·सर्वाधिकारः अन्धकाराधीनः ·शुभाशंसा प्रसादतो भारति ! भारतं तव स्वतन्त्रताम्प्राप्य समेधते निजाम् । पुना रसज्ञासु निपिच्यतां सुधा यया बुधाः स्युर्विविधाबुधा अपि । ऋजावुपेते किल पाणिनीयके 'प्रबोधचन्द्रे' सुरगीनभस्तले । विभीपिका व्याकृतिजा लयं व्रजेत्समाजतः संस्कृतसेविनां द्रुतम् ।। भवन्तु वल्मीकभवा महर्पयो गिरश्च कल्याणकरीः किरन्तु ते। यथा शरै रामधनुर्विनिर्गतैः शिरांसि भूमौ विलुठन्तु रक्षसाम् ।। पुनश्च पुत्राः पितृशासने स्थिरास्तृणाय मत्वा निजसौख्य-सम्पदः । जिगीपया यान्तु विदेशमम्भसा निधिं च मनन्तु चलमहोर्जितैः ।। पुनः शवयंस्तु जनेन मानिता लभेत गृध्रोऽपि निवाप-सक्रियाम् । न ना निपादोऽपि विपादमुद्बहेत्तिरस्कृतः किन्तु पुरस्कृतो भवेत् ।। भवन्तु मित्राणि न केवलं नराः खवानरा अप्यनुकूलचारिणः । यथा पुनर्भारतमाशु विस्तृतं विशालता-गौरवमानयेन्निजम् ।। ध्वजः स सर्वत्र समुधुतो भवेन्महीतले भारतभूमिजन्मनाम् । अशोकचक्राङ्कित पाहतो भटैत्रिरागभृत् सत्त्वरजस्तमोमयः ।। सहस्रशः सन्तु विशालबुद्धयो विवेकिनः सत्यवतीसुतादयः। यदीयवाग्वीर्यनवीकृता नरा भवन्तु सर्वे दृढकर्मयोगिनः ।। पुनः कलं फूजतु कालिदासवाग वद्विशद्यानि च वागवाशिका । दलन्तु भूयो भवभूतिभापितानुभावभूम्ना हृदयानि भूभुजाम् ।। , ·( २ ) पुनगृहं स्वर्गसमानतां ब्रजेत् प्रवर्द्ध तां वन्धुप हार्दगच्छलम् । समादरः स्याटुचित्रः कुलस्त्रिया विनाशमभ्येतु कलेविडम्बनम् ।। न मानभङ्गः पुरुषस्य जातुचिन्न धर्पणं स्यान्महिलाकुलस्य नः । न कोऽपि विक्षेप्तुमलं वलाधिकः प्रसह्य संरोपकपायितां शम् ।। भवन्तु भूयो वृपमा धुरन्धराः प्रमोदमेदस्ति च दोग्धृ धैनुकम् । निकामवृष्टिः फलिनी कृपिस्तथा समृध्यतात्तत्फलभोगयोग्यता ।। विलोपमायातु विभेदबुद्धिता सदैक्यबुद्धिः प्रसरेत्परस्परम् । इसायिनः पारसिका मुहम्मदा वयञ्च विन्देम सुवन्धुतां यतः ।। बुधाः पुनाय्यविधानवेदिनो भजन्तु नेतृत्वमलुब्धदाम्भिकम् । परस्परं सञ्जहतो दलादलं महात्मगान्धिव्रतमाचरन्तु ते ।। स्वयं प्रदुग्धां गुरुमण्डली धियं स्वशिष्यवत्सोत्सुकतामुपागता । भवन्तु शिष्या गुरुसेविनः सदा सदाग्रहा भारतसंस्कृतिप्रियाः ।। अधीत्य विद्या विविधाः सुशिक्षिता उपात्तवुद्धीन्द्रियकर्मकोशलाः । स्वतन्त्रता रक्षितुमुद्यत्ता निजां बहिर्विदेशे विहरन्तु निर्भयाः ।। परोपकारकपरायणाः परात्परे निमग्नाश्च भवन्तु लिङ्गिनः । तदुद्यमाद्गान्धिनयः समोदयः स्वराज्यगोप्ता प्रसरेन्महीतले ।। मधु क्षरन्त्यः प्रवहन्तु सिन्धवः प्रजायतां नो मधुमान् वनस्पतिः । पुरेव भूयान्मधुमच्च पार्थिवं रजः परानन्दरसज्ञताऽस्तु नः ।। पुनश्च करावादिमहर्पयो मुद्दा दिशश्चरेयु विशुद्धिवाञ्छया । जगद्गुरुत्वं महितं महीतले समेधतां नः सफलं पुरातनम् ॥ 'असत्पथात् सत्पधमानयेद्विभुस्तमस्ततेज्योतिरुपानयेच्च चरेण्यभगः सवितुरस नो धियः प्रचोदयात्कमगि भूर्भुवः स्वरोम् ॥

·ॐ श्रीकृष्णः शरणम्मम पाणिनीयप्रबोधे तिङन्तप्रकरणम् * मङ्गलाशंसा * नौरोजी-लोकमान्यप्रभृतिनरवरैर्गान्धि-बोसादिभिस्तैः कांग्रेसान्दोलनेन ध्रुवमधिगमिते भारतीये स्वराज्ये । श्रीगोपालपब्धः सरलसुरगिरा मालवीयेन दिष्टः, सम्पूर्णानन्द-शिष्टश्विरमिह जयतात् पाणिनीयप्रबोधः।। । तिङ् अन्वे येषां तानि विडन्तानि, ते प्रकरणम् तिइन्तप्रकरणम्। तिङन्तम् , भाण्यातम् , क्रियापदन्चेति पर्यायशब्दाः। विपः 'ति' इत्यत श्रारभ्य महिटः 'ह' पर्यन्ताः 'ति' प्रत्यया अष्टादशाने वक्ष्यन्ते । इमे धातुभ्यः परे प्रयुज्यन्ते । धातचो हि पाणिनिमहपिया धातुगणे पटिताः। कियन्तः सौनाः कियन्तः पारिभापिकाश्च तेनैव सूचिवाः सन्ति । तत्र प्रायेण सहनदय- (२०००) संन्यका गगधातवो भवन्ति । सौवाया पारिभाषिका (नामादिधात्ना) च सहलनया असंपया धाववो भवितुमर्हन्ति । ते च परस्मैपदिन प्रारमनेपदिन उभयपदिन इति ·२ पाणिनीयप्रबोधे . । त्रिविधाः सन्ति । तेष्वपि सेट् , अनिट् , चेट इति यो भेदा भवन्ति । तेषां सर्वेषामपि दश प्रकरणानि सन्ति । तथाहि-- "भ्वाद्यदादी जुहोत्यादिर्दिवादिः स्वादिरेव च । तुद्धादी तनुक्रयादी चुरादिश्चेति धातवः ॥" इत्येते दशविधा धातवः पाणिनिना गणभेदेन धातुपाठप्रकरणे पठिताः । तत्रासति विशेष सर्वधातुभ्यः शचिकरणं जायते। [प्रकृति- प्रत्यययोर्मध्ये पतितं विकरणमुच्यते] अदादिभ्यः तस्य लुक् , जुहोत्यादिभ्यः तस्य श्लुः, अग्रिमेपु गणेयु तद्वाधकानि श्यन्-प्रभृतीनि विकरणानि जा- यन्ते । तद्यथा-दिवादिभ्यः श्यन् , स्वादिभ्यः रनुः, तुदादिभ्यः शः, रुधा- दिभ्यः श्नम् , तनादिकृञ्भ्य उः, ऋथादिभ्यः श्ना इति । चुरादिभ्यस्तु स्वार्थे णिचि कृते सनाद्यन्ता धातवः ३।११३२ इति सूत्रवलाद् णिजन्त- पारिभापिक-धातुतया शवेव भवति । सनायाश्च प्रत्यया:-- सन्क्यचकाम्यच्क्यटक्यपोऽथाचारक्विणिज्यटी तथा यगायेयशिटश्चेति द्वादशामी सनादयः । इति द्वादश प्रत्ययाः सन्ति । यन्नामा सन्नन्त-यन्तादिप्रकरणानि भवन्ति । इत्येवं विकरणभेदेन भूप्रभृतीनां गणविशेष-धातून सार्वधा- नुकप्रत्ययेपु रूपभेदा भवन्ति । पार्दधातु प्रत्ययेषु तु सर्वगीयानामपि धातूर्ना गणभेदम्युम न किमपि कार्य जायते । प्रत्युत, सेवनिवेद्य- * संभ्यो धातुभ्यः सर्वेषु च लकारपु प्राप्सियोग्यतया मायंधागुफा इति । पदन्यः प्रायो पालन्योदय लकारेषु जायन्य व्यासंधानुक दापन्यता सयोः। ।

·तिङन्तप्रकरणम् ३ ध्वम् प्रयुक्ता एवं रूपभेदा भवन्ति । धातूना सेडनिड्वेटवसूचकानि पद्यानि सूत्राणि च यथावसरमग्रे समागमिष्यन्ति । धातुभ्यः प्रयुज्यमानाः तिन- त्ययाः तिङन्तपदानि पाख्यातानि निर्मान्ति । ते च परस्मैपदिनो यथा-- एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमपुरुषे तिए तस् मि. मध्यमपुरुषे- सिप थस् उत्तमपुरुषे- मि वस मस् श्रात्मनेपदिनो यथा-- एकवचनम् द्विवचनम् वहुवचनम् प्रथमपुरुषे- याताम् मध्यमपुरुषे थास् प्राथाम् उत्तमपुरुषे- वहि महिङ् एप्वादौ 'ति' शब्दोऽन्ते च शब्दो विद्यतेऽतश्च प्रत्याहारबु- दुथैपा तिङ' संज्ञाऽस्ति । इह परस्मैपदिनो नव (6) आत्मनेपदिनश्च नव (6) इति मिलित्वा अष्टादश 'तिङ्-प्रत्ययाः सन्ति । ते च कालादि-योधक लदादि-दशलकार- भेदेन प्रत्येक नवति- (80) संख्यका भवन्तो मिलित्वोभयपदिषु धातुपु (150) अशोत्युत्तरशतसंख्यकाः सन्पद्यन्ते । तेषां प्रत्ययानां योगेन तादृशधातून वावन्ति रूपाणि भवन्ति । तत्रापि विकल्पभेदतस्तु शत- द्वयादप्यधिकानि रूगणि एकत्यैव धातोर्जायन्ते । इत्येवमेकस्यापि 'धातोः शयादिविकरणभेदेन पिजादिप्रत्ययभेदेन, कर्तृकर्मादिवाच्यभेदेन कोटिसंख्यकानि रूपाणि भवितुमर्हन्ति । ।

·। . पाणिनीयप्रबोधे तन्त्र दशलकारा:--*लट् , लङ्, लोट् , लिङ् (विधिः) लट्, लुङ्, लुट्, लुङ्, लिट् , लिङ् (पाशीप् ) इति । एषामेव स्थाने तिङ्प्रत्यया भवन्ति । तेषु प्रथममध्यमोत्तमा इति त्रयः पुरुषभेदा भवन्ति । तेष्वपि प्रत्येकमेकवचन-द्विवचन-बहुवचनानीति त्रीणि वचनानि सन्तीति संक्षेपः। । । स्वादयः शवाद्यविद्यायोगेन धातुब्रह्मविवर्तजम् । तिङसुबन्तादिकं सर्व ध्याये पदजगद्धितम् ।। भू= सत्तायाम्। इति सत्ताक्रियाकस्य 'भू' इत्यस्य भूवादयो- धातवः ॥३॥ इति धातुसंज्ञायाम् ततः कर्तृविवक्षायाम् लः कर्मणि च भावे चाकमकेभ्यः ३।४६६ ( सकर्मकेभ्यः कर्तरि धातुभ्यः कतरि) इति कर्तरि लकारोपस्थिती वर्तमाने लट् ३।२।१२३ (धातोः) इति वर्वमाने: लटि रास्थाने तिप्तस्मिसिप्थस्थमिध्वस्मस्तातांझथासा- ·तिङन्तप्रकरणम् . थाध्यमिड्वहिम हिङ ७८ (लः) इति तिडादेशे कर्तव्ये शेपात् कर्तरि परस्मैपदम् ॥३॥७८ इति परस्मैपदे प्रथमपुरुषैकत्वविवक्षायां तिपि अनुवन्धस्येत्संज्ञायां लोपे च भू+ति इति स्थितौ तिशि- सार्वधातुकम् ३।४।११३ इति 'ति' प्रत्ययस्य सार्वधातुकरवे कर्तरि- शेप ३॥१॥६८ (धातोः सार्वधातुके ) इति धातोः परे शविकरणे समा- गते अनुवन्धनिवृत्तौ भू+अति इति जाते, शपः शित्वात्सार्वधातुकसंज्ञा. याम् । सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः ७।३।८४ ( इको गुणः) इति धातो: उकारस्य श्रोकारे गुणे भो+अति इत्यत्र वादेशे भवति । प्रथमपुरुप- द्विवचनविवक्षायां भवतः। प्रथमपुरुपबहुवचनविवक्षायां धातोः झि. प्रत्यये । मोऽन्तः ७१३ इति झोऽन्तादेशे शबादिकायें भव+ अन्ति इति जाते। अंतो गुणे ६।११९७ (अपदान्तात् पररूपम् ) इति विक- रणाकारस्य अन्तिप्रत्ययस्थे प्रकारे परे पररूपैकादेशे । भवन्ति। मध्यमपुरुषे भवसि, भवथः भवथ । उत्तमपुरुषे भव + मि इत्यवस्थायाम् 'यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽनन्' इति भवेत्यस्य अङ्गसंज्ञायाम् अंतोदी? यजि ७।३।१०१ (अहस्य सार्वधातुके) इति अतोऽस्य विकरणस्य दीघे भवामि । भवावः, भवामः । यस्मिन्नधे प्रत्ययो भवति सोऽर्थ उक्तो जायते । ततश्च-- "उक्त कर्तरि प्रथमा तृतीया स्यादनुक्तके! उक्त कर्मणि प्रथमा द्वितीया स्यादनुक्तके ॥" इति नियमात् कर्तृवाच्ये कर्नुरुक्तस्यात् तत्र प्रथमा विभक्तिर्भवति । तयैव सह तिडा पुरुषे बचने च सामानाधिकरण्यं जायते । तथाहि-- स देशभक्तो भवति, तौ भवतः, ते भवन्ति । त्वं कांग्रेसाध्यसो भवसि, ·पाणिनीयप्रबोधे ६. युवा भवथः, यूयं भवथ । अहं कर्तव्यपालको भवामि, श्रावां भवावः, वयं भवामः । इति वाक्यानि भवन्ति । [पुरुषाणां मिथः सहोक्तौ यः परः स शिष्यते। वचनानि तु सङ्कलनया कर्तव्यानि । ] तद्यथा--देवदत्तः त्वञ्च शब्दशास्त्रज्ञौ भवथः । त्वम् अहञ्च सत्याग्रहिणौ भवावः । स त्वम् अहञ्च देशकालात्मज्ञा भवामः । लोकमान्यो गान्धी च स्वर्गीयौ भवतः । दादाभाई तिलको मालवीयश्च स्वर्गीया भवन्ति । स तौ च पण्डिता भवन्ति । स युवा च देशभक्ता भवथ । त्वम् अावां च कर्तव्यप्रिया भवामः । इति वाक्यानि प्रयुज्यन्ते । [अतीताया रात्रेः पश्चाद्धेनागामिन्या: पूर्वार्द्धन सहितः सकलो दिवसो. ऽद्यतनः तनिनोऽनद्यतनः। तत्रानद्यतने भूतकाले प्रथमपुरुषकत्वविवक्षा- याम्। अनद्यतने लॅङ ३।२।१११ (धातोः भूते) इति *लङि लकारे भवति इति जाते | इतश्च ३।४।१०० (डितः लस्य परस्मैपदानां लोपः) इति इकारलोपे भवत् इत्यवस्थायाम् । लुंङ्लङलवंडुदात्तः ६७१ (अंशस्य ) इत्यनेन अदागमे कर्तव्ये 'श्राद्यन्तौ टकिती' इति सूत्रबलादास्यादौ अडागमे जाते अनुवन्धनिवृत्तौ अभवत् । द्विवचनवि- वक्षायाम् अभवतस् इत्यवस्थायाम् । संस्थस्थमिपां तान्तन्तामः ३।४।१०१ (छितो लस्य ) इति तसः तामादेशे अभवताम् । एवम् अभवन् । अभवः, अभयतम् , अभवत । श्रभवम्, श्रभवावस् इत्यत्र । नित्यं डितः ३६४१६६ ( उत्तमस्य सः लोपः) इति सः लोपे अभयाव । एवम् अभवाम । कर्तृयोगे--: सोऽभवस्थितः स्वमभवः । परहो. * लसित् ताम् अन् । स् वम् त । सम् च मा इति प्रत्ययरूपम् ।

·तिङन्तप्रकरणम् । । ऽहमभवम् । पूर्वधुः सः त्वम् अहच भवाम इत्यादि। विध्यारय आ- शिपि वा भूधातोः । लोट् च ३।३।१६२ (विध्योद्यर्थे धातो:) आशिपि लिङ् लोटौ ॥३॥१७३ इति *लोटि लकारे भवति इति जाते। ऐसे ३८६ (लोट:) इति इकारस्य उकारे भवतु । श्राशिपि तु तुझोस्तात- ङाशिप्यन्यतरस्याम् ७११॥३५ इति तो: तातडि अनुबन्धनिवृत्तौ भव. वात् । भवतस् इत्यत्र--लोटो लङवत् ३८५ (कार्यम् ) इति लोट: लड्वद्भावे तसः तामि भवताम्, भवन्तु । भवसि इत्यत्र सेट पिच ३४८७ (लोर्टः) इवि लोट: सेह्यादेशे भवहि इति जाते अतो हे: ६।११०५ (लुक्) इति हेर्लुकि भव । श्राशिपि तु हे तातडादेशे भव- तात् भवतम् भवत । भवमि इत्यत्र 'मेनिः ३२ ( लोटः) इति मेन्यादेशे भवनि इति जाते आडत्तमस्य पिच ३।६२ ( लोर्ट मार्गमः) इति टित्वान्नेः पादौ पाडागमे अनुबन्धनिवृत्ती दोघे भवानि 'नित्यं रित:' इति सलोपे भवाव भवाम । कर्तृयोगे थाज्ञायाम पाशिपि च प्रयोग:--स्वराज्य स्थिरं भवतु भवतात् वा। त्वं वीरो भव भवतात् पा! अहं सुधीभयानि । इत्यादि । भूधातोविंध्याघर्थे विधिनिमन्त्रणाम- न्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेपु लिङ ३।३।१६: (धातो:) इति लिसितिपि भवतीवि जाते 'इश्च' इति इकारलोपे भवत् इत्ययस्थायाम् योसुट परस्मैपदेपदात्तो डिच्च ३।४।१०३ (लि:) इति टिप्चात् प्रत्ययस्यादी * लोटि--नु (तात् ) वाम् अन्तु। हित यानि याच थाम। लिहि (विधी)-यात् याताम् युः। या: यातम् यात । याम् यावयामा ·पाणिनीयप्रबोधे यासुडागमे अनुबन्धनिवृत्तौ भव यास्त् इति जाते लिङः सलोपोऽ- नन्यस्य ७।२।७६ ( सार्वधातुके) इति सलोपे प्राप्ते तं बाधित्वा अंतो येयः यः ७।२।८० (लिङः सार्वधातुके ) इति यास इयादेशे भव इयत् इति जाते लोपो व्योवलि ६११६६ इति यकारलोपे गुणे वैकल्पिके चर्वे भवेत् भवेद् भवेताम् भवेय् झि इत्यत्र झर्जुस् ३।४।१०८ (लिङ) इति झर्जुसि अनुबन्धनिवृत्तौ रुत्वविसर्गयोः भवेयुः। भवेः भवेतम भवेत। भवेयम् भवेव भवेम । सम्भावनायाम् स तत्र भवेत् स्थितः। त्वं तत्र नियुक्तो भवेः । अहं राजदूतो भवेयम् । लु डादिलकारेषु सार्वधातुक- प्रत्ययनिमित्तक-गणकार्य-विशेषो न जायते, किन्तु सेडनिडादि प्रयोज- कार्द्धधातुक-निमित्तक-कार्यविशेष एव जायते । अतस्तत्र सर्वेभ्योऽपि धातुभ्यो गणकार्यनिरपेक्षमेवेडाद्यागमकार्य भवति । तथाहि--भू- धातोः भविष्यत्काले 'लुट शेपे च ३।३।१३ (धातोः भविष्यति ) इति *लुटि लकारे तत्स्थाने तिपि भू+ति इत्यवस्थायां शपं बाधित्वा स्यता- सी लुलुटोः ३।१।३३ ( धातोः ) इत्यनेन 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' इति सूत्रसाहाय्यात् स्य-प्रत्यये तस्य आर्द्धधातुकं शेपः ३।४।११४ (तिट शिया प्रत्ययः ) इति श्राधातु कसंज्ञायाम् प्रौद्धधातुकस्ये ड्वलादेः ७।२।३५ (प्रत्ययस्य) इति टित्वात्स्य इति विकरणप्रत्ययस्यादी इटागमे अनुवन्धनिवृत्तौ गुणे श्रवादेशे 'यादेश प्रत्यययोः' इति सस्य मर्दन्यादेशे भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भविष्यसि भविष्यथः भविष्यध । भविष्यामि भविष्यायः भविष्यामः । कर्तृयोगे-- प्राचार्यः लटि-स्पति स्यत: स्यन्ति । स्यसि स्यय: स्यथ । स्यामि स्यायः स्यामः।

·तिरन्तप्रकरणम् -- 1 धीपदरीनाथः शिशासचियो भविष्यति । शालगृराय शासिन् ! त्वं संचि- धानविधाता भपिप्यसि । अहं राष्ट्रधर्मोपदेष्टा भविष्यामि । भूधातो: लिनिमित्ते सृजः क्रियातिपत्तौ ३।३।१३६ ( धातोः भविष्यति भूते च) इति लुहि भविष्यति इति जाते 'इतश्च' इति इकारतोपे 'लुए ललृपयनुदासः' इति अनागमे अनुबन्धनिवृत्तौ वैकल्पिके चा अभ- विष्यत् (दु) थभविष्यताम् अभविष्यन् । भविष्यः श्रमविप्यतम् प्रभविष्यता यमविप्यम् अभविष्याय श्रमयिष्याम । कर्तृयोगे-यदि महा. रमा गान्धी दोऽभविष्यत्तदेवं देशविभागो नाभविष्यत् । राज ! यदिच त्वं विजय्यभविप्यरतदाप्येवं नाभविष्यत् । यद्यहं तत्र सदस्योऽभविष्यम् राहिं त्येचं कदापि नाभविष्यत् । यदि महामुनिर्मालवीयोऽधुनाऽभवि- प्यत्तहि बगीयााणामेवं दुर्दशा नाभविष्यत् इत्यादि । भूधातोः अनद्य- सने भविष्यति अथें अनद्यतने लुट् ३।३।१५ (धातोः भविष्यति) इति लुटि लकारे वत्स्थाने तिपि शपं वाधित्वा 'सातासो लुलुटो:' इति यथासंख्यविधानात् तासि विकरणे भागते तस्यार्द्धधातुकत्वाद् इडागमे गुणे श्रवादेशे भवितास्ति इति जाते लुटः प्रथमस्य डारौरसः । इति तिपो डादेशे अनुबन्धनिवृत्तौ डित्वसामर्थ्याद् श्रास् इति अभ- स्थापि टेलोपे भवित् + था इति जाते हलन्त तकारस्य स्वरसंयोगे भविता भवितास् से इस्यन रि च ७४१५१ तासस्त्योलेापः' इति सलोपे भवि- वारों एवं भवितारः। भवितास् + सि इत्यत्र तासस्स्योर्लोपः ॥ । * लुटि-स्यत् स्यताम् स्यन् । स्यःस्यतम् स्यत । स्यम् स्याव स्याम । -ता तारौ तारः। तासि तास्थः तास्थ। तास्मि तास्वःतास्मः।' लुटि-- ·पाणिनीयप्रबोधे (सि) इति सलोपे भवितासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः । कर्तृयोगे-श्व: श्रीकृष्णसिंहः प्रान्तपतिर्भविता । देशरत्न राजेन्द्रप्रसाद ! श्वस्त्वं भारतराष्ट्रपतिर्भवितासि । अहं श्वो राजर्षि टण्डनस्य संस्कृतिसम्मेलने समुपस्थितो भवितास्मि । भूधातोः भूतेऽर्थे लुंङ ३।२।११० ( भूतार्थे धातोः) इति *लुङि तत्स्थाने तिपि अनुबन्धनिवृत्तौ भू+त् इति जाते शपं बाधित्वा चिल लुङि ३।१।४३ इति लिविकरणप्रत्यये तस्य च्लेः सिच ३।११४४ इति सिचि तस्य गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेप २४७७ ( लुक् ) इति. लुकि भूसुबोस्तिङि ७।३।१८ (गुणो न सार्वधातुके ) इति गुण- निपेधे अडागमे पाक्षिके चत्वें प्रभूत् (द) अभूताम् । बहुवचने मोऽन्तादेशे इकारलोपे संयोगान्तलोपे सिचो लुकि भू + अन् इत्यत्र भुवो वग्लुङ्लिटोः ६।१८८ (अचि...) इति कित्त्वात् धातोरन्ते बुगागमे अनुबन्धनिवृत्ती स्वरसंयोगे भूवन् इति सम्पन्ने अडागमे श्वभू- वन् इति सिध्यति । श्रभूः अभूतम् अभूत। श्रभूवम् श्रभूव प्रभूम । फर्तृयोगे--भारत: स्वतन्त्रोऽभूत् । लालबहादुर शाखिन् अत्र त्वं याता- यातसचिवोऽभूः । श्रई द्रष्टाऽभूवम् । भूधातोः परोसभूवानघतने परीक्षे निट ३।२।१११ (धातोः भूनेऽनयंतने) इति लिटि तरस्थाने तिपि तस्य पलिट च ३३११ (श्राधानुकम् ) इत्याबंधानुफसंज्ञायां शयाय- माये परमपदानां णलंतुमुन्थलधुसगल्वमाः ३३२००२ (लिटः) प्रति लुटि--ईवन परः । ईएमए । एपम् इप्य राम । लिटि-- अतुम् उम्। पशुसया भय म ।

·तिङन्तप्रकरणम् णलादेशे अनुवन्धनिवृत्तौ भू+श्र इति स्थिते 'भूवो युग्लुब्लिटो:'" इति युगागमे भूय् + अ इति जाते एकाचो द्वे प्रथमस्य ६.१1१. अजादेद्वितीयस्य ६१२ इत्यधिकारे लिटि धातोरनभ्यासस्य ६३१८ इति वृक्षप्रचलनन्यायेन भूवः द्विव्वे भूव भूवन इत्यत्र पूर्वोऽभ्यासः ६३३१४ इति पूर्वस्य अभ्याससंज्ञायाम् हलादिः शेषः लाभ६० (अभ्या... सस्य ) इति अभ्यासभकारशेपे चकारलोपे भूभूत् + अ इत्यत्र लैस्वः. १९ (अभ्यासस्याचः) इति अभ्यासस्याचो हस्थे मुभूव + म इति जाते भवतेरः ७०७३ (अभ्यासस्य) इत्यभ्यासोकारस्य अन्वे भभूत् + अ इत्यत्र अभ्यासे चर्च ६४५४ (मलाजश्) [ झा जशः खो चरः। इति विवेकः ] इति अभ्यासमशः भकारस्य जश्त्वेन बकारे अन्त्यवकारस्य च स्वरसंयोगे बभूव इति सिद्धम् बभूवतुः यभूवुः ।। सिपः थलि इडागमे बुकि द्वित्वादिकायें वभूविथ धभूचथुः बभूव । बभूव बभूविव बभूविम । कर्तृयोगे--युधिष्ठिरो राजा बभूव । त्वं पूर्वजन्मनि चिनो बभूविथ । तत्राहमनुपस्थितो बभूव । [ उत्तमपुरुषेऽपि चित्तविक्षेपादिना पारोदयमस्त्येव । यथा--सुप्तोऽहं किल विललाप । ]. भूधातोः आशीर्वादेऽर्थे 'प्राशिपि लिङ्लोटौ' इति *लिहि तत्स्थाने तिपि 'इतश्च' इति इकारलोपे भू+त् इति स्थिती प्रत्ययस्य लिहा- शिपि ३।४।११६ (श्राद्धधातुकम् ) इत्यार्द्धधातुकसंज्ञायाम् शयाच. भावे लिडः परस्मैपदाना 'यासुट् परस्मैपदेपूदात्तो हिन्य' इति यासुदा- * श्राशीलिहियात् यास्ताम् यासुः । याः यास्तम् यास्त । यासम् यास्व यार।

·पाणिनीयप्रबोधे गमे किदाशिषि ३।४।१०४ (लिङ यासुट ) इति यासुटः कित्वेन किति च ११५ (न इको गुणवृद्धी) इति गुणनिषेधे भूयास्त् इति जाते स्कोः संयोगाद्योरेन्ते च ८।२।२६ (भैलि लोपः ) इति सलोपे भूयात् । एवं भूयास्ताम् भूयासुः। भूयाः भूयास्तम् भूयास्त । भूयासम् भूयास्व भूयास्म । कर्तृयोगे--भारतीयं स्वराज्यं स्थिरं भूयात् । पं० कुवेरनाथ शुक्ल ! त्वं चिरायुर्भूयाः । अहं परोपकारी भूयासम् । इत्थं सर्वन धातुरूपेषु वाक्यनिर्माणप्रकारो ज्ञेयः। धातोरुपसर्गयोगे वहुधा अर्धभेदो जायते तथात्मनेपद-परस्मैपदादिभेदोऽपि भवति । धातूपसर्गनि- पातानामनेकार्थत्वं प्रसिद्धम् तथाहि-- धातवश्चोपसर्गाश्च निपाताश्चेति ते त्रयः। अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शनम् ॥ तद्यथा--प्रभवति विहारे पं० हरिशकरपाण्डेयो देववाणीमुन्नेतुम् । एवं सम्भवति । उमवति । विभवतोत्यादिप्रयोगा ज्ञेयाः । *उपसर्गाश्च विंशतिः पचेन पूर्वमव्ययप्रकरणे उक्ताः । अनु + भू = अनुभवे, प्रव- बोधे, भोगे वा । अभि + भू, परि + भू = पराजयकरणे। परा+ भू = पराजयभवने । उद् + भू = उत्पत्तौ । प्र+भू - सामर्थे । सम् + भू = सम्भावनायाम् , अनिश्चये वा। अडादिभिनिष्पन्नरूपैर्धातुभिः सह उपसर्गयोगो भवति । यथा--अन्वभवत् । अभ्यभूत् । पर्यभविष्यत् । । प्रपरापसमन्यव निढुंरभिव्यधिसूदतिनिप्रतिपय॑पयः। टप याटिति विशतिरेप सब उपसर्गगणः कथितः कविना ॥

