·सिंघी जैन ग्रन्थ माला
***********writeraries [ ग्रन्यांक ४०]mmratikk x***********
महोपाध्याय-खुशफहम्-सिद्धिचन्द्रगणि विरचित
का व्यप्रकाशखण्डन
SRI DAICHAND J SINGHT
ज
SINGHI JAIN SERIES
*********rintinkhn.
-[NUMBER 40]intext
KAVYAPRAKASA - KHANDANA
(A Critique of some of the Topics of Mammata's Kavyaprakas's)
By
MAHOPADHYAYA-KHUSHFAHAM
SIDDHI CHANDRA GANI

·कलकत्ता निवासी
साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थ माला
[जैन आगमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, क्यामरु- इत्यादि विविधरिषयगुम्फित;
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर-राजस्थानी आदि नानाभापानियद्ध; सार्वजनीन पुरातन
यामय तथा नूनन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन प्रत्यालि.]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी सिंघीसत्पुत्र
ख. दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
श्रीमद् वहादुर सिंहजी सिंघी
TrutuRINGuaa
प्रधान सम्पादक तथा संचालक
आचार्य जिन विजय मुनि
ऑनररी मेंबर, जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटी
सन्मान्य नियामक
भारतीय विद्या भवन, यम्बई; तथा, राजस्थान पुरातत्त्व मन्दिर, जयपुर
सर्वप्रकार संरक्षक
श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी
प्रकाशक
सिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, बम्बई
शिक-जयन्तकृष्ण, इ. दवे, ऑनररी रजिष्ट्रार, भारतीय विद्या भवन, चौपटी गेड, बम्बई न,
- लक्ष्मीबाई नारायण चौधरी, निर्णयगागर प्रेरा, २६-२८ कोलभाट स्ट्रीट, यम्बई

·महोपाध्याय-खुशफहम्-बिरुदधारक सिद्धिचन्द्रगणि-विरचित काव्य प्रकाशख ण्डन महाकविमम्मटविरचित-काव्यप्रकाशप्रन्थगर्भित कतिपयपदार्थालोचनात्मक-विशिष्ट कृति एकमात्रप्राप्त-पुरातनादर्शनानुसार संशोधित एवं संपादित * संपादक प्रा. रसिकलाल छोटालाल परिख अध्यक्ष- भो. जे. उच्चविद्याध्ययन-संशोधन मन्दिर, गुजरातविद्यासमा, अहमदाबाद . पा प्रकाशक सिंघी जैन शास्त्र शिक्षापीठ भारतीय विद्या भवन पंधई विक्रमान्द २००९] प्रथमावृत्ति, पंधशत प्रति [मिस्त्राब्द १९५३ ग्रन्यांक ४०] भारतीय विद्या भवन द्वारा सर्वाधिकार सुरक्षित [मूल्य रू.४-८-०

·SINGHI JAIN SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF IMPORTANT JAIN CANONICAL
PHILOSOPHICAL HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE AND OTHER WORKS
IN PRAKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSA AND OLD RAJASTHANI
GUJARATI LANGUAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS
ESTABLISHED
IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT LIKE LATE SETH
ŚRI DALCHANDJI SINGHI
OF CALCUTTA
BY
HIS LATE DEVOTED SON
DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITI PRIYA
SRI BAHADUR SINGH SINGHI
DIRECTOR AND GENERAL EDITOR
ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
(HONORARY MEMBER OF THE GERMAN ORIENTAL BOCIETY}
HON. DIRECTOR
BEARATIYA VIDYA BHAVAN, 'BOMBAY
AND
RAJASTHANA PURATATTYA MANDIR, JAIPUR
0
UNDER THE EXCLUSIVE PATRONAGE OF
SRI RAJENDRA SINGH SINGHI
AND
SRI NARENDRA SINGH SINGHI
PUBLISHED BY
SINGHIJAIN SASTRASHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY

·KAVYAPRAKASHA KHANDANA
0}
MAHOPADHYAYA-KHUSHFAHAM
SIDDHICHANDRA GANI
(4 CRITIQUE OF SOME OF TID TOPICS OF WANNATA'S KAYYAPRAKASRA)
BDITED FOR THE FIRST TIMB FROM TEIE SINGLE AVAILABLE MANUSCRIPT
WITH INTRODUCTION AND I YDICES
BY
Prof. RASIKALAL CHOTALAL PARIKH
Director, B. J. Institute of Higher Studies and Research,
Gujarat Vidya Sabha, Ahmedabad
312 arritan
PUBLISHED BY
SINORI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. E. 2000)
Pirst Edition : F19 Hondred Copies
(1853 A, D,
Yol. 40]
[Price Rs. 4-8-0

·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ प २ । ४ ५ ६ मस्ति पदाभिधे देशे मुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इस्याख्या पुरी वैभवशालिनी ।। पदयो निवस त्या ना कोयंदाजा । धनान्या नृपसम्मान्या धर्मकर्मपरायणा ॥ घोहार पर प्रत्यासीत् ते को बहुभाग्यवान् । साधुवत् सपरियो य सिंघीकुल प्रभाकर ॥ पाक्ष्य एवागतो यक्ष कर्नु व्यापारविस्तृतिम । पछिकातामहापुयां इत्तधमाधनिश्चयः ॥ घुमाग्रीयस्वयुद्धीव सदश्या घ सुनिध्या । उपार्य विपुला लक्ष्मी कोट्यधिोऽजनिष्ट स ॥ तस्य माकुमारीति मधारीकुर मण्टना । मभूत् पनिनता पनी शीलसीमाग्यभूपणा ॥ श्रीपहादुरसिंहाख्यो गुणासनयनयो । अभवत् सुश्ती दानी धर्मप्रियश्च पीनिधि ॥ माला पुण्यवता तेन पनी निरकसुन्दरी । पपा सौभाग्यचन्द्रेण भासित क्ष कुलाम्यरम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्टपुन मुशिक्षित । य सर्पकार्यदक्षरयात् दक्षिणयावर पितु ॥ नरेन्द्र सिंह इत्याख्यसेनस्वी मध्यम सुन । सूनुर्वरिन्द्रसिहश्च कनिष्ठ सौम्पदर्शन ॥ सन्ति प्रयोऽपि सरपुत्रा भातभक्तिपरायणा । विनीता सरए। भप्या पितुमार्गानुगामिन ॥ भन्येऽपि यहवम्नस्याभवन स्वसादियान्धया । धननने समृद्ध सन् स राजेव प्यराजन ॥ ७ ८ ५ १२ भन्यध- १३ १४ १५ १६ १९ २० २२ सरस्वत्या सदासत्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्यासीत् सदाचारी सचिन विदुषां सल ॥ भाहकारो न दुमादो न विलासो न दुर्यप । र पदापि तद् हे सतां तद् विसयासदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां स विनीत सजनान् प्रति । यन्धुजनेऽनुरत्तोऽभूत् प्रीत पोप्यगणेष्वपि ।। देश-फार स्थितिज्ञोऽसौ विद्या विज्ञानपूजक । इतिहासादि-साहित्य-सस्कृति-सत्कलाप्रिय ॥ समुसत्यै समाजस्य धर्मस्योस्कपहेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दत्तं तेन धनं धनम् ॥ गरवा समा-समित्यादी भूस्याऽध्यक्षपदाचित (दरवा दानं यथायोग्य प्रोत्साहिताश्व फर्मठा ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्टया । अकरोत् स यथाशकि सरकर्माणि सदाशय ॥ अथान्यदा प्रसझेन स्वपितु स्मृतिहेतये । कर्तुं विचिद् विशिष्ट स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्य पिता सदैवासीत् सम्यम् ज्ञानरुचि स्वयम् । तसात् सज्ञानवृद्धार्थ यतनीय मयाऽप्यरम् ॥ विचार्य स्वय चित्ते पुन प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रवासदस्वमित्राणा विदुषा शापि तादृशाम् ॥ जैनशानप्रसारार्थ स्थाने शान्ति नि के तने । सिंघीपदाक्षित जै नहानपीठ मतीछिपत् ।। श्रीजिन विजय प्राज्ञो मुनिनामा च विधुत । स्वीकनु प्रार्थितस्तेन तस्याधिष्टायक पदम् ॥ तस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थैयौदार्यादिसणे । पशीभूय मुदा येन स्वीकृत तत्पद वरम् ॥ करीन्द्रेण रवी देण स्वीयपावनपाणिना । रस नागा चन्द्राब्दे तत्प्रतिष्ठा प्यघीयत । प्रारब्ध मुनिना चापि कार्य तदुपयोगिकम् । पाठन ज्ञानलिप्सूनां प्रन्यानां प्रथनं तथा। तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंधीकुल्वेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा प्रारब्धा प्रथमालिका ॥ उदारचेतसा तेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययित पुष्कल द्रव्य तत्तकार्यसिद्धये ॥ छायाणां वृत्तिदानेन नवा विदुपा सपा । ज्ञानाभ्यासाय निष्कामसाहाय्यं स प्रदत्तवान् । जरवावादिकानां तु प्रातिश्यादसौ मुनि । कार्य निवार्षिक वन समाप्यान्यन चास्थित ॥ तत्रापि सतत सर्व साहाय्यं तेन यच्छता । ग्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साहः प्रदर्शित ॥ नन्दं निष्प के चन्द्राब्दे जामा पुन मुयोजना । प्रथावल्या स्थिरवाय विस्तराय च नूतना ॥ तत सुहरपरामर्शात् सिंधीवंशनभस्वता । भा विघाभव ना येयं मन्थमाला समर्पिता ॥ मासीत्तस्य मनोवाञ्छापूर्वग्रन्थप्रकाशने । सदय व्ययित तेन लक्षावधि हि रूप्यकम् ॥ दुर्विलासाद् विधेईन्न दौर्भाग्यासारमयन्धूनाम् । स्वल्पेनैवाए कालेन वर्ग म सुकृती ययौ ॥ हन्दु-सं शून्य नेत्रन्दे मासे भाषादसशके । कलिकाताख्यपुर्वा स प्राप्तवान् पामां गतिम् ।। । पितमत्तश्च तत्पुर्व प्रेयसे पितुरात्मन । तथैव प्रपितु स्मृत्यै प्रकाश्यतेऽधुना पुन ॥ इयं प्रन्यावलि श्रेष्ठ प्रेष्ठा प्रज्ञावतां प्रथा । भूयाद् भूयै सता सिंधीकुलकीर्तिप्रकाशिका । विद्वज्जनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरै नन्दत्वियं लोके श्रीसंघी मन्यपद्धति ॥ २४ २५ २६ २८ २९ . .

·|| सिंधीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ ५ - स्वम्ति श्रीमेदपाटारयो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति ससानी पुरिका तन्न सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोऽन्न राठोडान्वय भूमिपः ॥ तन श्रीवृद्धिसिंहोऽभू राजपुत्रः प्रसिद्विभाक् । क्षारधर्मधनो यश्च परमारकुलाप्रणीः ॥ मुज-भोजमुसा भूपा जाता यन्मिन् महाकुले । किं वयेते कुलीनत्यं तस्कुलजातजन्मनः ॥ पही राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य रूप-लावण्य सुवाक् सौजन्यभूपिता ॥ क्षत्रियाणीप्रमापूर्णा शौर्योतीप्तमुसाकृतिम् । यो दृष्दैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ पुनः किसनसिंहारयो जातस्योरतिप्रियः । रणमल्ल इति चान्यद् यत्राम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिर्भपज्यविद्यानो पारगामी जनप्रियः ।। भागतो मरदेशाद् यो भ्रमन् जनपदान् यहून् । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ।। तेनायाप्रतिमप्रेरणा स तस्सूनुः स्वसानिधौ । रक्षितः शिक्षितः सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात् वरिछशोवोत्ये गुरु-तातो दिरंगतौ । रिमूढः स्वगृहात् सोऽथ यहरछया विनिर्गतः ॥ هه له م ه م م ه م م : م ८ तथा च- १२ १३ १५ ૨૨ २४ मान्या मैकेपु देशेषु सेवित्या च यहून नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः ॥ शातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तावातावगपिणा । मधीका विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । भनेका लिपयोऽप्येवं प्रल-नूतनकालिकाः ।। येन प्रकाशिता के प्रन्या विद्रप्रशंसिताः । लिखिना यहयो लेखा ऐतिशतभ्यगुम्फिन्ताः ॥ स पहुभिः मुविनिस्तन्मण्डलेश्च सत्कृतः । जिनविजयनाम्नाऽसौ स्यातोऽभवद् मनीषिषु ॥ यस तो विधुति माया श्रीमद्गान्धीमहात्मना । माहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा । पुरे पाहम्मदापादे राष्ट्रीय शिक्षणालया। विद्यापीठ इति ख्यात्या प्रतिष्टितो पदाऽभवत् ॥ भाचार्ययेन समोनियुक्तः स महात्मना । रस-नि-निधीन्द्वन्दे पुरातस्यास्य मन्दिरे । परीणामप्ट यावत् सम्भूप्य तत् पर्द सतः। गत्या जर्मनराष्ट्रे स सरसंस्कृतिमधीतवान् ।। सत मागत्य सरानी राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । फारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपणि । क्रमात् ततो विनिर्मुक्तः स्थितः शान्ति निकेतने । विश्वमयिकीन्दधीररीन्द्रनाथ भूपिते ॥ सिंघीपदयुतं जै नमान पीठं सदाधितम् । स्थापितं तन सिंघीश्रीबालबन्दस्य सूनुना । धीयहादुरसिंहेन दानयीरेण पीमता। स्मृत्यर्थ निजतानस जैनज्ञानप्रसारकम् ।। प्रतिसितासी पदेशिष्टामशरू। अध्यापयन् परान् शिष्यान् प्रन्ययन् जैनयामयम् ।। सस्पेव प्रेरणा प्राप्य श्रीनिधीकुलानुना । स्वपितृधेयसे ऐपा मारल्या प्रन्यमालिका ॥ भयं विगतं यस्य योगामटक पुनः । प्रन्यमालाविकामार्धित्तिषु प्रयस्थतः ।। याणे-नो-नेपेदे मुंबाईनगरीस्थितः । मुंगीति विरुदण्यातः कन्हैयालालधीसम्मः ॥ तो भारतीयाना विधानां पीडनिर्मिती । फर्मनिष्टस्य तस्याभूत् प्रपसः सफलोऽचिरात् ।। विदुषो धीमी योगात् पीठो गाः प्रतिधितः । भारतीय पदोपेत विधामयन सम्सया ॥ माहूत सहकार्यायं स मुनिस्तेन मुद्दा । ततः प्रभृनि तत्रापि सहयोग प्रदायान् ॥ समपनेऽन्यदा सस्य सेवाऽधिपेशिता । स्वोहमा नग्रमावन माऽप्पाचार्यपदाधिता भा-निपा-माद येकमे लिहिता पुनः । एतद्धन्यायलीन तेन नम्ययोजना । परामद टम्प पीमिपीलमामता । मा विधामपना पेर्य प्रन्यमाला समर्पिता । मा साहसी पुनमाम्योपदेशः । पितृरमनिमन्दिरकरगाय मुनिना ।। देगार गने मे निधीयों बिग । पमस्य ज्ञानमेवायो साहास्यमकरोत् महर । मग पीनाम | राजेन्द्रसिंहमुरयेश सावं तद्यपानमः ॥ पभोकपिनुभाग प्रन्यागारहने पुनः । पाण्यष्टो गुणोष्टी घर्भ प्रदायात् ॥ अपमालाfriपित शितम् । भाविपीपमुभिः म गिराऽनुविधीयते । दिखातामा सहरि मन्दपिर्य हो निमानिय मारती २७ १० १५ ६१ १.

·" SINGHI JAIN SERIES Works in the Series already out. अद्यावधि मुद्रितग्रन्थनामावलि । मेरुतुहाचार्यरचित प्रबन्धचिन्तामणि १५ हरिभद्रसरिविरचित धूर्ताण्यान. (प्राक्त) मूल संस्कृत प्रन्य. १६ दुर्गदेवात रिएसमुचयः २ पुरातनप्रपन्धसंग्रह यहुविध ऐतिद्यतथ्यपरिपूर्ण " मेघविजयोपाध्यायन दिग्विजयमहाकाव्य. अनेक नियन्ध सचय. १८ वये अब्दुल रहमानकृत सन्देशरासस. ३ राजशेखरसारिरचित प्रबन्धकोश. १९ भर्तृहरिकृत शतकपयादि मुभापितसंग्रह. जिनप्रमहरिकृत विविधतीर्थकल्प. २. शान्ताचार्यकृत न्यायाफ्तारवार्तिक-वृत्ति. ५ मेघविजयोपाध्यायकृत देवानन्दमहाकाव्य. २१ पवि धाहिलरचित पउमसिरीसरिउ. (अप०) ६ यशोविजयोपाध्यायन जैनसर्कभाषा. २२ महेश्वरारिकृत नागपंचमीकहा. (प्रा.) • हेमचन्द्राचार्यकृत प्रमाणमीमांसा. २३ श्रीभद्रगहुआचार्यकृन भद्याहुसंहिता. ८ भट्टारादेवकृत मलप्रन्यग्रयी. २४ जिनेश्वरसूरिक्त क्याकोपप्रकरण. (प्रा.) ९ प्रपन्धचिन्तामणि-हिन्दी भाषान्तर २५ उदयप्रभसूरिकृत धर्माभ्युदयमहाकाव्य. १. प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावकचरित. २६ जयसिंहसूरिकृत धर्मोपदेशमाला. (प्रा.) सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्रगणिचरित. २७ पोऊहलविरचित लीलावई कहा. (प्रा.) १२ यशोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञान विन्दुप्रकरण. | २८ जिनदत्तास्यानद्वय (प्रा.) १३ हरिपेणाचार्यकृत पृहत्कथाकोश. २९ स्वयंभूविरचित पउमचरिउ. भाग १ (अप० १४ जेनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग. ३. सिद्धिचन्द्रकृत काव्यप्रकाशखण्डन. Dr. G. H. Buhler's Life of Hemachiandrāchārya. Translated from German by Dr. Manilal Patel, Ph. D. Works in the Press. संप्रति मुन्धमाणपन्थनामावलि १ खरतरगच्छवृहद्गुर्वावलि ८ दामोदरकृत उक्तिव्यक्ति प्रकरण, २ कुमारपालचरित्रसंग्रह. ९ महामुनिगुणपालविरचित जंबूचरित्र (प्राकृत) ३ विविधगच्छीयपहावलिसंग्रह. १० जयपाहुदनाम निमित्तशास्त्र. (प्राकृत) जैनपुस्तक प्रशस्तिसंग्रह, भाग २. ११ गुणचन्द्रविरचित मंग्रीकर्मचन्द्रवंशप्रबन्ध. ५ विज्ञप्तिसंप्रह-विज्ञप्ति महालेख-विज्ञप्ति त्रिवेणी १२ नयचन्द्रविरचित हम्मीरमहाकाव्य. आदि अनेक विज्ञप्तिलेख समुच्चय १३ महेन्द्ररिकृत नर्मदासुन्दरीकथा. (प्रा.) ६ उड्योतनसूरिकृत कुवलयमालाकथा. १४ वौटिल्यकृत अर्थशास्त्र-सटीक. (अतिपयअश) कीर्तिकौमुदी आदि वस्तुपालप्रशस्तिसग्रह १५ गुणप्रभाचार्यकृत विनयसून. Shri Bahadur Singh Singhi Memoirs स्व. बापू श्रीवहादुरसिंहजी सिंधी स्मृतिग्रन्य [भारतीय विद्या, भाग ३] सन १९४५. 2 Late Babu Shri Bahadur Singhji Singhi Memorial volume. BHARATIYA VIDYA [Volume V]A. D. 1945. 3 Literary Circle of Mabāmilya Vastupala and its Conturbution to Sanskrit Literature. By Dr. Bhogilal I. Sandesara, M, A, Ph, D, 45 Studies in Indian Literary History, Two Volumes. By Prof. P. K. Gode, M. A. - १

·स्वर्गवासी साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघी
पाम् श्रीपहादुर सिंहजी सिंघीफे पुण्यश्लोक पिता
जन्म वि म १९२१ माग मी म्यगंयाम वि में, पार मति ।

·म
दानशील-साहित्यरसिक संस्कृतिप्रिय
ख. श्रीवाबू यहादुरसिंहजी सिंघी
है
अजीमगज-कलकत्ता
जन्म ता २८६ १८८५]
[मृत्यु ता. ७.७.१९४४

·वर्गवासी साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघी
बायू श्रीवहादुर सिंहजी सिंघीके पुण्यश्लोक पिता
जन्म-वि स १९२१ मार्ग वदि ६ स्वर्गवास-वि स १९८४, पोष मदि६

·SHRI BAHADUR SINGHJI SINGHI By Acharya Jina Vijaya Muni On 7th of JULY, 1944, Babu Shri Bahadur Singhji Singht left bis mortal coils at the comparatively early 1ge of fiftynine His loss has been widely felt. His aged mother received this rule shock so ill that she did not long outlıve him His worthy Sons have lost an affectionate and noble father, the industrialists and businessmen of the country one of their pioneers, the large number of his employees a benevolent master, scholarship one of its best patrons and the poor people of his native district a most generous donor To me his loss has been personal My contact with him was a turning point in my life Whatever I bave been able, during the past fifteen years, to achieve in the field of scholarship is due directly to him The financial assistance with which he backed up my activities was the least of his contributions But for his love of scholarshup with which he inspired me, this chapter of my life would have been entirely different. To his sacred memory I am penning these few lines Babu Shri Bahadur Singhji was born in Azımganj, Murshidabad in Vikram Samvat 1941, in the ancient family of the Singhus, who were of old the treasurers of the Mughal emperors The family had passed through many viciisstudes of fortune and in the 17th century it migrated from Rajaputana to Bengal, but thanks to the energy and enterprise of Singhiis fuher, Babu Dalchandji Singly, the family firm became a very flourishing concern At an early age Singhiji joined the family business and by pushing ahead with father's enterprises, succeeded 11 making the firm the foremost in the mining industry of Bengal and Central India Besides he also acquired. sast zamındaries and had interests in many industrial and binhing concerns This early preoccupation with business affairs prevented his having a college dacati But Singhy fras stadious and introspective by nature L'alike many other wealthy men who spend their money and time in such fids as the races, he theatres, and the like, he devoted all his spare time to study and cultural Velopment. He acquired an ercellent command over several languages Art literature were the subjects of his choice He was very fond of collecting hd invaluible specimens of ancient sculpture, paintings, coins, copperpla Inscriptions. His manuscript collection contained z large number of of historical and cultural importance, among which mention must be unique manuscript of the Kor in which was handed down from angzeb and bears the autographs of all of them It is recorded nas cons derart he them all ac more ml al la than the ·2 BRRI BAJIADOR SINGDIJI SINGHI His numismatic collection, especially of Kushan and Gupta coins, is considered the third best in the world He also had a good and large collection of works of art and listonical importance Sitghii was a fellow of the Royal Society of Arts (London), a member of the Royal Asiatic Society of Bengal, the Bangiya Sahitya Purishid, the Indian Research Institute and Founder. Member of the Bharıtıya Vidya Bhav an. He was also the President of the Jain Shwetumbira Conference beld in Bombay in 1926 Though he had made no special study of law le ms well up in the legal matters. On one occa sion when he found that his lawyers were not properly representing his case he hta self pleaded out the case successfully, much to the surprise of the bench and the bar who took him for an accomplished advocate Though a highly religous and leading figure in the Jain Community he had an outlook which was far from sectarian More than three fourths of the six lakhs and over of his donations nere for non Jain causes More often than not he preferred to give his assistance anonymously and he did not heep a list of his donations even when they were made in his name To the Chittaranjan Seva Sadan, Calcutta, he gave Rs. 10,000, when Mahatmayı had been to his place for the collection of funds, to the Hindu Accademy, Daultapur, Rs 15,000/- to the Taraqı Urdu Bangla 5000/-, the Hindu Sahitya Parishad 12,500/-, to the Vishuddhanand Sarasvat Marwarı Hospital 10,000/-, several maternity homes 2 500/-, to the Benares Hindu University 2,500/-, to the Jiaganj High School 5000/- to the Jiaganj London Mission Hospital 600/-, to the Jain Temples at Calcutta and Murshidabad 11,000/-, to the Jain Dharma Pracharah Sabha, Manbhum 5000/-, to the Jain Bhavan, Calcutta, 15 000/-, to the Jain Pustak Prachar Manda), Agra, 7,500/-, to the Agra Jain Temple 3 500/- to the Ambala Jun High School, 2,100|-, for the Prakrit hosh 2,500/-, and the Bharatiya Vidya Bhavan 10,000/- At the Singhi Park Mela held at his Ballyganj residence in which Viscount (Vavell, then Commander in chief, and Lord John Herbert, Governor of Bengal and Lady Herbert participate he donated Rs 41,000lfor the Red Cross Tund The people of the district of Murshidabad, his native place, wul ever remain grateful to him for having distributed several thousand maunds of nico at the low price of Rs 8/- when rice was selling at Rs 24/- in those terrible years of 1942-44, himself thereby suffering a loss of over three lakhs In May June 1944 he aguin spent Rs 59 000/- for the distribution of cloth, rice und wuosfrv.thanone of that gate.. My clase association wth Sunghye began in 1931, when he suited me to occupy the Chair for Jain Studies which he was starting at the ishyabharat Due to unfavourable climat c conditions of Shantisketra I could not continue to work there for more than four sears, but dunng those years was founde the Singlu Jain Series. During the period of ten years of my principalshup of Gujarat Puratattva Mandır, Ahmedabad, and even b-fore that I had been collecting materials of historical and phlolog cal importance and foll lore etc fhich had been lying hidden in the Bhandas of Patan, Ahmedabad, Baroda etc. I persuaded Singh ji to start great Jain ·series which would publish works dealing with the vast materials in my ossession, and also other important Jun texts and studies prepared on he most modern scientific Imes. On the works of the Series he spent brough me more than Rs 75,000/- During this long period of over a dozen years he not even once asked me as to how and for what works the amount as spent Whenever the account was submitted he did not ask for even he least information, but sanctioned it casting merely a formal glance on he accounts sheets. But he shoned the most discriminating interest in he matter that was being published and on the material and manner in which they were being brought out His only desire was to see the publication of as many works as possible during h s lifetime In May 1943 at my instance hº gave over the Series to the Bharatiya Vidya Bhavan. In heptember 1943 I had been to Calcutta to negotiate the purchase, for the Bhavan, of a well equipped library of a retred professor Snghii casually asked me what arrangements had been made for meeting the cost I promptly replied that there was no cruse for worry as long as donors like himself were there He smiled, he had decided Eventually he pursuaded me to go in for the Nahar Collection which was a still more valuable one He did not live long enough to present this literary treasure to the Bhavan, but his eldest son and my beloved friend, Babu Shri Rajendra Singh has fulfilled his father s wish though he was totally ignorant of it and has got this unique collection for the Blavan and spent Rs 50,000/- for the purpose By the end of 1943 his health began to decline In the first week of January, 1944, when I went to him at Calcutta in connection with the work of the Bharatiya Itihasa Simiti I foun 1 him extremely un vell Notwithstandung his all health he talked to me for more than a couple of hours on the day of my rrival there The first thing he said in the course of this lengthy, though very sweet talk, was to give me a mild reproof for undertaking the long and tedious journeys to Calcutti, Benaras and Cawnpore in spite of my ill health. He discussed with absorbing interest the details of the Samiti s proposed History of India, a subject of great mterest to him Our talks then drifted to the subject of the History of Jainism in which connection also he expressed his opinion about the material to be utilised for such a work At the termination of our talks, which this time lasted for over three hours, I found him much exhausted and drooping in spints On the 7th January his health took a turn for the worse On the 11th January I went to take leave of him, which he, full of emotion, gave with a hezvy heart, exclamming, "Who knows whether we shall meet again or not? I requested him to tahe heirt and remain buoyant. He would be soon restored to normal health But while I was stepping out cf his room my eyes were full of tears and his last words begin to eat into my heart. Ill luck prevented our second mecting That lofty and generous soul finally left its mortal hebitat at mid-day on 7th July, 1944 May his soul rest in perce! His sons, Babu Rajendra Singh, Babu Narendra Singh and Babu Virendra Singh are treading in the footsteps of their revered father. Durir ·4 SARI BAHADUR SINGOJI SINGHI the past year on the Singhi Series alone they have spent over Rs. 20,000/- I hayo already mentioned how Babu Rajendra Singh purchased for the Bharar the valuablo Nahar collection. Babu Narendra Singh has also spent Rs 30,000/- for a foundation of a Jain Bhavan at Calcutta. Babu Rajendra Sing! and Babu Narendra Singh have also very generouly promised me to continue to meet all the expenses of the Singhi Jain Series and requested me to bring out as many works as possible, at whatever cost so that this unique series fonnded and cherished by their late lamented father may continue to bring to light the invaluable treasures of Jain literature and culture. In recognition of his unique assistance the Bharatiya Vidya Bhavan has decided to perpetuate Singhiji's memory by naming its Indological library after him. Further, one of its main halls will bear his name. The Bhavan's Jain Department will also be known as the Singhi Jain Shikshapith.t July 1, 1945- BHARATIYA VIDYA BHAVANA BOMBAY. Jina Vijaya Muni + Reprinted from Baba Shri Bahadur Singhji Singhi Memorial Volume of the Bharatiya Firdiya, "Volume 47 1995.

·विषयानुक्रम
2-4
किश्चित् प्रास्ताविक
PREFACE
5
ABBREVIATIONS
5
INTRODUCTION
6-20
१-१०१
काव्यप्रकाराखण्डन-मूल प्रन्य
विशेपनामसूचि
सूत्र-लोक-पद्यसूचि
१०३-१०८

·किञ्चित् प्रास्ताविक * महोपाध्याय सिद्धि चन्द्र गणि विरचित, काव्यप्रकाश ख ण्डन नामक प्रस्तुत अन्य सिंघी जैन ग्रन्थमाला के ४० वें पुष्पके रूपमें प्रकाशित हो रहा है। संस्कृत साहित्यके अभ्यासियोंमें का मीर देश निवासी महाकवि मम्मट का बनाया हुआ का व्य प्रकाश नामफ, काव्यशास्त्रकी मीमांसाका प्रौढ ग्रन्थ, सुप्रसिद्ध है । संस्कृत साहित्यके प्रत्येक प्रौढ विद्यार्थीका यह एक प्रधान पाठ्य मन्थ है । विक्रमकी १२ वीं शताब्दीमें, सरखतीके धाम खरूप काश्मीर देशमें, इसकी रचना हुई और थोडे ही वोंमें यह प्रन्य, भारतके सभी प्रसिद्ध विद्याकेन्द्रोंमें, बडा आदरपात्र हो गया और सर्वन इसका पठन-पाठन शुरू हो गया। इस ग्रन्थकी ऐसी हृदयंगमताका अनुभव कर, इस पर भिन्न भिन्न देशोंके भिन्न भिन्न विद्वानोंने, टीका-टिप्पणादिके रूपमें छोटी-बडी व्याख्याएं बनानी शुरू कर दी, जिनका प्रवाह बराबर आज तक चल रहा है । न जानें, आज तक कितने विद्वानोंने इस पर कितनी व्याख्याएं लिखी होंगी, और न जाने इनमेंसे कितनी ही लुप्त भी हो गई होंगी। महाराष्ट्रीय विद्वान् म. म. वामन झळकीकरने, ऐसी अनेक प्राचीन व्याख्याओंका समालोडन कर, एक विशद नूतन व्याख्या बनाई है उसकी प्रस्तारनामें इस प्रन्थ पर लिखी गई बहुतसी प्रसिद्ध प्रसिद्ध व्याख्याओंकी सूचि दी है। उसके देखनेसे इस मन्थकी व्यारयात्मिक रचनाओंकी संख्या आदिके विषयमें कुछ कल्पना हो सकती है। महारवि मम्मट काश्मीरदेशीय शैव संप्रदायका अनुयायी या । पर उसकी यह कृति भारतके सभी संप्रदायोंमें समान रूपसे समारत हुई है और इससे इस रचनाकी विशिष्टता एवं विद्वप्रियताका भी महतर समझा जा सकता है । नितान्त निवृत्तिमार्गीय जैन यतिजन, जो इस प्रकारके लौकिक वाड्मयका प्रायः कम अध्ययन - मनन करते हैं और जो घोडे बहुत सार्वजनीन साहित्योपासकके नाते कुछ अध्ययनादि करते भी हैं तो वे विशेषतया अपने ही पूर्वीचार्योंकी रची हुई कृतियोंका करते हैं। जैनेतर विद्वानोंकी कृतियोंका वैसा विशेष परिचय प्राप्त करनेमें उनका आकर्षण कम रहता है। पर मालूम देता है की मम्मटाचार्यका काव्यप्रकाश जैन यतिजनोंमें भी बहुत समादरका पात्र बना है और इसमें भी विशेष उल्लेख योग्य घटना यह है कि इस प्रन्थ पर उकरूपसे जिन अनेकानेक विद्वानोंने, आज तक जो अनेकानेक व्याख्याए बनाई है, उन सबमें पहली एवं प्रथम पंक्तिकी पाण्डिलपूर्ण व्याख्या बनानेका सम्मान एक जैन यतिजन को प्राप्त हो रहा है; जिनने वि. सं. १२४६ में काव्यप्रकाश संकेत नामसे इसकी व्यारया की है। काव्यप्रकाशकी सबसे प्राचीन हस्तलिसिन पोथी भी जो ममीतक ज्ञात हुई देवह राजस्थान के जेसलमेर स्थित जैन ज्ञानमाड रमें सुरक्षित है। यह पुस्तिका सादर पर, वि. स. १२७५, राजधानी अहिर पुर में, चौल्क्य चक्रपती राजा कुमारपाल के राज्यकाल्में रिखी गई थी। [देखो सिंधी जैन अन्य मालामें प्रचशित भऔर हमारा सपादित 'अन पुस्तक प्रशस्ति प्रह, पृ.१.८] काव्य प्रकाराकी इस प्राचीन कोई अन्य पंथी कहीं ज्ञात नहीं है। - में गुजरात की पुरातन ·M किञ्चित् प्रास्ताविक इनका नाम मणिक्यचन्द्र सूरि या और गुजरातकी राजधानी अणहिलपुरमें रहते हुए इनने यह व्याख्या बनाई थी। माईसोर संस्कृत प्रन्यालि, एव आनन्दाश्रम संस्कृत प्रन्यावलि आदि प्रतिष्ठित प्रकाशन संस्थाओं द्वारा इस्का प्रकाशन भी हो चुका है विक्रमकी १८ वीं शताब्दीके प्रथम पादमें विद्यमान महान् जैन तार्किक विद्वान् महोपाध्याय यशोविजय गणी द्वारा भी इस अन्य पर एक बहुत ही प्रौढ एवं पाण्डित्यपूर्ण विशद व्याख्या बनाई जानेका उल्लेख मिलता है । 'काव्यप्रकाशखण्डन'के नामसे प्रस्तुत रचनारूप आलोचनात्मक विवृति मी, एक ऐसे ही सुप्रसिद्ध जैन यतिके, इस ग्रन्थ पर किये गये गंमीर अध्ययन - मननके परिणामका फलस्वरूप है। इस आलोचनात्मक विवृतिके कर्ता महोपाध्याय सिद्धिचदने, जैसा कि इस कृतिमें (पृ. ३ पर) खयं सूचित किया है, प्रस्तुत रचनाके पूर्व ही इस ग्रन्थ पर, एक बृहत्- टीमामी बनाई है जो अद्यापि उपलब्ध नहीं हुई है। इन सब बातोंसे ज्ञात होता है कि काव्यप्रकाश ग्रन्थ जैन विद्वानों में भी खूब पठनीय और मननीय बना है। महोपाध्याय सिद्धिचन्द्र गणीने प्रस्तुत रचना, एक आलोचनात्मक दृष्टि से की है। काव्यप्रकाशमें प्रतिपादित जिन विचारोंके विषय में, अन्यकारका कुछ मतभेद रहा है, उस मतभेदको प्रस्ट करनेके लिये, इसकी रचना की गई है; न कि उस सर्वमान्य प्रन्यगत समी पदार्थोंका खण्डन इसमें अभिप्रेत है | महाकवि मम्मटने काव्यरचना विपयक जो विस्तृत विवेचन अपने विशद ग्रन्थमें किया है उसमेंसे किसी लक्षण, किसी उदाहरण, किसी प्रतिपादन "एवं किसी निरसन संबन्धी उल्लेखको, सिद्धिचन्द्रने ठीक नहीं माना है और इसलिये उनने अपने मन्तव्यको व्यक्त करनेके लिये प्रस्तुत रचनाका निर्माण किया है। इसी तरह, काव्य- अकाशके कई जूने-नये व्याख्याकारोंके भी जिन किन्ही विचारों के साथ इनका मतभेद हुआ है, उन विचारोंका भी इनने इसमें निरसन किया है। ऐसा करनेमें ग्रन्थकारका हेतु केरल पदार्थतर मीमासा प्रदर्शित करनेका रहा है न कि किसी प्रकारका खमतामह या परदोपान्वेषण भार रहा है । केवल 'कौतुकाद' अर्थात् कौतुकमात्रकी दृष्टि से यह प्रयास किया गया है ऐसा उनका कथन है । अतः एव यह रचना इस दृष्टिसे विद्वजनोंके लिये अपश्य अवलोकनीय प्रतीत होगी। ग्रन्थगत वस्तुका सारभूत परिचय प्रो. परिखने अपनी प्रस्तारनामें अच्छी तरह आलेखित किया है । प्रन्यपके जीवनके विषयमें, तो उन्हींका बनया हुआ भानु चन्द्र चरित नामक विशिष्ट ग्रन्थ, जो इस सिंघी जैन ग्रन्थमालाके १८ वें पुष्पके रूपमें छपा है उसमें यथेष्ट लिखा गया है । अत. जिज्ञासु जनोंको उसका अवलोकन करना योग्य होगा। प्रस्तुत ग्रन्थका संपादन मेरे जिन विद्वान् मित्रने किया है वे प्रो. श्रीयुत रसिकलाल छो. परिख सस्कृत काव्यशास्त्रके एक बहुत ही प्रौढ विद्वान्, मर्मज्ञ विवेचक, और आदर्श अध्यापक हैं । गुजरातके इनेगिने उच्च कोटिके विद्वानों में इनका एक अप्रिम स्थान है । गुजरात विधासभा .

·काव्यप्रकाशखण्डन द्वारा संचालित 'उच्च अध्ययन एवं संशोधनात्मक प्रतिष्ठान' (इन्स्टीट्यूट ऑफ हायर स्टडीज एण्ड रीमर्च ) के ये अध्यक्ष और निर्माता हैं । अनेक वर्षांपूर्व ही इनने, कलिकाल सर्वज्ञ हेमचन्द्रा- चार्यके बनाये हुए, काव्यप्रकाश सदृश ही काव्यशास्त्र विषयक सुप्रमाणभूत, का व्या नु शासन नामक विशाल प्रन्थका सुप्तपादन किया है जो विद्वानोंमें एक आदरपान अध्ययनकी वस्तु बना हुआ है । ये काव्यशास्त्र के विशिष्ट अभ्यासी हैं एवं गुजरातीके एक अच्छे कपि और लेखक हैं। मेरे तो ये एक अतीव आत्मीयभूत बन्धुजन हैं, अत. इनके विषयमें विशेष कुछ कहनेमें मुझे सकोच होना खाभाविक है । सिंधी जैन अन्यमालाके कार्यके साथ इनका प्रारंभसे ही घनिष्ठ सबन्ध रहा है । मेरे साहित्य विषयक अत्यधिक कार्यभारको कुछ हल्का करनेकी दृष्टि से, ये सदैव प्रकट - अप्रकट रूपमें, मुझे अपना स्नेहपूर्ण सहयोग देते रहते हैं। सायमें अपने प्रतिष्ठानके अन्यान्य समकक्ष विद्वान सहयोगियों द्वारा भी, मेरे कार्यमें, यथाप्रसग, सहायभूत हो कर, मुझे अपनी ममताके बन्धनसे सुबद्ध बराते रहते हैं। मेरे साहित्यिक जीवनकी बाल्याव. स्थासे ही ये वा-मित्र -से बने हुए हैं, और अब जीवनकी इस शान्त सन्ध्या के समय भी, अपना वैसा ही अकृत्रिम स्नेहभाव बताते हुए, एक सुविनीत शिष्यकी तरह, मेरा हाथ पकड का, मुझे अपने गन्तव्य स्थान पर पहुचनेमें सहायक हो रहे हैं । मैं इनके प्रति अपना क्या कृतज्ञभार प्रकट करू ? 'सहवीर्य करवा वहे'- इस महापराक्यमाली प्रार्थनाका स्मरण करते हुए मैं विराम लेना चाहता हूं। NA शरपूर्णिमा, वि स २.१. २२, भस्टूबर, १९५३

·गिधी जैन ग्रन्थमाला]
[काव्यप्रकाशखण्टन
जानिकपत्पपामश्सपरम्प नातिकवेगिरी यादवादिषपुगतनै गारिकानवाहता पवतितमम्परवं
इनमयानुमनातरयसन्घाणा प्रतापनबारवादिताना मानहतवंशावतार धक्तावत किलवान केंदालानु
वरव्यमानवस्य २ नानुप्रितापनवरधामादिमिननाघ्रताप तनोषितश्याप्पधीशतम्मादमूच्यामधिको
सिनकधनोपाऊसायप्रतापयशाधनानिस्तत्तात्रौदलातुर्वधातुवरात्रामापियधावत्रिमइनामबाप्पा
पारपामपिकायाशिवधान तातिष्पित्प्रतिष्टा तगक नानविधायकवाधारयेत्रपदग्छा५घुम्ला पि
ताजविण्यावामिनानामपित्राशाइनाबतविनैव नंदतोमकं पक्षायुगांतनमायातिमाफतेनशैलात
मविनिता नाकिशेला शिष्यत्ततामा नि तिपादशात्राअकबरस्यतिम्रनामार
पकनाराउनयताकिरामारना छानकलतविकपक मादापाध्याय नामाबुवंगणिशिघ्पाशरशतावधा
नमाधनप्रतिपादशाहपात्रकवरमदतठवफहमाय रानिशनमाहापाभ्यासिधिवशालविरवितिकाव्य
का"काशवदानवामउवास्तमान संवत१७०३
वचनधिसैनिक्ति . ' श्री ॥
६१
31 ตุใน
... ... ..
hijc
"Chinta
काश्यप्रकाशखण्डनकी प्राचीन पोथीका अन्तिम पृष्ट

·PREFACE While searching for the MIss of Siddhicandia's commentary on the Vaswadattu of Subandhu in the Juma Bhand ira of Pannyasa Saubhagya Vimali at Ahmedabad, I saw, by chance, a Vs bearing the title Kavyapı zhasahhandana Looking through it quisorily, I found that it contamed a sort of commentary written with the object of eriticizing Kavyaprakasa rather than explaining it Di De, in his "Sanshmt Poetics' Vol I p 189 says, 'A roll called Kavyamrtatalangını or Kavyaprahusabhåndána-apparently an adverse critique on Mammata 18 entered in Vitra 2674 I thought that this was the Ms of that work though it is nowhere called Kavyamrtatarangin When I informed Munı Sri Jinavijayajı, the general editor of the Singhi Jaina Granthmala, of this work, he expressed a desue to publish the same in his Series, if I prepared a cutical edition of the work I searched for more Mss of the work and got two more from the same Bhandara have prepared the present edition of K P K with the help of these Mss and the printed editions of K P - particularly that of Jhalkıkar (BOR I 1921) I express my thanks to the trustees of the Saubhagya Vimal Bhandala for lending me the Mss and to Acary? Jinavijayajı for accepting it for publication in the S JS and also for various kınds of help in editing this work RC PARIKH ABBREVIATIONS का प्रख नाद भा च F2722#TEUCH (The reference is to pages Reference to Kaubas and Slokas are pieceded by #1 and wat ) ajalchor Gaekwar Oriental Series Baroda भानुचद्रचरित Smghi Jain Granthamala ca Nirnaya Sagar Press, Bombay Third revised edition, 1916 HESTII edited by nu Kane, 1923 and 1951 Bbinucandracarita (SJS) Journal of Oriental Research, Madras BC JOR ·INTRODUCTION Description of the Mss A Puper Jls -folios 61, length of cach folio about 10", breadth ahout " with mugins of about ' on the left and the right and about l' on the upper and the lower sides Lines pel pago about 13, but the number of letters per line varics from 12 to 49 on account of the space in the addle, a practice, it may be noted in passing, in imitation of palm leaf Miss The uuddle space is about 1}" 1" Vuiting is clear The Vs contains marginal notes This Ms bears 3 sealin the Nasta'lıq variety of Arabic script Its coloul is black It reads Bhan chand muud e-Khushi Kahn 1008 It means Khush Fahn (a man of pleasant intellect) the disciple of Bhanchand (Hyni San) 1008 (= A D 1599)" The MIs begins ॥ ५० ॥ ऐं नम ॥ महोपाध्यायभानुचद्गणिभ्यो नम । श्रेय श्रिय तनुमतो तनुर्ता स शभु श्री अवसेनधरणीरमागजमा । etc ends नवीनास्तु एतान् दोषान् उक्तदोषेप्यतीवयतीति युक्तमुत्पश्याम इत्युपरम्यत इति । क्योगरा यद्यदवादि दूपण etc चलिता नतु नाविशैरा ॥६॥ इयं शिष्यकृता प्रशस्ति । इति पादशाह श्री अग्न्थरसूर्यसहसनामाध्यापक श्री शत्रुजयतीयकरमोचनायनेस्मतविशयरुमहोपाध्याय श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्या टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाह श्रीअन्वरप्रदा पुष्फहमापराभिधान महोपाध्याय श्री सिाद्धचन्द्रगणि विरचिते काव्यप्रकाशखण्डने दशम उदास समाप्त ॥छ ॥ सवत् १७.३ वर्ष अवनगुदि गुरौ ठिसित ।। छ।॥ श्री॥ Follo und line numbers given vi the text aro those of the A MS B apei Ms folios 62, length 10", breadth 11" with margins of about 1' on the left and the right sides, and 3" on the upper and lower sides Lines per page about 13 the number of letters per Ima varies from 17 to 50 on account of the space in the middle which is about 11" x 1* Writing is beautiful The last two folios are in a bigger hand 1 It way be remarked here that a smilar seal is found the middle space of the last page of a Vs of Laghu Siddhinta kaumudi-Apollier work of aiddu candra This as also belongs to the Chandára of Pannsas Saublagsa Vimali at thmedabad I am todebled to Prol 8415ad Abu Zalar adri and Dr C R Ragak of of the B J Institute of Learning and Research for reading and interpretiog both the seals for me ·Begins as in A Ends as in A, excepting that the folio 628 lepeats ifta समेपि upto प्रशस्ति and that at the end संवत् १७२२ वर्ष लपित ॥ श्री ॥ This ms also contains marginal notes Paper Ms folios 61, length 10", breadth 44 with margins of about on the left and the right sides and on the upper and the lower sides Lines per page about 13, the number of letters per line varies from 47 to 3 on account of tho spice in the middle which is about 1} * 1 Writ ing is beautiful Begins as in A Ends as in A excepting सवत् १७२२ वर्षे लिपित । The Present Edition If we compare the dates given in the colophons of these three DIss we find that A was finished on Thursday the fifth of bright half Asvina Samvat 1703 which comes to Sep 23,1647 AD, while B and C were finished mneteen years later (S 1722) that is in 1666 A D A careful comparison of the Miss shows that B and C are almost exact copies of the A which beals the seal Thus even though I had thice Mss for preparing the present edition they all belong to one archetype This has been 3 handicap It may, however, be pomted out that on the whole these Mss give coriect and reliable readings As said in the preface, printed editions of K P particulrly that of Jhalkıkur, were consulted on doubtful points The variations of our text from the Jh's edition have been pointed out in the foot notes The tippanas oi marginal notes of the MIss A and B also have been incorporated in the foot-notes Two Sucis i inderes have been given at the end of the textpeopei numes and the other of sutras, úlohas etc referred to in the toxt Kāvyaprakāsa khandana In the colophons at the end of all the Ullusas the work 18 rcler red to as Kivyaprabusabbaqdına In the introductory verse no 3 howerer, the work is called Kuryaprab wariyrtı, but in no 5 the authod Says राण्डनताण्डवं दुर्म Thus the authors intention is to write a critical oxposition and he, therefore, calls his Virti (exposition ) K. P Khan lana, to distuu juish it from mere expositions In fuct Suddhiandrs wrote a buz commentary in the name of lus Guru' IMUNITATTUTIT " TF77843 ABITUT (I pr ono of ·8 KAVYAPRAKASAKUANDANA This Brhattıkı is not yet discovered and so we cannot say anything about tho relation of KPK to it whether K P. K is & Worb cullcd from it on a separto work. It will be seen from the numbers given to the Mulakurikas that S has left out several of them and that readings of some differ considerably fiom those of the published texts of K P These varidtions have been noted in the foot notes (eg PP 7, 8 etc ) The vease giving the definition of Dosa (p 33) seems to be from a different work, He has, at some places, changed the order of Karthus also, e o pal The Vrtti on the Kärikus is dealt with only in parts Ata few places the text seems to be in a disordered condition, vide, for example, pp. 70-79 As all the fss, however, present the the text in this form I have not thought it proper to cmend it Criticism of K P. S describes his method of refutation in the very beginning of his work in the words तनानुवादपूर्वक काव्यप्रकाशसण्डनमारभ्यते । (का प्रख पृ ३) He first explains and then iefutes For example, he deals with the finst Kulka नियतिकृतनियमरहिता ete thus नियतिरदृष्ट तत्कृतो नियमस्तद्रहितामिलर्थ । अत एवोक्तम्- अपारे काव्यससारे कविरेक प्रजापति । यधाऽस्मे रोचते विश्व तथैव परिवर्तते ॥ इति (का प्र ख ३) This 18 anuvada on exposition Then follows cuticism thus अयमर्थान साधु । काव्येऽपि नियमस्य सत्त्वान् । शद्ध छन्द प्रभृतिषु तथा च तत्तद्रमविशेषे तत्तगीतिविशेपे तत्तत्प्रवन्धे भाषाविशेषे च नियमस्य सत्त्वान् (का प्र ख ९) This method, however, of Srst exposition and then criticism is not strictly adhered to For example-हादेवमयीमिति। इदमपि विरुद्धम् । अन्येषा भावानामिव काभ्यस्यापि मुखदु समोहात्मक्स सभवात् । (का प्रख २) S assures us that he is not criticizing without proper He even defends Mambata against improper interpretution or unfair criticisin For example while explamng tho verso 7 MARKET म एव हि वर he says अनेन वाक्येन तनोपकान्तममागमोऽपि धन्यत इति केचिर। तन । 'म एवं हि वर ' इत्यनेन पुरुपान्तरनिपेधार।, and then lays down the dictum निष्कारणकदोपोद्रा वनस्य च प्रामाणिकानामसम्मतस्यान् । (२ का प्र ख) Counting major points and minor details I find that there are more than sixty items that S has tried to refute I will touch hero only a few major problems Crticizing the first Kariku, S rejects the viens tliat the ci estiga of the poet is not regulated by laws, that it is all joy, that it is independent of any other thing, and that Rasas are nine reasons .

