Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shighrabodh Bhasha Tika Samet
Front matter
अथ शीघ्रबोधविषयानुक्रमणिका । ७ ...॥ १ .... .." .... विषयाः प्रकरणम् १ मंगलाचरणम् विवाहाहनक्षत्राणि विवाहमासाः विवाहलाले यर्मितं तिपिनामानि यामार्धयोगः पारवेरा तथा चक्रम् विवाहे वर्मितयोगाः भदाज्ञान तथा चक्र भद्रानिक्स: भद्रामुम्बशुभाशुमकर मनाशुभाशुभतान दम्मातिथि. माप्तांताविप विपया. मासांतादिफलं १ कुलिकयोगस्तथाच वर्गप्रीतिः २/वर्गशुभाशुमफलं {সানালী ३ / गणप्रीतिविचारः राशिमेलन वर्णराशिः वर्णावर्णविचारः नक्षत्रभागत्रयविचारः सशिवश्यप्रीतिः नक्षत्रयोनिश्चक्रध १ योनिवर राशिमेलन ७ त्रिबलविचारः ७. रविचविचारः ... .... १२ .... ... .... - ....
अनुक्रमणिका प्रकरणम् १. ३ ३ .... .. .... ३ २० विशोएकाफलम् -विपयाः पृष्ठ. विषया: गुरुषलविचारः १७ विद्युदादियोगवि. कन्यायाविवाहेवर्षसंख्या १८ विद्युदादियोगफलं कन्यायात्रिबलविनारः १८ एकार्गलाविचारः चद्रबलविचारः ...... १८ कातिसाम्यदोपविचा चन्द्रबलचक्रम ११९ मर्मवेधादिदोषवि० त्रिवट शुभाशुभ० १९ जन्ममासे तथाज्ये. रजस्वलादोषः रजस्वलाकन्यायालग्नम् फलदा ग्रहाः कन्यारजोदर्शने महादोषः नाडीविचारस्तथाचक्र २२ शुभाशुभमहा पंचशलाकाविचारः शुभमध्यमलयानि पंचशलाकाचक्र लत्तादिदोपापवादः २४ दशदोषनामानि २५ उक्तनवमांशलग्नचकम लतादोपविचार: २६ होलाप्टकं पात्तदोपविचारः २७ अंधधिरकुन्जलग्नानि युतिदोषविचारः २८ गोधूलिकलग्नविचारः घेदिचारः २९ गोधूलिकदूषित जामित्रदोषविचार ३१ / गोधूलिकप्रमाणं मुत्युपत्रकविचारः ३२ ( गोधूलिनाशकदो. .... ४३ ... .... - ... .... ...
अनुक्रमणिकापकरणम् २. पृष्ट. .... .... विषयाः पृष्ठं. विषयाः अग्नपुष्टेिकरमहाः ४९ नवान्नप्राशनयंत्र देनमानज्ञान ४९ चूडाकर्ममुहूर्तयंत्र रात्रिमानज्ञान ५० व्रतबंधमुहूर्तः केंद्रस्थगुरोर्माहात्म्यम् ५१ व्रतबंधमुहूर्तयत्रं उमस्थबुधगुरुशुक्राणफिलम् ११ विद्यारमः स्पोकारचक्रम् ५२ यज्ञोपवीतमुहर्तः अग्नेनवदोपावो कर्णवेधमुहूर्तः पढाकारचक्र कर्णवेधमुहूर्तयंत्र द्वितीयप्रकरणम् २. द्वरागमन तथाच..... वास्तुकर्ममुहूर्तयंत्र ५६ सवनादि वापीपतडागमुहूर्तः गर्भाधान नामकरणं गृहप्रवेशयनं ६५ .... .... .... ... ६७ १७ देवालययने .... सूतिहलान ... ... ५९ हलवक হ্নিত निष्कासनं श्रीनांबरधारणयंत्रं योगिनीनिर्णयः रुपनांबरधारणयंत्रम् ६ योगिनीच.... (नः प्रसूतिस्नानं जलवायन- यानातिययः.... नादियन च. ६१ / राहुन . ....
६ अनुक्रमणिकाप्रकरणम् .. तु. Han ८७ .... .... विषयाः पृष्ठ. विषयाः चंद्रमावासचन ७३ नक्षत्राचारः चद्रविचारः ७१ नक्षत्रप्रचारयंत्रम् रविविचारः २७६ वत्सयंत्र कुलिकयोगविचारः ७७ नक्षत्रतारासंख्यायंत्र कालहाराप्रकारः ७७ रोगिणःदोषज्ञानम् साक्मुहूर्तचक्र ७८! लग्नाहोपज्ञानम् शुक्रविचारः ७९ नक्षत्र तिथिवारयोगशुभाशु- अयविक्रयविचारमुहूर्तः मयंत्र.... १४ धनिष्ठापंचक,... ८० नक्षत्राणांचरादिसंज्ञा लाम्यंगः ८० नराकारशनिचक्र বন্ধুমহাঃ ८० शनिराशिफलम १०२ रोगिस्नानं ८०/मातपंचरविवारफलं १०२ आनंदादियोग ८२ पंचचंद्रवारफलं अमृतसिद्धियोगचक्रम् ८४ | पंचभौमवारफलं यमघंटयोगयंत्रं ८४ पंचबुधवारफलं १०३ मृत्युयोगः चक्र च ... ८५. पंचगुरुवारफलं क्रकचयोगचर्न ८५ पंचभृगुवारफलम् अंधदिनक्षत्राणां चकम् ८६ पंचशनिवारफलम् . .... .... .... ... ....
अनुकमाणकाप्रकरणम् ३. .... .... १२६ ... विषयाः पृष्ट विषयाः पृष्ठं. अभिनिन्मुहूर्तयत्र १०४ तिर्यमुखादिनक्षनयंत्रंच १२२ शुक्रोदयफलम १०४ मैपज्यमुहूर्नयन १२३ होलिकाधूमफलम् १०५ पशुनिर्गमयत्र १२४ वर्षाशकुन १०६ पशुक्रयापिक्रयः आपादपूर्णिमाफलम् ... १०७ तिथिगडांतयंत्रम् ज्येष्ठशुरूप्रतिपत्फलं १०८ नक्षत्रगडांतयंत्रं पोपसकांतिकलं १०९ लग्नगंडांतयंगम १२६ मानसंक्रांतिफलम् १०९ संवर्ताख्ययोगः মানিতম্ব ११० सिद्धियोगयंत्रं १२७ रोहिणीपतननिर्णयः १११ सप्तविंशतियोगाः रोहिणीम ११२, कृष्णपक्षशुक्लपक्षकरणानि १३० नराकारच ११४ नक्षत्रदेवतास्तद्यच ग्रामवासालंचक्रच .... ११५ अय तृतीयकरणम् । मूलवृक्षफलंचक्र ११७/ अंगस्पर्शनादिप्रश्नः ताराबलयनंच १२० लमप्रमाणं पूर्णक्षीणनंद्रमानि १२० ग्रहाणां दानं सौरफर्ममुहर्तः क्रय ... १२१ द्वादशराशिगतगुरुकलं राज्याभिषेक १२१ संक्रांतिवृष्टिपरी .... .... .. .... .... . ... .
अनुक्रमणिकाप्रकरणम् ४ पृष्ठ. .... .... .. ... ... विषयाः विपयाः नक्षनवृष्टि फलम् ..... १४० राशिस्वामिनः वायुफलं १४१ शुक्रोदयविचारः शुक्लपंचमीवृष्टिफलम् १४२ / स्त्रीपुनपुंसकनक्षत्राणि- गहाणांपरस्परक्षेत्राणि १४५ तत्फलं च ग्रणामुदयफलं १४८ ग्रहविचार: मूलादिनक्षत्रगतगुरुनि० १४९ द्वारमुहूर्त: .... अथ चतुर्थप्रकरणम्. ४ ग्रहणफलं होडाचक्र १५५ देवोल्पातफल्म् लष्कराशयः २५६ केतूदयफलं.... हादशमात्रा १५६ दीपोत्सवफलं मपादनक्षत्रराशिकमः.... १५७ राशीनां संज्ञा: ग्रहाणांदृष्टिः १५८ बलिष्ठा राशयः दिनप्रमाणरात्रिप्र० १५८ वक्रातिचारफलं ग्रहमुखे माहुतिफ. १६. मनस्वीकारः अग्निनिवासज्ञानं १६० ग्रहाणाराशिमोग्यकालः सवत्सरनामानि १६१ १ चहीचक्रम् TIDAI इति अनुक्रमणिका समाप्त .... .... 14.. .... १७५ 4...
॥ श्रीः॥ अथ शीघ्रबोधप्रारम्भः। " मकरणम् १ भासयंतंजगदासानत्वाभास्वंतमव्ययम् ।। क्रियतेकाशिनाथेनशीघ्रवोधायसंग्रहः ॥१॥ टीका-मुझ काशिनाथ नामक आचार्य करके जिनकी आभासे यह जगवरूप संसार प्रकाशित है व जो अविनाशी है ऐसे सूर्यको प्रणाम करके जली बोध होनेके लिये शीश- बोध ग्रंथको संग्रह किया जाता है ॥१॥ रोहिण्युत्तररेक्त्योर्मूलंस्वातिमृगोमघा ॥ अनुराधाचहस्तश्चविवाहेमंगलप्रदाः ॥२॥ टीका-रोहिणी, तीनों उत्तरा, रेवती, मूल, स्वाती, मृगशिर, मघा, अनुराधा और हस्त ये ग्यारह नक्षत्र विवाहमें मंगलके दाता हैं ॥२॥ इति विवाहनक्षताण।
शीघ्रयोग. माघेधनवतीकन्याफाल्गुनेसुभगाभवेत् ॥ वैशाखेचतथाज्येष्ठेपत्युरत्यंतवल्लभा ॥३॥ टीका--माघमासमें विवाह करै तौ कन्या धनवती हो, फाल्गुनमें सौभाग्यवती हो, वैशाखमें तथा ज्येष्ठ, विवाह हो तो अपने पतिको अत्यंत प्यारी हो ॥३॥ आषाढेकुलवृद्रिस्यादन्येमासाश्ववर्जिताः ।। मार्गशर्षिमपीच्छंतिविवाहेकेपिकोविदाः॥४॥ टीका-~-जो आपादमासमें विवाह करे तो कुलकी वृद्धि हो और महीने विवाहमें वर्जित है; परंतु मार्गशीर्षकोभी कोई आचार्य विवाहमें शुभ कहते हैं ॥ ४ ॥ इति विवाहमासाः। अमावास्याचरिक्ताचवारवेलाचजन्मभम् ।। गंडातंरवाराश्चवर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ ५ ॥ टीका-अमावास्या, रिक्तातिथि अर्थाद ४।९।१४, वार-
शीघ्रदोष
३
-
वेला जन्म नक्षत्र, क्रूरवार ( रवि, मंगल, शनि ) और
गडांत
ये विवाहमें यत्नपूर्वक वर्षे ह ॥५॥
नैदाभद्राजयारिक्तापूर्णाश्चतिथयःक्रमात् ।।
वारत्रयंसमावर्त्यतिथयःप्रतिपन्मुखाः ॥६॥
टीका-दा, भद्रा, जया, रिक्ता व पूर्णा ये पांच नाम
तिथिनके कहे हैं. तिनमें नदा श६।११, भद्रा रा७११,
जया ३८४१३, रिक्तर ४।९।१४, पूर्ण ५५१०११५॥ पनि
पदास गनिये ॥६॥ इति तियिनामानि ॥
तुर्योकसतमश्चंद्रेद्वितीयोभूमिनंदने ।
चंद्रपुत्रेपंचमश्चदेवाचार्येतथाऽष्टमः ॥७॥
टीका-~-अप वारवेला कहते है रविवारको चार ४ याममें
अर्घयाम, चद्रको ७, भौमको २, बुधको ५, गुरुवारको ८,
यामा दोष है ॥ ७ ॥
दैत्यपूज्येतृतीयश्चशनौपष्ठश्चनिंदितः ॥
पहरार्धेशुभेकार्येवारवेलाचकथ्यते ॥८॥
शीघ्रबोध 1 २ ८ ३ याम शुदा पार टीका-और शुक्रवारको ३, शनिवारको ६, इसप्रका. रसे इन यामोंके अर्धयामों में वारवेलाचकम् वारवेला जानिये; ये शुभका- यमें निंदित हैं इक्कीस कोठेके । uplatnaujit चक्रमे समझ लेना ।। ८र इति वारवेला ॥ भद्राकर्कटयोगंचतिथ्यंतंयमपटकम् ।। दग्धातिथिंचभांतंचकुलिकंचविवर्जयेत् ॥ ९॥ दीका--भद्रा, कर्कटयोग, तिथिक अंतकी घडी २, यम- घंटयोग, दग्धातिथि, नक्षत्रके अंतकी घडी ३ ॥ व कुलिक- मोग इतने दोष विवाहमें वर्जित है।॥ ९॥ दशम्यांचतृतीयायांकृष्णपक्षपरे दले ॥ -सप्तम्यांचचतुर्दश्यांविष्टिःपूर्वदलेस्मृता ॥१०॥ एकादश्यांचतुर्थ्यांचशुक्लपक्षेपरेदले ॥ अष्टम्यांपूर्णिमायांचविष्टिःपूर्वदलेस्मृता ॥११॥ ,
शीघ्रबोध.'
कृष्णपक्ष.
४|११/पराध.
माक्ष.
शुरूप
टीका--अत्र कृष्णपक्षा
अथपूर्वदलमद्रातिथिपक्ष.
शुरूपक्षकी कौनसी तिथियो।
।३११० परा).
पूर्वदल अथवा परदनविषे कृष्णपक्ष,
भद्रा होती है सो चाविष
८१५/पूर्वार्ध,
समझ लेना ॥ १०॥ ११ ॥
मेपमकरवृपकर्कटस्वर्ग,
कन्यामिथुनतुलाधनुनागे॥
कुंभमीनअलिकेसरिमृत्यौ,
विचरतिभद्रात्रिभुवनमध्ये ।। १२ ।।
टीका-यह भद्रा स्वर्गलोक, मृत्युलोक व पाताललोक इन
तीनों लोकोंविषे वास करती है, मेष, मकर, उप व कर्क
इनके चंद्रमा भद्रा स्वर्गलोकमें जानिये कन्या, प्रियुन,
तुला व धनुके चंद्रमा पाताललोकरें और कुंभ, मान,
वृश्चिक तथा सिंहके चंद्रमा भद्राका बास मृत्युलोकमें
जानिये ॥ १२ ॥
स्वर्गभद्राशुभकार्यपाताले च धनागमम् ।।
मृत्युलोकेयदाविष्टिःसर्वकार्यविनाशिनी ॥१॥
aur शीघ्रबोष. प्र.१ टीका-जो स्वर्गलोकमें भद्रा हो तौ शुभकार्यको कर. पातालमें हो तो द्रव्यलाभ हो और जो मृत्युलोकमें हो तो सर्वकाय विनाश कर ॥ १३ ॥ संमुखेमृत्युलोकस्थापातालेचह्यधोमुखी ।। उर्चस्थास्वर्गगाभद्रासंमुखेमरणप्रदा ॥ १४ ॥ टीका-जो मृत्युलोकमें भद्रा हो तो सन्मुख कहिये. पाता. लमें अधोमुख और स्वर्गमें अर्ध्वमुख. इनमें जो सन्मुख भद्रा हो तो मृत्युकी दाता है ।। १४ दिवाभद्रायदारात्रौरात्रिभद्रायदादिने । तदाविष्टिकृतोदोपोनभवेत्सर्वसौख्यदा ॥१५॥ टीका-जो कृष्णपक्षमें सप्तमी चौदशीकी और शुक्लपक्षमें अहमी पौणिमाफी पूर्वदल भद्रा दिनसंज्ञा है सो रात्रिमें पर और शुरूपक्षमें ४।११ कृष्णपक्षये ३३१० की परदल भद्रा रात्रिसंशक है सो दिनमें पर तो भदाका दोष नहीं है यह भद्रा मुखकी दाता है ॥ १५॥ इतिभहानिर्णयः ।।
प्र.१ .
शीयवोध.
,
मीनेचापेद्वितीयाचचतुर्थीवृपकुंभयोः ।।
मेषकर्कटयोः षष्ठीकन्यायुग्मेपुचाष्टमी ॥ १६ ॥
दशमीवृश्चिकैसिंहेद्वादशीमकरेतुले ॥
एतास्तुतिथयोदग्धाः शुभेकर्मणिवर्जिताः १७
टीका--मीन व धनके मूर्यमें द्वितीया २ दृपभ व कुंभके
सूर्यमें चौथ ४, मैप व कर्क सूर्य, ६, फाया व मिथुन के
सूर्यमे ८, वृश्चिक व सिंहके सूर्यमें १०, और मकर व तुलाके
रविम १२, इन संक्रांतियों में इतनी तिथिर्या दग्धा जानिये...
ये शुभकार्य विपे वर्जित करी हैं।। १६ ॥ १७॥ इति
दग्धास्तिथयः॥
मासतिदिनमेकंतुतिथ्यते घटिकादयम् ॥
घटिकानांत्रयंभातविवाहेपरिवर्जयेत् ॥ १८॥
टीका-मासांत यानी संक्राति के अंतका एक दिन, तिथिके
अंतकी दो घड़ी, नक्षत्रके अंतकी तीन पड़ी ये विवाहमें
वर्जित है ।। १८॥
मासांतेम्रियतेकन्यातिथ्यतेस्यादपुत्रिणी ।।
नक्षत्रांतेचवेधव्यविष्टोमृत्युदयोर्भवेत् ॥ १९ ॥
शीघ्रबोध. 4 टीका--मासके अंतमें भामरी परै तौ कन्याकी मृत्यु हो. तिथ्यतमें अपुत्रिणी हो. नक्षत्रके अंतमें विधवा हो. भद्रामें कन्या वर दोनोंकी मृत्यु हो ॥ १९ ॥ सूर्ये च सप्तमीसोमेषष्ठीभौमेचपंचमी ।। बुधे चतुर्थीदेवेज्येतृतीयाभृगुनंदने ।॥ २०॥ द्वितीयावर्जनीयाचप्रतिपञ्चशनैश्चरे ।। कुलिकाख्योहियोगोयंविवाहादौनशस्यते २१ टीका-अब कुलिक योग कहते हैं सो चक्रमें समझ लीजिये. चक्रमे लिखे हुए इन चारोंका इन तिथियोंमें कुलिकयोगा अथ कुलिकयोगतिथिचक्र. होता है ॥२०॥२१॥ र. मं. बुशुश. धार. ६/५/४ातिथि, ॥ इति कुलिकयोगः।। अवर्गोगरुडोज्ञेयोविडालास्यात्कवर्गकः ।। चवर्गःसिंहनामास्याट्टवर्गः कुक्करःस्मृतः॥२२॥ १ भामरी फेरोंको कहते हैं..
शीनवोध.
.
,
सर्याख्यास्यात्तवर्गोपिपवर्गोमूपकास्मृतः ।।
यवर्गोंमृगनामास्यात्तथामेपःशवर्गकः ॥ २३ ॥
टीका-अवर्गादि अष्ट्रव्यापार जो विवाहादि विचारनेको
कहते हैं. जिसके नामका जो अक्षर पहिला हो वही वर्ग
कहिये. तिनमें अ, आ, ई, ए, आदि अवर्ग है, सो गरुडवर्ग:
क, ख, ग, घ, ङ, ये बिलावर्ग, च, छ, ज, श, अ, ये सिंह-
वर्ग. दे, ठ, ड, दे, ण, ये श्वानपर्ग. त, थ, द, ध, न,
थे
सर्पवर्ग, प, फ, ब, भ, म, ये पकवर्ग, य, र, ल, य, ये
मृगवर्ग.श, प, स, इ, ये मेंढार्ग कहते हैं ।। २२ ॥ २३ ॥
स्ववर्गात्पंचमेशत्रुश्चतुर्थमित्रसंज्ञकः ।
उदासीनस्तृतीयेचवर्गभेदनिधोच्यते ॥ २४ ॥
दी-अपने वगैरी पोचमें वर्ग री जानिये, चायमें
मित्र जानना और तीन वर्गमें उदासीनता ॥२१॥
इति अहमवर्गः ।।
अश्विनीमृगरेवत्योहस्तःपुष्यःपुनर्वसुः ॥
अनुराधाश्रुतिःस्वातीकथ्यतेदेवतागणाः ॥२५॥
शोधबोध
,
धका-अश्विनी, मंग, रेवती, हस्त, पुष्य, पुनर्वस्तु, अनु-
राधा, श्रवण, स्वाती, ये देवतागण कहलाते हैं ॥२५॥
तिस्रःपूर्वाश्चोत्तराश्च तिखोऽप्याः च रोहिणी
भरणी च मनुष्याख्यो गणश्च कथितो बुधैः॥२६॥
टीका-पूर्वा ३, उत्तरा ३, आर्द्रा, रोहिणी, भरणी, इनमें
जन्म हो तो मनुष्यगण जानिये ॥ २६ ॥
कृत्तिकाचमघालेपाविशाखाशततारका ॥
चित्राज्येष्ठाधनिष्ठाचमूलंरक्षोगणःस्मृतः ॥२७॥
टीका कृत्तिका, मघा, आश्लेषा, विशाखा, शतभिषा,
चित्रा, ज्येष्ठा, धनिष्ठा, और मूल, ये नक्षत्र राक्षसगण
कहलाते हैं ॥ २७ ॥
स्वगणेपरमानीतिमध्यमादेवमर्त्ययोः ।
मर्त्यराक्षसयोर्मृत्युःकलहोदेवरक्षसोः ॥ २८ ॥
टोका-जो स्त्रीपुरुष एकही गण हो तो अधिक प्रीति
हो. देव मनुष्य हो तो मध्यम प्रीति हो. मनुष्य व राक्षस-
गया हो तो मृत्यु हो, और देव तथा राक्षसगण हो तो
कलह हो ॥२८॥
शीघ्रबोध. ११ षष्ठेनीपुंसयोवरमृत्युःस्यादष्टमेध्रुवम् ॥ द्विादशेचदारिद्रयनवमपंचमेकलिः ॥ २९ ॥ टीकास्त्रीकी राशिसे पुरुपी राशि ६ हो तो वैर जानिये और पुरुपसे नीकी आठवीं राशि आवै सौ मृत्यु हो. खीसे आठवें पुरुप हो नौ शुभ है और २२१२ हो तो दरिद्रता हो व ९५ हो तो कलह हो ॥ २९ ॥ इति । मीनालिकर्कटाविप्राःक्षत्रीमेपोहरिधनुः ।। शूद्रायुग्मतुलाकुंभौवैश्या कन्यावृपोमृगः ॥३०॥ टीका-----पीन, वृश्चिक च कर्क ये राशि ब्राह्मणवर्ण हैं मेष, सिंह व धन ये क्षत्रियवर्ण है, मिथुन, तुला व कुंभ ये पृवर्ण हैं और कन्या, उपभ व मकर ये वैश्यवर्ण हैं ॥३०॥ नोत्तमामुदहेकन्यां प्राह्मणी च विशेषतः ॥ मियते हीनवर्णश्च ब्रह्मणारक्षितोयदि ॥ ३१ ॥ विप्रवर्णेचयानारी शूद्रवर्णे च यः पतिः ॥ ध्रुवंभवतिधव्यं शक्रस्य दुहितायदि ॥ ३२ ॥ - शीप्रबोध. टीका-जो कन्या उत्तमवर्ण हो व पुरुष हीनपर्ण हो तो पुरुषकी निश्चय मृत्यु हो इससे उत्तमवर्णवाली कन्यासे विवाह वर्जित है. तिसमें ब्राह्मणी विशेष करके मना है. और जो ब्राह्मणवर्गवाली कन्यासे शूद्रवर्ण वरका विवाह हो तो जो इन्द्रकी कन्या हो तौभी वह निथयकरके विधवा हो ।॥ ३१ ॥ ३२॥ पोष्णादिकंपदकमुशंतिपूर्वमादिकंदादश- मध्यभागम् ।। पौरंदराद्यनवकंभचक्रपरंचभा- गंगणकाविदग्धाः ॥ ३३ ॥ टीका-रेवती नक्षत्र आदि देके पर ६ नक्षत्रोंको पूर्व- भाग कहते हैं. आर्द्रा आदि देके द्वादश नक्षत्रोंको मध्यभाग कहते हैं और ज्येष्ठा आदि देके नव नक्षत्रोंको परभाग कहते हैं ।। ३३ ।। पूर्वभागेपतिःश्रेष्ठोमध्यभागेचकन्यका ।। परभागेचनक्षत्रेद्वयोःप्रीतिर्महीयसी ।। ३४ ॥ टीका-पूर्वभागी पति हो और मध्यभागी स्त्री हो तो पति श्रेष्ठ कहिये. जो मन्यभागी स्त्री हो और परमागी पुरुष .
शीघ्रबोध. हो तो स्त्री श्रेष्ठ कहिये और स्त्री पुरुप दोनों परभागी हो तो आपसमें अधिक प्रीति हो ॥ ३४ ॥ सिंहं विना वशाः सर्वे द्विपदाना चतुष्पदाः ॥ भक्ष्या जलचरास्तेषां भयस्थाने सरीसृपः॥३५॥ टीका-सिंहके बिना दूसरे सब चतुष्पद (चौपाये) द्विपद ( मनुष्योंके ) के वशमें हैं और उन ( मनुष्यों ) के जलचर भक्ष्य हैं तथा सर्प बिछुआदि भयदायक है ।। ३५॥ मकरस्यपूर्वभागोमेपसिंहधनुर्वृपाः ॥ चतुष्पदाः कीटसंज्ञः कर्कः सर्पश्चवृश्चिकः ॥ ३६ ॥ तुलाचमिथुनंकन्यापूर्वाईधनुपश्चयत् ॥ द्विपदास्तुगाईतुकुंभमीनौजलाश्रितो ।। ३७ ।। टीका-मकरराशिका पहिला अर्धभाग यानी उत्तरापा- दाके तीन चरण व श्रवणके डेढ़ चरणपर्यंत और मेष, सिंह, आधि धन व पभ ये चतुप्पद ( चौपायों ) की संज्ञा जानिये और फराशिकी फीट संज्ञा है; वृधिककी सर्प संज्ञा है और तुला, मिथुन, कन्या व धनका पदिला आधा ।
शीप्रबोध भाग ये द्विपद जानिये तथा कुंभ व मीन जलचर ॥३६ ॥ ३७॥ इति० अथ नक्षत्रयोनिश्चक्रं च अश्विनीवारुणश्चाश्वो रेवतीभरणी गजः ।। पुष्यकृत्तिकयोश्छागो नागश्चरोहिणीमेगः ॥३०॥ आर्द्रामूलमपिश्वाचमूषकःफाल्गुनीमघा ॥ मार्जारोदितिराश्लेषागोजातिरुत्तरादयम् ॥ ३९॥ महिपास्वातिहस्तौचमृगोज्येष्ठाऽनुराधिका ।। व्याघ्रश्चित्राविशाखाच श्रुत्यापाढीचमर्कटः॥४०॥ वसुभाद्रपदौसिंहोनकुलोऽभिजिद्विश्वयोः ।। योनयाकथिता भानांवरमैत्रीविचार्यताम् ॥११॥ टीका-इन चारों श्लोकोंका अर्थ योनिचक्र में समझ लेना. चौदह योनिकोष्टकके सन्मुख सबके अपने कोष्टक लिसे हैं ॥३८॥१९॥४०॥४१॥ इति योनिविचारनिर्णयः ॥
शीमबोध २५ अश्विारे प का रो भापू फाउ फारसा ज्ये चिपापभि उल उभानु विठया नामा मूप गा मे हिव्या वंदर सिनकु घोडा गि . अथ योनिवरम. गोव्यानं गजसिंहमश्वमहिपं श्वैणं चवभूरगं वैरं वानरमेषके चसुमहत्तद्वदिडालोदुरोः॥ लोकानांव्यवहारतोनिगदितंज्ञात्वामयलादि- दे दंपत्योनृपभृत्ययोरपि सदा वज्यं शुभस्या- थिभिः ॥ ४२ ॥ टीका---गाई व भेहियांका, हाधी व सिंहका, घोडा व मैंसका, फुत्ता व हिरणका नकुळ च सर्पा, वानर व पेंद- कका और विलाव व भूपकका वैर कहा है ऐसा वैरभाव जानके यलपूर्वक स्त्रीपुरुष और स्वामीसेरका वैर शुभा- र्थियों करके वर्जने योग्य हैं ॥ ४२ ॥ इति योनिबरम् ।। मरणंपितृमात्रोश्वसंग्राह्यंनवपंचकम् ॥ परस्यपंचमेकन्याकन्यायानवमेवरः ।। ४३ ।।
शीघ्रबोध.