·तिङन्तप्रकरणम् - उद्यभूव इत्यादि । दु = गतौ। दवति, अद्भवत्, वतु, दवेत् । हु+ स्यति इत्यवस्थायाम्-- उदृदन्तीतिरुचणुशीनुनुक्षुश्विडीधिभिः। वृन्भ्याच विनकाचोऽजन्तेपु निहताः स्मृताः॥ (निहताः = अनुदात्ताः) इति नियमाद् अनुदात्ताद् ब्रुधातो: एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ७।२।१० (धातोः श्राद्धधातुकस्य ईट् न) इति इशिनषेधे गुणे मूर्द्धन्यादेशे द्रोष्यति, अद्रोप्यत् , द्रोता । द्रुधातो: लुढि विपि अनुबन्धनिवृत्तौ 'इतश्च' इति इकारलोपे द्रु+त् इति स्थितौ "च्लि लुङि' इति ग्लौ तस्य। णिश्रिद्रसुभ्यः कर्तरि चङ ३।१४८ (ब्ले: लुटि ) इति चडि अनुबन्धनिवृत्तो छ + अत् इति जाते चडि ६।१११ (अनभ्यासस्य एकाचः धातोः प्रथमस्य अजादेः द्वितीयस्य द्वे) इति धातोद्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इति थभ्याससंज्ञायाम् 'हलादिः शेपः' इति श्रादिहलो दस्य शेषे अन्यहलो रेफत्य लोपे 'अचिश्नुधातु.' इति उवहि अनुबन्धनिवृत्तौ अडागमे अदुद्दुचत् अदुद्रुवताम् अदुद्रुवन् । अदुद्रुधः अदुद्रुवतम् अदुदुचत । अदुवम् अदुद्रुवाव अदुद्वाम । लिटि एलादेशे अनुबन्धनिवृत्तौ द्वित्वादिकायें दुद्रु+श्र इति जाते 'सार्व- धातुकार्द्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे दुव् + अ इति स्थिती अत उपर्धायाः ७२।११६ (बृद्धिः नियति प्रत्यये) इति उपधाया अतः वृद्धौ दुद्राव, दुदु + अतुस इत्यत्र असंयोगाल्लिंट कित् पास (अंपित्) इति कित्वाद् गुणनिषेधे उवहि दुदुधतुस् इति जाते रुत्वविसर्गयोः दुद्रुवतुः दुद्रुवुः । दुदु+4 इत्यत्र कुत्तभृवस्तुहश्यो लिटि २०१३ (न इट अन्यस्माद् अनिटोऽपि स्यादेव) इति इयिनदेधे ।

·पाणिनीयप्रबोधे गुणे दुद्रोथ दुद्रुवथुः दुद्रुव । उत्तमे णलि तु । लुतमो वो 108 (णित् ) इति वैकल्पिके णिति गुणे अवादेशे श्रतो वृद्धौ दुद्भाव पक्षे दुद्रव दुद्रुव दुदुम । प्राशीलिङि द्रु + यात् इत्यवस्थायाम् अकृत्सार्व- धातुकयोर्दीर्घः' ७।२५ (अजन्ताङ्गस्य योदौ प्रत्यये ) इति दीधैं द्रयात् दयास्ताम् दयासुः। दया दयास्तम् दयास्त । द्रूयासम् द्र पास्व द्र यास्म । प्र+ द्रु = स्यन्दने। अप + दु = अाक्रमणे । अनु + द्रु = अनुसरणे । उप + दु = उपद्रवकरणे । एवम् खु = क्षरणे स्रवति । अस्त्रवत् । स्रवतु । नवेत् । स्त्रोष्यति । अस्रोष्यत् । स्रोता। असुनुवत् । सुनाव । स्यात् । प्र+चु = मूत्रोत्सगें। श्रु+श्रवणे श्रु+ ति इत्य- वस्थायां शपं बाधित्वा श्रवः शं च ३।१७४ (श्ः) इति श्नुप्रत्यये श्रुवश्च 'ऋ' इत्यादेशे 'लशक्वतद्विते' इति शस्येत्संज्ञायां लोपे च [ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम् ] इति नस्य णत्वे गुणे शृणोति । णु+त इत्यत्र--सार्वधातुकमपित् १।२।४ (डित् ) इति तसो ठित्वे विति च' इति गुणनिपेधे गुतः । शृणु+अन्ति इत्यत्र 'अचिश्नु०' इति प्राप्तम् उथळं वाधित्वा हुर्नुवोः सार्वधातुके पा८७ (अनेकांचो- संयोगपूर्वस्य येण अंचि) इति यणि शृण्वन्ति । शृणोपि शृणुधः शुध । ऋणोमि मृगु + वः इत्यत्र लोपश्चास्योन्यतरस्यां म्यो' ६।४।१०७ (संयोगपूर्वस्य रनुप्रत्ययोकारस्य ) इति पाक्षिके उकारलोपे गरावः, शवः । प्रारमः शृणुमः । श्रगणोत् अरगुताम् अगवन् । घमणोः अणुतम् अणुत । चरणवम् याएव, अणुच । शटरम, भरगुम । ऋणोतु गुतात् गुवाम् यन्तु । Zगु + हि त्यत्र-तंश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ३।४।१०६ ("हेलक) इति ·१५ तिहन्तप्रकरणम् हेलुकि शृणु मृणुतात् ऋगुतम् ऋणुत । शृणवानि मृणवाव शणवाम 1 शृणुयारत् इत्यत्र--' लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे ऋणुयात् गुयाताम् ऋणुयास् + उस् इत्यत्र सलोपे शृणुया+ उस् इति जाते उस्यपदान्तात् ६।१।९६ ( अकारात् पररूपम् ) इति श्रातः पररूपे शृणुयुः । पृणुयाः शृणुयातम् । मृणुयात । शृणुयाम् गुयाव गृणुयाम । लुटलुलुसु द्रुवत् । श्रोष्यति । अनोप्यत्। श्रोता । लुटि अश्रु+सत् इत्यन्न *अस्तिसिचोऽपृक्त ७।३।६६ (हलि ईट्) इति टित्वाद् तकारस्यादौ ईडागमे अश्रु+स् ईत् इति जाते सिचि द्धिः परस्मैपदेपु ७।२।१ (ईकः) इति धातोर्वृद्धौ मूर्द्धन्यादेशे अनौपीत् । अश्रौष्टाम् अनौप् + मि इत्यन्न--सिर्जभ्यस्त- विदिभ्यश्च ३।१।१०६ ( मेर्जुस् हितः) इति मे सि धनुवन्धनिवृत्ती रत्वविसर्गयोः अनौपुः। श्रौषोः थोप्टम् अनौट । यौपम् अधौप्व अशोम | लिटि, थाशीलिहि च त्रुवत् । शुश्राव । भूयात् । प्रति श्रु प्रतिज्ञायाम् । सं+ श्रु = अवधाने ( पात्मनेपदम् ) सार्वधातुके स्वादिस्थसुधातुवद् पम् । संगुते पं० सभापतिरपाध्यायः पाणि- नीयप्रबोधम् । इत्यादि । हि+ये पयति, अपयत्, शयन, पयेत्, क्षेप्यति, प्रक्षेप्यत् , क्षेता, अक्षपीत् द्वित्वादिकायें किति+थ इत्पत्र- कुंहोचुः ।।६ (अभ्यासस्य) इति चुत्ये गुणे धयादेशे वृद्धौ चिनाय । । * सिक् च अस् च तयोः समाहारः सिचम् , अस्ति च यत् सिच. रचेति चरितसिचस तरमात् रितसिचम इति परम्प सोमावार पत्र- न्या लुकि मस्तिसिपस् इति ।

·पाणिनीयप्रबोधे कित्वाद् गुणनिषेधे इयडादेशे चिक्षियतुः चिक्षियुः = चिक्षि+थ इत्यत्र 'एकाच. उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इण निषेधे पुनः क्रादिनियमात् इट: प्राप्तौ अचस्तास्वत्ल्यनिटोनित्यम् ७।२।६१ (धातो उपदेशे इर्णं न ) इति इनिषेधे ऋतोभारद्वाजस्य ७।२।६३ ( तास्वत्थल्यनिटोनित्यम् उपदेशे धातोः ईंट् न अन्यस्मा दनि टोऽपि स्याद् एवं) प्राचीनः सङ्ग्रहश्च-- अजन्तोऽकारवान वा यस्तास्यनिटथलि वेडयम् । ऋदन्त इनित्यानिट काद्यन्यो लिटि सेड्भवेत् ॥ इति नियमात् वैकल्पिके इटि गुणे अयादेशे चिक्षयिथ पक्षे चिक्षेथ चिक्षि- यथुः चिहिय। चिक्षाय चिक्षय क्रादिनियमान्न्त्यिमिटि इयडि चिक्षियिक चिक्षियिस दीयात् । अप+चि = हाले। जि+जये जयति, अजयत्, जयतु जयेत् ,जेप्यति अजेप्यत्, जेता, अजेपीत्, जिजि+अ इत्यत्र सलिटोजः ७।३।१७ ( अभ्यासात् कु) इति अभ्यासात् परस्य जेः कुत्वेन गकारे गुणे अयादेशे वृद्धौ जिगाय 'एरनेकाच०' इति यणि जिग्यतुः जिग्युः । जिगयिथ; जिगेध, जिन्यथुः, जिग्य । जिगाच जिगय जिग्यिव, जिग्यिम । जीयात् वि+जि = सर्वोत्कपस्थितौ (माननेपदी) स नेहरूविजयते = सर्वोत्करण वर्तते । परा + जि = अभिभवे (प्रात्मनेपदी) अभिभवो न्यूनीकरणम् न्यूनीभवनच्च । शत्रून् पराजयते । अध्ययनात् पराजयते ग्लायतीत्यर्थः । इ = गती प्रायेणायमुरपूर्वः उदयति । लजितियादेशे यदिति जाते । । . वैयाकरणान्तरमनायं धातुः । पागिनिनये गु इट-किट-फटी - गती इत्यत्र पात्यत: प्रहटो शेयः।

·तिढन्तप्रकरणम् १७ आडजादीनाम् ६७२ (लुङ्लङ्लङ्घ) इति आडागमे 'श्राटश्च' इति वृद्धौ उपसर्गयोगे उदायत् उदयतु, उदयेत्, उद्देष्यति, उदेष्यत् उदेता, उदेषीत् लिटि इ इ+ इत्यत्र-[ वादाङ्ग बलीयः ] इति नियमात् गुणे अयादेशे वृद्धौ इ+माय इति जाते। अभ्यासस्यासवर्णे ६७८ (अचि रखोरियडुडौ) इति इयडि इयायेति सिद्धे उपसर्ग- योगे उदियाय 'एरनेकाचः' इति यणि, उदियतुः उदियुः उदयिथ, उदेथ, उदियथुः, उदिय, उदियाय, उदियय, उदियिव, उदियिम । उदीयात् इत्यत्र एते लिङि ७।१।२४ (उपसर्गात् हस्वः) इति हस्वं तु एतीति अदादित्यस्येणो निर्देशान भवति । ऋ = गतौ । प्र + अति इत्यन-पानीमास्थाम्नादाणश्यर्तिसतिशदसदां पिवजिघ्रधमति- प्ठमनयच्छपश्यछंधौशीयसीदाः ७३।७४ (शिवि ) इति ऋच्छादेशे मच्छति थार्छत् , ऋच्छतु प्रच्छेत्, प्रा+स्यति इत्यत्र ( एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ) इति इनिषेधे प्राप्ते-द्धनोः स्ये ७१२२७० (इट) इति इटि गुणे, मूर्धन्यादेशे अरिष्यति, भारिप्यत् लुठि । प्रा+त् इति स्थितौ लौ तस्य च सतिशास्त्यतिभ्यश्च ३।१।१६ (प्लेर) इत्यटि- अनुवन्धस्येत्संज्ञालो ऋ+ अत् इति जाते ईशोऽडि गुणः ७।३।१६ इति गुणे पाटि वृद्धौ धारत् । प्र + य इति स्थिती अभ्याससंज्ञा. याम्-उरत्' ।४।६६ (अभ्यासत्य) इत्यभ्याससंज्ञकस्य कारस्य थरि हलादिशेपे-ध प्रर+थ इत्यत्र गुणे 'श्रत उपधाया' इति वृन्दी सवर्णदीधैं बार इति रूपम् । अमा+अतुम् इत्यत्र श्रत श्रादेः 11. अभ्यासस्य दीर्घः) इति अभ्यासाकारस्य दीधे फारस्य यययेन रकारे भारतुः एवम् पारस भ मा ५ इत्यत्र 'तो भारद्वाजत्य' इति ·पाणिनीयप्रबोधे इशिनषेधे प्राप्ते--इडत्यर्तिव्य॑यतीनाम् ७।२।६६ (थलि नित्यम् ) इति नित्यमिटि गुणे सवर्णदीर्धे आरिथ प्रारथुः पार । क्रादिनियमादिटि आरिव, आरिम । ऋ+ यात् इत्यन्न--गुणोऽति संयोगाद्योः ७।४।२६ (यकि यि प्रार्धधातुके लिङि) इति गुणे यकारस्य द्वित्वे अर्यात् । अर्यास्ताम् , अर्यसुः अर्याः अर्यस्तम् , अास्त । अर्यासम् । अस्वि अस्मि । एवम् स = गतौ । 'पाघ्राध्मा०' इति द्रुतगत्यर्थे धावादेशे धावति, अधावत् धावतु धावेत् केवलगत्यर्थे सरतीत्यादि । आर्धधातुके प्रत्यये तु सरिष्यति, असरिष्यत्, सर्ता । 'सतिशास्त्यतिभ्यश्च' इति च्ले अङि अप्सरत् । ससार । स + यात् इत्यत्र-रिङ्शयग्लिक्षु ७।२८ (ऋतः यि हिंति) इति ऋतो रिङि अनुबन्धनिवृत्तौ रिविधान- सामर्थ्याद् दीर्घाभावे स्त्रियात्। उप+स समयोपस्थिती। प्र+मृ=विस्तारे। अप +१= दूरीभावे । सं+ स्मृ = सातत्यगती । अनु + स् = पश्चा- दुगतौ । निः+स् = निर्गमे । अभि + स्ट नायक-नायिका-सङ्गमे। विरह-वैधीभावे। अति+विरेचने। परि+स-समीपसमचारे । धा+स = धारासम्पावे। एबम स्मृ= चिन्तायाम् । स्मरति अस्मरत् स्मरतु स्मरेत् । स्मरिष्यति अस्मरिप्यत् स्मर्ता यस्मात् सस्मार। 'गुणोऽ- तिसंयोगायोः' इति गुणे स्मात् । वि+स्टविस्मरणे । सं+स्मृ पूर्व- स्मृतौ । वृ+प्लवनतरणयोः । तरति 'श्रतरत, सरनु तरेत् । तृ+स्यत्ति- इत्यत्र में त्वात् 'पार्धधातुकत्येवलादेः' इति इटि गुणे च कृने मुर्धन्या- देशे तरिष्यति इत्यवस्थायाम-वृतो बा ७।२।३८ (इटी दीर्घा लिटिग) इति वैकल्पिके इटो दी तरीप्यति वरिष्यति । रीवा सरिता । लुछि यदागने सवारीत् 'चतो वा एत्यनेन प्राप्तस्य दीपस्य लिचि च % 3D - ।

·१ तिङन्तप्रकरणम् परस्मैपदेषु ७।२।४० (वृतो इटो न दीर्घः ) इति निषेधे अतारिष्टाम् अतारिखः । अतारी: अतारिष्टम् अवारिष्ट । यतारिपम् , अतारिव, अता- रिम । ततार = तत्तू + अतुस् इत्यत्र---अच्छत्यताम् ।।११ (गुणो लिटि) इति गुणे ततर् अतुस इवि जाते गुणे ततर् अतुस इति जाते-तफलभजत्रपश्च वाश१२२ (हलमध्यस्थाकारत्य एकारोऽभ्यासलोपः किति लिटि थलि च सेटि ) इति श्रभ्यासलोपे अकारस्य पुत्वे । तेरतुः तेरुः । तेरिथ । तेरथुः तेर तवार, ततर, तेरिख, तेरिम । तृनयात् इत्यत्र-ऋत इद्धातोः ७१५१०० इत्यनेन इरि तिर्यात् इति जाते-हलि च ८।२१७७ (ो': उपधाया दीर्घ इकः धातोः) इति उपधादीर्घ तीर्यात्, तोर्यास्ताम् तीर्यासुः इत्यादि घ्रा गन्धोपादाने घ्राक्थति इत्यन 'पाघ्रामा' इत्यनेन जिनादेशे जिन्नति, अजिघ्रत्, जिघ्रतु, जित्, प्रास्यति, घ्रा+सिच्+त् इति स्थिती-विभोपा धाधेट्शाच्छासः २८ ( सिंचो लुक्) इति वैकल्पिके सिनो लुकि अढागमे अघ्रात् । झौ तु सिचो लुकि-प्रातः ३।४।११० (सिर्चि लुकि एवं मेर्नुस्) इति झेसि उस्यपदान्तात् ६१६६ (अवर्णाव पररूपम् ) इति पररूपे अडागमे च अघुः । अवाः, अमातम्, अघ्रास । अघ्राम्, अघ्राय, अनाम । पो-'प्रिस्तिसिचोऽटके' इति अपृकत्येटि मा+स् ईत् इत्यत्र यमरमनर्माता संक च ७२।७३ (सिचि परस्मै पदेषु इंट, इठि धागो: सगागमे सियश्चेटि अनुबन्धनिवृत्ती मास्+इस ईत इति जावे (इट ईटि) इति सलोपे मार्गदी अदागमे यमामी, यवासिष्टाम् प्रत्यादि । THI+य इत्या पात 'श्री गनः ०१॥३४ (पायोः) इति राल चौकारे गृल्येशादेश समौ जमा+नुम् इत्र- बातो लोप इंटि , १६ (माधाके शशि)गि भात - ·२० पाणिनीयप्रबोधे । जघ्रतुः भरद्वाजनियमात् वैकल्पिके इटि जनिथ जघ्राथ क्रादिनियमा- दिटि जध्रिव जघ्रिम घायात् इत्यत्र *चान्यस्य॑ संयोगादेः ६।४।६८ (धातो: श्रात एत्वं आर्द्धधातुके लिङि) इति वैकल्पिके एत्वे घेयात्, घायात् । वि+आ+घ्रा=हिंसायाम् । एवम् ध्मा = शब्दाग्निसंयोगयोः । म्ना = अभ्यासे । धमति, मनतीत्यादि । लुङि अध्मासीत् , अम्नासीत् इत्यादि । दाण-दाने । यच्छति, दास्यति, अदास्यत् , दाता 'गातिस्थे'- ति सिचो लुकि अदात् , अदाताम् , अदुः। इत्यादि । ददौ। दा+यात् इत्यत्र दाधा वदाप् ११२० इति घुसंज्ञायाम् एलिङि ६।४।६७ (घुसंज्ञकानां मास्थादीनाम् प्रार्धधातुके किंति) इति धातोराकारस्य एल्वे देयात् , देयास्ताम् देयासुः इत्यादि । श्रा+दाण = श्रादाने । एवम् पा-पाने पिवति । इत्यादि । ठा=गतिनिवृत्तौ धात्वादेः पः सः ६।१६४ इति पकारस्य सकारे [ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः] इति परि- भाषया टुत्वनिवृत्तौ स्था इति धातुरूपम् जायते, तस्य धातुत्वात् तिपि तिष्ठातिदेशे तिष्ठति । स्थास्यति । अस्थात् । इत्यादि रूपाणि । लिटि द्वित्वे स्था स्था इति स्थिते शंपूर्वाः खयः ७६१ ( अभ्यासस्य शि- प्यन्ते) इति खयः थकारस्य शेपे तदन्यस्य सकारस्य लोपे 'अभ्यासे चर्च' इति धकारस्य राकारे तस्था+ध इति स्थितौ णलः श्रौकारे वृन्दो तत्थी, तस्थतुः इत्यादि । स्थेयात्। धेट पाने। धयति इत्यादि । लुटि तु श्रादेचं उपदेशेऽशिति ६।११४५ इत्वकारस्य याकारे धास्यति इत्यादि । एवं ध्य= चिन्तायाम्। ध्यायति इत्यादि । लिटि-दध्यो, दध्यनुः दध्युः । ग्ले, ग्लै = - । (सुमारथाः अन्यस्य) ·तिडन्तप्रकरणम् । हर्षाये। ग्लायतीत्यादि के, गै, रै-शब्दे। कायतीत्यादि। गग्लगतौ- गम् अति इत्यत्र इपुगमियमा छः ७।३।७७ (शिति) इति मस्य छत्वे तुकि चुत्वे गच्छति । अगच्छत् , गच्छतु, गच्छेत् गम+स्यति इत्यत्र शकिस्तु कान्तेप्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेपु वसिः प्रसारणी॥ रभिस्तु भान्तप्वथ मैथुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरेव नेतरे । यमियमन्तेप्वनिडेक इप्यते रमिश्च यश्च श्यनि पच्यते मनिः नमिश्चतुर्थों हनिरेच पञ्चमो गमिश्च पष्टः प्रतिपेधवाचिनाम् ।। दिहिर्दुहिमहतिरोहती वहिनहिस्तु पष्टो दहतिस्तथा लिहिः। इमेऽनिटोऽष्टाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्तिताः ।। दिशि हशि दंशिमथो मृशि स्पृशि रिशि रुशि क्रोशतिमष्टमं विशिम्। लिशि च शान्ताननिटः पुराणगाः पठन्ति पाठेपु दशैव नेतरान् ।। रुधिः सराधियुधियन्धिसाधयः धिक्षुधी शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश येऽनिटो मतास्ततः परं सिद्धथतिरेव नेतरे।। शिपिं पिपि शुष्यतिपुष्यती स्विपि विपिं रिलपि तुप्यतिदुप्यती द्विपिम् । इमान्दशेवोपदिशन्त्यनिविधौ गणेषु पान्तान्कृषिकर्पती तथा ॥ तपि तिपिं चापिमथो वर्षि स्वपि लिपि लुपिं तृप्यतिदृप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं छुपिं क्षिपि प्रतीहि पान्तान्पठितांस्त्रयोदश । अदि हदि स्कन्दिभिदिचिदिक्षुदीन शदि सदि स्विद्यतिपद्यती खिदिम् । तुदि नुदि विद्यतिविन्त इत्यपि प्रतीहि दान्तान्दश पञ्च चानिटः ॥ पचिं वचि विचिरिचिरञ्जिच्छतीन् निजि सिचिं मुचिमजिनिभृजतीन् । त्यजि जि युजिजिसजिमनतीन मुजित्यजि सृजिमजी विद्धयनिटस्वरान्। इति नियमादनिटकतया 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इरिनपेधे ·२२ पाणिनीयप्रबोधे, प्राप्ले गमेरिट परस्मैपदेप ७।२।१८ .(सदी श्रार्द्धधातुके) इति इडागमे मूर्द्धन्यादेशे गमिष्यति, अगमिष्यत् । गन्ता, गम्+त् इत्यत्र चलौ तस्य पुंपादिद्युताय्ल दितः परस्मैपदेषु ३।१।१५ ( च्लेर) इत्यद्धि अडागमे अगमत् । जगम्+अ इत्यन्न उपधाकारत्य वृद्धौ जगाम, जगम्+अतुस् इत्यन्न गमहनजनखनघसां लोपः वित्यङि ६४ (उपधाया अंचि) इति उपधाकारस्य लोपे जग्मतुः जग्मुः। जगम्+थ इत्यत्र 'एकाच उपदेशः' इति इरिनषेधे क्रादिनियमादिडागमे प्राप्ते उपदेशेऽत्वंतः ७।२।६२ तस्विस्थयनिटोनित्यम् (इंट) इति पुनः इशिनपेधे प्राप्ते भारद्वाजनियमात् वैकल्पिके इटि जगमिथ पक्षे 'नश्चापदा- न्तस्य' इत्यनुस्वारे 'अनुस्वारस्य ययि.' इति परसवर्णे जगन्थ, जग्मथुः, जग्म । जगाम, जगम, जग्मिव, जग्मिम । गग्यात् । अति+गम् अति- क्रमे। अध+गम्=प्राप्तो। अनु+गम् = अनुसरणे । अप+गम् -अप- सरणे । श्रव+गम्-ज्ञाने । श्रा+गम्-श्रागमने। उप + श्रा+गम्- सङ्गमे। उत्+गम् उदये। प्रति+उद्+गम् अभ्युपपत्तौ । उप+गम् पायंगमने । सम्+गम्-मेलने । (श्रात्मनेपदी) यम् = उपरमे। 'इग- मिया छः।' इति यस्य छादेशे तुकि चुत्वे यच्छति, यस्यति, अयं स्यत्, यम्+ता=इत्यत्र । मकारस्य अनुस्वारे तस्य परसवर्णवेन नकारे यन्ता, यम्+स+ई+स् इत्यत्र 'यमरमनमा०' इत्यनेन सिचः इटि धातो: सगागमे ट ईटि' इति सिचो लोपे सवर्णदीर्घ अनुस्वारे प्रदागमे च प्रवीत् अयंसिष्टाम् अयंसिपः। ययाम, ययम् अनुस् इत्यन्न अत एकहलमध्येऽनादेशदिलिटि ६४।१२० (धातो: अभ्यासस्य लोपः किति) इति पहलमायाकारस्य एवं अन्यामलोपे । ।

·तिङन्तप्रकरणम् २३ । यम+ता च येमतुः । येमुः । ययम्+ध इत्यत्र [ अजन्तोऽकारवान् वा यस्तास्यनिड् थलि वेडयम् ।] इति नियमाद् वैकल्पिके इटि ययम+इथ इत्यत्र थलि चं सेटि ६।१।१२१ (अत एकहल्मध्येऽनादेशीदेलिटि एत् श्रभ्यासलोपः इत्येत्वे अभ्यासलोपेच येमिथ, इडभावे अनुस्वारे परसवर्णं ययन्थ, येमथुः, येम । ययाम, ययम, येमिव, येमिम, यस्यात् । एवं णम प्रहत्वे शन्दे च णो नः ६।१।६५ (धावादेः) [णोपदेशारत्वनर्दनाटिनाथनाधनन्दन- कनृनृतः ] इति णस्य नरवे नमति । यमिवद्रूपं । यम्-मैथुने। यभति । यभ+स्यति इत्यत्र 'झलां जशोऽन्ते' इति भस्य बकारे 'खरि च' इत्यनेन चलन पकारे यस्यति, अयप्स्यत् । इत्यत्र इडभावे झपस्तथोोऽधः ८१२१४० इति तकारस्य धकारे भकारस्य जशवेन बकारे यब्धा, यम+सीत् इत्यत्र अनिटकत्वात् इडभाचे वदवजहलन्त- स्थाचः ७।२।३ (सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ) इति वृद्धी याभ+सीत् इति जाते जश्त्वचत्वे अडागमे श्रयाप्सीत् । अयाभ+स्ताम् इत्यन्त्र भैलो- भैलि २।२६ ( सस्य लोपः) इति सलोपे तस्य धले भस्य वत्वे प्रयाब्धाम् । अयाप्सुः। प्रयाप्सीः । अयाब्धम् । अयान्ध । श्रया- प्सम् । अयाप्स्व । अयास्म । ययाम, येभतुः, येमुः । यभ्यात् । दह-भस्मीकरणे। दहति, अदहत् , दह, दहेत्, दह् + स्यति इत्यत्र 'होटः' इति ठत्वे 'पढ़ोः कःसि' इति कत्वे 'एकाचो बशो भए.' इति दत्य धकार सश्च मूर्दन्यादेशे धपति, अधयत् , दुग्धा, अधाक्षीत् , अदाग्धाम, अधाधुः, इत्यादि । ददाह, देहतुः इत्यादि । दयात्। त्यज हानौ । त्यजाते, त्यचयति, अत्यच्यत् , त्यक्ता, अत्यातीत् , तस्याज । तत्यजिथ, तरयस्थ । त्यज्यात् । वप-संन्तापे । वपति, तपस्यति, धव.

·२४ पाणिनीयप्रबोधे । । प्स्यत् , तप्ता, अताप्सीत् , तताप, तेपतुः । तेपिथ, ततप्थ । तप्यात् , क्रमु पादविक्षेपे । क्रम+ति इत्यत्र वा भ्राभिलाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसि- त्रुटिलष: ३।१७० ( श्यन् कर्तरि सार्वधातुके) इति वैकल्पिके श्यनि. अनुबन्धनिवृत्तौ क्रम् +यति इति जाते। क्रमः परस्मैपदेषु ७।३७६ (दीर्घः शिति') इति दीधे क्राम्यति । पक्षे कामति । क्रमिष्यति अक्रमिप्यत् । क्रमिता । अक्रम+ईत् इत्यत्र अतो हादेलघोः ७२७ ( वा वृद्धिः इर्टि सिचि परस्मैपदेए) इति पाक्षिकी वृद्धिं बाधित्वा । 'नेटि ७२४ (सिंचि द्धिः हलः) इति निषेधे प्राप्ते तं बाधित्वा 'वनजहलन्तस्याचः' इति नित्यवृद्धौ प्राप्ता- याम् ह्मर्थन्तक्षणश्वसजागृणिव्येदिताम् ७।२।५ (नेटि सिंचि द्धिः) इति वृद्धिनिपेधे अक्रमीत् । चक्राम चक्रमतुः । क्रम्यात् । अति+क्रम = उल्लंघने । अप-क्रम अपसरणे । श्रा--कम-याक्रमणे । (यात्मनेपदे) उत्+क्रम = उद्गमने। परा+काम् = पराक्रमे । (प्रात्मनेपदे) उप-कम् = प्रारम्भे । (श्रात्मनेपदे) वि+क्रमसाधु पादविक्षेपे। (श्रात्मनेपदे) (साधु विक्रमते वाजीच्याद्युदाहरणम् ) प्रमु-सन्चलने । भ्रम्पति । पक्षे अमति । भ्राम्यतीति तु देवादिकस्य । अनम्यत् अभ्रमत् । भ्रभ्यतु भ्रमतु । अम्येत् अमेत् । सेटकरवादिट भ्रमिप्यति अभ्रमिप्यत् । भ्रमिता। मान्ताद् वृद्धिनिषेधे ) अभ्रमीत् । बभ्राम चभ्रम+अतुस् इत्यत्र या जभ्रमुत्रसाम् ६।१।१२५ (त् अभ्यासलोपः किंति लिटि सेटि धालि च") इति एल्वे अभ्यासलोपेच प्रेमनुः । पक्षे बसमतुः। मिव बभ्रमिध मिव घश्रमिव अम्बात् । विभ्रम विभान्तौ । सम्+अम प्रान्ती । घमु = अदने । घम् असि इत्यत्र प्टिवातमुची शिति ७।३७१ ('अचः दो :)

