·No text on this page.

·LINGĀNUS ASANA
OF
DURGASIN HA

·Sources of Indo-Aryan Lewioography
10
LINGĀNUSĀSANA
OF
DURGASIM H A
CRITICALLY EDITED BY
D. G. KOPARKAR
DECCAN COLLEGE
Postgraduate and Research Institute
POONA

·LINGĀNUSĀSANA
OF
DURGASIMHA
CRITICALLY EDITED BY
DATTATREY GANGADHAR KOPARKAR, M.A.
Professor of Sanskrit, Ahmedaagar Callage,
Ahmednagar.
POONA
1952,

·Code No.: L. 29
First Edition, 1000 Copies, October 1952.
Price Rs. 8
411 Rights Reseroed
Printed by Madhukar Narayaa Chapekar at the Arya Samskriti Press Lid., 198/17 Sadashiv
Peth, Tilak Road. Poona 2 and Publisbed by Dr. S. M. Katre, for the Deccan College
Post-graduate and Research Institute, Yeravada, Poona 6

·ABBREVIATIONS Amara Amarakośa, ed. Dr. Hara Datta Sharma, Poona Oriental Series No. 43, Poona, 1941. B The Bengali Ms. of the text. BI Bibliotheca Indica. Comm. or com. Commentary. D D The Idar Mss, of the text. Dc 3 One Ms, of Pk used for the BSS ed. Du Durgasimha's Lingānusāsana. G The Baroda Ms, of the text. GOS Gaekwad's Oriental Series, HC Hemacandra's Lingānusāsana with Vallabhavācaka's vịtti, ed. Acārya Vijāyakşamābhadra Sūri, Sri Ami Soma Jaina Granthamālā No. 2, Bombay, 1940. Hr Harşavardhana's Lingānusāsana with Prthivīśvara's Commentary, ed. V. Venkatarama Sharma, Madras Uni, Sk. Series No. 4, Madras, 1931. K Kāśikāvrtti, ed. Bālaśāstrī, Benares, 1876. Ling Lingānusāsana. MW Sanskrit-English Dictionary of Monier-Williams, Second edition. P. Pāṇini's Astādhyāyi. Pk Prakriyākaumudī, ed. BSS. POS Poona Oriental Series, The Lingānusāsana ascribed to Pāṇini and commented on by Bhattoji Diksita in his Siddhāntakaumudi. For the date of this Ling, vide my paper read at the Session of the All-India Ori. Conf., Bombay, 1949, The Lingānusāsana of Jaina Sākațāyana published as an Appendix to Hr. Ling, Madras Uni. Sk. Series No. 4, Madras, 1931. Sk Siddhāntakaumudi with Tattvabodhini, Nirnayasāgar, 1942. TSS Trivandrum Sanskrit Series. PP cs

·vi
V
Vardhamāna's Gaņaratnamahodadhi, ed. Eggeling.
Vallabha
Vallabhavācaka's commentary on Hemacandra's Ling.
published in Sri Ami Soma Jaina Granthamālā No. 2,
Bombay, 1940,
Vm
Vāmana's Lingānusāsana, ed. C. D. Dalal, GOS NO. VI,
Baroda, 1918.
Vardhamana Vardhamāna's Gañaratnamahodadhi, ed. J. Eggeling.
Vr
Vararuci's Lingānusāsana published as an Appendix to
Hr. Ling., Madras Uni, Sk, Series No. 4, Madras, 1931,

·INTRODUCTION. Name of the Author Dr. Belvalkar in his Systems of Sanskrit Grammar expressed the opinion that the names Durgasimha, Durgātman, and Durgācārya refer to different individuals. This view now requires to be rejected because the concluding verse of the present text mentions Durgasimha, Durgātman, Durga and Durgapa as epithets of the same individual. As the verse is found in three old Mss. we cannot question its authenticity. The author of the present Ling. is however usually referred to by the abbreviated name Durga by several later writers like Vardhmāna, Hc, etc. Durga is known to us as the name of a writer or writers on different subjects : I Durga, the Lexicographer Against the name of Durga, Dr. H. D. Sharma, in his edition of the Amarakośa, POS, 1941, notes down 21 entries of pages on which Durga is quoted by Kșīrasvāmin, But there are three misprints: 82, 196 and 242 are respectively to be read as 83, 197 and 272. This list is by no means exhaustive. At 11 other places we have quotations from Durga. The total thus goes to 32. In addition to this there is one place where Durga is quoted by Ksirasvāmin. This quotation is missing in Dr. Sharma's ed., but is to be found on p. 220 of Shri. K. G. Oka's ed., Poona, 1913. That this last quotation is really from Durga is corroborated by the fact that a portion of it occurs on p. 203 of Sharma's ed, as Durga's : यद् दुर्गः । आशु-आख्या शालिशीघ्रयोः । All these 33 quotations cannot be traced in the present Ling, Vardhamāna in his Ganaratnamahodadhi refers to Durga many times, and the references are traced in the present Ling. in some cases. On two occasions, however, Vardhamāna does not seem to refer to the present text, but to some other lexicon of this Durga or some other namesake of bis: (1) On p. 101 of Eggeling's ed. Vardhamāna says that according to Durga the word suvarna is mf., while Du 64 has it mn. (2) On p. 116 he says that according to Durga the word for cakşürogavićeşak is arman and not arma while Du 67 has अर्मः अर्मम् चक्षुरोगविशेषः। Hc regarding the word stkānu says in his Ling. that according to Durga it means sankuh while the present Ling. has :

·viii Linganusāscina FYTU: FAO FSGEGHET sitt ansia (Gadds :) Before Kșīrasvāmin, Vardhamāna and Hc, there was, it appears, some kosa of Durga, very similar to that of Amara, containing separate sections for homonyms and synonyms, the words being arranged, most probably, after the final consonants. This kośa is now not available, and is not much referred to by later commentators. Bhanujidīkşita in bis Amaravyākhyāsudbā probably refers to this kośa on pp. 52, 77, 218 and 270 (Nirnayasāgar ed.). The lower limit of this lexicographer's date is thus about 1050 A. D. as Kşīrasvāmin lived in the latter half of the eleventh century. The upper limit can be fixed only vaguely. Shri. K. G. Oka in his edition of Sasvata's lexicon says, • Durga in his Kośa not only borrows very often from but somecimes improves upon Sāśvata's.' He then gives as illustrations the citations of Durga from K şīrasvāmin's commentary on Amara (his edition pp. 194, 200, 220, 221) and says that even Kşīrasvāmin considered sāsvata to be prior to Durga the lexicographer. Sāśvata lived by the end of the sixth century A.D. Hence Durga the lexicographer must be assigned to some period between 650 and 1050 A, D. We cannot say whether this kosa of Durga is the same as the Anekārthamor Nānārthadhvani-mañjarī ascribed to one Durgasimba (v... Gadasimha), the homonymous lexicon in about 88 verses, described by Aufrecht (Cat. I. 145). II. Durga, Author of the Kātantravrtti The greatest exponent of the Kātantra grammar is named as Ācārya or Bhagavān Durgasimha, and sometimes also as Durgātman or Durga. The date of this Durga can be fixed with certainty : Upper limit :- In the comm, to 5 TGIETATEI ( B. 49. 84) Durga quoted the lines, तव दर्शनं किं न धत्ते। तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः। and कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये। The first two are from Bhāravi and the third from Mayūra-kavi according to the commentator. Bhāravi lived in the last quarter of the sixth century A. D., while Mayūra was a court poet of Harşavardhana (606-47). Elsewhere Durga also quotes Amara (c. 500 A D.). Lower limit : -Vamana in the Kašikā 7.4,93 seems to refer to and refute the view in the Durga-vrtti on Kātantra 3.3.35, regarding the correctness of the form ajījāgarat Sāyaṇı, the author of the Dhātuvitti also thinks that Vāmana is here refuting the Kātantravrtti. The ·Introduction ix date of the Kāsikā is about 643 A D. according to Yudhişthira Mīmānsaka. Hence Durga, the author of the Kātantra-vștti, must have lived about 625 A.D. III Durga, Author of the Kātantra-vrtti-tīka Pt. Gurupada Haldar in his Bengali work on the history of Sanskrit Vyakarana-darsana wrongly calls this Durga by the name Durga-gupta-simha. This tīkākāra in any case must be different from Durga, the vșttikāra. For, he begins the tīkā with the words : भगवान् वृत्तिकारः श्लोकमेकं कृतवान् देवदेवमित्यादि । Keith (Hist. of Sk. Lit., p. 431 ) is thus not justified in identifying the two. The date of the tīkākāra Durga can be settled only approximately : Upper limnit : He quotes Bhatti Kāvya 8.73- श्लाघमानः परस्त्रीभ्यस्तत्रागाद्राक्षसाधिपः । Bhațți wrote in Valabhī under Sridharasena. There were four kings of valabhſ of this name and they lived between 493 and 648 A. D. Next, che țīkākāra refers to Śrutapāla at kſt-sūtra 41.68 This Śrutapāla was the commentator of Devanandin's Dbātupātha. Devanandin alias Pūjyapāda is ascribed to the latter half of the fifth century A.D. by Yudhisthira Mimārsaka, and to c. 678 A. D. by Keith. Hence the upper limit of the țīkākāra Durga is about 700 A.D. Lower Limit: Ugrabbūti, about 1000 A. D, wrote his commentary on the Kātantra-vitti.tīkā and called it Sisyahitānyāsa, Alberūni in 1030 A. D. knew it and called it Sisyahitāvștti. Hence tbe tīkākāra must have lived between 700 and 950 A. D. Іy Durga, Author of some Dhātupātha Durga has also been quoted as an authority on verbal roots. Vide Kșīrasvāmin on p. 138, Oka's ed, of the Amarakos'a, and the Comm. Puruşakāra on the same kośa published in the TSS. The latter on Daiva 12 says, Fala ga: una nitrat, feu sa gt: quia HiT i On p. 197 in Sharma's ed. we have Kșīrasvāmin quoting Durga : teszt to gra si V Durga, the Etymologist Durga sometimes is quoted on etymological derivations. Vide Oka's ed. p.99 where Kșīrasvāmin quotes him. In Sharma's ed. on p. 144, * संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास, p. 408.

·x Lingānusasana Kșirasvāmin cites: Hi doi fratia si: i Durga, the author of the Niruktatikā is probably to be referred to here. VI The Canarese Durga. The Canarese Pancatantra of one Durgasimha is described in Indian Culture, I, ii, 214. This Durgasimha was the minister of war and peace at the Court of the Calukya King Jagadekamalla II who ruled between 1139 and 1150 A. D, Three Durgas (II, III, VI) thus clearly stand out as different historical individuals. The third (i. e. VI) has nothing to do with the lexicon, the Dhātupāțba or the etymological work because they are referred to by Kşirasvamin in the latter half of the eleventh century, Of the earlier two (i.e. II and III) we cannot definitely say who is the author of the lexicon, the Dbātupāțba or the etymological work, Pt. Yudhisthira Mimāmsaka (p. 408 ) endeavours to show that the Kātantra-vrtti and the Niruktatīkā belong to the same person. Besides the arguments of the Pandit I find one more. It is as follows: We have seen above how the Kātantra-vịttikāra is said to be Ācārya and Bhagavān. The author of the Nirukta-țīkā is also styled similarly in the colophons : इति ... जम्बूमार्गाश्रमनिवासिनः आचार्यभगवदुर्गसिंहकृतौ । Kșīrasvāmin, on the other hand, appears to regard Durga, the lexicographer to be the same as the author of the Nirukta-ţikā because on p. 33 (Sharma's ed.) he quotes from Durga but the passage is identical with Niruktaţikā 1-6-20. Date and Authorship of the Lingā nuśāsana The age of the present Ling, can be arrived at if we compare it with that of Śākațāyana. There is seen a close similarity between the two works, and a careful comparison of the two creates the impression that either Du. must have borrowed the material from $. without acknowledgement or both of them must have used some common original. That the former of the two alternatives is correct will be seen from the following points:- (1) Out of the second list of 92 words that are included under the ardharcădigaņa by Vardhamāna*, Vr has 2 words common, Hr 13, PP. 38, Ś 47, Du 67, and Hc all 92. If we admit that each successive writer of a Ling, became more generous and eclectic in attributing more genders to words as he invariably based his work on similar works of his predecessors, then we may accept the hypothesis that the greater *This list is printed on p. 87 of my article in Prin. R. D. Karmarkar Comm. Vol., Poona, 1948.

·Introduction xi the number of multi-gendered words in a Ling. the later it must be. The chronological sequence of the gender treatises would then be : Ś ... VI Hr → PP → Du Hс and hence we propose to hold that Ś must have preceded Du. (2) The whole bulk of multi-gendered words covers 20 verses in Ś, while Du who has a greater bulk of such words requires 26 verses for the same (3) There are 265 multi-gendered words regarding the genders of which both Ś and Du agree. Du however has noted 115 words in his work which according to him have more genders than what Ś allots them. It is true that has a group of 23 multi-gendered words which are not recorded by Du, and has another group of 8 regarding the genders which Ś is more liberal than Du, but both these groups are so insignificant with reference to the great group of 115 words that we cannot resist the temptation of concluding that here Du is broadening and developing the material of S. (4) There are several verbal similarities between the works of Ś and Du and in most of these Du appears to be improving upon the less systematic matter of ś. Thus ; 971 HET HIT Set (Ś 40, Du, 14 ) STAT HITT ( $ 41, Du. 13) मजषा गण्डषा मूषा ( $ 24, Du, 18) There are many more of a like nature: $ 37=Du, 15, $ 54=Du. 62, etc. (5) From Appendix I it will be amply clear that the sense categories in Du are many more than in S. Further, Du has some categories introduced for the first time. Had Du preceded Ś the latter would certainly have borrowed them in his text. Thus, Du appears to be indebted to ś. The upper limit for Du is then the date of ś. The author of the Ś Ling, is known by the name of Abhinava or Jaina S to distinguish him from his namesake, the ancient Sanskrit grammarian. The original rame of Jaina Ś was Pālyakīrti. He lived in the days of Amoghavarşa I and was probably his protégé Pālyakīrti wrote a Sanskrit grammar and a vrtti on it. The vitti was styled Amoghā after his patron. Amogbavarşı reigned from 814 to 877. Hence the grammar and also the Ling, of Ś may be said to belong to about 850 A. D. This is the upper limit for the date of Du. Lower limit : As the present Ling. is quoted by Hc (1088–1172) and by Vardhamāna ( 1140 A. D. )**: ( 1140 A. D.)**: the lower limit for the • युधिष्ठिर मीमांसक, संस्कृत व्याकरणदर्शन का इतिहास. pp.160, 436. ** Vide note 61 to verse 7.

·xii Linginusasana Ling, is 1100 A.D. Allowing sufficient time between S and Du for the evolution of genders of several words in Du, we can say that the present Ling. must have been composed between 900 and 1100 A.D. Now we have seen above tliat the period of Durga, the Kātaptra.vrtti. tīkākāra, lies between 700 and 950 A.D. Hence if we identify Durga the tīkākāra with Durga, the author of the Lingānusāsana we can say that he lived between 900 and 950 A. D. This proposed date is in agreement with two details supplied by the present Ling. : (1) In the comm. to verse 9 a line from Māgha's Siśupālavadha is quoted. Māgha lived in the latter part of the seventh century. (2) In the coinm, to verse 12, portion of a verse from the Veņīsamhāra of Bhațţa Nārāyaņa is quoted. Bhatta Nārāyana lived about 750 A. D. according to Prof. K. N. Dravid. These details do not militate against the proposed date of the present Ling. Had the Ling. been composed by the vrttikära Durga, he could not have referred to these two poets as he lived about 643 A.D. Authorship of the Karikas and the Vrtti. To the general reader the following four points may seem to go against the same individual Du being the author of the kārikās and the vitti of the present Ling: (1) No Ms, mentions it as a svopajñavịtti. (2) The last two Anuştubh verses are different from the first eighty-five which are kārikās in the Aryā metre. In the Ms. D, these two verses along with the whole vștti are omitted, thus creating the impression that the 85 Karikās were composed earlier by one man and were later on commented on by another who was named variously as दुर्गसिंहोऽथ दुर्गात्मा दुगों दुर्गप इत्यपि । (3) In the comm. to verses 58 and 80 the author of the vștti says vaksyati with reference to the author of the kārikās. Had he been also the author of the kärikäs he would have said vaksyāmi. (4) Vardhamāna at one place refers to one of the present kārikās by the bare term lingakārikā (note 61 to verse 7), while else where* he quotes a view of Durga which is traceable only in the This would imply that to Vardhamāna the kārikās were older and the Durgavętti on it a bit later. These objections can bowever be refuted as follows: (1) The first argument has no force by itself, (2) It is customary with Sanskrit writers to conclude their works with verses in a different metre or metres. (3) The same author must have referred to himself in the third person out of modesty as does Mammaţa in his own vitti to the first Kárikā of the Kāvyaprakāśa. (4) Vardhamāna's evidence is not decisive. He might have called. a verse from tbe present Ling. merely a linga-kārikā perhaps because he thought that the readers Comm * Vide note 81to verse 59.

·Introduction xiii knew the author of the kārikās too well to require a specific mention of Durga's name. (5) There is an additional negative evidence. Supposing the vștti is written by one Durga while the kārikās are composed by another, then we must suppose that the kārikās must precede the vștti by a sufficiently long period. In that case, the kārikās would be contemporaneous with Ś Ling, and then we shall not be able to explain the great divergence of treatment of the same subject in the two works: the laxity and uncouth nature of Ś Ling. and the developed and polished form of the Linga-Kārikās. Hence it follows that the authorship of the kārikās and the výtti must be ascribed to the same Durga. Some Textual Problems and Peculiarities, In the second verse Durga mentions the scope of the subject, stating that he limits the discussion to the genders of words which by their very meaning do not necessarily reveal their gender. He thus wants to teach the genders of those words which on looking to their sense are likely to be attributed to a wrong gender. Verses 3 to 85 deal with the main subject in a clear and concise style. There are, however some problems arising from the text: 1. Genders not agreeing with Sex. In this Ling. the double genders (m, n) of certain words appear unnatural, esp. because these words express living beings. Here are some of them : ऐरावत, कुकुट, कुञ्जर, दैवत, द्वीपिन्, नट, मूषिक, मेष, स्तेन, The last is explained as स्तेनः स्तेनं चौरः चौर्य च। Hc on the authority of Du, and Buddhisāgara says the same. Are we to suppose that stenam is a mis-reading for staingam which means theft' in the Amara? If that is so, the fault is not Durga's because the word is recorded as mn. also by S who preceded him.** 2. The Svarthika Suffix-ka With the addition of the svārthika-kakāra the words should not normally undergo any change in gender. Pāṇini does not give any such examples. We are therefore surprised to find in Du several words revealing such a change :- करण्डः भाण्डविशेषः । करण्डकः-कम् पुष्पादीनामाधारविशेषः । ha: 18821910RTA: #2: Pata: 1 *The whole comparison between Sand Du is based on the statistics of words occuring oply in the kārikās of the two works ** Durga bas misunderstood Amara if not here, at least at another place. Vide Additional Notes, 59, 60 to verse 7.

·siv Linganuśasana मूल: मूलं प्रतिष्ठा । मूलकः- कम् भूमिजो द्रव्यविशेषः । मूषः मूषी प्राणिविशेषः । मूपक:---- कम् आखुः । शाट: शाटी वस्त्रविशेषः । शाटक: कम् वस्त्रविशेषः । Excepting the pair mūla-mulaka, all words retain the same sense and still the gender is changed. This is inexplicable. Provision for such an irregularity was to be made, Hr 33 or S 67 (sedan Fatu FTAT: fe qah) is only a general rule about other svārthika suffixes. Hc notes this and supports these gender-changes effected by the svārthika-kakāra by quoting a similar line anonymously, प्रकृतेलिङ्गवचने बाधन्ते स्वार्थिकाः कचित् । and illustrates : भाण्ड is only n but भाण्डक is mn. 3. Repetitions Durga has unnecessarily repeated the gender rules of 12 words: अश्रु, अनिल, आत्मन्, काष्ठा, नयन, निगड, पीलु, मृध, लता, शमी, शम्ब, सीमा. Of these, 3785, feme, wh are clear cases of oversight. The remaining eight are to be tolerated following the dictum quoted by Hc for a similar purpose, gat walât I although this is nothing short of a drawback in a scientific text like the Ling. For, to take one of the above words, if synonyms of valli were to be taught as f in verse 22, there was no necessity of mentioning lata f. in verse 9. 4. Contradictions Durga bas prescribed certain genders to 44 words now in one way and now in the other. This is not mere repetition but self-contradiction. Out of these 44, the following are real cases of contradiction not allowable in exact writings : oogt mn 77, mf 81 TIEK n 48, m 36 This m 32, n 35 Frey m 39, n 53 HUGO mn 78, mfn 84 reco m 32, n 35 Are we No difference of meaning is said in these words to create a difference in gender and hence they are striking. The remaining 38 contra dictions are not so flagrant because most of these words are once said to possess single genders and then the genders are doubled. In a few cases, one set of genders is taught now and another set a bit later, We cannot understand the principle behind this procedure. to seek help of the commentator to Ś Ling, and say, well, though the words are double-gendered they are more used by the people in one of the two genders and hence the repetition of these words was necessary मण्डस्यं अर्धर्चादित्वे इह ग्रहणं पुंस्त्वप्रचुरप्रयोगार्थम् । ($ 27 comm.) No statistics is however available to say that a particular word was in pracuraprayoga at a particular time or in a particular place.

·Introduction The Solution The solution of the above problems is to be sought in the fact that the authors of the Ling. were not free to formulate independent genderrules basing them on the available Sanskrit literature. It is only rarely that they quote Sanskrit texts in support of their rules. They were bound by the convention that they must base their works on similar works of their predecessors. This has led to the phenomenon of "increase in genders." For, when they borrowed the gender-rules of earlier Lingānusāsanas and grannars they allowed them to stand side by side although they contradicted with each other. Otherwise, while borrowing these contradictory rules, the authors of the Ling.in an eclectic manner increased the genders of individual words in order to provide for the divergent rules of different predecessors. Some words selected at random will illustrate this point:- Vr Hr pP Ś Du Vardhamāna mn 60 कट di 19 m 15 mn 2:32 X Х maf 80 mn 78 मण्डल a 68 n 54 mfn 89 mn 61 mfn 84 mn 78 mt 48 रेणु m 63 m 29 † 2.18 mf 43 mf 81 mn 74 mn 49 All these words on the authority of the predecessors are said to be mfn by Hc. Substantification Several adjectives are treated as substantives by Durga : staiti, क्षिप्र, क्षुद्र, निकट, प्रधान, मङ्गल, मेचक, वर, वृत्त, समीप, स्फार. The following explanations of words are added for the sake of symmetry and completeness though they lead to nothing : समीपं निकटम् । निकटं समीपम् । चिह्न लिङ्गम् । लिङ्गं चिह्नम् । रेखा आलिः। आलिः रेखा । Critical Apparatus In constituting the present text of Durgasimha's Lingānusāsana, I have made use of four Mss. No other. Ms. is known to exist. The Mss, are described below : B; Cecil Bendal describes in the JRAS, 1888, pp. 552-3, this Ms, in the British Museum. The script is Bengali, The scribe ·xvi Lingāruśasana mentions Käsrīvāgīšvara as his name and says that he copied this with other tracts for the Buddhist monk Vararatna at the village of Kapisiä. The date of the Ms. is recorded as 1479 Vikrama Samvat i, e. A, D, 1422, This is the oldest Ms. of the work. It is a palm-leaf Ms. having 23 leaves with about eight lines per page. It is very neatly written though due to lapse of time the last few leaves are much damaged and worm-eaten. The centre of each leaf is left blank and has a hole to pass a string through. It begins ;- ॐ नमः श्रीमद्वादिराजाय । and ends : इति श्रीदुर्गसिंहविरचिता लिंगकारिकावृत्तिः समाप्ता। विक्रमसंवत् १४७९ A photo-copy of this Ms. was procured for me by the authorities of the Deccan College Res. Institute. It offered some difficulty of deciphering, but thanks to the help of Shri. N. M. Khuperkar, M.A. of the Mahābhārata Dept. of the Bhandarkar Oriental Res. Institute I could succeed in noting down the variants of B after the collation of other Mss. These variants have immensely helped me in solving the riddles of the text. B was thus used as a sort of corrective to G and D, One scribal peculiarity of the Ms. which is shared by other Bengali Mss. also is that la and na are written almost identically and the context is the only help in determining what letter is meant. Another peculiarity is that sometimes both the anusvara and the visarga are added to words ending in -a, thus making it impossible to decide whether the word is m or n. In some places the scribe has added lines from other lexical works. Thus, in the comm. to verse 41: शृंगाट चतुष्पथं जलोद्भवफलेऽपि च । in the comm, to 59: 7: Er andi and in the comm. to 27 : STIGTING PANTHrarara! There are some lines dropped through oversight by the copyist : 3 lines each in the comm. to 52, 54 and 73. G It is described in vol. XCVII of the GOS, Mss. in the Ori. Inst., Baroda. The serial no, of the Ms, in the Grammar Section of the Vol, is 304 and the accession no. is 5120. The Ms. belongs to the Central Library Dept. Baroda, Sanskrit Division. It is a paper Ms. having 20 pages with 12 to 14 lines on each page. It is written in clear Devanagarī. The Ms. is complete, but pages 34 and 35 are missing. It begins : ॐ नमः श्रीगणेशाय । नमः सरस्वत्यै , and ends :

·Introductiosi xvii इति दुर्गात्मकृतं लिंगानुशासनं समाप्तं ॥ ग्रंथसंख्या ६०० षट्शतानि सति । संवत् १५२४ वर्षे फाल्गुनशुदि १० गुरौ "मोढशातीय श्रीमुकंदेन लिखितं । अंक ४८ ॥ The date of the Ms. is thus 1467 A. D. A photo-copy of this Ms. was made available to me by the Deccan College Res. Institute. The writer is in the habit of adding, in support, lines from other kośas and poems :- अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्, comm. to 54 (= P. 1.2.45), अभिधाने-ओष्ठस्याधश्चिबुकम् comm. to 40 (= Nigama quoted in व्याख्यासुधा P. 267). तस्य मित्राण्यमित्रास्ते ये [चान्ये ] चोभये नृपाः। comm. to 32 (=Sisu. 2.101). अभिधाने-तुक्तोकं तनयश्च नन्दन इति प्राशैरपत्यं स्मृतम् । comm. to 43. त्रटिद्वयं लव: प्रोत्तो निमेषस्तु लवद्वयम् । comm. to 6. पत्युः प्राग्वंशवासिनः इति काव्ये । comin. to 39. प्रग्रीवो मत्तवारणे । comm. to 70 (= Hc Abhidhanaci. 1012). प्रासो निगदितः कुन्तः । comm. to 30 (=Halāyudha 2:320). यवक्षोदे तु चिक्कसः । comm. to 73 (=Hc Abhidhanaci. 402). षोडशमाषो निगद्यते कषः। ibid. स्मृतौ काननेऽपि दवदावौ । comm. to 33 ( Halāyudha 5.13). हिंगुलौ हिंगुलोऽपि स्याद् गुग्गुलौ गुग्गुलोऽपि च । comm. to 32. हुडुरुरुणो वृष्णिमेषमेदाः स्युः । comm. to 29 ( = Halayudha 2.124 ). Besides, the scribe mentions either in the body of the text or in the margin some words from his mother-tongue by way of explanation: पिच्छा आदनमण्ड: ( G ओदनऊलाणं)। शिक्यं उद्ग्रहणं भारयष्टिः (G adds कावडी)। G दृतिः चर्ममयो जलाधारविशे : । दईछु । G आणिः अक्षाग्रकीलिका । बद्रडद्ल (?)। अन्तरोपं मध्यजलो देशः । (G adds बेट)। शूकः शूकं धान्यादेः सूची। (G adds सूकलं)। G सूचिभैंदनी । सोई। G शकलः शकलं नेम । The carelessness (and not ignorance) of the scribe is responsible for attributing a line from Māgha to Bhāravi and writing : for कलापः in the comm. to 40. Next, the confusion between sa and khar in G is quite annoying : मेख for मेष, खण्ड for षण्ड, कल्मख for कल्मष, पारी for खारी, शेषर for शेखर. Lacunae : Pages 3a, 36 and a few lines in the comm, to 22. and 37. *Hemacapdra was also born of Modhavañía of the Vaisya caste.

·xviii Lingā nušāsana D Prof. H. D. Velankar in his Jinaratnakosa mentions a complete Ms. of the text, as no. 146 of the Digambar Bhāndār at Idar, in the Ahmedabad Dist.. In the beginning it was felt that the Ms. would not be available for this edition as it belonged to a private collection. Then, luckily I met Dr. A N. Upadhye of Kolhapur, and at his instance wrote to Sbri. Nathuram Premi of the Hindi Grantha Ratnākara Kāryālaya, Hirabaug, Girgaum, Bombay 4. Shri, Premiji kindly contacted with Pt. Rājakumar Jain, Supdt, Digambar Jain Boarding, Idar, Mahikantha, and within a short time I was in posses. sion of this precious Ms, in its original. It is a paper Ms. covering 23 leaves with 10 to 11 lines in fine Devanāgarī on each page. The first leaf of the Ms. is missing. Instead, there is to be found leaf no.1 of अलंकारटीका or वाग्भटालंकृतः व्याख्या of श्रीबाहडदेव. It ends : समाप्तेदं लिंगानुशासनं ॥छ॥ श्रुतं भवतु । श्रीरस्तु ॥ and then in a different hand : ग्रंथलो ६०५ माजनु ॥ लिंगवृत्तिः दुर्गसिंहकृता ।। The writer does not seem to be well-versed in Sanskrit and hence we come across such blunders as : आत्मयोऽनिश्चदे । वः दैवं । विधिः । मुखः मुखं दवनं । Similarly while attributing a meaning to the word pataka, he quotes or rather misquotes as authority a verse from the khatvāngalakşaņa and thereby only defeats his own purpose. Vide note 25 to verse 4. Sometimes the scribe gives the sense in his mother tongue : aifafa: ezt: (D adds Farcul ) , ( चिणोठी)। HE:) (.. 7,2), मुंजः शरेषीका C, शरकडशरी)। विपणिः पण्यवीथिका ( हट्सेरिः)। The MS. is undated but the kind of the paper and the manner of writing appear to be almost of the same time as those of G. Besides the first two pages, 2 lines from the comm. to each of the following verses are missing : 28, 30, 75, D2 From the same source as of D, I obtained D, which is no. 1799 of the same Bbāndār, It contains only the kārikās and is decidedly older than D by about 50 years. There are 6 leaves of country paper with 10 lines to a page. It begins : ॐ नमः सिद्धेभ्यः । स्त्रीपुन्नमुंसकत्वेन ... and ends : युष्मदस्मच्च ॥ ३ ॥ शुभं भवतु । श्ररिस्तु । भट्टारकीलक्ष्मीचन्द्रपठनार्थ ।। ॐ श्रीविजयनन्दी। The expression, भट्टारक... पठनार्थ is obliterated later on by some white substance. The curious point about the Ms. is that it is named : 97 गुंजा रक्तिका तूणा शरधिः ( अंबरीष भ्राष्ट्र ·Introduction उपाध्यायश्रीजयनंदाकृत-लिंगजयति-पूर्ण. The title लिंगजयति is a misunderstanding of verse 1c: लिंग जयति तन्नित्यं । Neither is Jayanandin to be regarded as the author because e sf1747at is clearly added in a later hand by some devotee of Jayanandin, probably a Jain monk. Method Followed D generally agrees with B though they hail from different provinces. G presents slightly different readings because its uncritical, though learned, scribe, on numerous occasions deviates from the original in order to economise space. Thus, for words like vrksavisesan he would simply say vrkṣaḥ and rarely vrkşavi, for vikreyadravyan only vikreyam (47 comm.), for ityādayāḥ only iti, and so on. Yatha coming before illustrations is universally dropped and so is the verbal form bhavanti after ete strīlingāh etc, The points at which the Mss. have divergent readings are the grammatical sūrras and technical terms of grammar that are referred to by the author. Durgasi in ha was admittedly quoting the Kātantra, still G 'corrects' the sūtras into Pāņini's. In such places, the Kātantra Grammar ed, by J. Eggeling, BI, 1874-8, was of great use to determine the original reading. These dfferences, however, are so minor that they they do not necessarily imply a difference in recensions. D and G are generally complementary because the lacunae in one are filled by the other. Other Lingānusasanas also were an effective means in settling some knotty points. Hemacandra, in particular, in the vitti to his Ling., quotes Durga 146 times and hence has been of immense value for our purpose. In fact, the Haima-Ling. has more value than what the oldest Ms, has. The readings attested by the majority of the Mss. are accepted in the text. When, however, I have rejected the authority of the majority of Mss. and have followed a solitary Ms. or two, I have done so on strong grounds. I have tried to justify such deviations in the Additional Notes, ·The editor is thankful to Shri, V.L. Joshi and Shri. P. D Nawathe of the Dictionary Department, Deccan College, for their help in preparing this list of corrections, and to Dr. M. M. Patkar and Dr, E. D. Kulkarni for making available to him the necessary reference books. He is also very much grateful to Dr. S. M, Katre for his encouragement and guidance at every stage of the work.

·॥ श्रीः॥ 1 दुर्गसिंहकृतं स्वोपचिसमेत लिङ्गानुशासनम् । ॐ नमः श्रीगणेशाय । नमः सरस्वत्यै । स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन भिन्नं येन चराचरम् । लिङ्ग जयति तन्नित्यमशेषागमकारणम् ॥ १ ॥ 'इयमयमिदमिति येषु बुद्धिरुत्पद्यते स्त्री च पुमांश्च नपुंसकं च, तानि स्त्री- पुन्नपुंसकानि, तेषां भावः स्त्रीपुन्नपुंसकत्वम् । करणे तृतीया। येनेति कर्तरि । भिन्नमिति कर्मणि । चरा मानुषादयोऽचरा वृक्षादयः । चराश्चाचराश्च चराचरम् । अत्र समाहारो द्वन्द्वः । अशेषाणामागमानां कारणं हेतुः । लिङ्गेन विना न सर्वे आगमाः सम्भवन्तीति । नित्यं प्रवाहरूपतया जगदुत्पत्तिलक्षणं तत्कारणवत्तया नित्यमिति श्लेषोऽयमलङ्कारः ॥ १॥ ननु कात्यायनादिकृतानि लिङ्गानुशासनानि सन्ति किमनेनेत्युच्यते- स्त्रीधुनपुंसकानि स्वार्थैः सिद्धानि लोकतो यानि । तानि त्यक्त्वाभिः क्रमशो वक्ष्येऽवशिष्टानि ॥२॥ सिद्धशब्दोऽत्र प्रसिद्धवचनः ॥ २ ॥ imation- 1. B begins ॐ नमः श्रीमद् वादिराजाय । स्त्रीपुन्न° In D the first page containing the three initial verses with the vrtti is missing. D, begins ॐ नमः सिद्धेभ्यः। 2G अयमिय 3-3.Om B. 4.Om G. 5. Om B. 6.G°सर्वे आगमा न भवन्तीति। 7.G तु कारण 8. B°दिना कृतानि. 9.B सन्तीति. 10. B विशिष्टानि. 11. Om B.