·With the following two Kaukīs also, he finds fiult in some points. Definition of Poetry. Let us now consider his criticism of the definition of Kavga. It is as follows अब केचित्-'अदोषत्व यत् किञ्चिददोषाभावो वा यावदोषाभावो वा । नाय , अव्यावर्तकत्वात् । नान्त्य , तथासति काव्यलक्षण निर्विषय विरलविषय वा स्यात् । यावदोषाणा दुर्निवारत्वात् । तस्माद् 'वाक्य रसात्मकं काव्यम्' इति लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काष्यत्वमस्त्येव परन्त्वपकर्षमानम् । तदुत्तम्- कीटादिविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेष्वपि मता या रसायनुगम स्फुट ॥ इति । एव चालबारादिसत्त्वे उत्कर्षमानत्वम्' इति वदन्ति । परे तु 'यदशे दोपस्तदशेऽकाव्यत्वम् , यदशे दोपाभावस्तदशे काव्यत्वम् । यथा-एकमेव ज्ञान प्रमाऽ प्रमा चेति । दोपसामान्याभाव एव विवक्षणीय इत्याहु ।' तन्न । एकमेव पय अशे काव्य अशेऽकाव्यमिति व्यवहाराभावात्। अन्ये तु 'दोपसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्य । विरलविषयत्व काव्यलक्षणस्येष्टमेव । 'दुष्ट कान्य' इति प्रयोगस्य 'दुष्टो हेतु ' इतिवत् समर्थनीयत्वाद्' इति प्राहु । परे तु 'काव्यमाखादुजीवातु पदसदर्भ' इति वदन्ति । तन्न । आखादुजीवातुतावच्छदेकरूपापरिचये तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् तत्परिचये तस्यैव लक्षणत्वसभवात् । नवीनास्तु 'काव्यत्वमसण्डोपाधि , चमत्कारजनकतावच्छेदकस्य काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य चान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् तदेव लक्षणमस्तु । किमनेनामनुगतेन लक्षणेन' इति वदन्ति । 'सगुणी' इति गुणव्यञ्जको इत्यर्थ । गुणाना रसैक्धर्मत्वात् शब्दार्थयो सगुणत्वाभावात् । 'अनलकृती' इति 'सालङ्कारी' इत्यर्थ । यदपि 'काव्यत्व शद्धार्योभयवृत्ति' तदपि न । काव्य करोति, काव्य पठति शृणोति चेति व्यवहाराच्छद्ध एव काव्यत्व कल्पनीयम् । ननु 'आखादव्यजकत्वमेव काव्यत्वप्रयोजनम्, तच्च शद्वेऽर्थेचाविशिष्टम् । तथा च कथ काव्य करोतीति व्यवहारस्य शब्दमानपरत्वम्' इति चेत्, न । आखादव्यजकानामन्येषां सत्त्वात् तेष्वपि काव्यत्व स्वीकुरु । उभयवृत्तिकल्पने गौरवात् काव्य करोतीति काव्यपदस्य शद्धमानपरत्वे बीनत्वात् । (३. का प्र ख) In the above passage we can see that S adopts Visvanatha's criticismı of Mammata's definition He himself, however seems to be one of the Navinas, whose leader must have been Pandita Jagannatha काव्य- त्वमखण्डोपाधि may be compared with उपाधिरूप वाऽराण्डम्- (र ग पृ ८,) and his Guiticism of शब्दार्थी with शब्दार्थयुगल न काव्यशद्ववाच्यम् । ete (र ग ५) Similarly शब्दार्थयो सगुणत्वाभावात् may be compared with शद्वार्थयो सगुणत्वविशेषणमनुपपन्नम् ete of Visvanāthat. काव्यमाखाद-जीवातु पदसदर्भ is according to lim_Kane, the view of Candidasa expressed in his commentary Kavyaprakasadipika”. , 1 See ५२-३, साद Kanes Edition 1923 P339 Introduction to the third edition,S. D 1951 ·10 AAYYAPRAKASARII I\DA YA Varieties of Pootry Si's cuticism of 'çitialuvya' may be compiled with Viśranatha's पेचिचिनाख्य तृतार्य काव्यभेदमिच्छन्ति तम । (५६ सा द Kanes edition 19-23). His reference to Mahimabhatta m अनुप्रासानामसमीचीनत्वेन तथाविधगका विषयम्भायोत्सर्पवर्णना विरहामानुत्तमत्वात् । अत एव महिमभानामस्मिन् पक्ष एव पक्षपात (६ का प्र.ख) is riot quute clean Probably the refers to the passago अनुमेयार्थसस्पर्शमान चान्वयव्यतिरेगाभ्यो काव्यस्य चारवहेतुर्मिथितम् । अतस्तदेव वक्तव्य भाति न स्वस्य प्राधान्या प्राधान्यस्तो विशेष । न हि तयो सामान्यावशेपयास्तिप्यपि वस्तुमात्रादिप्वनुमेयेषु चेतनचमत्कारकारी कचिद्विशेषोत्र गम्यते । (३२ व्य घिre s 1909) He means to say that poems cannot be classified on the basis of predominance and subordination of very principle of pootiy Rasa Ve may now tako up the topic of Rasa as mnother illustration of S's criticism of K P After explaimug the Karikus pituirey Teffor ots (94-96, 97 ) ho esplains the experience of Paramananda ou super joy of Rasa in the light of what lic calls «Veduntınaya' Here ho seems to follow Jagannatha Compare Rasigangadhna, p 22 But the view of the Navinas ho states as follows तदपेक्षया कामिनीकुचकलश स्पर्शच दनानुलेपनादिनेव नाट्यदर्शनकाव्यश्रवणाभ्यां सुसविशेपो जायते । स एव तु रस इति नवीना । (96 7V) This view puts the aesthetic pleasule on a par with ordinary sensual pleasul es in the discussion of Rasınında or aesthetio pleasure this is really a moot point-v12 , whethen the aesthetia pleasulo 18 like any other pleasure of life or its character is differenti If the oxpenionce of the artistio iepresentation of pleasure and pain is the same as tho experience of these in life what is painful 12 hifo would not give pleasure in poetry and therefore such sentiments as those of sorrow, anger, weision etc cannot become Rasas in poetry Consistently with this view the Nanns, therefore, hold that, thero are only fou. Rasas viz Srngard, Vira, Hasya and Adbhuta S says नवीनास्तु भरवीरहास्याभूतसज्ञाथ वार एव रमा । (१६ का प्रस) Ho further on refutes the claim of Karuna, Raudra etc to Rasas in the words 34 gulddat कथ न रस वमिति चेत् उच्यते इष्टनाशादिभिधेतावैलव्य शोके उच्यते । तथा- रोदशक्त्या तु जनित लभ्य मनमो भयम् । दोपेक्षणादिमिर्गहों जुगुप्सेति निगदते ।। तथा- तत्त्वज्ञानाद यदीbदेनिर्वद खावमाननम् । इल्लादिनियुक्तशोकादिप्रतिकाना करुणादीनां रसत्वनिषेधात् । न च वेपो तथाभूतत्वेऽपि अभिव्यकानन्दचिदा स्मना सहाभिव्यघाना रसत्वमिति वाच्यम् । एवमपि स्थाय्यशे रसत्वविरोधात् । अयाफिरविभावाभिव्यका नो तेपो रसत्वमुचित मुरते दन्तायाघातस्याखाद्यवदिति चेत्, न । एवं क्षुधापिपासादिनानाविध सहेतुजनित चेतरपलव्यस्यापि रसान्तरवापत्ते । मुरते दन्ताघातस्य व वस्कामसभवदु सनाशक वेन भारापगमानन्तरं मुसिन .

·INTRODUCTION 11 । . सत्तास्म इतिवद् उपादेयत्वम् । यत् तु शोकादयोऽपि रत्खादिवत् खप्रकाशज्ञानमुखात्मा इति तदुन्मत्ताल- पितम् । किञ्च सामाजिकेषु मृतकलापुनादीना विभावादीना शोगादिस्थायिभावस्य चर्षणीयेन अजमहीपालादि ना सह साधारण्यम् , अनुपातादिदर्शनात् । वणनीयतन्मयीभवन चापेक्षितमिति चेत्, क्थं ब्रह्मानन्दसहो दररसोद्बोध, कथ वा नामाङ्गल्यम् । अत एव केचिदजविलापादिक न पठन्ति। बीभत्से तु मासपूयाधुपस्थित्या वान्तनिष्ठीवनादिक यन्न भवेत् तदेवाश्चर्यम् । कुतस्तादृशपरमानन्दरूपरसोद्बोध इति । एव भयेऽपि । तथा शान्तस्य यकसर्ववासनेषु भवतु नाम क्थच्चिद रसत्व, विपयिषु पुन सवविपयोपरमस्थित्या क्थ रसत्वम् । तदुक्तम्- न यन दु ख न मुख न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा। रस प्रशान्त कथितो मुनीन्दै सर्वेषु भावेषु शमप्रधान ॥ एव वीररौद्रयोर्न भेद । विभवादिसाम्यात् । न च स्थायिभेद एव भेदक । तस्यापि नियामक्मुखप्रैक्षित्वात् । यत् तु- रक्तास्यनेनता रौद्रे युद्धवीरा तु भेदिनी। इत्याहु । तन्न । कोधसञ्चारिणि वीरे तस्या मुलभत्वेन भेदरत्वानुपपत्ते । न च रौद्रे अविवेक वस्य वीराद् भेदस्य सभवात् भेद इति वाच्यम् । क्रोधसन्चारिणि वीरेऽप्यविवेकत्वस्य सभवात् । दानवीरादीना प्रभावाति शयवर्णन एव क्वीना तात्पर्यमिति न तेपा रसत्वम् । एव वात्सल्यनामाऽपि न रस । भावेनैव गतार्थत्वात् । ननु क्थमजविलापादिक कविभिर्वर्ण्यत इति चेत् उच्यते-तेषामजमहीपतिप्रभृतीना स्वखप्रियानुराग प्रषप्रतिपत्त्यर्थम् । अत एव चाजमहीपते स्वप्रियामिन्दुमती प्रति देहत्याग कालिदासेन वर्णित । एव शात स्यापि वर्णन मुमुक्षुणा वैराग्यातिशयप्रतिपत्तये । एव भयातिशयवर्णन तत्तद्वयकीना मार्दवप्रतिपादनाय । वस्तु तस्तु कविभि खशक्तिप्रदर्शनार्थमेव पद्मबन्धावन्धादिनिर्माणवा तन तन प्रवर्त्यत इति । (२१-२२ का प्र ख) In the above quotations there are two controversial points - the first about the pleasant nature of all the Rasas and second about the number of Rasas The first controversy is very old यथा हि नानाव्यजनसस्कृतमन्न भुजाना रसानाखादयति सुमनस पुरुषा हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नाना भावाभिनयव्यक्षितान् वागनसत्त्वोपेतान् स्थायिभावानाखादयन्ति मुमनस प्रेक्षकाच हीदींश्चाधिगच्छन्ति तस्मानाट्यरसा इत्यभित्र्याख्याता 1 (९३ ना शा नि सा द्वि स) Thus in this view it 18 held that the Rasas, presumably all, are pleasant Those, however, who think that all the Rasas are not pleasant interpret the passage differently As Abhinavagupta. says अन्ये त्वादिशब्देन शोकादीनामा सग्रह । (२९० Vol I GOS) Abhinatagupta's own view is, however, that all Rasas are pleasant He rejects the other opinion by saying च न युक्त । सामालिकाना हकफल नाट्यम्, न शोगदिपलम् । (ibrd 1 He emphatically says अस्म-मते तु सवेदनमेवानन्दधनमाखाद्यते। तन का दु साशङ्का । केवल तस्यैव चिनताकरणे रतिशोकादिवासनाव्यापारस्तदुबोधने चाभिनयादिव्यापार । (२९३ 1bid) It would be interesting to know who were the cutics that held the view that all the Rasas are not pleasant Dr Raghavan notes the Subba Duhkhatunakata view of Rasa of one Rudrabhata' given in There are some mss of NS which do not give this reading The Chaulbauba editioe has not accepted it, the COS edition, however, lapit Different from Radrata. Bharata says नाशा स 1 ·12 WÁVYAPLIKÅSAKITANDANA his Rusakaliki Ho also refers to Iluripala's vow logarding the pain ful nature of Viphalambhal It is, however, Rinacandra and Gunar candra, autlıors of N. D who have elaborately discussed the point in support of the view-मुरादु सात्मको रस । (म १०९ ना द Gos). Their arguments being worth quoting as those of other Jan vuiters on the subject are given, the foot-uoto? It may be noted here incidentally that great Jaina Acīrya Hemacandia, their guru, follows Abhinava gupta and accepts the geocial view. The question 19 however, who were the Navins that held this View, and reduced, on that view, the number of Rasas to four A controversy had been raging round the question whether Santa should be regarded as a Rasa or no and whether, therefore, the number of Rasas is cight or nine Bharata seems to have taken cognizance of only eight Rasas for drawatic purposes& Ho, however, at one place says that the original Rasas are four-viz Srngara, Raudra, Vin and Bibhatsa and that Hasya, Karuņa, Adbhuta and Bhayannha are respectively derived from these (४० ना शा नि सा ) But the thcory of S is different He does not reduce the number Rasas on the basis of the onguual and the derived, he does it on the very principle of Rasa On this principle his Rasas are, as we have seen, Srngara, Vir, Hasya and Adbhuta JOR Jadras Vol XI pp 113-14, lu7 2 स्वीकृतसाक्षात्कारित्वानुभूयमानावस्थो यथासम्भव मुखदु सस्वभावो रस्यते आस्वाद्यत इति रस । तत्रेषिभावा दिप्रथितस्वरूपसम्पतय ङ्गारहास्यवीरात शान्ता पत्र मुखात्मानोऽपरे पुनरनिष्टविभावाघुपनीतात्मन करुणरौद्रवीभत्सभयानकाश्चत्वारो दुखात्मान । यत्पुन सर्वरसानां मुसात्मकत्वमुच्यते, तत् प्रतीतिवाधितम् । आस्ता नाम मुख्यविभावोपचित काच्यामिनयोपनीतविभावोपचितोरि भयानको बीभत्स करुणो रोद्रो वा रसास्वादयताम नाख्येया कामपि छेशदशामुपनयति । अत एव भयानकादिभिरुजते समाज । न नाम मुखास्वा दाहुदगो पटते । यत् पुनरेभिरपि चमत्कारो दृश्यते स रसास्वादविरामे सति यभावस्थितवस्तुप्रदर्शकेन कविनट दाक्तिकोशेलेन । विस्मयन्ते हि शिरश्छेदकारिणाऽपि प्रहारकुशलेन वैरिणा शोण्डीरमानिन । अनेनैव च सर्वांगाल्दादकेन कविनटशक्तिज मना चमत्कारेण विपरम्भा परमानन्दरूाता दुखात्मकेपपि यरुणादिषु सुमेधस प्रतिजानते । एतदास्वादरीत्येन प्रेक्षा अपि एतेषु प्रवर्तते । कायरतु मुखदुखात्मकसंसारानुरूयेण रामादिचरित निवनात खदुखामकरसानुविद्धमेव प्रभात पानकमाधुर्यमिव च दीक्ष्णास्वादेन दुसास्वादेन मुतरी मुसानि स्वद ते इति । अपि च सीताया हरण, द्रौपया कचाम्बराकर्षण हरिशद्रस्य चाण्डालदास्य, रोहिताश्वस्य मरण, लक्ष्मणस्य शक्तिभेदन, मालसा ब्यापादनारम्भणमित्याभिशीयमान पश्यना सहायानां को नाम मुरास्वार तथानुकायगताश्च करुणादय परिदेवितानुकार्यत्वात् तावद दुखा मका एव । यदि धानुकरणे मुखामान स्युने सम्यगनुकरण स्थात्, विपरीत वेन भासनादिति । योऽपीटादिविनागदुसवतां करुणे वय मानेऽभिनीयमाने वा सुखास्वाद सोऽपि परमार्थतो दु सास्वाद एव । दुखी दिदुखितवार्तया मुसमभिमन्यते । प्रमोदवाया तु ताम्यतीति करुणादयो दु सामान एवेति । विप्ररम्भकारस्तु दाहादि कार्यत्वाद् दुसरूपि सम्भोगसंभावनागर्भत्वात् सुखामा 1 रसश्च मुरूपलोकगत प्रेक्षागन कान्यस्य श्रोत्रनुस धायकद्रयगतो वेति । (१५९ मा ६G08) See for 40 elaborate and excellent treatment of this topic Dr Raghavan's articles on The Number of Rasasin J O R Madras Vols. X. XI 3 ·INTRODUCTION 13 Thus it would seem that S accepts the view that Sukha is the princi ple of Rasa and that on that princple there could be only four Rasas He makes use of the arguments of those who regard Rasa as Sukha- Dubkhatmaka in showing that Kazuna etc are Duhkhatmaka and then. following the principle that Rasa by definition is Sukhatmaka rejects Karuna eto as Rasas Who were the othei Navinas who held this view I have not been able to find Jagannatha, a contemporary of S at the court of Jahangir does not hold this view He is a Kevalablada vadin केवलाहादवादिना तु प्रत्तिरप्रत्यूहैव । (२६ र ग ) who accepts all the nine Rasas on the authority of Bharata स च नवधा । मुनिवचन चार मानम् । (२९ र ग) Minor Topics The two topics discussed above are major problems of Sanskrit poetics S, however, in each Ullra has criticized many minoi points also For example after explaining Samlakdyakrama Vyangya he says Ironically अनेदमवधातव्यम्-वस्त्वलतिध्वन्यो क्रम सलक्ष्यते, रसभावादिपु कमो न लक्ष्यते इत्यल्या रशास्त्रयोगिन एव प्रष्टव्या इति । (२५ का प्र ख ) This may be compared with Jagannatha's view सलक्ष्यक्रमोऽप्येप[ रस ] भाति । (र ग १०७) So also aften explaining the Ka मुख्यार्थहतिर्दापो ete he says नवीनास्तु--- एतन्मतनिष्कर्षतु रसापर्पज्ञानजनकज्ञानविषयत्व दोपत्वम्, अपकर्षस्तु रसनिष्टोऽखण्डोपाधिरिति । तथा च रत्याविच्छिन्नचैतन्यस्य आनन्दाशे लेशेन स्थितिर्मुख्यार्थहति । सा च दोपज्ञानाद् भवति । तन्न युक्तम् । उत्तिविसेसो कम्बो भासा जा होइ सा होउ । इति काव्यरसज्ञाना वाचोयुक्तिश्रवणात् । च्युतसस्कृत्यादीना मुख्यार्थहतित्वाभावात् , इत्याहु । (३३-३४ का प्र ख) In this Ullasa of Doşas, S cnticizes many points pertaining to interpretation and propriety On the topic of Azthadosas, he says इत्यते प्राचीनरर्थदोपा कथितास्ते उक्तेषु शब्ददोषेष्यन्तर्भवतीति न पृथक् प्रतिपादितारे 1 (४५ का प्रस) and then shows how these various Artha-Dosas can be included in different Šabda Dosas. While discussing Rasa Doşas, S takes objec tion to regarding Sabda vacyatı as a Dosa with reference Vyabhicarins Mammata himself in the K. न दोष खपदेनोक्तावपि सचारिण क्वचित् । (का ६३ उ ५), concedes the point that sometimes it may not be a defect S, however, Saays that to name the Samcarns is a positive Guna तत्र नवीना प्रलवति ते। व्यभिचार्यादीना स्वशब्दवाच्यता न दोपाय किन्तु गुणायैव तत्तदर्थानां शीघ्रोपस्थितिमत्वात् । अत एवं महाक्वीना तथगोपनिवन्धात् । (५३ का प्रस) In the discussion on the definition of Guņa, S gres the view of the NTrinas thus नवीनास्तु रसोत्कर्षहेतुल्वे सति रसधर्मलं इलाहु । (६३ का प्र Whle criticizing the verse निरनयन etc, lhe says इत्यास्वादहेतूना गुणानामपला कर्तुमयोग्य प्राशकृतामिति नवीना । (६८ का प्रस) ·KAVYAPRAKAŚ SKUIANDANA In thic Ullas. of Arthāluinkārus, S. concerns himself mainly with slowing how several Aluinhīlas can be included in others For examplo he would include Vişama and Vyāglaīts in Virodha (@-64 का प्र. सं.). After explaining the definition of Vibhāvanā, he says, वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेपि कार्यवचन विभावनेसन्ये । (८५ का. प्र.) The fox points discussd above will suflice to give an idea of the character of Kavyapıalās ibhandana. Siddhicandra. Siddhicandra, the author of this work, is one of those notable Jain writers who have enriched not only tho literature of their own faith but have also contributed to Sanskrit literaturo in general. He belongs to, what we might call, the last glorious period of Sanskrit literature or the period of Sanskrit renaissanco in the times of the Mogul emperois Ahbar, Jahangir and Shāhjalan. In fact he 19 a luminary of the age of Panditaiāja Jagannatha, who was his contemporary at the Mogul court. As to the life and works of Siddhicandra, there is ample material which has been well exploited by the late Jain scholar Sri Mohanlal D. Desai in the introduction to lis edition of BuĀNUCANDRA CARITA by our author, published in the S.J.S. In fact B. C. which is a sort of a biographical poem of his Guru Bhīnucandra becomes in the fourth Prakāśa after the vei se sixty seven, what Acürya Jinavijaya Muni calls, the 'autobiography' of oui author. Ści Desai, in the fourth section, viz, "Summary of the Present Work', has given the substance of this portion at length and Ācarya Jinuvijaya has noted sahent points of the same in his preface as the General Editor of the Series. I shall, here, therefore, touch only a few noteworthy incidents. S. in the narration of probably the most important event of his life gives us a clue to the year of his birth. This event we shall discuss later on. Jahāngil is represented us shing S. his age in the following reise 'परब्रह्मप्रसकानां व्यतीतानि कियन्ति च । प्रारभ्य जन्मतोऽन्दानि' प्रोचुस्ते 'पञ्चविंशति'। (श्ये २३६ प्र ४, भा च च ) The events of bapishment and recall that happened as a result of the discussion that followed are placed by Su M. D. Desai before the autumn of 1613 A D This would give us the year of Si's birth as 1588 01 1587 A D., if the banishment lasted for a year. 1. Sce luis Intr daction to BCP 59 and footnote 90 ·INTRODUCTION 15 , RAN...... .१ . Swiote his Jinaśataka tıka, as he himself says, in VS 1714 (1608 A D ) and a Ms of the present worh, KP K, was copied in the V S 1722 (1666 A D) in his own life time? So he must have lived for at least 77 years The exact year of his death is however unknown From his autobiographic account we learn that Sıddhicandra " when he was quite young, sisu, as he calls He describes his first introduction to He does not blush to compare himself with Kamadeva in beauty. (अनन्यलभ्यसौन्दर्यन्यत्कृतश्रीतनू द्रव , श्वेफ ७१ abrd), In fact he refers to his physical strength and beauty at several places in the B C'He is very conscious of lus unusual intellectual powers particularly his capacity of Avadhanas which earned for him the title of Khusfaham' fhom Akbar's S tells us that Akbar asked him to come daily and live with him in the company of his sons त्वया मत्सूनुमि साध स्थयमव नित्यश । The importance ho vever of this part of the narration lies in the information it gives about S s education at the court of Akba, He describes it in the following verses कदाचित् शाहिनाहूत कदाचन पुन खत । असावन्त सभ गच्छन्नधीयानश्च तिष्ठति ॥ ८७ महाभाप्यादिकान्येव नानाव्याकरणानि च । नैपधादीनि काव्यानि तोश्चिन्तामणीमान् ॥ ८८ काव्यप्रकाशप्रमुखानलङ्काराननकेश । छ द शास्त्रण्यनेमनि नाटकान्यपि लीलया ॥ ८९ अध्यैष्ट सवशास्त्राणि स्त्रोकरेव दिनैवत । शाहिना प्रेरितोऽत्यन्त सत्वरं पारसीमपि ॥९. (प्र ४ भा च) Tho interesting thing to note from this is that Akbar asked him to study. Parası' or Persian There 19 a further reference to his study of Persian literature in the desciiption of A s tour to Kashmir in which he and his Guru accompanied the Emperor Ho says that he 1 See p 05, Introduction to B C 3 at also पुर सारमिवादाक्षीद् भवभीन्या धृतवृतम् । (छो ७1) The pun on may be noted 3 भन्त सभमभाइय सन सर्वभूमुनान् । अबधानविधानादिपरीक्षा फतवान् प्रभु ॥८४ अतुला तत्कलो चना दर्श दश चमकत । विरयात गुरफहमे ति तस्य नाम बदत्तरान् ॥ ८५४ The followind verses are quoted as thoy briefly describe Akbare toar to Kashmir According to S., Akbar undertook this tour with a desire to see saliron dovert See 302 IT करमीकिकपुमोदमसिया प्रत पूपिविता पुन मीनर प्रति ॥१.२ अनन्दानन्दसपूर्ण शाहि सरहत्य वाचसान् । सानाकायामाम सिदिचन्तामन्वितान् ॥ १०३ पठन पारसीमन्यास्तत्तनूजाने समन् । माग पूदिनाम्यत्र पुर भारत प्रमो || tor कुवनय रावस्या शाहे सेडाईचेतसः । प्रसिद सिदिचन्द्रस्य सर्वध वनराम् ।। १०५ पर्वतान् रसपनाल पीरपालगादियन् । हिरगिलायमानुपदुमान् ॥ १०१ मनाया कश्मीर काश्मीरभूरूपान् । प्रासनमामोतोमरोगपम्मितान् ॥ १०॥ सिस्वा प त माससत्र I प्रलार पुनर्लाभपुर माहिरभूषार ॥ १०८ (प्रिनिरिशेषाम् । प्रभार) the word भर ·16 KĀVYAPRAKASAKHANDAY uscd to stuưy Persian bools in the company of the Lupciou s grand sons and iceito thom csery morning in the presenco of the 'Saht Wo know that Jagannathi also had studied Persian There is ono very important event in S's lifo zeferred to in the beginning, to which attention should now be drawn After Akbar S became a fafourite of Jabungir also That jovial and pleasure loving 1 mperor did not like the idea that this young man with a good physique should pasg an ascetic life of austerity, ind so asked him to be in the company of fine young women and enjoy life This episode his been narrated with great enbellishwont by S Jahangir is ieported to have ashed him सौख्य विपयिक त्यक्त्वा किमात्मा तपसेऽर्पित । (ये २३९) to which S replies नवे वयसि या दीक्षा नैव हास्याय सा सताम् । नहि पीयूपपानेऽपि प्रस्ताव प्रेक्ष्यते बुधै ॥ (श्ये २४०) and so forth Jahangir is not so easily convinced and further argues with him S at this point descubes lum as drunk कृनकादम्बरीपानविपूर्णितवि लोचन (ो २४८)-a realistic touch s puts more cogent arguments for his conviction and the emperou listens to him with interest Titli the emperon there is Nuryahan' who is very sceptical about the 1 See 13 Jagannatha Pandita by v Ramaswami Sastri Appamalipagar 1942 2 S describes the beauty of Nurjahon whom he refers to as Noramaballo-- which may be quoted bere 18 & rare description of that great beauty by a Sanksrit writer मजरी रूपवृक्षस्य पुष्पेषोरिव कामिनी । प्रभा सौभाग्यरतस्य लक्ष्मीलावण्यवारिधे २५९ तत्ममहिपी नूरमहल्लास्तेऽतिवलमा जित भासेव वक्त्रे दो सीपस्या स्मित बहि ॥ २६० अलिपद्धवोहासि नसाशुकुसुमारितम् । असेवि भूपदग्भर्यस्या बाहुलनायुगम् ।। २६१ युग्मम् । कावीपट्टो नितम्बेऽस्ति मध स्थऽपि नो मयि । इवीर दुखतस्तस्या मध्यदे। शोभार । २६२ अभित शोभते यस्या श्यामला तलावरि । विधुभ्रमेण वक्त्रस्य रजनीवानुचारिणी ।। २६३ वीज्यमानस्य विश्वेन लोचनाञ्चलचामरै । यत्कण्ठो मुसराजस्य शासनमिवेक्ष्यते ॥ २६४ भ्राजेऽनुमीयमाना या विषची मधुरस्खरै । मुक्तावलीव भारत्या य मुडे दशनावली ।। २६५ अम्ज एव कमी यस्या न हसो यदसेवत । गतिनियल जैव जानीमस्त कारणम् । २९६ इत्यस्या सकले गाने महान् दोषोऽयमेव हि । अपि वर्षगतेस्तृप्ति पश्यत कस्यचिन्नहि ॥ २५७ सत्यप्यन्त पुरे तस्यां रेमे क्षमापतिमानसम् । लक्ष्ये क्षत्ररक्षेऽपि चक्षुश्च द्रतनी व्रजेत् ॥ २६८ S refers to Nurjalin as Normalıklå Does this mean that before thus was written she was not named Norjahan 1 1 man so famulinr witb Jabangor and his court can be expected to know the latest news Iftbiss so we can say that the B C or at least this particular part must bave been composed before 1616 AD as Nurmahal was Bined Nurjahat in that year 317 18 Tuzik-I-Jahangirl, translated into English by Rogers and Bereridge RA S London 1909 I am indebted to my friend Sri Ratnamaoira B Jhote and DI CR Nagak for finding out tlaus reference for use from TIJ See pp ·INTRODUCTION 17 professions of this young man. तदा विश्वंभराभर्तु. साऽब्रवीत् प्राणवल्लभा । 'तारुण्ये व मन स्थैर्यमसभाव्यमिदं वचः ॥ (श्ले. २६९) S. retouts by quoting the example of the king of Balaksha' वलक्षाधिपति. किं न तारुण्येऽभूजितेन्द्रियः। (श्ये २७०) and defends his thesis before the Queen in the Tärkika style. Nurjahin haughtily (La) answers the arguments. After the Queen finishes J. again joins issue and tries to show the absurdity of S.'s position and says "God created all thus for our enjoyment, and by obeying his command we shall be happy hereafter while you are unhappy here and will be so hereafter”. It is to be noted that S. has to concede- 'आदिष्टं सत्यमेवैतत् प्रियं च प्रभुभिः।' but retorts by saying रताना क्षोभयेचित्तं विरक्तानां तु न क्वचित् ॥ (श्लो, २९९). As the last argument J. uses the theoly of Syādvāda against this Syadvādin and tells him that to be insistent on any one thing is ‘Mithyātva', the sin of heresy to be avoided by a Jain. S. replies that Syādvāda is not to be used for defending sinful acts; in fact there should be no Ekinta even in Syadváda. The king gets angry and finally uses the argumentum ad baculum and terrifies the monk with mad elephant but ultimately banishes him from his court and orders him and his likes to live only in jungles-a fit place for them. This episode in the poem describes a real event in S.'s life as it is corroborated by other sources also. Some of the arguments advanced by Nurjabin and Jahangir have a touch of reality, in as much as, they have a non-Hindu ring about them. If the incident deccribed here took place somewhere about 1613 A. D. We can say that B.C. was written when the whole thing must have been fresh in S' mind. I This reference to the king Balaksha might be the result of his study of Persian literature. The legend however seems to have been Indianised Because 3. says at 115 सोलह सहरस महेलिओ नुरी अठारह लस्य। सारफेरह करणई छोच्या सहर रिटकर।। [Uere the meation of sileen thousand women probably reflects the Arapa folklore. Here the reference may be to the famous wint by Dane Ebrahim Iba Adham, a ostive of Balkb, B C. 1 1 87. a 31). 3 797 T HiFit for at afuta Oferta 194 11 35€ रहामि दुखिनो यूय परवारिच दुखिनः। भवितासेवाप्रोकमार्गातिकतरा || २९० 3 Vijay-Tilak Sun Riss, Adhikira L see Sri Desai's Introduction p, 57 1. n. SS.

·18 KAIP PRAKASAKHANDAYA This incident muy be compared with the Yayam aflair in Jagan nitba's life? Later on, S again became a farounte of Jahangir and got such titlos from him as 'Nadira Jawau' (the unique of the uge) and Jalán. gir pasand (Favoulito of Jabungh)' Works of Siddhicandra Srı Desar mcutions the following aructeon works of S (1) Kadambari Uttarardbațiba (2) Sobhann Stuti tikai (3) Vrddha prastuvokti atnabara (4) Bhanucăndra cantam (5) Bhaktamarastotravrttı (6) Tarkabhaşı tıka (7) Sapta-padarthi tihab (8) Jinašataka tik (9) Vasavadattīvrtti or vyaklıya tik. (10) Kavyaprabusal handana (11) Anekarthopasarga-yrtti (12) Dhatumañjari (13) Akhyata vada tık. (14) Prakrta-subhaşıta sangralia (15) Sukti latnakara (16) Mangala-rāda (17) Sapta-smalaņavrttı (18) Lekha-likhans-paddhata (19) Samskşıpta Kadambari Kathanaka* lo this list of Sra Desa, two more works poted preyjously should be added, vız, (1) A Brhattıki of Kuvgapiakuśa which S composed in the name of his Guru This work is attributed to Bhanucandra by Sri Desai probably because he had not seen KPK (2) Laghu siddhanta kaumadi A paper ins of this work lies in the Bliandāra of Day.vimala, Ahmedabad Sri Desal has given the beginnings and ends of other works I give in the foot-nota a description of this M[38 1 Some scholors do not regard th : affair as histor cal. See pp 19 21, Jagan nátha Pandita In the light of this incident in 9 s life lowever, the whole question requires to be examiaed properly 2 See Introduction to B C p 65 3 Introduction to B CPP 71-76 The Ms cons sta of 42 folios It begins ॐनम श्रीगणेशाय । महोगध्यायश्रीभानुचद्रगणिभ्यो नन ।

·INTRODUCTION 19 Sanskrit Renaissance in the Moghal Period. I referred earlier to the Sanskrit Renaissance in the Moghal Period - particularly in the reigns of Akbar, Jahangir and Shābjahân. We know that Jagannātha who was given the title of Panditarāja by Shāhjabān at the instance of Asafkhan lived in this age. Prof. V. A. Ramaswami Sastri in his work Jagannātha Paņdita' refers to about sixteen contemporaries of whom Kavindrācārya Sarasvati was a protege of Shahjahān. Sri Desai in his introduction to B, C. gives an account of thirteen Jaina priests at the court of Akbar and thirteen at the court of Jahangir-some of whom are common. The Jain writers of the age were, however, many more than these. A review of the works of Brahmanical and Jain writers of the sixteenth and the seventeenth centuries would show that it was an age of vigorous literary and philosophical activity in India as a whole and as the instances of Padmasundara-author of Akabaraśāhi-Śrågāradarpaņa", Hiravijayasūri, Jagannātha, Bhānucandra, Siddhicandra and Kavīndrācārya Sarasvati would prove, Sanskrit learning received encouragement and patronage in the courts of Akbar, Jahāngir and Shābjahān. A note on Siddhicandra and Jagannātha The parallel references given above from Rasagangūdhara and a inore detailed comparison of K. P. K. and R. G would go to show that there are inany ideas which S. and Jagannātha hold in common and that in several cases even phrasing is identical, though they differ वाग्देवीमभिवध वधचरणं वन्दारकाणा गणैः सर्वेषा मुधियामनुग्रह धिया गभीरभावाद्भुतम् । ज्याकरण विदधाति वाचकपतिः श्रीसिद्धिचद्राभिषः शाहिश्रीमदकब्बरक्षितिपते प्राप्तप्रतिष्ठोदय ॥१ It ends. शास्त्रान्तरेऽप्रवियना बालाना चोपकारिका । निर्मिता सिद्धिचरेण लघुसिद्धान्तमौमुदी १ इति पादसाह श्री अकबर eto. श्रीसिद्धिचद्गणिविरचिता लघुमिद्धातकौमुदी समाता ॥ छ ॥ लेखकपाठयो) शुभं भवतु । यादृश पुस्तके दृष्ट etc. संवत् १७०३ वर्षे फाल्गुन शुदि २ तिथी भूगुदिने लिखित ॥श्री. । The last page 42-b. contains a seal 1 p. 15. Jagandătha Pandita 2 7 Ibid. (1) Kbandadevamısra, (2) Jagadisatarkalamkara (3) Gadadbarabbatticarya, (4) Bbattajı Diksita, (5) Naraynabbatta (of Malabar) (6) Nilakantha Dilşita, (7) Rājacudamapı Dikşita, (8) Venkatadhyarın. (9) Cokhanatha. makhin, (10) Dharmarajadhyarindra, (11) Ramabhadramba, (13) Madburavant (13) Kaviodricarsasarasvati (14) I M. Viśvavatba Pancirana (15: Ramabhadra Diksita, (16) Madhusudana Sarasvati pp. 1-22, Introdnation to B C. 4 See Śrı SI, D, Desai's Gujarati work-"Jaina Sahitya no Itibasa" pp. 535_651. 5 Published in the Gaoga Oriental Senes. Bikaner 1943. 3 ·0 KAYYAPRARASAKIIANDIVA in thcic thcorios of R138 This naturally raises the question whether Sy is familiar with R G or not That both, he and Jagannathis were contemporaries at the court of Jahıngır, if not those of Albar and Shahjahun-becomes probable from a coinparison of their dates S lived from circa 1587 to circa 1GGG A D and must have frequeuted the courts of Akbar and Johaugir between 1597 and 1627 (Jalangir died 7, Nos 1627) Jagannatha is placed between circa 1590 to 1660 4 D and enjoyed the patronage of Jahangir, Shahjuhan and Daru Shulol between 1620 und 2050 A D' It is likely that they might have been in somo contact But it is not possible to say whether S was familiar with R G The earliest Ms of K PK that is known was finished in 1647 D while about R G we can only say that it might have been written beforo 165 From the frequent references to Navines in both the works it seems that a new school of poetio criti clsm had come to be recognized as in Nyaya and so both S and J must have drawn upon the common ideas of Navinas 1 Jagadnātba Papel ta p 25 3 Ibid pp 25 26

·महोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचितं
काव्यप्रकाशखण्डनम् ।
॥ ऐ नमः । महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिगुरुभ्यो नमः ।।
श्रेयःश्रियं तनुमतां तनुतां स शम्भुः श्रीअश्वसेनधरणीरमणाङ्गजन्मा ।
उत्कण्ठिता त्रिपथगानिभतस्त्रिमूर्ध्यािलोकते त्रिजगतीमिव यस्य कीर्तिः ॥ १
जीयाच्छ्रीमदुदारवाचकसभालङ्कारहारोपमो
लोके संप्रति हेमसरिसदृशः श्रीभानुचन्द्रश्चिरम् ।
श्रीशत्रुञ्जयतीर्थशुल्कनिवपत्याजनीयद्यशाः
शाहिश्रीमदकन्दरार्पित 'म हो पा ध्या य दृप्यत्पदः ॥२
शाहेरकब्बरधराधिपमौलिमौलेश्वेतःसरोरुहविलासपडंहितुल्यः ।
विद्वच्चमत्कृतिकृते बुधसिद्धिचन्द्रः काव्यप्रकाशविवृति कुरुतेऽस्य शिष्यः ॥३
प्रायाः कापि गिरो गुरोरिह परं दुष्यं परेषां वचो-
वृन्दं मन्दधियां वृथा विलपितं नामाभिरुट्टङ्कितम् ।
अत्र खीयविभावनैकविदितं यत् कल्पिवं कौतुकाद्
वादिन्यूहविमोहनं कृतधियां तस्त्रीतये कल्पताम् ॥ १
पररचितकाव्यकण्टकशतखण्ड खण्ड]नताण्डवं कुर्मः।
कवयोऽद्य दुर्दुरूढाः खैरं खेलन्तु काव्यगहनेषु ।। ५
तत्रादावनुवादपूर्वकं का व्य प्रकाश खण्ड न मारभ्यते ।
नियतिकृतनिपमरहितां हादैकमयीमनन्यपरतन्नाम् ।
नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥ (म० का. १)
नियतिरदृष्टं तत्कृतो नियमखद्रहितामित्यर्थः । अत एवोक्तम्-
अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः ।
यथाऽमै रोचते विश्वं तथैव परिवर्तते ॥ इति ।
भयमों न साधुः । काव्येऽपि नियमस सत्त्वात् । शब्दे छन्दःप्रभृतिषु तथा च
वन्द्रसविशेषे तत्चद्रीतिविशेषे तत्प्रवन्धे भाषाविशेपे च नियमस सत्वात् । अर्थेऽपि

·२ काव्यप्रकाशखण्डन मुखादिकं चन्द्रवादिनैव वर्ण्यते नान्येनेति नियमस्सि] सत्त्वात् । भय शब्दार्थी कान्य'मित्यु च्यते । अर्थे तु नित्यानित्यसाधारणे नादृष्टजन्यत्वमस्तीति चेन्न । अर्थे काव्यत्वस्य निराकरिष्य- माणत्वात् । 'हादेकमयी'मिति । इदमपि विरुद्धम् । अन्येषां भावानामिव काव्यत्यापि सुख-दुःख-मोहात्मकत्वस संभवात् । 'अनन्यपरतम्रा'मिति । इदमपि न चारु । तथा हि अनान्यपदस्य भारत्यन्यत्वस्य वकव्यत्वे भारत्यन्यकवितत्प्रतिभादेः काव्ये कारणत्वसंभवात् । 'नपरसरुचिरा'[५० १.२ मिति । नवरसा चासौ रुचिरा चेति कर्मधारयः । वृत्तौ 'पद्( रसा हया न वैरिति व्यक्तिद्वयदर्शनात् । अथवाऽस्तु तृतीयातत्पुरुषः । न च नवरसीति प्रयोगापतिः । त्रिभुवनमित्यादिप्रयोगवदस्यापि सिद्धः । इदमप्यसाधीयः । बीभत्सादीनां रसत्वस निराकरिष्यमाणत्वात् । रसे नवत्वासंभवात् । अध काव्यस्य फलम्- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये। सद्यापरिनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥ (मू० मा० ३) इदमप्युपलक्षणम् । काव्यस्य परमेश्वरस्तवादिरूपतया चतुर्वर्गस्यैव साधनत्वादिति । अथास्य कारणम्- शक्तिनिपुणता लोककाव्यशास्त्रायवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुचे ॥ (मू० का० ३) अन वस्य काव्यस्य उद्भवे निर्माणे समुल्लासे त्रयः शक्ति-निपुणताऽभ्यासा हेतुरित्युतम् । तदपि तुच्छम् । डिम्भादापपि काव्योद्भवदर्शनाद, शक्तेरेव हेतुत्वात् । अथास्य लक्षणम्- तददोपौ शब्दाथी सगुणावनलती पुनः कापि । (मूका० ४, ५०) तथा च अदोषत्वे सति सगुणत्वे च सति स्फुटालङ्काररसान्यतरवत्त्वं काव्यत्वमिति फलितार्थः । 'क्वचित् तु स्फुटालङ्कारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः । ननोऽल्पार्थत्वात् । अल्पत्वस्य चात्रास्फुट एव विश्रान्तेः । स्फुटालक्षारविरहोदाहरणं यथा- यः कौमारहरः स एव हि परस्ता एव चैत्रक्षपा- ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवासि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेवसीवरुखले चेतः समुत्कण्ठते ॥ अनेन वाक्येन तत्रोपकान्तसमागमोऽपि ध्वन्यत इति केचित् । तन्न । स एव हि वर' इत्यनेन पुरुपान्तरनिषेधात् । निष्कारणकदोषोद्भावनस्य च प्रामाणिकानामसम्मतत्वात् । वयं • . ' इति मुशिवपाः। २'लोके शाम्रकान्यायवेक्षणात्' इति मु. पा.।

·१ प्रथम उल्लास तु शोभाविशेष एवोत्कण्ठाकारणमिति घूमः । यद्यपि कतिपयाक्षराणामत्र द्विरावृत्तिरस्ती- त्यनुप्रासः संमान्यते । तथापि -- 'खच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहा ५० ३.१ रच्छातेतराम्बुच्छटा मूर्छन्मोहमहर्पिहत्यादिवचतुप्पश्चाधावृत्त्या [अ]भावान्नात्र स्फुटताऽनुप्रासस्येति गम्यम् । विशेषविचारस्त्वस्मत्कृतवृहट्टीकातोऽवसेयः । अत्र केचित् - 'अदोपत्वं यत्किञ्चिद्दोपा- भावो वा यावद्दोपामावो वा । नायः, अव्यावर्षकत्वात् । नान्त्यः, तथासति काव्यलक्षणं निर्विषयं विरलविषयं वा स्यात् । यावद्दोपाणां दुनिवारत्वात् । तसाद 'वाक्यं रसात्मक काव्यमिति लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्त्वमस्त्येव परन्त्वपकर्षमात्रम् । तदुक्तम्- फीयादिविधरवादिसाधारण्येन काध्यता। दुष्टेप्वपि मवा यत्र रसायनुगमः स्फुटः ॥ इति । एवं चालधारादिसत्त्वे उत्कर्षमात्रत्वम्' इति वदन्ति । परे तु 'यदंशे दोपस्तदंशेऽकाव्यत्वम् , यदशे दोषामावस्तदंशे काव्यत्वम्. यथा एकमेव ज्ञानं प्रमाऽममा चेति. दोपसामान्याभाव एव विवक्षणीय' इत्याहुः । तन । एकमेव पर्व अंशे काव्यं अंशेऽकाव्यमिति व्यवहाराभावात् । अन्ये तु 'दोपसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्यः. विरलविपयस्वं काव्यलक्षणस्पेष्टमेव. दुष्टं काव्यमिति प्रयोगस्य दुष्टो हेतुरितिवत् समर्थनीयत्वाद्' इति पाहुः । परे तु 'काव्यमा- खादुजीवातुः पदसंदर्भ' इति वदन्ति । तन्न । आखादुजीवातुतावच्छेदकल्पाऽपरिचये तस्स चातुमशक्यत्वात् । तत्परिचये तस्यैव लक्षणवसंभवात् । नवीनास्तु 'काव्यत्वमखण्डोपाधिः, चमत्कारजनकतावच्छेदकस्य काव्यपदप्रवृचिनिमिवस्य चान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् , तदेव रक्षणमस्तु, किमनेनानंनुगतेन लक्षणेन' इति वदन्ति । 'सगुणाविति गुणव्यजकावित्यर्थः । गुणानां रसकधर्मत्वात् शब्दार्थयोः सगुणत्वा. भावात् । 'मनल कृती' इति सालशारावित्यर्थः । यदपि 'काव्यत्वं शब्दार्थोभयवृचि' तदपि न । काव्यं करोति, काव्यं पठति, शृणोति चेति व्यवहाराच्छब्द एव काव्यत्वं कल्पनीयम् । ननु आखादव्यजकत्वमेव काव्यत्व- प्रयोजकम् , तच शन्देऽयं चावि१ि० २.२] शिष्टम् , तथा च कथं काव्यं करोतीति व्यवहारस पदमाप्रपरत्वम् ! इति चेत् न । आखादव्यजकानामन्येषामपि सत्यात् तेष्वपि काव्यत्वं सीकुरु । उमययूक्लिफल्सने गौरवात् काव्यं करोतीति काव्यपदस ग्रन्दमात्रपाले पीजत्वात् । भय झाल्यभेदानाद- इवमुत्तममतिशपिनि व्यंगत्ये याच्यात् ध्वनियुधैः कथितः॥ (म..४,३०) साधे वाच्यात् नतियानि अधिकचनमारकारिणि सति उत्तम कामन । बुवा- । ठोरमुखाभिमादरम्यारादरसेस।। हधि महारों रिपत्र।..