·तिङन्तप्रकरणम् २१ खयः श्रन्यहलश्च इति प्राप्तस्य दीर्घस्य [वाङि चम इति वक्तव्यम् ] इति नियमादिह निषेधे चमति । प्रायोगे प्राचामति । प्राचामत् । चमिप्यति । अचमिप्यत्। चमिता । अचमीत् । चचाम चेमतुः । चेमिथ । चम्यात् । ठिवु - निरसने । टिवति इत्यत्र 'टिबुक्लमुचमा शिति' इति अचो दीधै टोवति । ठिच + इयति इत्यत्र-पुगन्तलघूपधस्य च ७५३८६ ( गुणः सार्व- धातुकार्धधातुकयोः) इति गुणे प्ठेविष्यति । अष्टेवीत्, प्टिष्ठिव - इत्यन-शा: इति थकारशेषे लोपे 'अभ्यासे चर्च' इति थस्य तकारे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति उपधागुणे तिष्ठेव । कित्वाद्गुणाभावे तिष्टिवतुरिस्यादि। थाशीलिडि हलि चेति दीर्घ ष्टीव्यात् । चिती-संज्ञाने । चेतति, चेतिप्यति, अचेतीत्, चिचेत, चित्यात् । एवं पिधु-गल्याम् । शुचः- शोके । लुट-विलोडने। पु- वर्पणे। वर्पति । अवीत् । वृप्यात् । हूपु अलीके । घृपु-घर्पणे । च्युतिर-प्रासेचने । च्योतति । च्योतिष्यति । ईरितो वो ॥१॥५७ ('प्लेरंङ् धातोः) इति ब्लेरडि टित्वाद् गुणाभावे, अच्युतत् । पक्षे अच्योतीत् , चुच्योत । च्युत्यात् । एवम् धुपिर् अविशब्दने, शब्दे इत्यन्ये । मूर्छा-मोह-समुच्छाययोः । कूज-श्रव्यक्ते शब्द। फुल्ल विकसने । चूप पाने । तूप-तुष्टौ। पूप् = वृद्धौ। जीव = प्राणधारणे । शील समाधी । कील-बन्धने । पीव= स्थौल्ये। रक्ष- पालने । गद= व्यक्तायां वाचि । गदति । अगदत् । गदिष्यति । अगदीत् । अगादीत् । मप्-झने। टुनादि-समृद्धौ । श्रादिनिटुडंयः ॥३॥५ (धातोरित:) इति टुकारस्येत्संज्ञायां लोपे च तद्वदेव इकारनिवृत्तौ इदितो नुम् धातोः ॥ इति सुमागमे फतव्ये मिचोऽन्त्यारपरः' इति 1 । - - - ·२ पाणिनीयप्रवोधे - । । । । अकारस्यान्तावयने नुमि अनुबन्धनिवृत्तौ शपि नन्दति, नन्दिष्यति, अनन्दीत् , इदित्त्वान्नलोपाभावे नन्द्यात् । अभि + नन्द = प्रशंसायाम् । एवं णिदि = निन्दायाम् । निन्दति । मडि-भूपायाम् । मण्डति । रहिगतो। रहति । खजि-गति-वैकल्ये । खाति। मुडि-खण्डने।। सुण्डति । चदि = श्राहादे। चन्दति । कदि, ऋदि आह्वान-रोदनयोः ।। चुवि = वक्त्र-संयोगे। गुजि-अव्यक्ते शब्दे । कुडि% वैकल्ये। लुटि-. स्तेये। लुठि इत्येके। कुठि-प्रतिवाते। वृहि-वृद्धौ। वाछि = इच्छा- याम् । अहि = गतौ। अंहति । द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'श्रत श्रादेरिति अभ्यासदीधै श्रा+ अंह इत्यत्र तस्मान्नुंड द्विहलः ७७१ (धातो:. अंत यादेः) इति नुटि अनुबन्धनिवृत्ती आनंह, आनंहतुः श्रानंहुः ।। श्रानंहिथ, श्रानंहथुः, श्रानंह । श्रानंह, प्रानंहिव, श्रानंहिम। अर्ह: पूजायाम् । अर्हति, प्रानह, अहिप्यति । अर्च = गतिपूजनयोः। अर्चति, श्रानर्च । श्रर्द-गतो याचने च । अर्दति, शानद। अर्ज अर्जने । पानर्ज। गर्ज-शब्दे। तर्ज भर्सने। चर्व-श्रदने । दंश : दंष्ट्राच्यापारे। दंश सञ्ज-वजां शपि' ६२५ रजेश्च ( नेलोपः ) ६४१२६ इति नलोपे दशति । 'ब्रश्च-भ्रस्ज.' इति शस्य पत्ये 'पढोः कः सि' इति पस्व ककारे सस्य मूर्दन्यादेश कपोोंगे प्रकारे दंपति ! दंधा। 'बदबजेति वृद्धौ पर्दाक्षीत् । ददंश, अनिदितां हल उपधायाः विडति ६२४ (नलोपः) इति नलोपे दश्यात् । लु अपनयने । लुम्विष्यति ।। अनुलोन् । लुच्यात् । अनु = गति-पूजनयोः । श्रमति, अनियति, श्वासीत् । धान । च्यात् । शिर-क्षणे, 'पाघ्रामा०' इति परया- देशे पश्यति । मृजिशो झल्यमार्किति ६31 एशि मित्वात् 'प्रकार- ।

·- तिद्धन्तप्रकरणम् २७- . 1 स्यान्तावयचे अमि अनुबन्धनिवृत्तौ =अश् + स्यति इति जाते। यणत्वेन मकारस्य रकारे द्रश् + स्यति इत्यन्न 'घश्चभ्रस्ज.' इति पत्वे तस्य.कटवे मूर्धन्यादेशे चयति । प्रदर्शत् , अद्राक्षीत् । ददर्श, ददर्शिथ, ददष्ट, दृश्यात् । ज्वर-रोगे। ज्वरिष्यति। श्रथ, श्लय-हिंसायाम् । ज्वल= दीप्तौ। स्वन, ध्वन-शब्दे । तर=सञ्चलने । लगे सझे। लगिष्यति । ललाग, लेगतुः । लग्यात् । एद-अव्यक्त शब्दे । 'णो नः' इति णस्य नकारे नदति । ननाद, नेदतुः। रस-शब्दे रसति । वि+रस-कुशब्दे । लस-शोभायाम् । वि + लस्-विलासे । फलनिष्पत्तौ। फलति । फलिप्यति । पफाल । 'तफलभजनपश्च' इत्येत्वेऽभ्यासलोपे च फेलतुः । फल्यात् । दल = विसरणे । चर = गतौ । रण, भण, क्वण-शन्दे । लप, जप, जल्प, गल्प-ध्यक्तार्या वाचि । मह-पूजायाम् । रह-स्यागे। पल्लू = पतने । पतति, पतिप्यति, तृदित्वात् प्लेरहित पत्नअव. इति स्थिती पंतः पुम् ७४1१६ (अंडि) इति पुमागमे कर्तव्ये मित्वादकारात्परे पुमि अनुबन्धनिवृत्ती अदागमे, अपप्तत्, अपप्तताम् , अपप्तन् । अपप्तः, अपप्ततम् , अपतत । अपप्तम्, अपप्ताय, अपप्ताम । पपात, पेततुः । पत्यात् । वस=निवासे, वसति, वस+स्यति इत्यत्र स्यौद्धधातुके ६३1४६ (३) इति सस्य तकारे वत्स्यति । अवत्स्यत् । वस्ता। अवारसीत् । अवास+स+ताम् इत्यत्र सस्य तकारे श्रवात्+स+ताम् इत्यवस्थायाम्--'मलो झलि'। इति सलोपे श्रवात्ताम् , थयात्सुः । व घस+श्र इत्यत्र लिट्य- भ्यासस्योभयेपाम् ।। १ । ० ( सम्प्रसारणम् ) । इति अभ्या- सस्य सम्प्रसारणे सम्प्रसारणाच 1100 (पूर्वरूपम् ) इति पूर्वरूप ·पाणिनीयप्रबोधे उपधादीधैं उवास । वस् अतुस् इत्यत्र [ सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत् ] इति नियमाद्' *वचिस्वपियजादीनां किति ६।१।१५ ( सम्प्रसारणम् ) इति सम्प्रसारणे 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्व- रूपे उस् इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासकार्ये सवर्णदीर्घ शासिवसिघसीनाञ्च ८।३।६० (इणकुंभ्यां सस्य षः) इति सस्य षत्वे उषतुः, अषुः । उवसिथ उवस्थ, अषथुः, ऊष । उवास, उवस, अषिव ऊषिम । उष्यात् । उप+वस- अभोजने । वद-व्यक्तार्या वाचि । वदति, वदिष्यति, 'वद- 'बजेति वृद्धौ अवादीत् । उवाद, ऊदतुः, ऊदुः, उवदिथ । उद्यात् । खनु अवदारणे । खनति । खनिष्यति । अखनीत् अखानीत् । चखन्+ अतुस् इत्यवस्थायाम् , 'गमहनजनखन०' इति उपधालोपे चख्नतुः, चख्नुः । चखनिथ। ये विभाषा ६४४३ ( जनसनखनाम् श्रौत ) इति वैकल्पिके प्रात्वे खायात् पक्षे खन्यात् । इति परस्मैपदिनः । * अथात्मनेपदिनः * एधवृद्धौ। इति वृद्धयर्थकात् अकर्मकात् एथ् धातोः 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति कर्तरि लकारोपस्थितौ 'वर्तमाने लडिति वर्तमानार्थके लिटि तत्स्थाने 'तिपतसझी'त्यादिना तिङादेशे कर्तव्ये । * यजिर्वपिर्वहिश्चैव वसिव्येन इत्यपि । हवदी श्वयतिश्चैव यजाद्याः स्युरिमे नव । + लटि--ते आते, अन्ते । से आथे ध्वे । ए वहे महे । इति प्रत्य- 'याकारो ज्ञेयः । प्रथमत इमे प्रत्यया जिह्वारूढाः कर्तव्याः। ततो धातुरूप- कधने सुविधा स्यात् ।

·तिङन्तप्रकरणम् अनुदातडित आत्मनेपदम् ११३१२ (धातोः)। इति अनुदात्तत्वा- दात्मनेपदे विधेये तानावात्मनेपदम् १।४।१०० इति तङः आत्म. नेपदत्वात् प्रथमपुरुपैकत्व-विवक्षायाम् त प्रत्यये एध् + त इत्यत्र टित आत्मनेपदानां डेरे ३७६ (धातोलस्य)। इति तप्रत्ययाकारस्य एत्वे शपि अनुवन्धनिवृत्तौ एध+ते, इत्यत्र धकारस्य स्वरसंयोगे एधते। द्विवचन-विवक्षायाम् पाताम् प्रत्यये टेः एत्वे शपि एधन पाते, इति जाते आतो डिन्तः ७।२।८१ (श्रत इय्) । इति श्रा- कारस्य इयादेशे लोपो न्योलीति यलोपे एध + इते इति जाते गुणे एधेते । बहुस्वविवक्षायाम् मप्रत्यये तस्य अन्तादेशे एव + अन्ते, इत्यत्र पररूपे एधन्ते । एथ् थास् इत्यन्न थासः से शाम टितो लस्य) इति थासः से कृते शपि एधसे। एध+श्राथामित्यन्त्र शपि टेरेत्वे एघ+याथे इत्यन्न प्रात इयादेशे यलोपे गुणे एधेथे, एघध्ये । एध+ए इत्यत्र 'अतो गुणे' इति पररूपे एधे, एध+वहे इत्यत्र 'श्रतो दीपों यजि' इति दी एधावहे, एघामहे । कर्तृवाच्यतया कर्नुः तिटा सा. मानाधिकरण्यात् धर्मेन्द्रशास्त्री यशसि समेधते । तो एधेते। ते एधन्ते इत्यादि। *लटिः तप्रत्यये शपि एघत इत्यत्र 'याडनादीनाम्' इति। धातोः पादागमे वृद्धौ ऐधत ऐघेताम् , ऐधन्त । ऐधयाः, ऐधेषाम् , ऐधावम् । ऐथे, ऐधावहि, ऐधामहि । लोटि एधते इत्यत्र यामतः । 1 * लदि--त याताम् अन्त । थास् थापाम् ध्वम् । इ पहि महि । + लोटि--ताम् बावाम् अन्ताम् । स्व प्राथाम् धम् । श्रावह थामह।

·:३० पाणिनीयप्रबोधे , ३।४।६० ( लोटः) इति एकारस्यामादेशे एधताम् , एधेताम् , एध. न्ताम् । एधसे, इत्यत्र सर्वाभ्यां वासौ ३।४।६१ ( एत: लोटः) इति एकारस्य वकारे एधस्व, एधेथाम् , एधध्वे इत्यत्र एत: अमि एधध्वम् । एध ए इत्यन्न एतं ऐं ३।११६३ (लोर्ट उत्तमस्य ) इति एकारस्यैकारे 'श्रादुत्तमस्य पिच्च' इत्याडागमे दोघे एधा + ऐ इत्यत्र 'श्राटश्चेति' वृद्धौ एधे, एध + वहै इत्यन, प्राडागमे सवर्णदीधै एधावहै, एधामहै। *विधिलिङितप्रत्यये शपि अनुबन्धनिवृत्तौ एध+त, इत्यत्र लिङः सीयुट् ३।४।१०२ (प्रात्मनेपदस्य ) इति टित्वात् तप्रत्ययस्यादौ सीयुडागमे अनुबन्धनिवृत्तौ 'लिङः सलोपोऽनन्तस्येति सलोपे गुणे एघेत, एधे- याताम् , एध+म इत्यन्न झस्य रन् ३।४।१०५ (लिङः) इति झस्य रनादेशे सीयुडादिकार्ये एधेरन् । एघेथाः, एधेयाथाम् , एधेध्वम् । उत्तमपुरुषैकवचने इंटोऽत् ३।४।१०६ (लिंकः) इति इटः अदादेशे सीयुडादिकायें एधेय, एधेवहि, एधेमहि । लुटि तप्रत्यये टेरेवे 'स्यतासी लु लुटोः' इति स्यप्रत्यये तस्यार्द्धधातुके वलादौ इटि, मूर्ध- न्यादेशे, एधिष्यते, एधिष्येते, एधिष्यन्ते । एधिण्यसे, एधिव्येथे, एधि- प्यध्वे । एधिष्ये, एधिण्यावहे, एधिण्यामहे । लुङि प्राडागमे वृद्धौ * विधिलिलि--ईत ईयाताम् ईरन् । ईथा: ईयाधाम् ईध्वम् । ईय ईवहि ईमहि। । | लुटि-स्यते स्येते स्यन्ते । स्यसे स्येथै स्यध्वे। स्ये स्थावहे स्यामहे । : लुटि--स्यत स्येताम् स्यन्त । स्यथाः स्येथाम् स्यध्वम् । स्ये स्यापहि स्थासहि।

·तिङन्तप्रकरणम् 1 ऐधिप्यत, ऐधिष्येताम्, ऐधिष्यन्त । ऐधिप्यथाः, ऐधिप्येथाम् , ऐधि- प्यध्वम् । ऐधिप्ये, ऐधिप्यावहि, ऐधिप्यामहि । *लुटि एधिता, एधि- तारी, एधितारः । एधितासे, एधितासाथे, एधितास + ध्वे, इत्यत्र घि च मा२।२५ (सेलोपः) इति सलोपे एधिताचे । एधितास+ए, इत्यन्न है ऐति ७।१२ ( सः तासंत्योः) इति सो हकारे एधिताहे, एधितास्वहे, एधितास्महे। लिखितप्रत्यये शपं बाधित्वा ग्लौ तस्य सिचि अनुबन्धनिवृत्तौ प्रार्द्धधातुकत्वात् इटि मूर्धन्यादेशे प्टुत्वे भाडागमे वृद्धौ ऐधिष्ट, ऐधिपाताम , ऐधिप् + म इत्यन्त्र आत्मनेपदेष्वनतः •७११५ (मः अंत्) इति झत्य अति कृते ऐधिपत । ऐधिष्टाः, ऐधिपा- धाम् । ऐधिस् + ध्वम् इत्यत्र 'धि च', इति सलोपे ऐधिध्वम् इति जाते इर्णः पीध्वंलु लिटां 'धोऽङ्गात् ३७८ (मूर्धन्यः) इति धस्य डवे ऐधिवम् । ऐधिषि, ऐधिष्वहि, ऐधिष्महि । लिटि तु इजादेश्य गुरुमतोऽनृच्छः ३।११३६ (लिटि धातो: आम्) इत्यामे कृते श्रामः २४८१ (लिटो लुक) इति लिटो लुकि एधाम् इत्यन्न प्रातिप- दिकादिलुगन्तकार्ये कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ३४० ( प्रामः ) . * लुटि--ता तारौ तारः। तासे तासाथे ताध्ये। साहे वास्वहे तास्महे। f लुङि--सेटकधातुपु इष्ट इपाताम् इषत । इटाः इपाधाम् इध्वम्। इपि इप्वहि इप्महि । अनिटकेषु लङ्वत् । * लिटि--ए पाते इरे। से माथे ध्वे । ए बहे महे । अभूततद्भावे कृम्वस्तियोगे० श४।१० इति सूनस्थ कृशन्दा.

·३२ पाणिनीयप्रबोधे इति लिट्परकस्य कृजोऽनुप्रयोगे प्रथमपुरुषैकत्वविवक्षायां तप्रत्यये तस्य 'लिट् च' इत्यार्धधातुकत्वे एधा + + त इति जाते-लिटतझयो- रेशिरेच् ३।४।८१ इति तकारस्य एशित्यादेशे अनुबन्धनिवृत्तौ एधाम्+ कृ + ए इत्यत्र 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासकार्ये एधाम् चकृए इत्यत्र 'इको यणचि' इति यणि एधाम् + चक्र, इति जाते 'मोनु.. स्वारः' इति मस्यानुस्वारे 'वापदान्तस्ये, ति वैकल्पिके परसवणे एधा- चक्र', एधान्चक्राते, 'लिटस्तझयोरेशिरेच्' इति इरेचि यणि एधाञ्च- क्रिरे, 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तादिति इएिनषेधे मूर्धन्यादेशे एधान्चकृषे, एन्चिकाथे, 'इण: पीध्वंलुलिटा धोऽङ्गात्' इति धस्य सूर्धन्या- देशेन ढवे एधाञ्चकृढ्वे एधान्चक्र', 'कृसृभृवृस्तुद्रुख़ुश्रुवो लिटि' इति इटो निपेधे एधाञ्चकृवहे , एधाञ्चकृमहे । सुवोऽनुप्रयोगे मुवः परस्मैपदित्वात् एधाम् + भू श्र इति जाते द्वित्वादिकार्ये वैकल्पिके परसवर्णे एधाम्बभूवेत्यादि । एवमसोऽनुप्रयोगे तस्यापि परस्मै- पदित्वात् एधाम् + अस्+य इत्यत्र द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'श्रत यादेः' इति अभ्यासदीर्घ ततः सवर्णदीर्घे एधामास एधामासतुः, एधामासतः, एधामासुः एधामासिथ, एधामासथुः, एधामास पुधामास धामासिव, एधासासिम । *श्राशीलिटिः तप्रत्यये प्रार्धधातुकत्वेन शपोऽभावे 'लिटः सीयुट् दारभ्य, "कृनो द्वितीय तृतीय० शा५८ इति सूत्रस्थ-'ज,कारान्तः 'कम्' प्रत्याहारः तेन छ+भू - अस् इति प्रयो धातयो लभ्यन्ते । * वाशीलिहि--सीट सीयारताम् सीरन् । सीटाः सीयारधाम् सीध्वम् । सोय सीवहि सीमहि ।

·तिङन्तप्रकरणम् । इति सीयुडागमे अनुबन्धनिवृत्तौ सुट् ति थोः ३।४।१०७ (लि) इति तफारस्यादौ सुडागमेऽनुयन्धनिवृत्तौ सकारस्य भूर्धन्यादेशे ष्टुत्वेन- तकारस्य टकारे एध् + सीष्ट इति जाते वलादित्वादिटि मूर्धन्यादेशे एधिपीट, एधिपीयास्ताम्, एधिपीरन् । एधिपीठाः एधिपीयास्थाम् , एधिपीढ्वम्, एधिपीय, एधिषीवहि, एहिषीमहि । सम् + एध = समृद्धौ । यथा विद्वत्सु र० वि० धुलेकर: समेधते इत्यादि। ईह = , चेष्टायाम् । ईहते, ईहाञ्चक, इत्यादि । ईक्ष = दर्शने । ईक्षते, ईक्षाञ्चने इत्यादि । निर् + ईक्ष = निरीक्षणे। परि + ईश = परीक्षायाम् । सम् + ईच = समीक्षायाम् । इत्यादि प्रायः सर्वोपसर्गयोगेनैवेक्षधात्वविशेषो ज्ञेयः। यथा--अन्वीक्षते अपेक्षते, अभीक्षते, वीक्षते, प्रेक्षते, प्रतीक्षते, उदीक्षते, उपेक्षते । इत्यादि । ऊह = वितर्क । उहाचक्र । गर्ह = कुत्सा- याम् । गर्हते। जगहें । कपि = चलने। कम्पते, कम्पिप्यते, चकम्पे, कम्पिपीष्ट । अनु+कम्प % अनुकम्पायाम् । एवम् स्पदि = किञ्चिच्चलने। स्पन्दते । स्पन्दिप्यते । द्वित्वादिकार्ये 'शपूर्वाः खयः' इति खयः शेष पस्पन्दे, इत्यादि । क्लिदि-परिदेवने क्लिन्दते, क्लिन्दिष्यते चिक्लिन्दे। वदि = अभिवादनस्तुत्योः। वन्दते, वन्दिप्यते, ववन्दे वन्दिपोष्ट । ' लघि गतौ । लङ्घते । शकि-शङ्कायाम् । शसि प्राशंसायाम् [प्रायेणाय मापूर्वः ] आशंसते । आशंसिप्यते अाशशंसे। आशंसिपीष्ट । मुढि= कोपे चरडते मार्जने । मुण्डते । मुरिडष्यते । चडि - मडि याम् । मण्डते । ( परस्मैपदीरयेके)। टुवेष्ट = कम्पने । वेपते 1 काट - दीप्तौ । कागते, काशिष्यते । प्रकाश = प्रदीप्तौ । वि+काश-उत्फुल्लने। अव+काश=रितीभावे । निस्+काश = निस्सारणे। भास = दीप्तौ । - =भूपा- -- ·पाणिनीयप्रबोधे । । । रास-गर्दभ-शब्दे । भाष् = कथने । लोक, लोच-दर्शने । लोकते, लोकि- प्यते । लिटि द्वित्वादिकार्य अभ्यासह स्वत्वेन 'एच इगृहस्वादेशे' इति श्रोत उकारे लुलोके । बाध-प्रतिघाते । बाधते । घट-चेष्टायाम् । घटते । घटिष्यते । जघटे । घटिषीष्ट। सम् +घट-सङ्गमे । वि+घट %D विश्ले- पणे । उद्+घट-अपावरणे । जित्वरा सम्भ्रमे । धातोः अनुबन्धनिवृत्ती त्वरते, त्वरिष्यते तत्वरे। कत्थ = श्लाघायाम् । कत्थते । कथिष्यते । चकत्थे । च्युङ = पतने । च्यवते । च्योष्यते, अच्योष्ट, चुच्युवे, च्योषीष्ट । एवं प्लुङ् = गतौ । डीङ् = विहायसा गतौ । [प्रायेणायमुत्पूर्वः ] उड्- डयते । उड्डयिष्यते । उदयिष्यत । 'एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य' इति यणि उपसर्गयोगे उड्डिड्ये । उड्डिड्याते। उड्डिडियरे । विभाषेटः ८।३७६ ( इणः पीध्वंलुङ्लिटा धोऽङ्गात् ) इति वैकल्पिके ढत्वे उड्ड. डियदवे उड्डिड्यिध्वे । स्मिङ्-ईषद्धासे । स्मयते । स्मयिष्यते । अस्मेष्ट । संयोगपूर्वकत्वात् यणोऽभावे 'अचि श्नुधातुभ्रुवाम्' इति इयडि सिस्मिये, क्रादिनियमादिटि सिस्मियिफे, 'विभाषेट' इति चैकल्पिके ढत्वे सिस्मि- यिधे, सिस्मियिध्वे । सिस्मियिवहे, सिस्मियिमहे । हुत = दीप्तौ, योतते । द्योतिप्यते । लुङि तु धुझ्यो लुङिः ॥३।६१ (परस्मैपदं वा) इति वैकल्पिके परस्मैपदे तिपि चिल प्रत्यये । धुत्+चिल, इति स्थिती 'पुपादिद्युताद्यलुदितः परस्मैपदेषु' इति ब्लेः अङि ङित्वाद् गुणाभावे अटागमे अद्युतत् । पक्षे अद्योतिष्ट। श्रद्योतिपाताम् । इत्यादि । लिटि द्वित्वादिकार्यो ग्रु+शुत्+ए इति जाते द्युति-स्वाप्योः सम्प्रंसारणम् ७।४।६७ ( अभ्यासस्य) इति यकारस्य इकारे सम्प्रसारणे 'सम्प्रसा- रणा इति पूर्वरूपे दियुते, दिद्युताते, दिद्युतिरे। घोतिपोष्ट । रुच - - । ।

·तिङन्तप्रकरणम् । झीप्तौ अभिप्रीतौ च । रोचते, अरुचत् , श्ररोचिष्ट । ररुचे, रोचिपीष्ट । स्त्रंसु-भंसु-ध्वंसु = अधःपतने। स्रंसते, स्त्रंसिप्यते, 'धुभ्यो लुडि' इति वैकल्पिके परस्मैपदे, विपि 'पुपादिशुतादि०' इति । च्लेरडि 'अनि- दितां हल उपधायाः क्डिति', इति नलोपे* अनसत् , पक्षे अस्त्रंसिष्ट । 'एवं ध्वंसु-भ्रस्वोरपि रूपाणि। विता=वणे । जिप्विदा स्नेहनमोचनयोः। घुट परिवर्तने । रुट् लुट् लुठ-प्रतिधाते । शुभ दीप्तौ । सम्भु-विश्वासे । शुभ सन्चलने। वृतु वर्तने, वर्तते, लटि तु वृद्भयः स्यसनोः १०३।१२ (परस्मैपदं) इति वैकल्पिके परस्मैपदे तिपि स्यप्रत्यये वृत्+स्यत्ति इत्यन्न नं वृय॑श्चतुभ्यः ४।२।१६ ('से परस्मैपदे इंट) इति इरिनषेधे लघूपधगुणे वस्य॑ति, पक्षे तडि इडागमे चर्तिप्यते। अवस्य॑त् । अव- तिष्यत। लुडि धुतादित्वात्परस्मैपदे प्लेरडि डिवाद् गुणाभावे प्रवृत्तत् अवतिष्ट । ववृते । वर्तिपोष्ट । नि+वृत्-निवृत्तौ । निर+वृत् निप्पत्तौ । प्र+वृत्-प्रवृत्तौ । प्रा+वृत् = अभ्यासे । परा+वृत्-पश्चान्निवृत्तौ। अनु + वृत्-अनुसरणे। वि+वृत्-अतत्वतोऽन्यथाभावे । उद्+वृत्= उपरिभावे । अति+वृत्-लङ्घने। परि+वृत्=परिवर्तने । एवम् वृधु- वृद्धौ। इह द्वावेव वृतादौ पठितौ। धुतादिः समाप्तः। मुद-हर्षे । मोदते, मोदिष्यते, मुमुदे, मोदिपीष्ट । रमु = फ्रोडायाम् रमते, रंत्यते । अरंस्यत। मस्यानुस्वारे परसवर्णेन नकारे रन्ता । अरंस्त । रेमे। रंसिष्ट । उप + रम् = निवृत्तौ, मृतौ च । विरम् निवृत्तौ । । नकाराजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुपु । सकारजश्शकारश्चेर्पाहवर्गस्तवर्गजः ॥

·३६ पाणिनीयप्रवोधे प्राप्तौ । -- श्रा + रम् = विहारे (श्रात्मनेपदिनौ)। अभि + रम् = श्रानन्दे । रभ प्रारम्भे । [प्रायेणायमा पूर्वः] श्रारम्भते । 'खरिचेति चत्वेन भकारस्य पकारे प्रारप्स्यते रभ+ता इत्यत्र 'भषस्तथो?ऽधः' इति तस्य धकारे 'झला जश् झशि' इति भस्य बत्वे श्रारब्धा । अरभ+स्त इत्यत्र 'झलो झलि' इति सलोपे तस्य धत्वे जश्त्वेन भस्य बत्वे प्रारब्ध। आरप्साताम् , अारप्सत । श्रारब्धाः, आरप्साथाम् , प्रारब्ध्वम्। बार- प्सि, पारप्स्वहि, पारप्स्महि । श्रारेभे । पारप्सीष्ट । एवम् दुभलष- या + लभ - स्परों हिंसायाच । उप + आ + लस् भर्त्सने । वि + प्र + लभ प्रतारणायाम् । भिक्ष याचने । भिक्षते। भिक्षिष्यते। बिभिक्षे। भिक्षिपीष्ट । एवम् शिक्षविद्योपादाने, शिक्षते। षेत्र = सेवायाम् , सेवते । सेविष्यते। द्वित्वादिकार्ये 'श्रादेशप्रत्यययोः' इति श्रादेशसकारतया, इणोऽभ्यासात् परस्य सस्य मूर्धन्यादेशे सिपेवे। सेविषीप्ट । बैङ् = पालने। शपि शायादेशे त्रायते । लुटि 'एकाच उपदेशेऽशिति' इति एकारस्य श्रात्वे ब्रास्यते। द्वित्वादिकार्ये 'श्रातो लोप इटि च' इति अालीपे-तत्रे। तत्राते । तत्रिरे, क्रादिनियमादिटि तन्त्रिपे इत्यादि। एवम् प्यैङ् = वृद्धौ। दे+रक्षणे = दयते, दास्यते । लुङि अदा + स्त इत्यत्र 'दाधाध्वदाए' इति 'घु'-संज्ञायाम् स्थाध्वो. रिच १२।१७ (सिंच किंत) इति धातोः प्राकारस्य इत्वं सिचश्च कित्वात् गुणाभावे ह्रस्वादङ्गात् सा२।२७ (सिंचो लोपो झलि ) इति सिचो लोपे अदित। दिपाताम् । अदिपत। अदिधाः । अदिपा- थाम्। अदिध्वम् । अदिपि । अदिप्वहि । अदिप्महि । लिटि प्राप्त द्वित्वं अपाध्य दर्यतेदिगि लिटि ६ इति दिग्यादेशे 'एरनेकाच' इति ·तिङन्तप्रकरणम् यणि दिग्ये, दिग्याते, दिग्यिरे, दिग्यिपे, दिग्याथे, दिग्यिध्वे, दिग्ये,. दिग्यिवहे, दिग्यिमहे । दासीष्ट, दासीयास्ता, दासीरन् । श्रय-गतो, प्रयते, अयिष्यते । 'विभापेटः' इति वैकल्पिके ढत्वे याचिवम् थायि- 'भ्यम् । लिटि तु दयायासश्च ३।३१३७ (भाम् लिटि ) इत्यामि श्राम्- निमित्तफलुगादिकाप्ये प्रयाम् इत्यस्मात् लिट्परके कृमोऽनुप्रयोगे द्वित्वादिकायें अयाचक्रे, अयांच। श्रयाम्बभूव । थयामास । अयि- पोष्ट । अयिपीढ्वम् । (स्वम्) ते माग्धातोः', इति परोपसर्गयोगे परायते इत्यत्र उपसर्गस्यायतौ ८२।१६ (से लः) इति रस्य लत्वे पलायवे । 'एवम् प्लायते । दय = दान गतिरतणहिंसादानेषु । दयते । दयिष्यते । दयाञ्च । देव - देवने । देवते । देविष्यते। सफायी = वृद्धौ । स्फायते। स्फायिष्यते । अस्फायित्वम् (ध्वम् ) द्वित्वे 'शपूर्वाः खयः' इति फकार- शेपे सलोपे च अभ्यासत्य चत्वेन पकारे परफाये । स्फाथिपीत्वम् (ध्वम्)। व्यथ = भयसञ्चलनयोः। व्यथते । व्यथिप्यते। द्वित्वादि. कार्य व्यकन्यथ+ए इत्यत्र व्यथो लिटि ७४६८ (अभ्यासस्य सम्प्र- प्रसारणम् ) इति यकारस्य इकारे सम्प्रसारणे 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे विव्यथे । व्यथिपीष्ट । इत्यादि । अथ = प्रख्याने । प्रथते । प्रधि- प्यते । पप्रथे इत्यादि । अपूप । लज्जायाम् । त्रपते । त्रप्स्यते इत्यत्र स्वरतिसूतिसूयत्तिधूनूदिती वा ७२।४४ ( शौर्दधातुकस्ये वलादेः) इति चैकल्पिके इटि प्रापिष्यते पक्षे त्रप्स्यते । अत्रपिप्यत । अन्नप्रयत। अपिता। ब्रप्वा। अन्नपिष्ट पक्षे 'भलो झलि' इति सलोपे अब्रप्त अन्नप्साताम् इत्यादि । 'वृफलभजन पश्च' इति एस्याभ्यासलोप पे। पिषीष्ट, त्रप्सीष्ट । इत्यात्मने पदिनः। 1 ·पाणिनीयप्रबोधे * अथोभयपदिनः धातवः * स्वरितजिता ( उभयपदिनां) धातूनान्तु स्वरितजितः कत्रंभिप्राये क्रियाफले १।३१७२ (धातोः प्रात्मनेपदम् ) इति सूत्रेण कर्तृगामिनि क्रियाफले आत्मनेपदप्रत्यये अन्यत्र परस्मैपदप्रत्यये च उभयथा रूपाणि भवन्ति । तथाहि णीज् प्रापणे । इत्येवं धातु-गण-पठितस्य 'नी' इत्यस्य 'भूवादयो धातवः' इति धातुसंज्ञायाम् लटि कर्तृगामिनि क्रिया- फले अात्मनेपदे तप्रत्यये शपि गुणे अयादेशे नयते । एवम्परस्मैपदे नयती- त्यादि । नेष्यते, नेष्यति । अनेष्यत (त् ) नेता। अनेष्ट, अनेषीत् । निन्ये, निनाय । नेषीष्ट, नीयात् । प्र+ नी = प्रेम्णि । अप+नी दूरीकृतौ। अनु + नी = अनुनये । निर् + नी = निर्णये। दुर् + नी = दुपये ! अभि+नी अभिनये । वि+ नी - विनयने । उद् + नी-उन्नयने । परि + नी = विवाहे । उप + नी = ब्रह्मचारिणोगुरुकुलप्रयाणे । आ+नी आनयने । श्रिज्-श्राश्रये, प्राप्तौ च । श्रयते, (ति)। यि- प्यते (ति)। लुङि श्रि+त, इत्यत्र च्लौ तस्य 'णिश्रिद्रुभ्यः कर्तरि च इति चङि 'चङि' इति द्वित्वे अभ्यासकार्ये शिश्रि + अत इत्यत्र 'अचि- श्नु०' इति इयङि अडागमे अशिधियत (त्) शिश्रिये, शिश्राय । श्रयिषीष्ट, श्रीयात् । सम् + श्रा+श्रि = अवलम्बने । प्र+श्रि तायाम् । उद् + श्रि = उन्नीती। सृञ् = धारणे। धरते (ति)। धरि- प्यते (ति), धर्ता । अष्ट+स्त इत्यत्र । 'हस्वादङ्गात्' इति सिचो लुकि- हित्वाद् गुणनिषेधे अश्त । अट + सीत् , इत्यत्र 'लिचि वृति: परस्मै- पदेषु' इति वृन्दो पल्ने अधात् । दभ्रे, क्रादिनियमादिटि दधिपे। - नम्र- ·विरान्तप्रकरणम् दधिचे। दधियो। दधिमहे। दधार, दष्ट+थ, इत्यत्र 'प्रातो मार- द्वाजस्य' इति इयिनपेधे गुणे दधर्ध, दमथुः, दध । दधार, दधर मादिनियमानित्यमिटि यणि दधिय । दधिम । + पोष्ट, इस्यन रश्च ॥२११२ (लिसिचौ किवी वरि) इति लिटः फिरयाद गुणामावे एपीष्ट । परस्मैपदे रिट शयलिदक्षु' इति तो रिटि हस्वविधाना- रम्मसामात् दीर्घामाचे धियात् । उ +2 = उद्धारे मोचने च । श्रा+ 2 = श्राश्रये । हुम् = हरणे। जहे, जहिपे, जहिवहे (महे)। जहार, जहध, जहिव । प्र+हू = प्रहारे। थप+ह = संहारे। उप+ सम् +ह = समाप्तौ। अनु + ह = अनुकरणे । अभि+व+ह = भोजने। वि+अव+ह आदानप्रदानयोः ( व्यवहारे)। निर+ शववहने । वि + ह = विहारे (भ्रमणे)। उद्+ह = उद्धारे । परि+ह = परिहारे ( दोपमार्जने)। उप+ह = उपहारदाने। श्रा+ ह - श्रादाने । उद्+ना+ह = उदाहरणदाने । चि+ श्रा+ह = स्पष्टोक्तौ । भृत् = भरणे। कादिनियमादिढभावे वभृपे । बभृध्वे । चमृवहे। भरद्वाजनियमादिढभावे गुणे बमर्थ । क्रादिनियमादिडभावे बभूवहि । श्रा+ इ = आभूपणे (शरीरालकरणे)। हेम स्पर्धायाम् ह्वयते (ति)। 'श्रादेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे हास्यते (ति)। हाता । श्राहा+त इत्यत्र च्लौ आत्मनेपदेवन्यतरस्याम् श११४ (लिपिसिचिदश्च ब्ले' रङ) इति वैकल्पिके प्लेरहि 'पातो लोप इटि च' इत्याती लोपे अडागमे, अहत पचे अवास्त । परस्मैपदे तु लिपिसिचिह्वश्च ३।१।१३ (च्लेरङ्) इति नित्यं ग्लेडि भालोपे अटागमे श्रदत् , अहताम् , अन् इत्यादि। रा+ ए इत्यन्न नित्य- ।