·दुर्गसिंहकतं [१. स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ] 18 नवमालिका बलाका गवेधुकोल्का कृकाटिका यूका । शेफालिका शलाका हसन्तिका हसनिका केका ॥३॥ एते शब्दाः" स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । नवमालिका पुष्पविशेषः । बलाका पक्षिविशेषः। गवेधुका तृणविशेषः । उल्का ज्वाला । कृकाटिका शिरोधरैकदेशः । यूका* क्षुद्रजन्तुविशेषः" । शेफालिका लतासमुदायविशेषः, तत्पुष्पं" च । शलाका चित्रकूर्चिका । हसन्तिका हसनिका च दे अप्यङ्गारशकट्यौ । केका मयुरध्वनिः ॥३॥ झिरुका" लङ्का स्पृक्का करुणेषीका" च वालुकेष्टकया त्विट् पुत्तिका पताकाज्य मालिका मानिका नाडिः॥४॥ एते इष्टकया सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । झिरुका मृद्विकार- राक्षसपुरी । स्पृक्का गन्धद्रव्यविशेषः । करुणा कृपा। इषीका" वीरणशलाका । वालुका सिकता। इष्टका मृद्विकारविशेषः । विड् दीप्तिः। पुत्तिका मधुमक्षिकाविशेषः । पताका वैजयन्ती। अथानन्तरम् । मालिका पङ्क्तिः । मानिका द्रोणचतुष्टयम् । नाडिः कन्दली धमनिः" व्रणविशेषश्च ॥४॥ शाखा शिखा विशाखा परिखा रेखा सुरङ्गन्या जवा । चञ्चा वचा च चञ्चुः प्रियङ्सरघास्फुलिङ्गा गौः ॥५॥ एते सुरङ्गया सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शाखा वृक्षाणां° अवयवः। शिखा चूलिका अग्रभागश्च । विशाखा नक्षत्रविशेषः । परिखा सर्वतः खेयम् । रेखा 11 18 23 12 Om B. 13 Gadds लताविशेषो वा । 14 Om B. 15 B तत्फलं च । 16 B हसन्तिका अङ्गारधानी शकटिका हसनिका सैषा। D begins here: हसनिका सैव । 17 DD झिरका. 18G इष्टि. 19 B नाडिका. 20 G राक्षसनगरी, B पुराविशेषः । 21 G गन्धविशेषः। 22 B इषिका. 23 B मृत्तिकाविशेषः, D माद्वकारः। 24 GD मधुमक्षिका. 25 Om BD. Dadds after वैजयन्ती- खट्वाझं च । तथा चोक्त खटाङ्ग लक्षणे । ध्वजं पताका खट्वाङ्गं त्रिशूलं मुशलं तथा । एतच्च पञ्चकं प्रोक्तं समस्तभुवनात्मकम् ॥ मालिका....... 26 G कलंदी. 27 Om BD. 28 G प्राणविशेषश्च । 29 Om G. 30 D वृक्षादीनां. 31 D अपविभागश्च । 32 GD नक्षत्रम् । 33 B खातम् । - ·लिङ्गानुशासनम् my ३ 35 .. 40 आलिः । सुरङ्गा विवरविशेषः । जङ्घा अङ्गविशेषः । चञ्चा तृणमयः पुरुषः । वचा ओषधिविशेषः । चञ्चुः पक्षिमुखाग्रम् । प्रियङ्गः फलिनी शालिविशेषश्च । सरधा । मधुमक्षिका । स्फुलिङ्गा अग्न्युद्भूतकणिका । इयं गौः दिगादिः । पशुवा- चिनस्तु गोशब्दस्य चतुष्पदजातित्वात्परपरिभाषया स्त्रीपुंस्त्वम् । इयं गौः स्त्रीगवी । अयं गौः बलीवर्दः । व्याडिस्तु दिगादीनामविशेषेण स्त्रीपुंस्त्वं इच्छति ॥ ५ ॥ पिच्छारज्जुयदृच्छा गुजा राजिप्रजाजयो याच्या। घाटाकोटिजटात्रोटिभ्रुकुटि सटास्त्रुटिः कोटी ॥६॥ "घाटा च कोटिश्च जटा च नोटिश्च भृकुटिश्च सटा च, इतरेतरयोगाद् द्वन्द्वः । एते शब्दाः । एते शब्दाः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । पिच्छा ओदनमण्डः । रज्जः गुणमयी । यदृच्छा स्वच्छन्दः । गुजारक्तिका । राजिः रेखा"। प्रजा लोकः । आजियुद्धम् । याच्या प्रार्थना । घाटा ग्रीवावयवविशेषः । कोटिरग्रभागः। जटा केशबन्धविशेषः । त्रोटिश्चञ्चुः भृकुटिपूंभङ्गः। सटा केसरिस्कन्धजाः केशाः । त्रुटि: कालविशेषः । कोटी लक्षाणां शतम् ॥ ६ ॥ विष्ठा मञ्जिष्ठा काष्ठा सधनिष्ठाश्रविष्ठया घण्टा । पाठा शुण्डा क्रोडा चूडा माढिवितण्डोडुः ॥७॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । विष्ठा पुरीषम् । मञ्जिष्ठा रागद्रव्यविशेषः । काष्ठा दिक् । सह धनिष्ठया वर्तत" इति सधनिष्ठा । धनिष्ठा श्रविष्ठा च नक्षत्र- विशेषः। घण्टा ध्वनिजननी। पाठा ओषधिविशेषः । शुण्डा हाला" पाना- गारम् । क्रोडा उत्सङ्गः । चूडा शिखा । मादिः पत्राणां शिरा"। वितण्डा अप्रतिष्ठापितस्याभ्युपगमो जल्पः । उडुस्तारका ॥ ७ ॥ 41 G भृकुटि 34 B अङ्गावयवविशेषः । 35G° मयविशेषपुरुषः । 36 G ओषधिः। 37 Vide Addi. Notes, 38 Om B. 39 B पुन्नपुंसकत्वम् । 40 D व्याडिराचार्यस्तु. 42 to 42 missing in G. 43 Om GB. 44 Om G. 45G ओदनऊसाणं, B ओदनभाण्डः 46 Dadds चिणोठी. 47 G लेखा. 48 B लोकविशेषः ।. 49 B श्रीवावयवः । 50 B सटा केशविशेषः । 51 G adds in the same hand in the margin: त्रुटिद्वयं लवः प्रोक्तो निमेषस्तु लवद्वयम् । 52 Om G. 53 to 55 Om G. 54 D adds श्रविष्ठया. 55 Om D. 56 D सहेति। 57 G नक्षत्रे. 58 G ओषधिः। 59 Om GB. 60 B मदिरागारम्। 61 G हरिणस्थानम, D हस्थितिः । 62 B मद्राणां गिरिः, D शिफा. 63 G अप्रति [ती ? ध्मतस्याभ्यु', D अप्रतिष्ठापितस्य व्युप’. 64 G तारकः, D चन्द्रिका ।

·oC दुर्गसिंहकृतं 70 वीणा धिषणा तूणा स्थूणा श्राणा द्रुणी घृणा घोणा । ऊणापाढा तृष्णा किङ्किण्या काकिणी विषणिः ॥८॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । वीणा वाचविशेषः । धिषणा बुद्धिः । तूणा शरधिः । स्थूणा गृहादीनामुत्तम्भनकाष्ठम् । श्राणा यवागूः । द्रुणी कच्छपी । घृणा दया। घोणा नासा । ऊर्णा मेषरोप । आषाढा नक्षत्रविशेषः । तृष्णा अभिलाषः । किङ्किण्या सहेति । किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका। काकिणी पणचतुर्थभागः । विपणिः पण्यवीथिका ॥८॥ सिकता भुक्ता त्रेता त्रिताथ लता च दीधितिर्वतिः । वीथी गाथा कन्था कुथा च गीता गदा वेदिः॥९॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । सिकता वालुका । मुक्ता मौक्तिकम् । त्रेता युग- विशेषः। त्रिवृता ओषधिविशेषः । अर्थ लता व्रततिः १४ । दीधितिरंशुः । वतिः दीपादिसम्बन्धिवर्तितं द्रव्यम् । वीथी पङ्क्तिः मार्गश्च । गाथा आर्या । कन्था जीर्णवस्त्रसंघातः। कुथा वर्णकम्बलः । त्रिषु लिङ्गेष्वित्येके । “ कुथेन नागेन्द्र- भिवेन्द्रवाहनम् । " गीता योगशास्त्रविशेषः । गदा आयुधविशेषः। वेदि-गोप- करणी ॥९॥ अजमोदा द्वाः पोटा गोधा मेधा सुधानुराधा च । राधा गोषधिर्योत्स्ना नौः पृतना खनिः खानिः॥१०॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । अजमोदा ब्रह्मकुशा । द्वाः द्वारम् । पोटा दासी नपुंसकं च । गोधा प्राणिविशेषः । मेधा प्रज्ञा । सुधा अमृतं तथा लेपविशेषः । अनुराधा नक्षत्रविशेषः । राधा विशाखा विष्णुपत्नी च । दृक् चक्षुः । ओषधिः फलपाकान्ता । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा । नौः जलतरणकाष्ठसञ्चयविशेषः । पृतना सेना। खनिः द्रव्याकरविशेषः । खानिः सैव ॥ १० ॥ 87 88 भाधुः। 65G स्रीलिङ्गवाचकाः। 66Om G, 67 B तन्त्रीवाद्यम् । 68 B प्रशा। 69Dadds 70 D नासिका 71G नक्षत्रमू। 72 B सहिता इति । 73 Om G. 74 GD पणचतुर्थः भागः। 75 D adds हट्टसेरिः । 76 Om G. 77 0m BD. 78 G वल्ली 79 D adds किरण. 80 B दीपसम्बन्धि द्रव्यम् । 81 B adds गजकम्बलेति च । 82 G adds इति भारविः। 83 B यागोपकारिका। 84 Om G. 85 D adds ओषधिविशेष: ब्रह्मकुशा दी। 86 B ब्रह्मसत्त्रं (ब्रह्ममन्तम् ?)। 87 Om B. 88 B adds वाक्त्रयिका च ( ? त्वक्त्रायिका ). 89 Om GB. 90 Om G; p लेख विशेषः। 91 G नक्षत्रम् । 92 Om B, 93 B जलतरणिः, D सञ्चयः। - ·लिङ्गानुशासनम् रशना रसना रास्ता सास्ना धाना च रोचना धेनुः । तनुनिःश्रेणिवपावापिकृपासशिफा बणिज्याज्याः ॥११॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । रशना काञ्ची । रसना जिह्वा । रास्ना ओषधिविशेषः । सास्ना गोगलचर्म । धाना भृष्टयवाः । रोचना गोपित्तम् । धेनुः प्रत्ययप्रसवा । तनुः शरीरम् । निःश्रेणिः आरोहणी । वपा विवरं मेदश्च । वापिः उदकाधारविशेषः । कृपा करुणा । सह शिफया वर्तत इति सशिफा । शिफा तरुजटा । [ वणिज्या] वणिग्भावः । ज्या धनुर्गुणः ॥ ११ ॥ हम्भाभम्भारम्भा अम्बाकम्ब्यक्षदुन्दुभिः सन्ध्या । स्नायुः "सरयुरुमा मा शमी च सीमा छटा प्रतिमा ॥१२॥ हम्मा च भम्भा च रम्भा च इतरेतरयोगों द्वन्द्वः । अम्बाकम्बि समाहारो द्वन्दः । एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । हम्भा गोध्वनिः । भम्भा भेरी । रम्भा मोचा। कदलीति यावत् । अम्बा माता । कम्बिः वंशादीनां भागविशेषः । अक्षाः पाशका- स्तैरुपलक्षितः दुन्दुभिः अक्षदुन्दुभिः । अक्षविषयो दुन्दुभिशब्दः' स्त्रीलिङ्ग इत्यर्थः । इयं दुन्दुभिः पाशकषडङ्किता । दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यद् द्रौपदी हारिते "ति । अक्षग्रहणं वायविशेषार्थस्य दुन्दुभिशब्दस्य निवृत्त्यर्थम् । तस्य पुंस्त्वमेव ।" केनास्मिन्सिंहनादप्रतिरसित- सखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ।" [वेणी० १.२२] सन्ध्या रात्रिदिवसयोर्मध्यम् । स्नायुः अस्थिबन्धनम् । सरयुः नदीविशेषः । उमा क्षुमा भगवती च । मा लक्ष्मीः। उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगामे " ति [ कुमार० १. २६]। यद्यपि " स्त्रियामादा" [ कातन्त्र २.४.५० ] [इति नास्ति' तथापि "आश्रद्धा" [कातन्त्र २.१.१०] इति वचनात् श्रद्धासंज्ञा । ततः सेर्लोपः । शमी शिम्बो वृक्षविशेषश्च । सीमा अवधिः । छटा सङ्घातविशेषः । प्रतिमा प्रतिकृतिः ॥ १२॥ 100 94 Pages 3a, 3b are missing in G. Page 2b ends with "कृपा, and 4a begins with ºne in the commentary to verse 16. 95 B fluihin l 96 D मेश्च । 97 B शरयु. 98 B भेरीध्वनिः । 99 Badds देवकन्या. 100 Vide Addi. Notes. 1 Om B. 2.D दुन्दुभिशब्दविशेषः। 3 Om D. 4 B पाशषचनदाङ्किता, D पाशकानां षद्यदाकिता। 5 Vide Addi. Notes. 6 B° विशेषमात्रं. 7 D क्षमा. 8 B यद्यनियमे. 9 B°चास्ति . 10 B क्षुत्क्षाम (१) 11 Vide Addi. Notes. 12 D शम्बा सीसमि शिशिपा वृक्ष.

·६ 19 दुर्गसिंहकृतं छाया माया रथ्या तारा च दया शिरोधरा धारा । प्रतिसीरा च शिरार्दा मथुरा कसरा सुरा हारा ॥ १३ ॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । छाया प्रतिबिम्बम् । माया वञ्चना । रथ्या मार्ग- विशेषः रथसमूहश्च । तारा नक्षत्रम् । दया कृपा । शिरोधरा ग्रीवा । धारा जलादिप्रपातः । प्रतिसीरा " वस्त्रमयी । शिरा रुधिरादिवाहिनी। आर्द्रा नक्षत्र- विशेषः । मथुरा नगरीविशेषः । कृसरा तिलौदनः । सुरा मदिरा । हारा मुक्ता- माला ॥ १३ ॥ यात्रा मात्रा भस्त्रा दंष्ट्रा निद्रा वरत्रया गोत्रा। वागुरया कन्धरया शर्करया मन्दुरा मदिरा ॥१४॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । वरत्रादिभिः सह । यात्रा यानम् । मात्रा परिच्छ- दादिः । भस्त्रा कंसादिधमनी । दंष्ट्रा दन्तविशेषः । निद्रा स्वप्नः । वरत्रा चर्मरज्जुः । गोत्रा गोसमूहः' पृथ्वी" च । वागुरा मृगबन्धनी । कन्धरा ग्रीवा । शर्करा इक्षुरसविकारः । मन्दुरा अश्वशाला । मदिरा सुरा ॥ १४ ॥ एला लाला लीला हेला दोला मनःशिला माला । शाला शिला च वेला कलावलितुलाश्च मेखलया ॥१५॥ एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । मेखलया सह । एला सूक्ष्मैला । लाला श्लेष्मादि- स्रवः । लीला विदग्धचेष्टा । हेला अनादरः । दोला प्रेक्षा" । मनःशिला धातुद्रव्य- विशेषः । माला स्रक् । शाला गृहविशेषः । शिला दृषद् । वेला कालः जलाध- विकृतिश्च । कला शिल्पम् । आवलिः पङ्क्तिः । तुला ऊर्ध्वमानम् । मेखला रशना॥१५॥ ज्वालालिबलाफेला वलिरिवलया सुवर्चला धृलिः। शष्कुलिपालिस्थाली प्रवेणिवेण्यश्रितडिताडि ॥१६॥ ज्वालालिबलाफेला इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । शष्कुलीत्यादि समाहारो द्वन्दः । 25 13 DB कृशरा. Vide Addi. Notes. 14 B प्रवञ्चना. 15 B adds भगवती च । 16 D गलः । 17 B प्रतिशिरा. 18 B तिलौदनम्। 19 B परिमाणादिः। 20 B कशादिधमनी। 21 D गोत्रसमूहः। 22 Om B. 23 B मृगबन्धिनी। 24 B इक्षुविकारविशेषः। 25 D सहेति । 26 D श्रेष्मभावः। 27 B प्रेङ्खनम् । 28 B गृहं शोभा च । 29 D कलोलो जलविभूतिः न 1 च १] जलवृद्धिश्च । 30 B इतरेतरद्वन्दः । ।

·36 3_39 लिशानुशासनम् एते इल्वलया सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । ज्वाला अग्न्यचिविशेषः । आलिः रेखा सखी च । बला ओषधिविशेषः । फेला भोजनोज्झितम् । वलिः त्वग्मांससङ्कोचः । इल्वला तारका । सुवर्चला शाकविशेष । धूलिः पांशुः । शकुलिः कर्णदेशः अपूपविशे- षश्च । पालिः कर्णलतिका सेतुश्च । स्थाली पिठरः । प्रवेणिः गीतप्रस्तारः वोणः केशबन्धन विशेषः । अश्रि: कोटिः । तडिराघातस्थानम् । ताडिः आभरण- विशेषः वृक्षविशेषश्च ॥ १६ ॥ कृष्यटवीछविनीवीग्रीवामुर्वा "मुषुण्डि"शम्यादि । वासादशाकशापेशिशा रिवाः पथ्यया च कथा ॥१७॥ पथ्यया सह एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । कृषिः कर्षणम् । अटवी अरण्यम् । छविः त्वक् । नीवी मूलधनं युवतिजघनवस्त्रबन्धश्च । ग्रीवा कन्धरा । मूर्वी ज्याहेतुस्तृणविशेषः" । मुषुण्डिः दण्डविशेषः आयुधविशेषश्च । शम्या ताल- विशेषः युगकीलिका च । अर्वाक् अवान्तरम् । वासा आटरूषकः । दशा अवस्था वस्त्रान्तविशेषश्च । कशा अश्वादिताडनी । पशिः मांसायेकदेशः। शारिवा ओषधिविशेषः शालिविशेषश्च । पथ्या हरीतकी। कथा कथनम् ॥१७॥ मञ्जूषा गण्डूषा मूषा रुट तृट् स्वधा मषिमाँसी । अतसी वृसी वसा नासा स्नुषयोरगुहा च कुहूः ॥१८॥ स्नुषया सहैते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । मञ्जूषा दारुमयी पेटा । गण्डूषा करजलादिमुखपूरणम् । मूषा सुवर्णादिविलयनभाण्डम् । रुट रोषः। तृट् तृष्णा"। स्वधा पितृदानार्थों * मन्त्रविशेषः । मषिः लेखद्रव्यविशेषः । मांसी गन्धद्रव्य- विशेषः । अतसी क्षुमा । वृसी " आसनविशेषः। वृषीति केचित् पठन्ति 046 51 52 53 54 68 1 । 31 B°नोच्छिष्टम् 132 B केशविशेषः लवणविशेषः । 33 D कर्णप्रदेशः। 34 D कर्णावयवविशेषः सेतुश्च । B reads सुरूपका for सेतुश्च । 35 B पात्रम्। 36 B गीतकप्रस्तावः। 37 G Page 4a begins- बन्धः । 38 G अस्तिः। 39 Om B. 40 B मूर्छा. 41 G मुखण्डि, DD, मुषण्डि. 42 GD सारिवा, B पेशिकया शारिवा पथ्या च कथया। 43 Om G. 44 B द्युतिः। 45 B मूलबंधनम् । 46 B मूर्छा मोहः । हेतुस्तृण. 47 BD add च. 48 G दण्डिवि. 49 B लतावि. 50 G °कीलका च । 51 B वनान्तरम् । 52 BD ओषधिविशेषः। 53 G पटान्तविशेषश्च । 54 G अश्वादीनां ताडनम् । 55 G ओषधिः. 56 Om B. 57 Om GB. 58 B पेडा । 59 D मुखापूरणम् । 60 B °दिताडनभाण्डम्। 61 G तृषा, B तृष्णादिः। 62 G तृप्रदाना। 63 B मसिः। 64 G adds : मसिरिति सीतोपि। 65 G द्रव्यम्। 66 BDD. वृशी. 67 B वृषादौ. 68 Om G.

·८ 78 78 81 प्रकोष्ठ:४० करिमध्यरज्जुश्च 82 82 वाञ्छा दुर्गसिंहकृतं वृषादौ वर्तमानस्य वृषशब्दस्य नदादित्वात्सिद्धम् । वसा मेदः । नासा नासिका । स्नुषा पुत्रादिवधूः । ऊरुर्जचा । गुहा गिरिविवरम् । कुहूः नष्ट- चन्द्रकला अमावास्या ॥१८॥ द्राक्षा लक्षा लाक्षा लिक्षा कक्षा च काझ्या "स्वाहा । काञ्चि चिः सचिर्मारिमेरी हरिद्रारा ॥१९॥ काङ्कया सह एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । द्राक्षा मृद्वीका । लक्षा सहस्राणां शतम् । लाक्षा रागद्रव्यविशेषः । लिक्षा क्षुद्रजन्तुविशेषः । कक्षा कायैकदेशः काङ्गा । स्वाहा अग्निपत्नी। काञ्चिः । वीचिः कल्लोलः । सूचिभैदिनी । मारिः मरकम् । मेरी वाय- विशेषः । हरिद्रा रागद्रव्यविशेषः । आरा चर्मवेधिनी ॥ १९ ॥ युतिपलितूलिलिपिलिविरुचिकृषिकिाख कीलिनालिभिश्चूर्णिः। सरणिग्रहणिरितीदूदन्तं चावीचमूमभूति ॥२०॥ द्युत्यादिभिः सह एते° शब्दाः" स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । द्युतिर्दीप्तिः । पल्लि: भिल्लादिनिवासविशेषः । तूलिः शय्याविशेषः चित्रकूर्चिका च । लिपिलिविश्व अक्षरपद्धतिः । रुचिर्दीप्तिः अभिलाषश्च । कृषिः छेदोपकरणविशेषः । किखिः कालगोत्रविशेषः । कीलिः कीलिका । नालि: कन्दली तृणविशेषश्च । चूर्णिः ग्रन्थविशेषः । सरणिः मार्गः। ग्रहणिः रोगविशेषः । इतिशब्दः अत्र' आकृतिगणार्थः । तेन विटिः हालः मूलिः कूलिः सृणिः सूणिः । अवीचमूप्रभृति । ईत् ईकारान्तं अव्यादि यत् [ऊत् ] ऊकारान्तं चम्वादि 83 85 रशना 92 94 ५6 200 TI यत् । अवी: वृषभशब्दस्य. 71 B 69 G वृषभादौ. 70 B वशा. 72 BD नाशा. 73 G पुत्रवधूः । 74 D सक्थि। 75 D विवरविशेष:76 D कक्षया, D, कक्ष्यया. 77 Om G. 78G सहस्रशतम् । 79 G रागद्रव्यम् । 80 BD प्रकोष्ठविशेषः। 81 OMG. 82 Om BD. 83 GD रसना । 84 G भेदनी explained in margin by सोइ. 85 B मारकं, G मकरः। 86 B रञ्जनद्रव्य । 87 BD चर्मकारभाण्डविशेषः। 88G किषि. 89, 90 Om GD. 91 Om B. 92 Om .G.93 Gadds गृहगोधिका. 94 B शबरालयः, D भिल्लादेः आवास 1 95 G लेख्यविशेषः, D लेखवि 1 96 B वेदोपक, D क्षेत्रोपक वेदोपक° 197 B नालमूलविशेषः, D adds शृगालविशेपश्च। 98 B नाडिः। 99 GD ao 200 to 1 Om B. 2 Om GB 3 Om B. 4 Om BD, 5 Om B. 6 Om D. 7 On G; G adds शीलि: सृगतिः, B adds चूलि:. D adds सलिः । 8 Om D. 9 B मध्यादि, D मयादि. 10 B यावत्। 11 D वध्वादिवत् । .

·लिङ्गानुशासनम् ९ 16 22 23 25 तत्वौ भावे 32 तरीः तन्त्री: लक्ष्मीः इत्यादयः। चमूः वधूः जम्बूः दम्भूः" दिधिषूः कर्कन्धः अलाबूः कसेरूः'* कच्छूः इत्यादयः । आकृतिगणश्चायम् ॥ २० ॥ एकस्वरमीदूदन्तं शाटिविसूचितः ताश्च । स्रक स्रक स्फिक् त्वक् वाक् संविदुपानद्गीर्षः पू: ॥२१॥ एकः स्वरः यस्य तदेकस्वरं ईदूदन्तं ईकारान्तमूकान्तिं च शाट्यादयश्च स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । एकस्वरं [ ईकारान्तं ] यथा । श्रीः धीः भी: हीः इत्यादयः । ऊकारान्तं यथा भ्रः सूः द्रूः जूः इत्यादयः । शाटि: " प्रावरणविशेषः । भावसूचितः ताश्चेति । [कातन्त्र २.६.१३] भावेन सूचितः' उपलक्षितः यः ताप्रत्ययः" इति । पुरुषस्य भावः पुरुषता" । जडस्य भावः कर्म वा जडता । ग्रामाणां समूहो ग्रामता । एवं जनता राजता बन्धुता सहायता । देव एव देवता । स्रक् माला । सुक्' यज्ञभाण्डविशेषः । स्किन पुन्दः । त्वक् शरीरच्छविः । वाक् वाणी । संवित् संवेदनम् । उपानत् चर्मपादुका । गीः वाक् । दृषत् शिला । धूः धुरा । पू: पुरी ॥ २१ ॥ प्राण्यङ्गमिदन्तं विमुट्छर्दिशरत्समिासुमनः । स्यूविद्युवल्लीनिशाङ्गनादिग्नदीनाम ॥२२॥ प्राणिनामङ्गं प्राण्यङ्गम् । इत् अन्ते" यस्य तदिदन्तं प्राण्यङ्गम् । विपुट च छर्दिश्च शरच्च समिञ्च द्योश्च सुमनाश्च ऋक् चेति । एते स्त्रीलिङ्गाः स्युः भवन्ति । विघुडादयश्च° भूश्च विद्युच्च वल्ली च निशा च अङ्गना च दिक् च नदी च आसां" नाम संज्ञाः च स्त्रीलिङ्गाः स्युः । प्राण्यङ्गमिदन्तं यथा । नाभिः श्रोणिः अङ्गुलिः अरनिः" पाणिरित्येवमादयः पाणिरित्येवमादयः । पाणिशब्दस्य तु भुजपर्यायत्वात्परा पुंलिङ्गसंज्ञा । तथा अनिशब्दस्यापि इति । विगुट बिन्दुः । छर्दिान्तिः । शरद् 48 । 12 Om B. 13 BD दिधीषः, G दधिष्णूः। 14 D adds प [ख ?] रसूत्रम् 115 GB कबूः । 16 D adds कओ [औ ?] अचि । 17 GD सा। 18 GD तस्य, BDI तश्च । 19 Om BD. 20 Om G. 21 Om GD. 22 G भूः। 23Gधू: सूः क्नू । 24 G तात्वे भावे । D तच्चौ। 25 Om G. 26 BD सूप्रत्ययः। 27 B पुरुषस्थ वा स्यात् प्रभृतिभिः यावत् पुरुषता । 28 Om BD. 29 Om B. 30 B सहत्ता, जगत्ता ( गजता ? ). 31 G श्रुक् 32 B शरीरावयवविशेषः, D adds गुल्फः। 33 D संचित् । 34 G संवेदना. 35 B धूरी. 36 D अन्तो. 37 Om D. 38 Om B. 390m D. 40 Om BD. 41 Om B. 42 Om GB. 43 D भवन्ति । 44 BD इकारान्तं । 45 G मौलिः। 45 B रनिः (१) 47 G इत्यादयः। 48,49 परत्वेन पुंलिङ्गत्वम्। लिङ्गानु. २ , ·53 63 66 10 १० दुर्गसिंहकृतं ऋतुविशेषः । समित् याज्ञिकप्रसिद्ध प्रादेशमात्र काष्ठम् । द्यौः स्वर्गः आकाश च । सुमनाः पुष्पम् । शोभनं मनो यस्येति बहुव्रीहिणा" तु वाच्यलिङ्गता । ऋक् वेदमन्त्रविशेषः । भूनाम -भूः भूमिः क्षितिरित्यादयः । विद्युन्नाम-विद्युत् तडित् अचिराभेत्यादि । वल्लीनाम-वल्ली लता व्रततिरित्यादि । निशानाम-निशा क्षपा' रात्रिरित्यादि । अङ्गनानाम-अङ्गना योषित् वनितेत्यादि । दिग्नाम-दिक् ककुप् काष्ठेत्यादि । नदीनाम-नदी सरित् धुनीत्यादि । अत्र कस्यचिद् अम्भः शब्दादेः नद्यादिनाम्नोऽपि असन्तत्वात् नपुंसकत्वं एवं परत्वेन । क्वचित् " पूर्वपरयोः परो विधिः बलीयान् । परो विधिः बलीयान् "" इति । परस्येष्टवाचित्वात् । यथा कोः उषसश्च उदन्तस्य असन्तस्य च भूनाम्नो अङ्गनानाम्नश्च स्त्रीत्वं सिद्धम् ॥ २२ ॥ सम्पत् प्रतिपद् विपदापत् संसत् समिदपि क्षुधा परिषत् । गायत्र्याद्याः क्यभावे प्रावृड्दर्विमुद्भासः ॥२३॥ क्षुधा सह एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । सम्पत् सम्पत्तिः । प्रतिपत् तिथि- विशेषः । विपद् विपत्तिः । आपद् आपत्तिः । संसत्" सभा । समित् सङ्ग्रामः क्षुत् बुभुक्षा । परिषत् सभा । गायत्री आया यासामिति गायत्र्याद्याः । गायत्री उष्णिग् अनुष्टुप् बृहती पतिः त्रिष्टुप् जगती" अतिजगती शक्वरी अतिशक्वरी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः -एताश्छन्दोजातयः । भाव एव यः क्यप् तस्य ग्रहणम् । यस्तु " भावकर्मणोः कृत्यक्तखलाः " [ कातन्त्र ४.६.४७ ] इत्यनेन विहितो न तस्य ग्रहणम् । यथा “ नाम्नि वदः क्यप् च ' [ कातन्त्र ४.२.२० ] इति । नापि " भावे भुवः [ कातन्त्र ४.२.२१ ] इत्यस्य अव्यभि- 15 76 79 85 " 50 Om G, 51 B adds वर्षश्च । 52 B याशिकवस्तुविशेष प्रसिद्धं । 53 G आकाशः। 54 Om BD. 55 B adds देवाभिधानं (?) च । 56 B विग्रहबहुव्रीहिणा. 57 B देवमन्त्र। 58 B भूमिनाम. 59 G इत्यादि, D इति. 60 From विद्युन्नाम to अङ्गनानाम there is a lacuna in G. 61 B adds तमिस्त्रा. 62 B वनितेति । 63B धनुःशब्दा, D असः दम्भःशब्दा। 64 D असम्भवात् । 64 D असम्भवात्। 65 Om GB. 66 G adds पूर्व । 67 D adds पूर्वोक्तपरोक्तयोः । 68 D परोक्तो. 69 GD बलवान् । 70 B भूमेर्नाम्नो. 71 Om BD. 72 Om GBD. 73 Om B. 74 Om G. 75 Gjata: 76 B दुःखं च । 77 B adds सह पण्डितोदयश्च नित्यं सततं (?). 78 BD क्षुधा. 79 Om GD. 80 Om B. 81 Om BD. 82 Om D. 83 to 84 Om B. 84 G adds a: प्रकृतिः आकृतिः विकृतिः सङ्कृतिः अभिकृतिः उस्कृतिः । 85 BD कृत्यक्तेत्यनेन. 86 Vide Addi. Notes. 87 G नाम्नि, ·लिङ्गानुशासनम् ११ " 91 92 9 स्वभा- 97 98 नवत्यन्ताः चारात् । तस्मात् “ हनस्त च [ कातन्त्र ४.२.२२-पा० ३.१.१०८ - ब्रह्मणो हननं ब्रह्महत्या । एवमश्वहत्या । समजा." [कातन्त्र ४.५ ७६ इत्यादिना विहितस्य स्त्रियामेव विधानात्स्त्रीत्वं सिद्धम् । धाराहारागुहेत्यादीनां त्वदन्तानां बालावबोधनार्थः पाठः । प्रावृड् वर्षासमयः । दर्विः पाकोपकरणम् । मुद हर्षः । भाः दीप्तिः ॥ २३ ॥ वासोदशा मघा आपोऽप्सरसः कृत्तिकाः समा वर्षाः । बह्वर्था विंशतयस्त्वेकार्थाः स्युर्नवत्यन्ताः॥२४॥ वाससो दशा वासोदशाः । बहवोऽर्था आसामिति बड्डाः । ताच वात् व्यक्तिभेदे एव" वर्तन्ते, न जातावित्यर्थः । विंशतयस्त्विति बहुवचनं गणं सूचयति । तुशब्दो वाक्यभेदे । नवतिरेवान्तोऽवयवः आसामिति एक एवार्थः आसामिति एकार्थाः । स्वभावात्समुदाये वर्तन्ते नावयवभेदे इत्यर्थः । बासोदशादयः स्त्रीलिङ्गाः स्युः बहुश्चेिति । विंशत्यादयः स्त्रीलिङ्गाः स्युः एकार्थाश्चेति । वस्त्रस्य दशाः । अवस्थावाचिकायास्तु बहुर्थतायां अनियमः ।इय दशा अवस्था इति । मघाः नक्षत्रविशेषः । आपो जलम् । अप्सरसो देवकन्याः। कृत्तिकाः नक्षत्रविशेषः । समाः संवत्सरः । केचित्समेति पाठं मन्यन्ते । तेषां इयं समा इत्यपि भवति । " निर्गतत्वं समायाः " इति भाष्यादौ वाक्यदर्शनात् । वर्षाः ऋतुविशेषः। इयं विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् पञ्चाशत् षष्टिः सप्ततिः अशीतिः नवतिः च ॥२४॥ शुक्तिः पामा सीमा जिह्वा कारेलयाशिषा संयत् । ईषा नेमिसभाः खारी स्त्रीलिङ्गा इति समाप्ताः ॥२५॥ एते 'इलया आशिषा च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शुक्तिः जलादिपानो- पकरणविशेषः । पामा कण्डू: । सीमा अवधिः । जिह्वा रसना । कारा बन्धनगृहम् । इला पृथ्वी । आशीः आशंसनम् " । संयत् सङ्ग्रामः । ईषा 7 15 18 88 G व्यमि। 89 B ब्रह्मणे ब्रह्महम् । 90G जेत्यादिविहि । 91 G गुहादानां। 92 Vide verses 13 and 18. 93 Om D. 94 Om GD; B भाश्च. 95G न, D च, B एवम् । 96 B वचनं । 97 GB यासां । 980m BD. 99 Om GD. 300 Om G. 300 to 10m D. 2 Dर्थत्वेति. 3D न नियमः । 4 OmG. 5 to 6 Om D. 6G नक्षत्रम। 7 B इति. 8G याम् । 9 Bघादौ. 10 Om BD. 11 14. GB to 12 Om B. 12 Om G, 13 D जलजन्तुविशेषः, D पकरणद्रव्यविशेषः । 15 G रसज्ञा. 16 G गोतिगृहं, D बन्दिः। 17 B adds दंष्ट्रा च। 18 BD ईशाः . कच्छूः।

·.53 54 59 63 दुर्गसिंहकृतं ऋतुविशेषः । समित् याज्ञिकप्रसिद्ध प्रादेशमात्रं काष्ठम् । द्यौः स्वर्गः आकाश । सुमनाः पुष्पम् । शोभनं । शोभनं मनो यस्येति बहुव्रीहिणा" तु वाच्यलिङ्गता । ऋक् वेदमन्त्रविशेषः । भूनाम -भूः भूमिः क्षितिरित्यादयः । विद्युन्नाम -विद्युत् तडित् अचिरामेत्यादि । वल्लीनाम-वल्ली लता व्रततिरित्यादि । निशानाम-निशा क्षपा' रात्रिरित्यादि । अङ्गनानाम-अङ्गना योषित् वनितेत्यादि । दिग्नाम-दिक् ककुप् काष्ठेत्यादि । नदीनाम-नदी सरित् धुनीत्यादि । अत्र कस्यचिद् अम्भः शब्दादेः नद्यादिनाम्नोऽपि असन्तत्वात् नपुंसकत्वं एव परत्वेन । क्वचित् । पूर्वपरयोः परो विधिः बलीयान् "" इति । परस्येष्टवाचित्वात् । यथा कोः उषसश्च उदन्तस्य असन्तस्य च भूनाम्नो अङ्गनानाम्नश्च स्त्रीत्वं सिद्धम् ॥ २२ ॥ सम्पत् प्रतिपद् विपदापत् संसत् समिदपि क्षुधा परिषत् । गायत्र्याद्याः क्यभावे प्रावृड्दर्विमुद्भासः॥२३॥ क्षुधा सह एते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । सम्पत् सम्पत्तिः । प्रतिपत् तिथि- । विपद् विपत्तिः । आपद् आपत्तिः । संसत्" सभा । समित् सङ्ग्रामः क्षुत् बुभुक्षा । परिषत् सभा । गायत्री आया यासामिति गायत्र्यायाः उष्णिग् अनुष्टुप् बृहती पति, त्रिष्टुप् जगती अतिजगती' शक्वरी अतिशक्वरी अष्टि: अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः --एताश्छन्दोजातयः । भाव एव यः क्यप् तस्य ग्रहणम् । यस्तु " भावकर्मणोः कृत्यक्तखलाः " [ कातन्त्र ४.६.४७ ] इत्यनेन विहितो न तस्य ग्रहणम् । यथा नाम्नि वदः क्यप् च" [ कातन्त्र ४.२.२० इति । नापि " भावे भुवः [ कातन्त्र ४.२.२१ ] इत्यस्य अव्यभि- 75 76 विशेषः 79 । गायत्री .85 50 Om G. 51 B adds वर्षश्च । 52 B याशिकवस्तुविशेष प्रसिद्ध । 53 G आकाशः। 54 Om BD. 55 B adds देवाभिधानं (१) च । 56 B विग्रहबहुव्रीहिणा. 57 B देवमन्त्र । 58 B भूमिनाम. 59 G इत्यादि, D इति. 60 From विद्युन्नाम to अङ्गनानाम there is a lacuna in G. 61 B adds तमिस्रा. 62 B वनितेति । 63B धनुःशब्दा, D असः दम्भःशब्दा। 64 D असम्भवात् । 65 Om GB. 66 G adds पूर्व । 67 D adds पूर्वोक्तपरोक्तयोः । 68 D परोक्तो. 69 GD बलवान् । 70 B भूमेर्नाम्नो. 71 Om BD. 72 Om GBD. 73 Om B. 74 Om G, 75 G fafa: 1 76 B 77 B adds सह पण्डितोदयश्च नित्यं सततं (१). 78 BD क्षुधा. 79 Om GD. 80 Om B, 81 Om BD. 82 Om D. 83 to 84 Om B. 84G adds कृतिः प्रकृतिः आकृतिः विकृतिः सकृतिः अभिकृतिः उस्कृतिः । 85 BD कृत्यत्तत्यनेन. 86 Vide Addi. Notes. 87 G नाम्नि, ·लिङ्गानुशासनम् ११ समजा. 91 92 स्वभा- 97 98 नवत्यन्ताः चारात् । तस्मात् “ हनस्त च [ कातन्त्र ४.२.२२-पा० ३.१.१०८ ]- ब्रह्मणो हननं ब्रह्महत्या । एवमश्वहत्या । [कातन्त्र ४.५ ७६ इत्यादिना विहितस्य स्त्रियामेव विधानास्त्रीत्वं सिद्धम् । धाराहारागुहेत्यादीनां त्वदन्तानां बालावबोधनार्थः पाठः । प्रावृड् वर्षासमयः । दर्विः पाकोपकरणम् । मुद हर्षः । भाः दीप्तिः ॥ २३ ॥ वासोदशा मघा आपोऽप्सरसः कृत्तिकाः समा वर्षाः । बह्वर्था विंशतयस्त्वेकार्थाः स्युर्नवत्यन्ताः॥२४॥ वाससो दशा वासोदशाः। बहवोऽर्थी आसामिति बड्डाः । ताश्च" वात् व्यक्तिभेदे एव वर्तन्ते, न जातावित्यर्थः । विंशतयस्त्विति बहुवचनं गणं सूचयति । तुशब्दो वाक्यभेदे । नवतिरेवान्तोऽवयवः आसामिति एक एवार्थः आसामिति एकार्थाः । स्वभावात्समुदाये वर्तन्ते नावयवभेदे इत्यर्थः । वासोदशादयः स्त्रीलिङ्गाः स्युः " बड्डाश्चेति । विंशत्यादयः स्त्रीलिङ्गाः स्युः एकार्थाश्चेति । वस्त्रस्य दशाः । अवस्थावाचिकायास्तु बहुर्थतायां अनियमः ।इय दशा अवस्था इति । मघाः नक्षत्रविशेषः । आपो जलम् । अप्सरसो देवकन्याः। कृत्तिकाः नक्षत्रविशेषः । समाः संवत्सरः । केचित्समेति पाठं मन्यन्ते । तेषां इयं समा इत्यपि भवति । " निर्गतत्वं समायाः " इति भाष्यादौ वाक्यदर्शनात् । वर्षाः ऋतुविशेषः। इयं विंशतिः त्रिशत् चत्वारिंशत् पञ्चाशत् षष्टिः सप्ततिः अशीतिः नवतिः च ॥२४॥ शुक्तिः पामा सीमा जिह्वा कारेलयाशिषा संयत् । ईषा नेमिसभाः खारी स्त्रीलिङ्गा इति समाप्ताः ॥२५॥ एते 'इलया आशिषा च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शुक्तिः जलादिपानो- पकरणविशेषः । पामा कण्डूः" । सीमा अवधिः । जिह्वा रसना बन्धनगृहम् । इला पृथ्वी । आशीः आशंसनम् । संयत् सङ्ग्रामः । ईषा 15 । कारा 18 88 G व्यमि। 89 B ब्रह्मणे ब्रह्महम् । 90 G जेत्यादिविहि । 91 G गुहादानां। 92 Vide verses 13 and 18. 93 Om D. 94 Om GD; B भाश्व. 95G न, D च, B एवम्। 96 B वचनं । 97 GB यासां । 98 Om BD. 99 Om GD. 300 Om G. 300 to 10m D. 2D र्थत्वेति. 3D न नियमः । 4 Om G 5 to 6 Om D. 6G नक्षत्रम । 7 B इति. 8G याम् । 9 B °षादौ. 10 Om BD. 11 to 12 Om B. 12 Om G. 13 D जलजन्तुविशेषः, D 'पकरणद्रव्यविशेषः । 14 GB 15G रसथा. 16 G गोतिगृहं, D बन्दिः। 17 B adds दंष्ट्रा च। 18 BD ईशा. .