एतत्रिकोणकंग्राह्यपुत्रपौत्रसुखावहं ।।
पडप्टकेभवेन्मृत्युर्यनंतस्यविचारयेत् ।। ४४ ॥
टीका---जो पुरुषकी राशिसे कन्याकी राशि ९ हो तो
तिसकरके पिताकी मृत्यु हो और जो कन्याकी राशिसे पुरु-
पकी राशि ५ हो तो तिनकी माताकी मृत्यु हो. वरकी
राशिसे ५ पांचवीं राशि कन्याकी हो व कन्याकी राशिसे
९ नववीं वरकी राशि हो तो यह त्रिकोण शुभ है । यह
पुत्र पौत्रके सुखका दाता है और जो ६ छदे, ८ आठवें
होय तो मृत्यु होय. तिससे पडष्टकका यत्नसे विचार करना
॥४३॥ ४४ ॥ इति राशिमेलनम् ।।
वरस्यभास्करवलंकन्यायाश्चगुरोर्बलम् ॥
दयोश्चंद्रवलंग्राह्यविवाहोनान्यथाभवेत् ॥४५॥
टीका-~-वरको सूर्यबल चाहिये, कन्याको बृहस्पतिका
बल चाहिये और वरकन्याको चंद्रबल चाहिये ॥ ४५ ॥
अष्टमेचचतुर्थेचद्वादशेचदिवाकरे ॥
विवाहितोवरोमृत्युप्राप्नोत्पत्रनसंशयः ॥ ४६ ॥
गीप्रबोध. टीका-जो घरको मूर्य १८१२ होनेपर विवाह करें तो मृत्यु होवे ॥४६॥ जन्मन्यथद्वितीयेवापंचमेसप्तमेऽपिवा ।। नवमेवदिवानापूजयापाणिपीडनम् ॥४७॥ एकादशेतृतीयपष्ठेवादशमेऽपिया ।। वरस्यशुभदोनित्यंविवाहेदिननायकः॥४८॥ टीका-जो वरकी राशिसे सूर्य शश५७९ हो तो इस परिहारचाक्यसे मुर्यकी पूजा दानजयादिक करके विवाह शुभ है और जो १शवा१० वि दोय तो विवाह शुभ कहिये ॥४७॥ ४८ ।। इति रविवलम् ।। अष्टमेदादशेवापिचतुर्थेवाबृहस्पती । पूजातनकर्तव्याविवाहेप्राणनाशकः ॥ १९॥ टीका-जो कन्याको बृहस्पति ४।८।१२ हो ती पूजा करने- परभी विवाह करनेसे प्राणका घात करें ।। ४९॥ पष्ठे जन्मनि देवेज्ये तृतीये दशमेपि वा ॥ भूरिपूजापूजितःस्यात्कन्यायाःशुभकारकः५० 4. शीमबोध. * टीका-जो कन्याका बृहस्पति ६११. होये चौ पूजा दानादिक देके विवाह करे तो शुभ हो ॥ ५० ॥ एकादशेदितीयेवापंचमेसप्तमेपिवा ।। नवमेत्रसुराचार्येकन्यायाःशुभकारकः ॥ ५१ टीका-जो कन्याका बृहस्पति १०५७।९। होवे । विशेषकरके शुभ है ।। ५१ ॥ इति गुरोर्बलम् ॥ अष्टाब्दिका भवेगौरी नववर्षा च रोहिणी ॥ दशवर्षाभवेत्कन्याअतऊर्वरजस्खला ।। ५२ ।। टीका-अष्टवर्ष में कन्पाको गौरी संझा जानिये; नववर्षम रोहिणी, दशवर्षमें कन्यासंज्ञा जानिये और इसके उपरान्त रजस्वला कहते है॥ ५२ ।। गौरी गुरोर्वले देया रोहिणी भास्करस्य च ॥ कन्या चंद्रवले देया सर्वदोपविवर्जिता ॥ ५३ ।। टीका-गौरीको बृहस्पति के बलमें देवे, रोहिणीको मूर्यके पलमें देने और कन्याको चंद्रवलमें देवे ।। ५३ ॥ , शनिबोध . ALS आद्येचंद्रश्रियं कुर्यान्मनस्तोपं द्वितीयके । तृतीयेधनसंतोषचतुर्थेकलहागमम् ॥ ५ ॥ पंचमेज्ञानवृद्धिं च पठेसंपत्तिमुत्तमाम् ॥ लक्ष्मीप्राप्ति । सप्तमेराजसन्मानं मरणं चाष्टमेतथा ॥ ५५ ॥ नवमेधर्मलाभंचदशमे मानसेप्सितं ॥ एकादशेसर्वलामं दादशहानिमेवच ।। ५६ ।। दीका-इधर कन्या और घरका चंद्रचक कहा है. सो इस चक्रपरसे समझ की- जिये ॥ ५४॥ ५५ ॥ ५६ ।। ॥ अथान्यमते विशेषः । गुर्विदिनवलागौरीगुर्विदुचलरोहिणी ॥ रवींदुवलजाकन्यामोढालमवलास्मृता ।। ५७॥ टीका-गौरीको वृहस्पति, चंद्रमा व सूर्य इन तीनोंका पल विचारिपे, तौ शुभ है. रोहिणीके गुरु और चंद्रमाया बल मनमताप धनसंतोष ४परवागम ५हानवृद्धि ६ सपत्ति राजसन्मान ८ मृत्युभय धनलाभ १०इच्छितला ११ सवराम १२ हानि - शीघ्रबोध. विचारिये. कन्याको रवि और चंद्रमाका चल चाहिये । मौढाको लग्नबलही बहुत है ॥ ५७ ॥ जीवोजीवप्रदाताच द्रव्यदाताच चंद्रमाः॥ तेजोदाताभवेत्सूर्यो भूमिदातामहीसुतः॥५॥ जीवहीनामृताकन्या सूर्यहीनोमृतोवरः ।। चंद्रहीनेगतालक्ष्मी स्थानहानि कुंजविना ५२ टीफा-वृहस्पति जीवनके दाता है, पंद्रमा धनके दाता हैं, सूर्य तेजके दाता है और मंगल भूमिदाता है. बृहस्पति हीन हो तो कन्याकी मृत्यु हो, जो सूर्य हीन हो तो वरकी मृत्यु हो, चंद्रमा हीन हो तो लक्ष्मी क्षीण हो घ मंगल हान हो तो स्थानहानि करें ।। ५८१ ५९ ॥ गौरीददनागलोके वैकुंठे रोहिणींददत् ।। कन्यांददन्मृत्युलोकेरोरवंतरजस्वलाम् ॥ ६ ॥ टीका-गौरीदान करें तो पाताललोक सुखकी प्राप्ति होय: रोहिणीदान कर तो वैटनास पाय; जो कन्यादान कर तो मृत्युलोक सुबशी प्राप्ति होय और जो रजस्वला- दान करें तो रौरवमें पड़े ॥ ६ ॥ , शीधवोध. संप्राप्कादशे वर्षे कन्या या न विवाहिता । मासेमासेपिताम्रातातस्याःपिबतिशोणितम् ॥६१॥ टीकाको ग्यारहवें वर्षमें कन्याका विवाह न करै तौ महीना महीना प्रति जो रजस्वला होय उसका रुधिर पिता - और ज्येष्ठ भ्राता मानों पान करता है ॥ ६१ ॥ दादशैकादशेवतस्याः शुद्धिर्नजायते ॥ पूजाभि शकुनैपितस्यालग्नंपदापयेत् ॥ ६२ ॥ टीका-जो ग्यारह बारह वर्षकी कन्या होय तो वृहस्पति- का वल देखें और लग्न विचारके पूजा दान करके विवाह करे ॥६२॥ माताचैव पिताचैव ज्येष्ठभ्राता तथैवच ।। जयश्चनरके यांति दृष्ट्वाकन्यां रजस्खलाम्॥३॥ टीका---जो माता, पिता, ज्येष्ठ भ्राता, ये तीनों रजस्वला कन्याको देखें तो नरकके अधिकारी होते हैं । ६३ ।।
शीघयोध, मध्य. अत्य. 3. ए. आ. म. स्वा. वि. अ. अथ नाडीविचारः। आदिमध्यांतकवापिअंतमध्यादिमानिच । अश्विन्यादिक्रमेणैव रेवत्यंत आदिमध्यांतनाडी चक सुसंलिखेत् ॥ ६४ ॥ अर्ध- अ. गा वेदरेखाः स्युस्तिर्यग्रेखा दशस्मृताः।। साकारं लि- 3 खेदानांनाडीचकंवदेवुधः।। ज्ये, ।। ६५ ॥ नाडीदोषस्तुवि- प्राणां वर्णदोषश्च क्षत्रिये॥ गणदोपश्चवैश्येषु योनिदोषस्तु पादजान् ॥ ६६ ।। टीका-पादि, मध्य, अंत्य, अंत्य, मध्य, आदि इस प्रकार अश्विनीसे रेवतीपर्यंत गनिये, चार रेखा खडी और दश रेखा तिर्थी इसी प्रकार संताईस कोठोंको पंडितजन नाडीचक्र कहते है. नाडीका दोष ब्राह्मणको, वर्णका दोष क्षत्रिपको, गणका दोपवैश्यको और योनिका दोष दको विशेषकरके नानिये ॥६४ ॥६५॥ ६६ ॥ मू. उ. घ. प. उ.
शीघ्रत्रोध एकनाडीस्थनक्षत्रे दंपत्योर्मरणं ध्रुवम् ।। सेवायांचभवेद्धानिर्विवाहेचाशुभं भवेत् ।। ६७ ।। टीका-जो वर कन्या दोनों एक नाडीके नक्षत्रों विषे जन्मे हरे तो दोनोंकी मृत्यु हो अर्थात् विवाहमें अशुभ होवे और मालिक नौकरमें एक नाही हो तो हानि होवे ।। ६७ ॥ आद्यानाडीवरहंतिमध्यनाडीचकन्यका ॥ अंत्यनाडीदयोर्मृत्युर्नाडीदोपंत्यजेयुधः ॥६॥ टीका--जो आदि नाडीका दोष हो तो वरको अरिए करै, मध्यका दोष हो तो कन्याको अनिष्ट है और अंत्य नाडीका धेध लगै तो दोनों की मृत्यु होय ॥ ६॥ एकनक्षत्रजातानां नाडीदोपो न विद्यते ।। अन्यसंपतिवेधेपु विवाहोवर्जितः सदा ।। ६९ ॥ टोका-जो पर कन्याका एकही नक्षनरें जन्म होय ती एक नाडीका टोप न मानिये, और दूसरे नक्षत्रोंमें जन्म होय तो विवाह सर्वथा वर्जित है ।। ६९ ॥
शीघ्रबोध. पंचोर्ध्वाः स्थापयरेखाः पंचतिर्यमुखास्तथा ॥ द्वयोश्चकोणयोई चक्रपंचशलाककम् । ईशानेकृत्तिकादेयाक्रमादन्यानिभानिच ॥ ग्रहास्तेषुप्रदातव्यायेचयत्रप्रतिष्ठिताः ॥ ७१ ॥ लमस्यनिकटेयाचगताभवतिपूर्णिमा । तनक्षत्रस्थितश्चंद्रोदातव्योगणकोत्तमैः ॥७२ ॥ टीका-पंच रेखा र रो. म मा. पु. आ. अर्ब पांच तिरछी और दो २ रेखा को- नोंमें करें, तिसको पंचशलाका चक्र क. हते हैं ॥ ७० ॥ ईशान दिशाआदि के - तिका आदि नक्षत्र क्रमसे धरिये ।। ७१॥ जो लम के निकट पूनी हो तो तिस नक्षत्रपर पंडितोको बद्रमां धरना योग्य है ।। ७२॥ म.पू. उ. रे. अ. भ.. म. पू उ.इ. वि स्वा,दि.
शीघ्रबोध - -- लत्तापातोयुतिर्वेधोजामित्रबुधपंचकम् ॥ एकार्गलोपग्रहोचक्रांतिसाम्यनिगद्यते ॥७३॥ दग्धातिथिश्वविज्ञेया दशदोपा महावलाः ।। एतान्दोपान्परित्यज्यलग्नंसंशोधयेदुधः ॥७॥ टीका-अब दोष कहते है. स्त्ता १, पात २, युत्ति ३, बेघ ४, जापित्र ५, बुधपंचक ६, एकार्गल ७, उपग्रह ८, क्रांतिसाम्य ९, और दग्धा तिथि १०, ये दश दीप महा- बलवान् है इनसे पचायके लग्न साधिये ॥७३॥७४॥ नक्षत्रंदादशंभालुस्तृतीयलत्तयाकुजः॥ पर जीवोष्टममंदोहति दक्षिणतः सदा ॥७॥ चामेन सप्तमश्चांदिनवमंसिंहिकासुतः।। हंति भपंचमंशुको दाविशं पूर्णचंद्रमाः ॥७६।। रीका-जिस नक्षत्रका लम हो तिसी नक्षत्रसे दाहिने इस प्रकार सूर्य, भीम, गुरु व शनि ये चार ग्रह कात मारते हैं शीघ्रबोध. १२ नक्षत्रमें रवि, ३ भौम, ६ गुरु ८ शनि लात मारते हैं और वामभाग होके सातवें नक्षत्रको बुध लात मारता है नवमें ९ राहु, पाच ५ शुक्र और वाईसमें २२ नक्षत्रको चंद्रमा लात मारते हैं ॥७५ ॥ ७६ ॥ खेलत्ताहरेद्वित्तंकुजस्यकुरुतेमृति ॥ बृहस्पतेबंधुनाशंशने कुर्याकुलक्षयम् ॥७७ ॥ बुधस्यकुरुतेत्रासलत्ताराहोर्विनाशयेत् ॥ शुक्रस्यदुःखदानित्यंत्रासदातुकलानिधेः ॥१८॥ टीका-सूर्यको लात लगे तो संपत्ति हरे; भीमकी लात कगे तो मृत्यु कर; बृहस्पतिकी लगे तो बंधुका नाश कर सनिकी लात लगे तो कुलका क्षय करें; बुधको लात त्रास करे; राहुकी लातसे नाश हो; शुक्रकी लात लगे तो दुःख- दायक है, और पंद्रकी लात प्रास करे ।। ७७ ॥ ७८॥ सूर्ययुक्ताच नक्षत्रादेष यातो विधीयते ।। ' मघाश्लेषाचचित्राचसानुराधाचरेवती ॥ ७९
शीप्रबोध
श्रवणोपिचषद्कोऽयं पातदोपो निगद्यते ॥
अश्विनीमवधिकृत्वागणयलमभावधि ।। ८० ॥
टीका--जिस नक्षत्र में सूर्य हो उसी नक्षत्रमें फिर आन
पर तो पातदोष कहिये. मघा, आश्लेषा, चित्रा, अनुराधा,
रेवती, श्रवण ये छह नक्षत्र पातके हैं इन नक्षत्रों के सूर्यके
सयोगसे छह भौतिके पात कहते हैं प्रथम सूर्यके नक्षत्रसे
सताईस रेखा सैंचिये. नक्षत्रपात कहते हैं पाडे करिये. फिर
अश्विनी आदि देके फेरेके नक्षत्रको गनिये. जो पोडे नक्षत्र
गिनती पूरी होय तो पातदोष लगे ॥ ७९ ॥ ८०॥ इति
पातचक्रम्
पावकःपवमानश्च विकार कलहोपरः ॥
मृत्युःक्षयश्चविज्ञेयंपातपदकस्य लक्षणम् ॥८॥
टीका-अब छह भांतिके पानी के नाम व लक्षण कहते
है. पावक १, पवमान २, विकार ३, कलह, ४ मृत्यु ५, व
सय ६, ये छहौ पात नामानुसार फल करते हैं ।।८१॥
पातेन पतितो ब्रह्मा पातेन पतितो हरिः॥
पातेनपतितःशंभुस्तस्मात्पातविवर्जयेत् ॥८॥
शीघ्रबोध
टीका-पातसे ब्रह्मा पतित भये, विष्णु पतित भये
शिव पतित भये, इससे विवाहमें पातदोष विशेषकरके
चित्रांगतोपातविचित्रदेशेमैत्रोमघामालपके
निषिद्धः ॥ पौष्ण श्रुतीचोत्तरदेशजातः
त्रवपश्व भुजंगपातः ॥ ८३॥
टीका-चित्रानक्षत्रका पात विचित्रदेशमें वर्जित है. अनु.
राधाका व मघाका पात मालवदेशम निषिद्ध है. रेवती
श्रवण इनका पात उत्तरमे निषिद्ध है और आश्लेपामा पास
सर्वदेशमें वर्जित है ।। ८३ ॥ इतिपातः
यत्रक्षे तु भवेचंद्रो ग्रहस्तत्रयदा भवेत् ।।
युतिदोपस्तदाज्ञेयोविनाशुक्रशुभाशुभम् ॥ ८४॥
टीका-जिम नक्षत्रमें चंद्रमा हो उसी नक्षत्रमें और
प्रह होय तो गुतिदोष कहते हैं। परंतु शुभचिना
शुभसंयुक्त शुभ, अन्यतम अशुभ है ॥४॥
१ शीयवोध , रविणासंयुतो हानि भौमेननिधनं शशी ॥ करोतिमूलनाशंचराहुकेतुशनैश्चरैः ॥ ८५ ॥ टीका-~-जो चंद्रमा सूर्यके साथ हो तो हानि कर, भौमके साथ हो तो पृत्यु करें, और राहु, केतु, शनैश्वरके साथ हो तो मूलनाश करै।। ८५॥ वर्गोत्तमगतश्चंद्रः खोचं वा मित्रराशिगः ।। युतिदोपश्चनभवेदंपत्योःश्रेयसीसदा ॥८६॥ टीका--जो चंद्रमा पविषे श्रेष्ठवगामें हो अथवा उच्चका हो वा मित्रराशिका हो तो युतिदोपहा नाश कर वधूवर दोनों सुखी रहे ।। ८६ ।। इति युतिदोपः ।। एकरेखास्थितिबंधो दिननाथादिभिग्रहः ।। विवाहेतत्रमासंतुनजीवतिकदाचन ॥ ८७ ॥ दोका~-जिस नक्षनका लग्न होय उसी नक्षतरेखापर सामने सूर्यआदि कोई अह होय तो उसका वेष कहिये. उस पर विवाह होवे तो एक महीनाके अंतमें मृत्यु करे ।। ८७।-
.
शोध
अश्विनीपूर्वफाल्गुन्याभरणीचानुराधया।।
अभिजिचापिरोहिण्याकृत्तिकाचविशाखया
भृगुश्चोत्तरषाढेनपूर्वाषाढातथाऽऽया ॥
पुनर्वसुश्चमूलेनतथापुष्यश्चज्येष्ठया ।। ८९ ॥
धनिष्ठयातथाऽऽश्लेषामघापिश्रवणेनच ॥
रेवत्युत्तरफाल्गुन्यायस्तेनोत्तरभाद्रपात् ।। ९०
स्वात्याशतभिषाविद्याचित्रयापूर्वभाद्रपात् ।।
विद्धान्येतानिवाणिविवाहेभानिकोविदैः॥९१
टीका-अश्विनी और पूर्वाफाल्गुनीकी एक रेखा है.
भरणी व अनुराधाकी एक रेखा है ऐसे जो दोनों और एक
रेखा होय तो वे कहिये ऐसे अठाईस नक्षत्रोंको नानि
ये पंचशलाका चकमें देख लेना ८-९१
रविवेधेचवैधव्यंकुजवेधेकुलक्षयम् ।।
बुधवेधैभवेदंध्याप्रवज्यागुरुवेधतः ।। ९२ ॥
+
शीप्रबोध अपुत्राशुक्रवधेचसौरेचंद्रेचदुःखिता। परपूरुषरताराहो केतोःस्वच्छंदचारिणी ।।९३ ।। टीका-जो सूर्यका वैध लगे तो कन्या विधवा होती है। मंगलका वेध लगे तो कुलका क्षय होवेगा । धुधका वेध लगे तो इंध्या होवेगी गुरुका वेध लगे तो संन्यासी, शुक्रका वेध लगे तो पुनहीन, शनिचंद्रमाका वैध लगे तो दुःखी, राहुका वेध लगे तो परपुरुषगामिनी और केतुका वेध हो तो स्वछं. दचारिणी होती है ॥ ९२॥ ९३ ॥ गनिराहुकुजादित्यायदाजन्मर्शसंस्थिताः ॥ विवाहिताचयाकन्यासाकन्याविधवाभवेत् ।। टीका-शनि, राहु, भौम व सूर्य इनमे से कोई ग्रह विवा इसमय जन्मनक्षत्रपर होय ती कन्या विधवा हो जायगी ||४ चतुर्दशंचनक्षत्रं जामित्रं लगभात्स्मृतं ॥ शुभयुक्तंतदिच्छंतिपापयुकंचवर्जयेत् ॥ ९५ ॥ टीमा---जो उनपे नसरपर चौदहवें नक्षत्रपर पापमहतो " शीमयोध प. प तो जामित्रदोष कहिये और जो सौम्यग्रह होय तो थुम है ॥१५॥ चंद्रश्चाद्रि गुर्जीवोजामित्रेशुभकारकाः॥ स्वर्भानुर्भानुमंदाराजामिनशुभप्रदाः ॥ ९६ ।। टीका-~-जो चंद्रमा, बुध, बृहस्पति और शुक्र ये प्रा जन्मके नक्षत्रसे जामित्र होय तो शुभ कहिये और जो राहु, शनि, सूर्य तथा भौम ये जामित्रप होय तो अशुभ हैं।॥ ९६॥ चंद्राढालमतोवापिग्रहवाश्वसप्तमे।। तत्रस्थिताग्रहानूनव्याधिवैधव्यकारकाः ॥९७॥ टीका-~वद्रमासे वा लमके राशिसे सातवें कोई ग्रह हो तो वे व्याधि और वैधव्य करें ।। ९७ ॥ इति जापित्रदोष ॥ धार्यातिथिर्मासदगाटवेदाः संक्रांतितोयातदि. नैश्चयोज्याः॥ ग्रहर्विभक्तायदिपंचशेपोरो गस्तयाऽमि पचौरमृत्युः ।। ९८ ॥
शीघ्रबोध. . टीका-अब पंचक कहते है. तिथि कहिये ११, मास कहिये १२, दश १०, अष्ट ८, वेद ४, संक्रांतिके जो दिन गये होय तिनको युक्त करके नव ९ का भाग दीजै जो पांच भेष बचें तो पंचक जानिये, ऐसेही पांचों अंक विचारिक रोग- पंचक १५ में, अमिपंचक बारह १२ में, राजपंचक दश १० में, चौर पंचक ८ में और मृत्युपंचक ४ में ॥ ९८॥ यद्यवारे किलरोगपंचकं सोमेचराज्यंक्षितिजे चवह्निः ॥ सौरोच सौरौच मृत्युधिपणेच · चौरो विवाहकाले परिवर्जनीयाः ॥ ९९ ।। टीका-रविवारको जो रोगपंचक लगै, सोमको राजपंचक हंग, मंगलको अमिपंचक, नियरको मृत्युपंचक, और भृगु- वारको चौरपंचक ये विवाहमें वर्जित है ॥ ९९ ॥ " , रोगचौरंत्यजेद्रानोदिवाराज्यामिपंचकम् । उभयोःसंध्ययोर्मृत्युरन्यकालेननिंदिताः ।।१०।।
....
शीबवाध
टीका-रोग और चोरपंचक रात्रिको अशुभ है. और
राज्य में अग्निपंचक दिनमें 'वर्जित हैं. दोनोंके संधिनये
मृत्युपंचक निंदित है और समयमें वर्जित नहीं है ॥ १०॥
इति पंचकदोषः॥
सूर्यभात्पंचमे विद्यानक्षत्रे शूलमष्टमे ॥
चतुर्दशे शनैः पात केतुरष्टादशे तथा ॥१॥
ऊनविंशे भवेदुल्का निर्घातश्चद्विशिके ।।
त्रयोविंशतिकेपःपंचविंशे तु वज्रकः ॥२॥
टीका-सूर्यके नक्षत्रसे पाचवे कोई ग्रह होय तो विद्यु-
दोष लगै. ८ वें शूलदोष लगे, चौदह १४ पर शनिपात-
दोष लगे; अठारह १८ पर केतुदोष लगै १९ पर उल्का
२२ पर निर्धात, २३ पर कंप, और २५ पर चखदोष लगे
।। १०१ ॥ १०२ ।। इति विद्युदादियोगाः ।।
पुत्रनाशकरीविद्युत् पत्युःशूलो विनाशकः ।।
गने पातोवंशघातीकेतुर्देवरनाशकः ॥ ३ ॥
प्र.१ शीघ्रशोध. "३५ . , . द्रव्यनाशकरीचोकानिर्धातोवंधुनाशकः ॥ कंपकंपयतेनित्यंवब्रेस्त्रीव्यभिचारिणी ॥४॥ टीका-विद्युद्दोप लगै तौ पुत्रका नाश करै, शूल दोष पतिका नाश कर, शनिका पात वंशयात करै, केतुदोष देवरका नाश करै, उल्कादोप द्रव्यका नाश कर, निर्यात भ्राताका नाश करै, कंप नित्यही कंपावै, बज्रदोप लगे तो स्त्री व्यभिचारिणी होय ॥ ३॥४॥ इति विद्युदादिदो- पफलानि ।। योगांकेवियमेचैकोदेयोष्टाविंशतिःसमे ।। अकृत्वाश्विनीपूर्वामभमूर्ध्निदीयते ॥५॥ टीका-जो योगके अंक विपम होय तो एक जोरिये और सम अंक होय तो अठाईस जोरिये सो आधा करि अश्विनीसे पूर्व जो अंक होय सो, मायेपर लिखिये ॥५॥ विष्कमेवाश्विनीदेयामीतीस्वातिनिगद्यते । सौभाग्यचविशाखा स्यादायुष्मान् भरणी
शीघ्रबोध
-आ
-पु
अ
पू
भ
भ
च
वि
-उनु
ज्ये
युतः ॥ ६॥ शोभनेकृत्तिका
देयाअनुराधाचगंडके || रोहि
णीचसुकर्माख्येतौ ज्येष्ठा
प्रकीर्तिता ॥७॥ गंडेमूलं
गःशूलेवृद्धौचा निगद्यते ॥
पूर्वाषाढा ध्रुवे प्रोक्ताप्याधा
तेचपुनर्वसुः॥८॥ हर्पणेचो
तराषाढा बज्रपुष्यः प्रकी
तितः ॥ अभिजिचतथासिद्धावाश्लेषाव्यति
पातके ॥ ९॥ वरीयसि श्रुतिदेयापरिचम
घातथा ॥ शिवेधनिष्ठादातव्यासिद्धौपूर्वाच
फाल्गुनी ॥ ११० ॥ साध्येशतभिपादेयाशुभे
चोत्तरफाल्गुनी । पूर्वाभाद्रपदाशुक्लेहस्तेब्रह्मा
14
fiu. ॥ ११ ॥ उत्तराभाद्रपन्चंद्रोचत्रादे
॥ सूर्याचंद्रमसोयोगेभवेदेकार्गलं
"
ता
म.१ शीप्रबोध . तदा ॥ १२ ॥ त्रयोदेशतिरोरेखाएकोर्धामुन्य भिस्मृता ॥ योगांकेप्राप्तनक्षत्रज्ञेयमेकागलं बुधैः ॥ १३ ॥ टीका---एकालचक्रकी त्रयोदश रेखा तिरछी खेचै; एकरेखा रबडी खेच; योगके अंक और जो नक्षत्र कद्दे हैं वे सूर्यचंद्रका योग एक रेखासे होवे एकागलदोष कहिये विष्फभयोगको और अश्विनीको कहा है ऐसेही क्रमसे चक्रमें समझ लीजिये ॥ ११३ ।। इत्येकार्गलनि० ॥ ऊर्वास्तिस्त्रस्तिरस्तिस्रोमध्येमीनं लिखधः॥ सूर्याचंद्रमसोदृष्टोक्रांतिसाम्यंनिगद्यते ।। १४ !! मीनाकन्यायायुक्तोमेपः सिंहेनसंगतः ॥ मकरणपेक्रांतिश्चापोपि मिथुनेनच ॥१५॥ कर्कणवृश्चिकोविद्धोवेधश्चतुलकुंभयोः। क्रांतिसाम्येकृतोदाहोनजीवतिकदाचन ।।१६।।
शीघबोध. टीका तीन रेखा अर्ध्व और तीन तिरछी बैंच कर ऊर्च मध्यकी रेखापर मीन, कन्या और तीरछी मध्यमपर मिथुन, धन, लिखके क्रमसे सब लमको धरिक चक्र बनाइये उसमें एक रेखाएर चंद्र सूर्य परै तौ क्रांतिसाम्य दोप कहिये. मीनसे कन्याको वेध जानिये, मेष सिंहको मकर वृषभको मिथुन धनको कर्क वृश्चिकको तुला कुंभको इन राशि- नको परस्पर विद्ध समझकर त्यागकर दीजिये. यह विवाहादिक अनेक कार्यको वये है ॥ १४॥ १५॥ १६ ॥ ११ १२ १ MAN 6 क्रांतिसाम्येचकन्यायायदिपाणिग्रहोभवेत् ॥ कन्यांवैधव्यतांयातिईशस्यदुहितायदि ॥१७॥ टीका----जो क्रांतिसाम्यो विवाह होवे तो कन्या विधवा होय, ईश यानी महादेव तिनकी पुत्री होय तौभी इस दोपपर विवाह होने से विधवा होजायगी.॥१७॥ इति क्रांतिकाम्यम् ।।
म.१ शीघ्रबोध. - मर्मवेधः कंटकश्च शल्यं छिद्रं चतुर्थकम् ।। एतद्देधचतुष्कं तु परित्याज्यं प्रयत्नतः ॥१८॥ टीका-अब चार दोप कहते है. मर्मवेध १, कंटक २, शल्य ३, व छिद्र ४ इन दोपोंको यतन कर बचाइये, यह गणकजनोंकी आज्ञा है।॥ १८॥ लग्नपाये मर्मवेधः कंटको नवपंचके । चतुर्थे दशमे शल्यं छिद्रं भवति सप्तमे ॥१९॥ टीका-लग्नमें पापग्रह हो तो मर्मवेध, चौथे और दशम स्थानमें पापग्रह हो वो शल्यदोप, सप्तमस्थानमैं पापग्रह होवो छिद्रदोप, और नवम व पंचमस्थानमें पापग्रह हो तो फटकदोष होता है।॥१९॥ मरणं मर्मवेधे स्यात्वंटके च कुलक्षयः॥ शल्येचनृपतेभीतिःपुत्रनाशश्चछिद्रके || १२०॥ टीका--जो मर्मवेष विवाद होवे तो मृत्यु, कंटफमें होने तो कुटुंबका क्षय, शल्पदोपमें होने ती राजाका भय और छिद्रमें हो तो पुत्रका नाश जानिये ॥१२० ॥ इति वैध. चतुष्टपदोपः॥ -
शीघ्रबोध.
-
जन्ममासेजन्मभेच नचजन्मदिनेपिच ।
ज्येष्ठे नज्येष्ठगर्भस्य विवाहंकारयेत्कचित्॥२१॥
टीका-जन्मका मास, जन्मका नक्षत्र, जन्मका दिन और
प्रथमगर्भको ज्येष्ठ मास ये विवाह विषे वर्जित करे हैं, परंतु
जो गर्भकेविषे कहे सोही ज्येष्ठत्व अनेक मतांतरसे प्राधान्य
है ॥२१॥
नकन्यावरयोज्येष्ठे ज्येष्ठयोः पाणिपीडनम् ।
दयोरेकतरेज्येष्ठेनज्येष्ठो दोषमावहेत् ।। २२ ।।
टीका-जो वर तथा कन्या दोनों भयगर्भके हों तो ज्येष्ठ-
मासमें विवाह नहीं करना और फन्पा वा वर इन्होंमें एक
स्पेष्ठ हो तो ज्येष्ठ विवाह कीजै. दोष नहीं है. कारण तीन
ज्येष्ठ नहीं चाहिये ।। २३ ॥
सिंहेगुरौगतेकार्यों नविवाह कदाचन ॥
मेपस्थितेदिवानाथेसिंहेज्येचशुभप्रदः ॥ २३ ॥
टीका-बृहस्पति सिंहस्य होवे तव विवाह नहीं करना.
फेवल मेपके सूर्यमें फरिये तो सिंहका गुरुमी शुभ फलदायक
६॥२३॥
शीघ्रबोभ. रचौसात्रियोभागा-पंचचंद्रेगुरौत्रयः॥ देवशु–दुपुत्रस्यादिश्वाभागप्रदायकाः ॥२४॥ प्रत्येकंसार्धभागाश्चमंदमंगलराहुपु ॥ अहावलयुताविश्वात्प्रयच्छंतिनदुर्वलाः ॥२५॥ टीका-सूर्यके ३॥ भाग, चंद्रमा ५ भाग, गुरुके ३ भाग, और शुक्र व बुधक २२ भाग इन भागोंके विश्वा शुभ हैं ॥ २४ ॥ शनि, मंगल, राहु और केतु इन ग्रहोको डेढ हेड भाग १॥ देढ विश्वा भागपूर्वक जवलों पलिष्ट है, सालों ये शुभ हैं. जब चे क्षीण होयेंगे तब निर्वल हैं ॥ २५॥ इसिविंशोपफफलम् ।। केंद्रेसप्तमहीनेचदित्रिकोणेशुभाःशुभाः ।। धनेशुभप्रदश्चंद्र पापा-पष्ठेचशोभनाः ॥ २६ ॥ तृतीयेकादशेसर्वेसौम्या:पापाःशुभप्रदाः ॥ तेसर्वेससमस्थानेमृत्युदावरकन्ययोः ॥ २७ ॥ टीका--द्रस्थान पानी लग्न, चतुर्थ, साप, व दशम, जो इन स्थानविषे शुभ प्रह हो तो श्रेष्ठ है. अफेले सातवें शीघ्रबोध. - . स्थानमें शुभग्रह अशुभ हैं. शुक्र, बुध, बृहस्पति और शुक्ल- दशमीसे कृष्णपक्षकी ५ पर्यतका चंद्रमा श्रेष्ठ वली होता है. और सूर्य, राहु, शुक्ल २ से दशमी १० पर्यंतका चंद्रमा ये चार ग्रह जानिये. भौम, शनि, केतु कृष्णपंचमीसे ३० तक चंद्रमा ये पापग्रह हैं. लग्नसे २ स्थानको चंद्रमा शुभ है, पाप- ग्रह ६ स्थानमें शुभ हैं ॥ २६ ॥३।११ स्थानों में सर्व ग्रह शुभ है और वे सौम्य और क्रूर (पापग्रह) ७ स्थानमें होय तो वर कन्याको मृत्यु देनेवाले हैं।॥२७॥इति फलदा ग्रहाः॥ शनिःसूर्यश्चलमेऽस्ते चंद्रोलमेऽष्टमेरिपौ । कुजेलमेऽष्टमेचास्तेशुक्रोड्नेऽष्टमेरिपौ ॥२८॥ गुरुमृत्यौसेंहिकेयो लमेतुर्येचसप्तमे ।। बुधेऽटमेचजामित्रेविवाहः प्राणनाशकः ॥२९॥ क्रूरयोरंतरंलगचंद्रेचपरिवर्जयेत् ।। वरंहतिध्रुवलमंशीतरश्मिश्चकन्यकाम् ॥ ३०॥ रीका-शनि व सूर्य जो लममें हों, चंद्रमा .