·४ काव्यप्रकाशखण्डन करणैर्यथा स्फोटन्यचकशब्दस ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः, तथाऽन्यैरपि मालशारिनिर्वा- पव्यञ्जनक्षमस शब्दार्धयुगलस । अत्रेदं बोध्यम् । स्फुटयत्यर्थमिति स्फोटः । ननु शब्दात् कथं पदार्थवाक्यार्थधीः १. आशुविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकामावाद्, आनुपूर्व्याः ज्ञातुमशक्यत्वाच । तेन च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहकृतेन अन्तिमवर्णानुभवेन स्फोरो व्यज्यते । स च ध्वन्यात्मकः । शब्दो नित्यो ब्रह्मवरूपः सकलपत्यायनक्षमोऽनी- क्रियते । तद्वयजकश्च वर्णात्मकः शब्दः । वृतिस्तु व्यञ्जनैव । तयजकः शब्दो ध्वनित्वेन व्यवहियत इति वैयाकरणमतम् । तदसत् । एवमन्तिमवर्णानुभवस्यैव पदार्थप्रतीतिक्षमत्वे आनुपूर्वीज्ञानस्योपायसमवेन किमन्तर्गडुना स्फोटेन । नायकानयनाय प्रेषितां तं संमुज्य समागतां दूतीं प्रति काचित् खानकार्यमदर्शन- मुखेन संभोगं प्रकाशयति- निशेपच्युतचन्दनं स्तनतर्ट निर्मुष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति ! वान्धवजनस्याज्ञावपीडागमा(मे १) वापी स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तसाधमस्यान्तिकम् ।। इदमुत्तमं काव्यम् । अस्यार्थः- दूतस्य मिथ्याभाषणं स्वभावः इति इति(ती). न तु सखी. तत्त्वे मप्रतारणं मत्प्रियसंभोगश्च न स्यात् । उद्देश्यकार्यानिर्वाहकतया बान्धवजनस्स पीडा भवति तन्न जानासि । तस्य नीचाभिलाषित्वेन प्रसिद्धस्य अतः अधमस्य । नीचपि० ३.१] कार्य- कर्तुः प्राधान्येन । अधमशब्दस्य पदान्तरापेक्षया झटिति प्रकृतार्थव्यजकत्वेन प्राधान्यम् । अत्र खनटं निःशेषश्च(च्यु)तचन्दनं, न स्तनसन्ध्यादि. तत्र तथाविधनायककरस्पर्शायोगात् । एवमघरः परौष्ठः, तत्र रागो निभृष्टः, न तु पूष्ठेि, तत्र चुम्बननिषेधात् । एवं नेत्रमध्ये चुम्बननिषेधात् दूरत एव निरञ्जने । एतत् सर्व रत एव संभवति न तु माने । स्नानं चेत् सर्वविच्छेदेनैव चन्दनच्यवनादि स्यात् । तथा च तथाविधचन्दनच्यवनादीनां रतैकसाध्याना सानकार्यत्वबोधेन मातुं गताऽसीत्यत्र निषेधो न गताऽसीत्यत्र विधिश्च लक्ष्यते । न च निषेधे कथं लक्षणेति वाच्यम् । अन्यथाऽसंगत्यापतेः । रन्तुमिति प्रयोजनं चेत्याहुः । वन्न । तथाविधानामपि चन्दनन्यवनादीनां स्वानकार्यत्वं संभवत्येव । तथा हि-वापी सातुं गताऽसि न तु गृहम् । एतच विशिष्य वापीपदोपादाना लक्ष्यते । स्था, स्वनवट एव निश्शेपच्यु- तिम खनसन्ध्यादिषु। वापीतीरस्य जनसङ्कीर्णतया तथाविधमार्जनाभावाद्, गृह एव वसंभवात् । वधा, पूर्वोष्ठस्य न्युजतया बहलजलसम्बन्धाभावात्, न तत्र निश्शेपरागच्युतिः । किन्तु अधर एक, उचानत्वेन बद्दलजलसम्पन्धात् । तथा, स्नानकाले मुद्रणात् नेत्रमध्ये नाजनराहित्यम् , किन्तु दूरत एव । इत्यादिरूपेण सानकार्यत्वस्य संभवात् बाधकाभावात् कथं लक्षणा ! नवीना(न)स्तु वक्तृबोद्धव्यवैशिष्क्षात् च्यानैव तदाह । तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति व्यज्यत इति । मिश्रास्तु 'न गताऽसीति ननि काकः, न गताऽसि ! अपि तु गताऽस्वेत्यर्थः। - ·प्रथम उल्लास 'तदन्तिकमेव' इत्येवकारो गताऽसीत्यनन्तरं योज्य इत्याहुः । अत्र त्वय्यकृतज्ञायां बान्धवबुद्ध्या यद् विश्वसिमि, यच्च तत्र दुर्विदग्धे दृढमनुरकासि, तत् युक्तमेव । मय्येवंविधवञ्चनपात्रत्व. मितीहेितुकविप्रलम्भमैदसचारिनिवेदध्वनिः, तदनुगुणश्च दूतीसंमोगः, चन्दनच्यवनादीनां च वाच्यानां [प० ३.२] परिरम्भचुम्बनादीनां संभोगोत्कर्पद्वारेणेाया उत्तेजकाना निवेदो- त्कर्षकत्वमवसेयम् । अतारशिगुणीभूतव्यङ्ग्यं व्यनये तु मध्यमम् । (मू० का० ५, पू.) व्यङ्ग्ये वाच्यात् अनतिशायिनि अधिकचमत्काराकारिणि गुणीभूतव्यङ्ग्यं तन्मध्यम काव्यम् । चित्रान्यत्वेऽपीति विशेषणम् । तेन चित्रे नाव्याप्तिः । उदाहरणम् - ग्रामतरुणं तरुण्या नवपञ्जलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया ॥ अत्र वजुल[लतागृहे दत्तसङ्केता नागतेति व्यङ्ग्य गुणीभूतम् , तदपेक्षया वाच्यसैव चमत्कारित्वात् । अत्र व्यत्येन सङ्केतभङ्गेन विप्रलम्भामासस्य वाच्यवदनकान्तिमालिन्यमुखेनैव परिपोपण- मिति तन्मुखप्रेक्षित्वात् तस्य गुणीभूतत्वमिति । आन्तरालिकव्यङ्ग्यापेक्षया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वम्, रसापेक्षया रसध्वनित्वमित्यवधेयम् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं त्ववरं स्मृतम् ॥ (मू० का० ५, उ०) अव्यङ्ग्यं चित्रमिति सामान्यलक्षणम् । शब्दचित्र वाच्यचित्रमिति विभागः । चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम् । यत्र तयोरेव प्राधान्येन चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । अव्यङ्ग्यं स्फुट- प्रतीयमानव्यङ्ग्यरहितम् । अवर अधमम् । तत्र शब्दचित्रमाह - स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्पुच्छटा- मूर्छन्मोहमहर्पिहर्षविहितस्नानातिकाऽद्धाय वः । भिन्यादुद्यदुदारदर्दुरदरी दीर्घाऽदरिद्रदुम- द्रोहोद्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ मन्दाकिनी वः युप्माकं अट्ठाय झटिति मन्दता भिन्यादित्यन्वयः । खच्छन्द साधीनं न तु वातादिपरतन्त्रम् । उच्छलदित्यम्बुविशेषणम् । कच्छे जलसमीपे तरः खननात् यत्कुहरं बिलं छातमस्पं तदितरत् छटा परम्परा तया मूर्छन् प्रादुर्भवन् मोहो वैचित्य विसयो वा येषाम् । वर्दुरः पर्वतविशेषः तस्य दयां गुहाया दैयं यस्यास्ता मित्त्वा झटिति जलनिर्गमनेन देय न तु तत्र तया जलस्थगनं तेन वेगातिशयः । केचित् तु 'मन्दाकिनी [५० ४.१] गला, दर्दुरो भेको न तु पर्वतविशेषः, तस्य दक्षिणदिगिरित्वेन गङ्गासम्बन्धाभावात्' इत्याहुः । अदरिद्राः परिणाहोच्छायादिवन्तः, द्रोहः पातनं उद्रेक आधिक्यं तन्मयावयुक्ता ये वरना त एव निविडः निग्धो वा मदोऽहारो यस्याः । - १ ·- फाट्यप्रकाशएण्डन अर्थचित्रमाह- विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद् भवत्युपथुत्य यदृच्छयाऽपि यम् । ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ मानदमिति शत्रूणां मानस्य खण्डकं मानस्स दातारं हयग्रीवदैत्यं खगेहात् प्रस्थित श्रुत्वाऽपि भिया अमरावती निमीलितनेव भवति । कीडशी ! ससंप्रमेण सभयेनेन्द्रेण द्वतं शीघ्रं पातिता दचा अर्गला द्वारदण्डो यस्याः सा तादृक् । 'संभ्रमः साध्वसेऽपि सात् सवेगादरयोरपि - इति विश्वः । अत्र तूलेक्षाऽलकारः । परन्तु रसादो कथं तात्पर्यविरहोऽस्फुटतरत्वं वा तन्न ज्ञायते । हयग्रीवस्य वर्णनीयतत्म्भावस्य स्फुटप्रतीतेः । अत्र केचित् -'चित्रं न काव्यभेदः ।व्ययस्य प्राधान्येन प्रतीतौ ध्वनित्वं तदन्यथागुणी- भूतत्वमिति प्रकारान्तराभावादिति । तन्न । वाच्य-वाचकौचित्यप्रतीतिव्यवहितमतीति]. करसवत्त्वस्यास्फुटव्यमयत्वस्य तृतीयप्रकारस्य संभवात् । ननु रसध्वनित्यादिना अयं तृतीय- विभागः कृतः । स च नोपपद्यते । तथा हि-एतेषु त्रिषु सर्वत्र रसादिकं प्रतीयते न वा । नान्त्यः, तदा यत्र रसादिकं न प्रतीयते तन काव्यत्वविरहापत्तेः । नायः, तदा फर्य ध्वनित्वादिविभागः । न च मध्यमे व्यङ्ग्यस्याप्राधान्याद् विभाग इति वाच्यम् । आन्तरालिकव्ययस्याप्राधान्येऽपि तस्याकिश्चित्करत्वेन चमत्कारापेक्षया सर्वेषां ध्वनिव- संभवात् । अथ चित्रे गुणालक्षाराहितचमत्कारेण रससिरोघीयत इति चित्रत्वम् , इति चेत् , न, अनववोधात् । तिरोधीयत इत्यस्य कोर्थः । रसादेः प्रतीतिप्रतिबन्धो विलम्वेन प्रतीति । नाद्यः, तथा सति काव्यत्वविरहापत्तेः । नान्त्यः, गुणालक्षारा हि रसोद्बोधकाः । [प० ४.२ ] तथा च तज्ज्ञानतदाहितचमत्कारान्तरं रसोद्धोधो युज्यत एवेति कथं न ध्वनिलम् । अव एव रसध्वनावपि गुणालङ्काररचना साधीयसी महाकवीनां दृश्यते । यथा- गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चाइसंस्थितं घेतः। पीनाशुकमिव फेतोः प्रतिवात नीयमानस्य ॥ इत्यत्र । ननु तर्हि 'खच्छन्दे'त्यादावपि पूर्वोक्तपद्यवद् ध्वनिवे उत्तमत्वं स्यात्, इति चेन । अनुमासानामसमीचीनत्वेन तथाविधगाविपयकभावोत्कर्षवर्णनाविरहाचानुत्तमत्वात् । अव एवं महिमभट्टानामसिन पक्ष एव पक्षपातः । ॥ इति पाइसाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुक्षयतीर्थकरमौचनाद्यनेकसुस्तविधायक महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्माटोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादसाइ-श्रीअक. न्बरजहालदीनप्रदत्त (सुपिमापराभिधानमहोपाध्यायधीसिद्धि- चन्द्रगणिविरचित काव्यप्रकाराव(खण्डने प्रयम उल्लास. ॥

·द्वितीय उल्लास . - द्वितीय उल्लासः। इदानीं शब्दार्थयोः स्वरूपमभिधातुं तयोविभागमाह - स्याद् वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा। (मू० का० ६, ३०) अत्र कान्ये, एपामर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यद्यास्त्रयः । अथैषां खरूपम् - शक्तिमत्वं वाचकरवं शक्तिर्जाती परं मवा। इंश्वरेच्छाविशेषोऽय पदार्थान्तरमेव सा॥ यंत्र यस्य शक्तिस्तत्र तस्य वाचकत्वम् । यद्यप्यर्धक्रियाकारितया व्यक्तावेव शक्तियुक्ता । अर्थः प्रयोजनं. क्रिया निर्वाहा. तथापि जातादेव शक्तिः. ततद्विशिष्टायां व्यक्ती गौरवादानन्त्याद् व्यभिचाराच्च । यत्र त्वानन्त्य-व्यभिचारौ न स्तः तत्राकाशादिपदे व्यक्तावेव शक्तिः । जातिविशिष्टबोधस्तु जातिशक्तं पदं जातिविशिष्टं बोधयतीति कार्य- कारणभावकल्पनया लक्षणया वा आक्षेपेण व्यञ्जनया वेति ध्येयम् । ईश्वरेच्छाविशेप इति । अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारिका ईश्वरेच्छा । ननु अस्य शक्तित्वे एतादृश्या लक्षणास्थलेऽपि सत्त्वात् [५० ५. १] लक्षणोच्छेदः स्यात् । इति चेत्, न । गङ्गापदात् प्रवाह- रूपोऽर्थो योद्धव्य इति विशेषरूपाया ईश्वरेच्छायाः शक्तित्वाभ्युपगमात् । तत्रैवानुशा- सनादिप्रमाणसत्त्वाच्च । मीमांसकमेतद्वाह(१)पदार्थान्तरमिति लाक्षणिक खरूपमाह- मुख्यान्वयया स्यात् अन्यार्थप्रतिपत्तिकृत् । लक्षणा शक्यसम्बन्धो रूढितोऽथ प्रयोजनात् ॥ अत्र तात्पर्यविपयान्वये मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण मुख्यार्थप्रतियोगिताविरह इति विव- क्षणीयम् । अन्यथा 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यता मित्यजहत्खायामव्याप्तिः; दध्युपघातकत्वेन तत्र काकस्याप्यन्वयात् । विवक्षिते तु काकत्वेन अन्वयवाधान्नान्याधिः । विभजते - रूढि- रित्यादि । रूदितः प्रसिद्धेः प्रयोगप्रवाहादिति यावत् । अत्र 'कर्मणि कुशल' इत्यादी दर्भग्रहणरूपमुख्याधुवाधात् गलायां घोप' इत्यादौ च पोपायधिकरणताऽसंभवाद प्रसिद्धः। (वृक्षतटादिप्रतीतिस्तु शक्यसम्बन्धग्रहपूर्विकेति शक्यसम्बन्धो लक्षणेत्युच्यते । प्रयोजनवती विभजते- यत् स्वार्थेन पराक्षेपः खार्थ हित्वाऽन्यकल्पनम् । 'उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धव सा द्विधा ॥' (मु. का. १०, २०) शादिलक्षणान्यजनारमकवृतीनां विवादग्दे त्रिपमुपचपत इस्पयः। वस्थ पायक इति निष्कर्षः। ३ भागशादिपदेश जारसभापादेवयक्तिकेषु व्यावसाफिरिति निष्का। ४ जावावधियंघपाक्षेप इति भादादी नान्तरीकवया न्यफेर्भानमिति प्राभाराः । जास्या- हतियाधि जिरिति गौवन-यदोपियो । जाति-यफ्योः शधिरति पानिनीया । इति मूलमदर्श टिप्पमः। मुदिग्धषु तु लोकोऽयं प्रापोऽन्यपाल्पेग दरीपदे । पथा- "मुस्पार्धयापे तद्योगे रुदितोऽय प्रयोजनात् । भन्योऽयों लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया " ग्रह २ यत्र यस्याकिस ·८ काव्यप्रकाशखण्डन एतावेवा(एते चैवा)जहत्वार्थ-जहत्वाथै प्रकीर्चिते ॥ तथा च 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यता मित्यत्र 'गायां घोप' इत्यत्र च उभयरूपा चेयं शुद्धा, न गौणी । उपचारेणामिश्रितत्वात् । उपचारश्च सादृश्येन सम्बन्धन प्रवृत्तिः (ति! :) भिन्नत्वेन प्रतीयमानयोरेक्यारोपणमिति वा । भेदान्तरमाह - 'सारोपान्या तु यत्रोक्तो अनु(न)पद्भुतभेदको।' सातां तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ ।। : पूर्व शुद्धेत्युक्तम् । इह त्वन्याऽशुद्धा गौणीत्यर्थः । यत्र विषयी विषयश्च अनु(न)पगुत- वैधयों सामानाधिकरण्येन निर्देश्येते सा सारोपा । भेदान्तरमाह - विपय्यन्त कृतेऽन्यसिन् सा स्यात् साध्यवसानिका ॥ (मू. का. ११, उ०) विषयिणा आरोप्यमाणेन अन्यसिन् आरोपविषये अन्तःकृते विषयनिष्ठासाधारणप० ५.२] धर्ममहं विना तादाम्येन प्रत्यायिते सा लक्षणा साध्यवसानिका । यत्र विषयोऽसाधारण- धर्मेण नोच्यते । विषय्येवोच्यते । परस्परं च तादात्म्याध्यासः। भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्वन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धौ च विज्ञेयो लक्षणा तेन पड्विधा ।। (म० का० १२) गौर्वाहीको गौरवायम् । आयुघृत' आयुरेवेदम् । सादृश्यं सजातीयगुणवत्त्वम्, स एव सम्बन्धः । तत्त्वं च खिसमवेतसमवायित्वम् । यथा गौर्वाहीकः गोरेवायमिति । अत्र गौणभेदयोस्वाद्प्यप्रतीतिः । सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम् । अत्र 'गोसादृश्यं लक्ष्यताव- स्टछेदकं तेनैव प्रकारेण गोशब्देन वाहीको बोध्यत' इति केचित् । अपरे तु 'गोत्वेनैव गोशब्देन वाहीको बोध्यते । यथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि चन्द्रत्वादिनैव मुखमतीतिः' इत्याहुः । न चायोग्यताज्ञानात् कथं एतादृशी घीरिति वाच्यम् । 'अत्यन्तासत्यपि यर्थे ज्ञान शब्दः करोति हि' इति न्यायात् । आहार्यारोपाद् वा तत्संभवात् । सादृश्यासादृश्यादन्यत् कार्य-कारणभावादिसम्बन्धान्तरम् । यथा आयुर्घतम्, आयुरेवेदम् । अत्रान्यवैलक्षण्येन चाव्यभिचारेण च तत्कार्यकारित्वं फलम् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । तया लक्षणया प्रवर्षद इति लाक्षणिकः शब्दः। अथ व्यञ्जको निरूप्यते- 'शब्दोजव्यजक इति । इदमनुपपन्नम्। व्यसनाया प्रमाणामा- चात् । तथा हि-यत्र लक्षणा मूलध्वनिरभ्युपगम्यते तत्र तात्पर्यानुपपत्त्या शैत्यपावनत्वादिवि- मुनिठपुस्तके पुरा पुनरेपः लोकाई ईसपाट्यस्मको लभ्यते- "सारोपाऽन्या तु यत्रोक्ती विषयी विषयस्तथा।"श्लोकाट १. वत्र प्रयोजनववी पड्विधा । एका उपादानरूपा । भन्या क्षणरूपा शुदा । एते मजहरस्वार्थी सहरस्वार्थी घ । पथा सारोपा । साध्यवसाना शुदा गौणी च । २ गोसाशो पाहीक इत्यर्थः। साश्यसम्बन्धेन लक्षणा गौणी।। इयं भमेदेन छक्षणा मुपया । या लक्ष्याखामियकता सा लक्षणामूलम्वनिः ।' इति मूलादरों एवा. टिप्पण्या आर 'खसमवेवसमवेतसमवाविसममादित्व' एतानी पतिलभ्यते। - ·द्वितीय उल्लास ९ शिष्टतीरे लक्षणया विशिष्टार्थप्रतीतिर्मविन्यति । तदर्थ किं व्यञ्जनाकल्पनेन। न च शक्यस्य विशिष्टेन सह एकसम्बन्धाभावात् कथं विशिष्टे लक्षणेति वाच्यम् । यत्किञ्चिदेकसम्बन्धस्य ज्ञानविषयत्वादेर्वक्तुं शक्यत्वात् । असिन् पक्षे रूढिरिव प्रयोजनं विना लक्षणेत्यवधेयम् । अभिधामूलध्वनौ तु नानार्थ सले- मद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविंशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्सा.प. ६.१ नुपष्ठवगतेः पवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ।। यस्य करः शयः शुण्डा वा, सततं दानं वितरणं मदो वा, तस्याम्बुनः सेकेन सुन्द- रोऽभूत् । कीदृशस्य भद्रः श्रेष्ठः आत्मा यस्य, भद्रजातीयस्येति वा। "भद्रो रुद्धे वृषे रामवरे मेरुकदम्बके । हखिजात्यन्तरे भद्रो वाच्यवच्छेष्ठसाधुनः ।" -इति विश्वः । दुरधिरोहतनोः दुर्लभदर्शनस्य दुरारोहय वा, विशाले वंशे अन्वयाये पृष्ठोपरिभागे वा, उन्नतिर्यस्य स तस्य । "वंशो वेणौ कुले वर्ग पृष्ठस्यावयवेऽपि च ।"-इति विश्वः । तथा, कृतः शिलीमुखानां बाणानां भृङ्गाणां वा सङ्ग्रहो येन स तस्य । "शिलीमुखोऽलि-बाणयोः ।"-इति विश्वः । अनुपल्लवगतेः निरुपद्रक्चेष्टितस्य स्थिरगमनस्य वा । "उपप्लवः सैंहिकेये विप्लवोत्पातयोरपि ।" - इति विश्वः । परवारणस्य परेषां नियन्तुः, उत्कृष्टहस्तिनो वा इत्यक्षरार्थः । इत्यादौ स्थले राज-गजोमयार्थ एव फलबलात् तात्पर्यग्रहादुभयप्रतीतिर्भविष्यति किं व्यञ्जनया । नानार्थादन्यत्र तु मुख्यार्थ- बाघे तत्तदर्थेषु रसादिषु तात्पर्यानुपपत्त्या पूर्ववत् लक्षणैव । यत् तु तत्तद् वर्णानां तत्तद् रसव्यञ्जकतया व्यञ्जनाऽवश्यमाश्रयणीयेति तदतीवतुच्छम् , अनभ्युपगमपराहतत्वात् । वस्तु- तस्तु नाट्यादिदर्शनजन्यसुखविशेषस्यैव रसत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन तस्य व्यङ्गयत्वाभावात् , अपि तु साक्षात्कारविपयत्वात् । अथ 'रुचिं कुर्वि'त्यादावसभ्यार्थोपस्थापकत्वेन व्यञ्जना खीकर्तव्या इति चेन्न । अपभ्रंशा- न्तरवत् तस्यापि तदर्थोपस्थापकत्वात् । अथ द्वयं गतं संग्रति शोचनीयतां समागमग्रार्थवया कपालिनः । इत्यत्र पिनाक्यादिपदवलक्षण्येन कपाल्यादिपदानांव्यजनां विना शिवनिन्दावोधकत्वाभावात् कथं काव्यानुगुणत्वम् । इति चेत्, मैवम् । तत्र योगबलात् कपालिपदस्य कपालिस्वरूपशिव- प्रत्यायकत्वेन काव्यानुगुणत्वात् । वस्तुतस्तु अनुमानेन व्यञ्जनाऽन्यथासिद्धा । तथा हि- । यथा गगरीपदस्य घटे शफिर्नाति तथापि शकिप्रमेण व्रपदात् वदुपस्थिति यते । तथैवाग्राम सकिनमात् वदुपस्थिविर्भविष्यतीत्याशयः । का०प्र०२ ·. काव्यप्रकाशखण्डन भम धम्मिल वीसत्थो सो सुनओ अज मारिओ देन । गोडा ५० ६.२ णइकच्छकुडंगवासिणा दरिअसिंहेन ॥ इत्यत्र गृहे भयहेतुश्चनिवृतिजन्यभ्रमणविधानेन गोदावरीतीरस्य सिंहवत्वेन मीरुप्रम- णायोग्यत्वं व्यङ्ग्यम् । तत् तु गोदावरीतीरं मीरुभ्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात् । यन्नैवं तनैवम् , यथा गृहम्, इत्यनुमानेन सेत्स्यति, किं व्यञ्जनया । न च भीरुरपि गुरोः प्रभोः निर्देशेन प्रियानुरागेण वा अमतीति व्यभिचार इति वाच्यम् । प्रमुनिर्देशाद्यनुपाधि- कत्वेन भ्रमणस्य विशेषणीयत्वेन व्यभिचाराभावात् । न च प्रतारिकावाक्यत्वेन वाक्यात् सिंहवत्वं न निश्चितमिति वाच्यम् । प्रतारिकावाक्यादपि तत्वज्ञानदेशायां तनिधयोत्पतेः । अथ व्यज्यत इति प्रतीत्या व्यञ्जनासिद्धिः, इति चेत्, न तस्याः प्रतीतेरनुमीयत इति प्रतीत्या सहैकार्थत्वात् । अन्ये तु सोऽयमियोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायाद् 'भम धम्मिा' इत्यादौ अमणायोग्यत्वं वाच्यमेव, न व्ययम् । न च यत्परः शब्द इत्यादेर्यदंशो विधेयः तत्रैव तात्पर्यमित्यर्थः । यथा दना जुहोतीत्यत्र हवन- स्थान्यतः सिद्धेर्दध्यादेः करणत्वे, न तु शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमान एव तात्पर्यमित्यर्थः । तथा सति पूर्वो धावतीत्यत्र अपराद्यर्थेऽपि शब्दस्य प्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । एवं विव. क्षितेऽपि विधैयतया भ्रमणायोग्यत्वेऽपि तात्पर्यस्य वक्तुं शक्यत्वात् । न चैव लक्षणोच्छेद इति वाच्यम्; लक्ष्येऽर्थे परमतात्पर्याभावात् । अन्यत्रान्यशब्दप्रयोगस्तु तद्धर्मप्राप्त्यर्थ इति न्यावाद प्रतीयमाण(न) एव अर्थे परमतात्पर्यादित्याहुः । यदपि च नयनमन्जयादेव्य॑सकतेति वदपि न । म चेष्टाविशेपस्यैव अनुमानविधया तचदर्थप्रत्यायकत्वात् । ननु न मया पट्पदा भिन्ना व्यञ्जना नाम काचिद् वृतिरनीक्रियते येन धय॑न्तरकल्प- नागौरवं स्यात् । किन्तु येन सम्बन्धेन पावनत्वादिकं उपस्साप्यते तस व्यञ्जनये( ने ति नामोच्यते वाधिता ५० ७.१ बोधकरवेन अभिधातस्तस्या वैलक्षण्यात् । न चाभिषादरेव पापितबोधकत्वमिति वाच्यम् । तसा कापेचमकरसनात्, कम अभियादेरेच सापितपोषकलं फरप्यम् । धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लघीयसीति न्यायात् । नामान्तरकरणस्य वस्त्वन्त- रासाधकत्वात् । ननु अनेनेदं नोकम् , किन्तु व्यजितमिति प्रतीत्यो लक्षण्यात् , अभिधातो व्यसना पृथर, यथा अनुमिनोमि न साक्षात् करोमि इत्यनुभवक्लात् प्रत्यक्षादनुमानं पृथक् इति चेन । तर , हेतरेव निश्रितो नाखीति कपमनुमानं फरिप्यतीत्यामश्वे । २ भनपा सत्यमेवोव इति शनिदशापाम् । याबानयों पसायदाद प्राप्यते गावानखेन याया। ४अनन्यङग्या" ५सकरणादे।

·द्वितीय उल्लास मतीतेरन्यथोपपादयितुमशक्यत्वात् । अत्र तु अनुमानेन लक्षणया वा उपपादयितुं शक्यत्वात् नव्यञ्जना पृथक् । मनु एवं अनुमानेन व्यञ्जनान्यथासिद्धौ शब्दप्रामाण्यमपि भज्येत । घटमानयेत्यत्र कर्मत्वं घटवत् । घटनिरूपिताकांक्षायोग्यतादिमत्पदस्मारितत्वात् । इत्यनुमानेन शाब्दबोध- समशीलज्ञानजननसंभवात्, इति चेत्, न । योग्यतायाः लिङ्गविशेषणत्वासंभवात् , तस्याः सशयसाधारणज्ञानस्स कारणत्वात्, हेतुनिश्चयकारणत्वस्य सर्वसम्मतत्वात् , शब्दस्यले व्याल्यादिप्रतिसन्धान विनाऽपि अत्यन्तासत्यप्यर्थे बाधावतारेऽपि अन्वयबोधदर्शनात् । नानुमानेन शब्दप्रामाण्यस्यान्यथासिद्धिः । सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते । (मू० का० ७, पृ०) इति प्राचां मतानुसारेण वाच्य-लक्ष्य-व्यझ्यानां व्यञ्जकतामाह । तन वाच्यस्य यथा- माए घरोवअरणं अन्ज हु णत्थि ति साहिलं तुमए । ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाइ ॥ [मावर्गृहोपकरणं भद्य खलु नास्तीति साधित स्वया । तद् भण किं करणीयं एवमेव न वासर [:] स्थास्यति ॥] मातरित्याज्ञाकरणोपयोगित्वम् , गृहोपकरणमित्यनेनावश्यकर्तव्यत्वम्, अद्येत्यादिना अति- प्रसङ्गनिवारणम् , स्वया कथितं न तु मयेत्यनेन अन्यथाशक्षानिवृत्तिः, तत् शब्देन हेत्वर्थेन अवश्यवक्तव्यम् । एवमेव व्यासझं विना, वासरो न तिष्ठति । अतीते [प० ५.२] वासरे तवाज्ञयाऽपि न किञ्चित् करिष्यामीति व्यज्यत इति व्यञ्जकता पदार्थानाम् । वाक्यार्थव्यञ्जकतामाह । अत्र वक्तृवैशिष्टयात् खैरविहारिणीति व्यज्यते । लक्ष्यस्य यथा साहती सहि सुहअं खणे खणे दूमिआसि मज्झ कए। सम्भावणेहकरणिजसरिस दाव विरइअं तुमए ॥ [साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मस्कृते । सद्भावनेहकरणीयसदृशं चावद् विरचितं वया ॥] त्वयेति ज्ञातापकारिणी प्रति एवंविधोक्तिरसम्भावितेति । बाधानन्तरं सद्भावेत्यादिना तदभावव्याप्यत्वेन विरोधी लक्ष्यते । तदाह - मस्त्रियं रमयन्त्या त्या शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन कामुकविषयसापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । केचित् तु सद्भाव-स्नेहाभ्यां तद- भावो लक्ष्यते । तेन च तदतिशयः शत्रुत्वं व्यज्यते । लक्ष्यमित्यस्य लक्षणामूलव्यासत्वमर्थः । पार्यन्तिकव्यङ्ग्यं तु कामुकविषयकसापराधत्वप्रकाशनमित्यर्थः । अत्र वाक्यार्थव्यञ्जक- त्वेऽपि लक्ष्यस व्यजकत्वम् । भट्टमते तस्यापि लक्ष्यत्वात् । यद्वा अन्क्यस्य व्यञ्जकत्वेऽपि अन्वयिनो व्यञ्जकत्वम् । . -- ·काव्यप्रकाशखण्डन - व्यायस्य यथा उय णिचलणिप्पन्दा विशिणीपचम्मि रेहई बलाआ। निम्मलमरगअभाअणपरिहिआ शंखसुत्ति ॥ [प्रश्य लिलनिष्पन्दा विशिनीपने राजते थलाका । निर्मलमरस्समाजनपरिस्थिवा पद्धशुकिरिव ॥] निश्चलः पर्वतः तद्वदनिष्पन्देत्यर्थः । अथवा हे निश्चल ! निरुद्यम इति सम्बोधनम् । अत्र निष्पन्द्रत्वेनाश्वतत्वम् । तेन जनरहितत्वम् । अतः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित् कचि(चिर प्रत्युच्यते । सम्भोगाद् विप्रलम्भस्याधिकमधुरत्वेन । पक्षान्तरमाहू-अथवा मिथ्या वदसि, न त्वं तत्र गतो भूरिति व्यज्यते । ॥ इति पादसाह-श्रीलकम्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशनुञ्जयतीर्थकरमोचनायनेकसुकन्तविधायक महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगगिशिष्याष्टोचरशतावघानसाधनप्रमुदिताप० ८.१]पादसाह- श्रोअकबरप्रदत्त- (स्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिवे काव्यप्रकाशप(स)ण्डने द्वितीय उल्लासः॥ ॐ तृतीय उल्लासः। अथ-अर्थोऽपि च्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः । (म्• ० २०.३.) अर्थव्यञ्जनोपायमाह- वक्तृयोद्धच्यकाकूनां वाच्यवाक्यान्पसंनिधेः । (मू• का३१, उ.) मस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुपाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुव्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥ (मु० का. १२) बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः । काकुव॑नेर्विकारविशेषः । वाक्यवाच्यसहितोऽन्यसनिधिरित्यर्पः। अन्यो वक्तबोद्धव्यभिन्नो जनः, प्रस्तावः प्रकरणम्, देशो विजनादिः, कालो वसन्तादिः, वैशिष्यात् वैलक्षण्यात् । पञ्चम्या हेतुत्वमुक्तम् । तदमावे न्यञ्जनानुदयात् । प्रतिभा वासना- विशेषः । तेन श्रोत्रियादिषु न प्रसनः । व्यक्तिरेव सा । एक्कारेण व्यापारान्तर-प्रमाणान्तर- व्युदासः । सताद्यमावेन नाभिधादिः । आदिग्रहणात् चेप्टादेः परिमहा । अर्थस वाच्य- लक्ष्यन्यान्यात्मनः, एषां च सघरे यस्पोद्भटता तन्मूलो व्यवहारः। अइपिङलं जलकुंमं घेत्तूण समागदम्मि सहि तुरि। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ॥ [वि जलकुम्भ गृहोपा समागामि अतिकम् । भमखेसलि[] वासनि।हा विश्रमानि क्षणम् ॥] .

·तृतीय उल्लास १३ अकस्मादस्याः कुत एवं श्रमः इति तर्कयन्तीं सखी प्रतीयमुक्तिः । अत्र पृथुलजला कुम्भवहनपूर्वकत्वरितगमनजन्योऽयं श्रमः, नान्यथा शङ्गिष्ठाः- इति रतगोपनं वकन्या, पुंश्चलीत्वं वैशिष्टयम् । कुलवधूतावेबमप्रतीतेः। बोद्धव्यवैशिष्टयात् यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यतां सुजनता भवता प्रतिपादिता । विधीदृशमेव सदा सखे ! सुसितमास्थ ततः शरदः शतम् ।। एतदपकारिणं प्रति विरोधलक्षणया कश्चन वक्ति । अत्रापकारातिशयो व्यङ्ग्यः । काकोर्यथा- तधाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां, वने व्याथैः साई सुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमा प० ८,२]नुचितारम्भनिभृतं गुरुः सिन्ने खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुपु ॥ कुपितस्य मीमस्योक्तिरियम् । दृष्ट्वेति प्रति कर्मणि सम्बध्यते । तथाभूतां स्त्रीमिणी दुःशासनाकृष्टकेशां च । वस्कलधैररित्यत्रास्माभिरिति विशेष्यपदं अध्याहार्य्यम् । आरम्भो वेषः कर्म वा । खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्य्यम् , खिन्ने ग्लाने इत्थमित्यध्याहार्यम् । प्रकारान्तरेण खिने खेदभजनौचित्यानुपपत्तेः खिन्ने खेदं भजतीत्यत्यन्तानौचित्यम् । तदाहर मपि न योग्यः खेदः, कुरुपु योग्य इति काका प्रकाश्यते । नन्वेवं का काक्षिप्तत्वेन गुणी- मूतव्यन्यमेतत् स्यात् , न तु प्रधानभूतध्वन्युदाहरणमिति वाच्यम् । सहदेव! वां पृच्छामि यदेवं गुरुः [ खेदं ] करोति तत् कथमित्येवंरूपेण प्रश्नमात्रेणैव काकोर्विश्रान्तेः । अन्यथा तादृशमनं विना खिन्ने खेदभजनस्य वाक्यार्थस्य अनुपपद्यमानस्य कुतो व्यञ्जकत्वमिति, मयि योग्यः खेद इत्यंशे ध्वनित्वमेव । वाक्यसन्निधेर्यथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स पचाक्रमः। तदा सुधास्पदमभूद् अधुना तु ज्वरो महान् ॥ अत्र तदेत्यधुनेति वाक्यविशेषवैशिष्टयेन प्रमोदातिशय-वैराग्यातिशयो व्यज्यते । वाच्यवैशिष्ट्यं तु 'अइपिहले' त्यनेनोदाहृतम् । अन्यसनिधिवैशिष्टयस्य यथा- सङ्केतकालमनसं विटं नात्वा विदन्धया। ईपनेत्रार्पिताऽऽतं लीलापमं निर्मालितम् ।। चेष्टाविशेषत्सापीदमुदाहरणम् । अब जिनासितः सतकालः कयाचित् निशासम तिना कमलनिमीलनेन प्रकाशितः प्रतावाद् । यया-गतोऽस्तमर्क इत्यनेन तवत्मकरण:

·१४ काव्यप्रकाशखण्डन वशात् सपलं प्रत्यवस्कन्दनावसरः इत्याद्यर्थाः प्रकाश्यन्ते । कालो वर्षादिः । देशो दूरादिः । यथा- उपरि घनाघनपटली दूरे दयिता किमेतदापतितम् । हिमवति दिव्यौपधयः कोपाविष्टः फणी शिरसि ।। अत्र काल-देशवैशिष्टयेन अनातिशयोऽभिव्यज्यते । ।। इति पादसाह-श्रीअन्धरजल्लाह दीन] सूर्यसहस्रनामाध्यापक, ५० ९.१ Jीशञ्जयतीर्थकरमोचनाद्य- नकसुकृतविधापकमहोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादसाइ. श्रीअकबरजलालदीनप्रदत्त-पुस्फहमापरामिधानमहोपाध्याय-धीसिद्धि- चन्द्रगणिविरचित काव्यप्रकाशखण्डने तृतीय उपासः ।। चतुर्थ उल्लासः। अथ ध्वनिभेदानाह । तनाऽदी लक्षणामूलमाह - अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनौ । अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ (म० का० ३४) लक्षणामूलगूढव्यज्यपाधान्ये सति अविवक्षितं वाच्यं यत्र स ध्वनावित्यनुवादाद् ध्वनि- रिति ज्ञेयः । अत्राविवक्षितं वाच्यतावच्छेदकप्रकारेणेति बोध्यम् । अन्यथा 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र वाच्यस्यापि विवक्षणात् तदसंग्रहः स्यात् । अर्थान्तर इति । खार्थमपरि- त्यज्य अर्थान्तरपरशब्दकमित्यर्थः । अत्यन्तमिति । शक्यस्य सर्वथानन्वयित्वात् , अन्वया- प्रतियोगित्वं तिरस्कार इति । तदन लक्षणामूले अर्थान्तरसमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाची द्वौ मेदो ज्ञेयौ । तत्राद्यो यथा- त्वामसि वच्मि विदुषां समवायोच तिष्ठति । आत्मीयां मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥ अत्र वाच्यस्यानुपयुज्यमानत्वात् लक्षणैवाश्रयणीया। तथा हि-त्वां उपदेश्यम् , अहमुपदेशा, वच्मि उपदिशामीत्यर्था लाक्षणिकाः । तथा चावश्यवाच्यहिताहितत्वालचनीयाइत्याद- रग्राह्यत्वानि व्यज्यन्ते । एवं विदुषां अनन्यसाधारणज्ञानवतां समवायः परस्परसापेक्षता भाशुविपक्षदूपकत्वं सर्वग्राबैकपक्षवं व्यवम् । आत्मीयां पराप्रतार्याम् , अदुष्टपक्षोदावनं फलम् , सिति सावधानाम् , विपक्षच्छिद्रप्रेक्षकवं फलमित्यर्थान्तरसमितवाच्यत्वं खार्थ अपरित्यज्य परार्थावबोधकत्वं प्रथमो मेदः । द्वितीयो यथा - 'उपकृतं बहु तत्रे सादिना । एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कथन बक्ति। अत्र अपकारातिशयो व्ययः । अत्र वाच्यस्य सयान्वयों प० ९.२ ] प्रवेशादत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यता । अन्वयाप्रवेश एव तिरस्कारः।

·- चतुर्थ उल्लास अमिधामूलमाह- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । (मू० का० २५, पू०) अन्यपरं व्यन्यनिष्ठम् । तदाक्षेपकत्वेन तत्र विश्रान्तमिति यावत् । एतस्य विवक्षिता- न्यपरवाच्यस्य द्वौ भेदौ- एकोऽसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो द्वितीयः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः । अत्र संलक्ष्येति न खलु विभावानुभावसंचारिण एव रसः, अपि तु रसस्तैः प्रत्याय्यत इति विमावादेव्यञ्जकस्य रसस्य व्यङ्ग्यस्यास्ति पौर्वापर्यक्रमः स न लक्ष्यत इत्यर्थः । आखादेन झटिति चित्ताकर्षणात् कालसौक्ष्म्याच । तत्र च रसभाव-तदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाचलङ्कारादलकार्यतया स्थितः॥ (मू० अ० २६) अक्रमः असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः, आदिप्रदणाद् भावोदयभावसन्धिभावशबलत्वानि गृधन्ते । गुणीमतव्ययेति व्याप्तिवारणाय भिन्नति हेतुमाह - अलङ्कार्यतया स्थित इति प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालझार्यः । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीमूतव्यङ्ग्ये रसवत् प्रेयऊर्जेखित्समाहितादयोऽलकाराः । स्थिरः स्थिरतामापन्नः तेन अङ्गता बाध्यता वा प्राप्ते रसादौ न तथात्वमिति । रसवदितीवार्थे वतिः । अङ्गभूतस्य रसस्य परि- पुष्टयभावाद् रसतुल्यत्वात् । प्रेय इति भावस्याङ्गत्वे समाहितमिति मन्तव्यम् । तत्र रसखरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहचारीणि यानि तु । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्य-काव्ययोः॥ (० का २७) विभावानुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिणः। व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ (मू० का० २८) 'कारणानि' राम-सीतादीनि, परस्परानुरागे परस्सरकारणानि, तस्योद्दीपनकारणानि उद्या- नादीनि. अथश्चार्थे. कटाक्षादीनि कार्याणि, लज्जा-हास्यादीनि सहचारीणि रत्यादेरुप- चायकानि. सामग्रीसंपातेन रत्यादिभिः सहचरणात् । 'सहकारीणीति तु [५० १०.१] पाठे रत्त्यादेरेकरूपस्य तचद्विचित्रमितरुदितादिकार्यजननयोगे सामग्रीवैचित्र्यापादकानि । 'विभावा' इति । सेतु द्विधा-आलम्बनविभावा नायिकादयः, उद्दीपनविभावा उद्यानादयः इति । ननु कारणादिशब्दसत्त्वे कथं विभावादिसज्ञेति चेत्, उच्यते-सामाजिकनिष्ठर- त्यादीनां आराध्यत्वेन ज्ञाता[:] सीतादयो, न ते कारणादयो येन तथा स्युः । तेषां च विभावानुभावसञ्चाराणां त्रयव्यापारवत्त्वाच, तथाविधसज्ञाः, तेषां च व्यापाराणां रत्यादेरीप, मकाशः स्फुटतरप्रकाशः स्फुटतमप्रकाशः फलम् । विगलितवेद्यान्तरत्वेन सितिः, पुरस्फुर- .

·काव्यप्रकाशसण्डन , णादिचमत्कारित्वं च । भाव इति भावयति वासयतीति भावो वासना तेन निवासनेषु श्रोनियादिपु न प्रसार ननु कथं रत्यादेः अनुरागादिरूपल अन्तःकरणवृत्तिविशेपस्य अभिव्यक्तावेव परमानन्द- रूपरसोद्दोध इति चेत्, उच्यते । अयमभिप्रायः --वेदान्तिनये सर्वस्मिन् ज्ञाने आत्मभानने- बत्यात् काव्यदर्शनप्रवणमहिम्ना उकया अभिव्यच्या चिदात्मनः अज्ञानाशे आवरणभर क्रियते । आवरणं त्वज्ञानमेव । तथा च न रसायवच्छिन्नं चेतन्यं आनन्दांशे भग्ना- वरणम् | आनन्दरूपतया प्रकाशमानं रस इति निर्गलितार्थः । ज्ञानान्तरे त्वज्ञानभन्लामावान रसोद्वोधः । तस्यां चाभिव्यको लिङ्गोपहिवलैनिकभानवद् विभावादिसंभेदोऽप्यावश्यकः । अत एवोक्तम्-पानकरसन्यायेनेति । ननु रसस्वायत् सामाजिकनिष्ठरत्युद्वोधः । स कथं रामा. दिसम्बन्धित्वेन अवगतेभ्यः सीतादिभ्यो भवति ? असंभवाद् इति चेत्, न । विभावादीनां साधारण्यमात्रेण ज्ञानमपेक्षितम्, साधारण्यं च यत्किञ्चित् सम्बन्धिविशेषसम्बन्धित्वेन अज्ञायमानत्वे सति ज्ञायमानत्वम् । न च सीतात्यादिज्ञाने कथमेतादृशं साधारण्यम् , तदा विभावादिव्यापारमहिम्ना सीतात्वादि[ ५० १०.२ परिहारेण स्त्रीत्वादिनैव ज्ञानात् । अत एवोक्तम्-ता एवापढ्तविशेपा रसहेतव इति । एवं रत्यादेः साधारण्यमपि रसोदोघे हेतुः । अन्यथा सीतारालम्बनकरत्यादेः खनिष्ठत्वज्ञाने ब्रीडातक्षादिः स्यात् । परनिष्ठत्वज्ञाने सभ्यानां रससाक्षात्कारो न स्यात् । वस्तुतः सर्वसिन् ज्ञाने आत्मभाननैयत्यम् । काव्य. श्रवणानन्तरं विभावादिभिः तस्स आनन्दांशे आवरणभङ्गः । तथा सीतात्वादि(दी)ना सीतात्वादिपरिहारेण साधारण्यम्, रत्यादिभावस्य च साधारण्यम् - इत्यादि खीकर्तव्यम् । इति प्राचां निष्कर्षः । तदपेक्षया कामिनीकुचकलशस्पर्शचन्दनानुलेपनादिनेव नाट्यदर्शन- काव्यश्रवणाभ्यां सुखविशेपो जायते । स एव तु रस इति नवीनाः। अथ प्राचा रस विशेषानाह - शृङ्गार-हास्य-करुणा रौद्र-वीर-भयानकाः। वीभत्साद्भुतसंज्ञो चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ (मू० का० ३९ ) श्रन्यकाव्ये शान्तोऽपि रसः । अवैपा स्थायिभावाः- रतिहाँसश्च शोकश्च फ्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥(म. का. ३०) शान्तस्य तु निर्वेदः स्थायी। नवीनास्तु शृङ्गार-वीर-हास्यागुतसंज्ञाश्चत्वार एव रसाः । करुणादीनां यथा न रसत्वं तथा वक्ष्यते । तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदो-संभोगो विप्रलम्भश्च । उभयस्यैव रतिप्रकृतिकत्वात् । तत्रायः परसरालोकनालिङ्गन-चुम्बनायनन्तभेदादपरिच्छेद्य इति सभोगत्वमुपाधिमादायैक्यम् । उदा० .

·चतुर्थ उल्लास शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनै- निद्राच्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लजानम्रमुखी प्रियेण हसता वाला चिरं चुम्बिता ॥ शून्यमित्यादिना उद्दीपनातिशयः, चुम्बनप्रवृतियोग्यता च ध्वन्यते । एवं वासगृहमित्यु- पकरणसंपत्तिः । विलोक्य निपुणं निभात्य, सहचरनिभृतत्वशदया, किञ्चित् न तु सर्वतः, निद्राभङ्गभिया, [१० ११.१] शयनादुत्थायेत्युत्कण्ठातिशयोध्वन्यते । शनैर्वलयादिकाणो यथा न स्यात् । निद्राव्याजमुपागतस्येत्यनेन तदीयधाष्टर्याभिधानम् , पत्युमुखमित्यनेन युक्तानुरा- गित्वम् , विश्नब्धमित्यनेन अनुरागातिशयादविमृश्यकारित्वम् । नम्रमुखी न तु नामितमुखी, लजातिशयात् तथा व्याकुलाऽभूत् येन मुखावनामनेऽपि न सातव्यम् । चिरमित्यनेन लज्जापगमः संभोगखीकारश्च व्यज्यते । हसता तव निखिलमेव रहस्यमवगतमिति हासः । लज्जत इति लज्जा पृथक् पदम् , ततो मुखनमनलज्जनक्रियापेक्षया समानकर्तृकत्वेन, आलो. क्येत्यत्र क्त्वोत्पतिः। अपरस्त्वमिलापविरहेणूंप्रवासशापहेतुकः पञ्चविधः । स च सङ्गमप्रत्याशाकालीनस्त- दनुत्पादः । अभिलापः इच्छा, देशेक्येऽपि गुर्वादिपारतन्व्यं विरहः । देशैक्येति विशेष- णादस्य प्रवासतो भेदः । अन्यसमिनि प्रिये कोपः ईर्ष्या, प्रवासो वैदेश्यम् , मुन्यादिनियन्त्रणं शापः । अत्र हेतुः पूर्ववर्ती, अभिलाषस्यानुत्पादकत्वेऽपि पूर्ववर्तित्वं नियतमेव सिद्धम् , इच्छाविरहात् । क्रमेण उदाहरणानि- प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुगाढरागोदयाः तास्ता मुग्धदृशो निसर्गचतुरा चेष्टा भवेयुर्मयि । यास्त्वन्तःकरणस्य वाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पिताखपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ प्रणयः प्रेमैवाकटापन्नम् । परिचयोऽत्यन्तसंपर्कः । केचित् तु प्रेम स्नेहः स एव प्रकृष्टः सन् प्रणयः उच्यते । स एव परिचयातिशयेन रञ्जनसमो राग इत्याहुः । भवेयुरिति प्रार्थनायां लिइ । याखाशंसापरिकल्पिताखपि अन्तःकरणस्य आनन्दसान्द्रो लयो भवतीत्यन्वयः । रोधीत्यत्रावश्यके णिनिः । निसर्गः खभावः, आशंसा इच्छा, ल्यस्तन्मयत्वम् , व्यापारः पटुत्वेन खखविषयमाहित्यम् । विरहहेतुकमुदाहरति- अन्यत्र बजतीति का सलु कथा नाप्पस ताहम नुहृद् यो मां [प० ११.२] नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधेः प्रक्रमः - का०प्र०३ ·फाट्यप्रकाशखण्डन 1 इत्यल्पेतरकल्पनाकालितखान्ता निशान्तान्तरे पाला वृचविवर्ननव्यतिकरा नामोति निद्रां निशि॥ एषा विरहोत्कण्ठिता । अन्यन प्रवासे नायिकान्तरगृहे वा तत् तावदरीकमेव तत्कयाऽपि नास्ति । नापि कश्चिदीम् एतस्स सुहृन्निनं यो मा नेच्छति न सहते यनिषिद्रो नागच्छेदिति भावः । शीघ्रं च नागतः कोऽय विधेः प्रक्रमः ! विधेर्दवस्य प्रक्रम आरम्भः । कोऽयमित्यननुभूतपूर्वः । इत्थं बहुवितर्फर्मतं मनो यस्साः, वृधविवर्तनं उद्वृत्तपरिवर्तन शय्याया परिवृत्तिः, तस्य व्यतिकरः सम्बन्धो यस्याः सा । निशान्तान्तरे गृहाभ्यन्तरे वाला तन्वी निद्रां सुप्ति निशि रात्रौ नाप्नोति नाधिगच्छतीत्यन्वयः । इाहेतुस्मुदाहरति- सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविनमानत्वलनावकोक्तिसंसूचनम् । खच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकैरथुभिः ॥ लठन्तो लोला अलका येषु तैः अनुभिः, पर्यस्ते व्याकुलीकृते नेत्रोत्सले यस्याः सा बाला केवलमेव रोदितीत्यन्वयः । सख्या भावः सख्यं तेनोपदेशः । नारायणभहास्तु 'सख्या इति पष्ठी एकादेशः प्रामादिक.' इति पेटुस्खचिन्त्यम् । अत्र पत्युरन्यासझान बालाया ईर्ष्या । प्रवासहेतुक्मुदाहरति- प्रस्थानं चलयः कृतं प्रियससैररजसं गतं. धृत्या न क्षणमासिवं व्यासितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिताः गन्तव्ये सति जीवित ! प्रिय ! मुहन्सार्थः किमुत्सृज्यते ॥ वलथैरिति तेन कार्थम् । अवाणामपि हृदयसितत्वेन प्रियसखत्वम् । निश्चितचेतसि नो गन्तुमुद्यते । जीवितेति प्रियेति सम्युद्धिः, [प. १२.१] कान्तस्येव तव त्यक्तुमुचितत्वात् । शापहेतुकमुदाहरति- सामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यानदिच्छामि कर्तुम् । अस्तावन्मुहुरुपचितैदृष्टिरालुप्यते मे फरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥ कुपिताया लौहित्योचित्वात् धातुरागैरित्युक्तम् । अत्रेच्असमयलरणोदिकविरहजनिता- नुभिदृष्टिलोपस्तेन लिखन-पादपतनयोरप्यनिर्वाहः । अर्थान्तरं न्यस्यति-कर इति कृतान्तो देवं तदेव कृतान्तो यमः । 'कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्ममु' इत्यनुशासनात् । भत्र - ·चतुर्थ उल्लास आद्यपादत्रयमेव विप्रलम्भोदाहरणम् । रेत्यादि वाक्यान्तरं भावाभिव्यञ्जकम् । अतः शठेन, विधिनेत्यस्य नानेन तुल्यता, तत्र समाप्तिपर्यन्तं यावत्-तावत्पदाभ्यामेकवाक्यत्वेन- वान्वयात् । यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लन्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत् करुण-विप्रलम्भः ॥ इति । मूछितनायकादिविषयः करुण-विप्रलम्भोऽन्योऽप्यस्तीति प्राञ्चः। अथ हास्यादीनां उदाहरणम् - आकुश्चय पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसा प्रतिपदं पृपतैः पवित्रे । तारखरं प्रहितधूत्कमदात् प्रहारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा । हाहा हतोऽहमित्यन्तेन तादृशमुच्चार्येत्यर्थः । शर्मान्तनामश्रवणे हि हसितं स्यात् । अत्र विष्णुशर्मा आलम्बनम् , तस्य रोदनमुद्दीपनम् , घुरुद्वेगजाड्यादयो व्यभिचारिणः, स्मितहसि- तातिहसितानि उत्तम-मध्यमेष्वनुभावाः । यस्य हासस्तदनिबन्धेऽपि सामर्थ्यात् तदवसायः । तदुक्तम्- यस्य हासः स चेत् कापि साक्षाव नियध्यते । तथाऽप्येप विभावादिसामर्थ्यादवसीयते । विकृतवाग्वेपादिदर्शनेनावश्यं हास्योदयाद् अत्र हास्यो रसः । करुणमाह- हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र [प.१२,२] किमिदं हा देवताः काशिपो धिक् प्राणान् पतितोऽशनि तवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ । इत्थं घघरमध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिर- श्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि । तादृक्पूजादिभिरप्यरक्षणात् देवताक्षेपः । विविधदानादितपितानां द्विजानामाशीभिरपि न किञ्चित् कृतमित्याह - केति । मध्यरुद्ध इति बाप्पबाहुल्येनान्तराजस्थानम् । इत्यमिति गिर इसनेनान्वितम् । अत्र नृपयोपिदालम्बनम् , तत्शरीरवहिसंयोगादि उद्दीपनम् , नोदन- मनुभाषः, दैन्यग्लानिमूर्छादयः सञ्चारिणः । रौद्रमाह- कृतमनुमतं दृष्टं वा यरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्द्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृग्मेदोमांसः करोमि दिशां वलिम् ।। . 'काव्यस्य इति टिप्पणी'।

·२० काव्यप्रकाशखण्डन , द्रोणे हतेऽञ्चत्याझो वचनं वेणीसहारेऽर्जुनं प्रति-गुरोः पातकमेव गुरुपातकं तस्य कर्तर्यनुमन्तरि अनिराकरि दण्डः समुचित इति करेणाऽऽह -कृतमित्यादि । अयम- हमनन्यसहायः, नरकरिपुणा कृष्णेन, क्रोधात् क्रम विस्मृत्य प्रागनुमन्तुरुपादानम् । अत्रा- पकारिणोऽर्जुनादय मालम्बनम् , असोयमनमुद्दीपनम्, रोदनमनुमावः, अन्यनैरपेक्ष्य गग्यगर्वः सञ्चारी। वीरमाह- क्षुद्राः सन्त्रासमेते विजहत हरयो क्षुण्णशभकुम्मा युप्मद्देहेपु लजां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्र ! तिष्ठ पानं त्वमसि नहि रुपां नन्वहं मेपनादः किश्चिद्रूमङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेपयामि ॥ दूतारदे पद्यम् । एत इत्येवं सम्बोधनासभवात् , एते यूयं विजहतेत्यन्वयः । विजहितेत्यत्रे- हत्यपोरितीत्यापवादो जहातेश्चेति पते इकारः । युष्मदेहेषु पतन्तः सायका लजा दधतीति न तत्र पतिष्यन्तीति भावः । सोमिति मातृसम्बन्धोलेखेन निर्वीर्यत्वं व्यज्यते । अत्र राम आलम्बनम् , जलनिधिनियमनमुद्दीपनम् , नीचेपू-[ प. १३.१ पेक्षणं रामं प्रति स्पर्द्धा चानुभावो, ऐरावतकुम्भसंचूर्णनस्मृतिः, लज्जा दधतीति गम्यो गर्वश्च सञ्चारिणौ । भयानकमाह-- ग्रीवाभङ्गामिराम मुहुरनुपतति सन्दने पद्धष्टिः पश्चार्द्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् । दभैरनिलीः श्रमविपतमुसशिभिः कीर्णवर्मा पश्योदनप्लुतित्वाद् वियति बहुतरं स्तोरुमुव्यां प्रयाति ॥ अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमाके पद्यम् । गम्यदेशवैपम्यावैपम्यनिरूपणाय कादाचित्क- विवर्तनेन रथदर्शनविच्छेदादाह- मुहुरिति । भूयसेति भूयसो लघुनिगोपनं न सभवतीत्यपि न गणयतीत्यर्थः । ततो भयपोपणं स्पन्दनात् भयमेव रसप्रकृतिः, तेन शरपतनादिति तद्भयस्य शब्दोपादानेऽपि न दोपः । श्रमविवृतेति देवाद् अश्यति, नादानं न वा विसर्गः । अत्र स्पन्दनमालम्बनम्, अनुमरणमुद्दीपनम् , पलायनमनुभावः, श्रमः सञ्चारी । वीभत्समाह- मांसा- जरध्या। आतः पर्यस्तनेत्रः प्रकटिवदशनः प्रेतरङ्गः करका- दङ्कस्थादस्थिसंसं स्थपुटगतमपि क्रव्यमन्यग्रमचि ।।