·20 मान- 22 23 24 26 28 29 30 - 32 3 १२ दुर्गसिंहकृतं लाङ्गलावयवविशेषः । नेमिः चक्रावयव विशेषः । सभा परिषद् । खारी विशेषः । तिवर्जितादिकारान्तात् स्त्रियां विभाषया ईप्रत्यय उदाहर्तव्यः । पाशादेः समूहे यः | पाशानां समूहः पाश्या । एवं तृण्या वात्या धूम्या इत्यादयः । खलादेः च समूहे इन् । खलानां समूहः खलिनी । एवं उलूकिनी इत्यादयः । द्वन्द्वसमासाद् [अ]देवासुरादेः वैरे अकः । बाभ्रवाश्च शालङ्का- यनाश्च तेषां वैरं बाभ्रवशालङ्कायनिका । एवं काकश्च उलूकश्च तयोर्वरं काकोलूकिकेत्यादयः । द्वन्द्वाद् विवाहे " अकः । अत्रिश्च भरद्वाजश्च तयोर्विवाहो ऽत्रिभरद्वाजिका । एवं शकुशकिका कुत्सकुशिकिका इत्यादयः । सङ्ख्यादेवी । द्वौ द्वौ पादौ ददाति द्विपदिकां ददातीत्यादयः । दण्डदानयोः च सङ्ख्यादेरकः । द्विशतं दण्डितो ददाति द्विशतिका [ ददाति ] चेत्यादयः। रूढिशब्दा हि तद्धिता लोकतः सिद्धाः ॥ २५॥ इति लिङ्गवृत्तौ स्त्रीलिङ्गव्याख्यानं समाप्तम् ॥ 35 36 37 39 प्सायामकः 44 45 अथातः पुंलिङ्गवाचकशब्दान् व्याख्यास्यामः । [२. पुंलिङ्गप्रकरणम् ।] कफपुखनगश्लोकाः शङसमृदङ्गी च शङ्कुनापाङ्गः। यानयुगपतङ्गकटाहै: सह मञ्चोटजतरङ्गाः ॥२६॥ एते पुंलिङ्गा भवन्ति यानयुगादिभिः सह । कफः श्लेष्मा । पुङ्खः शरस्य पिच्छम् । नगो वृक्षः पर्वतश्च । श्लोकः एकाक्षरादिपादच्छन्दः । कोपधत्वात्पुंस्त्वं 48 49 19 B adds सीमा च । 20 BD खारिः. 21 (P. 3. 3. 94) स्त्रियां क्तिन् । 22GD विभाषा. 23 to 24 Om B. 25 Om G; G adds तृणानां समूहः । 26 Om GD. 27 Vide Addi. Notes. 28 D उलूलिनी, G उतूलिनी. 29 BD द्वन्द्वात् । 30GB इक: Gadds प्रत्ययः ! 31G तयोः ! 32 Om BD. 32 to 33 Om G. 34 B विवादे. 35 GB इकः, 36 B विवादो. 37 D कुछकूछनिका. 38 D कुछ कुछौ सिकिका. 39 Vide Addi. Notes. 40 to 41 Om G. 420m D. 43 Om B. 44 Om BD. 45G स्त्रीवाचकशब्दव्याख्यानं. 46 to 47 Om BD. 48 G यानयुगा- दिमिः सहैते पुं० भ०. 49 Om GB.

·लिङ्गानुशासनम् १३ 55 57 58 59 61 सिद्धम् । वृत्ताख्यत्वात्स्त्रीनपुंसकनिवृत्यर्थं " इह वचनम् । यशोवचनस्तु श्लोक- शब्दः पुंलिङ्गः कोपधत्वादेव । शङ्खः निधिविशेषः । मृदङ्गः मुरजः स्मृतः । शङ्कुः सङ्ख्याविशेषः । शतादिकत्वाद् अस्य नपुंसकत्वं प्राप्तम् । कीलार्थस्य उद- न्तत्वात् पुंस्त्वं सिद्धम् । अपाङ्गः चक्षुरन्तः । यात्यनेन इति यानम् । शकटं रथश्च । तस्य युगो यानयुगः । अन्यत्र " युगं युग्मं कृतयुगं चत्वारि पुरुष- युगानि ” इति " इति नपुंसकमेव । पतङ्गः शलभः सूर्यश्च । कटाहः भाण्डविशेषः मञ्चः काष्ठमयाधाराविशेषः । उटजः तापसपर्णकुटी । तरङ्गः कल्लोलः ॥२६ वर्गः पूगलवङ्गौ गच्छः कच्छौघपथिमथि च वृषलः। ध्वनिमुरजौ वजिमुञ्जावकोठकुठौ हठाङ्गुष्ठौ ॥२७॥ कच्छश्च ओघश्च पन्थाश्च मन्थाश्र इति समाहारो द्वन्द्वः । एते पुंलिङ्गा भवन्ति । वर्गः समूहः । पूगः सङ्घातः । लवङ्गः ओषधिविशेषः । गच्छः अभिमत- सङ्ख्यापर्यवसानम् । कच्छः पार्श्वम् । ओघः समूहः । पन्थाः मार्गः । मन्थाः । वृषलः शूद्रः शूद्रः । लोपधत्वान्नपुंसकत्वं प्राप्तम् शब्दः । मुरजो मृदङ्गः । वृजयो जनपदविशेषः बहुवचनान्तश्च । मुञ्जः शरेषीका । अङ्कोठश्च कुठश्च स्वरादेः अदन्तस्य प्रायेण" पूर्वो निपातो दृश्यते । अङ्कोठो वृक्षविशेषः । कुठो वृक्षः । प्रपञ्चाौँ एतौ । बिल्वादित्वात्पुंस्त्वं सिद्धम् । हठो बलात्कारः । अङ्गुष्ठः अङ्गुलिविशेषः " ॥२७ ॥ कोष्ठपुरोडाशकमठगुडलगुडबातगण्डगोण्डाः । पिण्डशिखण्डपिचण्डाः वण्डकरण्डौ वरण्डश्च ॥२८॥ एते पुंलिङ्गा भवन्ति । कोष्ठः आश्रयः । पुरोडाशः पिष्टपिण्डविशेषः । 65 67 खजकः । ध्वनिः 68 69 10 72 79 50 Vide verse 39. 51 Vide verse 83. 52 G मरुजः B मुरजम् । 53 Vide verse 52; G शतादिवाचित्वाद् B शतादित्वात् । 54 G adds शङ्कुशब्दस्य. 55 G सिद्धम् । 56 Vide verse 35. 57 B चक्षुरवयवविशेषः, D चक्षुरन्तविशेषः । 58 Vide Addi. Notes. 59 B adds "युगादिराकृतिविशेषभावत्वात् ' वचनादन्यत्र न प्राप्तम् । यथा कृत। 60G तत्र. 61 पाकमाण्डविशेषः महिषीशिशुश्च। 62 G adds वर्ग- पूगादयः शब्दाः। 63 B गुवाकः । 64 B पानः । 65 Badds मन्धनदण्डश्च । 66 D शूद्रविशेषः। 67 Vide verse 54. 68 GBD CT: 69 Om GD, 70 B adds स्वर्भावात् । D adds विशेषाभावात् । 71 D adds शरकडशरी. 72 D स्वस्वरादेः। 73 B प्राप्ते. 74 B शालवृक्षः। 75 Gadds अङ्कोठकुठौ शब्दौ । 76 Vide verse 34. 77 G adds आयविशेषश्च । 78 Gadds शब्दाः। 79 Om G. 80 G हृदयं भाण्डागारश्च ।

·दुर्गसिंहकृतं 82 83 84 85 86 । गोण्डः 87 88 89 कमठः भिक्षाभाजनम् । कूर्माभिधायिनः " तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् । गुडः इक्षुविकारः । लगुडः लोहमयपहरणम् । व्रातः समूहः । गण्डो रोगविशेषः । प्राणिवचनस्य तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् भारवाहविशेषः । अर्षों मूल्यं पूजाविशेषश्च । पिण्डः कायः । लोहे तु नपुंसकत्वं लोहपर्यायत्वात् सक्त्वादिसम्बन्धिनः तु स्त्रीत्वमपि दृश्यते । नदादेः आकृतिगणत्वात् शिखण्डः चूडा । पिचण्डः जठरम् । वण्डः दुश्चम । करण्डः भाण्डविशेषः । वरण्डः शरादिसङ्घात विशेषः मुखरोगश्च ॥ २८ ॥ वष्णिः षण्डः षण्डो मुहूर्तविट्पुञ्जरैहरिद्रुतः । प्लुतदृतिगञ्जकृतान्ता वमत्यतिथिसारथिग्रन्थि ॥२९॥ वमतिश्च अतिथिश्च सारथिश्च ग्रन्थिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः। एते पुंलिङ्गा भवन्ति । वृष्णिः कुलविशेषः । मेषवाचिनस्तु परत्वात् स्त्रीपुंस्त्वम् । षण्डः सङ्घातः । षण्डः नपुंसकम् । मुहूर्तः घटिकाद्वयम् । विड् वैश्यो नरश्च । विष्ठा- वाचिनस्तु स्त्रीलिङ्गत्वं प्रयोगतः भाषायां दृश्यते । पुञ्जो वृन्दम् । रा द्रव्यम् । हरिद् वर्णविशेषः । गरुत् सुवर्ण पक्षश्च । प्लुतः स्वरविशेषः । यस्तु प्लवनक्रिया- निमित्तः' प्लुतशब्दस्तस्य वाच्यलिङ्गता । दृतिः चर्म । गञ्जो भाण्डागारः । कृतान्तो यमः । वमतिः वान्तिः । अतिथिः अभ्यागतः । सारथिः रथवाहः । ग्रन्थिः रज्ज्वादिवेष्टितगाढबन्धः ॥२९ ॥ कुन्तान्तबलीवाः शब्दार्थों हृदजनपदमगधाश्च । मकरन्दकुन्दकन्दाः सबुद्धदाः कासमर्दैन ॥३०॥ 95 ५ 10 81 B °भिधानस्य. 82 GD द्विचतुष्प | Vide verse 82. 83 to 85 Missing in B. 84 to 85 Missing in D. 84 D इक्षुविशेषः । 85 GB द्विचतुष्प । Vide verse 82. 86 B वाहचारविशेषः । 87 Vide verse 53, 88 D संख्यादि G शंक्वादि° B मृदादिसम्बन्धतः। 89 Vide Addi. Notes. 90 D जठरः । 91 G चण्ड:. 91, 92 B वरण्डः विकर्मचाण्डालः । 93G adds वंशपानादिनिमितभाण्डविशेषश्च and gives this as well as शसदि° as senses of करण्ड. Then it has वरण्डो मुखरोगः। 94 Om D. 95G खण्ड: B सण्डः । 96 G adds वृष्ण्यादयः शब्दाः । 97 Om G. 98 G यदुकुलपूर्वजः । 99 Vide verse 82. 400 G adds: " हुडुरुरुणो वृष्णिमेषमेढ़ाः स्युः'' 1 G सण्डः । la All Mss. गुञ्ज. 2G नपुंसकः । 3 B पिण्डिकार्धम् . 4 D वचनस्य. 5 D स्रीलिङ्ग एव प्रयोगः। 6G Om पक्षश्च. 7 B खादनपठनक्रिया . 8 G चर्ममयो जलाधारविशेषः। दईडु । 9 B °रम् । 10 B वाहकः । 11 B °बन्धनम् ।

·लिङ्गानुशासनम् १५ 12 18 25 26 29 30 कासमर्दैन सहैते पुंलिङ्गा भवन्ति' । कुन्त आयुधविशेषः । अन्तोऽ- वसानम् । बलीवर्दः अनड्वान् । शब्दः ध्वनिः । अर्थः धनादिः । ह्रदः जलाधार- विशेषः । जनपदो जनसमूहः" । भगधाः जनपदविशेषः" । रूढितश्च' बहुवचनान्तोऽयम् । मकरन्दः पुष्परसः । कुन्दः पुष्पविशेषः । कन्दः मूल- विशेषश्च । बुबुदः जलादिसंस्थानविशेषः । कासमदः ओषधिविशेषः ॥३०॥ कपिकविकितवदवकलहदावा वंशांशराशिसत्त्वाश्च । अर्दन्यहीनरेफाः कृमितिमिपृष्ठयास्तथा सीरः ॥३१॥ एते पुंलिङ्गा भवन्ति । कपिमर्कटः । कविः काव्यकृत् शुक्रश्च । कितवो द्यूतकारः । दवः वनं वनाग्निश्च । कलहः कलिः । दावः दवार्थः" एवं'। वंशोऽन्वयः वेणुश्च । अंशो भागः । राशिः निचयः । सत्त्वः प्राणी। द्रव्यवचनस्य गुणवचनस्य च नपुंसकत्वमेव दृश्यते । सत्त्वं द्रव्यम् । सत्त्वं रजस्तम इति । अर्दनिः अग्निः । अश्ववृत्तेस्तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् ३० । अहीनः ऋतुविशेषः । रेफः अक्षरविशेषः पापं च । कृमिः जन्तुविशेषः । तिमिः मत्स्यविशेषः । पृष्ठ्यः क्रतुविशेषः । सीरः हलम् ॥ ३१ ॥ अम्बस्तम्बौ पुत्रच्छात्रामित्राश्च वृत्रमन्त्रौ च । पञ्चालपीलुपिप्पलगुग्गुलुहिङ्गुलकुलालाश्च ॥३२॥ एते पुंलिङ्गा भवन्ति । अम्बः सरकादीनाम् । स्तम्बः ब्रीह्यादीनां प्रकाण्डविशेषः । पुत्रः सुतः । पुत्रीति नदादित्वात शिष्यः । अमित्रः शत्रुः । वृत्रः असुरविशेषः । मन्त्रः ऋगादिलक्षणः । पञ्चालाः जनपद- विशेषः । बहुवचनान्तोऽयं रूढितः । पीलुः हस्ती वृक्षविशेषश्च । फलवचनस्य 32 38 39 41 42 । छात्रः 43 44 12 Om G. 13 G आयुधम् । and adds: " प्रासो निगदितः कुन्तः". 14 G adds, श्लोकादिन्याख्यानं च 1 15 B जलागाध: D जलाश्रयवि. 16 G adds, देशश्च । 17 G देशविशेषाः । 18 to 20 Lacuna in D.19 G कुसमवि . 21 D जलादिस्थान. 22G ओषधिः । 23 B उशारः D शीरः । 24 Om G. 25 G धूतों द्यूतकारश्च । '26 B दवाग्निश्च । 27 B दवार्थ एव । 28 G adds: " स्मृतौ काननेऽपि दवदावौ".29 B adds, सूक्ष्मश्च (१). 30 B समूहः। 31 D प्राणः । 32G Om एव. 33 Gadds च दृश्यते । 34 G adds शेषश्च. B adds नागराजश्च सम्पूर्णश्च । 35 D अक्षरः । 36 D जन्तुः। 37 G मत्स्यः ! 38 B हलः। 39 Om G. 40 G शरकादीनां प्रकाण्डविशेषः, B सरकादीनां अश्वन(?)विशेषः । 41 GB नदादिपाठात् । 42 D adds विद्यायुक्तः । .

·53 54 59 60 65 67 दुर्गसिंहकृत तु नपुंसकत्वं परत्वात् । पिप्पलः वस्त्रच्छेदनविशेषः । वृक्षवाचिनस्तु स्त्रीत्वमपि । पिप्पलीति नदादित्वात् । फले स्त्रीत्वमेव-अर्धपिप्पलीति । गुग्गुलुः वृक्षविशेषः । हिगुलः रागद्रव्यविशेषः । कुलालः कुम्भकारः तद्भाण्डं च ॥३२॥ तण्डुलमञ्जुलकाला मौलितरलपाशपुद्गल कुशूलाः। रालिरनिलकीलपटोलकलितूलानलैस्तालः ॥३३॥ एते पुंलिङ्गा भवन्ति । तण्डुलो धान्यसारः । मञ्जुलः लताविशेषः । कालः समयो देवश्च । मौलिः मुकुटम् । तरलः हारमध्यगतो मणिः । पाशः बन्धनम् । पुद्गलः आत्मा । कुशूलः धान्याधारविशेषः । रालिः युद्धम् । अनिलो वातः । कीलः शकुः । पटोलः ओषधिविशेषः । केलिः परिहासः । तूलः उन्मानम् । अनलः अग्निः । तालः वृक्षविशेषः ॥ ३३ ॥ अञ्जलिशैवल कम्बलपल्लववातूलसमल कलिबलयः। बिल्वादयोऽपि तरवः स्त्रियां मताः शिंशपाद्यास्तु ॥३४॥ एते पुंलिङ्गा भवन्ति । बिल्वादेयाऽपि तरवः पुंलिङ्गा इत्यर्थः । शिंशपाद्यास्तु वृक्षविशेषाः स्त्रियां मताः स्त्रीलिङ्गा इत्यर्थः । अञ्जलिः करस- म्पुटः । शैवलः जलतृणविशेषः । कम्बलः गोगलचर्म । प्रावरणविशेषस्य तु स्त्रीत्वमपि कम्बलीति । नदादित्वादी । पल्लवः किशलयम् । नपुंसकमपि केचित्। वातूंलो वातसमूहः। समरः" अवयवपर्यायः । कलियुद्धं युगविशेषः च । बलिः करः असुरविशेषः । बिल्वः धवः अशोकः पुन्नागः अर्जुनः मातुलिङ्गः लकुचः पारिजातकः इत्यादयः । शिशपाद्याः-शिंशपा पाटला शमी" इत्यादयः। प्रयोगतः अकोठस्य कुठस्य च वृक्षत्वात् पुंलिङ्गत्वं सिद्धम् । फलार्थः पाठः प्रपञ्चार्थः इत्येके ॥३४॥ 43 G adds: मित्रस्य नपुंसकत्वम् । तथा च । “ तस्य मित्राण्यमित्रास्ते ये [चान्ये ] चोभये नृपाः" [शिशुपालवध 2.101 ] इत्यादिप्रयोगः । 44 G देवेन्द्रशत्रुः । 45 BD पञ्चाल: । 46 Om G. 47 D रूढिः । 48 Om G; Vide verse 54; G adds: पालने इति प्रयोगः। 49 B स्त्रीपुंस्त्वमिति. 50 B adds तु. 51 G adds: " हिङ्गुलौ हिगुलोऽपि स्याद् गुग्गुलौ गुग्गुलोऽपि च”. 52, 53 Om B. 53G वा. 54 D मुद्गल, 55 Om G. 56 B धान्यमध्यसारः। 57 G तालवि B मनोज्ञः । 58 B हारगतो मध्यमणिः चञ्चलश्च 1 59 B धान्यादेराधार'. 60 B कलिः। 61 B adds पिचुश्च । 62 B सैवल. 63 B समर. 64 Om G. 65 G adds तेऽपि. 66 to 67 Om GB. 68 B करसम्पुटम् । 69 B Om ई । 70 G कमिति D°कत्वमिति । 71 GD समलः। 72 B गक्यविशेषः । 73 B युगादिविशेष; 1 74G असुरश्च, B Om असुरविशेषः, D adds पूजोपकरणं च । 750m B. 76 Om G. 77 B चिञ्चा, D विडा समी । 78 Om B. 79 B पुंलिङ्गं । 80G प्रपञ्च: Vide verse54. 68 16 80 ।

·लिङ्गानुशासनम् १७ 89 | ऊण्मा पाप्माश्मा श्लेष्मात्मा वणिगृष्मा स्कन्धगन्धगर्मुच्च । अनन्तमसन्तमुदन्त' शम्बनितम्बौ च कुष्यही“ ॥३५॥ उभयत्रापि समाहारो द्वन्द्वः । एते पुंलिङ्गा भवन्ति । पाप्मा पापम् । अश्मा शिला । श्लेष्मा कफः । आत्मा शरीरम् । वणिग् वाणिजः सन्तापः । स्कन्धः अंसदेशः । गन्धः गुणविशेषः । गर्मुत् । सुवर्णम् । अनन्तं यथा-वृषा इन्द्रः, उक्षा प्लीहा मज्जा। असन्तं यथा-चन्द्रमाः अङ्गिराः उशनाः पुरुदंशाः अनेहाः । उदन्तं यथा-वायुः जायुः मेरुः जन्तुः पीलुः। गुग्गुलुहिङ्गुलूनां लोपधत्वान्नपुंसकत्वं प्राप्तम् । शम्बः पविः । नितम्बः कटिप्रदेशः कुक्षिः जठरम् । अहिः पादः ॥ ३५॥ स्वर्गदिनमानसंवत्सरनरयज्ञकुचकेशमासत् । अरिगिरिजलदजलधिविषसुरासुरास्यात्मभुजभुजङ्गनः॥३६॥ शरनखरकपोलकदन्तपङ्कगुल्फो टकण्ठरम्यनिलाः। एषां संज्ञा धान्यान्युक्तो नाडीव्रणः पण्डः ॥३७॥ कपोल एव कपोलकः । स्वार्थे कः । एषां स्वर्गादीनां संज्ञा धान्यानि व्रीहयश्च' पुंलिङ्गा भवन्ति । नाडीव्रणः पण्डः च पुंलिङ्ग उक्तः । तत्र स्वर्गः नाकः त्रिदिव इत्यादयः । दिनों दिवसः वासरः घस्रः इत्यादयः । मानः प्रस्थः कुडवः इत्यादयः। संवत्सरः संवत्" अब्दः इत्यादयः । नरो मर्त्य इत्यादयः । यज्ञः क्रतुः मख इत्यादयः। कुचः स्तन इत्यादयः। केशः कचः मूर्द्धज इत्यादयः। मासाख्याः" कार्तिक- मार्गशीर्षपौषादयः ।ऋतुः हेमन्तशिशिरवसन्तादयः । अरिः शत्रुः रिपुः" इत्या- दयः । गिरिः" अद्रिः शैल इत्यादयः। जलदः मेघ इत्यादयः । जलधिः 9 81G गर्मु च, B शर्म च 82 D अनसन्तं चोदन्तं. 83 BDD1 सम्ब. 84 B °घ्री. 85 to 86 Om G. 87 Om G. 88 G पाषाणः. 89 G वणिजः B वणिजविशेष: च. 90 B असैकदेशः 91 G गर्मु B शर्म. 92 D वृक्षा, G adds वृषभः। 93 GDB पुरदंशाः 94 B पायुः यजु: G om वायुः । 95 Vide verse 54. 96 D सम्बः, G adds वज्रः 97 D जठरः 98 B दिवस. 99 GD : 500 G राश्चात्म° 1 BGDD, गुल्मौ 2 Badds एते. 3G पिण्ड: B पण्डुः 4 B इत्युक्तः Dadds इत्यर्थः 5G adds स्वर्गादि 6 G इत्यादि. 7,80m B9 D इति, Om B 10 B शरत् । 11 Om G 12 B मासा: 13 G पौष इत्यादयः B कार्तिकः फाल्गुनक: मार्गशीर्षः पुष्य इत्यादयः 14 G वसन्त इत्यादयः BD Om शिशिर. 15 Om G 16 to 17 Om B 18 G इत्यादि. लिलानु. ३ ·दुर्गसिंहकृतं 24 24 24 28 24 24 । पङ्कः 30 24 24 36 41 42 अर्णवः समुद्र इत्यादयः । विषाख्याः विषः" गरः" हालाहलः" कालकूटः ब्रह्म- सुतः इत्यादयः । सुरो देवः विबुध इत्यादयः । असुरो दानवो दैत्य इत्यादयः असिः निस्त्रिंशः खङ्गः इत्यादयः । आत्मा जीवः अन्तर्मोक्ता इत्यादयः श्लेष्मात्मेतिग्रहणे अन्नन्तत्वात्परं नपुंसकत्वं" स्यादिति । भुजः" करः पाणिः दोः इत्यादयः । भुजङ्गः पन्नगः फणी इत्यादयः ॥३६॥ शरः काण्डः शिलीमुख इत्यादयः । नखराः नखाः करजाः इत्यादयः । कपोलकः गण्ड: करट इत्यादयः गण्ड: करट इत्यादयः । दन्ताः दशनाः रदना इत्यादयः कर्दमः निषद्वरः इत्यादयः । गुल्कः" [नि--] स्तोदः घुटः इत्यादयः ओष्ठः दन्तच्छदः अधर इत्यादयः । कण्ठः गल इति । लोपधत्वात् नपुंसक अपि न स्यात् । “ पूर्वपरयोः परो विधिः बलीयान् 39 " इति परस्येष्टवाचिक- त्वात् । रश्मिः किरणः अंशुः इत्यादयः । अनिलः वातः पवनः इत्यादयः । धान्याख्याः -शालिः कलमः सुगन्धिकः षष्टिकः नीवारः तिलः माषः श्यामाकः मुद्ः मसूरः इत्यादयः । नाडीव्रणः, पुन्नपुंसकत्वात् व्रणस्य वचनम्। पण्डः नपुंसकम् ॥ ३७॥ असवो दारा लाजा बह्वर्था बल्वजाः किना दार्थ । भावे को णोऽथुरला घघबावुक्तौ सहेम्ना नब् ॥३८॥ असुप्रभृतयः पुंलिङ्गा बहुवचनान्ता नित्यं भवन्ति । किना युक्तो घुसंज्ञकः [च ] भावेऽर्थे कप्रत्ययः [च] णप्रत्ययश्च अथुप्रत्ययश्च अल्पत्ययेन सह पुंलिङ्गाः स्युः । घप्रत्ययघञ्प्रत्ययौ च इमन्प्रत्ययेन सह नञ्प्रत्ययश्च पुंलिङ्गा' इत्यर्थः । असवः प्राणाः । दाराः भार्या । लाजाः भृष्ट धान्यविशेषः । बल्वजाः तृणविशेषः । अङ्गाः वङ्गा इत्यादयस्तु लोकत एव सिद्धाः । किः" [कातन्त्र ४.५.७० ]-आदिः आधिः । “ कर्मण्यधिकरणे च "[ कातन्त्र 19G इति. 20 Om GB 21 B गदः D गरल: 22 B हलाहल: 23 D ब्रह्मपुत्रः 24G f. 25 Vide verse 35. 26 Vide verse 52. 27 B adds are: 28 G YEN: 29 GD कपोल: 30 D निषद्धरः 31 GBD गुल्मः 32 D स्वेद: 33 G पुट: 34 G दन्तच्छदनः 35 B इत्यादयः। 36 G नपुंसकत्वं 37 D इति 38 Om G 39 G बलवान् ; 40 G इति 41 to 45 Missing in G 42 D कलविः ( कलम्बी?) 43 GB सुगन्धकः 44 D श्यामकः 46 B. नपुंसकत्वात् , but vide verse 63 in which व्रण is mn 47 G नपुंसकत्वम् , B adds इति. 48 G घुश्च B दिश्च. 49 BD इत्यर्थः 50 to 52 Missing in D 51 Om B 53 BG भ्रष्ट D भ्राष्ट. 54 GB विकारः 55 GD प्रकार: 56 Gघो: 57 Om D, B adds सामनी व्याख्या (?) 52 " उपसर्गे दः 56 ·58 61 10 74 76 लिङ्गानुशासनम् .१.९ ४.५.७१=पा० ३.३.९३]-जलधिः शरधिः। कान्तो यथा-" स्थास्नापा व्यधिहनियुधिभ्यः क इष्यते"[1] -आखूनामुत्थानं आखूत्थः । शलभोत्थः" इत्यादयः । णान्तो यथा-" नौ ण च " [कातन्त्र ४.५.४३=पा०३.३.६०]- न्यादः इत्यादयः । अथ्वन्तो यथा-"हनुबन्धादथुः" [ कातन्त्र ४.५.६७] - वेपथुः वेपन इत्यादयः । अलन्तो यथा-"स्वरवृदृगमिग्रहामल्”[कातन्त्र ४.५.४१]" -चयनं चयः जयः इत्यादयः इति । अकर्तृकारकविषयाणां तु वाच्यालङ्गता भवति । घप्रत्ययान्तो यथा-"पुसि संज्ञायां धः [कातन्त्र ४.५.९६]- उरश्छदः निगमः। घनन्तो यथा-पादः रोगः लोभः प्रस्तारः प्रासादः इत्यादयः । इमन्प्रत्ययान्तो" यथा-पृथोर्भावः प्रथिमा, मृदोः" भावः म्रदिमा यस्तु औणादिकः कर्तरि व्युत्पाद्यतेऽभियुक्तैस्तस्य वाच्यलिङ्गतैव-भारमा पृथ्वी, वरिमा" तपस्वी, इत्यादयः । नगन्तो यथा-'याचिविछिपछियजिस्वपिरक्षियतां नङ् [कातन्त्र ४.५,६९]-विश्नः प्रश्नः प्राग्वंश-कषणभमरपथसटनयोपधक-चोपधमदन्तम् । क्षत्रियवचनो नाभिश्चेत्पुंलिङ्गा इति समाप्ताः ॥३९॥ कश्च षश्च णश्च भश्च मश्च रश्च पश्च थश्च सश्च टश्च नश्च यश्च, ते उपधा यस्योति शेषाद् बहुव्रीहौ कः । व उपधा यस्य स वोपधः । प्राग्वंशश्च कषणभमरपथ- सटनयोपधकश्च वोपधश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । अत् अन्तो यस्य तद् अदन्तम् । प्राग्वंशशब्दः [च] ककारादिवर्णोपधं च शब्दरूपं क्षत्रियवचनो नाभिश्च यदि भवति तदैते पुंलिङ्गा भवन्ति । प्राग्वंशः यज्ञगृहम् । ककारोपधमदन्तं यथा-अर्कः शुल्कः । षकारोपधं यथा-शिरीषः जिनाक्षः" यानाक्षः । णकारोप, यथा-काणः शाणः । भकारोपधं यथा-स्तम्भः कुम्भः । मकारोप, यथा- 79 ॥ ३८॥ 87 88 - 58 D पिबति. 59G आखूत्थम् । 60 Om B 61 Om G 62, 63 Vide Addi Notes 64 Om D 65 B भावः 66G घो. 67 B गदः 68 GD रागः 69 Badds लेशः D adds लोपः लेखः 70 D प्रसादः 71 Om G_72 D प्रत्ययो. 73 to 74 Om D and adds अदि (णि?) मा. 75 D गरिमा. 76 B adds इत्याह, Gom पृथ्वी. 77 to 78 Om B 79 B adds स्वप्नः 80 Gadds वा. 81 Badds इति. 82D अन्ते. 83 G adds: " पत्युः प्राग्वंशवासिनः" इति काव्ये । 84 B शुकः 85 G घोपधं 86 D यक्षः वाताक्षः 87 G यनाक्षः 88 G णोपत्र; Gonits यथा here and in all similar places in this para 89 D शोणः 90G adds in margin भोप, गर्भस्तम्भादयः 91 to 92 Om B, ·94 96 : दुर्गसिंहकृतं धूमः सोमः । रकारोपधं यथा -अङ्कुरः श्वशुरः। पकारोप, यथा' सर्पः शूर्पः । थकारोपधं यथा --रथः सार्थः । सकारोप °° यथा'-कुत्स: सर्जरसः । टकारोपधं यथा--कुटः घटः । नकारोप, यथा ---फेनः बध्नः । यकारोपधं यथा-व्ययः सङ्ख्यः" । वकारोपधं यथा-उद्यावः नाभिः क्षत्रियः। प्राण्यङ्गं तु नाभिरियं इदन्तत्वात् ॥ ३९ ॥ इति । लिङ्गवृत्तौ पुंलिङ्गव्याख्यानं "समाप्तम् ।। 14 आसवः। 20 अथातो नपुंसकलिङ्गवाचकान् शब्दान् व्याख्यास्यामः । [ ३. नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।] शालूककारकोल्मुकचेतकचिबुकांशुकभगलिङ्गाङ्गम् । चोचं पिच्छं बीज भेषजमाज्यं मुकुटमुडुपम् ॥ ४०॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शालूकं उत्पलादिमूलम् । कारक क्रियानि- मित्तमात्रम्"। अन्यस्तु कारयतीति कारिका स्त्री, कारकः पुमान्, कारकं कुलम् । उल्मुकं अर्धदग्धं काष्ठम् । चेतकं हरीतकीफलम् । चिबुकं वदनैकदेशः । अंशुकं वस्त्रम् । भगं ज्ञानम् । लिङ्गं चिह्नम् । अङ्गं अवयवः । चोच उपमुक्तफलावशेषः" । फलवाचिनस्तु नपुंसकत्वं सिद्धं " फललोपध-" [ कारिका ५४ ] इत्यनेन । पिच्छं मयूरकलापः । बीजं उत्पत्तिहेतु । भेषजं औषधम् । आज्यं घृतम् । मुकुट मौलिः । उड्डुपं जलतरणोचितघटितकाष्ठानां सञ्चयविशेषः ॥ ४० ॥ 93 G रेफोपधं. 94 Om G 95 to 97 Om B: 96 Om G 97 G सूर्पः 98 G थोपधं. 99 Om G 600 G सोपध. 10m G2 D कुशः 3 G टोपधं. 4 Om G 5G नोपधं. 6 Om G 7D वेनः स्तेनः 8 Om B 9 G योप, 10 Om G 11 Om B, D सव्यः 12G वोपधं, 13 Om G 14 D उद्यवः, G उद्धवः 15 Vide verse 22. 16 Om D 17 B लिङ्गकारिकावृत्तौ, Om D. 18 G पुंलिङ्गशब्दानां व्या 19to20 Om BD. 21 B उत्पलमूलविशेषः 22 B क्रियाकारकं निमि 23 GB करोतीति. 24 D हरीतकी तत्फलं च, B हरीतकी तत्फली. 25 Gadds, अभिधाने ओष्ठस्याधश्चिबुकम् । 26 B शेफश्च 27 B उत्पलविशेष:G फलविशेषः D क्तदलादिशेषः । 28 B हेतुः । 29 G जलतरणघटितकालविशेषः B °णघटकाष्ठानां विशेषः । .

·लिङ्गानुशासनम् स्कारः शृङ्गाटललाटतिरीट पिटानि खपीठलोष्टकाष्ठानि । पृष्ठं तुण्डं कण्ठालीढे भाण्डाण्डकुण्डानि ॥४१॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शृङ्गाट नड्वलोद्भवं प्रसिद्धमेव । ललाटं प्राण्यङ्गविशेषः । तिरीट वेष्टनम् । पिटं छर्दिः । खं इन्द्रियं आकाशश्च । पीठं आसनविशेषः । लोष्टं मृत्संस्थानविशेषः । काष्ठं दारु । पृष्ठं प्राण्यङ्गविशेषः । तुण्डं मुखाग्रम्" । कण्ठं शरकाण्डम् ' । आलीढं स्थान विशेषः । भाण्डं परि- । अण्डं पक्ष्यादिप्रसवः । कुण्डं भाण्डविशेषः ॥ ४१ ॥ प्रत्यालीदं शरणं च शणमृणं कारणममृतमलातम् । पलितं शुक्तं नवनीतं लोकायतमरकते च ॥४२॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । प्रत्यालीढं स्थानविशेषः । शरणं त्राता। शणं धान्यविशेषः" । ऋणं यदुत्तमाय देयम्" । कारणं हेतुः । अमृतं सुर- भोज्यं जलं वा । अलातं उल्मुकम् । पलितं पक्वकेशः । शुक्तं अम्लं परुषश्च । नवनीतं घृतकारणम् । लोकायतं शास्त्रविशेषः । मरकतं रत्नविशेषः ॥ ४२ ॥ जतु वस्तु मस्तु चित्तं पित्तं तोकं निमित्तशवबडिशम् । अस्थ्युक्थसक्थि सनिरुक्तमङ्गदेङ्गुदगुदपदमृधम् ॥ ४३ ॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । सह निरुक्तेन सनिरुक्तम् । जतु लाक्षानिर्यासः । वस्तु पदार्थः । मस्तु दधिविकारः । चित्तं मनः । पित्तं मायुः । तोकं सुतः । निमित्तं कारणम् । शवं मृतशरीरम् । बडिशं मत्स्यबन्धनम् । अस्थि कुल्यम् उक्थं साम । सक्थि शरीरावयवविशेषः । निरुक्तं ग्रन्थविशेषः । अङ्गदं केयूरम् । इगुदं वृक्षविशेषः । गुदं अपानम् । पदं स्थानं लक्षणं च पादश्च । मृधं युद्धम् ॥ ४३ ॥ 48 55 30 G किरीट, Dतरीट. 31 D, पिठानि. 32 Om G. 33 B शृङ्गाट चतुष्पथं जलोद्भवफलेपि च। 34 Gण्यङ्गम् । 35 G किरीट. 36 G आसनम् । 37 B मृत्स्थान. 38 G दारुविशेषः, 39 G देहपश्चिमभागः। 40 G वदनं वक्त्रम् । 41 B पात्रम् , D पापम् , G adds कण्ठो गलः । 42 D धनुर्धरावस्थान. 43 Vide Addi. .Notes, 44 Om G. 45 B adds गृहम् । 46 B धनं भोगस्थानम् (?). 47 GBD यदुत्तमाय° G adds धनम् 1 48 Om B. 49 B केशपाकः. 50 Vide Addi. Notes. 51 On G. 52 BD पायुः. 53 G adds : अभिधाने " तुक्तोकं तनयश्च नन्दन इति प्राज्ञैरपत्यं स्मृतम्" इत्यादि । 54 B मत्स्यवेधोपायविशेषः D मत्स्यबन्धनोपायविशेष: 55 GD कुल्पम् । 56G शररािवयवः । adds ऊरः। 57 GB लक्ष्यं.

