·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184467
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Table of Contents.
PAGES.
'AE TALE OF SAVITRI
...
1- 33.
...
...
'HE EPISODE OF NALA
35-133.
...
NOTES ON THE TALE OF SAVITRI ...
...
135-142.
NOTES ON THE EPISODE OF NALA.
143-156.
List of abbreviations.
To The Calcutta edition of the Mahābhārata of 1834.
T The Bombay edition of the Mabābhārata printed at Ganpat
Krishnaji's Press.
970 = fafar's ageret.
# The Kumbhakonam edition.
fa. t.=falaelyet.
N.-Nilakantha, the commentator of the Mahābhāratou

·No text on this page.

·PREFACE. The following pages contain the text of the episodes of Sāvitri and Nala. Sāvitrī has been cherished for several centuries by Indian women as the highest ideal of woman's love and devotion. The tale of Sāvitri has been made accessible to English readers by Sir Edwin Arnold in his * Indian Idylls.' The story of Nala is unquestionably one of the oldest and most beautiful episodes of the Mahāwhārata. The old-world atmosphere which pervades this charming story, its simplicity and pathos have so much won the hearts of western scholars that it has been translated into European languages by such eminent men as Milman, Bopp, Rückert and Arnold. These two stories will, it is hoped, form a fitting introduction to the study of the Mahābhārata, the great epic of India. The text in this book is based on three editions of the Mahābhārata, the Calcutta edition of 1834, the Bombay edition with the commentary of Nilakantha and the Kumbhakonam edition published by the Madhva Vilas Book Depôt. The Cambridge University edition of the episode of Nala (text edited by Prof. Jarrett and notes by Prof. Peile ) has been consulted in a few places. The Cambridge edition generally follows the Bombay edition, and sometimes the Calcutta edition. I do not follow any particular edition. I have adopted an eclectic method. The Bombay and Calcutta editions generally present the same readings. The readings of the Kumbhakonam edition appear to be in general later emendations. The Kumbhakonam edition contains almost in each chapter verses which are not found in the other two editions. :

·II PREFACE. 1 Such additions are in many cases mere repetitions and explanations and appear to be interpolations. As the book is intended for students, I did not think it advisable to note every difference of reading among the three editions. In the footnotes, only the most striking of the various readings have been given. Similarly I do not always note the added or omitted verses in the three editions. My only endeavour is to present a good and intelligible text to the student. The notes have been purposely made brief in order to leave ample scope for work on the part of the student They explain mythological and other references, discuss a few readings, elucidate points of grammar and difficulties of construction. The Mahābhārata contains many grammatical forms that are un-Paninean. I do not generally note them as the student can easily detect them. For information on certain important points in connection with the Mahābhārata, the curious reader may consult Hopkins' "The Great Epic of India'; the two works of Mr. C. V. Vaidya viz., ' Mahābhārata, a criticism' and 'Epic India'; Mr. V. G. Aiyer's work on the chronology of Ancient India'; Indian Antiquary Vol. XXV, p. 343 ff, which reviews Holtzmann's "Zur Geschichte und Kritik des Mahābhārata' and Dahlmann's "Das Mahābhārata als Epos und Rechtsbuch'; and my booklet in Marathi on the social condition of Epic India. In conclusion, I only hope that this humble attempt will give the student some insight into the life of ancient India and interest him in the study of the great Indian epic. Gifga ore, Bombay.} P. V. KANE.

·महाभारतप्रवेशिका.
सावित्र्युपाख्यानम् ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
नात्मानमनुशोचामि नेमान्धातन्महामुने ।
हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम् ॥ १॥
द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् ।
जयद्रथेन च पुनर्वनाच्चापि हृता बलात् ॥ २ ॥
अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दष्टपूर्वाऽपि वा श्रुता ।
पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा ॥ ३ ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर ।
सर्वमेतद्यथाप्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ॥ ४ ॥
आसीन्मनेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः ।
ब्रह्मण्यश्च महात्मा च सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ५॥
यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः ।
पार्थवोऽश्वपति म सर्वभूतहिते रतः ॥ ६ ॥
क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः ।
अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान् ॥ ७ ॥
अपत्योत्पादनार्थ च तीव्र नियममास्थितः ।
काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥

·2 महाभारतप्रवेशिका हुत्वा शतसहस्र स सावित्र्या राजसत्तम । षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः ॥९॥ एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु । पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात् ॥ १० ॥ रूपिणी तु तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम् । अमिहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महताऽन्विता ॥ ११ ॥ उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा । सा तमश्वपतिं राजन्सावित्री नियमे स्थितम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च । सर्वात्मना च भक्त्या च तुष्टास्मि तव पार्थिव ॥ १३ ॥ वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम् । न प्रमादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन ॥ १४ ॥ अश्वपतिरुवाच । अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया । पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ॥ १५ ॥ तुष्टासि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम् । संतानं परमो धर्म इत्याहुमी द्विजातयः ॥ १६ ॥ सावित्र्युवाच । पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव । ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै भगवास्ते पितामहः ॥ १७ ॥ प्रसादाच्चैव तस्मात्ते खयम्भुविहितार्दुवि । कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ १८ ॥ १ 'सा......स्थितम्' इत्येतनास्ति क-ग-पुस्तकयोः. २ 'कुलभाजनाः' क. ३ 'खयं विहितवत्यहम्' इति म.

·8 सावित्र्युपाख्यानम् उत्तरं च न ते किञ्चिद्वयाहर्तव्यं कथंचन । पितामहनियोगेन तुष्टा ह्येतद्रवीमि ते ॥ १९ ॥ स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः । प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेतद्भविष्यति ॥ २० ॥ अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृपः। खराज्ये चावसद्वीरः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ २१ ॥ कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतव्रतः । ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भमादधे ॥ २२ ॥ राजपुत्र्यास्तु गर्भः स मानव्या भरतर्षभ । व्यवर्धत तदा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे ॥ २३ ॥ प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् । क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे च नृपसत्तमः ॥ २४ ॥ सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता ॥ २५ ॥ सा विग्रहवतीव श्रीयंवर्धत नृपात्मजा । कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह ।। २६ ॥ तां सुमध्यां पृथुश्रोणी काञ्चनी प्रतिमामिव । प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्या संमेनिरे जनाः ॥ २७ ॥ तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा । न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ॥ २८॥ अथोपोष्य शिरःलाता देवतामभिगम्य सा । हुत्वामिं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि ॥ २९ ॥ ह्यपि ।

·4
महाभारतप्रवेशिका
ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः ।
पितुः समीपमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी ॥ ३०॥
साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्व निवेद्य च ।
कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वमास्थिता ॥ ३१ ॥
यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा खां सुतां देवरूपिणीम् ।
अयाच्यमानां च वरैपतिर्दुःखितोऽभवत् ॥ ३२ ॥
राजोवाच ।
पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम् ।
खयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः ॥ ३३ ॥
प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम ।
विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥ ३४ ॥
श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभिः ।
तथा त्वमपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥ ३५॥
अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन् पतिः ।
मृते पितरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता ॥ ३६॥
इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुरन्वेषणे त्वर ।
देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥ ३७ ॥
एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः ।
व्यादिदेशानुयानं च गम्यतां चेत्यचोदयत् ॥ ३८ ॥
साऽभिवाद्य पितुः पादौ ब्रीडितेव मनखिनी।
पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ॥ ३९ ॥
सा हैमं रथमाथाय स्थविरैः सचिवैर्वृता ।
तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम ह ॥ १० ॥

·सावित्र्युपाख्यानम् 5 मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ॥ ११॥ एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सगै नृपात्मजा । कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥ ४२ ॥ इति सावित्र्युपाख्याने प्रथमोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः । उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ॥ १ ॥ ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा । आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिमिः ॥२॥ नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं शुभौ । उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवन्दनम् ॥ ३ ॥ नारद उवाच । क गताऽभूत्सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप । किम युवती भद्र न चैनां संप्रयच्छसि ॥ ४ ॥ अश्वपतिरुवाच । कार्येण खल्वनेनैव प्रेषितायैव चागता । एतस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः ॥ ५॥ मार्कण्डेय उवाच । सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संचोदिता शुभा । तदैव तस्य वचनं प्रतिगृवेदमब्रवीत ॥६॥ १ 'तदा' क. २ 'दैवतस्येव' क.

