·No text on this page.

·AIRA श्रीस नगन्यमानायां ग्रंथ द्वितीय प्रसं. जयपुर-राजकीय-परिडतसभामुच महामहोपदेवर- मधुसूदन विद्यावाचस्पतिना प्रीते. वैदिकविज्ञान- प्रकाशके घ्रामविज्ञानशाखों द्वादशवादात्मक द्वितीयवादग्रन्थोऽयमेकाविंशत्यधिकरण लंधी मास्टर यत्र अंदा विषयाः पुरातना यत्र प्रकारोऽभिनय या प्रमाण ध्रुतय सतयस्तर वा विमानमिदं विमृश्यताम् । वैदिकमहामहर्षिविज्ञान परिप्रतिपादितातिगहन- विज्ञानाटबीमार्गप्रवेशहेतु सूतेश्वराज्ञापत्रस्पा शविज्ञानशाक्षसंवन्धिना द्वादश प्रन्या -विज्ञान तिवृत्तवासदसद्वाद, रजोमा ४-व्योमवायः अपरंपाद, ६-आवरणवाद, अमृत मृत्यु तारानवाद चांद ११-संशयोच्छेदया सिद्धान्तवादः तेवयं द्वितीयः सदसद्वादअन्धः श्रीमदाबादत्तदरेण संम्पाथ केसरीदाससटप्रबन्धन, लक्ष्मण पुरे नवलकिशोर- मुद्रीयन्त्रालये मुदयिखा.प्रकाशित.. अधमाशि: [सन् प.सुस्तकस्य सर्वेऽधिकार ग्रन्थहदीनानी

·No text on this page.

·श्री। सदसहादो ब्रह्मविज्ञानम्। ब्रह्मविज्ञानशास्ने सदसद्वादपरिच्छेदः। , . सदसहादे सप्त विमर्शा त्रिविकरपा:-(६५२)- १ प्रत्यय विमर्शः - सहादः, असद्धादः, सदसहादः । श्लोकाः २५० २ प्रकृति- विमर्शः = असद्धादः, सहादः, सदसद्वादः। ११७ ३ तादात्म्य--विमर्श = सदसहादः, असद्वाद, सहादः । -६३ अभिकार्य-विमर्शः - असहादः, सद्वादः, सदसद्धादः । गुरा- चिमर्शः - अलद्वादः, सद्वाद, सदसद्धाद। १३२ ६ सामञ्जस्य-विमर्शः = असहादः, सद्धादः, सदसद्वादः । अक्षर- विमर्श - प्रसद्वाद, सहादत सदसवाद। ६५२ १ प्रत्ययविमर्श- ! नित्यविज्ञानाद्वैतसिद्धान्तः १५२ ब्राह्मण मतम् क्षणिकविशानाद्वैतसिद्धान्त: ०४४ श्रमणमतम् श्रानन्दविपानात सिद्धान्तः -४६ मध्यस्थसतम् २ प्रकृतिविमर्श-कम्मोतसिद्धान्तः •३३ वैनाशिकमतम् ब्रहाद्वैतसिद्धान्तः •५७ | अविनाशिमतम् द्वैताद्वैतसिद्धान्त -२५ बैनाशिकचदविनाशिमतम् ३ तादात्स्यविमर्श- भिन्नाभितरवसिद्धान्तः •११ धधिर्मिणोलरसयोरभेदवादः बलसारत्वसिद्धान्तः •१६. बलप्राधान्यवाद: रससारत्वसिद्धान्त: •३६ रसप्राधान्यवान्दः पथभिकार्यविमर्श-असत्कार्य्यवादः .१६ पैशेपिकमतम् सत्कार्यवादः .१३ प्राधानिकमतम् मिथ्याकार्यवादः -१६ शारीरकमतम् ५ गुणविमर्श श्रसन्मूलासृष्टि प्राणमूलकसृष्टिचादः सन्मूलासृष्टिः •२५ | वामूलकसृष्टिवाद: सदसदैकात्म्यमूलासृष्टिः ३७ | मनोमूलकसृष्टिवादः ६सामंजस्थविमर्श प्रागभावसमुश्चितकारणवादः ३ | अभावपूर्वकभावोत्पत्तिसिद्वान्तः सभूतिविनाशवादः • ६ उत्पत्तिविनाशप्रवाहसिद्धान्त: विद्याविद्यावाद १० सर्वजगदभावात्मकभायमूलकसृष्टिः ७ अक्षरविमर्श सौगतमतम् •३ सृष्टिबीजस्याक्षरस्थाव्यकवलरूपत्वम् कापिलमतम • ५ सृष्टिबीमस्याक्षरस्यमङप्रधानरूपत्वम् चादरायणमतम् •१० सृष्टिवीगस्याक्षरस्यचेतनपुरुपरूपत्वम् उपसंहार .. .....

·No text on this page.

·थी। अथ ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे दादशवादे द्वितीयः-सदसदादःप्रारभ्यते। प्रत्यय पवं प्रकृतिश्चैकात्म्य चाभिकाय॑ च । स्वगुणाः सामअस्यं चाक्षर इति सप्तधा विमर्शाः स्युः ॥ १ ॥ प्रत्येकमेपु सन्ति त्रयो विकल्पा असभ्य सत् सदसत् । तेनाय मकविशी सदसद्वादी निरूप्यते सम्यक् ॥ २॥ ) ६ (असद्वादे वेदवचनानि ।) २ "देपाना पूर्फे युगेऽसतः सदजायत।" (ऋ. सं. १०i७२ ) "देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत "तम पासीत् तमसा गूढम।" (ऋ. सं. १०११२६३) •४ "असदेवेदमन श्रासीत् । असतः सदजायत।" (तै. "असता इदमन श्रासीत् । ततो वै सदजायत । १(तैति. उप. २७) {"इदं घा अग्रे नैव फिञ्चनासीत् । न धौ रासीक ३(ते. प्रा. २६) पृथ्वी नान्तरिक्षम् तदसदेव सन्मनोऽकुरुत-स्यामिति॥" "असतोऽधि मनोऽसज्यत । मनः प्रजापतिमसृजत ॥" (ते. प्रा. PARIE) ८ "चेह किञ्चनान आसीत् । मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया । श्रशनाया हि मृत्युः । तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति ।" (शत. १०४८) (सद्वादे वेदवचनानि ।) १ "यो नः पिता जनिता यो विधाता यो नः सतीशभ्या सजजान ।" (तै. सं. ४ादारा३) २ “सदेवेदमन आसीत् । कथं त्वसतः सजायतेति ।" (ताएडय. बा. उप. ६२) ३ "असनेव स भवति असनीति घेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद सन्तमेनं ततो विदुः"॥१॥ (तैत्ति. उप. शह) (सदसद्वादे वेदवचनानि ।) "नैव वा इदमग्रेऽसदासीत् नेव सदासीत् । आसीदिव या पदमने

·-
नेवासीत् । तस्मादेतपिणाऽभ्यनूतम्- नासदीनो सदासीत् तदानी-
मिति । (शत. १०४१)
२: असदेवदमन श्रासीत् । तत् सदासीत् । तत् समभवत् । तदाण्ड
निरवतेत ।" (ताराड्य. छां. उपं. खं.
"असा इदमन आसीत् । किं तदसदासीदिति । ऋपयो वाव तेऽग्रे
असंदासीदिति ।" (शत. ११)
(सदसयोनि ब्रह्मवादे वेदवचनम् ।)
"ब्रह्मजज्ञानं प्रथम
पुरस्ताद विसीमतः सुरुचो वेन भावः ।
स वुन्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनि मसतश्च विवः ॥ १ ॥
यजुः संहिता-१३।३
सामसंहिता (पू.)-AN३६॥
अंथर्व संहिता~im
इत्थं सदसत् सदसत् सृष्टयारम्मणमिति श्रुतौ त्रीणि ।
सन्ति मतान विमर्शास्तेषां सप्ताधिकरणाः स्युः॥१॥

·ब्रह्मविज्ञानशास्त्रम्। तघ्राय सदसद्वादो नाम द्वितीयो वादस्त्रिपक्षीसंग्रहरूपः प्रस्तृयते । तस्येयं विपयसूची। सप्तविमर्शाः।प्रतिविमर्श त्रीणिप्राधिकरणानि।प्रत्यधिकरणं सूत्राणि १ प्रथम प्रत्ययाद्वैतविमर्श --- १-नित्यविमानचादो घासारणमतम्, 'प्रथमाधिकरणम्, समादः ॥१॥ (१) निपुटी प्रतो रसमयकत्वम् एश्यपृथक्त्वम् वैज्ञानिकत्वम् (२) पाहुपाधिप्रस चतुरायतनानि (३) विज्ञानात्मनः सप्तायस्थाः (४) पदभावनाप्रस सत्ता-१ चेतना-२ थानन्दा-३ कम्म-४ नाम-५. रूपम्-६ 'अमृतसत्यम् यन्त्रम् प्रत्ययः २-क्षणिकविशानवादः श्रमणमतम्, द्वितीयाधिकरणम् , असछादः ॥ २॥ (१) थार्यसत्यचतुष्टयम् (२)दुस्खवियेफ रूपस्कन्धः संशास्कन्धः संस्कारस्कन्धः विज्ञानस्वान्ध:-(शात्मात्मीयसम्बन्धाः) घेदनास्पान्धः " ·. (३) समुंदयविवेका :(४.) निरोधविवेकः (५) मार्गविवेका (६) उपसंहारः ३-प्रानन्दविज्ञानवादो मध्यस्थमतम्, तृतीयाधिकरणम्, सदसहादः ॥३॥ (१) अस्तिभाती (२) सामान्यविशेपसमवायाः (३)भावाभावी (४)सदसती (५) द्रव्यम् (६) द्रव्ये मतभेदाः (७)गुणाः (८)कम्माणि (६) सामान्यविशेपो (१०) भावाभावाद्वैतम् २--द्वितीये प्रकृत्यद्वैतविमर्श- १-कमोतिसिद्धान्तः, श्रमणमतम्, प्रथमाधिकरणम्, असद्वादः ॥ १॥ २--ब्रह्माद्वैतसिद्धान्तः, ब्राह्मणमतम्, द्वितीयाधिकरणम्, सद्वादः ॥२॥ (१) रसोपपादनप्रसङ्गः (२)सष्टिप्रतिवादप्रसङ्गः (३)मायावादप्रसङ्गः ३-द्वैताद्वैतसिद्धान्तः, मध्यस्थमतम् तृतीयाधिकरणम् , सदसद्वादः ॥३॥ ३-तृतीये तादात्म्यवादविमर्श-- १-रसवलेकात्म्यसिद्धान्तः, मध्यस्थमतम् प्रथमाधिकरणम, सदसवादः॥१॥ २- वलसारत्वसिद्धान्त, श्रमणमतम्, द्वितीयाधिकरणम् , श्रसद्वादः॥२॥ ३-रससारस्वसिद्धान्त:, ब्राह्मणमतम् तृतीयाधिकरणम्, सद्धादः ॥३॥ ४-चतुर्थे अभिकार्यविमर्श- १-असत्कार्यवादः, न्यायमतम्, प्रथमाधिकरणम्, असद्धादः ॥१॥ २- सरकार्यवादः, सांख्यमतम्, द्वितीयाधिकरणम्, सद्धादः ॥ २॥ ३-अनिर्वचनीयकार्यवादः, वेदान्तमतम्, तृतीयाधिकरणम्, सद्सद्वादः॥ ५.-पञ्चमे आत्मगुणवादविमर्श- १ संज्ञानिर्देश: -

·२-प्राणमूलफसृष्टिः, कृष्णयजुर्वेदमतम्, प्रथमाधिकरणम, असदादः ॥१॥
३-पासमूलकरधिः, सामवेदमतम दिनीयाधिकरणम् सम्रादः ॥२॥
४-मनोमूलफरसृष्टि, शम्वन्यजुर्वेदमत्तम्, तृतीयाधिकरणम् सदसवादः ॥३॥
५-ऐकात्म्यमूलकरपृष्टिः, सर्ववेदमतम, चतुर्थाधिकरणम्, सदसहादः ॥ ३ ॥
६-पप्ठे सामञ्जस्य विमर्श-
१-प्रागभावकारणतावादः, न्यायमतम्, प्रथमाधिकरणम्, असनादः ॥२॥
२--संभृतिविनाशप्रगतिवादः, सांग्यमतम् हितायाधिपारगम, समादः ॥२॥
३-विद्यायिद्याप्रतिवादः,चेदान्तमसम्, चुतीयाधिकरणम्, सदसहादः ॥३॥
७-सप्तमे अव्यरुचिमटे-
१-चलिफायतीजत्वसिद्धान्तः, नाशिक सौगतमतम्, प्रधमाधिकरणम्,
समादः ॥ १॥
२-गुणत्रयाव्याचीजरचचादः, प्राधानिकं कापिलमतम् द्वितीयाधिकरणम्,
समाद: ॥२॥
३-अक्षरकाव्यातचीजस्यवादः, शारीरक चादरायणमतम्, तृतीयाधिकर-
गम्, सदसहादः ॥ ३ ॥

·No text on this page.

·तवादी प्रत्ययाद्वैतविमर्श त्रिविकल्पे-
नित्यविज्ञानवादः । (सद्वादः)
त्रिपुटीप्रसझे द्रष्ट्टदृश्यग्रसानामेकतासूत्रम् ।
(१) सूक्ष्मेक्षिकादक्षविचक्षणा ये ते ब्रामणा घ्रामचिदो चदन्ति ।
अपए पिशानमयं यथैर्फ ग्रीव सच जगदेतदस्ति ॥ १ ॥
पश्यामि विश्वं मम दर्शनेऽस्मिन् द्रष्टा च मयं च पृथग विभाति ।
द्रष्टान्तरः फशिदमिन एको पश्यानि भूयांसि परिस्थितानि ॥ २ ॥
द्रष्टा प्रमाता चिपयी सदी शाताच नीति न भियतेऽर्थः ।
एश्यं प्रमेयं विपयोऽसदों रोयं च कर्मति न भियतेऽर्थः ॥ ३॥
अशाच पश्यं च तयोम्प रष्टौ समन्वयः प्रत्यय २प उक्तः।
स द्रप्सारो न हि तप एपंद्रधुः पृथक् संभवति स्वतन्त्रम् ॥ ४ ॥
द्रष्टा हि विज्ञानमयोऽभ भागः सनामयस्तन हि श्यभागः ।
द्रष्टः पृथत्वं च यदस्ति भागे प्रतीतिमात्रं तदपीह मन्ये ॥ ५ ॥
पश्यामि तेन प्रतिपद्यतेऽर्थी यशेख लोक न तदस्ति घस्तु ।
यदप्रमाणं न तदस्ति तेनोपलब्धिरेवास्तिरिति प्रतीमः ॥ ६ ॥
तस्मान एश्यं न च एश्यसत्ताइएव सर्च न चलटिरन्या।
अस्तीति यत् त्वं प्रतिपद्यसे साटिने ऐरतिरिच्यतेऽस्ति ॥ ७॥
त्रिपुटीप्रसंझे दृश्यपृथक्तासूत्रम् ।
(२) दृश्यं न चदस्ति तवास्य केन द्रपुर्विभोः स्थादित भिमभावः ।
द्रष्टा विभुः सर्व इदैफचरस्यान्मृगा मनुष्या न पृथर भवेयुः ॥ ८॥
या प्रत्ययश्चैत्र इति प्रसिद्धः स एव मैत्रः स हि देवदत्तः।
एकच विद्वानपरश्च मुर्खः कथं भवेशेनपरोऽन्तरे स्यात् ॥ ६ ॥
यन्नास्ति तन्नोपलभे फतेऽपि तस्योपलव्ध्यै बटुशः प्रयते।
यो एश्यते सोऽपि न दृश्यतेऽर्धश्चेन्मुद्रिताक्षो न करोति सष्टिम् ॥ १०॥
उन्मीलिताक्षोऽपि न पश्यतीमानन्तहितार्थानथवा प्रसुप्तः ।
न सर्वदा दृष्टिरिकरूपा तस्माद्व्यवच्छेदकुदस्ति भिन्नः ॥ ११॥
दृश्यं न चेकिञ्चिदिहाभविष्यशानं प्रमाणं न तदाऽभविष्यत् ।
द्रष्टैच दृश्यं यदि कल्प्यते चेद् भ्रमो विकल्पश्च भवेत्प्रमाणम् ॥ १२ ॥
भिनेतु दृश्ये सति तेन योगाजातोऽययोधो भवति प्रमाणम् ।
सेनाप्रयुज्यैव तु जायमान यज्मानमाभाति तदप्रमाणम् ॥ १३ ॥

·.
त्रिपुटीप्रसङ्गे वैज्ञानिकतासूत्रम् ।
(३)१ अनोच्यते स्वमवदन विद्यात् स्वप्ने हि विज्ञानमभिन्नमेकम् ।
द्रष्टाऽपि दृश्यान्यपि दृष्टयोऽपि प्रत्यक पराक चेत्यखिलं तदेव ॥१४॥
२ अत्राह न स्वप्नवदस्ति चैत्रस्वप्नेऽपि चैत्रोऽपि पृथक परेऽपि ।
ते चैत्रविज्ञानकृताः स्युरस्मिन्-किं ज्ञानतः स्युर्वद जामदाः ॥१५॥
कुनो न चैत्रस्य कुतो न मैत्रस्येदं विनिर्धारयितुं न शक्यम् ।
स्वयं प्रपश्याम्यहमित्थमेवं ममाऽभिमानोऽस्त्यथवा परस्थ ॥१६॥
स्वनेतु चैत्रस्य यथाह मैत्रो न वेत्ति तजाग्रति मैत्र एषः।
तस्मादिह स्वप्नहगेव वेत्ता स्वामान्तिकाते न विदन्ति किञ्चित् ॥ १७ ॥
अथेह पश्यामि तु जाप्रतीमान् परस्परप्रत्ययकारिणो यत् ।
तस्माचं न स्वमवदत्र जाग्रत्यमी जनाः केवलमानसाए ॥१८॥
३ अनोच्यते स्वप्नवदेव जाग्रत् स्वाभान्तिका एव च सर्वलोकाः।
स्वप्नं प्रपश्यत्ययमत्र देवो द्रष्टा हि सर्वज्ञहिरण्यगर्भः॥१६॥
तत्स्वनलोका हि वयं यथेमे परस्परप्रत्ययमावहोमः।
तथैवं मत्स्वमगता अपीमै जना मिथः प्रत्ययशालिनः स्युः ॥२०॥
स्वमेन चेत् प्रत्ययमावहेयुः कथं मिथस्तद्वयवहारसिद्धिः।
एको यथैवादिशतीह तद्वत् करोति सोन्यः प्रतिभापते च ॥ २१ ॥
अन्ये हि मत्स्वागतास्ततोऽन्ये जाग्नत्यमी प्रक्रममूलभेदात् ।
तस्माद्धि मत्स्त्रमगतं न चैते विदन्ति संप्रत्ययमन्यदेतत् ॥२२॥
४ अथाह सर्वज्ञहिरण्यगर्भस्वप्नो हि विज्ञानमयप्रपञ्चः।
ममापि विज्ञानमयप्रपञ्चः स्वप्नः कुतः स्यात्तु तयोर्विभेदः ॥२३॥
५ अनोच्यते यद्वदिहा विशेषाद्वैज्ञानिकत्वेऽपि भवन्ति भेदाः।
तद् द्रष्दृदृश्यादिकृतस्तथायं विज्ञानवैचित्र्यकृतो विशेषः ॥२४॥
एतेन हि स्वप्नसमत्ववादे नैव प्रमाक्षेपकथाप्यपास्ता।
भ्रमः प्रमाणं च विभिध यवत् स्वमे तथा जाग्रति संप्रतीयात् ॥२५॥
ज्ञानं भवेद्धा तदिह प्रमाणे स्वार्थस्य यत्प्रापणकारि वीक्षे।
शानस्थमर्थ यदि तुल्यमेष प्रत्येति संप्राप्तमिदं प्रमाणम् ॥२६॥
तथा च सिद्धा भवति प्रमाणा प्रमाणविज्ञानपथव्यवस्था।
दृश्यन्तु यत् प्रत्ययभिन्न देश नास्त्येव तन्नाभ्युपगन्तुमर्हम् ॥२७॥
तस्माद्भुवं प्रत्ययमानसारा प्रहार एतेऽपि च दृश्यसंघा।
न प्रत्ययाः प्रत्ययितुः पृथक् स्युर्द्रप्टैव तस्मादयमस्ति सर्वः ॥२८॥
इति त्रिपुटीप्रसङ्गः ॥१॥

·३ षडुपाधिविके चतुरायतनसूत्रम् । हा निजान्यायतनानि कल्पते चत्वारितेषां ययो विमतपः। प्रायास्यवच्छेदकतां च तान्यास्तारक्षकूटस्थित एप भिद्यते ॥ १ ॥ झानेन्द्रियाणीह फ्रियेन्द्रियाणि भूतानि धर्मा घटुभिः स्वभेदैः । तेचिन्द्रियेपु प्रतिपद्य भुने मानक्रियाभ्यां विषयाननेकान् ॥ २ ॥ 'द्रा स्यश्या विषयानपीमान् सृष्ट्वा प्रविष्टः पुनरघटयः । भुनति सास्त इमे प्रियाः स्युः स्वस्मै स एतानखिलान् विधत्ते ॥ ३ ॥ पतिश्च जाया च सुतारन चित्तं यत्राम यशत्रमिच लोकाः । देखाश्च भूनानि च यस्य सर्व ते यात्मकामाय प्रिया न तेषाम् ॥ ४ ॥ अत्याच इया मनसाऽन्यतो वा श्रम्पः मरश्यः स स पच भाव्यः । पोमि पश्याम्यथ चिन्तयामि यशिश्चिनोम्पस एक आRAT ॥ ५ ॥ द्रव्यरूपाणि च दृष्टिरात्मा श्रोतव्यशदाः श्रुतिरेप प्रात्मा । मन्तव्यकामाय मनातयारमादिध्यासितव्याश्च धियोऽपि चात्मा ॥६॥ धोत्रं च चक्षुध मनश्च वुद्धिनेयां तथार्धा अखि लाः स सान्मा। द्रव सोऽक्षायतनपु तिष्ठन् संतिष्ठतेऽर्थायतनेपुतेपु ॥ ७ ॥ सदिस्थमस्थात्मन एव रष्टया श्रुत्या च भत्या च चिनिश्चयन । भवद्धि सर्य विदितं यतोऽन्यन कापि पश्यामिन या गामि ॥ ८ ॥ यो यात्मनोऽन्यत्र तु घेद ब्रह्म क्षत्रं च लोकानखिलाश देवान् । भूतानि सर्व च तमस्य ते घे सर्चे परादुर्न स तानगृहात् ॥ ६ ॥ यद्ब्रह्म यक्षमिमे च लोका देयाश्च भूतानि च यश सर्पम् । स एप मात्मैव यथाधिरेव ज्योतीपि तापाच दशश्च धूमाः ॥ १० ॥ पाहन्यमानस्य हि दुन्दुभेर्यथा धाधान शन्धान ग्रहणाय शक्नुयात् । शम्दान् प्रहीतुं तु सदुन्दुभि दितं गृहाति तद्घातमनुष्यसंहितम् ॥ ११ ॥ माध्मायमानस्य यथास्य शंखस्तान प्रहीतुं क्रमते न शब्दान् । शब्दान् प्रदीतुं तु स शंखमेवाकमेत शंखध्ममनुप्पसार्थम् ॥ १२ ॥ आऽधनेऽम्याहितवलितो यथा धूमाः पृथग्भूय विनिश्चरन्ति ते । तथैव तस्मान्महतोऽपि वाङ्मयाः सर्वे पृथगभूय चिनिश्वसन्ति ते ॥१३॥ बेदा हि चत्वार इमे पुराणेतिहासविद्योपनिषत् प्रपञ्चः। श्लोका विचारानुविचारमापाः सूत्राणि चा निश्वसितानि तस्य ॥१४॥ द्रष्टा हि विशानमयः स आत्मा यथा यथा पश्यति तदस्मात् । तद्वाङ्मयं द्रष्टुरुदेति सर्व प्रशोदयो धाङ्मयतः परेपाम् ॥ १५ ॥ एकायनान्येप बहुनि चात्मा प्रकल्प्य भूतान्यखिलानि धत्ते । अपां समुद्रोऽस्ति यथाऽखिलानामेकायनं तद्धदिमानि विद्यात् ॥१६॥ स्पर्शस्थ रूपस्य रसस्य गन्धस्यैवं हि शब्दस्य च कल्पनायाः | एकायनं स्वक्च इशौच जिहानासे च काँच मनः कमेण ॥१७॥ वेस्प गरमा अथ फर्मविद्या विसर्जनानां चरतेः कमेण - .