शीवोध.
४३
१।६१८, भोम ११८१७ शुक्र ७१८१६, बृहस्पति
८ राहु ११४४, और बुध ८७ ये ग्रह इतने स्थानों में
विवाहविपे प्राणों के नाश करनेवाले हैं, और पापग्रहोंके मध्य
चंद्रमा अथवा लग्न होवे तो दोनों वर्जनीय है, क्योंकि पापन-
हयुक्त लग्न परको और चंद्रमा कन्याको शीघ्रही मारता है ।।
२८ ॥ २९॥ १३० ॥ इति शुभाशुभग्नहनिर्णयप्रकरणम् ।।
तुलाचमिथुनंकन्यापूर्वार्धोधनपोवृपः ॥
एतेलमाःशुभानित्यामध्यमाश्चापरेस्मृताः ॥३१॥
टीका-तुला, मिथुन, कन्या, प तथा धनुका पूर्वार्ध
इतने लग्न शुभ हैं. शेष लग्न मध्यम है ॥३१॥
लत्तामालवकेदेोपातश्चकुरुजांगले ॥
एकार्गलंचकाश्मीरे वेधं सर्वत्रवर्जयेत् ॥ ३२॥
..
टीम-लचादोष मालवदेशमें वर्जनीय है, पारदोष
कुरुनांगल देशमें निपिद्ध है; एकार्गलदोप कभीर देशमें
मना है और चैधदीप सर्व देशमें पर्जित है ॥ ३२॥
शीघ्रबोध, भेपेनवांशामेषाद्यावृषेचमकरादिकाः॥ मिथुनेचतुलाद्याःस्युःकर्कटेकर्कटादिकाः॥३३॥ मेषाद्यौचधनुःसिंहौगोकन्यामकरादिकौ । तुलाद्यौयुग्मकुंभौचकर्कायोमीनवृश्चिकौ॥३४॥ गोतुलायुग्मकन्यानांनवांशा शुभदाःस्मृताः॥ धनुषःप्रथमोभागोविवाहेऽन्येचमध्यमाः॥३५॥ टीका-मेष आदि बारह राशियोंके नवांशक कहते हैं. लग्नके नवम भागको नवशिक कहते हैं. लग्न १ नक्षत्र २ नवांशक भोग्य करते हैं सो मेष, सिंह, धन इन तीनोंके पहिले नाश मेषसे नवपर्यंत गनिये वृष, कन्या, मकर, इन तीन नयांश मकर आदि लेके कन्यापर्यंत मानिये. मिथुन, तुला, कुंभ इन तीनोंके नाश तुला आदि देफे मिथुन पर्यंत और कर्क, रथिन, मीन इन चीनके नवांश कर्क आदि मीन पर्यत गनिये. सौ चक्रमें सपन लीजै. इप, तुला, मिथुन, पन्या इनके नवाश शुभ है. और धनका पहिला शुभ, शेप
शीघ्रबोध.
४५
अशुभ मिश्रित है. और नवांश जो हैं सो विवाहमें मध्यम
हैं ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥
"
अथ मेपादिराशीनां नवांशचक्रम् ।
FITalका
Itali Man
मि.मी.ध.के मि.मी.ध. क.मि.मी.ध.कं.
क. म. म. .
क
म. तु क. मे म
सिं. . यू.सि.यू.
.सि.. कु...
क. मि.मी.ध. क. मि.मी.ध.
मि.मी.घ.
कामे. तु का म
. सिं..कु.पि.सि.घ ५.
क. मि.मी, ध. क. मि.मी.ध. के. मि.मी
१
३ ४
६
८
. १०११११२
अंशस्यपतिरंशेचतन्मित्रंबाशुभोपिवा ।।
पश्यतेवाशुभोज्ञेयःसर्वेदोपाश्चनिष्फलाः ॥३६॥
टीका-नवांश का स्वामी जो है सो अथवा स्वामीका मित्र
और शुभग्रह नवांशमें होय अथवा इनकी दृष्टि लग्नपर हो तो
सर्व दोपनको निष्फल करें ॥ २६ ॥
शीघ्रबोध,
शुक्लाष्टमीसमारभ्यफाल्गुनस्यदिनाष्टकम् ॥
पूर्णिमामवधिकृत्वात्याज्यंहोलाष्टकंबुधैः॥३७॥
शुतुद्रयांचविपाशायामरावत्यांत्रिपुष्करे ॥
होलाष्टकविवाहादौत्याज्यमन्यत्रं शोभनम् ३८
टीका-फाल्गुनके शुक्लपक्षकी अष्टमासे पूर्णिमा तक आठ
दिन होलाष्टक वर्जनीय कहते है ।। ३७ । सो शुतुद्री नदीका
तीर, विपाशानदीका तीर व इसवती नदीका तीर इन
देशोम और त्रिपुष्करक्षेत्रमें विवाहादिक उत्तम कार्यविष
वर्जित है. अन्यत्र शुभ है ॥ ३८॥ इतिहोलाष्टकम् ।
दिनेसदांधावृपमेपसिंहारात्रौचकन्यामिथुनं
कुलीरः ॥ मृगस्तुलालिर्वधिरोपराहेसंध्यासु
कुजाघटधन्विमीनाः ॥ ३९ ॥
टीका-वृप, मेप, सिंह ये दिनमें अंचलन है. कन्या, मिथुन,
कर्क ये रात्रिमें -अंध; मकर, तुला, वृश्चिम ये अपराहमें
बारे. धन, कुंभ, मीन ये संध्या कुचरे ॥३९॥
शीबो दिवांधोवरहंताचरात्र्यंधोधननाशकः । दुःखदोबधिरोलम कुञ्जोवंशविनाशकः ॥१४०॥ टीका--दिनके अंधे लपमें पाणिग्रहण होवे तो वरकी हानि होती है. रात्रि अंधे लपमें हो तो धननाश है. बहरे लपमें पाणिग्रहण होय तो दुःखदायक है और कुपर लपमें विवाह होय तो वंशनाश होता है ॥ १४०।। यत्रकादशश्चंद्रोद्वितीयोवातृतीयकः ॥ गोधूलिकासविज्ञेयःशेपाधूलिमुखाःस्मृताः१४१ टीका--जो ग्यारहवें स्थानमें चंद्रमा हो अथवा दूसरे तिसरे स्थानाम हो सो उत्ता गोधूलिक है और दूसरे गोधू- लिक मुख कहते हैं ॥१४१ ।। कुलिका क्रांतिसाम्यं च लमे पष्ठाष्टमे शशी ।। तदागोधूलिकस्त्याज्यःपंचदोपैश्चदूपित्तः ॥
टीका-कुलिफयोग, क्रांतिसाम्य और लयमें छठे और आठवें चंद्रमा हो तो गोधूलिक लममें विवाह नहीं करना, क्योंकि लग इन पांच दोषोंसे दूषित होता है ॥ ४२ ॥ यदानास्तंगतोभानुर्गोधूल्यापूरितंनभः ।। सर्वमंगलकार्येषुगोधूलिश्चप्रशस्यते ॥ ४३ ॥ टीका--जबलग सूर्य अस्त न होय और गायनकी खुरनकी धूर आकाशमें पूरित होरही होय तो यह गोधूलिक मुहूर्त सकल कार्यविषे उत्तम मंगलकी दाता है ॥४३॥ अष्टमेजीवभौमौचबुधोवाभार्गवोऽष्टमे ।। लमेषष्ठाष्टमेचंद्रस्तदागोधूलिनाशकः ॥ १४४॥ टीका-~-जो लग्नमें आठवें स्थानमें गुरु भीम, बुध, व शुक्र ये ग्रह हो अथवा लग्नमें १ वा छठवें आठवें ६८ चंद्रमा होय तो वह गोधूलिनाशक दोष है. उस मुहूर्तमें सर्व कार्य वर्जित है ॥ १४४ ॥ इति गोधूलिकः ॥
शीघधोध, -- लग्नादेकादशे सर्वे लग्नपुष्टिकरा ग्रहाः ॥ तृतीये चाष्टमे सूर्यः सूर्यपुत्रश्च शोभनः॥१५॥ चंद्रो धनेतृतीयेच कुजःपठे तृतीयके । बुधेज्यौ नवपद्वित्रिचतुःपंचदशे स्थितो॥४॥ शुक्रो द्वित्रिचतुःपंचधर्मकर्मतनुस्थितः ।। राहुर्दशाष्टपदपंचत्रिनवद्रादशे शुभः ॥ १७॥ टीका-लमसे ग्यारह स्थानमें सर्व ग्रह शुभ है, और सूर्य ३, शनि ८॥ ४५ ॥ चंद्रमा रा३, भौम ३२६ बुध व वृहस्पति रामाशा॥१० इन स्थानों में, शुक्र २२२४५- १९।१०।१ इन स्थानों में शुभ है, और राहु व केतु १०८- १६।५।३।९।१२ इतने स्थानोंमें शुभ फलदायक हैं॥४६॥ ॥४७॥ इति रव्यादयः पुष्टिकरा ग्रहाः ।। छायापादैरसोपेतेरेकविंशशतं भजेत् ।। लब्धांकेटिकाज्ञेया:शेषांके च पलाःस्मृताः॥४८॥ टीका -अब दिन नापको कहते हैं. अपनी छाया डीलकी अपने पावसे नापिये, जितने पाव आया हो उसीमें ,
शीघ्रबोध.
-
*
और ६ मिलावै. फिर एकसौ एक ईस १२१ को तिनसे भाग
दीजै. जो भाग पाइये सो घटी दिन जानना. चढता होय तो
चढता दिन जानना और उतरता होय तो बाकीदिन रहा
जानना. भाग हरे पीछे शेष रहेगा वह साठ गुने करके फिर
१२१ से भाग कर अंकॉपर फैलाकर पल कर लीजे. सो पल
जानिये ॥४८॥ इति घटिकापलानां ज्ञानम् ॥
पूर्वापाढानुराधाच ज्येष्ठाश्लेपाचरेवती ॥
विशाखाचयदामूर्मितदास्यादष्टमोदयः ॥४९॥
सूर्यभान्मौलिभं गण्यं सप्तहीनंच शेषकं ।।
दिगुणंचविहीनंच गतारात्रिःस्फुटाभवेत् १५०
मस्तकेमृगशीच मूलेचनवमोदयः ॥
अन्यदृशं यदा मूर्ध्नि तदास्यादष्टमोदयः॥५१॥
टीका-~-अब गतिगत निर्णय कहते हैं-पूर्वाषाढा, अनु-
राधा, ज्येष्ठा, आश्लेषा, रेवती, विशाग्वा इन नक्षत्रांमसे कोई
नक्षत्र माथेपर होय तो आठवें नक्षत्रपर उदय जानिये ॥४९॥
शीघचोध
और जिस नक्षत्रका सूर्य होय नासों जो नक्षत्र शिरपर होय
ताको गनि लीजै और सातका भाग दाजै. जो बचै सो
द्विगुण करके उनमें द्वय घटाइये. सो रात्रि गत वा भोग्य
जानिये ॥ १५० ॥ मृगशिर वा मूल मायेपर होय नौ नवम
नक्षत्रको उदय जानिये और जो अन्य नक्षत्र माथेपर होय
तौ आठवें नक्षनको उदय जानिये ॥५१॥ इति रात्रि-
किंकुबैतिग्रहाःसर्वे यस्य केंद्रे बृहस्पतिः ॥
मत्तमातंगधानां शतहंतिचकेसरी ॥ ५२ ।।
टीका-जिसके ११४७१० इन केंद्रस्थानमें वृहस्पति
अफेले होय तो और सकल ग्रह क्या कर सकते हैं। जैसे
अफेला सिंह सकों हाथियोंका समूह नाश करता है ऐसे
सो और ग्रहजनित सब रिटनको नाश करे ॥ ५२ ।।
शुक्रोदशसहस्राणि बुधोदशशतानिच
॥
लक्षमेकंतुदोपाणां गुरुर्लमेव्यपोहति ।। ५३ ॥
दीका--जो लममें गुम हो तो दशहजार दोपोंको हुने
युध हजार और गुरु लक्ष दोपोंगो हनै ।। ५३ ।।
शीघ्रदोष. प्र सर्पाकारंलिखेचक्र विवाहेचत्रिनाडिकम् ।। अश्विनीप्रमुखभंचदत्त्वासाम्यंविचारयेत्॥५॥ एकनाडिस्थनक्षत्रेदपत्योमरणंध्रुवं । सेवायांचभवेद्धानिर्विवाहेत्वशुभंभवेत् ॥५५॥ टीका--सर्पका आकार लिखकर त्रिनाडी करके अश्विनी प्रमुख ३ नक्षत्र एक नाडिनमें राखिये. ऐसे ९ ठिकाने मुखसों लेकर पूंछतक २७ सत्ताईस नक्षत्र राखिये ।। ५४ ॥ एक नाडी विवाह लग्नको नक्षत्र आवै तौ अशुभ है. सेवा, हानि होय ॥ ५५ ॥ RT 1 MITTAILI श्राममूउहविस्ताविअज्येमूपूटनघशा परिघाघव्यतीपातंवैधृतिसकलंत्यजेत् ॥- विष्कंभेघटिका-पंचशूले सप्तप्रकीर्तिताः॥५६|| षड्गंडेचातिगंडेचनवव्याघातवज्रयोः ।। एतेतुनवयोगाश्चवालमेसदाबुधैः ।। ५७ ॥
शीघ्रबोध A टीका-जो नवयोग निषिद्ध दिनकी घडी पंडित जनोंने वर्जित किया है सो ऐसी कि-परिच घटी ३० व्यतीपात और 'धृति ये संपूर्ण त्याग कर. विकमकी घटी ५, शूलकी ७ त्याशिये ।। १६ । गंड तया अतिगंडकी ६, व्यापातकी ९ और बनकी ९ वटी शुभकार्यमें वर्जित है. ॥ ५७ ।। व्यतीपाते भवन्मृत्युगंडांते मरणं ध्रुवं ॥ अमिदग्धो भवेद्धवे रुजश्चैवापिगंडके ॥५॥ वैधव्यवैधृताचवविष्कंभेकामचारिणी ॥ वीर्यहीनातिगंडेच व्याघातेमृतवत्सका ।। परिघेचभवेद्दासीमद्यमांसरतासदा ॥ ५९ ।। टीका-व्यतीपातमें और गंटातमे विवाह करै नो प्राण हो जावे चम आगसे जल जाय, गेडमै रोग होत्र ॥५॥ वैधतिम वैधव्य, विकभी कामातुर, अतिगंट, याता, व्यापातमें मृतवत्सा यानी पुत्र नहीं जीरे और परियाँ कन्या पराई दासी होकर मारामदिरादिक सेवा ॥ इति निषिद्धयोगा।
दशीघ्रबोध पट्टाकारंलिखेच्चक्रमष्टकोणसमन्वितं ॥ यस्मिन्नक्षेभवेत्सूर्यस्तदायमध्यगत्रयं ॥ ६०॥ त्रयस्यश्वसर्वत्रततःपूर्वादितोलिखेत् ॥ नक्षत्रत्रितयेमध्ये पक्षदयविनाशनम् ॥ ११॥ पूर्वस्थानेभवेलक्ष्मीनधान्यसमागमः ॥ अमिकोणेभवेन्मृत्यु रीकुलविनाशिनी॥१२॥ दक्षिणेदुर्भगानारीदारियंमृत्युमाप्नुयात् ॥ नैर्ऋत्ये पुत्रलाभश्च सुखंसौभाग्यमेवच ॥३॥ पश्चिमेविधवाकन्यावायव्येव्यभिचारिणी ।। उत्तरेधनधान्यानिऐशानेसुखसंपदौ ॥ ६४ ॥ मांगल्यंसर्वकार्येषुपट्टचक्रविचारयेत् ।। गर्गाचार्येणसंप्रोक्तंसर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥६५॥ टीका--सूर्यके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्रली गनिये, पुनः पट्टाकारचक्र के मध्य कोठामें ३ परिये.. ऐसे प्रमसे शीभवाघ. ई, ३ उ, ३ वा ३ दिशाओंमें ३ तीन नक्षत्र आठों दिशानमें धरिये. जिस दिशामें ३ दिनका नक्षत्र परे उसको फल मध्यम. कहिये. मध्यमें होय ती उभय- * कुलकर नाश होय. पूर्वमें होय. तो लक्ष्मी धनधान्य होय. अग्निमें मृत्यु, वा कुलविनाशिनी स्त्री, दक्षिण में दुर्भगा स्त्री, दारिद्वध, मृत्यु, नैत्यमें पुत्रलाभ, सौभाग्य, सुख, पश्चिममें वैधव्य होय; वायव्यमें व्यभिचारिणी, उत्तरमें धन धान्य सुख और ईशान्यमें मुख संपदा ॥ १६५ ॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचा- यकृते शीघ्रबोधे विवाहप्रकरणं समाप्तम् ॥ १॥ प .३ शीघ्रबोधद्वितीयप्रकरणम्। द्विरागमनमुहूर्तः धातृयुग्मंहयोमैत्रं श्रुतियुग्मं करत्रयम् ।। पुनर्वसुद्धयं पूषामूलं चाप्युत्तरात्रयं ॥ १ ॥ विषमेवत्सरेमासेमार्गेमेपेचफाल्गुने ।। मकरोमिथुनेमीनेलोकन्यातुलाधनुः ॥२॥ भौमाकिंवर्जितावारा गृह्यतेचदिरागमे ॥ षष्ठीरिक्ता द्वादशीच अमावास्याचवर्जिताः३। टीका-गोहिणी, मृग, अधि, अनु. श्र.ध. ह. चि. स्वा. पु. पु रे. मू. उत्तरात्रय इतने नक्षत्र द्विरागमनको श्रेष्ठ विवाहसे विषम वर्ष श्रेष्ठ है. अगहन, फारगुन वैशाख ये मास श्रेष्ठ हैं म मि. क तु. ध ये रुप श्रेष्ठ हैं और मंगल व शनिवार, पष्ठी, रिता, द्वादशी, अमावास्या ये तिथि वर्जित है॥१२॥३॥ " शीघ्रबोध, है ।चि नक्षत्र 0 १ चपे अथ द्विरागमनायमुक्तनक्षत्रादिचक्रम, म अनि ऽनु पु उत्त उपा उमा. ११ १३ १७ मार्गशीर्ष फालान बैशान क तु ध म पु. गु १ ३ ८ १० ११ . मि . a ₹ . + . म मार १ आात्रयंभाद्रयुग्मं मृगःपूपाश्रुतिःकरः॥ मूलत्रयंगुरौसूर्ये भौमेरिक्तांविनातिथिः ।। || आयेद्रयेत्रयेमासेलमेकन्याझस्थिरे ।। चापे पुंसवनं कुर्यात्सीमंतं चाष्टमेतथा ॥५॥ शुभेत्रिकोणेकेंद्रस्येपापेपठेत्रिलाभके। पुत्रकामास्त्रियं गच्छेन्नरो युग्मासु रात्रिपु॥६॥ पुनर्वसुदयेहस्तत्रयेमैत्रदयेमृगे ॥ मूलोतरा धनिष्टा स्युर्दादशैकादशेदिने ॥ ७॥ अन्यत्रापिशुभेभोंगेवारेवुपशशांकयोः । भानोर्गुरोःस्थिरेलमे पालनामकृतंशुभं ।। ८॥
शीघ्रबोध
मैत्रत्रयेहरिदंदेविधिद्धन्द्धे दितिद्रये ॥
स्वातीहस्तोत्तरापाढापूपार्यमहयेषुच ॥ ९ ॥
सिंहवयेघटेलमेमासयोस्त्रिचतुर्थयोः ॥
यात्रातिथौचनिष्कास्यःशिशु३वार्किभौमयोः॥
टीका-आद्रा, पु. पु. पू. भा उ. भा. मृग. रे श्र.
इ. मू. पू. उ. पा. इन नक्षत्रों में सीमंत कीजिये. और
र. मं. गु. ये चार लीजिये. रिक्ता ४।९।१४ ये तिथि
वर्जित है॥४॥ और पुंसवनकर्मको १३ मास और
६।१२।९।।५।११।८ लाम लीजै मुख्य गर्भके मासमें पुंस-
वनकर्म, पूना, दान, स्थिरता निमित्त कीजै. अरु सीमंत
अष्टम ८ मासमें कीजै इति सीमंतपुसवने ॥५॥ जो
त्रिकोण ५६९ केद्र १४१० इनमें सौम्य और ३२६११
इनमें पापग्रह हों तौ जो खी प्रसग करै तौ संतान होवे परंतु
रात्रिअध लग्न त्याज्य हैं इति गर्भाधानम् ॥ ६ ॥ पु पु.
इ. चि. स्वा अनु ज्ये मृ. मू. उ. ध, ये नक्षत्र और
११११२ ये दिन, बु चं र. गु. वार और-रा५८१
लग्नमें बालकको नाम धारिये ॥ इति नाम करणं. ॥७॥८॥
शीप्रबोध. -- ज्ये. मू. श्र. ध. रो. मृ. पु. पु. स्वा. इ. उपा, रे, म. ये नक्षत्र, सिंह कन्या, कुंभ ये लम, तीसरे चोथे में और यात्रा मुहूर्त में कहे हुए तिधिार पहिले कन्या पुत्रको बाहिर निकालना परंतु भीम शनिवारवर्जित है यह हत नक्षत्र दर्शकोभी लेना ॥ ९॥१०॥ पुनर्वसुद्धयंचित्राविशाखाभरणीद्रयम् ॥ मूलमा मधाहेयाश्रवणोदशमस्तथा ॥ ११ ॥ सोमशुक्रबुधानारीप्रसूतास्नानकर्मणि ॥ हेयाप्रतिपदापष्ठीनवमीचतिथिक्षयम् ॥ १२ ।। टीका --पुनर्वस्विति जायजा ..पुनर्वमु, पुष्य, चित्रा, पि. क.मू. आ. , . ये मान ममूतिस्नानको पति. मोम, शुक्र पुध ये पार पनित और शा॥३१७ ये मिथि पति उनमें भनि ग्नान न परिये ॥११॥१२॥ अय बालनिष्कासनयंत्र. ..ru ।
६० शीघ्रबोध. थ हस्तादिपंचकेऽश्विन्यांधानष्ठायांचरेवती ॥ गुरौशुक्रेबुधेवारेधार्यस्त्रीभिर्नवांवरम् ॥ १३ ॥ लग्नेमीने च कन्यायांमिथुनंचषःशुभः ।। पुष्पेपुनर्वसुद्धदेरोहिण्युत्तरभेषुच ।। १४ ॥ टीका है. चि. स्त्रीनववस्त्रधा. मुहू पुरुषनववस्त्रधा. मुहूर्तः स्वा. वि. अनु. अ- चि. स्वा. ह. चि. स्वा.|वि.) ऽनु | पु.पु. वि. रे. ध. पु. रो. वि.ऽनु ज्ये. भरो |उ. ३ कृ. तीनों उत्तरा घ. श्वि ति. थि. गुरु, शुक्र, बुध पू. १२ ३ ११५ ये.ति. थि. ये वार, मीन, कन्या, मिथुन, वृष, ये कम स्त्रीको नवीन वस्त्र धारणके लिये शुभ जानिये ॥१३॥ १४ ॥ इति नववस्त्रधारणम् ॥ रोहिण्युत्तररेवत्योर्मूलस्वात्यनुराधयोः ।। धनिष्ठाचत्रयःपूर्वाज्येष्ठायांमृगशीर्षके ॥१५॥ - एतेयत्रागताभानिप्रसूतिस्थानकोविदेः ।। बु. रे. शु१२ ६ ३ २ १३ घ. ३ ५१० शुभ. ६ २
L
शीप्रबोध.
वारेभौमार्कयो वेस्नानमुक्तंसदैवहि ॥ १६ ॥
मूलादितिद्धयंग्राह्यश्रवणश्चमृगःकरः ।।
जलवाप्यर्चनेहेयाःशुक्रमंदाभूमिजाः॥१७॥
टीका--अथ प्रति विशेषरूनान और प्रतिकूपजलादि
पूजन मुहूर्त वर्णन करते हैं. रोहिणी, तीनों उत्तरा, रेवती,
मूल, स्वाती, अनुराधा, धनिष्टा, पूत्रिय, ज्येष्ठा, मृगशिर
ये चौदह नक्षत्र लीजिये. और भौम, रवि, गुरु, ये वार
प्रतिस्थानको दि.11
५ शुभ हैं ॥१॥
काश पीपमनिम्ननियम
.
1416 ॥
4
...
-
॥ १६ ॥ पुनः
तिस्तान में भू. पु. पु.
श्र. मृ. ६. ये नक्षत्र
८
१२
१५
.
ति.
D
य
प्राहा हैं. शुक्र, शनि, रवि, भीम ये वार त्यागिक ममृतिको
कूपजलाशयपूजन उत्तम है ॥ १७ ।।
नवानभोजनेग्राह्य वस्त्रे प्रोक्तमशेपतः॥
वाराधिकौसूर्यसोमौनक्षत्रंश्रवणोमृगः ॥१८॥
१२ शीघवीध आद्यान्नप्राशनेपूर्वा साविरुणो यमः ॥ नक्षत्राणिपरित्यज्यवारेभौमार्कनंदने ॥ १९ ॥ दादशीसप्तमीरिक्तापर्वनंदास्तुवर्जिताः ॥ लगेपुचझपोग्राह्योवृषकन्याचमन्मथः ॥ २० ॥ शुक्लपक्षेशुभेयोगेसंग्राह्यः शुभचंद्रमाः ॥ मासेपठाष्टमेपुंसां स्त्रियोमासिचपंचमे ॥ २१ ॥ टीका-चालकके नये अन्नका भोजन और नयावस्त्र धारणविषे शनि, रवि, ये कार वर्जित हैं. और श्रवण, मृग- शिर, रवि, सोम, ये वस्त्र के मुहूर्तविषे नवान्न भोजनसे अ धिक है ॥ १८ ॥ बाल- সখ সমাহাৰম্ভব कके अन्नप्राशनके मुहूर्त विषे इतने नक्षत्र वर्जित नस. च । है. तीनों पूर्वा, आश्लेषा, धार |२/14/१०/१३ आर्द्रा, शतभिषा व भरणी और भौम, शनि ये वार १२॥ स ७४९१४१३०११।६।११ये व्यतीपात योग ये सब वर्जित हैं और मीन, ऽश्विारो मृयु म ६ चिस्वा वितुज्येमू शि २ ३ या चद्रपुर यस ८ मासा खिय५ मा ६ शीघ्रबोध मिथुन, कन्या, ये लप शुभ हैं. यह शुक्लपक्षविप उत्तम योगी कीजै और शुभ चंद्रमा होई. छावा व आठवां त्रिक अन्नमाशनमें ग्राह्य है कन्या के पांचवें मासमें प्राशन कीजे ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ इति नवान्न निमुहूर्तः ॥ पुनर्वसुद्रयंज्येष्ठामृगश्वश्रवणदयं ।। हस्तत्रयंचरेवत्यांशुक्लपक्षोत्तरायणे ।। २२ ।। : लमंगोत्रीधनुः कुंभीमकरोमन्मथस्तथा ॥ सौम्येबारेशुभेयोगेचूडाकर्मस्मृतंबुधैः ॥२३॥ हस्तत्रयेहरिएंटे पूर्वाश्चमृगपंचके ।। मूलेपोष्णेचनक्षने बुधे गुरुशुक्रयोः ॥२४॥ टीका---पुनर्वस्चिति । पु. पु. ज्ये. भू श्र. . चि. रे. ये नक्षत्र और शुक्लपक्ष उत्तरायण ॥ २२ ॥ और क. कुं. प. म. मि. ये रम चंद्र, बुध, शुक्रवार थे सर्वांग जन्मपास और रित्ता ये मुंडन और भूषण धारणमें
शीनवोध.
०
क्ष
चूडाकर्ममुईतयंत्र.
वर्जित हैं ॥ २३ ॥ इति चूडाकर्म ।।
पुपु.ज्ये म..ध./ह.
इस्तेति । ६. चि. स्वा. श्र, ध.
चि. स्वारेन.शु./प
११/१२/१/२३ रा.शि.च पू. ३, म. आ. पु. पु. ऽश्ले.