·6 महाभारतप्रवेशिका नारद उवाच । आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । धुमत्सेन इति ख्यातः पश्चाच्चान्धो बभूव ह ॥ ७ ॥ विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमतः । सामीप्येन हेतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा ॥ ८ ॥ स बालवत्सया सार्ध भार्यया प्रस्थितो वनम् । महारण्यं गतश्चापि तपस्तेपे महाव्रतः ॥ ९॥ तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने । सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः ॥ १० ॥ अहो बत महत्पापं सावित्र्या नृपते कृतम् । अजानत्या यदनया गुणवान्सत्यवान्वृतः ॥ ११ ॥ सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । तथाऽस्य ब्राह्मणाश्चकुर्नामैतत्सत्यवानिति ॥ १२ ॥ बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृण्मयान् । चित्रेऽपि विलिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते ॥ १३ ॥ राजोवाच । अपीदानीं स तेजखी बुद्धिमान्वा नृपात्मजः । क्षमावानपि वा शूरः सत्यवान्पितृवत्सलः ॥ १४ ॥ नारद उवाच । विवखानिव तेजस्वी बृहस्पतिसमो मतौ । महेन्द्र इव वीरश्च वसुधेव क्षमान्वितः ॥ १५ ॥ अश्वपतिरुवाच । अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यश्चापि सत्यवान् । रूपवानप्युदारो वाऽप्यथवा प्रियदर्शनः ॥ १६ ॥ १ 'आसीत्साल्वेषु' म. २ 'गतं' क.

·सावित्र्युपाख्यानम् 7 नारद उवाच। स साङ्कृते रन्तिदेवस्य खशक्त्या दानतः समः । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा ॥ १७ ॥ ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली ॥ १८ ॥ दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः संयतेन्द्रियः । स मैत्रेः सोऽनसूयश्च स हीमान्द्युतिमांश्च सः ॥ १९ ॥ नित्यशश्चार्जवं तस्मिन्यितिस्तत्रैव च ध्रुवा । संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्च कथ्यते ॥ २० ॥ अश्वपतिरुवाच । गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन्प्रब्रवीषि मे । दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन ॥ २१ ॥ नारद उवाच । एक एवास्य दोषो हि गुणानाक्रम्य तिष्ठति । स च दोषः प्रयत्नेन न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ २२ ॥ एको दोषोऽस्ति नान्योऽस्य सोऽद्यप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति ॥ २३ ॥ राजोवाच । एहि सावित्रि गच्छख अन्यं वरय शोभने । तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य च स्थितः ॥ २४ ॥ १ 'स दान्तः' इत्यस्मात्प्राक् ‘स वदान्यः स तेजखी धीमांश्चैव क्षमान्वितः इत्यधिक म-पुस्तके. २ 'सन्मैत्रः' ग. ३ 'धृतिमांश्च' क. ४ 'धृतिः' म.. ५ 'शक्यश्वाति०' क.

·8 महाभारतप्रवेशिका यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः । संवत्सरेण सोऽल्पायुर्दहन्यासं करिष्यति ॥ २५॥ सावित्र्युवाच । सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ २६ ॥ दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्धृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ॥ २७ ॥ मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चाप्रमाणं मे मनस्ततः ॥ २८॥ नारद उवाच । स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव । नैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन ॥ २९ ॥ नान्यस्मिन्पुरुष सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः । प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव ॥ ३०॥ राजोवाच । अविचाल्यमेतदुक्तं तथ्यं च भवता वचः । करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान्मम ॥ ३१ ॥ नारद उवाच । अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव । साधयिष्याम्यहं तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु घः ॥ ३२ ॥ मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा खमुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः । राजाऽपि दुहितुः सज्जं वैवाहिकमकारयत् ॥ ३३ ॥ इति सावित्र्युपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः ।

·सावित्र्युपाख्यानम् 9 मार्कण्डेय उवाच । अथ कन्याप्रदाने स तमेवाथै विचिन्तयन् । समानिन्ये च तत्सर्व भाण्डं वैवाहिकं नृपः ॥ १॥ ततो वृद्धान् द्विजान्सर्वानृत्विक्सभ्यपुरोहितान् । समाहूय दिने पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ॥२॥ मेध्यारण्यं स गत्वा च घुमत्सेनाश्रमं नृपः । पद्भ्यामेव द्विजैः सार्धे राजर्षि तमुपागमत् ॥ ३ ॥ तत्रापश्यन्महाभागं सालवृक्षमुपाश्रितम् । कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुहीनं नृपं तदा ॥ ४ ॥ स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथार्हतः । वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ॥ ५ ॥ तस्याय॑मासनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित् । किमागमनमित्येवं राजा राजानमब्रवीत् ॥ ६॥ तस्य सर्वमभिप्रायमितिकर्तव्यतां च ताम् । सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वमेव न्यवेदयत् ॥ ७ ॥ सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना । तां खधर्मेण धर्मज्ञ सुषार्थे त्वं गृहाण मे ॥ ८ ॥ घुमसेन उवाच । च्युताः स राज्याद्वनवासमाश्रिताश्चराम धर्म नियतास्तपखिनः । कथं त्वनहीं वनवासमाश्रमे सहिष्यति केशमिमं सुता तव ॥९॥ १ 'वृष्यां' का 'वस्यां' ग. २ 'निवत्स्यते' ग-क.

