थ इति । चतुर्थः--चतुर्थप्रकारकम्तु जीवो नांगीक्रियत इत्या ननु तृतीयो यः प्रकारम्तद्रीत्या बुद्ध्यादिकल्पितेभ्यो विशिष्टात्मभ्यो व्य रेकेण निरूपाधिकस्वरूपाभिमायण लक्षणभेदादिति हेतुः स्यादत आ आश्रयामिद्धो हेतुगिन । अत्र हेतावाश्रयासिद्धिरूपो दोषः । २ काशनमयः पर्वतो चन्हिमानिति गगनारविन्दं सुरभीति वा न साधा शक्यते काचनमयपतम्य गगनारविन्दम्य चाभावासथा बुद्ध्यादिकनि आत्मा लक्षणभेदादीश्वराद्भिन्न इत्यपि न साधयितुं शक्यते । पक्षस्य ल्पितत्वेनामिद्धत्वात् । तदाह- ईश्वरादन्यस्यति । ईश्वरस्यैवेति।ईश्वर विरुद्धलक्षणत्वमयुक्त मुम्वन्दुःस्वादियोगश्चापि तस्यायुक्त इति चे संबन्धः । ईशगत्गृथगात्मा नाम्तीति वदता वादिनेश्वर एवात्मेति सा ततश्चासंगम्य नम्य बद्धत्वमुकत्यादि विरुद्धधर्मत्वं सुखदुःखादियोगश्च संगच्छेतेनि शंका । सब न निमित्तत्व इत्युत्तरेण परिहियते । लोक पर्ययाध्यागेपणादिति । लोकः प्राकृतदशिभिर्विपर्ययेण दृष्टिविपरी यदध्यारोपणमा यागेपतन्निमित्तं बद्धत्वादिधर्माः सुखदुःखादियोग भावः । तद्विवृणोति यथा हीन्यादिना । सदा प्रकाशस्वरूपेऽपि स्वनेत्रगनप्रकाशाभिययनभिन्यतिनिमित्तमुदयाम्तमयावहोरात्रयोः क चाभ्यागेप्यते टोकेम्वदयारोपनिमित्त मोऽपि सूर्यो मिथ्यैव तत्काल्प तृत्व भाग्भवति तद्वदीयोऽपि लोका-यारोपणाद्ध मुक्तत्वादिधर्मभाग्भव लोकज्ञानापादति । लोकम्य यज्ज्ञानं तदपोहो विस्मरणमित्यर्थः । न इति । परमार्थत इत्यर्थः । यथा पित्तामयवान्पुरुष आमयात्प्राक् शुक्ला वेन निश्चितमपि शहमामयदशायां म्वदृष्टयनुसारं पीतमेव मनुते तद्वन स्वान कपनमारमेना यागेपनीन्याह --आन्मदृष्यनुरूपारोपाचेति । १ हम्नामटकानार्यः मनरन्नद्रष्टिनच्छन्नमक ग्रथा मन्यते निष्प्रभ चातिर तथा ददानि यो मनदृष्टः मनित्योपलब्धिम्वरूपोऽहमात्मा।"ह.१०८ निशानन पवामिनि बुब्यानिमंबंधिनीनां वृत्तीनामुद्भवाभिभवा माकुलम् .. म बुदवामियों न वृत्तीनां किन्तु तन्द्यापकचैतन्य इनि मिथ्या-प्रनम्न प्रान्तम्य रुपम्य मान्न्या मुखदुःखादियोगः पितो ननु नाम्नत इत्ययः पृ.३ पनेनेति । सिद्धसाधनाश्रयासिद्धत्व नधियोः मोरयादिसाम्यान्नाम्नि किमपि तयोर्मेंदे कारणमिर सौम्यनि । एकम्य दुःखमन्यस्य सुन्दमिति व्यवस्थासिध्यर्थं तात्विक ..