·२२ 32 63 दुर्गसिंहकृतं काकुदमास्पदबाह्नवदधिकिण्वश्राद्धवाजपेयानि । जानुजधनतुहिनाजिनवृजिनपनसमिथुनसोपानैः॥४४॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति जान्वादिभिः सह । काकुदं तालु। आस्पद प्रतिष्ठा । बाह्नवं परिष्कारजातम् । दधि क्षीरविकारविशेषः । किण्वं सुराबीजम् । श्राद्धं पितृक्रिया । यस्तु श्राद्धशब्दः अणन्तः व्युत्पाद्यते श्रद्धा अस्यास्तीति स वाच्यलिङ्ग एव-श्राद्धा स्त्री, श्राद्धो नरः, श्राद्धं कुलम् । वाजपेयं यज्ञविशेषः । जानु अष्ठीवान् । जघनं अवयवविशेषः । तुहिनं हिमम् । अजिनं चर्म । वृजिनं पापम् । पनसं वृक्षविशेषः । मिथुनं युग्मम् । सोपानं आरोहणविशेषः ॥ १४ ॥ इन्दुश्मशानवेतन ससैन्यचिह्नप्रधानधान्यानि । हम्यं शष्पं पापं त्रिविष्टपं त्रपुसमीपाभ्रम् ॥ ४५ ॥ सह सैन्येन वर्तत इति ससैन्यम् । ससैन्यं च तच्चिद्रं चेति । एते नपुंसकलिङ्गा भव- न्ति । द्वन्द्वं युगलम् । श्मशानं शवशयनम् । वेतनं भृतिमूल्यम् । सैन्यं सेना। चिह्न लिङ्गम् । प्रधानं श्रेष्ठम् । धान्यं व्रीहिः । हयं प्रासादः । शष्पं बालतृणम् । पापं अशुभम् । त्रिविष्टपं स्वर्ग: । त्रपु सीसम् । समीपं निकटम् । अभ्रं मेघः ॥४५॥ शिल्पं तल्पं रूपं तथान्तरीपं शफं च कुप्यं च । कुङ्कुमकुटुम्ब कलभेमसिध्मयुग्मेन्द्रियैः सस्यम् ॥ ४६॥ शिल्पादयः नपुंसकलिङ्गा भवन्ति कुङ्कुमादिभिः सह, सस्यं च । शिल्पं क्रियाकौशलम् । तल्पं शयनं अट्टः दाराश्च । रूपं चक्षुर्विषयः । अन्तरीपं मध्यजलो देशः । शर्फ खुरः । कुप्यं असारद्रव्यम् । कुङ्कुमं सुगन्धिद्रव्य- विशेषः । कुटुम्ब पुत्रादि । कलमं करिपोतः । इध्मं काष्ठम् । सिध्मं कुष्ठविकारः। युग्मं युगलम् । इन्द्रियं चक्षुरादि । सस्यं धान्यादि ॥ ४६॥ 63 58 G बलवे भवं परिस्करजातम् , D बाहवं बिम्बपरिष्कारजातम् । 59 Vide Addi Notes. 60 G विश्वाध्यते (marginal em.. विगृह्यते ), D निष्पाद्यते । 61D कट्यवयव° B नितम्बः। 62 G adds कुङ्कुणदेशे प्रसिद्धः। 63 B चेतन. 64 Om G. 65 B चेतः D भृतिः। 66 B ध्वजविशेषः। 67 B स्वर्गम् । 68 B शीशकम्। 69 G निकटः । 70 , GD GD •कुटम्ब. 71 D गुरोर्दाराश्च. 72 D चक्षुह्यविषयः । 73 D °जलोद्देशः B जलमध्यविशेषः । G adds बेट. 74 B खुरम्। 75 B आसवः। 76 GD सुगन्धद्रव्य B सुगान्धविशेषः ।

·लिङ्गानुशासनम् २३. ३ 85 .. - शिक्यं " हृदयं मद्यं भयसत्यापत्यराजसूयानि । धिष्ण्यं पण्यं मूल्यं कार्य वीर्यं किसलयं दम् ॥ ४७ ॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शिक्यं उद्ग्रहणं भारयष्टिवा । हृदयं मनः । मयं मदिरा । भयं त्रासः । सत्य तथ्यम् । अपत्यं पुत्रादि । राजसूयं यज्ञविशेषः । धिष्ण्यं गेहस्थानोडुवह्नयः । पण्यं विक्रेयम् । मूल्यं वसुपरिमा- णम् । कार्य कृत्यम् । वीर्यं शक्तिः । किसलय पल्लवः । दं कलत्रम् ॥४७॥ शिशिराम्बरीषपुष्करगह्वरकेयूरमुदरदुःखाग्रम् । चामरमक्षरमन्तरमश्रु द्वारं तथाऽगारम् ॥४८॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शिशिरं ऋतुविशेषः । अम्बरीषं भ्राष्टम् । पुष्करं पद्मं तूर्यमुखं करिकराग्रं द्यौः असिफलं च । गह्वरं गहनम् । केयूरं बाहुभूषण- विशेषः । उदरं जठरम् । दुःख पीडा । अग्रं प्रान्तम् । श्रेष्ठवृत्तेस्तु वाच्यलिङ्गता- इयमग्रा, अयमग्रः चामरं चमरीवालव्यजनम् । अक्षरं वर्णः । अन्तरं मध्यम् । यस्तु अन्तरशब्दः बहियोगादौ तस्य सर्वनामत्वात्" वाच्यलिङ्गता-अन्तरा शाटी, अन्तरः पटः अन्तरं वस्त्रम् । अश्रु बाष्पम् । द्वारं गृहमुखम् । अगारं गृहम् ॥४८॥ कुडथं स्फारं तकं क्षिप्रं क्षुद्रसकुकुन्दर कुटीरम् । पञ्जरकरीरचीवरचीरं पीयूषतीरे च ॥४९॥ सह कुकुन्दरेण वर्तत इति सकुकुन्दरम् । सकुकुन्दरं च तत् कुटीरं चेति कर्मधारयः । क्षुद्रं च सकुकुन्दर कुटीरं चेति समाहारो द्वन्द्वः । एते नपुंसक- लिङ्गा भवन्ति । कुड्यं भित्तिः । स्फारं विपुलम् । तत्रं मथितम् । क्षिप्रं द्रुतम् । क्षुद्रं अल्पम् । अधमादौ वाच्यलिङ्गतैव । क्षुद्रः अधमः क्रूरश्च । क्षुद्रा नटी वेश्या मधुमक्षिका च । कुकुन्दरं कटिकूपम् । कुटीरं हस्वकुटी जघनं च । पञ्जरं 91 . , 98 96 77 DDA सिक्यं. 78 BDD, किशलयं. 79 Om G. 80 G °ष्टिश्च and and adds in margin कावडी. 81 D पुतः. 82 B हर्म्यनक्षत्रयोः । 83 D विक्रेत्यद्रव्यम् । 84 D द्रव्यपरिमाणम् B विक्रेयग्रहणार्थद्रव्यम् । 85 B पल्लवम् । 86 Om G. 87 B adds तुहिनश्च. 88 D adds भाड. 89 Om B. 90 G अङ्गदम्। 91 Om B; D मग्रतः । 92 G नामत्वात् । 93 Om G, B शटी, D साटी, 94 B नेत्रास्त्रम् । 95 DDA ककुन्दर': 96 D कटीरं. 97 B adds दधि. 98 B adds कण्टकारिका. 99 G कटिरूपम्। 7000m D.

·२४. दुर्गसिंहकृतं काष्ठादिरचनाविशेषः । करीरं वंशाङ्कुरः वृक्षविशेषः घटश्च । चीवरं वस्त्रविशेषः चीरं वासोविशेषः । पीयूषं अमृतम् । तीरं तटम् ॥ ४९ ॥ असाश्रु स्मश्रु कसेरु जत्रु तुम्बरु च शुक्रमभृगुसुते । अघमुत्तरीयमृक्षमुडावसं चेन्द्रिये यवसम् ॥ ५० ॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । असं असृक् । अश्रु बाष्पम् । स्मश्रु मुख- रोमाणि | कसेरु तृणविशेषः । जत्रु ग्रीवासन्धिः । तुम्बरु औषधविशेषः । शुक्रं रेतः ज्येष्ठमासः अग्निश्च । अभृगुसुते इति किम् ? शुक्रो भार्गवः । अघं पापम् । उत्तरीयं उपरिवासः । ऋक्षं नक्षत्रम् । भल्लूकवचनस्य स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदजातित्वात् । ऋक्षी, ऋक्षः । अक्षं इन्द्रियं लोचनादि । यस्तु अक्षशब्दः बिभीतकादिवचनः स पुंलिङ्गः षकारोपधत्वात् । यवसं घासः॥५०॥ बिस साहसबाहःकिल्बिषकल्मषं पुरीषतूर्याणि । शकृता यकृता पृषता जगता चोदश्विता शीर्षम् ॥५१॥ एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति" शकृतादिभिः सह, शीर्षशब्दः [च ]। बिसं' पद्ममूलम् । साहसं अनालोचितकरणम् । बर्ह मयूरकलापः। अहः दिनम् । किल्बिषं अपराधः पापंच । कल्मषं पापम् । पुरीषं विष्ठा । तूर्य वाद्यविशेषः । शकृद् विष्ठा। यकृत् कालखण्डम् । पृषद् बिन्दुः। जगत् त्रैलोक्यम् । उदश्वित् तक्रम् । शीर्ष मस्तकम् ॥ ५१ ॥ द्विस्वरमसन्तमिसुसन्तं त्रान्तं यच्छतादिका सङ्ख्या। द्विस्वरमन्नन्तमनान्तमकर्तरि कव्यकाव्ये च ॥५२॥ द्वौ स्वरौ यस्य तद् द्विस्वरम्। अस् अन्ते यस्य तद् असन्तम् । इस्" च उस् च इसुसौ । तौ अन्ते यस्य तद् इसुसन्तम् । त्रोऽन्ते यस्य तत् त्रान्तम् । शतमा- दिर्यस्याः सा शतादिका सङ्ख्या । द्वौ स्वरौ यस्य तद् द्विस्वरम्। मन् अन्ते यस्य तद् मन्नन्तम् । द्विस्वरं च तद् मन्नन्तं चेति कर्मधारयः3 ङणना ह्रस्वोपधाः 1 B पक्षिबन्धनविशेषः। 2 Vide Addi. Notes, 3G तदेव. 4 BG अब 5 Vide Addi. Notes. 6 Om G. 7 Om D, B क्षतजम् । 8 D उडुः। Gadds उडौ वर्तमानम् । 9 Vide verse 82. 10 Om B. 11 B बिभीतकवचनः. 12 Vide verse 39. 13 G विश. 14 G कल्मख,, B कलुष, D कल्मुख, D कमुष. 15 Om G. 16 B कारणं. D अन्वाचित. 17,18 Om D. 20 D कालेषण्डम् । 21 to 22 Missing in B. 23 Om GB. 18 19 B adds अघं च ।

·२५ स्वरे द्विः 33 1 , 36 लिङ्गानुशासनम् इति तस्य द्वित्वम् । अनोऽन्ते यस्य तद् अनान्तम् । अकर्तरीति कर्तुरन्यस्मिन्कारके कर्मादौ यः अनः विहित इत्यर्थः । भाववाचिनस्तु कृद्भाव इति वक्ष्यति । प्रसज्यप्रतिषेधे ऽप्यदोष एव । कव्यं च काव्यं च कन्यकाव्ये। एते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । द्विस्वरमसन्तं यथा-पयः, वयः, यशः, इति । इसन्तं यथा-सर्पिः, हविः" ज्योतिः, इति। उसन्तं यथा-अरुः, यजुः, वपुः, इति । त्रान्तं यथा---पत्रं, मित्रं, सत्त्रं, इति । शतादिका सङ्ख्या यथा-शतं, सहस्रं," अयुतं, नियुतं, अर्बुद, न्यर्बुदं, इति । द्विस्वरमन्नन्तं यथा- भस्म, जन्म, शर्म, इति । अनान्तं यथा-~दीयते इति दानम् , पीयते इति पानम्, भक्ष्यते इति भक्षणम्, यात्यनेन " इति यानम्, सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत्संप्रदानम्, अपादीयते यस्मात्तद् आदानम्, नीयतेऽस्मिन् इति नयनम् । “ कथं राज्ञा भुज्यते इति राजभोजनी शाला, राजभोजन: शालिः, इध्मं वृश्च्यतेऽनया अनेन वा इध्मब्रश्चनी स्त्री, इध्मब्रश्चनः पुमान् ; पलाशानि" शात्यन्ते अनया अनेन वा पलाशशातनी यष्टिः, पलाशशातनो दण्डः; पूर्यतेऽनया अनेन वा पूरणी घटी, पूरणो घटा; गावो दुह्यन्तेऽस्यां अस्मिन् वा गोदोहनी वटी, गोदोहनो घटः ? इति । टानुबन्धलिङ्गात् सर्वविषयत्वमस्य प्रयोगानुसारेण। अकर्तरीति कर्तृविषयस्य वाच्यलिङ्गतैव-शृणोतीति' शर्मी स्त्री, शर्मा पुमान् , शर्म नपुंसकम् ; नन्दयतीति नन्दना स्त्री, नन्दनः पुमान् , नन्दनं कुलम् । कव्यं पितृतर्पणम् । काव्यं गद्य पयं च ॥५२॥ धनवदनधनूरक्तामरणविवरनयनमांसनामानि । जलहलजलकुसुमवियत्पत्तनवनलोहपर्णाख्यैः॥५३॥ धनादिनामानि जलादिनामभिः सह नपुंसकलिङ्गानि भवन्ति । धननाम" धनं द्रविणं वित्तम् । वदनं लपनम् । धनुः शरासनं चापम् । रक्तं शोणितं " 24 Vide Addi. Notes. 24a Vide verse 54. 25 GBD प्रसह्य- 26 Om G. 27 BD वहि:. 28 GB द्योतिः. 29 G adds आयु: .30 D पात्रं. 31 D शास्त्रं. 32 D adds लक्ष. 33 Om G. 34 D रक्ष्यते इति रक्षणं. 35 to 35 Om B. 36 G शालिः , B शालिनी. 37, 38 D पलाशो निशात्य. 39 B °शातना. 40 Vide Addi. Notes; B टाभिलिङ्गादयः 41 B शास्यतीति° D शृणोतीति शर्मा. 42 B नन्दती. 43 D स्वस्त्री. 44 GB पितृतर्यम् । 45 B समरविवरनयनपिशितनामानि। 46 G स्युः 47 Om BD. 48 Om G; B adds निधानं, निधिः । 49 Bara; G adds yd. लिङ्गानु. ४ ·57 २६ दुर्गसिंहकृतं क्षतजम् । अन्नं अशनं भक्ष्यम् । रणं मृधं° सङ्ख्यं समरं " समीकम् । विवरं रन्धं श्वभ्रम् । नयनं नेत्रं अक्षि । मांसं पिशितं क्रव्यं पलम् । जलं पानीय तोयम् । हलं लागलं गोदारकम् । जलकुसुमनाम यथा-कमलं उत्पलं कुवलयं सौगन्धिकम् । वियद् गगनं आकाशं अन्तरिक्षम्। पत्तनं नगरं अधिष्ठानम् । वनं विपिनं गहनं काननम् । लोहशब्देन सर्व कंसादि गृह्यते । लोह कालायसं अयः" कसं कनकं चामीकरं रूप्यं रुक्म कलधौतं ताम्र शुल्वं सीसम् । पर्णं पलाश" दलम् । सङ्ग्रामः" आहवः, अलन्तत्वात् पुंलिङ्गता पूर्वविधिप्रतिषेधो न ॥५३॥ फललोपधकृद् भावे समूहभावक्रियासु यश्चान्यः । प्रातिपदिकाजिरसुखवटकरोटभवृन्दकृच्छ्राणि ॥५४॥ फलमित्यर्थस्य ग्रहणम् । फलशब्दस्य नपुंसकत्वात् । ल उपधा यस्य स लोपधः। फलं च लोपधश्च कृच्चति समाहारो द्वन्द्वः । भावे यः कृदिति भावशब्दः कृतैव सम्बध्यते । फललोपधाभ्यां अर्थस्य अघटनात् । स च तव्यादिर्युपर्यन्तः"। "आद्भ्यो शासुयुधिदृशिधृषि मृषां वा”[कातन्त्र •४.५.१०४, १०५] इति स कृव्ययो भाववत् प्रकाशते इति अस्य ग्रहण न । समूहश्च भावश्च क्रिया च तासु यो विहितोऽन्यस्तद्धित इत्यर्थः । एते, प्रातिपदिकादयश्च नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । फलवाचिनो यथा-बदाः फलं बदरम् । एवं नालिकेरं खरं इत्यादयः । लोपधं यथा-कुलं बलं तालु । भावे कृद् यथा--समन्तात् कटो" वर्तते, सम- न्ताद् रावों वर्तते, साङ्कोटिन , सांराविणम् । “ अभिविधौ " भावे इनुण् [ कातन्त्र ४.५.३९ ] ॥ योऽप्यण् तदन्तात् विहितः सोपि स्वार्थि- कतया तल्लिङ्गं न जहाति । समूहविषयं यथा-चाषाणां समूहः चाषम् । एवं यव" दरिद्रात: १० " 88 89 50 B द्वन्द्वं. 51 Bशमनं. 52_B शमीकं, G समीकरणं. 53 D adds नौरं. 54G adds शीरं. 55 D adds गोदारण. 56 Om B. 57 D कुवलं. 58 B गारं. 59 to60G सप्त धातवो दृश्यन्ते. 61 Om BG. 62 Om B. 63D कांस्यं. 64 Om B. 65 GB शुल्बं. 66 D शीसं. 67 Om. B. 68. D adds अभ्यागमः 69 Vide verse 38; B अन्तरत्वात् । 70 B पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति ; D पूर्वविधिप्रतिषेधेन. 71 G °त्यर्थग्रहणं, B°त्यग्रहणं. 72 Vide Verse 71 where फल is mn. 73 D सम्पद्यते. 74Gतव्यादिषुपर्यन्त;. 75 D व्य. 76 D शासि. 77 G दृष्टि. 78 G प्रकाश्यते, B प्रकाशन्ते. 79. Om G. 80 B नारिकेलं, 81 B adds खलं(१). 82 Om B, G कारो. 83 D रखो. 84 B सम्पेटिनं. 85 B संरविणं. 86 D विधं. 88 Om. GD. 89 B adds चणादि. 90 G स्वार्थंकतया.

·२७ , 800 , लिङ्गानुशासनम् काकं, वानस्पत्यं भैक्षम्' इत्यादीनां स्वभावात् । समूहवृत्तिः" नपुंसकत्वं च । भावक्रियाविषयं यथा-वृक्षस्य भावः वृक्ष्यं, जडस्य भावः जडस्य भावः जाड्यम् । एवं पौरोहित्यं गार्हपत्यं सैनापत्यं नाप्य नारपत्यं पाशुपत्यं इत्यादि यण च प्रकी- तितः । अश्वस्य भावः क्रिया वा आश्वं, उद्गातुर्भावः क्रिया वा औद्गात्रमेवमादि. रिति । " प्राणभृज्जातियोवचनाद् गोत्रादेः भावे क्रियायां वाण च । [2] यः -सख्युर्भावः क्रिया वा सख्यम् । एवं ज्ञातेय, रमणीयस्य भावः रामणी- यकं, इत्यादीनां अभिधानादेव नपुंसकत्वं सिद्धम् । प्रातिपदिकं शब्दविशेषसंज्ञा । अजिरं प्राङ्गणम् । सुखं शर्म । वटं अपूपविशेषः । करोटं भाजनम् । ॐ नक्षत्रम् । वृन्दं समूहः। कृच्छ्रे कष्टम् ॥ ५४ ॥ षष्ठयन्तात्संज्ञायां कन्था चोशीनरेषु । तत्पुरुषे । आदावुपक्रमोपज्ञे स्वाम्यर्थात्सभाऽराज्ञः ॥ ५५ ॥ षष्ठ्यन्तात्परा कन्था तत्पुरुष समासे उशीनरदेशे संज्ञायां विषये नपुंसकलिङ्गा भवति । उपक्रमश्च उपज्ञा च उपक्रमोपज्ञे । गमकत्वाद् अल्पस्वरस्य" परनिपातः । षष्ठ्यन्तात् परं उपक्रम उपज्ञा च तयोरादित्वे गम्यमाने" तत्पुरुषे नपुंसकलिङ्गे भवतः । स्वाम्यर्थात् षष्ठयन्तात् राजवर्जितात् परा सभा तत्पुरुषे नपुंसकलिङ्गेति । सौसमेः कन्था सौसमिकन्थम् । नन्दोपक्रमाणि मानानि । कातन्त्रोपक्रमं काला- पकं व्याकरणम् । चन्द्रोपॉ" असंज्ञक व्याकरणम् । स्वामिसभं ईश्वरसभं इन- सभम् । अराज्ञ इति किम् ? राजसभा । कथं नृपतिसभामगमद् इति । नृपतौ सभा नृपतिसभा । सप्तम्यन्तात् सभा ॥ ५५ ॥ 1 91 D भैक्ष्यं, G adds यौवतं. 92 Om B. 93 B हविवर्तनी, 94 to 99 Missing in B. 95 D वृक्षत्वं, 6 G adds कर्म वा जड्यं. 97 D जडत्वं. 98 GD. सेनापत्यं. 99 Dadds कारपत्यं. 800 Vide Addi. Notes. 800 to la Missing in B. Dadds छात्रस्य भावः क्रिया का छात्रं, कौमारं; G adds कैशोरं. 2. B प्राणिभिर्जाति.. 3 B गोत्रादेः अर्थस्य भावक्रियायां', G क्रियायां च यः। 4 B संख्याता भावः. 5 B संख्यातः 6 Om B. 7 Vide Addi. Notes. 8 G शब्दविषयसंज्ञा and adds " अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् । 9 B अङ्गनम्. 10 B भाजनविशेष: 11 D चोसीनरेषु. 12 B अन्यस्वरस्य, D गमकत्वात् यावुपोपक्रमौ अनयो. आदिमत्त्वे गम्यमाने वा ईदृशं गद्य (2) नास्वरस्यापि. 13 D अन्त्यखरे. 14 D तयोरादित्वं गम्यते. 15 B शार्मिकी कन्था यस्यासौ शामिकिकन्थम् । 16 G पाणिन्युपशं, B पाणिन्युपक्रम. 17, 18 D चन्द्रोपक्रमसंशकं. 18 B कातन्त्रव्या. 19 Om D. 20 B समस्तात् (2) " ·22 छाया दुर्गसिंहकृतं अमनुष्यात् " सभाऽशाला सेनाशालासुरानिशा वा स्युः। च तथा नित्यं बाहुल्येऽप्यव्ययात्पन्थाः ॥५६॥ मनुष्यादन्यस्मात् षष्ठ्यन्तात्परा सभा अशालारूपा नपुंसकलिङ्गा भवति । षष्ठयन्तात्पराः सेनादयश्च तत्पुरुषे विभाषया नपुंसकलिङ्गा भवेयुः । छाया च विभा- षया भवेत् । बाहुल्येऽपि छाया नित्यं नपुंसकलिङ्गा भवति । अव्ययात्परः पन्थाः तत्पुरुषे नपुंसकलिङ्ग इति । यथाक्रममुदाहरणम् । पिशाच सभे, राक्षससमम् । मनुष्यसदृशग्रहणात्" काष्ठसभा । स्त्रीलिङ्गमेव । गोपालसभा गोपालानां समूहः इत्यर्थः । इह न भवति-अनाथसभा अनाथकुटीत्यर्थः । ब्राह्मणसेनं ब्राह्मणसेना । गोशालं गोशाला । यवसुरं यक्सुरा । श्वनिशं" श्वनिशा । कुड्यच्छायं कुड्य- । इषुच्छायं", शलभच्छायम् । पूर्वपदस्यात्र बहुलत्वं गम्यते । अपथं, उत्पथम् । तत्पुरुषे इति किम् ? सुपथा नगरी, उत्पथो देशः ॥ ५६ ॥ सुदिनात्पुण्यादेकाच्चाहः संख्यापरोऽपि रात्रिश्च । गृहशशपूर्वे स्थूणोणे च नपुंसकमिति समाप्तम् ॥ ५७ ॥ सुदिनशब्दात्पुण्यशब्दादेकशब्दाच्च परोऽहनशब्दः अत्प्रत्ययान्तः, संख्या- परोऽपि रात्रिशब्दः अत्प्रत्ययान्तः, नपुंसकलिङ्गः भवति । गृहं च शशश्च, तौ " पूर्वी ययोः स्थूणोर्णयोः इति गृहपूर्वा स्थूणा शशपूर्वा ऊर्णा च नपुंसकलिङ्गे भवतः । सुदिनं च तदहश्च सुदिनाहम् । सुदिनमिह पुण्यं उच्यते । एवं पुण्याह, एकाहम् । एका चासौ रात्रिश्च एकरात्रम् । द्वयोः राज्योः समाहारः द्विरात्रम् । एवं पञ्च- रात्रम् । गृहस्य स्थूणा गृहस्थूणं गृहधारणम् । शशस्योर्णा शशोणं शशलोम॥५७॥ 30 च्छाया इति लिङ्गवृत्तौ नपुंसकलिङ्गव्याख्यानं समाप्तम् ।। verse 21 GBDD1 ष्याचः 22 D, छाया माया नित्यं, D छाया माया च नित्यं, cf 13- छाया माया... 23 B adds विभाषया. 24 Om B. 25 G मनुष्यासदृ. 26 D समं. 27, 28 GD स्व. 29, 30 D कुटीच्छा. 31 BD add इषुच्छाया. 32 Om B, Dadds शलभच्छाया. 33 D संख्यापूर्वोपरोपि. 34 DGB नपुंसकलिङ्गा इति समाप्ताः। 35 G om पुण्यशब्दात् ।। 36 36 D अप्रत्य 37 D चैतो. 38 BD लिंगा मवन्ति। 39G मिति. 40 Om BD. 41 to 42 Om B. 42 Om D. 43 Om D. 44 Om BD, 45 G लिंगशब्दव्या, B नपुंसकव्या', D नपुंसकलिङ्ग ·लिङ्गानुशासनम् २९ अथोभयलिङ्गवाचकाः शब्दा व्याख्यायन्ते ।' [४. पुन्नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।] मालकसरकानीकाः पुस्तकमस्तकचरकचषकनिष्काः । पिण्याकशूकमोदकमश्चकनटपङ्ककल्कानि ॥ ५८ ॥ एते शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । वक्ष्यते" " उभयलिङ्गा इति समाताः।" इति, तेनायं सम्बन्धः सिद्धो भवति । तथा स्त्रीनपुंसकेष्वपि बोद्धव्यम् । मालकः मालकं ग्रामान्तरालाटवी । सरकः सरकं मयादिपानम् । अनीकः अनीकं युद्धम् । पुस्तकः पुस्तकं लिखितपत्रसञ्चयः । मस्तकः मस्तकं शिरः । चरकः चरक शास्त्रविशेषः । चषकः चषकं मद्यभाण्डविशेषः । निष्कः निष्कं सुवर्णाष्टशतं पलं उरोभूषणं च । पिण्याकः पिण्याकं श्च्युततैलकल्कविशेषः । शूकः शूकं" धान्यादेः सूची । मोदकः मोदकं भक्ष्य विशेषः । मञ्चकः मञ्चकं । नटः नट नर्तकविशेषः । पङ्कः पङ्कं कर्दमः । कल्कः कल्क तिलादेः उद्धृततैलादिकठिनविशेषः ॥ ५८॥ वल्मीकशाकशाटकैपिनाकमूषिककरण्डकं शुल्कम् । करकनखतण्डकशकटकर्पटपातककिरीटपटाः ॥ ५९॥ वल्मीकादौ * समाहारो द्वन्द्वः । अपराधै" इतरेतरयोगः । एते शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । वल्मीकः वल्मीकं पिपीलिकाकृतो मृत्सञ्चयविशेषः । शाकः शाकं भक्ष्यविशेषः । शाटकः शाटक वस्त्रविशेषः । पिनाकः पिनाकं रुद्रायुधविशेषः । मूषिकः मूषिकं आखुः । करण्डकः करण्डकं पुष्पादीनामा- 58 a शयन विशेष: 60 61 66 14 74 - * BD om this sentence. 46 B °शरका. 47 G °सूक. 48 Om B• 49 D वक्षति, vide verse 79. 49 to 50 Om G. 51 G रालेऽटवी, D राटवी. 52, 53 B शरकः शरकं मद्यादिपानपात्रम्। 54 G चयविशेषः। 55 G वैद्यकप्रन्थः 56 Bष्टपणशतं उरोभूषणम् । G adds धान्याष्टकं शतोपेतं. 57 Gश्रुत°, B तिल , D श्रुततिल. 58 शूची सूकलम् । B धान्यादयः । D धन्यादेः सूकलम् । 59 B कर्दमविशेषः पापं च। 60 G तैलादेः. 61 उद्धृततैलपानविशेषः, G उद्धृतकठिनविशेषः औषधादीनां च. 62 Dसाटक. 63 G मूषक: 64 DB शुल्कादौ. 65 B अपर विभागे. 66 Om D. 67 Om G. 68 B मृत्तिसञ्चय. 69 to 72 Missing in - G. 70 B द्वीपान्तरे । शाकः हरीतके चापि । 71,72 D साटक 73 G रुद्रायुधं, 74 G मूषक'. 75 Om D..

·दुर्गसिंहकृतं 89 धारविशेषः । शुल्कः शुल्कं मार्गादिदण्डमानम् । करकः करकं कमण्डलुः । मखः नखं कररुहम्' । तण्डकः तण्डकं छन्दोगब्राह्मणग्रन्थविशेषः । शकटः शकटं बलीवदिवाह्योदहन विशेषः । कर्पटः कर्पटं वस्त्रविशेषः । पातकः पातकं ब्रह्महत्यादि । किरीट: किरीटं मुकुटम् । पटः पटं वस्त्रम् ॥५९ ॥ निकटकटकपटकूटा भूषणकुटकुञ्जकुष्ठनडमुष्काः । द्रोणक्ष्वोडितीर्थपोथाष्टापदकबन्धानि ॥ ६ ॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । निकटः निकटं समीपम् । कटः कटं आसन- विशेषः । कटी श्रोणी, नदादित्वात् ई, विशिष्ट एवार्थे । कपटः कपटं व्याजः। कूटः कूटं राशिः। भूषणः भूषणं अलङ्कारः । कुटः " कुटं" घटः हलाङ्गविशेषश्च कुञ्जः कुजं गह्वरम् । कुष्ठः कुष्ठं गन्धद्रव्यविशेषः । नडः नर्ड नड्डुलजस्तृणः । मुष्कः मुष्कं अश्वादीनां परिमाणविशेषः 3 वृषणश्च । द्रोणः द्रोणं परिमाण- विशेषः । द्रोणी तु नदादित्वात् ई, जलक्षेपणी । वेडितः श्वोडितं सिंहनाद- विशेषः । तीर्थः तीर्थं पुण्यस्थानम् । प्रोथः प्रोथं अश्वादेः घोणान्तरम् । अष्टापदः अष्टापदं सुवर्णं चतुरङ्गादियुतफलंक" च । कबन्धः कबन्धं शिरोरहित- कायः॥ ६०॥ शृङ्गोद्योगतडागक्रकचध्वजपुच्छकूर्चकवचानि । अर्बुदयौवनभुवनं सौधं सीधु व्रतं सक्तुः॥६१ ॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शृङ्गः शृङ्गं विषाणम् । उद्योगः उद्योग पराक्रमः'। तडागः तडागं जलाधारविशेषः । क्रकचः क्रकचं करपत्रम् । ध्वजः ध्वजं चिह्नविशेषः । पुच्छः पुच्छं लाङ्कलः । कूर्चः कूचं दीर्घश्मश्रु । कवचः कवचं तनु- त्रम् । अर्बुदः अर्बुदं दशकोट्यः । यौवनः यौवनं द्वितीयं वयः। भुवनः भुवनं लोकः। 100 76 Vide Addi. Notes. 77 B°दिषु दण्ड.° 78 Om B. 79 G छन्दार्थो श्रा,B छन्दार्थों ब्राह्मणः. 80 G अनः 81 G अल्पोपकरणविशेषः स्थानविशेषश्च, D अल्पोपकरणस्थानविशेषः 82 Om G. 83 D वस्त्रविशेषः, 84 om. G. 85 Vide Addi. Notes. 85 to 86 Missing in B. 86 G एवार्थः 87 B कूट'. 88 B गृह. 89 G लांगलविशेषः, Om B. 90 B पिहितोदरः. 91 B adds रोगश्च. 92 D j, Gणविशेष: 94,95 Om B. 96 B नादः 97 B पुण्यजलं. 98 B °न्तरविशेषः 99 B om फलक च, D °फलं च, 900 विषाण: 1 Vide Addi. Notes. 2G श्मश्रु. 3 G तनुत्राणम् । 4 B°दिः ·लिङ्गानुशासनम् - 16 सौधः सौधं धवलगृहम् । सीधुः सीधु मद्यम् । व्रतः वतं ब्रह्मचर्यादिनियमः । सक्तः सक्तु यवादिविकारः ॥ ६१ ॥ द्यूतप्रयुतैरावतवसन्तककुदौषधमधुमहिमानि । पुस्तं बुस्तं हस्तं वास्तु च मुस्तं व्रजं रजतम् ॥ ६२॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । द्यूतः द्यूतं दुरोदरम्' । प्रयुतः प्रयुतं दशल- क्षाणि । ऐरावतः ऐरावतं महेन्द्रवाहनो गज : । वसन्तः वसन्त ऋतुविशेषः " देवपुत्र- विशेषश्च । ककुदः ककुदं प्राधान्य" राजलिङ्ग च । औषधः औषधं भेषजम् । मधुः मधु मृवीकादिमद्यम् । महिमा महिम महत्त्वम् । पुस्तः पुस्तं लेप्यादिकर्मविशेषः । बुस्तः बुस्तं पक्वमांसविशेषः । हस्तः हस्तं करः । वास्तुः वास्तु गृहम् । मुस्तः मुस्तं ओषधिविशेषः । व्रजः ब्रज पन्थाः गोष्ठं गोष्ठं निवहः च । रजतः रजतं सूप्यं श्वेतं च ॥ ६२॥ कार्षापणत्रणस्थाणुवाणतृणचरणतोरणरणानि । शतलोहितघृतवृत्तानि गूथयूथायूतं मण्डम् ॥ ६३ ॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कार्षापणः कार्षापणं हिरण्यप्रमाणं पुराणम् । व्रणः वणं क्षतम् । स्थाणुः स्थाणु छिन्नद्रुमशिर ऊर्ध्वकाष्ठमेव । बाणः बाणं शरः पुष्पविशेषश्च । तृणः तृणं शष्पम् । चरणः चरण पादः । तोरणः तोरणं नियंहः । रणः रणं युद्धम् । शतः शतं संख्याविशेषः । लोहितः लोहितं शोणितम् । गुणवच- नस्य तु वाच्यलिङ्गता। लोहिता शाटी," लोहितो गौः, लोहितं वस्त्रम् । घृतः धृतं आज्यम् ।वृत्तः वृत्तं शीलं निस्तलं च" । गूथः गूथं विष्ठा। यूथः यूथं पशुसमूहः । अयुतः अयुतं दशसहस्राणि । मण्डः मण्डं भक्तादेर्निर्यासः ॥ ६३ ॥ खण्डं मुण्डं कुण्डं काण्डं दण्डं सुवर्णवर्णे च । चन्दनमोदनमसनं विमानधनभवनमुद्यानम् ॥६४ ॥ , 5G नियमः 6 B यवविकारविशेषः, D यवादिविकारविशेषः 7 BD दुरोदरः 8 B . 9 B adds इन्द्रधनुः 10 G ऋतुः 11 Om D. 12 G प्रधानं. 13 G राजचिह्न. 14 Vide Addi. Notes. 15 B लोपकर्म , D लेपकर्म. 16 B करविशेषः. 17 B adds यत्र पुण्यांशेन देवतानां विन्यासः स वास्तुः। 18 Om B. 19 D गोष्ठा. 20 B गोविषाणः 21 G रौप्यम् । 22 Om D. 23 °द्रुमविवृत्तकाष्ठ, G adds रुद्रः 24, 25 Vide Addi. Notes 26 GD साटी. 27 Om BD, G निस्तुलं च वृत्ताकारं च. 28 GBD °मशनं, ·३२ दुर्गसिंहकृतं 31 36 36 एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । खण्डः खण्डं इक्षुविकारविशेषः शकलं च । खण्डनक्रियावाचिनस्तु वाच्यलिङ्गता। खण्डा घटी, खण्डो घटः, खण्ड कुण्डम् । मुण्डः मुण्डं शिरः । गुणवचनस्य तु द्रव्ये वर्तमानस्य वाच्यलिङ्गतैव । यथा-मुण्डन- गुणयोगात् मुण्डा स्त्री, मुण्डः पुमान्, मुण्डं कुलम् । कुण्डः कुण्डं जीवति भतीर परजातः अग्निहवनाधारविशेषः च। काण्डः काण्डं शरः । दण्डः दण्डं दमनार्थों निग्रहः। सुवर्णः सुवर्ण कनकम् । वर्णः वर्णं नीलादि । अर्चितत्वात् द्वन्द्व सुवर्णस्य पूर्वनिपातः । चन्दनः चन्दनं मलयजः । ओदनः ओदनं भक्ष्यविशेषः। असनः असनं वृक्षविशेषः । विमानः विमानं रथविशेषः । धनः धनं द्रव्यम् । भवनः भवनं गृहम् । उद्यानः उद्यानं आरामः ॥ ६४ ॥ निधनं पिधानमभिधानं मानं दिनखलीननालानि । पुलिनं मलिनं स्तेनं शयनासनयाननिगडानि ॥६५॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । निधनः निधनं विनाशः कुलं पिधानः पिधानं संवरणम् । अभिधानः अभिधानं नाम" शब्दश्च । मानः मानं दर्पः। दिनः दिन दिवसः । खलीनः खलीनं कविका । नालः नालं पद्मादीनां दण्डः । पुलिनः पुलिनं सैकतम् । नलिनः नलिनं पद्मम् । स्तेनः स्तेनं चौर्य चौरश्च । शयनः शयनं शय्या। आसनः आसनं उपवेशनम्। यानः यानं वाहनम् । निगडः निगडं बन्धनविशेषः ॥६५॥ मण्डपकुतपद्वीपा दीपविटप शूर्पजम्बुबिम्बानि । आश्रमसङ्क्रमसङ्गमहिमकर्मब्रह्मलोमानि ॥ ६६ ॥ एते पुनपुंसकलिङ्गा भवन्ति । मण्डपः मण्डपं गृहादेः विन्यासविशेषः । कुतपः कुतपं छागरोममयो वस्तुविशेषः । द्वीपः द्वीपं द्विधा " गता आपो यत्र । दीपः दीपं प्रकाशविशेषः । विटपः विटपं लतासमुदायविशेषः । शूर्पः शूर्प" मानविशेषः । जम्बुः जम्बु वृक्षविशेषः । बिम्बः बिम्बं आकृतिः। आश्रमः आश्रमं स्थानम् । सङ्क्रमः च 29 Om B. 30 Om B; G om जीवति भर्तरि परजात: and adds लोकेषु प्रसिद्धं वा मृद्घाटिलं कुण्डम् । 31 G बाणः अवसरश्च. 32 Vide Addi. Nores. 33 D °यजम्। 34 D भक्षविशेष: 35 B यानविशेषः 36 Om G. 37 Om D. 38 D वासरः 39 G कविकं अश्वस्यमुखबन्धनं D सैकततट. 41 G चोरश्च. 42 G बन्धनं- 43 D °द्वीपदीप, D, द्वीपं. 44 GBDD. सूर्प. 45G गृहादहिर्विन्यास 46 Dछागरोमजो वस्रवि 47 G द्विविधा.