·10 महाभारतप्रवेशिका अश्वपतिरुवाच । सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं यदा विजानाति सुताऽहमेव च । न मद्विघे युज्यति वाक्यमीदृशं विनिश्चयेनाभिगतोऽस्मि ते नृप॥१०॥ आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदात्प्रणतस्य च । अभितश्चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न माऽर्हसि ॥ ११ ॥ अनुरूपो हि युक्तश्च त्वं ममाहं तवापि च । स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भायी सत्यवतस्ततः ॥ १२ ॥ घुमत्सेन उवाच। पूर्वमेवाभिलषितः संबन्धो मे त्वया संह । भ्रष्टराज्यस्त्वहमिति तत एतद्विचारितम् ॥ १३ ॥ अभिप्रायस्त्वयं यो मे पूर्वमेवाभिकाङ्गितः । स निर्वर्ततु मेऽद्यैव काङ्कितो ह्यसि मेऽतिथिः ॥ १४ ॥ ततः सर्वान्समानाय्य द्विजानाश्रमवासिनः । यथाविधि समुद्वाहं कारयामासतुर्नुपौ ॥ १५ ॥ दत्त्वा सोऽश्वपतिः कन्यां यथाहै सपरिच्छदम् । ययौ स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥ १६ ॥ सत्यवानपि तां भार्या लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम् । मुमुदे सा च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम् ॥ १७ ॥ गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा । जगृहे वल्कलान्येव वस्त्रं काषायमेव च ॥ १८ ॥ परिचारैर्गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च । सर्वकामक्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टिमादधे ॥ १९ ॥ १'चाश्वपतिः' क.

·11 सावित्र्युपाख्यानम् श्वश्रू शरीरसत्कारैः सर्वैराच्छादनादिभिः । श्वशुरं देवसत्कारैर्वाचः संयमनेन च ॥ २० ॥ तथैव प्रियवादेन नैपुणेनं शमेन च । रहश्चैवोपचारेणे भर्तारं पर्यतोषयत् ॥ २१ ॥ एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तपस्यतां कश्चिदपाक्रामत भारत ॥ २२ ॥ सावित्र्या ग्लायमानायास्तिष्ठन्त्यास्तु दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते ॥ २३ ॥ इति सावित्र्युपाख्याने तृतीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥१॥ गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते । यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥ २ ॥ चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भाविनी । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारानं स्थिताऽभवत् ॥ ३ ॥ तें श्रुत्वा नियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः । उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ॥ ४ ॥ १ 'नैपुण्येन' क. २ 'उपहारेण' क. ३ 'त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम् । आयुष्यं वर्धते भतुव्रतेनानेन भारत' इत्येतदस्मात्प्रागधिकं म-. पुस्तके.

·12 महाभारतप्रवेशिका अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे । तिसृणां वसतीनां हि स्थान परमदुश्चरम् ॥ ५॥ सावित्र्युवाच । न कार्यस्तात सन्तापः पारयिष्याम्यहं ब्रतम् । व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ॥ ६ ॥ धुमत्सेन उवाच । व्रतं भिन्द्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन । पारयखेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ॥ ७ ॥ मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा धुमत्सेनो विरराम महामनाः । तिष्ठन्ती चैव सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥ ८॥ श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ । दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रियंत्यवर्तत ॥ ९ ॥ अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् । युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाडिकीः क्रियाः ॥ १० ॥ ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाश्वश्रू श्वशुरमेव च । अभिवाद्यानुपूर्वेण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ॥ ११ ॥ अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यथै हिताः शुभाः ।। ऊचुस्तपखिनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ १२ ॥ एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा । मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृहात्तपखिनी ॥ १३ ॥ १ 'पूर्वाह्निकीः' क. २ अस्मात्पूर्व 'प्रतं समाप्य सावित्री मात्वा शुद्धा यशखिनी' इत्यधिकं म-पुस्तके.