·बालबोधिनी श्रयभेदः कल्प्यते तेन कथं भेदे कारणाभाव इनिचेन्न । तथाश्रयभेदकल्पने विक्रियावत्त्वप्रसंगस्ततश्चानित्यत्वं प्रसज्यतेत्याह-विकिपावरव इत्यादिना। मोक्षे विक्रियावत्वं तु केनापि नांगीक्रियते । सरेर स्वरूपावस्थान मोक्ष इत्यस्यांगीकारादित्याह-मोक्षे चेति । अविद्यावदुपलभ्यत्वादिति । अविद्यावद्भिन्तैि दो जाग्रत्स्वपयोरूपलस्यते भ्र.नयमावे मुघुप्तिसमाध्योः स भेदो नोपलभ्यतेऽतम्तम्य मिथ्यात्वमित्यर्थः । नन्जय इति । अविद्यायाः क्षये । केवलस्यात्मनो बन्धमोक्षाविति किमर्थमुच्यते बुद्यादिविशिष्टम्य तौ कुतो नोच्यते इत्याह-स्वरूपालन्यादिति । निशिष्टम्य मोक्षेऽन्वयासं- भवात् । मोक्षे बुध्द्यादिसंबन्धस्य सरनादृतत्वात्म्वरूपावस्थानं मुक्तिरित्य- स्यैव स्वीकाराच्च। तदुक्तं “ उपाधिना सार्थमुपाधिजन्यमोपाधिकं सर्व- मवेहि मिथ्या । भागं पा चित्प्रतिबिम्बकेऽपि विश्वं पुनः सत्यमशेषमेव।। इति । जगत्स्थितिपरिपियालयिषयेति । परिपालयितुमिच्छा परिपिपाल- यिषा । जगतः स्थितिकरणं ब्रह्मण इष्टं प्राणिकर्मफलनिभागार्थम् । देवा- श्वात्मानुशासनानुवर्तिनो दैत्याच जगस्थितिकारियज्ञाद्यपहारिणोऽतो यथाक्रमं तेषां जयपराजयो ॥ ३ ॥१॥ (प्रकाशिका ) [ पृ. २७ ] कांचनामानिमामिलि । अत्र कांचने- त्यनिश्चितताद्योतकपदेनाख्यायिकाया न ताप किन्तु साकल्येन ब्रह्म विज्ञातुमशक्यमित्यत्र तात्पर्यमिति द्योत्यते । देवानाविश्यति । देवशरी- राणि प्रविश्य ॥३॥ १ ॥ तृतीयखण्डे द्वितीयमन्त्रः ॥ ३ ॥ २ ॥ ( पदभाष्यम् ) [पृ. ३३] स्वयोगमाहात्स्यानिर्मिनेनेति । योगो नाम सत्त्वरजस्तमसां घटनं माया तत्सामादित्यर्थः । ब्राणः शरीरं योगजन्य प्राणिशरीरवत्सुकृतादेस्तच्छरीरसाधनत्वाभावात् । यक्षमिति : यन देव- पूनासंगतिकरणदानेपु इति धातोर्यक्षमिति रूपमत आह-पृज्यमिति ( वाक्यमाष्यम् ) [ पृ. ३३ ] हेयत्वाच्यापनार्थमिति । मिथ्या- भिमानो हेय इति द्योतयितुम् । पिण्डमात्राधिमाना इनि । केवलं 'देहामिमानिनः । शातनं--निराकरणम् । अनुभिवृक्षा--अनुगृहीतुमिच्छा । नातिदूर इति । समीप एवेत्यर्थः । मायोपात्तेनति । देवगर्वनिरासाय ·केनोपनिषद्व्याख्यात्रये । .. तत्वाभावादर्थवादवाक्यानि भवितुं नाहन्ति । अनन्ययोगित्वं अनन्याङ्गत्वम् । अन्यस्य विधेरंगत्वाभाव इति भावः । किं चार्थवादा अपि नानर्थकाः । पदसमन्वयेन भायमानस्य वाक्यज्ञानस्य बाधादर्शनात् । भूतार्थवादानां सत्यत्वाङ्गीकाराच्चेत्यत आह-न चोत्पन्न मिति । अप्रतिषेधाच्चेति । अस्य संग्रहवाक्यस्यार्थद्वयं भाष्यकृता क्रियते तत्र प्रथमोऽर्थः प्रदर्श्यते-नचेश्वर इति । यथा “ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च” इति प्रस्तुत्य ततः परं "नेति नेति" इति परापरयोनिषेधः क्रियते