शुघा २६ १०. रे. ये नक्षत्र और रवि,
७११०१/१३ तिथिम.दा
बुध, गुरु, शुक्रा, ये वार शुभ
व्यतीपात.व.ज्ये है
हैं ।। २४ ॥
देवोत्थानेमीनचापेलग्नेवचपंचमे ।।
विद्यारंभोऽत्रवय॑श्चपटनाध्यायरिक्तकाः॥२५॥
रिक्तायांचअमावस्यां प्रतिपञ्चविवर्जयेत् ॥
बुधदुवासरेमूर्खशनोभौमेमृतिप्रदः॥ २६ ॥
विद्यारंभे गुरुः श्रेष्ठो मध्यमौ भृगुभास्करौ ॥
बुधंदुचोपविद्यायां शनिभौमौपरित्यजेत॥२७॥
पूर्वापाढाश्विनीहस्तत्रये च श्रवणत्रये ।।
ज्येष्ठाभगे मृगेपुष्यरेवत्यां चोत्तरायणे ॥२८॥
शीघ्रवोध द्वितीयायांतृतीयायांपंचम्यां दशमीत्रयम् ॥ सूर्यशुक्रसुराचार्यवारेपक्षेतथासिते ॥ २९ ॥ लमेवृषेधनुःसिंहेकन्यामिथुनयोरपि । व्रतबंधःशुभयोगेब्रह्मक्षत्रविशांपतेः ॥ ३० ॥ पापोभौम शनि केतुःकूरोराह रविस्तथा ।। सौम्यःसोमोबुधश्चैवगुरु शुक्रस्तथैवच ॥ ३१॥ टीका-देवेति. देवोत्थान कहिये कार्तिक शुक्ल ११ से आपाद शुक्ल ११ तक और मीन, धनु, लग्न पाँचमे अथ व्रतबंध मुहर्त यत्र वर्ष तक षष्ठी, अमावास्या, परिवा, चतुर्थी, नौमी. ५ विद चिस्वाध मृ चौदशी, ये तिथि वर्जित हैं और चंद्रवार में विद्या- सुनवाल मचरंभ करें तौ मूर्ख होय क्षत्रिी | श्यशनि शनि, भौममें मृत्यु होय ॥ २५ ॥ २६ ॥ विधेति. विद्यारंभको गुरुवार श्रेष्ठ है. शुक्र, सबै मध्यम है घुध सोम, उपविद्याको कहे है शनि, मंगळ सर्वथा त्याज्य हैं. ॥ २७ ॥ इति विद्यारंभः ।। यज्ञोपवीतमुहूर्त ॥ ॥ पू पा अधिनी, हस्त, चित्रा, धशज्ये, मग मृपुरे उ ज मे कमी मिउ तराये २३५१.११.१२] ति शुक्ल प क्ष २ माझ ण ६५ शीवलोष. . स्वा. भ. प. शतभि. ज्येष्ठा, पूर्वाफा. पृष्य मृ. रे. उत्त- रायण सूर्य, २।३२५।१०।१२१२, तिथि, रवि, शुक्र, गुरुवार, शुक्लपक्ष और दृष, धनु, सिंह, कन्या, मिथुन का शुभयोग ये व्रतबंधको शुभ है. इनमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तीनोंको कहा है. बडे ग्रंथमें चारों वेदके ब्राह्मणके मुहूर्तके जुदे जुदे भेद है ॥२८॥२९॥३०॥३१॥. इतिय० मुहूर्त ।। श्रुतित्रये दित्तिदंडे मैत्रे हस्तत्रयोत्तरे ॥ भगे विधियुगे मूलें पूषाश्वे सौम्यवासरे ॥३२॥ द्विस्वभावेघटेलग्नेकर्णवेधःप्रशस्यते ॥ चैत्रपौषौ हरिस्वा५वर्षचयुगलंत्यजेत् ॥ ३३ ॥ टीका-श्रुति. श्र.ध. श.पु. पु. अ. ह. उ. ३, पू. रो. मु. रे. अ. ये नक्षत्र अथ कर्णवेधमुहूर्त यत्र और सौम्यवार शुभ है स्वा उ ३/फारो ॥ ३२॥ और मि. फ. ध. मा. कुं. शुभ हैं. चैत्र, पौष, शाज्ये आ भा. आपाढ शुक्ल ११ से कार्तिक ना [ फाफा शुक्ल ११ लौं और सम वर्ष त्याज्य है. ॥ ३३ ॥ इतिक० । , ध श च १२]१५ल पु पु अहचि. वा. ३ ६ ९ - १ ३ ७ शीपोष. ६७ पूर्वाषाढादितिद्वंदं विधियुग्मं हरित्रयं ।। उत्तराफाल्गुनीहस्तत्रयं मूलंचरेवती ॥ ३४ ॥ मैत्राश्विनीचलमानिसिंहः कन्या घटो वृषः । मिथुनंमकरोग्रावास्तुकर्मणिकोविदः ॥ ३५ ॥ श्रावणश्चायवैशाख कार्तिकःफाल्गुनस्तथा । मासेषु मार्गशीर्पश्च वास्तुकर्मणि शस्यते ॥३६॥ वजव्याघातगूलानि व्यतीपातश्च गंडकः । विष्कभापरिघोषज्योंचारोभौमश्वभास्करः३७|| टीका-पूर्याइति. पूर्वापार, पु. पु. रो. पृ. श्र.प.म.च. अथवास्तुकर्ममुहर्त यंत्रम. फा. ह. चि. स्वा. मूळ, प..... अनुराधा, अ, ये नक्षत्र, फन्या, कुं. र. मि. ये सन, पारण, के. in. फा. मार्गशीर्ष ये मास, सर वास्तुकर्म शुभ १. पन. पा. पू. व्य. ग. ज भ शीघ्रबोध, वि. प. ये योग अरु मंगल, रविचार त्यागिके नेई दाजै ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ १६ ॥ ३७ ॥ ३ आर्दाशतभिषाऽश्लेषाविशाखाभरणीदयम् । त्याज्याचदादशीरिक्ताषष्ठी चंद्रक्षयोऽष्टमी।।३. प्रतिपचतिथिर्वारीत्याज्यौशनिकुजौतथा ॥ देवमूर्तिप्रतिष्ठायांस्थिरेलमोत्तरायणे ।। ३९ ।। विशाखाभरणीहेयाश्लेषाख्याचमघातथा ॥ अमावस्याचरिक्ताचवारेभौमेरवौतथा ॥ ४०॥ गृहप्रवेशोवैशाखेश्रावणेफाल्गुनेतथा ॥ आश्विनेचस्थिरेलमेग्राह्य पक्षोचुधैःसितः॥४१॥ टीका-आवृति. अथवापीकूपतडागवागमुहूर्त. की प्रतिष्ठाभी ऐसेही जानिये. आ. श आश्लेषा. वि. भ कृ. ये नक्षत्र १२।४।९।१४।६।३०।८।१ ये तिथि, शनि भौम वार ये सब त्याज्य हैं. अरु वृष, सिंह, वृश्चिक, उत्तरायणका सूर्य इनमें वाप्यादिनिर्मितपतिष्ठा कीजै ३९॥ इतिवापी देवालयादिम० अब गृहप्रवेश कहते हैं विशाखेति, वि. भ ऽश्ले. म. नक्षत्र ३०१४।९।१४ ये - शीघ्रबोध . ज्ये म.पूम पुपु न ६J१२लि २ व १ ७ ३ ३ ५ ३ ३ टीका--अनुराधेति. अनुरा ज्ये. मू. पूषा. म पु. ह. स्वा. श्र. रो. रे, उत्तरात्रय ये नक्षत्र शुभ हैं, वृष. मी .क, ये लग्न लीजै, अरु रवि, मंगलवार ६,४,१४,९,१२,२,३० तिथि, योग ये त्याज्य है. अरु हलचक्रम् नक्षत्रसे दिनके नक्षत्र गनिये, सो क्रमसे हल समझ लीने, प्रथमहानि, 180/10ति फिर हाद्धि, फिर हानि, हाफिर वृद्धि इस प्रकार ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ इति हलचक्रमुहूर्तः ॥ अनुराधात्रयहस्तमृगायौ चादितिद्रयं ।। यात्रायांरेवतीशस्तानिंद्यार्द्राभरणीयम् ॥ ४५ मघोत्तराविशाखाचसर्पश्चान्येचमध्यमाः॥ षष्ठीरिक्तादादशीचपर्वाणिचविवर्जयेत् ॥ ४६ ॥ लग्नेकन्यामन्मथश्चमकरश्वतुलाधरः ।। यात्राचंद्रबलेकार्याशकुनंचविचारयेत् ॥ ४७ ३ हा ३ शीघ्रबोध. १ शनौचंद्रेत्यजेत्पूर्वांदक्षिणांचदिशंगुरौ ॥ सूर्येशुक्रेपश्चिमांचबुधेभौमेतथोत्तराम् ॥ १८ ॥ टीका-- अनुराधाइति. अनु. ज्ये मू. ६. म. मा पुरे. ये. नक्षत्र. शुभ है, आ, म. कृ. ये पर्य और मघादि मध्यम है. ४१६९।१।१४॥३०॥१५ तिथि और व्यतीपात वर्जित है, कन्या, मि. तु. मकर से लम शुभ हैं. अरु चंद्रबल, शकुन विचार यात्रा कौन in४५॥४६॥४७॥ इति यात्रा ॥ अदिकालम्. अनि, सोम पूर्वको त्यागिये. गुरु दक्षिणा रवि, शुक पश्चिमा मंगल, बुध उत्तरको त्यागिये ॥४८॥ भवदिग्गमने हस्तः पृपाश्वौ श्रवणो मृगः ॥ सर्वसिद्धिकरःपुण्यो विद्यायां च गुरुर्यथा ॥४९॥ प्रतिपत्सु नवम्यां च पूर्वस्यां दिशि यो गिनी ॥ अमिकोणे तृतीयायामेकादश्यांतु सा स्मृता ।। ५० ॥ त्रयोदश्यां च पंचम्पांदक्षिण- स्यां शिवप्रिया । दादश्यांचचतुर्थ्यांच नये म शीघ्रपोष. १६ कोणगामिनी ॥ ॥ पश्चिमायांचयोगिनी ॥ पूर्णिमायांच वायुकोणेतुपार्वती ।। ५२॥ दशम्यांच यामुत्तरस्यां शिवा वसेत् ॥ ईशान्यां म्यांयोगिनीसमुदाहृता ॥ ५३ ॥ ये दावामेपृष्ठेवांछितदायि पूर्व नी ॥ दक्षिणेधनहंत्रीच जयोगिनी दर संमुखेमरणपदा॥ ५४॥ मासस्यप्रतिपच्छेष्ठादि- जादादाविरह धा. पश्चिम ने तीयाकामकारिणी ॥ आरोग्यदातृतीयाचचतुर्थीकलहप्रदा ॥ ५५ पंचमी च श्रियायुक्ता पडी कलहकारिणी भक्षपानसमायुक्ता सप्तमी सुखदासदा ॥ ५६ अष्टमीव्याधिदा नित्यं नवमीमृत्युदास्मृता दशमीभूरिलाभा स्याद्वैमदैकादशतिथा ॥५॥ २/१० ५/१३
शीमधोध.
--
द्वादशी प्राणसंदेहा सर्वसिद्ध त्रयोदशी।।
शुक्लावायदिवा कृष्णा वर्जनीया चतुर्दशी॥५८||
पौर्णिमायाममायां च प्रस्थाननैवकारयेत् ।।
तिथिक्षयेचमासांतेग्रहणांतेदिनत्रयम् ॥ ५९ ।।
टीका-सर्वेति. अब सर्व दिशनकी यात्राके नक्षत्र
सर्व दिग्द्वारा वर्णित हैं. ह. रे. अ. अ. पु. ये नक्ष-
असब शुभ हैं. और पुष्य अधिक सिद्धिप्रद है. जैसे
विद्याविषे बृहस्पति ॥ ४९ ॥ सर्वदिग्गमने नक्ष-
प्राणि ।। मतिपदिति, परवा ननमीको योगिनी पूर्वमें
बसती है. अग्ने ३३११ दक्षिणे ५१३ नैनने १२६४
पविभे १४६ वायव्ये १५७ उत्तरे १०१२ ईशने ३०८
ऐसे योगिनीवास कहिये ॥५०. -५३॥ यात्राइति ॥
यात्राको वामें योगिनी सुखमद है. पीछे बांछामद है,
दाहिने हानिमद है, सन्मुख मृत्युप्रद है ॥ ५४ ॥
इति यात्रायो योगिनीफलम् ॥ मासस्येति ॥ मासारंभमें
१ श्रेष्ठ है. २ कामकारिणी. ३ आरोग्यमद. ४ करह-
भद. ५ श्रीपद, ६ कलहमिय ७ भोजनपद. ८ च्याधि-
भद. ९ मृत्युपद. १० लाभप्रद. ११ स्वर्गमद ।। ५५॥५६॥
शीप्रबोध ॥५७11 द्वादशीइति. १२ द्वादशी माणसंदेही. १३ सिदिमद, १४ दोनों अवश्य त्याज्य है, १५.३० प्रस्थान न करें. तिथिहानि मासांतके ग्रहणांतके दिन त्याग करै ।। ५८ ॥ ५९ ॥ ॥ इतियात्रातिथयः अष्टसुप्रहरार्धेषु प्रथमायेष्वहर्निशम् ॥ पूर्वस्यांचामतोराहुस्तुर्याचुर्यदिशंव्रजेत् ॥ ६० राहुपाच्यांततोवायुदक्षिणेशानपश्चिमे ।। अमावुत्तरनैर्ऋत्येमहराईचतिष्ठति ॥११॥ जयश्चदक्षिणेराहुयोगिनीवामतःशुभा ॥ पृष्ठतोदयमाख्यातचंद्रमाःसंमुखःशुभः ॥ ६२ ॥ अथ दिवसे पूर्यादिवासचतर्थघटिकाराहुचम्म घटाउ का प r a न दिशा 11 १५/१८॥२२॥ २६ यावन | या | या । या. | या ! या | या या ३॥ अथ रात्रीचवर्थघटिकारानुविभागचक्रम् प BIT उ ने । दिशा ३३॥ ૨ ૪૧ ३० यावत या या. या था या या 11 शीषयोध. ७५ चंद्रश्चरतिपूर्वादिक्रमेणदिक्चतुष्टयं ।। मेषादिकेषुयात्रायांसंमुखेदक्षिणेशुभः ॥ ६३ ॥ मेपेचसिंहेधनपूर्वभागे वृपेचकन्यामकरेचयाम्ये युग्मेतुलाकुंभसुपश्चिमायां कर्कालिमीनेदिशि चोत्तरायाम् ॥ ६॥ टीका-अपराहुचौघटिका. अष्टास्विति आठों दिशा राहु जिसमकार दिनरात्रि विषे चलताई सी चक्रनमें विचारि लीजै ।। ६०॥ यात्राविषे राहु दक्षिणशुभ है। यो- गिनी वाम शुभ है. अरु पाछे दोनों शुभ है. चंद्रमा सन्मुख वा दक्षिण शुभहे. ॥ ६१॥६२॥ अब चंद्रमा जिस- प्रकार चारों दिशनमें चल सो कहिये, चंद्रइति. में पादि सर्व राशिनको यात्राके समय सन्मुख अरु दहिना चंद्रमा निरतर शुभ है. ॥६३॥ मेपइति, मेष, सिंह, धनको चंद्रमा पूर्वमें रहता है. सूप फन्या मकरको में सि ध. उ .. मी चरमा.मक मि. प.
शीघ्रबोध.
दक्षिण मिथुन और तुला, कुंभको पश्चिम, कर्क
मीनको उत्तर ऐसे चारों दिशाको आवते
॥६॥ इति चंद्रयावासचक्रम् ।
संमुखे अर्थलाभाय पृष्ठेचंद्रेघनक्षयः॥
दक्षिणे सुखसंपत्तिर्वामे तु मरणंभवेत् ॥ ५ ॥
टीका-संमुखेइति सन्मुख चंद्रमासे अर्थलाभ होय.
पीछे धनहानि दहिने संपत्ति करे, वामे मृत्यु करै ॥६५॥
यामयुग्मेचरात्रौच वामेपूर्वादिगोरविः ॥
यात्राऽस्मिन्दक्षिणेवामेप्रवेशपृष्ठकेद्रयम् ॥ ६॥
का-~~यामेति. महर रात्री रहे तवसे प्रहर दिन चढे-
तक सूर्य पूर्वमें बसते हैं फिरपहर दिन दक्षिणमें फिर
प्रहर दिन रहे तबसे प्रहर रात्रीतक पश्चिम फिरिर
प्रहर उत्तरमें सो यात्रा विपे दहिने बांये शुभ है प्रवे-
शमें संमुख पीछे शुभ है ॥६६॥ इति रविविचारः॥
मनुभानुदिशासर्परसवेदाश्विनः क्रमात् ।।
रविवारान्मुहर्तोयंकुलिकोनिदितः शुभे ॥६॥
शीमबोध. गतानाड्योदिगुणिताःपंचभिश्वविभाजिताः।। शेपत्याज्यंयुतश्चैक सप्तशेषेप्रशंसितं ॥ ६८ ॥ कालहोरेति विख्यातं सौम्ये सौम्यफलपदा ॥ सूर्यशुक्रबुधश्चंद्रोमंदजीवकुजाक्रमात् ॥ ६९ ॥ योवारोयत्रादिवसेतदादिगणयेत्क्रमात् ।। शुभग्रहस्यसुखदोमुहतोऽनिष्टदुःखदः ॥ ७० ॥ टीका--अव कलिक योग कहते है. रविचारको १४ हो मुहूर्त कुलिक है. सोमको १२ मामको १०, युधको ८, गुरुको ६, शुक्रको ४, शनिको २, कहिये सो शुभकार्यमें कुलिफयोगवर्जित है. मुहूर्त दो घटिका प्रमाण है ॥ ६७ ॥ गताइति. अब एक पारमें सातों चार भोग करें सो काल होरा फहिये. यथा उदाहरण-सूर्योदयसे गवघटि ट्रि- गुणित करि पाँचको भाग दीजे. तिसमें बचे शेपको घटाइके एक बाई दीजे. फेर सातको माग दाजै, शेष बचे सो होरा दिवस कहिये. १ वचै तो रवि, २ चंद्र, ३ मंगल, ४ बुध, ५ गुरु, ६ शुक्र, शनि, सो कमसे शुक्र, बुध, चंद्र, शनि, गुरु, मंगल, या प्रकार हो।
शीमबोष
दिवस प्रथम लिजै. सूर्यसे गनिये २ घटि २९ पल प्रथा
दिनको ४।५८ दूसरे ७।२७ तीसरे ९।५६ चौथे १२।२५
पंचम १४/५४ छ १७।२४ सातवां ॥ ६८॥६९ ॥७or
इति मुहूर्त देवताकालहोरामकारः ।।
तिथिवारंचनक्षत्रं नामाक्षरसमन्वितम् ।।
द्वित्रिचतुर्भिर्गुणितं रससप्ताष्टभाजितम् ॥७१ ॥
आदिशून्ये भवेद्धानिर्मध्यशून्ये रिपोर्भयम् ॥
अंत्यशून्येभवेन्मृत्युःसर्वांकेविजयीभवेत् ॥७२।।
शशिप्रवाहेगमनादिशस्तंसूर्यप्रवाहेन
हिकिंचनापि ।। प्रष्टुर्जयःस्याबहुमान
भागरिक्तचभागेविफलंसमस्तम् ।। ७३॥
दक्षिणेदुःखदःशुक्रःसंमुखेहतिलोचनम् ।।
वामेपृष्ठेशुभोनित्यंरोधयेचास्तगशुभम् ॥७४ ॥
पुष्यंभाद्रपदायुग्ममंत्रश्रवणमाश्विनी ॥
हस्तोतरामृगस्वातीतथाश्लेषाचरेवती ॥७५॥
शीवो. प्राद्याणि भानि चेतानि क्रयविक्रयणे बुधैः ।। चंद्रभार्गवजीवाश्च वाराः शकुनमुत्तमम् ।।७६ ।। टीका-अथ युद्धे वादे सर्वोकचक्रम् ॥ तिथि, वार, नक्षत्र और नामके असर सब जोरिक पिंड की ताको दूनो करि ६ को भाग दी. फिरि वा पिंडौंको चौगुनो करके आठको भाग दीजें जो प्रथम शून्य आये तो हानि होवे. मध्यम शून्य शत्रुभय. अंतशून्यमें मृत्यु हो और जो तीनोंमें शेष अंक वच तो विजय होय ॥ इति सर्वाकमुहूर्त चकम् ॥७९॥७२॥ जो चंद्र- स्वर चायाँ चले तो यात्रा कीजै. सूर्यस्वर दाहिनेमें अशुभ होनेसे न कीन और गणिरुपच्छको एक स्वर घोरे ती सर्वकार्य सिदि है. जो सुपुम्णा चले ती सर्वकार्य निष्फल हो । ७३ ॥ जो यात्रामें शुष दहिने हो तो दुःख देता है. सन्मुख नेप्रपीटा फर और बांये पीछे परे तो गुम है ॥ इतिशुप्रविचार: ॥ ७४ ॥ पुष्प, पूर्वाभा. जरामा. अनु. . अधि. इस्त, उतरामय, म. स्वा. उरले. रे. ये नक्षत्र अप विक्रय- कार्यको शुभ यह पंरित बहते हैं. अफ पंद्र, शुष, ट शीमबोध. । बृहस्पति ये वार अरु, शुभ शकुन देखिके गाई, अश्वादि कीजै अरु बेचिये ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ क्रयविक्रयचक्रम् ॥ धनिष्ठापंचके त्याज्यस्तृणकाष्टादिसंग्रहः ।। त्याज्या दक्षिणदिग्यात्रा गृहाणां छादनं ॥७॥तैलाभ्यंगेरवौतापःसोमेशोभाकुमृति बुधेपनंगुरौहानिः शुक्रेदुःखंशनौसुखम् ॥७८ रवौपुष्पंशनौदूर्वाभीमवारचमृत्तिका ॥ गोमयं शुक्रवारे चतैलाभ्यंगेनदोषभाक् ॥७९॥ हस्तत्र ब्रह्मयुगेमघायांपुष्येधनिष्ठाश्रवणोत्तरासु मूलानुराधाहयरेवतीच स्थिरेपुलमेषु वधूप्रवेशः ॥८० ॥ आश्लेपाद्वितयंस्थातीरोहिणीच पुन सु॥रोगीस्नानेरेवतीचवर्जयेदुत्तरात्रयम्।।८॥ रिक्तातिथौ चरे लमे वारे व रविभोमयोः॥ स्नानंचरोगिणांप्रोक्तंद्रिजभोजनसंयतम् ॥२॥ टीका-धनिष्ठादि रेववीवक ये कार्य शीघ्रपोष. काष्ठादिसंचय, दक्षिणदिशाकी यात्रा, गृहछावनी दाइ, शय्यामा वितरण. इनिधनिष्ठापंचकम् ॥ ७७ ॥ रिवारका सेक लगाये तो ताप होय; चंद्रको शोभा, गलको मृत्यु, बुधको धन, गुरुको हानि, शुक्रको एर, शनिको सुख होय ॥७८ ॥ और जो अवश्य लगाना होय तो रविको पुष्प, शनिको दूर्वा, मंगलको पृषिका, शुक्रको गोवरसंयुक्त लगाव तो दोप न होय ॥ इतितकाभ्यंगः ॥ ७९ ॥ इ. चि. स्वा. रो. म. म. पुष्य, घ. प. उ. मू. अनु. अ. रे. इन नक्षत्रों में और तृ. सिं. इं. इन खननमें यधूमवेश फीजे ॥ ८॥ इतिवधूभवेश ॥ अत्र रोगीस्नानमें वर्जित ग्राह्य कहते ८. आक्षेपा, म. रे. तीनों उत्तरा रोगी स्नान न कीज और ४१९:१४ ये वियि मेष, क. तु, मकर, ऐ राम रवि मंगल ये चार ६८१२ ये चंद्र- मामें रोगी स्नान करें और प्राह्मणभोजन इत्यादि को ।। ८१ ॥ ८२॥ इतिरेरगीस्नानविचारः ॥ स्वा. इन नक्षत्रोंमें शोषबोध आनंदः कालदंडश्च धूम्राक्षश्च प्रजापतिः ॥ सौम्यो ध्वांसोध्वजश्चापि श्रीवत्सोवज्रमुद्गरौ छत्रमित्रं मानसाख्यं पद्माख्यं लुंबकस्तथा ।। उत्पातमृत्युकाणाश्चसिद्धिश्चाथशुभोऽमृतः ८४ मुशलंगदमातंगराक्षसाश्च चरः स्थिरः ।। वईमानश्चविज्ञेयाअष्टाविंशतिरित्यपि ।। ८५ ।। फलंतुनामसदृशं योगा दैवज्ञभापिताः ।। अश्विनीरविवारेच योगोह्यानंदसंज्ञकः ।। ८६ ॥ मृगशीर्षशीतरश्मिः श्लेपायां क्षितिनंदनः ।। बुधे हस्तोऽनुराधाच देवराजपुरोहिते ॥9॥ भार्गवेचोत्तराषाढा शनी शतभिपा यदा ॥ तदानंदास्ययोगःस्याकालदंडादयःक्रमात् ८८ टीका-दैवज्ञ (ज्योतिषी) जो है सो इन योगनके फल नामानुसार कहते हैं, अभिनी- रविको आनंद योग
शीमबोध.
हिये, इसीभांति । कालदंडादि जानिये ।। ८३-८८॥
तिआनंदादियोगा।
सू. अ म. काश.म.आ..पु.म.प.उह.चि.
.
थाr
M
।
.
Im
FREE
म्य
.. वसनस)
म. वास्त
막
व
PX
T
ET
T
.
हस्तः सूर्यमृगः
सोमवारेभौमेतथाऽश्विनी ।।
बुधे मैत्रं गुरौ पुष्यं रेवती मृगुनंदने ॥ ८९ ॥
शीघ्रवोध. रोहिणीरविपुत्रे च सर्वसिद्धिप्रदायकः॥ अयंचामृतसिद्धिः स्याद्योग प्रोक्तःपुरातनैः॥९ टीका- अब अमृतसिद्धियोग कहते हैं. हस्त रकि- वार परै तौ अमृतसिद्धि- योग कहिये, मृ. सो, अ. अथ अमृतसिद्धियोगयंत्रम् मं., अनु. कु., पुष्य गु., रे. शु. २.च.म री श. ॥ ८९॥ ९० ॥ इत्य ह विनु पुष्य से नक्ष मृतसिद्धियोगाः॥ मघादित्ये विशाखेंदौ भौमेचा उनले गुरौ ॥ बुधेमूलं विधि-शुक्रेयमघंट-शनौकरः ॥ ९१ ॥ + गुशुश चार ऽमृ ||ऽमृऽम./ऽमृ |ऽमृ|ऽमयोग टीका-मधारविको यमघट योग कहिये. वि. सोम; आ. अथ यमघंटयोगयंत्रम् मंगल; मू. बुध; क. वार गुरु; रो. शुक्र. और म विभा.म. नक्ष] शनिरी होय यमघट योग कहिये, सो शुभकार्यमें चर्जित है ॥ ९१ ॥ धु है E शीमबोध. नंदासूर्येच भौमेच भद्राभार्गवचंद्रयोः॥ बुषेजयागुरौरिक्ता शनीपूर्णाचमृत्युदा ।। ९२॥ टीका--रवि भीममें नंदा, शुक्रसोममें भद्रा, बुधर्म जया, मृत्युयोगचक्रम्. गुरुमें रिक्ता और शनिमें पूर्णा ये मृत्युयोग शुभकार्यको वर्जित है ।। ९२ ॥ रवि..ध. भीम. चद. क . ३ ट १० तिथि ११ १२ १३ तिथ्यकेनसमायुक्तोवारांकोयदिजायते ॥ त्रयोदशांकनकचोयोगःमोक्तःपुरातनैः॥९३॥ अथ क्रकचयोगयंत्रम. टीका--ऋकच योग जो स.च. में. ७ ... वार हे सो तिथि और चार 1299105 तिथि की संख्या १३ होनेसे होताह जैसा कि सूर्य और द्वादशी १२ गिनकर तेरह होते हैं सो यंत्रमें हैं समझलेना ॥ ९३ ॥ इति ऋकच योग ।। अंधाक्षश्चिपिटाक्षश्चकाणाक्षो दिव्यलोचनः ॥ गणयेद्रोहिणीपूर्वसप्तवारमनुक्रमात् ॥१४॥ ७ शीघदोष. म./ह.|नु उ.शि.भिमद. आम चि.ज्ये अ.पू पुस्वामू श्र उ. कृ.मुलो. अंधेचलभतेशीघ्रमंदेचैवदिनत्रयम् ॥ काणःमासमेकंतु सुनेनैवलभ्यते ॥१५॥ टीका--अब अंधाक्ष, चिपिटाक्ष, काणास और सु. लोचन ये चारि भातिनक्षत्र अथ अंधादिनक्षत्रायंत्रम्. नष्टवस्तुमें विचारिपे सो रो. [33.[वि.पू./घ.[रा. रोहिणी आदि सात वार में काण, गनिये. रो. अंध, मृ: मंद, आ. काण; पु. सुलोचन. फिरि या रीतिसें समझ कीजै ॥ ९४ ॥ अंध नक्षत्र में वस्तु नष्ट हो तो शीष मिळे. और जो चिपिटाक्ष (मंददृष्टिवाले) में जाइ तो तीनदिनमें मिले. जो काणन- समें जाइ तौ महिने भरमें मिले और जो सुलोचनमें जाइ तो फिर न आवे ॥ १५॥ पुनर्वसुमृगश्चाा ज्येष्ठामैत्रंकरस्तथा ॥ पूर्वाषाढोत्तरापाढेमूलंदक्षिणचारिणः ।। ९६ ॥ कृत्तिकारोहिणीपुष्यश्चित्राश्लेषाचरेवती ॥
शीघ्रबोध. शतंधनिष्ठाश्रवणोनवमध्यमचारिणः ॥९७|| अश्विनीभरणीस्वातीविशाखाफाल्गुनीदयम् । मघा भाद्रपदायुग्मनवचोत्तरचारिणः।। ९८ ॥ टीका-पुन. मृ. आ. ज्ये. अनु. पू-पा. उ-पा. मू. ये नक्षत्र पूर्वसे दक्षिणचारी है; क. रो. पु. चि. ऽश्ले. रे. श. ध.अ. ये पूर्वसे मध्यको अर्थात् आकाशको चले हैं. और अधि, भ. स्वा. वि. पू. फा. उ-फा. म. पु-भा. उ. भा. ये पूर्व से उत्तरचारी हैं ॥९६ ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ T अय नक्षत्रप्रचारयंत्रम् । ६. मू आ. ज्य चि. घ. दक्षिण मध्यम. उभा उत्तर वि. म स्वा, म भ्रमतीद्रदिशोवत्सोमासानांचत्रिकत्रिकं ॥ आदौभाद्रपदकृत्वासन्यतोदिक्चतुष्टयम् ॥१९॥ यात्राविवादसंबंधेदारेचगृहहर्म्ययोः।। भूपतेर्मिलने युद्धे वत्सस्याभिमुखं त्यजेत् ।। ।
शीघ्रबोध
२
पू.
मा
मा
टीका-पूर्वआदि चारों दिशाविषे वत्सरूप तीन
तीन मास चौथी चौथी
दिशामें सव्यमार्गसे
चलके भ्रमते हैं. भा. प्रा.
वत्सयंत्र
का. पूर्वमें, मा पौ.
माघ दक्षिणमें, फा. चै.
वै. पश्चिममें, और ज्ये.