·सावित्र्युपाख्यानम्
18
तं कालं तं मुहूर्त च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ।
यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ १४ ॥
ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् ।
एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ १५॥
ब्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया ।
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ॥ १६ ॥
साविन्युवाच ।
अस्तंगते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया।
एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ॥ १७ ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ।
स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ॥ १८ ॥
सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि ।
सह त्वया गमिष्यामि न हि त्वां हातुमुत्सहे ॥ १९ ॥
सत्यवानुवाच ।
वनं न गतपूर्व ते दुःखः पन्थाश्च भामिनि ।
व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ॥२०॥
सावित्र्युवाच ।
उपवासान मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः ।
गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेधुं न माऽर्हसि ॥ २१ ॥
सत्यवानुवाच ।
यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रियम् ।
मम त्वामय गुरून मां दोषः स्पृशेदयम् ॥ २२ ॥

·14
महाभारतप्रवेशिका
मार्कण्डेय उवाच ।
साऽभिवाद्याब्रवीच्यूं श्वशुरं च महाव्रता ।
अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ॥ २३ ॥
इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह ।
अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः ॥ २४ ॥
गुर्वमिहोत्रार्थकृते प्रस्थितश्च सुतस्तव ।
न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥ २५ ॥
संवत्सरः किश्चिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात् ।
वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥ २६ ॥
घुमत्सेन उवाच ।
यदाप्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता सुषा मम ।
नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्व स्मराम्यहम् ॥ २७ ॥
तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः ।
अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ॥ २८ ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी ।
सह भ; हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥ २९ ॥
सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः ।
मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥ ३० ॥
नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् ।
सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधुरं वचः ॥ ३१ ॥
निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता ।
मृतमेव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥ ३२ ॥

·15 सावित्र्युपाख्यानम् अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी । द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ॥ ३३ ॥ इति सावित्र्युपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान् । कठिनं' पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत् ॥ १॥ तस्य पाटयतः काष्ठं खेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥२॥ सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः । व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥ ३ ॥ अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अखस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥ ४ ॥ शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् । तत्खप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे ॥ ५ ॥ सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सङ्गेऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥ ६ ॥ ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपखिनी । तं मुहूर्त क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥ ७ ॥ मुहूर्तादेव चापश्यत्पुरुषं रक्तवाससम् । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम् ॥ ८ ॥ १ 'कटिनम्' इति क. २ अस्मात्प्राक् 'भ्रमन्तीव दिशः सर्वाश्चकारूढं मनो मम' इत्यधिक म-पुस्तके.

·16
महाभारतप्रवेशिका
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ।
स्थितं सत्यवतः पार्श्व निरीक्षन्तं तमेव च ॥९॥
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्यस्य शनैः शिरः ।
कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती ॥ १० ॥
दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्यमानुषम् ।
कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ ११ ॥
यम उवाच।
पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोऽन्विता ।
अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥ १२ ॥
अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ।
नेष्यामि तमहं बद्धा विद्धयेतन्मे चिकीर्षितम् ॥ १३ ॥
सावित्र्युवाच ।
श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् ।
नेतुं किल भवान्कस्मादागतोऽसि स्वयं प्रभो ॥ १४ ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्खचिकीर्षितम् ।
यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थ प्रचक्रमे ॥ १५॥
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः।
ना) मत्पुरुषैर्ने तुमतोऽस्मि स्वयमागतः ॥ १६ ॥
ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम् ।
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥ १७ ॥
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ।
निर्विचेष्टं शरीरं तद्बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ १८ ॥

·17 सावित्र्युपाख्यानम् यमस्तु तं ततो बद्धा प्रयातो दक्षिणामुखः। सावित्री चैव दु.खार्ता यममेवान्वगच्छत ॥ १९ ॥ नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥ २० ॥ १ यम उवाच। निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौव॑दैहिकम् । कृतं भर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया ॥ २१ ॥ सावित्र्युवाच । यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २२ ॥ तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाइतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥ २३ ॥ प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः । मित्रतां च पुरस्कृत्य किञ्चिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ २४ ॥ नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ॥ २५ ॥ एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वे स तं मार्गमनुप्रपन्नाः । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ।। यम उवाच। निवर्त तुष्टोऽस्मि तवानया गिरा खराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया । वरं वृणीष्वेह विनाऽस्य जीवितं ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम् ॥२७॥ १ ‘भर्तुः शरीररक्षां च विधाय हि तपखिनी। भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा' इत्येतदस्मात्पूर्वमधिकं म-पुस्तके. २ 'प्रतिश्रयम्' क. 2

·18
महाभारतप्रवेशिका
सावित्र्युवाच ।
च्युतः खराज्याद्वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे ।
स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृपस्तव प्रसादाज्वलनार्कसन्निभः ।। २८ ॥
यम उवाच।
ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा ।
तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छख न ते श्रमो भवेत् ॥२९॥
सावित्र्युवाच ।
श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्बुवा ।
यतः पति नेष्यसि तत्र मे गतिः सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे॥३०॥
सतां सकृत्सङ्गतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते ।
न चाफलं सत्पुरुषेण सङ्गतं ततः सतां संनिवसेत्समागमे ॥३१॥
यम उवाच।
मनोऽनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम् ।
विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयख भामिनि ॥३२॥
सावित्र्युवाच ।
हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः खमेव राज्यं लभतां स पार्थिवः ।
जह्यात्स्वधर्मान्न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम् ॥ ३३ ।।
यम उवाच।
खमेव राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरान्न च स्वधर्मात्परिहीयते नृपः ।
कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छख न ते श्रमो भवेत्॥३४॥
सावित्र्युवाच ।
प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया।
ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया ॥३५॥
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ ३६ ॥