·चतुर्थ उल्लास २९ वीप्सायांयावत्संभवस्तावद् विधिः । प्रथमं कृर्षि उत्कृत्योत्कृत्य अथ मांसानि जग्ध्या क्रव्यमचीत्यन्वयः । उत्सेध उच्ठूनता, उद्बोध इत्यपि पाठान्तरम् , अर्थस्तु स एव । स्फिक् ऊरूमूलकटिसन्धिभागः, पिण्डी जवोधभागः, 'पिण्ड' इति पाठे तदाकारक- त्वात् । तथा स्वपुटं विषमगमीरभागः । करकस्याङ्कसंस्थत्वं बलवपिशाचाशङ्कयैव, अत एव दृक्प्रेरणं दशनप्रकटनं च । अत्र शव आलम्बनम् , उत्कर्चनाद्दीपनम् , नासाकुञ्चनादयो- ऽनुभावाः, उद्वेगादयः सञ्चारिणः । अद्भुतमाह - चित्रं महानेप नवाऽवतारः क कान्तिरेपाऽभिनवैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिनूतन एव सर्गः ॥ [प. १३.२] अत्र 'चित्रं महान् वत लोकोतरम् अहो कापि नूतन' इति शब्दाः खसमभिव्या- हृतशब्दार्थस्यालौकिकत्वप्रकाशकाः । अवतार इति सदाचारादिप्रवर्तकत्वात् । अविकार इति पाठे विकाराभाव इत्यर्थः । अत्र मा(म)हापुरुष आलम्बनम् , तद्गुणातिशय उद्दीपनम् , स्तवादयोऽनुभावाः, मति-धृति-हर्षादयः सञ्चारिणः । एवं विभावादयो भावेष्वपि भाज्याः । अथ करुणादीनां कथं न रसत्वमिति चेत् , उच्यते- इष्टनाशादिभिश्वेतोवैकुण्यं शोक उच्यते । तथा- रौद्रशक्त्या तु जनितं वैव्यं मनमो भयम् । दोपेक्षणादिभिर्गों जुगुप्सेति निगद्यते ।। तथा- तत्वज्ञानाद् यदीदेिनिर्वेदः स्वावमाननम् ॥ इत्यादिनियुक्तशोकादिप्रवृत्तिकानां करुणादीनां रसत्वनिषेधात् । न च तेषां तथाभूत. त्वेऽपि अभिव्यक्तानन्दचिदात्मना सहाभिव्यक्तानां रसत्वमिति वाच्यम् । एवमपि स्थाय्यशे रसत्वविरोधात् । अथालौकिकविभावाचभिव्यक्तानां तेषां रसत्वमुचितम्, सुरते दन्ताया- घातस्याखायवदिति चेत्, न । एवं क्षुधापिपासादिनानाविधदुःखहेतुजनितचेतोवैकन्यस्यापि रसान्तरत्वापतेः । सुरते दन्ताघातस्य बलवत्कामसंभवदुःखनाशकत्वेन भारापगमानन्तरं सुखिनः संवृत्ता स इतिवदुपादेयत्वम् । यत् तु शोकादयोऽपि रत्यादिवत् खप्रकाशज्ञानमुखात्मका इति तदुन्मत्तप्रलपितम् । किञ्च सामाजिकेषु मृतकलनपुत्रादीनां विभावादीनां शोकादि- स्थायिभावस्स चर्वणीयेन अज-महीपालादिना सह साधारण्यम्, अनुपातादिदर्शनात् । वर्णनीयतन्मयीभवनं चापेक्षितमिति चेत्, कथं ब्रह्मानन्दसहोदररसोद्वोधः । कथं वा नाम(मा)जल्यम् ! अत एव केचिदनविलापादिकं न पठन्ति । वीमरसे तु मांसपूयाद्युपस्थित्या वान्तनिष्ठीवनादिकं यन्न भवेत् तदेवाश्चर्यम् , कुतस्तादृशपरमानन्दरूपरसोरोध इति । एवं भयेऽपि । तथा शान्तस्य त्यक्त-[प. १४.१] सर्ववासनेषु भवतु नाम कथञ्चिद् रसत्वम् , विपयिषु पुनः सर्व विषयोपरमोपस्थित्या कथं रसत्वम् ! । तदुक्तम् - ·२२ काव्यप्रकाशसण्डन नयर दुःख 7 मुख न चिन्ता न द्वेषरागी न च काचिदिच्छा। रस प्रशान्त कधितो मुनीन्दै सर्वेषु नाचेपु शमप्रधान ॥ एवं वीर-रोद्रयोन भेद , विभावादिसाम्यात् । न च सायिभेद एव भेदक , तस्यापि नियामकमुखपेक्षितत्वात् । यत् तु- 'रकासनेता रौद्रे युद्ध मेरा भेदिनी ।' इत्याहु , तन्न । क्रोधस चारिणि चीरे तस्या सुल्भत्वेन भेदकत्वानुपपत्ते । न च रौदे अविवेकत्वस्य वीराद् भेदकस्य सभवाद् भेद इति वाच्यम् । क्रोधसञ्चारिणि वीरेऽप्यविवेकत्सस्य सभवात् । दानवीरादीना प्रभावातिशयवर्णन एव कवीना तात्पर्यमिति न तेपा रसत्वम् । एव वात्सल्यनामाऽपि न रसः । भावेनेव गतार्थवात् । ननु कथ अजविरापादिक कविभिर्वर्ण्यत इति चेत्, उच्यते-तेषा अज-महीपति- प्रभृतीना खखप्रियानुरागप्रकर्षप्रतिपत्त्यर्थम् । अत एव च अनमहीपते खप्रियां इन्दुमती प्रति देहत्याग कालिदासेन वर्णितः । एव शान्तस्यापि वर्णन मुमुक्षूणां वैराग्यातिशय- प्रतिपचये । एव भयातिशयवर्णन तत्तद्व्यक्तीना मार्दवप्रतिपादनाय । वस्तुतस्तु कविभिः खशक्तिप्रदर्शनार्थमेव पद्मबन्धावन्धादिनिर्माणवत् तत्र तत्र प्रवर्त्यत इति । अथ भावखरूपम् - रतिर्देवादिविषयाव्यभिचारी तथाञ्जितः। (भू. वा० ३५, उ० भावः मोक्तः। आदिग्रहणात् मुनि-नृप-पुत्रादिविषया । अजितो व्यञ्जित इत्यर्य । व्यभिचारिणो ब्रूते- निर्वेद-ग्लानि-शङ्काऽऽख्यास्तधाऽसूया मद-श्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहो मदस्मृतिः॥ (मू० का०३७) ब्रीडा चपलता हर्प आवेगो जड़ता तथा। गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ (मू० का० ३२) सुप्तं वियोधोऽमर्पश्च अवहित्यमथोग्रता। मतियाधिस्तथोन्मादस्तया मरणमेव च ॥ (मू० का• ३३) त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्याप १४ २ तास्तु नामतः॥ (मू. का० ३४) चलस्यापचयो रानि । शाऽनिष्टसमन्वय , अनिष्टसभावनम् । परोकर्पाक्षमाऽसूया । अनर्थातिशयाचेतस्याऽऽग संभ्रमो मत । कोप एव स्थिरतरोऽमर्ष इति कथ्यते । अव. हित्यमाकारगोपनम् । अर्थनिर्धारण मति । औरपातिकमनाक्षेप स: कम्पादिकारक । पूर्वापरविचारोस्थ भय त्रासाद् प्रभम् भवेत् ॥ 'स्मृतिति ' इति मुवितपाठ ।

·चतुर्थ उल्लास २३ इति दिशा बासस्य व्यभिचारित्वम् । भयस्य स्थायित्वमिति बोध्यम् । तत्राऽऽदी भावोदाहरणम् - कण्ठकोणविनिविष्टमीश ! ते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥ ननु कथमस्य न रसत्वम् ? 'नवरसा अन्ये भावा' इति स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना विभाग- करणात् । असुरादौ कवेः रत्यभावेऽपि तत्प्रतापादिवर्णनं तज्जेतुरुक्कप्रतिपादनाय । व्यभिचारी यथा- जाने कोपपरामुखी प्रियतमा स्वमेऽद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः । नो यावत्परिचुम्ब्य चाटुकशतैराधासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः॥ अत्र रसेऽनुभूयमानेऽपि विधि प्रत्यसूयैव काव्यसर्वखत्वेन अनुभूयत इत्यसौ भाव- ध्वनिरिति व्यवयिते । 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति' न्यायात् । इयं भावस्थितिरुक्ता । तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः। (मू० का० ३६, ५०) तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च । यथा- स्तुमः कं वामाक्षि ! क्षणमपि विना यं न रमसे, विलेभे कः प्राणान् खलु रणमुखे यं मृगयसे । सुलग्ने को जातः शशिमुखि! यमालिङ्गसि वलात् तपाश्रीः कसैपा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ।। अत्र यं यमित्यसकृत्कर्मोपादानं अनेककामुकविषयमभिलापं तस्याः व्यनक्ति । यद्यकविपयत्वमभिप्रेत स्यात् तदासकृदेव कर्मोपादानं कुर्यात् । यद्वा रमणान्वेपणादि- व्यापारा वहवस्ते च सर्वे एव वर्तमानकालीना नैकविषयले सभवन्तीत्यनेककामुकविषया- भिलापप्रत्ययाद रतेराभासत्वम् । [प. १५.१] वस्तुतस्तु परस्परजीवितसर्वस्खयोरनुरागस्यैव रसवात् शास्त्रातिकमाघनौचित्यं रसत्वविरोधीति ध्येयम् । भावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाङ्गी। वत् किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः॥ अत्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । एवमन्येऽप्युदाहार्याः । भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शबलता तथा ॥ (मू. ० ३६, ३० ·२४ काव्यप्रकाशखण्डन - क्रमेणोदाहरणानि- तवां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । आखा(वा)सितस्तत्क्षणमंसकूटे वामेतरेण स्फुरता मुजेन । अत्राऽऽवेगस्य । विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तद्वञ्चिनवामनेत्रा। वथैव वातायनसंनिक ययौ शलाकामपरा वहन्ती। अत्रौत्सुक्यस्य भावस्योदयः । तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिनिक्षेप एव पदमुदुतमर्पयन्ती । मागाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥ अनाऽऽवेग-हर्पयोः सन्धिः। काकार्य शशलक्षमणः क च कुल भूयोऽपि दृश्येत सा दोपाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥ विक्रमोव्यशीनाटके पुरूरवसो वाक्यमिदम् । अत्र वितर्क-औत्सुक्य-मति-सरण-शङ्का- दैन्य-धृति-चिन्तानां तिलतण्डुलवञ्चत्रमाणता । अत्र काकार्यमित्यादौ वितर्कः, भूयोऽपीत्यौ. त्सुक्यम्, दोपाणामिति मतिः, कोपेऽपीति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शङ्का, स्वप्नेs. पीति दैन्यम्, चेत इति धृतिः, कः खल्विति चिन्ता,- इति खयं बोध्यम् । वस्तुतस्तु एतेषां पूर्वपूर्वोपमर्दैन परपरोदयः शवलता । मुख्ये रसेऽपि तेऽगित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । (मू० का० ३५, ५०) राजानुगतविवाहमवृत्तभृत्यवत् । इदमयुक्तम् । तथा हि-रत्यादिसहचरणाद् व्यभिचारिणा भवतु कथञ्चन मुख्यत्वम् , सर्वथा उदासीनानां भाव-प्रशमादीनां [प. १५.२] मुख्यत्वं न संभवति, मानाभावात् । अनुस्खानाभसंलक्ष्यक्रमव्यद्यस्थितिः परः।। (मू० पा० ३५, उ.) शब्दार्थोभयशत्त्युत्थनिधास कधितो ध्वनिः। (मू० का० ३८,५०) अनुखानः अनुरणनं तदाभस्वत्सदृशः संलक्ष्यः क्रमः पौर्वापर्यम् , अर्थाद् व्यञ्जकेन सह, यस्य एवंविधस्य व्यङ्ग्यस्य स्थितिर्यस्य स इत्यन्वयः । यथा ध्वनि-प्रतिध्वन्योः क्रमो लक्ष्यते तद्वद् वस्त्वलकृति-तद्वयञ्जकयोरित्यर्थः । स च शब्दशक्युद्भवः, अर्थशस्युनका, उभयशक्युद्भवश्चेति त्रिविधः । तत्र शब्दा यत्र परिवर्षि न सहन्ते स शब्दशक्युद्वः । तदन्योऽर्थशतयुद्भवः । यत्र केचन शब्दाः परिवृत्तिसहिष्णवः केचिदन्यथा, उभयोरपि स्थितिस्तु यः।' मुद्रितपाठः।

·.. - - चतुर्थ उल्लास २५ काव्यसर्ववत्वं च तत्र उभयशक्तिमूलः । अत्रेदमवधातव्यम् - वस्त्वलकृति-ध्वन्योः क्रमः संलक्ष्यते, रसभावादिषु क्रमो न लक्ष्यते इत्यलङ्कारशास्त्रयोगिन एव प्रष्टच्या इति । तत्र- अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते ॥ (मू० का० ३८, उ० ) प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशत्त्युद्यो द्विधा । (मू० का• ३९, पृ.) वस्त्ववेत्यनलङ्कारं वस्तुमात्रम् । तत्राद्यो यथा- भद्रात्मन इत्यादि । अत्र मिथोऽसम्ब- न्धार्थद्वयबोधकत्वेन वाक्यभेदो मा भूदिति प्रकृताप्रकृतयोरुपमाऽलङ्कारः कल्पनीय इति उपमाऽलकारो व्यङ्ग्य इति व्यवहर्तव्यम् । वस्तुमात्रं यथा- शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र ! यसै त्वम् । यस्य प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारथ ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु ध्वन्यते । अर्थशक्त्युद्भवेऽप्यर्थों व्यजकः सम्भवी स्वतः ॥ (मू० का० ३९, उ० ) प्रौढोक्तिमात्र(वात् ?)सिद्धो वा कवेस्तद्वर्णितस्य च । वस्तु वाऽलङ्कतिर्वति पभेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥ (मू० का० ४० ) वस्त्वलङ्कारमथवा तेनासौ द्वादशात्मकः । (म० का० ४१, पृ०) इति । तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिप्पन्नो बहिरौचित्येनापि संभाव्यमानः, प्रौढोक्तिमात्रा बहिरसन्नपि निम्मितः कविना कविनि[व]द्धवक्त्रेत्यन्यत् । अत्र अर्थ- शक्युद्भवस्य द्वादशभेदा इति यदुक्तं तदनुपपन्नम् । यतः-कविनिबद्धकवित्वात् । तेना- यमर्थः-खतः सम्भवी प्रौढोक्तिमात्रसिद्ध [प० १६. १] इति द्विविधोऽपि प्रत्येक वस्त्व- लहाररूपस्वेन चतुर्विधो व्यञ्जकः । तस्य प्रत्येकं वस्त्वलङ्कारो व्यमय इत्यष्टविधो ध्वनिः । अन्यत् तु सर्व खबुद्धिसौष्ठवप्रकटनम् । खतःसंभव्यर्थशक्किमूलध्वनिर्यथा- अलससिरमणी धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धनसमिद्धिमओ। इय भणिएण नअंगी पफुल्लविलोअणा जाआ ॥ [भलसशिरोमणिः धूर्तानामग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः। इति भणितेन नताजी प्रोत्फुलविलोचना जाता ॥] अलसत्वेन अप्रवासित्वम् , धूर्तत्वेन विदग्धत्वम् , प्रोत्फुल्लविलोचनत्वेन हो व्यज्यते । अत्र ममैवायं उपभोगयोग्य इति वस्तु खतः सभविनार्थेन व्यज्यते । प्रौदोक्किमात्रनिप्पन्नार्थशक्तिमूलध्वनिमाह - महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहब सा अमाअंती । अनुदिणमणण्णकम्मा अंग वणुअं पि वणुएइ ॥ [महिलासहस्रभुते तव हृदये सुभग सा अमान्दी। प्रतिदिनमनन्यकम्मो मनं तनुम्मपि तनकरोति ॥] "खेनोम्भितस्य छ।' मु. पा० । २ 'तेनाय' मु० पा०।

·काव्यप्रकाशसण्डन - - अनामान्तीत्यत्र महिलासहस्रमृतत्वं हेतुः, तनु(न)करणे अमितत्वादिहेतुरिति हेत्वलबारः। अत्र हेवलकारेण प्रौढोक्तिमाननिष्पनेन तनोस्तनु(न)करणेऽपि तब हृदये सा न वचत इति विशेपोतिन्यते । उभयशक्तिमूलध्वनिर्यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारका तरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् १ ।। अक्षरार्थस्तु-श्यामा नायिका रात्रिश्च, चन्द्रः शशी कपूर च, सुवर्ण वा । 'चन्द्रः सुधाशुकर्पूरकम्पिल्लवर्णवारिपु' इति विश्वः । तारका नक्षत्रं अक्षिकनीनिका च । यद्यपि शब्दशक्तिमूलेऽर्थस्य, अर्थशक्तिमूले शब्दस्य व्यजकत्वं सभवतीति उभयशक्ति- मूलत्वं सर्वत्रास्ति, तथापि तत्र गुणप्रधानभावेन । अब तु द्वयोरेव प्राधान्ये व्यञ्जकत्व- मिति उभयशक्तिमूलत्वम् । अयं निष्कर्षः-यत्र पदं परिवृत्त्यसहिष्णु तत्र पदप्राधान्यम् , अन्यनार्थप्राधान्यम् । [१. १६ २ ] प्रकृते चन्द्रसमुद्दीपिततारकाशब्दाः परिवृत्त्यसहिष्णवः, पदान्तरोपादानेऽपरार्थप्रत्ययो न स्यात् । अत एव एपा शब्दमाधान्यम् । अन्ये न तथैति तेषां अर्थप्राधान्यम् । उभयोरेकत्र प्राधान्यादुभयशक्किमूलत्वम् । अत्रेदमवधातव्यम् -- यस्य यत्र काव्यसर्वखत्वमनुभूयते तत्र तस्य भाधान्यम् । तथा चात्र रात्रिनायकयोरुपमानोप- मानभावो व्यग्नयः । अत्रेदमवधातव्यम् - अविवक्षितवाच्यप्रभृतयो यावन्तो ध्वनिभेदाः कथिताः ते सर्वे वाक्ये भवन्ति । उभयशक्तिमूलं विना पदे स्युरिति प्राश्चः। 'सोऽपि पदे भवतीति नवीनाः । यत्र सर्वाणि पदानि समकक्षकतया व्यञ्जकानि प्रकृतार्थोपकारे पर्यवस्यन्ति तत्र वाक्यगतत्वेन व्यवहार, यत्र त्वेकमेव प्राधान्येन व्यञ्जकं तत्र पदगत. स्वे नेति वाफ्य-पदगतरवेन ध्वनीना विवेकः । तत्र वाक्ये पूर्वमुदाहृताः । पदे किञ्चित् उदाहियते यथा- पहबस्ते गुणा राजन्नेकस्तु मुमहान गुणः । मित्राणि तव मित्राणि नान्यथा स्युः कदाचन ॥ एवं अन्यदपि खय वोध्यम् । प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः । (म० का० ४२, १० पा० ) अलं स्थित्वा श्मशानेऽसिन् गृध्र गोमायुसङ्कुले । कालपहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥ न चैह जीवितः कश्चित् प्राणिधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेप्यः प्राणिनां गतिरीशी ।। इति । , 'उभयशचिमूलभ्वनिरपि । इति टिप्पणी । २"काळधर्म 'मुक पा०।

·२७ चतुर्थ उल्लास रात्रावन्धस्य दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविवर्जनपरं वाक्यम् - आदित्योऽयं दिवा मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम् । बहुविनो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ।। अमुं कनकवर्णाभं वालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रयाक्यात् कथं वालास्त्यजध्वमविशकिताः ॥ इति । निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोर्जनव्यावननिष्ठं चेति प्रवन्ध एव व्यञ्जकतया प्रथते । अन्येऽपि खयमूह्याः । अपिशब्दात् पद-वाक्ययोः पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः । पदं द्विविधं सुवन्तं तिङन्तं च । एकदेशो धातुनामरूपः प्रकृतिविभागः, तिह. प. १५.१]. सुप्रूपः प्रत्ययविमागः । यथा- रइकेलिहिअनिवसनकरकिसलअरुद्धणअणजुअलस्स । सदस्स तीअनअणं पव्वइपरिचुम्बिअंजअइ ॥ रतिकेलिहतनिवसनकरकिशलयरुनयनजु(यु)गलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वत्याः परिचुम्बितं जयति ॥ उत्कर्षाश्रयो भवति, स च लोकोत्तररूपेण पिधानवत्या ! लोकोत्तरता च चमत्कारा- नुगुणतया रागातिशयहर्ष-लज्जासंपत्तिद्वारकरसातिशयपोपणात् । तच्च जयतिना साध्यत इति प्रकृतेर्व्यजकत्वम् । नाम्नो व्यञ्जकता यथा- प्रेयान् सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्विवाण्येव पदानि वासभवनाद् यावन यात्युन्मनाः । तावत् प्रत्युत पाणिसंपुटगलन्नीवीनिवन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः॥ अत्र पदानीति न तु द्वाराणि । तथा च द्वारादिव्यवच्छेदो व्यन्यः । स च संभोग- संचायॊत्सुक्योपोदलनद्वारा रसपरिपोपकृत् । तिइसुपो यथा- लिखन्नास्ते भूमि पहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सवतरुदितोच्छ्ननयनाः । परित्यक्तं सर्ग हसितपठितं पञ्जरशुकै- स्तवावस्था पेयं विसृज कठिनै मानमधुना ।। अत्र लिसन्निति न लिखतीति अपि तु प्रसादपर्यन्तं आवे । तथा च लिखनस न साध्यतम् । अप्राधान्यं अबुद्धिपूर्वकत्वं व्यज्यते किन्तु प्रसादपर्यन्तायाः सितेरेख साध्यतम् । तथा आत इति न स्वासित इति । तेन सित्यतीवगविच्छेदो न्यासः ।. २ भार"बसोभगमन' इति पाठः । "सितो'मु.पा.

·१२८ काव्यप्रकाशपण्डन एवं भूमि मिति न तु भूमाविति । न हि बुद्धिपूर्व किञ्चिल्लिखिति । अधिकरण- ताऽभिधाने आकाहस्य कर्मण उद्देश्यत्वं प्रतीयेत, न च तथेति । 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत् । इत्यतीतकालोपदेशात् खितेवर्तमानत्व-मविष्यत्वव्यवच्छेदो गम्यते । एषा हि दाशरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । यथा वा- रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः [१.१५, २] प्राप्तः प्रसिद्धि परा• मस्मद्भाग्यविपर्ययाद् यदि परं देवो न जानाति तम् । पन्दीवैप यशांसि गायति मरुद् यस्सैकवाणाहति- श्रेणीभूतविशालशालविवरोद्गीणः खरैः सप्तभिः ।। अत्रासावित्यनेन निरन्तरभावनावशेन प्रत्यक्षायमाणत्वम् , भुवनेषु इति यहुवचनेन न यत्र कचिदिति, गुणैरित्यनेन दोपव्यवच्छेदो व्यज्यते । तथा न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्मादिति सर्वाक्षेपकत्वम् । एवं अभाग्यादिति वक्तव्ये भाग्यविपर्ययादित्युक्तम् । तेन अभा- ग्याभावेऽपि भाग्यान्येव तत्त्वेन परिणतानीति प्रतीयते । तैस्तु निवेदशङ्कादैन्यविषा- दातिशयः पोष्यते । एवं रचना-वर्णयोय॑जकत्वं वक्ष्यते । एते शुद्धभेदाः । एवं एतेषां ध्वनीनां संशयास्पदत्वेन, अनुग्रायानुग्राहकतया, एकव्यञ्जकानुमवेशेन चेति त्रिरूपेण संकरेण, परस्परनिरपेक्षया चैकप्रकारया संसृष्ट्या एकत्र काव्ये संसर्गरूपया अन्योऽन्य- योजनम् । यथा- खणपाहुणिमा देअर जाआए [सुहा] कि पि दे भणिआ । रुअइ पलोहरवलहीघरम्मि अणुणिजइ वराई॥ [क्षणप्राघुणिका देवर जायया [सुभग] किमपि ते भणिता। रोदिति पवादागवलभीगृहे अनुनीयता वराकी ॥] क्षणप्राधुणिका उत्सवातिथिः । पलोहरशब्दो देशभाषया गृहपश्चाद्वाची । अत्रानुनयः कि उपभोगलक्षणे अर्थान्तरे समितः, किं अनुरणनन्यायेन उपभोग एवं व्याये व्याक इति संदेहः। निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्धलाका धना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु तथा (दृढं ?) कठोरहृदयो रामोऽसि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥ वेलन विलासखेलनम् , पयोदसुहृदां मयूराणाम्, काम प्रभूतम्, दृढं बलवत् , सहे • इत्युत्तमपुरुषकवचनम् । भविष्यति जीविष्यतीत्यर्थः । खेदातिशये ह ह हे! प. १८.. ति त्रयो निपाताः । स्मृतिसंकल्पोपनीता सीतां संवोध्याह - देवीति । अत्र वियतो निःस्पर्शस्य - ·पश्चम उल्लास लेपनासंभवात् लिप्ठेति पदे व्यापने लक्षणा, सुहृदामित्यत्राचेतनस्य मित्रत्वाभावात् सुहृदा- मित्यनेन परितोषकारित्वं लक्ष्यते । तदतिशयौ च व्यन्यौ लेपन-सुहृत्त्वयोः सर्वथान्वया- मवेशात् वाच्ययोरत्यन्ततिरस्कारः । एवं चात्र अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोापनातिशय- परितोषकारित्वातिशयध्वन्योः संसृष्टिः। आभ्यां सह रामोऽसीति अर्थान्तरे कष्टजी- वित्वरूपे सङ्कमितवाच्यस्य, एतादृशि वैयग्र्यहेतुसंपातेऽपि जीवित्वरूपदुःखसहनाति- शयध्वन्योः, अनुप्राद्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणैकव्यञ्ज कानुप्रवेशेन वा अर्थान्तरसमित- वाच्यस्य दुःखसहनातिशयध्वनेः रसध्वनेश्च सङ्करः । एवमन्यदप्युदाहार्यम् ।। ॥ इति पादशाहश्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोचनाद्यनेम्सुकृतविधापक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहीअकबर- प्रदत्त-पु(सुस्फिहमापरामिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाराष(स)ण्डने चतुर्थ उल्लासः ।। " पञ्चम उल्लासः। अथ प्राचोकगुणीभूतव्यङ्ग्यभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काफाऽक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ (म• का०४५) व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याप्टौ भिदाः स्मृताः। (म. प्र. ४६, पू.) एषां खरूपं लक्ष्येपु वक्ष्यामः । कामिनीकुचकलशतया गूदं चमत्करोति, भगूढं तु स्फुटतया प्रतीयमानमिति गुणीभूतमेव । यथा- राजर्पिवंशमनोमें मर्कटद्वारसेवनात् । जीवन्तमपि मां ब्रह्मन् ! मृतमित्यवधारय ।। अत्र मरणमेव थेय इत्यनुतापातिशयो व्ययः सर्वजनवेद्यत्वाद गूढ एव । अपरस्य रसादेः, रसादिः अनं उत्कर्षकं तथा वाच्यस्य [५० १४.२] अनुरणनरूपमन्नम् । केचित् तु वाच्यस रसादिरशामित्याहुः । लक्ष्यदर्शने विशिष्टं विवेचयिष्यामः । यथा- अयं स रशनोकपी पीनस्तनविमर्दनः। नाम्यूरुजयनस्पर्शी नीवीविसंसनः करः॥ अत्र नारः करुणस्योत्कर्षकः । यथा हि - एतत् समरपति रिश्रवसो हस्तमालोक्य उहपूरभिदधौ । तया च शृनारोचितरसनाकर्षणादिविलासलरणविगलहृदयत्वात् शोक- वेगमपिकमुपजनयति ।

·३० काव्यप्रकाशमण्डन कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालक्तक- व्यक्तिः पादनखद्युतिगिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम् । स्पर्द्धायन्धसमीहयेव सुदृढ़ रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्सार्यते ॥ कैलासालयः शिवः, अत्र गिरिमुवः कोपवशात् नेत्रयोः शोणा कान्तिरासीत् सा पादप्रणते शिवेऽपगतेति ध्वनितम् । तत्रेदमुत्प्रेक्षते-सख़्वन्धेति । रूदा उपचिता । अत्र भावस्य त्रायतामित्यवगतस्य कविनिष्ठस्य रसो महादेवनिष्ठा रतिः प्रणतिरवसेया। महादेवोऽपि यत्मसादनाय प्रणमति तन भतिरुचितेति रसस भावाङ्गता । एवं सर्वत्रा- शानिभावो बोध्यः । अनुरणनरूपस्य रसस्य वाच्याङ्गत्वं यथा- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया बचो पैदेहीति प्रतिपदमुदथु मलपितम् । कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीपु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥ मया रामत्वं रामसादृश्यं आप्तं प्राप्तमित्यन्वयः । खपक्षे जनसानं नगर-ग्रामादि, रामपक्षे जनस्थानं खर-दूषणादिनिवासः दण्डकारण्यं वा । सपक्षे कनकविषया मृगतृष्णा निःफलाऽऽशा, रामपक्षे कनकमृगे सुवर्णमृगे तृष्णा च । वै निश्चितं देहि प्रयच्छ, रामपक्षे विदेहापत्यं स्त्री वैदेही सीता च । भर्नुः भरणकर्तुः । परिपाटीपु मुखबिवलनाङ्ग- मोहनाऽनवधानादिपु का घटना न कृता तां वद । यद्वा [प. १९.१] काभर्तुः कुत्सितभर्तुः । वदनपरिपाटीपु वचनभनीपु, घटना योजना अलमत्यर्थेन न कृता । अलं व्यर्थ वा फस्य सुखस्याभर्तुरपोपकस्य नीचजनस्वेत्यर्थः । लकामर्तुः रावणस्य वदनानां परिपाट्यां पतयां इपुघटना शरसंयोजनं च । खपक्षे कुशलं प्रचुरं वसु धनं यस्य, एवंभूतता । कुश-लवी सुतौ यस्याः सा सीता । अत्र प्रकृताप्रकृतयोः कविरामयोः साम्यं व्यञ्जनया बोध्यते । मत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सह उपमानोपमेयभावो मयेत्यादिना वाच्याङ्गता नीतः । शब्दानां परिवृत्त्यसहिष्णुत्वेन शब्दशक्तिमूलता । वाच्यस्य मयाप्तं रामवस्य । अन्यत्रान्यतादात्म्यारोपरूपस्यातिशयोक्तिरूपस आता उत्कर्षतां नीतः । मयाप्तं रामवं इत्यभिधाय कविनेति शेपः । तदनुक्तावुपमाध्वनित्यानपायः स्यात् । अयमर्थः-सदृशे तत्त्वारोपस्य चमत्कारित्वात् , वाच्यस्य तत्त्वारोपस्य प्रतीयमानं खसाम्यमुत्कर्षकमित्य- पराङ्गता । ननु कुतो रामत्वं प्राप्तमित्याकाहाया निवर्तकस्स साम्यस वाच्यसिद्धयन्नत्वमेव नापराङ्गत्वम् ! इति चेत्, न । जनस्थानभ्रमणादिरूपमाम्यस्य शब्दशक्तिमूलन्यमयतः मागेवावगतो रामत्वारोपरूपवाच्यस्य सिद्धत्वात् । अङ्गरूपोपमायां तु जनसान इत्यादि- शब्द एव सादृश्यम् ।

·पञ्चम उल्लास वाच्यसिद्धयङ्गं यथा- - गच्छाम्यच्युत ! दर्शनेन भवतः किं प्रीतिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनस्थयोहतजनः संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन् पुलकोत्कराश्चिततनुगोपी हरिः पातु वः ॥ अच्युततन्नामकं अपरित्यक्तधैर्य च । किं दर्शनेन अपि तु संभोगेन संभावयेति । अन्यथासंभावनमावश्यकं तत् किमित्यात्मानं वञ्चयाव इत्यर्था व्यङ्ग्याः । ते चामन्त्रणाद्यर्थ- स्योपपादकाः । अन्यथा आमा प० १९.२ ]त्रणभनिखरूपाज्ञानेन इत्यानन्वयः स्यात् , इत्याह - अच्युतादि व्यावं आमन्त्रणेत्यादि वाच्यस्यानमिति । अस्फुटं यथा अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च नोपपद्यते तथा कुर्या:- इति व्यङ्ग्यं झटिति सहृदयैरपि न प्रतीयते । नवीनास्तु अयं भेदः खवुद्धिमात्रकल्पित एव । इदं व्याय व्ययान्तरवत् सहृदयविलम्वेन प्रतीयते इत्यस्य शपथैरेव प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । सन्दिग्धप्राधान्यं यथा हरस्तु किश्चित् परिवृत्तधैर्यचन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमासुखे विम्यफलाधरोठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ अत्र परिचुम्बितुमैच्छदिति व्यजयम् !, कि वा विलोचनव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति सन्देहः। तुल्यप्राधान्यं यथा- ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेन भूतये । जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।। अत्र जामदम्यः सर्वेषी क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षयं करिष्यतीति व्यन्यस्य दण्डस्य, वाच्यस्य च सामरूपस्य समं प्राधान्यम् । तथा हि - मृत्युपदेशमित्रत्वाभिधानं सामवाच्यम्, उक्तरूपश्च न्याम्सो दण्डः । उभयोरप्यनर्थनिवारकत्ने तुल्यता । कामाक्षिप्तं यथा- ममामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनख रुधिरं न पिसम्पुरतः । संपूर्णयामि गदया न सुयोधनोरं सन्धिं करोतु भरवां नृपतिः पणेन ॥

·३२ काव्यप्रकाशयण्डन सन्धिश्रवणकुपितस्य भीमसेनस्योतिरियम् । भवतामिति न ममापि । तेन तस्कृतसन्धाने नामाकं सन्धिरिति प्रतिज्ञा विरुद्धनिषेधाभिधायिषु नजिपु काकुनिषेधान्तराक्षेपिका । अभावाभावश्वावधारणमेवेत्याह-मनाम्येवेति व्ययं गुणीभूतं तदयुक्तम् । तथा हि- मथ्नाम्येवेति व्ययस्य मीमसेनगतक्रोधोत्कर्षकत्वेन रौदरसोपोद्वलनद्वारा वाच्यात् सातिशय. चमत्कारित्वेन ध्वनित्वे [५० २०.१] संभवति कुतो गुणीमूतव्यमयत्वम् । असुन्दरं तद् यत्र व्यङ्ग्यं चमत्कारित्वे वाच्यमुखनिरीक्षकम् । यथा -- ग्रामवरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरी सनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया । अत्र दत्तसङ्केता नागतेति व्यायापेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् ।। ॥ इति पादसाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशधयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुस्तविधापक महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगशिशिम्पायेत्तरशतापपानसाधनप्रमुदितपादसाह. श्रीअकबरप्रदत्त-पुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्र- गणिविरचिते काम्यप्रकाशमण्डने पचम उहासः ।। ॐ पष्ट उल्लासः। चित्रमेदास्त्वलकारनिरूपण एव निरूपयिष्यन्ते । इदमवधेयम् - शब्दार्थचित्रं यत् पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्रधानतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः॥ (भू० वा. ४८) न तु शब्दचित्रे नार्थस्य चित्रताऽर्थचित्रे शब्दस्य । तथा कैश्चित् शब्दचिनमेवेप्यते । कैम्धिदर्थचित्रमेवेप्यते । अस्माभिस्तु द्वयमेवेति । उदाहरणं तु प्राकनं बोध्यम् । ॥ इति पादसाह-प्रोअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीरानुअवतीर्थकरमोचनाउने कमवतविधापक- महोपाध्याय श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादसाह- श्रीअकन्नरप्रदत्तमुकदमापरामिवानमहोपाध्यायधीसिदिचन्द्र गणिविरचिते कान्यप्रकाशसण्डने पष्ठ उदासः ।

·सप्तम उल्लासः। अथ दोपखरूपमाह- येपां ज्ञानाचमत्कारो न सम्यगुपजायते । सालङ्कारगुणेऽप्यत्र ते दोषाः परिकीर्तिताः ॥ अत्रेति काव्ये । दृष्टं हि लोके सगुणोऽपि सालङ्कारोऽपि दुष्टत्वेन ज्ञातो न तथा चमत्करोति तथा काव्यमपि । प्रकाशकृतस्तु मुख्यार्थहति>पो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः। उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः॥ (मू० का० ४९) अत्र मिश्राः मुख्यायेदं मुख्यार्थ इति चतुर्थी प० २०.२]समासः । तच्च शब्दार्थ- युगलम् । यस्य येन रूपेण रसव्यञ्जकत्वं तस्य तद्रूपप्रच्यवः । फलं तु रसस्य सम्यगनव- मासः । लोकेऽपि दृष्टो दीपादिव्यञ्जकवैगुण्येन घटादेरपि सम्यगनवभासः । अर्थ-शब्दयो. मुख्यार्थत्वं दर्शितम् , 'तदाश्रयेत्यादिना । इदं त्वरे व्याख्यास्यते । न चात्र शब्दार्थयोः रसव्याकतावच्छेदकरूपविरहो दोप इति पर्यवसन्नम् । तच न चारु । रूपान्तरविरहेण दोषाभावगुणालङ्काराणामेव रसव्यजकतावच्छेदकतया दोषानुप्रवेशे आत्माश्रयापरिति वाच्यम् । यतो दोपाभावस्य रसन्यञ्जकतावच्छेदकरूपस्य रूपान्तरेण रसव्यञ्जकतावच्छेदकल्पेण प्रवेशोऽत्र कृतः, न तु दोपाभावत्वेन । कान्योऽन्याश्रयप्रसनः । यद्वा श्रुतिकटुत्वादिनैव विशेषरूपेण प्रवेशः कर्तव्य इत्याहुः । अन्ये तु मुल्य इतरेच्छानधीनेच्छाविपया, तच सुखम् , परमपुरुषार्थत्वात् । एवं च मुख्यत्वं तु सुखान्तरेऽप्यतिप्रसक्तमिति तद्वारणा- यार्थपदम् । अर्धवं अर्यमाणत्वं शब्दजन्यसाक्षात्कारविषयत्वमिति यावत् । काव्यादन्यतः शब्दात् न मुखस्य प्रत्यक्षता किन्तु शाब्दत्वमेव । शब्दे तज्जन्यप्रत्यक्षविपयत्यातिव्या- शिवारकं मुख्यपदम् । उक्तमुख्यत्वस्य सुखादन्यत्रासमवात् । एतेनात्र पदार्थतावच्छेदकयोः परस्परब्यभिचाराभावात् न कर्मधारयोऽर्थपदवैयर्य चेति दूपणद्वयं निरस्तम् । हतिरपकों न तु प्रतिबन्धो दुष्टेप्वपि रसानुभावात् । अपकर्षस्तु रसनिष्ठो धर्मविशेषः । दोपज्ञान छ तयाकम् । न त्वेवं अभिधेयेऽर्थे मुख्यशब्दप्रयोगः, अर्धशब्ददोपविभागच न स्मात् । उक्तमुख्याधत्वस अपकर्षस्य च रसमावृत्तेरित्यतः 'तदाश्रयादि'त्याद्युक्तम् । आश्रयणमाश्रयः उपायत्वेनापेक्षणम् । याच्यो मुख्य इत्यन्ययः । एवं च वाच्ये विभा. मादी भाको मुल्यपदप्रयोगः । आलादोपार्या प. २१. स्वं च दर्शितम् । उभयम् -रसो धाच्यच । शब्दापास्वदुपयोगिनः विभावादिकं प्रत्याय, रसात्यायनात् । तेन रसोपाय- स्पेन, तेषु अर्थशब्दादिष, सः दोपः । न फोर्ड रसेऽपीत्यरर्थः । गुणवहोपोऽपि साक्षात् सम्बन्धेन रसे, व्यजकत्येन तु अ ग्रन्दादिग्विति ब्याचक्षते । नगीनास्तु- एतन्मतनिष्कर्षस्तु रमापकर्मज्ञानवन ज्ञानपिपयत्वं दोपत्यम्, अपर्यस्त रसनिष्ठोऽसण्डो. . - ·३४ फाव्यप्रकाशखण्डन पाधिरिति । तथा च रत्याद्यवच्छिन्नचैतन्यस्स आनन्दांशे लेशेन खितिर्मुल्यार्थहतिः । सा च दोपज्ञानाद् भवति । तन्न युक्तम् । उनिविसेसो कन्चो भासा जा होइ सा होउ । इति काव्यरसज्ञानां वाचोयुक्तिनवणात् । च्युतसंस्कृत्यादीनां मुख्यार्थहतित्वाभावात्- इत्याहुः। यद्यपि सर्वे दोषाः पाच्यवचन-अवाच्यवचनयोर्द्वयोरेवान्तर्भवितुमईन्ति, तथापि तयोरेव विपर्यविशेषप्रदर्शनार्थविभागार्थ दोषानाह- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचिता निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ॥ (म० का- ५.) सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् समासगतमेव ॥ (मू- का• ५१) श्रुतिकटुपदं दुष्टमेवं सर्वत्रान्वयः । श्रुतिकटुत्वं च मुख्यार्थापकर्षकत्वे सत्योजो- न्यत्रकवर्णवत्त्वं वीरादिप्वदुष्टतयातिप्रसनवारणाय सत्यन्तम् । तथा चात्र प्रकृतरसन्या- काभावाद रसोद्बोधरूपं कार्य न जायते । प्रतिकूलवणे तु प्रकृतरसप्रतिबन्धकवर्गः प्रतिबध्यत इत्यनयोर्भेदः । वर्णानां रसव्यञ्जकत्वं तत्प्रतिकूलत्वं च वक्ष्यते । यथा- अनगमगलगृहापाङ्गभङ्गित्तरङ्गितः । आलिङ्गितः स तन्वया कार्वाथ्यं लभते कदा ॥ अत्र कार्यमिति श्रुतिकटु 1 नवीनास्तु-तन्न चारु, वर्णानां मुख्यार्थीपकर्षकत्वा- भावात् । अत एव अलसवलितः प्रेमाद्रीदुर्मुकुलीकृतेः क्षणमभिमुसैलजालोलेनिमेपा प० २१, ३]परामुखैः। हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षण: कथय सुकृती कोऽयं मुग्धे! त्वयाऽद्य विलोक्यते ॥ इत्यत्र महाकविभिः शृशारे परुपवर्णोपादानं कृतमिति वदन्ति । च्युतसस्कृति व्याकरणलक्षणहीनं असाध्विति यावत् । यथा- प्रजा इचाङ्गादरविन्दनामेः शम्भोर्जटाजूटतटादिवापः । मुसादिवाथ श्रुतयो विधातुः पुरानिरीयुर्मधुजिद्घजिन्यः ।। भत्र अरविन्दनामेरिति प्रामगाम (१) इति वा । तदपि न । तत्रान्वयबोधस्यानुभव. सिद्धत्वाद, साधुशब्दमरणादिना वा द्वित्रिक्षणविलम्बस्याकिश्चित्करत्वाद, मुख्यार्थहतेर- सावात् , तथाविधरचनायाः कवेरेवापकों न रसोद्बोधस्य । 'मरविन्दं नाभौ यस्यासी भरविन्दनाभः, इत्य विधानाद' । इति दि.।

·सप्तम उल्लास एवं निहतार्थमपि न दूषणम् , द्वित्रिक्षणविलम्वस्याकिञ्चित्करत्वात् । एवमप्रयुक्त तथाऽऽनातमपि कविभिर्नादृतमित्येवं रूपम् । उदा० यथायं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ अत्र दैवतशब्दः पुंस्यानातोऽपि न केनचित् प्रयुज्यत इत्यप्रयुक्तम् । तदपि न दूषणम् । सत्यनुशासने कवेरनादरणं कवेरनादरायैव पर्यवस्यति । असमर्थ उपसंदानं विनाऽर्नुशिष्टार्था( र्थ)बोधकम् । उपसंदानं उपसर्गः । यथा- तीर्थान्तरेषु खानेन समुपार्जितसक्रियः। सुरस्रोतखतीमेप हन्ति संप्रति सादरम् ॥ अत्र हन्तीति गमनार्थः, बोधं प्रति खरूपायोग्यत्वं दूपकता वीजम् । इदमपि न दूषण सम्यगिव प्रतिभाति । तथा हि, उद्धति-पद्धतीत्यादौ उपसंदानेन अनुशिष्टार्थबोधने सामर्थ्य अङ्गीकृतमेव । अनुपसंदाने सामर्थ्य नास्तीति केन वार्यते ! । किञ्च, इदं तावत् काव्याकाव्यसाधारणं दूपणम् , काव्ये विशिष्य किमित्युच्यत इति न जानीमः । एवं च्युतसंस्कृतिनिरर्थकानुचितार्था लीलाविमृष्टा विधेयांशसन्दिग्धाप्रतीतक्लिष्टविरुद्धमति- कृतां कान्याकाव्यसाधारणानां दोषाणां काव्ये विशिष्य दोषतया उपादानं न [प० २२. २] चारुतामावति । एतेषां क्रमेणोदाहरणानि-च्युतसंस्कृति प्रागुदाहृतम् । अन्यदुदाहियते । निरर्थकम् - अर्थः प्रकृतार्थावादपरिपोपणम् , तद्रहितं पदम् । यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि । अभिवाञ्छितं प्रसिद्ध्यतु भगवति ! युष्मत्प्रसादेन ॥ अत्र हि पदं अनुचितार्थम् । भवाच्यवचनम्- तपखिभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिमिरिष्यते च या । प्रयान्ति तामाशुगति मनखिनो रणाध्वरे ये पशुतामुपागताः ।। अत्र पशुपदं कातरतां अभिव्यनक्तीति प्रकृतार्थोत्कर्षप्रतिवन्धकत्वं दूपकतावीजम् । अश्लील त्रिधा-ब्रीडा-जुगुप्साऽमानस्यव्यजकत्वात् । सभ्यवशीकरणसंपत्तिः श्रीः तां लातीति, क्षुतेर्ल तिरिति श्लीलम् , न श्लीलं अश्लीलम् । कमेणोदा० साधनं सुमहद् यस यन्नान्यस्य विलोक्यते । तस धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालित (ता)ध्रुवम् ॥ अत्र साधनशब्दः पुंल्लिगवाचकः, तत्स्मृत्या ग्रीडा । सैन्यार्थस्तु विवक्षितः । मीडापटे सुमहद् द्वादश्चाङ्गुलं यस्याश्चपुरुषस्य वर्तते । यत् साधनम् , अन्यत्स सशकस वृपमस्य वा उपसर्ग दिना। भनुशियाधीशसाधः। ३'कभुवे रघुति इत्यादी।

·काव्यप्रकाराखण्डन न दृश्यते । अथ च धीशालिनः परस्त्रीवश्याधुपायाभिज्ञस्य । तसारालितां वक्रां सकामकटाक्षां भुवं कः प्रतिवेश्मिकादिः सहेत निःशको वर्चेत इत्यर्थो निर्वायः । एवमन्य- दप्युदाहार्यम् । अविमृष्टविधेयांशमिति-अविमृष्टः प्राधान्येनादृयो विधेयांशो यत्र, तदविमृष्टविधेयां- शम् । प्राधान्यं तु विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम् । तदुक्तम् - यच्छन्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं वाऽप्यनूयता। वच्छब्दयोग आन्तयं साध्यत्वं च विधेयता ॥ तथा उद्देश्यं विधेयं च यदि पृथक् पदाभ्यामुपतिष्ठते तत्र प्राप्तमुद्दिश्य अपा विधीयते । यथा पर्वतो वहिमानिति । न तु समासे अन्यथा बदिमत्सर्वत इत्यापभिधी- येत । उदाहरणम्- न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तनाप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो [२० २२. २] रावणः । घिधिक् शत्रु (१क) जितं प्रयोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ।। न्यकारः क इत्यत आह - यदरय इति । मम तु त्रैलोक्यं सेवकमेवेति न्याय्यम् । न तु प्रत्यर्थितया कस्यापि स्थितिरित्यर्थः । अल्पो पामो ग्रामटिका । अत्रायमेव न्यकार इत्येव वाच्यम् । तदैव विधेयस्य प्राधान्येन निर्देशो भवति । अयं तु वादकथादौ दोपः । यन्मते खले कपोतन्यायेन शाव्दवोधः तन्मते दोपलेशोऽपि न । सन्दिग्धम् - तात्पर्यसन्देहास्पदीभूतार्थद्वयोपसापकम् । आलिनिवस्तत्र भवान् सम्पराये जयश्रिया। आशी परम्परां वन्द्यां कर्ण कृत्वा कृपां कुरु ।। अत्र च बन्यामिति बो(व)द्रायां किं नमस्सायामिति सन्दिग्धम् । बन्यामित्या प्रथमे इठहतमहिलायां कृपां कुर्विति । द्वितीये नमस्यां आशी:परम्परामित्ययोंपपत्तो साधक-बाधक- मानाभावात् संशय इति भावः । अवार्थानिश्चय एव दूपकवाबीजम् । अप्रतीतमिति-पतिशास्त्रे इतं ज्ञातं प्रतीतम्, न प्रतीवं यत्किश्चित् शास्त्रपरिभाषित- मित्यर्थः । यथा- सम्पग्ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुपः । विधीयमानमतन्न भवेत् कर्मसा(१)धनम् ॥ अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्र एवं प्रसिद्ध इति विरलपयोगेन न झटिति प्रत्यायकवं दूपकतावीजम् । ग्राम्योऽविदग्धस्तत्मयुक्त ग्राम्यम् । यथा- ·सप्तम उल्लास १७ राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभि कटिश्च हरते मनः ॥ अत्र कटिरिति ग्राम्यम्, श्रोणीनितम्बादिकमौ'पनागरिकम् । इत्यत्र विनिगमकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अत्र वक्तुरवैदग्ध्यं रसापकर्षश्च दूपकतावीजम् । नेयार्थम् - यद् रूढि-प्रयोजनाभ्यां लक्षणयाऽप्रयुक्तम् । यथा वववैड्र्यचरणः प्रातर्युक्तं नभस्तलम् । कश्मीररागारुणितं विष्णोर्वक्ष इवावभौ ॥ वस्त्रवैडूर्यचरणैरम्बररत्नपादैरित्ययों नेयार्थम् । दूपकताबीजं तु कवेरव्युत्पत्तिसन्धानेन वैरस्वापादकत्वम् । एवम् प० २३. १ वाचकं सङ्केतविरहादबोधकम् । असमर्थेनासङ्केतः लाक्षणिकेना- बोधकत्वमिति तयोर्न प्रसन्नः । यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्पशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्दैन न विद्विपादरः ।। अत्र जन्तुपदमदातरि प्रयुक्तम् , तत्र नाभिधायकमिति । तदपि न चारु, तात्पर्यानुपपत्या लक्षणया सामान्यशब्दस्यादातृत्वविशेषपरत्वसंभवात् । विरुद्धमतिकृदू - यत् तात्पर्यविषयीभूतार्थधीप्रतिबन्धकीभूतासभ्यार्थोपस्थापकम् । अनु. चितार्थाश्लीलयोन परस्परं प्रति प्रतिबन्धकता । निहतार्थे विलम्बेन प्रतीतिरिति तयो- भेंदः । यथा - सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः। अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे ।। अत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम् , अकार्येषु मित्रमिति प्रतीतिः । श्रुतिकटु समासगतं यथा- सा च दूरे सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना । बहिनिदिना.ऽयं कालश्च समुपागतः ॥ एवमन्यदपि बोध्यम् । अपास्य च्युतसंस्कारमसमधं निरथकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥ (मू० का० ५१) न पुनः सर्वे एते पददोपाः, साकासनानापदवृत्तयो यदा भवन्ति तदा वाक्यदोपाः अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभनितरङ्गितः। आलिङ्गितः स दीर्घाक्ष्याः कार्चाय लभते कदा १ ॥ एवमन्येऽप्युदाहााः। 'अप्रास्यम्। २ भवावकं वत् यत् शाक्तिविरहादशेषकमित्यर्थः। इत्युच्यन्ते । यथा- ·काव्यप्रकाशखण्डन अथ पदेकदेशे यथासंभवमुदाहरणम् - अलमतिचपलत्वात् खममायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात् सङ्गमेनाङ्गनायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ अत्र त्वात् इति कप्टम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । अथ वाक्यमात्रगामिदोपानाह - प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्सविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्त पुनरात्तम् ।। (मू. का. ५३) अपदस्थपदसमासं विमतपरार्थं प्रसिद्धिपरिहीनम् । (मू. का. ५४,३०) भग्नप्रक्रममक्रम प० २३.२ ]मभवन्मतयोग' वाक्यमेव तथा ॥ (मू. का. ५५, ३.) रसानुगुणत्वं वर्णानां प्राचीनसंमतं वक्ष्यते, तद्विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम् । यथा शृङ्गारे- अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्बुकण्ठ्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ।। अत्र मधुरवणेवमुचितम् । एवं रौद्रादौ मसणवर्णाः प्रतिकूला, इति मन्तव्यम् । इदं च न चारु । तन्द्रसेषु तन्वर्णानामानुकूत्यस प्रातिकूल्यस्य वा सर्वैरनभ्युपगमत्वात् । उपहतम् - ओ(उ)वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गों यत्र तत् । यथा- धीरो विनीतो निपुणो निर्विकारो नृपोत्र सः। यस भृत्या बलोसिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः॥ अत्र नैरन्तर्येणानेकसानोपहतविसर्गत्वेनैव दूपकता । एवं उपहतेत्यादिचतुःप पतत्प्रक च बन्धशैधिल्यापादकत्वमेव दूपकतावीजम् । सन्धेवरूप्यं विश्लेपः। राजन् ! विमान्ति भवतचरितानि तानि इन्दोद्युति दधति यानि रसावलेऽन्तः । घीदोवले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वती विजयसंपदमेत्य भातः ॥ 'संकीणं गर्भिवं प्रसिदिहत' इति मु.पु.। २"मममतपरायं च इदि मु.पु. पाठः ।