आ. श्रा. उत्तरमें, सो
यात्रा विवादमवर्ष
गृहद्वार, रामासे मिलना और युद्ध ये कार्य पाएपीछे
वत्सयोग देखकर कीजै ॥ ९९ ॥ ॥
वत्सयोगयंत्रम् ॥
भा
वा
प
त्रयंयमेश्वेचानौपइविधीपंचमृगेत्रयम् ॥
एकमााचनक्षत्रे चत्वारि च पुनर्वसौ ॥ १॥
पुष्यत्रयंरसाः सर्पमघायांचवपंचकम् ॥ दयं
दयंफाल्गुनयोयिं हस्ते तु पंचकम् ॥ २॥
शीप्रमोध. चित्रास्वात्यारेकमेकंचतुष्कंचदिदैवते ।। त्रयंस्यादनुराधायांज्येष्ठायांचवयंस्मृतं ॥३॥ मूलेरुद्राश्चतुष्कंचपूर्वापाढेतथोत्तरे ॥ जयंचाभिजितः प्रोक्तं श्रवणे च त्रयं तथा ॥१॥ धनिष्ठायांचचत्वार शतंशतभिपासुच।। दयंदयंभागयोश्वदाविशदपि चांत्यके ॥ ५॥ टीका-अ.भ.३.६रो.५.३ आ.१ पु.३ पु. ४ आश्ले. ६ म.५पू.फा २ उ.फा २ ह.५चि.१ स्वा. १दि. ४ अनु. ३ ज्ये. ३मू. ११ पू-पा. ४ उ-पा-४ ऽभि, ३ अ-३ ध. ४ श, १०० पू-भा.२ उ-भा. २ रे २५ या प्रकार तारका संयुक्त नक्षत्र उदय होते हैं ।। १.१-१०५ ।। अथ अठाईस २८ नक्षत्रतारासंख्यायंत्रम्. (अ.म.क.रो.म.भा.पुपुमाम. पूर.चि. स्वाविन्ये...भ.प. १०० शीचोप. द लग्नेष्टभेव्ययेसूर्येक्षेत्रपालस्यदृषणम् ॥ आकाशदेव्याश्चंद्रेतुलनेषष्ठेऽष्टमेव्यये ॥ ६ ॥ द्वादशेदशमभौमेडाकिनीदूषणस्मृतम् ॥ वनदेव्युद्भवोदोषः सप्तमेद्वादशेबुधे ॥ ७ ॥ जामित्रेदादशेजावदेवदोषनिगद्यते ।। अस्तव्ययेदैत्यपूज्येजलदेव्याश्चदूषणम् ॥८॥ शनैश्चरेव्ययेचास्तेदोषः स्यादामवातजः ॥ यामित्रेद्वादशेराहुकुगतिज्ञातिदूषणम् ॥ ९॥ टीका-जो सूर्य ८१२ अथवा १ लपमें हो तो क्षेत्रपालको दोष जानिये. जब शरीरमें कुछ व्यया हो तो क्षेत्रपालकी पूजा कीजै. जो चंद्रमा १६८।१२। हो तो आकाशदेवीको दोप जानिये. उसकी पूना माता कर तो कष्ट दूर हो ॥ ६ ॥ और जो जन्मकालविणे मंगळ १०११२ होइ तो डाकिनी दोष कहिये, और नो पुष ७।१२ हो तो वनदेवीदोष कहिये ॥७॥ जो हस्पति १३ । ७ हो तो देवदोष जानिये, जो शुक्र ७ । १२ होइ तो नक्षस्थदेवी दोष मानिये. ॥ ८ ॥ जो सनेयर शीपबोध ११७ हो तो आमवात दोष करें और जो राहू ७१२ हो तो कुमतिजन्य स्वजातीसे दोष उत्पत्ति होनाथ ॥९॥ पितृदोषोभवेन्मेपेक्षुधाहानिर्विवर्णता ॥ पेगगनदेव्यास्तुज्वरोदुःस्वप्रमाक्षिरुक् ॥ १० ॥ मिथुनेचमहामायादोपोवेलावरोनिलः ॥ फर्कचशाकिनीदोपोहास्यरोदनमोनतः ॥ ११ ॥ सिंहेजलेमेतदोपोदिवाशीतज्वरोऽरुचिः ।। प्रहदोपश्चकन्यायांक्रोधालस्यौतथारुचिः||१२|| क्षेत्रपालभवोदोपस्तुलेसंतानपीढनं ।। वृश्चिकेनागदोपश्चज्वालादेहेकुबुड़िता ॥१३॥ चापेदेहेभवेहोपोज्वर गोकोदव्यथा ।। मकरेचंडिकादोपोदेहभंगोधराऽनिलः ॥१४॥ मलिनप्रेतदोपधभेदेहस्यपीडनं ।। मीनेवागनादोपोज्वरोजंजालदर्शनम् ।। १५ ।।
शीघ्रबोध . व्ययेधर्मेतृतीयेचषष्ठे पापग्रहोयदा ॥ हतोगरेजलेशस्नेतस्यदोषःकुलोद्भयः ॥ १६ ॥ टीका-जो मेष लग्नमें जन्म हो ऐसे ग्रह परें तो पितृदोष होवे, शृंख न लगे और कुरूप हॉवे. जो वपमें जन्म हो तो आकाशदेवीका दोष करै. स्वर हो, भया- नक स्वम देखै, नेत्र पीडा पावै ॥ १० ॥ मिथुनमे हो तो महामाया दोष कर. सामयिक ज्वर आवै, अनिल भय होई. जो कर्कमें हो तो शाकिनी दोषसे रोवै, हॅस, कबहुं मूक हो रहै ॥ ११ ॥ जो सिंहमें हो तो प्रेत बाधा करे, दिनमें ज्वर आवै, जो कन्यामें हो तो दुष्ट ग्रहदोषसे शारीरिक बाधा, क्रोध, आलस्य, अरुचि हो ॥ १२ ॥ जो तुला जन्म हो तो क्षेत्रपाल दोष करें. संतानको पीटा करै. जो वृश्चिक हो तो सर्पसे भय, देहपीडा, ज्वरको उपनावे; कुबुद्धि होवे ॥ १३ ॥ धन होइ तो देहदोपञ्चर, शोक, पेटपीडा मूल होने, और जो मकर लपमें जन्म होखे तो चंडिकाको दोष होये, अंगभग हो और ज्वर हो ॥ १४ ॥ कुंभमें शीघ्रबोध. तो प्रेत दोष कर, मलीन है, देहपीटा हो तो योगिनी दोष महा ज्वर करें ॥ १५ ॥ जो १२।९।३।६। इनमें पापग्रह होय तो विष-जक शंखसे मृत्यु पाएँ वा सगोत्री घात फर।। १६॥ शनी जले कुजे शस्त्रे युते सूर्यः स्वबंधुजः ।। राहोविक्रमतो नष्टः शांतिपूजादिजार्चनैः॥१७॥ स्वक्षेत्रे गोनदोपोपि परक्षेत्रे परोद्भवः ।। शत्रुक्षेत्रेशत्रुदोपो मिने स्वजनसंभवः ॥ १८ ॥ टीका--जो इन स्थानविप शनि हो तो जलये इवनाचे मंगल हो तो हथियारसे मरे, सूर्य हो तो निजवंशवाले के हायसे या विषसे मरे; और राहु हो तो दुसित प्रकृति उपने, चोरी भोर कुमार्गगामी हकि, जो ऐसे ग्रह को तो नामणरी पूमा करनेगे शांति होनाप. जो स्वक्षेत्री प्रा पर तो गोप्रसे दोष हो और जो परक्षेत्री दूपित प्रह पर सौ परमनुष्यजनित पारा जो अनुशेत्री हो तो मे हम पाई और पिय. संत्री ती मित्रन से हरा पा ॥१७॥ १८साइतिक्षेत्रमदोषः ।।
*
शीरोध.
१४
.
.
०
.
.
0
D
१२
5
अथ नक्षत्रतिथिवारशुभाशुभयोगयंत्रम्.
| ह. पु.पु. ३/५. नक्षत्र ८ तिथि.
र.
वि..भ. ज्ये अनु म. नक्षत्र १४ १२
तिथि.
चे.पु.भ. श्ररो. मृ.नक्षत्र १० तिथि,
शुमे
च.चि. वि.पू.उ.नक्षत्र ११
१३ तिथि,
म.मू./ले.अ.म.उ. नक्षत्र
१३ तिथि. शुभ
म.रा. आ. प.पू. म.
उ. नक्षत्र
तिथि अशुभ
बु.अ. पु
२
कृ.रो. मृ. नक्षत्र
१२ तिथि
शुभ.
रे,अ.भ. नक्षत्र
३
तिथि.
अशुभ
गु.पु. अ. रे. पु. नक्षत्र ५
१५ तिथि.
शुभ.
गु./श भा.ज./. मृ. नक्षत्र
१
शु चिउ.रे./न.पू. नक्षम ११
१३ तिथि. शुभ.
शु. रो.पु. ज्येडले म. नक्षत्र २
तिथि,
मशुम
श.रो./स्वा,श्रिपू. म.नक्षन] ४ ए १३ तिथि. शुमा
श.ह. 3.चि./उ.
नक्षत्र ६ | तिथि
अशुभ
७
O
१
०
.
.
तिथि अशुभ
.
p
आदित्यंचाश्विनीहस्तं मूलंपुष्योत्तरात्रयम् ।।
सिद्धियोगोधनिष्ठाचतिथिरप्यष्टमीतथा ॥१९॥
सूर्यविशाखाभरणीज्येष्ठामैत्रमघातथा ॥
चतुर्दशीद्वादशीच विरुद्धाःसप्तमीतिथिः ॥२०॥
शीमबाप. सोमेपुष्यानुराधाचश्रवणोरोहिणीमृगः ।। नवमीदशमीचापिसिद्धियोगा प्रकीर्तिताः॥२१॥ चंद्रे चित्रा विशाखा चतथाषाढायंबुधैः ।। एकादशीतथापष्ठीवर्जनीयात्रयोदशी ॥ २२ ॥ भौमेमूलाश्विनीसमृगश्चोत्तरभाद्रपात् ॥ सिद्धाऽष्टमातृतीयाचसप्तमीचत्रयोदशी ॥ २३ ॥ निंद्याशतभिपार्दाचधनिष्ठापूर्वभाद्रपात् ।। मधा चोत्तरपाढेचद्वितीयादशमीकुजे ॥ २४ ॥ बुधानुराधापुष्ये च कृत्तिका रोहिणीमृगः ॥ द्वादशीसिद्धियोगाश्च दितीयासप्तमीतिथिः॥२५ बुधेमूलंघनिष्ठाचरेवतीचाश्विनी यमः ॥ तृतीयानवमीचापिवर्जयेत्प्रतिपत्तिथिः ॥ २६ ॥ गुरोचदशमीपंचपोर्णमासीविशेषतः॥ पोष्णाश्विन्यनुराधाच सिद्धिः पुष्यः पुनर्वसुः२७ शीतोष. जीवेशतभिषााच कृत्तिकोत्तरफाल्गुनी ॥ विधिर्मगोऽष्टमीषष्ठीचतुर्थीच विवर्जिताः ।।२८ शुक्रेचित्रार्यमापूपाश्रवणश्चपुनर्वसुः ॥ सिद्धाचैकादशीषष्ठीप्रतिपञ्चत्रयोदशी ।। २९ ॥ भार्गवे रोहिणीपुष्योज्येाऽश्लेषामघातथा ॥ द्वितीयासप्तमीचापिवर्जनीयासदाबुधैः ।। ३० ॥ शनौचरोहिणीस्वातीश्रवण पूर्वफाल्गुनी ।। मघाचनवमीसिद्धाचतुर्थीचत्रयोदशी ।। ३१ ॥ शनौहस्तोत्तरापाढाचित्राचोत्तरफाल्गुनी ॥ रेवतीचसदावातिथिः पठीचसप्तमी ३२ ॥ टीका-अष्टमी रविको अ.ह मू. पुष्य, उ. ३ ध. निष्ठा हो तो सिद्धियोग है ॥ १९ ॥ जो रवि १४७११२ को वि. भ ज्ये अनु मघा हो तो कुयोग है ॥ २० ॥ जो सोम ९।१० को पुष्य, अनु श्रव, रोहि मृ. हो तो सिद्धियोग कहिये. जो सोम ११।६।१२ को चि. वि.
शीनदोष.
न
।
पूर्वाषाढा उत्तराषाढा हो तो कुयोग है ॥२१ ॥ २२ ॥
जो भाग ८।३।०१३ को मू. अ. आश्ले. म. र मा.
हो. ती सिद्धियोग है ॥ २३ ॥ जो भौम २०१० को
श. आ. प. पू. भा. मघा उ. पा. हो तो कुयोग है ॥
॥ २४ ॥ जो बुध १२।२७ को अनु पुष्य, कृ. रो. भू.
हो तो सिद्धियोग कहिये ॥ २५ ॥ जो बुध ३२९
को मू. घ. रे. अ. भ. हो तो कुयोग है ॥ २६ ॥ जो
गुरु ५।१०।१५ चा. रे. अ. अनु. पु. पुष्प, हो तो सिद्धि-
योग है ॥ २७ ॥ जो गुरु ८४।६ को श. ा कृ. उ-मा
रो.
मृग.
हो तो कुयोग है।॥ २८ ॥ जो शुक्र १६६००१३
को चि. उ-फा. रे. थ. पुनर्वसु ये हो तो सिद्धियोग है
॥२१॥जो शुक्र ७ को रो. पु. आले. म. ज्येष्ठा देय
सो फुयोग है ॥ ३० ॥जो शनि १४१३ को रो. स्वा
श्र.पू-फा. म. हो नी सिद्धियोग है. जो शान ६७ है.
उ-पा. विना. उतरा रे. होय ती कुयोग है ।। ३१ ।। ३२ ॥
इति वारनक्षत्रशुभाशुभयोगाः ।
चरंचलंस्मृतस्वातीपुनर्वसुश्रुतित्रयम् ॥
ऋरमुग्रंमघापूर्वत्रितयंभरणीतथा ॥ ३३ ॥
ध्रुवं स्थिरंविनिर्दिष्टंरोहिणीवोत्तरात्रयम् ॥ तीक्ष्णं दारुणमाश्लेषाज्येष्ठा मूलमेवच ।। ३४ लघुक्षिप्रस्मृतंपुष्योहस्तोऽश्विन्यभिजिस्मृतम्।। मृदुमैत्रस्मृतं चित्राऽनुराधारेवतीमृगः ॥ ३५ ॥ मिभंसाधारणंप्रोक्तंविशाखाकृत्तिकातथा ।। नक्षत्रेष्वेषुकर्माणिनामतुल्यानिकारयेत् ॥३६॥ टीका -अब अाईस नक्षत्रकी सात संज्ञा कहिये. सो भिन्न भिन्न कहते हैं. सो प्रथम स्वाती, पु. अ. प. श. ये नक्षत्र चर-चलसंज्ञक हैं. ये चरकार्यको शुभ हैं. पूर्वा- त्रयं म. भ. ये उन क्रूर सं- ज्ञक नक्षत्र क्रूरकार्यमें ली. हेणी उत्तरात्रय दुवसंज्ञक नक्षत्र लीजिये. आ- मा. मूल. ये संज्ञक नक्षत्र ये लघुक्षिण- नक्षत्राणां सप्तधा संज्ञाचक्रम् THE INTarबल. . .
शीनदोष.
संज्ञक नक्ष शीघ्र स्वल्पकार्यमें ग्राश हैं. चित्रा. अनु.
ग. रेक्ती यै मृदु-मैत्र संज्ञक नक्षत्र कोमळ मैत्री कार्यको
शुभ हैं. और वि.क. ये मिश्र साधारण नक्षत्र सामान्यका-
येको शुभ हैं. इन सबोंका कार्य संज्ञानुसार जानिये ।। ३३ ॥
॥ ३४ ॥ ३५॥ ३६ ॥ इति नक्षत्रसंज्ञा ।।
शनिचक्रं नराकारं लिखेद्यत्र शनिर्भवेत् ॥
तन्नक्षत्रं मुखे दत्त्वा यावन्नाम नरस्यच ॥३७॥
तावदिचारयेत्तत्र ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् ।।
एकमुखेवनक्षत्रं चत्वारि दक्षिणेकरे ॥ ३८ ॥
त्रयंत्रयंपादयोश्च वामहस्तेचतुष्टयम्
ललाटेविनयनेने हदिपंचगुदेवयम् ॥ १९ ॥
एकवदक्षिणेकुक्षीनक्षत्राणिकमेणव ।
हानिमुखेदक्षहस्ते लाभोवामेत्ररोगता ॥१०॥
हादिश्रीमस्तकेराज्यं पादेपर्यटनंफलम् ।।
नेत्रेसुखंगुदेमृत्युः कुक्षोशोकविचिंतयेत् ॥४१॥
शीधयोध जपादिपूजनार्चाभिः कल्याणंजायतेसदा ।। अन्यान्येवाविचार्याणिवाहनादिबहूनिच दीका--अवशनिचक्रका विचार कहते हैं, अध नराकार शनिवक नराकार लिखै. जिस शनि होय वह मुखपर देकर उससे जन्यनक्षत्रलो गनिये, फिर अनिन- क्षत्रादि देकर अंगपति सब नक्षत्र स्थापित कजि जिस अंगमें जन्म- नक्षत्र परै वहाका फल जानिये. एक नक्षत्र मुखमें धरिये. ४ दहिने हाथमें, ३ दक्षिण पाय, ३ वामपाय, ४ वामहाथ, २ ललाट ३ नेत्र, ५ हृदय, २ गुदा और १ दक्षिणकाखमें ये क्रम पूर्वक राखिये. जो मुखमें जन्म नक्षत्र परे तो हानि कर वामहस्तपर रोग, हृदयपर लक्ष्मी, ललाटमें राज्यपद, दक्षि- णहस्तमें लाभ, चरणनमें भ्रमावै, नेत्रमें सुख, गुदामें मृत्यु और कोखमें पर तो शोक करे उस निमित्त जप, दान, पूना ब्राह्मणको शीघबाध. अनादिसे कल्याण होवे और अनेक वाहनामिविचार अप धनविप फोहैं ॥३७॥३८॥३९॥४०॥४१॥४२ मेषेशनोगुर्जरेयुप्रभासेचावुदेवृषे ।। मिथुने जायतेपीडा स्थलमूलस्थलेपुचे ॥४३॥ कर्केकाश्मीरकेवाधा शक्रप्रस्थमृगाधिषे । शनैश्चरेचकन्यायां मालवाख्ये च संशयम् ४४ तुलावृश्चिकचापेपुयदियातिशनैश्चरः ।। न वतितदामेषा पृथ्वी भिक्षपीडिता ॥४॥ सुभिक्षमकरकुंभेजायतेवहुधाशनी । मीनेचसर्वलोकानांदुर्भिक्षतुक्षयोभवेत् ॥ १६ ॥ का-पेपका शनि हो तो गुर्मर देशमें पीहा फर. कृपफी प्रभासक्षेत्र और अर्बुद देशमें, मिथुनको मूल- स्थली देशम, फको फारमीर देशम, सिंहको इंद्रप्रस्य- देन, कन्याको मालवा पीटा फर. ला, धिक व धनको होतो मेध न व. पृथ्वी दुर्भिससे दाखित पै. कुंभ मकरको हो नी अमझा गुफाल फरे, मीनको हो शीघ्रवोप, तौ सर्वत्र काल पर और दुर्भिक्षसे पीडा होने ॥४४॥४५॥४६॥ इति शनिराशिफलम् ॥ यत्रमासेरवेरा जायते पंचसंततम् ॥ दुर्भिक्षंछत्रभंगंचतदास्तचमहद्भयम् ॥ ४७॥ सोमस्यपंचवाराश्च यत्रमासेभवंति हि ॥ धनधान्यसमृद्धिश्च सुखाभवतिमेदिनी ॥४८॥ यत्रमासेमहीसूनोर्जायतेपंचवासराः॥ रक्तेनपूरितापृथ्वीछत्रभंगस्तदाभवेत् ॥ १९॥ बुधस्यपंचवाराश्चजायतेच निरंतरम् ॥ प्रजाश्वसुखसंपन्नासुभिक्षंचप्रजायते ॥ ५० ॥ यत्रमासेपंचवाराजायतेचवृहस्पतेः॥ विग्रहः पश्चिमेदेशेपीडायुद्धंचजायते ॥ ५१॥ शुक्रस्यपंचवाराश्चयत्रमासेनिरंतरम् ।। प्रजावृद्धिः सुभिक्षंचसुखंतत्रप्रवर्तते ॥ ५२ ॥ शनिवारा यदापंच पाताले कंपतेफणी।। ईशानदेशभंगंचवह्निदाहोमहर्षता ॥ ५३ ।।
१.२
शीघ्रबोध.
+
J
दीका....जो एक महीने में पांच रविवार परें तो अन्न
महंगा. छत्रमंग तथा महापय होवे ॥४७॥ जो मही.
ने पांच सोमबार परें तो धनधान्यकी वृद्धि और
सर्वत्र
सुख करें ॥ ४८॥ एक मासमें पांच मंगलवार
परे तो पृथ्वी रुधिरसे पूरित तथा छत्रभंग हो जाये
॥१९॥जो पासमें पांच बुधवार पर सो प्रजा सुखी
होकर मुभित रहे ।।५० ॥ जो मासमें पांच गुरुवार
पर नौ पश्चिममें विग्रह, पीडा, युद्ध होनेका संभव
६ ॥ ११ ॥ जो महीने में पांच शुक्रवार पर तो प्रना
बढ़कर सुभिक्ष और सुख होजाय ।। ५२ ॥ जो मासमें
पांच शनवर परें तो पातालमें शेष को ईशानदेश
भग होवे, अमिका भय और अन महँगा हो ॥ ५३॥
इति मासे पंचवारफलम् ॥
अंगुल्योविंशतिः सूर्यशंकुःसोमेचपोडश ||
कुजेपंचदशांगुल्यो बुधवारेचतुर्दश ॥ ५ ॥
त्रयोदशगुरोपीरेदादशार्कजशुक्रयोः ।।
शंकुमूलेयदाछायामध्याचप्रजायते ॥ ५५ ॥
शीप्रबोध. तदाचाभिजिदाख्याता घटिकैका स्मृताबुधैः अत्रकार्याणिसर्वाणिसिद्धियांतिकृतानिच जातोभिजितिराजास्यादयापारसिद्धिरुत्तमा महाङ्करवियोगेनसर्वमंगलदायकः ॥ ५७ ।। टीका-रविवारको बीस अंगुल सीक ठगढी सोमको १६,म.१५,७.१४, बृ. १३, शु १२, शनि १२, दो महरके अंतमें सीककी छाया सीकके मूलमें आये तब अभिजित् मुहूर्त एक घटिका होता है. सो सर्व अथाभिजितमुहर्तयत्रम् कार्य व्यापारमें सिद्धि- भगु २०१५ भद होता है अरु इस अहर्तपर जन्म होय तो राजा होवे ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ॥ ५७ ॥ इत्यभिजिन्मुहूर्तक्रियाफलम् ।। अर्थवृद्धिःफाल्गुनेस्याचैत्रेचधनसंपदः ॥ वैशाखेविग्रहोराज्ञांज्येष्ठेवृष्टिश्चभूयसी ॥ ५८ ॥ आषाढेचोदितेशुक्रेजलेभवतिदुर्लभम् ।। श्रावणेचपशोः पीडा भाद्रेधान्यसमृद्धये ॥५९॥ वारार चंगुशिश .. शीघ्रबोध, आश्विनेसर्वसंपत्तिः शुभंकार्तिकमार्गयोः ॥ पोपेमाघेछत्रभंगोयादतिभृगोःसुतः ॥ ६० ॥ टीका--जो शुक्रका उदय फाल्गुनमें होजाय ती अन्न सस्ता होवे. चैत्रमें धन संपत्ति करे. वैशाख, उदय हो तो राजनमें विग्रह करे. ज्येष्ठमें उदय हो तो वर्षा विशेष करे ॥ ५८ ॥ आषाढमें हो तो जल होवे. श्रावणमें हो तो पशुनको पीटा करे. भादोंमें हो तो अन्न बहुत उपजावे ॥५१॥ भो आधिन में हो तो सर्व संपत्ति करे. जो काचिक तथा अगह- नमें हो तो शुभ है. जो पाप माघमें उदय हो तो छत्रमंग करे ॥६० ॥ इति शुक्रोदयफलम् ॥ पूर्ववायुहॉलिकायाः प्रजाभूपालयोः सुखम् ॥ पलायनंचदुर्भिक्षं दक्षिणेजायतेध्रुवम् ॥ ११ ॥ पश्चिमे तणसंपत्तिरुत्तरे धान्यसंभवः ॥ यदिखेचशिखावृद्धिर्दुगराज्ञोपिसंक्षयेत् ॥ ६२ ॥ टीका-नो होलीको पूर्व पान पाले तो राना ममागे १०६ शोषवाप सुख करे. दक्षिण पौन चकै तो देश भाग, दुर्भिस पछाद पौन चले तो तृणसंपत्ति बढे. उत्तर पौन च धान्यवृद्धि होय और जो होलीकी धुवा आकाशको चढे सो राजगढ टूट जाय ॥६१॥ ६२॥ इति धूमफलम् ॥ एकादश्यांकार्तिकस्ययदिमेघःसमीक्ष्यते ।। आषाढेचतथावृष्टिर्जायतेनात्रसंशयः॥ ६३ ॥ मार्गशीर्षस्यचाष्टम्यां दृश्यते विद्युतो यदा ॥ तदा वृष्टिः श्रावणेच मासिसंजायतेध्रुवं ॥४॥ कृष्णपक्षेदशम्यांचष्टिः पौषेचजायते ॥ तदाभाद्रपदेमासेवृष्टिर्भवतिभूयसी ॥६५ ।। वृष्टिश्चेन्माघसप्तम्यां ज्येष्ठे मूले च वर्षते ॥ नक्षत्रेवारिवाहश्च तदानः पूर्यते मही ॥६६॥ पञ्चम्यांप्रथमेपक्षेश्रावणेचप्रवर्पते ।। पयोवाहस्तदाधान्यैर्धराव्यासाचलैरपि ॥ ६७ ॥ वीका--जो कार्तिक एकादशीको मेघ छाया करें तो
प्र २
शीघ्रबोध.
१०७
मापार महीने में वर्षा होजाय ॥६॥ मार्गशीर्षकी अपीकी
विश्व देखे तो श्रावणमें दृष्टि होजावे ।। ६४ ॥ जो पौष-
गदमीको पेघ वर्षे तो भादोंमें अधिक वर्ष ॥ ६५ ॥ जो
थायमें सप्तमीको वर्ष और ज्येष्ठमें मूल नक्षत्रपर वर्षे तो
एषांक सर नक्षत्र उत्तम वर्ष और अन उप* ॥६६॥
धाषण कृष्णपक्ष पंचमी में वर्षा वर्षे ती अन्न नक बहुत
होवे ॥६॥
आषाढे पूर्णिमायां तु यन्नक्षत्रं विचारयेत् ॥
पूर्वापाढे सुभिक्षच मूलदुर्भिक्षमुच्यते ।
उत्तराषाढकेऽश्वानांपीडाफटकसंगति ॥६॥
टीका~जो आषाढ पौर्णिमाको नक्षत्र होर तोको विचा-
रिपे जो पूर्वापाढा रातो गुभिक्ष हो नायगा. प्ल होतो
दुर्मित पर. एरापाता दो ती पोटोको पारा होनाय ॥६॥
इत्यापाठपूर्णिमाफलम् ॥
ज्येष्टस्यप्रथमेपक्षेप्रतिपच्चयदाभवेत्
रवारस्तदावायुवातिवृक्षांतकारकः ॥ ६९ ॥
सुख करे. दक्षिण पौन चके तो देश भागै, दुर्भिक्ष पछाइ पौन चले तो तृणसंपत्ति बढे, उत्तर पौन धान्यवृद्धि होय और जो होलीकी धुवां आकाशको चढे तो राजगढ़ टूट जाय ॥६१॥ ६२ ।। इति धूमफलम् ॥ एकादश्यांकार्तिकस्ययदिमेघःसमीक्ष्यते ॥ आषाढेचतथावृष्टिर्जायतेनात्रसंशयः ॥ ६३ ॥ मार्गशीर्षस्यचाष्टम्यां दृश्यते विद्युतो यदा ॥ तदा वृष्टिः श्रावणेच मासिसंजायतेध्रुवं ॥६॥ कृष्णपक्षेदशम्यांचवृष्टिः पौषेचजायते ॥ तदाभाद्रपदेमासेष्टिर्भवतिभूयसी ॥ १५॥ वृष्टिश्चेन्माघसप्तम्यां ज्येष्ठे मूले च वर्षते ॥ नक्षत्रेवारिवाहश्च तदानः पूर्यते मही ॥६६॥ पञ्चम्यांप्रथमेपक्षेश्रावणेचप्रवर्षते ।। पयोवाहस्तदाधान्यैर्धराव्याप्ताचलैरपि ॥ ६७ ॥ श्रीका-जो कार्तिक एकादशीको मेघ छाया करें शीमबोध. १०७ महीने वर्षा होजाय ॥६मार्गशीर्षकी अष्टपीको देखे तो श्रावणमें दृष्टि होजावे ॥ ६४ ॥ जो पौषक- मेय वर्षे तो भादों अधिक वर्षे ।। ६५ ॥ जो सप्तमीको वर्षे और ज्येष्ठमें मूल नक्षत्रपर वर्षे तो गर्माके सर नक्षत्र उत्तम वर्ष और अम एपमै ॥६६ ॥ भाषण करणपक्ष पंचमीमें वर्षा वर्षे तो अन नक बहुत + ॥६७ ॥ आषाढे पूर्णिमायां तु यन्नक्षत्रं विचारयेत् ॥ पूर्वापाढे सुभिक्षच मूलदुर्भिक्षमुच्यते ॥ उत्तरापाटकेऽश्वानांपीडाकटकसंगतिं ॥१८॥ टीकाको आपाट पौर्णिमाको नात्र होइनाको विवा- रिये जो पूर्वापाद दो सौ गुभित हो जाएगा. मन्द हो दौ दुर्भित पर. उत्तरापाटा दो तो पोटोगे पास होनाप ॥६॥ इत्यापादपूर्णिमाफलम् ॥ ज्येष्टस्यप्रथमेपक्षेप्रतिपचयदामवेत स्वेर्यारम्तदावायुवातिवृक्षांतकारक १॥
शीघ्रबोध.
म
अत्यंतविग्रहोभौमेबुधेदुर्भिक्षमुच्यते ॥
अनावृष्टिः शनेर्वारेजलंकाफ्निलभ्यते ॥ ७०
सोमशुक्रसुरेज्यानांयदिवार प्रजायते ॥
धनधान्यसुतोत्पत्तिर्गेहेगेहेमहोत्सवः ॥ ७१ ॥
पौषमासस्यसंक्रांती रविवारोयदाभवेत् ॥
धान्यानांत्रिगुणमौल्यं भौमवारेचतुर्पणम् ॥
त्रिगुणशनिवारेचबुधेशुक्रेसमंभवेत् ॥ ७२ ।।
सुराचार्येप्रसोमेचमौल्यमधुसुनिश्चितम् ।।
क्रूरोहिलाभकृद्धान्येसौम्योहानिप्रदोभवेत् ॥७३॥
मीनसंक्रमणेसूर्येवारेवातिसमीरणः॥
भौमेपीडापशूनांचदुर्भिक्षंचशनैश्चरे ॥ ७४ ।।
वृक्षपातःप्रजापीडामिथ्यासंचरते महीम् ॥
हिंसाकामातुरालोकायदिवृष्टिश्च तद्दिने॥७५॥
संक्रांतीयदिमीनस्यबुधवारः प्रजायते ॥
छत्रभंगोमहामारीरोदनं भयचिंतया ॥ ७६ ॥
शीमबोध. संक्रांती सोमवारश्चनजानां परमसुखम् ॥ भानुभौमार्किवारेयु पापयुद्ध महर्घता ॥७७॥ टीका-ज्येष्ठप्रतिपत्फलम्-जो ज्येष्ठकृष्ण १ तिथीमें रविवार पर तो पौन आतिवेग चले और वृक्ष हूँ. भीम पर तो विग्रह बंद. बुध पर ती दुर्भिक्ष होय. शनि पर ती जल कहीं न हो. सोम, शुक्र, गुरु, पर तो धनधान्य संतानसे सुसहो जाय ॥ ६९ ।। ७० ।। ७१।। पापसंकातिफळम-पापसंक्रांति रनिवारके दिन पर तो अन्न त्रिगुण मोळसे विक. भीमको चौगुने शनिको भिगुने, बुध शुक्रको सपान और गुरु सोमको आधे, संक्रांतिक दिन शुभधार पर ती पदा और यूर बार परे तो नफा होर ॥ ॥७२ ।। ७३ ।। मीनसंक्रांतिफळम्-जो पीन संप्रति रविवारको होती वर्षभर पीन चळं. मंगल हो तौपशुओंको पारा, शनि पर ती दुर्भिरा और ५ दिन मदा होने तो पृथ्वीपर रा गिर. मना दुःखी, मिथ्यावादी, हिंसक और पामातुर रोय. युधौ पर सो उमभंग, मामारी, वित्तग्निा और भय उपनावे. सोयौ पर सो मुम्ब, रवि भीम भार .