·१० पाणिनीयप्रवोधे 'तया--द्वित्वात् पूर्वम् *अभ्यस्तस्य॑ च ६।११३३ (हः सम्प्रेसारणम् ) इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे हु, इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासकार्ये उवडि, जुहुवे, .जुहुवाते, जुहुविरे । क्रादिनियमादिटि जुहुविषे, जुहुवाथे, जुहुविध्वे । जुहुवे, जुहुविवहे, जुहुविमहे । जुहाव, जुहु वतुः, जुहुवुः । जुहविथ, जुहोथ, जुहुविव। ह्वासीष्ट । परस्मैपदे ढे+यात् इत्यत्र 'वचिस्वपि यजादीनां किति' इति वस्य उकारे सम्प्रसारणे पूर्वरूपे दीर्धे हूयात् हृयास्ताम् इत्यादि । श्रा+ ह्वेन = आह्वाने। डुपचष् = पाके पचते (ति)। पक्ष्यते (ति)। अपक्त । 'वव्रजेति' वृद्धौ अपाक्षीत् । पेचे । पेचिषे, पेचिथ, पपक्थ । पेचिव । पक्षीष्ट । पच्यात् । भज = सेवायाम्। भजते (ति)। भच्यते (ति)। बभज् + ए इत्यत्र 'तृफलभजनपश्च' इति उपधाया एत्वे अभ्यासस्य च लोपे भेजे । भेजिषे । भेजिथ, वभक्थ । भेजिव । भतीष्ट, भज्यात् । यज् = देवपूजा- सङ्गतिकरणदानेषु । यज् + स्यते इत्यत्र 'नश्चभ्रस्जेति' जस्य षत्वे 'षढो; कः सि' इति षस्य ककारे सस्य मूर्धन्यादेशे यक्ष्यते (ति) यष्टा । यज्+ स् + त, इत्यत्र 'झलो कलीति' सलोपे पत्वे ष्टुत्वे अडागमे अयष्ट । अयक्षाताम् । अयक्षत । अयज् + सीत् , इत्यत्र 'पदबजेति' वृद्धौ अयाक्षीत । भलो झलि' इति सलोपे षत्वे ष्टुत्वे प्रयाष्टाम । यज+ए, इत्यत्र 'वचि स्वपि' इति सम्प्रसारणे ततो द्वित्वे अभ्यासकायें सवर्णदीर्घ ईजे। क्रादिनियमादिटि ईजिपे । ययज् + अ, इत्यत्र 'लिट्यभ्यासस्यो. भयेपाम्' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'अत उपधाया इति वृद्धौ व्याज . * अभ्यस्तीभविष्यत इत्यर्थः ।

·तिङन्तप्रकरणम् । वह- । यज+अतुस् इत्यत्र पूर्व 'वचिस्वपि.' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे द्वित्वादि- कार्य दीर्घे ईजतुः । ईजुः। इयजिथ, इयष्ट । क्रादिनियमादिटि ईजिव (म)। यतीष्ट, इच्यात् । टुयाच = याचने । याचिप्यते (ति)। ययाचे ययाच । याचिपोष्ट । याच्यात् । लप् = स्पृहायाम् । [प्रायेणा- यमभिपूर्वः] 'वा भाशेति' वैकल्पिके श्यनि अभिलप्यते (ति)। अभि- लपवे (ति) इत्यादि । टुवप् = वीजसन्ताने । वपते (ति) वप्स्यते (ति)। श्रवप्त । अवाप्सीत् । थवाताम् इत्यादि । लिटि किति 'वचिस्वपीति 'पूर्व सरप्रसारणे ततो द्वित्वे ऊपे । क्रादिनियमादिटि अपिधे । अपिध्वे । लिख्यभ्यासस्येति सम्प्रसारणे उवाप । 'चचिस्वपीति पूर्व सम्प्रसारणे ततो द्वित्वे ऊपतुः । उवपिथ, उवप्थ । क्रादिनियमादिटि ऊपिव । प्रापणे। वहते (ति)। वह + स्यते इत्यत्र 'हो ढः' इति ढत्वे "पढोः कः सि' इति ककारे सस्य मूर्धन्यादेशे कपो; संयोगेन सकारे वच्यते ति)। वह + वा इत्यन्न ढत्वे तकारस्य धकारे तस्य च ष्टुत्वेन ढकारे वढ् + ढा इति जाते ढोढे लोपः ।।१३ इति ढलोपे 'ठुलोपे पूर्यस्य दीर्घोऽरणः' इति प्राप्तदीर्घमपवादत्वेन बाधित्वा सहिर्वहोरोदेवर्णस्य ६।३।११२ ( लोपे) इति अकारस्य श्रोकारे चोढा । वह + स्त इत्यन्न 'झलो झली'ति सलोपे ढकारादिकार्ये अडागमे अवोढ । अवक्षा- ताम् इत्यादि । श्रवाक्षीत्, श्रवोढाम् इत्यादि। पूर्व सम्प्रसारणे ततो- द्वित्वादिकाय । ऊहे । अहिदवे, ऊहिध्वे । उवाह । ऊहतुः। उवहिथ, उवोढ । अहिव (म)। वक्षीष्ट । उह्यात् । अप + वह = कुमार्गनयने। सम् + वह = गान-व्यथादूरीफारे। निर + वह = वह - असो। वि, उद् + वह = परिणये। इति भ्वादयः । । भारस्वीकृतौ । दुर+ ·४२ पाणिनोयप्रबोधे अद्- * अथादादयः । तत्र परस्मैपदिनः * भक्षणे । 'भूवादयो धातवः' इति धातुत्वात् लटि तत्स्थाने तिपि शपि अदिप्रभृतिभ्यः शपः २१४।७२ ( लुक् ) इति शपो लुकि दस्य चत्वेन.तकारे अत्ति, अत्तः, अदन्ति । अत्सि, अत्थः, अत्थ । अनि अद्वः, अमः। अद् + त् इत्यत्र अर्दः सर्वेषाम् ७।३।१०० ( मते अंपृक्ते सार्वधातुके अंट) इति अपृक्तप्रत्ययस्याडागमे अदत् इति जाते 'पाड- जादीनाम्' इति आटि बाटश्चेति वृद्धौ, श्रादत् । श्रात्ताम् , अादन् । आदः, आत्तम्, आत्त । आदम्, श्राद्द्व, श्राम । अत्तु, अत्तात्, अत्ताम् , अदन्तु । अद् + हि इति स्थितौ हुझल्भ्यो हेर्षिः ६।४।१०१ इति हेधौं अद्धि, अत्तात्, अद्धि, अत्तात्, अत्तम्, अत्त । अदावि, अदाव, अदाम । अयात् , अद्याताम्, अद्युः । अद्याः अघातम् , अद्यात । अद्याम् , अद्याव, अद्याम। अत्स्यति, प्रात्स्यत्, अत्ता । लुङ संनोपलं २।४।३७ (अर्दः) इति श्रदः घरलादेशे लुदित्वात् 'पुपादि- द्युतादि०' इति प्लेरडि अडागमे अवसत् इत्यादि । लिटि णलादि कार्ये लिट्यन्यतरस्याम् २।४।४० (अदो घस्लु ) इति वैकल्पिके घस्लादेशे अनुबन्धनिवृत्तौ घस् + अ, इति स्थितौ द्वित्वे अभ्यासकार्ये उपधादी जवास, जघस + अतुस् इत्यत्र 'गमहनजनखनघसा लोपः क्डित्य- नडि' इत्युपधालोपे, 'खरि च' इति घस्य ककारे 'शासिवसिघसीनाञ्च' इति सस्य मूर्धन्यादेशे कपोः संयोगेन क्षकारे जक्षतुः, जक्षुः । जघसिथ, जक्षथुः, जत । जवास, जघस, जतिव, जक्षिम। पक्षे श्राद आदतुः, श्रादुः, 'इडत्यतिव्ययतीनाम्' इति इटि श्रादिध, प्रादथुः, श्राद ! क्रादिनियमादिटि धादिव, आदिम । श्रद्यात् । हन = हिंसागत्योः । हुन्ति, ·तिङन्तप्रकरणम् अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपोमलिङ्किति श३७. इति नलोपे सकारत्य रुत्वे विसर्ग च हतः । 'गम-हन-जन ' इति उपधालोपे-हो हन्तेणिन्नेपु ७।३।१४ (कुत्वम् ) इति हस्य घत्वे नन्ति । 'नश्चापदान्तस्य' इति अनुस्वारे हसि, हथः, हथ । हन्मि हन्वः, हन्मः। अहन्, हताम्, अनन्। अहन्, अहतम्, अहत । अहन, अहन्व, अहन्म । हन्तु, हतात् हताम्, नन्तु । हन् + हि, इति स्थिते- हन्तेजः ६३६ (हौ) इति हन्तेजकारे जहि, हतात्, हतम्, हत । हनानि, हनाव (म) हन्यात्, हन्याताम्, हन्युः । इत्यादि । प्रदनोः स्ये, इति इटि हनिप्यति । अहनिष्यत् । हन्ता । लुङि तिपि लुङि च २६४१४३ ( हनो वधः) इति हनः वधादेशे 'अतो लोपः' इति अलोपे 'पार्द्धधातुकस्येद् वलादेः' इति इटि 'इट ईटि' इति सिचो लोपे सवर्ण- दीघे अडागमे अवधीत् , अवधिष्टाम्, अवधिपुः । इत्यादि । 'होहन्ते.. गिन्नेपु' इति कुत्वे जवान, जन्नतुः, जघ्नुः। अकारवत्वात् थलि वैक- ल्पिके इटि अभ्यासाच ७।३।१५ (हन्तेः हः कु.) इति हस्य कुत्वेन. धकारे जपनिथ पक्षे जघन्थ, जन्नथुः, जन्न । जघान, 'अभ्यासाच्च' इति कुत्वेन घे जघन, जग्निव, जनिम । हन्+यात् इत्यन्न-हनो वधलिडि २४४२ । इति धधादेशे अतो लोपे व यात्, वध्यास्ताम् इत्यादि अव+हन् = खण्डने । वि+था+ हन् = प्रतिवन्धे । सम् + हन् - संघाते । श्रा+ हन् - अाधाते (आत्मनेपदी) शासु = अनुशिष्टौ । शास्ति, शास+त: इत्यत्र शार्स इंदहलोः ६३४ (उपधायाः क्षिति") इति उपधाया इकारे 'शासियसिघसीना च' इति पत्वे टुट्ये शिष्टः । शास् + मि इत्यत्र-जक्षिादयः पेट ६।१।६ ( अभ्यस्तम् ):

·पाणिनीयप्रबोधे । इति अभ्यस्त-संज्ञायाम् अभ्यस्तात् ७।१०४ (मस्य) इति झेः अति 'शासति । शास्सि । शिष्टः । शिष्ठ । शास्मि, शिष्वः, शिप्मः॥ शास्+त्, इत्यत्र । स्कोः संयोगाद्योरेन्ते च ८।२।२९ (भैलि लोपः) इति सलोपे अडागमे, अशात् , अशिष्टाम् । 'सिजभ्यस्तविदिभ्यन्ध' इति झर्जुसि 'यशासुः । अशाः, अशिष्टम्, अशिष्ट । अशासम्, अशिष्व (म) शास्तु, शिष्टात्, शास्+हि, इत्यत्र 'हुझल्भ्यो हेधिः, इति हंध्यादेशे कृते शास्+ धि इति जाते-शा हौ ६।४।३५ (शासः) इति शासः शादेशे कृते शाधि. शिष्टात् । शासानि । शिप्यात् शिप्याताम् शिप्युः । शासिष्यति । 'सतिशास्त्यतिभ्यश्च' इति च्लेः अङि शास् + अत् इति जाते 'शास इदङ हलो:' इति उपधाया इकारे 'शासिवसि.' इति मूर्धन्यादेशे अडागमे 'अशिपत् । शशास, शशासतुः । शशासिथ । शिप्यात् शिप्यास्ताम् शिप्यासुः । थाटः शासु - इच्छायाम् । (यात्मनेपदे)। प्राशास्ते, श्राशा- साते, श्राशासते । प्राशास्त । याशास्ताम् । श्राशासीत । श्राशासिप्यते । विद = ज्ञाने। विद्+ति इत्यन्त्र विदो लटो वा ३६४१६३ (परस्मैपदानां गलादयः ।) इति तिपो वैकठिपके एलि अनुवन्धनिवृत्ती गुणे वेद विदतुः चिदुः। ध विदयुः विद । वेद बिरः विमः । पक्षे वेत्ति वित्तः विदन्ति । भवेत् अधित्ताम् अविदुः । श्रयेद+स् इत्यत्र दंश्च ८१२१७५ (सिपि धातो: ar) इति दस्य वैकल्पिक रत्वे 'रारसस्य' इति सलोपे अयः । पक्षे वये () चिद् + नु यत्र विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरम्याम् गि सामि सोराहनोऽनुप्रयोग अनुस्वारे परमययं गुगामाये निपातित पिदा + नु नि मासे तनादिस्य ३. ३१1१ (फारि.)शि उमाय एफारस्प धरि टकारस्य च श्रीकारे विदारो । 1 ·तिङन्तप्रकरणम् १२ । । विदाङ्करुतात् इत्यत्र अंत उत्सर्विधातुके ६।११० (करोते तिति), इति श्रकारस्योकारे विदाङ्कुरुतात् इत्यादि । श्रामोऽभावपक्षे वेत्तु. वित्तात् । विद्धि । वेदानि । विद्यात् । वेदिप्यति । अवेदीत् । विवेद । विद्यात्। इण = गतौ। एति, इत्तः । इ + अन्ति इत्यत्र इणो यण् । (अचि) इति यणि यन्ति । ऐत्, ऐताम्, श्रायन् । ऐः, ऐतम्, ऐत । प्रायम्, ऐव, ऐम । एतु । श्रयानि । इयात् । एष्यति । इणो गा लुद्धि २।४।४५ इति गादेशे गातिस्थेति' सिचो लुकि अगात्, अगाताम्, अगुः । लिटि द्वित्वादि कार्य गुणे अयादेशे उपधावृद्धौ इ + श्राय इति जाते 'अभ्यासस्यासवणे' इति इयङि इयाय, इइ+अतुस् इत्यत्र 'इणो यण इति यणि इयतुस् इति स्थितौ दीर्घ इणः किति' ७६१६ (अभ्यासस्य लिटि) इति अभ्यासस्य दी ईयतुः, ईयुः । इअयिथ, इयेथ । ईयिय । ईयाद । निर् + ईयात् इत्यत्र एतेर्लिङि ७२५ इति. इस्वे निरियात् । सम्+इ = समागमे । अनु+इ = अन्वये । उद् + इ. उद्गमे । श्रा, अभि+इ =नागमे । वि+इ = विकारे । अपि+इ =' प्रलये । अस्= मुवि । अस्ति, श्रस्+त: इत्यत्र श्नसोरल्लोपः ।४।१११ (सार्वधातुके किति) इति अकारस्य लोपे स्तः, सन्ति । 'तासरन्योलाप:' इति सलोपे असि, स्थः, त्य। अस्मि, स्वः, स्मः । लहि यस् + त् इत्यत्र प्रस्तिसिचोऽपृत' इति ईदागमे, श्राटि वृद्धौ श्रासीत्, पास्ताम्, यासन् । श्रासीः, भारतम्, भारत। श्रासम्, प्रास्व, श्रास्म । श्रस्तु, स्तात्, स्ताम्, सन्तु । अस्+हि, इत्यत्र 'हुमल्भ्यो हेधिः' इति हेधौ प्राप्ते तन्याधित्वा वसोरेद्धाभ्यासलोपश्च १९१६ इति सकारस्य एत्वे ततः असिद्धबदनाभात् ६।४।२२ [पापादपरिसमाप्तेराभीयं ·पाणिनीयप्रबोधे समानाश्रये त्तस्मिन् कर्तव्ये तदसिद्धम् ] इति एत्वस्य असिद्धत्वात् हे! 'श्नसोरल्लोपः' इति अलोपे एधि, स्तात्, स्तम्, स्त । असानि, असाव, असाम । स्यात् स्याताम् स्युः । स्याः, स्यातम्, स्यात । स्याम् स्याव, स्याम। श्रार्द्धधातुके लकारे तु अस्तेर्भूः २।४।१२ (प्रार्धधातुके) इति भुवादेशे सर्व भूधातु वद्रूपम् । भविष्यतीत्यादि । रुदिर = अश्रु विमोचने। रुद्+ति इत्यन्न शपो लुकि रुंदादिभ्यः सार्वधातुके ७।२१७६ (वैलादेः इट') इति तिप इडागमे गुणे रोदिति । रुदितः, रुदन्ति । 'रोदिपि, रुदिधः, रुदिथ । रोदिमि, रुदिवः, रुदिमः रुद्+त् इत्यत्र- रुदश्च पञ्चभ्यः ७।३।१८ ( हलि सार्वधातुके अंपृक्त ईट्) इति ईडागमे गुणे धातो: अडागमे अरोदीत् । अड गायगालवयोः ७३६६ (रुदः अष्टक्ते सार्वधातुके हलि') इति गार्यगालवयोमतेन प्रत्ययस्य अडागमे गुणे धातोश्च अडागमे अरोदत, । रुद्+ताम् इत्यत्र 'रुदादिभ्यः सार्वधातुके' इति इटि धातोः अडागमे अरुदिताम् , अरुदन् । अरोदीः 'अरोदः अरुदितम् अरुदित । रोदितु, रुदितात्, त्यात् । रोदिप्यति इरितो या' इति वैकल्पिके अटि टित्वाद् गुणाभावे अडागने अरुदत्, पक्षे अरोदीत् । जिप्वप = शये । स्वपिति, स्वपितः । अम्बपीत् । श्रस्वपत् । स्वपितु स्वपितात् । स्वपिहि। स्वप्यात् । स्वपस्यति । अस्वाप्सीत्, अस्वा- साम्. अस्वाप्नुः । लिटि हिल्ये लिटरभ्यासस्योभयेपाम्' इति सम्प्र. साणे पूर्वरूपे सुम्वप+य इत्यत्र हलादिशेपे उपधावृद्धौ ‘यादेश. प्रत्यययोः' इति पत्ये सुप्याप । पूर्वम् 'यचित्यपियजादीनां फिति' इति मप्रसारने तनो द्विवादिकाय मुगुपनुः । सुष्य पिध, सुप्याध । 'मादि नियमादिटि' नुपिच । मुप्यात् । श्यप्राणने । श्यामनि । अश्वसीत .

·तिडन्तप्रकरणम् । श्रश्वसत् । स्वसितु । श्वस्यात् । श्वसिष्यति । 'म्यन्तक्षणश्वस.' इति वृद्धिनिषेधे अश्वसीत्। शश्वास । शश्वसतुः, शश्वसिथ। शश्व- सिव । श्वस्यात्, श्वस्यास्ताम् । श्रन = प्राणने, प्रायेणायं प्रपूर्वः। मानिति इत्यन्न अनितेः 11१६ (उपसर्गात् नो णः रपाभ्याम् ) इति णत्वे प्राणिति । प्राणीत् , माणत् । प्राणितु । प्रारयात् । प्राणिप्यति । प्राणीत् । प्राण । प्राण्यात् । प्राययास्ताम् । जक्ष = भक्षहसनयोः । जक्षिति, जक्षितः । जन+कि, इत्यत्र 'जतित्यादयः पट्' इति अभ्यस्त- स्वात् 'श्रदभ्यस्तादिति भस्य श्रति जाति । श्रजक्षीत् , अजतत् , अजति- ताम् , अभ्यस्तत्वात् मेर्जुसि अजाः। जत्तितु । जयात् । जक्षिप्यति । अजनीत् । जजत । जदयात् । यु- मिश्रणे अमिश्रणे च। यु+ति, इत्यन्न शपो लुकि, उतो वृद्धिलुकि हलि ७३८ । (सार्वधातुके पिति।) इति वृद्धौ यौति । युतः, युवन्ति । अयौत् । यौतु । [भाप्ये डिच पिन्न, पिच डिन्न, इति व्याख्यानात् ] वृद्धिनिषेधे। युयात् । यविष्यति अयावीत् । युयाव, युयुक्तुः युयुयुः । यूयात् । रु= शब्दे । तुरुस्तु- शम्यमः सार्वधातुके ७।३।१५ । ( हलि वा ईट ) इति ईडागमे गुणे रवीति पक्षे उतो वृद्धौ रौति, रुवीतः रत:, रुयन्ति । अरवीत् अरौत् । अरवीताम् अरताम् । रवीनु रौतु, रुवीतात् रुताठ । रुवीयात् स्यात् । रविष्यति । घराचीत् । सराव, रुरुवतुः । रविथ, रुरुविव । रूयात् । शु-स्तुतौ।नौति, नुतः।नधियति । अनावोत्। नुनाव, नुनुवतुः। नूयात् । द्वक्षुशन्दे । शौति, भविष्यति । याप्रापणे । याति प्रापणे । याति । श्रयात् ।। प्रया+मि इत्यत्र लडा. शाकटायनस्यैव ३११११ (प्रात: मेनुम् ) इति मे सि अनुबन्धनिवृत्तौ । 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपे भयुः, ·पाणिनीयप्रबोधे - प्रकथने । वचः । । । पक्षे प्रयान् । यातु । यायात् । यास्यति । अयासीत् । ययौ। यायातू.. यायास्ताम् । वा - गतिगन्धनयोः । भा= दीप्तौ। ष्णा = शौचे । पा- रक्षणे । रा= दाने। ला = श्रादाने।मा =माने। ख्या = परिभापणे । वक्ति। सम्प्रसारणस्य किति विधानान्नेह वक्तः, वचन्ति श्रियमन्तिपरो नेति केचित् । बहुवचनपर इत्यन्ये ।] वक्तु, वक्तात्, वधि । वच्यात् । वक्ष्यति । अवाक्षीत् । उवाच, ऊचतुः। उच्यात् । 2 अथात्मनेपदिनः शीट = स्वप्ने । शीडः सावधातुके गुणः ७।४।२१ । इति गुणे शेते, शयाते । श्रात्मनेपदेवनतः ७११४ (प्रत्ययादेः झस्य अत्) इति झस्याति टेरेल्वे शो + अते ! इत्यत्र 'शोङो सेंट् ७११६ ( मस्य श्रतः) इति अकारत्यादौ रुडागमे अनुवन्धनिवृत्तौ। शी+रते इत्यन्न 'शीटः सार्वधातुके गुणः' इति गुणे शेरते। शेपे, शयाथे, शेध्ये। शये, शेव, शेमहे । अशेत, अशयाताम्, 'अशेरत । अशेधाः, अशयाथाम्, प्रशेध्वम् । प्रशयि, अरोवहि, यशेमहि । शेताम्, शयाताम्, शेरताम्, शेय, शयाथाम्, शेयम् । शर्य, शया, शयामा: । शीत, शाया. नाम , शीरन् । शोधाः । शीयाधाम् , भयोध्यम् । शीय, शीवष्टि, मागीमा: । शामिप्यते । शिश्ये । शीष्ट अध्ययने । मायेचाय- मधिपूर्वः । अधीने, अधीयाले, अधीयते । शाप, यधीयाथै, शाय योग्य, धीया, प्रीमो । यस साताम, अध्यया । सपा, सयाधाम , म्। Predit अमा, यम । wari , पानाम, आधीया। राधीय, पायाभाग, भन्। यो समया mari | माया, "बाहाम् । - । - ·तिङन्तप्रकरणम् । अधीयोरन् । अधीयोथाः, अधीयोयाथाम् , अधीयीध्वम् (ट्वम्) अधीयीय, अधीयीवहि, श्रधीयीमहि । अध्येप्यते । इ+ स्यत, इत्यत्र विभाषा लुलडोः २।४।५० (इङो गाङ्) इति गाडादेशे गा+स्यत इति जाते अडागमे उपसर्गयोगे यणि अध्यगास्यत इत्यादि । पचे अध्ययत इत्यादि । अध्येता । लुङि गाढादेशे गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्डित् पास इति सिचो डिद्वद्भावे 'घुमास्थागापा.' इति ईवे पत्वे प्टुत्वे अडागमे उपसर्गयोगे आणि अध्यगीष्ट, अध्यगीपाताम्, अध्यगी- पत । पक्षे अध्यैप्ट, अध्यैपाताम् । लिटि गाड लिटि २४१४६ (इः) इति गाडादेशे द्विल्वे अभ्यासादिकायें जगा+ए इति स्थिती 'मातो लोप इटि चेति' आतो लोपे उपसर्गयोगे अधिजगे, अधिजगाते। श्रध्ये- पीष्ट, अध्येपीयास्ताम् अध्येपीरन् । चक्षिङ् = व्यक्तार्या वाचि दर्शने च । चक्ष् + ते इत्यत्र 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति कलोपे चप् + ते इति जाते 'टुना प्टुः' इति प्टुवेन तकारस्य टकारे चप्टे चलाते चक्षते । इत्यादि अचष्ट । चष्ठाम् । चचीत । थार्धधातुके तु चक्षिङः ख्यान सा५४ (श्रार्धधातुके ) इति ख्यादेशे भित्याटुभयपदित्वे स्थास्यते ख्यास्यति । लुद्धिः अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् ३।०५५ । (च्लेः) इति अडि 'श्रातो लोप इटि चेति' थातो लोपे अदागमे । श्रख्यत अख्यत् । लिटि तु वा लिटि शा५५ । (चक्षितः रयान ) इति चैकल्पिके स्यादेशे चस्ये चस्यो पवे चचत ख्येयात् स्यायात् । स्वासी। प्रख्या= प्रख्याती। वि+ एया - विख्याती । सं+पया = गणनायाम् । वि + प्रा+रया - व्यापयाने। प्रा या कथायाम् । सूद-प्राणिप्रसवे । सूते, सुपाते, मुवते । अस्त । सूताम् 'भूमुपोस्तिटि' इति गुपनिषेधे मुवै, मुवावई । ४ ·पाणिनीयप्रबोधे ५० (महै)। सू+स्यते इत्यत्र 'स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा' इति वैक- ल्पिके इटि गुणे अवादेशे षत्वे सविष्यते पक्ष सोप्यते । असविष्ठ, असो, सुपुवे । सविषीष्ट सोषीष्ट । आस् - उपवेशने आस्ते । श्रास्त । प्रास्ताम् आध्वम् । श्रासीत । आसिष्यते । श्रासीष्ट । 'दयायासश्च' इत्यामि प्रासाञ्चके । प्रासिषीष्ट । उपन-पास-भक्तौ । ईश्- ऐश्वर्ये 'नश्चेति' पत्वे टुत्वे, ईष्टे, ईशाते, ईशते। ईश् + से इत्यत्र ईशः से ७।२।७७ । (सार्वधातुके इट् ) इति इडागमे पत्वे ईशिषे ईशाथे ईश् + ध्वे इत्यत्र ईडर्जनोर्वे च ७२।७८ ( से सार्वधातु के इट्) इति इडागमे ईशिध्वे ईशे ईड्वहे ईड्महे। ऐष्ट । प्रकृतिग्रहणेन विकृतेरग्रहणम् ] इति नियमादिडभावे ऐड्ढ्वम् । ईष्टाम् , ईशिष्व, ईशिध्वम् । इहोभयत्रैव [ एकदेशविकृतमनन्यवद् ] इति परिभापयेत् । ईशीत । ईशिष्यते । 'इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्यामि ईशान्चक । ईशिपीष्ट । इत्यात्मनेपदम्। के अथोभयपदिनः * प्टुन् = स्तुतौ । स्तुवीते स्तुते । स्तुवाते स्तुवते । स्तवीति स्तौति । श्रस्तुवीत श्रस्तुत्त । अस्तवीत् अस्तीत् । स्तुवीताम् स्तुताम् । स्तवीतु, स्तोतु । स्तुवीत, स्तुवीयात् स्तुयात् । स्तोप्यते (ति) यस्तुत, तिपि सिच्चि श्रपृक्त ईटि स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेपु ७।२।७२ (सिच इट) इति सिच इटि वृत्तौ वादेशे 'इट ईटि' इति सिचो लोपे श्रस्तावीत् । तुष्टुवे, तुष्टाव, तुष्टुवतुः, नुष्टुवुः, तुष्टविथ, मुष्टोध, तुष्टुधिव, तुष्टुधिम । स्तोपोष्ट, स्यात् । बृज् = व्यक्तायां वाचि । बूते, बुबाते, त्रुवते । त्रः पञ्चानामादितं श्राहो वः ३८ (सटः परस्मैपंदाना गला. दयो या) इति सिपो गति पश्चादेश अनुबन्धनिवृत्ती स्परसंयोगे । - ·पाणिनीयप्रबोधे दुहीरन् । दुह्यात्, दुह्याताम् दुछुः। धोच्यते, धोक्ष्यति । लुङि च्लो तस्य शले इगुपधादेनिटः क्सः ३॥१॥४५ (धातो: च्लेः) इति क्सादेशे लुग्वा दुहदिहलिहाहामात्मनेपदे दन्त्ये ७।३।७३ (क्सस्य) इति क्सस्य लुकि हस्य घत्वे जरत्वेन च गकारे प्रत्ययतकारस्य धकारे अडा- गमे अदुग्ध पते 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति कलोपे हस्य घत्वे गत्वे कत्वे दुक्+सत इति जाते दस्य भभावेन धकारे सस्य च षत्वे क्षोःसंयोगेन क्षकारे अड़ागमे अधुक्षत। क्सस्याचि ७।३।७२ (लोपः) इति क्साका- रस्य लोपे अधुक्षाताम् । अधुंक्षन्त । अदुग्धाः, अधुक्षथाः, अधुक्षाथाम् अधुग्ध्वम् अधुक्षध्वम् । अधुति अदुवहि अधुत्तावहि अधुक्षामहि । अधुक्षत् अधुक्षताम् अधुक्षन् । दुदुहे दुदोह। क्रादिनियमादिटि दुदोहिथ, दुदुहिव, दुदुहिम । लिङ्सिचावात्मनेपदेषु १।२।११ (इकः हलः झेल्दी कित्) इति कित्वाद् गुणाभावे वर्णकार्ये धुक्षोष्ट, दुह्यात् , दुह्या- स्ताम् , दुह्यासुः । लिहास्वादने । प्रात्मनेपदे गुणाभावे 'होढः' इतिः ढत्वे 'झषस्तथो?ऽधः' इति तस्य धत्वे श्चुत्वेन ढकारे लिद+ढे इत्यन. 'ढोढे लोपः' इति पूर्वढलोपे 'ढलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति पूर्वस्वरदीर्घ लोढे, लिहाते, लिहते। लिक्षे, लिहाथे, लिवे । लिहे, लिवहे लिहमहे । परस्मैपदे तु पूर्व गुणे ततो वर्णकार्ये लेढि, लीडः, लिहन्ति । अलीढ, अलेट् । लोढाम् । लेख, लोढात् । लिहीत, लिह्यात् । लेच्यते, लेच्यति । पूर्व गुणे ततो वर्णकायें लेढासे (सि) लुडि क्सस्य वैकल्पिके लुकि वर्णकार्ये अडागमे अलीढ, अलिक्षत, अलिक्षाताम् , अलिक्षन्त । अलीढाः, अलिक्षथाः अलिक्षाथाम् , अलीढवम् , अलिचध्वम् । अलिक्षि अलिहहि, अलिक्षावहि अालक्षामहि । अलिक्षत, अलिक्षताम् । ।