·, सप्तम उल्लास मत्र संहितां न करोमीति खेच्छया सकृदपि दोषः, प्रगृह्यादिहेतुके त्वसकृत् । हतवृचम् -जातयतिभन्नादिरसाननुगुणं च वृत्तम् । यथा- अमृतममृतं का सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविअनो वदतु यदिहान्यत् खादु स्यात् प्रियादशनच्छदात् ।। अत्र हरिणीच्छन्दसि पठे दशमे सप्तदशे यतिरुचिता । चतुर्थे तु पादे 'यदिहान्यत्वादु साद' इति यतिभङ्गादश्रव्यम् । नन्वत्रेहान्यशब्दयोः सन्धौ ‘अन्तादिवच' इत्यन्तवद् भावाद् वा शब्दे यतिर्युक्तैव । तदुक्तम् - पूर्वान्तवत्स्वरः सन्धी क्वचिदेवं परादिवत् । एष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत् ॥ इति ।। प्रयोगोऽपि- स्वादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेनाभिरामा । इति । तस्माञ्चिन्त्यमेतत् । यथा वा- हा नृप! हा बुध! हा कविवन्धो ! विप्रसहस्रसमाश्रय ! देव ! । मुग्धविदग्धसभान्तररन ! कासि गतः क वयं च तवैते ॥ हास्याप० २४.१व्याकमद्वृत्तम् । न्यूनपदं यथा- त्वयि निवद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपरामुखचेतसः। कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजति मानिनि ! दासजनं यतः ॥ अत्रापराधलवमपीति वाच्यम् । - अधिकपदं यथा- इदमनुचितमझमच पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः। यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा । अत्र कृतमिति । कृवं प्रत्युत प्रक्रममगमावइति । अत्राकाहाविरहः फुट एव दुपकतावीजम् । कथितपदं यथा- अधिकरवलवल्पं कल्पितवापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। मुतनु ! कथय कस व्यञ्जयत्यजसर स्मरनरपतिलीलापीपराज्याभिषेकम् ॥

·४० काव्यप्रकाशसण्डन हे सुतनु । वरतनो ! ते तव गल(ण्ड)पाली कस्स सर एव नरपतिस्तस्य लीलाराज्यपरि- मोगस्तत्र यौवराज्यं कुमारपदवी तस्मिन् अभिषेक व्यञ्जयति बोधयति । कथं अनसैव शीनं यखव भोक्ता तसे कामेन खराज्यविभागो दत्तः । स एव कामस्य मान्यो यस वत्सदृशं रसं मोगाय दत्तमित्यर्थः । कीडशी गण्डपाली ! करतलमेव तत्सं शय्या तत्र कल्पिता रचिता निद्रालीला यस्याः सा शोकेन कपोलतले निहितेत्यर्थः । पुनः कीदशी ! परिमिल- नेन परितो हस्ततलस्पर्शेन निमीलत्पाण्डिमा अस्तं गच्छन् गौरमावो यस्याः सा । करसंपर्कण लौहित्योदयादिति भावः । करसङ्गेन पत्युः करस्पर्श व्यनक्ति । तत्पखापेन पत्युः तल्प- खापम् । पाण्डिमात्यागेन पतिभोगप्रयुक्तवर्णान्तरप्राप्तिं च व्यनक्कीति गम्यम् । अत्र लीलेति पिष्टपेपणवदचमत्कारित्वमेव दूपकताबीजम् । पतत्प्रकर्ष यथा- का का कुत्र न धुर्घरायितपुरीपोरो घुरेच्छूकरः का का के कमलाकरं विकमलं कर्तुं करी नोद्यतः1, के के कानि बनान्यरण्यमहिपा नोन्मूलयेयुर्पतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ फः कः शूकरो वराहः कुत्र न घुरेत् न सञ्चरेत् अपि तु सर्वत्र । कीदृशः: [५० २४.२] धुर्धरायिता शब्दविशेषवती या घुरी पोत्रं शूकरमुखस्याग्रभागः तेन घोरो भयङ्करः । धुरी वाघमाण्डमिति केचित् । कः कः करी हस्ती, के कमलाकरं सरोवरं विकमलं कमलामाव- विशिष्टं कर्तुं नोद्यतो नोयक्तः ! अपि तु उयुक्त एव । के के अरण्यमहिमा वनमहिषा कानि च वनान्यरण्यानि नोन्मूलयेयुः ! अपि तु उन्मूलयेयुरेव । यतो हेतोः पञ्चाननो सिंहः सिंघां खभार्यायां यः देहः प्रेम तस्य यो विलासस्तेन बद्धा खीकृता वसतिः स्थैर्य येन तादृशो वर्तते तिष्ठति । अत्र शूकरायभिधाने विकटानुपासः कृतः । स च सिंहाभिधाने पतितः । अशक्तिसूचकत्वमेव चात्रापि दूपकतावीजम् । रसानुगुणत्वेन कचित् तत्पातो न दोष इत्यनित्यदोषोऽयम् । सभातपुराण-पत्र विशेषणं' संभावं जातिापको पुन आए। स्तुतस्तु विशेष्यं समाप्त जनितान्वययोधं अनु फर्मकोपादान' विना पुनरावं आवृतं त्रिति बोध्यम् । यथा- क्रेङ्कारः स्मरकामुकस सुरतकीडापिकीनां वो झकारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्म्याः कञ्चलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलदकङ्कण- फाणः प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुस्वनः ॥ तन्व्याः कृशान्याः कञ्चलिकापसारणार्थे यो भुजाक्षेपः कान्तस्स दोरान्दोलनं तेन खलन् पतन् यत् करणं तस्य काणः शब्दो वः युप्माकं प्रेम प्रीति तनोतु विचारयतु ।

·. . सप्तम उल्लास कीदृशः । सरकार्मुकस्य कन्दर्पधनुषः, केकारः शब्दविशेष इति रूपकम् । एवमग्रेऽपि । सुरतक्रीडा निधुवनलीला सैव पिकी कोकिला तासा रवः कूजितम् , रतिरनुरक्तिः सैव मञ्जरी तस्या मधुलिहः षट्पदास्तेपा झङ्कारः कोलाहलविशेषः, लीला क्रीडा सैव या चकोरी तस्य ध्वनि. कण्ठनादः, नव नुतनं यद् वयो योवन तस्य लास्य नृत्यं तदर्थं वेणुखनो वशध्वनि- रित्यर्थः । अत्र तनोतु व इति समाप्तमेव वाक्यं न च वय इत्या प० २५ १ दिविशेषणेन पुनरुपातम् । नन्वत्र क्रियाकारकभावेनान्वयबोधे जाते पुनर्विशेषणान्वये निराकासात्वमेव दूषकताबीजं वाच्यम् । तत् तु न घटते । पुनर्विशेषणाशे तात्पर्यसत्त्वेन तात्पर्यविषयीभूतान्यय- बोधाजननेन तद्घटिताकासायाः सत्त्वात् , इति चेत् , साधवोचः । किन्वत्र तात्पर्यग्राहक उत्कट नास्ति, वदग्रह विलम्वेनान्वयवोधविलम्ब एव दूषकतावीजम् । यत्र तु तद् आहकमस्ति तत्र नेदं दूषणम् । यथा नववयोलास्याय गीत तथा तथेत्यस्य उत्कटता- प्राहकसत्त्वात् । एवमन्यत्रापि वोध्यम् । अस्थानस्थपदम् - अपदस्थपद अयोग्यस्थानस्थमित्यर्थः । तत्त्वं च यथास्थितखार्थानुभावकत्वे खसाका व्यवहितस्थानप्रयुक्तत्वम् । यथास्थितिः तयैवानुपूर्व्या । तेन सङ्कीर्णगभितादिषु न प्रसङ्गः । तेषु तयानुपूर्व्या विवक्षितार्थानुभावकत्याभावात् । अत्र तु न तथेति । सति यथा- द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्स लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ इत्यत्र त्वशब्दादनन्तर चकारो युक्तः । तदैव तस्याः समुच्चेयता स्यात् । इदमत्रावधेयम् - अन्तिरेकवाचक पत्र द्वितीयार्धगतैकवाचकशेष प्रथमार्द्धम् , तत् । तथा सङ्कीर्ण यत्र वाक्यानरे वाक्यान्तरमनुपविशति तत् । तथा गभित वाक्यस्य मध्ये वाक्यमनुपविशति तत् । तथाऽक्रमं यत्र यदुत्तर यत्पदोपादानं युक्तं तदन्यत्र तदुपादान तत् । एतानि चत्वारि जीणैरभ्युपगतानि दूषणानि असिन् अस्थानस्य-पद एव अन्नभूतानि । सकीर्णस्य शिष्ट एवान्तर्भाव इति नवीनाः। अखानस्ससमास यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविपमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एप धिगिति कोधादियालोहितः। प्रोगतरप्रसारितकरः कर्पत्यसी वक्षणाद फुल्लकैरनकोश [प• २५. २ ] निस्सरदलिश्रेणीकपाणं शशी ॥ असौ शशी चन्द्र , तत्क्षणे त काले, उत्फुल्ल द्विकसमान यत् कैरवं युनुदं तस्य कोशो मध्यभागस्वस्लानि सरन्ती बहिर्यान्ती अलिश्रेणी अमरपतिरेव कृपाणी समता कति भापति । कीदृशः शशीत्याह - सीमन्तिनीनां कामिनीना ददि वासि अद्यापि सातु एप ।

·४२ काव्यप्रकाशखण्डन , मानः वाञ्छति । घिग् इति क्रोधादिव आलोहितः आरक्तः । पुनः कीदृशः!-प्रोद्यदीप्य- मानः दूरतरं प्रसारितो विस्तीर्णः करो हस्तो येन इत्यर्थः । अत्र क्रुद्धस्सोको समासो.न कृतः, कवेरुक्ती तु कृतः। अर्धन्तरकवाचकं द्वितीयार्द्धगतैकशेष प्रथमार्द्धम् । यथा-- मसूणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्ध्नि धर्मः कटोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरथुपूर्णः पथि पथिकवधूभिः शिक्षिता वीक्षिता च ॥ भूः सदर्भा, उत् तस्मात् , लघु चरणप्रक्षेपं यथा स्याद तथा गम्यताम् । धर्मः आतपः कठोरः, तस्मान्मूर्ति मस्तके सिचयान्तं उत्तरीयान्तं वितरत( विरचय !) देहि । इत्यनेन प्रकारेण पथि मानें पथिकवभिः पथिकस्त्रीभिः जनकपुत्री सीता शिक्षिता उपदेशं पपिता; अश्रुपूर्णर्लोचनैर्वीक्षिता अवलोकिता चेत्यर्थः । अत्र भूः सदर्भा तन्मणचरणपातं गम्यतामिति अन्वये अनासतिरेव दूपकतावीजम् । अभवन्मत इष्टो योगो सम्बन्धो यत्र, तत् तथा । विवक्षितसम्बन्धयोधं प्रति वरूपायोग्य मिति यावत् । तेन विधेयाविम( 0 )नातिव्याधिः । तत्र रचनान्यथात्वेऽपि विवक्षित. सम्बन्धोपपचेः । तत्र वैभक्तिकोऽन्ययो भवत्येव । अत्र तु सोऽपि नेति विशेषाच । यथा- जवाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्कैसरालीकराला प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयोमअमञ्जीरभृङ्गः । भर्तुर्तृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनयो दण्डपादो भवान्याः॥[५० २६.१] भवान्याः पार्वत्याः दण्डपादः, 'प्रसघोड़ीकृतः पादो दण्डपादोऽभिधीयत' इत्युक्तलक्षणो जयति । कीदृशः ! जहाकाण्ड एव उरुः अतिशयितो नालो यत्र, नखकिरणरूपा लसन्ती केसराणां आली परम्परा तया करालो दन्तुरः, मत्य नूतनं यदलककं तस्य आभा कान्ति- स्तस्य प्रसरो विस्तारः स एवं किसलयो यत्र., मज मनोहर यन्नजीर तदेव भगो. यन्त्र,, भर्तुमहेश्वरस्य यत् नृ तस्वानुकरणे । पुनः कीदृशः ! निजा सकीया या तनुः पार्यतीशरीर उदेव या खच्छा निर्मला लावण्यवापी सौन्दर्यदीपिका ततः संभूतं यदम्भोज कमलं तस्य शोभा सौन्दर्य दधत् । अभिनवो नूतनः इत्यर्थः । अत्र दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते भवानीसम्बन्धिनी तु विवक्षिता निजतामादिशब्दानां प्रधानक्रियान्वितान्नयिस्वन्युत्सवः । इदं न ज्यायः । काव्याफाव्यसाधारणसास कान्ये विशिप्योकीनस्सान्याय्यत्वात् । अनभिहितवाच्यं तन् , अवस्यवाच्यमनुलं पत्र । त्वयि निबद्धरतः प्रियवादिनः प्रणयमनपगासचेतमः। कमराथलयं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासवनं.यतः ।।

·सप्तम उल्लास इदमपि न साधु ।न्यूनपद एवास्यान्तर्भावात् । न च न्यूनपदं पदघटितम् , अनभिहितवाच्यं तु द्योतकशब्दघटितमिति अनयोर्भेदो वक्तव्य इति वाच्यम् । यत एतादृशि यत् किञ्चिद्- मेदकल्पने दोषाणामानन्त्यं स्यात् । गर्भितं यत्र वाक्यान्तरमध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति. परापवादनिरतैर्दुर्जनैः सह सङ्गतिः । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ॥ अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । अयं न पृथक्, अस्थानस्थ एवान्तर्भावात् । प्रसिद्धिपरिहीनं प्रसिद्धादन्यत्र प्रयुक्तम् । प्रसिद्धिपरिहीनं यथा- महाप्रलयमारुताभितपुष्करावर्चक- प्रचण्डपनगार्जितप्रतिरवा(रुता)नुकारी मुहुः । रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः [५० २६.२] कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः॥ अद्य समरोदधेः सभामसमुद्रात् पुरः अग्रप्रदेशे रवः शब्दः मुहुर्वारं वारं कुतो हेतोर्वर्तत इति शेषः । कीदृशः ? महाप्रलयाय यो मारुतः पवनः स महाप्रलयमारुतः, तेन क्षुभितः इतस्ततः प्रेरितः, पुष्करावर्तकः पुष्करावर्तसम्झकः प्रचण्डः प्रौढो यो घनो मेघस्तस्य यद् गर्जितं शब्दविशेषस्तस्य यत् प्रतिरुतं प्रतिध्वनिस्तदनुकारी तत्सदृशः। श्रवणयोः श्रोत्रयोभैरवः कटुः । स्थगितः पूर्णः रोदसी द्यावाभूम्योरन्तरं मध्यं तदेव कन्दरा येन सः । अभूत- पूर्वः पूर्व अजात इत्यर्थः । अत्र रवो मण्डूकादिधनिपु प्रसिद्धः । न तूक्तरूपे सिंहनादे। भनः प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र । यथा- नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तं गते हन्त निशापि याता । कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातःपरं भद्रतरं समस्ति । अत्र गतेति प्रक्रान्ते यातेति कृते प्रक्रमो भग्नः । गता निशापीति तु 'युक्तम् । ननु कथितपदस्य दुष्टत्वाभिधानात् कथमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोग इति चेद्, उच्यते - उद्देश्य- प्रतिनिदेश्यव्यतिरिक्त एव विषये एकप्रयोगस्य निषेधात् । प्रत्युत तादृशि विषये तस्यैव पदस सर्वनाम्नो वा प्रयोग विना दोपः । तथा हि- उदेति सविता ताम्रस्तान एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।। अत्र रक एवेति यदि क्रियते तदा पदान्तरपतिपादितः स एवार्थः अर्थान्तरतयेव भासमानो नैकरूप्यमावहति । ननु पर्यायशब्दानां शक्यतावच्छेदकैपयनियमात् कथमन्यावेन प्रतीतिरिति चेत्, उच्यते- यन्मते शाब्दयोधे शब्दो भासते तन्मते रकादि. शब्दान्तरस भानात ऐफरूप्यासंभवात्, इदमपि न । शाब्दयोघे शब्दभाननैयत्यामावादिति ·काव्यप्रकाशखण्डन चेन्न । अलाच्छन्दादवमर्थों वोद्धव्य इति शब्दस्य शक्तिमहविषयत्वेन विशेषणपदार्थवत् पदस्याप्युपा ५० २५. १ स्थितिः । पदान्तरोपादाने च तदुपस्थित्या प्रतीत्यन्यथात्वं स्फुटमेव । तदुक्तम् - "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र शन्दो न भासते ।" इति । भमपक्रमोऽपि न पृथक्, एतत्यानुचितार्थ एवान्तर्भावात् । अक्रमः-न विद्यमानः क्रमो यत्र । यदुतरं यत्पदोपादानं युक्तं तदुतरं न तत्पदोपा- दानमित्यर्थः। द्वयं गतं संप्रति शोचनीयवां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी। इत्यत्र त्वंशब्दादनन्तरं चकारो युक्तलदेव तस्याः समुचेयता प्रतीतिः । अयमपि न पृथक्, अपदस्थपदमध्येऽन्तर्भावात् । अमत:-प्रकृतविरुद्धः परार्थों यत्र, प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जकत्वमित्यर्थः । रस. विरोधस्तु- ज्ञेयौ शृङ्गार-वीभत्सो तथा वीर-भयानको । रौद्राद्भुतौ तथा हास्य-करुणौ वैरिणी मिथः ॥ इति । उदा० राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद् रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ॥ सा निशाचरी ताडका जीवितेशस्य यमस, पक्षे प्रियतमस्य, वसति गृहं जगाम गतवती । कीदृशी ! रामो दाशरथिः स एव यो मन्मयो मनोमधनः, पक्षे कन्दर्पः, तस्य शरेण वाणेन, हृदये वक्षसि ताडिता कृतप्रहारा । दुःसहेन तीयेग, गन्धवद् गन्धयुक्तं यद् रुधिरचन्दनम् , रुधिरं रक्तमेव चन्दनम् , पक्षे रक्तचन्दनम्, तेनोक्षिता सिक्का । रामशरसम्बन्धेन पापक्षयाच रुधिरस्य गन्धवत्त्वमिति भावः । अत्र प्रकृतो वीभत्सो रसः । तद्विरुद्धस्य शृक्षारस्य व्यञ्जको परोऽर्थः । दूपकताबीजं तु शासव्यजकैयदि बीमत्सः प्रत्यायनीयः स्यात्, तदा कथं नम्य परिपुष्टिरिति ध्येयम् । एतस्यानुचितार्थता व्यक्तवेति अनुचितार्थ एवान्तर्भावः । अथार्थदोपानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुप्फमग्राम्याः ।। (मू. का. ५५, उ०) सन्दिग्धो निहंतुः प्रसिद्धिविद्यावित प० २७. २ दश्च । अनवीकृतः सनियमानियमविशेपोऽविशेयपरिवृत्तः॥(म० का०५६) साकासोऽपदमुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनः स्वीकृतोऽश्लीलः ॥ (मू• का• ५७) ·सप्तम उल्लास इत्येते प्राचीनरर्थदोषाः कथितास्ते उकेषु शब्ददोषेवन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादितार्हाः। तथा हि-पुष्टं पोषणमुक्तपः, पश्चान्नमा समासः । तथा च प्रकृतवाक्यौद्देश्योत्कर्षा- हेतुरूपस्यापुष्टार्थस्य । एवं पुनरुक्तस्य च अधिकपदे निरर्थके वान्तीवः । तथा कप्टस्य लिप्टेऽन्तर्भावः । एवं स्तुत्वा निन्दित्वा वा पुनरन्यथाकृतरूपस्य व्याहतस्य, तथा दूंष्क्रम- प्राम्यामसिद्धिविद्याविरुद्धापदमुक्ता लीलानाम् । एवं एकसमभिव्याहारनिर्दिष्टोत्तममध्यमा- धमरूपस्य सहचरभिन्नस्य, तथा विधेयविरोध्यनुवादरूपस्यानुवादायुक्तस्य, तथा प्रका- शितविरुद्धस्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः । तथा सन्दिाधस्स सन्दिग्ध एवान्तर्भावः । एवमेकमङ्गिनिर्दिष्टानेकार्थरूपमनवीकृतत्वमपि न दोषः, किन्तु गुणाभावः । उक्तिवैचित्र्या- मकमाधुर्यस्य नवीकृतत्वरूपगुणस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ततोऽनवीकृते गुणाभावादेव रसापकर्ष- कत्वम् । एवं भिम न्यूनपद एवान्तर्भावः । तथाऽनि- तथा त्यक्तपुनःखीकृतस्य समाप्त- पुनरावृत्तेऽन्तर्भावः । नन्वेवमपि अधिकपदादीनां निरर्थकेऽन्तर्भावः स्यात्, इति चेद्, भवतु नाम का नो हानिः । उक्तमेव प्राग् - यद् वाच्यावचनं अवाच्यवचनमेव दोपद्वयम् , अन्यत् सर्व तयोः प्रपञ्च इति । अथ प्राचीनोक्तापुष्टादीनां उदाहरणानि लिख्यन्ते । अत्रापुष्टः पुष्टिभिन्नः । पुष्टत्वं च विवक्षितार्थबाघहेत्वनुपादानकत्वम् । तद्विरहश्चाप्रयोजकत्वात् प्रयोजकेऽर्थलभ्यत्वात् । वृत्ति- कताऽपि [५० २८.१] अतिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतीयमानमर्थ न बाधन्त इत्युक्तम् , यमपरिवृत्तस्या . न स्वप्रयोजका एवेति । अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद् रविर्जयति ॥ रविर्भगवान् भास्करो जयति । कीदृशः! अतिविततं अतिविस्तीर्ण यद् गगनमाकाशं तत्र या सरणिर्म तत्र यत्प्रसरणं सञ्चरणं तेन परिमुक्तः परित्यको विश्रमानन्दो विश्रामसुख येनेत्यर्थः । मरुता वायुना उल्लासितमभिव्यक्तं सौरभं यस्य तादृशं यत् कमलं तस्यावलिः समूहः तस्या हास्यकृत् विकासकर्तेत्यर्थः । अत्रातिविततत्वादयोऽर्थी अपुष्टाः । नन्विदमधि- कपदत्वं पुनरुक्तत्वं वा स्यात् इति चेत्, उच्यते - नायमधिकः । तत्त्वं च अन्वयाप्रतियो- गित्वात् भवति । प्रकृते तदभावात् । शब्दोपस्थिते पुनः शब्दानुपादानान्न पुनरुक्तः । अर्थपुन. रुक्तिश्चापुष्टार्थ एवेतिभावः । केचित् तु-पोषणं पुष्टमुपकारः पश्चानना बहुव्रीहिः । प्रकृत- वाक्यार्थोत्कर्षाहेतुरपुष्टः । अतिविततेति - अत्र हि रविर्जयतीति रवेरुरकर्पः प्रधानवाक्यार्थः । प्रकृतवाक्ये उद्देश्यो यः उपस्वस्य य. अहेतुः अर्थः स अपुष्टार्थ । २ स्तुत्वा निन्दिरका वा ३ भयुक्तः क्रमो दु.कम इत्यर्थः । ४ प्रसिद्धिविरुदो विधाविदति दयम् ।' मूलादों एताः सर्वाः टिप्पण्यः । पुनरन्ययाकरणं व्याहतस्वम् ।

·फाव्यप्रकाशखण्डन न खलु विस्तीर्णपथसश्चरणं श्रमहेतुः । येन तत्सत्त्वेऽपि धमत्यागे उत्कर्षहेतुः स्यात् । विततपदेन दीर्घत्वाभिधानेऽपि रथाख्ययानेन सञ्चरणान्न श्रमप्रतीतिः । एतेन अतिविततत्वा- दय इत्यत्र अतद्गुणस विज्ञानवहुव्रीहिणा तत् परिहृत्य मरुदुल्लासितेत्यादिग्रहणमिति केनचिद् यदुक्तं तन्निरस्तम् । तस्यापुष्टार्थस्य दर्शितत्वात् । यत् तु मरुदुल्लासितेत्यादिविरुद्धं हासपूर्व सौरमयोगादिति, तन्न । समकालत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत्रान्वयवोधानन्तरं पदजीवात्वनु. सन्धानदशायां एपामनुपकारित्वग्रहः इति प्रतीत्याऽनुपपत्त्यार्थदोपता प्रतीत्यनुपपचावेव शब्ददोपतेति विभागः । कष्ट इत्यस्य दुरूह [प० २८.२] इत्यर्थः । आसत्त्यादिसत्त्वेऽपि विलम्बितप्रतीतिफत्वं तत्त्वम् । सदा मध्ये यासामियममृतनिस्सन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता घनपरिचिताः केन महतां महाकाव्यव्योनि स्फुरतु(रित) मधुरा यान्तु रुचयः॥ अस्यार्थः- अमृतं सुधाजलं च, रसो माधुर्य शृङ्गारादिश्च, सरस्वती वाणी नदी च, मागों रीतिः पन्था च, परिमलं चमत्कारं सुखं च, प्रसाद सुव्यक्तत्वं खच्छकान्तिश्च, धनो निबिडो मेघश्च, परिचिताः अत्यन्ताभ्यस्ताः सम्बद्धाश्च, रुचयः अभिसन्धयः कान्तयध, महतो कवीनां आदित्यानां च, तेपा च द्वादशत्वात् । अत्रार्थप्रतीतिविलम्वेनेति युक्वं कप्टेऽन्तर्भावः । निन्दित्वा पुरस्कृत्य वा तदन्यथाकरणविशिष्टाहतिाहतत्वं न चास्यानु- चितार्थता । तत्र पशु कुविन्दादिपदैः खार्थोपस्थितिदशायामेवोपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारा- वगमः । अत्र तु चन्द्रिकापदस्य तदर्थस्य तु अनुसन्धानादेव न तिरस्कारोऽवगम्यते, किन्तु वाक्यार्थवोधानन्तरं नवेन्दुकलादयोऽयं प्रतीत्यर्थपर्यालोचनेनेति भेदात् । यथा-- जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं जा(या)ता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविपयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ जगति संसारे ते ते प्रसिद्धा भावाः पदार्थाः नवेन्दुकलादयोऽन्ये सन्त्येव वर्चन्त एव । ते के ! इत्याह-ये मनोऽन्तःकरणं मदयन्ति आनन्दयन्ति । कीडशाः । प्रकृतिमधुराः खभावसुन्दराः । मम तु यद् इयं मालती नयनविपयं नेगोचरतो याता प्राधा, जन्मन्य- स्मिन् , मम स एवैको महोत्सयो नान्यः। कोहशी ! विलोचनयोनॆत्रयोश्चन्द्रिका चन्द्र- ज्योलत्यर्थः । इत्यत्र नवेन्दुकलादयो यं प्रति पश्पशप्रायाः स एव चन्द्रिकात्वमुस्कपधिमारोपयति इति व्याहत्त्वमितीदमप्यनुचितार्थः ।

·सप्तम उल्लास ४७ . " पुनरुक्तः शब्देनैवाप० २९, १)नुगतः, पुनः शब्देनोच्यते अर्थपुनरुक्तस्यापुष्टार्थत्वात् । अत्र प्रयोजनं विनेत्यपि विशेषणं देयम् । अत एव कर्णावतंसादिपु प्रयोजनं विनेत्य- मावान्न पौनरुक्यम् । स चायं द्विविधः पदार्थवाक्यार्थभेदात् । तत्राद्यमुदाहरति- 'कृवमनुमत'मित्यादि । अर्जुनार्जुनेति भवद्भिरिति चोक्त, सभीमकिरीटिनामित्युक्ते किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः । अर्जुनार्जुनसात्यके सात्यकेत्युपक्रमणपितृवधामर्पितस्या- श्वत्थानः उक्तिरियम् । कर्तुरनुमन्तद्रष्टुणां उत्तरोत्तरापराधस्य लाघवेन क्रमादुपन्यासः । वत्र कर्ताऽर्जुनः, अनुमन्ता सात्यकिः, अन्ये द्रष्टारः । तत्राद्ययोर्वलववेपेण तत्र शाब्दबुद्धिः, अन्येषां वुद्धिस्थतैव । अत एव एतेषां शास्तिप्रदर्शनाय बुद्धिस्थ- परामर्ष(0)कयत्पदवत्कृत्पदानुकर्षः । एतेन संयोध्ययोरबहुत्वे यरित्यादिषु बहुवचनमनुपपन्न- मिति निरस्तम् । सम्बोध्यानां बहुत्वस्य दर्शितत्वात् । अत्र भवद्भिरित्यत्र सम्बोध्योपस्थिति विना भवत्पदप्रयोगानुपपत्तेः । तस्य संबोध्यात्मवाचित्वात् । किरीटिपदार्थोऽर्जुन एव । अथ चूर्णकपदाभ्यां सहैवान्वययोधकत्वे शाब्दबोधसमय एव पौनरुत्यभावान्नार्थदोषतेति चेत्, न । पर्यायशब्दोपनीतेप्वर्थेषु आपाततोऽन्यत्वेन भानान पुनरुक्ततावभासः । समानसत्त्व एव एकत्वमानादित्युक्तत्वात् । वस्तुतो नैप साधीयान् दोपः । तथा हि-क्रुद्धस उक्तावनुक्त- विस्मरणद्वारा क्रोधप्रज्वलनया पौनरुत्यस्य गुणत्वात् । न च सम्बोध्यविस्मृतौ भवच्छब्द- प्रयोगानुपपचिरिति वाच्यम् । भवतेः शतृका भवत्पदेन 'उदायुधैः सद्भिः' इत्यर्थस्य विव- सभीमेत्यादावेव विस्मरणात् । क्षणात् । यद्वा, द्वितीयमाह - अनज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरन्तरौर्यमाणे सेनानाथे स्थितेऽसिन् मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण व्रज कृप समरं मुञ्च हार्दिक्य ! शङ्का [प० २९. २ ] ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्थावकाशः॥ मम पितरि मज्जनके, सर्वधन्वीश्वराणां सर्ववीराणाम् , अध्यापकेऽस्मिन् प्रसिद्धे सेनानाथे स्थिते सति, हे कर्ण ! सम्भ्रमेण त्रासेन अलं व्यर्थम् । हे कृप! समरं सद्यामं व्रज गच्छ । हे हार्दिक्य कृतवर्मन् ! शङ्का त्यज । मम पितरि, कीदृशे ? अस्त्रज्वालया अवलीढं आखादित यत् प्रतिवलं प्रतिपक्षसैन्यं स तदेव जलधिः समुद्रः तस्यान्तर्मध्ये और्वायमाणे वडवानलाय- माने, चाप एव द्वितीयः सहायो यस्यैतादृशे ताते पितरि, रणधुरं सशामभारं वहति धारयति सति, भयस्य त्रासस्य कः अवकाशोऽवसरः? इत्यर्थः । अत्र कर्णालं संभ्रमेणेत्युक्ती को भयस्यावकाश इति चतुर्थः पादः पुनरुक्तः । अत्रापि पूर्ववद् दोषोद्धारः । अत्र न केवलं पदार्थे वाक्यार्थे वा पौनरुक्त्यम् , पदैकदेशार्थेऽपि तत्सभयात् । यथा, 'तदीयमातङ्गघटा' इत्यादौ युक्तार्थान्तर्गतपछ्यर्थेन तद्धितार्थस्य सम्बन्धस्य पौनरुक्त्यात् । दुप्कमेति-दुष्टः अनुचितो लोकविरुद्धः शास्त्रविरुद्धो वा क्रमो यत्रेत्यर्थः । तमुदाहरति- - ।

·. . काव्यप्रकाशराउन भूपालरन निर्देन्यप्रदानप्रथितोत्सव! । विश्राणय तुरझं मे मातङ्गं वा मदालसम् ।। हे भूपाल पृथिवीपाल ! करणे सवामे (t), निर्गतं दूरीभूतं दैन्यं यस्य स तथा । प्रदानेन प्रकृष्टवितरणेन प्रथितो विस्तीर्णः उत्सवः आनन्दो यत्य स तथा । तस्य सम्बोधन हे! मे मह्यं तुरङ्गं अश्वं मदेनालसं मन्थरं मातझं हस्तिनं वा विश्राणय देहीत्यर्थः । अत्र मातस्य बहुमौल्यत्वेन प्राइनिर्देशः उचितः-इतीदमप्यनुचिताम्] । यत्र हस्तीनामेव सुलभत्वं तत्र नेदमुदाहरणमिति मन्तव्यम् । ग्राम्यो ग्रामसंभवोऽविदग्धोक्तिप्रतिपन्नः खरिरंसादिः । तदुक्तम्- स ग्राम्यः सरिरंसादिः पामरैर्यत्र कथ्यते । वैदग्ध्यवक्रिमपलं हित्वैव वनितादिषु ॥ यथा- खपिति यावदयं निकटे जना, स्वपिमि तावदहं किमपैति ते । तदपि ! साम्प्रतमाहर कूपरं, त्वरितमूरु [५० ३०. १] मुदश्चय कुञ्चितम् ॥ अयं जनो निकटे सनिधाने यावत् स्वपिति निद्राति तावदहमपि खपिमि निद्रामि । ते तब कि अपैति गच्छति । तत् तस्मात् , अयोति स्त्रीसम्बोधनम् , कूर्पर कोणिं आहर सकोचय । साम्प्रतं इदानीं कुञ्चितं वक्र ऊरु उदञ्चय ऋजुतां नय । सरितं शीघमित्यर्थः। कूपरः कफोणिः । अत्र रसविच्छेदः सहृदयहृदयवैरस्यं वा दूपकताबीजम् । अत्रार्थव ग्राम्यता न शब्दस्य प्रकरणाद्यभावात् । इदमप्यनुचितार्धम् । सन्दिह्यमानोऽर्थः सन्दिग्धः । 'मात्सर्यमुत्साउँ'त्यादि । अत्र प्रकरणायभावे संदेहः, वक्तुः प्रशान्तत्वे शृङ्गारित्वे वा निश्चिते निश्चय एव । अनुपाचहेतुकोऽर्थो निहेतुः । गृहीतं येनासीः परिभवभयानोचितमपि प्रभावाद् यसाभून्न खलु तव कश्चिन्न विपयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि मुतशोकान तु भयात् विमोक्ष्ये शस्त्र ! त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ येन द्रोणेन गृहीतं स्वीकृतं आसीः, परिभवभयानोज्झितमसि न त्यक्तमसि । यस्य द्रोणस प्रभावात् प्रतापात्, तब कश्चिन्न विषयोऽभूदिति न, अपि तु सर्वोऽपि वद्विपयो जात इत्यर्थः । द्रोणेन त्वं सुतशोकान्मरणनितविल्लवात् परित्यकमसि, न तु भयात् त्रासात् । ''चियो ज्ञवममी' स्यपि पाठो दश्यते । २ अनुचितमपि मारणानां नरमहणानाधिकाराद् इत्यर्थः। इति टिप्पणी ।

·, सप्तम उल्लास हे शस्त्र! त्वां भवन्तं अहमपि विमोक्ष्ये त्यजामि । यतोऽतो भवते खस्ति कल्याणमस्त्वित्यर्थः । अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुनोंपात्तः । ननु हेत्वाकाहायां वाक्यपर्यवसाने कथमयमर्थदोषः ? इति चेत्, न । पितृकर्तृकशस्त्रत्यागस्य हेतुत्वेनैवान्वयात् पितृकृतकर्मणः, पुत्रेणाचरणीयत्वात् ब्राह्मणानुचितशस्त्रग्रहणस्येव । इत्थमपर्यवसिते वाक्यार्थेऽनन्तरं मप पित्रा मम शोकेन परित्यके मयाऽपि पितृशोकेन त्यक्तव्यमिति पितृशोकस हेतुत्वमाकांक्षितं तदनुपादाने निहेतुत्वम् । एतस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः । प्रसिद्धिविरुद्धं तत् यथाप्रसिद्धं तद्वि[प. ३०.२ रुद्धमित्यर्थः । उदाहरणं तु पूर्वमेव प्रसिद्धिपरिहीने दत्तं "महाप्रलय" इत्यादि तदेव मन्तव्यम् । अत्र रवः सिंहनादादेरनु- चितः । इदमप्यनुचितार्थम् । विद्या शास्त्रम् , तद्विरुद्धं यथा- सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं वुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ अत्र ग्रहोपरागादिकं विना रात्री सानं धर्मशास्त्रे निषिद्धमितीदमप्यनुचितार्थम् । भयन्तरेण यन्नवत्वं न प्रापितं एकभङ्गीनिर्दिष्टानेकार्थत्वमिति यावत्, तदनवीकृतत्वम् । अनवीकृतत्वमुदाहरति- प्राप्ताः श्रियः कामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विपतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभबैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ थियो धनरूपाः प्राप्तास्ततस्तावता किम् ? न किमपीत्यर्थः । श्रियः कीदृश्यः ? सकलका- मदुधाः समस्तेच्छाविषयदाभ्यः । विद्विषां शत्रूणा शिरसि मस्तके पदं चरणरूपं दत्तं स्थापित ततः किम् ! तावता न किमपीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि योज्यम् । अत्र ततः किमिति न नवीकृतम् । ततः किमित्यतो मजयन्तराभावात् । अयमपि गुणाभाव एव, न दोषः । न चात्र कथितपदत्वमेवेति वाच्यम् । पर्यायान्तरप्रयोगेऽपि मद्यैकरूपतायामसार्यात् । न च. तथाप्यनेन कथितपदत्वान्यथासिद्धिरिति वाच्यम् । सत्यप्यर्थभेदतात्पर्ये पदैकत्वदोषादथै क्या प्रतिपादकस्य कथितपदस्य दोषकताबीजस्य भेदात् । पिष्टपेपणन्यायेनाशक्तिसूचनेन सहृद- योद्वगो दूषकताबीजम् । नियमादिभिश्चतुर्भिः परिवृत्तपदान्वयात् नियमपरिवृत्तादिचतुष्टयं लभ्यते । तैश्चतुर्भिः सहितः अनवीकृतः इति सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्तः । यद्वा नियमसहितो नियमादिस्तत्परिवृत्त इत्यर्थः । यद्वा नियमानियमाभ्यां सहितौ विशेषाविशेषौ तत्परिवृत्त इति । केचित् तु सनियमपरिवृत्त एव दोषः । तत्र सनियमपरिवृतः सनियम [प. ३१.११ त्वेन वाच्यः अनिमयत्वेनोच्यते इत्यर्थमाहुः । नियमपरिवृत्तो दुष्ट इति मते तु नियमस्स शब्दादप्रतिपत्तिः-नियमपरिवृत्तः । यथा- ... अप्रतिपत्तिा अज्ञामम् ।' टि.।

·५०. काव्यप्रकाशखण्डन यत्रानुल्लिखितार्थमेव लिखितं निर्माणमेतद् विधे- रुत्कर्पप्रतियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटिः परा । याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरुलय यत्सम्पद- स्तस्याभासमणीकवाश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ।। यत्र यसिन् मणी विधातुरेतन्निर्माणमुत्पादनं अनिर्वचनीयप्रयोजनमेव लिखितम् । एतमादयमधिक इति प्रशंसाऽपि यस्य धिक्कारायते । यस सम्पदः प्राणिनां मनोरथगोचरापि न छायामात्रमणीकृताश्मसु आभासमात्रेण । ममणय एव मणीकृता चे अश्मानो दृपदस्तेषु तस्य मणेरश्मत्वमेवोचितं इति नियमत्वं वाच्यम् । तथाकृते गुणान्तरव्यवच्छेदेन निन्दाति- शयप्रतीतेः । प्राकृतमणिगणनायां चिन्तामणिगणनमनुचितमित्यर्थः । एतस्स न्यूनपद एवान्तर्भावः। अविवक्षितनियमस्य शब्देन प्रतिपादनमनियमपरिवृतः । यथा- वक्त्राम्भोजे सरखत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते वाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणते समुद्रः। वाहिन्यः पार्थमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चत्यभीक्ष्णं खच्छेऽन्तानसेऽस्मिन् कथमवनियते । तेऽम्युपानामिलापः॥ अस्सार्थः-सरखती भारती, नदीभेदश्च । शोणो रक्तो नदश्च । सादृश्यात् सेतुबन्धे दर्शनाच काकुत्स्थवीर्यस्मरणम् । दक्षिणः सन्येतरः, दिग्निशेषश्च । समुद्रो मुद्रा अङ्गुलीयक तत्सहितः, जलनिधिश्च । वाहिन्यः सेनाः, नद्यश्च । मानसे मनसि, सरसि च । अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । पिपासोनयन्तरव्यवच्छेदस्याविवक्षितत्वात् । ननु अस्याधिकपद एवान्तर्भाव इति चेत् न । यत्र सोऽर्थः तव्यतिरेकेणापि प्राप्यते तत्राधिकपदत्वम् । यत्र तेन न प्राप्यते किन्त्वन्येन अविवक्षितस्य भवति तत्रायम् । वस्तुतस्तु अतिरिके प्रमाणाभावा- दधिकपदस्यैव भेदः । प्रातल (प. ३१.२] विशेषस पुनरापादनं विशेषपरिवृत्तः। यथा- श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः सान्द्रमपीकूर्चकैः तत्रं मत्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्रासिताः॥ श्यामां अन्धकारिणी रात्रि श्यामलिमानं श्यामतां आनयत संपादयत । भोरिति सम्बो- धने । कैरित्याह - सान्दैनिविडैर्मयोकूर्चकैः मपीसोदैः । मपीयुक्तं कुर्वकं चित्रकरलेखिनी । मन्त्रमागमादिशास्त्रोकम् । वत्र शास्त्रं वैद्यकादि । तदुक्कायोगखदुक्कमेपजादिकरणम् । चम्चा धेवोत्पलानां श्वेतकमठानां श्रियं कान्ति हरन । शिलापट्टके पापाणपट्टकोपरि - ·. सप्तम उल्लास कृत्वा चन्द्रं चन्द्रमसे कणशः चूर्णयत, येनाहं दश दिशः दिग्दशकं द्रष्टुमवलोकयितुं क्षमे शक्नोमि । कीदृश्यो दश दिशः? तद्वक्त्रमेव मुद्राचिहं तयाऽक्षिताश्चिहिता इत्यर्थः । श्यामापदोपादाने कृते योग-रूढिभ्यां श्यामवं प्राप्तमेव । तत्र श्यामलिमाऽऽपादनं व्यर्थम् । अत्र ज्योत्स्वामिति श्यामाविशेपो वाच्यः । एतस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः । यत्र यो विशेषो न युक्तः तत्र तस्योतिर्वक्तव्यस्यानुक्तिः । अविशेषपरिवृत्तः, यथा- कल्लोलवेल्लितपत्परुपप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्थाः । कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम वाजाप्रसारितकरः पुरुपोत्तमोऽपि ॥ अत्र 'एकेन किं न विहितो भवतो न (भवतः स!) नाम' इति वाच्यम् । यतो येषामेकेनोपकृतं तदितरेष्वनादरोऽयुक्तः । विशेषस्योपकारित्ने सामान्येषु कथमादरः । इति प्रतीतिमान्थर्यम् । अस्यापि न्यूनपद एवान्तर्भावः । अनुपाचार्थीकालाविषयत्वं साकाहत्वम् । यथा- अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन् दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विश्र(सनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः [प. ३२. १.] कथं मृष्यति ॥ रावणदूतस्य एतद्वचनम् - प्रभोः रावणस्य अर्थित्वे याचकत्वे प्रकटीकृतेऽपि व्यक्तीकृतेऽपि न फलपातिः न सीतालाभः । न केवलफलाप्राप्तिः अपि तु शत्रोस्तत्प्रातिरित्याह - प्रत्युत दाशरथिः रामः द्रुह्यन् रावणद्रोहं कुर्वन् तया सीतया युक्तो मिलितः । विरुद्धचरितो रावणेन समं विरुद्ध चरितं चरित्रं यस्य सः । परस्य रामस्य, उत्कर्षः आधिक्य, आत्मनः खस्स, मान-यशसोरभिमान-कीर्योर्विश्र(सं)सनं निराकरणम् , स्त्रीरतं च सीतारूपम् , दशमुखो रावणः, जगत्पतिः पृथिवीपतिः, कथं मृप्यति न मृण्यतीत्यर्थः । अत्र स्त्रीरत्नमित्युपेक्षितुमा- फाइति अन्यसीरत्नमिति कथं मृप्यतीत्यनन्वितं स्यात् । तथा हि कथं न मृप्यतीत्यस्य कथं न द्वेष्टीत्यर्थः स्यात् । मृपधातोरद्वेषार्थत्वात् । तथा च स्त्रीरतस्य पायोग्यत्वे फ फथमित्यादिना अन्वयः । ततध न्यूनपद एवं साकासखस्यान्तर्भावः समुचितः । अपदमुकावं अस्थानसमाप्यत्वम् , यथा- आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चतुर्नवं भक्ति तपती पिनाकिनि पदं लहेति दिव्या पुरी उत्सत्तिहिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते साचेदेप न रावणः क नु पुनः सर्गन सर्वे गुगाः ॥ सामामित्यत्र ज्योतीमिति विशेष हिप पामानिति सामान्येनासमिति विपरित इस।। २ या सामान्य विहाय विदोपमोतिः। ३ मा भवश कुमार। देवो।। ५ विधाममारेष सदा वितीति भावः' इति रि..

·- काव्यप्रकाशखण्डन यस्य परस्याज्ञा नियोगरूपा शक्रस्येन्द्रस्य शिखायां • मस्तके यो मणी रलं तत्र प्रणयिनी मीतियुक्ता । इन्द्रेणापि यदाज्ञा मस्तकेन भियत इत्यर्थः । शाखाण्येव यस नवं नूतनं चक्षुः नेत्रम् । भूतानां प्राणिनां पती पिनाकिनि पिनाकधनुद्वरे परमकारुणिके भगवति भवानीपरिवृढे भक्तिः । लझा इति दिव्या देवयोग्या पुरी नगरी सैप यस्य पदं स्थानम् । दुहिणस्य वंशे यस्योत्पचिर्जन्म । एप चेद् रावणो न स्यात् तदा इहर वरो न लभ्यते । स्पष्टं शेपम् । अत्र स्याचेदेष इत्येतावतैव समाप्यम् । तथा हि अत्र [प. ३२.२ ] रावणं प्रत्युपेक्षा- वाक्यार्थः स्याचेदेष न रावणः इत्यन्तेनैव प्रातः । क नु पुनः इत्यादिना समर्थनं नाकार- तीति इदमप्यनुचितार्थम् । केचित् तु प्रकृतार्थविरुद्धार्थकपदचालित्वं अपदयुक्तत्वं तेन अपदयुक्तत्वमेव पाठ इत्याहुः । समभिव्याहतविजातीयार्थत्वं सहचरभिन्नत्वम् , यथा- श्रुतेन युद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥ अत्र श्रुतबुद्धयादिमिरुत्कृष्टैः सहचरैः व्यसनमूर्खतयोभिन्नत्यम् । इदमप्यनुचितार्थम् । प्रतिपादितविवक्षितार्थविरोधिव्यञ्जकार्थत्वं प्रकाशितविरुद्धत्वम् । विरुद्ध प्रकाश्यत इति गर्भितमताचे व्याख्यातम् । यथा- लनं रागावृताङ्ग्या सुदृढमिह ययैवासियष्यारिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सक्तोऽयं न किञ्चिद् गणयति विदितं तेऽस्तु तेनासि दचा भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद् गदितुमिव गतेत्यम्युधिं यस्य कीर्तिः ।। रुधिराक्तशरीरया यया खड्गयष्ट्या वैरिकण्ठे लग्नं सक्कं या च हस्तिषु पतन्ती वैरिपुरुपै- दृष्टा तद्धस्तोऽयं किश्चित् परसैन्यादिकं न मन्यते । वैरिकण्ठलमा मातनेषु चाण्डालेषु च पतिता स्त्री अनेन भुज्यत इति व्ययम् । श्रीः समुद्रं खपितरं वदति-इदं तव विदित- मस्तु त्वं जानीहीत्यर्थः । अहं साध्वी तेन भृत्येभ्यो दत्ताऽसि इति लक्ष्मीनिर्देशत् एतत्समुद्रं वक्तुमिव यस कीर्चिस्तं प्रति गतेत्यर्थः । अत्र विदितं तेऽस्तु इत्यनेन वेदयित- च्यानुचितार्थाभिधानेन क्रोधाभिव्यक्तः श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यते इदमप्यनु- चितार्थम् । विध्यनुवादपदाभ्यां [अ]युक्तं पदं प्रत्येकमन्वेति तेन विध्यनुयुक्तः (विध्ययुक्तः) अनु- वादायुक्तश्चेति दोषद्वयम् । अयुक्तसं न तु विधेयत्यानवगम इति विधेयाविमर्शतो भेदः । यथा- प्रयत्नपरियोधिः वस्तुतिभिरय शेपे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निासोमकम् ।

·सप्तम उल्लास इयं परिसमाप्यते रणकथाऽद्य दो शा५० ३३. १लिना- मपैतु रिपुफाननातिगुरुगद्य भारो भुमः ॥ अत्र शयितः प्रयत्नेन बोध्यसे इति विधेयम् । प्रबोध एवं विधेयत्वविश्रान्तिरिति विधेयाविमशेऽन्तर्मावः । अनुवादायुक्तम्, यथा-- + अरे रामाहस्ताभरण! भसलश्रेणिशरण! स्मरक्रीडात्रीडास(श)मन ! विरहियाणदमन !। सरोहंसोत्स! प्रचलदल नीलोत्पल सखे ! सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ॥ विक्रमोर्वशीनाटकगतं पद्यमिदम् । नीलोत्पलं प्रति नाना सम्बोध्य उर्वशी केति प्रश्नः । अत्र विरहिणः पुरूरवसो मोहलथने विधेये विरहिप्राणदमनत्वेन अनुवादो नोचित इतीदमप्यनुचितार्थम् । तथा, त्यक्तपुनस्वीकृतः-त्यक्त उपसहतैकदेशः पुनः खीकृतः पुनः प्रकाशितैकदेशः। यथा- 'लग्नं रागावृताइये'त्यत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन यावतोऽर्थाननिवेद्याननिवेद्येव मध्ये उपसंहाराभिधानात् । तथा चात्र समाप्तपुनरावे चावृत्तिकस्मनमुत्याप्याकाहत्वमेव दूध- कतावीजमित्येतयोरभेदो न्याय्यः । . अश्लीलं यथा- - हन्तुमेव प्रवृत्तस स्तब्धस्स चिरवैरिणः (विवरैपिणः)। यथाऽऽशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥ अत्र पुंज्यञ्जनस्यापि प्रतीतिरिदमप्यनुचितार्थम् । अथेदानी एते दोषाः कचिददोषा इत्याह - कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। (मू० वा. ५८) सन्निधानादिवोधार्थम्, यथा तस्याः कर्णाववंसेन जितं सर्वविभूपणम् । तथैव शोभतेऽत्यन्तमस्याः श्रवणकुण्डलम् ।। अवतंसः कर्णाभरणमुच्यते । तत्र कर्णादिशब्दाः कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये तेन वर्णनी- योत्कर्षः प्रतीयते । खतो न भूषणान्तरजेतृत्वम् , अपि तु तत्कर्णसम्बन्धादिनेति पर्यवसा- नात् । अत्रावस्थितिप्रयोजनहेतुत्वान्न पुनरुकत्वम् । एवमन्यत्रापि स्थितेष्वेतत् समर्थनम् ।। (मु० ५० ५८, २० च०) न खलु कर्णावतंसादिपदवत् जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते । ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता, (मु० का० ५, प्र० ३०) ·काव्यप्रकाराखण्डन यथा- चन्द्रं गता पद्म ५० ३३. २)गुणान् न भुले पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुसं तु प्रतिपय लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाय लक्ष्मीः॥ लक्ष्मीः शोभा चन्द्रं चन्द्रमण्डलं गता माता सती पद्मगुणान् कमलगुणान् सौरमादीन न मुझे न पामोति । रात्री कमलप्रकाशाभावात् पद्माश्रिता कमलाश्रिता चान्द्रमी चन्द्रसम्ब- धिनी अभिख्यां शोमां न भुते । उमामुख प्रतिपद्य प्राप्य द्विसंश्रयां पद्मचन्द्रोभयानयां प्रीति अवाप प्राप्तवतीत्यर्थः । अत्र रात्रौ पद्मस्य सोचो दिवा चन्द्रस्य निष्पमत्वं लोक- प्रसिद्धमिति न मुझे इति हेतुं नापेक्षते । अनुकरणे तु सर्वेपाम् । (म० का० ५९, छि• च.) श्रुतिकटुप्रभृतीनां पता । यथाः मृगचक्षुपमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यप च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च ॥ अयं जनः मृगचक्षुपं हरिणनयनं अद्राक्षर-दृष्टवानसि इत्यादि कथयति वदति इति श्रुति- कटु । एप जन गविति गो इति शब्दः आह वदतीति पश्यावलोकय इति च्युतसंस्कृत्यु- दाहरणम् । सुत्रामाणं इन्द्रं जयेति (यजेति) च आहेत्यनुपज्यते । अपयुक्तमिदम् । वक्त्राद्यौचित्यवशाद दोपोऽपि गुणः फचित् फचिन्नोभौ ॥ (मू. फा० ५९, ३०) वैयाकरणप्रतिपाद्य वक्तार वा वीरादौ रसे च कष्टत्वं गुणः । क्रमेणोदा०- दीधीवेवीसमः कश्चिद् गुण-वृद्धयोरमाजनम् । किप्प्रत्ययनिभः कश्चित् यत्र संनिहिते न ते ॥ अन वैयाकरणो वक्ता, अतो अतिशयेन वैयाकरणमतीतेगुणत्वम् । यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तदाऽस्मार्प समस्प्राक्षं च पाप( संम १ )दम् ।। अत्र वैयाकरणे प्रतिपाये कप्टत्वं गुणः । तेन तस्य प्रतीत्य तिशयात् । रौद्ररसे यथा- प्रागुदाहृते 'मूर्धामगृतकृते' त्यादो, 'उत्कृत्योत्कृत्ये त्यादौ चोत्कर्षवर्णा ओजो व्यजयन्तः प्रकृतवीर-बीभत्सयोरानुगुण्यमदधत । बाध्यवशाद् यथा- गर्जद्धनघटाटोपे हरौ हुक्कारकारिणि । किमन्यैरपि दुर्दान्ताः सीदन्ति सुरदन्तिनः ॥ . अत्र सिंहे वाच्ये [...] परुपाः शब्दाः गुणाः । मकरणवाद् यथा- - ·सप्तम उल्लास रक्ताशोक! कृशोदरी क नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दृष्टैव मुधैव चालयसि किं वाताभिभूतं शिरः। उत्कण्ठापटमानपट्पदघटासंघट्टदष्टच्छदः उत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः॥ अत्र शिरोविधूननेन कुपितस्य वचसि विप्रलम्भेऽपि कष्टत्वं गुणः । कचिन्नीरसे कष्टत्वं में गुणो न दोषः । शृङ्गारवीरादिरसानामेकस्याप्यभावानापकर्षक उत्कर्ष छ । यथा- - तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्य अर्थोऽयमर्थान्तर लभ्य एव । ' अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्य वीजाङ्कुरः प्रागुयादिवाम्भः॥ समयुक्तनिहतार्थी श्लेषादी न दुष्टी श्लेषरूपालकारकृतचारुत्वनिर्वाहकत्वात् प्रतीतिमान्थ- र्यस्यादोपत्वात् । यथा- येन वस्तमनोभवेन चलिजिस्कायः पुरा स्वीकृतो यश्चोत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारपत् । यस्साहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥ भत्र माधवपक्षे- शशिमदन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थी । ध्वस्त कामेन अथ च अमवेन संसारातीतेन येन अनः शकटं 'अनो मातरि शकटे च' । ध्वखं भमम् , बलिजिद् विष्णुस्तस्य कायः शरीरं पुरा त्रिपुरदाहे अस्वीकृतः अस्त्रमा प्रापितः । अथ च बलिजेता देहः पुराऽमृतपानावसरे स्त्रीत्वं प्रापितः । यचोद्धतानां सर्पाणां, हारो वलयानि च यस तादृशः । अथ चोद्धतभुजङ्गः कालीयखस्स हन्ता ताडयिता । वे वाचि वेदाल्ये लयो गुप्तिर्यस्य स तथा । यश्च गन्नां देवनदी पारितवान् । अथ च यः अगं पर्वतं गोवर्द्धनं गां सुरभि भुवं वा दधार । यस्यामराः चन्द्रयुक्तमस्तके हर इति स्तुत्यं नामाहुः । अथ च शशिनं ममाति शशिमत् राहुः, तस्य शिरश्छेनेति नामाहुः । कीहा ! अन्धकदैत्यनाशकृत् । अथ च अन्य अगाधं कं उदकं यस तादृक् समुद्रः अन्धका यादवा वा, वत्र क्षयं वास करोति । सर्वदा उमा पार्वती तस्या[प. ३४.२] धवः पतिः। अथ च सर्व ददाति वाहशे माया लक्ष्म्या धव इति । हर-माधवपक्षयोर्ययाक्रमं योजना । मन्त्र अशिमत्पदं राहावप्रयुकं क्षयपदं च गृहे निहतार्थमिति कश्चित् । अधीलं फचिद्गुणोऽयम् । यथा- सुरतारम्भगोया 'द्वयः पदैः पिशुनयेच रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रसिती- फरिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन प्यतः पुंसः साधनान्तविराजते ।।