·-चापपादपाणीन् हृदयं च पायपस्थौ तथै फायनमेष धत्ते ॥ १८ ॥ जलोद्भवः सैन्धव खिल्य एष प्रास्तो जलेऽन्वेव विलीयते तत् । नास्योद्ग्रहाय प्रभवेद्यतोवाऽऽददीत तस्मिन् लवणं प्रतीयात् ॥१६॥ एवं महद्भूतमिदं ह्यपारमनन्तविज्ञानघनोऽयमेभ्यः । भूतेभ्य उत्थाय विनश्यतीमान्येवानु स प्रेत्य तु नास्ति संक्षा ॥२०॥ : द्वैतं यदि स्यादितरस्तदेतरं पश्येद्विजिनेच्छृणुयाद्वदेच्च वा । मन्वीत विद्याच यदा तु सर्वमप्यात्मैव तस्यास्ति विजानतस्तदा ॥२१॥ कि केन पश्येदथ किं विजित् किं वा वदेत् किं शृणुयाच्च किं वा । मन्धीत विद्यादपि किंतु को वा न द्रश्यादि.पृथक्त्वसिद्धिः ॥२२॥ इदं विजानाति हि येन सर्व त केन विज्ञातुमयं प्रभुः स्यात् । द्रष्टा हि दृश्या ननु पश्यतीमान् द्रष्टारमेनं वद कोनु पश्येत् ॥२३॥ आत्मनः सप्तावस्थत्वम् । अस्यात्मनः सप्त भवन्त्यवस्थाः प्रजागृतिस्वप्नसुषुप्तयो वा। संमोहमू.मृतिमुक्तयो वा ताभ्यो न चान्यत्र कदाचिदात्मा ॥ २४ ॥ संसारनिस्तारविभेदतस्तु स्यातामवस्थे अथवात्मनो दे। मुक्तिः स निस्तार इतः परास्ताः संसार एवास्ति षडप्यवस्थाः ॥ २५॥ या संमृतिः सा द्विविधास्ति देहं स्थूलं त्यजन्नेप तु मृत्यवस्था । स स्थूलदेहस्थित एष पञ्चावस्थोऽपि सन् जीवदवस्थ उक्तः ॥२६॥ स जीवितोऽपि द्विविधोऽस्ति जाग्रत् सुप्तः सुपुप्तः:प्रकृतिस्थ एव । समोहितो भूछित पषं चात्मा रुग्णो विकारी, दुरवस्थ उक्तः ॥२७॥ अपैति चैतन्यममुष्य मूच्र्छाङ्गतस्य निःश्वासनिवृत्तिरस्ति । मोहे तु पश्यन्नपि नैष पश्यन्मनः क्रियास्तम्भनतोऽस्त्यवेताः ॥२८ इत्थं चतस्रोऽपि भवन्त्यवस्था न जीवितस्य वचनप्रंकृत्या । तिना प्रकृत्या तु भवन्त्यवस्था याः स्ता विशेषातु निरूपयामः ॥२६॥ ' जाग्रतस्वमसुषुप्त्यवस्थाः। स्थानानि हि त्रीणि भवंति तावत् जाग्रत्सुषुप्तिश्च तयोश्च सान्ध्यम् । यदैव सर्वायतनप्रतिष्ठस्तजापदुक्तं रमते स तेषु ॥ ३०॥ यदैष सर्वायतनेपु योगं त्यक्त्वा स्वरूपस्थितमात्र एकः । सुपुप्तिरेषाऽथ तयोश्च सन्धौ स्वास्तदित्थं त्रिविधा प्रतिष्ठा ॥३१॥ प्रजागरस्वमसुपुप्तयस्त्विमास्तिस्रोऽपि साकं प्रभवन्ति जाग्रति । स्वतः स चेद् हे भवतोऽप्रजागरे सुषुप्तिरद्वन्द्ध सहाऽसहायिनी ॥३२॥ देहाहहिर्धा विषयान् भुनक्ति यत् सजागरोऽयं वहिरिन्द्रियाश्रयः। श्रात्मा मनश्चेन्द्रियवर्ग इत्यमी त्रयोऽपि तस्मिन् प्रभवन्ति संहिताः ॥ ३३॥ स्वप्नः स वेदस्पृशतो बहिर्जगद् यद्ध्यायतोऽन्तः स्फुरतीह चिन्तया । श्रात्मा मनश्च यमत्र संहितं स्याव्यानं खानि न चेशते वहिः ॥३४॥ -

·अजाप्रतश्चिन्तयतः स्युरुत्वखान्येतानि रूपाणि पहिःस्थरूपयत् ।
चान्द्रे षभुयोतिपि मानसे यतस्तज्ज्योतिराभाति निशीव तत्क्षणे ॥३॥
वहिर्जगद्भासकतेजसाअसा स्पृष्टं मनः स्यादभिभूतमप्रभम् ।
दिवेव चन्द्रस्तत एव जाग्रतो ध्यातार्थम्पं प्रतिमात्यनुल्वणम् ॥३६॥
स्यमेऽपि जाग्रत्यपि यत्र न स्फुट किञ्चित्प्रपश्यत्यथ नानुचिन्तति ।
सार्थेन्द्रियं यत्र मनो न सजते निईन्द्र अात्मास्ति सुपुप्तिमादताम् ॥३०॥
प्राणेषु विज्ञानमयोऽस्ति योऽन्तज्योतिहदि प्राणमयः स आत्मा ।
उभौ सलोकायनु संवरन् पै लेलायति ध्यायति घा ययेच्छम् ॥३८॥
कदाचिदेकान्तविहारशीतः यदाविदुत्पाजगद्धिदारी ।
स्वमान्तयुद्धान्तविहारशीलः प्रागनपानन्नुभयत्र याति ॥३६॥
१----जाग्नदवस्था।
६ जाग्रत्ययं चाहावरोऽस्ति पञ्च ज्योतीरवीन्द्वग्निभिरेष वाचा।
तथात्मना व्यस्त समस्त रूपैर्यथोपलधैरपि पश्यतीदम् ॥ ४०॥
२---स्वभावस्था।
१० स्यमे तु सन्ध्ये स यदावतिष्ठते तदास्य लोकस्य विसर्वतोऽप्ययम् ।
मात्रामपादाय स पात्मना सृजन स्वज्योतिषा भासयते नवं नवम् ॥४१॥
न तन पन्था न रथा न योगा न पुष्करिण्यः सरितः सरांसि।
सर्व सृजत्येप यथेच्छमास्मिन् द्रष्टा स एवास्त्यखिलस्य कर्ता ॥४२॥
"सप्तान्त उपापचमीयमानो रूपाणि देपः कुरते यहूनि ।
उरोय खीभिः सहमोदमानो गक्षदुतेवापि भयानि परयन्" ॥ ३ ॥
(बृहदारण्यके)
श्रात्मानमावेश्य शरीरसंस्था निर्मात्यनावश्य तु भूतसंघान् ।
वैज्ञानिकी तब शरीरसंस्था संस्कारसिद्धा न तु भौतिकी सा ॥४४॥
द्रष्टा स यात्मा यदि संनिधत्ते न चत्तदा किञ्चिदपीद न स्यात् ।
भुवं स तेप्यस्ति निरिन्द्रियेपु सन्तीन्द्रियारपत्र विलक्षणानि ॥ ४५ ॥
सूक्ष्मेन्द्रियत्वातु निििन्द्रयाणि भूमो न तेषां तदभाव एव ।
सर्वे हि भुते स्वपिति प्रयाति प्रबुध्यते श्लिष्यति भिन्नरीत्या ॥४६॥
३--सुपुप्त्यवस्था ।
११ अथो सुपुप्तः सहि लोकमेन रूपाण्यतिकामति चात्र मृत्योः।
काम तदा कामयते न किंचिन पश्यति स्वप्नमयं च किंचित् ॥४७॥
प्राशेन संश्लिष्टतमः स आत्मना विज्ञानमात्मा न विवेद किंचन ।
न घेद बाह्यं न तथान्तरं तदा शोकातिगं रूपमकाममस्य तत् ॥४८॥
विज्ञानमानन्दमयं दृढं थितः प्राज्ञः स आत्मा न विवेद तत्परम् ।
न घेद बासन तथान्तरं तदा शोकातिगं रूपमकाममस्य तत् ॥ ४॥

·. .. .. पितुः पितृत्वं प्रसुत्रः प्रसूत्वं पुत्रस्य पुत्रत्वमनि पुंस्त्वम् । पुला खियः स्त्रीत्वमधो पतित्वं पत्युर्वधूत्वं तदति वधाः ॥ ५० ॥ न ब्रह्मचारी न गृही बनी वा न ब्राह्मण क्षत्रियवैश्यशूद्रः। न तापसी न श्रमणो न भिक्षुदीनो दरिद्रो न बली न राजा ।। ५ ।। पुरः स पापैः सकलैः सकामै न्यागतः सन् विरजाः प्रसन्नः । शिवः स्वरूप रमते तदानी तीर्णः स सर्वान् हदयस्य शोकान् ॥ ५२॥ द्रष्टा स पश्यन्नपि नैप पश्यति प्राता स जिन्नन्नपि नैप जिघ्रति । श्रोता सरवन्नपि न णोत्ययं स्प्रष्टास्पृशन स्पृशतीह किञ्चन ॥ ५३॥ न स्वादमानः स्वदते रसकियो नायं वदन् चा बदिता वदत्यपि । मन्ता स मन्वान इदं न मन्यते वेत्ता विदन्नैप वित्ति किञ्चन ॥ ५४॥ स्पर्शस्य दृऐचचसः श्रुतेर्वा बातमती स्थदिने प्रवित्तेः । न विद्यतेऽस्मिन् परिलुप्तिरस्या विनाशवृत्तेः समनित्यवृत्तेः ॥ ५५॥ किन्तु द्वितीयं न ततोऽस्ति किञ्चित् ततो विभक्तं यदयं प्रपश्येत् । घूयात् स्पृशेद्वाणुयात्स्वदेत मन्चत जिनेदथवा प्रविद्यात् ॥५६ ।। यद्यान्यवत् कापि भवेत् ततस्तन्मन्वीत विद्याच्यात्स्शेवा। ब्रूयात् प्राश्येद्रसयेच जिदद्वैतभावात् तु न घेद किञ्चित् ॥ ५७n सा संपदेपा परमागतिर्नः स एव लोकः परमोऽखिलानाम् । प्रानन्दमात्रो हि स तस्य भूतान्यन्यानि जीवन्त्युपजीव्यमानाम् ॥५८ ॥ राधः समृद्धोऽधिपतिर्बहनां सर्वेश्च संपन्नतमोऽस्ति भोगैः। सानन्दमात्रा परमा मनुष्ये ततोऽपि देवेऽथ ततोऽस्यकामे ॥ ५६ ॥ स्वमान्तनिष्ठः स चिराय चेत् स्यात् तदा चिरायैष जडप्रपञ्चः। धुद्धान्तसामग्यतदिन्द्रियादेरकोटतस्तत्र न तत् प्रयोधः ॥६०॥ ४--मूविस्था। १२ मूर्खास्नि भिन्नैय न जागरासौ ज्ञानाद्यभावादश नैव सुतिः । अन्तर्जगत्सृष्टिसुदृप्यभावानधासुपुप्तिः श्वसनाद्यभावात् ॥ ११ ॥ नोत्क्रान्तिरेपा हृदयानुकम्पाद् रक्तौए यसत्वादविशीर्णगन्धात् । समुचिता सर्वविधात्ववस्थामू ऽपरासामिह लिनसत्वात् ॥ ६२॥ ५---उत्क्रान्त्यवस्था (मृत्युः)। १३ स्वमान्तमित्थं ससुरनं विहृत्य बुद्धान्तमायति पुनर्विहर्तुम् । त्यजन् यथा नो विचरेत् तथाऽयं देहं त्यजन् प्राजयुतः प्रयाति ॥१३॥ यथा फलं वन्धनतः प्रमुच्यते तथाऽयमङ्गभ्य इतः प्रमुच्यते । प्राशात्मना प्राणमयेन संहितः प्राणाय चैवाचतीह लेन्द्रियः ॥६॥ अभ्याददानः सहि सर्वतेजो मात्रास्तदानी हृदयैकनिष्ठः । प्राणैः सहेकोऽभवदुत्क्रमिष्यन् प्रद्योततेऽयं हृदयस्य तर्हि ॥६५॥ धोतेन तेनैव सहेय प्रारमा मू। विनिष्कामति चक्षुषो वा।

·( ) शरीरदेशभ्य उतेतरेभ्यः प्राणेश्च प्राणेन च प्रमाया च ॥१६॥ तृणान्तमागत्य जलायुका यथाऽन्यमानाम चाफमते तथा यम् । निहत्य देहं गमयंस्तमोऽन्यथाssmमंस श्राकामति संहरन् वपुः ॥ ६७.. यथाधि पेशस्दमुप्य पेशसो मायां गृहीत्वा तनुते पुर्नवम् । तथेदमाइन्य घपुः पुराननं घपुर्नवं स्वं स करोति भौतिकम् ॥ ६८ ॥ स पप विज्ञानमयो मनोमयः प्राणेश्च भूनैरपि संदितोऽग्निलैः। यथा चरत्येर यथा करोति वाऽसाधुः ससाधुश्च तथाभिजायते ॥६६॥ परे विदुः काममयः सपूम्पो यथामिफामो भयतीद तलातुः। यथा मतुस्तकुरुते च फर्म सोऽभिकर्मसंपत एष भूयसा ।। ७०॥ "सदेव सः सहकर्मणैति लि मनो यत्र नियामस्य ।" १४ "प्राप्यारी कर्मणस्तस्य यस्फिम्बे फरोत्ययम् । तस्मालोकात् पुनरेति यस्मै लोकाय कर्मणे" ||७३ ॥ (ग्रहदारएप के) ६-~अनुत्मान्त्यवस्था (मुक्तिः) इत्थं गतिः कामयमान आत्मा निष्काम श्रात्मा तु किमाक्रमेत। प्राणा न तस्योरममणाय वृत्ता ब्रह्मैव सन् ग्राम दिसोऽपि याति ॥ ७३ ।। निष्काम आत्मा तु महाजनोऽ प्राणेषु विज्ञानमयो विशुद्धः। शेने दिसोऽन्तर्हदयावकाशे चशीश्वरः सोऽधिपतिः समेपाम् ॥ ४॥ न चैप भूयानिह साधुफर्मणा नवा कनीयांस्तदसाधुकर्मणा । सर्वेश्वरो भूतपतिः स पकका सेतुखिलाकीधरणोऽस्त्पसंभिदे ॥ ७४॥ इति पडुपाथिप्रसरः ॥ २॥ पड़भावनाविवेके सत्तासूत्रम् । विज्ञानजाः सन्ति पंडन भावनाः सत्ता चिदानन्द इति प्रयी पृथक् । यो पृथक कर्म च रूपनामनी पूर्वी स्थिता द्रष्टरिदृश्यगा परा ॥ १ ॥ अस्तिहि सत्ता, यदि नास्तिरपा, न स्यात्तदा द्रष्टरि श्यताधीः । या प्राहकग्राह्यकृतद्विखएडा संवित् तदुलासनिमित्तमस्तिः ॥ २ ॥ समस्तशनिप्रवयो हि सत्ता तार शक्तयोऽत्र प्रतिभान्त्यनन्ताः । व्यूढासुशनिवथ फासुचिद्या संसृज्यते धीरिह सैव सत्ता ॥ ३ ॥ श्रासीतु यत्र प्रचये मृदस्तीत्येवं मतिस्तत्र हि शनयोऽन्याः। संखज्य भिन्न प्रचयं सृजन्तीत्येवं घटोऽस्तीति विकल्पयामि ॥ भस्तीति पश्याम्युपलब्धिरस्तिः सास्तिः स्वरूप विषयोपलब्धः। द्रष्टा विभुः सास्तिरपीह विभ्वी सा निर्विशेषा व ततोन दृश्यम् ॥ ५ ॥ (१)सता, चेतना, श्रानन्दः-कर्म, रूपं, नाम -इति पद भावनाः।

·(1) . . चेतनासूत्रम् । एकं यदा कामति भिन्नभिन्नं घटादिमर्थ विचिनक्ति शश्वत् । यस्मिन् विकल्पा विपयोपरागात् तनिर्विकल्पं हृदये चिदाख्यम् ॥ ६॥ प्राज्ञोऽथ विज्ञानमिति द्विधा तत् प्राक्षः स कामो विषयोपरतः। विज्ञानमन्यत्पुनरात्मकाम निषकाममेतत् तदंसङ्गमिष्टम् ॥ ७ ॥ प्राक्षः सकामः सहि सर्वकामो मुख्यं तु विज्ञानमकामरूपम् । प्राक्षे प्रविष्टं सह तेन कामेव्यायात्यसङ्गं न तदेषु सम् ॥ ८ ॥ 'प्राज्ञस्त्वयं नित्यमनादिवासनाचशेन कामव्यतिपक्तचित्रहः । उच्चावचैः संस्क्रियते स कामना क्रोधादिधर्मेहसंति प्रवर्धते ॥ ६ ॥ प्राज्ञो हि जीधः प्रतिपद्यते पुनः पुनर्मवं. कर्मवशादनेकधा । ... प्राज्ञो ह्ययं काममयः स तत्क्षये संपद्य विज्ञानमयोऽत्रं लीयत्ते :१०॥ कामात्मकोऽप्येष चिदात्मरूपग्राही स द्रष्टुंत्वमुपैति भासा... तत्रैव तेजांस्यखिलानि भूतान्युपाहितानि स्युरयं सजीवः ॥११॥ यदैप कामक्षयतः प्रकामं विशुद्धविज्ञानमयस्वरूपः। संपद्यतेऽसङ्गतया न कामासक्लिा पुनः सा खलु जीवमुक्तिः ॥१२॥ संपंचते ब्रह्म यदैप जीवः कामैर्विमुक्तः सकलैः स तर्हि मानन्दमात्रो भवति प्रकाशो विज्ञानमानन्दमयं हि पूर्णम् ॥.१३॥ आनन्दसूत्रम् । श्रानन्द पप द्विविधः प्रतीतः प्राज्ञात्मना वाथ चिदात्मना वा। प्राशेन तुच्छा विपयेपु मोदप्रमोदसुप्रेममुखा भवन्ति ॥१४॥ आसक्तिरूपा विपयोपरागात् कामात्मना ते प्रभवन्ति तुच्छा। तद्वयक्तिकालाश्रितकामभेदान्मोदा अमोदा अप्रियाः प्रियाः स्युः ॥ १५ ॥ वैज्ञानिको वास्तविकस्तु साक्षादानन्द उक्वंः पृथगेपुमुंख्यः। वेधात्मनोऽप्रच्यवनात् तथास्या प्रक्षोभणात् तस्य च चर्द्धनाडा ॥१६॥ विज्ञानमात्मा ह्यमितो विभुत्वात् प्राशे.मिते त्यायतने निविष्ठः। प्राशाभिवृद्धया त्वभिवर्द्धतेऽस्य 'हासेऽल्पतामेति समे समः स्यात् ॥१७॥ विभुस भूमापि मितिप्रमाणादानन्दरूपो भवति प्रशान्तः। प्राशस्य चानन्द शहायमात्मा तेनास्य नायं विषयोऽनु भान्यः ॥१८॥ प्राशस्तमः'प्राप्य विहीयते चेत् क्षुभयाति वा प्राप्यभयं तदानीम्। जलस्य दोषात् प्रतिविम्बवत् सा चिरक्षोभमायात्यपचीयते वा ॥१६॥ दुखं यदा प्रत्ययते ततस्तद्विरुद्धवृत्तिः सुखमस्ति तेन । अमच्युतः शान्त इहायमात्मा नितान्तमानन्द इति प्रतीयात् ।। २० ॥ प्राशोऽधपोऽभ्युदयं प्रपन्नो लोकप्रजावित्तयशःपशुभ्यः । क्रमेण भूमानमुपैत्य पूर्वामानन्दमात्रामनुभूय थत्ते ॥ २२ ॥ भूमोदये सोऽनु भवत्य, मागानन्दमात्मानमथातनोति । ! ...

·तस्माद्धनाद्यभ्युदये क्षणेनानन्दं प्रपश्यन्न पुनः स पश्येद् ॥ २२॥ सुखं यदस्त्यात्मनि योगकाले पश्यामि तल्लामत यात्मवृद्धिम् ।। ततो विजानामि सुखं स आत्मा प्राणेषु विज्ञानमयोऽस्ति योऽसौ ॥२३॥ सर्वो जनः कामयते हि सौख्यं प्रीणाति यत्कामयते तदेव । यद्यात्मने कामयतेऽन्न कामान् फामः स यात्मैव ततः सुखं सः ॥२४॥ 'उपसर्व दस्युभिरेष लम्चा स्त्रीपुत्रवित्ताखिल विहाय । आत्मानमादाय पलायतेऽयं तस्मात् प्रियः सर्चत एप प्रात्मा ॥ २५ ॥ आत्मा दि विज्ञानमयोऽयमस्ति तमेव चानन्दमयं प्रतीयात् । तदित्थमानन्दचिदसित रूपास्ता भावना द्रष्टगता प्रविधात् ।। २६ ॥ प्रत्येकाटे किल कर्मरूपनाम्नां त्रयाणामथककूटे। स सचिदानन्दधनोऽस्ति यस्मात् तस्मान्य कूटस्थमिमं वदन्ति ।। २७ ॥ सत्तामतिठस्त्यखिल दि विश्वं विज्ञानमेवास्त्यखिल दि विश्वम् , आनन्द पवास्त्यखिलं हि विश्वं तं सच्चिदानन्दमई पदामि ॥२८॥ कर्मसूत्रम् । अथ प्रथं फर्म च नामरूपं तत्कर्म था वस्तुनि शक्तिरस्ति। वि पाचनव्योपणतापमग्नौ यथा जले स्नेबद्रवत्वरीत्यम् ॥ २६ ॥ यार्माणि सर्वपु भवन्ति यस्मिन्नफर्म तस्तु न किञ्चिदस्ति । यस्योपयोगे चिनियुज्यते तत्कर्मास्य तत् फर्म तु वस्तु मन्ये ॥३०॥ गतिः स्थिति शयनासनाधारचेष्टा श्रमीपामपि सन्ति सः। 'देशाँश्च कालाँश्च वान् श्रयन्त्यो दीर्घा हि रेखा इच लम्बमाना ।। ३१ ।। तान्येच फर्माणि पदामि येा रूप भवेदायतमित्थमित्थम् । न यत्र सन्तानमुतप्रवाह पश्यामि तन्नोपविशामि कर्म ॥ ३२ ॥ " रेखा हि सा विन्दव एव गुप्तास्तां किन्तु रेखां न वदामि बिन्दून् । सा विन्दुभिभिन्नतया प्रतीता रेखास्ति मायैव तथैव कर्म ॥ ३३ ॥ क्षणं क्षणं बिन्दुवदेव भिन्नं तत्तद्वलं नश्यति जायते च । न कर्म किञ्चित् पृथगस्ति रूपं पृथक तु पश्यामि तदस्ति कर्म ॥ ३४॥ नपांचमानी भंवतीह तिर्यग मानी न विष्कंभ इहाणयां वा । बिन्दु समस्तेष्वखिलेषु सन्ति क्षेत्रे तु रेखा विविधाः प्रसिद्धाः ॥ ३५ ॥ 'नं निर्विशेष क्षणिके चले स्युश्चेष्टा स्थितीत्याशयनासनाद्याः । बलं समं तेवखिलेषु किन्तु वेष्टा विशेषा छह कर्मसु स्युः ॥ ३६॥ नामसूत्रम्। ५ नामानि संशाकरणं यहच्छा जात्यादिशब्दाभ्युपपत्तिरस्मिन् । शान्दो विभाग सहि रूपकर्मविभागतः प्रत्ययगो विभिन्नः ॥ ३७॥ डित्थोऽयमश्वोऽयमितीत्थमर्थः शब्दां अभेदेन भवन्ति सिद्धाः। सुप्तेष्वनेकेषु स एक एव प्रोबुध्यते कोशति यस्य नाना ॥३८॥ । -- ।

·.. ( १०) यनामतो वाऽभिवरन्ति कृत्या तमर्थमात्रामति दूरतोऽपि । तरुपएंव विदित नामशृंत्यापि तस्मादयमस्य भागः ॥ ३६॥ रूपसूत्रम्। ६ स्वार्थाभ्युपेतेन्द्रियवृत्तिभागो, रूपं ततो वस्तुनि रश्यता स्यात् । न यस्य रूपं किमपि प्रपद्ये नैवास्तिं तवस्तुनि मे प्रपत्तिः ॥ ४०॥ 1: ... पृथ्वीजलं वायुरथावलक्षं नीलं हरित्पीतमयो कपायम् । तिकं खरः'पेशलमाशुमन्दो दूरान्तिके सौष्ठवदौष्ठवे धा॥४१॥ ::.यकिञ्च धुश्या ध्रियते तदेषां रूपं मतं द्रएरिदृश्ययोगात् । प्राणन वा यद्धियतेऽस्य धर्म तत्कर्म तयोभययोगसिद्धम् ॥४२॥ 10 यमं देवानकरोत् त्रिलोक्यो देवेभ्य पवेह विकारजातान् ॥ स्वं * तस्य रूपं तु पृथक् त्रिलोकातीतं परार्द्ध गतमन्यदासीत् ॥४३॥ नानां च रूपेण च सर्वलोकांस्वान् प्रत्यवैद्ब्रह्म पृथक् पृथक् तत् । नामानि रूपाणि न देवजानि लोकेऽपि लोकातिगतानि तानि ॥४४॥ नष्ट च नष्टं च तमर्थमेकं स्वन्यान्यरूपांदिभिराहरामः । अर्थो न नश्यत्यथ नामरूपे नटे पुनस्तेन लभेत्र लोके ॥ ४५ ॥ ते लौकिके चेद् ध्रुवमत्र लोके स्थिते भवेतां कचिदर्थवत् ते । विद्मस्तयोर्न प्रभवं प्रयोग गति वियोगे तदलौकिके ते ॥४६॥. तद्ब्रह्मणस्ते महती इहाभ्ने तद्ब्रह्मणस्त महती च यक्षे। ज्यायस्तयो रूपमिदं बदामो नामादि रूपं न्विति याज्ञवल्क्यः ॥ ४७ ॥ रूपात् पृथक कर्म तु नास्ति येषां पञ्चैव तेपामिह भावनाः स्यु तेष्वस्ति भाति प्रियनामरूपेष्त्रायं त्रयं ब्रह्म परे तु माया ॥४८॥ यथैव नामास्ति यथैव रूपं तथैव कर्मापि पृथग् वदामः । नष्टं यथा रूपमलीकवत् स्यात् तथैव कर्मापि विनश्यतीवम् ॥ ४ ॥ - अमृतसत्य-सूत्रम् । पतत् त्रयं चामृतसत्यमुलं प्राणोऽमृतं द्रष्टु तु तड्यनेन । सत्येन संछन्नमिमानि यक्षाण्यश्वानि तै दृकृत विचित्रम् ॥५०॥ नाम्नो हि चार ब्रह्म च साम चौपथं रूपस्य चश्वरत्वथ कर्मणस्तु । प्राणोऽयमात्मा तत एव तेषां द्रष्दृस्थितत्व प्रतिपादयन्ति | अभ्वसूत्रम् । न कम किञ्चित् पृथास्ति रूपाद् वुद्धश्या धृतं तदपि प्रपद्ये। कमैव रूप यदि कर्म न स्यात् किं रूपमन्यद धुद्धिगं स्यात् ॥५२॥ यद् दृश्यते तद्धयपि तस्य कर्म द्वे पय तस्मादिह नामरूपे। अभ्न भवेतामिति केचिदाहुर्नामापि रूपं तत एकमन्ये ॥५३॥ नामरूप-शतपणे १का.प्र.मा.। ।

·"सर्वाथि रूपाणि विधिस्य धीरो नामानि कृस्वाभियदन् यदास्त।" इति मुवन्ती श्रुतिरप्यनूचे नाम्नामिदं रूपनिवन्धनत्यम् ॥ ५४॥ स्पएं श्रुतिः कर्म च नाम रूपं पृथक्कृतं चाप्यपृथरावदेकम् । मिथः प्रवेशादविनाकृतत्वाद् ब्रवीति तां केचिदुदाहरन्ति ॥ ५५॥ "मामेदं रूपत्वेन वृतरूपं रूपं चेदं नामभावेन तस्थे । एके सदेकमाविमा विभेजुः प्रागेवान्ये भेदरूपं चदन्ति ॥ १६ ॥ (वाक्यपदीयटीकोका श्रुतिः) प्रत्ययसूत्रम् । १० तदित्थमेतत् त्रितयं तु दृश्यं विज्ञानमानन्द उतापि सत्ता। एतनयं द्रष्दृतदित्थमाभ्यां स प्रत्ययो यो प्रियते द्विखण्डः ॥ ५७ ॥ एतद्धि विज्ञानमनन्तमेकं यद् ब्रह्म नित्यं तदिदं हि विश्वम् । नातः परं किञ्चिदिहास्ति सत्यं तद् ब्राह्मणा ब्रह्मविदो वदन्ति ।। ५८ ॥ यद् ब्राह्मणानां मतमेतदाहुः पुरातनं दिव्ययुगे प्रदृएम् । तदैव पश्चाद् भगवान् महर्षिः प्रदर्शयामास हि याज्ञवल्क्यः ॥ ५६ ॥ इति सदसद्धादस्य प्रत्ययस्फोटाधिकारे त्रिविकल्प नित्यविज्ञानसिद्धान्तः प्रथमो विकल्पः। इति सद्धादपक्षात्मकं ब्राह्मण्मतम् । - * "श्रीणि ज्योतींषि त्रयः प्रकाशाः । योऽयं जातवेदा यश्च पुरुषेष्वान्तसं प्रकाः। यत्र प्रकाशयोः प्रकाशमिता शब्दाख्यः प्रकाशः । तत्रैतत् सर्वमुपनिबद्धं यावत् स्थास्नु. चरितु ति"-इति वाक्यपदीय (२) टीकायर्या पुण्यराजः श्रुतिमाह । .