·लिङ्गानुशासनम् सङ्क्रमं जलतरणविशेषः । सङ्गमः सङ्गमं सङ्गतिः । हिमः हिमं तुहिनम् । अयं कर्मा इदं कर्म । ब्रह्मा ब्रह्म प्रजापतिः । लोमा लोम तनूरुहम् ॥ ६६ ॥ गुल्मोऽमोघमकुटिमदाडिममध्यमलयाम्बुजक्षेमाः। चक्रमरण्यं कुल्यं शल्यं गोमयकषायौ च ॥ ६७ ॥ एते पुनपुंसकलिङ्गा भवन्ति । गुल्मः गुल्मं प्रकाण्डं उपस्करणं रोगः । च । अर्मः अर्म चक्षुरोगविशेषः । उद्यमः उद्यमं उत्साहः । कुट्टिमः कुट्टिमं संस्कृत- भूमिविशेषः । दाडिमः दाडिमं फलविशेषः । मध्यः मध्यं अन्तरम् । मलयः मलयं पर्वतविशेषः । अम्बुजः अम्बुजं कमलम् । क्षेमः क्षेमं कुशलम् । चक्रः चक्रं रथाङ्गं राष्टं च । अरण्यः अरण्यं वनम् । कुल्यः कुल्यं अस्थि जलपथं च । शल्यः शल्यं वंशादीनां शलाका विशेषः । गोमयः गोमयं गोशकृत् । कषायः कषायं रसविशेषः ॥ ६७॥ समयकवियवलयाव्ययदारुपतिसरयुगन्धरक्षीरम् । मूत्रं छत्रं वक्त्रं वस्त्रं पत्रं पवित्रं च ॥ ६८॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । समयः समयं कालः । कवियः कवियं अश्व- मुखबन्धनम् । वलयः वलयं हस्ताभरणविशेषः । अव्ययः अव्ययं असंख्यशब्द- विशेषः । दारुः दारु काष्ठम् । प्रतिसरः प्रतिसरं सूत्रं वाहिनीजघनं च । युगन्धरः युगन्धरं कूबरः । क्षीरः क्षीरं दुग्धम् । सूत्रः सूत्रं तन्तुः सूत्रणं च । छत्रः छत्रं आतपत्रम् । वक्त्रः वक्त्रं मुखम् । वस्त्रः वस्त्रं वसनम् । पत्रः पत्रं पर्णं वाहनं च । पवित्रः पवित्रं पावनम् ॥ ६८॥ नेत्रं वज्रं वनं राष्ट्रं वासरशरीरतिमिराणि। कुञ्जरसमरोशीरा विहारवारान्धकाराणि ॥६९॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । नेत्रः नेत्रं नयनं परिधान विशेषश्च । वज्रः वज्रं कुलिशम् । वप्रः वर्ष क्षेत्रम् । राष्ट्र: राष्ट्र जनपदः । वासरः वासरं दिनम् । 9 66 48 Om D. 19 G अप्रकाण्डं, OmB. 50 Om B. 51 D उपकरणं वा। 52 GD चक्षु 55 G बद्धभूमि° D सुधादिसंस्कृत°. 54 G उदरं अंगविशेषः । 55 Dadds लब्धपरिरक्षणं. 56 G शंकुविशेष: 57 Vide Addi. Notes. 58 G असंख्या. 53 D हस्त (or हेम्नः?) सूत्र. 60 D भूधरः, B भूधरविशेषः 61 G तन्तुविशेष: 62 Om B. 63 Om B. 64 Vide Addi. Notes. 65G वस्त्र विशेष: 66 B जनपदविशेषः. लिङ्गानु. ५ ·३४ दुर्गसिंहकतं 61 रणः 74 । कुशः शरीरः शरीरं देहः । तिमिरः तिमिरं तमः । कुञ्जरः कुञ्जरं गजः । समरः समरं । उशीरः उशीरं वीरणीमूलं नलदम् । विहारः विहारं भिक्षुस्थानम् । वारः वारं परिपाटिः । अन्धकारः अन्धकारं तमः ॥ ६९ ॥ अङ्गारशिखरतोमरसहस्रपार्वं शरावगाण्डीवौं । काशीकाशकुशाङ्कुशकोशषग्रीवपात्रीवाः ॥ ७० ॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । अङ्गारः अङ्गारं वह्निदग्धशकलम् । शिखरः शिखरं अग्रम् । तोमरः तोमरं आयुधविशेषः । सहस्रः सहस्रं दशशतानि । पार्श्व: पार्श्व शरीरैकदेशः । शरावः शरावं वर्धमानाख्यम् । गाण्डीवः' गाण्डीवं'' चाप- विशेषः । काश: काशं तृणविशेषः । आकाशः आकाशं नमः कुशं बर्हिः । अङ्कुशः अङ्कुशं गजवारणम् । कोशः कोशं धनम् । प्रग्रीवः प्रयीवं वास्तुनिमित्तकारणम् । पात्रीवः पात्रीवं यज्ञोपकरणम् ॥ ७० ॥ भावं दैवं ताण्डवमथ वल्कलमूलमुसल कललानि । शीलफलकमलमङ्गलकमण्डलुबलोपलपलालम् ॥ ७१॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । भावः भावं स्वभावः शब्दविषयेऽभिप्राय:' आत्मा योनिश्च । दैवः दैवं विधिः । ताण्डवः ताण्डवं नृत्यं तृणविशेषश्च । वल्कलः वल्कलं वृक्षादीनां त्वक् । मूलः मूलं प्रतिष्ठा । मुसलः मुसलं आयुधविशेषः क्षोदनविशेषश्च । कललः कललं शुक्रशोणितादेरीषद् घनपरिणामः । शीलः शीलं चरितम् । फलः फलं प्रयोजनं कुसुमादिसम्भवश्च । कमलः कमलं पद्मम् । मङ्गलः मङ्गलं प्रशस्तम् । कमण्डलुः कमण्डलु करकम् । बलः बलं प्राणः । उपलः उपलं शिला । पलालः पलालं धान्यादेः शुष्कनालम् ॥ ७१ ॥ कुण्डलतमालतैलं शकलमृणालतलमलचषालानि शूलपवालशम्बल शाल 'निगडयूषमेषाणि ॥ ७२ ॥ 19 85 86 . 67 B हस्ती. 68 G रणं. 69 Om D, B, वारण. 70 Om B 71 D गांजीव 72 DD, कास 73 Gadds अर्जुनचाप, D चापविकासः 74 D नभसः 75 G adds दर्भ 76 B °वारणविशेषः 77 B वस्तु, D वारणं, G adds प्रग्रीवो मत्तवारणे. 78 DD1 मुशल° 79 B सत्तायोनिराशामिप्रायः, GD आत्मयोनिश्च, Bom आत्मा यो 80.B त्वग्विशेषः 81, 82 Vide Addi. Notes 83 B चरित्रं, D सुचरितं. 84 B शुभ. 85 B प्राणाः 86 DD. चखा 87 DD, B सम्बल. 88 DDA साल' ·92 93 शकलं खण्डम् अधोरूपं च 95 95 च 81 88 88 1000 लिङ्गानुशासनम् एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कुण्डलः कुण्डलं कर्णाभरणविशेषः । तमालः तमालं वृक्षविशेषः । तैलः तैलं तिलादीनां विकारः स्नेहः । शकल: । मृणालः मृणालं बिसं, तदङ्कुर इत्येके । तलः तलं मूलं । मलः मलं कलङ्कः पुरीषं । चषालः चषालं यज्ञपात्रम् । शूलः शूलं प्रहरणविशेषः" रोगविशेषश्च । प्रवालः प्रवालं नवकिसलयविशेषः । शम्बलः शम्बलं शम्बलं " पाथेयम् । शालः शालं वृक्षविशेषः । निगडः निगडं बन्धनविशेषः । यूषः यूषं मांसादिरसविशेषः । मेषः मेषं मेण्ढकः ॥ ७२ ॥ कर्षकरीषामिषविषवमा च मासमांसं च । कसिदिवसचिकसकंसासरसचमसजृम्भः ॥ ७३ ।। एभिः सहैते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कर्षः कर्षे पलचतुर्थों भागः ।करीषः करीषं गोमयामिः ।शुष्कगोमयसंघात इत्येके। आमिषः आभिषं मांसम् । विषः विषं शृङ्गादि- द्रव्यविशेषः " । वर्षः वर्ष संवत्सरः । माषः माष परिमाणविशेषः व्रीहिविशेषः च । मासः मासं कालपरिमाणविशेषः । मांसः मांसं पिशितम्। कासः कर्पासं तूलकारणम् । दिवसः दिवसं दिनम् । चिक्कसः चिक्कसं यवान्नविशेषः। कंसः कसं लोहविशेषः परिमाण- विशेषश्च । अंसः अंसं स्कन्धः । रसः रसं मधुरादिः शृङ्गारादिः विषं वीर्यं रागश्च। चमसः चमसं यज्ञपात्रविशेषः । जृम्भः जम्भं जृम्भणम् ॥ ७३ ॥ अवतंससानुनिर्यासान्युपवासापराहगृहगेहाः । दैवतकुमुदाधर्चाः शतमानं वारवाणं" च ॥ ७४॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति ।अवतंसः अवतंसं शेखरम् ।सानुः सानु पर्वतैकदेशः"। निर्यासः निर्यासं वृक्षादेर्निस्यन्दः । उपवासः उपवासं भोजनादेविच्छेदः । अपराह्नः अपराह्नं दिवसापरार्धभागः" । गृहः गृहं वासः । गेहः गेहं मन्दिरम् । “ काला- 18 . 89 G कर्णाभरणं. 90G खण्डं. 910m G.92 G नेम. 93 GBD बिशं. 94 B तरलः तरलं चञ्चलं. 95 Om B, Dपुरीषादि. 96 Om D, B °पानविशेषः, G adds यूपकटकं. 97 G आयुधं 98 Om B, G रोगश्च. 93 Om D, G पल्लवम्. 1000 G बंधविशेषः, Om D. 1 to 2 Om D. 3 G मेण्द्रक: 4 B पलस्य चतु', G adds षोडशमाषो निगवते कर्षः। 5 G adds छगणचूर्ण. 6 D शृगा. 7 Om D. 8 Om D, G कालसंख्या. 9 G adds यवक्षोदे तु चिक्कसः। 9 to 11 Om B. 10 G धातुद्रव्यविशेषः 11 GBD यांसोपवा D. साणुप° 12 GB वारवाणं. 13 GBD शेषरं. 14 G शिखरं. 15 B निःब (D स्य)न्द: 16 B भोजनच्छेदः 17 B दिवसस्थाप, D विभागः 18 B मन्दिरं, 19 B वेश्म. .

·३६ दुर्गसिंहकृतं गरुपततधूपवहाश्च गेहाः १२० 25 । । दैवतः दैवतं देवता । कुमुदः कुमुदं कैरवम् । अध चासौ ऋक् च, अर्धर्चः अर्धचं, समासान्तोऽत् । शतं मानानि अस्य, शतमानः शतमान भूभागविशेषः । वारबाणः" वारबाणं' कञ्चुकम् ।। ७४ ।। जलजौ च शङ्खपमा भूतः " प्रेते च सैन्धवो लवणे। उत्कर्षे सारोऽयं नैतत्सारं विदं न्याय्ये ॥७५ ॥ जले जातौ शङ्खपद्मौ उभयलिङ्गी भवतः । शङ्खः शङ्ख, पद्मः पद्मम् । निधि- वचनोऽत्र पुंलिङ्ग एव । शङ्खः पद्मः । भूतशब्दः पिशाचे उभयलिङ्गः । भूतः भूतम् । अन्यत्र नपुंसकलिङ्गः । भूत" उपचितम् । भूतानि प्राणिनः" । उपमा वचनः क्रियावचनश्च अभिधेय लिङ्गः । पितृभूतोऽयं, पितृभूतमिदं, मातृभूतोऽयं मातृभूत- मिदम् । पितेव मातेव इत्यर्थः । भूतः भूतं भूता इति अतीतार्थः । भूतः भूतं भूता इति जाताथः । लवणे सैन्धवशब्दः" उभयलिङ्गः । सैन्धवः सैन्धवम् । यौगिकस्तु अभिधेयलिङ्गः । सैन्धवोऽश्वः, सैन्धवं वस्त्रं, सैन्धवी नारी । उत्कर्षे सारशब्दः पुंलिङ्गः । न्यायादनपेते नपुंसकलिङ्ग एव ॥ ७५ ॥ धर्मोऽयमित्यपूर्वे भवति च तत्साधनेऽपि धर्ममिदम् । अर्थमिदं समभागेऽसमभागेऽर्थोऽपि च प्रेम ॥ ७६ ॥ अपूर्वे, अनुमेये पुण्ये, धर्मशब्दः पुंलिङ्गः। तस्य साधने दानादौ नपुंसकलिङ्ग इत्यर्थः । समभागे अर्धशब्दः नपुंसकलिङ्गः । यथा-खार्यर्धम् । असमभागे पुंलिङ्ग ग्रामार्धः वस्त्राधः । अन्यत्र अभिधेयलिङ्गः । अर्धः पट:", अर्धा नगरी, अर्धकुण्डम् । प्रेमा प्रेम प्रियत्वम् ॥ ७६ ॥ लोहपटहदेहदीपिनदृढमातङ्ककष्टकविटङ्कम् । कान्तारजठरकन्दरशेखर "केदारवरपारम् ॥ ७७॥ 033 पटी 34 अर्थो नगर एव । यथा-अर्धः 35 . १ 20 BG 'गरुधूपप्रवहश्च गेह: 21 D °न्तोऽदन्त: 22 B पलमानानि 23 D वारवाण', G वारण 24 G भूतं, BD भूत' 25 B अथ. 26 to 29 Missing in D, 27 Badds मादि महाभूतानि. 28 GB उपमान 30 to 31 Missing in D. 31 G सैन्धवा नारी, सैन्धवी पटी 32 Om D. 33 Om GB, D अर्धपटी. 34 B अर्ध नगरं, Om D, 35, 36 Om GB, 36 D अर्ध वस्त्रं वस्त्रार्थः 37, 38 Om D. 39 DD शेषर, ·लिङ्गानुशासनम् ३७ 44 39 एते पुनपुंसकलिङ्गा भवन्ति । लोहः लोहं अयःप्रभृतिद्रव्यविशेषः । पठहः पटहं वाद्यविशेषः । देहः देहं शरीरम् । द्वीपिनः द्वीपिन' व्याघ्रः । दृढः दृढं अविनष्टः । आतङ्कः आतङ्क इष्टवियोगजस्तापः । कण्टकः कण्टकं बिल्वादीनां अवयवविशेषः । विटङ्कः विटकं कपोतपाल्यादि न्यासविशेषः । कान्तारः कान्तारं वनम् । जठरः जठर उदरम् । कन्दरः कन्दरं गुहा । शेखरः शेखरं शिरोभूषणम् । केदारः केदारं क्षेत्रविशेषः । वरः वरं श्रेष्ठः । पारः पारं पर- तीरम् ॥ ७७ ॥ खण्डलमण्डलमुकुलाः कपालखलकुलिशवाल पूलाश्च । स्थानफलकोत्पल निदाघपेचकवितानकुसुमाश्च ॥ ७८ ॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । खण्डलः खण्डलं खण्डवत् । मण्डलः मण्डलं भूभागविशेषः । मुकुल: मुकुलं कुड्मलः । कपालः कपालं घटादीनां अवयव- विशेषः । खलः खलं दुर्जनः । कुलिशः कुलिशं शम्बः । व्याडिस्तु नपुंसक- लिङ्गमाचष्टे । भट्टिकाव्ये पुंस्त्वमपि दृश्यते- " निरस्तोदन धारायः कुलिशो मम वक्षसि । अभिन्नं शतधात्मानं " मन्यते बलिनं बली ॥” इति । बालः बालं शिशुः केशश्च । पूलः पूलं बद्धतृणसञ्चयविशेषः । स्थानः स्थानं । फलकः फलकं चर्मावरणम् । उत्पलः उत्पलं जलसम्भवविशेषः । निदाघः निदाघं ग्रीष्मः । मेचकः मेच श्यामः । वितानः वितानं विस्तार: उल्लोचः शून्ये यज्ञश्च । कुसुमः कुसुमं पुष्पम् ॥ ७८ ॥ स्नेहमुखमूलकपटलवर्चस्ककुणपविडङ्गनीडा श्च । पिष्टपलितकुक्कटमरकमुभयलिङ्गम इति समाप्ताः ॥ ७९ ॥ एते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । स्नेहः स्नेहं सौहृदम् । मुखः मुखं वदनम् । मूलकः मूलकं भूमिजो द्रव्यविशेषः । पटलः पटलं गृहोपरिभागः नेत्ररोगविशेषश्च । 60 आश्रयः 62 63 40 B वादिनविशेष: 41 G द्वोपी द्वीपि. 42 G अविश्लिष्टं, D अविनष्टं कम्पः 43G इष्टविप्रयोग,° B इष्टवियोगभावः 44 BD विकारविशेषः 45 B पार्थादि° 46 D गह्वरं, 47 G अष्ठम् । 48 GB वाल. 49 Vide Addi. Notes. 50 B भागवि. 51 D कुड्मलं. 52 D घटीनां. 53 G दुर्जनविशेषः 54 D सम्ब: 55 G निशतोदन 56 G °धा ध्यानं. 56 G वशी. 58 Om G. 59D °सञ्चयः। 60 B आश्रमः 61 B चर्मा. 62 BD ग्रीष्मं. 63 GD श्याम 64 Om BD. 63B नीला ·दुर्गसिंहकृतं 70 वर्चस्कः वर्चस्कं शकृत् । कुणपः कुणपं शवम् । विडङ्गः विडॉ कृमिहा । नाडः नीडे पक्षिवासविशेषः । पिष्टः पिष्टं अपूपः । पलितः पलितं पक्व- केशः" । कुक्कुटः कुक्कुटं ताम्रचूडः । मरकः मरकं धनप्राणिमरणम् ॥ ७९ ॥ इति लिङ्गवृत्ती लिङ्गवृत्तौ उभयलिङ्गव्याख्यानं समाप्तम् ॥ [अथ स्त्रीनरलिङ्गवाचकाः शब्दा व्याख्यायन्ते।] 18" 75 सल्लकः [५. स्त्रीनरालिङ्गप्रकरणम् ।] सल्लक वृश्चिकपिटककुटिवराटकमल्लक" कटयष्टिघटाः। शाट" किटसृपाटमरीचिमुष्टिकिष्कुमणितरणितिथि ॥ ८ ॥ एते स्त्रीनरलिङ्गा भवन्ति । वक्ष्यति स्त्रीनरलिङ्गा इति समाप्ताः । इति, तेनायं सम्बन्धः सिद्धो भवति । सल्लकी सुरभिवृक्षविशेषः "। वृश्चिकी वृश्चिकः क्षुद्रजन्तुविशेषः । पिटका पिटकः कण्डोलम् । कश्चिपुन्नपुंस- कलिङ्गमाह । इयं कुटि: अयं कुटिः स्वल्पावासः । वराटिका वराटकः कप- र्दकः । मल्लिका मल्लक: तैलायाधारविशेषः । कटी कटः ओषधिविशेषः । इयं यष्टिः अयं यष्टिः दण्डः । घटी घटः कुम्भः । शाटी वस्त्रविशेषः। किटी किट: वंशादिपुत्तलिका । सृपाटी सृपाटः परिमाणविशेषः । इयं मरीचिः अयं मरीचिः किरणः । इयं मुष्टिः अयं मुष्टिः अङ्गुलीनां सङ्कोचः । इयं किण्कुः अयं किष्कुः वितस्तिः हस्तश्च । इयं माणिः अयं मणिः रत्नम् । इयं तरणिः अयं तरणिः । इयं तिथिः अयं तिथिः दिनम् ॥ ८०॥ ४4 86 71 शार: 91 आदित्यः समुद्रश्च 66 B सौहृद्यं. 67 G शब: 68 B विडिंग: विडिंग. 69 G पक्षिस्थानं. 70 D अपूपं. 71, 72 Vide Addi. Notes. 73 Om BD. 74 G लिंगशब्दव्या 75 G शल्लक° 76 G मल्लिक° 77 BDD, साट° 78 Vide verse 82. 79 B सुरभिवृक्षः D सुरभिः 80 GBD वृश्चिका. 81 G अलि: 82 D पिटिका. 83 G गण्डोलं, D गंड, 84G शिल्पावास: 85 D adds कपर्दः कपर्दिका. 86 B तैलायाधारः 87 D औषधवि 88 B°दिपिपीलिका, D° दिपल्लविका. 89 G चञ्न्युपरिमाणवि 90 D adds परिणाम (माण १)विशेष: 91 G बेदी आदित्यच.

·94 92 98 1108 1 5 93 93 कलम्ब: लिङ्गानुशासनम् ३९ अण्यरणिश्रेणिस्वातिबस्ति रेणुमुनियोनिकर्कन्धु । सिन्विषुधिमन्वशनिमृत्युकन्दरकलम्बशाल्मलयः ॥ ८१ ॥ एते स्त्रीनरलिङ्गा भवन्ति । इयं अणिः अयं अणिः अक्षाग्रकीलिका इयं अरणिः अयं अरणिः अग्न्युत्पत्तिकारणं काष्ठविशेषः " । इयं श्रेणिः अयं श्रेणिः पङ्क्तिः तुल्यशिल्पिसमुदायश्च । इयं स्वातिः अयं स्वातिः नक्षत्रविशेषः । इयं बस्तिः अयं बस्तिः "गुदम् । इयं रेणुः अयं रेणुः धूलिः । इयं मुनिः तपस्विनी, अयं मुनिः तपस्वी । इयं योनिः अयं योनिः उत्पत्तिस्थानम् । इयं कर्कन्धुः अयं कर्कन्धः बदरी । इयं सिन्धुः अयं सिन्धुः सरित् । इयमिषुधिः अयमिषुधिः शराणां स्थानम् । इयं मनुः अयं मनुः प्रजापतिः । इयमशनिः अयमशनिः वज्रम् । इयं मृत्युः अयं मृत्युः प्राणवियोगः । कन्दरा कन्दरः ' पर्वतैकदेशः । कन्दरी दरी ' इति नित्यं स्त्रियाम् । कलम्बा शालिविशेषः इयं शाल्मलिः अयं शाल्मलिः वृक्षविशेषः ॥ ८१ ॥ द्विचतुष्पदभ्रमरवरटनाम मूषेषुबाह्रहि सदंशम् । पाटलिजाटल्यूमि स्त्रीनरलिङ्गा इति समाप्ताः ॥ ८२॥ द्वे चत्वारि च पदानि येषां ते द्विचतुष्पदाः। द्विचतुष्पदाश्च भ्रमरश्च वर्टश्च तेषां नाम संज्ञा । मूषश्च इषुश्च बाहुश्च अहिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः। सह दंशेन वर्तते इति सदंशम् । पाटलिश्च जाटलिश्च ऊर्मिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः। एते स्त्रीनर- लिङ्गा भवन्ति । द्विपदनाम --ब्राह्मणी ब्राह्मणः क्षत्रिया क्षत्रियः वैश्या वैश्य: शुद्रा शूद्भः मयूरी मयूरः कोकिला कोकिलः । चतुष्पदनाम-हस्तिनी हस्ती कूर्मी कूर्मः। जातिवचनत्वात् नित्यं स्त्रीत्वं प्राप्तम् । भ्रमरनाम-~-भ्रमरी भ्रमरः मधुकरी मधुकरः । वरट नाम-~-वरटी वरटः । शिल्पिनी शिल्पी सुवर्णकारी सुवर्णकारः कलादी कलादः नापिती नापितः इति द्विपदजातित्वात् । मूषी मूषः प्राणिविशेषः। इयमिषुः अयमिषुः शरः । इयं बाहुः अयं बाहुः भुजः । इयमहिः अयमहिः सर्पः। .. 11 92 BD वस्ति. 93 B कस्वल (कश्मल ?), 94 G adds बद्रडद्रल (?) BD कीलकः 95 BDadd च. 96 Vide Addi. Notes. 97 G नक्षत्रं. 98 G om तपस्विनी. 99 D भगः 1100 Vide Addi. Notes. 1D प्राणविशेषः 2 B adds कन्दरा. 3 Om G. 4 Om D. 50m D, B गोकर्णविशेष: 6GD बरठ 7 to 8 Om G. 9 D जातिवचनात् । 10 G द्विपदादिश्वात् D द्विपदत्वात् 11 DG भुषा.

·20 दुर्गसिंहकृतं दंशी दंशः क्षुद्रजन्तुविशेषः । इयं पाटलिः अयं पाटलिः वृक्षविशेषः । इयं जाटलिः अयं जाटलि: वृक्षविशेषः । इयमूर्मिः अयमूर्मिः तरङ्गः ॥ ८२ ॥ इति लिङ्गवृत्तौ स्त्रीनरलिङ्गव्याख्यान' समाप्तम् ॥ 15 [ अथ स्त्रीनपुंसकलिङ्गवाचकाः शब्दा व्याख्यायन्ते । ] 20 21" 23 [६, स्त्रीनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ] अर्चिनगरं वृत्ताख्या बहुलं भाबकर्मणोरकणा। यण स्त्रीनपुंसकाख्या; हरीतकबिभीतकतटपुटम् ॥ ८३ ॥ वृत्तानामक्षरविन्यासानां आख्या नाम । अर्चिः नगरं वृत्ताख्या पुनर्बहुलमेते स्त्रीलिङ्गाख्या नपुंसकलिङ्गाख्या भवन्ति । यणन्तं च भावकर्मणोविहितेन अकणा अकणन्तेन सह बहुलं स्त्रीनपुंसकलिङ्गं भवति । हरीतकादि तु सर्वलिङ्गं भवति । वक्ष्यति एते च सर्वलिङ्गा" इति, तेन सहास्य सम्बन्ध इष्यते " इयमर्चिः इदर्चिः ज्वाला । इयं नगरी इदं नगरं पत्तनम् द्विलिङ्गमुक्तम् । तथापि केचित् स्त्रियां केचिन्नपुंसके केचित् पुंसि केचित् स्त्रीनपुंस- कयोः बहुलग्रहणात्प्रयोगतः " इति । वृत्तनाम यथा-समानी प्रमाणी" कलिका इत्येवमादि स्त्रियां, वक्त्रं पथ्यावक्त्रं इत्यादि नपुंसके, पुटः पणवः आपीडः इत्यादि पुंसि । "यण च प्रकीर्तितः।" [कातन्त्रसूत्र] उचितस्य भावः औचिती औचित्यम् । सामग्री सामन्यम् । एवं यथाकामी यथाकाम्यं, " मैत्री मैव्यं इत्यादयः स्त्रीनपुंसकाः । * यस्याऽऽपत्यस्य "[?] इत्यादिसूत्रे “यस्थ " इति योगविभागात् यस्य स्त्रियां लोपः । शौक्ल्यं, दैय° दाढ्य, जडस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । एवं ब्राह्मण्यं माणव्यं वाडव्यं इत्यादयो नपुंसके । अणन्तं यथा । "योपधाद्गुरूपोत्त- । वृत्ताख्या यणन्तं च 28 28 292 31 12 D पुष्पवि 13 to 14 Om G. 15 B कल्लोल: 16 Om BD 17 G लिङ्गशब्दव्या 18 Om G. 19 Om B. 20 Om GD, 21 Vide verse 85. 21 to 22 Missing in G. 23 B adds अयं नगरः पत्तनाल्यं. 24 D प्रयोग इति. 25 B adds पध्या. 26 Vide Addi. Notes. 270m D. 28 Om B. 29 Vide Addi. Notes. 29a B यकारस्य. 30 G दैव्य॑, D दीर्घ, B om. 31 Om Dr. 32 Vide Addi. Notes 33 B माण्डव्यं.

·लिङ्गानुशासनम् ४१ 35 दृश्यते । 37 38 माद् [कुञ्" पा. ५. १. १३२] [ इत्या-] देस्तु प्रख्यादक शिष्यश्चोपाध्यायश्च शिष्योपाध्यायौ, तयोर्भावः कम वा शष्योपाध्यायिका । एवं कुत्सकुशिकिका । गाय॑स्य भावः कर्म वा गार्गिका । एवं काठिका इत्येवमादयः स्त्रियाम् । रमणीयस्य भावः कर्म वा रामणीयकम् । एवं साहाय्यक मानोज्ञकं इत्यादयो नपुंसके ॥ इति स्त्रीनपुंसकलिङ्गव्याख्यानं समाप्तम् ॥ 40 41 41 . 43 43 कवाट: [७. सर्वलिङ्गप्रकरणम् ।] सर्वलिङ्गं यथा- हरीतकी हरीतकः हरीतकं, बिभीतकी बिभीतकः बिभीतकं, तटी तटः तरं, पुटी पुटः पुटम् ॥ ८३ ॥ पेटकबाट "बटमठं दरभल्लातक "विषाणवल्लूरम् । शृवलपुरामलकवाटमण्डलकलशकुवलपोत्रम् ॥ ८४॥ एते सर्वलिङ्गा भवन्ति । पेटी पेटः पेटं सङ्घातः । कवाटी कवाट द्वारपिधानम् । वटी वटः वटं वृक्षविशेषः । तस्य फलं वटम् । मठी मठः मठं आश्रमविशेषः। दरी दरः दरं रन्धविशेषः । भल्लातकी भल्लातकः भल्ला- तकं वृक्षविशेषः । विषाणी विषाणः विषाणं शृङ्गं करिदन्तश्च । वल्लूरा" वल्लूरः वल्लूरं शुष्कमांसम् । शृङ्खला शृङ्खलः शृङ्खलं बन्धनम् । पुरी पुरः पुरं नगरम् । आमलकी आमलकः आमलकं वृक्षविशेषः । तस्य फलं आमलकमित्येके । वाटी वाटः वाट आवरणम् । मण्डली मण्डलः मण्डलं देशः चतुरस्रता च । कलशी कलश: कलशं जलाधारविशेषः । कुवली" कुवलः कुवलं वृक्षविशेषः । तस्य फलं कुवलं" इदम् । पात्री पात्रः पात्रं भाजनम् ॥ ८४ ॥ 45 49 स 34 G योपधगुरुपोत्तमादयेस्तु (B °त्तमपदेषु) D योपधात गुरुषोत्तमादि 35 B संख्याचकण् D प्रष्णादकण् । 36 B शिष्यो', Gध्यायक, D शिष्योपाध्यायको. 37 Om B, G कौत्सकुल्सिका D कौत्सकुशिका. 38 to 40 Vide Addi. Notes. 41 B विभी 42 G नटः नटी नटं 43 G कपाट° 44 BD भल्लात. 45 B वल्लर° 46 G कुवलय° 47 G वृक्षः 48 G वल्लरी B वल्लरी 49 D कलस लिङ्गानु. ६ ·दुर्गसिंहकृतं एते च सर्वलिङ्गा गुणादयो वाच्यलिङगकाः शेषाः। ष्णान्ता सङ्ख्याऽलिङ्गा कत्यव्यययुष्मदस्मच्च ॥८५॥ ] एते पूर्वोक्ताः स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गा भवन्ति । गुणादयो गुणवचनादयो । वाच्यम- भिधेयं तस्यैव लिङ्गं येषामिति । “ शेषाद् वा बहुव्रीही कः [ ? इति कप्रत्ययः । शेषाः परिशिष्टा गुणादयो वाच्यलिङ्गका भवन्ति । आदिग्रहणात् सङ्ख्या सर्वनामसंज्ञाकृताश्चेत्यर्थः । षकारनकारान्ता संख्या पुनरलिङ्गा । कतिश्च अव्ययश्च युष्मञ्च अस्मञ्चेति समाहारो द्वन्द्वः । एतदपि अलिङ्ग इत्यर्थः । गुणवचनं यथा-शुक्ला शाटी, शुक्लः परः, शुक्लं वस्त्रम् । तिस्रः स्त्रियः, त्रयः पुरुषाः, त्रीणि कुलानि; एवं चतस्रः स्त्रियः, चत्वारो नराः, चत्वारि मित्राणि । एकद्वि- शब्दयोः सर्वनामत्वात् च तथा सिद्धिः। सर्वाः स्त्रियः, सर्वे पुरुषाः ", सर्वाणि कुलानि; देवदत्ता नाम काचित् , देवदत्तो नाम कश्चित् , देवदत्तं नाम किञ्चित् । एवं अन्येऽपि ये यस्मिन्नभिधेये अभिधीयन्ते" ते तद्वाच्यलिङ्गा एव सिद्धाः । ष्णान्ता संख्या सर्वेषु लिङ्गेषु तुल्यरूपा । यथा षट् स्त्रियः, षट् पुरुषाः, षट् कुलानि, पञ्च स्त्रियः, पञ्च पुरुषाः, पञ्च कुलानि । एवं कति स्त्रियः, कति पुरुषाः कति कुलानि । कति- शब्दः स्वभावात् बहुवचनवाची । एवं उच्चैः स्त्री, उच्चैः तरुः", उच्चैः कुलं; तत्र शालायां, तत्र ग्रामे, तत्र नगरे । एवं त्वं स्त्री, त्वं नरः त्वं कुलं; अहं स्त्री, अहं नरः अहं कुलम् । तथाऽत्याधन्तस्यापि गुणभूतसाधनवाक्यापेक्षया वाच्यालिङ्गेन योगो नाभिधीयते ॥ ८५ ॥ 58 इति सर्वलिङ्गव्याख्यानं समाप्तम् ॥ आनन्त्यादिह शब्दानां लिङ्गानामप्यनन्तता। सुवर्णैटितं किञ्चिद्वालानां मुखमण्डनम् ॥८६॥ 50 GB च. 51 Om GB. 52 B आदिशब्दात. 53 GB अव्ययलिङ्गं. 54 GD साटी. 55 D पर्ट, 56 B नरा: 57 B वर्तन्ते. 58 G नरा 59 D नरः, B वृक्षः 60 G पुमान् । 61 D om अपि. 62 D अगुणवचनसाधनवाच्यपेक्षया. 63 D सर्ववाच्यालि° 640 G, D दं.

·लिङ्गानुशासनम् ४३ 65 इह शब्दानामानन्त्यादनन्तत्वात् लिङ्गानामप्यनन्तता सिद्धा । यथा सुवर्णैः अक्षरैः वा सुवर्णेन धातुना [वा] घटितं किञ्चिद् बालानां छात्राणां वा स्त्रीणां [वा] मुखमण्डनं भवति । एतावता अनन्तत्वमुक्तम् ॥ ८६ ॥ एवमार्याः ८६ ॥ दुर्गसिंहोऽथ दुर्गात्मा दुर्गो दुर्गप इत्यपि । यस्य नामानि तेनैव लिङ्गवृत्तिरियं कृता ॥ ८७ ॥ 61 68 इति श्रीदुर्गसिंहविरचिता लिङ्गकारिकावृत्तिः समाप्ता ॥" इति दुर्गात्मकृतं लिङ्गानुशासनं समाप्तम् ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीरस्तु ॥ 65 Verse 86 with its comm, is available only in G. 66 B °होऽपि 67 This line only in B. 68 D समाप्तेदं लिङ्गानुशासनं, Om B. 69 D श्रुतं. G om this line. End : G ग्रन्थसंख्या ६०० षट्शतानि सन्ति । संवत् १५२४ वर्षे फाल्गुन शुदि १० गुरौ मोढशातीयश्रीमुकुन्देन लिखितम् । अङ्क ४८ ॥ B श्रीसंवत् १४७९ मार्गशीर्ष वदि १४ गुरु ॥ D (in a different hand) ग्रन्थलो ६०५ माजनु ॥ लिङ्गवृत्तिः दुर्गसिंहकृता ॥ Di om verses 86, 87 and ends : भट्टारकश्रीलक्ष्मीचन्द्रपठनार्थम् (written and obliterated) । ३. श्री जयनन्दी ।।

·ADDITIONAL NOTES . Verse 1. -2. G breaks the symmetry : अयमियं...... स्त्री च पुमांश्च. -7. Nityam has a pun on it : (1) linga esp. Sivalinga keeps up the continuity of the world by the power of creation, (2) it is the constant cause of the world. -8. The reference is to Vr's Ling. which is the oldest. Verse 2. -10. अवशिष्टानि suits well with तानि त्यक्त्वा. In विशिष्टानि the initial अवग्रह is read wrongly by the scribe: sव>वि. Verse 3. -13. गवेधुका तृणधान्यविशेषः । ...गवीधुकेत्यपि। Hc 2 11. गवेधुर्गवेधुका । अमरः । गवेधुर्नाम मुन्यन्नम् . क्षीरस्वामी । --15, शेफालिका निर्गुण्डीभेदः । वल्लभवाचकः। -16. अमर has हसन्ती and हसनी. He has हसनी, हसन्ती, हसन्तिका. Verse 4. -17. Hc 2.10 has झिरुका मृद्विकारविशेषः । वल्लभवाचक explains it by झारी. --18. He has इष्टका मृद्विकारविशेषः । -22. He has both इवीका, इषिका, वीरणशलाका । वल्लभ explains, उशीर- नाम्नः तृणस्य शलाका । -25. D explains पताका वैजयन्ती खटाङ्गं च । This is wrong. The verse quoted does not support this latter meaning. -28. Hr. 7 comm : नाडिः कंदली च प्रणवविशेषश्च (V. L. प्राणिवि'), सिरा वायकमाण्डं च। MW supports व्रणविशेषश्च as नाडी according to him is a fistuous sore (Susr.), any hole, crevice (Kathās.). Verse 5. -31. Hc quotes " चूडायां च शिफायां च ज्वालायां चाग्रमात्रके । शाखायां केकिचूडायां लाङ्गलिक्यां घृणौ शिखा ॥ प्रधानेऽपि " -33, 34, 35. He has the same explanations as accepted in the text. -37. Hc has प्रियगु m in धान्यनाम. Elsewhere he explains, अयं लताविशेषे शिशपादित्वात्स्त्री। -39. परपरिभाषया is a reference to verse 82. Verse 6. -45. Hc quotes : "पिच्छा तु शाल्मलीवेष्ट मण्डे चाश्वपदाऽऽमये। पडौ पूगच्छटाकोशमोचाविजिविलेषु च ॥ whereof मण्डे is explained by वलभ thus : मण्डशब्देन दध्यादेरितरः, लोकोक्त्या राद्धधान्यस्योपरि या भवति सा खपरी इत्युच्यते । अवस्त्रावणं च लोके ओसावण तत्र। Compare with this the reading of G. --46. He mentions the two as synonyms of कृष्णला. वल्लभ explains the latter word by चिरमी. Compare it with चिणोठी of D. Verse 7.--59, 60. Hc gives मदिरा हाला शुण्डा as synonyms, bur does not support the sense, पानागारम् । Durga gives it on the authority of अमर whom he misunderstands : शुण्डापानं मदस्थानम् ।

·Additional N 45 - an error. -61. Hc gives, क्रोडा कोडं अङ्कः। Vardhamāna in his Ganaratna. (p. 73) says, कोडशब्दः स्त्रीलिङ्गः। विष्ठा मञ्जिष्ठा काष्ठा' इत्यादि लिङ्गकारिका- सामर्थ्यात् । Elsewhere (Prin. Karmarkar Comm. Vol. p. 88) I identified this kārıkā with Hc Ling. 2.15, but that was For, in that verse of Hc the word kroda is not mentioned at all. With Durga's text now available to us we can easily see that Vardhamāna by the term Lingakārikā is referring to verse 7 of Durga's Ling. and the verse does include the word krodā f. -62. He gives, मादिः पत्रसिरा। Else where Ho gives it as the name of some region. So does क्षीरस्वामी--माढिन म देशः । Has this lattar meaning anything to do with the reading of B? -63. CE: वितण्डा स्वपक्षस्थापनाहीनो जल्पः । न्यायसू. 1.2.3. Verse 8. -67. Decidedly a later reading. -69. In Hc तूण is nfn and means इषुधिः । The latter is explained by वल्लभ-लोके भाथओ. Compare with this the reading of D. ---75. क्षीरस्वामी explains पण्यवीथिका by हट्टवर्तन्याम् and वल्लभ by हट्टमार्गे, Compare the reading of D EHR: 1 कुथ: इयं .. Verse 9. -80. He says, वर्तिः दीपः तद्दशा च। Hr comm. has वर्तिः दीपाङ्गम् । -81. Hr comm: अयं कुथा वर्णास्तरणं, गजाश्वपृष्ठाच्छादनम् । Hc says: कुथः कुथा कुथं वर्णकम्बलम् । यन्माला 'कुथं त्रिषु । --82. The addition in G is wrong because the citation is from Māgha, Siśu. 1.8. Verse 10. -85. Hc : अजमोदा ब्रह्मकुशः। पुंसि वाग्भटः, स्त्रियाममरः । Amara : अजमोदा ब्रह्मदर्भा। क्षीरस्वामी asserts that खराश्वा, अजमोदा, and ब्रह्मकुशा are names of the same medicinal herb. -87. Hc: पोटा शण्डः । नटोवेश्ययोस्तु योनिमन्नामत्वादेव स्त्रीत्वम् । -88. He: गोधा दोस्त्राणं प्राणिविशेषश्च । Amara: गोधा ज्याघातवारणे । -90. Hc : पायूषं लेपन सुधा। Amara : सुधा लेपोऽमृतम् । Verse 11. -95. Hc : सास्ना गोगलचर्म निद्रा च। Amara : सास्ना गोगलकम्बलः । -96. He: वपा विवरं मेदश्च । Verse 12.-98. He: भम्भा भेरी। -100. Hc : कम्बिः वेण्वादिदलविशेषः दर्विश्च । -4. पाशकषडङ्किता is suggested as an emendation in the light of the variants and Hc's explanation : इयं दुन्दुभि: अक्षबिन्दुतिकद्वयम्। -5. The same quotation is given by क्षीरस्वामिन् , Hc and S. -7. Amara : अतसी स्यादुमा क्षुमा । -9. दुर्गसिंह on Katantra 2.4.50 says : स्त्रियां वर्तमानालिङ्गादकारान्ताद् आप्रत्ययो भवति । स्त्रीपुन्नपुंसकानि लोकलिङ्गानुशासनगम्यानि । अजा... -10. श्रद्धासंज्ञा stands for the type of f stems in -a. -11. Cf. Katantra 2.1.48-ईकारान्तात्सिः । नदीसंज्ञकेकारान्तात्परः सिः लोपमापद्यते । For नदीसंज्ञा, read Katantra 2.1.9-ईदूत स्त्र्याख्यौ नदी। ...