·काव्यप्रकाशवण्डन - पुंसः पुरुषस्य ध्वजः केतुः साधनान्तः सैन्यमध्ये उपसर्पन् गच्छन् विराजते शोमते । सम्याधे जनसङ्कले देशे करिहस्तेन शुण्डादण्डेन अन्तः सैन्यमध्ये विलोलिते विरलीकृते सतीत्येकनार्यः । अपरत्र च- तर्जन्यनामिके श्लिष्टे मध्यमापृष्ठतस्तयोः। करिइस्त इति प्रोतः कामशास्त्रविशारदः॥ इत्युक्तलक्षणेन करिहस्तेन अन्तयोंनिमध्ये प्रविश्य सम्बाघे योनिसङ्कोचे सति, विलोलिते विकाश(स)ता नीते सति, पुसः पुरुषस्य ध्वजो लिङ्गं साधनान्तः योनिमध्ये विराजते शोभते इत्यर्थः। शमकथासु यथा- उत्तानोच्छ्नमण्डूकपाटिवोदरसनिमे । क्लेदिनि स्त्रीत्रणे सक्तिरकमेः कस जायते ॥ अत्र वैराग्यहेतुघृणोत्पादनया जुगुप्सागुणः । निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां निन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन । रक्ताः प्रसारितभुवः क्षतविग्रहाय स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः॥ पाण्डुतनयाः पाण्डवाः पञ्च, माघवेन कृष्णेन सह, नन्दन्तु आनन्दं प्रामुवन्तु । कीदृशाः ! अरीणा शत्रूणा दुर्योधनादीना प्रशमात् कलहत्यागात्, पक्षे नाशात्, निर्वाणो नष्टो वैररूपो दहनोऽग्निपा ते तथा । कुरुराजो धृतराष्ट्रः तस्य पुत्राः सभृत्याः खस्थाः सुखिनः, पक्षे वर्गसा गवन्तु । कीदृशाः ! रक्ताऽनुरका मसापिताऽलंकृता भूयः । दुर्योधना-, मनलस्य नायकमङ्गलत्वेन गुणत्वम् । सन्दिग्धमपि राज्ञो महिमा वर्णनीय इति नियमार्थप्रतिपचिकृतत्वेन ब्याजस्तुतिपर्यव-, सानाद् गुणः । यथा- 'कुभोजनं महाराज ! तवापि च ममापि च ।' इत्यादौ । अधममकृतेर्विदूषका प. ३५.१ देरुक्तिपु हास्यकारिषु ग्राम्यो गुणः । न्यूनपदं कचिद् गुणः, यथा- गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्भिनरोमोगमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीमान्नितम्बाम्बरा । मा मा मानद माऽति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी मुप्ता किंतु-मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ।। भत्र पीडयेति पदमनुपा वक्त्याः हर्पसंमोहातिशयं प्रतिपादयन् गुणतामाएयता मध्याहारण, चाक्यार्थबोधविलम्वेऽपि प्रकृतरसपोपकवाद । उकरूपा सानायिकाममा मनसि मुघा वा, निश्चलस्वेन वर्चमानलात् । सुतस्य श्वासादिकम्नुभ्यत इत्यतु आर मुनाफिन् । मृताऽपि ।

·सप्तम उल्लास बहिरनुभूयत इत्यत आह-लीनेति, जतुकाष्ठादिवदिति शेषः । तथाभूतस्यापि विघटनं कर्तुं शक्यत इत्यतः विलीना नु किमिति ? नीरक्षीरवदिति शेषः । कीदृशी ? गाढालिङ्गनेन दृढपरी(रि)म्मेण वामनीकृतौ भुग्नौ कृतौ कुचौ यस्याः सा चासो, प्रोद्भिन्नः मन्यक्तरोमोनमः पुलको यस्याः सा । तथा सान्द्रो निविडो यः सेहः प्रीतिः रसः शृङ्गारस्तयोरतिरेकेनाधिक्येन विगलद् दूरीभवत् श्रीमतः शोभावतो नितम्बस्याम्बरं वस्त्रं यस्याः सा । हे मानद ! मानखण्डक ! मानप्रद ! वा मां अलं अतिशयेन मा मा माऽतिपीडयेति शेषः। इत्यनेनप्रकारेण क्षामाक्षरस्य न्यूनशब्दस्य उल्लापिनी कथयित्रीत्यर्थः । कचिन्न गुणो न दोपः, यथा- 'तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति ।' इत्यादी पिहितेत्यनन्तरं नैतद् यत इत्येतैयूंनपदैः विशेषबुद्धेरकरणान्न गुणः । उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी बाधत इति न दोषः । अधिकपदं कचिद् गुणः, यथा- वद वद जितः स शत्रुन हतो जल्पश्च तव तयासीति । चित्रं चित्रमरोदीद्धा हेति परं मृते पुत्रे ॥ इत्येवमादी हर्पमयादियुक्त वक्तरि हर्षादिपोपकत्वात् । कचित् कथितपदं गुणः, लाटानुप्रासे अर्थान्तरसमितवाच्ये विहितस्यानुवाधे च । क्रमेणोदाहरणानि {प. ३५.२]- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस च सविधे दयिता दयदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । 'यस्य मित्राणि मित्राणि' इत्यादौ । जितेन्द्रियत्वं विनयस कारणं गुणप्रकों विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः॥ जितेन्द्रियत्वं इन्द्रियजयः विनीततायाः कारणं निदानम् । विनयाद् गुणानां प्रकर्षः टस्कर्पोऽवाप्यते माप्यते । गुणाधिके गुणरपिके उत्कृष्टे पुंसि पुरुषे जनो लोकोऽनुरज्यते अनुरको भवति । जनानुराग एव प्रमयः उत्पपिर्यासां ताखया संपदो विभूतयः इति त्रिपु, लारानुपासादित्रयसंपादकलाद । पतत्प्रकर्ष फचिगुणो यथा- प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भरधनुचाविधाविर्मपत्- क्रोधप्रेरितमीमभार्गम्भुवसम्भापविद्धः धयात् । उज्यालः परशुर्मवत्वशिघिलस्वकष्टपीटातिषि- पेनानेन जगत्सु राण्डपरशुदेवो हरः ख्याप्यते ।। म.प्र.८ ·फाव्यप्रकाशखण्डन अत्र चतुर्थपादे गुरुसरणेन शोधाभावात् मणवर्णत्वमेवोचितमिति वस्सादोपत्वमिति । विनयप्रकाशकत्वाच गुणत्वम् । समाप्तपुनरावं कचिन्न गुणो न दोपः । यत्र न विशेषापादनार्थ पुनर्महणं अपितु वाक्यान्तरमेव क्रियते । यथाऽत्रैव 'प्रागप्राप्त०' इत्यादौ । अपदस्यसमासं कचिद्गुणः । उदाहृते 'रक्ताशोक' इत्यादौ, 'नो दृधा' इति कोपोलो दीर्घसमासकरणात् सानौचित्यविवेचनाभावेन क्रोधोन्मादपरिपुष्टिः । अथ प्राचीनोकरसदोपानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कप्टकल्पनया व्यक्तिरनुभाव-विभावयोः॥ (मू. का. ६.) प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीसिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रधनच्छेदौ अगस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ (म्० का०६१) अनिनोऽननुसन्धान प्रकृतीनां विपर्ययः॥ अनङ्गस्याभिधानं तु रसे दोषाः स्युरीदृशाः॥ (मु० का०६२) व्यभिचार्यादीनां खशब्दोपादाने यथाक्रमं भावध्वनित्वं चमत्कारित्वं रसलं च न स्यात् । व्यजितानामेव [५० ३६. १] व्यभिचार्यादीनां वतद्रूपत्वात् । अत एवोकम् 'व्यभिचारी तथाजितो भावः प्रोक्त' इति । तथा 'अभिव्यक्तश्चमत्कारकारी भृङ्गारादिको रस इति, एवं 'व्यक्तः स तैरित्यादि च । एवं सति एतेषां प्रधानकाव्यत्वं भवति । तत् सर्व व्यञ्जनामाहात्म्यम् । तत्र प्रमाणं तु सहृदयहृदयमेव । व्यभिचारिणः खशब्देनोपादानं यथा- सनीडा दयितानने सकरुणा मावङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । सेा जहुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः॥ पार्वत्या भवान्या दृष्टिनेत्रं वो युप्माकं शिवाय कल्याणाय अस्तु भवतु । कीदृशी ! दयितस्य शिवस्यानने मुखे सनीडा सलज्जा; मातनस हस्तिनो यचर्म अजिनं तदेव यदम्बरं वलं तत्र सकरुणा सदया; भुजगे पत्युभूषणस सत्रासा सभया; अमृतस्यन्दिनि अमृतवर्षिणि चन्द्रे पत्युललाटस्थितार्द्धचन्द्रे सविलयरसा अद्भुतरससहिता; जडुमुताया गमाया अवलोकन विधौ दर्शनक्रियाया सेा ईर्ष्याविशिष्टा, कपालानां म; भूतानां उदरे मध्ये दीना दुःखिता; नवसङ्गमे नूतनसमागमे प्रणयिनी प्रीतिमतीत्यर्थः । अत्र ब्रीडादीनां शब्दवाच्यता।

·सप्तम उल्लास ०- व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेपरहिता चन्द्रेऽमृतसन्दिनि । मीलदः सुरसिन्धुदर्शनविधी म्लाना कपालोदरे, इत्यादि युक्तम् । एवं कृते ब्रीडादिव्यङ्ग्यतासिद्धेः । एवं रसस्य रसशब्देन शृङ्गारादि- शब्देन वाच्यत्वम् । क्रमेणोदा० तामनङ्गजयमङ्गलश्रिय किञ्चिदुच्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ॥ तो नायिका नेत्रयोलोचनयोगोचरे विपये कृतवतः अस्य पुरुषस्य कोऽप्यनिर्वचनीयो रसः निरन्तरः अनुस्यूतः अजायत उत्पत्तिमगात् । तां किदृशीम् ? अनङ्गस्य कामस्य [५० ३६.२] जयार्थ यन्मङ्गलं तस्य श्रीः शोभा किञ्चिदीपदुच्चं यगुजयो_होर्मूलं तत्र लोकिता दृष्टामित्यर्थः। 'आलोक्य' इति । एप नायकः शृङ्गारसीमनि शृङ्गारप्रथमप्रान्तभागे तरङ्गितं चाञ्चल्यं सलीलशृङ्गारं वा आतनोति विस्तारयति । कीदृशः ? बाल्यं शैशवं अतिवृत्य अतिक्राम्य विशेषेण वर्चमानः । किं कृत्वा ? अभिरामरूपां सुन्दररूपां आलोक्य दृष्ट्वा । कीदृशीम् ? कोमलयोः कपोलतलयोः अभिप(पि)क्तः संबद्धो व्यक्तः प्रकटो योऽनुरागः प्रणयतेन सुभगां शोभनामित्यर्थ । . 'संग्रहार' इति । तस्य राज्ञः प्रहरणैरस्त्रैः संप्रहारे सद्यामे कोऽप्यनिर्वचनीयः उत्साहः जमूज्जातः । कैः । श्रुतिगतैः कर्णप्राप्तः परस्परमन्योऽन्यं प्रहाराणां शस्त्रक्षेपरूपाणां झणत्कारैः शब्दविशेपैरित्यर्थः। आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम् । पश्यैप वाल्यमतिवृत्य विवर्चमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥ एवं स्थायिनो यथा- संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । झणत्कारैः श्रुतिगतैः उत्साहः तस्य कोऽप्यभूत् ।। अनोत्साहस्य । तत्र नवीनाः प्रत्यवतिष्ठन्ते । व्यभिचार्यादीना खशब्दवाच्यता न दोपाय किन्तु गुणायैव, वचदर्थानां शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । अत एव महाकवीनां तथैवोपनिबन्धात् । दूरादुत्सुकमागते विचलित संभापिणि स्फारित संश्लिप्यत्यरुणं गृहीतवसने फिश्चाञ्चितभूलतम् । यथा- ·६० काव्यप्रकाशराण्डन मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे याप्पाम्पूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो अपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ उत्सुकमित्यौत्सुक्यस्य शब्दवाच्यता । यथा वा-- औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तस्तैर्घन्धुवधूजनस्य वचनैनीताऽभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाघसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥ [५० ३७.१] उत्सुकतया कृता त्वरा यस्याः सा । ततो देहेन सहोत्पन्नया लज्जया हेतुभूतया अपसर्पन्त स्तैः सखीनां वचनैः सन्निधि नीता । अग्रे पतिं दृष्ट्वा गृहीतभयरसा प्रथमसनमे उद्भूत रोमाचा सहसा हसता वा हरेणालिङ्गिता गौरी पार्वती वः शिवाय भवत्वित्यर्थः अत्रौत्सुक्यस्य । यथा वा- त्वमग्रतः सञ्चल चञ्चलाक्षि त्वमेव जीवेश्वर निस्सराग्रे । इति ब्रुवद् वेश्मनि वहिदीप्ते मिथोऽनुरागाद् मिथुनं विपन्नम् ।। अत्रानुरागस्य । यथा वा- तृपिता हरिणी हरिणः तृपितं हरिणं विजानती हरिणी । मितमम्यु पल्वलगतं कपटं पिवतः परस्परालोकम् ।। अथ ग्रीडायनुभावैविचलितत्वाद्यैर्वीडादिवदौत्सुक्यानुभावैरौत्सुक्यादिकं झटिति प्रत्याययितुं न शक्यते इति, औरसुक्यादीनां झटिति प्रत्ययार्थ खशब्दवाच्यतेति चेत्, न । एतस्यार्थस्य शपथेन प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । अपि च सिद्धा व्यभिचार्यादीनां झटिति प्रत्ययाहेतुत्वात् खशब्दवाच्यता न दोषाय, किन्तु गुणायैवेति । 'कप्टकल्पनए(ये :)वेति क्लिष्ट एवान्तर्भावः । 'प्रतिकूलविभावादिग्रह' इति । यथा शृङ्गारादिकं प्रति प्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावा- देरुपादानं समूलमुन्मूलयतीति तदेव दूपकतावीजम् । 'दीप्तिः पुनः पुनः' -विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणं वेद्यान्तरसम्बन्धेन रसादिविच्छेदो भवतीति तदेव दूपकताचीजम् । यथा कुमारसंभवे रति विलापे । 'अकाण्डे प्रथनम्' यथा-वेणीसंहारे द्वितीयेऽहे बहूनां संक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णने । 'अकाण्डे विच्छेदो यथा-वीरचरिते राम-जामदम्ययोर्धारावाहिनि वीररसे करण- मोचनाय गच्छामीति रामस्योक्तौ । 'अगसाप्रधानस्य अतिविस्तारेण वर्णनं यथा- हयग्रीवधे हयग्रीवस्य । 'अजिनो अननुसन्धानम्' यथा-रसावल्यां बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। . [प...२.1 ·सप्तम उल्लास 'प्रकृतयश्च' - दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च । धीरोदात-धीरोद्धत-धीरललित-धीरशान्ता उत्तमाधममध्यमाश्च । तेषां लोकशास्त्रातिक्रमेण अन्यथा वर्णनम् । 'अनङ्गस्य' रसानुपकारकस्य अभिधानं कयनम् , यथा-कर्पूरमञ्जयां आत्मना नायिकमा च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य वन्दिवर्णितस्य राज्ञः प्रशंसनम् । 'ईशा' इति, नायिकापादप्रहारादिना नायककोपवर्णनमिति । उक्तञ्च 'अनौचित्याद् ऋते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्ध्यौचित्यवन्धस्तु रसखोपनिपत् परा ।' इति । इहेदानी कचिददोषा एते इत्याह- न दोपः स्वपदेनोक्तावपि सञ्चारिणः कचित् । (मू० का० ६३, पू०) - यथा- प्रातः पुनः स्वादुदियाच भानोः पश्याम कोदण्डमनाततज्यम् । इत्युत्सुकस्तत्र स रामभद्रो निद्रादरिद्रो रजनीमनैपीत् ॥ अनोत्सुकशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृदिति खशब्देनोपादानम् । यथा वा, 'दूरादुत्सुकमागते त्यादौ, 'औत्सुक्येन कृतत्वरा' इत्यादौ च । तदनुभावस्स सहसा प्रसारणादिरूपस्य खशब्दस्येव तस्य झटिति प्रत्यायकत्वात् । सञ्चार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ।। (मू० का०६३, उ०) याध्यत्वेनोतिर्न पर दोषो यावत् प्रकृतरसपरिपोपकृत् । यथा 'काकार्य शशलक्ष्मण इत्यादौ । वितर्कमतिशक्षाघृतीनां शान्तसञ्चारिणां शृङ्गारपरिपन्थिनामपि बाध्यत्वेनोक्तेः शत्रुविजयपूर्वकराज्यलाभवत् प्रकर्षविशेषाधायकत्वेन तत्परिपोपकतानामुपमर्थ चिन्तायामेव विश्रान्तः । तेनात्र प्रतिकूलविभावादिग्रहो न दोपः, सञ्चार्यादेरित्यादिग्रहणात् । विरुद्धस्य विभावादेर्वाध्यत्वेनोक्तौ गुणावहत्वं यथा- सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।। रामाः स्त्रियः मनोरमाः सौन्दर्यवत्यः इति सत्यं यथार्थम् , विभूतयः संपचयः रम्याः शोभनाः इति [प. ३८. १] सत्यम् । किन्तु परन्तु जीवितं जीवनं मत्ता मदनेन मत्ता या अजना स्त्री तस्याः अपागो नेत्रमान्तस्तस्य भास्तिर्यकत्वेन वीक्षणं तद्वत् लोलं चञ्चलमित्यर्थः । शृङ्गारविमावस्य शान्तविभावस्य जीवितास्थैर्यत्वस्य परस्पर विरुद्धत्वेऽपि शृङ्गारविभा- वस्य बाध्यत्वेनाभिधानात् न दोपत्वम् , अपि तु गुणत्वं शान्तपरिपोपकत्वात् । सर्वा रामादयः सत्येव जीविते तदर्थमुपादेयाः, जीवितं वातिभद्गुरमिति कृतमुपादेयत्वमेतेपाम् । भतो रम्यत्वेऽपि निष्फला एवेति पर्यवसानात् । आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥ (म० अ०६४) ·फाव्यप्रकाशपण्डन वीर-भयानको रन्तर्यण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम् । यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतमहो वादित्रम्' - इत्यद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवर्ती प्रति शृङ्गारो बद्धः । मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः। अगिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ (मू. फा६५) यथा- 'अयं स रस(श)नोत्की' इत्यादौ पूर्वावस्थासरणं शृनाराममपि करुणं पोपयति । 'साम्येने ति यथा- - मेजिरे॥ इत्यत्र शृङ्गार-रौद्रयोः साम्यविवक्षणाददोपत्वम् । 'अङ्गिन्यङ्गत्व'मिति यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्यादानोंऽशुकान्त गृक्षन् केशेष्वपास्तवरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन् योऽवधूतत्रिपुरयुपतिभिः साधुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरामिः ।। सः प्रसिद्धप्रभावः शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी शरानिर्वाणामिः वो युप्माकं दुरितं पापं दहतु भस्मीकरोतु । क इव : कामीव कामुक इव । कीदृशः ? आपराधः-आद्रों नूतनोऽप- राघो यस्य सः । शरामेः कामुकस्य च । [५० ३८.२ ] विशेषणान्याह-हस्ते-पाणावलमः सम्बद्धः सन्, त्रिपुरयुवतिभिः त्रिपुरनामकदैत्यत्रीभिः क्षिप्तो दूरीकृतः । शरामेहतसंपर्क कामुकस्याप्यपराधक्षमापनाद्यर्थ करग्रहणे स्त्रीणां प्रक्षेपस्योचितत्वात् । प्रसभं हठात् अंशुकान्तं वस्रपान्तं आददानः सन् , अभिहतो दूरीकृतस्तिरस्कृतश्च । वस्त्रप्रान्तेऽमेः संपऽभिहतस्य सहसा कृतापराधेन नायकेन वस्त्रप्रान्तधारणे सति, रुप्या तदमिहननस्य न्याय्यत्वात् । केशेषु चिकुरेषु गृहन् स्पृशन् अपास्तः दूरीकृतोऽवज्ञातश्च । अमेः केशसंपर्के कृतापराधेन चुम्बनाद्यर्थ नायिकाकेशमहणे तया तदपासनस्य न्याय्यत्वात् । चरणयोः पादयोः पतितः सन् , संप्रमेण नेक्षितो नावलोकितः । व्यासनेन चरणतलपतितस्याः, प्रसादनाय च तत्रैव पतितस लापकस मोगरवकलोपिरत्वात् । यः शामिः कामुकय स्थालिन् ददर (1) सन् अवधूतस्त्यक्तः। उभयोरप्यालिझयमानयोस्त्यागयोचितत्वात् । त्रिपुरयुवतिभिः कीडशीभिः सासं सजलं नेत्रोत्पलं नेत्रात्मकनीलकमलं यासां वाभिरित्यर्थः । इत्यत्र त्रिपुररिपुमभावातिशयस्य करुणोऽजम् , तस्य तु शृमारः, तस्यापि च करुणे विश्रान्तिरिति गृक्षारपरिपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोद्वल्यते ॥ ॥ इति पादशाह-श्रीअकबरसूर्यसहसनामाध्यापक-श्रीदाधयतीर्थकरमोचनायनेकमुस्तविधायक महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगशिशिम्याटोचरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाह श्रीमान्बरप्रदच-सुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय सिदिचन्द्र- गणिविरचिते काव्यप्रकारासण्डने सप्तम उदासः ।। . , ·अष्टम उल्लास ३३ - . अष्टम उल्लासः। दोषानुक्त्वा गुणालक्षारयोविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्पहेतवस्ते [प० १७.१] स्युरचलस्थितयो गुणाः ।। (मू० का०६६) अस्मार्थ:- काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य ये धर्माः साक्षात् तदाश्रिता इत्यर्थः । वत्र दृष्टान्तः-आत्मनः एव शौर्यादयो गुणाः न शरीरस्स, तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । ननु कथं तर्हि वामनादीनां वर्णगतत्वेन व्यवहार इति चेत्, उच्यते-समु- चितैर्वर्णय॑ज्यन्ते गुणा इति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावरूपपरम्परासम्बन्धेन वर्णगतत्वेन व्यवहियन्ते, न साक्षात् । यथाऽवच्छेदकतासम्बन्धेन शौर्यादयः शरीरे । अचलस्थितयो नियतावस्थितयः । नैयत्यं च रसेन तदुपकारेण च । तथा च ते रसं विना नावतिष्ठन्ते । अवस्थिताश्चावश्यमुप- कुर्वन्ति । अत एव एतयोचर्मयोय॑तिरे कमलकारे वक्ष्यति । रसस्यावश्यं उपकारित्वे सति रसं विनावस्थितिशून्यत्वम् । गुणत्वमिति तु गुणलक्षणमित्यन्ये । नवीनास्तु रसोत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं इत्याहुः । परे तु रसधर्मा गुणास्ते चोत्कर्षरूपाः । खव्यञ्जकस्य काव्यस्य उत्कर्षकाश्च । तदाह उत्कर्षहेतव इति । तेन दोपव्यवच्छेदः । उत्कर्षहेतुपु अलङ्कारादिषु अतिव्याप्तिवारणाय अचलस्थितय इति । अचला नियता स्थितिर्येषां ते । तथा रसविशेष- नियतविशेपा रसधर्मा इत्यर्थः । शृङ्गारादौ माधुर्यस्य वीरादौ ओजसश्च नियतत्वात् । अलङ्काराणां च सर्वेषां सर्वरसोत्कर्षकत्वात् । ननु 'अयं स रशनो' इत्यादी अङ्गतां प्राप्तवति शृङ्गारे माधुर्यव्यलकवर्णविरहेण अव्याप्तिरित्यत अङ्गिन इति । अङ्गिन्येव स्थितिनियमो नाग इति वदन्ति । अलङ्कारेषु उक्तगुणधर्मराहित्यं दर्शयितुं अलङ्कारखरूपमाह- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः॥ (मू० का०६७) ये वाच्य-वाचकलक्षणातिशयमुखेन मुख्यं रसं संभविनमुपकुर्वन्ति तेऽलङ्काराः । तत्र दृष्टान्तः- कण्ठाद्यलाना उत्कर्षाधानद्वारेण [प० ३९. २] शरीरिणोऽप्युपकारकाः, हारा इवेत्यर्थः । तेन अलझारा रस विना अवतिष्ठन्ते, अवश्यं च नोपकुर्वन्ति, न वा रसे साक्षादिति । किन्वाद्वारेति गुणेभ्यो विलक्षणा एत इति ध्येयम् । यत्र तु नास्ति रसस्वत्र उक्तिमात्रवैचित्र्यपर्यवसायिनः । कचित् सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं वाला ॥ , ·६४ काव्यप्रकाशखण्डन इत्यादी अनुप्रासेन कोमलया वृत्त्या शब्दानां अलकरणद्वारा विलम्मो रस उप- क्रियते । तथा, मनोरागन्तीय विपमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यङ्ग ज्वर इव गरीयानित इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्वा न भवती।। अत्र वाच्यमुखेन मालारूपकेण तीमविपादित्वं मनोरागे प्रत्याय्य विप्रलम्भ उत्कृप्यते । उक्तिवैचिच्यमात्रपर्यवसिता इति । उक्तिवेचित्र्यं शब्दानां सुश्रवत्वं बधकौशलत्वं च । अर्थानामीपन्मनोहारित्व 'शीर्णघ्राणाद्रिपाणि.' इत्यादौ सुप्रसिद्धमुदाहार्यम् । सतोऽप्यनुपकारित्वमुदाहरति, यथा- चित्ते चहुदि न खुद्दति सा गुणेसु सेजाइ लुट्टदि विसति दिम्मुहेसुं । पोल्लम्मि नदि पअदि कव्ववन्धे कण्णेन तुट्टदि चिरं तरुणी तरट्टी॥ तरही प्रशस्ता । अथ वा बालानां चुम्बनालिजी कबरीमोक्षबन्धने । कर्णकण्डूयन स्त्रीणां तरीलक्षणं स्मृतम् ॥ इति लक्षणेनात्यारूढमनोभवा नायिका वरही द्रष्टव्या । अत्र सन्तमपि रसे नोपकरोति ओजोन्याकस्स परुषानुपासस्य विप्रलम्माननुकूलत्वात् । प्राकृतस्य ओजोगुणन्यजकप्रधान. त्वात् तदनुकूलत्वेनादोपत्वाच्च । तथा -- मित्रे फापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरेपु वीक्ष्य दयितासन्नं पुरः सारसम् । चक्राङ्केण वियोगिना विश(स)लता नाखादिता नोज्झिता, वक्ने [५० ४०.१] केरलमर्गलेच निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ।। मित्रे सूर्ये सुहदि च कापि कुत्रापि गते प्रासे सति कमलयने मुदिते अवचने च ताम्यति । निःथीके तम्यमाने च सति भृक्नेषु तारखरेण शन्दायमानेपु रोदनवल च पुरः ममे दयितासन्नां कान्तसमीपवर्गिनी सारसी दृष्ट्या वियुक्तेन चक्रवाकेन मृणाललना न भक्षिता, न त्यका नोज्झिता । केवलं निर्गच्छतो निःसरतो जीवस्य अर्गलेव परिघ इव वात्रे न्यस्वेत्यर्थः । अत्र विप्रलम्मे जीवापगमस्यैव वर्णनीयत्वे तत्पतिवन्धकवर्णने सन्तमपि विप्रलम्भ उपमा नोपकरोति एप एवं गुणालझारविवेकः ।

·अष्टम उल्लास - , इदानीं गुणानां भेदानाह- माधुयाँजाप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । आझादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे दुतिकारणम् ॥ (भू.का. ६८) अर्थात् संभोगे । द्रुतिर्गलितत्वम् । इह हि सामाजिकानां चित्रेषु नवरसजन्याः तिस्रोs. वखाः । द्वतिः विस्तारो विकासश्च । तत्र भृङ्गारकरुणशान्तेभ्यो दुतिः, वीरवीभत्सरौद्रेभ्यो विस्वारः, हास्याद्भुतभयानकेभ्यो विकासः । येन हासे वदनविकासः, अद्भुते नयन- विकासः, भयानके द्वतापसरणमिति । करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । (मू. का• ६१,५०) अत्यन्तद्वतिहेतुत्वात् । दीयात्मविस्तृतेहेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ (मू० का० ६९, उ०) रिचय विस्ताररूपदीतत्वहेतुरोजः । पीभत्सरोवरसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । (भू. का. ५०, पृ.) धीरा बीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः । एवं हास्से शृशाराङ्गता(तया) माधुर्य प्रकृष्ट- विकासधर्मतया ओजोऽपि प्रकृष्टम् । एवमद्धतेऽप्योजः । माधुर्यमप्याहादकरूपतया भयानके- ऽप्येवमेव । माधुर्यममचिचवृषिखभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्तरसतया ओजः प्रकृष्टं च । शुष्कन्धनादि(मि)वत् स्वच्छजलयत् सहसैय यः॥ (म० का..., उ.) मामोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः। (मू. का. ७५, पू.) अन्यदिति । व्याप्यमिह चितम् । यदा वीररसादिपु चिचं व्यामोति तदा [५.४०,२] शुष्कन्धनादि(मि)वत् । यदा शृगारकरुणादिपु तदा खच्छजलवदिति । सर्वत्रेते सर्वेषु रसेषु सर्वास रचनाम । झटिति प्रत्या(ती)यमानत्वं रसेपु, झटिति प्रत्यायकलं रचनादिपु । ननु यदि तेन शब्दार्धयोखदा कथं लक्षणे सगुणाविरयुक्तमिति चेत् , इत्यत आह- गुणवृत्या पुनस्तेषां पृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ (म.प्र.),३०) गुणवृत्त्या उपचारेण व्यक्षकत्वेन तद्वत्त्वमुपचर्यत इत्यर्थः । दशेति परोहाः। तदुक्कम् -- श्लेषः प्रसादः समता माधुर्य सुमारता । अन्यतिन्दारत्वं ओजाकान्तिसमाधयः । पति वैदर्भमार्गस प्राणा दशगुणा स्मृताः ।। 'मामोसम्पदव... 3 प्र.प्र.५ ·काव्यप्रकाशखण्डन तत्र श्लेषादीन् क्रमेणाह - यहूनां पदानां एकवद्भासनं छेपः । सन्धिसौष्ट(४)वादेकथा- नीयवर्णविन्यासात् । यथा- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः। - इत्यादौ । श्रुतिमात्रेण शन्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः॥ सममाणां घटनादीनां यथा- इपु(क्षु)च्छायानिपादिन्यस्तस्य गोप्नुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्भूतं शालिगोप्यो जगुर्यशः॥ समता मार्गामेदः । यया रीत्या उपक्रमस्तया समापन [ मार्गा-भेदः । यथा- अनङ्गरगप्रतिम तदर्श भनीभिरङ्गीकतमानतायाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथेमाः वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ।। आनतान्या नम्रशरीरायाः अझं शरीरं तथा भङ्गीभिरङ्गीकृतं खीकृतं यथा एता भायः यूनां वान्तानि मनासि शान्तापरः भृङ्गारः तचिन्तनानि तत्प्रवणानि कुर्वन्ति इत्यर्थः । पृथक्पदत्वं माधुर्य सुश्रवत्वं वा । 'वैवखतो मनुर्नामे त्यादि । सुकुमारता परुषेतरवर्णशालित्वम् । यथा- 'अपसारय धनसार मित्यादौ । अर्थव्यक्तिः शटित्यर्थसमर्पणम् । यथा- 'इक्षुच्छाया' इत्यादौ । उदारता विकटत्वरूपा । विकटत्वं च पदानां विच्छेदात् नृत्यत्मायत्वम् । यथा - सुचरणविनिसृष्टै पुरैनकीनां मणिवरणिवमासीत् तत्र चित्र कलं च । मोजो [५० ४१. 13 गाढवन्धत्वम् । उदाहरणम् – 'मूर्भामुद्वृत्तकृत्ते'त्यादौ । कान्तिरौज्वल्यम् । हलिकादिसाधारणपदविन्यासपरित्यागेन लौकिकशोभाशालिलम् । यथा-कलकणितगर्भण कण्ठेनापूर्णितेक्षणः । पारामतः परिभ्रम्प रिरंसुथुम्पति प्रियाम् ।। भारोहावरोहरूपः समाधिः । आरोहो गाटता, अवरोहः शैथिल्य तयोः क्रमः । क्रमेण तनियन्धः । यथा- चश्चलुजभ्रमितचण्डगदाभिषातसंचूर्णितोरुयुगलस सुयोधनस । स्त्यानावनधनशोणितशोणशोचिरुवंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः ॥ अत्र संचूर्णितान्ते आरोहः, सुयोधनान्ते अवरोहः । पुनखवान्ते पूर्वः, मीम इत्यन्ते परः । न पुनर्दशेति । एते पादयो न गुणाः । गुणा हि रसधर्मा इत्यत्र प्रमाणाभावात् । एते शब्दगुणाः स्वीकार्याः रसोत्कर्षकत्वात् । ननु तथासति गुगालशारयोर्विमागोऽनुपपमा - . . !

·अष्टम उल्लास - इति चेत्, न । काव्यशोभायाः कर्त्तारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्व लकारा इति विभागोपपत्तिः । एवं चेदर्थगुणा अपि खीकार्याः । तथा हि-क्रमकौटिल्यानुल्यणलो. पपत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेषः । अस्यार्थः-क्रमः क्रियापरम्परा, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अप्रसिद्धवर्णनविरहः अनुल्यपत्वम्, उपपादकयुक्तिविन्यास उपपतिः, एपो योगः । सः स()रूपं यस्य(स्या) घटनायाः सश्लेषः । उदाह० दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकसा नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्धच्छलः। ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकप्रेमोल्लसन्मानसा. मन्तहसिलसत्कपोलफलका धूर्तोऽपरां चुम्बति ।। एवं प्रसादोऽर्थवैमल्यं यावदर्थपदता । यथा काञ्चीपदं न तु काचीगुणस्थानमिति । अत्र गुणपदस्याधिक्यात् । अवैपम्यरूपा समता कमाभेदः । यथा - 'उदेति सविता ताम्र' इत्यादौ । माधुर्यमुक्तिवैचित्र्यम् । [५० ४१. २] एकस्वार्थस्य भन्यन्तरेण कथनं तदेव नवी- कृतत्वम् । यथा- यदि दहत्यनिलोन किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता ॥ इत्यादौ स्वाभाविकत्वादिनाऽद्भुतम् । एवं 'किं तत एतयोरपि । अत्र खाभाविकत्वस्य भन्यन्तरेण कथनान्नवीकृतत्वम् । सुकुमारता अपारुष्यम् । अकाण्डे शोकादिदायिताभावः । यथा 'मृते यशःशेष' इति । यथा वा- - सारसवत्ता विहता नवका विलसन्ति चरति नो कङ्कः । सरसीव कीर्तिशेपं गतवति भुवि विक्रमादित्ये ॥ तथा वस्तुखभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः । वस्तुनः खभावस्य स्फुरत्वं वर्णनीयव्यक्तीकरणं यत्र रसाभिव्यक्तिकृतचारुत्वाय परं भवतीति शेषः । यथोदाहृते 'पारावतः परिभ्रम्ये त्यादौ । खभावोक्तिस्तु अलङ्कारकृतचारुत्वाय परं भवतीति ततोऽस्य भेदः । उदारत्वं वाच्यता- 'कामकन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि ! निर्दय' इत्यादो। पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिास-समासौ च [साभिप्रायत्वमस्य च ॥] - भोजः । क्रमेणोदा. 'चन्द्र' इत्येकपदार्थे 'अत्रिनयनसमुत्थं ज्योतिरिति । द्वितीय यथा- 'कान्वार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका' इति बहुपदार्थेषु अभिसारिकापदा वैदग्धी । यथा- - ·काव्यप्रकाशखण्डन भिषाने । तया एकवाक्यास्यानेकवाक्येन प्रतिपादनं व्यास, तथाऽनेकवाक्यार्थस्य एकेन प्रतिशदनं समासः । क्रमेणोदा. प्रासाः श्रियः सकलकामदुधास्वतः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संतर्पिताः प्रणयिनो विभवस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ अत्र तत्त्वज्ञान विना सर्वमकिश्चित्करमित्येकवाक्याथोंऽनेकवाक्येन प्रपत्रिवः । ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ॥ अन एकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धात्मा समासः । अथ कान्तिः [५० ४२. १] दीपरसत्वरूपा । यत्र रसोद्दीपनैकहेतुत्वं चारुत्वेनाललारादि- संमिन्नम् । यथा 'यः कौमारहर' इत्यादौ । तथा अर्धष्टिरूपः समाधिः । अर्धश्च द्विविधः । अयोनिः, अन्यच्छायायोनिश्च । अमे- गोदा०- 'सद्यो मुण्डितमत्तहणचिबुकस्पर्द्धिष्णुनारङ्गक मित्यत्र । एवं नारनकवर्णन- मन्येन [न] कृतमित्ययोनिः। द्वितीयो यथा- निजनयनप्रतिविम्बैरम्युनि बहुशः प्रतारिका कापि । नीलोत्पलेऽपि सृष्पति करमर्पयितुं कुसुमलावी॥ अत्र वदनोत्पलयोः सादृश्यमन्येनापि वर्णितमित्यन्यच्छायायोनिः । इत्याखादहेतूनां गुणानामपलापः कषुमयोग्यः प्रकाशकतामिति नवीनाः । अथ रसधर्माणां माधुर्योजाप्रसादानां गुणानां व्यञ्जकान् वर्णान् आह- मूर्ध्नि वर्गान्यगा वर्णा अटवर्गा रणी लघू । अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्य घटना तथा ।। (म० ० ४) टठडदवर्जाः कादयो मान्ताः शिरसि निजनिजवर्गान्त्यवर्णयुक्ताः । यथा 'कुन्द इत्यादि। तथा रणौ हखान्तरिती । इति वर्णाः । अवृत्तिः समासामावो मध्यमः समासो वेति । तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगे(गेन!) रचना माधुर्यस्य व्यक्षिका इति शेषः । पदान्तरयोग इति यथा 'अलङ्कुर' इत्यत्र पदयोः सन्धी मधुरवर्णोत्पत्तिः । यथा - 'अनरणप्रतिम चदङ्गमित्यादि। ' इति पास मु .।

·, - अष्टम उल्लास योग आद्यतृतीयाभ्यामन्तरेण तृतीययोः। टादिशे(श)पौ वृत्तिदैध्ये गुम्फ उद्धत ओजसिा॥ (का०४५) चवर्गप्रथम-द्वितीयाभ्यां द्वितीय-चतुर्थयोर्योगः । रेफेणाध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्य- चित्तुल्ययोतेन तस्यैव सम्बन्धः । टवर्गों णकारवर्जः, शकार-पकारी, दीर्घसमासः, विकटा घटना ओजसो व्यञ्जिका इत्यर्थः । यथा 'मूर्धामुद्वृत्तकत्ते'त्यादि । प्रसादव्यञ्जकानाह- श्रुतिमात्रेण शब्दानी येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः ॥ (म० का• v६) समनाणां रसानां समासानां घटनानां च । यथा- परि [प• ४२. २] म्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुमयतः तनोर्मध्यस्थान्त परिमलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यस्तं श्लथभुजलवाक्षेपचलनः कृशाङ्याः संतापं घदति नलिनीपत्रशयनम् ।। कशाझ्या कृशशरीरायाः संतापं विरहवेदनां विसिनीपत्रस कमलिनीदलस्य इदं शयनं शय्या वदति कथयति । कीदृशम् ? पीनयोर्मासलयोः स्तनयोः जघनस्य नितम्बस्य सनात् संसर्गात् उभयतो भागद्वये अाघोरूपे परिम्लानं उच्छुकम् । पुनः कीदृशम् ! तनोर्मध्यस्य उदरभागस्य परिमिलनं ससर्गमप्राप्य अन्तर्मध्ये हरितं हरिद्वर्णम् । श्लथा या मुजलता तस्याः शेपो बुद्धिपूर्वकचालनम्, चलनं चावुद्धिपूर्विका क्रिया, तैय॑वन्यासं विघटितसंनिवेश- मित्यर्थः । यद्यपि गुणपरतत्रा घटनादयस्तथापि- वक्तृवाच्यमयन्धानामौचियेन कचित् कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥ (म्. का. ७) कचित् वाच्यप्रवन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः । कचित् वक्तृप्रबन्धानपेक्षया बाच्यौचित्याद् रचनादयः । उदाहरणं खयमूहनीयम् । एवं कचित् वक्तृवाच्यानपेक्षया मगन्धोचिता एव ते । तथा हि-आख्यायिकायां शृशारेऽपि न मसणवर्णादयः । कथायां रौदेऽपि मात्यन्तमुद्धताः । नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः । एवमन्यदौचित्यमनुसनव्यम् ॥ ॥ इति पादशाहीअकबरसूर्यसहसनामापापक श्रीरानुअयतीर्थकरमोचनाद्यनेम्सुम्तविधापक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगनिशि पाटोतरशतारधानसाधनानुदितपादशाहधीकर- प्रदच-पु(स)फहमापराभिधानमहोपाध्यान-श्रीसिदिचन्द्रगनिविरचित्रे काव्यप्रकाराप(साइने गुणनिगयो नान अEम हासः ॥ - 1 म. ए. एपः लोग इंसाठरमको लम्यते- योग आघवतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शपी पुचिदेय गुम्फ उद्धव ओजसि । सदानु' इवि मु. मु. पाठ। -- ·काव्यप्रकाराखण्डन । " नवम उल्लासः। अलमारे विवेचनीये लक्षणशब्दस्य प्रागुपादानात् तथैवाकासासत्त्वात् शब्दाला- रानादावाह- यदुक्तमन्यथा [५०४३. १] वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । लेपेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥ (मू. का.७८) वक्तृ-श्रोतृनिर्वायोऽयमलकारः । अन्यथा अन्यप्रकारेण वक्तुरन्याभिप्रायक वाक्यं श्रोत्रा- न्यथा समर्थितमित्यर्थः । अन्येनेति तेन खोक्तौ अन्यथाकरणे अपद्रुतो नातिव्याप्तिः। श्लेषण वक्तुरविवक्षितेन शब्दस्य शक्यान्तरेण । तथा काका । तथा च श्लेपवक्रोक्तिः, काकुवक्रोकि- थेति निर्गलितार्थः । क्रमेणोदाहरणम् - अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता । त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥ । अस्पार्थः-दारुणा हिंसा काठेन च । त्रिगुणा सत्त्वरजस्तमोमयी । अत्र वारुणत्वपदस्य दारुमयत्वेनान्यथा योजनम् । गुरुजनपरतत्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति ससि! सुरभिसमयेऽसौ ॥ गुरुपरतव्रतया गुर्वाधीनतया बत कष्टे दूरतर बहुदिवसगम्यं देशं जनपदं गन्तुं यातुं उद्यतः कृतोद्योगः वसन्तसमये असौ नायको नेप्यति नायास्यति । कीदृशे ! अलिकुलं अमरसमूहः कोकिलः पिकः तेन ललिते सुन्दरे । सखीति सम्बोधनपदम् । नायिकया नेष्यतीति निषिद्धे, तत्सखी काका अन्यथयति-नेप्यति : अपि तु एप्यत्येवेत्यर्थः । वर्णसाम्यमनुप्रासः, (का ७९, प्र. पा.) यमकेऽतिव्याप्तिवारणार्थमाह - खरवेसादृश्येऽपि व्यञ्जनसाम्यमनुमासः । अत्र खरसादृश्य न प्रयोजक कुलालकरुनमित्यादिप्वपि दर्शनात् । यमके तु समानानुपूर्वीकत्वं प्रयोजकम् । छेकवृत्तिगतो द्विधा । (, द्वि. पा.) छेका विदग्धाः । वृचिर्मधुररसादिव्यजिका तचदानुपूर्वीरूपा । गतो ज्ञातः । आभ्यामु पाधिभ्यामित्यर्थः । छेकानुपासो वृत्त्यनुपासश्चेति द्विधा ज्ञेयः । कि तयोः खरूपमित्याह - सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः, ... तुपा.) अनेकस्य अर्थाद् व्यञ्जनस्य सहदेकवार साम्य छेकानुमासः । यथा- ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीछतापुः (५० ४३. २) शशी। दः कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डताम् ॥

·नवम उल्लास ततस्तदनन्तरे शशी चन्द्रः कामेन कन्दर्पण परिक्षामा कृशा या कामिनी तस्या यो गण्डो गल्लात् परप्रदेशस्तद्वत् पाण्डुतां पाण्डरवर्णतां दधे धृतवान् । कीदृशः! अरुणस्य सूर्यस्य परिस्पन्देनोदयेन मन्दीकृतं म्लानतां नीतं वपुः शरीरं यस्य सः । मन्द-स्पन्दीत्यत्र काम-कामिनीत्यत्र नकार-दकारयोः ककार-मकारयोरप्यनेकस्य सकृत् साम्यम् । एकस्याप्यसकृत्परः ॥ (का० ७९, च० पा०) अपिशव्दादनेकस्य व्यञ्जनस्य वा द्विर्बहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रासः । वृत्तिर्वि- भजते । तत्र- -- माधुर्यव्यजकैर्वणवैदर्भी रीतिरिष्यते। ओजःप्रकाशकैगाडी पाञ्चाली तैस्तथा परैः।। (मू० का० ८०) सर्वत्र प्रागुदाहृतम् – 'अनङ्गरङ्गप्रतिम'मित्यादिना, 'मूर्भामुद्वृत्तकृत्ये' त्यादिना, 'अप- सारय घनसार मित्यादिना च । शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमावतः।(म० का० ८१, उ०) पूर्व तु वर्णानुप्रासो दर्शितः, अयं तु शब्दानुप्रासः । शाब्दः शब्दगतोऽनुप्रासः । शब्द्यते प्रकाश्यते अनेन । शाब्दश्च पदं प्रातिपदिकं च । लाटानुप्रासः पुनः शाब्दः शब्दगतो न वर्णगत इत्यर्थः । अतः च्छेकवृत्तिभ्यामस्य भेदः । पदानां सा, लाटानुप्रासः । प्रागुदाहृतम् 'यस न सविधे दयिते'त्यादि । पदस्यापि; (का० ८२, प्र० पा०) उदा० वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क नु पुनः कलकविकलो भवेत् ।। तस्सा वरवर्णिन्या उत्तमाङ्गनायाः वदनं मुखं सुधाकरश्चन्द्रः इति सत्यं यथार्थम् । पुनः सुधाकरः चन्द्रः कलकविकलो लान्छनमलिनः तस्या वदनं क भवेन भवेदित्यर्थः । वृत्तावन्यन तत्र वा, दि.पा.) नानः स वृत्यवृत्त्योश्च, (..० पा० ) एकमिन् समासे भिने वा समासे समासासमासयोर्वा नानः मातिपदिकस न तु पदस सारूप्यम् । प्रत्ययरहितस्यैव प्रातिपदिकत्वात् । यथा- मुदिवस - -"माधुर्यव्यञ्चफैयर्णरुपनागरिकोप्यते। भोजाप्रकाशस्तैस्तु परुपा कोमला पण पुतातापापम्पते।

·काव्यप्रकाशखण्डन - - सितफरकररुचिरविमा विभाकराकार धरणिधय कीर्चिः। पौरुपकमला कमला साऽपि तवैचास्ति नान्यस ।। हे विभाकराकार सूर्य-(५०४,१) सदृश ! धरणेः पृथिव्या धव खामिन् । तव कीति: अखि वर्तते । कीदृशी! सितकरश्चन्द्रखस्स करः किरणस्तद्वत् रुचिरा मनोहरा विमा कान्तिर्यस्याः । पौरुपकमला पौरुषलक्ष्मीः, कमला लक्ष्मीः साऽपि प्रसिद्धा तवैवास्ति नान्यस्य पुंस इत्यर्थः। तदेवं पञ्चधा मतः॥ (च० ८२, च० पा.) लायनुप्रासः। अर्थ सत्यधभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः। (का० ८३, ५०) यमकम्, अर्थभिन्नानामित्येकामिन्नानामित्यर्थः । तेन लाटानुमासे न प्रसङ्गः । उममोरेकस्य या निरर्थकत्वे संग्रहः । अत्र श्रुतिसाम्यं प्रयोजकम् । तेन वर्णमेदे नुत्येकत्वेऽपि यमकम् । यथा-'समरसमरसोऽयमित्यादेः, सेति सरोरस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिततया । पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ (4.2, उ.) पादः चतुर्थाशः, तद्भागस्तदर्द्ध-तदर्धादिरूपः । क्रमेणोदा०-यथा- अचल एप विभर्ति निरन्तरं मृदुलतामहतीरसमावनम् । वहति चात्र बने युवतीगणो मृदुलतामहतीरसभावनम् ।। यथा यदानतोऽयदानवो नयात्ययं न पात्ययम् । शिवहितां शिव हितां स्मरामिवां स्मरामि वाम् ।। तारतारतरतैरुचरोचरतो रुतैः। रतार्ता तिचिरी रौति तीरे तीरे तरौ तरौ ॥ एवं भर्नावृत्ति-श्लोकावृत्तिमेदा द्रष्टव्याः । याच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भापणस्पृशः। श्लिप्यन्ति शन्दाः श्लपोऽसौ [अक्षरादिभिरष्टधा ॥] (का. ४) अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने कान्ये खरो न गण्यते - इति च नये वाच्यभेदेन भेन्ना अपि यद् युगपदुच्चारणेन लिप्यन्ति भिन्नं तरूपमपमुक्ते स लेपः । ननु अगृहीतमिन्नखरूपत्वं श्वेपणं दोपाद् भेदामहे अयमलशारसत्र को दोप इत्यत आह - युगपदिति । युगपद्भापणमेकोचारणमेव तस्स स्पर्शस्तद्विषयत्वम् , तमा च स एव दोष इत्यर्थः । शब्दानां मियोभेदखत्रोचारणेन दोषेण न गृह्यत इति स श्लेपः । अर्थप्रतीत्य- तथा ·नयम उल्लास - नन्तरं गृह्यमाणस्तु भेदी न किञ्चित् कुरुत इति वाच्यभेद [प०४, २] इति । वैयाकरण- त्रिविधाः शन्दा भिद्यन्ते-रूपतः, खरतः, अर्थतश्चेत्युच्यते । वाच्यः शब्दोचारणानन्तरं मत्येयो न लभिधेयः । तेन श्वेतो धावतीत्यत्र नाव्याधिः । अन्यथा श्वेतगुणवत् कुकुरसमीपदे- रासयोरेकस्यापि वाच्यताविरहेण लेपो न स्यात् । गुणवति श्वेतशब्दस्य लाक्षणिकत्वात् अनामिधा, अनियन्त्रणेन व्यजनावसरः । तस्मान्नानार्थेषु यत्र युगपत् प्रकरणादिकमवतरति तत्र श्लेपः, यत्र क्रमेण तत्रावृत्तिः, यत्रैकत्रैव तत्र व्यजनेति व्यवस्थितिः । यथा- महत्या गदया युक्तः सत्यभामासमन्वितः । भवान् वा भगवान् वाऽपि गतो भेदः परस्परम् ॥ अयं समापः । अमलेपो यथा- योऽसकृत् परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां विश्रद् विबुधेन्द्रः स राजते ।। स विवुधेन्द्रः पण्डितश्रेष्ठः राजते शोभते । स कः ! यः असम्द् वारंवार परगोत्राणां प्रसन्तानाना पक्षस्य बलस्य च्छेदे नाशे क्षणेनैव क्षमः समर्थः । छेदरूपे क्षणे उत्सवे क्षमो योम्य इति कश्चित् । शतकोटीददातीति शतकोटिदखस्य भावस्खला तो विपद् धारयन् । पशे-स विवुधेन्द्रो देवश्रेष्ठः इन्द्रो राजते शोभते । यः परगोत्राणां परे शनयो ये गा पृथिवी घायन्त इति गोत्राः पर्वतास्तेषां पक्षस च्छेदः फनं तेन यः क्षण उत्सवः तर क्षमो योग्यः । शतकोटिना वजेण पति खण्डयतीति शतकोटिवस्तस्य भावः शतकोटिदता वां विभ वधान इत्ययः । अत्र अभिधानियागाभावात् द्वावप्य वाच्यौ । अयं बलेपः । भर शब्दाः परिचि न सहन्ते । पत्र तु शब्दाः परिधि सहन्ते सोऽधछेपः । यथा- स्वोकेनोगतिमायाति स्तोफेनायात्यधोगतिम् । नहो मुसटशी पूचिः तुलाकोटे सलस च ॥ उन्नति अनंगतिं पक्षे मानन्दम्, अधोगति नानां दुःसं च, नदो इत्याधये । पर मसेनौ कमायातीति पाठे भवति [५० ४५, 11 जेषः । इत्वप पोऽयम् । एवन् - 'सफलफलं पुरमेवजावं संप्रति मुपांशुविम्बमिर ।' पतपुर नगर सफठमलं फलफोन फोलादलेन सहितं जावन् । रिमिर ! मुगंगुलिम्पनिय । वारि कीरसम्! सकताः समसाः फलाः पदका पर वारसं सर्मनित्ययः । इत्यादी मतिमाविरुपमा, न न उपमापतिनोत्पपिहाः नः । यतः सासर साम्पनियांहरुमा नगु साम्पस अनिवदमदा । उपन्यत: माइ साम्पत भनुरसितः । या सरकार भारमो पनः । भरा सफलफनामोरे फरमान सागसमित्यर्थः । पर- 'अपिन्दमुन्दरी निसं गताधारम्परिन्दम।' ।

·७४ . . काव्यप्रकाशखण्डन इत्यादी. लेपप्रतिमोत्सत्तिहेतुर्विरोधः, न तु विरोधप्रतिमोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । श्वेपे हि अर्ध- द्वयस्य अन्वयबोधविषयत्वम् । इह स्वेकस्यैव, अन्यस्य तूपस्थितिमात्रम् । तथा 'सद्वंशमुक्तामणिः' - सद्वंशः समीचीनं कुलं स एव वंशो वेणुस्तत्र मुक्तामणिरित्यर्थः । 'नाल्पाकविरिख [ स्वल्प] श्लोको देव ! महान् भवान् ।' अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिचित्रा तथापि न समागमः ॥ सन्ध्या प्रातःसन्ध्या अनुरागवती लौहित्यवती प्रेमवती च । दिवसो दिनं तस्याः सन्ध्यायाः पुरःसरोऽग्रेसरः समुखश्च । अहो आश्चर्ये । दैवगतिः विधातृरीतिः, चित्र- विचित्रा, तथापि समागमः सयोगो नेत्यर्थः । इत्यादौ परम्परितरूपकस्य व्यतिरेकसमासोक्ति! श्लेषस्य निर्वाहकता, न तु श्लेपे विश्रान्तिरिति । अत्र चित्रभेदानाह-- तचित्रं यत्र वर्णानां पद्मा(खना)द्याकारहेतुता ।। (का. ८५, उ.) ननु वर्णानां कथं खाद्याकारतेति चेत्, न । सनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः पदखायाकारतामुल्लासयन्ति, लिखिताक्षराणा तथात्वात् , तेन सहाभेदोपचारेण । खद्रादि- नन्धानां वर्णाश्रयता यत्रालकारे तत् । कष्टं काव्यमेतत् । यथा- भासते प्रतिभा [प. ४५, २] सार रसाभाताहवाविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा यत ते सभा । पद्मबन्धः । अस्यार्थः- हे प्रतिभासार! तव सभा भासते रसेनामाता रसिकेत्यर्थः । हताऽविभा अदीप्तिर्यस्याः । भावितो वशीकृतः आत्मा यया सा । वादे शुभा । देवामा देवतुल्या । वत ह। रसासार रसा सारसायनाक्ष क्षतायसा। सातावात[तापातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ॥ सर्वतो भद्रः । अस्यार्थः- रसासारेति सम्बोधनम् । हे पृथ्वि[सार] ! रक्षतस्तव रसाऽस्तु । सारसः पक्षिमैदः जलजमिति वा तद्वदर्घिनत्र । क्षतः अयः शुभावहो विधिर्यस्य तं सतीति रसाविशेषणम् । सातावाव सातं नष्टं, अवा- अज्ञानं यस्य । वा गतीत्यादिधात्वनुसाराद, ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः । तनूकरणं तक्षः तं राति पामोति तदितर ! तु पुनरर्थे । एवमन्येऽपि खजयन्धादयोऽनुसतव्याः। शब्दार्थोभयवृत्तित्वेन उभयोरल कारयोर्मध्ये पुनरुकवदाभासं लक्षयति । पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशन्दगा। एकार्थतेव, (मा. ६) मु.पु. 'पनामाकृति हेनुता' इति पार. । - शब्दस्य.