·19 सावित्र्युपाख्यानम् एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥ ३७॥ यम उवाच । पिपासितस्येव भवेद्यथा पयस्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् । विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि ।। सावित्र्युवाच । ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवेत्पितुः पुत्रशतं तथौरसम् । कुलस्य सन्तानकरं च यद्भवेत्तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम् ॥ ३९ ॥ यम उवाच। कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥ ४० ॥ सावित्र्युवाच । न दूरमेतन्मम भर्तृसन्निधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ॥४१॥ विवखतस्त्वं तनयः प्रतापवांस्ततो हि वैवखत उच्यसे बुधैः । समेन धर्मेण चरन्ति ताः प्रजास्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता ॥ ४२ ॥ आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः । तस्मात्सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयमिच्छति ॥ ४३ ॥ सौहृदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात्सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः ॥ ४४ ॥ यम उवाच। उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने शुभे न तादृक् त्वदृते श्रुतं मया । अन तुष्टोऽस्मि विनाऽस्य जीवितं वरं चतुर्थ वरयख गच्छ च ।।

·20 महाभारतप्रवेशिका सावित्र्युवाच । ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम् । शतं सुतानां बलवीर्यशालिनामिमं चतुर्थ वरयामि ते वरम् ॥४६ ॥ यम उवाच। शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥ ४७ ॥ सावित्र्युवाच । सतां सदा शाश्वतधर्मवृत्तिः सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति | सतां सद्भिर्नाफलः सङ्गमोऽस्ति सञ्चो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः ॥४८॥ सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति । सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ॥ ४९ ।। आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् । सन्तः परार्थ कुर्वाणा नापेक्षन्ति प्रतिक्रियाः ॥ ५० ॥ न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ॥ ५१ ।। यम उवाच। यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत् । तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते ॥५२॥ सावित्र्युवाच । न तेऽपवर्गः सुकृताद्विना कृतस्तथा यथाऽन्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता ह्येवमहं पति विना ॥ ५३ ।। न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्तृविनाकृता दिवम् । न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम्॥५४ १ 'परस्परम्' क-ग.

·सावित्र्युपाख्यानम् 21 वरातिसर्गः शतपुत्रता मम तवैव दत्तो हियते च मे पतिः। वरं वृणे जीवंतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥ ५५ ॥ मार्कण्डेय उवाच । तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्त्वा वैवखतो यमः । धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत् ॥ ५६ ॥ एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । तोषितोऽहं त्वया साध्वि वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः ॥ ५७ ।। अरोगस्तव नेयश्च सिद्धार्थः स भविष्यति । चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति ॥ ५८ ॥ इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्याति लोके गमिष्यति । त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति ॥ ५९ ।। ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः । ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः ॥ ६० ॥ पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि । मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ॥ ६१ ॥ एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान् । निवर्तयित्वा सावित्री स्वमेव भवनं ययौ ॥ ६२ ॥ सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ॥ ६३ ॥ सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसृत्योपगृह्य च । उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह ॥ ६४ ॥ १ 'तोषितोऽहं...संहितैः' इत्येतनास्ति क-ग-पुस्तकयोः.

·22
महाभारतप्रवेशिका
संज्ञां च स पुनर्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत ।
प्रोप्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै ॥ ६५ ।।
सुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थ नावबोधितः ।
क चासौ पुरुषः श्यामो योऽसौ मां संचकर्ष ह ॥ ६६ ॥
सावित्र्युवाच ।
सुचिरं त्वं प्रसुप्तोऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ ।
गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः ॥ ६७ ॥
विश्रान्तोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज ।
यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ।। ६८ ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः ।
दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ।। ६९ ॥
फलाहारोऽस्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे ।
ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाऽभवत् ।। ७० ॥
शिरोऽभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन् ।
तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोऽस्मि इति सर्व मरे शुभे ॥ ७१ ॥
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयाऽपहृतं मनः ।
ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ॥ ७२ ॥
तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्रूहि सुमध्यमे ।
खप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत् ॥ ७३ ।।
तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते ।
श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ॥ ७४ ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत ।
विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः ॥ ७५ ॥