तद्वदीश्वरप्रतिषेधः श्रुतौ न क्रियते प्राप्त्यभावादिति । निषेधो हि प्राप्तिपूर्वको भवति । “मा हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति श्रुत्या रागतः प्रेमतः प्राप्ता हिंसा निषिध्यते तद्वदत्र प्राप्त्यभाव इति शङ्काकर्तुराशयः । न्यायस्येति । इदं जगदेतद्भोक्तृकर्मविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवतीत्याद्यनुमानस्योक्तत्वादित्यर्थः । अप्रतिषेधादित्यस्य द्वितीयमर्थमाह- अथवेति । प्राभाकरमीमांसकमतेन " स्वर्गकामो यजेत” इति श्रुतिर्यागस्य स्वर्गदाने सामर्थ्यमिति बोधयति । ईश्वरकालादीनां सामर्थ्य नास्तीति न बोधयति । एकेन वाक्येनार्थद्वयप्रतिपादने वाक्यभेदप्रसंगात् । लौकिकेन का कृते कर्मणि स्रक्चन्दनादिनिमित्तेनातिशयो दृष्टस्तत्सामान्याद्वैदिके कर्मणि कर्मव्यतिरिक्तमीश्वरकालादीनां निमित्तान्तरत्वं स्वीकर्तव्यमित्याह- न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति । किंच न केवलेन कर्मणा गतार्थता तस्य विनष्टत्वादित्याह-न च विनष्टोऽपीति । सेव्यबुद्धिवदिति । अनेन पंचदिनपर्यन्तं सेवितोऽहमिति ज्ञानवान्स्वामी नष्टायामपि सेवायां मासान्तरे सेवकाय वेतनं ददाति तद्वदनेनानुष्ठितो याग इति संस्कारवानी- श्वरो नष्टेऽपि यागे यागकर्तुर्मरणानन्तरं तस्मै फलं यच्छतीति भावः । [पृ. ३०] ननु लौकिककर्मफलसाधने चेतनापेक्षायामपि वैदिककोण ताशसाधनापेक्षाभावादीश्वरो नांगीकर्तव्य इति शंकामपाकर्तुमाह-नतु पुनः पदार्था इति । यागादेः कर्मण इति । कालान्तरभाविफलस्य यागादिकर्मणः स्वर्गादि फलं विज्ञानरहितक श्रयमित्यसंगतमतस्तत्र यादृश- देशकालादिनिमित्तमालंव्य कर्म कृतं तद्विषयः संस्कारस्तथा फलविपाकः फलाभिमुखत्वं कर्मणां यत्तत्संस्कारस्तद्विभागसंस्कारश्च फलदानेऽपेक्ष्यते सच देशकालादिविज्ञस्यैव बुद्धौ भवेदतस्तादृशदेशकालादिविभागज्ञ ईश्वरोऽ- ङ्गीकर्तव्यः । सेवादीत्यादि । सेवारूपकर्मफले यथा सेवादिकर्मानुरूप- फलज्ञोऽपेक्ष्यते न केवलं सेवैव फलदायिनी तद्वदित्यर्थः । यत्साक्षादपरो:

·बालबोधिनी इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ अथ चतुर्थखण्डे प्रथममन्त्रः ॥ ४ ॥ १॥ (पदभाष्यम् ) [ पृ. ३७ ] क्रियाविशेषणार्थमिति । अयमर्थः । यो त्ययं विजयः स ब्रह्मण एव न युष्माकम् ॥ ४ ॥१॥ (प्रकाशिका ) [पृ. ३७ ] हेतिनिश्चयमाहेति । निपातानामनेकार्थ- त्वादेन । विजय इति । ' चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ' इति वन्निमित्तसप्तमीय तदाह. विजयनिमित्तमिति ॥ ४ ॥ १ ॥ चतुर्थखण्डे द्वितीयमन्त्रः ॥ ४ ॥ २ ॥ ( पदभाष्यम् ) [ पृ. ३७ ] देवा इत्येतदनुरूपं प्रथमः विदांचकारे- त्यस्य विपरिणमनं प्रथमा विदांचकुरिति । नेदिष्ठमिति अन्तिकशहादि- ष्टनि रूपम् । “अन्तिकबाढयोर्नेदसाधी पा. सू. ५ | ३।