·पर्श, वेदना, कृष्णा, उपादानं, भवः, जाति, भरा, मरण, शोका, परिदेवना, दुखें, दुर्मः. अथ प्रत्ययाद्वैतविमर्श त्रिविकल्प क्षणिकविज्ञानवादः (असद्वादः । आर्यसत्यचतुष्टयम् । १ दुखं च दुःखोदयनं च मांगों निरोधं इत्थं नु चतुष्ट्रमन्ये । घुवन्ति दुखायतने च मार्गों दुःखोदयश्चेति चतुष्टमन्ये ॥ १॥ दुःखोदयेष्वायतनानि पूर्वे मार्ग निरोधं तु परे प्रवेश्य । चतुष्ट्वमिच्छन्ति वयन्तु पूरियेवार्यसत्यानि पृथर घदामः ॥ २ ॥ पृथ्वी च.वायुश्च जलं च तेजो रूपंच विज्ञानमिमानि सन्ति । पडिन्द्रियस्यायतनानि तेषां योगेन दुःखोदय इन्द्रियेषु.॥३॥ दुःखविवेकः। २ आनन्द एवाखिलमेतदुर यद्दाह्मणैस्तद्धि न साधु विद्मः । स यलसाध्योऽस्ति निसर्गतस्तु स्याटेदना सर्वमिदं हि दुःखम् ॥ ४ ॥ संसारि यनाम तदस्ति दुःख तत्पञ्चधा स्यादिह रूपसंज्ञे । संस्कारविज्ञानकवेदनाश्च स्कन्धा इमे स्युः क्षणिकाणुसंघाः ॥ ५ ॥ पडूभावना ब्रह्मविदो विदुर्यान तत्र सत्ता पृथगिष्यतेऽर्थः । सीएयसन्ति छुपपादयामः स्कन्धान हि पञ्चैव ततो बदामः ॥ ६ ॥ रूपस्कन्धो दुःखम् । ३ स्वार्थाभ्युपेतेन्द्रियवृत्तिभागी रूपं तवो वस्तुनि वस्तुता स्यात् । न यस्य रूपं किमपि प्रपद्ये नेवास्ति तद्वस्तुनि में प्रपत्तिः ॥ ७ ॥ पृथ्वीजलं वायुरथावलक्षं नीलं हरित्पीतमथो कपायम् । तिनं खरः पेशलमाशुमन्दो दूरान्तिके सौष्ठवदौष्ठवे चा ॥ ८ ॥ यत्किञ्च बुद्धया भियते तदेषां रूपं मतं द्रष्टरि दृश्ययोगात् । प्राणेन वा यद्रियतेऽस्य धर्म स दृश्यसंस्कार इहात्मयोगात् ॥ ६ ॥ * दुःख, दुःखसमुदयः, निरोधः, मार्गः, इत्यासत्यचतुष्टयम् । पढायतनानां समुदयेऽन्त- भावः। दुख, समुदयः पढायतन, मार्ग:- इति वा । निरोधस्य मार्गेऽन्तभावः . . . नस्ता-इत्यैवजातीयांनी सौगतसमयसिद्धानां भावना चेष्टोपादानम्। हा पुत्रेत्यादि प्रलापः परिदेषना वान्तर्भाव । हृष्ण्या वाकाय ·'। संज्ञास्कन्धो दुःखम् । ४ संज्ञा दिनामानि यतो यहच्छा जात्यादिशब्दान् प्रवदन्त्यभेदात् । संप्रत्ययो भिधत पप शब्दोलखीहि रूपादपि कर्मणोऽपि ॥१०॥ संस्कारस्कन्धो दुःखम् । ५ सत्तामवृत्ती परिवृत्तिशफ्नो चतुर्विधं कर्म तु संस्क्रिया स्यात् । सत्तास्ति वुद्धिः किल संस्किया सा क्षणक्रिया संततिलतरूपा ॥११॥ शक्तिस्तु सा सवनियन्धना भवेदर्थफ्रियोत्पादनकारिता दिया। यतोऽन्यथा दृष्टमथान्यथा पुनः प्ररश्यते सा परिवृत्ति संस्क्रिया ॥१२॥ कायस्य वाचो मनसश्च या गतिः प्रवृत्तिरेषा तदिदं चतुर्विधम् । कर्मच संस्कार इहैप उद्भवत्यात्मीय आत्मन्यपि वा प्रचाहतः॥१३॥. ये पुण्यपापायभिधा अदृष्टास्ते फर्मजन्यातिशया अनित्याः । ते धर्मरूपा इह संनिविटा नश्यन्ति काले परिपाकमाताः ॥१४॥ ये वेदनास्कन्धनिवन्धनाः स्युः क्लेशा हि रागादय एवमन्ये । भवन्त्युपल्लेशगणा मदेयामानादयस्ता अपि सस्क्रियाः स्युः॥ १५ ॥ सत्ता:पृथक केचिदुपासते तथा परे पृथक कर्म विदुश्च तन्मतम् । न साधु मन्मो द्वयमप्युपास्महे संस्कारमेयोभयसंग्रहादिह ॥ १६ ॥ विज्ञानस्कन्धो दुःखम् । ६ विज्ञानमिष्ट त्रिविध स आत्मात्मीयं च संबन्ध उतानयोश्च । विज्ञानमस्त्यालयसंशमात्मा सोऽहं तदालोचनमात्रमेतत् ॥ १७॥ तनिर्विशेपं विषयातिरिक्षं तत्रेतरेऽर्थाः प्रतिविम्बिताः स्युः। (इत्यात्मा) आत्मीयमुलं त्रिविध प्रमाणं प्रमेयमात्मायतनं च तेषु ॥ १८ ॥ प्रमाणमात्मीयमिदं चतुर्थी त्वालम्पन चा समनन्तरं वा। नियामकं वा सहकारि ति प्रवृत्तिविशानमपीदमाहुः ॥१६॥ नीलाभिधालम्बनतो हि नीलाकारो भवेत् प्रत्यय एप तत्र । या प्रत्यभिज्ञा समनन्तरं तत् प्रोबुद्धसंस्कारसमन्वयात्स्यात् ॥२०॥ नियामकं चक्षुरतोऽस्ति रूपोझेखी रसप्रत्ययतो विभिन्नः। आलोकमार्च सहकारि तेषां पूर्वप्रयं चित्तमुदाहरन्ति ॥ २१ ॥. अस्तीति धीमच रूपमेतनयं प्रमेयं धृतमात्मना यत् । कर्मेन्द्रियं धीन्द्रियमेतदर्था धर्मा मनस्यायतेनानि विद्यात् ॥ २२॥ मात्मानमेषु त्रिपु सभिविष्ट पश्यामि नातोऽन्यगतं तमीले। तस्मात्तदात्मीयमिदं त्रयं स्यात् प्रमेयमेके त्विह चैत्तमाहुः ॥ २३॥ (इत्यात्मीयम्). .

·-- - (१४) चित्तस्य चैत्तेऽप्ययमात्मनो, वात्मीयेऽस्ति संबन्ध इहाविशेषात् । अवहे हावगमैखिधासौ स्यात्तत्फलं रूपविधारणाख्यम् ॥ २४ ॥ चित्तात्मनों संमुखंता च योगश्चावग्रहः-संशयन बुभुत्सा। - .:: प्रमाणंदृक् तदेहतंन्नियोगा निर्धारणं चेति मताः पंडीहाः ॥ २५ ॥ आत्मीयभेदा विधिरप्यभेदे भेदेण्यभेदानुपपत्तिरूहः । श्रथांशिकत्यागवशादमुम्मिन्नै कात्म्यविश्रान्तिरसाववायः॥२६॥ सम्वन्धतः प्रत्ययनं तंदू स्याद्धारणाऽस्यात्मनि दृश्यरूपा ।.. संस्काररूपे अंपि नाम चेति,त्रयं तदात्मीयमिदं पुनः स्यात्-॥२७॥ (इति संवन्धा) वेदनांस्कन्धो दुःखम् । ६ दुःख सुख मोह-इमा अविद्यास्ता.वेदनास्ता अपि दुःखमेव । सुखं तु दुःखस्थितिहासमाहुर्न वस्तुगत्या. सुखमस्ति किंचित् ।। २८ ।। समुदयविवेक १० दुःखं हि दुःखोदयदोष आत्मात्मीयत्वबन्धविशेषरूपः- स स्यात्रिधा स्तम्भकतो.तु मोहों द्वेषप्रवेकेन्वयने 'चारगः ॥ २६ ॥ लोभादयोऽन्येऽप्यनुयायिनः स्युस्तेषां ततो दुःखमुदेति भूयः । स्कन्धेभ्य एभ्यः पुनरम्य पतें स्कन्धोहि रागादिवशाद् भवन्ति ॥ ३० ॥ ११ दुस्खोदये दोष इह द्विधा स्यात् संप्रत्ययार्थोंप निवन्धनोऽन्या: स योगपद्यात् क्रमिकाचु योगात्. तथैव हेतूपनिवन्धनोऽन्यः ॥ ३१ ॥ यथाङ्करोऽजायत वीजहेतुः पधातवः स्युः समवायनोऽस्मिन् । सहैव सर्वे समवेत्यरूपं संभावयन्ते समवेतमेकम् ॥ ३२ ॥ काठिन्यगन्धौ भवतः पृथिव्याः स्नेहो रसोऽनयोऽथ च तेजसः स्तः । रूपोष्णते स्पर्शगती तु घायोः शब्दावकाशौ गगनानुपङ्गात् ॥ ३३॥ सर्व वृतो स्यादिति दुःखहेतु पक्षत चेतनयत्नयोगम् । पधातुयोगाद् युगपत्तु बीजात्स्यादङ्कुरोऽयं समवापि हेतुः ॥ ३४ ॥ अथाङ्कुरोऽजायत वीजतोऽस्यात् काण्ड ततो नालमतश्च गर्भ : ततश्च भूकं तत एति पुष्प ततः फलं चेति हि पर्थयाः स्युः ॥ ३॥ पर्यायहेतु क्रमिकोऽयमुक्तः परेऽपि भेदा बहवो भवन्ति । दुःखस्य दुःखं प्रभवस्ततस्तैः स्कन्धविहीनं न जगत् कचित् स्यात् ॥३६॥ निरोधविवेकः । १२ तयोनिरोधः प्रथते विमुक्तिः सादुखदुःखोदयनातिमुक्तिः। .... निर्वाणमायाति तदायमात्मानात्मीयसंवन्ध उदेति तस्मात् ॥ ३७ ॥ :

·( १५ ) मार्गविवेक। १३ दुःखं हिःसर्व क्षणिक क्षणक्षयीत्येव.ढ़ा या प्रथतेऽत्र वासना। निरोधहेतुः सहि मार्ग उच्यते दुखान्तमायाति हितेन सोऽध्वना ॥३८॥ विज्ञानमेवालयसंशमात्मा तनैवं सर्चा अपि वासनाः स्युः। तदासनानाशत आत्मशुद्धि संमार्जनं तत् तत एप मार्गः ॥३१॥ या वासनाला पुनरात्मरूपं शानक्षणप्रक्रमसंततिः सा । तद्वासना मार्जनतो निरोधः स्यात्संततेरात्मविनाश एपः॥४०॥ यदात्मनः सर्वमुदेति दुःखं तदात्मनाशादिह दुःखनाशः । दुःखप्रणाशः पुरुषार्थ इष्टस्तदात्मनिर्वाणमुशन्ति शिधाः ॥४१॥ स्पर्शस्तृष्णा दुखं, शोकः परिदेवनाजरा मृत्यू । भव-जाति-दुर्मनस्तो-पादानं वेदना चेति ॥४२॥ सौगतसमये सिद्धा इतरेतरहेतुका पते । एषां यः संघात: सोपि निखिलदुःखसमुदये हेतुः॥४३॥ . उपसंहार। एवंविधं बौद्धमतं निदर्शितं मतेऽत्र चौद्धं सफल निरुच्यते । बुद्धिर्हि विज्ञानमिमा हि बुद्धयः सर्वास्ततो बौद्धमिदं जगद्विदुः ॥४४॥ उत्पननष्टकमवत् प्रवाहि बुद्धिक्षणानां स्वविभागभाजाम् । सन्तानधारा बहुधा प्रवृत्ता आभाति तद्विश्वमसारमेतत् ॥ ४५ ॥ सर्व तु दुःखं क्षणिक स्वलक्षणं शून्यं च चुद्धः स पुराभ्युपागमत् । बौद्धरशेषैरपि चादितनयं मत्वा चतुर्थ तु कृतं चतुर्मतम् ॥४६॥ वैभाषिक माध्यमिकं च योगाचारश्च सौत्रान्तिकमित्थमन्याः। शाखाः क्रमाद्वौद्धमते चतस्रोऽभूवन् प्रधाना अपरे च केचित् ॥४७॥ * द्विसहस्राब्दसकाले मध्यमिका नामतो नगरी । शिविजनपदे पुरासीनगरीत्येवाहुरधुनैनाम् ॥ ४ ॥ युद्धस्य शाक्यसिंहस्यैतस्यां मतधरा बहवः । श्रासन माध्यमिकास्ते सर्व शून्य गुरूक्तिः प्राहुः ॥४६॥ शून्य विज्ञानात् परमिति वा वैज्ञानिकाः परे व्यवदन् । विषयाः सन्ति परोक्षा इति हि तृतीया: परेऽकथयन् ॥५०॥ * राजपूताने में मेवार उदयपुर राज्य में चित्तौड़ के किले से अनुमान ७ मील उत्तर "नगरी" नाम का शहर है वह बेदला के चौहान सदार की जागीर में है। यही ईस्वी सन् पूर्व की दूसरी शताब्दी के लगभग मध्यमिका नगरी कहलाती थी। वहां के उसी समय के तांबे के सिके मिले हैं जिनपर-"मममिकाय शिविजन पदम"-यह खहै। इसका अर्थ है-शिविदेश के मध्यमिका नगरी का शिका ।

·वैभाषिकाश्चतुर्थी गुरुवचनं. शून्यमिति नातस्थे । धैभाषिकत्वमेषां स्वगुणविरद्धार्थभापित्वात् ॥५१॥ बौद्ध मते वा श्रमणे मते वा वैनाशिकस्वानुभवादभेदम् । 'इच्छन्ति केचिचिदचित्वमूलप्रभेदतो भेदमुशन्ति केचिंतः॥ ५२॥ " : इति सदसद्वादस्य प्रत्ययंस्फोटाधिकारे त्रिविकल्पे क्षणिक-:. ! विज्ञानसिद्धान्तो द्वितीयो.विकल्पः॥२॥. इत्यसद्वादपक्षात्मकं श्रमणमत्तम् ।

·-- २ अथ प्रत्ययाद्वैतविमर्श त्रिविकल्पे- आनन्दविज्ञानवादः। (सदसद्वादः) अस्तिभाती। प्रानन्दतः सर्वमिदं प्रजजे हे तस्य रूपे भवतोऽस्तिभाती। दुखं हि शून्यं सुखमर्थसत्ता दुःखं ह्यविद्या सुखमर्थयोधः ॥ १ ॥ न चौपलब्धिः पृथगस्तितः स्यानास्तिः पृथक संविदितोपलव्धेः । एकं तयोरत्यभिचारतो यदपं तमानन्दमुपवन्ति ॥ २ ॥ आनन्दमव्याकृतरूपमाहुस्तस्यैव तु व्याकृतिरस्तिभाती। द्रव्यं गुरणः कर्म च तेऽस्तिभावा भात्या तु सामान्यविशेषभाचौ । ३ ॥ सामान्यविशेपाभ्यां समवायः। एकैष सत्ता बहुभिर्विशेपैः पृथक्ता तेन विभेददृष्टिः। सत्ताबहुष्यकतया प्रतीतिर्विशेष एकत्र बहत्वबुद्धिः॥ ४ ॥ भूमा तु सत्ता स्वणिमा विशेषः पश्यामि ताभ्यां समवेतरूपम् । सोऽर्थो हि सामान्यविशेपतो यो द्रव्ये गुणादेः समवाय पकः ॥ ५ ॥ व्यक्तिर्विशेषः किल जातिरेषा सत्ताऽऽकृतिस्तूभयभोगमात्रा। जात्याकृतिव्यक्तिकृतः पदार्थः स खल्वमूपां समवायरूपः॥ ६ ॥ भूमा त्वणिन्ना भियतेऽल्पतायां भूम्नाणिमापि ध्रियते पिसारे । तत्सिद्धमात्राकृतिरेतयावच्छिन्नास्तिमत् सत् त्रितयं तदाहुः ॥ ७॥ कर्माणि सामान्यविशेषभेदाद् गुणाश्च द्रव्ये समवायमीयुः। * इत्थं कृतोयः समवाय एकस्तमेव. लोकास्तु पदार्थमाहुः ॥८॥ वैशेषिके तत्र नये पदार्थाः पडित्थमेके प्रतियन्ति तन्न । धर्मा श्रमी कम्र्मगुणा विना तैव्यं न सत्तांन विशेषमेयात् ॥ ६॥ भावाभावी। यो भाष्यते तत्र हि भाचशब्दो यः सत्तया भाव्यत एप भावः। यो भावनाभिर्धियते सभावो भावा इमे यानिह भावयामः ॥ १० ॥ विधा हि भावा अपि भाति सिद्धा अष्यस्ति सिद्धा अपि तद्धिसिद्धाः। सर्वान् द्विसिद्धानिह लोकयामस्तत्रास्ति सिद्धानपि भाति सिद्धान् ॥११॥ द्रव्यं गुणः कर्म च ते त्रयोऽस्त्या भात्या तु सामान्यविशेषभावी। द्वाभ्यां पुनस्तत्समवाय इत्थं भावा अभावस्तु विभागरूपी ।। १२ ।। * बज्ये गुणकर्मणां सामान्यविशेषाभ्यां ये समवायास्ते पदार्था:-इति कणादसूत्रार्थः ।

·1 म ( १८ ) सदसभ्यामद्वैतम् । अस्तिहि सामान्यमथेह भातिर्गुणस्तदित्थं न तयोर्यद्दिष्टम् । अस्तिस्तु भात्याऽथ च भातिरस्त्या सिद्धपत्यतस्ते श्रपि युक्तरूपे ॥ १३ ॥ यद्भाति सिद्धं यदिशास्ति सिद्धं यश्च द्विसिद्धं सदिदं समस्तम् । असन्तु शून्यं तदभावमाहुद्वैतं त्वसत्वादसतो न कल्प्यम् ॥ १४ ॥ द्रव्यम्।...:... ५. गुणाश्च कर्माणि च यत्र सन्ति द्रव्यं तदुक्तं गुणकममिनम्। गुणेषु कर्मस्वपि वा गुणा वा कर्माणि द्रव्याण्यपि वान सन्ति ॥ १५ ॥ पृथ्व्यम्बुजा.पवनोऽन्तरिक्ष कालो दिगात्मा.मने इत्यमुनि- द्रव्याणि तेपामपि कालदिग्भ्यां तान्यस्ति सिद्धानि पराणि.यानि ॥ १६ ॥ द्रव्यविशेषपरीक्षा ६(१) द्रव्यं विधास्तीश्वरविश्वभेदाद् यदीश्वरीय तंदिहैकमेव । तदक्रिय निर्गुणमस्ति विश्वं त्वनेकरूपं सगुणं सकभ ॥ १७॥ निलक्षणं कर्मगुणानपेक्षं दिग्दर्शकालातिगत विशुद्धम् । रूपं यदस्तीश्वरमेतदाहुर्न भेदकं तत्र ततस्तदेकम् ॥१८॥ रूपं विशिएं गुणकर्मभिर्यत् सापेक्षमेतद्गुणकर्मभेदात् । तत्तारतम्याच भवत्यनन्त जीवांश्च मूर्तानि च तस्य भेदाः ॥१६॥ () इत्येक आहुः पर प्राहुरेको दिनदेशंकालरमितोऽस्ति नित्यः। विभुः स्वयम्भूरिह कश्चिदर्थो द्रव्य गुणैः कर्मभिरस्य मेदाः ॥२०॥ । द्रव्यं तु सन्तैव तदेकरूपं गुणाः पृथकतेन पृथक्त्वमेपाम् । द्रव्यापृथग्भूय तु:ते गुणाधा कम्माणि वा सन्ति न भवन्ति नास्मिन्॥२३॥ द्रव्याण्यनन्तानि न सन्ति, ये तु द्रव्येषु भेदाः प्रतिमान्ति केचित् । तेचाश्रितानां गुणकर्मणां स्युः प्रमेदतोऽध्यासवशात् प्रतीताः ॥२२॥ '(३) कैचित्युनः प्राहुरिमानि सन्ति द्रव्याण्यनेकॉनि विलक्षणानि । विभिनशक्तीनि सनातनानि स्वाभाविकास्तद्गुणकर्मभेदाः॥२३॥ (४) अन्ये विदुईव्यमिदं न किञ्चिद्गुणान् हि पश्यामि गुणातिरिक्तम् । न प्राप्यते किंञ्चन तेन मन्ये स द्रव्येशब्दो गुणकूट एवं ॥२५॥ (४) इत्थं चिदुर्द्रव्यमनेकधाऽन्ये किन्वेप ऊचे भगवानुलूकः। नित्यान्यनित्यानि च तानि कर्मगुपातिरिक्तानि वहुनि सन्ति ॥२५॥ आत्मा मनः कालदिशौ-विहायाः वाय्वग्निपाथो बहुधा मानि। द्रव्याणि नित्यानि नवाथ वाय्वादयस्त्वनित्या अणुसंघरूपाREn नित्येषु नित्या गुणकर्मवत्ता न निर्गुणं निष्क्रियमस्ति-द्रव्यम्। अणूनि वाम्बादिमनांसि मूर्तान्यन्यानि चत्वारि विभूनि सन्ति ॥२७॥ 1 2

·गुणाः।
७ भनस्यमी रूपरसादयो ये स्युः प्रत्ययास्तान् प्रवदन्ति तेषाम् ।
प्रयोजका वस्तुनि सन्ति धर्मा अतीन्द्रियाः फेचन ते गुणाः स्युः ॥२८॥
गुणा बहिर्वस्तुनि सन्ति सर्वे पृतस्य तैये मनसो चिकाराः।
ते प्रत्ययाश्चित्तगता गुणानां वहिःस्थितिः प्रत्ययगा विभाति ॥ २६॥
श्राकारविस्तारगतिप्रकाराः कोचिद्गुणा घस्तुपु यस्तुभूताः।
यथा प्रतीताः स्युरिमे तथैवाविशेपमर्थेप्यपि तान् प्रविद्यात् ॥ ३०॥
किन्धन रूप रसगन्धसदस्पर्शा इमे वस्तुगतान धर्माः ।
ते यौगिकाः सन्ति मनस्यमीपामुत्पादका वस्तुपु सन्ति धर्माः ।। ३१॥
या घेदना कराटकवेधतः स्यान्न कराटफे साऽपि तु सा मनःस्था ।
तदनोत्पादकतीक्ष्णताद्याः सन्त्येव धर्मा इन फएटोऽपि ॥३२॥
शोणं हरिद्वस्त्यणुवीक्षणेन पश्यामि चेद्भरि धृहत्करेण ।
पृथक पृथक तईि भवन्ति इप्टाः प्रत्याधाना अघलक्षवण ॥३३॥
तस्माद् गुणा वर्णरसादिसंशा वैशेषिकाः सन्ति हि भाति सिद्धाः।
प्रयोजका ये तु गुणा अर्मापां तत्संाका वस्तुपु तेऽस्ति सिद्धाः ॥३४॥
वेगास्थितिस्थापकभावनाएयाः संस्कारभेदा गुरुता पृथक्त्वम् ।
हस्वत्वदीर्घत्वमथी महत्त्वाणुत्वे परत्वापरते थत्यम् ॥ ३५ ॥
स्नेहोऽथ संयोगविभागलंख्या स्पर्शोऽथ शब्दो रसरूपगन्धाः।
अधर्मधर्मी मुखदुःखयता धीप इच्छेति गुणा अमी स्युः ॥३६॥
है हस्वत्वदीर्घत्वमथोमहत्वारगुत्वे परत्वं च तथाऽपरत्वम् ।
पृथक्त्वसंयोगविभागसंख्याः स्युभोति सिद्धा अपरेऽस्ति सिद्धाः॥ ३७॥
यदस्ति सिद्धत्वमुशन्ति तेपामुलूकपूर्वा मुनयः पुराण!
दिककालवत् तन्मतमेतदेपा तत्फ्लुप्तसल्लक्षणमेपु भाति ॥ ३८॥
१० केचिद् द्रवत्वं द्विविधं वदन्ति संसिद्धनैमित्तकभेदतस्तत् ।
भ्रान्तं जलेऽपि द्रवताऽग्नियोगदिवेत्युलूको भगवानुवाच ॥३६॥
द्रव्येण चक्षुः प्रथमं युनति रूपेण पश्चादिति केचिदाजुः ।
तद्भ्रान्तमेति प्रथमं तु रूपं स्वार्थ ततो द्रव्यमिदं प्रपश्येत् ॥ ४० ॥
कर्म ।
११ घदन्त्यथो कर्म तु पञ्चधा तथाऽपक्षेपणोत्क्षेपणके प्रसारणम् ।
आकुञ्चनं वा गमनं च यान्यतो भिन्नानि तेषामिह संग्रहो मतः ॥४१॥
इदं द्विधा फर्म चलं फलं च तद्वस्तु नित्यं वलमस्ति लिखम् ।
यत्कार्य्यरूपं परिणम्यमानं तद्भाति सिद्धं तदनित्यदृष्टम् ॥ ४२ ॥
सामान्यविशेषौ ।
१२ सामान्यमस्ति द्विविधं परं यत् तां निर्विशेषां प्रवदन्ति सत्ताम् ।
अथावरं यत् सविशेपमेत जाति विदुर्जातियदुत्वमाहुः ॥४३ ॥

·न जातिरोऽस्ति नरस्य द्रष्टुर्यदाकृतिधीमदिताऽथ सैव ।
उत्तिष्ठते चन्मुहरेप तर्हि व्यतिबिमां चक्ति प्रकरन्य जातिम् ॥ ४५ ॥
जातिहि धीरेव स धर्म ईक्षितुन वस्तुधर्मः सहि वस्तुतः पृथक् ।
सोऽनागतातीतसमापदूरकातिवाहितध्यलिसदृशताग्रहः ॥ ४५
द्रव्यं तदाकार इमो तु धर्मों तयो योयोगवशेन वृष्टिः।
संभाव्यते प्रत्ययतः पृथकत्वं न वस्तुतः साकृतिरेच जातिः ॥४६॥
नास्त्येव जातिःप्रवदन्ति केचिद्धीरेच जातिः प्रवदन्ति केचित् ।
स्वतोऽस्ति जातिःप्रवदन्ति फेचिजाती विदुरस्त्रीणि मतानि पूर्वे ॥४॥
किन्वीक्षतेऽसौ भगवानुलूको वस्तूनि सन्ति विविधानि लोके ।
अस्या च भात्योभयथा च सिद्धान्येपा तु जातिर्मियतेऽभ भात्या ॥४८॥
जातिर्षिभिन्नाकृतिरस्य भिन्ना व्यक्तिश्व भिन्नति वदत्युलूकः।
जातिः समानप्रसवात्मिका स्यात्तलिङ्गमस्त्याकृतिरङ्ग संस्था ॥ ४६ ॥
स्पर्शादयो यत्र गुणा वत्वं संस्कारमानौ घनता गुरुत्वे ।
यन क्रिया येन्द्रियत्तोऽभिनेया सा व्यज्यते व्यक्तिरतोऽस्ति मूर्तिः ॥ ५० ॥
सम्वव्यवस्थाऽऽकृतिसव्यपेक्षा, व्यनिन सा व्यक्तिगणे तदैक्यात् ।
'जातिन सामिन्नतया प्रतीतेरेकैकजातो वहुधाकृतीनाम् ॥५१॥
य एकभाव पृथगात्मभावा नित्या अनित्या द्विविधा दिशेपाः।
तेनास्तिसिद्धा अपि भातिसिद्धास्ता व्यक्लयस्तास्त्वणुवस्तुनित्या: ॥१२॥
व्यायामती जातिरपेक्षते सा जातिर्न धेन्मृद्वकोऽपि गौः स्यात् ।
जात्याकृतिव्यन्य एकभूताः पदार्थ इष्टो न पृथक् त्रयः स्युः ॥५३ ॥
भावाभावाद्वैतम् ।
१३ विद्याप्यविद्या सदसञ्च भाषा भाषाविति द्वैनमिदं न शक्पम् ।
न द्वैतहेतुहि भवेदभावो भारः स एकस्त्वविशेषतः स्यात् ॥ ५॥
१४ पतद्धि वैशेषिकदर्शनं तत् प्रोवाच पूर्व भगवान् कणादः ।
द्रव्यं गुणः कर्म च लक्षितानि परीक्षिताम्यत्र विशिस्य विद्यात् ॥ ५५॥
इति सदसद्धादस्य प्रत्ययस्फोटाधिकारे विविकल्पै भानन्द-
विज्ञानसिद्धान्तस्तृतीयो विकल्पः ॥३॥
इति सदसद्धादपक्षात्मक मध्यस्य मतम् ।।
प्रति श्रीमधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशाखे सदसद्धादे
प्रत्ययस्फोटाधिकारः संपूर्णः ॥ १॥
इति सदसद्वादस्य प्रथमं प्रस्थानं प्रत्ययविमर्शाख्यम् ॥१॥

·m धथ प्रकृत्यद्वैतविमर्श त्रिविकल्पे- काढतसिद्धान्तः । (असद्वादः) १ एक न यावत् परतो युनति तावद्विकारा न भयुरस्मिन् । तस्माद्धि नैकं जगतोऽस्य मूलं संभाव्यते बैतममुध्य मूलम् ॥ १॥ पश्यन्त इत्थं प्रवदन्ति केचित् तं न तत्साधु वयं तु चिमः । असंभवं द्वैतमिदं द्वयोः स्याद् भुवं विभागाय पर तृतीयम् ॥ २ ॥ एवं प्रयाणां च विभाजकं स्यात् तत्पञ्चमं चाप्यथ सप्तमं च । अनन्तमित्थं जगतोऽस्य मूलं भवेदसत् सद् द्वितयं तु न स्यात् ॥ ३ ॥ अशे अनन्तं जगतोऽस्य मूलं नास्तीति चेत्तहिं तदेकमेव । भवेदगत्या तत एव विश्वं बभूव बायोरिव खण्डरूपात् ॥ ४ ॥ २ ब्रह्मेति यद् ब्रह्म विदो वदन्तिहि ज्ञानाख्यमप्रच्युतमद्वयं रसम् । विश्वस्य मूलं तदसत् प्रतिक्षणं सतामसत्वादिदमच्युतं नहि॥ ५ ॥ ३ पानं शरीरप्रभवं, शरीरं खो न चासीदसटूर्वतः सत् । प्रजायते तजडमेव पूर्व पश्चाज्जडं शानमिदं तु कर्म ॥ ६ ॥ ४ आथर्वणे ब्रह्म विदुः स्वयंभु स्वयंयभूत्यसतोऽस्य भावः। प्रतीयते नैव पुरा यदासीत् तत् प्रादुरासीदिति फर्ममूलम् ॥ ७ ॥ ५ कलंहितायामदितिई स्पतिषियोऽसतोऽभूत्सदितिस्म पश्यतः। ये तैत्तिरीया अपि याशवल्क्यथा ये तारिखनस्तेपि तथैव तदिदुः ॥८॥ ६ यद्बामण शंसति तैत्तिरीये मनोऽसतोऽसज्यतहीति, येवा । अग्रेऽसदेवेदमशेपमासीत् ततः सदासीदिति चेदवादाः॥ ॥ ७ सिद्धं ततः सर्वमिदं पुरस्तानासीत् तमः शून्यमिदं तदासीत् । तमस्तु तत् कर्मवलं हसत् तत् ततः सदैतत् सकलं चभूव ॥१०॥ * देवानां पूर्वयुगेऽसतः सदजायत । देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । (ऋ. मं. १०७२) (तम आसीत् तमसा गूढमग्रे इति च) असहा इदमन आसीदसतो वे सदगायत । तदात्मानं स्वयं कुरुत तस्मात् सुकृतमुच्यते ॥ (ते. उ.) इदं या अमे नैवकिञ्चनासीत् । नधौरासीन पृथिवी नान्तरिक्षम् । म सदेव असतोऽकुरुत । स्यामिति । (ते. ब्रा. श) असतोधि अप्रेऽमृगत । श्रतः प्रजापत्तिमजायत। (ते. प्रा. २०१६) * नैवेह किन्चनामश्रासीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया । श्रशनायाहि मृत्युः। तन्मनोऽकुरुत-यात्मन्वीस्यामिति । शतपथश्रुतिः । * "असदेवेदमन ग्रासीत् तत्सदासीत् । तत्समभवत् । तदारहँनिरवर्तत". तिताएव्यश्रुतिः .: . (छां. उ.सं. १६) .