·नयम उल्लास विभिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठं पुनरुतसेव पुनरुतवत् आभासो ज्ञानं एकार्थत्वेना- पाततो भा[स]नं पुनरुक्तवदामासः । अर्थान्तरसमितेऽतिव्याप्तिवारणाय विभिन्नाकारेति विजातीयानुपूर्वीक इत्यर्थः । तत्र च नानुपूर्वीभेदः । विभजते - स च 'शब्दस्य-' केवलं शब्दनिष्ठः । यथा- चकासत्यङ्गना रामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्स राज्ञः सुमनसो विबुधाः पार्श्ववर्तिनः॥ अङ्गनासु रमत इत्यङ्गना रामाः विरहशून्याः । कौतुकेन विवाहसूत्रेण यः आनन्दः । विबुधाः पण्डिताः सुमनसः । अत्राङ्गनादिपदान्यखण्डान्येव । तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ (का० ८६, १० पा०) यथा-तनुचपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तसरनखरः । तेजोधाम महापृथुमहसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः ॥ अस्यार्थः - तनुः शरीरं कृशश्च । अजपन्यः अप्रमेयवलः । करिणो गजाः प्रशस्तशुण्डाश्च । [५० ४६, १] रक्तं रुधिरं रको वर्णविशेषनिष्ठश्च । तेजो चलविशेषः परोत्कर्षाक्षमता च । धाम तेजः स्थानं च । महस्तेजो बलविशेषश्च । हरिरिन्द्रः सिंहश्च । जिष्णुः कपीन्द्रो जयनशीलब्ध । तनुवपुः कृशशरीरः । करिणां प्रशस्तशुण्डानां कुञ्जराणां रुधिरैः शोणितैः रकाः शोणाः खरास्तीक्ष्णा नखा यस्य । तेजसः परोत्कर्षाक्षमतायाः धाम स्थानम्, महो बलविशेषस्तेन पृथु प्रशस्त मनो येषां तेषामिन्द्रः श्रेष्ठः । अत्रैकस्मिन् पदे तनुविरक्तेत्यादिरूपे परिवर्चिते नालद्वार इति शब्दालझारः । अपरमिन् वपु कुञ्जरादिरुधिररूपे परिवर्तितेऽपि .स न हीयत इत्यर्थनिष्ठः । इत्युभयालङ्कारोऽयं शब्दार्थयोर्मध्ये कथितः ।। ॥ इति पादशाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुजयतीर्थ चनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्यायश्रीभानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनमहोपाध्यायश्रीसिद्धिचन्द्र- गणिविरचित काव्यप्रकाशलण्डने नवम उल्लास.॥ दशम उल्लासः। अथार्थालङ्कारानाह - चारुत्वोत्कर्षात् प्रथम उपमा लक्षयति साधर्म्यमुपमा भेदे, (का० ८५,प्र.पा.) समानौ धर्मों ययोः अर्थादुपमानोपमेययोः, नौ सधर्माणी, तयोर्भावः साधर्म्यम् । समान- धर्मनिरूपितः सम्बन्धः । स एव उपमा समासोचरभाववाचिप्रत्ययस्य संबन्धाभिधायकत्वात् । यद्वा समानैर्बहुभिर्धर्मः संबन्धः साधर्म्यम् । वस्तुतस्तु तद्भिन्नत्वे सति तद्गतमयोधर्मवत्व- मुपमेति निर्गलितार्थः । भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय । - .. पूर्णा लुप्ता च, ·फाव्यप्रकाशराप्रडन - उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमामतिपादकानामुपादाने पूर्णा । एकस द्वयोस्त्रयाणां वा अनुपादाने लया। सानिमा। श्रोत्यार्थी च भवेद् वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ (०८७) यविवादिशब्दा यत्परास्तस्येव श्रुत्येव उपमानताप्रतीतिरिति । यवि]वादिशब्दसत्त्वे थौती तथैव तत्र तस्येवे त्यनेन इवाथै [५० ४६, २] विहितस्य क्तेरुपादाने । सहशतुल्यादि- शब्दप्रयोगे 'सरसिजमिदमाननंच तस्याः सममित्यादौ प्रकृतापकृतपर्यालोचनयैव उपमानो- पमेयप्रतीतिरित्यार्थी, 'तद्वत्तेन च तुल्य'मित्यादिना विहितस्य वतेः स्थितौ । 'इवेन नित्य- समासो विभत्यलोप' इति नित्यसमासे इवशब्दप्रयोगे समासगा । समासानुशासनप्रयोजन- मगिरिव राजा इत्यादौ । अत्रेदमवधातव्यम् - चन्द्र इव मुखमित्यत्र यज्जातीयधर्माश्रयश्चन्दः सज्जातीयधर्माश्रयो मुखमित्युपमेयविशेष्यकैव प्रतीतिः, न तु चन्द्रनिष्ठसजातीयधर्माश्रयो मुखमिति प्रकृतिविशेप्यक एव प्रत्ययः । तथा सति हंसीव धवलश्चन्द्र इत्यादौ मतीति- मान्थर्यविरहेण दोपो न स्यात् । हंसीनिष्ठधवलत्वसजातीयधवलवत्तया चन्द्रप्रतीतावनुभव- सिद्ध मान्ययं न स्यात् । उभयविशेष्यकत्वे तु पुंस्त्वान्वितधवलपदस्स हंस्यामनन्वयेन चन्द्रमात्रान्वये विवक्षितप्रतीत्यनुपपचिोपसभव एवेति । चन्द्र इव मुखं आहादक इत्यत्र आहादकत्वस्य उभयगामित्वेऽपि नपुंसकस्य मुखपदस्य लिङ्गग्रहणं नपुंसकानपुंसकयोरित्यनु- शासनात् इति । झमेणोदाहरणानि- उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः। घालवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां यथा कुचाः ।। चकिवहरिणलोललोचनायाः क्रुधि नितरामरुणाभिरामशोभा । सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधचे ।। तस्मा नायिकाया इदमाननं मुखं सरसिज कमलं च समं तुस्यमिति कृत्वा चेतसि मनसि समदमानन्दं विधत्ते करोति । तस्याः कीदृश्याः चकितश्चञ्चलो यो हरिणो मृगस्तद्वलोले चञ्चले लोचने यस्याः । आननं कीदृशम् ! कुधि क्रोधकाले तरुणः कठोरो योऽरुण, सूर्यस्तद्ववारा उद्भटा हारिणी मनोहारिणी कान्तिदीप्तिर्यस्य [प०४७.१] तत् । इयं च समशब्दयोगादार्थी- धागाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वती-परमेश्वरौ ॥ आधन्त-मध्यरहितं दशाहीनं पुरातनम् । अद्वितीयमहं वन्दे मद्वस्त्रसदृशं हरिम् ।। गाम्भीर्यगरिमा. तस्य सत्यं गङ्गामुजङ्गवत् । [दुरालोकः स समरे निदापाम्बररत्नवत् ॥] मु.पु. अधि वरुणारुणवारहारकान्ति' इति पाठो लम्पते । अत्र व्याश्याऽपि व पाठान सारिणी कृता श्यते।

·दशम उल्लास तद्धिते पूर्णा श्रौतीमुदाहरति । तस्य राजो गाम्भीर्यस्य गरिमा गुरुत्वं गङ्गाया भुजङ्गः कामुकः समुद्रस्तद्वत् तस्येव । अत्र तत्र तस्येवे'त्यनेनेवार्थे वतेविधानाच्योतीत्वमालोकनीयम् । एवं क्याच क्यङि णमुलि च भवत्युपमा । क्रमेणादाहरणानि- पौर सुतीपति जनं समरान्तरेऽसावन्तः पुरीयति विचित्रचरित्रचञ्चः । नारीयते समरसीनि कृपाणपाणावालोक्य तस ललितानि सपत्नसेना ।। असौ राजा पोरं लोकं सुतीयति सुतमिवाचरति । उपमानादावाचार इति कर्मणि क्यच् । संग्राममध्ये अन्तःपुर इवाचरति । अधिकरणाचेति क्यच् । तस्य चरितानि निरीक्ष्य शत्रुसेना संग्रामसीमनि नारीयतें नारीवाचरति । कर्तुः क्यङ् सलोपश्चेति क्या । णमुलि भेदद्वयं दर्शयति-मृति- - मृधे निदाघधर्माशुदर्श पश्यन्ति तं परे । स पुनः पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः ।। मधे संग्रामे परे शत्रवस्तं राजान निदाघधर्माशुदर्श निदाघकालीनसूर्यमिव पश्यन्ति । स पुनरवनीपतिः राजा दीर्घसञ्चारं पार्थ इव सञ्चरति । अत्र 'कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः । अथ लुप्ता, तत्रेवादेलोंपे यथा- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलता ॥ द्विपदसमासे तावदुदाहरति । ततस्तदनन्तर चन्द्रेण माहेन्द्री पूर्वा [५० ४७. २] दिक अलता शोभिता । कीदृशेन ? कुमुदाना नाथेन प्रकाशकेन कामिनीगण्डवत् पाण्डुना पाण्डुवर्णेन नेत्रानन्देन नयनसुखजनकेनेत्यर्थः । अत्र गण्डपाण्डुनेति द्वयोरेव पदयोः समासः । तथा धर्मवाद्योयोर्लोपे यथा सविता विधवति विधुरपि सवितरति [तथा] दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःसवशीकृते मनसि ॥ सुखमनुकूलवेदनीयम्, दु स प्रतिकूलवेदनीयम् । ताभ्या व्यासे चित्ते सति, सविता स्र्यो 'विधवति विधुरिवाचरति । विधुश्चन्द्रः सवितरति सवितेवाचरति । यामिन्यो रात्रयो दिनन्ति दिनानीवाचरन्ति । दिनान्यपि दिवसान्यपि यामिनयन्ति यामिन्य इवाचरन्तीत्यर्थः । विधुरिवाचरतीत्याचारेऽर्थे किए तल्लोपश्च । आचारार्थककिपो लोपात् धर्मानुपादानम् । एतयो- लोप-समासेऽपि, यथा-राजते राजकुञ्जरः- राजा कुञ्जर इव । त्रयाणा वादिधर्मोपमानानां लोपे भवत्युपमा । यथा- मृगनयना मानस हरतीत्यादौ । 'सप्तम्युपमाने त्यादिना यदा समासलोपो। अनयेनेव राजश्रीदेंन्येनेव मनखिता । मम्लौ साऽद्य(ध)विपादेन पमिनीव हिमाम्भसा ।।

·। काव्यप्रकाशसण्डन एकस्सेव वहपमानोपादाने मालोपमा । तथा यथोचरमुपमानस्योपमेयत्वे रस(च)नोपमा चोध्या । शृङ्खलान्यायेन पश्चाद् वलनया । यथा- • मतिरिख मूर्मिधुरा मूर्तिरिय सभा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस न परेपाम् ॥ एवमन्यदपि चोध्यम् । उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वया. उपमानत्वं उपमेयत्वं चेत्यर्थः । उपमेयोपमावारणाय एकवाक्यग इति । उपमानान्तर सम्बन्धः अन्वयस्तदभावोऽनन्वयः । अतोऽत्र उपमानान्तरव्यवच्छेदेन चमत्कार इति उपमातोऽस्स भेदः । यथा- रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव । विपर्यास उपमेयोपमा[५० ४८.१ ]तयोः ॥ ( का. ९१, उ० .) तयोः उपमानोपमेययोः । विपर्यासः परिवृत्तिः अर्थात् वाक्यद्वये । उपमेयेन उपमा उपमेयोपमा ! यथा- कमलेव मतिर्मतिरिय कमला, वनुरिव विमा विभेव तनुः । धरणीव धृतिर्धतिरिव धरणी सततं विभाति वत यस ॥ यस्य मतिर्बुद्धिः कमलेव लक्ष्मीरिव । कमा लक्ष्मीर्मतिरिव बुद्धिरिव । विमा कान्तिः तनुरिव शरीरमिव । तनुः शरीरं विभेव कान्तिरिव । धृतिर्धेय धरणीव पृथ्वीव । धरणी पृथ्वी धृतिरिव धैर्यमिव सततं निरन्तरं विभाति शोभत इत्यर्थः । तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। (का० ९३, ५०) अथवा उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते । यथा- अथ लक्ष्मणानुगतकान्तवपुर्जलधिं व्यतीत्य स दाशरथिः । परिवारितः परित ऋक्षगणैस्तिमिरौघराक्षसवलं विभेदे ।। माला तु पूर्ववत् । (अ. ९४, १० पा.) मालोपमायामिव एकस्मिन् यहव आरोपिताः, तदा मालारूपकम् । यथा- रूपामृतस्य वापिकाऽपि जयश्रीरनङ्गस्य । विभ्रमरसैकसंपद् जयति जनानन्दकन्दली वाला ॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । (का० ९२, ५०) समेन उपमानेन । समेनेत्यनन्तरम् , ऐक्यरूपेणेति शेषः । तथा च समेन उपमानेनैक्य. रूपेण संभावनमुक्षेत्यर्थः । संभावनं उत्कटकोटिकः सदेहः । अयं चन्द्र एव भविष्यती- त्याकारः। यथा- ·दशम उल्लास ७९ अजसमास्फालितवल्लकीगुणक्षतोज्वलाङ्गुष्ठनखांशुभिन्नया । पुरः प्रवालैरिव पूरितार्द्धया विभान्तमच्छस्फटिकाक्षमालया ॥ ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ तु संशयः ॥ (का० ९२, उ०) प्रकृतस्य समेनेत्यनुवर्तते । तु भिन्नक्रमे । तदिति लिङ्गव्यत्ययात् संशय इत्यनेनान्वेति । तथा च-समेन प्रकृतस्य संशयस्तु यः ससंदेहनामालङ्कारः । अत्रोपमानोपमेययोरतिशयार्थ विप्रतिपतयः प्रादुर्भवन्ति ससंदेह अलङ्कारः, न तु स्थाणुपुरुषयोः भेदोक्तौ । यथा- गतं तिरचीनमनूरुसारथः [५० ४८, २] प्रसिद्धमुर्घज्वलनं हविर्भुजः । पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जैनः तदनुक्तौ यथा- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।। अन्न वेदाभ्यसनेन सर्गानभिज्ञत्वमुक्तम् । विषयव्यावृत्तेत्यनेन शृङ्गाररसाकौशलत्वमुक्तम् । मनोहरमित्यनेन कान्तिदानाशक्तिरुक्ता । पुराणमित्यनेन निर्माणेऽनिच्छोक्ता । यतो वृद्धस्य तरुणी विषमित्युक्तम् । नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत्परंपरितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ (का० ९५) यथा- - विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्तद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वास(वत्स)रशतं वैरिञ्चमुच्चैः क्रियाः ॥ विदुषां पण्डितानां मानसमन्तःकरणमेव मानस सरोविशेपस्तत्र हंस ! वैरिणां शत्रूणा कमलाया लक्ष्म्याः संकोच एव कमलानां पद्मानामसकोचो विकासस्तत्र दीप्तयुते सूर्य ।, दुर्गाणां कोहलक्षणानां अमार्गणं अनन्वेषणमेव दुर्गाया भवान्या मानवत्या मार्गणं अन्वेषणं वत्र नीललोहित शिवखरूप !, समिता संग्रामाणां खीकारोऽङ्गीकार एवं समिधां हवनीयानां खीकारस्वत्र वैश्वानर अग्ने ! सत्ये यथार्थे प्रीतिः प्रेमैव सत्यां सतीनामिकायां कन्यायां या अप्रीतिद्वेषस्तस्या विधानं आचरणं तत्र दक्ष दक्षनामकाजापते !, विजयः परपराभव एवं विजयोऽर्जुनः तस्मात्प्राग्भावः प्रागुत्पत्तिस्तत्र भीम भीमसेन ! प्रभो समर्थ ! वरवीर उत्कृष्टवीर ! • 'माषकाम्ये पद्यमिदम्' इति टि.। २ 'केवलवेदी भवेद् वृप इत्युक्तरिति भावा ।' इति टि.

·८० काव्यप्रकारापण्डन रिश्चं नमसम्बन्धि वरसरशतं व्याप्य साम्राज्यं उच्चरत्यर्थ क्रियाः निदध्यादित्यर्थः । मान- समेव मानस सरः, क्मलायाः लक्ष्म्याः संकोच एव कमलनामसकोचा, दुर्गाणाममार्गणं [१. ४९.१] एव दुर्गाणा मार्गणम् , समिता स्वीकार एव समिधा स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय एव पराभव एव विजयोऽर्जुनः- एवमारोपणनिमिचो हसादेरारोपः। यद्यपि शब्दालझारोऽय तथापि प्रसिद्धिवशादत्रोक्त । भेदभाजि यथा- आलानं जयकरिणः प्रतापतपनस्य पूर्वादिः । सेतुर्विपचिजलधेर्धरणिशुजले भुजो जयति ।। हे राजन् । ते तव भुजो याहु जयति । कीदृश! जयः परपराभव एव करी इस्ती, वस्यालानं वन्धनस्तम्भः । विपद्वारिधेः विपचिसमुद्रस्य दृपदा पाषाणाना सेतुः । प्रवापसूर्यस्य पूर्वाविरुदयगिरिः । कीदृशस्य ते. धरणां भुनक्तीति धरणीमुझ तस्य । अत्र जयादेर्भिन्न- शब्दवाच्यस्य करित्वाद्यारोपे भुजस्यालानताद्यारोपो युज्यते । मालाऽपि पूर्ववद् बोध्या । प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत् साध्यते सात्वपहुतिः। (का० १६, ५०) निषिध्य उपमेयमसत्य कृत्वा । यथा- स्फुटनीलोत्पलपटलं सुधामयूखे सुधासरसि । मन्यामहे नितम्बिनि ! नैप कलङ्कः परिस्फुरति ॥ एव भजयन्तरैरप्यूद्या । योतयित्वा कमप्यर्थं गोपनीयं कथञ्चन । यदि श्लेपेणान्यथा वान्यथयेत् सा त्वपहुतिः ॥ यथा कालेऽस्मिन् जलदानामिति प्रागुक्तम् । श्लेपः स वाक्पे एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥ (का० १९, उ०) यत्र शक्यभेदेन शब्दभेदः, तत्र शब्दश्लेपः । यथादर्शिते नानार्थे थिटे च । यत्रैकार्थः इशक्यो ] अपरोऽयों निरूढलक्षणया प्राप्यते तत्रार्थश्लेपः । यथा-- उदयमयते दिमालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति नलिनी(निधन) निद्रामुद्रा प्रवर्त्तयति क्रियाः (यां)। रचयतितरा खैराचारप्रवर्तनकर्तनं वत यत लसत्तेजःपुजो विभाति विभाकरः ॥ विभाफरः सूर्यः राज्याभिषेककाले पुरोहितादिभिः ततुल्यत्वेन प्रतापरुद्रादिवत् संकेतितो नृपविशेषश्च । उदय पूर्वाचल सपद च । दिशोमालिन्य अन्धकारः दिश्यानां जनाना कुवेपत्वं वा। निद्रा मन समीलन निरुत्साहता [प०४६ २] च । क्रिया गमनादिका सदाचार । खैराचारोऽभिसारादि वेदानुल्लाध्य खेच्छाचरण च । तेजसा मोनां पुजा, मनागमि खावमाननाक्षमता च ।

·, परोक्तिभंदकैः श्लिष्टः समासोक्तिः, (क०९७, ५०) भेदकैः विशेषणः श्लिष्टैः प्रकृताप्रकृतसाधारणैः । प्रकृतार्थप्रतिपादकेन वाक्येन लिष्टानां प्रकृतसाधारणानां भेदकानां विशेषणानां माहात्म्यात् , न तु विशेषसामर्थ्यादपि यदप्रकृत- सानिधानं व्यञ्जनं सा समासेन संक्षेपेण अर्थद्वयस्य कथनात् समासोक्तिः । यथा- लहिऊण [तु]ह(ज्झ) वाहुप्फंसं जीये स कोवि उल्लासो। जयलच्छी तुह विरहे न उजला दुब्बला ननु सा ॥ अत्र तद्विशेषणसामर्थ्यात् जयलक्ष्मीव्यवहारे कान्ताव्यवहारस्य .आरोप्यमाणस्य चमत्कारितेति । इयमेवान्यैरेकदेशवर्तिरूपकमिति भण्यते । निदर्शना। अभवद्वस्तुसम्बन्धः उपमापरिकल्पकः ।। (का०९५, उ.) उपमानोपमेयभावे पर्यवसित इत्यर्थः । तस्य वाक्य-पदार्थभेदात् वैविध्यम् । तत्राद्यमुदा- हरति- 'क सूर्यप्रभव' इत्यादिना । अत्राल्पविषयया मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनं न स्यादित्येको वाक्यार्थः । अपरस्तु उडुपेन सागरतरणम् । न चोपमानोपमेयभावं विना अनयोः सम्बन्धः "संभवतीति उपमायां पर्यवसानम् । द्वितीयो यथा- अस्सा मुखस लीलां वहति शरत्शर्वरीनाथः । अत्र कथमन्यस्य लीलां अन्यो वहतीत्युपमायां पर्यवसानम् । पूर्ववन्मालाऽपि बोध्या। अप्रस्तुतप्रशंसा या [सा] सैव प्रस्तुताश्रया ॥ (का० ९८, उ० ) अप्रस्तुतस्य अप्रकृतस्य प्रशंसा वर्णना । अप्राकरणिकार्थाभिधानेन प्राकरणिकार्थस्याक्षेपोs- प्रस्तुतप्रशंसा । अस्या बहुविषयत्वेऽपि तुल्ये प्रस्तुते तुल्यान्तरस्याभिधाने अतीवचमत्कार इति तदेवोदाहियते- यथा- 'अवितततमोऽन्धकूपगर्भादिदमुदधारि करेण येन विश्वम् । चरमगिरिगभीरगहरान्तः पतति स एप नाप० ५०.१] कश्चिदीक्षतेऽपि ॥ अत्र अप्रस्तुतस्य तथाविधस्य रवेरभिधानेन प्रकृतानेकोपकारस्य कस्यचिन्महापुरुषस्य दुर्दशायां केनापि किश्चिन्नोपकृतमित्याक्षिप्यते । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ (का० १..) कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः। विज्ञेयातिशयोक्ति: सा. ( १०१) अस्याः सामान्यलक्षणम् - अतिशयपतिपत्ये अन्यस्य अन्यतादात्म्यकोक्तिरूपं निगरणं प्रकृतनिष्ठासाधारणधर्मस अविपयीका(कोरणम् । तच चन्द्र इत्यत्र चन्द्र एवायं इत्यत्र च । का०प्र०११ ·काव्यप्रकाराखण्डन संभवति । प्रकृवं निगीर्य असाधारणधर्मेण अनुक्रवा तेन रूपकाद् व्यवच्छेदः । अध्यवसा. [i] खतादात्म्येनाध्यवसायः। यथा- लवामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकरः स्वयं हाराकारा गलति जलधारा कुवलयाद । धुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्माऽपि पचनो गृहद्वारे पुण्यं परिणमति फस्यापि कृतिनः ।। यच तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते सा अपरा । अन्यदेव हि लावण्यमत्यैवास्याः स्तनद्युतिः। तन्मन्ये रचना नैपा सामान्यस्य प्रजापतेः॥ यद्यर्थस्य यदि शब्देन चेच्छब्दे वा यत् कल्पनं अर्थादसंभाविनोऽर्थस्य सा तृतीया । यथा- उभौ यदि व्योम्नि पृथक् प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ कारणस्य शीघ्रकारिता वक्तुं कार्यस्य पूर्वोक्ती समानकालोक्तौ च चतुर्थी । यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालव्याः कुसुमचापबाणेन । चरमं रमणीवल्लभलोचनविषयं त्वया नीता ॥ मालच्या मालवीनाम्न्याः नायिकायाः हृदयं कुसुमबाणेन कामेनादौ प्रथमतः अधिष्ठित- माश्रितम् । हे रमणीवल्लभ ! त्वया चरमं पश्चादधिष्ठितम् । त्वया कीदृशेन ! लोचनविषयं नेत्रपात्रता भजता गच्छतेत्यर्थः । अत्र राजदर्शनेन हृदये मदनवेदनेति [५० ५०,२] तयोर्क- "परीत्यवर्णनमिति । समानकालोको यथा- 'सममेव समानान्तं द्वयं द्विरदगामिना' - इत्यादौ । प्रतिवस्तूपमा तु सा । (का० १० १, २. पा.) सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः॥ (का. १०२, पू.) सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यद्वये उपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च। यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येपा। न खल परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रतम् ।। एपा देवीभावं कृताभिषेकस्त्रीवं प्रापिता परिजनपदवाच्यतां कथं भजति ! नेत्यर्थः। खल निश्चितं दैवतरूपेण देवतामूर्त्या अतिं चिहित रलं न परिमोगयोग्यं हवाचलरण- योग्यमित्यर्थः । अन कथमित्यनेन न खलु इत्यनेन च अनौचित्यं प्रत्याय्यते इत्येकस्यैव मनौचित्यरूपसामान्यस्य द्विरुपादानम् । 'यदि दहत्यनिल' इत्यत्र मालाल्पा पा-बोध्या । मु.पु. सर्वत्र 'मालत्या'-'मालती' शब्दो लम्यते । भजवेत्यपि पाठ.' इति दि.1

·दशम उल्लास
इष्टान्तः पुनरेतेपां[सर्वेपां]प्रतिविम्यनम् ॥ ( म. १०२, ३.)
एतेषां साधारणधर्मादीनां प्रतिबिम्बनं विशिष्टोपमा । यथा 'दप्पन्धिगन्धगजकुम्भ'
इति । दृष्टो निश्चयो यत्र स दृष्टान्तः । गृहीतप्रामाण्यकः । यत्र दृष्टान्तवाक्येन दान्तिक
तस्यानिश्चयस्य प्रामाण्यग्रहो भवतीत्यर्थः । यथा
त्वयि दृष्ट एव तस्या निवृत्ति(निर्वाति) मनो मनोमवज्वलितम् ।
आलोके हि हिमांशोषिकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥
सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृतामकृतात्मनाम् ।
सैव क्रियासु पहीपु कारकस्पति दीपकम् ॥ (स.१.१)
पर्मस्य सहचिरुपादानं सैव समद्धतिबदीपु क्रियासु सतीवित्यर्थः । क्रियासित्यादि-
बन्नात् गुणपरिग्रहः । धर्मस क्रियादिरूपस्स एकस सहद्दीपनाद् दीपकम् । यथा-
किविणाण धणं नाआण फणमणी केसराइँ सीहाणं ।
कुलबालिग्राण पणा कुचो छिप्पंति अमुआणं ।।
पय स्पशन्ति इति क्रिया सम्दुपाग । एवं यदीपु कियाएकस फारकलोपादानं
पोप्यन् ।
मालादीपकमायं चेद् यथोत्तरगुणायहम् । (प. ४,५.)
पूर्वग पूर्वेण वस्तुना उच {५०५1,1] रोपरमुपक्रियते तन्नालादीपफन् । यया-
संग्रामाङ्गणसंगवेने भवता चापे समारोपित
संप्राप्त परिपन्धियोधनिरहे सांमुख्पमासादितम्।।
कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्उतं
वेन त्वं मरवा च कीर्चिरतला कीस्पीच लोकपपम् ।।

·काव्यप्रकाशखण्डन इयं सुनयना दासी कत्ततामरसथिया । आननेनाकलङ्केन जयन्तीन्दुं कलविनम् ।। इयं नायिका सुनयना शोभननेता अकलकेन निर्दूपणेन माननेन मुखेन कलकिन कलक्ष्युक्तं इन्दु चन्द्रं जयति । आननेन कीडशेन ! दासीकृता तामरसस्स पद्मस्य श्री: शोभा येनेत्यर्थः। आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमान( मेय)ता। तस्यैव यदि वा कल्पा(ल्प्या) तिरस्कारनिवन्धनम् ॥ (का. १३) इत्युभयरूपस्य प्रतीपस्यात्र व्यतिरेक एवान्तर्भावः । यथा- लावण्यौकसि राजनि राजत्यसिन् किमिन्दुविम्वेन । द्वितीयं यथा- शृणु सखि! तव वचनीयं तव पदनेनोपमीयते चन्द्रः। अनोपमेयस्य न्यूनतायामपि व्यतिरेकमिच्छन्ति । यथा- हननवाद्यैर्यशसा मया पुनर्द्विपां हसैः दृत्यपथः सितीकतः । तथा- मया रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता । इत्यादिषु। निषेधो वतुमिष्टस्य यो [५० ५१,२] विशेपानिधित्सया ॥ (का० १.६, उ.) वक्ष्यमाणोक्तविपयः स आक्षेपो द्विधा मतः । (का• १०५, ५०) धतुमिष्ठस्य निषेध इति सामान्यलक्षणम् । वक्ष्यमाणेत्यादिविशेषद्वयं वक्तुमिष्टस्य विव. क्षितस्स अवश्यवक्तव्यत्वं अतिप्रसिद्धत्वं वा । वक्त निषेधो निषेध इव यः स यथाक्रम वक्ष्यमाणविषय उकविषयश्चेति द्विविध भाक्षेपः । यथा- अएँ एहि[कि पि] तीया(कीए)वि कये णिफिर भणामि अलमह वा । अविआरिअकजारमआरिणी मरउ ण भणिस्सं ।। [भये एहि किमपि कस्या मपि कृते नि कृप भणामि [भलमय पा] । अविचारित कार्यारम्भकारिणी नियता न पुनर्भमिष्यामि ॥] न मणिप्यामीति पौनरुत्यं खेदातिशयपोषकम् । अत्रोद्देश्यनायिकादुरवसानिवेदनस वक्ष्यमाणाया वा मरणावस्थाया अभिधानस्य अलमित्यादिनिधो अशक्यवक्तव्यलमस्या न्यजयति ।

·दशम उल्लास - - ज्योत्साचन्दनमाला हालाहलतां परिप्राप्ताः। ' संप्रति सुदृशो हन्ताऽनेन किमुक्तेन न चूमः॥ न म इति निषेधो विरहे शीतलानामपि दुरुत्सहत्वस्य अतिप्रसिद्धत्वं व्यनक्ति । क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ (का० १०७, ३०) क्रिया कारकन्यापारः प्रसिद्धसामग्रीनिवेघेऽपि तत्कार्यरूपफलस्वाभिव्यक्तिर्विभावना । अप्रसिद्ध कारणमाक्षिपतीति न विरोधः । वैयाकरणाः क्रियाया एव हेतुतां मन्यन्ते । तथा च हेतुरूपक्रियाप्रतिषेधेऽपि तत्फलप्रकाशन विभावना । वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेऽपि कार्य- वचनं विभावनेत्यन्ये । यथा- कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टाऽपि । परिवर्तते स नलिनी लहरीभिरनालोडिताऽप्यघूर्णत सा ।। सा नलिनी कुसुमितलताभिरहताऽपि रुज म्लानि अधत्त । अलिकुलैरदष्टापि परिवर्तते स संकुचिता । लहरीभिरनालोडिताऽपि अघूर्णत बनामेत्यर्थः । अत्र लताहननादिकं हेतुख. दभावेऽपि पीडादिघारणं कार्यमुक्तमिति प्रकृतोदाहरणता । विशेपोक्तिरखण्डेषु [५० ५२,१] कारणेपु फलावचः । (श• १०८, ५०)' फलावचः कार्यानभिधानम् । अत्राप्यप्रसिद्धं कारणं सिद्ध्यतीति न विरोधः । यथा- निशात्ययव्यज(जि)नि पङ्कजानामामोदमेदखिनि गन्धवाहे । न मुञ्चते कैतववद्धनिद्रावन्योन्यकण्ठग्रहणं युवानौ ।। यथासङ्घ क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः ॥ (का० १०८, उ.) यथासङ्ख्यमिति यथासङ्ख्यनामालकार इत्यर्थः । क्रमेण पूर्वस्य पूर्वेण मध्यमस्य मध्य- मेन अन्त्यस्य अन्त्येनेत्यर्थः । यथा- एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमेतत् देव द्विपां च विदुषां च मृगीदृशां च । वापं च संमदरसं च रविं च पुष्णन् शौर्योप्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ देव! द्विषां चेतसि शौर्योन्मणा तापं पुष्णन् , विदुपा चेतसि विनयेन संमदरस पुष्णन् , मृगीदशा चेतसि लीलया रतिं पुष्णन् एको विष्णुविधा चेतसि वससीत्यर्थः । सामान्यं वा विशेपो वा योऽन्येन समयते। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधम्यणेतरेण वा ॥ (प्र. १०९) अनुपपद्यमानतया समान्यमानस्सार्थस उपपादनार्थ यदर्थान्तरस न्यसनं उपपादकत्वेन न्यासः स अर्थान्तरन्यासः । तत्र सामान्यस विशेपो विशेषस सामान्यं समर्थकमिति द्वौ; प्रापि साधर्म-वैधाभ्या भेदद्वयमिति चत्वारो भेदाः । सापर्येण तत्रापि सामान्य- विशेपेण । यया- सु.पु. 'बम्पेन' इति । २ मु. ३. 'यम्' इति। . .

·काव्यप्रकाशखण्डन निजदोपावृतमनसामतिमुन्दरमेव भाति विपरीवम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शङ्खमपि पीतम् ।। तेपो विशेषात् सामान्येन यथा- 'सुसितयसनालंकारा]या'मित्यादि । वैधयेणाद्यो यथा- गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरि धुर्यों नियोज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं सपिति गौगलिः ॥ गलिः पतनशीलः । एवमन्येऽप्युदाहार्याः । विरोध: सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः। (का. ११०,५०) वस्तुवृत्तेन अविरोधेऽपि विरुद्धयोरिच यदभिधानं स विरोधः । यथा- अभिनवनलिनीकिशलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः । सुभग कुरङ्गदृशोऽस्या विधिवशवस्त्वद्वियोगप० ५२,२]पविपाते। हे सुभग! विधिवशतो दैवात् वद्वियोग एव भवद्विरह एवं यः पविर्वजं तख पाते पतने सति अस्याः कुरजहशो मृगनेत्रायाः अभिनवा या नलिनी पद्मिनी किसलयं नवदलं मृणालस्स बिसस्य वलयं बाइलङ्करणं एतदादि सर्व दवदहनराशिः दावानलखरूपं भवति । अत्रापाततो नलिनीदलत्वजातिदेवदहनत्वे जात्योर्विरोधमतिमासेऽपि संतापकारित्वलक्षण- साधर्म्यपुरस्कारेण रूपकालकारप्रतीतावाभासत्वम् । अस्य वहवो विषयाः वयं लक्ष्यतोऽनुस- न्याः । कार्यकारणभूतयोधर्मयोमिनदेशतया आभासनरूपः असंगतिरूपोऽलशरो विरोध एवान्तर्भूतः । यथा- जस्सेअ वणो तस्सेज वेअणा भणइ तजणो अलिअं । दंतक्ख कवोले बहुए वेषणा सवत्तीणं ।। [यस्यैव प्रणवस्यैव वेदना भगति सजनोऽलीकम् । दन्तक्षसं कपोले यावा वेदना सपतीनाम् ॥] तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत् तयोर्गुणक्रिये च मिथो विरुद्धतां बजतः स विपमालारोऽप्यत्रैव विरोधेऽन्तर्भूतः । सयः करस्पर्गमवाप्य चित्रं रणे रण यस्य पाणलेसा । तमालनीला शरदिन्दुपाण्डुयशस्त्रिलोकाभरणं प्रसूते ॥ वमालनीलाऽपि कृपाणलेखा रणे रणे यस्य करस्पर्शमवाप्य सद्यः शरदिन्दुशुधे यश: प्रस्ते एतच्चित्रम् । नीलया शुभ्रजननात् । कीदृशम् ! त्रयाणां लोकानां समाहारसिलोकी वस्या भूपणं सर्वलोकानामेकमाभरणमिति द्वितीय चित्रम् । हसस्पर्शमात्रेण सद्यः प्रसव इति तृतीयम् । स्त्री हि पुंपाणिग्रहणानन्तरं कालान्तरे प्रसूते, रगे हिंसैव योग्या न तु प्रसव इति चतुर्थम् । स्त्री तु कचिदेव रतिरणे प्रसूते, इयं सर्वेष्वेव रणेष्विति पञ्चमम् । कृपाणले- .

·दशम उल्लास खायाः प्रसव इति षष्ठम् । कृपाणधारा छिनत्ति न तु प्रसूते, तथा स्थूलोदरा हि प्रसूते न तु लेखाकारा । किं बहुना : प्रतिपदमत्र पद्ये [५०५३,१ ] चित्रमुपसंहर्तुं शक्यम् । अत्र पाण्डुनी- लयोः कार्यकारणगुणयोर्वेषम्यम् । तथा- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ (का० १३८, ३०) तथैव यद् विधीयेत स व्याघात [इति स्मृतः।] (का० १३९, पू०) इति लक्षितस्य व्याघातस्य विरोध एवान्तर्भावः । उदा० दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः॥ खभावोक्तिर्डि(क्तिस्तु डि )म्भादेः खक्रियारूपवर्णनम् ॥ (का० १११, उ०) रूपशब्देन वर्णः अवयवसनिवेशश्च उभयं प्रायम् । तथा च याहशः खाभाविक- धर्माभिधाने चमत्कारः तादृश एवालङ्कारः । यथा- अम्बाकरावलम्बादविलम्बाहुःखितस्खलचरणम् । कणितमणिमञ्जलरसं (रसनं?) मुकुलितदशनं हरिं वन्दे ।। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यधा । (का. ११२, पू.) मुखे प्रथमतः रूढिः, पर्यवसाने व्याजेन स्तुतिप्जरूपा स्तुतिर्वा । यथा- दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति । अदाता पुरुषस्त्यागी सर्व संत्यज्य गच्छति ॥ सा सहोक्तिः सहार्थस्य पलादेकं द्विवाचकम् ॥ (का० ११२, उ०) सहाथैत्यनेन समं सार्द्धमित्यादेः परिग्रहः । एकमपि एकप्रतियोगिकान्वयबोधकम- पीत्यर्थः । द्विवाचकं द्विप्रतियोगिकान्वयबोधकम् । अयं भावः-विशेषणपदानां विशेप्या- वितखार्थवोधकस्यौत्सर्गिकरवं प्रकृते च सहाद्यव्ययपदसमभिव्याहारविशेपसमभिन्याहारेण अपरार्थप्रतीतिप्रतियोगिकान्वयप्रतिपादनमित्युभयप्रतियोगिकखार्थान्वयवोधामिति । यौकत्र भाधान्येनान्यस्य गुणत्वेन एकधर्मान्वयित्वं तत्र यमकालकार इति पर्यवसितोऽर्थः । तेन चैत्र-मैत्री सह पचत इत्यादी नातिप्रसनः । समुचये द्वयोः प्राधान्येनान्वयः । अत्र , स्वेकस । यथा- साकं दिवसनिशाभिः श्वासा दीर्घा भगन्त्यय । अयि तनुलतया सुतनोर्जीवाशा दुर्लमा जाता ।। विनोक्तिः सा विनान्पेन यत्रान्यः सन्न चे(ने)तरः। (य. ११३, पृ.)

·"24 काव्यप्रकाशखण्डन अन्येन विना अन्यः सन्न भवति असन् वा न भवतीत्यर्थः । [५० ५१,२] कचिदशोमनः कचित् शोभनः । यथा विना रजन्पा कश्चन्द्रो विना चन्द्रेण का निशा। द्वितीयो यथा- अनय विनेव राज्यश्रीः साध्वी योपिच चापलम् ॥ परिवृत्तिर्विनिमयो योर्थानां स्यात्परस्परम्॥(का. १११,३०) परिवृचिरलकारः- लावं कमलपनानां दवा दत्ते च सौरभं पवनः । तान्यपि मुदं जनेम्यो ददति ततो लब्धदर्शनान्युचैः ॥ प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः। (का० ११४,५०) तद्भाविकम्. उदाहरणम्- आसीदजनमत्रेति पश्यामि तव लोचने । भाविभूषणसंभारा साक्षात् कुर्चे तवाकतिम् ।। काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता ।। (घ• ११४, २०) यथा- अनिर्मिनगमीरत्वादन्तर्गुढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशी रामस्य करुणो रसः ।। अत्र पूर्वार्धवाक्यार्थः पुटपाकप्रतीकाशे हेतुः । पदार्थता यथा तं सन्तः श्रीतुमर्हन्ति सदसयक्तिहेतवः । अत्र सदसद्यक्तिहेतुत्वं श्रवणाहत्वे हेतुः । पर्यायोक्तं विना वाच्यं वाचकत्वेन यद्वचः।(का. ११५, पृ.) वाच्यतावच्छेदकं विना प्रकारान्तरेण वाच्यस्य अर्थस्य व्यजनया यदभिधानं प्रतिपादनं उत्पर्यायेण भयन्तरेण कथनात् पर्यायोक्तम् । यथा- यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि निवासमीतिरुज्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे॥ यं कृष्ण प्रेक्ष्य ऐरावणमुखे मदेन निवासप्रीतिरुज्झिता । हरेरिन्द्रस्य हृदये मानेनाहहारेण वासप्रीतिस्त्यका । चिरकालं व्याप्य रुढाऽपि उपचिताऽपि । अत्रैरावणशको मद-मान- मुक्तौ जाती इति व्यत्यमपि शब्देन प्रकारान्तरेणोच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव नियमिति । यथा तु न्याय तथा नोच्यते । १ मु.पु. परस्परं स्थाने 'समासमः' इति पाठो लम्पते ।

·- देशम उल्लास उदात्तं वस्तुनः संपत्. (का० ११५, ४० पा०) संपत् समृद्धियोगः । यथा- मुक्ताः केलिविस्त्रहारगलिताः संमार्जनीभिहताः, प्रातः प्राङ्गणसीम्नि मन्थरचलद्यालाशिलाक्षारुणाः । दूराद् दाडिमवीजशङ्कितधियः कर्पन्ति केलीशुकाः, यद् विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम् ।। केलिभिर्विसूत्रा ये हारा [ प०५४,१] तेभ्यो गलिता या मुक्ता मुक्ताफलानि ताः प्रातःकाले मार्जनीभिर्हतास्तथाऽजन(ण)देशे मन्थरं मन्दं चलन्तो ये बालानां कामिनीनां अंड्यस्तेषां लाक्षया अरुणाः ताः क(किमीभूताः दूरात दृष्ट्वा दाडिमवीजमिति शक्तिबुद्धयः भीडाकीराः विद्वद्भवनेषु यत् कर्पन्ति तद् भोजनृपतेस्त्यागलीलायाश्चेष्टितम् । अत्र विद्वद्भव- नस्य मुक्तादिधनसमृद्धियोगः । महतां चोपलक्षणम् ॥ (का० ११५, च० पा० ) उपलक्षणमङ्गभावः, अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । तदिदमरण्यं पसिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् बाहुसहायश्चकार रक्षाक्षयं रामः॥ न चात्र वीरो रसस्तस्यैहानत्वात् । तसिद्धिहेतावेकसिन् यत्रान्यत् तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ. (का० ११६,) यथा- एवमेव विपमो नवमेघः सोऽपि वर्षतितरामभिरामम् । तत्र चेदविरलं वशब्दाः पूर्णमेव सुतनोः शतमन्दाः॥ अत्र शतपूर्णतायां नवमेघः करणं तदुपरि वर्पणायुक्तं काव्यलिने हेतु-हेतुमद्भायमा विवक्षितं न पुनः हेतूनां गुणप्रधानचिन्ता । अत्र तु एकखैर तकार्यकारित्वं अन्ये तत्साहायकं कुर्वन्ति इति ततोऽस्याः भेदः । स त्वन्यो युगपद् या गुणमियाः ॥ (का० ११६, ३०) गुणी (च] क्रिये च इति गुणक्रियाः । नयनं तय रक्तं च मलिनाथ रणेप्रयः। धुनोति चासिं सहसा तनुपे च महद्यशः॥ एवं गुणक्रिययोरपि योध्यम् । एकं क्रमेणानेकसिन् पर्यायः. (स. ११७,५०) एक वस्तु कमेपाने कलिन् मदभिधीयते स पर्यायः । उदा०- ·९ ० काव्यप्रव नन्याश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस हदवे वृपलक्ष्मणोऽय कण्ठेऽधुना यससि वाचि पुनः खलानाम् ।। हे कालकूट! इयमांश्रयस्थितिस्तव केनोपदिष्टा कथिता? कीदृशी : उत्तरोचरं विशिष्टमुत्कृष्टं पदं स्थानं यस्यां सा । तथा प्राक् प्रथमतोऽर्णवस्य समुद्रस्य हृदये, अथानन्तरं वृपलक्ष्मणो महादेवस्य कण्ठे, अधुनेदानी खलानां दुष्टानां वाचि मुखे वससीत्यर्थः । [५० ५४,३] अन्यस्ततोऽन्यथा । (का० ११५, ५०) अनेकमेकसिन्नुच्यते सोऽन्यः । मधुरिमरुचिरं वचः खलानां अमृतमहो प्रथम पृथु व्यनक्ति । अथ कथयति मोहहेतुरन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव ।। अनुमानं तदुक्तं यत् साध्य-साधनयोर्वचः ॥ (का० ११७, उ० ) बोध्य-बोधकयोरित्यर्थः । यथा- यत्रता लहरीचलाचलयो व्यापारयन्ति ध्रुवं यत् तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः । तच्चक्रीकृतचापमश्चितशरप्रेवत्करः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदाऽऽसां स्मरः ॥ यद् यस्मात् यत्रता लहरीचपलदृष्टयो वामलोचना ध्रुवं व्यापारयन्ति तत्रैवामी मर्मभिवः कामवाणाः सततं धारया पतन्ति । तत् तस्मात् मण्डलीकृतधनुर्यथा भवति तथा पूरितवाणः प्रसार्यमाणबाहुः क्रोधयुक्तः शासनधारकः सन् , आसां सदा सरः कामः अग्रत एव धावती- त्यन्वयः । अत्र पूर्वाद्ध साधनस्य, उत्तरार्द्ध साध्यस्य वचनम् । अत्र वस्तुगत्या व्याप्त्यसत्त्वेऽपि कविप्रौढोक्तौ च तथाभिधानमित्यलकारत्वम् । अन्यथा वहिमान् धूमादित्यत्रापि तथा स्यात् । विशेपणैर्यत् साकृतरुक्तिः परिकरस्तु सः । (का. ११८, ५०) अर्थाद् विशेष्यस्य । यथा - महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भूतः संयति लब्धकीर्तयः । न संहतास्तस्य न भेदघृत्तयः प्रियाणि वाञ्छत्यमुमिः समीहितम् ॥ भारवेः पद्यम् । अत्र महौजस्त्वादिविशेषणानि परानभिमवनीयत्वायभिप्रायकाणि । व्याजोक्ति छद्मनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् ॥ (पा० ११८, उ.) निगूढमपि वस्तुनो रूपं खरूपप्रतिपन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपयते सा व्याजोक्तिः । न चैपाऽपहुतिः, प्रताप्रकृतयोः साम्यवहाभावात् । यथा- ..