·तिन्तप्रकरणम् ५३ लिह्यात् । लिलिहे लिलेह । किरवाद् गुणाभावे लिखीष्ट, इत्युभयपदिनोऽदादयश्च । * अथ जुहोत्यादयः । तत्र परस्मैपदिनः हु= दानादानयोः । हुधातोलटि तिपि शपस्तु जुहोत्यादिभ्यः श्लु २।७५ (शः) इति श्लौ ततः श्लो ६३११० (अनभ्यासस्य धातोः ) इति धातोद्धित्वे अन्यासकायें 'सार्धधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे जुहोति जुहुतः, जुहु+कि, इति स्थिती समुदितस्य धातोः। उभे अभ्यस्तम् ६।१।५ इति अभ्यस्त-संज्ञायाम् 'अदभ्यस्तात्' इति झस्य अति कृते जुहु+यति इति जाते 'हुश्नुवोः सार्वधातुके', इति यणि जुह्वति जुहोषि, जुहुयः, जुहुध, जुहोमि, जुहुवः, जुहुमः। अजुहोत् , अजुहुताम् । मेर्जुसि जुसि च ७।३।८३ (गुणः) इति गुणे अवादेशे अडागमे च अजुहवुः । श्रजुहोः, अजुहुतम् , अजुहुत। अजुहवम् । अजु- हुव, अजुहुम । जुहोनु, जुहुतात् , जुहु+हि इत्यन्न 'हुमल्भ्यो हेधिः' इति हेधौं जुहुधि । जुहवानि । जुहुयात् । होपयति । अहौषीत् । लिटि भोहीभृहुवां श्लुवञ्च ३३१३६ (लिटि वा अाम् ) इति, श्रामि श्लुवच्च काय द्वित्वादौ गुणे अवादेशे लिटो लुकि सुपश्चाव्ययत्वा- एलुकि जुहवाम् इत्यतः कृजोऽनुप्रयोगे हित्वादिकायें जुहवाञ्चकार । एवं जुहवामास । जुहवाम्बभूव । पक्षेजुहाव, जुहुवतः, जुहुवुः । जुहविथ, जुहोघ । जुहुचिव, जुहुविम । हूयात् । लिभी= भये, विभेति, भियोs. न्यतरस्याम् ६४,१११ ( हलि सार्वधातुके विति इव) इति पाक्षिके हत्यकारे विभितः विभीत: विभ्यति । अविभेत् , अधिभिवाम् (-मो) अविभयुः । विभेनु।बिभिताम् विभोताम् बिभ्यतु । यिभियात् , विभोयात् ·पाणिनीयप्रबोधे । . भेष्यति । अभैषीत् । विभयाञ्चकार । बिभयामास। बिसयाम्बभूव, बिभाय, बिभयिथ, बिभेव, सीयात् । ह्री- लज्जायाम् । जिति जिह्रीतः, जिह्नियति । अजिहेत् । अजिह्नयुः । जितु । जिल्हीयात् । ढेष्यति । अद्वैषीत् । जिलयान्चकार । जिलयान्वभूव जिह्नयामास, जिह्वाय, जिलियतुः जिह्नयिथ, जिह्वथ। जिह्नियिव। ह्रीयात्। ओहा- त्यागे, जहाति, जहा+त इत्यत्र जहातेश्च ६४१११६ ( हलि क्ङिति- सार्वधातुके आतं इत् वा) इति श्रात इत्वे जहितः पक्षे-ई हल्यघोः ६।४।११३ (श्नाभ्यस्तयोरातः सार्वधातुके विङति) इति ईत्वे जहीतः, जहा+अति, इत्यत्र ---श्नाभ्यस्तयोरातः ६।४।११२ ( लोपः सार्वधातुके क्ङिति) इति अालोपे जहति । अजहात्, अजहिताम् , अजहीताम्, अजहुः। जहातु, अहितात्, जहीतात् । जहा+हि, इत्यत्र ओ च हौं', ६।४।११७ (जहातेः ई इत्वा) इति पाक्षिके ईकारे, इकारे, प्रात्वं च कृते [ जहिहि, जहीहि जहाहि रामकान्ताम् ] ( इति भटिः) लोपो यि ११ जहातेः सार्वधातुके क्डिति) इति आलोपे जह्यात् । जह्यताम् जयुः। हास्यति । अहास्यत् । हाता अहासीत् । जहो । हेयात् । इति परस्मैपदिनः। * अथात्मनेपदिनः पोहाङ्गतौ । अनुबन्धनिवृत्तौ हा धातोर्लटि देशे टेरेल्वे शपि तस्य श्लौ द्वित्वादिकार्ये जहा+ते इति जाते भृजामित् ७१७६ (त्रयाणां श्लो अभ्यासस्य ) इति अभ्यासस्य इत्वे 'ईहल्यवोः।' इति श्राकारस्य ईत्वे जिहीते, जिहाते, जिहते। जिहीपे, जिहाथे, जिहीध्वे । जिहे, जिहीवहे, जिहीमहे । अजिहीत, अजिहाताम् , अजिहत अजिहीथाः । । ।

·तिङन्तप्रकरणम् ! जिीताम् , जिहाताम् । जिहताम् । जिहीत, जिहीयाताम्, जिहीरन् । हास्यते । श्रहास्त । जहे । हासीप्ट । एवम् माङ् = माने। मिमीते । अमि. मीत ! मिमिताम् । मिमीत । मास्यते । इत्यादि । इत्यात्मनेपदिनः। 3 अथोभयपदिनः डभृण = धारणपोषणयोः । 'भृशामित्' इति अभ्यासस्यत्वे, बिभृते, विनाते, बिभ्रते। विभर्ति, विभृतः, विभ्रति । अविभृत । अविभः, अविभृताम्, अविभः । विभृताम्, विभतु । विभ्रीत, विभृ. यात, भरिप्यते (ति) अभृत, अभापत् , वभ्रे बमार, भूपीष्ट, भ्रियात्, डुदा = दाने । श्नाभ्यस्तयोरातः' इति आलोपे चत्वें दत्ते ददाते, ददते । ददाति, दत्तः, ददति । अददात् । दत्ताम् । ददातु । 'ध्वसोरेद्धाव- भ्यासलोपश्च' इति अभ्यासलोपे अकारस्य 'एत्वे' देहि । ददीत, दद्यात् , दास्यते, (ति) स्थावो रिच्चं' इति धातोराकारस्य इकारे 'हस्वादङ्गात्' इति सिचो लोपे अडागमे .अदित, अदिपाताम् , अदिषत 'गाति- स्थाघुपा०' इति सिचो लुकि श्रद्धागमे अदात्, श्रदाताम्, अदुः। ददे, ददौ, ददिय, ददाध, ददिव, दासीष्ट, देयात् । एवं दुधाञ् = धारण पोषणयोः। 'श्नाभ्यस्तयोरातः' इत्याकारलोपे दध् + ते इत्यत्र 'दधरत- थोश्च २।३८ । (वंशो भवो':) इति दकारस्य भत्वेन धकारे धध्+ते इति जाते धकारस्य 'खरि च' इति चत्वेन तकारे धत्ते, दधाते, दधते, दधाति, धत्तः, दधति अधत्त, अदधाताम्, अदधत, अदधात्, अधत्ताम् , यदधुः, धत्ताम्, दधातु, धेहि । दधीत, दध्यात्, धास्यते (ति) अधित, अधात् । दधे, दधौ, दधिध, दधाथ, दधिय । धासोप्ट, धेयात् । इत्युभयपदिनो नुहोत्यादयश्च । , ·पाणिनीयप्रबोधे । * अथ दिवादयः । तत्र परस्मैपदिनः * दिवु क्रीडायाम्। दिव् धातोः तिपि शपम् बाधित्वा दिवादिभ्यः श्यन् ३३११६६ ( कर्तरि) इति श्यनि अनुबन्धनिवृत्तौ दिव् + यति इति स्थितौ । हलि च ८।२।७७ (ों: उपधाया इको दीर्घः) इति इका- रस्य दोघे दीव्यति । अदीव्यत् । दीव्यतु । दीव्येत् । देविष्यति । अदे- वीत् । दिदेव। दीव्यात् । एवम् षिवु = तन्तुसन्ताने । सीव्यति । ष्ठिवु = निरसने। ठीव्यति । प्लुष = दाहे । प्लुष्यति । प्लोषिष्यति । अप्लोषीत् पुप्लोष । प्लुप्यात् । पुष् = पुष्टौ । पुष्यति । पोचयति । पुषादित्वादडि अयुषत् । पुष्यात् । शुष् = शोषणे। तुष-प्रीतौ । दुष् = वैकृत्ये । विदा = गानप्रक्षरणे । (धर्म-खुतावित्यर्थः) क्षुध = वुभूक्षायाम् । शुध् = शौचे। षिध = संसिद्धौ। श्लिष् = आलिङ्गने। श्लिष्यति श्लेच्यति । 'श्लिष आलिङ्गने' ३।११४६ (चलेक्सः) इति क्सादेशे अनुबन्ध- निवृत्ती 'षढोः कः सि' इति षस्य कत्वे सस्य च मूर्धन्यादेशे क्सोर्योगे क्षकारे अडागमे अश्लिक्षत् , अश्लिक्षताम् , अश्लि- क्षन् । अन्यन्न समश्लिषज्जतु-काष्ठम् । णश् = श्रदर्शने । नश्यति । रादिभ्यश्च ७।२।४५ (प्रार्धधातुकस्येड् वैलादेः वा) [ रध नश तृप हप दुइ मुइ स्नुह स्निह इति रधादिः] इति वैकल्पिके इटि नशि- प्यति, पक्षे नश् + स्यति इत्यत्र मस्जिनशोमलि ७११६० (नुम् ) इति अकारोत्तरे नुमि अनुवन्धनिवृत्तौ अङ्गकाय नक्ष्यति । पुपादि- स्वदङि अनशत् । ननाश, नेशतुः। नेशिथ, ननंष्ठ । नेशिव, नेश्व । नेशिम, नेश्म। नश्यात् । प्र+ नश्यति इत्यत्र उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य ८४१४ (नो णः) इति णत्वे प्रणस्यति । प्रनष्टा इत्यादी ।

·तिटन्तप्रकरणम् नशेः पान्तस्य २।४।३६ ('णो नन) इति णत्वाभावः। तृप् - प्रीणने। तृप्यति 'रधादिभ्यश्च' इति इष्टि तर्पियति पक्षे अनुदात्तस्य चर्दुपस्यान्यतरस्याम् ||११६ (उपदेशे मल्यमकित्ति ) इति शका- रान्यावयवे श्रमि यणि त्रस्यति । अमोऽभावे उपधागुणे तस्यति [स्पृशमुशकृपतृपदपः च्ले: सिज्वा वाच्यः ] इति चैकल्पिके सिचि 'रधादिभ्यश्च' इति वैकल्पिके इटि 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इति अपृक्त ईटि 'इट ईटि' इति सिचो लोपे उपधागुणे अडागमे भवत् । इडभावे' अनु- दात्तस्य चदु पधस्यान्यतरस्याम्' इति ऋकारान्त्यावयवे अमि यणि 'पद- व्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ धातोः अढागमे यत्राप्सीत् । श्रममावे अवासीत् । सिजभावे पुपादित्वादङि अतृपत् । ततर्प, ततृपतुः । तत- र्पिथ, तत्रप्थ, ततप्य । तृप्यात् । एवं हप् = हर्प मेहनयोः (मेहनं गर्वः) दुह = जि सायाम् । द्रुह्यति । द्रोहिप्यति । पक्षे धोचयति ढत्वपक्षेऽप्येवमेव ध्रोचयति । द्रोहिता, द्रोग्धा, द्रोढा । पुपादित्वादङि अद्रुहत् । दुद्रोह । दुद्रोहिय, दुदोग्ध, दुद्रोढ । दुदुहिव, दुदुह्न । द्रुह्यात् । एवं मुह = वैकल्ये । प्णुह = उगिरणे । स्निह = प्रीती। रधादयो घृतः । शपु = उपशमे । शर्मामष्टानां दीर्घः श्यनि ७।३।७४ अर्च: ) इति श्रचो दीर्धे शाम्यति । शमिप्यति । श्रशमंत् । शशाम। शेमतुः । शेमिध, शेमिव । शम्यात् । एवं तमु-काङ्क्षायाम् । दमु- उपशमे । (दमनकरणे।) अमु = तपसि खेदे च । भ्रम अनवधाने । 'चाभ्राशनमु' इति वैकल्पिके श्यनि भ्राम्यति, भ्रमति । अमिष्यति । अभ्रमत् । बभ्राम 'वा भ्रमुन्नसाम्' इति वैकल्पिके पुत्वाभ्यासलोपे मतः। पक्षे वभ्रमतुः। श्रेमिथ, बन्नमिध । वि+श्रम = प्रमादे। - ·पाणिनीयप्रबोधे । सम् + भ्रम् - स्वरापाम् । क्षमू = सहने । शाम्यति । 'स्वरतिसृति सूयतिधूदितो वा' इति ऊदित्वा कल्पिके इटि क्षमिष्यति, पक्षे संस्यति । अक्षमत् । चक्षाम । चक्षमिथ, चक्षन्थ । चक्षमिव । इडभावपक्ष म्वोश्च कारा३५ (मो नो धातोः) इति सकारस्य नकारे तस्य च णत्वे. चक्षण्व । चक्षमिम चक्षरम । [अषितः क्षाम्यति, क्षान्तिः । क्षमूषः क्षमते, क्षमा इति विवेकः ] क्लभु = ग्लानौ, क्लाम्यति क्लामति । अक्लाम्यत् अक्लामत् । लमिष्यति । क्लमिता । चक्लाम । चक्लमतुः । चक्लमिध । क्लम्यात् । मदी= हर्षे । माद्यति । प्र+मद-अनवधाने । उद्+मद % उन्मत्ततायाम् , इति शमादयः । असु = क्षेपणे । अस्यति, असिष्यति । पुषादित्वादडि अस्यतेस्थुक ७११७ (अङि) इति कित्वात् सकारात्परे थुकि अनुबन्धनिवृत्तौ श्राडागमे वृद्धौ श्रास्थत् । श्रास, भासतुः। अस्यात् । दुर्, निर, अप+अस्-दूरीकरणे त्यागे वा । अनु+आ+अल-सेवायाम् । यसु = प्रयत्ने । प्रयस्यति । भ्रंशु =. अधःपतने। अनिदितामिति नलोपे भ्रश्यति । अंशिष्यति । अभ्रशत् । भ्रश्यात् । कृश-तनूकरणे । कृश्यति । अकृशत् । जितृषा-पिपासायाम् । तृष्यति । तर्षिष्यति । अतृषत् । हप्तुष्टौ । हृष्यति । अहृषत् । जहर्ष, जहषतुः । हृष्यात् । कुप् = क्रोधे। कुप्यति । कोपिण्यति । अकुपत् । चुकोप । कुप्यात् । लुस = गाध्यें । लुभ्यति, लोभिष्यति । 'तिष सहलुभरुपरिपः' इति वैकल्पिके इटि लोभिता, लोधा । अलुमत् । शुभ-सञ्चलने । क्षुभ्यति । क्षोभिष्यति, अक्षुभत् । गृधु-अभिकाक्षा- न्याम् । गृध्यति, अगृधत् । ऋधु = वृद्धौ । ऋध्यति । अधिष्यति । आर्धत् । श्रानर्ध । आनधिय । ऋध्यात् । पादयो वृतः । त्रसी-उद्वेगे। । - । ।

·गुणः' विद्यन्तप्रकरणम् 'चा भ्राशेति' श्यनि त्रस्यति, सति । वसिष्यति । श्रवसीत् । तत्रास, 'चा जनमुनसाम्' इति एत्याभ्यासलोपे वेसतुः, तग्रसतुः । नृनी गात्र- विधपे । नृत्यति । सेऽसिचि कृतघृतकृदतदनृतः ७।२।१७ (स्यादा- वाद धातुके इट् वा ) इति वैकल्पिके इष्टि नर्तिप्यति । पने नय॑ति । अनीत् । नन । नृत्यात् । जुम् = वयोहानौ । 'ऋत इदातोः' इति कारस्येल्वे रपरे 'हलि च' इति दी जीयति । 'वृतो वा' इति वैक ल्पिके दोघे जरोप्यति जरिष्यति जस्तम्भु चुम्लुचुपचुग्लुचुग्लुञ्चुश्वि- व्यश्च ३१११८ (ग्लेरङ्वा) इति धैकल्पिके घडि 'ऋशोऽडि इति गुणे अढागमे अजरत् । पदो श्रवारीत् । जजार । 'प्रच्छन्यताम्' इति गुणे 'बाजभ्रमुः' इति पाक्षिके एत्वाभ्यासलोपे जेरतुः, जजरतुः । जेरिथ, जजरिथ । जीर्यात् । शो = तनूकरणे, ओतः श्यनि ७।३१७१ (लोपः) इति श्रोकारलोपे श्यति । अश्यत् । श्यतु । श्येत् । 'प्रादेच उपदेशेऽशिति' इत्यारने शास्यति । शाता। 'विभापा प्राधेशाच्छासः' इति सिचो लुकि अशात् । पक्षे 'यमरमनमाता सच' इति सकि सिथ इटि अशासीत् । शशी, शशतुः । शशिथ, शशाथ । शायात् । एवं छो छेदने । पोऽन्तकर्मणि । 'एलिडि' इति एल्वे सेयात् । दो-अवखण्डने । 'गाविस्था.' इति सिज्लुफि अदात् । ददौ । देयात् । व्यध + ताडने। 'अहिज्या.' इति सम्प्रसारणे विध्यति । व्यत्स्यति । व्यद्धा । अव्यात्सीत् विव्याध, विविधतुः । विन्यधिथ, विव्यख । विविधिव, विविधिम । विध्यात् । इति परस्मैपदिनः। की अथात्मनेपदिनः जनी - मादुर्भावे । ज्ञाजनोर्जा ३७६ (शिति) इति धातो दिशे E । - 1 ।

·पाणिनीयप्रबोधे । -- । । जायते । अजायत । जायताम् । जायेत । जनिष्यते । दीपजन-बुध-पूरि- तायि-प्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् ३।१।६१ (च्ले: चिण ते ) इति वैक- ल्पिके चिणि 'चिणो लुक्' इति तकारस्य लुकि 'जनिवध्योश्च' इति वृद्धि-निषेधे अडागमे अजनि । अजनिष्ट । अजनिषाताम् । जज्ञे । जनि- बोष्ट । दीपी दीप्तौ । अदीपि, अदीपिष्ट । पूरी प्राप्यायने। श्नपूरि, अपू- रिष्ट । क्लिश = उपतापे । क्लिश्यते । क्लेशिष्यते । अक्लेशिष्ट । चिक्लिशे । क्लेशिषीष्ट । पद = गतौ । पद्यते । पत्स्यते । चिण ते पदः ३११।६० (प्लेः) इति च्लेः चिणि तकारस्य लुकि वृद्धौ अडागमे अपादि । अपत्साताम् । पेदे । पत्सीष्ट । वि+आ+पद्-मरणे । उत्+पद- प्रादुर्भावे उप + पद् = उपपत्तौ। सम्+पद् = सम्पत्तौ । निस्+पद् : प्रादुर्भावे । वि+पद् = विपत्तौ । प्र+पद् = प्रपन्नतायाम् । एवं बुध = अवगमने । बुध्यते । भोत्स्यते । अबोधि, अबुद्ध, अभुत्सातास्, अभुत्सत । सुत्सीष्ट । युध = सम्प्रहारे । युध्यते । योत्स्यते । अयुद्ध । खिद् = दैन्ये । खिद्यते । खेत्स्यते । अखित्त । बिद् = सत्तायाम् । विद्यते। वेत्स्यते । अवित्त, अविसाताम् । विविदे। विस्सीष्ट । निर् + विद् = निदे। परि + विद = दोपे । अधि+विद् = त्यागे । सम्+विद् = सम्यग्ज्ञाने । ज्ञाने । मन्यते । मंस्यते । अस्त । मेने । मंसीप्ट । युज समाधौ। युज्यते । योच्यते । प्रयुक्त, अयुक्षाताम् । सृज् = विसर्ग [ संसृज्यते सरसिजैररुणांशु-भिन्नैः] ‘सृजिद्दशोभल्यमकिति' इति अमागमे स्त्रच्यते। स्रष्टा । असृष्ट, असृक्षाताम् । सूक्षीप्ट लिङ्सिचावात्मनेपदेप, इति कित्वाद्गुणामोरभावः । लिश = अल्पीभावे । लिश्यते । लेच्यते । ब्ले: क्सादेशे अलिक्षत, अलिक्षाताम्, अलिक्षन्त । लिक्षीप्ट । इत्यात्मनेपदिनः । । । - मन- । । ।

·तिइन्तप्रकरणम् - अथोभयपदिनः गह = बन्धने नववे (ति) नहो धः, इति धरवे' खरि च'इति चत्वेन तकारे नत्स्यते (ति)। थनद । अनात्सीत् । नेहे । ननाह, नेहतुः नेहिथ, ननद । नेहिव, नेहिम । नसीप्ट । सम् + नह = उद्योगे। रज = रागे 'रन्जेश्च' इति नलोपे रज्यते (ति), रदयते । श्ररक । अरक्षीत् । ररजे । ररज्ज । रतीप्ट, रज्यात् । अप, वि + रज = विरक्तौ । उप+ रञ्ज = राहुग्रासे। सूप = तितिक्षायाम् । मृप्यते (ति) मर्पिप्यते (ति), इत्युभयपदिनी दिवादयश्च । * अथ स्वादयः । तत्रोभयपदिनः पुञ्-अभिपवे। शपं बाधित्वा स्वादिभ्यः श्नुः ३।११७३ (शपोऽपवादः) इति श्नुविकरणे, अनुवन्धनिवृत्तौ सुनुते। 'हुस्नुपोरिति यणि सुन्वाते। 'आत्मनेपदेष्वनतः' इति झयाति सुन्वते । परस्मैपदे तु सुनोति सुनुतः असुनुत, असुनोत् । सुनुताम्, सुनौतु । सुन्धीत, सुनुयात् । सोप्यते (ति) असोष्ट । 'स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु' इति इटि वृद्धौ असावीत् । सुपुवे। सुपाव । सोपीप्ट, सूयात् । धुन् = कम्पने। धुनुते, धुनोति । 'स्वरतिसूति सूयतिधुजूदितो वा' इति वैकल्विके इटि धविष्यते, (ति) घोप्यते (ति) अधविष्ट, अधोष्ट । अधावीत, अधौपीत् । दुधुदे, दुधाव । दुधुवतुः । दुधविथ, दुधोध। [ पूर्व पठिता ये अपवादास्तेऽनन्तरान् विधीन् याधन्ते नोत्तरान् ] इति परिभाषावलेन श्युकः किति ७१२।१५ (नेट) इति स्वरतीत्यादि वैकल्पिकस्येटो बाधे क्रादिनियमादिटि दुधुविव, दुधुविम। धविषीष्ट धोपीप्ट । चिञ्चयने। निस्+चिनिश्चये।चि-नुते चिनोति अचेष्ट, अचीत् ।बिध्ये, चिचाय। विभापा चेः ७।३।१८ (श्रभ्यासाकुरवं ·६२ पाणिनीयप्रबोधे । -6 सनि लिटि च) इति वैकल्पिके कुत्वे चिक्ये, चिकाय । चेषीष्ट, चीयात् । वृञ् = वरणे । वृणुते, वृणोति । 'वृतो वेति' वैकल्पिके इटो दीधैं वरीष्यते, (ति) वरिष्यते (ति)। लुङि लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु २।४२ (वृतो वा इट्) इति वैकल्पिके इटि 'वृतो वेति' वैकल्पिके दीर्धे अवरीष्ट, अवरिष्ट । इडभावपक्षे 'हस्वादशात्' इति सिचो लोपे अवृत । अवारीत्, 'वृतो वा' इत्यनेन प्राप्तस्य इड्दीर्घस्य सिचि च परस्मैपदेपु ७।२।४० (न इटो दीर्घः) इति निषेधे अवारिष्टाम् । वत्रे, ववार वचतुः । क्रादि नियमादिग्निषेधे प्राहे बभूथाततन्थजगृम्भववर्थेति निगमे ७:२१६४ इति नियमादिष्टि ववस्थि । क्रादिनियमादिग्निपेधे ववृव, वम । “लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु' इति वैकल्पिके इटि 'वृतो वा' इति प्राप्तस्य दीर्घस्य न लिङि ७।२।३६ (वृत इटो दीर्घः) इति निषेधे वरिषीष्ट, इड- भावे कृषीष्ट । त्रियात् । स्तृञ् श्राच्छादने। स्तृणुते, स्तृणोति । स्तरिष्यते, (ति) स्तर्ता । लुङि ऋतश्च संयोगादेः ७।२।४३ (लिङ्सिचोरिड्वा तडि) इति वैकल्पिके इटि अस्तरिष्ट, पक्षे 'हस्वादङ्गादिति सिज्लोपे अस्तृत । अस्तापीत् । लिटि द्वित्वादौ 'शपूर्वाः खयः' इति तकारशेषे ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ७।४।१० (लिटि) इति गुणे तस्तरे । तस्तार, तस्तरतुः, तस्तर्ध। तस्तरिव । स्तरिषीष्ट । 'उश्च' इति कित्वे गुणामावे स्तृपोष्ट । 'गुणोऽतिसंयोगाद्योः' इति गुणे स्तर्यात् । इत्युभयपदिनः । अथ परस्मैपदिनः। शक्ल-सामर्थे, शक्नोति, अशक्नोत् । शक्नोतु । शक्नु- यात् । शक्ष्यति । शक्तासि । दित्वादडि अशकत् । शक्यात् । प्राप्ल = व्याप्तौ । टुदु-उपतापे । दुनोति । दोष्यति । अदौपीत् । दुदाय, दुदुवतुः । दुविध, दुदोथ । दुदुविध। दूयात् । हि = प्रेरणे, हेच ७३।१६ - । । ।