·: ६ ( २२ ) कमैव विश्वं तदसत्स्वरूपं न ब्रह्मभिन्नं श्रमणा वदन्ति । सन्तान एव क्षणिकैः कृतो यः स शाश्वतत्वभ्रममूलमस्मिन् ॥ ११ ॥ तत्कर्मकर्माद्वयवादिनो मते शून्यं च दुःखं क्षणिकं स्वलक्षणम् । निम्सारमेतन यदन्तरे रसः कुतश्चिदायाति वियाति मेधवत् ॥१२॥ घटादिवस्तूनि न सन्ति तक्रिया दृर्न चासन्त्युपलब्धिदर्शनात् । स्थाने विरुद्धद्विसमन्वयोऽपिनो संभाव्यते सिद्धयति तेन शून्यता ॥ १३॥ जलं यथोषणं भवति प्रयत्नतः शैत्यं तु यत्तापगमे स्वभावतः। तथेह यतासुखमेति नैतिचा विनेहया दुःखमुपैति भूयसा ॥१४॥ सर्व हणुस्कन्धमयं प्रदृश्यते स्कन्धाश्च कालेन भवन्ति भिन्नवत् । नारंभका व्यत्ययतोऽस्ति भिन्नता तस्माद्ध सन्त्यणवोऽप्यणुक्षयाः॥१५॥ निर्मकत्वादिह लक्ष्यलक्षण नस्तः स्वमेन स्वत एव लक्ष्यते । दिग्दशकालैरपि ते विलक्षणाः पृथक्षणः सर्व इमे स्वलक्षणाः ॥ १६ ॥ १०, सन्तानमाक्षे स तदन्तरेऽन्यस्तदन्तरेऽन्यः स तदन्तरेऽन्यः। तदन्तरे नान्तत एष रम्भास्तम्भप्रमोन्तः स्थितसारशून्यः ॥१७॥ ११ नानाविधान्येव बलानि वायुवत् समन्वितान्येचमनन्वितानि वा!. विक्षेपकामावरणानुभावितान्यन्योन्यमानन्ति नहुच्यते जगत् ॥ १८ ॥ यदृश्यते तहलमेव हश्यते न दृश्यते तत्र बलेन्तर रसः । बलं बलेनैव हतं स्वयोगतः सृजत्यपूर्व बलमेवं तज्जगत् ॥ १३॥ १२ यदन्यदन्यद्भवतीह तबलस्वभाव उन्नोऽथ बलं वलान्तरात् । स्थमानमायाति हतं विलक्षणं भवत् तदेवबलमेव नो.रसः ॥१४॥ समानवेगेन तु सर्वतो दिशं प्रधानदेव स्थिरमत्र दृश्यते। बयः प्रतिद्वन्द्रितया सहकदा दृष्टाः समानागतयोहि सा स्थितिः ॥१५॥ बलानि सन्ति क्षणिकानि नैकमप्यनेककालं ध्रियते तथापितः। रेखेव विन्दुप्रभवा बलैः कृता या संततिः सा स्थिरवद्विभाति नः ॥ १६ ॥ न तस्य मूर्तिने च तत्र देशो बिन्दुं ततः शून्यमिति ब्रवीमि । तैबिन्दुभिर्मूर्तिमतीह रेना ततोऽसतः सद्भवतीति मन्ये ॥ १७ ॥ १४ दिग्देशकालैरुपकल्प्यते यत् तद्वस्तु च स्थानविरोधि यत् स्यात् । - संबध्यते ब्रह्म तु नैव यत्तै रुणद्धि न स्थानमतो न वस्तु ॥२८॥ सदस्ति सिद्ध किस भाति सिद्धं त्यसद्विधा यत् सदसत् तदुक्तम् । 'सत्तात्वसत्येव हि भाति सिद्धा ततोऽस्ति सिद्धान्यपि संत्यसन्ति ॥१६॥ इदं हि सर्व श्रमणं प्रदृश्यते यदस्ति तच्छाम्यति हि प्रतिक्षणम् । न जातु विश्राम्यति न त्वकर्मकृत स्थिर तदित्थं श्रमण प्रचक्षते ॥२०॥ कराठेविदेवं सुगतव कोकुलो घिरोमक्रश्चापि तथा मतानुगाः । । ' इत्यात्मनास्तित्वमुपासतेऽसतामर्थक्रियायां च बदन्त्यकताम् ॥२१॥ .

·( २३ ) अष्टादशैषां च निफायभेा भवान्तरानेकविचारभेदात् । भवन्ति तानत्र न दर्शयामो मुण्यार्थसंदर्शनमात्रकामाः ॥२२॥ नएं मतं यैः समये पुनः पुनः प्रवर्तितं ते सुगतास्तु सप्तधा । स्मृताविपश्यी च शिखीच विश्वभूस्तथा फफुच्छन्द उताथ काञ्चनः ॥२३॥ पष्ठोऽभवत् काश्यप एप सप्तमो यः शाक्यसिंहः प्रथितः सगौतमः । बुद्धा इमे स्युःधमणाश्च ते मतास्ते नास्तिका नास्ति सुखं हि तन्मते ॥२४॥ धमणा चातरसना यात्मविद्याविशारदाः। फर्मतन्त्रप्रणेतारो नच त्वन्ये न नास्तिफाः ॥२५॥ कैचिरिरन्तरिक्षः प्रषुद्धः पिप्पलायनः। आचित्रिोऽध द्रुमिलश्चर्मस करेंभाजनः॥२६॥ विदेवस्याजनाभस्य मिथिलेशस्य संसदि अभयप्रापक कर्म योगमेते न्यदर्शयन् ॥२७॥ (भागवते ११) इति सदसहादस्य प्रकृत्यद्वैतविमर्श कर्माद्वैतसिद्धान्तः पूर्ण । इत्यसद्वादरूप वैनाशिकमतम् ॥

·10 अथ प्रकृत्यद्वैतविमर्श त्रिविकल्प... ब्रह्माद्वैतसिद्धान्तः। (सद्वादः .१-रसोपपादन-प्रसङ्गः। ये ब्राह्मणा ब्रह्मविदस्त नाहौव. विश्वं न तु कर्म किञ्चित । सनातनं ब्रह्म सनातनं तद्विश्वं कथं कर्म भवेदसारम् ॥ १ ॥ तद्ब्रह्म ब्रह्माद्वयवादिनोभते पूर्ण सुखं शाश्वतिक विलक्षण तल्लक्षणं कर्म ततो विलक्षणं भवन नास्तीह परोवरीगवत् ॥. २ ॥ ब्रह्मत्वमत्वा यदिदं बलान्तरा हतं वलं स्थमंगतं तु मन्यसे । स्थेमातुकोऽसौ नं बलं चिरत्वतो रसः समृत्युप्रमथे प्रकाशते ॥ ३॥ 'निरन्तराण्येव चलानि सन्ततिनिरुच्यते किन्तु न सन्ततिलम् । परोवरीणाहि वंहुंक्षणैकिका कर्थ-बलं नाम भवेद्रसोहि सः॥ ४ ॥ जलस्थधारा करकादिषलप्ता शिल्पाभिरामास्ति तदा शिल्पम् । सा रम्यता तत्पतनं च धारा जलं वलं चेति वलं पृथक् स्यात् ॥ ५ ॥ रूपेषु योगेषु तथा प्रतिष्ठा स्वेषां प्रभदा चलभेदनित्याः। संयुक्तरूपं तु यदस्ति तेषामकं तदेकत्वमिदं कुतोऽस्ति ॥६॥ तेषां विधी मम बुद्धिरका तयैकया संग्रहणात्तु तेषाम् । एकत्वमायातमियं च बुद्धिलं बलैकत्वमिदं ततः स्यात् ॥ ७ ॥ धियो बदनां युगपत् प्रभिन्ना गृह्णन्ति काले न च ताः स्युरन्याः। अथापि रूपं धियते तदेकं न वुद्धिभेदादिह वस्तुभेदः ॥८॥ तस्मात्मभिन्नषु बलेप्चभिन्नवद् बलेष्वनेकेषु यदन्तरेकवत् । परस्परायुक्लबलस्वयोगछद् यदीक्ष्यते सोऽस्ति बलेनरोरसः॥६॥ अथोच्यते यदलमेव सा स्थितिः समानवेगेन हि सर्वतो विशम् । गच्छत् स्थिरं भाति बलान तत्पृथकृतदप्यविज्ञान्यमिव प्रभाषते ॥१०॥ गतिर्वलं तश्च बलान्तरेणाप्रणोदितं नोदयते कदाचित न नोदना दिङ् नियमानपेक्षा तत्सर्वदिश्या गतिरेव नास्ति ॥११॥ सा सर्धविश्या गतिरस्ति चेत् तदा स्यात् सर्वदा सर्वयलैः प्रणोदिता। सर्वैलरप्यथवा न नोदिता सा नित्यसुस्था पृथगिष्यतां रसः॥१२॥ गतिस्त्रिधा स्यादपि वर्धमाना प्रक्षीयमाणाथ परा स्थिरापि । गतेर्गतिस्तेन भवेत् प्रतीता गतेति बेग इति अवन्ति ॥ १३ ॥ यद्वा समत्वं विषमत्वमा(गत्यां तदेतच विचारशून्यम् । एका गतिस्तत्र कयाथ कस्या वैषम्यसाम्ये वेद संभवेताम् ॥१५॥ ५ + ·क्रमेण वेगो हसति प्रमेण प्रवर्द्धते घास खमधिराय । अर्वागगतिस्तेन परागतिर्घा चिना गतिर्वास्ति गतिनिधैवम् ॥१५॥ गतौ स्थिरत्वं तदिदं नुकस्मात् पराकत्वमश्त्यिमपीद फरमात् । वैविध्यमेतद्यदपेक्ष्यसिद्ध गतेः पृथक् सोऽस्ति रसः स आत्मा ॥ १६ ॥ गतौ स्थिति मरसः समन्वितोन चेद्भवेत्तहि गतिः फथं भवेत् । स्थितोऽत्र गस्ययुगपस्थितो संवत् स्थितःसदाऽसौनपथिस्थितीभवेत१७ चेगस्य निर्धारणमस्ति कालतः प्रदेशतश्चैष यदाल्पकालतः। वहन् प्रदेशान् क्रमते तदाधिको मन्दोऽल्पदेशान् बटुकालतो यदि ॥१८॥ तद्धेगमानं क्रियते यतो यतः कालः सदेशः सरसः पृथक भवेत् । कालन गर्य यलमेव चक्षत विचक्षणः केचन फाललक्षणम् ॥ १६ ॥ रसोपली नास्ति यलक्षयोदय पलाश्रयस्यास्य रसस्य एश्यते । तटस्थतासावदेकधा रसो घलानि तस्मिन् पथिकानि भिन्नवत् ॥२०॥ उच्छिद्यमानान्यपि च क्षण क्षणं पुनर्भवन्त्येव भवन्त्यनुक्षणम् । असन्त्यपीमानि तु नोन सन्ति यत् सबै रसोऽस्मिन् क्षणिकोहिनास्ति सा२१ बिन्दुर्टिधाऽदेश सदेशभेदाद् रेसात्वदेशादिति ये चंदन्ति । तरपनामात्रमसारमेपां वचः स चिन्ाई मनो विलासः ॥ २२॥ प्रस्त्येष विन्दुर्यदि तहसत्वं कथं भवेर किन्न तदात्थ तत्सत् । विकल्पवृत्त्या यदि तत्र सत्ता मनः सदेतन्न तदान्यदेतत् ॥ २३ ॥ विन्दुः स यस्मिनंहि देशयाली तैबिन्दुभिर्या भवतीह रेखा । ततो न देशो छुपपद्यतेऽस्यां फिन्त्वस्ति देश: सरसो मतो मे ॥ २४ ॥ अनापनन्ता इछता अनन्ता रेखा न फैरभ्युपगन्तुंमा। ताश्च देशा अपि स प्रदेशाः स एच देशो जगतो रसः सः ॥ २५ ॥ स चाणिमा विन्दुरथैव भूमा निम्शेपविन्द्वात्मपासचरेखाः । दिग्देशकालापरिमेयरूपः स एका एचास्ति रसः सदेशः ॥ २६ ॥ अनाश्रयं कापि वलं न दृश्यते बलाश्रयं वेदथ तसलं पुनः । घलाश्रय स्यात्तदिदान्ततोचलं यदाथितं तन्न चलं रसोधिसः ॥२७॥ चलं हि कात्मकमप्रतिष्ठितं स्वभावतो विक्रियते प्रतिक्षणम् । ततः प्रतिष्ठातुमिदं न संभवेद् चिनारसन स्वमदिग्नि तलम् ॥२८॥ तस्मादिदं यत्र बल प्रतिष्ठित विलक्षणत्वं जनयत् प्ररश्यते। अकर्म तद्रूपमवश्यमिप्यतेऽध्यस्तं तु कर्मानुतमन भालते ॥ २६ ॥ निस्तारतम्यं न विशिप्यगम्यं पाप्मातिरेकाच्च तदस्ति रम्यम् । परेऽचरेयाथ परावरे वा परात्परं गूढ मिदं विदन्ति ॥३०॥ २-इंष्टिप्रतिवादप्रसङ्गः । एकोन यात् परतो युनति तावन्न सृष्टिभर्वतीति वक्ति। नास्त्येवं पेटिस्तु वयं चंदामः सृष्टस्य भूम्न्यस्ति हि नानकाशा॥३१॥ १५ ·१६ स्तब्ध तु भूम्नास्ति जगत् समस्तं न चागुमात्र ऋचिदस्ति शून्यम् । स्पृष्टं त्वपूर्व वद कुत्र तिष्ठेत् पूर्ण विन्ध्यादि पूर्णमन्यत् ॥ ३२॥ अथास्ति शून्यं बहु चान्तरान्तरे तत्रावतिष्ठेत नवं नवं यदि। तदाप्यवश्यं परिपूर्णतोदये सृष्टिः कदाचित् प्रतिबन्धिता भवेत् ॥ ३३ ॥ ब्रह्माण्डमेकं जगदस्ति तवहिः शल्यप्रदशा अपि सन्ति भूयसा। सृष्टैरपूर्वै हुभिः पुनः पुनः प्रवर्द्धतेऽएडं यदि सर्वतो दिशम् ॥ ३४॥ तदप्यविज्ञान्यमिवात्म तर्हि ब्रह्माण्डसीमैव न निश्चिता स्थात् । यदृश्यतेऽराई तदणु कचासीद् वर्षियतेऽस्मादिति का प्रतीयात् ॥३५॥ उत्पद्यते यावदनारतं तदू.विलीयते तावदनारतं तत् । न वर्द्धते नापि विहीयतेऽस्मादित्याहुरेके च तदप्यसाधु ॥३६॥ यावत्पुरासीदपि तावदूर्ध्व नातस्तनं न च वातिरिक्तम् । इत्युच्यते चेत् किमिदं तदेकं किं तच्चरूपं परिवर्तते यत् ॥ ३७॥ रसः स एकः परिवर्ततेऽस्मिन् वल तदित्थं द्विविधं यदात्थ । उत्पद्यतेऽत्यश्च विलीयतेऽन्यच्चवं वृथा सृष्टिमिमां तदास्य ॥ ३८॥ अमूर्तमूर्तव्यतिरिकरूपादशेयतोऽनिर्वचनीयतेऽर्थात् । अमूर्तमूर्तात्मकविश्वमेतत् संभाव्यते तत्र हि सृष्टिशब्दः ॥३६॥ सौक्षभ्यंगतः सूक्ष्मतमस्वरूपात् स्थौल्ये ततः स्थूलतमाश्च सौम्य । लोऽर्थः स्वभावात् परिवर्ततेऽस्थावस्थान्यतापृष्टिरिति प्रसिद्धा ॥४०॥ किन्त्वस्य यद्वास्तविक स्वरूपं तदेव नानास्थितिभिः प्रपद्ये। स्वमस्य रूपं परिवर्तनं चेत् तदान्यतोऽन्यस्य न सृष्टिरस्ति ॥४१॥ प्रापः पृथिव्यां रसरूपतः स्थिता धूमात्मनापः पृथिवीत उस्थिताः। श्रद्धान्तरिक्ष दिवि याति सोमता पर्जन्यमागत्य स याति वृष्टिताम् ॥ ४२॥ वृष्भिवत्यनामिहारान्तरे तरपुंलि रेतः स पुमान् वधूदरे । शिशुर्युवा स स्थविरो विपद्गतः क्षितिं गतोऽप्येति रसात्मनाऽन्ततः४३॥ रसः पृथिव्युस्थित उद्भिदंकुरः स्कन्धः प्रशाखा विटपो दलोञ्चयः। पुष्पोद्गमः मीधिगमः फलोदयः शोषोऽतिजीर्णः क्षितिमेत्यसौ रसः ॥४॥ यत्तावदेक रससंशमुलं तत्रैव तत्कर्म च नामरूपम् । तद्वस्तुशून्यं प्रतिभाति भूयो नोत्पधत वस्तु विलीयते वा ॥१५॥ यो छत्रसारः प्रतिवस्तु दृश्यते रसः सनित्यो न विलीय जायते। यजायते तत्र विलीयते पुनर्न वस्तु तन्माधिकमेव भासते ॥४६॥ वस्त्वेकमेव प्रतिपद्यतेऽन्यथाऽन्यथा नवीनं तु न जायते पृथक। एकस्य तत्कणि नामरूपयोर्व्यत्यासतोऽवस्थितिरस्ति मायिकी ॥१७॥ ३-मायावाद-प्रसङ्गः । यवत्र किञ्चित् क्षणिक समीक्ष्यते तद्भवमुक्कं तदु यक्षमुच्यते। रूपं च तमाम च कर्म चेतिहि भयं ततोऽन्यत्परिवर्तते नहि In ..

·( २७ ) कुतस्तदायाति कुत्तो वियाति वा न तद्यथावत् प्रतिपद्यते यतः । पूर्व च नासीत् परतो न दृश्यते ततोऽस्ति मायैच चल न घस्तु तत् ॥ ४६॥ रूपाणि नामानि च तानि कर्माण्येतानि यस्य प्रभवन्ति भूयः । पदेकमतः परिवर्तमानरुदिश्यते तेषु स एव सारः ॥ ५० ॥ यदा चीक्षे परिवर्तनं फचिनाकस्मिक नियतं तु दृश्यते । सर्वत्र सेयं नियतिः सनातनी समानभावन विभाति सुस्थिरा ॥५१॥ सर्व नियस्यां परिवर्तनं धृतं स्वयं तु नेयं परिवर्तते फचित् । तां वच्मि सत्यं स रसोन तल स्थिर दि रूपं परिवर्तनात्मकम् ॥ ५२ ।। २२ पश्यन्ति हि व्योमतलं सुनीलं चान्तविलं प्रान्तनतं तदूर्ध्वम् । मन्यामह पि.नत्यतलं विशुद्धं समं समन्तादधिकाररूपम् ॥ ५३ ॥ तथैव पश्यन्ति हि कर्म घोरं क्षीणं त्वणीयः क्षणिकैरनेकम् । तदेव तु ब्रह्म वदामि शान्तं भूमानमक्षुब्धमुदारमेकम् ॥५४॥ २३ सदस्ति सिद्ध किल भाति सिद्धं त्यसद्विधा यत् सदसत्तदुतम् । भातिस्तु सत्येच मतास्ति सिद्धा तन्द्राति सिद्धान्यपि तानि सन्ति ॥५५ ।। स विश्वकर्मा खलु पौवनः प्राक् सत्तः सत्ताधादयतीह पृष्टिम् । "योनः पिता अनिता यो विधाता यो नः सती अभ्यासम्ममान " (ते.सं.दादा२१३) *ये तैत्तिरीया अपि यावश्या ये ताण्डिनस्तपि तथा तदा । असत्प्रवाद यह गईयित्वा सतः सतां सृष्टिममी वन्ति ।। ५७ ॥ २५ सर्व जगद् ब्राह्मणमेव वर्तते ब्रह्म प्रतिष्ठा प्रभवः परायणम् । ब्रह्माधिनाशीत्यविनाशि श्यते विश्वं न्विति ब्रह्मविदः प्रचक्षते ॥ ५८ ।। "एप निस्यो महिमा प्रास्य न कर्मणा चईते नौ कनीयान् । तस्यैव स्यात् पदवितं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकन" ॥१६॥ इति सदसद्वादस्य प्रकृत्यतविमर्श-- ब्रह्माद्वैतसिद्धान्तः ॥ इति सहादरूपं ब्राह्मणमतम् ।। • असलेव सभवति श्रसद् घोति वेदचेत् । अस्तिबाँति चेद् वेद सन्तमेनं ततोचिदुः॥ (तं. उ.) असहा इदमप्रवासी । किं तदसदासीदिति । पयो वाव तेऽ ऽसदासीदिति (शत.६।१।१) सदेवसौम्येदमन आसीत् एकमेवाद्वितीयम् । तदैक पाहु:-असदेवेदमनधासी- देकमेवाद्वितीयम् । तस्मादसतः सजायेत् । कृतस्नु खलु सौम्यैवं स्यादिति होवाच-- क्यमसनः सजायतेति । गत्वेव सौम्येदमग्र प्रासोदेकमेवाद्वितीयम् । (छां. उ.)