६३ इत्यनेन साधु ॥ ४ ॥ २ ॥ ३ ॥ ( वाक्यभाष्यम् ) [ पृ. ३७ ] प्रथम इति । प्रथममिति क्रियाविशे- षणस्यार्थे प्रथम इति । अतस्तथा विपरिणामः । अत्र भाष्य इवशब्दवि. पये न किंचिल्लिखितं पदभाष्योक्तमिवशब्दो निरर्थक इति द्योतयितुमपि तूष्णींभाव: स्यात् ॥४॥२॥३॥४॥ ( प्रकाशिका ) [ पृ. ३७ ] अतितरामिवेति । अन्यान्देवानतिका- मन्तीव । इतरदेवापेक्षयाग्नबादयः किंचिदिव श्रेष्ठा इति भावः । नेदिष्ठं- अन्तिकतमम् ॥ ४ । २ । ३ ॥ चतुर्थखण्डे चतुर्थमन्त्रः ॥ ४ ॥ ४ ॥ [पदभाष्यम् ] [पृ. ३८ ] अनुपपन्नामिति । विद्युतः सकाशाद्वयातदि. वेत्यर्थो नोपपद्यते । ब्रह्मणः स्वयंप्रकाशस्य विद्युतादेः परस्माद्वस्तुन प्रकाशायोगात् । विद्युत इति षष्ठ्यन्तमपि नोपपद्यते । विद्युत्संबन्धिप्रका. शस्य ब्रह्मनिष्ठत्वायोगात् । यत एकनिष्ठप्रकाशस्यान्याश्रयत्वानुपपत्तिः अतो विद्युतो विद्योतनं प्रकाश इति कल्पितम् । तदुपमानेन ब्रह्मविद्योतन सोध्यत उपासनार्थम् । यथा प्रसिद्धालम्बनानुसारं सर्वोपासनं प्रदश्यते

·केनोपनिषद्भ्याख्यातये
केवलं मायिकमेव तद्रूपं नतु वास्तवमित्यर्थ ॥३॥२॥३।४।५।६।७८
९.१०॥११॥
( प्रकाशिका ) [ पृ. ३३ ] तदासुरावेशेत्यादि । यत्राहंकारादि-
प्रादुर्भावस्तत्रासुरकृतशरीरप्रवेशादज्ञानमुत्पन्नमिति भावः ॥३।२।३।४।५।
६।७।८।९।१०।११।१२॥
तृतीयखण्डे तृतीयमन्त्रः ॥३॥३॥
(पदभाष्यम् ) [पृ. ३३ ] अग्रगामिनमिति । " अग्निमुखा वै
देवाः " इति श्रुतेः । सर्वज्ञकल्पमिति । “ ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदे-
शीयराः ” पा सू. ५।३।६७ इति सूत्रेण कल्पप्प्रत्ययः । किंचिन्यूनः
सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः । महतो यक्षस्याज्ञानादग्नेर्ज्ञाने न्यूनता प्रदर्शिता । [पृ.३४]
सर्वत्रेति । अयमभिप्रायो यदीदं तृणं त्वया दग्धुं न शक्येत तीतत्सा-
मान्यादन्यत्र या दहनशक्तिः सा न त्वदीया किन्तु त्वदितरस्यातो दग्धू-
त्वाभिमानं त्यज ॥३॥३।४।५।६॥
तृतीयखण्डे सप्तममन्त्रः ३ ॥ ७ ॥
( पदभाष्यम् ) [ पृ. ३५ ]
: वा गतिगन्धनयोः' इत्यस्य वायु-
रिति रूपमित्याह-वानादित्यादि । श्वयतीति । वर्धत इत्यर्थः । टु-
ओश्वि गतिवृद्धोरिति पाणिन्यनुशासनात् ॥७।८।९।१०॥
तृतीयखण्ड एकादशमन्त्रः ॥ ३ ॥ ११ ॥
( पदभाष्यम् ) [ पृ. ३६ ] अतितरामिति । अतीत्युपसर्गात्तर-
बन्तादामुप्रत्ययः । अत्यन्तमित्यर्थः ॥ ३॥ ११ ॥
तृतीयखण्डे द्वादशमन्त्रः ३ ॥ १२ ॥
( पदभाष्यम् ) [ पृ. ३६ ] ईश्वरेण सहेति । शरीरार्धभागस्थित्येति
भावः ॥ ३॥१२॥
( वाक्यभाष्यम् ) [ पृ. ३६ ] रुद्रपत्नीति । रुद्रस्य सर्वज्ञस्वात्तत्स-
हचारिणीत्वेनोमाया अभिप्रायोद्बोधकत्वम् ।
लौकिकन्यायमाह--
--विरूपोऽ.