·तिहन्तप्रकरणम् ६३ ॥ । (अभ्यासात् कु:) इति हस्य कुत्वेन धकारे जिघाय, जिभ्यनुः । जियायथ, जिघेध । जिस्यिय । हयात् । श्रधात्मनेपदिनः । श्रमू-व्याप्तौ । श्रश्नुते, अश्नुवावे, अरनुयते । प्राश्नुत । श्ररनुताम् । थरनुपीत । 'स्वरति सूतिः' इति वैकल्पिके इटि अशिप्यते अपयते । याशिष्ट श्राष्ट । श्रश्नो- तेश्च ७७२ (तस्मान्नु) इति नुरि पानशे । अशिपीप्ट । यतीष्ट । इति स्वादयः। • अथ तुदादयः । तत्रोभयपदिनः . तुद व्यथने । तुदादिभ्यः शः ३।१७० भापोऽपवादः। इति श- प्रत्यये । अनुबन्धनिवृत्ती टित्वाद् गुणाभावे, तुदते, तुदति।तोत्स्यते (ति) अतुत्त । अतौत्सीत् । तुत्सीप्ट । तुद्यात् । चुद, गुद-प्रेरणे । मिल सङ्गमे । मिलते, मिलति । मेलिप्यते (ति) क्षिप-प्रेरणे । नेप्स्यते (ति)। दिश= अतिशर्जने, देच्यते । अदिक्षत (त्) उप + दिश = उपदेशे। कृप= विलेखने।क्रक्ष्यते, कश्यते। लिङ्सिचो; कित्वादमोऽभावे प्रकृट, यकृक्षत । अनाक्षीत्, अकार्दीत् । अकृक्षत् । मुच्ट = मोचने । शे मुचादीनाम् ७१।१६। (नुम्) इति मित्यादुकारात्परे नुमि अनुवन्धनिवृत्तौ अनुस्वारे परसवणे मुन्नते, (ति) मोचयते, (ति) अमुक्त, ददित्वादडि अमुचत् । मुमुचे, मुमोच । मुमोचिथ, मुमुचिव । मुक्षीष्ट, नुच्यात् । विद्ल लाभे । लुप्ट = छेदने । लिप= उपदेहे । उपदेहो वृद्धिः । लिम्पते (ति) लुङि च्लौ तस्य आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् ३३१३५४ (लिपिसिचिह्नश्च च्ले- रङ्) इति वैकल्पिकेऽङि अलिपत परो अलिप्त । 'लिपिसिचितश्वति' नित्य मङि अलिपत् । लिलिपे लिलेप लिलेपिथ लिलिपिव। लिप्सीष्ट लिप्यात् पिच-उरगे। श्रथ परस्मैपदिनः । खिद परितापे । खिन्दति । खेत्स्यति । - ·६४ पाणिनीयप्रबोधे - उत्सगे। अखेल्सीत् खिद्यात् । कृती छेदने । कृन्तति 'सेऽसिचि कृतचूतछुदतृद नृतः' इति वैकल्पिके इटि कस्य॑ति कतिष्यति। कर्तिता। श्रोत्रश्चू = छेदने । 'अहिज्या०' इति सम्प्रसारणे वृश्चति । 'स्वरतिसूति.' इति वैकल्पिके इटि ब्रश्चिष्यति वक्ष्यति । ववश्व वनश्चिथ वव्रष्ठ। वृश्च्यात् । उछि = उन्छे । [ उञ्छः कणश श्रादानम् । कणिशाद्यर्जनं शिलम् ] इति यादवः। उन्छति । औन्छीत् उछाञ्चकार । उज्झ = उत्स ऋच्छ = गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु । श्राीत् प्रानर्छ । इष = गतौ इच्छति । 'तीषसह.' इति वैकल्पिके इटि एषिता एष्टा । ऐषीत् । इयेष ईषतुः । लुभ = विमोहने। लोभिता लोब्धा । अलोभीत् । लिख% अक्षरविन्याये । मिल = सङ्गमे । कुट = कौटिल्ये । गाड कुटादिभ्योs- ब्णिन ङित् ११२।१ इति डित्वाद्गुणाभावे कुटिष्यति । कुच = सङ्कोचे। प्रायेणायं सम्पूर्वः। संकुचिष्यति । स्फुट = विकशने। स्फुर, स्फुल सजलने । घुट परिवर्तने । त्रुट = ब्रोटने । 'पुट = संश्लेपणे । णू : स्तवने । नुवति। नुविष्यति । (वृत्) टुमजो-शुद्धौ । श्रुत्वेन सस्य शकारे 'झलां जश् झशि' इति शस्य जकारे मजति । 'सस्जिनशोभलि' इति नुमि कर्तव्ये [ मस्जेरन्त्यात् पूर्वो नुम् वाच्यः ] इति जकारात् पूर्व नुमि 'स्कोः संयोगायो'० इति सलोपे कुत्वादिकाय्ये मयति । रुजो भङ्गे । मृश - श्रामर्शने । 'अनुदात्तस्य० इति अमागमे म्रक्ष्यति पते मर्यति । अम्राक्षीत् अमात् अमृतत् । वि, परा + मृश = विचारे। श्रा+ मृश = कण्डने । स्पृश = संस्पर्शने । विश = प्रवेशे। वेष्यति । अवि- शयने।श्रा+विश= श्रावेशे। उप + विश = उप- वेशने। नि + विश == निवेशे ( आत्मनेपदे) अभि + नि+विश : । । पत् । सम्+विश ·तिटन्तप्रकरणम् विक्षेपे। E । । ग्रन्थे। श्रासको । निर+विश = उपभोगे । सृज् = विसर्गे । सघयति सर्यति । विभापा स्मृजिहशोः ७।२।६५ (थल इट) इति वैकल्पिके इटि ससन्धि ससष्ठ, ससर्छ ।प्रच्छ =ज्ञोप्सायाम्। 'अहिज्याः' इति सम्प्रसारणे पृच्छति। प्रयति । पपृच्छतुः पच्छिथ, पप्रष्ठ । पृच्छयात् । क - 'ऋत इद्धातोः' इति रपरे इकारे किरति करोप्यति करिष्यति । अकारीत् । 'ऋच्छत्यताम्' इति गुणे चकरतुः । कार्यात् । गृ निगरणे। अचि विभापा ।२।२१ (ग्रो रो लः) इति वैकल्पिके लत्वे गिलति, गिरति । पद्लू विशरणगत्यवसादनेषु । पाघ्राध्मा'• इति सीदादेशे सीदति । सत्स्यति । असदत् । घूर्ण = भ्रमणे । पूर्णिपयति । भी दृभति । दर्भिप्यति । अदर्भात् । ददर्भ दृभ्यातः । इति परस्मैपदिनः । * अथात्मनेपदिनः पृङ = व्यायामे । प्रायेणायं व्यापर्वः । 'रिङ शयग्लिक्षु' इति ऋतो रिडि 'अचिश्नु०' इति इयडादेशे व्याप्रियते, व्याप्रियत । व्याप्रियताम् । व्याप्रियेत । व्यापरिष्यते। व्यापर्ता । व्यापृत । व्यापप्रे। व्यापृषीष्ट । शद्ल = शाराने। शदेः शितः ॥३॥६० (तडानौ) इति श्रात्मनेपदे 'पानाध्मा०', इति शीयादेशे शीयते अशीयत । शीयताम् । शीयेत। अन्यत्र परस्मैपदे शत्स्यति । असत्स्यत् । शत्ता । ल दिवाद डि प्रशदत् शशाद शेदतुः । शधात् । मृङ् = प्राणत्यागे नियते। अम्रियत। त्रिय- ताम् । म्रियेत। म्रियते लुंलिङोश्च १।३।६५ (शितः आत्मनेपदम् ) इति नियमात् लडादिपु परस्मैपदे मरिष्यति । अमरिष्यत् । मर्ता । लुद्धि अमृत । ममार । मृपोष्ट । प्रोविजी = भयचलनयोः । प्रायेणायमुत्पूर्वः। उद्विजते । विज इट भरार (डित्) इति इटः डित्वे उद्विजिप्यते । । । । । - ·पाणिनोयप्रवोधे । । उद्विविजे। उद्विजिषीष्ट । जुषी = प्रीतिसेवनयोः। जुषते। जोषिष्यते । दृङ् = अादरे । प्रायेणायमापूर्वः। आद्रियते। प्रादरिष्यते। आदर्ता । आहत । श्रादद्द । श्रादृषीष्ट । पृङ् धारणे । इति तुदादयः। * अथ रुधादयः । तत्रोभयपदिनः। * रुधिर = आवरणे। इर इत्सज्ञायां लोपे च रुध् धातोस्तप्रत्यये टेरेल्वे रुधादिभ्यः श्नम् ३।११७८ (शपोऽपवादः) इति मित्वादचोऽन्ते श्नमि अनुबन्धनिवृत्तौ 'श्नसोरल्लोपः' इति श्नमः अकारलोपे 'झषस्तथो|ऽधः' इति तकारस्य धकारे झरो झरि संवर्णे ८।४।६५ (हलंः लोपः) इति पूर्व-धकारलोपे रुन्धे । अन्न णत्वस्यासिद्धत्वात् 'नश्चापदान्तस्य.' इत्यनुस्वारे तस्य परसवणे तस्यासिद्धत्वान्न पुन- र्णकारः। रुन्धाते, रुन्धते । रुन्त्से, रुन्धाथे, रुन्ध्वे । रुन्धे, रुन्ध्वहे, रुन्धमहे । 'अटकुप्वाङ्' इति णत्वे रुणद्धि, रुन्धः, रुन्धन्ति । रुणत्सि, रुन्धः, रुन्ध । रुणध्मि, रुन्ध्वः, रुन्ध्मः । अरुन्ध, अरुन्धाताम्, अरुन्धत । 'हल्यान्भ्यो दीर्घादिति' तकारस्य लोपे 'झलां जशोऽन्ते' इति धस्य दकारें 'वावसाने' इति वैकल्पिके तक्रारे अरुणत् अरुणद् । अरुन्धाम्, अरुन्धन् । रुन्धाम् । रुणझु। 'हुझल्भ्यो हेधिः' सन्धि, रुणधानि रुणधाव रुणधाम । रुन्धीत, रुन्ध्यात् । रोत्स्यते, रोत्स्यति । अरुद्ध अरुत्साताम् 'इरितो वा' इत्यढि अरुधत्, पर अरौत्सीत् । रुल्सीप्ट, रुध्यात् । अनु + रुध् = अनुवर्त्तने। अव + रुध् = अवरोधे । उप + रुध= उपरोधे । वि + रुघ = विरोधे । प्रति + रुध = प्रतिरोधे । भिदिर = विदारणे। भिन्ते, भिनत्ति । छिदिर = द्वैधीकरणे । विचिर-पृथग्भावे । विङ्क्ते, चिल्लाते । विनति । रिचिर = विरेचने । रिक्त । रिणक्ति । अरिक, ।

·तिडन्तप्रकरणम् ६७ 1 1 परिणक् । अरिक्त । अरिचन, अरक्षीत् । क्षुदिर = सम्पेषणे । क्षुन्ते, क्षुन्दाते । क्षुणत्ति । अक्षुन्त, अक्षुणत् । युजिर = योगे। प्र+ युज् = प्रयोगे।सं + युज् = संयोगे। उत् + युज्= उद्योगे। अनु + युज् = प्रश्ने । अभि+ युज= आक्रमणे । वि + था + युज्= व्यायोगे। वि + युज्= वियोगे । उप+ युज = उपयोगे। नि + युज नियोगे। श्रथ परस्मै- 'पदिनः । भम्जो श्रामर्दने । मिस्वादचोऽन्ते श्नमि अनुबन्धनिवृत्ती भनन्ज + ति, इति जाते श्नान्नलोपः ।४।२३ इति धातो कारलोपे कुत्वेन जस्य गकारे चत्वेन ककारे भनक्ति । 'श्नसोरल्लोपः' इति अलोपे नकारस्यानुस्वारपरसवर्णयोः भक्तः। भज्जन्ति । अभनक । भड्च्यति । अभासीत् । वभन्ज, यमजिथ, बभक्थ । बभन्जिव । 'यनि- दिताम्' इति नलोपे भज्यात् अन्जू = व्यक्तिभ्रक्षणकान्तिगतिपु । अनक्ति, अतः। आनक (म्)। 'स्वरति०'इति वैकल्पिके इटिअन्जिष्यति । अच्यति । अञ्जः सिचि ७।२।७१ (नित्यमिट) इति इडागमे, 'इट- ईटि' इति सलोपे अडागमे वृद्धौ प्राञ्जीत् । पानक्ष, भानजतुः, पानक्षिय भानस्थ, अज्यात् । अभि+घञ्ज = तैलमर्दने । वि + अक्ष = प्रका. शने । उत् + अञ्ज - नेवालने । शिप्ल = विशेषणे । शिष्टः । शिंषन्ति, शिनक्षि, अशिनट (ड्) 'हुमल्भ्यो हेधिः' इति है: धौ कृते 'झलां जश् मसि' इति पस्य जश्त्वेन डकारे श्नमो नस्य प्टुत्वेन णकारे पुनः ष्टुत्वेन धस्य ढत्वे 'झरो झरीति' डलोपे शिएिढ शिष्टात् । शिनपाणि, शिंप्यात्, शेक्ष्यति, अशिपत्, शिष्यात् एवम् पिप्ल = संचू- ने । भुज = पालनाभ्यवहारयोः । मुनक्ति, अमुनक् । मुना, मुळ्यात् मोक्ष्यति, अभौक्षीव, बुभोज, मुज्यात् , आ + मुज = । । शिनष्टि। याभोगे । उप = ·६८ पाणिनीयप्रबोधे । मुज = उपभोगे । उपभोगे । सम्, सम् , परि + सुज - संभोगे। अधात्मनेपदम् । भुजोऽनवने १॥३॥६६ (तङानौ ) इत्यात्मनेपदे भुङ्क्ते, अभुङ्क्त, मुङ्- ताम्, भञ्जीत । भोक्ष्यते, अभुक्त, बुभुजे, मुत्तीष्ट । जिइन्धी = दीप्तौ । अनुबन्धनिवृत्तौ 'श्रान्नलोपः' इति धातोनलोपे नमोऽकारलोपे तकारस्य धकारे धातुधकारलोपे इन्धे, इन्धाते, इन्धते । एन्ध । इन्धाम् । इन्स्व इनधै, इनधावहै । इन्धीत, इन्धिण्यति, ऐन्धिष्ट, इन्धाञ्चक्र, इन्धिषीष्ट । विद् = विचारणे । चत्वें तलोपे विन्ते, विन्दाते। अविन्त, विन्ताम्,. विन्दीत, वेत्स्यते, अवित्त, विविदे, वित्सीष्ट- वेत्ति रूपं विद =ज्ञाने, विन्ते विद = विचारणे । विद्यते विद = सत्तायाम्, लाभे विन्दति विन्दते ॥ इति रुधादयः * अथ तनादयः। तत्रोभयपदिनः विस्तारे । तनादिकृभ्य उः ३२११७६ (सार्वधातुके कर्त्तरि), इति उकारे विकरणे तनुते, तनोति । अतनुत, अतनोत् । अनुताम्, तनोतु । तन्वीत, तनुयात् । तनिष्यते, तनिष्यति । तनादिभ्य- स्तथासोः २।४७६ (सिचो लुगवा) इति सिचो लुकि 'अनुदात्तोपदेश' इति नलोपे अडागमे अतत, अनिष्ट । अतनिषाताम् । अतनिपत । अतनिष्ठाः । अतनिपाथाम् अतनिध्वम् । अतनिपि, अतनिष्वहि अतनिषमहि । अतानीत् । अतनीत् । तेने । ततान । तनिषीष्ट । तन्यात् । वि + तनु = विस्तारे । सम् + तनु- सन्ताने । क्षिणु हिंसायाम् । [उप्रत्यये लघूपधस्य गुणो वा]. इति वार्तिकवलात् वैकल्पिके धातोरुपधागुणे वेगुते, क्षिणुते । शेणोति क्षिणोति । अक्षित, अक्षणिष्ट, अक्षणीत् चिक्षिणे, चिंक्षण । अतथा: - ।

·तिन्तप्रकरणम् ह कृ- 'क्षेणिपोष्ट क्षिण्यात् । एवम् तृणु - श्रदने । डकन् = करणे। अंत- उत्सार्वधातुके ६७१० (हिंति करोतेः) इति करोतेरकारस्योकारे कुरुते, 'हलि चेति' प्राप्तस्य दीर्घस्य नै भकुर्छराम् ८।२।७६ ( उपधाया- 'दीर्घः) इति निषेधे कुर्वाते, नित्यं करोतेः ६०८ (तः लोपः म्वोः) इति उकारलोपे कुर्वहे, कुर्महे । करोति, कुरुतः कुर्वन्ति । अकुरुत, अक रोत् । कुरुताम्, करोतु । कुर्वीत । ये च ६१०६ (उतो लोपः नित्य करोतः) इति उकारलोपे दीर्घाभावे 'कुर्यात्' 'उस्यपदान्तात्' कुर्युः । करिष्यते, करिष्यति का । श्रकृत, अकाीत् । चक्र, चकार । कृपीष्ट क्रियात् । अप+कृ = अपकारें। अप+आ+ कृ= दूरीकरणे । सम् + संस्कारे । अनु + कृ = अनुकरणे । वि+कृ = अनुकरणे । वि+ = विकारे। अधि+ अधिकारे। प्रति + = उपायकरणे । परि + कृ= पस्किारे । उप+= उपकारे। विश्रा+ = व्याख्याने । विप्र + कृ= अपकारे । प्र + कृ-प्रकर्षकरणे । सम् + कुरुते इत्यत्र सम्पयुपेभ्यः करोतौ भूपणे ६।१।१३७ समवाये च ६।११३८ सुट् कात् पूर्वः ६३४१३५ इति कात् पूर्व सुटि अनुबन्धनिवृत्तौ मोऽनुस्वारे संस्कुरते। संस्करोति । 'यादेशप्रत्यययोः' इति पत्वे परिष्कुरुते । परिष्करोति अलम् + कृ= अतङ्कारे । उरी, उररी + कृ= स्वीकारे। पुरस्+कृ - पूजायाम् अग्रतः करणे च । तिरस् + क = भर्सने । वहिप् + F = दूरी- करणे पृथक्कारे वा । सत् + कृ = सत्कारे । नमस् + कृ= प्रतीभावे सजूपु + कृ-साहाय्यकरणे। धिक्क = धिक्कारे। अथात्मनेपदम् ।मनु = अचवोधने । मनुते । मंस्यते । अमंस्त । मेने । मंसीष्ट । इति तनादयः। कृ= ।

·७० पाणिनीयप्रबोधे । - ॐ अथ क्रयादयः । तत्रोभयपदिनः * दुकीज = द्रव्यविनिमये । (क्रयविक्रये ) कथादिभ्यः श्ना ३३१०१ (सार्वधातुके कर्तरि ) इति श्नाविकरणे अनुबन्धनिवृत्ती 'ई हल्यघोः' इति ईवे णत्वे क्रीणीते। 'श्नाभ्यस्तयोरातः' इति आलोपे क्रोणाते कोणते । क्रीणाति । क्रीणीतः। क्रीणन्ति । अक्रीणीत । अकृ- यात् । क्रोणीताम् । क्रीणातु । क्रीणीत । क्रोणीयात् । प्यते (ति)। अकष्ट । अपीत् । चिक्रिये । चिक्राय । चिक्रियतुः। चिक्रयिथ, चिक्रथ चिक्रियिव । ऋषीष्ट। क्रीयात् । वि + क्री = विक्रये। प्री = तर्पणे । श्रीज् = पाके । पिञ् = बन्धने । पूज = पवने। प्वादीनां ह्रस्वः ७:३८० शिति ) इति धातोरूकारस्य ह्रस्वे पुनीते । पुनाति । पविष्यते । अप- विष्ट । अपावीत् । पुपुवे। पुपाव पुपुवतुः। पविषीष्ठ.। पूयात् । लूज छेदने । धृञ् = कम्पने । वृञ् = वरणे । 'वृतो वेति' वैकल्पिके इड्- दीर्धे वरीप्यते, वरिष्यते । 'लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु' इति वैकल्पिके इटि 'वतो वेति' वैकल्पिके दीर्धे च अवरोष्ट, अवरिष्ट । इडभावपक्षे उदोष्ठ्य- पूर्वस्य ७।११३०२ (ऋतः धातोः ) इति रपरे उकारे 'हलि चेति' दीर्धे अडागमे अवष्ट । अवारीत् 'सिचि च परस्मैपदेपु' इति इटो दीर्घा- भावे अवारिष्टाम् । 'ऋच्छत्यताम्' इति गुणे बवरे । ववरतुः । 'लिङ् सिचोः' इति वैकल्पिके इटि 'न लिढि' इति इटो दीर्घाभावे वरिपीष्ट इंडभावपक्षे 'उदोष्ठ्य पूर्वस्य' इति रपरे उत्बे दीर्घ वर्षीष्ट । वृर्यात् । ग्रह = उपादाने । 'अहिज्या०' इति सम्प्रसारणे गृहीते । गृह्णाति । अगृ. हीत । अगृह्णात् । गृहीताम् । गृह्णातु । हलः श्नः शानञ्झौ ३१३ इति श्न: शानचि अनुबन्धनिवृत्तौ हेर्नुकि गत्वे गृहाण। गृहीत । - ।

·तिटन्तप्रकरणम् गृहीयात् । ग्रहोऽलिटि 'दोधः ॥२॥३७ (इंटः) इति इटो दोघे ग्रही- प्यते (ति) श्रग्रहीट, 'इम्यन्तक्षणः' इति वृद्धिनिपेधे थग्रहीत् । इटो दोघे अग्रहीष्टाम् । लिटि यात्मनेपदे पूर्व' 'अहिज्या.' इति सम्प्रसारणे ततो द्वित्वादिकाये जगृहे । पनि द्वित्वादिकारये 'लिट्वभ्यासस्योमयेपाम्' इति सम्प्रसारणे 'श्रत उपधाया' इति वृद्धौ जग्राह । पूर्व 'अहिज्याः' इति सम्प्रसारणे द्वित्वादिकार्य जगृहतुः जग्रहिथ जगृहिव । महीपोष्ट गृह्यात् । प्र+ग्रह - रश्मिमहथे। सम् + ग्रह = संग्रहे। संग्रहे। अनु+ग्रह - दया. याम् । थव + ग्रह - शोपणे । वि+ ग्रह-युद्धे । परि+प्रह- स्वीकारे । प्रा + ग्रह = हठे। सत्य + था + ग्रह = दृढस्थितौ । दुर+ श्रा+ग्रह = हठेनासत्यपक्षस्थापने । अथ परस्मैपदिनः । ज्ञा-अवबोधने । 'ज्ञाजनोर्जा' इति जादेशे दीर्घनिर्देशाद् हस्वाभाये जानाति । ज्ञास्यति । थज्ञासीत् । जज्ञौ । ज्ञेयात्, ज्ञायात् । पुप = पुष्टौ । मन्थ = विलोडने मध्नाति । ग्रन्थ - सन्दर्भ । बन्ध = बन्धने । भत्स्यति । बन्धा । अभा- न्सीत्, अवान्धाम् अमान्सुः।बध्यात् । नि,म+बन्ध = वाक्य-विस्तारे। उद् + बन्ध गलरज्ज्वा मारणे । निर् + बन्ध = आग्रहे । प्रति+बन्ध = निरोधे । मृद = क्षोदे । श्रश = भोजने । मुप = स्तेये। मुप्णाति । कुप- निष्क । निर: कुपः ७।२।४६ (बलादेरार्द्धधातुकरयेट वा) निष्कोपिप्यति, निष्कोपयति । निरकोषीत्, निरकुक्षत् । क्षुभ = सञ्चलने। तुभ्नादिपु च मा३६ इति रणत्वनिषेधे क्षुम्नाति । क्षुभाण । (संयोगाभावान्न एत्व- निपेधः। इति परस्मैपदिनः । वृ= संभक्तौ । वृणीते । वरीप्यते वरिष्यते । 'लिसिचोरात्मनेपदेषु' इति वैकल्पिके इटि अवरीष्ट, श्रवरिष्ट, प्रवृत । लिडि' इति दी भावे वरिपीट वृषीष्ट । इत्यात्मनेपदम् यादयश्च । - - ·२ पाणिनीयप्रबोधे * अथचुरादयः तत्रोभयपदिनः * चुर = स्तेये । इति चुर धातोः सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लो कसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ३।१।२५ (स्वार्थे) इति णिचि अनुवन्धनिवृत्तौ गुणे चोरि इत्यस्य सनाद्यन्ता धातवः ३।१।३२ इति धातुत्वाल्लटि तत्स्थाने णिचश्च १।३१७४ ( कभिप्राये कियाफले आत्मनेपदम् ) इत्यात्मनेपदे तप्रत्यये टेरेत्वे गुणे अयादेशे चोरयते (ति) लुडि 'मिश्रिद्रुभ्यः० इति च्ले: चङि अनुबन्धनिवृत्तौ परनिटि ६।४।११ (प्रार्द्धधातुके लोपः) इति णिलोपे [प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्] इति नियमाद् णौ चङयपधाया ह्रस्वः ७।४।१ इति हस्वतया ओकारस्य उकारे चुर इत्यस्य 'चङि' इति द्वित्वे अभ्यासादिकार्ये चुचुर + अत इति स्थितौ सन्वल्लघुनि चपरेऽनँग्लोपे ७४९२ (णौ' अङ्गस्य अभ्यासे णों) इति सन्वद्भावे 'दीर्घो लघोः ७।४।६४ ( सन्वद्भावे अभ्यासस्य ) इति दीर्धे अडागमे अचूचुरत (त्) चोरयाञ्चक्र (चकार) (बभूव)(मास) चोरयिषीष्ट, चोर्यात् । एवं सर्व एव चुरादिधातव उभयपदिनः सेटश्च रूपाण्यपि प्रायः समानान्येव भवन्ति । लुडि विशेषः । तथाहि भक्ष = अदने । अवभक्षत (त्) अर्च = पूजायाम् । लुङि 'चङि' इति द्वित्वे कर्तव्ये 'अजादेद्वितीयस्य' इति रेफविशिष्टस्य 'चि' इत्यस्य द्वित्वे प्राप्ते न न्द्राः संयोगादयः ६।१।३ (द्विः) इति रेफस्य द्वित्व-निषेधेन 'चि'मात्रस्य द्वित्वे 'णेरनिटि' इति द्वितीयस्य शिचो लोपे हलःत्वरयोगे 'श्राडजादीनाम्' इत्याटि 'याटश्च' इति वृद्धौ प्राचित (त) अर्ज = अर्जने । अर्ह = पूजायाम् । ईर = क्षेपे। उद्+ईर उच्चारणे । प्र + ईर - प्रेरणायाम् । सम् + ईर = कम्पने । कुत्स = -- ·तिङन्तप्रकरणम् भेदने। चट - श्राघाते। - निन्दायाम् । कृत = संशब्दने। णिचि उपधायाश्च ७।१११०१ (कांत इत् धातोः) इति रपरे इकारे उपधायाञ्च ८।२।७८ (हलि दी : वो) इति इकारस्य दीधे कीर्तयते (ति) लुडि उत् ७७ (उपधायाः चपरे रणौ) इति वैकल्पिके ऋदादेशे कृत् इत्यस्य द्वित्वादिकार्ये अचीकृतत (त्) पक्षे अचिकीर्तत (त्) क्षल शोधने। क्षालयते (ति) लुङि द्वित्वादिकाये सन्वद्भावे संन्यतः ७७६ (अभ्यासस्य इत्) इति अभ्यासाकारस्य इकारे अचिक्षलत (त्) खडि मह - कुत्सायाम् । गुप = गोपने । घट्ट = चालने । घुपिर = विशन्दने । भेदने । उत् + चट = उच्चाटने । चर्व = चर्वणे । चिति = स्मृत्याम् । चूर्ण = पेपणे। छन्द प्रलोभने। उप छन्द - प्रार्थ- दाहे । तड़ = तर्ज = भत्सने। तर्क नायाम् । तप - वित। तिज = निशाने। पट = विदारणे । उत् + पट = उन्मूलने । रक्षणे। पोड = बाधने । निस् + पीड = निप्पीउने । पुप = पोपणे । पूज = पूजायाम् । पूर - शाप्यायने । भर्स = तर्जने । भू = चिन्तायाम् । भाविनि लुटि [णिचि श्रच प्रादेशो न स्याद् द्वित्वे कर्तव्ये ] इति नियमात् वृद्ध्यभावे 'भू + इ' इत्यस्य धातुत्वात् लुङि तत्स्थाने त-प्रत्यये चलेश्वडि 'णेरनिटि' इति हिलोपे भू+श्रत इति स्थिती 'चहि' इत्यनेन 'भू' इत्यस्य द्वित्वादिकार्य सन्बद्भावे च ओ' पुर्यज्यपरे ७८० (संनि अंगस्याभ्यासस्य इत्) इति श्रभ्यासो. कारस्य इत्वे दोघे च अदागमे प्रयीभवत (त्) भूप = अलझारे । महि = भूपायाम् । मान = पूजायाम् । मार्ग = अन्वेपणे । मृजूप् : शुद्धौ । णिचि मृज द्धिः ७।२।१११ (इको धातु प्रत्यये ) इति वृद्धौ पाल : ।

·७४ पाणिनीयप्रबोधे । । श्रा+कल - । मार्जि इत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ मार्जयते (ति) मनि = गुप्तभाषणे । मृष = तितिक्षायाम् । मोक्ष = मोक्षणे । यत = ताडने । यत्रि-बन्धने । लक्ष = दर्शने । लघि = लङ्घने। लड, लल = उपसेवायाम् विलासे च । लोक, लोच = दर्शने । वच = परिभाषणे । वृजी = वर्जने । वन्चु = विप्र लम्भे । सान्त्व =3 समाश्वासने । अथादन्ताः । कथ= वाक्यप्रबन्धे। णिचि अतो लोपः ६१४८ (आर्द्धधातुके ) इति अलोपे तस्य स्थानिवद्भा- वादुपधावृद्ध भावे कथि इत्यस्य धातुत्वाल्लटि कथयते (ति) अचकथत (त) अवधीर = अनादरे । कर्ण = श्रवणे। कल = संख्याने। परि+ बोधे । सम् + कल = योजने। वि+व+कल = गुणने ।. आप = अतिवाहने । गण = संख्याने । ई च गैणः ७।६७ (अभ्यासस्य चपरे णौ) अजीगणत (त) अजगणत (त्) गवेष= मार्गणे। दण्ड = ताडने । पार = शक्तौ । मह = पूजायाम् । मिश्र = संयोजने । गुण' अभ्यासे । चित्र चित्रीकारे । मूत्र = प्रसावे । रच = निर्माणे। रस = आस्वादे । नि, निर् + रूप = ज्ञीप्सायाम् । वर्ण: रक्षने । निर + वर्ण = दर्शने । वास = दर्शने । वास= सुरभीकारे । विडम्ब सुरभीकारे । विडम्ब = अनुकारे। वीज कम्पने व्यजनकरणे च । व्यय = धनव्यये । शील = अनुशीलने । श्लथ, श्रथ = दौर्बल्ये शिथिलीकारे च। सभाज - व्यक्तीकारे । स्तेन = चौथ्ये । स्पृह = इच्छायाम् । प्रागर्वान्ता केवलमात्मनेपदिनः। अर्थ = याचने । अग्लोपित्वात् सन्वद्भावाभावेन इत्वाद्यभावे आर्तधत । अनु, अभि, प्र+ अर्थ प्रार्थनायाम् । सम् + अर्थ = दृढीकारे ।वि, निर, अप + अर्ध = व्यर्थीकारे । मृग = अन्वेपणे। गर्व = माने। इत्यात्मनेपदिनश्चुरादयश्च समाप्ताः । । - विवरणे। वर = । सत्कारे । सूच = अदन्ताः ।