·OM अथ प्रकृत्यद्वैतविमर्श निविकल्पे-- द्वैताद्वैतसिद्धान्तः ( सदसद्वादः)। येपामसद् ब्रह्म भवन्त्यसारात्मानो ध्रुवं ते स्वयमप्यसन्तः । ब्रह्मा धिनाश्यस्ति सदेति येषां मतिः स्थिरात्मान इमे हि सन्तः॥ १॥ यथाभ्रखण्डावृतमर्कमण्डल पृथर दृशेहा स्पृशतां न जायते । सूर्यास्ति धीरेवमिद्यापि कर्मणाऽवृतेऽमृते धीरतां न जायते ॥ २ ॥ तभ्रखण्डावृतदृष्टिमण्डलं न संस्पृशत्यत्र तदर्कमण्डम् । रविर्न चेतहिं तदभ्रमण्डलं कधं तमस्याकलयेत् तमोमयम् ॥ ३ ॥ तत्कर्मदीपावृतष्टिमण्डलं न ब्रह्म तथापक्षमाशु पश्यति । न ब्रह्मचैत् कम्मनिराशयं कथं स्थितं भवेत् कस्य च संस्किया भवेत् ॥४॥ नम्रह्म तस्मात् पृथगिप्यते ध्रुवं तत्रैव तत्कौ समस्तमास्थितम् । उदेति तत्रैव च तिष्ठति क्षणं लयं च तत्रैव तदेति खराशः ॥ ५ ॥ ब्रह्मामृतं पूर्णमखण्डमद्वयं शान्तं शिवं शाश्वतिक तथा त्रयम् । अनादि चानन्तमसामव्ययं तन्निर्गुणं निकलमेकमक्रियम् ॥ ६ ॥ क्षुब्ध वलं तु क्षणिकं प्रदेशवत् घोरं मितं शून्यमनेकमल्पवत् । प्रतिक्षणापूर्वमिति स्वलक्षणं कियात्मक भूरिकां महागुणम् ॥ ७ ॥ रसोऽमृतं नामधलं तु मृत्युर्बलं न चेत् स्याद् रस एव किं स्यात् । रसो न वेत्स्यात् कवलं तु तिष्ठेत् तस्मादिमो नित्ययुतौ हि धौं न चासतः संभवतीह भावः सतोऽप्यभावो न मतः कथंचित् । प्रहश्यते तूभयथाऽपि तेनामृतं च मृत्युं च पृथयद्विधाहुः ॥ ६ ॥ स्थितिर्न यत्रास्ति तथा न.गच्छद् गतिर्न यत्रास्ति न वा स्थितं तत् । एकात्मकं तत्परिवर्तशीलं विरुद्धधर्मद्वययोगि मर्यम् ॥१०॥ वेगेन धावन्नपि तत्र तत्र स स्थिरः स्थिरः सन्नयमत्र धावति । स्थित्याच गत्या युगपत् स युज्यते ततस्तयोर्योगकृतःस सिद्ध्यति॥११॥ प्रातिस्विको वस्तुनि यः प्रतीतो विस्तार एषोऽत्र तदन्यवस्तु । कदापि नैति प्रतिरुद्धधर्मी नातो बहिर्यान्ति स तस्य देशः ॥ १२॥ घटस्य नाशेऽपि घटस्य बुद्धिर्न नश्यतीयं वद तत्र बुद्धिः। के गृलती तिष्ठति योऽत्र बुद्धेह्यिः स विज्ञानमयो घटः स्यात् ॥१३॥ बहिर्घटस्यान्तरितो घटोऽयं भवत् प्रतिष्ठा सहि तन्न तिप्ठेत् । तदान्तरं शानमयं प्रतीयात् तस्मिन् घटः कर्ममयोऽस्ति बाह्यः ॥१४॥ चाहो घटोऽन्योऽन्तरितो घटोऽन्यो बास्तु नाश्योऽन्तरितो न नाश्य। यथान्तरं पश्यति कुम्भकारस्तथा विनिम्नांति बहिर्घटं सः ॥१५॥ ८

·( २६ )
शानात्मकुम्भ मनसा दधानो बल प्रयुस्ते स यथा मृदेषा।
पात्रेऽम्बुवद् शानघटस्य तस्याकृती प्रतिष्ठां लभते प्रविश्य ॥ १६ ॥
यदा घटं पश्यति फोऽपि तहि स्वान्ते न गृहाति स आन्तरं तम् ।
रूपादिकं प्रात्यधिक तथा:हाति सन्तं न तु वाहमर्थम् ॥ १७ ॥
योऽत्रान्तरे पायघटस्य कर्मद्वारान्वयस्ता प्रवदन्ति सत्ताम् ।
चाहो घटे चान्तरितस्य अधिकारान्चयो यस्तदमुण्य भानम् ॥ १८॥
फर्मानुरोधेन विभाति सत्ता ज्ञानानुरोधेन तदस्ति भानम् ।
तस्मादिमे विश्वजनीनरूपे न ज्ञानकर्मव्यतिरेफतः स्तः ॥ १६॥
सदस्ति सिद्ध किल भाति सिद्धं स्वसद् द्विधा यत् सबसत्तदुतम् ।
अस्तिहि भात्याऽनितिभातिरस्त्या तस्मादिदं समसच सच ॥२०॥
यदुशमानन्त्यमनर्थमस्मिन् चैते न तत्साधु चतुभिरेव ।
सिद्धखयाणां हि चतुर्थमेवं तृतीयमेषां तु विभाजकं स्यात् ॥२१॥
अथापियद्पमियं दिमाया सैपा तृतीयच चिमालिका स्यान् ॥
माया सती चाप्यसती न सत्वं न वा पृथकत्वं द्वितयादमुप्मात् ।। २२॥
रूपं हि तत्सत् तदसच्च रूपं रूपा हि रूपस्य पृथकवसिद्धिः।
फुत्तस्तदानन्त्यमथो तृतीयं फुतः स्वतो दैतमिदं हि सिद्धम् ॥ २३ ॥
चैनाशिका नास्तिकसंक्षकास्ते येषां विनश्यत्स्वधिनाशि नास्ति ।
स ईश्वरो नास्त्यविनाशि संशस्तवमवेदोऽप्यत एव नास्ति ॥ २४ ॥
अथास्तिकास्ते प्रभवन्ति येषां गूढं विनश्यत्स्वविनाशि चास्ति ।
ततोऽधिनाशी परमेश्वरोऽस्ति वेदश्च तस्य प्रतिपचिरस्ति ॥ २५ ॥
इति दैताद्वैतवादाख्यः सदसद्वादपक्षस्तृतीयो विकल्पः ॥
इति मधुसूदनविद्यावास्पतिप्रणीते ब्रह्मविशानशाने सदसद्धादे
प्रकृतिस्फोटाधिकार संपूर्णः ॥ २॥
इति सदसद्वादस्य द्वितीयं प्रस्थान प्रकृतिविमाख्यम् ॥२॥

·अथ सदसद्वादे तादात्म्यवादविमर्श त्रिविकल्पे- भिन्नाभिन्नवादाधिकरणात्मको रसबलैकात्म्यसिद्धान्तः। (सिद्धान्त-संप्रत्ययः) ब्राँव तत् कर्म तदन्यदस्मात् कर्मेति निर्धारयितुं न शक्यम् । ब्रह्मैव यद् ब्रह्मणि नित्यमेतन्न ब्रह्म तत् प्राइ नयतो न पश्चात् ॥ १॥ रसादलं वा बलतो रसोवा रसोबलं चेत्युभयं पृथर वा। द्विरूपमेकार्थमिदं द्वयं वा न संशयोऽत्र क्रियतामितीत्थम् ॥ २॥ रसाहलं नो बलतो रसो नो कथं न्वसत् सत् सदिदै नु वाऽसत् । नैकान्ततस्तद्धयभयं पृथक स्याद् यतो विनाभाव इहात्मशक्त्योः ॥ ३॥ पकं हि यद्बह्म किलानिरुक्तं तस्यैव रूपद्वितयं निरुतम् । तस्माद्वयं भिन्नमभिन्नेमतन्नित्यो रसस्तत्र बलं त्वनित्यम् ॥ ४॥ २ यद्भाति तद्भाति वलं रसात्मना कथं त्वसत् सन्न रसोऽन यौति चेत् । यद्भाति किञ्चित् रस एच भाति तद्भुक्तं तु सूर्यत्विपि रूपवद् वलम्॥५॥ यत्रार्जुन किश्चन काचपात्रं रक्तद्रवेण क्रियते प्रपूर्णम् । तत्रेक्ष्यते रक्तमिदं द्रवेण द्रवे स्थिरत्वं तदननयोगात् ॥६॥ ३ बलं न यत्र प्रतिपद्यते किमप्यात्मा स नास्ति स्वयमस्ति तहलम् । अथो यलेनाक्रमौष चत्वचित् तत्रात्मनैवाक्रमतति भापते ॥७॥ अनन्यतामेव तु वक्तुमिच्छन् स आत्मनैवाकुरुतेति बक्ति। तजन्मलाभ प्रतिवतुमिच्छंस्तदात्मलाभं व्यपदिश्य वक्ति ॥८॥ कर्माकरोत् कम्मै च जन्म लेभे तत्रायमाधीयत श्रात्मशब्दः।:. तेनायमात्मा न पृथक् पदार्थः संभाव्यते स्याइलमेष आत्मा ॥ अथो पृथर भूतवलं नु मन्यसे तस्मिन् रसो न्वेति न चाथवा कचित् । यदा चलेऽन्वेति रसो चलान्वये स्यार्तिक यलं तत्र ऋते तदात्मनः ॥१०॥ अन्योन्यमेचं व्यपदेशसंक्रमाद् धलं रसो वा रस एव वा बलम् । नचान्यता वान तयोरनन्यता कथं तदस्तीति मुझुर्विचिन्त्यताम् ॥ ११ ॥ इति तादात्म्यविमर्श रंसवलैकात्म्यवादः ॥ (सदसद्धादः) ·( ३१ ) बलसारताधिकरणम् ( अंसद्वाद:) १ अत्राहुरेके यदि चेदभिन्न भिन्नाभिमानोऽस्ति वृथा विरोधात् । मिमं द्वयं तत्तदभिन्नमेकं कथं भवेत्तद्बलमेकमस्तु ।। १२ ।। २ बलं त्रिधा स्यादतिशायि किश्चित् प्रकृष्टमन्यव निकृष्टमन्यत् ॥ तत्र प्रकृष्टं च निरुटमेते मिथः क्रमते न्वतिशायि निष्ठे ॥ १३ ॥ श्रात्यन्तिकक्षोभवशात् स्थिरत्वं प्रतीयते यत्र बलेऽतिशायि । तत्स्यात् तदाभाति नितान्तशान्तं किन्तूत्कटथान्तमिदं प्रविद्यात् ॥ १४ ॥ एतत् स्थिरत्वं प्रतिपत्तिहतुः सर्वत्र नत्वत्र रसोऽस्ति मिनः। चलं घसं सर्वमिदं वलानामन्योन्यसर्गादिह सृष्टयः स्युः ॥१५॥ यदा कदाचित् त्वतिशायिनीदं बलं प्रकृष्ट यदि चा निकृएम् । आक्रामतस्तत्र बलस्वभावाहिलीयमाने भवतो न भातः ॥ १६ ॥ तदेतदेवात्थरसे प्रसुप्तं बलं न सुतं तदिदं रसे स्यात् । कस्मादकस्माइलमुत्थितं स्यादस्माद्रसाञ्चेन्न रसो बलं स्यात् ॥ १७ ॥ अथ प्रकृष्टं च निकटमेतद् द्वयं स्वतोऽनन्तमपि विधा स्यात् । मिथोऽनुकूलप्रतिकूलमदात् ततीनुसृष्टिप्रतिसृष्टिसिद्धिः ॥१८॥ ३ बलानि नानाविधखराडवन्ति स्वभावतोऽर्चन्ति चरन्ति सन्ति । तत्राधिकेल्पस्य लयात् समत्वे त्वन्योन्यमहानवलप्रकाशः ॥ १६ ॥ लोकेऽवलोके च बले बलस्यानुलमुने विलयं शिलादौ । चलोदयश्चोघलापलाप कल्पादिकालेऽपि ततस्तथा स्यात् ॥ २० ॥ अथार्चतां संचरतां बलानां कदाचिदुग्राहलतः पृथक्त्वे । स्वरूपतः स्यादुदयः प्रचारस्ततः कृतार्थस्य पुनर्निपातः ॥ २१ ॥ इत्थं बलादेव बलोदये स्थिते रसात्तदाख्यानमसत् प्रतीयते । प्रत्यक्षतोऽर्थो यदि नोपपद्यते तदा परोक्ष प्रतिपत्तुमीहते ॥ २२ ॥ पलं रसादुद्भवतीति चेन्मतं स्यात्पञ्चधात्राऽनुपपत्तिरुत्थिता । १ रसायतस्पोद्भवने बलं नु किं बलं बिना किं न सदा बलोदयः ॥ २३॥ २ यस्मिन् वलस्योदय इष्यते स चेद् धनो रसस्यास्ति तदा ततः सदा । रसादसा स्यादुदिता बलं कथं घनो बलस्यास्ति सचेद्रसोन सा ॥२४॥ ३ सतो बलस्योदय इष्यते वा तत्रासतो वा न बिलासतः स्यात् । असंभवात् तत्र सतोऽथवा चेद् द्वैतं वृथा स्याद् बलमेकमस्तु ॥ २५ ॥ ४ खवत् त्वसङ्गः स रसः पृथक चेद् व्यर्थो बलादेव जगत्प्रसृपः । प्रारम्भणश्चेत्स समन्वयात्स्यात् सनाक्रियः स्याबलमेव कुर्वत् ॥ २६ ॥ ५ उतानि चारादशधा बलानि न तत्र कुत्रापि रसोपयोगः । सबै परस्थानगतं घलं वा स्वस्थानगं वा जगतः स्वरूपम् ॥ २७ ॥ इति तादात्मविमर्श वलसारताचादः ॥ (असद्वादः) ·रससारताधिकरणम् (सद्वाद) १ अत्रोच्यते बालकवत्प्रभापसे यदात्थ सर्व घलमस्ति नीरसम् । बलं न कुत्राप्यरस प्रदृश्यते न जातु वाऽनात्मतयोपपद्यते ॥२८॥ लेलायते पश्य चिरायतेऽयं हस्तोऽथ हस्तो यदि नास्ति कस्तु । कम्पेत कम्पोऽपि स किं पुनः स्यानानात्मकर्माणि मनस्यपि स्युः २६ ॥ यत्कम्पितं पश्यसि तत्र कम्पो यत्रोदितस्तिष्ठति नास्ति वातम् । कम्पाश्रयं कम्पविभिन्नमर्थ पश्यन्न पश्यस्यतिचित्रमेतत् ॥३०॥ अथास्तु तावद्वलमेव कम्पाश्रयो वलं तच्च बलाश्रितं स्यात् । आद्यं तु शुद्ध बलमस्त्यसारं न संभवेदात्मविनाकृतं चेत् ॥ ३१ ॥ २ श्रथो पुनर्यचतिशायि किश्चिद्दल प्रशान्त परिपूर्णमात्थ । तदेव मन्ये रसमन्यधर्म शश्वत् प्रशान्तं न यलेऽस्ति शान्तिः ॥ ३२ ॥ ततो द्विधारूपममुण्य मन्मो यस्तत्र नित्यैकरसो रसोऽसौ। अथास्ति यद्भिनरसं विकुर्वद् रूपं पृथक्त्वादिव तहलं स्यात् ॥ ३३ ॥ ३ थत्वब्रुवन् केऽपि बलोपमहात् क्षोभाप्रकाशो रसभावरूपम् । बलात् पृथक्कोऽपि रसोऽस्ति नेति तदप्यविज्ञानमिव ब्रुवन्ति ॥ ३४॥ स्वरूपतो यत्र चलप्रकाशःप्रदृश्यते तत्र च दृश्यतेऽयम् । रसः पृथग्भूत इव प्रशान्तस्तमेतमर्थ नु रसं वदामः ॥ ३५॥ स्थितिर्न यत्रास्ति तथा न गच्छद् गति नै यत्रास्ति न वा स्थितं तत् । एकैकमेवं परिवर्तशीलं विरुद्धधर्मद्वययोगि सर्वम् ॥ ३६ ।। ४ रसाद्वलस्योद्भवने वलान्तरं नापेक्ष्यते किनु चल स्वभावतः। प्रतिक्षणं प्राणदपानदीक्ष्यते तस्योदयश्चास्तमनं च सूर्यवत् ॥ ३७॥ तोदितेऽस्मिन् सवनत्रयं यथा तथा भवेदस्तमिते च तन्त्रयम् । रसोदरेऽन्तर्हितमस्तवद्भवे तत्सुप्तमुक्तं न तु निष्टमिण्यते ॥ ३८॥ तत्प्राणनेऽन्या तदपाननेऽन्या सीमानतामेति बलं विलय । चलं विपर्येति परीत्य सीमा ततोऽस्तमेति क्वच वाऽप्युदेति ।। ३६ ॥ तत्रायमेतस्य बलस्य चोदयो यतोऽथ यस्मिन् पुनरस्तमेति तत् । सोऽयं बलास्तोदयसीमतामितो ध्रुवं तदन्योऽभ्युपगम्यते रसः ॥४०॥ न प्राणनापाननवृत्तिरूपतामपेक्षतेऽस्तोदययोबलस्य यः । स्यात्तन्मते नोदनया घलोदयो बलक्षयश्चेति बलस्य हेतुता ॥ ११ ॥ उत्तेजकोत्तेजनया प्रवर्तते रसे बलादेव बलोक्यः सदा । उत्तेजः सर्वविधं बलं भवेदिच्छातपानान्तिवलं तु मूलतः ॥४२॥ ५ यस्मिन् वलस्योदय इष्यते सदा स पूरुषोऽयं बलवद्सोहि सः। चनो रसस्यैष बलस्य वा घनस्ततो रसोतवला सदोदियात् ॥४३॥ ~

·( ३३ )
६ सतो बलस्योदय इप्यते वा तत्रासतो चेति वृथा विचारः ।
अन्वक्षमीक्षे तु यलोदयं तं रसाततस्तं प्रभवं वदामि ॥ ४ ॥
यथाऽयसः किट्टमसूत लूता तन्तुर्यथा फेनचयो जलेऽभूत् ।
तथा,रसादेव सतो विभेदादुद्भय रूपं चलमत्र तस्धौ ॥ ४५ ॥
अथाऽयसः किसमुद्भवे स्यादन्योऽपि हेतुर्न तु कोऽपि तस्मात् ।
रसारलोत्पत्तिविधानहेतुर्यलोद्भवानास्ति रसस्य हानिः ।। ४६ ।।
तत्रैवमत्रैवमिति प्रभेदे हेतुस्तु को नाम ऋते स्वभावात् ।
ईक्षे यदन्वक्षमतः स्वभावं तथा विधं तत्र निरूपयामः ॥ ४७ ।।
स्थिता पुरस्तादिह मक्षिकेयं विष्टब्धदेहोत्सवते स्वयं सा।
तत्रोलचायात्र बलं शरीरे फुतो भवेदात्मविना कृतं चेत् ।।४।।
इच्छात्मलिई दियदेच्छतीयमुत्तिष्ठते तत्क्षणमेव तस्मिन् ।
वलं ततस्तस्य शरीरमेतलानुसारेण यतस्ततः स्यात् ।। ४६ ॥
सूर्याशवः काचवशाद्घनत्वेऽपूर्वाग्निरूपेण भवन्ति तूले।
तदग्निरूपं कुत आगतं स्यात् कवा विलीयेत ऋते तदंशः ॥ ५० ॥
तथा विभुर्यो हि रसोऽस्ति तस्मिन्नवं नवं नित्यमुदेति यद्यत् ।
घल स्वभावादिव तेन सर्गाद् भाचो बभूवाभिनयो बलेन ॥ ५१ ।।
चलं च तत्तत्पुनरेव तस्मिन् चिलीयते तेन तदन्वयात्मा ।
भावोऽपि सो चलमन्यमुमिन् रसेऽप्ययात्स्याद्रस एव भूयः ॥ ४२ ॥
४ )
यदास्य चाऽसलसमन्वयो न प्रसगहेतुर्भवतीति तन्न।
निरञ्जनाकाशसमन्वयेन प्रायः समस्तं भवतीद वस्तु ॥ ५३ ।।
यत्रापि सुश्लिएतमा इव स्युनितान्तरुद्धा अरणवोऽश्मखण्डे ।
तेषां पृथक्त्वध्यवहारहेतुं तत्रान्तराफाशमुशन्ति विशा॥ ५४॥
नो चेत् स आकाश इहान्तो स्यात् तदाऽणवो नैव पृथक स्थिताः स्युः।
परः शतैरप्यणुभिः समेतैरनन्तरैः स्यादणुरेक एच ॥ ५५ ॥
तथा च नेयं पृथिवी न सूर्यो नेन्दुनवाऽन्योऽपि च पुनलः स्यात् ।
तस्मादणुस्थूलविशेषरूपा व्यक्तिस्तदाकाशसमन्वयात् स्यात् ॥ ५६ ॥
यदप्यवोचद् भगवान् कणादः पञ्चात्मकं नास्ति शरीरमेतत् ।
पञ्चात्मकं मास्तु तथापि तत्र व्योम्ना चिनाद्वायतनं कथं स्यात् ॥ ५७ ॥
(
अयेह मृत्योरमृतस्य सन्मित्य समस्तं परिदृश्यते चेत् ।
न मृत्युना वा न विनाऽमृतेन स्यादेतदेवंविधरूपजन्म ॥ ५ ॥
लोमोऽमृतं मृत्युरिदाग्निरित्थं सर्वत्र चौक्षेऽमृतमृत्युसर्गात् ।
तत्राऽमृतस्यामृतमेव-मृत्योमृत्युस्नु मूलं प्रभवेद्विशुद्धम् ॥ ५६ ॥
पुनः पुनर्यन्म्रियतेऽमृतस्थं तन्मृत्युरूपं तदिहान्यथात्वम् ।
यवन तत्त्वं नयतोऽन्यथात्वं तपमेवामृतमाहुरााः ॥ ६० ॥

·( ३४.)
E
विना. चलं नास्ति रसो रसेन विना वलं नास्ति पृथकप्रदेशम् ।
एकोहि सोऽर्थों बलवद्रसो यः प्रत्यक्षतः स्वानुभवैकगम्यः ॥ ६१ ॥
अनुभवे तस्य बलस्य लोपे चेदं यदा केवलमेकमस्ति ।
ब्रह्मैव तन्नाम तदा वदामि बलोदये तच्च रसश्चं रूपे ॥.६२॥
वलेऽलति.त्यस्य सतो रसस्यान्वयो यदात्मन्धि तदा वलं स्यात् ।
रसस्तदात्माऽथ बलं तदस्य प्रख्यायते शक्लिरिति प्रभेदः ॥ ६३ ॥
इति तादात्म्यविमर्श रससारात्मवादः ॥ (सद्धादः)॥
इति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे सदसद्वादस्य
तादात्म्यविमर्षाधिकारस्तुतीयः पूर्णः॥
इति सदसद्वादस्य तृतीयं प्रस्थानं तादात्म्यवादाख्यम् ॥३॥

·.. अथ सदसद्वादस्याभिकार्यवादविमर्श त्रिविकल्पेऽसदादः प्रथमो विकल्पः॥ असत्कार्यवादाधिकरणम् । (वैशेषिकमतम् ) १ अथास्तु तवस पृथक् सदेव तन्न चासदस्त्येधारसं यतो हि तत् । न यद् द्विरूपत्वमतो न नत्स्थिती विषधितां विप्रतिपत्तिरस्ति हि ॥१॥ किन्त्वन कर्म चिरसे विवर्तते कदाचिदस्तीव कदाचिदस्ति नो। ततो विचारः मतेन फर्मणि प्रष्टसत्वं स्वमथान्यतो छतम् ॥ २॥ २ तत्रादुरेफे यसरपुरा यलं तदेव पश्चात् सदिव प्रपद्यते। सन्तं यदात्मानमिदं फरोति तत्स्ययं ततस्तत्सुकृतं निरुच्यते ॥३॥ यथास्ति मृत्सा न घटोऽस्ति तस्यामसन् घटस्ता दधाति सत्ताम् । घटो चलं कर्म च मृगलस्थं सत्तामुपादाय विभाति तावत् ॥ ४॥ यत्कार्यमुत्पपस पतदासीयसत् पुरा सद्भवतीह पश्चात् । वैशेषिकैरेष निरूपितोऽर्थी नैयायिकैश्चाभिमतोऽयमर्थः ॥ ५॥ ३ असघल तत्परसत्तया फार्थ संयुज्यतेऽसत् कथमन सद्भवेत् । इत्थं न चारातल्यमिहोपपद्यते सर्व यथा पश्यसि विद्धि तत्तथा ॥६॥ न धौर्न पृथ्शी न तदन्तरिक्ष न चान्यदो किमपीदमासीत् । मनोऽकरोत् प्रागसदेवसत् तद्धमस्ततोऽभूदभवत्ततोऽग्निः ॥ ७ ॥ ज्योतिस्ततोऽश्चि मरीचयोऽतस्तस्मादुदारा अभवनक्षेपाम् । संघाततोऽभूदिदमभ्रयत् तत्पश्चारसमुन्द्रोऽभवदर्णवः सः॥८॥ प्रजापतिस्तं पुनरन्वराज्यत खोत्राप्स्यवापयत च प्रतिष्ठितः । पृथ्वी ततोऽभूदयमार्जनाहियचोन्मार्जनाद् धौरियमूर्ध्वतोऽभवत् ॥ ८ ॥ पतधि लोकत्रयजन्म तत्र प्रजापतिस्तत्पृथिवीप्रतिष्ठः । पश्चात्प्रदेशेऽस्य तनूस्तमिना बभूव तस्यामसुरा बभूवुः ॥१०॥ पक्षप्रदेश दिनरात्रिसन्धिर्देशोऽस्य तस्मारतवो बभूवुः । मुखप्रदेशे तु दिवेव देशोऽस्यासीदभूवंस्तत एव देवाः ॥ ११ ॥ ज्योत्स्ना तनूर्या जननेन्द्रियं तत् तताः प्रजा अत्र हि योनिजाः स्युः । रेतो हि सोमः पुरुषस्य तसाऋतुप्रदानात् प्रभवन्ति जीवाः ॥ १२ ॥ तदित्थमस्मादसतो मनोभूत प्रजापतिः स्यान्मनसस्ततश्च । प्रजा अभूवन्निति सर्वमस्मिन स्थितं मनस्येव हि सा प्रतिष्ठा ॥ १३ ॥ श्वोवस्यसं नाम मनस्तदस्ति ब्रोदमस्मादभवत् समस्तम् । * यत् प्रागसत् तत्सदभूदिदानीमितीत्थमातु: खलु तैत्तिरीयाः ॥ १४ ॥ यदस्ति किञ्चिन्निखिल प्रजः यज्जायते प्रागसदेतदासीत् । भोक्तुं मनो नास्ति तथास्ति पश्चादसन्मनः सद् भवतीति मन्ये ॥ १५ ॥ मनो हि रूपं न यदस्ति पूर्व तदस्ति पश्चादसदेव तत्सत् । मनस्तदेवेदमशेषविश्वं श्वोघश्यसं नाम तत्र तत्त्वम् ॥१६॥ त्यसरकार्यवादः॥ * (ते. मा. २ कां. २ अ. ६ अनुयानाः) ·अभिकार्यवादाधिकारे त्रिविकल्पे सद्वादो द्वितीयो विकल्पः ।। सत्कार्यवादाधिकरणम् । (प्राधानिकमतम्) २ परस्तु तत्राह न चासतः कचित् सत्तामहः संभवतीति भाव्यताम् । सदेव तत्रास्ति वलं रसस्थितं प्रादुर्भवत्यन्तरितं च जायते ॥१॥ यत्कार्यमुत्पद्यत एतदासीत् स्वकारणे लीनमथाविरस्ति । त्रिकालसत् तन्न कदाप्यसत् तत् सांख्यैरभिर्विदितोऽयमर्थः ॥ २॥ गृह्णन्त्युपादानमथेह सर्व न भाव्यते कारणता च कृता । शक्यं पुनः शक्तिमतैव कर्तुं नासत्कृतं स्यादिति सन्न कार्य्यम् ॥३॥ ३ असन्नु कार्य यदि चाभविष्यद्वन्ध्यासुतोऽप्यत्र कतो भविष्यत् । आकाशपुष्पाण्यपि श्रृंगमश्वेऽकस्मादपूर्व नगरं कचित् स्यात् ॥ ४॥ श्रसन्नु कार्य यदि चाभविष्यद् तत्सर्वतः स्यादविशेषतो वा। स्युरेकतस्तान्यविशेषतो वा नोपादीतह नियम्य किञ्चित् ॥५॥ कार्य स्वयोनौ यदि नाभविष्यच्छक्तिस्तदा केन निरूपिता स्यात् । निरूपितं केन च कारणत्वं बहिः सतामस्ति न कारणं तत् ॥ ६॥ ४ सत्तावतामेव तु रूपहानादस्त्यप्रकाशोऽथ च रूपलाभात् । आविर्भवन्तीद पुनः कथंचित् स्वरूपहानाञ्च तिरोभवन्ति ॥ ७ ॥ सतोऽतिदूरादतिसंनिधानान्नष्टेन्द्रियत्वादमनस्कत्तायाम् । सौम्यादरूपात् व्यवधानतोऽभिभवात् समानाभिहतेरलब्धिः ॥८॥ ये व्यंगुलप्रायखविप्रकृष्टे संछादके खे विधृते भवेताम् ।। तदन्तरालाम्चरमध्यतारा न दृश्यतेऽनावरणापि दृष्टया ॥६॥ ५ खण्डे शिलाया अपि हस्तमात्रे स्थितं जगद्रूपमवेहि सर्वम् । यस्यैव रूपावरणं पृथक स्यात्तस्यैव रूपं पृथगाविभापात् ॥१०॥ अस्त्येव सूत्रेषु पटस्तथापि विशिलष्टसूत्रेषु पटोपलब्धिः। नास्त्येव तेा क्रमसंनिवेशे पटस्य सूत्रेषु सतप्रकाशः ॥ ११ ॥ मृत्स्वेव वृक्षा अपि सन्ति किन्तु स्वांगानि विश्लिष्टतराणि तेषाम् । रूपं न यावत् क्रमवन्धनात् स्यात् तावत्सतामेव च नोपलब्धिः॥१२॥ यत्वाहुरेके नहि किञ्चिदासीदसत् पुरासोदसतोऽभवत् सत् । * तत्रार्थशून्यादसतः कथं सत् भवेन्मतं साधुन तत्पतीमः ॥ १३ ॥ इति सत्कार्यवादः ॥२॥ * (छ. उ. .)