पीति॥३११२॥

·बालबाधिनी प्रतिपादित तत्र यो विरक्त उत्तमाधिकारी शिप्यः स आचार्य परमरहस्य पृष्टवानित्यर्थः ॥ ४ ॥ ६ ॥ [ वाक्यभाष्यम् ] [ पृ. ४४ । बनतस्तन्कर्मण इति । वनु संभजन इत्यस्य रूपं तेन वनु धातुः संभजनकर्मा । संभजनार्थक इति यावत् । गौणमिति । गुणादागतं गाणं योगिकं न रु.दमित्यर्थः । सेवन्ते स्मेति । अत्र स्मेतिपदं निरर्थकं केवलं वाक्थालंकारकं भूतकालवाचिनोऽर्थम्येहान- वितत्वात् ॥ ४ ॥ ६ ॥ । प्रकाशिका ] [प.४०] अन्वर्थमिति । अर्थमनुगत यथार्थम् । ततन्वा- दिति । तनु विस्तारे इत्यम्य [पृ. ४४ ] वन संभक्तावित्यम्य च रूपम् । तथा च तद्वनमितिशब्दम्य व्यापकं भजनीयं चेत्यर्थः । तद्विशदयति-- तनोतेरिति । इत्यत्प्रत्यय इति । व्याकरणान्तरम्थं वचनमेतत् । बनते- रकार इति । वनेत्यकारान्तशब्दः कथमपि साध्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥६॥ चतुर्थखण्डे सप्तममन्त्रः ॥ ४ ॥ ७ ॥ ( पदभाष्यम् ) [पृ. ४१] उत्तरार्थमिति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यने नोक्तोपनिषत् । सैवेदानी मयोक्तेति शिप्यं प्रत्याचार्योऽवधारणपूर्वक नि दिशति विद्याप्राप्त्युपायानामुत्तरेषां तपआदीनां विधानार्थम् । अतो = पुनरुक्तिः । विद्यातु निरपेक्षवातः सा प्रथममुक्ता । तपआदिसाधनविधा नार्थमेवोक्तविद्याया अवधारणमिति प्रश्नमुग्वेन म्फुटयति-परमात्मविषया मिति । फलवचनेनोपसंहार इति । संपूर्णतया विद्याया अनुक्तौ फलक थनमसंगतं भवेदित्यर्थः । तस्मादिति । उपनिषच्छेष:-उपनिषदाम् अनवशेपितत्वात्--समापितत्वात् । किं पूर्वक्तिति । श्रोत्रम्य श्रोत्रमित्या युपनिषदङ्गत्वेनान्यानि सहकारिसाधनान्यपेक्षते नो वा । पिप्पलादवदिति प्रश्नोपनिपदीयमाख्यायिका---मुकेशादयः पमहर्षयो ब्रह्मान्वेपणं कुर्वन्त पिप्पलादमहर्षि समुपसन्नाः । तान्स पिप्पलादो ब्रमविषयमुपदिदेश । अन् चैतावदेवाहं ब्रह्म वेद नातः परमस्तीत्युवाच । तद्वदत्राप्याचार्येण नात परपस्तीति वक्तव्यमित्यर्थः । समाधत्ते--एनदुपपन्नामिति ।। पृ. ४२ वेदैरिति । अयमर्थः । तस्य तपो दम इति मन्वे वेदानां तदगाना : तपआदिभिः सह पाठः कृतः परं वेदास्तदानि च न ब्रह्मविद्याप्राप्युपार भूतानि तत्सामान्यात्तपआदीन्यपि न ब्रमविद्यानाप्न्युपायभूतानि । यो 24 ·केनोपनिषद्याख्यात्रये कं ब्रह्म खं ब्रह्मेत्यादिषु । तथात्रापि विद्युतः प्रकाशनं सर्वैर्जायमानमाल- म्बनीकृत्य तदुपमया ब्रह्मप्रकाशनं ध्येयमेवमुपासनार्थ बोध्यते । प्रतिनिर्दे- शार्थ इति । उपास्यरूपपरामर्शार्थः । अयं भावः । इतिशब्देन यदेत- द्विद्युतो व्यधुतदा ३ इतीयत्येवोपासनेति प्रदयते । तथैव न्यमीमिषदा ३ इत्यत्रापीतिशब्दस्तदर्थो ज्ञेयः । समुच्चयार्थ इति । एवं च द्विरूपो- पासना । प्रथमोपासनयेदं साध्यं यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपमिति ज्ञेयम् । द्वितीयोपासन- येदं साध्य-यद्यथा चक्षुषो निमेषणं द्रुतं तद्वद्ब्रह्म द्रुतं सृष्टयादिकार्यतः पारमैश्वर्यसंपन्नमिति ज्ञेयम् । स्वार्थे णिजिति । तेन न प्रयोजकरूपोऽ- र्थः ॥ ४ ॥ ४ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ३९] विद्युदादीनित्यर्थस्योपपत्तिमाह-विद्युतो बहु- वचनमिति । बहुवचनप्रयोगाद्विद्युदादय उपलक्षयितव्याः । आङभिव्या- प्त्यर्थको ग्राह्य इत्याह-आपूर्णमिति । यद्वति । अयं द्वितीयोऽर्थः शांकर- भाष्यवद् दृश्यते ॥ ४ ॥ ४ ॥ चतुर्थखण्डे पञ्चममन्त्रः ॥ ४ ॥ ६ ॥ [ पदभाष्यम् ] [ पृ. ३९ ] प्रत्यगात्मतया ब्रह्माभिव्यक्त्यर्थमध्यात्ममुपा- सनमाह-अथेति । मदीयं मनोऽधिदैवतोपासनायां प्रकृतं यज्योतीरूप ब्रह्म तत्र गच्छति इति चिन्तयेदयमुपदेश आध्यात्मिक इत्यर्थः । पुनः पुनर्जायमानो मन्मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय एवेति ध्यानेनोपासकस्य प्रत्य- ग्भूतब्रह्माभिव्यक्तिः स्यादित्याह-मनउपाधिकत्वाद्धीति । ब्रह्मविषयी- क्रियमाण इति । एतत्संकल्प इत्यस्य विशेषणम् ॥ ४ ॥ ५ ॥ [ वाक्यभाष्यम् ] [ पृ. ४० ] अहंग्रहेणैवैतदुपासनं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्या- ध्यात्मिकब्रह्मस्वरूपं वक्ति-आत्मभूतत्वाञ्चेति ॥ ४ ॥ ५ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ४० ] इयत्तयेति । एतत्प्रमाणकं वस्त्विति न विषयीकरोति । शब्दस्वभावावति । संकल्पशब्दस्य गुणाः पूजास्थानमिति वदजहल्लिंगत्वात् ॥ ४ ॥ ५ ॥ चतुर्थखण्डे षष्ठमन्त्रः ॥ ४ ॥ ६ ॥ [ पदभाष्यम् ] [ पृ. ४१ ] उवाचेति । सगुणोपासनस्यैश्चर्यरूपं फलं केनोप.--- :

·बालबाघिनी यथाश्रुतमिति । श्रुत्यनुसारि । अमानिन्वामिति अमानित्वमदंभित्व- महिंसा क्षान्तिरार्जवम् भगी. १३७ इत्यादिभगवदीतोक्तम् । पहिति। शिक्षा-पाणिन्यादिकृता । कल्पः- श्रौतस्मातसूत्रमाश्चलायनादिमुनिकृतम् । व्याकरण-पाणिनिप्रतिनिर्मितम् । निरुक्तं--याम्कंकृतम्। छन्दः-पिंगलकृतम् । ज्योतिषं-लगधकृतम् । मागाणीत्यनेन शिरायवयवग्रहणे शिक्षादीनां ग्रहणं कथमत आह... अभिगमन दानि ! वेदपदेन शिक्षादिग्रहणे युत्ति- माह-अंगिनीति ॥ ४ ॥ ८॥ ( वाक्यभाष्यम् [.१२ । व्रमाश्रयेनि । ब्रह्म वेद आश्रयो ब्रह्मविद्यायाः । वेदमललात्तायाः।। ४ ॥८॥ ( प्रकाशिका ) [पृ. ४४] तप आलोचने इत्यम्य रूपं तप इति मत्त्वाह-शास्त्रपालोचनं वेति । तदनुकलग्रन्यायेति । ऐतरेयशतपथा- दिब्राह्मणानि ! : वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र सा-यनृतं वदेत् ' या. स्मृ. अ. २।६३ इति याज्ञवल्क्यस्मृतेराह-अपीडाकामिति ॥ ४ ॥ ८ ॥ चतुधवण्डे नवममन्त्रः ॥४॥९॥ (पदभाष्यम्) | पृ. ५४ । औपचारिक इति । इतरलोकापेक्षया स्व- र्गस्य बहुकालम्थाचित्वेन लाक्षणिकोऽनन्तशब्द: स्यादिति शङ्कार्थः ॥४॥९॥ वाक्यभाष्यम् ) [ पृ. ४४ । सुग्वप्राय इत्यनेन सुखबाहुल्यादल्पदुः खात्मकत्वं तस्य लोकन्य भवेत्किच मुखवैशिष्टयेन सगुणत्वमपि तम्य स्यादत आह-निर्दुःखात्मनीति । मुग्वप्राय इत्यम्य दुःखाभावे तात्पर्य मिति भावः ॥ ४॥ १ ॥ ( प्रकाशिका). १६ त्रिविधपरिच्छेदरहित इति । देशत कालतो वस्तुत इति विविधः परिच्छेदम्नद्राहिने । उक्त सर्वावधारणाति ग्रन्थसमाप्तिद्योतिकेति तात्पर्गम् ॥ ४ ॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीकेनोपनिपन्याव्यात्रयबालबोधिनी पाठकोपाव्हश्रीधरशास्त्रिकृत समाप्तिमयासीत् ।।