·28 सावित्र्युपाख्यानम् नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने ॥ ७६ ॥ एता घोरं शिवा नादान्दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥ ७७ ॥ सत्यवानुवाच । वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ॥ ७८ ॥ सावित्र्युवाच । अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् । वायुना धम्यमानोऽत्र दृश्यतेऽमिः क्वचित् कचित् ॥ ७९ ॥ ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः। काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन्तापमात्मनः ॥ ८० ॥ यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ॥ ८१॥ श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव । वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ ॥ ८२ ॥ सत्यवानुवाच । शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये । मातापितृभ्यामिच्छामि संयोगं त्वत्प्रसादजम् ॥ ८३ ॥ न कदाचिद्विकाले' हि गतपूर्वोऽहमाश्रमात् । अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ॥ ८४ ॥ दिवाऽपि मयि निष्क्रान्ते सन्तप्यते गुरू मम । विचिनोति हि मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ॥ ८५ ॥ १ 'विकालम्' ग, 'कदाचिद्धि कालम्' क. २ 'मयाऽऽश्रमः' म.

·24 महाभारतप्रवेशिका मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा । उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणागच्छसीति हि ॥ ८६ ॥ का त्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये । तयोरदृश्ये मयि च महदुःखं भविष्यति ॥ ८७ ॥ पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ । भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ॥ ८८ ।। त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक । यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम् ॥ ८९ ॥ वृद्धयोरन्धयोईष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः । त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानश्चावयोरिति ॥ ९० ॥ माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोयष्टिरहं किल । तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः ॥ ९१ ॥ निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम । माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी ॥ ९२ ॥ अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः । मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ।। ९३ ।। व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम । एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनाम् ॥ ९४ ॥ नात्मानमनुशोचामि यथाऽहं पितरं शुभे । भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं भृशदुःखिताम् ॥ ९५ ॥ मत्कृतेन हि तावद्य सन्तापं परमेष्यतः । जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह ॥ ९६ ॥ १ 'संतानम्' क-ग.

·25 सावित्र्युपाख्यानम् तयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जीवामि चाप्यहम् ॥ ९७ ॥ मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभक्तो गुरुप्रियः । उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सुखरं प्ररुरोद ह ॥ ९८ ॥ ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम् । प्रमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ॥ ९९ ॥ यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि । श्वश्रूश्वशुरभर्तृणां मम पुण्यास्तु शर्वरी ॥ १०० ॥ न स्मराम्युक्तपूर्वी वै खैरेष्वप्यनृतां गिरम् । तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ॥ १०१ ॥ सत्यवानुवाच। कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि मा चिरम् । अपि नाम गुरू तौ हि पश्येयं ध्रियमाणकौ ॥ १०२ ।। पुरा मातुः पितुर्वापि यदि पश्यामि विप्रियम् । न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे ॥ १०३ ॥ यदि धर्मे च ते बुद्धिमी चेज्जीवन्तमिच्छसि । मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात् ॥ १०४ ॥ मार्कण्डेय उवाच । सावित्री तत उत्थाय केशान्संयम्य भामिनी । पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ १०५ ॥ १ अस्मात्प्राक् 'परमं दैवतं तौ मे पूजनीयौ सदा मया । तयोस्तु मे सदाऽ- स्त्येवं व्रतमेतत्पुरातनम् ॥' इत्यधिकमेतद् म-पुस्तके. २ 'अपि...माणको' इत्येतनास्ति क-ग-पुस्तकयोः,

·26
महाभारतप्रवेशिका
उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना ।
सर्वा दिशः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे ॥ १०६ ॥
तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानि हरिष्यसि ।
योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि परशुं त्वहम् ॥ १०७ ॥
कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् ।
गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत् ॥ १०८ ।।
वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च ।
दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी ॥ १०९ ॥
सत्यवानुवाच ।
अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम ।
वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ॥ ११० ॥
आगतौ खः पथा येन फलान्यवचितानि च ।
यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ॥ १११ ॥
पलाशखण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा ।
तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरख च ॥ ११२ ।।
खस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिक्षुः पितरावुभौ ।
ब्रुवन्नेव त्वरायुक्तः संप्रायादाश्रमं प्रति ॥ ११३ ॥
इति सावित्र्युपाख्याने पञ्चमोऽध्यायः ।
मार्कण्डेय उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महाबलः ।
लब्धचक्षुः प्रसन्नायां दृष्ट्या सर्व ददर्श ह ॥ १ ॥