·अभिकारर्थवादाधिकारे त्रिविकल्प सदसद्वादस्तृतीयो विकल्पः॥३॥ मिथ्याकार्य्यवादाधिकरणम् । (शारीरकमतम् ) १ यश्चासदेवेदमिदान प्रासीदव्यारुतं नाम तदम आसीत् । नाम्नाच रूपेण च कर्मणा यत् स्याद् व्यारुतं तत्सदिति स्म फेचित् ॥१॥ २ यथासदेवेदमिहान आसीत् ततः सदासीदिति तैत्तिरीयाः। सामान्यतः प्रादुरिहानुपास्यं मा कारण कार्यवदेव चोधि ॥ २॥ इत्यर्थमुहालक एतमर्थ व्याचए सुस्पष्टमिहानुपाख्यम् । न कारणं नास्ति यतोऽर्थशन्यात् सोऽत्र कार्य तु पुरासदासीत् ॥ ३॥ ३ प्राहुः परे कार्यमिहानुपाख्यं तत्कारणं तु विविध प्रतीयात् । असच किञ्चित्सदपीड किञ्चिद् यः प्रागमायः स च कारणं स्यात् ॥ ४॥ सर्व तु तत्कारणमर्थशून्यं नास्तीति तात्पर्यमिदारुणः स्यात् । यत्प्रागभावः स घटो मृदोऽभूद् यत्प्रागसत् तत्मनसोऽखिलं स्यात् ॥५॥ ४ पश्यन्ति केचित्विद तैत्तिरीये मत न कार्य न च धारणं सत् । अथारुणिः पश्यति तद्विरद्धं सत्कारण तत्र सदेव कार्यम् ॥६॥ ५ अथादुरन्ये तु न सन्न चासहल प्रतीयात् सदसञ्च नैतत् । अथास्तु धा सर्वविधं यथेच्छ तत्सत् किलासत् सदसश्च विक्षः ॥ ७ ॥ निर्चक्तुमेतनदि शक्यते यत् तदित्यमेवास्ति न चान्यथेति । यः सर्वथा संभवतीदमेकं चलं ततो निर्वचनीयमेतत् ॥ ८॥ ६ कर्मत्वकर्मस्थमकर्म कर्मसद् भिन्नं द्वयं सत् तद्भिन्नमद्वयम् । अकर्म भिधेत न कर्म भिद्यतेऽध्यासोऽमृते स्यादिति पविकल्पनाः ॥६॥ घटो मृदि स्यान्मृदियं घटे स्यात्-भिन्नौ तु तौ चा मृदियं घटी था। भिन्ना तु मृझेप घटस्तु भिन्नो घटो मृध्यस्त इत्तीय विद्यात् ॥ १०॥ इत्थं यतः कारणकार्यभावा मिथो विरुद्धा अपि पइविकल्पाः । असंभवार्था अपि संभवन्ति कार्य ततो निर्वचनीयमेतत् ॥ ११ ॥ अथा पिघा कारणमेव कार्य पृथक् तु मिथ्या भ्रमकल्पितत्वात् । ये यादृशाः कारणकार्यभावाः सर्वत्र तत्कार्यमलीकमीक्षे॥ १२ ॥ युगाक्षचक्राणि धुरो वरूथोऽप्येतानि संहत्य धृतान्यनः स्यात् । तेषां पृथकत्वे तदनो न चीक्षे तस्मादनः कार्यमिति भ्रमोऽस्ति ॥१३॥ वृक्षा वनं नाम भटा अनीकं संशा पृथक् सा व्यवहारहेतोः। अन्यान्यवाचा व्यपदेशमात्राद् विकारधीः फिन्तु न तन्न कार्यम् ॥ १४॥ :

·लोप्टो घटः पिण्डकपालभित्थं केनापि रूपेण मृदो ध्रुवं स्युः।
न कारणं कायंमिहास्ति किञ्चित् पायरूपाणि मृदस्तुं तानि ॥ १५ ॥
प्यालाद् युवा स्यात्स्थविरस्तु यूनोऽवस्था इमाः स्युः पुरुषस्य भिनाः ।
तथा तृणाद्दुग्धमतो दधि स्यादकस्य नाना प्रभवन्त्यवस्थाः ॥ १६ ॥
७ ये पार्थिवास्तत्र मृदेव सत्यं मृदोऽपि वायैव ततोऽपि तेजः।
वायुस्ततो न्योम ततस्ततोऽपि प्राणस्ततः सत्यमिदं मनोऽस्ति ॥ १७ ॥
अर्थक्रियाकारितया मनस्तत् सदस्ति तत् प्रागलदेव तत् स्यात् ।
यावन्न धत्ते विपयं तदानीमसद्धदेवार्थमुपेत्य तत् सत् ॥१८॥
तस्मान्मनोऽसत् सदिति द्विधाहर्मनः पुरासीत् तत एवमाहुः।
नूनं सदेवेदंमिहान आसीदथा सदेवेदमिहान आसीत् ॥ १६ ॥
इति सदसद्वादस्तृतीयः॥३॥
इति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशाने सदसद्वादस्या-
भिकार्यवादाधिकारः संपूर्णः ॥
इति सदसद्वादस्य चतुर्थ प्रस्थानमभिकार्यवादाख्यम् ॥४॥

·सदसद्वादस्य गुणवादाधिकारे त्रिविकल्पे- प्रथमोऽसद्वादविकल्पः ॥ सदसत्पदार्थनिरूपणम् । (संज्ञाधिकरणम्) १ रसं विना नास्ति पलं धलं या विना रसो नास्ति विशुद्धचेपः। तस्मान तस्मिन् सदसद्विवादोधार्यः परत्रास्ति विवाद एपः ॥१॥ विशिष्टरुपस्तु परा य आत्मा स पूरुषः सोऽव्यय उत्तमश्च । नित्यस्य तस्यात्मगुरणास्त्रयः स्युस्तेषां दि पूर्वापरताविवादः ॥ २॥ प्राणो मनो घागिति तस्य रूपाण्येतानि नित्यानि न विप्लवन्ते । एप प्रयाणामिद सन्ति मामान्येतान्यसहा सदसच सच ॥३॥ १--असन्मूलकस्कृष्टयधिकरणम् ।। २ यालणे शंसति तैत्तिरीये मनोऽसतोऽज्यत तत्र भाव्यम् । प्राणान्मनोऽभूदिति चर्पयस्ते प्राणा दासत् तदिहाण यासीत् ॥ ४॥ अनाहुरेसे कमष्टिमेपा प्रजापतिर्या इदमन आसीत् । एष्ट्रा मनोऽसौ मन पच चासीत् सृष्ट्राऽथ घाचं स हि धाग्यभूव ॥ ५ ॥ एपा मते प्राण वैष पूर्वः प्रजापतिः प्राण पदोपथरूपः । प्राणस्तु मृत्युः स मनोऽमृतं यन्मृत्योस्ततः सृष्टिरभून्मतेऽस्मिन् ॥६॥ स्थितिस्वभाषं त्वमृतं स मृत्युर्गतिस्वभावः प्रथितस्ततोऽयम् । प्राणः स्वभाधन चलोऽस्ति मृत्युस्तस्मादसत्प्राण इति त्रुचन्ति ॥ ७ ॥ ३ सर्गोऽसतोऽभूदाखिलो यथायं तथाग्निचित्या विषये महर्षिः। स याज्ञवल्क्यो भगवानवोचत् तदुक्तरीत्याऽत्र निरूप्यते सः ॥८॥ असद्धि सर्च जगदन घासीदसद्यदासीटपयस्तदासीत् । प्राणास्त उक्ला पयो यतस्तेऽरिस्तपोभिः श्रमतश्च विश्वम् यः प्राणमध्यः स शहेन्द्र उप्तः प्राणान् स इन्धे परितोऽवभीक्षणम् । प्रारणास्त इद्धाः पुरुषा अभूवन् पृथक् पृथक सप्त ततोऽधिका चा॥१०॥ असंहितैस्तैन हि कश्चिदर्थः पृथक् पृथक् सर्गविसर्गवद्भिः। अन्योन्यसंसर्गवशात्तु सधैं प्राणाः श्रियं सर्वविधां सृजन्ति ॥ ११ ॥ नाभेरवाडूचोचमिमे सौजन् दी द्वौ तदित्थं पुरुषाः समेत्य । चत्वार आत्मा स युजोऽन्तरे द्वौ पक्षौ प्रतिछा विह पुच्छमेकम् ॥ १२ ॥ तदित्थमेतान्पुरुषा न कुर्वनन्योन्यसंगात् पुरुपं तमेकम् । या श्रीरमीपामुदभूद्रसोऽसावू समुत्थाय शिरोऽस्य जज्ञे ॥ १३ ॥ एकोऽधिकोऽस्त्यात्मनि पूरुषोयत्ततोऽयमुद्यच्छति पुच्छपक्षान् । नापेक्षते पुच्छमिमौ च पक्षौ स पूरुपो जीवति यावदात्मा ॥१४॥ ६॥

·(४०)
यः सप्तभिस्तैः पुरुषैः स पूरुपो ोकोऽभवत्तं प्रविदुः प्रजापतिम् ।
स एव चित्योऽग्नित्यं स चीयते चिते निधेयोऽग्निरसौ.शिरोरसः॥५॥
देवाः श्रिताः सन्ति शिरो रसेऽस्मिस्तत्रैव जुलत्यखिलेभ्य एभ्यः।
चित्यः शरीरं शिर एवमात्मा नैकं विनान्येन कदापि तिप्टेत् ॥ १६ ॥
स योऽयमेकः पुरुषः प्रजापतिः स्रष्टुं स ऐच्छत् स तपोऽप्यतप्यत ।
सोऽश्राम्यदस्मात्प्रथमं व्यजायत ब्रह्मप्रतिष्ठा प्रतरां त्रयीमयी ॥१७॥
ऐच्छन्मनस्तः स तपस्वतप्यत प्राणेन वाचा तु कृतश्रमोऽभवत् ।
प्राणो यदा प्रक्रमते तदा धुवं मनश्च वाक् संचरतः सहैव हि ॥१८॥
प्रजापतिः प्राणमयः स श्रासीत् अग्रीमयी चाकू प्रथमं ततोऽभूत् ।
प्राणस्य ऋक्सामयजुर्मयों वाग्ब्रह्मप्रतिष्ठास्ति सतत्प्रतिष्ठः॥१॥
"ब्रह्मज्ञान प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो वेन पावः ।
स युध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सत्तश्च योनिमसतश्च विवः ॥ २०॥"
पुनस्तपोऽतप्यत वाक् प्रतिष्ठो वाचस्तु लोकादसृजद्धि सोऽपः।
वागव सासृज्यत नायदापः सर्व यदामोत् तत आप पताः ॥ २१ ॥
ऋक्सामयोः संप्रति तिष्ठतीदं प्रारयस्ति यत् स्थास्तु चरिप्णु किञ्चित् ।।
प्राणप्रभावाद्यञ्जपस्तु वाचोऽभवद्विकारः स इमाइहायः ॥ २२॥
५ प्रजापतिः प्राणमयः स विद्यया त्रय्याऽनया साकमथस्ततोऽविशत् ।
आरड ततोऽधर्तत तत्र चाग्रतो विद्यानयी ब्रह्म पुनर्व्यजायत ॥ २३ ॥
गर्भोऽन्तरासीदभवतु सोऽग्निर्विद्यात्री ब्रह्ममुखं तदग्नेः।
तत्राश्रु यत् संक्षरितं स चाश्वः कपाललिप्तो रस उद्गतोऽजः॥२४॥
पृथ्वी तु तत्राण्डकपालमासीत् संक्लिश्य पृथ्वी पुनरप्स्वविध्यत् ।
पराड रसोऽत्यक्षरदेष कूर्मोऽभवद्रसोऽन्यः समयौत्पृथिव्या ॥ २५ ॥
पृथ्वाः समन्ताहहिरूलमूर्य दध्याज्यमध्वादि रसाः सवन्ते।
आदित्य पताननिशं प्रवन् करोति सृष्टिं स ततोस्ति कूर्मः ॥ २६ ॥
पृथ्वी तु सर्वापि ततोऽप एवानुव्यैदभूदेकमिवाप एव ।
केनोऽभवत् तत्र तपाश्रमाभ्यां शोषान्मृदासीदपि चोपरूपम् ॥ २७ ॥
स्यात् सैकतं शार्करमश्मचायो हिरण्यमत्रीपधिवृक्षमासीत्।
एता अभूवन्नवसृष्टयोऽस्यां साग्निनिवृत्तस्य चितिर्मतेयम् ॥ २८ ॥
त्रयी प्रयुक्त्या भवदण्डरूपं प्राणोश्रुवद्धो भवदग्निरन्तः ।
अपां प्रयुक्त्या भवदन्यमति क प्राणतोऽन्या भवन विद्या ॥ २६ ॥
अभूत् प्रतिष्ठेयमतोऽस्ति भूमिः पृथ्वी तु सायेन पृथुत्वमागात् ।
कास्न्यन चाग्नि समपादयत् सा ततश्च गायध्यभवत् प्रसिद्धा ॥ ३०॥
६ प्रजापतिः प्राणमयः स पश्चात् सहाग्निनास्यामविशत् पृथिव्याम् ।
पाण्डं ततोऽधर्तत तत्र चान्तर्गर्भो य श्रासीदभवत् स वायुः ॥३॥
तत्राथु यत् संक्षरितं वयस्तत् कपाललितस्तु रसो मरीचिः।
कपालमासीत् तदिहान्तरिक्षं पोषाण्डमेतत् प्रथमाण्डवत् स्यात् ॥ ३२॥

·७ प्रजापतिः प्राणमयोऽध साई सघायुना प्राविशदन्तरिक्षम् ।
श्राएवं ततोऽवर्तत तत्र सोऽभूदादित्य पनन्तु यशो पदन्ति ।।.३३ ॥
तत्राथु यत् संक्षरित स चाश्मा पृश्निः कपालस्थरसस्तु रशिमः ।
कपालमासीत् तदिदाभवद्यौर्यशोऽएडमेतत् तदियं त्रिलोकी ॥ ३४ ॥
८ आदित्यसार्थश्च दिवं प्रजेशः स प्राविशत् तत्समवर्तताएडम् ।
रेतो दिचन्द्रोऽभवत्र तमनाक्षत्रमत्र क्षरितं यदश्रु ॥ ३५ ॥
फपाललिप्तस्तु रसो विदिक् स्यात् कपालमाहुस्तु दिशं तदिधम् ।
श्रण्डानि चत्वार्यभवस्त गते लोका दिशश्चेति विमिद्य विधात् ॥ ३६॥
# नैतावता भावय चन्द्रधिम्यं तरसूर्यविम्यादपि चोर्ध्वदेश ।
दिक चंद्रसंवत्सरचन्द्रभेदाद् दैधे दिगिन्दुः परतः स्तृतोऽस्ति ॥३७॥
अग्नि प्रजातं वसवोऽनुजाता रुद्रायभूवन तु थायुमेतम् ।
आदित्यमादित्यगणा अनुस्युर्विश्वे तु देवा अनुचन्द्रमासन् ॥ ३८ ॥
१० प्रारभ्य भूपृष्ठत धार्फदेशाहियो विभागाः प्रभवन्ति सत्त।
तावत् प्रदेश व्यभवति सोऽग्निप्रैलोक्यमेतत्परमो दिशः स्युः ॥३६॥.
अग्निस्तरो यावदियं त्रिलोकी सोमस्तरस्तत्परतोऽस्त्यनन्तः ।
सोमोऽग्निमायाति तनभोगात् पुष्टोऽग्निरद्गच्छति सोमदेश ॥ ४०॥
खे वा यदूर्घ विहगाः ममन्ते खे वा यदुर्च जलदाः प्लवन्ते ।
भूवायुरासीदति याचदृर्व सा तावती द्यौः प्रथमास्ति सा भूः ॥ ४६॥
धौर्या तृतीयास्ति स तत्र चन्द्रो या सप्तमी तत्र विभाति सूर्यः ।
सप्तापि ताः साम रथन्तरं स्यादेतावतीयं पृथिवी प्रदेिष्टा ॥ ४२ ॥
प्रजापतेः सा प्रथमा तनृा स्याद्रथन्तरं नाम ततः परस्तात् ।
वैरूपसामास्ति ततः परस्तात्स्याच्छाफर साम मही निवृत् सा ।। ४३॥
एतावती घागियमस्ति पृथ्वी प्राणः स तत्रासित वितायमानः।
चित्योग्निरेवैप शरीरमेतच्छिरस्तु योऽग्निः स सचिते निधेयः ॥४४॥
प्राणस्तदित्थं द्विविधः प्रवृत्तः शरीरमासीच शिरोऽन्यदारतीत् ।
चाक् तच्छरीरन्तु मनः शिरस्तत्माएः स सृष्ट्वाऽविशदेतदेतत् ॥ ४५ ॥
११ एवं हि सूर्य ऽपि दिवो विभागाः सप्तैव तत्रापि पृथक निलोकी।
तथाग्नि सोमस्तरपलतिरेवं प्रजापतेरस्ति तनूरिनलामा ॥ ४६॥
सूर्ये बृहत्साम पुरस्तदुर्च वैराजमस्योपरिश्वतं स्यात् ।
एफैकमेपान्तु रथन्तराणामेकैकमन्येप्वतिमन्यते तत् ॥४७॥
चाची यथा सन्ति रथन्तराद्यास्तद्धन्मनांस्यत्र वृहन्मुखानि ।
धौरेतदेपा पृथिवी च पूर्वाऽऽधान्यौ मिथः संभवतः स्वभावात् ॥ ४ ॥
१२ "सहस्रधा पश्चदशान्युफ्था यावद् घावापृथिवी तावदित्तत् ।
सहस्रधा महिमानः सहसं यावद्रा विष्टितं तावती वाक् ॥ ४६॥"
अग्निश्च घायुश्च रविश्व चन्द्रमा दिशश्च देवा इति पंचधा मताः।
ते वाढाया:प्राणमया मनोमया भवन्त्यतः पञ्चदशाहतानृचि ॥ ५० ॥
मनोमयाः प्राणमयाः सदैकतां गताः पृथइलैच भवन्ति कर्हिचित् ।
तद्धमतद्यावतिसंस्थितं भवेदियं च वाकू तावति याति संस्थितिम् ॥५१॥

·(४२) सहधा पञ्चदशापि ते पृथक् भवन्ति तत्रापि सहनधा पुनः । तस्मिन् सहने महिमान आसते संपद्यते तैरिदमण्डवपुः ॥ ५२ ॥ १३ भूतानि पुराव्यां दिनदेवताः स्युः प्रजाः प्रजापत्यभिसृष्टरूपाः। देवेषु भूतान्यथ दैवतानि भूतेषु चोच धरतः क्रमन्ते ॥ ५३ ॥ अथान जीवा अपि भौतिकाः स्युः प्रजापतिस्तेप्चपि संनिधन । स पूरुषः पूरुषसतकात्मा सोऽप्यत्र सृष्टिं तनुते तथैव ॥ ५ ॥ प्राणेभ्य ऊभ्य इयति देवान् भूतान्यवाग्भ्यः स तनोति नित्यम् । भूतानि मा अमृता प्रजास्ताः स्युर्देवतास्ता अध ऊर्ध्वमायुः ॥ ५५ ॥ अध्यात्ममेता अपि देवता मनोवाक्प्राणचक्षुःथुतिसज्ञिता मताः। चन्द्रो मनश्चक्षुरिनः श्रुतिर्दिशः प्राणोऽनिलो वागनलोऽत्र कथ्यते ॥ ५६ ॥ इमं निविष्टाः पुरुषं च पञ्च ताः पञ्चैपविष्टः पुरुपोपि देवताः। साङ्गः स ालोमनखाममाप्यते सर्वाणि भूतानि तथाप्तिमन्ति हि ॥ ५७ ॥ मनोमयान् प्राणमयांश्च संहितानिहोभयान प्राणपदेन चक्षते । प्राणस्य वाचः परिवर्तनं मिथः संपद्यत सभिऋषि-वीति तत् ।। ५८ ॥ "एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे । तं पाकेन मनसा पश्यमन्तितस्तं माता रेढि स उढि मातरम् ॥ २६ ॥" १४ सूर्येपि जीवाः प्रभवन्ति तद्वत् ते दैविकास्तान प्रवदन्ति देवान् । प्रजापतिस्तेष्वपि संनिधत्ते सोऽन्यत्र सृष्टिं तनुते तथैव ॥ ६०॥ भूतप्रजानां वपुपि प्रभूता भूतप्रभावाः प्रभवन्ति तद्वत् । देवप्रजानां वपुपि प्रभूना देवप्रभावाः स्युरपीन्द्रियाणि ॥ ६१॥ भूतप्रभावात् पृथिवीधृतास्ते स्थूलाश्च मन्देन्द्रियशक्कियोधाः । देवप्रभावाद् घुगताः परे तु स्युरीश्वरा शानवलेन्द्रियायाः ॥ ६२॥ १५ सृष्टा प्रजास्तत्र च सर्वमार्जि विभूय विस्त्रंसत पप आत्मा । प्राणस्ततो झुत्क्रमतेऽस्य मध्यात् प्राणात्यये तं व्यजइश्च देवाः ॥ ६३ ॥ अग्निस्ततस्तै प्रति संदधाति प्राणे हिते पूर्वमिच प्रजेशम् । प्रजापति तेन वदन्ति चाग्नि विनस्तपूर्त्या सदि पूर्ववत् स्यात् ॥ ६॥ विनसते योऽस्य हि लोमचर्ममांसास्थिमज्जाभिहिताश्च तन्वः। विस्त्रंसिताः स्युस्तदिहाग्निचित्याचिताः पुनः प्राग्वदुपाहिताः स्युः॥६॥ संवत्सरस्तद्वदयं प्रजेशो विनंसिताश्चेद् ऋतवोऽस्य तन्वः । ताअग्निचित्याप्रचिताः पुनः स्युःप्राग्वत् ततः सोग्निरिहास्ति चित्यः ॥६॥ वायुश्च योयं पवते समन्तात् प्रजापति म सुतस्य तन्वः। विनसितास्युर्हि दिशोऽग्निचित्या चिताःपुनःप्राग्वदिमा भवेयुः॥१७॥ आदित्य एवैष चितेनिधेयोस्त्यग्निस्तदित्थ द्विविधोऽग्निरुत सर्वत्र चैवं क्रमशः प्रविद्यात् प्राणोऽयमग्निश्च प्रजापतिश्च ॥ ६॥ सन्मूलकसृष्टयधिकरणम्- सत्नु प्रतिष्टात्मकतत्त्वमाहुः सत्तामुपादाय तु जायतेऽर्थः । तस्मात्सदेव प्रथम तदासीत् ततोऽभवत् प्राण इदं मनो वा ॥ ६ ॥ - ·(४३ ) सतस्तु तेजस्मत आप पता अन्योऽसमेता इह देवताः स्युः। सहेवता तासु पुनः प्रविणा जीवात्मना तानिवृतोऽपि चके॥७०॥ रुपैः स्थितारोहितशुकृष्णफैस्तिनोऽपि तास्तेजसि यत्र कुत्र वा। नाग्नौ न सूर्य न विधानवियुति स्यात् तत्वमन्यत्किलरूपतत्रयात् ॥७॥ यदन्नमश्नाति भवेत् निधा तत् स्थूलं च सूक्ष्मं च ततोऽतिसूक्ष्मम् । क्रमात् पुरीषं पललं मनो या पृथ्न्यां शरीरे दिषि यान्ति भौगम् ॥ ७२ ॥ आपश्च पीताखिधिधा भवन्ति स्थूलाश्च सूक्षमाश्च ततोऽतिसूक्ष्माः। मुत्र त्यस्क प्राण इति क्रमेण पृष्ठयां शरीरे दिघि यान्ति भोगम् ॥ ७३ ॥ तेजोऽशितं चा भवति भिधा तत् स्थूलं च सूक्ष्म च ततोऽतिसूक्ष्मम् । तदस्थिमज्ञापि च चाक् च तत्र देस्तः शरीरे दिवि वागुपैति ॥ ४॥ देवं च पृथ्वीमनुयाति मृत्युदं दिवं चामृतमेति रूपम् । अन्नान्मनःप्राण उदेति चान्दयो यार तेजसस्ते मृताः प्रसादाः ॥७५ ॥ यथा हि दध्नो मथितस्य योऽणिमा तत्सर्पिरुर्च समुदीपति क्रमात् । तथाशितानां तदयामतेजसा प्राणो मनो वा समुदीपितानि च ॥७६ ॥ अनश्नतः पक्षममुप्य तन्मनः क्षीपं फलामात्रमियावनिप्यते । भूयस्तदनेन समाहितं प्रमादिद्धं समधेत मनोऽनज हि तत् ॥ ७७ ॥ जधात् पतित्यापि दिशं दिशं नहि प्राणं फचित् प्रारनिवन्धनं मनः । यदा स्वपित्यस्य मनस्तदा सता सम्पयते तत् स्वमपीतमस्ति दि ॥८॥ यथाश्वनायो वृषनाय एवं छापाशनायास्तमशं नयन्ते । श्रापोमयः प्राण इतीदमनं तेनैव तत्रैव गृहीसमेति ॥ ७६ ॥ या चास्त्युदन्या तदिदं नु तेजस्तेजो दिपीतं नपतेऽन्तरम्बु । पीतोदकैः शाम्यति यईि तेजो नश्यत्युदन्या न तदोदपानम् ॥ २० ॥ पश्यामि यत्मिाच तदस्ति शुझं तच्च प्रजायेत विना न मूलम् । मूलं भवेदनमथानमूलं त्वापो हा मूलमिदं तु तेजः ॥ ८१ ।। तेजोऽपि शुझं न भवेदमूलं यत्तस्य मून प्रवदामि तत्तत् । संदेव मूलं निखिलप्रजानां विद्यारसदेवायतनं प्रतिष्ठाम् ।। २ ।। यःप्रैति तस्ये मनस्युपैति चाक प्राण मनः प्राण उपैति तेजसि । तेजस्तु यत्रात्मनि याति सोऽणिमा तत्सत् ततः सर्वमिदं बभूव ह ॥३॥ नानात्ययानां भ्रमरैस्तरूणां रसानुपाहत्य यथैकभावम् । नीते मधुत्वं गमिते लभन्ते नैते पृथग वृक्षरसा विवेकम् ॥ ४ ॥ एवं प्रजानामपि तान्यनन्तान्येतानि तेजांसि सति प्रपद्य । एकत्वमाप्तं किल निर्विशेष तत्सत् ततः सर्वमिदं बभूव ॥५॥ व्याघ्रोऽपि सिंहोऽपि वृको वरादः कीटः पतङ्गो मशकोऽपि दंशः। यद्यद्भवत्यन्न तदेकमूल तत्सत् ततः सर्वमिदं बभूव ॥ ६ ॥ यथा समुद्रात् प्रभवन्ति नद्यः पृथक् वहंत्यो भुवि दिक्षु दिक्षु । समुद्रमेवान्वपियन्ति तत् सतः प्रजाताः सति संभवन्ति ॥ ८७॥ आमूलवृक्षाग्रस्त्रवद्रसेन जीवेन वृक्षोऽस्ति स मोदमानः। जीवो हि यामेव जहाति शाखां स शुष्यतीयं नियते न जीवः॥ .. ८८।।