·उपनिपढ़याम्यात्रयगतानां वचमा सचिः केनोपनिषपदभाष्ये लब्धस्थलानि वनामि 7 अत्र ब्रम मममन अयतयाः पयोने का न नानीमानि दाण्यममा वर्तीनि ममानि मन जागा मियालय- तत्ततीय स्थानम् अविज्ञान विमानना निसानममित्राननाम . अमुं यनाम यन. अयमात्मा ना. अशब्दमम्पर्शमलपम यो नया नियमगारच यत. अन्यदेव नदिदिलाया अनिदिनादमि अमको नहि मन. असतं मन भ.गी. १३११४ आवृत्तच रमतव्यमिता आचार्यवान् पुरुषा आनाया विजिदिना माविष्ट प्रापन . आत्मनवायं योनिमाम्ने. ऊर्व प्राणमुन्नयन्यपानं अन्यगम्यनि. को होवान्यान का प्राध्या गदेष आकाश 'प्रानन्दो न म्यान . कि प्रजया करियामा अपां नो यमारमार्थ ८ कामः संकल्पो निमिकलमा आन्द्रायन्ना निरनिहींनी- भीरिन्यतन्मनै मनपा. क्षेत्र क्षेत्री तथा प्रकाशयति भारत. भ. गी.१६॥३३ जाया मे क्यान .१७ तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यनः. ई. तरति शोकमात्मविन.

·४ . तद्विद्धि प्रणिपातेन. भ.गी, ४१३१ तस्य भासा सर्वमिदं विभाति. क. ६.१५ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैवे अमृतत्वमानश: म. ना. १०५ न येषु जिलमनृतं न माया. प्र. ११५ नहि वक्तुर्वत्तेविपरिलोपो विद्यते. नैषा तर्केण मतिरापनया. क. २१९ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना . नान्यदतोऽस्ति विज्ञात. बृ. ३।८।११ नित्यं विभु सर्वगतम् . मुं. ११ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः मुं. ३१२४ पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूम्तम्मात्परा पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्ष- रमृतत्वमिच्छन् . २...२०-१० प्रज्ञानं ब्रह्म. ऐ. ५।३ परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणा निर्वेदमायान्नाम्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समि- त्पाणिः श्रोत्रियं ब्रमनिष्ठम् . म. १०२।१२ २ पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृ- लोको विद्यया देवलोकः. वृ. ११५११६ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ मुं. २०२८ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते. ४.४१४७ १० येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रम त्वं विद्धि. यथा सकृद् विद्युतम् . य आत्मा सर्वान्तरः बृ. ३१४१ यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म. बृ. ४।३।१ य आत्मापहतपाप्मा. छा. ८१७११ २ के. १।। :

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.