शीवपोष ३ पथा. शनिवारमें परै तौ पापयुद्ध और अन्न महँगा करै ।।७४ ॥ ७५ ।। ७६ ॥ ७७॥ संक्रांत्याचारनक्षत्रादात्मभावोऽधिगण्यते ॥ त्रिकं षटुं त्रिकं षटै त्रिकं पटुं पुनःपुनः॥७॥ पंथाभोगोव्यथावस्त्रं हानिश्चविपुलंधनम् ॥ पनि गैःफलंषटुं मासेमासेविचारयेत् ॥ ७९ ॥ टीका-संक्रान्ति समयके नक्षत्रसे २७ नाम नक्षत्र- तक गनिये. जो तीन- सक हो तो पंथ चलावे. संक्रांतिच नवतक सुखभोग, १२ लौ व्यथा, १८ लौ वस्त्रसुख हानि और २७ लौ विपुलधन तथा भोग मिले. इस प्रकार मासमास विचारिये ॥ ७० ॥ ७९ ॥ इति संक्रांतिदिन- राशिचक्रलिखित्वादीमेपसंक्रांतिभादिकम् ॥ अष्टाविंशतिकंतत्रलिखेनमत्रसंकुले ॥ ८ ॥ ६ध प्रा भोग ६ ३ हानि ३व्यथा ३ वस्त्र नक्षत्रफलम् ॥
शीमो. संघोदयंदयंदद्यादन्यत्रैकेकमेवच ॥ चत्वारःसागरास्तत्रसंघयश्चाष्टसंख्यया ॥१॥ शृंगाणितत्वचत्वारितटान्यष्टौस्मृतानिच ॥ रोहिणीपतितायत्रज्ञेयंतनशुभाशुभम् ॥ ८२ ॥ जाताजलपदस्यैपाचंद्रस्यपरमप्रिया । समुद्रेतिमहावृष्टिस्तटेवृष्टिश्चशोभना । पर्वते विंदुमानाचखंडवृष्टिश्चसंधिषु ॥ ८३ ॥ टीका-अब वर्षानिर्णयविपे मुख्य विचार प्रथमरो- हिणीपतनको कहिये. पहिले द्वादशकोदाचाला कुंटली- चक्र करके रोहिणीचक्रम गर्मित कीजै और उस रो- हिणी चक्रमें २८ नक्षम राखिये. दो दो'२ समुद्रमें- एकपफ १ शृंगनमें, एकएक नक्षत्र संधिनमें और एक एक नक्षत्र तटनमें धरिये, तहाँ मेपको संक्रांति जो नक्षत्र होइ उस नक्षत्र परिये. जो रोहिणी समु- द्रों पर ती वर्षा अधिक होवे. शृंगनमें परे तो वर्षा, थोरी होइ. संधिनमें परे तो कभी वर्ष, कभी न वर्षे * शीघ्रयोग तटमें रोहिणी परै , तो शोभनदृष्टि होजावे. स्थानमें संक्राति दिन नक्षत्र धरिये ॥८०८१॥८ इति रोहिणीनिर्णयः॥ अथ रोहिणीचक्रम् सिंधु. उत्तराभाद्रपद. २ तब. तद, १ रोहिणी. १२ प.मृ. प.पू.भा. रे. अश्विनी. भरणी भा संधि शतता ३ तट. धनिष्ठा. ग. तट पुनर्वसु ग २ १२ 3 १ सिंधु . १० ४ ८ भाभजित. श्रवण. पुष्य आश्लेषा. 18 झंग यंग. तट मघा. तट, उत्त. सधि. पूर्वाषाढा. ५ सिंधु. तट. पट. स्वाती विशाखा. उ.फा.प. अनु. चि. प.मू. संधि.६ ज्ये. ८ सधि, पर्या फा. सन्धि शोधोध राकारं लिखेचक्रं सूर्यो यत्र व्यवस्थितः ॥ नक्षत्रादिकं कृत्वा त्रयं दद्याच मस्तके ॥ ८॥ मुखे त्रयं स्कंधयोश्च दद्यादेकेकमेवच ॥ बाहुदये सयेक पाण्योरेकैकमेवच ॥ ८५ ॥ हृदि पंच गुदे चेक नाभी चेकं प्रदापयेत् ॥ जंघयोरेकमेकं च पडंकाः पादयोर्दयोः ॥ ८६॥ मस्तके पट्टबंधी स्यान्मुखे मिष्टान्नभोजनम् ।। स्कंधे गजेंद्रगामी म्याहाहुस्थाने च्युतो भवेत् ॥ ८७॥ पाणीवजायते चोरो हृदयेपीश्वरोनरः ॥ स्वल्पतोपीभनाभोप- रदाररतोगुदे ।। ८८ ॥धयोः परदेशीस्याद स्पायुधपददये नृचक्रे सूर्यनक्षत्रान- न्मभावोऽधिगण्यते ।। ८२॥ ॥ टीका--भव नरम पाने है. ताफो गणितपत्र शमुनिगे. मन मनमा गानये. जिस भ.
११४
शीघ्रबोष
अथ नरकचक.
गमें जन्मनक्षत्र पर उसपरसे फल कहिये. जो
जन्मनक्षत्र परे तो कुटुंबनायक होवें, जो मुखमें परै
मीठा अन्न मिळे. कंधेपर पर तो गजपर चहै,
परै तौ भूमि टि जाय.
नमें परै तौ चोर होवे
परै तौ मालिक होवे.
परै तौ थोडे भोजनमें
रहे, और जो गुदामें
नक्षत्र परै तौ परस्त्रीगामी
जाय. जांघनमें परै तौ परदे.
शवास करै. और जो जन्मन-
क्षत्र चरणमें आवै तो आयुष्य
थोरी पाकर थोरी अवस्थामें मृत्यु हो ॥ इति नराकार-
चक्रे नक्षत्रशुभाशुभफलम् ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ ८६ ।।
॥ ८७ ॥ ८८ ॥८९ ॥
ग्रामनाम्ना भवेदृक्षं तदाद्याः ससमस्तके ॥
पृष्ठे सप्तहदेसप्त पादयोः सप्ततारकाः ॥ ९० ॥
शीप्रयोग
स्तकेचधनीमान्यः पृठेहानिश्चनिधनः ।।
ददयेसुखसंपत्तिः पादेपर्यटनंफलम् ॥ ९१ ।।
का-जिसग्राम वा नगरमें वसा चाहै उस ग्रामके
मसे नक्षत्र कर ली. जो नक्षत्र ग्रामको पाइये ता-
हासे मभिनित नक्षत्र समेत अठाइसौ गिनिये उससे
नामको आदि लेके सात
नक्षत्र ग्रामके माथ-
पर दाजै. ७ पाटपर दीजें. ७
हृदयपर दाजै और ७: पाय-
नपर देके अपने नक्षत्र देखि
ये पद माधे पर तो पनी होके
मन्मान पावे पाउमें हानि और निर्धन. हृदयम परै ती
मुखसंपति पाव भार पापनमें परे नी परदेशग पर्यटन
पर ॥१०९१॥ इति ग्रामवासफलम् ।।
मूलेऽप्टो मूलवृक्षस्य घटिकाः परिकीर्तिताः॥
म्तएपष्टधाटकास्वविवेकादास्मृताः ॥१२॥
शीधयोध. शाखायां च नवप्रोक्ताः पत्रे प्रोक्ताश्चतुर्दश ।। पुष्पेपंचफले वेदाः शिखायांच त्रयंस्मृतम्।।९३॥ मूलेनाशोहिमूलस्य स्तंभे हानिर्धनक्षयः॥ त्वचिभ्रातुर्विनाशश्वशाखायांमातृपीडनम्॥९॥ परिवारक्षयंपत्रेपुष्पमंत्रीचभूपतेः ॥ फलेराज्यशिखायांचेदल्पजीवीचबालकः ॥१५॥ .. - टीका-अब मूळसतक जो नक्षत्र है उनके विचारकी रीति मूलवृक्षचक्रसे कहते है. मूलक्ष घनाइके ८ घरी मूलमें धरिये. ६ स्तंभ, ११ त्वच, ९ पाखा, १४ पत्र, ५ पुप्प, ४ फल और ३ शिखामें ऐसे ६० घटिका चामे धरिये. उसका फल-जो पूलकी ८ घरिनमें पाठकजन्म मूनाश होय; स्तंभशी ६ परिनमें हो तो पन.
११७ शीघ्रबोध. मूलवृक्षफल. शिक्षा अस्पात पा राजगत्री हानि होते. त्वचाकी ११ घरी- नमें हो तो भ्राताका नाश होय, शाखाकी ९ घरिनमें हो' तो पीडा कर. जो पत्रनकी १४ परिनमें हो तो परिवार- क्षय करे, फूलनकी पांच घरि- नमें हो तो राजमंत्री होय. फळ- नकी ४ घरीनमें जन्मै तो राजा अथवा वंश वा देशमें श्रेष्ठ होजावे और शिखाकी ३ परिनमें जन्मै तो आयु अल्प पावे ॥ ९२॥ १३ ॥ ९४ ॥ ॥ ९५ ॥ इति मूलवृक्षफलम् ॥ रेवत्यादिमृगांतेचयाच त्तिष्ठतिचंद्रमाः॥ताव- पत्र १४त्रपरिक्षा शारना भाताना त्वचा स्तम ६धनहानि गूलनास च्छुको भवेदंधः संमुखे दक्षिणे शुभः ॥ ९६ । प्राक्पश्चादुदितः शुक्रः पंचसप्तदिनं शिशुः ॥
शनिबोध. विपरीतं तु वृद्धत्वं तदेव गुरोरपि ॥ ९७ ॥ तृतीयेदशमेषष्ठेप्रथमेसप्तमेशशी ॥ शुक्लपक्षे द्वितीयस्तुपंचमेनवमेशुभः ॥ ९८॥ ताराःशुभप्रदाः सर्वास्त्रिपंचसप्तवर्जिताः॥ प्रथमेदशमेषष्ठेतृतीयैकादशे तथा ।। ९९ ॥ यदिस्यात्सबलश्चंद्रस्तारापिक्लेशदायिनी ॥ तृतीयेपंचमेतारासप्तमे चनृणां भवेत् ॥ १०० ।। टीका-रेवतीसे मृगशिरतक शुक्र अंध रहता है सो अथ ताराबलयंत्रम् सन्मुख और दहिने शुभ है ॥ ९६ ॥ इति शुक्रनिर्दोषः। जर पूर्व पश्चिम में ११ १२ शुक्र उदय हो तो पांच सात दिन वाळक रहै. अस्तमें पांच सातदिन इद है. तसेही नास्पति जानि १२ न ३ युध २ ४/१०/११/२ १ T घ २५ . - ४
शनिबोध.
ये ॥ ९७ ॥ शशी ११३।१०।६७ शुभ है और शुक्लपक्ष
स५५९ शुभ है पाप त्यागिक सब तारा शुभ है।
१६३११ जो चंद्रमा बली हो तो तारा क्लेशमद न होय
और जो लारा ३५७ मनुष्यको हो तो चंद्रतारा क्लेश-
दायी हो ॥१८॥९॥१०॥ इति चद्रताराबलफलम् ।।
जन्मभागणयेद्धीमानक्रमाचदिनभावधि ।।
नवभिस्तुहरेद्धागशेषताराविनिर्दिशेत् ॥ १ ॥
जन्म संपद्विपक्षेम प्रत्यरिः साधको वधः ।।
मैनातिमैत्रं ताराः स्युस्त्रिरावृत्त्यानवैवाहि ।।२।।
त्रिषष्ठेदशमे भौमोराहुः केतुः शनिः शुभः ॥.
पष्ठेऽष्टमेदितीयेवाचतुर्थेदशमबुधः ॥३॥
द्वितीयेपंचमेजीवः सप्तमेनवमेशुभः ।।
विवाहशुक्रोदशमेपछेस्यात्सप्तमेशुभः ॥ ५ ॥
एकादशेग्रहाः सर्वेसर्वकार्येषु शोभनाः॥
ग्रहाणां गोचरं ज्ञेयं फलं विज्ञः शुभाशुभम् ॥५॥
शीषयोध. प्र.६ दशम्यवाधिकृष्णेतु पक्षेपूर्णोहिचंद्रमाः ॥ ततःपरंक्षीणचंद्राक्षीणकार्यविवर्जितः ॥ ६ ॥ टीका-जन्मनक्षत्रसे दिननक्षत्रतक गिनके नवका भाग हरिये. शेष बचे सो तारा कहिये. सो जन्म, संपत्ति विपत्ति, क्षेम, प्रत्यरि, साधक, वध, मैत्र, अतिमैत्र ये संज्ञा तीन आरचि विचारिकै ॥१॥२॥ इति ताराविचारः ।। ३। ६ । १० । इन स्थानों भौम, राहु, केतु और शनि ये शुभ हैं. ६ । ८।२१ ४ ३ १० । इनमें बुध शुभ है. ९।२। ५। ७ । गुरु शुभ है. १०।६।७ इनमें शुक्र शुभ ई. ११ में सर्व ग्रह शुभ है ॥३॥४॥५॥ कृष्णपक्षको दशमीतक चंद्रमा पूर्ण है सो शुभ है. फिर १० तिनताई क्षीण है सो शुभकार्यको वर्जित ॥६॥ इति पूर्णतीणचंद्रमानिर्णयः ।। पुनर्वसुद्धयक्षौरे श्रुतियुग्मं करत्रयम् ॥ रेवतीद्वितयं ज्येष्ठामृगशीपंचगृह्यते ॥७॥ शोरे प्राणहरास्त्याया मघामेत्रंचरोहिणी ॥
१२१ चि स्वा न पु रेवि ज्ये पु १० मृ न १ १२/१३ तिथि , शीघ्रबोध रिक्ताषष्ठयष्टमज्ञिया क्षौरं चंद्रक्षयेनिशि ॥ संध्याविष्टिश्च गंडांत भोजनांते च गोगृहे ॥९॥ अथ क्षौरफर्म मुहूर्त टीका-पुपु. श्र. ध ६. चि. वा. रे अ ज्ये मु ये नक्षत्र क्षौरके वास्ते ग्राह्य हैं. म. अनु री म उ. ३ कृ. और मोम, शनि, रवि, ये चार ४१६।८। ।९।१४। ये तिथि राति और संध्या ये समय और गंडांत, मूल, भाद्र, भोजन करिके गोशाला, ये सब माणहर्ता होनेसे क्षौरमें चर्ज हैं ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ इति नित्यसोरनिर्णयः॥ रेवतीयुगलेपुष्यरोहिण्यांमृगमैत्रयोः।। श्रवणोत्तरशुक्रेषु राज्ञा स्यादभिपेचनम्।।११०॥ रीका-रे अ. पु. ग. अनु श्र. जयेष्ठा इन नक्ष नमें राज्याभिषेक कीजै ॥११०॥ इति राज्याभिषेकः ।। रेवतीयुगलंज्येष्ठामैत्रं हस्तत्रयं मृगः ॥
शीमबोध पुनर्वसुश्वविज्ञेयो गणस्तिर्यङ्मुखो बुधैः ॥११॥ वृक्षारोपणवाणिज्यं सर्वसिद्धिं च कारयेत् ॥ वाहनानिचयंत्राणिगमनंचविधीयते ॥ १२ ॥ पूर्वात्रयं मघाश्लेषाविशाखाकृत्तिकायमः ।। मूलंचाधोमुखोज्ञेयोनवकोयंगुणोवुधैः ॥१३॥ भूकार्यमुग्रकार्य च खननं विवरस्य च ॥ युइंचाधोमुखंयच्चतत्कार्यकारयेद्बुधः॥ १४॥ उत्तरात्रितयंपुष्यो रोहिण्याः श्रुतित्रयम् ।। ऊर्चवक्त्रोगणोज्ञेयोनक्षत्राणांमनीपिभिः॥१५॥ प्रासादच्छनगेहानिप्रकारध्वजतोरणम् ।। नानाभिपेकमवंचकर्यादूर्ध्वमुखेगणे ॥ १६ ॥ टीकारे. अ. ज्ये. अनु ६. चि. स्वा. म. पु अय तिर्यमुखाचोमुतऊर्ध्वमुगयत्रम् इन तियमुख नक्ष- जनम दृक्षारोपण, पाणिज्य, आदि .
शीघ्रबोध. वाइन, यंत्र, रहाटादि और गमन ये कार्य की ॥ ११ ॥ १२॥ पूर्वात्रय, म. आश्ले. वि. कृ. भ. मृ. इन अधोमुख नक्षत्रनमें भूमिग्रामादि कार्य, उग्रसंघा. तादि खनन कूपादि ये इतने कार्य कीजै ॥ १३ ॥ १४ ॥ उत्तरात्रय, पुष्य, रो. आ. श्र घ. श. इन ऊर्ध्वमुख नक्षत्र में ये काम कीज. मासाद, छत्र, गृहादि, राजोप- करण, अपिपेक और अश्वाचारोहण येशुम हैं।॥१५॥१६॥ पुनर्वसुद्रयं पोष्णं मृगासौ च करत्रयम् ।। मूलं श्रुतित्रयं मैत्रं भिपसमणि गृह्यते ॥१७॥ सोमशुक्रसुरेज्यानां वाराः शकुनमुत्तमम् ॥ लगेपुचापमीनेषुवृपो ग्राह्यस्तुलाधरः ॥ १८॥ टीका---पु.पु. रे. म अ.ह चि स्वा. मू. घ. शु अथ भैपज्यमुहर्तयत्रम् और अनु. सोम, शुक्र, गुर चिस्ता ये वार; धन, मीन, पभ, लग्न तुला, ये ला उत्तम है इन सबका विचार करके वैद्यसे औपध कराइये ॥ १७॥ ॥१८॥ इति भैषज्यकर्ममुहूर्ताः ॥ पुरेमविह मूथि घदा अहम १२ २ क्ष F.T ये নয়ম ર8 शीमबोध अमावास्याऽष्टमी त्याज्या पूर्णिमावचतुर्दशी। रविवारेवर्जनीयोगोपशूनाचनिर्गमः ॥१९॥ चित्रोत्तरारोहिणीचश्रवणोपि विवर्जितः॥ एतेषुपशुजातीनामशुभो निर्गमो भवेत् ॥२०॥ टीका-३०1८1१५.१४ ये तिथि, रविवार और चि. अथ पशुनिष्कासनमुहर्तयंत्रम् तीनों उत्तरा श्र. रो. पशुनके देनेमें वर्जित इनसे अन्यनक्षत्राम निर्गमनिर्णयः॥ उत्तरायांविशाखायारोहिण्यांचपुनर्वसौ । नवम्यां च चतुर्दश्यामष्टम्यांनानयेत्पशून् ॥२१॥ टीका--तीनों उत्तरा वि. रो. पुन, ये नक्षत्र और ९।१४/८ ये तियि पशु लेने त्याज्य हैं ॥ २१ ॥ पूर्वामैत्रद्वयंमूलवासवरेवतीकरः ॥ पुनर्वसु-द्रयंग्राह्यपशूनांक्रयविक्रये ॥ २२ ॥ .. m म. शीघ्रबोध पुष्योभाद्रपदायुग्मं स्वातीश्रुतिरथाश्विनी ॥ हस्तोत्तरामृगोमत्रतथालेपाचरेवती ॥२३॥ ग्राह्याणिभानिचैतानि क्रयविक्रययोर्बुधैः ॥ चंद्रभार्गवजीवानां वारा शकुनमुत्तमम् ॥२४॥ टीका-पूर्वोत्रय, अनु. मू. ज्ये. घ. रे. ६. पु. पु. इन नक्षत्रनमें पशु लीजिये ॥ २२॥ पुष्प, पूर्वाभा. स्वा. श्र. अधि. इ. उत्तरात्रय, पृ. अनु. आश्ले. रे. ये नक्षत्र और चन्द, गुरु, शुक्र, ये वार उत्तम शकुन है ये सब ऋपविक्रय विषे शुभ हैं।॥ २३ ॥ २४ ॥ इति ऋयविक्रयः ।। नंदातिथेश्चनामादौपूर्णानांचततके ॥ घटिकैकाशुभेत्याज्यातिथिगंडे घटिदयम् ॥२५॥ अथ तिथिगंडांतयंत्रम्. टीका-नंदा तिथिनके आदि पूर्णाके अंत एक मं. प. मा. प. १. एक घटि अशुभ है ।। २५ ।। ज्येष्ठाश्लेपारेवतीचनामांतेघटिकादयम् ॥ आदौमूलमघाश्विन्याभगंडंघटिकाद्वयम् ॥ १५ भ घ.11. अ.घ. १. ११ आ ... ६ आ...
शीघ्रबोध. १२ भ. पल. ३०१मा. पल.J१. अथ नक्षत्रगडांतयत्रम्. टीका-ज्येष्ठा, आश्लेषा ज्ये अं. घ.२ मू. भा.घ./२. और रेवती इनके अंतकी २ ऽश्री.अं. घ.२ म. आ.घ..२ रे. अं. ध.२ऽश्वि. आ. घ[२ घदि, मूल, मघा और अ चिनी के आदिकी २ घटि शुभकार्यमें अशुभ हैं।॥ २६ ॥ मीनवृश्चिककर्काते घटिकाध परित्यजेत् ॥ आदौमेषस्यचापस्यसिंहस्यघटिकाईकम् ॥२७॥ अथ लग्नगंडातयंत्रम्. टीका-मीन, वृश्चिक कर्कके अंत और धन, सिंहके आदिकी आधी- घटीमें शुभकार्य न कीजै ॥ २७ ॥ इति लमगंडातम् ॥ तिथिगंडे भगंडेच लग्नगंडे च जातकः ॥ नजीवतियदाजातोजीवितेचधनीभवेत् ॥२८॥ टीका--तिथि, नक्षत्र व लग्नके गंडांतमें जन्म तौन जीवे. यदि जीवे तो घनी होय ॥ २८ ॥ इतिगढावफलम् ।। सप्तम्यांचरवारे बुधश्चप्रतिपदिनम् ॥ संव ख्यस्तदायोगोवर्जनीयःसदाबुधैः ॥२९॥ ८ से. पल, २००६) आ. पल १ ४.भ.पल. ३०/११'आ. पल..१.
शीयोमा शबुशमन टीका-सात रविको परै वा बुधको प्रतिपत्तिथि आ तो सवारूप योग कहिये, सो शुभ कार्यको वर्जित है ॥ २९ ॥ इति संवर्ताख्ययोगः ।। शुक्रेनंदाबुधेभद्राशनौ रिक्ताकुजेजया । गुरौपूर्णातिथिज्ञेयासिद्धियोगउदाहतः ॥१३०॥ टीका-गुके नंदा, बुधे भद्रा, अथ सिद्धियोगयत्रम् शनी रिक्ता, भौमे जया और गुरौ पूर्णा तिथि होर तो सिदियोग कहिये. यह शुभकार्यको सिद्धिपद है ।। १३० ।। इति सिद्धियोगः ॥ विष्कंभाप्रीतिरायुष्मान्सौभाग्य शोभनस्तथा ।। अतिगंडासुकर्माचधृतिः शूलस्तथैवच ।। ३१ ॥ गंडोवृ िवश्चैवव्याघातोहर्पणस्तथा ॥ वज्रसिर्व्यितीपातो वरीयान्परिघशिवः ३२ सिद्धःसाध्यःशुभाशुक्लो ब्रह्मा ऐंद्रोथतिः ॥ सप्तविंशतिराख्यातानामतुल्यफलप्रदाः ॥३३॥ पार. तिपि तिथि तिधि ५1८190 ५११२९४१३/१५
शीमबोध.
N
"
.
टीका-विष्कंभ १, प्रीति २, आयुष्मान् ३, सौभाग्य
४, शोभन ५, अतिगंह ६, सुकर्मा ७, धृति ८, शूल ९..
गंड १०, वृद्धि ११, ध्रुव १२, व्याघात १३; हर्षण १४,
वज १५, सिद्धि १६, व्यतीपात १७ वरीयान् १८, परिष
१९, शिव २०, सिद्ध २१, साध्य २२, शुभ २३, शुक्ल२४,
ब्रह्मा २५, ऐंद्र २६, वैधृति २७ ये योग अपने नामतुल्य
फलप्रद हैं ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ इति योगफलम् ॥
तिथिंतुदिगुणीकृत्वाहीनमेकेनकारयेत् ॥
सप्तभिस्तुहरेद्भागशेषकरणमुच्यते ॥ ३४ ॥
ववश्ववालवश्चैवकौलवस्तैतिलस्तथा ।।
गरश्ववणिजोविष्टिःसप्तैतेकरणानिच ॥ ३५ ॥
कृष्णपक्षेचतुर्दश्यांशकुनिभश्चिमेदले ॥
चतुष्पादश्चनागश्चअमावास्यादलदये ।। ३६ ॥ -
शुक्लप्रतिपदायांचकिंस्तुनःप्रथमेदले ॥
स्थिराण्येतानिचत्वारिकरणानिजगुर्वधाः॥ ३७॥
शुक्लप्रतिपदांतेच बवाख्यः करणोभवेत् ॥ एकादशश्चविज्ञेयाश्चरस्थिरविभागतः ॥ ३८ ॥ टीका-शुक्लमतिपदादिगततिधेि वर्तमान तिथिसमेत दूनी करके एक घटाये सासको भाग दीजे जो अंक बचे सो करण जानिये ।। ३४ ॥ बच, वालव, कोरर, तैतिक, गर, चणिन, विष्टि, ये सात करण चरसंझक कहिये ।। ३५ ॥ कृष्ण चौदशीको अंतदल शकुनीनाम करण कहिये और अमावास्याफे पूर्वदलको चतुप्यदकरण तथा अंतदलको नाग नाम कहिये ॥ ३६॥ शुरुमतिपदाके पूर्वदलको किंस्तुभ नाप करण कहिये इन चारों को बुधजन स्थिर कहते हैं. १ के अंतदलको नव क, ये ग्यारह करण चर स्थिर विभाग करि जानिये ( कृष्ण ? के पूर्वदलमे चालव धर प्रमसे कृष्ण चतुर्दशीके पूर्वदलतक फिरि शुक्ल प्रतिपदाके अंतटलमें चब धरिये या प्रमसो सदा भोगते हैं)॥३७॥ ३८ ॥ . इति परणानि॥
कृष्णपक्षकरणानि.
७
८
९१०१११२१३/१४:३० ति.
M. ( वणिज.
बालव.
वर.
| तेतिल. गरज
कौलव,
विधि
बालव.
शुक्लपक्षकरणानि.
701 १२ १३/१४५ ति.
१
८
४
८
९
बालव.
विस्तार. बर.
दस्रोनलोयमोधाताचंद्रोरुद्रोदितिर्गुरुः ॥
भुजंगमश्चपितरोभगोऽयमदिवाकरौ ।। ३९ ।।
त्वष्टावायुःशक्रवहीमित्रः शक्रश्चनितिः ॥
जलं विश्वे विधिर्विष्णुर्वासवो वरुणस्तथा १४०
पशीप्रोष. - अजैकपादहिर्बुध्न्यापूर्वेति कथिता बुधैः ।। अष्टाविंशतिसंख्यानानक्षत्राणामधीश्वराः॥४१॥ टीका-अश्विनी अधिनीकुमार, भरणी यम, कृत्तिका अमि, रोहिणी ब्रह्मा, मृग चंद्रमा, आ. रुद्र, पुन० अदिति, पुष्य गुरु, आश्ले. सर्प, प. पित्तर, पू. फा. भग, उ, फा. अर्यमा, १० सूर्य, चि. स्वष्टा, स्वा० वायु, दि० इंद्रामी, अनुराधा मित्र, ज्ये० इंद्र, मू० राक्षस, पू० पा० जल, १० पा. विश्वेदेव, अभि० विधि, श्र० विष्णु, घ• वासब, ४० वरुण, पू. भा. अजैकपा. उ. भा. अहिर्बुध्य और रेः पूषा ये नक्षत्रनके स्वामी कहिये. जिस देवताको प्रतिष्ठापूजाकर ताकोवहनक्षत्रलीजे ॥३९॥ ४० ॥४१॥ इतिनक्षत्रपतयः
शीप्रबोध.
अथ नक्षत्रदेवताकोष्टकम् ।
नक्षत्र.
अ. भ. क. रा. म.भा. पु.पु.के. म.पू. उ. ह. वि.
H
संख्या.
८
१.११.१२/१३|१४|
देवता.
अधि.
यम..
अग्नि.
ब्रह्मा.
चंद्रमा,
अदिति.
"पितर.
भग.
अर्ष.
सर्य.
खा..
नक्षत्र स्वावि. भ.जये. म..उ 'ऽमि.प्र.प.श.पू. उ..
संख्या. १५/०६/१७१०
--
देवता.
ईशामि.
इति
श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यविरचित शीघ्रबोषसंग्रह
मत्रपकरणं नाम द्वितीयकरणं संपूर्णम् ॥ २॥
शीधयोध अथ तृतीयप्रकरणप्रारंभः । : शिरोमुखकर्णनेत्रंस्पृष्ट्वा पृच्छति यो नरः ।। सुवर्णधनधान्यानालाभस्तवनसंशयः ॥१॥ कंघग्रीवाकंठहस्तस्पर्शेलाभो हि दुःखतः ।। कुक्षिनाभिसमालंभे भक्ष्यपानादि सिद्ध्यति।।२।। जंघालिंगकटिस्पर्शकन्यालाभः सुतोद्भवः ।। जानुगुल्फपदस्पर्शेमहाकेश प्रजायते ॥ ३ ॥ केशस्पर्श भवेन्मृत्युःफलस्पर्शशुभंभवत् ।। तृणांगारकसंस्पर्शे कासिद्धिर्नजायते ॥ ४ ॥ काठपंकपटस्पर्शग्रहपीडाभयंभवेत् ।। सुगंधमद्यभांडादिस्पर्शसिद्धिः मजायते ॥ ५॥ शून्यालयेश्मशाने च शुष्ककाठक्षतेतरी ।। गुलभस्माघमस्थाने प्रश्लश मजायते ॥ ६ ॥ ..
,
,
शीघबोष.
देवगृहेनदीतीरेदिव्यस्थानेशुभंभवेत् ॥
शुभंदिक्ष्वीरितं सिद्धिर्विदिक्षुचनजायते ॥७॥
टीका--जो प्रश्न पूछे तो माथे, मुख, कान, नेत्र, अपने
हाथ छुए होय तो नि संदेह धनधान्य पावै. कंध, ग्रीवा, कंठ,
हात छुए होय तो लाभ दुःखते होय. कोल, नाभी छुए तो
भोजनादिक पावै. जांध, लिंग, पटि छुए तो कन्या व पुन
होय. जानु,गोटा, पाव हुए तो महाकेश पावे. केश छुए तो
मृत्यु होय फल छुए शुभ हो. तृण अमिसे सिद्धि न हो. काष्ठ,
कीच, वस्त्र, छुए ग्रहभय होय. सुगंध वा मद्यपात्र छुए सिद्धि
होइ और शून्पग्रह, मसान, सूखे काष्ठपर, घायल तरुलताविषे,
भस्म बैठ पूछे तो देशपावै ॥१॥४॥५॥धादेवस्थान,
नदीतीर, पवित्रठोरमें और शुद्ध दिशानके सन्मुख व्है पूरी
तो शुभकहै जो विदिशा हो पूछ ती अशुभ है ॥७॥
इत्यगस्पर्शनादिनः।
तिसोमीनेचमेपे च घटीपंच श्रुतिः फलम् ॥
चतस्रश्ववृपेकुंभेपलाः प्रोक्ताश्चपोडश ॥ ८ ॥
प्र.३ शीघ्रबोध. मिथुनेमकरेपंचघटिकाविशिखाः पलं ॥ पंचकेंचचापेचशशिवेदाः पलाःस्मृताः॥९॥ कन्यांपंचतुलेपंचपलाश्चंद्रस्तधामयः ॥ घटिकाः पंचसिंहेश्लौद्रयवेदाःपलाः स्मृताः॥ एवं लाप्रमाणं स्यात्कथितंपूर्वसूरिभिः॥१०॥ टीका-मीन मेप २४५ हपम कुंभ ४१६ मिथुन मकर ५१५ कर्क ५४१ यत्या तुला ५.३१ और सिंह वृश्चिक ५४२ यह प्रकार लमममाण पंदित कहते हैं॥८॥९॥१०॥ सूर्योधेनुश्चतामंचगोमरक्तचंदनम् ॥ चंद्रेशंखचंदनंचवस्त्रंचसिततंडुलाः ॥ ११ ॥ कुजेवृषामदातव्योरक्तवरंगुडोदनम् ।। बुधेकर्पूरमुगाचहरिद्राथहरिन्मणिः ॥ १२ ॥ पीतवस्रदयंजीवेहरिद्रावणकानिन । अश्वःशुक्रसितोदेय शुरुधान्यानि यानि च १३
शीपदोध.