·दशम उल्लास शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसद्- रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् ससित शैलान्तःपुर [५० ५५. १] मातृमण्डलगणैर्दष्टोऽवताद् वः शिवः॥ वो युष्मान् शिवः अव्याद् रक्षतु । कीदृशः ? शैलेन्द्रेण हिमाचलेन प्रतिपाद्यमाना दीय- भाना या गिरिजा पार्वती तस्या हस्तोपगृहेन हस्तस्पर्शेन उल्लसद् व्यक्तीभवद् यद् रोमाञ्चादि रोमाञ्चकं यः खरभङ्गादिः तेन विसस्थुलो विसहशः योऽखिलः समस्तो विधिविधानं तेन यो व्यासजस्तस्य भने भङ्गार्थमाकुलो व्याकुलः, सस्मितं यथा स्यादेवं तुहिनाचलस्य हिमगिरेः, हा चैत्यमित्यूचिवान् कथितवान् । शैलान्तःपुरे हिमाचलस्यान्तःपुरे यो मातृमण्डलानां गणः समूहस्तैईष्टोऽवलोकित इत्यर्थः । अत्र पार्वतीस्नेहस प्रच्छन्नतयाऽनुवर्तमानस्य करस्पर्शजन्य- रोमाञ्चादिनोद्भिद्यमानस्य हिमालयकरस्पर्शजन्यत्वं प्रतिपादयता पुनर्निगृहनाद् व्याजोक्ति- रित्यर्थः। किञ्चित् पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत् प्रकल्पते । तागन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ (का. ११९) प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तुशव्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तराभावात् सदृशवस्त्वन्तरन्यव- च्छेदाय भवति पर्यवस्यति सा परिसंख्या । अत्र कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च । यथा- कि ध्येयं विष्णुपदं कि वक्तव्यं हरेर्नाम । कि कार्यमार्यचरितैरभिलपितं पूजनं विष्णोः ॥ अमनपूर्वकं यथा- कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेपु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ।। यधोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुना । तदा कारणमाला स्यात्. (का० १२०) उचरं उत्तरं प्रति यथोचरम् । यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस कारणं गुणग्रको विनयादगाप्यते । गुणप्रकण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभा हि संपदः ॥ अय हेतोरमेदतः उक्ति तुमती हेतुः । यथा- अविरलकमलविकासः सकलालिमदः(दय) कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति मुन्दरि! लोकोत्कण्ठाकरः कालः ।। मु.पु. 'संप्रति' इति पम्म। म.

·काव्यप्रकाशपपड़न संपति इदानी काल: समयो रम्यः शोभनः अभ्यु [ ५०५५,२ पैति आगच्छति। कीदृशः । अविरलं निरन्तर कमलानां विकासः प्रफुल्लता यत्र सः । सकलानां समस्तानामलीनां भ्रमराणां मदो यत्र सः । कोकिलानामानन्दो यत्र सः । लोकानां जनानामुत्कण्ठा औत्सुक्यं तत्करस्वत्का इत्यर्थः। उत्तरः श्रुतिमात्रतः। (का० १२१, द्वि० पा० ) यथा- गम्यतामन्यतः पान्थ ! तवेह वसतिः कुतः । दोपाय सादलं पान्ध ! वसतियोपिदालये ।। भो गृहिणि ! वासं देहीति बसतियाचकस्य कस्यचिद् वचनममुना वाक्येनोन्नीयते । असंभाव्यं लोकातिक्रान्तिगोचरं प्रतिवचनम् , यथा- का विप(स)मा दिवगई किं दुल्लभं जणो गुणग्गाही। किं सोसं सुफलत्तं किं दुक्सं जं खलो लोओ ।। प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम् । इह तु वाच्य एवं विथान्तिरित्यनयोर्भेदः । कुतोऽप्यलक्षितः सूक्ष्मोऽप्याऽन्य प्रकाश(श्य)ते ॥ (का० १२२, उ०) धर्मेण केनचिद् यत्र तत्सूक्ष्म प्रविचक्षते'। (का० १२३, पू०) कुतोऽपि आकारादिनिताद् वा । सूक्ष्मः तीक्ष्णमतिवेद्यः । यथा- वक्रस्यन्दिखेदविन्दुप्रवन्धेदृष्ट्वा भिन्नं कुङ्कुम कामि(पि) कण्ठे । पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्याः सित्या पाणी सगलेसां लिलेस ।। कापि वयस्या सखी तन्व्याः नायिकायाः पुंस्त्वं पौरुषं व्यञ्जयन्ती तस्याः पाणौ हस्खे खगलेखां खजामति लिलेख । किं कृत्वा ? कण्ठे कण्ठस्यले भिन्न च्युतं कुडमं दृष्ट्वा । कैः ! वक्त्राद् मुखात् स्यन्दिभिः खेदविन्दूनां प्रबन्धैः समूहैरित्यर्थः । अत्राकृतिमालोक्य कयापि वितर्किते पुरुषायिते असिलेखालेखनेन वैदग्ध्यादमिव्यक्तिमपनीते पुंसामेव कृपाण- पाणितायोग्यत्वात् । उत्तरोत्तरमुत्कों भवेत् सारः परावधिः। (का० १११ उ.) पर पर्यन्तमागः अवधिरुत्कर्षसीमा यत्र धाराधिरोहिततया तत्रैव विश्रान्तः । यथा- भोजनभूषणमयलाकरकमलापतिं दुग्धम् । उदलङ्कारः कदलं तदलङ्कारः शर्करासारः॥ समाधिः सुकरं कर्म कारणान्तरयोगतः। (का. ११५, ५०) सुकर मुकरत्वेन विवक्षितमित्यर्थः । [प०५६,१] यथा- मु.पु. 'कुटोऽपि छक्षितः' इति पाटो लभ्यते । २ 'परिचक्षते' इति मु.पु. ३. . कार्य इति पाठः।

·दशम उल्लास سه मानमसा निराकत्तुं पादयोमें पतिप्यतः । उपकाराय दिष्ट्येदमुदीण धनगर्जितम् ।। समं समतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ (का० १२५, उ०) अयमनयोयोगः उचितः इत्यध्यवसानं चेत् तदा समनामालङ्कारः । इदं सद्योगे असद्यो- ने[च] । क्रमेणोदाहरणानि 'लमेव सौन्दर्येत्यादि । द्वितीयं यथा- सुमहद्विचित्रमेतत् समुचितरचने विधिश्चतुरः । आखायं निम्बफलं तस्य यदाखादकः काफः ॥ ['चित्रं चित्रं यत यत महचित्रमेतद्विचित्रम्' इत्यादि ।] पुनः पुनरुक्तिः संभ्रमातिशयार्थी । एतन्महचिनं सर्वोत्कृष्टं पारमे धर चित्रकर्म संसाराख्यं विचित्रं वर्तते । यथायोग्यमत्र सम्बधो दुर्लभः । प्रायेण सामग्र्यविधो गुणाना पराइमुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः। 'सर्व रत्नमुपद्रवेण सहितम् ।' 'देहिनां सदृशा योगा दुर्लभा जगतीतले।' इत्यायुक्तत्वादित्यर्थः । एवं सति विधाता कचिद् दैवादुचितरचना सविधाता जाता । इदं चित्रम्, चित्रमत्यद्भुतमित्यर्थः । यत वत महान् सतोषः । वतामन्त्रणसतोपखेदानुक्रोश- विस्मये । यत् निम्बानां पिचुमन्दाना आखादनीया परिणतफलाना स्फीतिः । यच्चैतस्याः कवलनं ग्रासः तस्य कला शिक्षा तत्र कोविदः कुशलः काकलोको विधाना सृष्टः इत्यर्थः । कचिद् यदतिवैधान्न योगो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलं नैवानर्थश्च विपयो द्विधा । (का० १२६) द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते । यच्च किश्चिदारममाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाशात् न केवलमभीष्ट तत्फलं लभते यावदप्रार्थितमनर्थमासादयति । स द्विरूपो विपमः । क्रमेणोदा०-- शिरीपादपि मृदगी केयमायतलोचना। अये(य) क च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानि(न)लः ॥ सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जनसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ इयं शिरीषपुष्पादपि कोमलाङ्गी दीर्घनेत्रा क कुत्र ! अयं च मदनानलः कामामि [५०५६,२] क ? कीदृशः कुकूलागिः करीपामिः तद्वत्कर्कशस्तीक्ष्ण इत्यर्थः । द्वितीयमुदा मु. पु. एतत्पद्यमीहक्पाठात्मक लभ्यते- क्वचिद् यदतिवैधाव श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावासि वानर्थश्च यद् भवेत् ॥

·२४ काव्यप्रकाशखण्डन हरति-सिंहिकासुतः सिंहः तस्मात् संत्रस्तो भीतः शशः शीतांशुं चन्द्रं आश्रितः, तं शशं अन्यः सिंहिकासुतो राहुः साश्रयं सचन्द्रं जनसे भक्षितवानित्यर्थः । अत्र वाणरूपफलाभावे अन्येन प्रासरूपोऽनर्थः। महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आप्रयायिणी स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥ (का० १२८), माश्रिताश्रययोमहतोरपि विपये तदपेक्षया तनू अपि आश्रयायिणी प्रस्तुतवस्तुप्रकर्ष. विवक्षया । यथाक्रमं यावधिकता जतः । तदेतद् द्विविधमधिकम् । क्रमेणोदा० - अहो विशालं भूपाल ! भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मने जगन्ति यस्यां सविकासमासत । वनी ममुस्तत्र न कैटभद्विपस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः ।। तत्र प्रथमं उदाहरति - हे भूपाल ! भुवनत्रितयस्य उदरं मध्यं अहो आश्चर्ये विशालं विस्तीर्ण यद् यस्मात् अत्र मातुं अशक्योऽपि ते तव यशोराशिौति परिमातीत्यर्थः । अत्र यशोराशेर्वस्तुनः काचिकत्वेन भुवनत्रयापेक्षया तनुत्वेऽपि तदुत्कर्षविवक्षया तन्मानमेव भुवनत्रयविशालत्वे हेतुः। द्वितीयमुदाहरति - कैटभद्विपो विष्णोर्यस्यां तनो शरीरे जगन्ति चतुर्दशभुवनानि सवि- कास सावकाशं आसत स्थितानि तत्र तनी नारदस्तस्याभ्यागमेनागमनेन सभवा उत्पन्ना मुदः प्रीतयः न ममुः अधिका बभूवुरित्यर्थः । या तपोधनागमनपभवमुदोऽन्यशरीरवृत्तित्वेनाधि. क्यात् कैटभारिशरीरस्य तनुत्वेऽपि मुदः प्रकर्षविवक्षया तच्छरीरमानमेव हेतुतयोपातम् । अत्रान्यो विशेपो गुरुनाना मत्कृतहट्टीफातो द्रष्टव्यः । प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकत्तुं तिरस्किया। या तदीयस्य तत् स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ (का० १२९) प्रतिपक्षं [ ५० ५७ १] तिरस्कर्तुमित्यन्नयः । तत्स्तुत्ये प्रतिपक्षस्तुत्यै । यथा - त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरि ! भरत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादिव कामः ।। अनुशयादिव क्रोधादित्यर्थः । विधीयते यद् बलवत्सजातीयोपलम्भनैः। तिरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम्। ।। ( का. १३०) मुद्रितपुस्तकेयु । एषः श्लोको निग्नरूपेण लभ्यते- समेन लक्ष्मणा पस्तु यस्तुना यनिगृह्यते । निजेनागन्तुना चापि तन्मीलितमिति स्मृतम् । (प्र. १.)

·दशम उल्लास तथा च बलवत्सजातीयग्रहणकृता ग्रहणामा अभिभव एव मीलितमिति मन्तव्यम् । मल्लिकामालधारिण्यः सर्वाङ्गीणाईचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ।। स्थाप्यतेऽपोद्यते वापि यथापूर्व परस्परम् । विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा । (का. १३१) निपिध्यते । क्रमेणोदाहरणम् - पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गनारूपपरिष्कृवाजयः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमा विलासाः कुसुमायुधस्य ।। न तजलं यन्न सुचारु पङ्कजं न पङ्कजं वद्यदलीनपट्पदम् । न पट्पदोऽसौ न जुगुंज यः कलं न गुञ्जितं वन जहार यन्मनः ।। यस्यां नगर्यो पुराणि शासापुराणि सवराङ्गनानि सोत्तमत्रीकाणि । रूपेण परिष्कृतं सुन्दरं अ यास ताः । समुन्मीलितो व्यक्तः समीचीनो विलासो यत्र तादृशं कुमुमायुधस्य फामस्स विलासा एवावं इत्यर्थः। निषेधेऽप्युदाहरति-वज्जलं न यत् सु सुष्टु चारु मनोहरं पङ्कजं कमलं यत्र न, न लीनः पदपदो अमरो यत्र, तत् फलं अव्यक्तमधुरम् । स्पष्टमन्यत् । पूर्वत्र पुराणां वरामनाः, सासामनविशेषणतामुखेन रूपम् , तस्य विलासाः, तेपामसम्, अमुना क्रमेण विशेषणं विघीयते । उत्तरत्र निषेधेऽप्येवमेव योज्यम् । यथानुभवमर्धस्य दृष्टे तत्सशि स्मृतिः। (म० १३१, ५.) तत्सहशे अर्थ सहशे हटे सति अर्धस पदार्थस्य यथानुभवं अनुभवप्रकारेण स्मृतिः सरणमित्यर्थः । यथा- निम्ननाभिफूहरेषु यदम्भः सावितं चलदृशां लहरीभिः । तनवैः कुहरुतः सुरनार्यः स्मारिताः [५० ५५.२] मुरतकण्ठर(रु)तानाम् ॥ चल निमनाभिपिवरेषु सहरीभिर्यदग्भः प्लावितं तद्भवैः लहरीप्रादुर्भूतः कुहरुतः पदविदोष मुरनायों देवानाः मुरतरुष्टस्ताना नरवकालीनकण्टनादं लारिता इत्यर्थः । भ्रान्तिमान् स यदन्यस्य संवित्तत्तुल्यदर्शने ॥ (५२, ३.) आदित्यन्पदिलमाफरनिकं निदिश्यते । अन्यदिपन्यास मन्पवया संभेदन ग्रान्तिमानि- त्यर्थः । यपिफरममकारा पा चानुभूपनानारोपस सामान्याट शरसांगन्तीयः। मु.. पम्पा मुjिinरिसमा सम्पनं- सरपम्, प्राविमार भापविनुमान । .

·काव्यप्रकाशपण्डन यथा- . वेत्रत्वचातुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृशाः सहेलं यदि नापतिप्यन् को वेदयिष्यन्नवचम्पकानि॥ वधूनां कर्णाग्रतः गण्डतले आगतानि नवचम्पकानि को वेदयिष्यन् न कोऽपि, यदि सहेलं सलीलं भृङ्गा भ्रमरा नापतिष्यन् । वधूनां कीदृशीनाम् ! वेत्रत्वचातुल्या रुचिर्यासां तास्तथा तासां इत्यर्थः । निमित्तान्तरजनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतीतं अभेदेन व्युदसितुं उत्सहते । साक्षात्कारिभमे साक्षात्कारिविशेषदर्शनं विरोधीति न्यायात् । न चैतद्रूप प्रथमातिशयोकिवा तयोराहार्यारोपरूपत्वात् । अन्वयस्य वनाहार्यत्वात् । यथा- धामर्षि नवमैन्दवं महः प्रेक्ष्य संभ्रमवशादसाध्वसः। वीतिहोत्र इति गहिनीस्तनावाचकर्ष कलशौ धियागः ।। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्भुत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ (म० १३५) अन्यस्तत् कुर्वतः कार्य अशक्यस्यान्यवस्तुनः। तथैव करणं चेति विशेपनिविधः स्मृतः ॥ (का० ११६) एकात्मा एकखभावः । तथा च एकमेव वस्तु एकेन खभावेन युगपद् अनेकेषु वते तथैव तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । कमेणोदा०- दिवमप्युपजा(या)तानामाकल्पमनल्पगणगुणा येपाम् । स्मयन्ति जगन्ति गिरः कथमिन कवयो न वे वन्द्याः॥ ते कायः कथमिव न यन्याः येषां गिरो वाण्यः जगन्ति [प. ५,१] रमयन्ति । कीदृशानाम् । स्वर्ग गतानाम् । आकसं फलं व्याप्य अनरूपा बहुतरा गुणगणा येपा कवीनामित्यर्थः । सा यसइ तुज्दा हिपए स चित्र अच्छीम सा अवअणेसु । अम्हारिसाण सुंदर ओआसो पत्धि पायाणं ।। स्फुरदगुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं लां सृजताऽनायवियम् । विधिना ससृजे नको मनोभूर्भुवि सत्यं मरिता वृहस्पतिथ ।। वां बजता विधिना नूतनो मनोभः कामः ससृजे । सविता सूर्यः, वृहस्पतिगुरुःला कीदृशम् ! स्फुरद्विकसदद्भुतं रूप यस तन् । उद्गतः प्रताप एव जलनोऽमियलार वम् । अनवद्या निःपा विद्या यत्स तं इत्यर्थः । अनान्यस करणं शाब्दम् । खमुत्सृज्य गुणं योगाइत्युब्यलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ।। (..) अर खगुणतिरस्कार एव सगुणत्यागः । 'मन्वयकुरंत.' इति मु.पु. पार । .

·दशम उल्लास विभिन्नवर्णा गरुडायजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या । रतैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः॥ सूर्यस्य रथ्या अधाः गरुडाग्रजेन अरुणेन विभिन्नो भेदं प्रापितो वर्णो रूप येषाम् । परितः स्फुरन्या रुचा रतैः खो रुचं रथ्या आनिन्यिरे नीताः । कीदृशैः रतैः । वंशकरीर- नीलैः वंशकलिकावन्नीलवर्णैरित्यर्थः। अतहणालङ्कारमाह- तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत् स्यादतद्गुणः। (का० १२८, ५.) तस्याप्रकृतस्याननुहारोऽग्रहणम् । उदा०- गागमन्यु सितमम्बुजा(या)मुनं कजलाममुभयत्र मञ्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ गाङ्गं गङ्गासम्बन्धि जलम् , यामुनं यमुनासम्बन्धि जलम् , सैव प्राचीना, न चीयते वर्द्धते, न चापचीयते नश्यतीत्यर्थः । सैपा' संसृष्टिरेतेपो भेदेन यदिह स्थितिः॥ (का. १३९, ३०) एतेषामलक्काराणां भेदेन अन्योऽन्यनिरपेक्षतया शब्दभाग एवं अर्थविषय एव उभयं वत्र वा यद् व्यवस्थानं सा ससृष्टिः । तत्र शब्दालारसंसृष्टिर्यथा --'तारतारतरै रित्यादि । अर्थालारसंसृष्टिर्यथा- लिम्पतीव [प० ५८.२] तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयतः । अत्र तु तथाविधे उपमोक्षे । शब्दालङ्कारयोः संसटियथा-'हिन्दोलिकेयमिन्दोः कलिके त्यादौ । अनुपासो रूपकं च संसृष्टिं प्रयोजयतः। ननु शब्दालङ्कारस्य शब्दमात्रवृत्तित्वात् अर्थालकारस्य अर्थवृतित्वमिति कथमुभयोरेकत्र समष्टिरिति चेत्, न । एकार्थसमवायरूपसम्बन्धेनार्थवृत्तित्वात् । अविश्रान्तिजुपामात्मन्यनागित्वं तु सङ्करः। (का. १४०, पू.) आत्मनि आत्ममात्रेऽविश्रान्तिजुपां अङ्गानित्वं अनुप्राद्यानुप्राहकत्वं तद्रूपः सहर इत्यर्थः । इतरविजातीयसहकारेण चमत्कारकारित्वम् । एतेन संसृष्टे दो दर्शितः । यथा - आचे सीमन्तरते मरकतिनि हृते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते । शोणं विम्योष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदृशामित्वरीणामरण्ये राजन् ! गुञ्जाफलानां सज इति शनरा नैव हारं हरन्ति ।। 'सेटा' इति मु.पु.। २ भादसे 'सीमन्वपिढे' इति पाठ। . का.प्र.१३ ·९८ काव्यप्रकाशखण्डन आरे गृहीते सीमन्तरले शिरोऽलङ्काररले मरकतिनि मरफतयुक्त हेमः सुवर्णस्य ताटङ्कपने त्रोटीति प्रसिद्ध हृते सति, मेखलायां क्षुद्रघण्टिकायां लुप्तायां गृहीतायां झटिति शीघ्रं मणेः रतस्य तुलाकोटिनूपुरं तयुग्मे गृहीते सति, हे राजन् ! त्वच्छत्रुस्त्रीणां अरण्ये बने इत्वरीणां गमनशीलानां हारं शवरा भिल्ला न हरन्ति गृहन्ति । कीदृशम् ! निम्बप्रायस्यौष्ठस्य कान्त्या रुचा शोणं रक्तं गुलाफलानां सज इति · बुद्धयेत्यर्थः । अत्र तद्रुणमपेक्ष्य प्रान्तिमता प्रादुर्भूतं तदाश्रयणेन तद्गुणः प्रभूतचमत्कारनिमिचमित्येतयोरकाशि- भावः । एवं रूपः सङ्करः शब्दालङ्कारयोरपि दृश्यते । उदाहरणं खयमवगन्तव्यम् । एकस्य च ग्रहे न्यायदोपाभावादनिश्चयः ॥ (का० १४०,०) एकस्स एकतरस्सेत्यर्थः । न्याय दोपौ साधक-बाधकप्रमाणौ । तथा च एकत्र [५० ५९, 1] काव्ये द्वयोर्बहूना वाऽलङ्काराणां प्रसझे समक्त्येकतरस्य परिग्रहे साधक- बाधकप्रमाणाभावात् संशयः ससदेहसकर इत्यर्थः । यथा- नयनानन्ददायीन्दोविम्यमेतत् प्रसीदति । अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः॥ इदं इन्दोम्बिं चन्द्रमण्डलं प्रसीदति प्रसाद पामोति । इदं तमः विशीर्णम् । कीदृशम् ! 'विनिरुद्धा आच्छन्ना दिग् येनेत्यर्थः । प्रसीदतीत्यस्सोमयत्रान्वयादित्यर्थः । अत्र किं काम- स्सोहीपनकालो वर्चते !- इति भयन्तरेण कथनात् कि पर्यायोक्तम् ! उत तदाननस्येन्दु- विम्बस्स तथाध्यवसायादतिशयोक्तिः । किमेतदिति वक्त्रं निर्दिश्य तद्रपारोपणाद् रूपक- मिदमित्यादिवहनां संदेहादयमेव सहरः । यत्र पुनः- 'सौभाग्यं विक्नोति वक्त्रशशिनो ज्योत्लेन हासद्युतिः।' इत्पादौ हासद्युतिर्वक्त्र एव भवतीत्युपमायाः साधिका, रूपकस्य तु बाधिका । तथा:- 'पादाम्बुजं जयत्यस्या मञ्जमश्रीरसिञ्जिताम् । इत्यत्र मजीरसिसितमम्बुजेनास्तीति लपकस्य साधकमुपमायाश्च बाधकमिति तान सन्देहसहरः । एवमन्यत्रापि भाव्यम् । स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्यालतिद्वयम् । व्यवस्थितं च. (१४१,पू.) एकलिनेव सप्टतया यदुभावपि शब्दार्यालशरी व्यवसां संपादयतः सोऽप्यपरः। यथा- स्पष्टोसत्किरणफेसरवर्यविम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । लिटारदिगदलकलापमुखावतारे वद्धान्धकारमधुपावलि संकोच ।।

·. ०- दशम उल्लास एकत्रैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ । तेनासौ त्रिरूपः । तेनायमनुमायानुप्राहकतया सन्देहेनैकपदप्रतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वात् त्रिरूपतया सङ्करः कथितः । अत्रेदमवधात- व्यम्-यत्र शब्दाः परिवृत्ति न सहन्ते स शब्दालङ्कारः, यत्र न तथा सोऽर्थालकारः । यत्र' तु केचन सहन्ते केचन न सहन्ते स उभयालकरः । यथा पुनरुक्तवदाभासः परम्परितरूपकं च । [५०५९,२] अर्थस तु तत्र वैचित्र्यमुत्कटतया प्रतीयत इति तयोरालकारमध्ये गणनं' कृतमित्यन्यत्रापि बोध्यम् । अथैषामलकाराणां दोपाः। अनुप्रासस्य प्रसिद्ध्यभावः, वैफल्यम्, वृचिविरोधा-त्रयो दोषाः । क्रमेण उदा०- अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा स्यन्दनेन पदमैन्द्रमृच्छति । चन्दनेन तव शैलनन्दने नन्दने च जन एप नन्दति ॥ अत्रार्थनादिना ऐन्द्रपदलाभादिफलं अनुपासानुरोधेनैव प्रतिपादितं न पुनः पुराणादिषु तथाप्रसिद्धिरिति प्रसिद्धिविरोधः । तथा 'उर्व्यसावत्र ताली'त्यादि । अत्र चानुपासेन चास्य विविच्यमानं न किञ्चि- दपि चारुत्वं प्रतीयते । तथा साधारणधर्माश्रिते न्यूनत्वाधिकत्वं च दोपः । क्रमेणोदा० चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् । बहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति । तथा अयं पद्मासनासीनश्चक्रपाको विराजते । युगादौ भगवान ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥ अत्यन्तोत्कृष्टस्योपमानत्वं अपकृष्टस्य उपमेयस्य उपहास एव पर्यवस्वति । दोपानभिधान- मधिकत्वस्पेति भावनीयम् । यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपात्रसंनिमः ।। अत्र पातालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यन्तकदर्थितः इति कष्टत्वम् । स मुनिर्लाञ्छितो मौखया कृष्णाजिनपटं वहन् । विरेजे नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इयांशुमान् ॥ स.मुनिनारदो व्यराजत अशोभत । मौख्या लाञ्छितश्विहितः कृष्णाजिनरूप पटं वर्ष वहन् धारगन् । नीलवर्णस्य जीमूतस्य मेघस्य भागे एकदेशे लिटः संबद्धः अंशुमान् सूर्य इवेत्यर्थः । अत्रोपमानस्य मौजीस्थानीयस्खडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति. न्यूनत्वम् । स पीतवासाः प्रगृहीतशाों मनोज्ञीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवनिशायां संसृज्यमानः शशिनव मेघः ।। 'वेषा' इति मु.पु.।

·फाव्यप्रकाशमण्डन . स कृष्णः मनोज्ञ भीमं च वपुः शरीरमाप प्राप्त [२०६०,१] वान् । पीतं वासो वस्त्रं यस्स सामगृहीतं शाई धनुर्येन सः । क इस ! शशिना चन्द्रेण संसृज्यमानः मेघ इव । कीडशो मेपः शतदा विद्यत् वदेव यदिन्द्रायुधं तद्वान् तयुक्तः इत्यर्थः । अत्रोपमेयस यहादेर- निर्देशात् शशिनो ग्रहणमतिरिच्यत इति । तथोपमानोपमेययोर्लिङ्गवचनभेदो दोषः । साधा. रणधर्मसकमात्रगतत्वेन प्रतीतेः । तथा - चिन्तारलमिव च्युतोऽसि करतो घिन मन्दभाग्यस्य मे । भत्र च्युत इत्युपमेयमात्रेणान्नीयते पुंल्लिमत्वात् । यथा वा- सक्तयो भक्षिता देव शुद्धाः कुलवधूरिव । अत्र शुद्धा इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते । लिनभेदो विद्यमानोऽत्राप्रधानम् । यत्र नानात्वेऽपि लिनवचनयोः साधारणधर्मो नैकमात्रगामी भवति तन नायं दोपः। यथा - गुणैरनष्पैः प्रथितो रसैरिव महार्णवः । मत्र लिनभेदेऽपि विशेषणान्ययस्याविशेषाद् दोषाभावः । तद्वेपो सदृशोऽज्याभिः खीभिर्मधुरताभृतः । दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ।। तद्वेषः परो शोभा दधते । तदीया विनमा विलासा इव । वेपः कीदृशः ! अन्यामिः स्वीमिः असदृशः । पुनः कीदृशः मधुरतया मृतः पूर्णः । विनमा अपि मधुरतां विभीति मधुरतामृत् ते मधुरतामृत इत्यर्थः । वचनभेदोदाहरणमिदम् । तथोपमायां कालपुरुषविध्यादिभेदोऽपि दोषः, उद्देश्यप्रतीतेरस्खलितरूपतया विश्रान्तेर. भावात् । यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्धती । पश्चिमाद् यामिनीयामा प्रसादमिव चेतना ॥ कुमुदती स्त्री काकुत्स्थात् अतिथिं पुत्रं आप । केव ! चेतना प्रसादमिवेत्यर्थः । अत्र चेतना प्राप्नोति न पुनरापेति कालभेदः । तथा- [प्रत्यग्रमजनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता ।] विधाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती, वालप्रवालविटपप्रभवा लते । मकरकेतनं कामं अर्चयन्ती पूजयन्ती वं राजसे। कीदशी ! प्रत्ययं सद्यस्कं यन्मननं स्नानं तस्स विशेषेण विविक्ता [प०६०,२] व्यक्ता मूर्तिर्यस्याः सा । कौसुम्भरागेण रुचिरः स्फुरनंशुकस्स वस्त्रस्यान्तो यस्याः । केव ! वालो नूतनः प्रवालः पत्रं यत्र एतादृशो यो विटपः शाखी तत्र प्रभव उत्सत्चिर्यस्यास्वादशी लतेवेत्यर्थः । अत्र लता विमाजते न तु विमाजस इति पुरुषभेदः । तथा-'गङ्गेय प्राहतु ते सदैव कीर्तिः । इत्यादौ गङ्गा प्रवहति, न तु प्रवहत्विति प्रवृत्तप्रवृतात्मनो विधेर्भेदः। एवमुपमायामसादृश्यमसभवश्व दोषः । स्फुटमुदाहरणद्वयम् । उत्प्रेक्षायामपि संभावननुवादयशब्दा एव वक्तुं प्रभवन्ति न तु यथायन्दोऽपि । तत्र तदुपादानं दोषः । यथा- ·१०१ दशम उल्लास उद्ययौ दीधिकागभन्मुकुलं मेचकोत्पलम् । नारीलोचनचातुर्यशङ्कासंकुचितं यथा । दीपिकागर्मात् सरोवरमध्यान्मुकुलं उद्ययौ मैचकोसलं करकमलम्, नार्याः स्त्रियो लोचनानां चातुय्यं तसात् या शङ्का भयं तेन सङ्कुचितमिवेत्यर्थः । एवं साधारणविशेषण- बलादेव समासोतिरनुक्तमप्युपमानविशेष प्रतिपादयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने दोषः । स्पृशति तिग्मरुचौ ककुभः करैर्दयितयेव विजृम्भिवतापया । अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरया दिवसश्रिया ।। तिग्मरुचौ सूर्ये ककुभो दिशः करैः स्पृशति सति दिवसशोभया मनोहरया चिरया दीर्घया, अतनु दीपों यो मानस्तस्य परिग्रहो ग्रहणं यस्यास्तया, स्थितं विजृम्भितो वर्द्धितः तापो यस्यास्तथा । कयेव ! दयितयेव प्रतिनायिकयेवेत्यर्थः । अत्र तिग्मरुचो ककुभा च ययासहशविशेषणवलेन व्यक्तिविशेषपरिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिः ग्रीष्मदिवसश्रियोऽपि प्रतिनायिकात्वं प्रतिपादयतीति कि दयितयेति खशब्दोपादानेन । एवमप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतम् । न पुनः प्रयोगेण कदर्थनीयम् । नवीनास्तु एतान् दोपान उक्तदोपेप्वन्तर्भावयन्तीति [प०६१,१] युक्तमुत्पश्याम इत्युपरम्यत इति ॥ कवेगिरां यद् यदवादि दूपणं पुरातनैगरिकाप्रवाहतः । इदं सुवर्ण कृतमस्य खण्डनं मया युधाना हृदयस्य भूपणम् ॥ १॥ प्रतापभानुरिवाहितानामानन्दरुञ्चन्द्र इवेतरेपाम् । युकं तवैतत् किल वाचकेन्द्रनीभानुचन्द्रान्वयसंभवस्य ॥ २॥ भानुः प्रतापं न च प्रमोद इग्मोदमिन्दुर्न पुनः प्रतापम् । वनोपि चैतद् द्वयमप्यधीश ! तसादमूभ्यामधिकोऽसि नूनम् ॥ ३ ॥ कथं प्रभोऽपाकुरुपे प्रताप-यशःप्रभाभिर्वत भानुचन्द्रौ। त्वं भानुचन्दानुचरोत्तमोऽपि यद्वा चरित्र महतामचय॑म् ॥ ४॥ स्वस्यापरेपरमपि कार्यसिद्धि-विधानतः सिद्धिपदप्रतिष्ठा । जगज्जनानन्दविधायकत्वात् त्वदाह्वये चन्द्रपदव्यवस्था ॥५॥ प्रस्थापिताः स्वपिपयात् शमिनः समेऽपि श्रीशाहिना बत विनैव भवन्तमेकम् । यद्वा युगान्तसमयोत्थितमारतेन शैला समेऽपि चलिता न तु नाकिशैलः॥६॥ ॥ इयं शिष्यकृता प्रशस्तिः॥ ॥ इति पादशाहश्रीमान्लासूर्यसहसतामाध्यापक-शसपतीर्थकरमोचनाद्यनेमसुतविधाप :- महोपाध्याय श्रीभानुभन्द्रगणिशियायेत्तरशतावधानसाधनानुदिन पादशाहधीअकबर प्रश्न (सहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिदिचन्द्रगणिविचिते कामप्रकाश(स)ण्डने गुणनिर्गमो नाम दशम उहासः समाधः ।। ॥संवत् १७०३ वर्षे अच(धि)न शुदि ५ गुरौ लिखितम् ॥ श्रीः ।।

·एतस्मिन् ग्रन्थ उल्लिखितानां विशेषनाम्नां सूचिः। १,१०१ ६० ६३ २९,५३ अफम्पर (नृपति) २ भानुचन्द्र अपभ्रश (भाषा) ९ महिमभट्ट अभिज्ञानशाकुन्तल (नाटक) १९ मिश्र कर्पूरमजरी (सट्टक) ६१ रनावली (नाटिका) कालिदास २२ चामन (प्रन्धकार) काव्यप्रकाशखण्डन १/विक्रमोर्वशी (नाटक) काव्यप्रकारायिवृति १. विश्व (कोश) कुमारसमय ६० वीरचरित (नाटक) दूताङ्गद (नाटक) १९ वेणीसहार (नाटक) नागानन्द (नाटक) ६२ / शत्रुभय (तीर्थ) नारायणामह १८ सिद्धिचन्द्र प्रकाशत् (काव्यप्रकाशप्रणेता) ३३,६८ हयग्रीववध (नाटक) वृहट्टीका (फाव्यप्रकाशसत्का) २,९४ हेमसूरि ६० २०,६० १,१०१ ६० १ ·अस्मिन् ग्रन्थे विनिर्दिष्टानां सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां वर्णानुक्रमेण सूचिः। ८७ ५३ १२ ४४ २५ २५ भइपिहुलं जलकुंभ अएँ एहि कि पि कीए वि अयुग्ठोत्कण्ठया पूर्ण भगूढमपरस्या भनिनोऽमनुसन्धान अचल एप बिभर्ति अजसमास्फालितकलकी अतन्द्रचन्द्राभरणा अताधि गुणीभूत अतिथि नाम काकुत्स्थात् अतिविततगगन अथ लक्ष्मणानुगत. अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा अद्यापि खनशैल अधिकरतलतल्पं अनमालगृहा भनारणप्रतिम वदनं अनयेनेव राजश्री भनयं विनेव राज्यश्री भनिर्भिगभीरत्वाद अनुरागवती सन्ध्या अनुखानाभसंलक्ष्य अनौचिलाद नावे नान्यद, अन्यदेव हि लावण्यं बन्यत्र मजदीति का धन्यखतकर्वतः कार्य घरदस्थपदसमास अपमारय पनसार पारे कायसेसारे थपासप्युवरस्पर भविन्दुमुन्दरी निल भभिनरनलिनी किसय ख/ स्नान १२ अमृतममृतं का सन्देहो ८४ अम्बाकरावलम्बा ३८ अयं पद्मासनासीन २९/अयं स रशनोत्कर्षी ५० अरे रामाहस्ताभरण ७२ अर्चनेन तव दिव्य ७९ अर्थशक्त्युद्भवेऽप्यर्थों २६ अधित्वे प्रकटीकृतेऽपि ५ अर्थ सत्यर्थभिमाना १०० अर्थोऽपि व्यन्नकस्वत्र ४५ अर्थोऽपुष्टः कष्टो ७८ अलङ्कारोऽथ वस्त्वे ३१ अलमतिचपलत्वात् ४१ अलं स्थिरवा श्मशानेऽसिम् ३७ अलसवलितःप्रेमादी ३४,३७ अलसतिरमणी धुताण ६६] अवन्ध्यकोपस्य विहन्तु ७७ अवितततमोऽन्धकूप. ८८ अविरलकमलविकासः ८८ अविवक्षितवाच्यो अविश्रान्तिजपामात्म. २४ अस्त्युत्तरस्या दिशि देवतात्मा. ६१ भन्नज्वालावलीड ८२ अस्या मुखस्य लीलो १ अस्याः सर्गविधी प्रजापति अहो केनेडशी युधिः ३८ अहो विशाल भूपाल ६३ आकृश्य पापिनधि आक्षेप उपनानस्य ३७ बाशा फशिखामणि आओ सीमन्ताने ८६ भारिलो दिवा सा २५ भात्पनं जपरिण. ८१ १४ ६६ ८१ ८४ १७ .

·१०४ ९२ ८३ ९३ आलिप्रितवन भवान् मालोक्य योनल कपोल आध्यस्य विरुदो या आसीदानमति शुच्छायानिषादिन्यः इदमनुचितमफमय श्यं गुनपना रासी सनामादिनियेतो उत्कृलोकल पृति उत्तानोच्छूनमण्डूक उसिविसेसो कन्वो उत्याय दिलीयन्ते उस्फाजकमलकेसर उदयमयते दिमालिन्य उदेति सविता ताम उद्ययौ दीपिकागर्भाव उपादानं लक्षणं चेत्सुक्ता उपकुर्वन्ति तं सन्तं उपकृतं बहु तत्र उपालकः सैहिफेये उपमानाचदन्यस्य उपमानोपमेयत्वे उपरि पनापनपटली उभी यदि व्योनि पृथक उय णिचलपिम्पन्दा एक क्रमेणानेकस्मिन् एकत्रिधा वससि चेतसि एतावेवाऽजहरस्वार्थ एवमेव विषमो नवमेघः मौत्राति कर्मन क्षेप औत्सुक्येन सततरा कण्ठकोणविनि विष्ट कमळेव मतिर्मतिरिव करिहतेन सबाधे करणे विप्रलम्भे कवितंसादिपदे कलकणितगर्भेण पाओलवेलितपत फः कः कुत्रन पुर्धरा. कामकन्दर्पचण्डालो सूध-लोक-पद्यांशादीनां सूचिः । २६ / पारणान्या कार्यानि ५९ कार्यकारणयोर्यध ६. विसमा दिखाई ८८ साम्यं योऽयर ६६ किविणाण धगंणाभाण ३९ लिक्षित पृष्टमपृष्टं का ८४ ध्येयं विष्णुग्दं २१) कीटादिविधरनादि २० कुभोजनं महाराज ५६ युसुमितलवाभिरहता ३४ कृतमनुकृतं दृष्टं का ७६ फरासालयभालोचन ३५ कौटिल्यं कचनिचये ८. चिद् यदतिबंधाद् ४३ कार्य शाशलक्ष्मणः १.१ के द्वारा सरकार्मुकस ७/क्षिशे हत्वावलम. ६३ पदः सन्त्रासमेते १३ खणपाहुनिआ देअर ख्यावेऽर्थे निहतो. ८३ गच्छति पुरः शरीरं ७८ गच्छाम्यच्युतदर्शनेन १४ गतं तीरधीनमनूकसारपे ८२ गम्यतामन्यतः पान्य ११ गधनघटाटोपे ८९ गाङ्गमम्बु सितमम्बु ८५ गाढालिगनवामनीकृत ८ गाम्भीर्यगरिमा तस्य गुणानामेव दौरात्म्यार १२) गुजरनध्य: प्रधितो ६. गुरुजनपरतन्त्रतया २३ गृहीतं येनाधी: परिभव ७८ ग्रामतरुणं तरण्या ५५ ग्रीवाभाभिरामं ६५ चकितहरिणलोल' ५३ चक्रास्त्याना रामाः ६६चद्भुजभ्रमितचण्ड ५१चण्डाले रिष युष्माभिः ४.चन्द्रं गता पप्रगुणान् ६७ चित चहुइदि न सुद्धति २८ પરે . ४८ ६४ ·काव्यप्रकाशखण्डन १०५ १४ २२ ८७ ८२ ८० १,४१,४४ ९२ चित्रं महानेप नवावतारः चिन्तारम्नमिव च्युतोऽसि जगति जयिनस्ते जंघाकाण्डोरुनालो जनस्थाने भ्रान्तं कनक. जस्सेय वणो तस्सेय वेयणा जाने कोपपरामुखी जितेन्द्रियत्वं विनयस्य ज्योत्सा चन्दनमाला तचिनं यत्र वर्णानां ततः कुमुदनाथेन ततोऽरुणपरिस्पन्द तत्त्वज्ञानाद् यदीादे तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि तथैव यद् विधीयते तददोषौ शब्दार्थी सगुणा तदाभामा अनौचित्य तदिदमरण्यमस्मिन् तद् गच्छ सिधै कुरु तद्रूपकमभेदो य तद्रूपाननुहारथेद् तद्वेपो सदृशोऽन्याभिः तनुवपुरजघन्योऽसी तपखिभिर्या मुचिरेण तर्जन्यनामिके श्लिष्टे तस्याः कर्णावतंसेन तस्या रघोः सूनुरूप तामनाजयमङ्गलथ्रिय तारतारतररेतेः • तिठेत् कोपवशात् प्रभाव तीर्थान्तरेपु मानेन तृपिता हरिणी हरिणः ते हिमालयमामव्य तं वीक्ष्य वेपथुमती तं सन्तः श्रोतुमईन्ति समप्रतः सबल त्वविहष्ट एव तस्या समिनिबद्धरतेः प्रिय २१ | खामस्मि वच्मि विदुषां १००| वामालिख्य प्रणयकुपिता ४६ | वं विनिर्जितमनोभव ४२ वासथैव वितर्कश्च ३० दातारं कृपणं मन्ये ८६ | दिवमप्युपयातानां २३ | दिधीवेवीड्समः कश्चित् ५५,९१/ दुष्टं पदं श्रुतिक्टु ८५/ दूरादुत्सुकमागते ७४ | दृशा दग्धं मनसिज दृष्टूकासनसंस्थिते ७. देवीभावं गमिता २१/ देहिना सदृशा योगा ८९/ द्योतयिता कमप्यर्थ १३ द्वयं गतं संप्रति शोचनीयता ८७/धर्मेण केनचिद् यत्र २ धामवर्षिनवमैन्दवं २३ धीरो विनीतो निपुणो ८९]न चेह जीवितः कश्चित् ५५) न तज्जलं यन्त सुचारु ७८ नन्वाश्रयस्थितिरिय ९७ न यत्र दुःखं न मुसं १०. नयनं तव रक्तं च ७५ नयनानन्ददायीन्दो ३५ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके ५६ | नाये निशाया नियते ५३ नाल्पः कविरिव खल्प २४ निगीव्ध्यवसानं तु ५९ | निजदोषावृतमनसा ७२ निजनयनप्रतिविम्वैः १७ निम्ननाभिकुहरेषु ३५. नियतारोपणोपायः ६. नियतिकृतनियम ६८ निर्वाणवरदहनाः २४ निर्वेदग्लानिमा ८८ निशात्ययव्यजिनि ६. नि.शेषच्युतचन्दन ८३ विकारो धयमेव मे ३९,४२ पदार्थं वाक्यरचन २२ ८. ४४ ८१ ६८ २५ १ २२ ·१०६ ८४ ९१ ४२ ८. परापवादनिरत परिम्लान पीनस्वन परोक्तिमदर लिया पर्यायोफ विना वाय पाण्ड दामं वदनं पाताल निव नाभिस्ते पादाम्युजं जयलस्था पुनहातपदाभासो पुरापि यस्ता सबरामनानि पूर्वान्तवरतरः सन्यो पौर मुतीयति जन प्रातं यनिविष्यान्यत प्रजा इवासादरविन्द प्रत्यक्षा इन यदभावाः प्रत्यप्रमजनविशेष प्रतिकूलवर्णमुपद्दत प्रतिकूल विभावादि प्रतिपक्षमापन प्रयत्नगरिबोधितः प्रस्थानं वलयः कृत प्रागप्रामनिशुम्भ प्रातः पुनः स्यादुदियाच प्रामा- प्रिय: कामदुधा प्राप्नोत्लन्यत्प्रसादोऽसौ ९० ។។ ८८ ३८ १४ सूप-लोक-पद्यांशादीनां चिः। ४३ मतिरिय मतिमधुस (९)मनानि कोरवात 01 मधुरिमरुचिरं वचः ८८ मनोरागस्ती विष मयाप्तं रामवं कुशलव मटिकामालधारिण्यः ९८ मसूणवरणात ७४महत्या गदया युक्तः ९५/महतोर्यन् महीयासा ३९/महाप्रलयमारुत महिलासहस्सभरिए महोजसो मानधनाः माए परोवभरणं माधुर्यव्यसवर्गः माधुर्याजःप्रसादाख्या ३८ मानमस्या निराकर्नु ५८ मालादीपकमायं चेद् मिरे कापि गते सरो ५२ मुक्ताः फेलिविसूतहार १८ मुख्यार्थान्वयबाधे स्यात् मुख्याध हातिदोषो मुख्ये रखेऽपि वेऽतिल ४९,६८/मदि वर्गान्त्यगा वर्ण १५ मगचक्षुपमद्राक्ष मृधे निदापधर्माशु २७ यच्छन्दयोगः प्राथम्य यत्रानुलिखितार्यमेव २६ यौता लहरीचलाचल ६५ यथानुभवमर्थस्स यथार्य दारुणबारः ययोत्तर चेत् पूर्वस २८ यदा सामहमद्राक्षं यदानतोऽयदानतो १. यदि दहत्यनिरोऽत्र २३ / यदुस्तमन्ययावास्य यस्य न सविधे दयिता ४८ यस्य हासः सचेत् कापि प्रेक्ष्य चिरस्तापि ९१ य कौमारहरः स एव हि ७ २४ ६१ ६८ ५४ प्रेमाद्री. प्रमयस्पृशः १७ १ प्रयान् सोऽयमपाकृतः बद्दवस्ते गुणा रागन् बालानां चुम्बनालिसी यीभत्सरादरसयो ब्राह्मणातिकमत्यामो भमप्रकममत्रम भदात्मनो दुरधिरोहतनो भद्रो रुने षे राम भम धम्मिअ वीसत्यो • भावस्य शान्तिरदय. भासते प्रतिभासार भूपालरननिदैन्य भेदानिमौ च साश्या भोजनभूषणमयला ८८ २ ·काव्यप्रकाशखण्डन २५ ९ ८८ . ८६ २४. १५ ८ युगान्तकालप्रति यूनोरेकतरस्मिन् गतवति येन ध्वस्तमनोमवेन ये रसस्याशिनो भावा येपो ज्ञानाचमत्कारो योग आधतृतीयाभ्यां योऽसकृत् परगोत्राणां रइकेलिहिअनिवसन रक्ताशोक कृशोदरी रक्तास्यनेनतारो रतिर्देवादिविषया रतिहासश्च शोकच रसभाक्-तदाभास रसासार रसासार राकाविभावरीसन्त राकासुधावरमुखी राजन् विभान्ति भवत राजर्पिवंशसूनोमें राममन्मथशरेण ताडिता रामरावणयोयुद्ध रामोऽसी भुवनेषु विक्रम रूपामृतस्य वापिकापि रोदशमला तु जनितं लम रागारतादम्या लतामूले लीनो हरिण' लहिऊण तुरन बाहु लावण्यं तदसौ कान्ति लावण्यी कठि राजनि सस्य कमलवनानी लिखनास्ते भूमि बहिरव० लिम्पतीच तमोऽमानि वक्तृयोध्ययानो चक्तृवाच्यप्रबन्धान वस्त्रस्यन्दिखेदविन्दु चस्माम्भोजे सरस्खलधिः चक्ष्यमाणोक्तविषयः पदन वरणिन्याः पद वद जितः सत्रु वर्गसाम्यमनुप्रायः ९४ | वस्तु वाऽलङ्कृतिवेति १९ वस्त्रवैयचरणैः ५५ वश वेणौ कुले वर्ग ६३ वागर्थाविव संपृक्ती ३३ वाच्यमेदेन भिन्ना यद् ६९ विद्वन् मानसहंस चरि ७३ | विधीयते यद् बलवत् २७ विना प्रसिद्धमाधार ५५ विना रजन्या कश्चन्द्रो २२ विनिर्गतं मानदमात्म. २१ | विनोक्तिः सा विनाऽन्येन १६विभावानुभावातत् १५ विभिनवर्णा गरुडा ७४ विरोधः सोऽविरोधेऽपि ३० विलोचनं दक्षिणमअनेन २३ / विवक्षितं चान्यारं ३८ | विशेषणैर्यत्साकूतैः २९ विशेषोक्तिरखण्डेयु ४४ विपश्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् ७८ वेतवा तुल्यरुचा २८ व्यायमेव गुणीभूत ७८ व्यभिचाररसस्थायि २१ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा ५२ व्यानमा दयितानने ८२ बोडा चपलता हर्ष. ८१ शक्तिमत्त्वं वाचकलं १३ शक्तिनिपुणतालोक ८४ निरशनिय तमुच्च. ८८ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व २४ शादत लाटानुप्रासो ९० शिरीपादपि मृद्वती १२ सिलीमुखोऽलि-वाणयोः ६९ शून्यं वामगृहं विलोक्य ९२ शादास्यरक्षणा ५. शृणु सखि तव वचनीयं १४ शैलेन्द्रप्रतिपायमान ७१ श्रुतिमात्रेण शन्दाना ५७ घुटन युर्व्यिसनेन ७. शाम सामलिमान २ ८४ ·१३ ८३ ३४ ६ ७८ . ८० लेपः प्रसाद समता सकलाले पुरमेतत् सक वृत्तिस्तु धर्मस्य सक्तको भक्षिता देव ममाम्य खरिरसादि सत्य मनोरमा रामा' सदा मध्ये यायामिय. सदा माला निशीथिन्यो सद्य. करस्पर्शमवाप्य सोमण्डितमत्तहण सपीतवासाः प्रगृहीत सममेव समाधन्तं समाधि मुकर कर्म म मुनिलम्बितो मौजा सम्यग्ज्ञानमहाज्योति सरागया धुतपन सर्वेयो प्रायशोऽर्थना सविता विधपति विधु सनीडा दयितानने साक दिवस निसाभिः साबोक्षेऽपदमुक्तः मा च दूरे मुधासान्द साधन सुमहरयस्य साधर्म्यमुपमाभेदे मा पत्युःप्रयमापराध सामान्य वा विशेपो या सामान्यस्य द्विरेकस सारसवत्ता विद्दता सारोपाऽन्या नु यत्रोक्तो सा वसतुज्य हियए साहति सहि महमें सितारकररुचिर विभा गुचरणचिनिधनपुर मुधाकरराकार सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां सूचिः। ६५ /सुप्नं विबोधोऽमपंथ ५३ सुमइविचितमेतत् ८३ सतकालमनस १०० सम्रामाणसान ४८ सन्दिग्धमप्रतीनं ६३ सन्दिग्धो निहंतुः ४६ सप्रहारे प्रहरणे. ४९ सघ्रमः साध्वसेऽपि स्यात् ८६ संभावनमयोत्प्रेक्षा ६८ सिंहिवासुतसनखः ९९ सेपा ससृष्टिरेतेषां सौभाग्यं वितनोति स्तुमः क वामाक्षि स्वोकेनोन्नतिमायाति ३६ निग्यश्यामलशान्ति स्थाप्यतेसोह्यते वापि स्पयो सल्किरणकेसर स्पृशति तिम्मरची स्फुटनीलोत्पलपटल ४४ स्फुटमेका विषये ३७ स्फुरदद्वनरूपमुत् ३५ मर्यमाणविरुदोऽपि ७५ स्यादस्थानोपगतयमुना १८ स्थान पाचको लाक्षणिक ८५ खच्छन्दोयनाच्छ ८१ स्वमुत्यज्य गुणं योगात "रस्तु फिक्षिा परित ८ हनुमताचा ९६ हनुमेव प्रत्तस्य "दा नषदा युध हा कवि मातस्त्वरिताऽसि पुत्र ६६ हृदयमधिरितमादी २५ यो मारपीभासी ११ . ७ .. "