·46 Lingānušāsana : Verse 13.-13, 18. Hc. reads, कृसरा कसरः तिलौदन इति हर्षारुणौ । but Hr. comm, has. अयं कृसरः इयं कस। तिलतण्डुलमिश्रं भोजनम् । -15. If we accept the reading of B, we can say that तारा गवती, the favourite deity among the theistic school of Buddhism as the mother-goddess and saviour, is referred to twice, here and in 127. This small detail must be taken into account in settling the date of Durga. -17. Amara: प्रतिसीरा जवनिका । Verse 14. -19. He has: मात्रा परिच्छदः मानं अल्पं -23. Hc : वागुरा मृगबन्धनी । Verse 15.-27. Hc: दोला प्रेक्षा। -29. Hc quotes : वेला काले च जलधेस्तीरनीरविकारयोः । क्षीरस्वामिन् says जलधिजलविकारे वेला, तटेऽप्युपचारात् । Verse 16. -31. Hc : भोजनोज्झितम् । Amara: भुक्तसमुज्झितम् । --32. Hc : सुवर्चला शाकविशेषः । Hr Comm. सौवर्चलं कृष्णलवणम् । --33. Hr Comm. : शकुली कर्णदेशः अपूपविशेषश्च । -34 वल्लभ says : पालिरिति कर्णलतिका । -36. He: प्रवेणिः गीतप्रस्तारः आस्तरणं वेणिश्च । Verse 17. -41, 48. Hc : मुषुण्डिः दण्डविशेष: आयुधविशेषश्च । -42, 55, 56. He has exactly the accepted readings. ---44. He : छविस्वा । Amara : शोभाकान्तिधुतिश्च्छविः । -47, 51. Also Hc. 49, 50. Hc : शम्या तालविशेषः युगकीलश्च । -54. Hc: कशा अश्वादिताडनचर्मदण्डः । Verse 18. -66, He admits वृसी, वृषी, वृशी -70. On नदादित्व vide note 11 to verse 12. -74. H; अयमूरुः इयमूरः । 'सक्थि पुमानूरुः' इत्यमरः । स्त्रियां दुर्ग: । Verse 19.-80, 81. Hc says, कक्षा प्रकोष्ठः गजरज्जुश्च । and कक्ष्या in the following senses : स्त्रियां प्रकोष्ठे हादेः कान्च्यां मध्येमबन्धने । --84. Hc : सूचिः सेवनी । क्षीरस्वामी-सूचिः सीवनी । -85. He: मरिमारिश्च मरकम् । -87. Hc : आरा चर्मप्रभेदिन्याम् । Verse 20. -88. Hc : इयं किखि. कालगोन्नविशेषः (whereon वल्लभ explains काल by यम !) । सगास्यां तु योनिमन्नामत्वादेव सिद्धम् । -93. MW: a small house-lizard L. -95. Hc: लिपिः लिविः अक्षरविन्यासः । -96. Hc : कृषिः (पिः१ ) छेदोपकरणम् । -97. Mw: a small kind of jackal or fox. -3 to 7. Hc lists only हलि and सृणि; MW records विटि; Others in text and notes are not found in Amara, Hc or MW, -12. Not known to Amara, Hc, and MW. --15, का:-Not known to the above three,, - ·Additional Notes 47 १ m Verse 21. -17. Hc: शाटिः प्रावरणविशेषः । -32. Hc : स्फिक् क्षुतं पुतः etc. I of which पुतः is explained by वल्लभ-लोके पूद. -45. G मौलिf cannot be the original reading as hits m is taught in verse 33. Verse 22. --46. Hc; अयं रत्निः इयं रत्निः बद्धमुष्टिः करः । अयमरनिः इयमरास्नि सकनिष्ठः करः । रन्यरत्नी साहचर्यात्पुसीत्यमरटीका । Amara: अरनिस्तु निष्कानष्ठेन मुष्टिना (करः)। -48, 49. पाणि is m because of the exception rule to follow ( परा) in verse 36. -65. 277E though meaning river is because of the general rule to follow ( परत्वेन ) in verse 52. -70. कु and उपस्, being भूनाम and अङ्गनानाम respectively are f. They are not m or n in spite of the rules about words ending in -u and was that are to follow in verses 35 and 53 respectively. Thus, here the earlier (पूर्व ) rule is followed and the later (P) is rejected in spite of the dictum पूर्वपरयोः etc., because पूर्व = पर =इष्ट. Verse 23.-77. Hc quotes " वृन्दे सामाजिके गोष्ठयां धूतमन्दिरयोः सभा । The comm. whereto explains सामाजिके इति सभायोग्ये । -84. G's longer list exactly agrees with Hc's. -85. Cf. P. 3.4.70-तयोरेव कृत्यक्तखलाः । 1-86.Cf. P. 3.1.106 - वदः सुपि क्यप् च । -88.Cf. P. 3.1.107-मुवः भावे । -50.Cf. P. 3.3.93- संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुशाङ्मृणिः । with Katantra 4.5.76- समजासनिषदानपतिशीसुविधाटचरिमनिभृभिणां संज्ञायाम् । Verse 24. -3. दशा is taught twice: here and in verse 17, though the senses differ. ---7, क्षीरस्वामिन्समां समां विजायते (पा. ५.२.१२) इत्येकत्वेपि दृश्यते। Hc: एकत्वे लक्ष्यम्-" तृतीयस्याः समायास्तु समां समां विजायते । 541 comm. gives the same citation : 'तृतीयस्याः समायास्तु' इति। Pp. 1.29 comm.: बहुत्वं प्रायिकम् । सनां समां विजायते इत्यत्र समायां समायां इति भाष्याच्च । -8. The quotation निर्गतत्वं etc. is not to be found in the महाभाष्य of पतजलि. Verse 25. -13. Hc quotes : शुक्तिः कपालशकले नख्यश्वावर्तयोरपि । मुक्तास्फोटे च दुर्नामा शंखशंखनकेषु च ॥ वल्लभ explains; दुर्नामेति जलौकाकृतिः दीर्घकोशाख्यः जलस्थजीवविशेषः । 14. Hc : पामा कण्डः । पामा कच्छूः । -14a. सीमा is taught twice: here and in verse 12. -15. Hc : जिह्वा रसचा रसना ---16. Hc : कारा। बन्धने बन्धशालायां दूतिकायां प्रसेक्क । Is गोति-गृह of Ga corruption for दूती गृहम् ?

·48 Lingānuśāsana । -- - . ---18. Hc : इंघा लागलाद्यवयवविशेषः । ईशा लाङ्गलदण्डके । -20. Hc : खारिः खारी मानविशेषः । -24. "पाशादिभ्यो यः" (पा. ४. २. ४९ )। -27. " इनि कट्यचश्च" (पा ४. २. ५१)। -~-28. उतूलिनी would mean "a group of servants," as MW mentions as, a servant उलूकिनी = herd of owls. Both these formations are possible as खलादि is an आकृतिगण. Cr. Hc. Gr. 6.2.27-खलादिभ्यो लिन् । --30, 35. द्वन्द्वादुन्वैरमैथुनिकयोः " (पा० ४. ३. १२५)। and the varttika to it : वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः । -34, 36. क्षीरस्वामी appears to support the sense of the reading of B विवादे-' अत्रिभरद्वाजयोमैथुनप्रयोजने विवाहे वैरमत्रिभरद्वाजिका, वशिष्ठकु- शिका | Is शकुशकिका a corruption for वशिष्ठकुशिका ? -436, 38. The तत्त्वबोधिनी does not support the sense of विवाद- कुत्सकुशिकयोमैथुनिका विवाहरूपः सम्बन्ध इत्यर्थः ।' So also Hc: गर्गाणां भृगूणां च विवाहः गर्गभार्गविका । and the काशिका (4.3,125). -39, 41. " पादशतस्य संख्यादेवींप्सायां वुन् लोपश्च" (पा० ५. ४. १) " दण्डव्यवसर्गयोश्च (पा० ५.४.२ )। Verse 26,-58. Hc: युग n means युग्मं । कृतादि च । चत्वारि पुरुषयुगाणि ।। and युग mu means---यूपः । वल्लभ explains the last term: इह युगानि कालमानविशेषाः । तानि च क्रमवर्तीनि । तत्साधात् ये क्रमवर्तिनः पितृपुत्रप्रपुत्रप्र- तिपुत्रादिरूपाः पुरुषास्तेपि युगानि । पुरुषा एव युगानि पुरुषयुगानि। चत्वारः क्रमागताः पुरुषा इत्यर्थः । --59. The source of the quotation in B is not traceable. Neither is it correctly preserved in the mss. For, वल्लभवाचक in his comm. to Hc. Ling. (p. 27) cites exactly these lines but differently: " अन्यस्तु युगं युगलं । कृतयुगं त्रेतायुगं द्वापरयुगं कलियुग चत्वारि नपुंसके।'' इति दुर्गलिंगानुशासनवृत्तौ ॥ -61. Hc quotes : “ कटाहो घृततैलादिपाकपात्रेऽपि कपरे। कटाहः कूर्मपृष्ठे स्यात्स्तूपे च महिषीशिशौ ।" Verse 28.-80. Hc quotes: " कुसूलात्मीययोः कोष्ठः कुक्षेरन्तर्गृहस्य च । etc." This does not support the readings of G. -88. Hc: पिण्ड mf (1) वृन्दे (2) सक्त्वादीनां गोले। and quotes in support, यदरुणः अशरीरे पिण्डः संघातग्रासयोः । On the basis of this I have rejected the readings of DG. The reading of B finds its counterpart in Hr comm. पिण्डः देहः मृदादिवर्तितः [अयादिः ] देशश्च । but in Hr it is only m, not mf. -89. Vide verse 12 note 11, for नदादिगण. -91,92. Hc: वण्डः दुश्चर्म । --93. He quotes : वरण्डः नाऽन्तरावेदौ समूहमुखरोगयोः । वल्लम explains : वरण्डः कुड्यं, तृणकाष्ठादिभारश्चेत्युणादिः । यथा- 'वरण्डक्रमदण्डाभ्यां आरोह द्विपः क्रुधा।

·Additional Notes 49 Verse 29. -95. Hc : षण्डः षण्डं वृक्षादिसमूहः । -6. Hc : अयं गरुत्, इदं गरुत् , सुवर्ण पिच्छं च । -8. Hc : दृतिः चर्म चर्मप्रसेवकश्च । औणादिकतिगन्तोऽयम् । क्त्यन्तस्य तु स्त्र्युक्ता इति स्त्रीत्वमेव । To this वल्लभ adds, चर्मप्रसेवक इति लोके दीबडो (elsewhere, दोबडी), compare with this, the reading of G दडु. -9. MW explains गुञ्ज by humming, bunch, bur.dle, cluster of blossoms, nosegay. Amara, Hc, and Hr do not record the present sense HEMR of the word. Hc Ling, however has गंज 32 = भाण्डागार on the authority of गौड:-" भाण्डागारेड Papai :"MW, records is mn, a treasury, etc. Hence we emend the text, against the authority of the mss. In Persian che word means, treasure, collection, bazaar.' Verse 30.--- 15. Cf with B,अमरः-तत्रागाधजलो हृदः । Verse 31.-33a. Vide verse 82. -34. The sense शेषः or नागराजः is unknown to Amara, Hc, Hr, and MW. Verse 32. -40. Hc : अम्बः सरकादीनाम् । वल्लभ explains : " सरको मदिरापाने मदिरापान- मद्ययोः" अम्ब is not recorded in MW. -41 For नदादित्वम vide note 11 to verse 12. -49. Hc : पिप्पलः पिप्पली अश्वत्थः । यदुर्गः- " वृक्षवाचिनस्तु स्त्रीत्वमपि " This quotation exactly agrees with GD. -51. As गुग्गुलु and हिंगुलु are taught in 35 comm., therefore, we expect here also गुग्गुलु and हिंगुलु. --52. MW does not note the additional sense तद्भाण्डं च । Verse 33. -57. Hc : “ मजुलं त्रिषु मजो [ मनोज्ञे] ना जलरको नपुंसकम् । जलाञ्चले निकुञ्ज [ लताबहुले स्थाने] च "। -58. Hc : तरल: हारमध्यमणी हारे च आभरणनामत्वात्पुंस्त्वम् । -60. कलि: cannot be the original reading as it occurs in verse 34. -61. Hc : मानविशेषनाम-तूलः । वल्लभ adds : तूल इति पौतवं मानम् । उन्मान- मिति दुर्गः । वल्लभ in the 17th cent. of the विक्रमसंवत् thus knew and quoted the present text of the gig as gi's. The addendum of B, पिचुश्च, (cotton) is known to Hc : तूलः तुलं पिचुः अरुणस्य। Verse 34. _-70. By antea probably she is referred to.“qatsal". 71, 72. अमर has सृमरो गवयः शशः on which is based the reading of B. समल and its sense अवयवपर्यायः are unknown to Amara, Hr, Hc, MW. He has : मरुन्नाम-समरः... । तत्प्रभेदनाम- अपानः प्राणः ... । वल्लभ explains अपान etc. as देहवायवः । Are we to accept the reading of B and regard qua4ft: as a confusion of देहवायवः? --77. He has बिडा which वल्लभ explains by ओषधिविशेषः । -78. Vide verse 27. लिंगानु. ७ : ..

·50 Lingānusasana Verse 37. -1, 31. Inspire of the unanimous ms. evidence गुल्म is emended into you. For, (1) its synonyms mean ankle', and (2) गुल्म is not included in the sense-categories by any Ling. while wait is m according to all except Vm. ---33. घुटः (and not पुट:) is accepted on the authority of Amara : द्वयोर्गुल्फा द्वयोवुटा । -36 to 38. Words with penultimate ल are taught to be n in verse 54. गल however is m. -39.Vide verse 22 note 69 for a different use of the dictum which is only a paraphrase of P. 1.4.2-विप्रतिषेधे परं कार्यम् । Verse 38,-56. दः is the gen. sg. of दा, taught in कातन्त्र 3.1.8- अदाब दाधौ दा। which is the same as the घुसंज्ञा of P.3.3.92-उपसर्गे घोः किः। -59.Cf. P. 3.2.4:-सुपि स्थ: । -62. Cf. P. 3.3.89- द्वितोऽथुच् । --63. Cf. P.3.3.58-ग्रहवृट्टनिश्चिगमश्च। The Katantra suffix अल् = अ of P. -66. Cf. P.3.3.118-सि संज्ञायां घः प्रायेण । -67.Cf, कातन्त्र 4.5.1---पदरुजविशस्पृशोऽचां घन। पादः रोगः वेशः स्पर्शः ओकः । --79. Cf. P. 3.3.90- यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षोर्नङ् । and P. 3.3.91- - स्वपो नन्। Verse 39.-2. सर्जरस m N. of a Tree (MW) Verse 40.-21. Hc शालूकं उत्पलादिमूलम् । -24. Amara : चेतकी= हरीतकी. ---27. Hc : चोचं उपमुक्तफलावशेषः नालिकेरीफलं गन्धद्रव्यं च । Verse:41.-33. नडल is a region abounding in reeds. He has शृंगाट जलोद्भवः कन्दः चतुष्पथं च । Hr Comm: जलजो द्रव्यविशेषश्च. --35. क्षीरस्वामिन्-तिरीटं शिरोवेष्टनम् । As किरीट is taught in verse 59 we must accept fafiz here. 41. This sense of qua n is not recorded by Hc, Hr, Amara. --43. परिष्कार would be preferable. Apte gives both forms in the sense.of furniture'. MW has परिष्कर ornament, and परिष्कार cooking, dressing. The four परिक्खारs of a Buddhist bhikkhu were : चीवर, पिंडपात, सेनासन, and गिलानपच्चयभेसज्ज. 'Verse 42. -46. Hc : शणं धान्यविशेषः । --47. Hc : ऋणं उत्तमर्णदेयम् । -49. HC : पलितः पलितम्-पक्वकेशः । दुर्गः। केशपाके कर्दमे च तान्तत्वानपुंसक- खमेव । Here Hc agrees verbally with our text, proving thereby that दुर्ग is the author of the वृत्ति. -50. He says : शुक्त n gruel, शुक्त min पूति, निष्ठुर ( परुष). Verse 43. -54. Hc : बडिशं मत्स्यबन्धनम् । --57. The sense ser is not attested anywhere. Verse 44. -58. The word is not mentioned by Hc, Hr, Amara. MW has बाह्रोक (w.r. बाहक) n saffron L, Asa Foetida L. -59. किण्वं सराबीजम् । पापे तु तन्नामत्वादेव सिद्धम् । :

·Additional Votes 51 Verse 45.-63. B as ea: Hc : aaa Ft Verse 46. -73. HC : BFCTT FEGO : 1 --75. Hc : रूप्यसुवर्णादन्यत्कुप्यम् । Verse 47. -80. Argie is the shoulder beam balancing two loads, frei is explained by क्षरिस्वामी as यत्र रज्जुपञ्जरे वोढव्यमास्ते । -85. B reads 4e probably due to gender attraction. Verse 48.--87. grea is n according to Hc, Hr, Vr. The m in B is thus a scribal peculiarity. In fact the scribe of B has the babit of adding both gear and ani to the ending vowel ma. This has led to a confusion between m and 17. -88. He has fara inn meaning 1: Mark the m, 984 explains it by the HTT, Compare with this the addendum of D. 94. Note that is taught twice : here and in verse 50. Verse 49. -95. Hc : कुकुन्दुरं जघनकूपकः । अर्थप्राधान्यात् कुकन्दररताबुके अपि । Amara has कुकुन्दर, while Hr has ककुन्दर. -96, 700. कुटीर is हस्वकुटी while कटोर is जघन. It is strange to ascribe these two meanings to one alt. Hence probably D emends arts, still the same difficulty is there, -98, Hc : क्षुद्रं अल्पम् । क्रूराधमयोस्त्वाश्रयलिङ्गता । and quotes, "क्षुद्रा वेश्यानटी- कंटकारिकासरघासु च. -2. Hc : करीरः करीरं, वंशाद्यकुरः वृक्षविशेषः घटश्च । त्रिष्वपि षण्ड इति दुर्गः । This agrees with our text, and proves that gi was the author of the वृत्ति. Verse 50. -4,7. Hc has a mor, QRT; Han 28, atac. --5. Hc, Amara, Hr, S, Vr, all read 28. Verse 52. —24. This sūtra probably from the Kätantra has the same import as P. 83,32—371 tarcze syur arah -25. प्रसज्यप्रतिषेध is defined by विश्वनाथ in the साहित्यदर्पण VII. 4 comm :--अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नम् ॥ In अकर्तरि there is पर्युदास. But even if we understand प्रसज्य alatra, there is no harm. -40. The T-34gland allows all the above forms according to the Katantra. Verse 53. -45, The reading of B does not violate either the metre or the sequence of words in the text, but does not agree with the gia regarding the naming of the sense categories. –51. B , but according to Amara, 2461 means 99. -54. G adds afiti, but Hc has Hir. -70. gaiafaadida is the violation of the rule in verse 38 that nouns in -34 are m. Such a violation is not effected by the present rule.

·52 Lingānusasana Verse 54..-74. The sense is not clear, -75. दुर्गसिंह on कातन्त्र 4.5.104-ईषदादिषु कृच्छाकृच्छ्रार्थेषूपपदेषु आकारान्तेभ्यो युर्भवति । अदरिद्रातः । ईषत्पानः etc.। ----77. दुर्गासह on कातन्त्र 4.5.105--युर्भवति वा । ईषच्छासनः । ईषच्छासः । -82, 84. MW records सांकूटिन n (of unknown meaning) on the authority of Patanjali, and Pan. Sch. The explanation समन्तात् कटो वर्तते means a place abounding in grass.' Otherwise, are we to take it from # and she (house, pitcher, tree) or from सम् and कूट (illusion, pitcher)? -85. Cf. P. 5.4.15-अणिनुणः । सांराविणं वर्तते. He says that the suffix here is जिन् yielding the forms सांकौटिनं and सांराविणं. CE. Hc. Gr. 7.3,58-नित्यं अभिनोऽण् । कातन्त्र 4.5.39 is commented on by दुर्गसिंह, who quotes सांकोटिन, and सांराविणम् । -91. Cf. P. 4.2.38-भिक्षादिभ्योऽण् । भैक्षम् । The form भैक्ष्यं would be भिक्षा plus व्या. यौवतं of G is optional for यौवनं in the sense of युवतीनां समूह: by P. 6.4.164-इनण्यनपत्ये । -95. MW has वृक्ष्य n tree-fruit, SBr. He does not mention the sense of समूह. -97.CE. P.5.1.124-गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । जाड्यम्। -98.Cf. P. 5.1.128- पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । सैनापत्यं पौरोहित्यम्। -99. MW has नापत्य mfnkingly, relating to royalty. --800. This is a sutra in the Katantra. It is not traceable in Eggeling's ed, but is included as sūtra No 511 in the कातन्त्ररूपमाला (निर्णयसागर, संवत् १९५२) under the तद्धितप्रकरण, just after तत्वौ भावे। -1. Cf. P. 5.1 129-प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽम् । आश्चं, कौमार, कैशोरं, औदानम्। -4. 5. Cf. P. 5,1.126-सख्युर्यः। सख्यम् । -6. CE. P. 5.1.127-कपिज्ञात्योर्डक् । ज्ञातेयम् । कापेयम् । -7.Cf. P. 5,1132-योपधाद्गुरूपात्तमादुञ्। रामणीयकम् । -8. The quotation in G is P. 1.2.45. Verse 55.-15. Vm reads सौशमिकन्थम्, Hc सौसमीकन्थम् । -16. Cr. P. 2.4.21-उपशोपक्रम तदाद्याचिख्यासायाम् । पाणिनेरुपज्ञा पाणिन्युपशं ग्रन्थः। Vm 7 has--पाणिन्युपशं अकालकं व्याकरणम् । पाणिनिना प्रथमं कालाधिकाररहितं व्याकरणं कर्तुं शक्यमिति परिज्ञातम । --18, क्षीरस्वामी says: चन्द्रस्योपशा चन्द्रोपसिंज्ञकं व्याकरणम् । but Vm; तथा चन्द्रोपशमसंज्ञकं व्याकरणम् । -19. Cf. P. 2.4.23-सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा। इनसभं, ईश्वरसभम् । Verse 56.-23 Cf P. 2.4.30---अपथं नपुंसकम् ।। P. 6.3.104-का पथ्यक्षयोः। कापथम् । P. 2.4.17- स नपुंसकम् । Varttika, पथ: संख्याव्ययादेः। त्रिपथं, विपथम् । -~27, 28. Cf. P. 2.4.25-विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् । ब्राह्मणसेनं ब्राह्मणसेना । ... कुड्यच्छाया । The reading श्वनिश, श्वनिशा is accepted on the additional authority of Vm. Dogs' night, according to ·Additional Notes 53 the Sābarabhāşya, is the 14th day of the dark fortnight of each month on which certain dogs observe a fast. -31. Cf. P.2.4.22-छाया बाहुल्ये । इक्षूणां छाया इक्षुच्छायम् । Verse 57. -35. Cf. P. 2.4.17-स नपुंसकम् । Varttika पुण्यसुदिनाभ्यामहः क्लीबतेष्टा । पुण्याहं, सुदिनाहम् । ; P. 5 4.90--उत्तमैकाभ्यां च । पुण्याह, सुदिनाहम । सुदिनशब्दः प्रशस्तवाची । एकाहः । -41. Cf. P. 2.4.29-रात्राहा : पुंसि । Vārttika संख्यापूर्व रात्रं क्लीबम् । द्विरात्रम् । Verse 58. -51. Hc. मालकः मालकं प्रामान्तरालाटवी । दुर्गः। -52 53. He says that सरक in the sense of अनुतर्ष (i.e. मद्यपान) is mfn, and admits that it is mn in this sense according to Durga. -56. Hc: निष्कः निष्कं हेनोऽष्टोत्तर शत, पलं, उरोभूषण, etc. -58a. In verse 25, मञ्च is m while here मञ्चक is mn though the sense is the same. -57. Hc : पिण्याकः पिण्याकं श्युततैलकल्कविशेषः । -58. Hc : शूकः शुक्र धान्यादेः शृङ्गः। वल्लभ says लोके सिरा. -59. Hc : पङ्क पकं कर्दमः पापं च । -60. Hc : कल्कः कल्कं कषायः तिलादेरुद्धृततैलादिकठिनविशेषः । Verse 59. -68. Hc : वल्मीकः वल्मीकं पिपीलिकादिकृतो मृत्सञ्चयविशेषः । -71. Hc : शाटकः शाटकं वस्त्रविशेषः । दुर्गस्य । --74. Hc : मूषिकः मूषिकं आखुः । दुर्गः । --76. Hc : करण्डकः करण्डकं पुष्पाद्याधारः । दुर्गः । In verse 28 - करण्ड is only m. - -81 The meaning 34240 is probably due to a confusion of कर्पट with कर्वट. But the reading अल्पो. is at least as old as वर्धमान, who in the गणरत्नमहोदधि (p. 99) says-- नद्यद्रिवेष्टितं खेट कर्बर्ट शैलवेष्टितम् । दुर्गस्तु — कपटं अल्पोपकरणस्थानम् (V. L. अल्पोपकरणम् )' इत्याह । Verse 60. -85. For aztiaraq vide note 11 to verse 12. -87. Hc : कुटः कुटं घटः हलाङ्गविशेषश्च । दुर्गः । -88. B गृहम् । This sense is recorded in MW. --90. B पिहितोदरः । This is a misquotation from Amara- निकुंजकुंजौ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे । -92. Hc : नडः नढं नडलजस्तृणः । दुर्ग: । --93, 94. Hc : मुष्कः मुष्कं अश्वादिपरिमाणविशेषः वृषणश्च । दुर्गस्यः। Verse 61. -900. Hc : शृंगः शृंगं विषाणं शिखरं च । दुर्गबुद्धिसागरौ। -1. Hc: उद्योगः उद्योगं पराक्रमः । दुर्गः । -6. Hc : सक्तुः सक्तु यवादिविकृतिः । दुर्गः । Verse 62. -8. Hc : प्रयुतः प्रयुतं दशलक्षाणि । लक्षे चेत्यन्ये । दुर्गस्य । No ms. gives the reading ' लक्षे चेत्यन्ये ' which Hc notes. -10, 11. Hc : वसन्तः वसन्तं सुरभिः देवपुत्रविशेषश्च। दुर्गः । -12, 13. दुर्ग agrees with अमर-प्राधान्ये राजलिङ्गेऽपि वृषांके ककुदोऽस्त्रियाम् । -14, Hc : अयं मधु: इदं मधु सुरा दुर्गस्य।

·54 Lingānusāsana वृक्षः। -15. Hc : पुस्तः पुस्तं लेख्यपत्रसंघातः लेप्यादिकर्म च । -17. HC : अयं वास्तु: इदं वास्तु गृहभूमिः गृहं च। गृहे तु दुर्गः । ---18. Hc: ब्रजः व्रज गोकुलं पन्थाः समूहश्च । दुर्गस्य । -21. Hc : रजतः रजतं रूप्यं श्वेतं च । दुर्गः । Verse 63. -22. पराण%3D16 पणs. -23. Hc : अयं स्थाणुः इदं स्थाणु शंकुः । दुर्गस्य । This does not agree with the mss. Hr comm. has स्थाणु : निशाखो -24. Hc : बाणः बाण शरः पुष्पविशेषश्च । दुर्गस्य । -25. Hc : तोरणः तोरण नियूहे दुर्गः । -27. Hc : वृत्तः वृत्तं शीलं निस्तलं च। दुर्गः । वल्लम says, निस्तलं इति वर्तुलम् । Verse 64 -30. Hc : कुण्डः कुण्डी कुण्डम-भाजनविशेषः। स्त्रियां रूढः। पुनपुंसकयोः दुर्गः| Note that que is already taught as n in verse 41. -32. Cf. P.2.2.34-अल्पाच्तरम् । Vārttika-अभ्यहितं च । ---34. D अशनः अशनं भक्षविशेषः । but Hc : असनः असनं वृक्षविशेषः । दुर्गः । Verse 65. -36. Hc : निधनः निधनं विनाशः कुलं च । द्वयोर्दुर्गः । --37. Hc : अभिधानः अमिधानं संशा शब्दश्च । दुर्गः । -41. HC : स्तनः स्तेनं चौरः चौर्य च । दुर्गबुद्धिसागरौ । Verse 66. --44. Hc : शूर्पः शूर्प मानविशेषः धान्यादिपवनभाण्डं च। आधे दुर्गः । Verse 67. ~49. Hc : गुल्मः गुल्मं प्रकाण्डं उपरक्षणं चेति दुर्गः। प्लीहा विटपश्च । वलम explains प्रकाण्डं स्तम्बः । उपरक्षणं सैन्योपरक्षणं, दुर्गरक्षणाय यत्किचित् गोलादिकं कपिशीर्षादिषु मुच्यते । Amara seems to be the source of the reading of G: Amara says अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ । --52. Hc : अर्मः अर्म चक्षुरोगविशेषः । दुर्गारुणयोः । -~-53. Hc : कुहिमः कुटिमं संस्कृतभूमिविशेषः । --54. Hr Comm : मध्यं अन्तरम् । -56. Hc : शल्यः शल्यं शरीरगतं शस्त्रादि। सीमा छिद्रं वंशादीनां शकलविशेषश्च । दुर्गः। Verse 68. -57. Hc : कवियः कवियं खलीनं । दुर्गः । _58.Cf : अव्ययमलिङ्गमसंख्यम् । क्षीरस्वामी। -59. Hc : प्रतिसरः प्रतिसरं मंगल्यसूत्र बाहिनीजधनं च । वल्लम adds वाहिनीजवनं सेनापश्चाद्भागः । -63. Hc : पत्रः पत्रं पर्ण वाहनं च । दुर्गः । -64. Hc : पवित्रः पवित्रं पावनं । दुर्गः । Versc 69. -69. Hc : उशीरः उशीरं बरिणीमूलम् । Verse 71.-78, 81. Hc. मुसल: मुसलं आयुधविशेषः । दुर्ग: । क्षोदनोपकरणं च । -79. Hc : भावः भावं स्वभावः प्रवृत्तिनिमित्तं शब्दविषये अभिप्राय: आत्मा योनिश्च । दुर्गः। -82. Hc : कललः कललं शुक्रशोणितयोः ईषद् धनः परिणामः । -85. Hc : बल: बलं प्राणः । दुर्गः । Verse 72. - 92. Hc : शकल: शकलं खण्डम् । दुर्गः । ~93. Hc : मृणाल: मृणाली मृणालं बिसम् । दुर्गारुणयोः । --96. Hc: चषाल: चषालं यशपात्रम् । दुर्गः | Amara has चषालो यूपकटकः । ----1000. fara is taught twice: here and in verse 65. --3.Hc : मेषः मेषं मेण्डः । दुर्गः । :

·Additional Notes 55 .. C Verse 73. -5. Hc : करोषः करीषं शुष्कगोमयं गोमयाग्निश्च दुर्गस्य । वल्लभ explains गोमयं = छगणकं, लोके छाणा। ----10. Hc : कंसः कसं मानविशेषः पानपात्रं कांस्यं च । दुर्गारुणयोः । -8. Hc : मासः मासं पक्षद्वयम् । दुर्गः । Verse 74. -17. Hc : अपराल: अपरालं दिवसपराधभागः । दुर्गस्य । -~-21. The correct dissolution is ऋचः अर्थ, अर्धर्चम् । according to P.2.4.31. -22. Hc : शतमानान्यस्य शतमानः शतमानं भूभागविशेषः रूप्यमानं च। दुर्गामरं- लिंगशेषयोः । --17 and 22 show that दुर्ग is preserved in Hc in quotations, not always quite correctly. क्षीरस्वामिन् says शतमान रूप्यपलम् । Verse 75. -26. उपचितं = निदिग्धं, plastered. This sense is hardly suited in the context. Verse 16. -33 to 38. He : अतुल्यभागे तु प्रतिपदपाठात् पुंस्त्वम् । अर्धः पटी। अर्थो नगरम् । ग्रामस्याधों ग्रामार्थः । एवं नगराधः । अन्ये त्वसमेंऽशे आश्रयलिङ्गमेनमाहुः । अर्धः पटः । अर्धा शाटी । अर्ध वस्त्रम् । Verse 77. -41. Hc : दीपिनः द्वौपिनं ज्याघ्रः । दुर्गनन्दिनी । -42. Hc : दृढः दृढं स्थूलं बलवांश्च । नन्दी । अविनष्टश्चेति दुर्गः । --43. Hc : आतङ्कः आतकं इष्टवियोगतापः । दुर्गः । Verse 78. -49. वल्लभ explains खण्डवत् खण्डशब्दवत् । यावन्तः खण्डशब्दार्थास्तावन्तः खण्डलस्यापीत्यर्थः । -50. Hc : मण्डलं त्रिषु । देशचतुरस्रतयोः दुर्गः। -54. Hc : कुलिशः कुलिशं वज्रः । दुर्गः। -58, 43. Hc : बाल: बालं, केशे पुनपुंसकः दुर्गस्य । डिम्मेऽपि पुन्नपुंसकोऽसाविति दुर्गनन्दिनौ। -59. Hc : पूल: पूला पूली वा पूलं बद्धतृणसञ्चयविशेषः । दुर्गारुणयोः । -51 Amara has : फलकोऽस्त्री फलं चर्म । -63. Hc : मेचकः मेचकं वर्णविशेषः । द्वयोः दुर्ग: । Verse 79. -68. Hc : has विडंग mf (a) n कृमिनमौषधम् ! -70. Hc : पिष्टः पिष्टं अपूपः । दुर्गबुद्धिसागरौ। -71. HC : पलित : पलितं पक्वकेशः । दुर्गः । This word is taught to be in verse 42. ---72. Hc : मरकः मरकं बहुप्राणिमरणम् । बहु-घन-घना in the Marwari language. Verse 80. -79. Hc : सल्लकः सल्लकी गजप्रियस्तरुः निर्यासविशेषश्चेति अरुण: । Hr. Comm: सहकः (0. 2. शल्लकः), °की सुगन्धतरविशेषः। -80, 81. Hc : वृश्चिकः वृश्चिकी सविषः कोटः । दुर्गः । .82, 83. Hc : पिटक:-का-कं, भाजनविशेषः स्फोटकश्च। आधे दुर्गः । अन्त्येऽमरः । Hc elsewhere mentions गडुः रफोटकः and कण्डोल: पिटकाख्यं भाजनम् । -84, Hc : अयं कुटि: इयं कुटिः स्वल्पवासः। दुर्गः । -86. Hc : मलक: मल्लिका दीपवाधारः । दुर्गः । -87. Hc : करः कटी श्रोणी । " कटः कटा ओषधिविशेषः" इति दुर्गः । वल्लम says, ओषधिविशेषः इति वीरण । Elsewhere Hc: कटः कटी कटं वीरणादिकृतः । दुर्गबुद्धिसागरौ। Mark that in verse 60 कर is mn. -- m .