·(४४)
न्यग्रोधवृक्षस्य फले प्रभिन्ने धानाः स्युरस्याश्च विभेदनेयम् ।
तमाणिमानं न निभालयन्त न्यग्रोध पपोऽस्ति महान् स वृक्षः ॥ ८ ॥
प्रास्तं यथा सैन्धवखिंल्यमप्सु व्याप्तं न दृश्येत पृथक स्वरूपम् ।
विन्दौ च विन्दौ लवणं प्रतीमस्तथाणिमा सर्वगतोऽस्ति तत्सत् ॥१०॥
एपोऽणिमात्मा विदुरैतदात्म्यं सर्वे तु तत्सत्यमतोऽतिरिक्तम् ।
न किञ्चिदत्रास्ति सदेवस्टेः पूर्व सदेवाद्यलदेव पश्चात् ॥ ११ ॥
यः कौरुपञ्चालफनीवृतिस्थितां ब्रह्माऽध्यतिष्ठत् समितिं यशस्विनीम् ।
स एप उद्दालक आरुणिः पुरा जगाद सद्धादमिमं स्वसूनवे ॥१२॥
अस्मिन्मते सर्वमिदं हि तेजोऽचन्नप्रभेदात् त्रिविधं त्रिभक्तम् ।
त्रिवृत्कृतं तत्र तदेकमेकं तेषां सदात्मा सत्त एव लम् ॥ ६ ॥
त्रिवृत् क्रियायास्तु विधान्तरं यत् प्राहुस्तदत्र प्रतिपादयामः ।
सतोऽभवन् व्याहतयो यतस्ताः सहते सप्तविधा पदार्थाः ॥१४॥
तेजस्तथापश्च तथानमेवं प्रत्येकमेतत् त्रिविधं प्रतीयात् ।
तेजोऽन्नमस्तेज इदं न भिन्नं भवत् तथावन्नमथानतेजः ॥ ३५॥
तेजस्तथाऽपोऽन्न मितीहतेजस्तजस्तथापोऽनमिति त्रिधास्ति ।
तेजरतु तत्रापि च पर्यये तत् तेजस्तथापोऽन्न मितिनिधास्ति ॥ ६६ ॥
ततः सतो व्याहृतिसतकं स्यादूचे तृतीयादखिलं तु तेजः ।
स्वतो गतिस्तेजसि साक्रमेण द्वयोर्द्धयोस्तञ्चरमेऽधिका स्यात् ॥ ६७ ॥
तेजस्तथापोऽन्नमिहानमेतत् तेजस्तथापोऽन्नमिति निधास्ति ।
यदन्नमत्रापि च पर्ययेतत् तेजस्तथापोऽन्नमिति विधास्ति ॥ ८ ॥
ततः सतो व्याहृतयः प्रसिद्धाः सप्तानमेवास्ति तृतीयतोऽर्वाक ।
स्थितिस्वभावोऽन्नगुणः क्रमेण इयोईयोस्तच्चरमेऽधिक: स्यात् ॥६६॥
श्राद्यं यं तैजसमन्त्रमानैकैकात्रयाणामथ तेजसो द्वे ।
अन्त्यत्रयं त्वन्नचदत्रमात्रकैकात्रया द्विगुणानभाग ॥ १०० ॥
तेजोऽनमानाद्वययुक्त्रयाणामेकैकमाना त्रितयेऽस्ति मध्ये ।
त्रयं त्रयं तैजसमाप्यमन्नं तेजोऽन्त्यममाद्यमपीह सान्ध्यम् ॥ १०१।।
एषां त्रयाणामिह योगमात्रा वैपम्यतो व्याहृतयः सह स्युः।
ताः सत सत्यं च तपश्च तद्वजनमहः स्वश्च भुवश्च भूश्च ॥ १०२ ॥
प्राणस्तपः सत्यमदोमनांसि वाचोजनो वायुविधामहः स्यात् ।
स्वः सर्वजांसि भुवस्तथापी भूरिप्यते सर्वविधाः पृथिव्यः ॥ १०३॥
मनांसि तेजांसि च वाच आपः प्राणाः पृथिव्यापि च वायवश्च ।
व्यक्तया च जात्या च भवन्त्यनेकप्रकारतस्तानि विविच्य विद्यात् ॥१०४
रुपैरमीभिर्जगदतदेकं चराचरं व्याहियते समस्तम् ।
सदप्यदो व्याह्रियते यदाभिस्तस्यादिमा व्याहृतयः प्रसिद्धाः ॥ १०५ ॥
चागेव सबै मनसाऽसुकाऽन्याचं महाकाशमिति ब्रुवन्ति ।
आकाशतो वायुरतोऽग्निरग्नेर्जलं जलान्मृद्भवतीति मन्ये ॥ १०६॥
नसोऽस्ति यस्मान्न भवन्ति शब्दाः परस्पराघातवशाहहि ।
वाग्याजमेयां जनितास्ततस्ते सर्वत्र तस्मादुपलभ्यते वाक ॥ १०७॥

·(४५) मनस्तु भूमित्यमुपैति संचरे भूमिर्मनस्त्वं प्रति संचरनामात् । त्य किये भवतोऽधिकाधिको चन्धश्च मोक्षश्च तयोःप्रवर्तते ॥ १०८।। तेजः प्रापः यन्नम् - भूतानि उत्तरोत्तरस्थूलानि - मनः (प्रपा) + १ एककलम् ३ प्राणः (सोमः) + २ दिकलम् - चाक (आफाशः) ३ त्रिकालम् यापः - वायुः + ४ चतुष्कलम् ८१ अमम् - रोजा - तेजः + ५ पञ्चकलम + ६ पट्कलम् ७२६ नम् पृथ्वी + ७ सप्तकलम 52 ६ अन्नम् = तेजः . प्राप: सदसन्मूलकरदृष्टयधिकरणम् । ५ अधेदमने पसंदेवमासीत् सदेव नासीदथ यत् तदासीत् । नेधैतदासीत् मन एव तत्मागासीन्मनो नेच दिसन्न चासत् ।। १०६ ।। मनो यथा तक्रियते तथाई यावन्मनस्ताचदसच सच । मनोऽस्ति तत्सन्न धादिस्ततोऽसत् सर्व मनस्येच कृतं यदिः स्यात् ।।११०॥ यत् तैत्तिरीया असतो मनोऽभूदित्याद राहुस्तदिदं स्वयम्भु । १ सदो न चासीनसो मनः प्रागासीत् सदा नमनोऽस्त्यकस्मात् ॥ १११ ॥ अर्थक्रियाकारिता मनस्तत् सदस्ति तत्वागसदेव सत् स्यात् । याचा धत्ते विषयं तदानीमसरदेवार्थमुपेत्य तत्सत् ।। ११२ ॥ तस्मान्मनोऽसत् सदिति विधार्मना पुरासीत् तत पचमाहुः । नूनं सदेवेदमिहान प्रासीदथा सदेवेदमिहान आसीत् ॥ ११३ ॥ यत् प्रागसत् तत्सदभूदिदानीमितीत्यमाहुः खलु तैत्तिरीयाः। श्वोचस्यसं नाम मनस्तदस्ति ब्रोदमस्मादभवत् समस्तम् ॥ ११४ ।। न केवल हरिविधी सिसृक्षामात्रेण बोध्यो मनसो नियोगः । श्रारम्भणं द्रव्यमपीद कृत्स्नं मनस्तरित्याह तु याज्ञवल्क्यः ॥ ११५॥ अमूर्तमासीदनिरुक्रमेतन्मनः क्रमादाविरंभू मूत्यै । वाक्प्राणचक्षुः श्रुतयः क्रमात्तद्धत्वाऽभवत्कर्म ततोऽग्निरेषः ॥ १६६॥ इमानि सप्तव तु मूलरूपाण्येमिः समस्तं जगदीपिरस्ति । प्रत्येकमेपां प्रथम स्वमेव प्रामूर्छदेकं सदनेकमासीत् ॥ ११७ ॥ पत्रिंशदेकस्य सतः सहस्राण्यासन स्वरूपाणि न तत्र पूर्वात् । तेपां अमेवोऽस्ति विभूतिरेपा विसृष्टिरेपा स्थितिवृत्तिरेषा ॥ ११८ ।। यदन्यदन्यन्मनसश्च धाचः प्राणस्य चक्षुः श्रुतिकर्मणां वा । अहर्निशं संततमस्ति रूपं लोकप्रवृत्तौ तदियं विभूतिः ॥ ११६ ॥ संकल्पयन्ति ब्रुचते तथा यत् प्राणन्ति ऋण्वन्ति विलोकयन्ते । कुर्वन्ति चिन्वन्त्याप यत्तदेपामेपारुतिः सा चितिरेचमेषाम् ॥ १२० ।। *शत १०1४११ ॥

·(४६ ) अग्नेश्चितिः सा यदियं त्रिलोकी यत्पर्वतानोकहजन्तुची। यः कश्च क्रायश्चितिरेव सोऽग्नेस्तदित्थमेतानि हि सप्त विश्वम् ॥ १२१ ॥ याग्नेश्चितिः सापि विना मनोऽस्तिनोमनस्थितोऽग्निर्मनसः सचीयते । सा जायते सप्तचितिश्चितिः क्रमात् पृथ्वीयमासामिह सप्तमी चिति: १२२ ॥ ये पर्थिवास्तत्र मृदेव सत्यं मृदाऽपि वायैव ततोऽपि तेजः। वायुस्ततो व्योम ततस्ततोऽपि प्राणस्ततः सत्यमिदं मनोऽस्ति ।।१२३॥ ६ प्रजापति म मनोऽस्ति तस्मादित्थं रयिः प्राण इमो पृथक स्तः । मनोवृतः प्राण उपैति रथ्यामेषास्ति सर्वा रयिरेव मूर्तिः ॥ १२४ ॥ कात्यायनायेह कवन्धिने प्राइ महर्षिराभापत पिप्पलादः। यथैषतप्त्वा तप पतदने प्रजापतिस्तन्मिथुनं सतर्ज ॥ १२५ ॥ प्राणं तमादित्यममूर्तमाहुर्मूर्त तु चन्द्र रयिमाहुरेतौ । संवत्सरे मालि दिने तथाने प्रजापतौ तस्थतुरर्द्धमर्द्धम् ॥ १२६ ॥ आदित्यमाहायनमुत्तराख्यं स देवयानोऽहति विद्यया तम् । चान्द्रं तु दक्षं पितृयारणमिष्टापूर्तादिभिः कर्मभिरेति मर्त्यः ॥ १२७ ।। "द्वे सृती अश्रृणवं पितृणामहं देवानामुत मानाम् । ताभ्यामिदं विश्व जत् समेति यदन्तरा पितरं मातरं च" ॥ १२ ॥ यन्नागवीथ्युत्तरमस्ति सप्तर्षिभ्यस्तु यदक्षिणमेप पन्थाः । स्यादुत्तरो याति ततोऽमृतं तं सूर्य न चावर्तत एष तस्मात् ॥ १२६ ॥ उदक्त्वगस्त्यादजवीथितोऽवाक् स्थाद्दक्षिणोऽयं पितृयाणमार्गः। प्रेतस्ततो याति तु चन्द्रमसमादावर्तते कर्मवशात् पुनः क्षमाम् ॥ १३० ॥ मास्याहुरादित्यमकृष्णपक्षं प्राणो हि सौषुम्ण उपैति तस्मिन् । कृष्णस्तु पक्षो भवतीह चान्द्रमस्मिन्नदृश्यो रस पति रथ्याः ॥ १३१ ॥ दिने तु या रात्रिरिदं तमस्तञ्चान्द्री रविः सा तत एव मूर्तिः। अथेह यज्ज्योतिरहस्तदानीमादित्यता प्राण इहोपयाति ॥ १३२ ॥ उद्यन्नयं सर्चत एव सर्व प्रकाश्य गृह्णात्यखिलान्तरस्थान् । प्राणानय रश्मिपु संनिधत्ते प्राणास्ततः संस्कृतिमाप्नुवन्ति ॥ १३३ ॥ "विश्वरूप हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेक तपन्तम् । सहसरश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्यैप सूर्य:" ॥ १३४ ॥ रसोमलश्चोद्भवतस्तथाऽक्षान्मलः क्षिति याति रसस्तु देहम् ॥ रसस्यमृत्युस्त्वमृतं च भागौ भूतानि मृत्युस्त्वमृतं च देवाः ॥ १३५ ॥ प्राणोऽग्निरेवं रयिरेष सोमः सोमाद् धनत्वं तनुताग्नितः स्यात् ।। अग्नेतिः स्यात् स्थितिरत्र सोमात् ताभ्यामिदं विश्वमुदेति रूपम् ॥१३६॥ ऐकात्म्यमूलकसृष्ट्यधिकरणम् । इत्यं विरोधेन वदन्ति पूर्वे मतनयं तत्र परे बदन्ति । यथा तु पश्यामि समन्वयेना विरुद्धमर्थ तमिह ब्रवीमि ॥ १३७ ।। M * प्रश्नोपनिपत्।

·( ४७ ) प्राणप्रधानाथ मनःप्रधानाथ चाकुप्रधाना त्रिविधेह वृष्टिः। प्राणप्रधाने त्वसदन आलीदित्याद तन्मनसीद वाचि ॥ १३८ ।। पृथक स्वमूलं प्रतिपादयन्ती भाषेयमस्यां न विवादलेशः। सहाप्यसमा सरसत्तथा वा स एक प्रात्मैव परः पुरासीत् ॥ १३६ ॥ प्रजापतिर्नास्ति मनो न धा वाक न प्राण एतस्य हि ते गुणाः स्युः । यत्रैफ्यमासा स परोऽक्षरो चाक्षरोऽधवा स्यात् स पृथक प्रजेयः ॥१४॥ यतरिसधा ब्रा ततखिधाऽसो सृष्टिः प्रदिप्ता निखिल बिधास्ने । आपस्तु धागस्ति मनस्तु सोमः प्राणनिरूपोऽयमिहाग्निरुतः ॥ १४१ ॥ अपां घनः स्यात् पृथिवी स चन्द्रः सोमप्रदोऽग्निग्रह एप सूर्यः । पृथ्वी दि धागस्ति मनस्तु चन्द्रः प्राणः प्रजानामयमस्ति सर्यः ॥ १२ ॥ प्राणो मनोवागिति ये प्रयोऽर्थाः सय सर्व प्रभवन्ति नित्याः । एकोऽयमात्मा विभिरात्मरुपैरेतैरिक्षाविश्य विभर्ति विश्वम् ॥ १४३ ।। सताऽसता चादितरूप एका प्रजापतिविश्वमिदं विधत्त । यथा तथा पश्यति यायल्पयोऽप्याश्वमेधोद्भवनप्रसने ॥ १४ ॥ यदस्ति फिञ्चिन्न तदन पासीत् तन्मृत्युनाकान्तमशेषमासीत् । प्राणोऽनृतं मृत्युरपान उप्लोऽपानेन तेनावृतमेतदासीत् ॥ १५ ॥ (श. १०६५) भुकेऽनमेतेन तु मृत्युनवापानेन तस्माचयदसमन्तः । तेनाशनायेति वदन्त्यपानं मृत्योस्ततोऽनं नियतेऽन्यसात्सत् ॥ १४६ ॥ केचिद्धिदुर्मत्युरयं य पासीत् सा चाशनायव निरात्मिपासीत् । (श. १६५) प्रात्मन्धितामैच्छदियं ततोऽस्या श्रापोऽग्निरकोऽभवर्ध्वमात्मा ॥१४॥ नैतन्मतं साधु न चाशनाया विनात्मना संभवति फचित्सा। यातीव तु प्रागभवत् स एव त्वऽशनाया च स एव मृत्युः ॥ १४८ ॥ श्रात्मैव सर्व स इहान घासीदात्मानुवाक प्राणमनोमयार्थः । प्राणेन वाचा मनसा च हीनं न किञ्चिदासीदखिलं समं तत् ॥ १४६ ॥ तनास्ति निर्मातृ मनोऽथ साधनं प्राणोऽस्त्युपादानमियं तु वागिह । मनो भदायतनं तदम्बरे प्राणो बलं फर्म च चार विकारभाक् ॥ १५० ।। प्राणक्रियार्थास्त्रिभिरेभिरुद्भवन्त्येकैक आत्मा प्रभवः स्थितिर्गतिः। यदत्र किञ्चिद् भवतीह तद्भुवं प्रजायतेऽस्मात् पृथगात्मतः पृथक् ॥१५१॥ यावन्मनोवीर्यमुदैत् सकामः प्राणस्य चाचश्च तपः धेमस्तत् । इच्छातपः थान्ति मिरेप श्रात्मा रेतोभिरेतत् सृजति स्वमङ्गम् ॥ १५२ ॥ प्राणो यलं तच मनोऽनुरूपं चरत्यमुप्यास्ति नियामकं तत् । यथावकाशो मनसोपपनो मात्राचं रूपं च बलस्य तावत् १५३ ॥ प्राणो मनस्येव चरत्यभीषणं संचारमायाति न चामनस्के। प्राणोश्रयात् प्राइमन एव गच्छन्मनस्कृते प्राण उपैति भूयः ॥ १५४ ॥ आत्मा द्विधास्तीश्वरजीवभेदात् तत्रेश्वरैफ्यं वहवस्तु जीवा। प्राणो मनस्यैश्वर ऐश्वरेस्मिन जैवे तु जैवः प्रचरेत् पृथरवत् ॥ १५५ ।। ..

·६ प्राणो द्विधा वृत्तिविशपतोऽस्ति प्राणन्नपाननिह किन्तु स प्राक् । अपानवृत्तिपिलयं प्रकुर्वन्नासीन तु प्राणनवृत्ति किञ्चित् ॥ १५६ ॥ प्राणनयं प्राक् सरति प्रसारे कर्तुं धनं प्रत्यगपान पति । प्राणोऽन्यतोऽन्यत्कुरुते विदुरेऽन्यतोऽन्यदभ्यर्णमपानतः स्यात् ॥१५॥ प्राणस्तु यः प्राणविशेष पतं स्पृतं विदुर्जीवयते स सर्वम् । सर्वाणि भूतानि स एव मृत्योः स्पृणोति तस्मात् स्पृतमेतमाहुः ॥ १५८ . नैकान्ततो मृत्युरयं स्टदेव वा विपर्ययेतेनु परस्परेण तो। एक प्रचाहेऽन्तरमन्तरं गतावुभौ फ्रमेते इति हि स्थितिमता ॥ १५६ ॥ स्पृतः प्रधाहे जगतोऽस्ति सृष्टिर्मृत्युप्रवाहे प्रलयस्थ कालः। पुरासदानी प्रलयस्य कालस्तत्रावृणोत् सर्वमिदं स मृत्युः ॥ १६० ॥ (श. १०५) यान्यात्मवाक् प्राणमनांसि तेषां प्राण द्विधा स्यात् स्पृदपानभेदात् । किन्वात्मनो वाङ्मनसे अपानावृते तदास्तां न पुरास्पृदासीत् ॥ १६१ ॥ . (श. १०१५) तस्मादपानावृत एप श्रात्मा सर्वोऽशनायामय एव मृत्युः। (श. १०६५) मनो यदाकर्षणवीर्यमन्यं विलापयत्यात्मनि साऽशनाया ॥ १६२॥ विधाऽशनायाऽस्त्यशनाय येच्छा सा शंनयन्तीत्वपराशना या । अथाशनायान्तरयेत सान्या वीर्याणि वाक्प्राणमनःसुतानि ॥१६३ ।। स्यादत्तुरन्तर्निहितं यदाद्यं प्रख्यायतेऽचैव तदा न चाद्यम् । (श. ११वार) अन्नं यदाच्छन्दयते तदाऽसौ शाम्यत्यपान: स्पृटुदेति तत्र ॥ १६४॥ सर्वोऽनुवलं नियमाण एवानात्यन्नमेतत् स्मृदमुं स्पृणोति । अग्रे तु सृटेन तदनमासीत् तन्मृत्युनैवावृतमेतदासीत् ॥ १६५ ॥ (श. १०६५) प्राणोऽस्त्यपानो न यदाऽन्नमस्मिस्तदा स मृत्युम्रियमाणरूपः। रिलोदयं पूरयितुं मनो यत् सैपाशनाया परितस्तदासीत् ॥ १६६॥ (श.१०॥६५) किन्त्वस्य मृत्योर्न शरीरमासीद् वाय्वभ्रवद्वा पृथगात्मतासीत् । तदन्नभोगायतनं शरीरं विनाशनायालमभून मृत्युः॥ १६७ ॥ साम्यादमी पृथगात्मतार्या नैकः परंभोक्तुमलं तदासीत् । ततः स्वयं केषुचिदवकस्मादेकात्म्यभावाय मनोऽन्यदासीत् ॥ १६८ ॥ यावन्मितानां मन ऐकरूप्यादात्मन्वितायै समभूदीपाम् । तावत् खमेपां मन एव सास्यात् प्राणश्च वाक् चैकतया बभूवुः ॥ १६६ ॥ तदित्थमैकात्म्यमभूदकस्मादेकोऽयमात्मा समभूदमीपाम् । मनो वशात् प्राण ब्रहान्वितः सन् वाव्यन्वितायामयमेकवत् स्यात् ॥१७॥ तदित्थमन्यान्यमनः प्रभावादैकात्म्यमासीदिमन्यदन्यत् । तेवेषु वाक्प्राणमनःप्रमाणन्यूनाधिकत्वादभवन विशेषाः ॥ १७१।।

·-
( ४६
नानाविशेषान्वयतस्तदैपर्य गुणं विवुस्तैश्च गुणैर्यदेक्यम् ।
तद्रूपमाहुः परमाणुनाम्ना तेभ्यस्त्रसोरेगुरतश्च भूतम् ॥ १७२॥
विशेषपूर्वपु गुणापुरेणुस्कन्धेषु सर्वत्र पृथक पृथक प्राक् ।
प्रात्मा य पासीद् विविधोऽध योगादेकन सोऽर्चन्नचरत् प्रदेश ॥ १७३॥
(श. १०१११५)
स्तोमा समूदः स यतस्तदर्चनं तदर्चनायक तहचां विताननात् ।
सामाथ ऋक साम समन्वयाद् यजुर्योमाथ वायुश्च यजुः समन्वितम् १७४
वाग् ब्रह्म घेदास्त इमे प्रयोपि नीव तत्प्रागुदभूत प्रतिष्ठा । (श. ६०११)
तद्विद्यते विन्दति तद्विदन्ति प्रमेव सर्व तदिदं यदस्ति ॥ १७५॥
नवेदतोऽन्यत् किमपीह दृश्यते यास्तापदापः पृथिवी तथाग्नयः।
वेदाइ वेदहिता इमेऽखिला यजुर्यदेपां तत एव सृष्टयः ॥ १७६ ॥
वागव तु व्योम स वायु 'यजु' र्यजुस्तदुक्तं हि तयोः प्रयोगात् ।
गतिस्थितिद्वैधगुणान्वयेन प्रजायते सर्वविधा प्रपञ्चः ॥ १७७॥
विधा यजुबार विनियुज्यते सातदुपथमोऽयमशीतिरेपा ।
मूलं स्थिरत्वात्मनि किञ्चिदुक्थं प्राणान्वयात् तूलमिवोत्थितोऽकः ॥१७॥
अऽशनायास्ति ततः सभिन्नात्मानं समाकर्पति तस्य वाचम् ।
उपादधात्मात्मनि तामशीति विदुः कमोऽयं नियतः समन्तात् ॥ १७६ ॥
विसंसते चोकमते च नित्यं कृएः परात्मन्यशना ययाऽकः ।
समाशनाजीवति हीयतेऽल्पादपूर्वमर्थ एजति प्रभूतात् ॥ १० ॥
६ सासु सटियभवन् पुरस्तादापोऽथ पृथ्वी च ततस्ततोऽग्निः ।
कं ब्रह्म खं ब्रह्म च खं प्रदेशस्तत्रादितं यत्किमपीद कं सस् ॥ ११ ॥
यदेव किंचित् प्रतिपद्यते तत्कमुक्कमस्यायतनं खमुतम् ।
यदर्चतः कं समभूत् खगर्भे तदुक्थतःप्रोत्थितमर्कमाहुः॥१८२॥
उफ्थ हि वायूपमिहात्मनि प्रागव्यनमारमांशतया यदस्ति ।
प्राणस्तदुत्थस्तदशीतिमश्ननुक्थे निजेऽर्चश्वरतीह सोऽकः ॥ १८३ ॥
अद्यापि येनाशितमत्र पूर्व घृतं तदात्या घृतसंस्कृतोऽभूत् ।
संस्कार उक्थं तत उस्थितोऽकों घृताशमिच्छेन्न न संस्कृतश्चेत् ॥१४॥
१० प्रजापतिः प्राणपिः स पूर्वः स व्योमवाय्वात्मकवाक समुत्थः ।
अर्कः : परात्माशनतोऽस्य वाचाऽऽत्मना च स प्रागसृजत्तदापः ॥१८॥
अद्भ यस्तदात्मन्व्यभवत् स मृत्युस्ताश्चाशनाया अभवंस्तदापः ।
(श. १०॥दार)
आपः पुरस्तादयमर्क आसीदापोऽभवन ह्यर्चत आत्मनः कम् ॥ १८६ ॥
(श. १०६५)
श्रापोऽयमात्मा परमेष्ठिसंज्ञो व्योमन्यनन्ते परमे समन्तात् ।
च्याप्नोत् समस्तं जगदस्ति तत्राप्स्चेवाद्भय एवोदभवच सर्वम् ॥ १८ ॥
सव्यसत् तस्य हि मध्यभागाद् व्युत्क्रम्य संवत्सरदेवभावान् ।
। देवेषु वायुः पुनरत्र गर्ने प्रविश्य सत्प्राणतया बभूव ॥ १८ ॥

·( ५० ) यावत्पुनर्व्यस्रसदप यात्मा तावत्पुनर्वायुरिहागतः स्यात् । प्राणा हि वायुः संकलाश्च देवाः प्राणाः सं यशः स.हि वस्तुभावः ॥१८ ११ अपामानां यदि वायुरात्मा३शनायितोऽर्चश्वरतीह सोऽ।.: घायुत्वमपूत्वं च संहैप भुक्त्वा करोति फेनाद्यनीस्वरूपम् ॥ १० ॥ श्रापः पुरा पुष्करपर्णमासन प्राविध्यदप्स्वेतदतोऽ घनत्वम् । (श..६१) धनाभिरद्भिम्रियते तु चायु योरपां मूर्चनया च फेनः ॥ १६१ ।। अप्फेनमूपः सिकता च शर्कराऽश्मायो हिरण्यं च भवेत् पृथिव्यसौ। (श. ६) अपांच वायोरपि तारतम्यतो द्रव्ये घनत्वेऽपि समन्वयेऽपि वा ॥१२ प्रजापति युरयं स भारमा क्लिटो धनेस्मिन् मिथ आहतः सन् । श्रग्निः स्वयं भूरभवद् द्वितीयः प्रजापतिर्भूरस एप प्रात्मा ॥ १३ ॥ सव्यंनसत् तस्य च मध्यभागाद् व्युत्क्रम्य संवत्सरदेवभावान् । देवेपु.चाग्निः पुनरत्र गर्ने प्रविश्य तत्प्राणतया बभूव ॥ १६४ ॥ प्राणस्ततस्तत्र बभूवुरेते स्तोमा विभिशास्तत एव नाना । (श. ५ चितिः) 'मानि रूपाण्यभवन् स यज्ञः स्तोमो न यशेन विनास्ति किञ्चित् ॥१६॥ (श.८३) आत्मानमात्मा प्रतिधाय तस्मिन् सर्वाणि भूतान्यभवत्स गर्मी । (श. बोटा) पाणमां तु मृत्युः सहितान्यगृह्णाद् गर्भोह्यपानाद्विलयं गतः स्यात् ॥१६॥ (शं.वा.) देवास्तात्माप्यभवन् स्पृतोऽस्मिन् स्मृण्वन्ति गर्भ त इमे स्म मृत्योः। (श. पा) देवा द्विधों तत्र-वभूचुरेके भागा अथान्ये त्वगुराधिपत्यम् ॥ १९७) (श.ना) भागानु बाचाधिपतींश्च काश्विधियां चतुर्थी दश याशवस्क्यः। भागैर्विकाराः स्युराधिपत्यं गता विकारान् परियान्ति बाह्याः ॥ १८ ॥ १२ ये स्तोमभागा अंथ यज्ञभागास्तव वेदा निद्विता वास्ते । अथाधिपत्यं गमितास्तु देवा न्यूनाधिकाः स्युव्यभिचारिणोपि ॥ १६६ ।। यो जायते सोऽखिल एव तेभ्यो देवेभ्य पचासुरसंहितेभ्यः । 'प्रजायते तत्र यथा तु देवाः स्युः संनिविष्टाः समतोऽत्र यज्ञः ॥ २० ॥ अपां शरो यत् समहन्यतैपा पृथिव्यभूत् तत्र रसोऽयमग्निः । स्पृष्ट्वा स पृथ्वीमखिला समन्तात् सहनरश्मिहिरत्यतिष्ठत् ॥ २०१ ॥ (श. १०६५) १३ विधास्वमात्मानमयं विधत्ते सोऽग्निः सवायुः सरधिः क्रमेण । (श.१०६५ L ·श्राद्योऽयमग्निः परतोऽस्य घायुस्ततः परस्ताद रविसनिवेशः ॥ २०२॥ मागास्नमस्ते कमसिनरूपा एफोग्निरेने पशुमश्चमीक्षे। (श.१०॥दा५) यत्रैव तयैव सरश्यतेऽन्यः प्रतिष्ठितः सोऽशनाय यांकः ॥ २०३ ॥ (श. १०६५) माची शिरोऽस्योपदिशौ तधेम्मो पुच्छं प्रतीची विदिशौ तु सपथ्यो। (श. १०६५) पावें दिशौ तूदरमन्तरिक्षं धौ पृष्ठमुरी तदुरास्थलं स्यात् ।। २०४॥ योनिः समुद्रोऽस्य मतोऽप्सु योनियन्धुः समुन्द्रोऽस्य मुख तथाशिः। चैश्वानरो व्यात्तममुष्य सोमा रेतोऽस्ति संवत्सर पच सोऽश्व: २०५ ॥ पूर्याई उधन् विचलन पराईः प्रोचन्तमश्च महिमान्वहः स्यात् । (श..१०॥६) प्रयान्तमश्वं महिमानु रात्री योनी तयोः पूर्वपरी समुद्री ।। २०६ ॥ (श. १०ादाट) १४ अथैप मृत्युः पुनरैच्छदारमा मग द्वितीयोऽस्तु शरीरनामा । (श. १६१५) यावन्मनस्तावदपान पतां याचं मनस्याश्रमयां चमार ॥२०७ ।। रेतांसि चाक् प्राणमनोमयानि यावन्ति संवत्सर एप तावान् । अभूत् पृथिव्या रसमग्निमेतं संवत्सरेऽस्मिनभृतैप मृत्युः ॥ २० ॥ (श. १०६५) अग्निः पृथिव्यस्ति तमेव मृत्युस्तनाशनाया चशतो व्यकर्पत् । थाकस्य सर्यादिश एति स प्राग देशं स संवत्सरनाम कालः ॥ २० ॥ संवत्सरादूमिहैतमग्नि स चारसृजद्वाक् परितस्ततोऽभूत् । (श. १०६) संवत्सरो वाड्मय एष आत्मा जातं तमग्नि न जघास मृत्युः ॥ २१० ॥ संचरसरणापि तयापि चाचाऽसृजत् समस्तं यदिहास्ति किश्चित् । छन्दांसि घेदानएजत् सयज्ञान प्रजाः परामस्यदितिः स सान् ॥ २११ ॥ (श. १०६५). १५ यजेय यशेन तु भूयसेत्यात्मैच्छत् ततोऽश्राम्यक्त्तप्यतापि । (श.१०॥६१५) प्राणालयः सन्ति हि तस्य भर्गो महर्यशश्चाग्न्यनिलेन लक्ष्याः ॥ २१२ ।। .शान्तस्थ तप्तस्य यशोऽनुवीर्य तस्य व्युदकामदतस्तदानीम् । शरीरमस्य श्चयितुं वभूव तन्मध्यमस्त्वित्यभवन्मनोऽस्य ॥ २१३ ॥ (श. १०१६।५) योऽर्कोग्निरेतस्य शरीरमश्वत् ततोऽग्निराख्याषत सोऽयमश्वः । यतस्तु मेध्यं तदभूत् स सूर्यो यशोमयोऽस्यायत चाश्वमेधः ॥ २१४ ।। (श. १०१६)