शनौतैलंतिलादेयाःकृष्णगोदानमुत्तमम् ॥
राहोश्चमहिषीछागौ माषाश्चतिलसर्षपाः ॥१४॥
अजमेषौचदातव्यौकेतौचान्यच्च मिश्रितम् ॥
स्वर्णगोविप्रपूजाभिःसर्वेषांशान्तिरुत्तमा ॥१५॥
टीका--सूर्यको लालगाई, तांबा, गेहूं और रक्त-
चंदन. चद्रको शंख, चंदन, श्वेतवस्त्र, धेतचावल.
भौमको वृषभ, रक्तवस्त्र, गुटौदन. बुधको कपूर, मुंग,
हरदी, हरित् मणि. बृहस्पतिको पीतवस्त्र दो, हरदी,
चनाकी दाल, शुक्रको श्वेत घोडा, श्वेत धान्य, शनिको
तैल, तिल, काली गाई. राहुको भैसी, बकरा, उडद,
तिल सरसौं. केतुको चकरा, मैदा, सतनना और जौ,
सोना, गेहूं, ब्रामणपूजा इत्यादिक सर्व अइनके दोष
की शाति करते हैं ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥
इति ग्रहदानानि ॥
मेपेगुरौसुभिक्षंचसुवृष्टिश्वसुखीनरः ॥ १६ ॥
वृपेगुरौस्वल्पवृष्टिःप्रजापीडाचविग्रहः ।।
अनावृष्टिःप्रजाऽनायावरंचमिथुनेगुरौ ॥ १७ ॥
शीप्रबोध, कर्केगुरोमहावृष्टिदशभंगोमहर्षता ॥ सिंहे गुरौसुभिक्षंचसुवृष्टिश्चप्रजासुखम् ॥ १८ ॥ कन्यागुरौरोगपीडासुभिक्षंसस्यजन्मच ।। तुलेगुरोसस्यनाशोवहुक्षीरंप्रजायते ॥ १९ ॥ अलोजीवेचदुर्भिक्षराजचीरोरगाद्यं ।। चापेगुरीशुभावृष्टिः शुभं सस्यमहर्घता ॥ २० ॥ दुर्भिक्षमकरेजीराजयुद्धपशुक्षयः । कुंभेगुरोचदुर्भिसंघातुमूलमहर्घता ।। २१ ।। दुर्भिक्षंदक्षिणेदेशेझपेजीवेनचान्यगे ॥ २२ ॥ टीका ---'जर मेपराशीमें वृटरपति आ तब गुभिक्ष होप, वर्षा अधिक होप, मनुष्य सुखी है और पराशीम वृहस्पति आदि ती वर्मा ओछी छोइ, मनायो पीला होइ, विग्रह फले, मिथुनको वृहस्पति भारे तब अनि ओडी हो, वर बटे, प्रजाको पीटा वर्क एस स्थानमें वृहस्पति
शीघ्रबोध
,
आवै तौ वर्षा बहुत होइ, देशभंग होइ. अन्न महंगा होइ.
सिंहको बृहस्पति होइ तौ सुभिक्ष करे, वर्षा अधिक होइ, प्रजा
सुखी रहै कन्याके गुरु होई तो रोगपीडा, धान्योत्पत्ति और
अन्न सस्ता होइ तुलाके गुरु खेतीनाश और दूध बहुत करै.
वृश्चिकके राजचोरभय. दुर्भिक्ष करै. धनके गुरु वर्षा खेती
बहुत फर और रस महँगो करै. मकरके महादुर्भिक्ष, राजनको
युद्ध और पशुनका नाश करै कुभके गुरु दुर्भिक्ष, धातु
महंगी कर तथा मीनके गुरु दक्षिण देशमे दुर्भिक्ष कर
अन्यदेशमें नहीं ॥१६॥१७॥१८॥१५॥२०॥२१॥२२॥
इति द्वादशराशिगतगुरुफलम् ॥
मार्गकार्तिकसंक्रांती वृष्टिर्वपति मध्यमा ।।
पोपेमाघेनृणांसौख्यं सस्यपूर्णा वसुंधरा ॥२३॥
चैत्रफाल्गुनवैशासज्येष्ठानांसंक्रमेधनः ॥
यदिवर्षतिसर्वत्रसुभिक्षेत्रप्रजासुखं ॥ २४ ॥
आपाढेसंक्रमेवृष्टोव्याधिश्वश्रावणेसुखम् ।।
भाद्रेचवहवोरोगाः सुखंसर्वत्रचाश्विने ॥ २५ ॥
५.३
शीघ्रबोध
इत्येषावपिसंक्रांतोवृष्टिश्चापिशुभाशुभम् ॥ २६ ॥
टीका--जो मार्गशीर्षकार्तिककी संक्रांतिम दृष्टिपर तो
वर्षामन्तुमें मध्यम वर्षा होइ. पाप माघ संक्रांतिदिन
मेघ वर्षे तो पृथ्वी ( मजा ) सुखी रहै और सब अन्नकी
आधिक उत्पत्ति होई. चैत्र, फाल्गुन, वैशाख और ज्येष्ठ
संक्रांतिदिन मेघ वर्षे ती सर्वत्र सुभिक्ष रहै और प्रजा सुखी
रहै, आषाढमें संक्रांति के दिन जल वर्षे तो मजाको रोग
अधिक होय. श्रावण संक्रांति के दिन जल व तो प्रजाको
अधिक सुख होय, जो भादो संक्रांति दिन मेघ वर्षे ती
अनेक रोग होजॉय और जो कारमें सक्रांतिको जक वर्षे तो
आनंद हो. इन द्वादश संक्रांति राशिमासको संबंध नहीं
इनहीको फल कहिये ॥२३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥
इति मासे संक्रांतिष्टिफलम् ॥
चैत्रस्यशुक्लपंचम्यांपूर्वेवायुर्धनागमः ॥
भाद्रेगुणत्रयेमौल्यरसानांजायतेतदा ॥ २७ ॥
१४० शीघ्रबोध. । ज्येष्ठस्यशुक्लपंचम्यांवृष्टौपश्चिममारुतः ॥ तदाचतुर्गणमौल्यंधान्यानांकार्तिकेभवेत्॥२८॥ श्रावणेशुक्लपंचम्यांवृष्टिातोदिनदयम् ।। दक्षिणेपश्चिमेज्ञेयंदुर्भिक्षंधान्यसंक्षयः ॥ २९ ॥ चित्रास्वातीविशाखायांश्रावणेचैववर्षति ॥ सर्वरलंपरित्यक्त्वाकर्तव्यश्चान्नसंचयः ॥ ३०॥ टीका--अब शुक्लपंचमीका फल कहते हैं, जो चैत्र शुक्ल- पंचमीको वायु पूर्व चौके और मेघ वर्षे तो मादोंमें रस, गोरस, घृत, तिगुने मोल वि. जो ज्येष्ठशुक्ल पंचमीको पधिमपौन चले मेघ वर्षे ती कार्तिकमे अन चौपने मोल विकै. जो श्रावणशुक्लपंचमीको दो दिन पौन चलें मेघ वर्षे तो दक्षिण पश्चिममें फाळ धान्यक्षय होये ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ जो चैत्र श्रावणमें चित्रा, स्वाती, विशाखा नक्षम पर वर्षे तो सर्व रत्न बेचक अन संचय कीजै ॥ ३० ॥ इति नक्षत्राष्टिः। आपाढपूर्णिमायांचेदनिलोवातिनितो ।। अनावृष्टिर्घान्यनाशोजलंक्पे न दृश्यते ॥३१॥ - शीयवोध, १२१ f आषाढपूर्णिमायां तु वायव्योयदिमारुतः ।। धर्मसिद्धिस्तदालोकेधनधान्यंगृहेगहे ॥ ३२ ॥ आषाढपूर्णिमायां तु ईशाने वाति मारुतः॥ सुखिनोहितदालोका गीतवाद्यपरायणाः॥३३॥ वह्निकोणे वह्निभीतिः पश्चिमेच जलाद्धयम् ॥ अन्यत्र यदिवायुःस्यात्सुभिक्षं जायतेतदा ॥३४ सर्वमासेपूर्णिमायांभूमिकंपोयदाभवेत् ।। उल्कातारावज्रपातैग्रसितोशशिसूर्यको ॥३५॥ धूम्रकेतुःशुक्रचापग्रहणे बहुधा तथा ।। तदाउसो सर्ववस्तूनां जायतेच महर्षता॥३६॥ टीका--आपाढके पूर्णिमाको नत पीन बह तो वर्षा थोरी होय और धान्य थोरे उपज, कृप मुख नाह. आपाढ पॉर्णिमाको वायव्य पान चल तो लोक धर्मशील रहें और धनधान्य होइ. ईशान मारत बह ता लोक सुख आनंदसों हैं और जो भामेय पान चले तो अग्निभय होइ. पश्चिम पान .रले ती जलमय होइ. जो और दिशनकी पान चले तो
शीमबोध.
सुभिक्ष होइ. पौर्णिमाको भूमि कैपै, दिन में तारा टूटै, उल्कापात,
वजयात और चंद्रसूर्य ग्रसै वा केतु उदै वा इंद्रधनुष उदै तो
सब वस्तु महंगी होजाय, ग्रहणमें तो अवश्य होजाय ॥ ३१॥
३२॥३३॥३४॥३५॥३६॥ इत्युत्पाताः ।।
आषाढे शुक्लपंचम्याँदितीयायां च वर्षति ॥
यदिमेधस्तदावृष्टिःश्रावणेजायते ध्रुवम् ॥३०॥
तृतीयायांपूर्ववायुःपूर्वेयातिचवारिदः ॥
यदिव्योग्नितदाभादेवपतिविपुलंजलम् ॥ ३८ ॥
चतुर्थ्यांदक्षिणेवायुर्मेधःपूर्वे च गच्छति ॥
आश्विनेचयदामासेवृष्टिर्भवतिनिश्चितम् ॥ ३९॥
टीका-आपाढशुक्लपंचमी वा द्वितीयाको मेघ वर्षे तो
श्रावणमें विशेष वर्षे और ज्येष्ठ ३ को पूर्वको पवन पूरब
बहकर मेघ पूर्व आकाशमै ना तो भादोंमें जल ज्यादा वर्षे.
जो ४ को पोन दक्षिणदिशा चले और पूर्वको मेघ जाय तो
कारमें विशेष वर्षे ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥
शीपोष. पंचम्यामुत्तरे वायुदृश्यते च यदा बुधैः ।। तदा च कार्तिकेमासेवृष्टिर्भवतिभूयसी ॥ ४० ॥ चतुष्टयेचदिवसेयदावपतिवारिंदः ।। अतिवृष्ट्याचदुर्भिक्षंजायतेनात्रसंशयः ॥ ४१ ।। दिनदयंयदायातायांतिदक्षिणपश्चिमे ।। तदानश्यंतिधान्यानिदुर्भिक्षचप्रजायते ।। १२ ॥ तृतीयायांचपंचम्यांवायुःपूर्वोत्तरेयदि ॥ सदाधान्यानिजायतेसर्वकृतयुगोपमम् ॥ १३ ॥ टीका-जो आपार शुरूपंचमीको उत्तर पौन वह तो फातिकमें अधिक वर्षे, जो आपादकी २२३३४५ को वर्ष ती पुचीपर अतिष्ठिम दुर्भिक्ष पर. जो आपट सुदी २३ को पान दक्षिणसे पश्चिमको जाये तो धान्यका नाश होड़ और दुर्भिक्ष पौ. जो आपाढ सुदि १५ फो पूरब का उत्तरको पीन चले तो बहुत अनममृदि दो और सतयुगके समान मर्व होनाय ॥ ४० ॥ ११ ॥ ४२ ॥ ४३ ।। इत्यापाडे दिनीयादिनचतुष्टयफळम् ४० शीजनोध पौषेमूलभरण्यंतंचंद्रचारेनगर्जति ।। आदितोविशाखांतसूर्यऋक्षेनवर्षति ॥ १४ ॥ यदितिष्ठतिभौमस्यक्षेत्रेकोपिग्रहस्तदा ॥ ऋतुमासास्तुधान्यानांजायतेचमहर्षता ॥ ४५ ॥ शुक्रक्षेत्रेकुजेमासदयंनून महर्घता ॥ चंद्रेचदिननाथेचसर्वरोगःशुभंतथा ॥ ४६ ।। शनौराहौसर्वधान्यसमधराजविग्रहः ।। बुधक्षेत्रेरवौचंद्रेविरोधःसर्वभूभुजाम् ॥ १७ ॥ उत्पत्तिस्तुसुधान्यानापंचमासंप्रजायते ॥ सुभिक्षतुमहावृष्टिःपशूनांतृणसंकुलम् ॥ १८ ॥ टीका-जो पोपमासमें मूल भरणीपर्यंत चद्रनक्षत्र नमें वादर न होय तो आसे विशाखाली मर्यनक्षत्र वर्षे जो भीमके क्षेत्रमें कोऊ ग्रह हो तो ६ मासतक चावल महगे हैं जो शुक्के क्षेत्रमे भौमका उदय हो तो २ मास महंगा है. जो चंद्रपा अथवा मूर्य उदय
म.३
शीनोभ,
कर तो रोग करें परंतु क्षेम रहै. शनि वा राह उदय
कर तो रोग फरें, परंतु क्षेम रहे. जो शनि का राहु
उदय करे तो सर्वान महंगो होय और राजविग्रह फर.
जो बुधके क्षेत्रमें चंद्र सूर्य उदय होय तो राजनमें वि-
रोष कर, पांच मासमें धान्य उपज, अतिवृष्टि करें
और पशुनको तृण बहुत होय ॥४४॥४५॥४६॥४७॥४८॥
शुक्रक्षेत्रबुधश्चंद्रश्चंद्रक्षेत्रेभृगोःसुतः ।।
पापंडिनांभवेद्धृद्धिर्धान्यानांचमहर्षता ॥ १९ ॥
बुधक्षेत्रेशनीचंद्रेसप्तधान्यमहर्यता ॥
शुक्रक्षेत्रेगुरोभोमेकासादिमहर्घता ॥ ५० ॥
भीमक्षेत्रेशनोराहुस्तानादीनां महर्षता।।
शनिक्षेत्रेशनीराहुःसुभिक्षचंद्रभास्करे ।। ५१ ॥
पशुनाशोधान्यवृद्धिगुंडादीनांमहर्षता ॥
गुरुक्षेत्रेशनोराहोस्वल्पवृष्टिस्तृणक्षयः ॥ ५२ ॥
भोमेराज्ञांविरोधास्याहुघे वृष्टिभ भूयसी ॥
तृणवृद्धिःपशूनां चसोल्यं धान्यं बहूनित्र ॥५३॥
शीवोध भौमक्षेत्रेयदासंतिराहुभौमार्कभार्गवाः ॥ षण्मासंगुडकार्पासघृतक्षीरमहर्षता ॥ ५४॥ मंदक्षेत्रेयदासंतिमंदराहुबुधास्तथा ॥ चतुष्पदानांनाशश्चद्धिपदानांचजायते ॥ ५५ ॥ टीका-जो शुक्रकी राशि बुध व चंद्रमा हो और चंद्रमाकी राशिनमै शुक्र हो तौ पाषंड बहै और अब महंगा होइ. बुध ग्रहमें शनि वा चंद्रमा हो तो सातौ अम महंगे विक. शुक्रके घरमें गुरु वा भौम हो तो क्पासादि नीरस महंगे बिक जो भौमके घर शनि वा राहु हो तो ताम्रादिधातु माँगी विक. जो शनिके घरमें मनि, राहु हो तो मुभिक्ष होइ. जो गूर्यचंद्रके घर शनि, राहु हो तो पशु मरें. गुगदिक होइ और धान्य अधिक हो.. जो गुरुके घर शनि, राहु तो सल्पवृष्टि और तृणादिक क्षय होड़. जो गुरुकै क्षेत्रमें मंगल हो तो राजनमें विरोध होइ. जो गुरुके घर बुध होती वर्षा अधिक, तृण बहुत और पचनको मुम्बई और भान्य विष होइ. भामरे पर राह, भाष, सर्प + ,
शीघदोष.
वा शुक्र होय नौ ६ मासतक गुड, कपास घृत और
दुग्य . महंगे हैं और जो शनिक्षेप्रविष राहु, शनैश्चर
और बुध ये ग्रह स्थित हो तो चोपायनफा और द्विपद
नो पक्षी व मनुष्य उनका नाश होइ ॥ ४९ ॥ ५० ॥
॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३॥ ५४ ॥ ५५॥
भोमक्षेत्रेयदासंतिशुक्रमंदनिशाकराः॥
तदामुक्तापशुनांचशंखस्यचमहर्षता ॥ ५६ ॥
भौमक्षेत्रेभार्गवश्वधान्यानांचमहर्षता ।।
शनिक्षेत्ररवीचंद्रेवस्त्राणांचमहर्घता ॥ ५७॥
शुक्रक्षेत्रेगुरुभौम प्रजापीडाप्रजायते ॥
ग्रहराशिसमायोगेफलमेतत्प्रकीर्तितम् ॥५८॥
चंद्रोदयेकुजक्षेत्रेतुपधान्यस्यवृद्धये ।।
चंद्रोदयेभृगुक्षेत्रेस्वल्पादः ऋयाणके ॥ ५९॥
प्रजापीडावुधक्षेत्रेसोमशुक्रोदयोभवेत् ।।
रविक्षेत्रेतुलादिःशानिसोमभृगूदये ॥६॥
शीघ्रयोध . चंद्रक्षेत्रेशुक्रचंद्रवुधानामुदयोभवेत् ।। पण्मासंस्थाचतुर्भिक्षमतिवृष्टिश्चजायते ॥६१ ॥ उदितौचबुधक्षेत्रेयदिराहुशनैश्वरौ ॥ पशुक्षयःप्रजापीडाधान्यानांचमहर्षता ॥६॥ शुक्रशेनेसोमसूर्यसूर्यपुत्रादयोयदा ॥ उदयास्तमहापीडाजायतेचमहर्षता ॥६३ ॥ टीका--जो भौमक्षेत्रमें शुक्र, शनि और चंद्रमा उदय करें तो क्रमसे मोती, शंख और पशु महंगा हो जाय जो भौमक्षेनमें शुक्र उदय कर तो अन्न महंगा होइ. शनि क्षेत्रमें रवि, चंद्रके उदयसे वस्त्र महंगे होय उसमेंमी अरुण पीत अवश्य. जो शुक्रक्षेत्रमें गुरु वा भौम उदय कर तो प्रजाको पीटा होइ और ग्रहराशिको योग पर तो ऐसे फल करे. जो भामक्षेत्रमें चंद्रोदय हो तो धान्यादि बरै. शुक्रके क्षेत्रमें चंद्रोदय हो तो खरीद करनेवालेको स्वरूप वृद्धि करे. जो बुधके क्षेत्रमें चंद्र व शुक्र उदय करें तो प्रजाको पीडा करें, जो रविसमें शनि व चद्र उदय पर तो ताळ को, जो चंद्र, पुध उदय करें तो उमाम दमिक्ष चंद्रक्षेत्र में शुक्र
शीघ्रबोध.
रहे और वर्षा अधिक होइ. जो बुधके क्षेत्रविषे राहु और
शनैश्वरको उदय हो तो पशुनकी क्षय होइ और प्रजाको
पीडा होइ और अत्र महंगा होइ और शुक्र क्षेत्रम बुध, सूर्य
और अनि उदय करें तो उदयसे अस्तपर्यंत संसारपीटा
होइ और अन महंगा होइ ॥ ५६ ॥ ५७ ।। ५८ ॥ ५९ ।।
॥६०॥६१ ॥ ६२।६३ ॥
यदोदयाशनिक्षेत्रेभौमभास्करयोर्भवेत् ।।
घृतानांचतदादिडानांचमहर्षता ॥ ६४ ॥
यदासाबुदितश्चैवशनिक्षेत्रेशनेश्वरः ।।
तदाऽसोतृणकामानांलोहानांचमहर्षता ॥६५॥
रीका--नो शनिक क्षेत्रमें सूर्य मीमको उदय हो तो
घृतको इद्धि देोदा रक्त वन क्या मांगलीकवस्तु सर सस्ती
हो जाये तथा गुडादि महंगे हो, जो निक्षेपमें शनिवदप
होइ ती हण, पाठ, लोह महंगे हो ॥६५॥६५॥
॥ इतिप्रह।
आर्द्रायांतुयदाभोमः शानिरग्नेस्तथा भवेत् ।।
बुधोभाद्रेच दुर्भिक्ष सुभिक्षं भृगुनंदने ॥ १६ ॥
शीघ्रबोध. गुरुर्यदाविशाखायांतदाधान्यमहर्षता ॥ मंगलेवर्षकारश्वशनोसर्वत्रमंगलम् ॥ ६७ ॥ सुभिक्षंचानुराधायांयदिकोपिग्रहोभवेत् ॥ कल्याणंचसुभिक्षंचाऽश्लेषायांचस्थितेगुरौ ६८ कासाबहवोमंदेभौमेकटकपीडनम् ॥ बुधे तिलाश्चमाषाश्चमहर्षवर्षकालतः ॥ ६९ ॥ सूर्ये सर्वाणिधान्यानिमहा_णिभवतिच ॥ शुक्रेच महती वर्षासस्यानि सकलानिच।।७०॥ टीका-जो आको भौम वा कृत्तिकाको शनि और भाद्रपदाको बुध ोइ तौ दुर्भिक्ष करें और जो शुक्र हो तो सस्ता होइ ॥ ६६ ॥ जो विशाखाके गुरु हो तो अन्न महंगा" होड़ परंतु वर्पपर्यत मंगल रहै. जो शनि हो तो सर्वमंगल विनोद होइ और मंगल कार्य होह ॥ ६७ ॥ जो अनुराधाको कोऊ ग्रह होइ तौ सुमिक्ष हो और जोऽऽश्लेषाको गुरु हो तो मनाको कल्याण होइ और अन्नका मुभिक्ष होई ॥ ६८॥ जो शीधयोध. १५१ बाश्लेषाके शनि हो तो कपास बहुत होई, जो भौम हो तो फौजको पीडा कर. आलेपाके चुध हो तो वर्पतक तिल और उहद महंगे हो जायें, जो आश्लपाक सूर्य हो तो अन्न महंगे हो और जो आश्वेपाके शुक्र हो तो वर्षा बहुत होइ और सकल अन्न बहुत उत्पन होइ ।। ६० ।। ७० ।। मूलेकुलित्यमुद्गानांगुरोवृद्धिमजायते ।। भोमेमुद्गस्यनाशःस्याटुधेचसर्वसंपदः ।। ७१ ।। पूर्वापाढागतेभीमपीडाचपशुपक्षिणाम् ।। केतोमर्षतामंदजायतेचमहर्षता ।। ७२ ॥ उत्तरापाढकेजीवेगुडानांचमहर्घता ।। भोमे च पशुजातीनांजायतेचमहर्घता ॥ ७३ ॥ अभिजिन्नामनक्षत्रेयदाछायासुतोभवेत् ।। सर्वसस्यानिजायंतेसुभिक्षंचकुजेतथा ॥ ७ ॥ श्रवणेच यदा जीवस्तदास्युः सर्वसंपदः ॥ बुधेराजमुतवासःशनोभूरिसुवारकः ।। ७५ ।।
भीमबोध कृत्तिकायांचरोहिण्यांयदाजीवो हि तिष्ठति ॥ मध्यमानिसस्यानितदावृष्टिश्चमध्यमा ।। ७६ ॥ आर्द्रायांमृगशीर्षेचयदावाचस्पतिस्थितिः ॥ दुर्भिक्षस्यादनावृष्टिःप्रजानांच सदाशिवम् ॥७७ फाल्गुनीदयहस्तेषु मघायांच यदा गुरुः॥ सुभिक्षंचसुवृष्टिश्चप्रजानां स्यादरोगता ॥७॥ दीका -को मूलको गुरु हो तो कुलित्थ और मूंग बहुत होइ, जो भौम हो तो मूगनाश होइ. बुध हो तो सर्व संपदा होइ ॥७१ ॥ जो पूर्वाषाढाको भौम हो तो पशुपतिनको अति पीडा होई, केतु हो तो सब वस्तु महंगी करें और तैसेही शनेश्चर करें ॥७२ ।। जो उत्तराषा- टको गुरु हो तो गुढ महंगा होइ भौम हो तो चौपायन पशु महंगे हो और जो अभिजितको शनि वा भौम हो तौ सर्वान्न उपजै और सुभिक्ष होइ ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ श्रवणको गुरु होइ तो सर्वसंपदा करें. बुध हो तो राजपुत्रनको पीडा कर शनि हो तो ऊख छवारे अधिक होइ ॥ ७५ ।। जो कृत्तिका वा रोहिणीको गुरु होई तो अन म पम शीघ्रबोध. उपजै और वर्षा मध्यम होई ॥ ७६ ॥ जो आगे तथा सगभिरके गुरु हो तो दुर्भिक्ष होइ, थोरी वर्षा और मजाको सदा अकल्याण होइ ॥ ७७ ॥ मघा, पूर्वा, उत्तराफाल्गुनी और हस्त इन नक्षत्र पर गुरु हो तौ सुभिक्ष और आरोग्यता होइ ७८॥ चित्रास्वात्योर्यदाजीवस्तदाचित्रपयोधराः॥ विचित्राणिभवत्येवसस्यानिचकचित्कचित्७९ विशाखामैत्रयो वेधान्यंवचमध्यमम् ॥ ज्येष्ठामूलेमासयुग्मंदृष्टिसिद्धयेन च ।। ८० ।। पूर्वापाढोत्तरापाढेस्थितोयदिवृहस्पतिः ॥ तदारोग्यसुभिक्षेचसुदृष्टिश्च प्रजायते ॥ ८१ ॥ अनावृष्टिश्च दुर्भिक्षरेवत्यां संस्थिते गुरौ ।। धनिष्ठायांचशुक्रेपि पीडा भवतिहस्तिनाम् ।।८२॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यकृतो शीघ्रबोध- संग्रहे तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ।। ३॥
8
शीघ्रबोध.
4
टी-चित्रा तथा स्वातीका गुरु हो तो विचित्र वर्षा
कहाँ २ विचित्र पृथ्वी फूलै फलै और धान्य कचित् होइ ।।७९॥
विशाखा और अनुराधाको गुरु हो तौ वर्षा और अन्न मध्यम
रहै. ज्येष्ठा और मूलक गुरुमें दो माससे वर्षा होइ ।। ८०॥
पूर्वाषाढा तथा उत्तरापाटाके गुरुमें प्रजा आरोग्य रहै वर्षा
अच्छा होइ और सुभिक्ष हो रहै ॥ ८१॥ जो रेवतीको गुरु
हो तौ वर्षा न गिरै तथा अन्न महगे होय, धनिष्ठाके शुक्र हो
तौ हाथी को पीडा होइ ।। ८२ ॥ इति नक्षत्रे गुरुविचारः ॥ इति
श्रीकाशीनाथमट्टाचार्यविरचितं सतिलकवातिकलोकोपकारक
तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थप्रकरणप्रारंभः।
-
"
अथ होडाचक्रम् ।
अब नक्षत्रोंका विचार कहते हैं एक नक्षत्रके चार चरण
होते हैं, जिस चरणमें जन्म हो जाय उस चरणके अक्षरको
आदि देके वालफ वन्याको नाम राखिय; सो कहैहै.
चू, चे, चो, ला, अश्विनी १. ली, लू, ले, लो, भरणी २.
आ, ई. ऊ, ए, कृचिका ३ ओ, वा, वी, वृ, रोहिणी ४.
वे, वो, का, की, मृग ५ कू, घ, ड, छ, आ. ६.के,
को, हा, ही, पुनर्वसु ७. हु, हे, हो, डा, पुष्य ८. ही, हू,
डे, डो, आश्लेपा ९. मा, मी, मू, मे, मघा १०. मो, टा,
टी,
ह, पूर्वा ११. टे, टो, पा, पी, उत्तरा १२. पू, ष, ण, ठ,
दस्त १३. पे, पो, रा, री, चित्रा १४ रू, रे, रो, ता, स्वाती
१५. ती, तु, ते, तो, विशाखा १६. ना, नी, नू, ने,
अनुराधा १७. नो, या, यी, यू, ज्येष्ठा १८. ये, यो, भा,
भी, मूल १९. भू, धा, फ, दा, पूर्वापाढा २० मे, मो, जा,
-
शोधबोध - , जी, उत्तराषाढा २१. ज, जे जो, खा, अभिजित् २२. खी, खू, खे, खो, श्रवण २३. गा, गी, गू, गे, धनिष्ठा २४ गो, सा, सी, सू, शततारका २५. से, सो, दा, दी, पूर्वाभाद्र- पदा २६. दू, थ, झ, भ, उत्तराभाद्रपदा २७. दे, दो, चा, ची, रेवती २८, इति होडाचक्रम् ।। अथ लघ्वंकराशयः। आला मेष. १, उवा सृषभ. २, काच्छा मिथुन. ३, डाहा कर्क. ४, माठा सिं० ५, पाठा क० ६, राता तू० ७, नोया १० ८ भाषा धन. ९, खागा मकर. १०, गोसा कुंभ ११, दाचा मीन, १२ ॥ इति लघुराशयः ॥ 'तनुर्धनंसहजसुहृत्पुत्रशत्रुकलत्रकाः ॥ मरणधर्मकर्मायव्ययोडादशराशयः ॥ १॥ - द्वादशभावाना कोष्टकम् २ ३ ६ ८ १० ។ ។ तनु घन सहज | सुह. पुत्रशकलत्र मृत्यु धर्म कर्म आय व्यय दवशेष १५७ : अथ सपादनक्षत्रदयतोराशिकमः । सप्तविंशतिभानांचनवभिनवभिः पदेः ॥ अश्विनीप्रमुखानांचमेपाधाराशयास्मृताः ॥२॥ टीका--अधिनी, भरणी, कृत्तिकापाः पाद मेपः १. कनिकायालयः पादाः, रोहिणी, मृगशिरोद्ध वृषभः २. मृगशिरोर्ट, आर्य, पुनर्वमुपादत्रयं मिथुमः ३. पुनर्व- सोः पादपक, पुप्य, आशेषांनं कर्कः १. पया, पूर्वा, उत्तराफाल्गुनीपादमेक सिंहः ५. उत्तराफाल्गुनीश्रयः पादाः दग्न, चित्राद. कन्या ६. निपाय, साली, निशाखापादत्रयं लूका ७. विशाखापादक, अनुराधा ज्येष्टांनं वृधिमा ८. मूल, पूर्णपाडा, उतरापाटापाद. मेकं धनुः १. उत्तरापाढायः पादाः, अभिजिहाण, शनिष्ठाय मारः १०. धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वाभाद्रप- दाय नमः ११. पूर्वाभाद्रपाराम, नगमादपदा, रेवत्पनं मीनः १२ ॥ २॥ इनि सपादनक्षत्रराशिकमः ।। तृतीयेदशमपंचनवपंचमयोदश ।। दापंचाष्टमेतुर्यमसमेविंशतिस्तथा ॥३॥ ,
१५८
1
++
शीघ्रबोध
विश्वास्तुग्रहदृष्टीनामेषुस्थानेषु उच्यते ॥
पंचविंशोपकंप्रोक्तंपादमेकंक्रमोच्यते ।।
आयव्ययधनेषष्ठेलमेखेसो न दृश्यते ॥ ४ ॥
टीका-अब ग्रहोंकी दृष्टि कहते है. पांच विधे -
ष्टिको १ चरण कहिये. ऐसेही २० विश्वलों चरण जा.