·56 Linganušāsana .. -77. Hc : शाट: शाटी परिधानं उष्णीषं च दुर्गारुणयोः । -88. Hc : किटी किटः वंशादिपत्तलिका । दुर्गः। वल्लभ says लोके किडा | Hr Comm. किट: काण्डपटः। According to MW किट isa kind of ape and 30syt is outer tent. - 89. Hc : सृपाटः सपाटो परिमाणविशेष: । दुर्गः । -91. Hc : अयं तरणिः इयं तरणिः समुद्रार्कयोर्दुर्गः। अंशौ अरुणः । यष्टौ तु वामनः । Elsewhere Hc says बेडा नौः । Verse 81. -96. Hc : अयं श्रेणिः इयं श्रेणि: पंक्तिः तुल्यशिल्पिसमुदायश्च । दुर्गस्य । --92. Hc : बस्तयो द्वयोरिति च गुदमिति दुर्गारुणौ । -98. Hc : अयं मुनिः श्यं मुनिः तपस्वी । दुर्गस्य । -1100. Hc : अयं मनुः इयं मनुः प्रजापतिः । दुर्गस्य । -2. Hc : कन्दरः कन्दरा कन्दरी वा कन्दरं दरी । -5. Hc; कलम्बः कलम्बा कलम्बी वा शाकविशेषः । दुर्गस्य । Is कलम्ब to be identified with the Marathi कोळम्बा, a kind of rice ? गोकर्ण of B is not clear. MW explains it by mule, snake, kind of arrow, of deer, etc. Hc : गोकर्ण is मौर्विकौषध, the मूर्वा or मरुद्धा creeper used for the bow-string. Verse 82. -6, Hc : वरट: वरटा क्षुद्रजन्तुविशेषः । वल्लभ explains पीली भमरी. --12. Hc : अयं पाटलिः इयं पाटलि: तरुविशेषः । पुष्पावशेषश्चेति दुर्गः । -14. Hc : अयं जाटलि: इयं जाटलि: तरुविशेषः। दुर्गस्य । Verse 83. -26. Hc : पीडा: m. This is not correct. -27 to 31.Cf. P. 5.1.123 Vartt. -29. He has यथाकामी, यथाकाम्यं and agrees with Durga, P. allows याथाकामी, याथाकाम्यं only. -29a. Cf. P. 6.4.151- आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति । and 6.4.148- यस्येति च । -32, 33. Cf. P.5.1.124- गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ..36.Cf. P.5.1.133- द्वन्द्वमनोशादिभ्यश्च । -37. Cf. P. 4.3.125-द्वन्द्वादुन्वैरमैथुनिकयोः । -38. Cr. P. 5.1.134.- गोत्रचरणाच्छ्लाघात्याकारतदवेतेषु । -39. 40. Cf. P. 5.1.132- योपधाद्गुरूपोत्तमागुञ् । where the correct form is साहायकं or साहाय्यं । -42. E mfn is a misreading here, because 7 mn is already taught in verse 58. Verse 84. -43. Hc : कवाटः कवाटी कवाटा वा कवाटं । दुर्गः । -45. 48. Hc: वल्लूरः वल्लूरा वळूरं सौकरं शुष्कं वा मांसम् । But वल्लरः वल्लरी मञ्जरी । - 45a, In verse 78, मण्डल is mn, here mf (). ---49. Hc : कलशः कलशी कलशं जलाद्याधारविशेषः । अयं दन्त्योपान्त्योऽपि । यगोड:- कलशः कलसोऽपि च । --46. Hc : कुवल: कुवली कुवलं वृक्षविशेषः तत्फलं च । वल्लभ adds लोके बोरि । Verse 85. -50, 51. Cf. P.5.4.154-शेषाद्विभाषा । -61, 62. Similarly, words ending in suffixes like - etc. are also to be regarded as अलिंगक. 1

·APPENDIX I
Sense - Categories in Sanskrit governing Specific Gender
as given in the Linganus'asanas
The following is a conspectus of the 'sense categories' or 'meaning
classes' recorded in the seven available Lingānusāsanas,
Note
1. When the English meaning in the first column is given
by a word in the pl., it indicates various proper nouns
(Abhidhās, Samjñās) or types or varieties (jātis, bhedas,
višeşas) of the object indicated by that word,
Note 2. Only those categories that are noticed by more than one
authority are tabulated. Categories mentioned only by
a single authority are appended. The quota offered by
each authority is as follows:
Vr 47
Hr 56 (plus 3 of the comm.)
pP 31
Vm 62
$ 56
Du 65
Hc 152
Note
3. Out of the 56 categories of Ś, Du has 54 (43 being
named in the same words). He omits sulba and
niryāsa, and adds for the first time, nišā, bhujanga,
bhramara, and bathara (v. I, vataţa).

·58 Vi Vm Du Hс PP S Hr. Animals, see Men. Ankle 22 m 2.15 m 37 m 6 m : 1.2 m Sulpha gulpha gulpha gulpha gulpha Arm 5 m 36 m 64 m gulpha 34 m dos 34 m sara 22 m bhuja 22 m bhuja bahu 21 m sara Arrow 37 m Battle 3 n 3.41 n гара sara 5 n rana sara 53 n rana Liigānušāsana Battle-axe rana 15 m parasu 34 m parasu Bee 82 mf bhramara 1.3 m ašugamana 3.3 n yudh 1,2 m kuthara 4.5 mf ali 2.3 f saraghā 3.4 n asrj 3,2 n dhanus 1.2 m stana 1.2 m ratha Blood 5 n 5 n rudhira 11 aska - 55 0 сара 3.21 n rudbira 3.21 n kārmuka 65 n asr) 65 n сара 64 m kuca Bow 53 n rakta 53 n dhanus asra 5 n dhanus 5 n dhanus Breast 5 m 22 m 36 m stana stana kuca Chariot 15 m ratha ·Vr Hr Vm PP HC $ Du 22 m 37 m 1.2 m Cheek 6 m kapola kapola kapola 5 n 53 m City kapola 7.2 mfn pura 55 m 2.15 m kapola 3.41 n pattana 2.15 m megha 3 n pura 15 m pattana 65 n pura 34 m ghana pattana pattana 22 m 36 m 1.3 m Cloud 4 m ghana ambuda jalada abhra abhra 3.4 I Collyrium 65 n kāñcika sauvira 33 n tuttha (v. I. trccha) 3.2 n angana Compound Yard Compare and } 5 n ajira Appendix I Condiments 4n vyanjana 3n, udu 34 n vyañjana 7.2 mfn 15m, puşya nak satra Constellations Copper or Rope Gotn 55 n sulba 3.41 n sulba 5n sulba 22 m dhānya 37 m 16 m dhānya 1-3 m dhānya dhanya Countries, see Objects of senses, 1.18 f Creeper 22 f Yallī 4f vallt 31 € valli 22 f valli 2.1 f valli latā 6S ·VE Hr PP Vm S Du нс 09 Darkness 65 n 3 n 3.2 n tamas tamas tamas Day 32 m 2.65 m 36 m 1.2 m divasa 21 m aban 21 m dina Demons 16 m 36 m divasa 21m asura 22 f dis 34 m asura 4 f dis asura Directions asura 31 f dis asura 22 f dis (Docr 3 n dina 1-3 m dehabbāj 2.1 f dis 3.4 n dvara 23f bhū 1.2 m ari dvāra · Earth 22 f bhūmi 21 m 1.18 f bhūmi Enemy 4f bhumi 34 m dvis 31 f bhū 21 m ari 22 f bhū 36 m ari ari Liiganusasana Exudation, see Resin. Eye 3 n 65 n 3 21 n 5n 53 n akși akși nayana 3:3 n drs nayana nayana Face, see Mouth, Feather Flesh 46 n 3.2 n, piccha 65 n māṁsa 5 n, piccha 4n pala 3 21 n mamsa māmsa 5 n māmsa 53 n mamsa (v. 1. piſita) ·Vr Hr pP Vm S Du Hс Flowers 4 n 3.4 n 84-86 n puspa prasava prasava Food 3.41(?)n kusuma 3,21 n anna 321 n 5 n 3,2 n anna anna Forest 25 n 65 n 5 n 53 n anna 53 n vana 54 n vana vana vana Fruits vana 84-86 n phala 4n 5 n phala phala Garment phala 5 n vastra 16m marut Gods 34 m 21 m 36 m 21 m deva deya sura sura 3.4 n phala 3.2 n amsuka 1.3 m dehabhāj 1,2 m kes'a 1.2 m hasta 3.3 n, sukha Hair 4 m 34 m 22 m 36 m Appendix I kesa kesa kes'a Hand kaca 34 m kara Happiness 40, sukha Heart, see Mind Heaven 20 m 36 m 1.2 m 34 m svarga svar svarga Hole 15 m svar 4n bila 46 n 65 n 53 n 21 m Svarga 5 n vivara 5 n loha nāka 3.2 n bila vivara Tron, any Metal vivara 25 n loha 3,21 n vivara 3,21 n loha chidra 65 n loha 53 n loha 61 ·Vc Hr PP Vm S Du Hс 62 Leaf 25 n 65 n 5 n 53 n 4 n dala Lightning parna 22 € vidyut par na 4 f vidyut 1.18 f vidyut dala 31 f vidyut Lip 6 m 34 m 22 m paiņa 22 f vidyut 37 m cstha 53 jalakusuma cstba cştha cştha Lotus 40 65 n 3.2 n dala 2.1 f tadit 1.2 m cştha 3.2 n amburuh 1.3 m mana 1.3 m dehabhāj 5 n n jalakusuma abja Measures 3.41 n jalakusuma 2.69m māna 2-15m 36 m jalakusuma 22m mana 21m puruşa Men or Animals 16m prāņin puruşa mana 36m nara 82 mf dyi. catư şpada Liiganušāsana Medicines 84-86n au şadha 5n au şadha 4n vileyajāti 3:3 n bhesaja 3.4 n Melting substances dravat Metals, see Iron Metres 31 f gayatri, etc. 23 f gāyatri etc. 83 f vštta 2.10 f gāyatri, etc. 7.2 mfn vrtta ·Vr Hr PP Vm S Du Hс 65 n 3 n Mind or heart Months hrdaya 21 m 16 m 21 m 36 m 3.2 n hệd, manas 1.3 m māsa 1.3 m masa māsa masa māsa Mountain manas 34 m māsa 34 m naga 65 0 anana 21 m 15 m 22 m 36 m giri giri adri giri 25 mukha Mouth or face Mud 5 n aga 4 n mukha 321 n mukha 53 n vadana mukha 21 m 34 m 21 m 37 m 1.3 m panka panka panka Nail panka 4 m nakha 34 m 22 m 1.2 m nakha nakha panka 37 m nakhara 22 f nisa Night Dakha 2.1 f nis Appendix 1 44 m sabdadi 34 m Objects of senses or countries 1.3 m vişaya vişiya 7,2 mfn desa 1.3 m jaladhi Ocean 21 m 34 m 15 m 36 m arnava abdhi jaladhi Ordure abdhi 4 n vis 21 m 3.2 n samudra Ornaments 4 n 65 (com) n manjīra, angada gūtha 7.2 n ābharana abharana 63 ·V Hr PP Vm S Du Hс 64 Palate 3 n tālu 3.2 n tālu Plough 65 n 3:21 n 5 n 53 n 3.3 11 hala hala hala hala hala Poison 34 m 31 m visa 16 m 21 m 36 m 1.2 m visa 34 m Visa visa visa visi Ray 8 m 2.66 m 15 m 22 m 37 m rasmi pragraha rasmi ghrņi rasmi rasmi 31 m 21 m Resin or exudation River niryasa 4f nadi 22 € sarit 1.3 m tvis 1.2 m niryāsa 1.3 m sona 1-18 f sarit niryasa 31 f sarit 15 m nada 22 f sarit Linganušāsana Rope, see Coppeç, Sacrifice 34 m 2-15 m 15 m 22 m 36 m 1.3 m makha kratu makha makha yajña adhvara Saffron 65 3.3 n kunkuma kusumbha 3.2 n ghusţņa 3.4 n Salt 4 n lavani Seasons 21 m 34 m 21 m 36 m lavana 1.2 m rtu ſtu ſtu rtu ſtu ·Vr Hr PP Vm S Du Hс Pag. 3 Senses 39 m or n indriya Sin 65 (com) n pāpa 4 n kha 4n рара 4 n kha Sky 65 n 53 n viyat kha Soul 36 m 22 m atman atman 32 n hrşīka 3.2 n agha 32 n nabhas 13 n ātman 1.2 m koştha 3:3 n duhkha 1.3 m asi Storeroom 15 m valata Suffering 4 n duḥkha Sword 15 m 22 m 36 m 21 m asi 34 m asi Áppendix ) asi khadga asi Throat 5 m 34 m 22 m 37 m 1.2 m kantha gala kantha kantha Thunderbolt 15 m vajra 15 m kantha 12 m asani 1.2 m danta Tooth 4 m 34 m 22 m danta danta rada Trees danta 84-86 m or f 3.46 f vşkşa vşkşa 16 m taru 37 m danta 34 f simšapā etc. 34 m bilva etc. 53 n jala Water 65 n 5 n 3 n jala 3.21 n jala 5 n jala ambhas jala 3.2 n jala ·Vr Hr PP Vm Du HC 66 Wealth 250 3.21 n 3 n artha 53 n 5 n dhana 3,2 n dhana dhana dhana dhana Well 15 m 1.2 m kūpa andhu Wind 21 m 37 m 1.3 m Woman 1,18 f vanita vata 31 f stri anila 22 f. anganā marut 2.1 f yonimat 32 n dāru Wood 5 n dāru Yard, see Compound. Lingānusāsana Years 21 m 34 m 21 m 36 m samvatsara abda 1.2 m varsa vatsara samvatsara ·Sense-categories mentioned by only one authority Fingers H¢ 2.2 € Fire Hc 1,3 m Foot Hr 34 m kind of Fragrant grass Hc 3,3 n Fragrant substance H¢ 3.3 n 2.4 f 2.3 f 3.3n Gold Hr 65 n kind of sacred Grass Hc 2.4 f sour Gruel Hc 2,3 f Aloe wood Ant Army red Arsenic Aşa foetida Bark garment Boat Bone Bouquet Buttermilk Churn Coitus Colour Compassion Compounds Cowrie female Crane N. of a Creeper Cricket black Cumin Dagger lunar Days side Drum Fear 3.2 n Hc 3,3 n Hc 2.1f Hc 21 f Hc 2.3 f Hc 3.3 n H¢ 3,3 n Hc 1.3 m Hc 3.3 n Hc 12 m Hr 65 n Hc 1,3 m Hr 65 n Vm 16 m Hc 2.1 f Hc 12 m Hc 13 m Hc 2.4 f Hc 2.3 f Hc 2.2 f Hc 2,3 f Hc 2.1f Hc 2,2 f Hc 1.3 m Vm 4 n aguru vamri senā silā hingu valkala plava asthi guccha takra mantha rata varna dayā sa svetā balākā panya ciri kşşņā Sastri tithi muraja bhaya Appendix 1 Guñjā seed Hemp Intellect Leprosy, scab Liver right Lung Lute kind of Medicine anguli agni anghri ruca tvaca mānsi sprkkā silābhava hiraạya dūrva uşnikā sukta krspala atasi dhi sidhman yakſt kloman vīņā bola rasnā haima рunуа jyotsnā sevāla Hc 24 f Hc 2,3 f Hc 2.2 f Hc 3.3 n Mc 3,3 n Hc 34 n Hc 2.2 f Hc 12 m 2.3 f 1.2 m Vm 4 n Hc 2.2 f Hc 5,7 mn Merit Moon-light Moss 49 ·68 Nape of neck HC 21 € Neck Hc 21 € Nectar Vm 4 n Nose Hc 2,2 f Papic seed Hc 22 f Peak Vm5n Pepper Hc 33 n Phlegm Hc 1,3 m Pitcher Hc 2 f 2.4 f kind of sweet-smelling Hc 3,4 n Plant Pod Hc 2.3 f Postures of warriors Hc 34 n Progeny Vm 3 n Proximity Hc 33 n N. of a Root Hc 2,3 f Saliva Hc 2,3 f Samidbeni pcs Hc 2,3 f Sentiments Hc 12 m Serpents Du 36 m avatu grīva amrta nas kangu śikhara marica kapha kalasi ālu dhauteyaka Sloth Snow Sounds Speech Indian Spikenard Spittoon Stomach Tear Tongue Turmeric kind of Vegetable Villages Waist Wasp Hc 2,1f Vm 4 n Vm 16 m Hc 2.4 f Hc 3.3 n Hc 12 m Vm 5 n Vr 11 n Hc 2.1 f Hc 24 f Hc 2,2 f Hc 7,2 mfn Hc 5,7 mn Du 82 mf tandrā bima dhvani gir nalada patadgraha udara aśru jihvā haridrā hingupatrí grāma madhya varata (v. l. bathara) vīci stí subha sura rocanā simba sthānaka apatya antika vaca lala dhāyyā Livigānusasana Wave Wealth, Lakşmi Wellbeing Wine Yellow pigment Hc 21f Hc 23 f Hc 32 n Hc 2.2f Hc 2,3 f rasa bhujanga ·APPENDIX II Words in the Lingānus'āsanas which undergo changes in gender at the end of compounds N अझn (mn according to Sk, pP 2.73) when preceded by अप (Vr adds and उप") becomes only m. अन्त m (mn according to Sk, Hc) when preceded by सीमन् , परि and विष्ट retains the gender n; but when preceded by 9 and afar it becomes onlyn. HET n (mn according to Dcs) becomes m in -a when preceded by sica, पुण्य and एक'; but it becomes m. in -a at the end of a समाहारद्विगु compound : एकाह:३, व्यहः, सप्ताहः, उत्तमाहः, परमाहः, संख्याताहः. He is a substitue for a when it is preceded by an indeclinable or a word denoting a part of the whole or by me or a numeral with a तद्धित suffix added to the whole compound. -अह्न like अहन् is expected to be n, but it becomes m : पूर्वाह्न : मध्याह्नः, पराजः, अपरानः, सायाह्नः, अत्यहः, सर्वालः, संख्याताहः. उपक्रम ms becomes in when it is the latter member of a षष्ठीतत्पुरुष and when the idea of Bara (being the first) of what is discovered or introduced as an innovation is meant to be expressed (Vm- उपक्रमस्य उपक्रम्यस्य च प्राथम्यकथने गम्यमाने ।)1:- कुरुराजोपक्रम (श्रेयांसोपक्रम ) दानम् । कुरुराजेन श्रेयसा प्रथमं प्रवर्तितम् ॥ नन्दोपक्रमाणि मानानि । तेन प्रथमं कृतानि ॥ कोपक्रम सृष्टिः ॥ कातन्त्रोपक्रम कालापकं व्याकरणम् ॥ 3497 f becomes n when as second member of a षष्ठीतत्पुरुष it implies the idea of आदित्व of what is known (Vm- उपशायाः उपशेयस्य च प्राथम्यकथने गम्यमाने ।) शाकटायनोपर्श शब्दानुशासनम् । तेन प्रथम शातम् ॥ कोपशं स्वर्गः प्रजाः वा ॥ चन्द्रोपशमसंशकं व्याकरणम् ॥ पाणिन्युपर्श अकालकं व्याकरणम् । पाणिनिना प्रथमं कालाधिकाररहित व्याकरणं कर्तुं शक्यमिति परिज्ञातम् ॥ आदिदेवोपा धर्माधर्मव्याख्या ॥ ऊर्णा ! (fn according to pP) becomes n if preceded by शश in a षष्ठीतत्पुरुष, 1. सुदिन here means शोभन, 'प्रशस्त, पुण्य, as in the citation, सुदिनासु समासु कार्यमेतत् । क्षीरस्वामी । 2. yere is mn according to Scomm. and Hc. The former says: सुखग्रहणार्थं पुण्याहशब्दं केचिदर्धर्चादिषु अपि पठन्ति । 3. Du gives एकाह n. Othersm (Vr 34 -अहः पुंसि संख्यादिः ।; Hr 30). 4. अपरान is my according to 3 Du V Hc Sk K. 5, 6. उपचा ज्ञानमाय स्याज्शात्वारम्भ उपक्रमः । अमर, ·70 Lingānusāsana - mane f becomes min if preceded by szel, and thus to becomes the first word of an endless list (आकृतिगण) of heterogeneous mn words, FT f becomes n when it is the second member of a ginagan and when the first member is a place-name in the Ušīnara country: सौशमिकन्थम् । आह्वरकन्थम् । उशीनरदेशे इति किम् ? दाक्षीणां कन्था दाक्षिकन्था । ग्रामस्येयं संज्ञा अस्ति किन्तु उशीनरदेशे स ग्रामो न भवति । वीरणानां वारणैः कृता वा वीरणकन्था । खारी/ becomes n in a समाहारद्विगु or when it is preceded by अर्ध in a षष्ठीतत्पुरुषः-~-द्विखारं द्विखारि । अर्थखारं अर्थखारि । खारी thus optionally ends in -a (टच्) and becomes in in usage (लोकात) according to the Easterners. (P. 5.4.101 - खार्याः प्राचाम् ।) छाया f becomes n at the end of a षष्ठीतत्पुरुष, if the first member has a collective value ( बाहुल्ये, अनल्पत्वे, बहूनां समुदिता ):- गृध्रच्छायं, विच्छायं (वीनां छाया), शलभच्छायं, धनुच्छाय, इक्षुच्छायं, इषुच्छायं, शरच्छायं, रत्नच्छायं ( मेघदूत - v.1. गण्डच्छायं)... छायाf becomes in at the end of a षष्ठीतत्पुरुष :-कुड्यच्छायं-या, कुण्डच्छायं-या, छत्रच्छाय- या, पर्वतच्छायं-या, वृक्षच्छाय-या (वृक्षस्य वृक्षयोः वा छाया )...' GEIT f becomes m pl. when it means " the fringes of a garment" (min according to Candra quoted by Hr 22 comm.). निशा | becomes fn at the end of a षष्ठीतत्पुरुष :- चौरनिशं-शा, भूतनिशं-शा, श्वनिश-शा (शुनां निशा). नौ f becomes नाव n when preceded by अर्ध, and when it is in a समाहारद्विगु :- द्विनावं, अर्धनावं (also अर्धनावी according to Hc). पथिन् m becomes n in -a in a तत्पुरुष if the first member is an indeclinable or a numeral : अपथ, उत्पथ, कापथं, दुष्पथं, विप) ( विरूपः, विरुद्धः, क्गितः वा पन्थाः ), द्विपथं ( द्वौ पन्थानी समाहृतौ, द्वयोः पन्थाः वा ), त्रिपथं......But धर्मपथः, जलपथः, योगपथः, परमपथः । If however पथिन् does not take अ ( अच्) of P. 5.4.74 it retains the n : अपन्थाः, अतिपन्थाः, सुपन्थाः... qan ( mn according to Sk and pP) becomes m when preceded by stat. पुर | becomes पुर n when preceded by श्री, विष्णु, , etc,: श्रियाः पू: श्रीपुरम् । विष्णुपुरम् । क्लीबत्वं लोकात् । (Sk). भूमि f becomes भूम n in a कर्मधारय (not in a द्विगु), when preceded by पाण्डु, उदच and कृष्ण :- पाण्डुः भूमिः पाण्डुभूमम् । उदीची भूमिः उद्गभूमम् । युग। (युग mn-यूप, Hc) becomes m after synonyms of यान :-यानयुगः, शकटयुगः, अनोयुगः (According to Vm only अनोयुग is while शकटयुग isn). মুখ is mn (only m according to Vr, but in more ancient texts), but द्वियूथ, a समाहारद्विगु, is also mn. - . m 7. नाव is mn according to Dcy and Sk as it is included in the अर्ध दिगण.

·Appendix II 71 रज्जु f becomes mt at the end of a compound according to pP 2.19: कर्कटरज्ज्वा, कर्कटरज्जुना.. Tia f becomes m when preceded by a numeral, an indeclinable, a word expressive of a part of the whole, or by the words सर्व, संख्यात and you. Thus: अर्धरात्रः, चिररात्रः, पुण्यरात्रः, दीर्घरात्रः, वर्षारात्रः, पूर्व-अपर-मध्य-संख्यात-अतिरात्रः, गणरातः, अहोरात्र : (अहोरात्रौ)10. रात्रि f becomes n in a समाहारद्वन्द्व and द्विगु when a numeral precedes: अहोरात्रं,11 द्विरानं12 गणरात्रम् । qeal f becomes m in an EHTEDE with as the first member i. e, the gender of the first member (which possesses the supremacy of sense) is imposed on the second ( पूर्ववल्लिङ्गसमास ): अश्ववडवौ. If however it is समाहारद्वन्द्व, the form is अश्ववडवम् । वा i becomes वाक m at the end of a compound : वाकः, अनुवाकः ( अनुक्रान्तः वाकः अनेन ), शंयुवाकः, सूक्तवाकः । व्रण mn (only n according to Ms. ग of Hr) becomes m when preceded by नाडी. शाला f becomes in when it is the latter member of a षष्ठीतत्पुरुषः- हस्तिशालं-ला, गोशालं-ला, अनाथशालं-ला. faller n becomes m in the Vedic compound CHFLUIRTISTET. Here that m influences the gender of शिशिर. सभा f becomes n at the end of a षष्ठीतत्पुरुष if it means ' assembly' (बहूनां संघः) and not a residence ' (शाला, गृह, भवन):- स्त्रीसमं (स्त्रीसमूहः, स्त्रीसंघातः), ब्राह्मणसभं, दासीसमं, (but दासीनां सभा, गृहं, दासीसमा). समाf becomes n at the end of a षष्ठीतत्पुरुष if the first member means (1) 'a king' but is not the word 1754, or if it means (2) a nonhuman being.' In both these cases the word Fat may mean ' assembly' or ' residence:' इनसभं (तद्गृहं, तत्संघो वा) प्रभुसम, नृपसभं, नृपतिसमें ('नृपतिसभामगमत्' इति तु बाहुलकाव), रक्षःसभ, राक्षससमें, पिशाचसमं, इन्द्रसमं, ईश्वरसमं...But राजसभा, जगत्तुंगसभा, चन्द्रगुप्तसभा...In the last two compounds जगत्तुंग and चन्द्रगुप्त are not synonyms (पर्यायs) of • king ' but they are राजविशेषs and hence the word सभा ist. 8. महेश्वर says, पुण्यरात्र is mn. 9. महेश्वर and दुर्गवृत्ति (p. 50) have गणरात्र n where गण is treated as a numeral. 10. अहोरात्राः occurs in the शुक्लयजुर्वेदसंहिताज, शतपथब्राह्मण and तैत्तिरीय आरण्यक. 11. अहन् ॥ probably influences the f of रात्रि. 12. Scomm. mentions the view of others according to which एकरात्र and द्विरात्र are m.

·72 Lingānušāsana सुरा f सेना. become fr as the second members of a षष्ठीतत्पुरुषः यवसुरं-रा, नृसेन-ना, कपिसेन-ना, क्षत्रियसेन-ना. que f (fn according to pP) becomes n when preceded by TE. Genders of Compounds अव्ययीभावs and समाहारद्वन्द्वs regularly take then. A WHERICI with its latter member ending in a and not belonging to the पात्रादिगणls takes the f:-षडध्यायी, षण्णगरी, पंचपूली, त्रिलोकी... A FHERI&U with its latter member ending in -a and included in the Fiferot takes the ni- द्विपात्रं, त्रिरात्रं, त्रिभुवन, त्रिपुरं ( भाष्ये तु त्रिपुरी । क्षीरस्वामी ), चतुर्युगं, पंचराज... A FRICCI with its latter member ending in - 347 or --- becomes fr: पंच खट्वाः समाहृताः पंचखट्वं-ट्वी । पंचतक्ष-क्षी । दशमालं-ली, शतराज -जी। Compounds used as Adjectives (वाच्यलिङ्गक) 1. असमाहारद्विगुः 2. बहुव्रीहि 3. The compounds in which the second members have come to lose their proper value and have become more or less suffixes, as :- - मात्र [मात्रा] -आदि -अर्थ in the dative sense: ब्राह्मणार्थः ओदनः । 4. प्रादितत्पुरुषs as निर्गतः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः । निःखट्वः । अतिनु (काष्ठम् ) । 5. अलंतत्पुरुषs as अलं जीविकाय अलंजीविकः ! 6. आपन्नतत्पुरुषs as आपन्नो जीविकां आपन्नजीविकः । 7. प्राप्ततत्पुरुषs as प्राप्तजीविकः । 8. पूर्वतत्पुरुषs as पूर्वजीविकः । . 13. पानादि is an आकृतिगण. Hc 2.4 says, पात्रादयः शिष्टप्रयोगगम्याः ।

·APPENDIX III
List of Quotations in the Vrtti tbe Sources
of which cannot be traced.
गेहा: "
"कन्दरी दरी" ति नित्यं स्त्रियाम् ! verse 81 comm.
कालागरुप्रततधूपवहाच
| verse 74 comm.
“क्तिवार्जितादिकारान्तात् स्त्रियां विभाषया (v. 1. विभाषा) ईप्रत्यय उदाहर्तव्यः"
[ सूत्र ? ] | verse 25 comm.
" खलादेश्च समूहे इन् " [ सूत्र ? ] 1 do.
" ङणना इस्वोपधाः स्वरे द्विः" [ सूत्र ?] | verse 52 comm.
दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यद् द्रौपदी हारिता"। verse 12 comm.
" द्वन्द्वात् (v. 1. द्वन्द्वसमासात् ) [अ--]देवासुरादेः बैरेऽक : (v.1. इकः)" [सूत्र १]।
verse 25 comm.
द्वन्द्वाद्विवाहे [ °दे ? ] अकः (v.l. इक:)" [ सूत्र ? ] 1 do.
“निरस्तोदअधारायः कुलिशो मम वक्षसि ।
आभिन्नं शतधात्मानं मन्यते बलिनं बली ll verse 78 comm.
“ निर्गतत्वं समायाः (V.1. समायां)" इति भाष्यादौ वाक्यदर्शनात् | verse 24 comm.
पूर्वपरयोः परो विधिबलीयान् "! verses 22, 37 comm.
“ प्राणभृज्जातिवयोवचनाद् गोत्रादेः भावे क्रियायां वाण च" [सूत्र १]| verse 54
"
comm.
" यस्यापत्यस्ये" ति सूत्रे | verse 83 comm.
" युग युग्मं कृतयुग चत्वारि पुरुषयुगानि" । verse 26 comm.
योपधाद्गुरूपोत्तमाद् " [सूत्र ? ] | verse 83 comm.
" शेषाद् वा बहुव्रीहौ कः [ सूत्र ? ] | verse 85 comm.
" संख्यादेः वीप्सायामकः'' [सूत्र ?] | verse 25 comm.
" स्थास्नापाब्यधिहनियुधिभ्यः क इष्यते" [सूत्र १] | verse 38 comm.
"
लिंगानु १०

·INDEX of all words occuring in the Kārikās and the more important words in the vitti.) The references are to the Kārikās, Important variants from the foot-notes are also included and are marked with an asterisk. अंश m 31 अंशु m 37 अंशुक n 40 अंस mp 73 अहि m 35 अक f 25 'अकण f 83 अब्जालि m 34 अटवी f 17 अट्ट m 46 अण् (?)f 83 अण n 54 अणि mf 81 * अणिमन् m 38 अण्ड n 41 अतसी f 18 अतिजगती f 23 अतिथि m 29 आतधृति f 23 अतिशक्वरी f 23 अत्यष्टि f 23 अत्रिभरद्वाजिका 25 - अथु m 38 अक्ष mn 50,12 अक्षर n48 अक्षरविन्यास m 83 अक्षाग्रकीलिका 81 अक्षि n 53 अगार n 48 अग्र mf(a)n 48 अग्रa48 अघ n 50 अङकुर m 39 3769127 mn 70 अकोठ m 27 अङ्ग n40 अङ्ग m. pl. 38 अङ्गद n 43 f22 अङ्गना-नामन् f 22 अङगार mn 70 अङ्गिरस m 35 अङ्गुलि 1 22 अङ्गुष्ठ m 27 अङधि m 22 अचिरामा f 22 अजमोदा f 10 अजिन n 44 अजिर n 54 अद्रि m 36 अधर m 37 अधिष्ठान n 53 -अन् m 35 -अन n 52 -अन mf(a)n 52 37675 m 33 अनाथसभा f 56 अनालोचितकरण n 51 अनिल m 33, 37 अनिल-संज्ञा m 37 अनीक mn 58 अनुराधा f 10 अनुष्ठुम f23 अनेहस् m 35 Byret m 30 अन्तर n48 अन्तर pron. mf(a)n 48 अन्तरिक्ष n 53 अन्तरीप n 46 अन्तर्मोक्तु m 36 अन्धकार mn 69 अन्न n 53 अन्न-नामन् n 53 अप f. pl. 24 अपत्य n47 अपथ n 56 अपराह्न mn 74 37475 m 26 अपादान n 52 अपूर्व n 76 अप्सरस् f. pl.24 अब्द m 36 * अभिकृति 23 अभिधान mn 65 अभ्र n 45 अमित्र m 32 अमृत n 42 अम्ब m 32 अम्बरीष n 48 अम्बा । 12 अम्बुज mn 67 अम्भस् ॥ 22 अम्ल n42 अयस् n 53 अयुत n 52, mn 63 अरणि mf 81 अरण्य mn 67 अरनिf 22 अरि m 36 .