·एयन्तप्रक्रिया अथ ण्यन्तप्रक्रिया। - श्रन सनादिणिडन्ता द्वादश प्रत्यताः सन्ति । यदन्तानां सपा 'सनाधन्ता धातवः' इति धातुसंज्ञार्या लढादिकार्य विधीयते । तन प्रेरणार्थे सर्वेभ्येऽपि पूर्वगणपठित्तेभ्यो मूल-धातुभ्यो णिच् प्रत्ययो भवितु" महति । इह हि णिजन्तप्रक्रियाप्रयोगे पूर्व-(मूल.) धातोः कर्तुः प्रेरयिता प्रयोजककतेत्युच्यते । णिचप्रत्ययेन स एवोक्तो भवति । यतो हि 'हेतु- मति च' इति सूत्रेण प्रयोजकव्यापारे एव णिच् विधीयते । इत्येवं णिचा प्रयोजककतुरुक्तत्वात् तत्र प्रथमा विभक्तिर्भवति । तदनुसारमेव णिजन्त- क्रियायां पुरुपवचनानि च भवन्ति । पूर्व-(मूल) धातोः कर्ता तु इह प्रयोज्यकर्तेत्युच्यते । स चेह कर्तृवाच्येऽपि णिजन्तप्रयोगे णिचाऽनभिधीय मानत्वादनुक्तो भवति । अतस्तत्र तृतीया विभक्तिर्जायते । किया परिगणिताना धातूनां प्रयोगे सूत्रबलात् तस्य कर्मत्वं भवति । ततश्च तत्रानुक्त कणि द्वितीया विभक्तिर्जायते । अयमन्त्र संग्रहः- गमनाहारबोधार्थशब्दाकर्मधातुपु । अणिजन्तेषु यः कर्ता स्यारिणजन्तेषु कर्म सः (इति) णिजन्तप्रयोग-सिद्धिप्रकारो यथा-देवभाषाभ्युदयो भवति तं डा. वीरमणिरुपाध्यायः प्रेरयति । इत्यर्थे उपाध्यायमहोदयो देवभाषाभ्युदयं भावयते भावयति वा । इह भवन-क्रियायां स्वतन्त्रकर्तुरभ्युदयस्य स्वतन्त्रः कर्ता ५४ (क्रिोयाम् ) इति कर्तृ-संज्ञार्या तव्ययोजकस्य उपाध्यायमहोदयस्य तु तत्प्रयोजको हेतुश्च ५५ (चात् कर्ता) इति हेतु-संज्ञायाम् हेतुमति च ३।१।२६ (णिच्) इति प्रयोजकन्यापारे प्रेरणा - ·•७६ पाणिनीयप्रबोधे . 'णिचि अनुबन्धनिवृत्तौ वृद्धौ च भावि इत्यस्य धातुत्वाल्लटि तत्स्थाने णिचश्च' इत्यात्मनेपदे तप्रत्यये टेरेल्वे शबादौ भावयते । परस्मैपदे भावयति । अत्र प्रयोजककर्तृव्यापारे णिज्विधानात्तत्कर्तुरुपाध्यायमहोदयस्योक्ततया तन्त्र प्रथमा भवनक्रियाकर्तुर्देवभाषाभ्युदयस्य त्वनुक्कत्वात्तत्र तृतीयाप्राप्तौ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशव्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ ११४१५२ (कर्म) इति कर्मसंज्ञायाम् 'कर्मणि द्वितीया' इति द्वितीया विभक्तिर्जायते । इत्थमन्यत्रापि ज्ञेयम् । अभावयत (त) भावयताम् (त) भावयेत (त्) भावयिष्यते (ति) अभावयिष्यत (त). भावयिता अवीभवत (त्) भावयाञ्चके (न्चकार (म्बभूव)(मास) भावयिषीष्ट, भाव्यात् । काशीपण्डितसभाध्यक्षो भारतपारिजातकाव्यं शृणोति शृण्वन्तं तं स्वामि- भगवदाचार्य: प्रेरयति । इत्यर्थे स तं तंत् श्रावयते (ति) इह श्रु- धातोणिचि अनुबन्धनिवृत्तौ वृद्धौ च श्रावादेशे श्रावि इत्यस्य धातृत्वात् लडादिकाय्ये श्रावयते (ति) लुङि [ णिच्यच श्रादेशो न स्याद् द्वित्वे 'कर्तव्ये ] इति नियमाद् श्रु इ+श्रत इत्यत्र श्रुमात्रस्य द्वित्वे अभ्यासकार्ये णिलोपे गुणे अडागमे अशुभ्रवत इति जाते स्त्रवतिशृणोतिद्रवति प्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा ७४८१ (अभ्यासोकारस्य इत् अपरे धात्वक्षरे ) इति वैकल्पिके इकारे अशिश्रवत (त्) अशुश्रवत (त्) एवम् द्रावयते (ति) अदिगवत (त्) श्रादुगवत (त्) इत्यादि । देवप्रकाशो भाप्यमधीते तं ब्रह्मदत्तजिज्ञासुः प्रेरयते । इत्यर्थे जिज्ञासु. महोदयः देवप्रकाशं भाप्यमध्यापयते (ति) अन्न अधिपूर्वकाद् इङ्धातो- 'णिचि वृद्धौ यणि ध्यै + इ इत्यत्र क्रोजीनां णौ ॥१॥५८ (एचः यात्) इति श्रात्वे अतिहीन्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग्णौ ७।३.३६ इति पुगा- ·सजन्तप्रक्रिया | --- . गमे अध्यापि इत्यस्य धातुत्वाल्लढादिकारये अध्यापयते (ति) लुडि णिजन्तादिदः सप्रत्यये प्लेश्वहिणी च संश्वङोः २।४।११ (इङः गाङ्) इति गाटादेशे पुफि 'यो चट्युपधाया.' इति हुत्वे 'गप्' इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासकारये सन्वद्भाये दीघ अढागमे यणि अध्यजीगपत (त) पक्षे 'क्रीजीना यौ' इत्यात्वे पुकि अधि प्रापि इत्यत्र 'अजादे द्वितीयस्य' इति 'पि' मात्रस्य द्वित्वे अन्त्यणिलोपे पाटि वृद्धौ यणि अध्यापिपत (त्) एवं'झापयते (ति) अचिक्रपत (त्) हेपयते (ति) अजिहिपत (५) छात्रः गवेपणा करोति तं पं० रामाज्ञापारादेयः प्रेरयति । इत्यर्षे छात्रेण पारडेयमहोदयो गवेषणा कारयते (ति) हारयते (ति) अजीहरत (त) लेखयते (ति) नोदयते (ति) दर्शयते (ति, पाचयते (ति) श्रन्तेवासी तिष्ठति तिष्टन्तं तम् श्राचार्यः कपिलदेवः रयति । इत्यर्थे श्राचार्यमहो- दयस्त स्थापयते (ति) लुङि स्थापि + अत इत्यत्र तिष्ठतेरित् ५५ (उपधायाः चपरे णौ) इति श्राकारस्येकारे णिचो लोपे स्थिप् इत्यस्य 'चडि' इति द्वित्वे 'शाः खयः' इति तकारशेपे 'श्रादेशप्रत्य- ययोः' इति पल्वे प्रवे अडागमे अतिष्ठिपत (त्) गमयते (ति) अत्र गमेो उपधावृद्धौ मितां हरवः ६९२ ( उपधाया णौ") इति हस्वे गमीत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ गमयते (ति) लुद्धि श्रजीगमत (त) ज्ञपयते (ति) अजीज्ञपत (त्) घटयते (ति) अजीघटत (४) इति एयन्तप्रक्रिया । ॐ अथ सन्नन्तप्रक्रिया % पठितुमिच्छति=पिपठिपति । इति विग्रहे पठ् धातोः धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ३।११७ (सन्) इति सनि अनुबन्ध- निवृत्तौ सयंडन: ६१ १ (एकाचो "द्वे प्रथमस्य अंजादेहितीयस्य ·पाणिनीयप्रवोधे । । 1 अनभ्यस्तस्य धातोः ) इति 'प' इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासकाये 'सन्यतः' इति अस्य इत्वे सनश्वार्द्धधातुकत्वाद् 'आर्द्धधातुकस्येवलादेः इति इटि -सस्य पत्वे पिपठिष इत्यस्य धातुत्वाल्लटि तत्स्थाने 'शेषात्कर्तरि परस्मै. 'पदम्' इति तिपि शपि अनुबन्धनिवृत्तौ 'अतो गुणे' इति पररूपे पिपठिषति । अपिपठिषत् । पिपठिषतु । पिपठिषेत् । 'अतो लोपः' इति सनोऽकारस्य लोपे पिपठिपिष्यति । अपिपठिषीत् । पिपठिषाञ्चकार । पिप- ठिष्यात् । अत्तुमिच्छति=जिघत्सति इति विग्रहे अदेः सनि 'लुङ्सनोस्लुि' इति धस्लादेशे अनुबन्धनिवृत्ती धातोत्वेि अभ्यासकार्ये 'सस्याद्ध- धातुके' इति सस्य तकारे जिवत्स इत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ जिघत्सति । कर्तुमिच्छति =चिकीर्पति । इति विग्रहे कृधातोः सनि द्वित्वादिकार्ये चिकृप इति स्थिती अमनगमां संनि ६।१।१६ (दी? झलि ) इति 'ऋकारस्य दीर्घ इको झल १।२।६ (सन् फित् ) इति सनः 'कित्वेन' ऋत इद्धातोः' इति इरि हलि च' इति उपधादी चिकीर्प इत्यस्य धातुत्वा- ल्ल डादौ चिकीर्पति । भवितुमिच्छति-भूपति । इति विग्रहे भूधातो: सनि द्वित्वादी सैनि ग्रह गृहोश्च ५।२।१२ ( उर्फः नेट ) इति इगिन- पेधे बुझ्ष इत्यस्य धातुत्वाल्लढादी बुभूपति । इति सन्नन्तप्रक्रिया । * अथ यङन्तप्रक्रिया ६ अतिशयेन पुनः पुनः भवति घोभूयते। इति विग्रहे भूधातो:धांतारे- काँचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ३।११२२ इति यछ प्रत्यये 'सन्यो इति धानोनित्ये अभ्यासकार्य गुणो यङलुको१४:५२ (अभ्यासस्य) इति सभ्यासगुण 'योभय' इत्यस्य धानुस्याल्लादीस्दिन्त तया यात्मनेपदे शपि परपे योन्यते । अयोभयत । योभयताम् । बोभूयेत । अतो लोप योभू- ।

·यङ्लुगन्तप्रक्रिया ॥ । -वात्र- - यिप्यते । अवोभूयिष्ट । चोभूयायके। बोभूयिपीष्ट । दोद् यते । नेनीयते । शेशीयते । शोशुच्यते । यस्य इलः ६१४६ ( लोपे प्रार्धधातुके ) इति यलोपे शोशुचिष्यते । वेभिद्यते । लप् धातो यडि द्वित्वादी ललप्य इति स्थिते दीर्घोऽकितः ७८३ (अभ्यासस्य) इति अभ्यासदीधै 'लालप्य' इत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ लालप्यते । वाभज्यते। कुटिलं व्रजति ज्यते । इति विग्रहे ब्रजधातोः नित्यं कोटिल्ये गतौ ३११॥२३ (यङ्) इति कौटिल्यार्थे यडि द्वित्वादौ अभ्यासदीधै 'धानज्य' इत्यस्य धातुत्वाल्ल- डादौ वाव्रज्यते । चाचल्यते। वृत् धातोः यहि द्वित्वादिकाये रीगृदुप- धस्य च ७१० ( अभ्यासस्य धातो: यङ्गुकोः) इति किवादभ्या- सान्ते रोगागमे 'वरीवृत्य' इत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ वरीवृत्यते। दरी- दृश्यते। ग्रहः सम्प्रसारणे जरीगृह्यते । रीङ ऋतः ७।३।२७ (अकृ- सौर्वधातुकयो: यिच्चौ च ) इति ऋकारस्य रीडि जेहोयते चेक्रीयते दाधातोस्तु 'घुमास्था०' इति ईवे 'अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः' इति दीर्धे द्वित्वादिकायें देदीयते। पेपीयते। तेष्टीयतो इत्यादि। इति यङन्तप्रक्रिया। * अथ यडलुगन्तप्रक्रिया * अतिशयेन पुनः पुनः भवति-बोभवीति । इति विग्रहे यडि हित्वा- पेक्षया प्रथमं योऽचि चे राश७४ ( लुक्) इति यडो लुढि ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद् द्वित्वे 'गुणो यङलुकोः' इति गुणे 'अभ्यासे चर्च' इति जश्वे 'योभू' इत्यस्य धातुत्वालटि 'शेपास्कर्तरि परस्मैदम्' इति परस्मैपदे तिपि शपि 'चर्करीतञ्च' इति यङ्लुङन्तस्यादादौ पाठात् 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि यङो वा ७।३।६४ (पिति हलि सार्वधातुके ईट) इति तिपः पाक्षिके ईडागमे 'बोभूतु वेतिक्त' इति । ।

·पाणिनियप्रबोधे ॥ छन्दसि निपातनात् 'भूसुवोस्तिङि' इति गुणनिषेधस्य भाषायां यङ्लुकि अप्रवृत्त्या 'सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे बोभवीति, बोभोति । बोभूतः 'अदभ्यस्ताद्' इति झस्याति 'अचि श्नु' इति उवङि बोमुवति । अबोभवीत्, अबोभोत् अबोभवुः । बोभवीतु, बोभोतु । बोभूयात् । वोभविष्यति । लुङि च्लौ तस्य सिचि 'गातिस्था, इति सिचो लुकि 'यडो वा' इति पाक्षिके ईटि गुणं बाधित्वा नित्यत्वात् बुगागमे अबोभूवीत् अयोभोत् । अबोभूवुः । बोभवाञ्चकार, बोभूयात् । शुच् धातोर्यङ्लकि द्वित्वादिकार्ये पाक्षि के ईटि 'न धातुलोप श्राद्ध- धातुके ११५ ( इको गुणवृद्धी) इति गुणनिषेध शोशुचीति शोशोक्ति शोशुक्त इत्यादि । लालपीति, लालप्ति । लालपिप्यति। अलालपीत् । वृत् धातोः यङलुकि सैनिकौ च लुंकि ७।४।११ (ऋटुपधस्य अभ्या- संस्य रीक) इति पाक्षिके अभ्यासस्य रीकि कृते 'चरीवृत्' इत्यस्य धातु- त्वालडादिकाव्ये वरीवृतीति पक्षे वरिवृतीति वर्ववृत्तीति । ईढभावपक्षे परीवत्तिं वरिवत्ति वर्वति इत्यादि। ग्रहेस्तु जाग्रहीति जाग्रादि जागृढः जागृहति । कृधातोः यलकि ऋतश्च ७११२ (अभ्यालस्य रीक रग्रिको च लुकि) इति पाक्षि के अभ्यासस्य रीकि चरीकृ इत्यस्य धानुत्वाल्लदादि- काय चरीकरीति, चरिकरीति, चरीति । चरीकति, चरिकति, चर्षति दादेति, दादाति, दादियः, दादति । इति या लुटन्त प्रक्रिया । अथ नामधातुप्रक्रिया । श्रात्मनः पुत्रमिति पुनीयति । इति विना मुंपः श्रीत्मनः क्यंचे ३।१।१८ (रछायाम् समानकाय मंगः ) पनि पुनमिति सुबन्ताय पचि बनुयन्यनिती 'मुपो धातुमातिपदिकयोः' इति सुपी बुद्धि ·नामधातुप्रक्रिया ८१ क्यचि च ७।४।३३ (अस्य ई) इति पुत्राकारस्य ईकारे पुग्नोय इत्यस्या धातुस्वापलडादौ पुत्रीयति । पुत्रीयिष्यति काम्यच्च ३१16 (उक्ता) इति. काम्यचि अनुवन्धनिवृत्तौ सुपो लुकि च पुत्रकाम्य इत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ पुत्रकाम्यति । पुत्र काम्यिष्यति । पुत्रमिवाचरति = पुत्रीयति छात्रम् इति विग्रहे । उपमानादाचारे ३।१० (कर्मणः सुपः क्यच् ) इति पुत्रमिति सुवन्तात् क्यचि पूर्ववत्कार्य पुत्रीयति । विष्णूयति द्विजम् । गर्दभीयति वृपम् । वृपभीयति गर्दभम् । प्रावारीयति कम्बलम् । प्रासादे इवाचरति-प्रासादीयति कुट्यां कौटिल्यः। इति विग्रहे [ अधिकरणाच्चेति वक्तव्यम् ] इति वार्तिकवलात् प्रासादे इति अधिकरणसुवन्तात् क्यचि पूर्ववत्काय्ये प्रासादीयति । कृष्य इवाचरति = कृष्णायते । इति विग्रहे कृष्ण इति कर्तृसुयन्तात् कर्तुः क्या सलोपंश्च ३।३।११ (उपानात् ) इति क्यडि अनुबन्धनिवृत्तौ सुपो लुकि 'अकृत्सार्वधातुकयो र्दीघः' इति दीघे कृष्णाय इत्यस्य धातुत्वाल्लडादौ कृष्णायते । कृष्णायिष्यते । पुषम् विष्णूयते। चूल्यवे। पण्डितायते । अप्सरायते। विद्वायते । प्रोजायते शब्दं करोति = शब्दायते । इति विग्रहे शब्दमिति सुबन्तात् शब्दवैर- कलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ३।१११७ (क्य) इति क्यडि पूर्ववत्काय्य शब्दायते । कलहायते। वैरायते । सुखमनुभवति = सुखायते । इति विग्रहे । सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ३।१११८ (कर्मणः क्यङ्) इति सुखमिति कर्मसुबन्तात् क्यङि पूर्ववत्कायें सुखायते । कृच्छ्रायते इत्यादि । कृष्ण इवाचरति = कृष्णति । इति विग्रहे कृष्ण प्रातिपदिकाद [सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विन्वा वक्तव्यः] इति क्यिपि तस्य सर्वापहारिलोपे कृष्ण इत्यस्य धातुस्यालदादिकार्ये कृष्णवि। एवम् सुजनति । शूरति । । ६ ·६२ पाणिनीयप्रबोधे । पिकति । मूकति । रङ्कति । राजति । गर्दभति । इत्यादि । पृथु करोति- प्रथयति । इति विग्रहे पृथु-शब्दात् [प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ट- वच्च तत्करोति तदाचष्टे वा णिच् । ] इति उभयवार्तिकबलात् णिचि । इष्टवभावेन च पृथोः प्रथादेशे प्रथि इत्यस्य धातुत्वाल्लडादिकायें प्रथ- यति । भ्रदयति । द्रढ़यति । स्थवयात । दवयति । इत्यादिः । इति नाम: धातुप्रक्रिया । अथ कण्ड्वादिः। कण्डूज-गानविधर्षणे । कण्डूधातोर- भयपदित्वात्तलि तिपि च कण्ड्वादिभ्यो यक् ३।३।२७ (नित्यं स्वार्थे) इति यकि कण्डूयते(ति) कण्डूयिष्यते (ति) कण्डूयिष्ट (यीत् ) कराडू- याञ्चक (ञ्चकार) कण्डयिपीप्ट कण्ड्य्यात् । एवम् मन्तु = अपराधे । हणी = लजायाम् । महीङ् = पूजायाम् । तिरस् = अन्तर्धा । उपस् प्रभातीभावे । संभूयस् = प्रभूतभावे । भिपज = चिकित्सायाम् । इत्यादिः करडवादिः। श्रधात्मनेपदप्रक्रिया। निपूर्वकाद् विश्धातोः नेविंशः १।३।१७ (आत्मनेपदम् ) इत्यात्मनेपदे तुदादित्वात् शदिवकरणे निवि- शते । निवेच्यते । परिपूर्वकात् फ्रीधातो: परिव्यवेभ्यः क्रियः ११३३१८ इत्यात्मनेपदे परिक्रीगीते विक्रीणीवे । विपूर्वका जिधातोः विपराभ्यां ः १३1 प्रत्यारमनेपदे विजयते । पराजयते । सम्पूर्वकाल स्थाधातो: समवप्रविभ्यः स्थः ११३१२२ इत्यात्मनेपदे संतिष्टते । लुम्चिायोरिच' प्रति इल्वे स्यादनात्' इति मिचो लोपे श्रमागमे समस्थित । प्रतिटते समाते पं० रामनारायणमिनः। अथ परस्मैपदप्ररिया-विएवं काट रम् धागो: च्याल्परिभ्यो रमः ११३३ (परस्मैपदम् ) पति परस्मैपदे मिरनशिपरंमार । उपा परमशि। इति परस्मैपदमलिया। ।

·भाषकर्मप्रक्रिया 5 । ततश्व अथ भावकर्मप्रक्रिया उक्तानां सर्वेपामेव कर्तृवाच्यगताना विविध-धातूना-मध्यतोऽकर्मक- धातुभ्यो भावे सकर्मकेभ्यश्च कर्मणि प्रत्यया जायन्ते । वैश्च भावकर्मवाच्य- क्रियारूपाणि निप्पाधन्ते । भावकर्मणोः भावकर्मणोः सर्वत्रैवात्मनेपद-प्रत्यया भवन्ति । चतुर्यु सार्वधातुकेषु लकारेषु धातुप्रत्यययोर्मध्ये या विकरणं जायते । कर्तृवाच्ये तु कर्तरि जायमानेन लडादिना कर्तुरुतत्वात् कर्मण- श्वानुक्तत्वात् कर्तरि. प्रथमा कर्मणि' द्वितीया कर्तुरनुरूपञ्च क्रियायां पुरुपवचनादिकं प्रयुज्यते । इह हि भाव-कर्मवाच्ये भावेजायमानेन लडा- दिना भावस्योक्तत्वात् [भावो भावना उत्पादना क्रिया] इत्यभियुक्तोक्तः क्रियैव सकलधातुवाच्या असत्वरूपा भावार्थकलकारेणानुद्यते । तस्या असत्त्वरूपायाः सत्वार्थकयुष्मदस्मदादिशब्दैः द्विवचनबहुवचना. दिकैश्च सत्त्वधमैः सह सर्वथैव सामानाधिकरण्यासम्भवात् प्रथम-पुरुषस्य तत्राप्येकत्वस्यैव हि संख्यानपेक्षस्य श्रौत्सर्गिकतया समुपस्थितौ सर्वत्र प्रथम-पुरुषक-वचनमेव भवति । कर्मणि जायमानेन लडादिना तस्योक्त- त्वात् तत्र प्रथमा कर्मानुसारमेव च क्रिया पुरुषवचनानि जायन्ते । कर्तुश्चानुक्कत्वात् तूभयन्नापि कर्तरि तृतीयैवं भवति । लिङ्ग वचनानि तु सर्वत्र पूर्वाण्येव यथास्थितानि विष्टन्ति। संग्रहश्च- "कर्तरि प्रथमा ज्ञेया कर्तृवाच्ये तिडादिके । द्वितीया कर्मणि ज्ञेया कर्बधीनं क्रियापदम् । कर्मवाच्ये तृतीया स्यात्कर्तरीत्येव निश्चितम् । प्रथमा कर्मणि ज्ञेया कर्मा- धीन क्रियापदम् । गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहरूपवहाम् । बुद्धि- भतार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया। प्रयोज्यकर्मण्यन्येपो ययन्तानां लादयो भताः । कालादिकर्मकाकर्मकाणां भावे च कर्मणि । तकारो जयते 1 । ।

·पाणिनीयप्रवोधे । -- तेन मासं मासो यथास्यते।" उदाहरणानि यथा-स बालक पश्यति = तेन वालको दृश्यते । त्वं बालकौ पश्यसि त्वया बालकौ दृश्येते। अहं बालाकान् पश्यामि = मया बालका दृश्यन्ते । वयं त्वां पश्यामः = अस्माभिः त्वं दृश्यसे । तौ युवा पश्यतः= ताभ्यां युवा दृश्येथे । अावा. युष्मान् पश्यावः = आवाभ्यां यूयं दृश्यध्वे । युवा मां पश्यथः = युवा-- भ्याम् अहं दृश्ये । यूयम् अावां पश्यथ = युष्माभिः धावां दृश्यावहे । तेऽस्मान् पश्यन्ति = तैः वयं दृश्यामहे । अहं तम् अपश्यम् = मया सः अश्यत । स चन्द्रं पश्यतु = तेन चन्द्रो दृश्यताम् । कः सूर्य पश्येत् -केन सूर्यो दृश्येत । अहं त्वां द्रक्ष्यामि =मया त्वं द्रक्ष्यसे, दशिंप्यसे । इत्यादि । तत्र प्रयोगसिद्धिः यथा--भूधातोः अफर्मकत्वात् 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति भावे लकारोपस्थितौ 'वर्तमाने लट्' इति लटि भावकमणोः १॥३॥१३ (श्रात्मनेपदम् ) इति लस्य स्थाने श्रात्मनेपदे तङि तप्रत्यये सार्वधातुके य २१११६७ (धातो: भावकर्मणोः) इति यकि कित्वाद्गुणनिषेधे भूयते । अभूवत । भूय- ताम् । भूयेत । इत्येवम् चतुर्यु लकारेपु दिवादिवपं जायते । सृष्टि तु स्यसिच्सीयुटतासिप भावकर्मणोरुपदेशेऽज्मनग्रहदशां वा चिण्व- दिट् च ६४६२ इति वैकल्पिके चिरावदावे तस्मिन्नेव पक्षे स्य-विक- रणस्य इदागमे चिएवढ़ावाद् धातो दो याचादेशे सस्य पत्वं भाषि- प्यते, पक्षे 'याद धानुकम्येवलादेः' मीटि गुणादिकाग्यं भविष्यो । समामिप्यत, भविष्यत । भाविता, भविता । लुधिरली रास्य चिंग माव-कर्मणोः ३१६६ (प्ले शब्द) इति चिणि अनुबन्धनिती पार मायादेश पियो मुरति उन्य लुकि अागने थमाधि ·मावकर्मप्रक्रिया ८१ । 'द्विवचनादी अभाविपाताम्, अमविपाताम् । इति रूपवैविध्यम् । लिटि बुगागमे द्विस्वादो बभूवे । लिङि माविषीष्ट, भविपीप्ट । अर्मकधातो. रपि उपसर्गवशात् सकर्मवे यानन्दोऽनुभूयते । इत्यादि प्रयोगो भवति । अत्र हि अनुपूर्वकाद् भूधातोः सकर्मकरवात् फर्मणि लकारोपस्थिती लटि तत्स्थाने तहि तप्रत्यये यफि पूर्ववद्रूपसिद्धिः। एवम् श्रानन्दौ अनुभूयेते श्रानन्दा अनुभूयन्ते । इत्यादि सर्वांण्येव रूपाणि ज्ञेयानि हन् धातोः हन्यते । अहन्यत । हन्यताम् । हन्येव 'इत्यादि रूपाणि । आर्द्धधातुकलकारेषु तु घानिप्यते हनिष्यते । इत्यादि रूपद्वैविध्यम् । लुडिः अवानि, श्रघानिपाताम्, अहंसाताम् । वधादेशे अवधि अवधिपाताम्। जम्ने । घानिषीष्ट, हंसीप्ट वधियीप्ट । ग्रह-धातोः सम्प्रसारणे गृह्यते । श्रगृह्यत । गृह्यताम् । गृह्येत । लुडादौ चिएवद्भावे इटि उप- धावृद्धौ ‘ग्रहोऽलिटि' इत्यत्र वलादिलक्षणस्यैवेटो ग्रहणाद् दीर्घाभावे । प्राहियते । पक्षे ग्रहीप्यते। अग्राहि, अपाहिपाताम् अग्रहीपाताम् । जगृहे। ग्राहिषीष्ट, ग्रहीपीष्ट । दृश-धातोः दृश्यते । लुडादौ चिएवगा- वादिकायें दर्शिप्यते, द्रक्ष्यते । प्रदर्शि। अदर्शिपाताम् अदक्षाताम् अदर्शिपत, अदृचत । ददृशे। दर्शिीप्ट, दक्षीष्ट । प्रच्छ-धातोः यकि सम्प्रसारणे । पृच्छयते। प्रक्ष्यते । अप्राच्छि, अप्रक्षाताम् । एवम् उच्यते । इज्यते । उप्यते । उप्यते । सुप्यते। गम्यते । श्रगामि, अगंसा- 'ताम् । त्यज्यते । पठ्यते । श्रश्यते । दृश्यते । रज्यते । जीयते । तीयते । भूयते । द्रूयते। कृ-धातोर्यकि रिडि रिविधानसामर्थ्यात् दीर्घाभावे क्रियते । कारिष्यते । अकारि, अकारिपाताम्, अकृपाताम् । एवं वियते । ध्रियते । श्रियते । श्राद्वियते । स्मृ-धातोस्तहि यकि 'गुणोऽर्तिसंयोगाद्यो: 21413 । । । । ।

·पाणिनीयप्रबोधे - । । - स्मयते । स्मारिष्यते, स्मरिष्यते। अस्मारि, अस्मारिषाताम् अस्मृषा- ताम् । एवम् अय॑ते । कृ-धातोस्तङि यकि 'ऋत इद्धातोः' इति इरि 'हलि च' इति दीधे कीर्यते। एवम् गीर्यते। दीर्यते। तीर्यते । शीर्यते । 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य' इति उत्वे दीर्धे पूर्यते । पाधातोस्तडि यकि 'धुमास्था. इति श्रात ईत्वे पीयते । अपायि, अपायिषाताम्, अपासा- ताम् । एवम् । दीयते। धीयते । स्थीयते । हीयते । अवलीयते । दुह्यादिषु गौर्दुग्धं दुह्यते । वलिः वसुधा याच्यते । अजा ग्राम नीयते, हियते, कृप्यते, उहते। माणवकं धर्मो ब्रूयते, माणवको धर्मम् वा अहं तं भावयामि मया स भाव्यते । लुटि चिरवद्भावे इटि 'णेरनिटि' इति इटः थाभीयत्वेनासिद्धत्वात् णेलों पे भाविप्यते पक्षे भावयिष्यते । अभावि, अभाविपाताम्, अभावयिपाताम् । अहं त्वं ग्रन्थं पाठयामि मया त्वं ग्रन्धं पाठ्यसे । अपाठि, श्राठिपाताम्, अपाठविपाताम् । एवम् स्थाप्यते । कार्यते। हाय्यते । चोर्यते । दाप्यते । तेन मासं मासो वा श्रास्यते । कालादि कर्मक-णिजन्तानां प्रयोज्ये एव प्रत्ययः। मासमास्यते माणवक इत्यादि । अथ लकारार्थप्रक्रिया- अष्टाध्यायीसूत्रपाठे 'वर्तमाने लट्' इत्यारभ्य 'उरणादयो बहुलम्' इति सूत्रं यावत् ये प्रत्यया येनोपाधिना विहितास्ते तथैव भूते भवि- प्यति च काले ज्ञयाः । यथा-कदा श्रागतोऽसि ? इति प्रश्ने अयमाग- पछामि, एप भागमम् वा। इत्युत्तरे वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा २॥३॥३१ इत्यनेन वर्तमानसामीप्ये भूतेऽधे वैकल्पिक लट् । एवम् फदा गमिप्यसि ? इति प्ररने एप गच्छामि अयम् गमिष्यामि वा इत्यु- परम् । [ एप, श्रयम् इति सामीप्यसोत व्ययपदे ये] गम्यं नमे ·कृदन्तमकरणम् सुखं यायात् इत्यन्न हेतुहेतुमतोर्लिङ ३।३।११३ इति लिङ्। युधिष्टिर इयाज इति वक्तव्ये युधिष्ठिरो यजति स्म । इत्यन्न स्मयोगे लट् स्मे ३२२१११८ (परोक्षे भूतार्थे ) इति लट् । अपरोक्षे च ३३२१११६ (भूत) एवं स्म पिता प्रवीति, श्रववीत् वा। गच्छति रम, अगच्छद् घा। करोति रम, आकरोद् था। धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः ३६४१ (थन काले उक्तास्ततोऽन्यत्रापि स्युः) यथा-वसन् ददर्श । अत्र भूते लट् । इति । अथ कृदन्तप्रकरणम् कृदन्तं बिना किकविस्तद्धितेन, विना शाब्दिको व्याकृतिज्ञः कर्थ स्यात् । गिरां देवतां प्राञ्जलिः सम्प्रणम्या- रऽभेतोऽधुनाह कदन्तं समासात् ॥ धातुभ्यः प्रत्यययोगेन क्रियापदानि शब्दाश्च निर्मीयन्ते । तत्र तिप्रत्यययोगेन क्रियापदानि (श्राख्यातानि) निप्पायन्ते । कृप्रत्यय- योगेन च शब्दा व्युत्पाद्यन्ते। अनुपदमिह भवति पचतीत्यादीनि तिङ्प्रत्यययुक्तानि क्रियापदानि तिङन्तप्रकरणे विस्तरेण निर्दिष्टानि । अन्न कृत्प्रत्यययोगेन जायमानानां शब्दाना साधुत्वप्रकारमुपक्रमामः । सम्प्रति धातुभ्यः कृप्रत्यययोगेन स्वमनोऽनुरूपान् शब्दान्निर्माय 'कृत्त- द्वितसमासाश्च' इति प्रातिपदिक्संज्ञया तान् सुविभक्तियुक्तान् विदधतः पदधनिनः स्युरन्वेवासिनः । श्रस्तु-कृत्प्रत्यययोगेन (१) संज्ञा. शब्दाः (२) विशेषणशब्दाः (३) अव्ययशब्दाश्चेति त्रिविधाः शब्दा ·( पाणिनियप्रबोधे •. प्राविष्क्रियन्ते । तत्रोणादिप्रत्ययाना संज्ञानिर्माण प्राधान्यम् । गच्छतीति गौरिति विग्रहेण गम्-धातोः डोप्रत्यये गोशब्दसिद्धिः। इत्यादि संज्ञा- शब्दसाधुत्वप्रकारो ज्ञेयः । उणादिभिन्नानामन्येषां कृत्प्रत्ययानां विशेष- रणशब्दनिर्माणे प्राधान्यम् । अव्यय-शब्दास्तु स्वल्पा मान्तक्तवान्दै जन्तप्रभृतयः कियन्त एव प्रादुर्भवन्ति । इत्येवं कृत्प्रत्ययाः स्वावान्तर- भेदतोऽपि निधैव विभक्ताः सन्ति । कियन्तः कृत्यसंज्ञकाः । कियन्त श्योगासिसंज्ञकाः । तद्भिन्नाः सर्व एव कृत्संज्ञका इति । तत्रोणादिसंज्ञ. कास्तत्रैव करणे वक्ष्यन्ते । कृत्संज्ञका अपि विस्तीर्णा इति पश्चादेव नीरूपयिष्यन्ते । इह [सूचीकटाहन्यायेन ] प्रथमं कृत्यप्रत्ययानाह- ते च १ तव्यत् २ तव्य ३ अनियर ४ केलिमर ५ यत् ६ क्यए ७ स्यत् इति सप्तैव सन्ति । इमे सप्त तथान्ये त-खलाश्च प्रत्यया अकर्मकधा- तुभ्यो भावे सकर्मकेभ्यस्तु कर्मणि जायन्ते । यदा सकर्मकेभ्यस्ते प्रत्यया जायन्ते तदा ते विशेपणशब्दान् निर्मान्ति । यथा-'कर्तव्यं कर्म इति । कुत्रचन कर्मवाचकक्रियास्थानिका अपि भवन्ति । यथा-त्वयेद कर्मन्यम् । त्वया गन्तव्यम् ।भावे तु ते सर्वथा क्रियाकृत्यमेव निहन्ति । यथा-त्यया कर्तव्यपरेण भवितव्यम्भाव्यम् वा। कृत्यप्रत्ययान्तशब्दाना सिद्धिप्रकारो यथा-त्यम् प्रधितुमईः शश्यो वा इति विग्रह ए-धातो: अहे कृत्यतचश्च ३।३१६६ शकि लिए च ३३११७० इति सूत्रद्वय. बलाद महधेि शरया, पा कृत्याः ३६३६३ (प्रादगालः) इति रत्याधिफारे तयोरेव पत्याखलीः ३१७० (भापकर्मणोः) प्रायनेन अकर्मतया भाये तव्यत्तव्यानीयरः ||१६ (धायो: स्पः ) इति सम्पति राध्ये या प्रत्यये 'मायागुकायेदालादः' ·कृदन्तप्रकरणम् सह इतीटि एधितव्य इत्यस्य 'कृत्तद्वितसमासाश्च' इति प्रातिपदिकसंज्ञा “इचापप्रातिपदिकाद' इति सुपः प्राप्ती [ भावे औरसर्गिक क्लीयत्व 'मेकरवञ्च] इति नियमादेकत्वे क्रीयत्वे च निपातिते सौ तस्यामि पूर्वरूपे एधितघ्यम् स्वयेति भावार्थकप्रत्ययेन कर्तुरनुकत्वात् तन्न तृतीया । एवम् एधनीयम् त्वयेत्यादि । पठितुं योग्यम् = पठितव्यम्, पठनीयम् वा रस पुस्तकं श्रीकरणापतिना इह सकर्मकतया फर्मणि सव्यादिपु कृतेषु कर्तुरनुकत्वात् वन तृतीया कर्मणश्योकत्वात् तत्र प्रथमा ज्ञेया । कर्तुमहीं कर्तव्या फरणीया वा देशसेवा वागीश्वरविद्या- लङ्कारेण । चेतुमर्हश्चेतव्यश्चयनीयो वा ग्रन्थराशिस्त्वयेत्यादि। भेत्तु शक्या भिदेलिमाः सरला मयेति विग्रहे भिद् धातोः सकर्मकतया कर्मणि [ केलिमर उपसंख्यानम् ] इति चार्तिकबलात् केलिमप्रत्यये कित्वाद्गुणनिषेधे प्रातिपदिकतया खादौ जसि रूपसिद्धिः। एवम् 'पचेलिमा माषाः। पचेलिमम्मालूरफलम् । पचेलिमा शकुलीत्यादि । कृत्यलुटो बहुलम् ३।३।११३ "क्वचित्मवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्वि- भाषा क्वचिदन्यदेव । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विध बाहुलक वदन्ति ।" इति बाहुल्येन कृत्यप्रत्यये स्नाति अनेनेति स्नानीयम् त्रिफला- चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः । इत्यादि प्रयोगसिद्धिः । चेतुमर्हः शक्यो वा चेयः । इति विग्रहे चिधातो: अंचो यत् ३।११९७ (धातोः) इति यति गुणे चेय इत्यस्य प्रातिपदिकतया सौ सिद्धिः। चेया, चेयम् । जेयः, जेया, जेयम् । नेयः, नेया, नेयमित्यादि। दातुं योग्यः शक्यो वा देयः । इयत्र यति ईद्यति ॥६५ (प्रातः) इति धातोराकारस्येवे पुणे देय इति प्रातिपदिकात् स्वादौ देयः, देया, देयम् । एतुमहः शक्यो ।