निय. आय कहे ११ व्यय १२ धन २ लग्न १ षष्ठ ६ इन
स्थानमें कोई प्रहकी दृष्टि नहीं होती है ॥ ३ ॥४॥
सृतीयेदशमेमंदोनवमपंचमे गुरुः॥
विंशतेवीक्ष्यतेविश्वाश्चतुर्थेचाष्टमेकुजः ॥५॥
रविवारेंणसंयुक्तायदास्यान्मघज्येष्ठयोः ॥
अमावास्यातदापृथ्वीरुंडमुंडाचजायते ॥६॥
अयनात्रिगुणा मासा एकपंचशतायुताः ॥
दलितापटिकाज्ञेया पलस्वैगुण्यवासराः ॥७॥
एकपक्षे यदायांति तिथयश्च त्रयोदश ॥
त्रयस्तत्रक्षयंयांतिवाजिनोमनुजागजाः ॥८॥
म.
शीभवोध.
१५९
टीका--तीसरे ३ दश १० में शनि. नव ९ में पांच ५
में और चौथे ४ आठ ८ में मंगल. या प्रकार तीनों
ग्रह वीसों विश्वा संपूर्णदृष्टि जहां पर तहाँ ते देखते हैं इति
प्रहाणां विंशोपका दृष्टिः ॥ ५॥ माघ और ज्येष्ठकी अमावा-
स्याको जो रविचार पर तो रंड मुंद पृथ्वी पर ॥ ६ ॥
मकरको अयन लगै उस दिनसे वर्तमानदिनतक जो मास
पूरा बीता हो सो तिगुना कर तामें ५१ जोरिके आधे करे
जो बाकी है सो घडी जानिये. और महीनोंसे अधिक
जो दिन ब? सो तिगुने फरै. जो अंक हो उतने पल उनघ-
डीनमें जोरिक तेहि दिनको दिनममाण, शुद्ध, याप्रकार
जानिये, और कर्कफी अयनके दिनसे गिनके याप्रकार
गणितसे रात्रिप्रमाण जानिये; परंतु उत्तरायणके मूर्य विषे
दिन बढ़ता है ता दिन प्रमाण और दक्षिणायनमें रात्रि
बढती है तहां रात्रिमाण बनाइये ॥ ७ ॥ जो एक पक्षमें
तेरह तिथि होइ तो मनुष्योंका नाश कर और घोटेका नाश
करे और हाधिनका क्षय होइ. यह त्रयोदश दिनका पक्ष
तीनों योनिको निपिद्ध है ॥८॥
शीघ्रबोध सूर्ययुक्ताचनक्षत्रादिनभचत्रयंत्रयम् ।। आदित्यश्चबुधःशुक्र शनिश्चंद्राकुजस्तथा ॥९॥ जीवो राहुश्चकेतुश्चहोमेक्रूरा न शोभनाः ॥ आदित्येतुभवेच्छोको बुधेसंपत्तिरुत्तमा ॥१०॥ शुक्रेचैवधनप्राप्तिःशनौपीडाचजायते ॥ चंद्रभवतिलाभश्चभौमेचबंधुवंधनम् ॥ ११ ॥ गुरोपरमकल्याणराहौहानिश्वसर्वदा ॥ केतौचप्राणसंदेहोवह्निचक्रमुदाहृतम् ।। १२ ।। सैकातिथिर्वारयुताकृताताशेपे गुणेभ्रे भुवि- वह्निवासः ॥ सौख्यायहोमेशगियुग्मशेषे- प्राणार्थनागो दिवि भूतलेच ॥ १३ ॥ टीका--जिस नक्षत्रका सूर्य हो वहाँसे तीनि तीनि नक्षत्र मर्यादि ग्रहोंको बाटि दीजें, भूर्प, बुध, शुष, शनि, चद्र, मगल, गुर, राहू, केतु. इस ममे दिनो नक्षत्रको विचारिये जो क्रूर भागों पर तो मारमा . . -
शीपोष.
.
है. बुध उत्सम संपत्ति, शुक्र धर्मपद, शनि पीरा, चंद्र लाभ,
भौम बंधन करे, गुरु परम कल्याण राहु सदा हानि और
केतुके भागय प्राशसंदेह इस प्रकार पन्हिचक जानिये ।।९-१२॥
अव होम कर्ममें अमिचक्र कहते हैं तिथिवार जोरिक एक और
मिकाय चारनका भाग दी, वीन शून्य होई तो अनि पुत्रीमें
जानिये, सुखमद है, और एक बचे ती स्वर्ग में जानिये
अर्थनाश करे. २ व तो पातालमें जानिये, माणनाश
करे ॥ १३ ॥ इत्यपिचक्रम् ॥
अथ संवत्सरनामानि ।
प्रभवोविभवः शुक्ः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः ।।
अंगिरा श्रीमुखोभावोयुवाधातातयेश्वरः॥ १५ ॥
बहुधान्य-प्रमाथीच विक्रमोवृपभस्तथा ।।
चित्रभानु:सुभानुश्चतारण पार्थिवोव्ययः॥१५॥
ब्रह्मविंशतिरित्येकासष्टिरत्रप्रजायते ॥
सर्वजित्सर्वधारीचविरोधीविकृतिस्तथा ॥ १६ ॥
शीघ्रबोध. खरोनंदननामाचविजयश्चजयोऽपरः ॥ मन्मथोदुर्मुखश्चैवहेमलंविविलंबकौ ॥ १७ ॥ विकारीशार्वरीचाथप्लवंगःशुभकृत्तथा ॥ शोभनश्चतथाक्रोधीविश्वावसुस्तथापरः॥१८॥ पराभवाख्योह्यपरोविष्णोरित्येकविंशतिः॥ प्लवंग कीलकःसौम्यस्तथासाधारणोपरः ॥१९॥ विरोधकृत्समाख्यातःपरिधावीप्रमाददः । आनंदोराक्षसश्चार्थनलश्चपिंगलस्तथा ॥ २० ॥ कालःसिद्धार्थरौद्रौचदुर्मतिदुभिस्तथा । अपरोरुधिरोद्गारीरक्ताक्षीकोधनस्तथा ॥ २१ ॥ क्षयकृत्परतश्चान्योरुद्रस्यापितुविंशतिः॥ वत्सरा यष्टिराख्यातानामतुल्यफलप्रदाः ॥ २२ ॥ टीका-प्रभव १ विभव २. शुक्ल ३ प्रमोद ४ प्रजा- पति ५ अंगिरा ६ श्रीमुख ७ भाव ८ युवा ९ धाता १. ईश्वर ११ बहुपान्य १२ ममाथी १३ विक्रम १४
शीप्रयोध.
वृष १५ चित्रभानु १६ सुभानु १७ तारण १८ पार्थिव
१९ और व्यय २० इति ब्रह्मविंशतिः ॥ सर्वजित् १ स-
वैधारी २ विरोधी ३ विकृति ४ खर ५ नंदन ६ विजय
७ जय ८ मन्मथ ९ दुर्मुख १० हेमलंबी ११ विलंबी
१२ विकारी १३ शारी १४ पुष १५ शुभकृत् १६
शोभन १७ प्रोधी १८ विश्वावसु १९ और पराभव २०
इति विष्णुविंशतिः॥ वंग १ कीलक २ सौम्य ३ साधा-
रण ४ विरोधक ५ परिधावी ६ प्रमाथी ७ आनंद ८
राक्षस ९ नल १० पिंगल ११ काल १२ सिद्धार्थ १३
रौद १४ दुर्मति १५ दुंदुभी १६ रुधिरोद्गारी १७ रक्ताशी
१८ क्रोधन १९ और क्षय २० इति रुद्रविंशतिः ॥ ये
६० संवत्सरे जैसे नाम वैसाही उनका फल है ॥ १४ ॥
१५॥ १६ ॥१७ ॥ १८॥ १९ ॥ २० ॥ २१॥ २२ ॥
इति परिसंवत्सरनामानि ।।
मेपवृश्चिकयो मः शुक्रो वृपतुलाधिपः ॥
बुध कन्यामिथुनयोः पतिःकर्कस्य चंद्रमाः।।२३।।
स्वामीज्योमीनधनुपोःशनिर्मकरकुंभयोः॥
सिंहस्याधिपतिःसूर्यकथितोगणकोत्तमः ॥२४॥
शीघ्रबोध.
कन्याराहुगृहप्रोक्तंकेतोश्चमिथुनंस्मृतं ॥
कार्तिकाद्विगुणामासागताभिस्तिथिभिर्युताः २५
सप्तविंशतिभिन्यूनादिनतारैकसंयुताः॥
राहोर्नीचं धनुश्चैवकेतोस्तस्माच सप्तमम् ॥२६॥
टीका-मेष,श्चिकके स्वागी मंगल.कृप,तुलाके शुक्र. कन्या,
मिथुनकै बुध. कर्कके चद्रमा. मीन, धनके गुरु. मार, कुंभके
शनि. सिंहके सूर्य. जानिये और कन्याके पति राहु और
मिथुनके केतु ये राशीश हैं । कार्तिकसे गतमास दून करके
गततिधि जोरि २७ को भाग दीजै. शेष बचै सो नक्षत्र
जानिये सो अश्विनीसे गानिये धनुके राहु नीच, तिससे
सातवें वेतु नीच जानिये ॥ २३ ॥ २४ ॥२५ ॥२६ ।।
वाररूपंतिथौरुद्राघटयांपंचदशैवच ।।
एकत्रिंशत्पलेदद्यात्सूर्यसंक्रमणंभवेत् ॥ २७ ॥
सार्धाष्टमासेपूर्वस्मिनुदितःपश्यतेभृगुः ।।
सार्धमासद्वयंसूर्यमंडलंचततोभवेत् ॥ २८ ॥
शनिबांध. उदितःपश्चिमेभागेनवमासंचवीक्ष्यते ॥ दशाहंसूर्यमध्येतुततश्वास्तमितोभवेत् ॥ २९ ॥, एकग्रामेपुरेवापिदुर्भिक्षराजविग्रहः ।। तीर्थयात्राविवाहेचशुक्रदोपोनविद्यते ॥ ३० ॥ दशादीद्याः स्त्रियस्ताराविशाखाद्यानपुंसकाः ।। 'तिस्रस्तिखश्चमूलाद्याःपुरुपाश्चचतुर्दश ॥ ३१ ॥ स्त्रीपुंसयोमहावृष्टिःस्त्रीनपुंसकयो कचित् ।। स्त्रीस्त्रियोःशीतलच्छायायोगःपुरुपयोनच ॥३२॥ टीका-~-अप संक्रांतिक्रिया-मथम वर्षकी सनीति के चारमें एक जोरिये, तिथिनमें ११ जोरिये, घरिनमें १५ जोरिये और पल में ३१ जोरिये, याभांति जो सं. ऋति बनावनी होय तहको संक्रांतिमें जोरिक भाग दी तो शुद्ध संक्राति बन जाई. साति साढेआठमास शुक पूर्वम उदय रहे अरु अदाई मास सूर्यपंडलमें रहे उपरांत १ मास पश्चिममें उदय होते हैं फिर दश दिन सूर्यगंडल में, फिरि पूर्वमें उदय होइ एक ग्राम बसे. शुक्र दोष न गनिये. दर्भिक्ष १६६ शीवोध. प्र.४ राजविग्रह परै. विवाह तीर्थयात्रामें दक्षिण सन्मुख शुक्रदोष न गनिये, इति शुक्रदोषनिर्णयः ॥२७॥ २८ ॥ २९ ।। ॥३०॥ आदि १० नक्षत्र स्त्री हैं, विशाखादि ३ नपुंसक हैं. मूलादि १४ पुरुषसंज्ञक हैं स्त्री पुरुष नक्षत्रमें सूर्य आवै तो महावृष्टि होइ. स्त्रीनपुंसकमें थोरो वर्षे स्त्रीस्त्रीमें मेघछाया रहे, पुरुषपुरुषमें न वर्षे ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ उदयास्तंगतःशुक्रोबुधश्चावृष्टिकारकः । जलराशिस्थितेचंद्रेपक्षांतेसंक्रमेतथा ॥ ३३ ॥ बुधःशुक्रसमीपस्थःकरोत्येकार्णवांमहीम् ।। तयोरंतर्गतोभानुःसमुद्रमपिशोषयेत् ॥ ३४ ॥ चलत्यंगारकेवृष्टिस्त्रिधावृष्टिःशनैश्चरे ॥ वारिपूर्णामहींकृत्वापश्चात्संचरते गुरुः ॥ ३५ ॥ 'भानोरमहीपुत्रोजलशोषः प्रजायते ॥ भानो पश्चाद्धरामृनुर्वृष्टिभर्वति भूयसी ॥ ३६ ॥ टीका-शुक्रायुधक उदय अस्तमें वर्षा हो और जल शीघ्रबोध. १६७ राशी चंद्रमामें पक्षके अंत संक्रांति परे तो वर्षा होई ॥ ३३ ॥ जो युधशुक्र समीप हों तो पृथ्वीभरमें जल वर्षे और जो तिनके बीच में सूर्य आ पड़े तो समुद्र के जलकोभी शोप लेइ ॥३४॥ मंगल चले तो मेघ वर्षे, शनिफे उदय अस्त तथा चलवेमें, जहां नहीं वर्षे और तिनके पीछे गुरु आवे तो पृथ्वीभर वर्षे ॥ ३५ ॥ सूर्य- के आगे भीम होय तो जलशोप हो जो पाछ हो तो ओन वर्षा फरै ॥ ३६ ॥ इति नक्षत्रनवर्षा भेदाः ।। ककुंभेचसिंहेचमकरेचदिवाकरः।। पूर्ववापश्चिमेवापिदारंकुर्याचवेश्मनः ।। ३७ ।। मेपेवृपेवृश्चिकेचतुलेचापियदारविः ।। गृहदारंतदाकुर्यादुत्तरंवापिदक्षिणम् ॥ ३८ ॥ धनुर्मिथुनकन्यासुमीनेचयदिभानुमान ।। नकर्तव्यंतदागेहंकृतेदुःखमवाप्नुयात् ।। ३९ ।। - टीका-कन्या, गंभ, सिंह, और मकरके सूर्यमें गृह- बनाव ती घरका द्वार पूर्व पश्चिममें शुभ है।
1 शीघ्रबोध, प्र.४ ३७ ॥ मेप, वृषभ, वृश्चिक और तुलाके सूर्यमें उत्तर दक्षिणघरका द्वार शुभ है ॥ ३८ ॥ ध. मि. कन्धा और मीनके सूर्यमें गृह निर्माण करना अशुभ और दुःखप्रद है ॥ ३९ ॥ इति गृहद्वारमुहूर्तः ।। यदैकमासेग्रहणंजायतेशशिसूर्ययोः ।। शस्त्रकोपैःक्षयंयांतितदाभयपरस्परम् ॥ ४० ॥. ग्रस्तोदितीचप्रस्तास्तोधान्यभूपालनाशकौ ॥ सर्वग्रस्तौचंद्रसूर्योदुर्भिक्षमरणप्रदौ ॥ ४१ ॥ टीका---जो एक मासमें चंद्र मूर्य दोनों ग्रहण पर तो राजनमें क्रोधसे युद्ध होइ ॥ ४० ॥ जो सूर्यचंद्रमा प्रसित उदय हो तो अन्नको नाश करे. और जो प्रसित अस्त हो तो राजाका नाश करें. सर्व ग्रस्त हों तो दुर्भिक्ष पर और मरण होइ॥४१॥ उपरागोयदामेपेपीड्यंतेचसदाजनाः ॥ कांबोजाश्चकिराताश्चपांवालाश्चकलिंगकाः ४२ वृपेचग्रहणेपीडापशवःपविकाजनाः ।। महांतोमनुजाश्चैवतेपीयंतेचसर्वदा ॥ ४३ ।।
शीघ्त्रोध.
रविचंद्रमसोग्रस्तौमिथुनेचवरांगनाः ।।
पीडवतवाहिकामत्स्यायमुनातटवासिनः ॥४॥
कर्कटेग्रहणेपीडामलादीनांच जायते ॥
अंतरंसर्वराज्ञांचतदामत्स्यनिवासिनः ॥ ४५ ॥
सिंहेचग्रहणेपीडासर्चेपांवनवासिनाम् ।।
नृपाणांनृपतुल्यानांमनुजानांत्रजायते ॥ ४६ ॥
कन्यायांग्रहणेपीडात्रिपुराणांचशालिनाम् ।।
कवीनांलेखकानांचजायतेपीडनंतथा ॥ १७ ॥
तुलायामुपरागेचपीडनंवककाकयोः ॥
कोकणस्था पराश्चैवपीव्यतेसाघवश्वये ॥१८॥
वृधिग्रहणेपीडासर्पजातेश्चजायते ॥
आद्वरस्यभद्रस्यचोलयोधेयकस्यत्र ।। ४९ ॥
यदोपरागधापेचतदामत्स्याश्चवाजिनः॥
विदेहमत्स्यपांचालाःपीड्यंतेभिपकोविदः ॥५०॥
१७० इमियोध मकरेग्रहणेपीडानीचानांमंत्रवादिनाम् ।। स्थावराणांजगमानांचित्रकूटस्थसंक्षयः ॥५१॥ कुंभेचैवोपरागेचपश्चिमस्थैस्तथाबुधैः ॥ तस्करैरोंगिणांमृत्युः पीडयंतेबहुधा बुधाः॥५२|| मीनोपरागेपीडयंतेजलद्रव्याणिसागराः ॥ जलोपजीविनोलोकायेचतनप्रतिष्ठिताः।। ५३ ॥ टीका-जो मेपराशिपर ग्रहण पर तो कांबोज, किरात, पांचाल, व करिंगदेशको पीडा करै ॥ ४२ ॥ जो सुपपर परै तौ पशु, पथिक और वढे मनुष्यको पीटा करै ॥ ४३ ॥ जो मिधुनपर पर ती सुंदर श्रेष्ठ स्त्री, वाहीकदेश, मत्स्यादि जीवजंतु व मत्स्पदेशको वा यमुनातरवासिनको पीडा करें n ४४ ॥ जो फर्फपर पर तो मल्लाटिकोशे, अंतर्वेदि, राजा व मत्स्यदेशको पीडा फरै ॥४५॥ नो सिंह पर परै तो सर्ववनवासी, राजा और राजनके सब मनुप्याँको पीटा कर ॥ ४६ ॥ जो पन्या राशिपर प्रहण पर तो त्रिपुरकर देशवासिनको पीटा करके धनका नाश कर कवि चतुरेनको
शीमबोध.
१७१
पीडा करै और लेखक चित्रकारनको पीडा करै ॥४७॥ जी
तुला राशिपर पर तोकाक वकादिपक्षियोंको, कोकणस्थकाण्याको
और साधुनको पीडा करै ।। ४८ ॥ जो वृश्चिकपर पर तो
सर्पनके जातिनको, औदुंवरको, चोलदेशवासिनको पीटा करै-
॥४९॥ धनराशिको ग्रहण हो तो मत्स्य, घोडा, तपस्वी,
मल्ल, पांचालदेशवासी, मिथिलावासी, वैद्य और पंडितोंको
पीटा होजाय ॥ ५० ॥ जो मकरराशिको ग्रहण हो तो नीच
मंत्रयादिनको पीडा करें और स्थावर जंगम पशु. पीडा
पावै, और चित्रकूटवासिनका क्षय हो ॥ ११ ॥ कुंभ.
पर पर तो अर्बुददेश और पश्चिमपर्वतवासी पीडा
पाव और चोर पीढित होजॉय ॥ १२ ॥ और मीन-
पर पर तो जलजंतु जलजीवी और जलद्रव्य नष्ट हो
जावें ॥ ५३ ।। इति ग्रहणफलम् ॥
ग्रहकृत्पांसुवृष्टिश्चनीहारश्चभयंकरः॥
विद्युत्पातोनिदाहोऽथ परिवैपश्चरोगकृत् ५४॥
दिग्दाहोमिभयंकर्यान्निर्घातोन्पभीतिदः ॥
झंझावायुश्चंडशब्दश्चौरभीतिप्रदायको ॥ ५५॥
१७२
शनिबोध
ग्रहयुद्धेराजयुद्धकेतुदृष्टेतथैवच ॥
ग्रहणांतेमहावृष्टिःसर्वदोपविनाशिनी ॥ ५६ ॥
टीका-अथ देव्यापती कहते हैं. जो विना पौन
आकाशसे भयंकर धूलि वर्षे. मनुष्य न सूझे, विनामेध
विजुरी चमकै, अगिदाई और सूर्यके मंडळ परै तौ
रोग होवे. जो सूर्यास्त भये पछि फेर दिशनमें अग्नि
लगीसी वा पातरग आकाश दीखें तो अमिभय हो
सूखे मेघ गर्जे तो राजाओंको भय. अति वेगसे प्रचंड
शब्द वायु चले तो चोरभय होइ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ग्रह-
नको युद्ध होइ था केतु उदय होह तो राजाओंमें युद्ध
हो और ग्रहण लगे. पीछे बहुत जल वर्षे तो सर्व
दोष मिटै ।। ५६ ॥ इति देवोत्पातफलम् ॥
अश्विन्यामुदितकेताहन्यात्सलंकपालकम् ।।
भरण्यांचकिरातेशंकृत्तिकायांकलिंगकम् ५७
रोहिण्यांशूरसेनेशंमृगेकाशीनराधिपम् ।।
आयांजलजाधीशंभस्मकेगपुनर्वसौ ।। ५८ ॥
पुप्येचमगधाधीगंसार्पस्थःकाशिकाधिपम् ॥
मघायांवंगनाथंचपूर्वायांपांटुनायकं ॥ ५९ ॥
भ.४ सौमनोध उज्जयिन्यानपहंतिउत्तराफाल्गुनीगतः ।। गंडकाधिपतिहस्तेचित्रायांकुरुभूभुजां ॥ ६० ॥ स्वात्यांकाश्मीरकांवोजभूपतीनांविनाशकः॥ इक्ष्वाकु कुरुदेशानांविशाखायांविनाशकः॥१॥ मैत्रेयोग्रस्यनाथचसार्वभौमंतथेंद्रकं॥ आंध्रमद्रकनाथंचमूलस्थाहतिनिश्चितम् ।। ६२ ।। पूर्वापाढेकाशिराजाउत्तरापाढतथा ॥ पौड्रेयशैववैदेहाः श्रवणे केकयेश्वरः ॥ ६३ ।। वसोपंचनदाधीशं वारुणेसिंहलेश्वरम् ।। पूर्वाभाद्रपदेवंगनेमिपेशंतयोत्तरे ।। ६४ ॥ रेवत्यामुदितेकेतीकिराताधिपतेर्वधः॥ धूम्राकारःसुपुच्छश्चकेतुर्विधस्यपीडकः ॥६५॥ टीका-जो अधिनी फेनुका उदय हो ती लंका देशक राजाको पीदा फरे, भरणी हो नी किरातदे- शकं राजाको पीटा फरें. कनिम हो नी फलिंगदेशक १७४ शीमनोमा राजाको पीडा करें ॥५७ ॥ रोहिणी में केतुका उदय हो शूरसेनदेशके राजाको, मृगशिरमें काशिराजाको आम यानी पद्मकदेशकै राजाको, पुनर्वसुमें भस्मकदेशके गा पीडा करै ।। ५८॥ पुष्यों केतुका उदय हो तो मगधदेशाधि- पतिको, आश्लेषा काशीपतिको, मघा वंगदेशपतिको,पूर्वाफा- ल्गुनीम पांडुदेशपतिको पीडा करें ।। ५९ ।। उत्तराफाल्गुनीमें उज्जैननृपतिको, हस्तमें हो तो गंडकीनदीके राजाको पीडा कर. चित्रामें कुरुक्षेत्रके राजाओंका हनन करे ॥६० ॥ स्वाती हो नौ काश्मीरके राजाको और कांबोजदेशके भूपतिको विनाश करे, विशाखामें हो तो इक्ष्वाकुदेशके राजा- को और कुरुदेशाधिपत्तिको विनाश करें ।। ६१ ॥ जी अनुराधा हो तो उग्रदेशके नाथको पीडा करै. ज्येष्ठामें हो तौ सर्व पृथ्वीपति चक्रवर्तिनको पीडे. मूलमें हो तो अंधकदेश और मद्रकदेशके राजाको पीडा करै ॥ ६२ ॥ पूर्वाषाढामें हो तो काशीके राजाको पीडा कर. उत्तरापाढायें हो तो पौड़- देश, शैव देश और मैथिल देशके राजाको पीडा करें ॥ ६३ ।। धनिष्ठा हो तो पंचनदीतटके राजाओंको पीडा कर. शतभिषामें हो तो सिंहलदेशके राजाको पीडा कर; पूर्वाभाद्रपदामें हो तो वंगालदेशके राजाको पीडा करे.
शीनाच . उत्तराभाद्रपदामें हो तो नैमिपारण्यवासिनको पीडा कर ॥ ६४ ॥ और जो रेवतीको बेतु उदय कर नौ किरातदेशके राजाको पीडा कर, जिस केतुका स्वरूप पूवाँके समान पुच्छसाहित होता है, सो सर्वविश्वको पीडापद होता है १६५॥ इति केतूदयफलम् ।। भानुभौमार्किवारेपुकार्तिकेंटुक्षयोभवेत् ।। आयुष्मानस्वातिसंयुक्तो नृपनाशःपशुक्षयः॥६६॥ धनुर्नकैचमेपाद्याश्चत्वारस्तुनिशाचराः॥ तेविनामिथुनंपंचज्ञेयाः पृष्ठोदयावुधैः ॥ ६७ ॥ शीर्पोदयाश्चचत्वार-सिंहाद्याः कुंभएवच ॥ दिवावलस्तुमीनस्तुवलीरात्रौतथा दिने ।।६८ ।। टीका-जो कार्तिक अमावस दिवाळी, रवि, भीम, शनिवारको परे और स्वाती नक्षत्र आयुष्मान योग संयुक्त होती राजनको नाश करे. युद्धादिक अधिक हो और पशुनी क्षय होवे ॥ ६६ ॥ धनु, मकर, मेप, टप, कर्क और मिथुन इनकी निशाचर संज्ञा कहिये और मिथुन विना इन पांचोंकी पृष्टोदय १७६ शानबोध. संज्ञा कहते है ॥६७॥सिह, कन्या, तुला, वृश्चिक और कुंभ राशिनकी शीर्पोदय संज्ञा कहिये. मीन लग्न दिवा वली और रात्रिविषेभी बलवान् है कि, जैसे दिन विषे ॥ ६८ ॥ तदृक्षदिगुणकृत्वासमै नंचकारयेत् ॥ मुनिभिश्चहरेद्भागंशेषांकेलभतेफलम् ॥ ६९ ॥ चंद्रेदेवेचदुर्भिक्षसुभियुग्मवाणयोः । रामेरसेचमध्यंचशून्येशून्यप्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥ अतिचारेगते सौम्यक्रूरे चक्रत्वमागते ॥ हाहाभूतंजगत्सर्वंरुंडमुंडंचजायते ॥ ७१ ।। टीका-जिस लग्नमें जो नक्षत्र बगै उसको द्विगुण करिके और उसी में तीन ३ घटाइ दीजे. सातको भाग दीजे जो शेष वचे सो फल जानिये ॥ ६९ ।। जो १४ वचे तो दुर्भिक्ष कहिये. २५ वर्षे तो सुभिक्ष कहिये. ३२६ बचे तो भाव सम रहै. और शुन्य होइ तो शून्य कहा है ॥ ७० ॥ जो सौम्यप्रह आतिचार और पापग्रह वक्री हो तो जगतमें हाहाकार मचावे. युद्धसे कंट मुंट गिरें ।। ७१ ॥ इति धकातिचारफलम् ।।
शीघवीध. १७७ मंत्रस्त्रीकरणंचैत्रेवहुदुःखफलपदम् ।। वेशाखेरत्नलाभचज्येष्ठेचमरणं ध्रुवम् ॥ ७२ ॥ आपाढेवंधुनाशःस्वाच्छ्रावणेतुशुभावहम् ॥ प्रजाहानिर्भाद्रपदेसर्वत्रसुखमाश्विने ॥ ७३ ।। टीका-अथ मंत्रदीक्षा लेनेको शुभाशुभ फहते है- जो, चैत्रमासमें मंत्रदीक्षा लेवे नौ बहुत दुःख पाव. वैशाख मासमें दीक्षा लेवे तो रत्नलाभ होके. ज्येष्ठ. मासमें लेवे तो निश्चय मृत्यु होवे ॥ ७२ ॥ जो आपाहमासमें मंत्रदीक्षा दे तो भाईका नाश होवे, श्रावणमासमें मंत्रदीक्षा लेप तो शुभ हो. भाद्रपदमा- समें मंत्रदीक्षा लेवे तो मनानास और आश्विनमा- समें मंत्रदीक्षा लेच ती सब सुख पावै ।। ७३ ।। कार्तिकेधनादिस्यान्मार्गशीर्षशुभप्रदम् ॥ पोपेतज्ज्ञानहानिःस्यान्माघेमेधाविवर्धनं ॥७॥ फाल्गुनेमुखसौभाग्यंसर्वत्रपरिकीर्तितम् ।। दीक्षाकर्मफलंमासेष्यित्येवंचशुभाशुभम् ॥७५॥ टीका-जो कानिकमाराम मंप्रदीक्षा तो धनकी दृद्धि हो. अगहन मारामें मंत्र गुन नी शुभ १७८ शीघ्रबोध कहिये. पोपमासमे मत्र सुनै तो ज्ञानहानि हो माघमासमें मंत्र सुनै तौ ज्ञानकी वृद्धि हो जाने ॥ ७४ ॥ जो फाल्गुनमासमें मंत्रदीक्षा देवै तौ सुख सौभाग्य और यशस्वी होव ॥ ७५ ॥ इति मंत्र दीक्षानिर्णयः॥ मासंशुक्रबुधादिश्चंद्रःपाददित्यानद्वयं ॥ भौमत्रिपक्षजीवोब्दसावर्पदयशनिः॥ राहुः केतुःसदाभुक्तसार्धमेकंतु वत्सरं ॥ ७६ ॥ सूर्याद्रसपृष्ठभैःसुखयुतवेदैःशिरोमृत्युदं बाहोनागसुसौख्यभोगमतुलं गर्भेशरैर्नाशयेत् ॥ दोर्दोभुक्तिकरोकलत्रमरणमंध्योदयंचक्रमाचु- ल्लीचक्रविचारणं सुधिपणैः प्रोक्तंहिगर्गादिभिः ॥ ७७ ॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यकृतौ शीघ्रबोधसंग्रहे चतुर्थं प्रकरणं समाप्तम् ॥ ४॥ टीफा-मूर्य, शुत्र, बुध, एक मासमे एकराशीपर रहते हैं. चंद्रमा २। सवादो दिन रहता है. मगल १॥ -- शीघ्रबोध डेढमास रहता है बृहस्पति एक १ वर्षपर्यत रहता है, शनि अढाई वर्षपर्यत रहता है और राहु व केतु एक राशीमें डेढदेढ वर्ष रहते हैं ॥ ७६ ॥ इति ग्रहमो- ग्यमासनिर्णयः ॥ सूर्यनक्षत्रसे ६ नक्षत्र पृष्टके श्रीमद है. मायके ४ मृत्युमद हैं. वाहुके आठ ८ बहुत सुख- पद है. गर्भके पाच ५ नाशमद ई. भुजकै २ भोगमद और चरणके २ नागपद नक्षत्र हैं. ऐसा यह चुल्ही- चक्रगर्गआदि सुज्ञ मपिलोगोंने कहा है ॥ ७७ ॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यकृतशीयबोधसंग्रहस्य भाषा टीकाया चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ इति शीघ्रोध समाप्त । पुस्तक मिलनेका ठिकाना- हरिप्रसाद भगीरथजीका, पुस्तकालय कालकादेवीरोड, रामवाडी-मुंबई. 1
भुरका चिंतामण सखाराम देवटे. मुपई वैभव प्रेस, राहदम् माफ
दडिया गोगायटी होम, सैंडर्ट रोड, गिरगांव, मुबई
प्रयास--श्री ब्रजवलम एरिप्रसादजी, मानपुरनालय,
पामादेरी रोड, रामवादी-लम्बई