·(५२)
अश्वो हि देवानवहत् समस्तान् देवा द्विधा अग्निमयाश्च सौम्याः।
अन्नादितस्तेऽग्निमयास्तु सौम्या अन्नानि चान्नाहुतयोऽत्र यशाः ॥२१॥
यशः प्रजा जीवनमस्ति यज्ञोच्छेदादयं नश्यति जीवदेहः ।
यमो हि सोमा तिमग्निमध्ये व्याहन्ति चोत्सीदति तेन यज्ञः ॥ २१६ ।।
यत्राग्निरिन्धे सच यत्र यज्ञः प्रवर्तते देवमयोऽन्नभोगात् ।
स एष आत्मा बहुरूप एषामेकस्तु यशः पृथगीश्वरोऽस्ति ॥ २१७॥
जीवाः पृथर यज्ञविधा अनन्ता भवन्ति नश्यन्ति विपर्ययन्ते ।
एको महायज्ञ इहेश्वरी यः सोनाद्यनन्तोऽस्त्यविनाश्यसीमः ॥ २१ ॥
इति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीत ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे गुणवाद-
विकल्पः पञ्चमः संपूर्णः ॥५॥
पति सदसवादस्य पञ्चमं प्रस्थानं गुणवादाख्यम् ॥ ५ ॥

·सदसद्वादे सामञ्जस्याधिकारस्य विकल्पेपु- प्रागभावसमुच्चितकारणवादाधिकरणम् । ( न्यायमतेन) १ असत् पुरासीत् सदिदं ततोऽभूदित्याटुरेफेऽध परेऽन्यथाः। थासीत् सदेवाय इदं ततोऽभूदित्यन नेवार्थविरोधमीक्षे ॥ १ ॥ यदस्त्युपादानमिदं सदुर या वागभावस्तदसग्निरुतम् । कार्योद्भवात् प्रागुभयं तदासीत् ततो यथेच्छ व्यपदेशयन्ति ॥ २॥ असीदद्यदने समवेत्य तस्मिन् नासीद् यदने तदिदं प्रजो। यजायते प्रागसदेतदासीत् सत्त्वे तदासीत् समवापि तस्य ॥ ३ ॥ इत्यसबादः ॥ १ ॥ संभूतिविनाशाधिकरणम् । (सांख्यमतेन) लयश्च सृष्टिश्च लयश्च सृष्टी राभिस्वछोराचिरहस्तथा। असच सचदमसच सच्चत्यावर्तते शश्वदनादिकालात् ॥ ४ ॥ श्रासीत्पुरा रात्रिरसत् तमस्ततः सत् प्रादुरासीदिति चक्षते परे। आसीत्तु सत् सृष्टिमयं दिनं पुरा ज्योतिस्ततस्तस्य तमः परे जगुः ॥ ५ ॥ नासीदद्याभूदिति चैकधा मतिर्यदस्ति तनश्यति सैकधा मतिः। तयोर्विशेपं न विचेणि वादयोः पश्याम्यहोरात्रपरम्परा यतः ॥६॥ न तन पूर्वत्वपरत्ववाधः संभाव्यते यत्र परम्पराऽस्ति । नेवादिसर्गः कचिदस्ति तस्माद्वान्तरे व्यादरते यथेच्छम् ॥ ७॥ यद्रुपमाधिः प्रतिभाति तत् सत् तिरास्थित न प्रतिभात्यसत् सत् । सदेव यन्न प्रतिभातिरूप ताररविधं तत् सदसत् तदासीत् ॥ ८ ॥ असद् यदासीनिरुपाख्यमेतनासीत् सदेव त्विदमन आसीत् । सत्तावदेवैतदिदाय श्रासीत् सत् कारणं कायंसतोऽन्यथालीत् ॥ ६ ॥ विद्याविद्याधिकरणम् । (चेदान्तमतेन) (१) आसीदसत् प्रागिति योप्तिप्स्या: संभाव्यते पञ्चविधोपपत्तिः । यविद्यमानं किमपीह तत् सत् तदन्यथारूपमथासदाटुः ॥१०॥ कार्याणि सत्यद्य ततोऽतिरिक्तं किमप्यकार्य तदितोऽन श्रासीत् । यावन्ति रूपाणि तु सन्ति सृष्टौ तेभ्योऽन्यथारूपमिहान श्रासीत् ॥ ११ ॥ (२) जगद् यथारूपमिदं विलोके तद्रूपवत् प्रागसदेतदासीत् । इत्थं न चासीदिति धनुमेव प्रचमि नूनं तदसत् तदासीत् ॥ १२ ॥ (३) रूपं च रूपाश्रय इत्यमेतद् द्वयं तदस्तीह यदस्तिकिञ्चित् । यदस्तिरूपं न तदन आसीद् यदनरूप्यस्ति तदा आसीत् ॥ १३॥ (४) य उद्भवेत् तं प्रवदन्ति भावं भावा इमे द्रव्यगुण क्रियाद्या । यत्कर्म यद्रूपमिदं शरीरं ग्रामो भवन भाव इहोदितः स्यात् ॥ १४ ॥ .

·यत्कार्यपर्यायविभिन्नरूपं शश्वत्स्थितं यत्र लिनाति कार्यम् ।
नोत्पाद्यते तन्नभवन् स भावस्तस्मादभावं तमिद प्रवीमि ॥ १५ ॥
यदाह नास्तीति स नूनमत्राभिप्रेति कार्यस्थितिविप्रवाधम् ।
तस्मादकार्यस्थितिमत्तु तत्वं निम्शेषकाऱ्यांप्ययनाभाषः॥१६॥
सद्भावमाहासदभावमाहासदादितत्त्वं सदिदं तु कार्यम् ।
कर्थ नु सत् क्रार्थमिदं पुरा स्यादसनु तस्मादिदमन आसीत् ॥ १७ ॥
(५) नाम्ना च रूपेण च कर्मणा च सर्व जगद् व्याकृतमस्ति तत् सत् ।
* न यस्य तु व्याकरणं कृतं स्थाव्याकृतं रूपमसत् तदुक्तम् ॥ १८॥
अन्याकृताद् व्याकृतरूपमेतत् सर्व प्रजने तदिति प्रवकम् ।
वृहस्पतिलौकसुतः स ऊचे पुराऽसतो वै सदजायतेति ॥ १६ ॥
इति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे
सामञ्जस्यवादविकल्पः संपूर्णः।
इति सदसद्वादस्य पष्ठं प्रस्थानं सामञ्जस्यवादाख्यम् ॥ ६ ॥

·१ २ अथ सदसद्वादे-अव्यक्ताक्षरविकल्पे- १-सौगतमतं वैनाशिकम् । पुरासमा पिदुपा जगस्थिती तर्कसमे धिप्रतिपत्तयखिधा । ताथागताधोपनिषत्परा इमे त्यतिनो ईतिन पच कापिलाः ॥१॥ रसोपलं वा जगतोऽस्ति पोज क्रिमात्मक विश्वमिदं विभाति । रत्थ विचारे चल पच केचित्फेपि ये फेपि रसे घदन्ते ॥ २ ॥ बीजं पलं नप रसोरसो वा नास्येव सर्वस्थ बलात्मकत्वात् । चले चलं तत्र यलं पुन: संतानतः सर्वमिदं प्रजने ॥ ३ ॥ यज्यानमाहुः पृथगन पूरुपं तत्कर्म नास्तीति मतं त्वलीफचस् । जडाश्च फम्माणि जदेपु कर्मणा कर्मैव विज्ञानमुदेति नेतरत् ॥ ४ ॥ प्रतिक्षणान्यान्यगतिस्वभावतः सर्व स्वसद्वस्तु न किञ्चन ध्रुवम् । प्रतीयते यद्धयमत्र तद्भवं संतानमूलं भ्रममात्रमिप्यते ॥ ५ ॥ इत्येवमादुलपक्षपातिनः केऽप्यन फाटयवादिनो युधाः। वैनाशिकास्ते सुगताहि तन्मते निरात्मक विश्वमिदं न सत् फचित् ॥६॥ इत्यसत् पक्षः॥ ११ ॥ २-~कापिलमतं प्राधानिकम् । यदस्ति किञ्चित् तदिदं समस्तं व्यनं तदव्यामिति विधास्ति । अव्यकमासीत् स्वत एव पश्चाद् व्यक्तं तव्यामतः परं स्यात् ॥ ७ ॥ नापूर्वमेषां फिमपीह जायते नासत् कदाचित् सदिति प्रतीयताम् । यदस्ति किञ्चित्तदिदं ध्रुवं सदा सदेवनासद् यदसन्नतद्भवेत् ॥ ८॥ अचेतनं सर्वमिदं कामेण तु प्रादुर्भवत् स्थौल्यमितं विकाशते । यावन्ति रूपाणि तु शक्तिरूपतो गूढानि तावन्ति भवन्ति नाधिकम् ॥ ६ ॥ सर्वाणि रूपाणि पुनः क्रमात् स्वतः सौम्यं गतं तत्र तिरोभवन्ति हि। एप स्वभावो न तु तत्प्रयोजकः कश्चित्परो भिन्नविधोऽत्र दृश्यते ॥ १० ॥ उन थदव्यक्तमिदं तदेकं स्वतन्त्रमेतजनयत्यशेपम् । नापेक्षते त्यात्मरलं विस्ष्टावसङ्गिनं कापिलदृष्टिरेपा ॥ ११ ॥ यत्वत्रचैतन्यमिदं न कर्म न कर्मणा क्षुभ्यति नो कनीयः। दिग्देशकालादिमितिर्न तस्मिन्नस्त्येव तन्नो सृजतोह किञ्चित् ॥ १२ ॥ श्रव्यततोऽन्यः पुरुषः स आत्मा पृथक विधोस्त्यक्रियनिर्विकारः। सचेतनोऽध्यक्षजडस्थितः सन् भोका न कर्ता कपिलोतिरेषा ॥ १३॥ क्षेत्रमात्मानमिमं वदामि क्षेत्रं शरीरं स शरीरभेदात् । भिन्नो निजत्वेव शरीरमेषोऽभिमन्यते नैप पराभिमानी ॥ १४ ॥ पुत्रेपि मिनेपि कदाचिदेषोभिमन्यते यत्वहमस्मि चेति । तत्कल्पनामात्रमयं न विद्यात् तदेहपीडां स न वक्ति यावत् ॥ १५॥ पीडां तदुक्कामपि नैष वात्माऽभिमन्यते साक्षितया कदाचित् ।

·४
तस्मादनन्ताः प्रतिदेहाँ
॥ १६॥
अव्यक्लमेवात्मनि सज्ज्य
अन्योन्यभावा अविचिच्र धारिता भवन्ति
:च्य. जगत् ॥१७॥
तयोविवेकेन यदा यमाला देहाभिमानेन बिहीयतेऽलम् ।
प्रधानधमी इह सन्त एवाव्यक्तानि वृत्ता इह सास्य मुक्तिः ॥१८॥
यद्याययं नित्यविमुक्त श्रात्मा न वध्यते सङ्गवशाद्धि बन्धः ।
शानं त्वसङ्ग विषयेषु दृष्टं प्रधानमुक्तस्त्विह मुक्तिशब्दः ॥ १६ ॥
यः प्रत्ययो या प्रकृतिस्तदेतौ भिन्नौ भवेतां हि पृथक् स्वभाची ।
यतोऽत्यसत्ता प्रकृतिर्मतोसौ स प्रत्ययो येन तु भातिरस्य॥२०॥
प्रधानरूपा प्रकृतिहिं यस्य क्षेत्र आत्मासनतद्विकारा।
'विकारतो यस्यतु सृष्टिरेपा वीजं तव्यक्तमिहाक्षरं स्यात् ॥ २१ ॥
यदक्षरात् सर्वविधार्थसृष्टीः प्राङ्मुण्डकादिश्रुतिभिः शृणोमि ।
प्रधानतोऽव्यतत एव विद्यात् ता अक्षरात् पूरुषतस्तु न स्युः ॥ २२ ॥
इत्थं प्रधानाभिधतो बलात् परं विद्मस्तमात्माश्यरसं पृथक्तया.!
मन्ये तु बीजं न रस तथाविधं न पूरुपाणामपि जाति भिन्नताम् ॥ २३॥
दृढं मतं तावदिदं हि कापिलं सांख्यं तु विज्ञानमिदं प्रचक्षते ।
रस पृथक स्वीकुरुते बलादयं न कारणत्वं वदतीति भिन्नता ॥ २४ ॥
इत्येवमत्रोभयपक्षपातिनो रसाहले तिन उद्धरन्त्यमी ।
प्रांधानिकांस्ते कपिला हि तन्मते द्वैतात्मक विश्वमिदं सदष्यसत् ॥ २५॥
३-बादरायणमतं शारीरकम् ।
परोवरीणकरसप्रवीणो द्वैपायनः कृष्ण इहान्यथाह ।
प्रधानमन्यहमिदं न चीज बीजं तदव्यक्तमिहाक्षरं यत् ॥ २६॥
यदुक्नमव्यक्लममुप्य पुंसः शक्लिस्ततोऽन्योऽपि पृथङ् निरुतः ।
अव्यक्तसंक्षः पुरुपः स आत्मा सनातनो निष्क्रियनिर्विकारः ॥२७॥
सोऽव्यक्त भात्माऽक्षर इत्युदीरितो: नश्यत्सु भूनेष्वपि नैष नश्यति ।
परागतिः सा परमं च धाम तनिवर्तते प्राप्य न तं क्वचित्पुनः ॥२८॥
२ क्षेत्रज्ञनाम्नः पुरुषान् बहूनिमानेके विदुः किन्त्वपरान्न चक्षते ।
अव्यक्तमेपु प्रकृतिस्ततो भवन् व्यक्लानि भूतानि भवन्ति नात्मनः ॥ २६ ॥
३. वयं तु विद्मः पुरुषत्रयं पृथक क्षराक्षरा उत्तमपूरुष तथा।
क्षरोवरोऽयं पर उत्तमोऽव्ययः परावरस्त्वक्षर पुष मध्यमः ॥ ३०॥
यद् यौगिकं मौलिकयोगफ्लप्तं योगात्यये नश्यति तद्धिरूपम् ।
तच द्विधा मौलिकमिश्रणं चापूर्वान्यरूपोदयनात्मकं च ॥३१॥
अपूर्वमन्यत् क्षरमेतदाधुर्यन्मिश्रणं केवलमक्षरं तत्।
अनन्ययुक्त तु विशुद्धरूपं यन्मौलिक स्यात् परमव्ययं तत् ॥ ३२॥
भूतात्मसंज्ञः क्षर एप कार्यवत् विधैष वैश्वानर एप तैजसो
प्रशश्च सधै स्फुटसंज्ञके स्थिता द्वौगूढसंज्ञे, प्रथमस्त्वसंश॥ ३३॥

·कूटस्थ प्रात्माऽक्षरसंशको यस्तत्कारण सर्वमिदं ततोऽभूत् । क्षेत्र एवं समस्तथान्तर्यामी विधाऽप्यन्वित एक एयः ॥३४॥ महानयं चन्द्ररसो रचे रस क्षेघा पतसदाचित् परोरसः। भिन्ना अमी स्वानुगमादनन्ययत् स्थिताः स एषोऽक्षर एक उच्यते ॥३५॥ सदैव गच्छन्नपि मैप यध्यते न कर्मणा लिप्यत एप फेनचित् । न सज्ज्यते न व्यथतेन रिप्यति प्रयोति फूटस्थमिमं ततोऽक्षरम् ॥ ३६ ।। भूतात्मसंमोऽस्ति यधा प्रकाशो नायं प्रकाशोऽस्ति तथाऽक्षरात्मा । व्यक्तास्ततो मूर्तय उभियन्त ते नमव्यक्तमपि यन्ति ॥ ३७ ॥ त्रैलोक्यतो यमदिरस्ति फिजियोतिःपरंघाम परः स शात्मा । प्राविश्य लोकत्रयमेव विश्वं विभर्ति घिमा पुरामोत्तमतम् ॥ ३०॥ सत्यस्य सत्यः सहि सूत्ररूपस्तमेकमात्मानम पदामि। सर्वाणि भूतानि सन्ति तस्मिन् सर्वेषु भूतेष्यपि घायमारमा ।। ३६ ।। भूतानि सर्वात्मतयैवं तस्मिन् स्थानं स्वनन्तायतने लमन्त । व्यातोपि भूतेषु न चैप सर्वात्मना परिछिच पृथक स्थितः स्यात् ॥ १० तस्मात् स आत्मा चदति स्वमर्थ सर्वाणि भूतानि मयि स्थितानि । नापस्थितस्तेष्वहमस्मि किन्तु.भृतान्यसन मयि स्थितानि ॥ ४१ ॥ आनन्दविज्ञानघनः स सस्ता बनाऽप्यफम्मोऽयत पच घिद्या। ततस्तु संभूतमिदं विद्याफम्मसिदानमयं च दुःखम् ॥४२॥ मर्त्यश्च कार्यश्च स भौतिकात्मा तमामृतं कारणमक्षरात्मा। न यत्तु कार्य न च कारणं पा स फेवलोय पुरुपोत्तमोऽस्ति ॥४३॥ यथा तु सांख्यः पुरापस्वरूपं प्रोकं पृथक कारणकार्यरूपात् । परात्मनस्तरपुरुषस्य विधात् क्षेत्रारूप तुन फारणत्वात् ॥४४॥ यात्यमेतस्य न चास्ति फिन्त्वसाधेफोऽयमात्मोमधस्तिरोऽखिलम् । पता त्रिलोकी परितस्ततो पदियोप्य स्थितोऽनन्त इति प्रचक्ष्मदे ॥४॥ x येषां वटुत्वं तु शरीरभेदानिएकमेपोऽस्त्ययमक्षरात्मा। एकोऽप्यनेका स उपाधिभेदाद् भूतात्मसंज्ञा यहवः स्वतः स्युः॥४६॥ सितासितैः कर्मफलैः स एवाभिभूयते प्रक्षतमोऽयमात्मा। सजायते स नियते स लोकालोकान्तरं धावति फर्मवश्यः ॥४७॥ हङ्ग्रन्थिरेपोस्ति हि फर्मयन्धतो व्याने न यावत् स्पृदपानयोढः । तावन्न वैश्वानर एप नश्यति प्रत्येप भूतानुशयीपराः क्षितीः ॥४८॥ स एवमुक्ति लभते स यावन्न मुच्यते संसरतील.तावत् । पञ्चत्वमायान्ति तदभूतान्यथाप्ययन्ते दिवि देहि देवाः ॥१६॥ भूतात्मनः स्यादतिरक्षरात्मक्षानात सलोकेषु भवेत्स्वतन्त्रः। यस्ततोऽज्यव्ययमेप पश्येद् ब्रहौव सद्ब्रह्मविदेष भाति ॥ ५० ॥ देवेषु लोकेषु गतिर्गतिः स्यात् परागतिस्त्वक्षरभावसिद्धिः। अनुत्तमात्वस्य गतिर्यदार्य विद्यात्कथंचित्पुरुषोत्तमं तम् ।। ५१ ॥ ६ क्षेत्र आत्मा महति स्वयोनौ धचे रसं तेन दधाति गर्भम् ।

·5 (५८) महानयं तेन भवन्त्यसंख्या था मूर्तयश्चेष्टत श्रासुभूतम् ।। ५२ सर्वासु योनिष्वपि मूर्तयों यास्तासां महानेव हि मुख्ययोनिः । बीजप्रदरतन पितेव क्लुप्तः क्षेत्रज्ञ आत्मेति वदन्ति वृद्धाः॥५३ ॥ यः प्रत्ययो या प्रकृतिस्तदेतौ भिन्नौ भवेतामपि नानपेक्षी। न प्रत्ययश्चेदिह युज्यते चेत् तत्तत्स्वरूपं प्रकृतेर्न सिद्धयेत् ॥ ५४ ॥ भूतात्मनः कर्म यथा तथास्मिन् भवन्ति कामा महत्तो रसेन श्रद्धा हि कामस्तत एव सद्यः कामानुरूपा महतोस्ति मूर्तिः ॥ ५५ ॥ यथान्तरे मूर्तिरुदेति तद्वद् भूतानि सज्ज्यन्त इहानुरूप्यात.। मूर्तिहि पात्रं निहितानि तस्मिन् भूतानि दृश्यन्त इदं शरीरम् ।। ५६ ।। भूतेपु वैश्वानरतैजसाद्या भूताभिमानेन पृथकस्थिताः स्युः।... तदन्तरे या विद योनिमूर्तिस्तामध्यतिष्ठत् पृथगक्षरः सः ॥ ५७ ॥ "अदृश्यमग्राह्यमगोत्रवर्णमचक्षुःोने तमपाणिपादम् । नित्यं विभु सर्वगति सुसूक्ष्म तमव्ययं पश्यति भूतयोनिम्" ॥ १८ ॥ "यथोर्णनाभिः सुजते गृढ़ते च यथा पृथिव्यामोपधयः संभवन्ति । यथासतः पुरुपात केशलोमानि तथाक्षरात् संभवतीह विश्वम्" ॥ १६॥ "यथां सुदीक्षात् पाचंकाद् विस्फुलिङ्गाः सहस्त्रंशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाक्षराद् विविधाः सौम्यभावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ ६॥ अर्चिष्मद् यद् यदणुभ्योऽप्यणीयो यस्मिन्लोका निहिता लोकिनश्च । तदै प्राणी वाङ्मनश्चामृतं चौपास्यं सत्यं मन्महे चाक्षरं तत् ।। ६१॥ "यदक्षरं वेदविदों वदन्ति विशन्ति यद् यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्ती.ब्रह्मचट्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥१२॥ अहं त्वहः स्यां क्रमशस्तदों स्यादव्यनमोमक्षरमेव गम्यम् ।.. 'ओंकार एव प्रभवः प्रतिष्ठा परायणं सा परमा गतिनः ॥६३ ।। येनाखिल विश्वमिदं तत तथा स्थितानि भूतान्यखिलानि.यत्र चा । परः स.आत्मा स परोऽक्षरादपि प्रमाणमेतन ततः परविदुः॥ ६४ ॥ इत्येवमेके रसपक्षपातिनी ब्रह्माद्धयं केवलमत्र मन्यते । शारीरका वेदविदोऽवधाय॑ते ब्रह्मैव सद् विश्वमिदं प्रचक्षते ॥६५॥ कृष्णादयो वा कपिलादयो वा यथा रेते सुगतादयो वा । मतत्रयं यत्र.समीक्ष्य विज्ञः पश्यन्ति कृष्णादय एव सत्यम् ॥ ६६॥ न साधु तेषां सुगता वदन्ति न साधु पश्यन्ति च कापिलास्ते । परोऽव्ययश्चेन्न रसं प्रदद्यादसत्कथं सद्विधृतं स्फुटं स्यात् ॥ ६७ ॥ इति सदसद्वादस्यायनाक्षरविकल्पे मतत्रयवादा पूर्णाः। इति सदसद्वादस्य सप्तमं प्रस्थानमव्यक्ताक्षरवादाख्यं संपूर्णम् ॥ ७॥ १० ·सदसद्भिन्नकारणताप्रतिवादः । - "म अज्ञानं, प्रथम पुरस्नाद् विसीमतः मुगयो न मात्रः। स युध्न्या उपमा यस्य विटाः सतरच योनिमसराश्च चित्रः" ।। ॥ इधं महर्नियुलो निरूचे यं धामदयस्य नुनोऽथया यम् । वत्सार उचेऽध वृदस्पतिर्वा निधीयते सूरयंपरः स मन्त्रः ॥ २ ॥ रयिश्च विधानधनः, स उपन् प्राच्यां समन्ताद् बितनोति रश्मीन् । सर्वस्य चास्प प्रभृती निवृत्ती माने विधाने व्यत्रणोद् धियः सः ॥ ३ ॥ स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च विद्यमानस्याविद्यमानस्य च योनिमययत् । प्रदीप सूययाऽस्त्यवर स पिएडः सोऽर्वाविऐः प्रभवोऽवधेयः ॥४॥ उपसंहारः। . यो जन्म लेभे मिथिला गाढामामेऽथ मत्स्यानुपसद्य देशान् । श्रीमाधवान्मत्स्यमहीमहेशान्मानं सुखं जीवनमप्यवाप्नोत् ॥ १ यक्षेतिहासस्तुतिभिः स सर्यान् विमानतश्च प्रविभज्य घेदान् । विमानमेदान् दश देवलोके पुरा प्रसिद्धान् यततेऽभिनेतुम् ।। २ ।। निर्माति भागईशभिः स विद्यावाचस्पतिः श्रीमधुसूदनारयः। यं ब्रह्मविज्ञाननियन्धमेतं तस्मिन् समाप्तः सदसद्विभागः ॥ ३ ॥ संप्रत्ययोऽथ प्रतिस्तदेकात्मताऽभिकार्य च गुणत्रयं च। समअसं चाक्षरभाव इत्थं भवन्त्यमी सप्तपृथर विमर्शाः ॥ ४ ॥ प्रत्येकमेतेपु पुनर्भवन्ति भयो चिकल्पाः सदसत् समस्तैः। तेऽमी विमा अथ तद्विकल्पकविशतिवी सदसत् प्रवादः ॥ ५ ॥ यत्र प्रदा चिपयाः पुरातना यत्र प्रकारोऽभिनव प्रदर्शने । यन्न प्रमाणं श्रुतयोऽथ युक्तयो ममेति विज्ञानमिदं विमृश्यताम् ॥ ६ ॥ इति मधुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशाले सदसद्वादः समाप्तः । .. -