·पाणिनीयप्रबोधे , । वा इत्यः । इत्यन्न इधातो: एतिस्तुशास्वजुषः क्यप् ३।११३०६ इति क्यपि कित्वाद्गुणाभावे इ+ य इति जाते हस्वस्य पिति कृति तुक ६।१७१ इति तुकि प्रातिपदिकादिकार्ये इत्यः, इत्या, इत्यम् । एवम् स्तुत्यः- शास्तुमर्हः शक्यो वा शिष्य इत्यन्न शास्धातो: क्यपि 'शास इदङ्हलोः' इति उपधाया इत्वे 'शासिवसि.' इति षत्वे प्रातिपदिकादिकाये शिष्यः शिष्या, शिष्यम् । कर्तुं योग्यः कार्याः। इत्यत्र कृधातोः ऋहलोय॑त् ३।११२४ इति एयति धातोः वृद्धौ. प्रातिपदिकादिकार्ये कार्यः परोप- कारः । कार्या राष्ट्रधर्मकथा । कारण कर्तव्यम् कर्म । एवम् हार्यः, हार्या, हार्यम् । वाह्यः, वाह्या, वाह्यम् इत्यादि । वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् ३३११६४ (अपवादः प्रेत्ययः) इति नियमात् एकस्मादेव 'धातोस्तव्यदादयश्चस्वा-- रोऽपि प्रत्यया भवन्ति । यथा-भवितव्यम्, भवनीयम्, भुवेलिमम्, भव्यम् । ओरावश्यके ३।१।१२५ (धातो: एयत्) इति एयति भाव्यम् । एतव्यम्, अयनीयम्, येलिमम्, इत्यम् । कर्तव्यम्, करणीयम्, क्रेलिमम्, कार्यम् । इति कृत्यप्रकरणम् । कृदन्तान्तर्गतम् । करोतीति कारकः कारिका वेति विग्रहे कृ-धातोः कृदतिङ ३।११६३. (प्रत्ययः) इति ण्वुलादिप्रत्ययानां कृत्सज्ञायाम् । कतरि कृत् ३।४।६७ (प्रत्ययः) इति कथै एक्ल तृचौ ३॥१॥३३ (धातोः कर्थे ) इति एवुल्प्रत्यये कृ+बु इत्यत्र युवोरनाको ७।११ इति वोः अकादेशे णित्वाद् अचोणिति इति ऋकारस्य वृद्धौ कारक इत्यस्य प्रातिपदि कादिकार्ये कारकः, कारिका, कारकम् । तृचि तु कर्ता, की, कर्तृ । एवम् भावक: भाविका, भावकम् । भविता, भवित्री, भवितु। पाचकः, पाचिका, पाचकम् । दाधातोः खुलि श्रनुवन्धनिवृत्तौ वोरकादेशे ·कृदन्तप्रकरणम् . । श्रातो युक् चिएकृतोः ३।३।१२८ (मिणति ) इति युगागमे प्रातिपदि- कादिकाय दायकः, दायिका, दायकम् । नन्दयतीति नन्दनः इत्यत्र नन्दधातो: नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ३।१।१३४ इति ज्युप्र. त्यय योरनादेशे प्रातिपदिकादिकायें नन्दनः, नन्दना, नन्दनम् । ग्रहधातोः णिनि प्रत्यये ग्राही, ग्राहिणी, ग्राहि । पचतीति विग्रहे पचा- दित्वादचि सुपि। पचः, नदः, देव: टित्वनिपातनाद, टिपू नदी। देवी, इत्यादयो विशेष्यनिघ्नाःशब्दा ज्ञेयाः। लिखतीति लिखः। इत्यत्र लिख्-धातोः इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ३११११३६ (धातोः) इति कप्रत्यये कित्वाद् गुणा- भावे प्रातिपदिकादिकाय्ये लिख:, एवम् क्षिपः, बुधः, कृशः, ज्ञः, प्रियः, किरः । श्रातश्वोपसर्ग ३११३६ (धातोः कः ) सुज्ञः, प्रदः सुस्थः। कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । इति विग्रहे कृधातोः कर्मण्यण ।। ( उपपदे धातो:) इति अणि वृद्धौ कार इति जाते ततः कर्तृकर्मणोः कृति इति कृयोगेन कर्मणि पप्ठ्याम् कुम्भ ङस् कार इत्यत्र [ गतिकार- कोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनम् प्राक् सुबुत्पत्तेः ] इति नियमात् सुबुत्पत्तेः पूर्वम् ‘उपपदमति' इति समासे सुपो निवृत्तौ [ एकदेश- विकृतमनन्यवद् ] इति न्यायात् समुदायात् सौ कुम्भकारः, भाष्यकारः, सूत्रकारः सृष्टिकारः, मालाकारः, नीतिकार इत्यादिः । गां ददातीति गोदः। इत्यत्र गाम् इति कर्मोपपदस्य दा-धातोः श्रातोऽनुपसर्गे कः ३१२१३ (कर्मणि) इति कप्रत्यये 'मातो लोप इटिच' इति भालोपेन प्रत्यययोगे कृयोगेन कर्मणि षष्ठ्याम् गो इस् द इत्यत्र समासादिकाये गोदः कम्बलदः, जलदः । जनान् एजयतीति जनमेजयः । इत्यत्र एजि-धातो: एजेः खस् ३२।२८ (कर्मणि) इति खशि धातोर्गुणे अयादेशे सुपो. ।

·१२ पाणिनीयप्रबोधे + । निवृत्तौ जन+एजय इति जाते अरुषिदजन्तस्य मुंम् ६।३।६७ (खित अनय॑यस्य ) इति मुमागमे सुपि जनमेजयः । प्रियं वदतीति प्रियंवदः इत्यत्र प्रियवशे वदः खच् ३।२।३८ इति खचि सुमागमे 'नश्चापदान्तस्य झलि' अनुस्वारे प्रियंवदः, वशंवदः। सुश्रणातीति सुशा इत्यत्र श-धातोः अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ३१२१७१ ( भनिन्क्वनिव्वनिविचः) इति मनिन् प्रत्यये नेड्वशि कृति ७।२।८ इति वलादीटो निषेधे गुणे सुशर्मन् इत्यतः प्रातिपदिकादिकार्ये सुशर्मा । प्रातरित्वा, रेट, रोट् , सुगए । सुवं बिभर्तीति भूभृत् इत्यन्त्र भृ-धातोः क्वि च ३।२।७६ (सोपपदेभ्यः सर्वधातुभ्यः) इति क्विपि तस्य सर्वथा निवृत्तौ 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुगागमे भूभृत्, वेदवित्, कर्मकृत् । 'उष्णं भोक्तु शीलमस्यास्तीति उष्णभोजी। इत्यत्र मुज्-धातोः सुप्यजाती- णिनिस्ताच्छील्ये ३।२१७८ इति णिनिप्रत्यये उष्णभोजी । सरसि जातम् सरसिजम् । इत्यत्र जन्धातोः सप्तम्यां जनेर्डः ३।२।१७ ( भूते) इति डप्रत्यये ढित्वाहिलोपे उपपदसमासे तत्पुरुषे कृति बहुलम् ६३।१४ (सप्तम्या अलुक्) इति सप्तम्या अलुकि सरसिजेन्यस्य प्रातिपदिका- दिकारये सरसिजम् । बाहुलकात् सरोजम् । न जातः अजः । इत्यत्र जन्- धातोः अन्येष्वपि दृश्यते ३।२।१०१ ( जनेर्डः) इति डप्रत्यये डित्वा- हिलोपे नसमासे 'नलोपो नजः' इति नलोपे श्रज इत्यतः प्रातिपदिका. 'दिकायें अजः। पचतीति पचन् इत्यन्न पचधातो: 'वर्तमानेलट्' इति लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरण १२।१२४ इति शनादेशे शित्वात्सार्वधातुकसंज्ञायां शवागमे अनुबन्धनिवृत्ती 'पच + अत् इति जाते पररूपैकादेशे पचत् इत्यतः प्रातिपदिकतया लटि तस्य ·कृदन्तप्रकरणम् - 1 । स्वाद्युत्पत्तौ पचन , पचन्ती, पचत् इत्यादि पदम् । एवं भवन् , भवन्ती, मन्, (घती)। सन् (सती) ब्रुवन् (ग्रुवती)। जुरत् (जुद्धती) जिहियत् (जिहियती) ददत् (ददती)। दिव्यन् (दिव्यन्ती)। सुन्वन् (सुन्वती) तुदन (तुदन्ती तुदती)। रुन्धन् (रुन्धती) कुवन् (कुर्वती) फ्रीणन्(कोणती) चोरयन् (चोरयन्ती) इत्यादि। आत्मनेपदे तु भापते इति भापमाण इत्यत्र भाषधातो: लटः शानजादेशे तस्य शित्वात्सार्वधातुकतया शपि भाप + श्रान इति जाते पाने मुक् ७।२।२ (श्रदन्तस्य) इति किवात् भापन्त्यावयवे मुकि अनुबन्धनिवृत्तौ रत्वे भापमाण इत्यतः प्रातिप- दिकतया स्वादौ भाषमाणः (भाषमाणा ) इत्यादि । एवम् नयमानः । ईशानः। शयानः। ब्रुवाणः । ददान: । पद्यमानः। चिन्वानः । नियमाणः । रुन्धानः । कुर्वाणः । पुनानः । चोरयमाणः । बोभूयमानः। वेत्तीति विद्वन् इत्यन्न लटः शनादेशे तस्य च विदः ' शतुर्वसुः ७।१६३६ (वा) इति रातु र्वस्वादेशे वैकल्पिके विद्वस् इत्यस्य प्रातिपदिकतया सुपि विद्वान् (विदुषी) पक्षे विदन (विदती) इत्यादि । भविष्यतीति भविष्यन् इत्यत्र तौ सत् ३।२।१२७ इति शतृशानचोः सहसंज्ञकतया लुटः सद्वा ३।३।७४ इति परस्मैपदे शतरि भविष्यकालतया शपोऽपवा- दके स्थप्रत्यये आर्द्धधातुककृत्ये च भविष्यदिव्यस्य प्रातिपदिकतया सुपि भविष्यन् ( भविष्यन्ती-ती) आत्मनेपदे भाषिष्यमाणः (भाषिष्यमाणा). इत्यादि । अहम् अस्नासिपम् इति मया यच्यमाणः (यषयमाणा अकर्मकात् स्नाधातोः स्नातम्। इत्यत्र निष्ठा ११२६ तक्तवतू इति तवरवोः निष्ठासंज्ञकतया निष्ठा ३।२।१०२ ( भूते धातोः) इति सूत्रण तयोरेव कृत्यक्तखलाः' इति नियमात् भावे प्रत्यये । स्नात ·'१४ पाणिनीयप्रबोधे. ‘तम्। इत्यस्मात् [ भावे. प्रौत्सर्गिकमेकवचनं क्लीबत्वञ्च ] इति नियमात् प्रातिपदिकतया कोवे सौ स्नातम् मयेत्यत्र कर्तर्यनभिहिते तृतीया । स ग्रन्थमपाठीत् इति तेन ग्रन्थः पठितः। इत्यत्र सकर्मकात् पठ्धातो: कर्मणि कप्रत्यये आर्द्धधातुककृत्ये पठित इत्यतः सुपि पठितः । अन क्तप्रत्ययेन कर्मण उक्ततया तत्र प्रथमा कर्तुश्वानुक्तत्वात्तत्र तृतीया । कर्मणा तप्रत्ययान्तस्य सामानाधिकरण्येन पठितौ ग्रन्थौ । पठिता ग्रन्थाः । 'पठिता स्मृतिः। पठिते स्मृती । पठिताः स्मृतयः । पठितं पुस्तकस् । पठिते पुस्तके । पठितानि पुस्तकानि । एवम् लिखितः लिखिता लिखि- उक्तः शब्दः । उक्ता वाक् । उक्तम् . वचः । कृतः कृता कृतम् । नीतः नीता नीतम् । इतः पृता पृतम् । ऊढः ऊढा ऊढम् । स धर्ममभ्यधात् तेन धर्मोऽभिहितः। इत्यत्र अभिपूर्वकात् भाषणार्थात् धाधातोः कर्मणि तप्रत्यये दधातेहिं ७४४२ ( तादौ किति) इति ह्यादेशे सुपि अभिहितः। (धर्मः) अभिहिता (स्मृतिः) अभिहितम् ( पुराणम् ) स ग्रन्थमदात् इति तेन ग्रन्थो दत्तः इत्यत्र' दाधातोः · क्तप्रत्यये दो दद् घोः ७४६ ( तादौ किति ) इति ददादेशे चत्वे दत्त इत्यतः सुपि दत्तः ग्रन्थः । दत्ता दत्ता गौः। दत्तम् पुस्तकम् । कियद्भयो धातुभ्यः -कर्तरयपि तप्रत्ययो जायते । यथा -स गङ्गामगमत् इति स गङ्गा गतः । अत्र गम्धातोः, गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङस्थासवसजनरुहजी- यंतिभ्यश्च ३।४।७२ (कर्तरि चाद् भावकर्मणोः) इति कर्तरि के 'अनु- दात्तोपदेशः' इति मलोपे गत इत्यतः सुपि गतः स गङ्गाम् । यत्र कतुरुक्ततया तत्र प्रथमा कर्मणोऽनुकत्वात् तत्र द्वितीया । गता गङ्गाम् । तेन तया वा गता गङ्गा । तेन तया वा गतम् . सा ·कृदन्तप्रकरणम् एवम्-स प्रातः गङ्गाम । सा प्राप्ता गङ्गाम् । तेन तया वा प्राप्ता गङ्गा । तेन तया वा प्राप्तम् । इत्यादि । अहम् अनासिषम् इत्यह सातवान् । इत्यन्न स्नाधातो: 'कर्तरि कृत्' इति कथे निष्टा' इत्यनेन कवतुप्रत्यये अनुबन्धनिवृत्तौ 'स्नातवत्' इत्यस्मात्सुपि स्नातवान् । इह प्रत्ययेन कर्तुरुतत्वादहमिति कर्तरि प्रथमा तेन सह क्तवत्वन्तस्य सामाना-, धिकरण्येन अावा स्नातवन्तौ। वयं स्नातवन्तः । सा स्नातवती ते स्नावत्यौ। ता: स्नातवत्यः । स ग्रन्थमपठत् इति स ग्रन्थं पठित- वान् । इत्यन्न पठ्धातोः कर्तरि क्तवतौ इटि पठितवत् इत्यस्मा- सुपि पठितवान् इत्यादि । अत्र कर्मणोऽनुक्तत्वाद् ग्रन्थमिति द्वितीया का सह प्रत्ययस्य सामानाधिकरण्यात् सा ग्रन्थं पठितवतीत्यादि। एवम् उक्तवान् उक्तवती। लिखितवान् लिखितवती । अभिहितवान् (तवती) दत्तवान (वती) इत्यादि रूपं ज्ञेयम् । रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ८।२।४२ शीर्णः शीर्णवान् । भिन्नः भिन्नवान् । संयोगादेरातोधातोर्यण्वतः मारा३३ (निष्टातो नः) द्राणः दाणवान् । ग्लानः ग्लानवान् ल्वादिभ्यः ८।२।४४ (निष्टातो नः) लूनः लून- वान (लूनवती)ोदितश्च मारा४५ (निष्ठातो नः) मुग्नः मुग्नवान् (वती)शुपः का मा२।१६ (निष्टात्तः) शुकः शुष्कवान ( वती पचो वः ८२१४७ ( निष्ठातः) पश्वः पक्ववान् (वती) क्षायो मः माराम (निष्टातः) क्षामः क्षामवान् (वती) स तम् श्रवोभवत् इति तेन स भावित: । तं स भावितवान् वा । इति विग्रहे भावीति के क्तवती इटि निष्ठायां सेटि ६५२ (णेर्लोपः) इति किलोपे भावित भावितवत् इत्येताा सुपि भाषित: भावितवान् वा । स्त्रीलिने । एयन्तात् ·पाणिनीयप्रबोधे भाविता भावितवती। एवम् कारितः (वा) कारितवान् (तवती) पाठितः (ता) पाठितवान् (तवती) चिकीर्षतीति चिकीर्षुः । इति विग्रह चिकीर्षधातोः सनाशंसभिक्ष उः ३।२।१८६ इति उप्रत्यये 'श्रतो. लोप' इति अलोपे स्वरयोगे चिकर्षु शब्दार सुपि चिकीर्षुः पिपठियः, जिगमिपुः। इत्यादि । इति पूर्वकृदन्तप्रकरणम् । अथोणादिप्रकरणम् कृदन्त-शब्दा एव संस्कृतवाङ्मये बाहुल्येनोपलभ्यन्त इति कृत्प्र-- त्ययाना प्राधान्यम् । तत्राप्युणादिप्रत्ययानामतिविस्तारो विद्यते । उणादिप्रत्ययैरेव सर्वेषामेव संस्कृत शब्दानां सिद्धिं पाणिनिमहर्षिः प्रतिज्ञातवान् इति किंवदन्तीह वैयाकरणेषु प्रस्ताऽस्ति । तदनुरूपमेक मोहम्मदीयशासने कुत्रचित्कदाचित् कश्चित् 'मलक मियाँ मोलना' इत्यभिधानो मोहम्मदीयः कञ्चन वैयाकरणमभ्यधात् 'भवन्तो वैयाक-- रणाः सन्ति मन्नामसिद्धिं ब्रुवन्तु'। स च वैचाकरणः प्रौढपण्डित प्रांसीत् इति अनुपदमेवाभ्यधात् । अहो तव नानस्साधने तु नास्ति कोऽपि प्रयासः । केवलात् माधातुत एव 'डलक डियाँ डोलना' इत्युणा.. दिप्रत्ययेपुं कृतेषु अनुबन्धनिवृत्तौ डित्वाहिलोपे मकारस्य स्वरयोगे. 'मलक मियाँ मोलना' इति सर्वशब्दसिद्धिर्भवति । इत्येवं सर्वविदि- चोऽस्ति महिमोणादिप्रत्ययानाम् शब्दसाधने । तत्प्रकारश्चेत्थम् - "संज्ञासु , धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु । इति । कस्मिंश्चिदपि संज्ञाशब्दे प्रथमं धातुरूपमूहनीयम् । ततः प्रत्ययः जयः। गुणवृद्धियटिलोपादिकार्यदृष्टया प्रत्ययेषु अनुबन्धा जहनीयाः । इतीमान्येवोणादिप्रकरणकृत्यानि सन्ति । यथा कारः इति शिल्पिन:- ·. । कृदन्तप्रकरणम् -संज्ञा । तत्र 'कृ'-धातुर्ज्ञायते । 'उ'-प्रत्ययः प्रतीयते। वृद्धिकार्यवशात् प्रत्यये णित्वमनुमीयते । इत्यतय कृ+ उ = कार प्रातिपदिकात् सुपि कारः इति साधनप्रकारो ज्ञेयः । तधा च सूत्रम् उणादयो बहुलम् ३३३ अत्र बहुलग्रहणात् उणादिप्रत्ययाना लक्ष्यानुसारतो व्यवस्था ज्ञेया । तथाहि-साधनोति परकार्यमिति साधुः । इत्यत्र साधधातोः [कृवापाजिमिस्वादिसाध्यशूभ्य ठण् इति उण प्रत्यये साधुः । एवम् कारः वायुः पायुः स्वादुःप्राशु (इत्यव्ययम् ) रहधातो:राहुः। यस्धातो: वासुः । इत्यादिसंज्ञाशन्दा उणादिप्रकरणात्साध्याः । इत्युणादिः । प्रथोत्तरकृदन्तम् भवनम् = भावः । इत्यत्र भूधातोः भावे ३३% (धावोर्घ ) [सिद्धावस्थापन्नो धात्वर्थो भावः] इति घणि अनुवन्धनिवृत्ती 'यचो ब्णिति' इति वृद्धौ प्रावादेशे भाव इत्यस्मात्सौ भावः। एवम् पाकः । हारः । भारः। इत्यादिः। चयनम् = चयः । इत्यत्र चिधातोः एरच ३१३५६ (धातोः) इत्यचि'गुणे अयादेशे चयः । एवम् जयः । नयः। जयः । इत्यादिः । करणम् = करः। इत्यत्र कृधातोः ऋदोरप ३।३।१७ (धातोः) इत्यपि गुणेन रपरे थकारे करः । एवम् गरः। दरः । शरः । मयः। लवः। स्तवः। धयः। इत्यादिः। वेपनम् = वेपथुः। इति टुवेट = कम्पने भूति बप् धातो: द्वितोऽथुच् ३३८६ इत्यथुचि वेपथुः । एवं श्वयथुः । बमधुः दवधुः प्राजथुः । इत्यादिः। प्रधानम् = प्रधिः इत्यत्र प्रपूर्वकात् धाधातोः उपसर्गे घोः किः ३।३।२ इति किमत्यये 'घातो लोप इटिच' इस्यालोपे प्रधिः । एवम् निधिः । यिधिः । उपधिः। प्राधिः। व्याधिः। इत्यादि हरिवदूपम्। संशयःसंशोधिः इत्यत्र गौधासो: भावेऽ| खिर्या तिन् ३।३१६५ इति फिनि किवादगुगनिषेधे तिनुत्रत- यसिमुसरकसेप च बारा (एन) इति इएिनपेथे संगीतिः। एपन् गति:कृति: एसिस्यादि नसिपम्पम् । भेदनं भिदाय मिद भागः -पिद्भिदादिभ्योऽद ३३.४ (प्रियाम् ) र रापि दो मिदा! 1 ·पाणिनीयप्रबोधे ] एवम् नपा। कृपा।मृजेत्यादिः। पच एव पचिः। पचतिर्वा इत्यत्र [इकस्तिपी धातुनिर्देशे ] इति इकि तिपि च प्रातिपदिकत्वात्सुपि पचिः पचतिः । इत्यादि हरिवद्रूपम् । नपुंसके भावे क्तः ३।३।११४ ल्युट च ३३३।११५ इत्यादिसूत्रैः भावेऽर्थे ते ल्युटि च हसितम् हसनम् । गतम् गमनम् इत्यादि प्रयोगसिद्धिः। रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति विग्रहे रमधातोः हलश्च ३।३।१११ ( करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायां घञ्) इति घजि उपधावृद्धौ रामः रामावित्यादि रूपम् । दर्शनम् = द्रष्टुम्- इत्यत्र भविष्यतः तुमुन्प्रत्ययस्य मान्तकृत्त्वात् 'कृन्मेजन्तः' इति अव्यय- तया [अव्ययकृतो भावे ] इति वचनात् भावेऽर्थे दृश्धातोः तुमुन्एवलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ३।३।१० ( भविष्यति काले) इति तुमुनि अनुबन्धनिवृत्तौ ‘सृजिदृशोभल्यमकिति' इति मित्वाद् ऋकारस्यान्त्या- वयवे अमि यणि शस्य षत्वे ष्टुत्वे द्रष्टुम् देवं याति । एवम् कर्तुम् । पठितुम्। सोढुम् इत्यादि । एलि तु दर्शकः कारक इत्यादि पूर्ववद्रूपम् । लुट्लकारीयप्रथमपुरुषैकवचनरूपाण्येवेहोमन्तानि कृत्वा पाठ्यानि तथाहि-द्रष्टा द्रष्टुम् । गन्ता गन्तुम् । कर्ता कर्तुम् । पठिता पठितुम् इत्यादि । पूर्वम् भोजनम् पश्चाद् यानम् इत्यर्थे मुक्त्वा याति । अन्न मुज्धातोः समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ३।४।२१ (धातो: क्त्वा) इति पत्वा प्रत्यये कित्वाद् गुणनिषेधे कुत्वे मुक्त्वा इत्यत्र समागतस्य सुपः 'क्रवातोसुन्कसुनः' इत्यव्ययत्वाल्लुकि मुक्त्वा शतपदं यायात् । शयित्वा पोषयेद्वपुः। अत्र शोधातो: क्तिव इटि न क्त्वा सेट् ।२।१८ (कित्) इति कित्वनिषेधे गुणे अयादेशे सुपो लुकि शयित्वेत्यव्ययम् । पूर्वम् प्रकर्षण करणम् पश्चाद् गमनम् इत्यर्थे प्रकृत्य गच्छति इत्यत्र प्रकृक्त्वेति स्थिती गतिप्रादयः' इति समासे समासेऽनपूर्वे क्त्वो, ल्यप् ७१३० इति क्त्वो ल्यवादेशे अनुवन्धनिवृत्तौ 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुकि प्रकृत्येत्यव्ययम् । पूर्व भूयो भूयः स्मरन्ति पश्चात् हृष्यन्ति इत्यर्थे स्मृ-धातोः भाभीक्ष्ण्ये णमुल चशा२२ (चात् क्त्वा ) इति णमुलि धातून ·कृदन्तप्रकरणम् घृतम् इति उपमाने वृद्धौ स्मारमित्यस्याव्यस्त्वात् सुपो लुकि 'नित्यवीप्सयोः' इति सारं स्मारं महामण्डलेशं श्रीविद्यानन्द स्वामिन हृष्यन्ति भक्ताः। स्वा स्मृत्वा वा । चोरम् उच्चार्य आक्रोशति इत्यर्थे चोरमिति उपपदे कृधातोः कर्मण्याक्रोशे कृतः खमुब् ३।४।२६ इति अनुबन्धनिवृत्तौ वृद्धौ कारमित्यनेन सह चौरमित्यस्य मति' इति समासे सुपो लुकि चौरकामित्यत्र 'अरुर्द्विपदजन्तस्य इति मुमागमे चौरङ्कारम् श्राक्रोशति । एवम् पितृकारम् मातृकारम् रमाक्रोशतीत्यादि घृतमिव निहितम् इति घृतनिधायम् उपपदे निपूर्वकात् धा-धातो: ने कर्मणि च ३१ (धातोर्णमुल कर्त्तरि) इति णमुलि धिनिवृत्तौ 'श्रावो युक् चिरकृतोः' इति युगागमे निधायमिति पश्चाद् घृतम् इत्यनेन सह उपपदमतिट्इति समासे सुपो लुकि धायमिति जावे कपादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः ३।४।१६ इति नीतीत्यस्यानुप्रयोगे घृतनिधायं निदधाति (जलम् ) एवम् विद्युब- नष्टः। गर्दभतादं ताठयति । भारवाहिवाहं वहति । अश्वचालं चागजगामं गच्छति। मन्थरसारंसरति। कोकिलरावं रौति इत्यादयः शो शेयाः । इति कृदन्तप्रकरणम् । समाप्तम्यायं अन्यः । जावुपेते किल पाणिनीयके 'प्रबोधचन्द्रे' सुरगीनमस्तले । नीपिका व्याकृतिजा लयं व्रजेत् समाजत: संस्कृतसेविना दुधम् । श्रीसमपरिणा शारिढल्येन महामहाध्यापकेन व्यारयानवागी- शेन पयितराजेन श्रीगोपालशाखिणा दर्शनफेशरिणा निर्मित पाणिनीयप्रवोधे उत्तरार्द्धः समासः। सम्पूर्णश्चायं प्रन्यः । शुभं भूयात् ·सन्तः समभ्यर्थ्यन्ते 'मनसि वचसि कृत्ये पुण्यपीयूषपूर्णा- स्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्य- निजहृदिविकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्त शृण्वन्तु सर्वे विद्वांसः सन्तः सहृदयाश्च ये। मया दत्तावधानेन मालवीयानुशासनात् संक्षिप्तं शब्दशास्त्रं यत्सुधियां पुरतोऽर्पितम् । प्रसारयन्तु ते सर्वे ये हि राष्ट्रहितैषिणः संस्कृता कठिना भापा मिथ्येमा जनधारणाम् । दर्शयन्तु पुरस्कृत्य 'पाणिनीयप्रबोधकम्' 'गोपालशास्त्रिणा' शाब्दे शाये सम्प्रति दुर्गमे । सोपानपक्ती रचिताः स्वारोहन्तु सुबुन्द्रयः स्वल्पप्रयासतो भूत्वा शाब्दिश्यो वालवालिकाः । रत्नान्याचिनुयुर्यत्नाद्देवभाषामहार्णवात् "ज्ञानिन विधिना विविधः प्रयत्नैः। पूपिकारमनसा मुनिना कृतो यः। स कमनीयतमोऽपि लोक। हा साम्प्रतं पठनपाठनतो निरस्तः॥" इत्यादि शायर्याचन्मनीपी हारशार। प्यार: शिरगां सम्पमा परिन् स्वयम्प्रमः॥ श्रीकाटना व गो स्यम्रो देवगिरीतये । भारतीयो राष्ट्रपती राजेन्द्रनापि वारशः ॥ यानं भारी पनि यादयोन्य मनीषिणः । साग गे ममीले मंग्याध्यापन - सूनमःमः