·75 Index भरि-संज्ञा m 36 असुर-संज्ञा m 36 अस्थि n 43 अरुस n52 अस्मद् pron. 85 अस्त्र n 50 अहन् n 51 -अह n 57 अहि mf 82 अहीन m 31 अर्क m 39 378 m 28 अर्चिस् fn 83 अर्जुन m 34 अर्णव m36 अर्थ m 30 mf 31 अर्ध m, n, min 76 अर्धर्च mn 74 अर्धपिप्पली f32 अर्बुद n 52, mn 61. अर्म mn 67 इध्म n 46 इध्मव्रश्चन mf(1)n 52 ----इन् f 25 इनसभ n 55 इन्द्रिय n 46 -इमन् min, m 38 इला f25 इल्वला f 16 इषीका f4 इषु mf 82 इषुच्छाय n 56 इपुधि mf 81 इष्टका f4 -इस् (द्विस्वरं ) n 52 अर्दनि m, आकाश n 53, mn 70 आकृति f 23 आकृतिगण m 20 आखूथ m 38 आख्या f 83 अर्वा f 17 अल m 38 अलात 142 - आजि f6 आज्य n40 आटरूषक m 17 आतङ्क mn 77 आत्मन् m 35, 36 आत्म-संशश m 36 आदि m 38 आधि m 38 -ईf 20 -ई ( एकस्वरं ) 21 ईशा f 25 ईश्वरसभ n 55 * ईषा f25 अलाबू f20 आपद् f 23 उm 35 उक्थ n 43 उक्षन् m 35 उटज m 20 उडु f7 अलि m 80 अवतंस mn 74 अवान्तर n 17 अविनष्ट mn 77 अवी f 20 अव्यय mn 68 अशन n 53, mn 64 अशनि mf 81 अशीति f. sg.24 अशोक m 34 अश्मन् m 35 आश्रि 16 अश्रु n 48, 50 अश्वहत्या f 23 अष्टापद mn 60 अष्टि f 23 अष्ठीवत् m 44 'अस् m 35 अस् (द्विस्वरं n 52) असंशकं व्याकरणं 55 असन mn 64 असि m 36 असि-संशा m 36 आसिफल n48 असु m. pl. 38 371918 m 83 आमलक mf(1) n, n 84 आमिष mn 73 आरा f 19 आरोहणी f 11 आर्द्रा f 13 आलि f5 ,16 आलीढ n 41 आवलि f15 आशीस् f 25 37T9TH mn 66 आश्व n 54 आषाढा f8 आसन mn 65 आसव m 39 आस्पद n 44 आहव m 53 उडुप n 40 * उतूलिनी 125 उत्तरीय n 50 उत्पल mn 78 उदर n 48 उदश्वित् n 51 उद्ग्रहण n 47 * उद्धव m 39 उद्यम mn 67 * उद्यव m 39 उद्यान mn 64 उद्यावm 39 उद्योग mn 61 उन्मान n 33 * उत्कृति f 23 उत्पथ 056 उत्पल n 53 उपक्रम n55 इf 22, 25 इद n 43 इति ind. 20 - असुर m36 ·76 Lingānusasana उपचित n 75 -उपज्ञा n 55 उपरिवासस् n 50 उपल mn 71 उपवास mn 74 उपवेशन n 65 उपस्करण n 67 उपानह f 21 उमा f 12 उरश्छद m 38 उलूकिनी f 25 उल्का f3 उल्मुक n 40 उल्लोच m 78 उशनस् m 35 उशोर mn 69 उषस् f22 उष्णिज् f 23 उस् ( द्विस्वरं ) n 52 कक्षा f19 - -ऊ20 -ॐ (एकस्वरं) f 21 ऊरु f 18 ऊर्णा 8 -ऊर्ण n 57 ऊर्ध्वमान n 15 कमि mf 82 ओषधि f 10 कपोल m 37 3118 m 37 कपोल-संज्ञा m 37 ओष्ठ-संज्ञा m 37 कफ m 26 औचिती f 83 कबन्ध mn 60 औचित्य n 83 कमठ mf 28 औद्गात्र n 54 कमण्डलु mn 71 औषध mn 62 कमल mn 71, n 53 कम्बल m, mf(1) 34 कंस mn 73, n 53 कम्बि f 12 कंसादिधमनी 14 कर m 36 -क m 39 करक n71, mn 59 -क ( भावे) m 38 करज 37 -क ( स्वार्थे ) 36 करट m 37 ककुद mn 62 करण्ड m 28 * ककुन्दर n 49 करण्डक mn 59 ककुम f22 करपत्र n 61 करीर n 49 कच m 36 करीष mn 73 कच्छ m 27 करुणा f4 कच्छपी f8 करोट n 54 कच्छू f 20, 25 कर्कन्धु mf 81 कञ्चुक n 74 कर्कन्धू £ 20 कट mf (i)n60, mf(1)80 कर्णलतिका f 16 कटाह m 26 कर्दम m 37 * कटीर n 49 कर्पट mn 59 कठिन n 58 कर्मास mn 73 कण्टक mn 77 कर्मन् mn 66 कण्टकारिका f 49 कर्ष mn 73 कण्ठ m 37, n 41 कलधौत n 53 कण्ठ-संशा m 37 कलभ n 46 कण्डोल n 80 कलम m 37 afat pron. 85 कलम्ब mf(a) 81 कथा f 17 कलल mn 71 कनक n 53 कलश mf(i)n 84 कन्था f9 कलह m 31 -कन्थ n 55 कला f 15 कन्द m 30 कलाद mf(i) 82 कन्दर mn 77, mf (a, 1 )81 कलि m 34 कन्दलीf4 कलिका f83 कन्धरा f14 Theron man 58 कपट mn 60 कल्मष n 51 * कपाट mf(1)n 84 कवच mn 61 कपाल mn 78 efqiz mf(ī)n 84 कपि m 31 कविm 31 ऊष्मन् m 35 . ऋक्ष mf(i)n 50 ऋचf 22 ऋण n42 ऋतु m 36 ऋतु-संज्ञा m 36 एकरात्र n 57 एकार्थ a24 एकाह n 57 एला f15 ऐरावत mn 62 ओष m 27 ओदन mn 64 ·Index 77 कुहू f 18 कुङ्कुम n 45 कुअर mn 69 . कविक f(a)n 65 feres mf 80 कविय mn 68 किसलय n 47 कव्य n52 कील m 33 कशाf 17 कीलि f 20 कषाय mn 67 कु f22 कसेर n 50 कुकुन्दर n 49 कसेरू f 20 कुक्कुट mn 79 काकn 54 कुक्षि m 35 काकिणी f8 काकुद n44 कुच m 36 काकोलूकिका f 25 कुच संज्ञा m 36 काक्षा f 19 Sist mn 60 काञ्चिf 19 काठिका f 83 कुट m 39, mn 60 काण m 39 कुटि mt 80 काण्ड m 37, mn 64 कुटीर n 49 कातन्त्रोपक्रम n 55 कुम्ब n 46 कात्यायन m l कुट्टिम mn 67 कानन n 53 कुठ m 27 कान्तार mn 77 कुडव m 35 कारक mf(ika)n 40, n 40 कुड्य n 49 कारण n 42 कुड्यच्छाया fn 56 कारा f25 कुणप mn 79 कार्तिक m 36 कुण्ड mn 64, n 41, 76 कार्य n47 कार्षापण mn 63 काल m 33 कालकूट m 36 कुत्सकुशिकिका f 83, 25 कालखण्ड n 51 कुथा f, mfn, 9 कालायस n 53 काव्य n52 काश mn 70 काष्ठ n 41 कुमुद mn 74 काष्ठसमा f 56 काष्ठा f 7, 22 कासमर्द m 30 किखि f 20 कुलिश mn 78 किङ्किणी f 8 कुल्य mn 67 किट mf(i) 80 कुवल mf(i)n 84 किण्व n 44 कितव m 31 किरण m 37 किरीट mn 59 किल्बिष n 51 कूट mn 60 कूबर m 68 कूर्च mn 61. कूर्म mf(1) 82 कूलि f 20 कृकाटिका f3 कृच्छ्र n 54 -कृत् (भावे) n 54 कृतान्त m 29 *कृति f 23 कृत्तिका f. pl. 24 कृपाf 11 कृपि f 20 कृमि m 31 कृमिहा m 79 *कृशरा f 13 कृषि 17 कृसरा f 13 केका 3 केदार mn 77 केयूर n 48 केलि m 33 केश m 36 केश-संज्ञा m 36 केशपाक m 42 कैरव n 74 कैशोर n 54 कोटि, कोटी f6 कोश mn 70 कोष्ठ m 23 *कौमार n 54 क्यप् (भावे) f 23 ऋचक mn 61 ऋतु:m 36 क्रव्य n 53 कोडा f7 क्षतज n 53 क्षपा f 22 क्षिति f 22 क्षिप्र n 49 क्षीर mn 68 क्षुद्र mf(a)n, f, n, 49 कुण्डल mn 72 कुतप mn 66 कुत्स m 39 कुन्त m 30 कुन्द m 30 कुप्य n 46 कुम्भ m 39 कुल n 54 कुलाल m 32 कुवलय n 53 कुश mn 70 कुशूल m 33 कुष्ठ mn 60 कुसुम mn 78 क्षुध f 23 ·78 Lingānušāsana क्षुमा f 12 क्षेम mn 67 श्वेडित mn 60 गिरि m 36 गिरि-संज्ञा m 36 गीत-प्रस्तार m 16 गीता f9 गुग्गुलु m 32, n 35 घस्र m 36 घाटा f6 घुट m 37 घृणा f8 घृत mn 63 घोणाF8 गुजा f6 गुड m 28 गुणादयः 85 ख n41 खजक m 27 *खट्वाङ्ग n 4 *खट्वाङ्गलक्षण n4 खड्ग m 36 *खण्ड m 29, mf(a)n, mn,64, n 72 खण्डल mn 78 खनि f 10 खजूर n 54 खल mn 78 खलिनी 25 खलीन mn 65 खानि 10 *खारि f 25 खारीf 25 खार्यर्ध n 76 गुद n 43 गुल्फ m 37 गुल्फ-संज्ञा m 37 गुल्म mn 67 *गुवाक m 27 चक्र mn 67 चच्चा f5 चञ्चु f5 चतुरंगादिबूतफलक n 60 चतुष्पद-नामन् mf 82 चत्वारिंशत् 24 चन्दन mn 64 चन्द्रमस् m 35 चन्द्रोपज्ञ n 55 चमस mn 73 चमूf 20 - गगन n 53 गच्छ m 27 गञ्ज m 29 गण्ड m 37, m, mf,28 गण्डूषा f 18 गदा f9 गन्ध m 35 गर m 36 गरिमन् f 38 गरुत् m 29 गर्मुत् m 35 गल m 37 गवेधुका f3 गहन n 53 गह्वर n48 गाण्डीव mn 70 गाथा f9 गायत्री 23 गायन्याद्याः23 गार्गिका f83 गाईपत्य n 54 गुहा f18 गूथ mn 63 गृह mn 74 गृहगोधिका f 20 गृहमुख n 48 गृहस्थूण n 57 गेह mn 74 गो mf, f5 *गोकर्णविशेष m 81 गोण्ड m 28 गोतिगृह n 25 गोत्रा f 14 गोदारक(ण) n 53 गोदोहन mf(i)n 52 गोधा f 10 गोपालसभा f56 गोपित्त n 11 गोमय mn67 गोशाल f(a)n 56 गोष्ठ f(a)n 62 ग्रन्थि m 29 ग्रहणि f 20 ग्रामता f 21 ग्रामा m 76 ग्रीवा f 17 ग्रीवासन्धि m 50 चय m 38 चरक mn 58 चरण mn 63 चर्मवेधिनी f 19 चषक mn 58 चषाल mn 72 चाप n 53 चामर n 48 चामीकर n 53 चाष n 54 चिक्कस mn 73 चित्त n 43 चित्रकूर्चिका f 3, 20 चिबुक n 40 चिह्न n 45 चीर n 49 चीवर n 49 चूडा f7 चूर्णि f 20 चेतक n40 *चतन n 45 चोच n 40 छाणचूर्ण n 73 छटा f 12 छत mn 68 छर्दि f 22, 41 -घm 38 घट m 39, mf(i) 80 -घm 38 गिर्f 21 घण्टा f7 ·79 Index तीर्थ mn 60 छवि f 17 ज्योत्स्ना 10 ज्वाला f 16 छात्र m 32 छात्रा 54 छाया f 13 झिरुका f4 तु ind. 24 तुण्ड n 41 तुम्बर n 50 तुला f 15 तुहिन n 44 *तुहिन m 48 -छाय n, fn 56 ट-अनुबन्ध 52 -2 m 39 जगत् n 51 जगती f 23 जधन n44 तूणा f8 -ण m 39 -ण (भावे) m 38 जवा f5 जटा f6 तूर्य n 51 तूर्यमुख n 48 तूल m 33 तूलि f 20 तृण mn 63 तृण्या तृष् f18 तृष्णा f8 f25 जठर mn 77 जडता f 21 जतु n 43 जत्रु n 50 जनता f21 जनपद m 30 जन्तु m 35 जन्मन् n 52 जम्बु mn 66 जम्बू f 20 जय m 38 जल n 53 तेल mn 72 तोक n 43 तोमर mn 70 तोय n 53 तोरण mn 63 -त्र (द्विस्वरं) n 52 त्रपु n 45 तक n 49 तट mf(1)n 83 तडाग mn 61 तडि f 16 तडित् f 22 तण्डक mn 59 तण्डुल m 33 तनु f 11 तनुत्र n 61 तनुत्राण n 61 तन्त्री f20 तमाल mn 72 तरङ्ग m 26 तरणि mf 80 तरल m 33 तरीf20 तरुजटा f 11 तल mn 72 तल्प n 46 -ता (भावे)f 21 ताडि f 16 ताण्डव mn 71 ताम्र n 53 तारा f 13 ताल m 33 तालु n 54 तिथि m 80 तिमि m 31 तिमिर mn 69 तिरीट n 41 तिल m 37 तिलौदन m 13 तीर n49 जल-नामन् n 53 जलकुसुम-नामन् n 53 जलक्षेपणी f600 *जलतरणि f 10 जलद m 36 जलद-संज्ञा m 36 जलधि m 36, 38 जलधि-संज्ञा m 36 जल्प m7 जाटलि m 82 जाड्य n 54,83 त्रिंशत् f. sg. 24 त्रिदिव m 36 त्रिविष्टप n 45 त्रिवृता f9 त्रिष्टुभ f 23 त्रुटि 6 त्रेता f9 त्रोटिf6 त्वक्त्रायिका f 10 त्वच f21 त्विष f4 जानु n44 जायु m 35 -2 m 39 जिनाक्ष m 39 जिहा f 25 stia m 36 जूf 21 जन्म mn 73 शातेय n 54 ज्या f 11 ज्योतिस् n 52 दंश mf(6)82 दंष्ट्रा f 14 दण्ड mn 64 दधि n 44 दन्त m 37 दन्त-संशा m 37 ·80 Linganušāsana धत mn 62 द्रविण n 53 द्राक्षा f 19 द्रुणी f 8 →f 21 द्रोण mf(i)n 60 द्वन्द्व n 53 द्वन्द्व n 45 द्वार f10 द्वार n 48 द्विपद-नामन् mf 82 द्विपदिका f 25 द्विरात्र n 57 द्विशतिकाf25 द्वीप mn 66 'द्वीपिन् mr 77 gilaa mn 77 १ दन्तच्छद m 37 दम्भू f 20 दया f13 दर mf(1)n 84 दवि f 23 दल n 53 दव m 31 दशन m 37 दशा f 17, f. pl. 24 -दा (किना युक्तः) m 38 दाडिम mn 67 दान n 52 दानव m 36 दार m. pl. 38 दारु mn 68 दाऱ्या n 83 दावm 31 दिग्-नामन् 22 दिधिष 20 दिन m 36, mn 65 दिन-संज्ञा m 36, दिवस m 36. mn 73 दिश f 22 दीधिति f9 दीप mn 66 दुन्दुमि m, f 12 दुरोदर mn 62 दुःख n 48 दृढ mn 77 दृति m 29 दृशf 10 दृषद् f 21 देव m 36 देवता f 21 देवपुत्र विशेष m 62 देह mn 77 दैत्य m36 दैर्घ्य n 83 दैव mn 71 दैवत mn 74 दोला f 15 दोस् m 36 घ22 धुति f 20 धन n 53, mn 64 धन-नामन् 153 धनिष्ठा f7 धनुस n 53 धनु-नामन् n 53 धमनि f4 धर्म mn 76 धव m 34 धाना f11 धान्य n 45, 37 धान्याख्या m 37 धारा f 13 विषणा f8 विष्ण्य n 47 धीf 21 धुर् 1 21 धुनी f 22 धम m 39 धूम्या f25 धूलि 16 धृति 23 धेनु f 11 ध्वज mn 61 ध्वनि m 27 नकारान्ता संख्या 85 नख m 37, mn 59 नखर m 37 नखर-संज्ञा m 37 नग m 26 नगर n 53, f(i)n 83 -न m 38 नट mn 58 नड mn 60 नडवलजः तृण:60 नदादिगण m 28 नदादित्व n 18, 32, 34, 60 नदी 22 नदी-नामन् । 22 नन्दन mf(a)n 52 नन्दोपक्रम n 55 नयन n 52,53 नयन-नामन् n 53 नर m 36 नर-संज्ञा m6 नलद n 69 नलिन mn 65 नवति f. sg. 24 नवनीत n 42 नवमालिका 13 नाक m 36 नाडि f 4, * 20 नाडिव्रण m 37 नापित mf(1) 82 नाभि f 22, mf 39 नारपत्य n 54 * नारिकेल n 54 नाl n54 नाल mn 65 नालि £20 नालिकेर n 54 'नासा f 18 निकट mn 60 निगड mn 65, 72 निगम m 38 नितम्ब m35 Fagya mn 78 निद्रा f 14 निधन mn 65 न m 39 ·Index 81 निमित्त n 43 नियुत n 52 निरुक्त n 43 Farifa min 74 निह m 63 निशा 22 निशा-नामन् f 22 -निशा fn 56 निःश्रेणि 11 निषद्वर m 37 foron mn 58 निस्तल n 63 [नि-]स्तोद m 37 निस्त्रिंश m 36 riis min 79 नीवार m 37 नीवी f 17 नृपतिसभा f 55 नेत्र n 53, mn 69 नेमि f 25 नौ f 10 न्यर्बुद 052 न्याद m 38 पताका f4 पत्तन n 53 पत्तननामन् p 53 पत्त्र n 52, mn 68 पथिन् m 27 -पथिन् m 56 पथ्या f 17 * पथ्या 183 पथ्यावक्त्र n 83 पद n 43 पद्म m, n 75 पनस n 44 पन्नग m36 पयस n 52 पर a22 पानीय n53 पाप n 45 पाप्मम् m 35 पामा f25 पार mn 77 पारिजातक m 34 पार्श्व mn 70 पाणि f 22 पालि f 16 पाश m 33 पाशक m 12 पाशुपत्य n54 पाश्या f 25 पिचण्ड m 28 पिचु m 33 पिच्छ n40 पिच्छा f6 पिट n 41 faz mf(ā * ikā), mn 80 fque m, n, mf 28 * पिण्डिका n 29 पिण्याक mn 58 पित्त 243 पिधान mn 65 पिनाक mn 59 jacqas mf(i), पिशाचसम n 56 पिशित n 53 पिष्ट mn 79 पीठ n 41 पीयूष n 49 -पील m,n 32, m 35 पुतm 26 पुच्छ mn 61 पुज m 29 पुट mf(a)n, m 83 पुण्याह n 57 पुत्तिका f4 पुत mf(1) 32 पुद्गल m 33 पुन्द m 21 पुन्नाग m 34 परिखा 15 परिच्छद m 14 परिषद् f 23 परिस्कार m 41 परुष m 42 पर्ण n 53 पर्ण-नामन् n 53 पल n 53,58 पलाल mn 71 पलाश n 53 पलाशशातन mf(i)n 52 पलित n 42, mn 79 पल्लव m. mn 34 पछिf20 पवन m 37 पवित्र mn 68 पाटला 34 पाटलि mf 82 m, -पm 39 पक्वकेश m 79 पङ्क m 37 mn 58 पङ्क-संज्ञा m 37, पङ्क्ति 1 23 पञ्चरात्र n 57 पञ्चाल m. pl. 32 पञ्चाशत् f. sg. 24 पञ्जर n 49 पट mn 59 पटल mn 79 पटह mn 77 पटोल m 33 qura m 83 que m 37 पण्य n47 पण्यवीथिका f8 पतङ्गm 26 f, 32 पाठा f7 * पाणि m 22,36 पाणिन्युपक्रम n 55 * पाणिन्युपच n 55 पातक mn 59 979 mf(i)n 84 पात्रीव mn 70 पाद m 38 पान n52 लिशानु. ११ ·82 Linganuśāsana पुर. f21 पुर mf(1)n 84 पुराण n63 पुरीष n 51 पुरुदंशस् m 35 पुरुषता f21 पुरुषयुग n 26 पुरोडाश m 28 प्रस्थ m 36 प्राग्वंश m 39 प्राणवियोग m 81 प्रातिपदिक n 54 प्रान्त n 48 प्रावृष् f 23 प्रासाद m 38 प्रियङ्य 4 5 प्रेत m 75 प्रेमन् mn 76 प्रोथ mn 60 प्लीहन् m 35 प्लुत a, m 29 बिल्वादिगण m 34 बिस n 51 बीज n 40 बुबुद m 30 बुस्त mn 62 बहती f 23 बेडी f80 ब्रन m 39 ब्रह्मन् mn 66 ब्रह्मकुशा f 10 ब्रह्मपुत्र m 36 ब्रह्मसुत m 36 ब्रह्महत्या f 23 ब्राह्मणसेना fn 56 ब्राह्मण्य n83 * पुलिन mn 65 पुष्कर n 48 * पुष्य m 36 पुस्त mn 62 पुस्तक mn 58 पूग m 27 पूरण mf(1)n 52 पूल mn 78 पृतना f 10 पृषत् n 51 पृष्ठ n41 पृष्ठय m31 फणिन् m 36 फल mn 71 फल-अर्थ n 54 फलक mn 78 फलिनी 5 फेन m 39 फेला 16 पेट mf(1)n 84 पेशिf 17 पोटा f 10 पौरोहित्य n 54 पौष m 36 प्रकाण्ड n67 * प्रकृति f 23 प्रश्रीव mn 70 प्रजा f6 प्रतिपद् f 23 प्रतिमा 12 * प्रतिशिरा f 13 प्रतिसर mn 68 प्रतिसीराf 13 प्रत्यालीढ n 42 प्रथिमन् m 38 प्रधान n 45 प्रमाणीf83 प्रयुत mn 62 प्रवाल mn 72 प्रवेणिf 16 प्रश्न m 38 प्रसज्यप्रतिषेध m 52 प्रस्तार m 38. बठर-चामन् mf 82 बडिश n 43 बदर n 54 बद्धभूमिविशेष m 67 बन्धुता f21 बह n 51 बल n 54, mn 71 बला f 16 बलाका f3 बलि m 34 बलीव m 30 बल्वज m. pl. 38 बस्ति mf 81 बहुलम् ind.83 बर्थ a 24, 38 बाण mn 63 बाभ्रवशालङ्कायनिका f 25 बाल mn 78 बाहु mf 82 बाव n 44 बिभीतक mf(i)n 83 बिम्ब mn 66 भ n 54 -भ m 39 भक्षण n 52 भक्ष्य n 53 भग n 40 भम्भा f 12 भय n 47 भरिमन् f 38 भल्लातक mf(i)n 84 भवन mn 64 भत्रा f14 भस्मन् n 52 भाण्ड n 41 भाव mn 71 भास् f 23 भीf21 भुज m 36, m (*f a) 82 भुज-संशा m 36 भुजङ्ग m 36 भुजङ्ग-संशा m 36 भुवन mn 61 भू22 भू-नामन् f 22 भूत a, n, mn 75 भूमि f 22 भूषण mn 60 भृति f 45 ·Index 33 भ्रुकुटि f6 मुष्कmn 60 मुष्टि mf 80 मुसल mn 71 मुस्त mn 62 मुहूर्त m 29 मूर्द्धज m 36 मू; f 17 मूल mn 71 मूलक mn 79 मूलधन n 17 मूलि f 20 मूल्य n 47 मूष mf(i) 82 *मूषक mn 59 मूषा f 18 मषिक mn 59 मृणाल mn 72 मृत्यु mf81 मृदङ्ग m 26 मृतीका f 19 * भेदनी f 19 मल्लक mf(ika) 80 भेदिनी f 19 मषि f 18 मेरी f 19 *मसि f18 भेषज n 40 मसूर m37 मैक्ष n 54 मस्तक mn 58 भ्रमर-नामन् mf 82 मस्तु n 43 [महा] भाष्य 24 भ्र f21 महिमन mn 62 मा f 12 -म m 39 मांस n 53, mn 73 मकरन्द m 30 मांस-नामन् n 53 मख m 36 मांसी f 18 मगध m. pl. 30 माढि f7 मघा f. pl. 24 माणव्य n 83 मङ्गल mn 71 मातुलिंग m 34 मज्जन् m 35 माना f 14 मञ्च m 26 मान mn 65, m 36 मञ्चक mn 58 मान-संज्ञा m 36 मन्जिष्ठा 17 मानिकाf4 मञ्जुल m 33 मानोज्ञक n 83 मञ्जूषा f18 माया f 13 HD mf(i)n 84 मायु m 43 मणि mf 80 मारि f 19 मण्ड mn 63 मार्गशीर्ष m 36 मण्डप mn 66 मालक mn 58 मण्डल mf(i)n 84, mn 78 माला f 15 मथिन् m 27 मालिका f4 मथुरा f 13 माष m 37, mn 73 मदिरा f 14 मास m 36, mn 73 मद्य n47 मासाख्या m 36 *मद्राणां गिरिः 7 मित्र n 52 मधु mn 62 मिथुन n 44 मध्य mn 67 मुकुट n 40 -मन् (द्विस्वर) n 52 मुकुल mn 78 मनःशिला 15 मुख mn 79 मनु mf 81 • मन्त्र m 32 मुजm 27 मन्दुरा f 14 que mn, mf(ā)n 64 मरक 119, mn 79 मरकत n42 मुद्ग m 37 मरीचि mf 80 मुनि mf 81 मर्त्य m 36 मुरज m 26,27 मल-mn 72 *मुशल mn 71 सलय mp67 मुषुण्ढि f 17 मृद्वीकादिमद्य n 62 मृध n 43,53 मेखला f15 मेघ m 36 मेचक mn 78 मेण्ढक m 72 *मेण्ट्रक m 72 मेदस् n 11 मेधा f 10 मेरु m 35 मेष mn 72 मैत्री f 83 मैन्य n83 मोचा f 12 मोदक mn 58 Alja m 33 मुक्ता f9 प्रदिमन् m 38 मुद् f 23 -य m39 - य (पाशादेः समूह) f 25 -य ( भावे क्रियायां च) n 54 यकृत n 51 यजुस् 2 52 यश m 36 ·84 Lingārusasana लिक्षा f 19 लिङ्ग n 40 लिपि f20 लिविf 20 लीला f 15 लेप्यादिकर्मन् 62 लोकायत n 42 -लोपध n54 लोभ m 38 लोमन् mn 66 लोष्ट n 41 लोह mn 77, n 53 लोह-नामन् n 53 लोहित mn, a, 63 यज्ञ-संज्ञा m 36 रश्मि nn 37 यण (भावे) m,f, n, in 83,54 रश्मि-संज्ञा m 37 यथाकामी 83 रस mn 73 यथाकाम्यम् 83 * रसज्ञा f25 यदृच्छा f6 रसना f 11 यवक्षोद m 73 राक्षससभ n 56 यवस n 50 राजता f 21 यवसुरा fn 56 राजभोजन mf(i)n 52 यशस् n 52 राजसूय n 47 यष्टि mf 80 राजि f6 याच्या f6 रात्रि f 22 यात्रा f 14 -रात्र.n 57 4777 mn 65, n 26, 52 राधा f 10 यानयुग m 26 रामयिक n 54,83 यानाक्ष m 39 रालि m 33 युग n 26 राशि m 31 -युग m 26 राष्ट्र mn 69 युगन्धर mn 68 रास्ता f 11 युग्म n 46 रिपु m 36 युष्मद् pron.85 रुक्म n 53 यूका f3 रुचि f 20 यथ mn 63 रुष् f 18 यूपकटक n 72 रूप n 46 यूष mn 72 योनि mf 81 रेखा f5 योषित् f 22 रेणु mf 81 * यौवत n 54 रेफ m 31 यौवन mn 61 रैm 29 रोग m 38 रोचना f 11 रक्त n 53 रक्त-नामन् n 53 लकुच m 34 रक्तिका f6 रजत mn 62 लक्ष्मी f 20 लगुड m 28 रण n 53, mn 63 रण-नामन् ॥ 53 लता f922 * रानि 22 लपन n 53 रथ m 39 ललाट n 41 रथ्या f 13 लव m 27 रदन m 37 लाक्षा f19 रन्ध्र n 53 लाङ्गल n 53 रम्भा f12 लाज m. pl. 38 रूप्य n53 -र m 39 व m 39 वंश m 31 वक्त्र n 83, mn 68 ay m. pl 38 वचा f5 वज्र mn 69 वट n 54, mf(1)n 84 वणिज m 35 वणिज्या f 11 वण्ड m 28 वदन n 53 वदन-नामन् n 53 वधूf 20 वन n 53 वन-नामन् n 53 वनिता f22 वपाf 11 वपुस् n 52 वप्र mn 69 वमति m29 वयस् n 52 वर mn 77 वरट mf(1) 82 वरट-नामन् mf 82 वरण्ड m 28 वरना f 14 वराटक mf(ika) 80 वरिमन् m 38 वर्ग m 27 लक्षाf19 रज्जु f6 लङ्का f4 रशना f 11 लाला f 15 ·Index 85 वृष्णि m, वर्चस्क mn 79 वर्ण mn 64 वर्णकम्बल m9 वर्ति f9 वर्ष mn 73 वर्षा f. pl. 24 वलय mn 68 वलि 16 वल्कल mn 71 वल्मीक mn 59 वल्ली 22 वल्ली-नामन् 22 वल्लूर mf(a)n 84 वशिष्ठकुशिका f 25 वसन्त m 36, mn 62 वसा f 18 * वस्ति mf 81 वस्तु n 43 वस्त्र mn 68 qen m 76 वृश्चिक mf(1. * ३) 80 वृषण m60 वृषन् m 35 वृषल m27 वृषी f 18 mf 29 वृसो f 18 वेणि f 16 वेणीसंहार 12 वेतन n 45 वेदि f9 वेपथु m 38 वेला f 15 व्यय m 39 व्याज m 60 व्याडि 5.78 ब्रज mn 62 व्रण mn 37,63 -व्रण m 37 व्रत mn 61 व्रतति f 9, 22 qit m 28 वागुरा f 14 वाच f 21 विटङ्क mn 77 विटप mn 66 विटि f 20 fasy mn 79 * विडा 34 वितण्डा f7 वितान mn 78 वित्त n 53 विदग्धचेष्टा f 15 विद्युत् f 22 विद्यन्नामन् f 22 विपणि f8 विपद् 23 विपिन n 53 विघुष् : 22 विबुध m 36 * विभीतक mf(i)n 83 विमान mn 64 वियत् n 53 वियत्-नामन् n 53 विवर n 53 विवर नामन् n 53 विश् m, f 29 विशाखा 45 विश्न m 38 विष m 36, mn 73 विषाख्या m 36 विषाण mf(i)n 84 विष्ठा f7 facr mn 69 वीचि f 19 वीणा f8 वीथी 9 वीरणशलाका f4 वीरणीमूल n 69 वीर्य n 47 वृक्ष्य n54 वृजि m. pl. 27 वृजिन n44 . वृत्त mn 63, n83 वृत्ताख्या m, f, n 83 वृत्र m 32 वृन्द n 54 * वृशो f 18 शकट mn 59 शकल mn 72 शकुशकिका (?) f 25 शकृत् n 51 शक्वरी f 23 वाच्यलिङ्गक a 85 वाजपेय n 44 वाट mf(i)n 84 वाडव्य n83 atc m 37 वातूल m 34 वात्या f 25 वानस्पत्य n 54 वापि f 11 वायु m35 वार mn 69 वारबाण mn 74 arcaiu mn 74 * वाल mn 78 वालुका f4 वासर mn 69, m 36 वासा f17 वास्तु mn 62 वाहिनजिधन n68 विंशति f. sg.24 विंशत्यादिगण f 24 * विकृति f 23 3759 m 26 * शङ्ख mn 75, m 26 शण n42 शत mn 63, n 52 शतादिका संख्या n 52 शतमान mn 74 शत्रु m 36 शफn 46 शब्द m 30 शमन n53 शमी f 34,12 * शमीक n 53 शम्ब m 78, 35 शम्बल mn 72 शम्या f 17 शयन mn 65 ·86 Lingānusasana शर m 37 शर-संशा m 37 शरक mn 58 शरकाण्ड n 41 शरण n42 श्वनिशा fn 56 श्वभ्र n 53 श्वशुर m 39 शरद् f 22 शरधि m 38 * -- m 39 षकारान्ताः संख्या: 85 षण्ड m29 घण्ड m 29 षष्टि f 24 षष्टिक m 37 शरयु f 12 शराव mn 70 शरासन n 53 शरीर mn 69 शर्करा f 14 शर्मन् n 52, mf (a, in 52 शलभच्छाय n 56 शलभोत्थ m 38 शलाका f3 शल्य mn 67 शल्लक mf(1) 80 शव n 43 शवशयन n 45 शशोर्ण n57 शकुलि f 16 राष्प n45 शाक mn 59 शाखा f5 शाट mf(1) 80, f 48 शाटक mn 59 शाटिf 21 शाण m 39 शारिवा f 17 *शामिकिकन्य n 55 शाल mn 72 शाला f15 -शाल f(a)n 55 शालि m 37 शालक n 40 TICHI mf 81 शिंशपादिगण f34 शिक्य n 47 शिखण्ड m 28 शिखर mn 70 शिखा f5 शिफाf 11 शिम्बा f 12 शिरा f 13 शिरीष m 39 शिरोधरा f 13 शिला f 15 शिलीमुख m 37 शिल्प n 46 शिल्पिन् mf (ini) 82 शिशिर n 48, m 36 *शीर n 53 शीर्ष n 51 शील mn 71 शुक्त n 42 शुक्ति f 25 शुक्र m, n50 शुण्डा f7 शुल्क mn 59, m 39 शुल्व n 53 *शुल्ब n 53 शूक mn 58 शूर्पm 39, mn 66 शूल mn 72 शृङ्खल mf(a)n 84 शङ्ग mn 61 शृङ्गाट n 41 शृङ्गादिद्रव्य n 73 शेखर mn 77 शेफालिका f3 शैल m 36 शवल m 34 शष्योपाध्यायिका f83 शोणित n 53 शौक्ल्य n83 श्मशान n 45 श्यामाक m 37 श्रद्धासंशा f12 श्रविष्ठा f7 आणा f8 श्राद्ध mf(a)n, n 44 श्री f 21 श्रेणि mf 81 श्रोणि f22 श्रेष्मन् m 35 श्लोक m 26 -स m 39 संयत् f 25 संवत् m 36 संवत्सर m 36 संवत्सर-संज्ञा m 36 संविद् f 21 संसद् f 23 सक्तु mn 61 सक्थि n 43 सख्य n 54 सङ्कृति 23 सक्रम mn 66 Freg m 39, n 53 सङ्गम mn 66 संग्राम m 53 *सञ्चित् f 21 सटा f6 सत्त्र n 52 सत्त्व m, n 31 सत्य n47 सन्ध्या f.12 सप्तति f. sg.24 सभा f.25 -सभा n 55,56 समय mn 68 समर n 53, mn 69 समाf 24 समानीf83 समित f 23 समिध f 22 समीक n 53 *समीकरण n53 समीप n 45 ·Index 67 सुपथ a 56 सुमनस् f 22 सुर m 36 सुर-संज्ञा m 36 सरयु f 12 * * हरिणस्थान n 7 समुद्र m36 स्नेह mn 79 सम्पद् f 23 सम्प्रदान n52 स्पृक्का f4 स्फार n 49 सरक mn 58 सरधा f5 स्फिच् f 21 सुरङ्गा f5 सरणि f 20 स्फुलिङ्गा 5 सुरा f13 स्मश्रु n 50 -सुर f(a)p 36 सरित् 22 स्त्रज f 21 सुराबीज n 44 सर्जरस m 39 सुचf 21 सुवर्चला f 16 सर्प m 39 स्त्र 21 सुवर्ण mn 64 सर्पिस् n 52 स्वधा f 18 * सूक mn 58 सर्वनामसंज्ञाकृताः 85 * स्वनिश f(a)n 56 सूक्ष्मैला f 15 स्वर्ग m 36 सल्लक mf(1) 80 सूचि 19 स्वर्ग-संशा m 36 सस्य n 46 सूणि f 20 सहस्र n 52, mn 70 स्वाति mf 81 सूत्र mn 68 सहायता f 21 स्वामिसभ n 55 सूर्प m 39,66 सांराविण n 54 स्वाहा f19 * सूलि f 20 साङ्कोटिन n 54 * सुगति f20 * साट mf(1) 80, f(1) 48 सृणि f 20 हठ m 27 * साटक mn 59 -हत्या f23 सपाट mf(1) 80 * साटि f 21 हम्मा f 12 समर m 34 सानु mn 74 समल m 34 सामग्री f 83 हरित m 29 सेन f(a)n 56 हरिद्रा f 19 सामग्य n 83 सैनापत्य n 54 सार m, n 75 हरीतक mf(1)n 83 सैन्धव mf(i, a)n, mn 75 हयं n 45 सारथि m 29 सैन्य n 45 * सारिवा f 17 हल n 53 * सैवल m 34 सार्थ m 39 हल-नामन् n 53 सोपान n 44 * साल mn.72 हलाहल m 36 सोम m 39 साला 11 हलि f 20 सौगन्धिक 53 साहस n 51 हविस् n 52 सौध mn 61 साहाय्यक n 83 हसनिका f3 सौसमिकन्थ n 55 इसन्तिका f3 स्कन्ध m 35 * सिक्य n 47 हस्त mn 62 स्तन m 36 हाराf 13 स्तम्ब m 32 सिध्म n46 हाला f7 स्तम्भ m 39 सिन्धु mf 81 हालाहल m 36 स्तन mn 65 सीधु mn 61 हिङगुल m 32 स्तोद सीमा f 12,25 हिङ्गल n 35 स्त्रीगवीf5 * सीर m 31 हिम mn 66 स्थाणु mn 63 सीस n 53 हरिस्थति f7 स्थान mn 78 *-सु (भावे) f 21 हृदय 147 स्थाली f 16 हेमन्त m 36 स्थूणा f8 हेला f 15 सुगन्धिक m 37 n सिकता 19 सिद्ध a2 m 37 सुख n 54 इद m 30 स्थूण n 57 स्नायु f 12 लषा18 सुदिन a 57 सुपा 10 f21 ·CORRECTIONS Page ix Read क्षिणोति द्वीपिन xvii Line 30 24 12 25 26 18 28 39 12 2 xviii त्रुटिद्वयं जलाधारविशेषः अणिः आत्मयोऽनिश्चदै। विपणिः श्रीजयनन्दी। ityadayah ऊर्णाषाढा केनास्मिन्सिह is the reading in all mss. but the text of the Venisambara requires केनास्मसिह xix 4 5 16 11 4 5 17 36 37 38 41 50 19 11 2 18 last 35 5 गर्मुत् सुवर्णम् । शङपा शून्य कश्चित्पुनपुं कर्म रक्षो नङ्। सुराबीजम्। परिज्ञातम् । सुदिनाहम् । रात्राहाहा : पुंसि। चक्षुरोग° is what the edition of HC reads, Grammar however requires जलरोग 52 53 7 54 23 ·Plates 1950, Rs. 8. [M 17]. DECLAN WOLLEGE MUAwátras HYDERADIT 1. Panipat 1761--by T. S. Shejwalkar, Crown 4to, pp. 141 and 9 maps. 1916. Rs. 12. [M1). Anthropornetric Measurements of the Marathas--by Iravati Karve, Crown 4to, pp. 71 and 4 plates. 1948. Rs. 8. [M7]. 3. Studies in the Historical and Cultural Geography and Ethnography of Gujarat-by H. D. Sankalia' (being the Thakkar Vassonji Madbavji Lectures for 1944 at the University of Bombay). Crown 4to, pp, xvi+245 and 3 maps. 1949. Rs. 15. [M 11). 4. Etched Beads in India-by M. G. Dikshit, Crown 4to, pp. viü +79 and 19 plates, 1949. Rs. 10. [M 13)... 5. Excavations at Bramhapuri. in (Kolhapur)-by H. D. Sankalia and M. G, Dikshit, Crown 4to.' (pp. xvi+154+37 plates). 1952, Rs. 30. [M 15). 6. Stone Age and Pleistocene Chronology in Gujarat--byF. E. Zeuner, Crown 40, pp. 46#11 plates: 7. Phonemics of Old Tamil-by C, R. Sankaran. Crown 4o. pp. vi+71+2. plates, 1951. Rs. 8. [M 18 ]. 8. Anthropometric Measurements of Maharashtra--by I. Karve, and V. M. Dandekar. Crown 410 pp. vi+131+2 maps +24 plates, 1951, Rs. 12, [M. 20). 9. Nagpur Affairs- (Selections from the Menavali Daftar ) by T. S. Shejwilkar.' [M 25 in press'). DECCAN COLLEGE DISSERTATION SERIES 2 ** *by 1 st 1. Historical Grammar of Old Kannada--(based entirely on the Kannada Inscriptions, of the 8th, 9th and 10th centuries A. Dj-by G: Gai. Royal 8vo, pp. avi+232. 1946, Rs. 15. ID 2] Cultural History from VayisPurana-by D. R. Patit. Royal Soqipp. xviji +348. 1916. Rs. 15 D 3 3. Historical Grammar of Inscriptional Prakrits-by M. A. Mehendale. Royal 8vo, pp mit347 19482: R$ 21 UD 5); 4. Juvenile Delinqüènciana Destetikon Mrs Demi 860, pp. 180. 5. Historical Grammar of. Apaburan be a 154. 1948. RE22D do-Aroa Radio A:

·8. Citations in s'abara Bhaşja--by D. V. Garge. Royal 8vo. xii+312. 1952. Rs. 16. [D 19]. 9, Řgvedic Legends through the Ages by H. L. Hariyappa. [D30). (in press ). 10. Evolution of Malayalam-br A C. Sekhar. [D 31). (in press) 11. Nominal Composition in Indo Arzan--by G. V. Davane. [D 32 ], (in press ). SOURCES OF INDO-ARYAN LEXICOGRAPHY 1. Anekartha-tilaka of Mahipa critically edited by M. M. Patkar, Royal 8vo, pp. viii+4+215+2. Rs. 6 1947. [L 4]. 2. Words beginning with a in the Udyogaparvan by E D. Kulkarni, Demi 4to [L 10]. (in press). 3. Kos'akalpataru of Visvanātha, critically edited with notes and index verborum by S. M. Katre. [L 14]. (ir press). 4. Amaramandana of Krspasūri, critically edited by V. Raghavan. Royal 8vo, pp. 43. Rs. 3. 1949. [L 16]. 5. Kasakytsna-Sabdakalaba-Dhatupatha, with an old Kannada commentary by Cannavīra, edited by A. Narsimhia. Crown 8vo. pp. xviü+442. Rs, 5. 1952. [L 21). 6. Saradiyakhyanamamāla of Harsakirti, critically edited by M. M. Patkar, with glossary, Royal, 8 vo. pp. X+102, Rs. 5, [L, 23 ). 7. Śiva-Kos'a of S'ivadatta, critically edited by R. G Harshe, with notes and index verborum. Royal 8vo. pp. vitliii+210. Rs. 12. [L 24 ]. 8. Nanartharatna-malā of Irugapa Dandādbinātha, critically edited by B. R. Sharma, Royal 8 vo. [ L 26] (in press ). 9. Nanäſthamanjarī of Rāghava, critically edited by K. V. Krishnamurthy Sharma, [L 27]. (in press). 10. Salihotra of Bhoja--Critically edited by E. D. Kulkarni, [CS 33']. (in press ). DECCAN COLLEGE HAND-BOOK SERIES 1. Prehistory in India. Four Broadcast Talks. on Early Man-by F. E. Zeuner, Crown 8vo. [H 22). 2. Archaeology and Indian Universities by H. D, Sankalia. Demi. 8 yo. 1952. As. 8.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.