·27
सावित्र्युपाख्यानम्
स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया ।
पुत्रहेतोः परामाति जगाम भरतर्षभ ॥ २ ॥
तावाश्रमान्नदीश्चैव वनानि च सरांसि च ।
तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ॥ ३ ॥
श्रुत्वा शब्दं तु यं कञ्चिदुन्मुखौ सुतशङ्कया ।
सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम् ॥ ४ ॥
भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः ।
कुशकण्टकविद्धाङ्गावुन्मत्ताविव धावतः ॥ ५ ॥
ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः ।
परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम् ॥ ६॥
तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्वैस्तपोधनैः ।
आश्वासितोऽपि चित्रार्थैः पूर्वराजकथाश्रयैः ॥ ७ ॥
ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया ।
बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनानि च ।
शोकं जग्मतुरन्योन्यं स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ॥ ८ ॥
पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ ।
हा पुत्र हा साध्वि वधु क्कासि कासीत्यरोदताम् ।
ब्राह्मणः सत्यवाक्तेषामुवाचेदं तयोर्वचः ॥ ९॥
सुवर्चा उवाच ।
यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च ।
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १० ॥
गौतम उवाच ।
वेदाः साङ्गा मयाऽधीतास्तपो मे सञ्चितं महत् ।
कौमारब्रह्मचर्य च गुरवोऽमिश्च तोषिताः॥ ११ ॥

·28 महाभारतप्रवेशिका समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे । वायुभक्षोपवासश्च कृतो मे विधिवत्सदा ॥ १२ ॥ अनेन तपसा वेनि सर्व परचिकीर्षितम् । सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति ॥ १३ ॥ शिष्य उवाच । उपाध्यायस्य मे वाद्यथा वाक्यं विनिःसृतम् । नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान् ॥ १४ ॥ ऋषय ऊचुः। यथाऽस्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः । अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १५॥ भारद्वाज उवाच । यथाऽस्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १६ ॥ दाल्भ्य उवाच। यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम् । गताऽऽहारमकृत्वैव तथा जीवति सत्यवान् ॥ १७ ॥ आपस्तम्ब उवाच। यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः । पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान् ॥ १८ ॥ धौम्य उवाच । सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः । दीर्घायुलक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान् ॥ १९ ॥ १'पार्थिवीं चैव वृद्धि ते' म.

·सावित्र्युपाख्यानम् 29 मार्कण्डेय उवाच । एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपखिभिः । तांस्तान्विगणयन्सस्तितः स्थिर इवाभवत् ॥ २० ॥ ततो मुहूर्तात्सावित्री भ; सत्यवता सह । आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ॥ २१ ॥ ब्राह्मणा ऊचुः । पुत्रेण सङ्गतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च । सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते ॥ २२ ॥ समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च । चक्षुषश्चात्मनो लाभात्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे ॥ २३ ॥ सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्र संशयः । भूयो भूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २४ ॥ मार्कण्डेय उवाच । ततोऽमिं तत्र सज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि । उपासाश्चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ॥ २५ ॥ शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः । सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन् ॥ २६ ॥ ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः । जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम् ॥ २७ ॥ प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो । विरात्रे चागतं कस्मात्कोऽनुबन्धस्तवाभवत् ॥ २८॥ १ अस्मात्प्राक् 'दृष्ट्वा चोत्पतिताः सर्वे हर्षे जग्मुश्च ते द्विजाः । कण्ठं माता पिता चास्य समालिङ्ग्याभ्यरोदताम् ॥' इत्यधिकं म-पुस्तके.

·30
महाभारतप्रवेशिका
सन्तापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज ।
कस्मादिति न जानीमस्तत्सर्व वक्तुमर्हसि ॥ २९ ॥
सत्यवानुवाच ।
पित्राऽहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः ।
अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ॥ ३० ॥
सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये ।
तावत्कालं न च मया सुप्तपूर्व कदाचन ॥ ३१ ॥
सर्वेषामेव भवतां सन्तापो मा भवेदिति ।
अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ॥ ३२ ॥
गौतम उवाच ।
अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्युमत्सेनस्य ते पितुः ।
नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति ॥ ३३ ॥
श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम् ।
त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ॥ ३४ ॥
त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम् ।
रहस्यं यदि ते नास्ति किञ्चिदत्र वदख नः ॥ ३५ ॥
सावित्र्युवाच ।
एवमेतद्यथा वेत्थ सङ्कल्पो नान्यथा हि वः ।
न हि किञ्चिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत् ॥ ३६ ॥
मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना ।
स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ॥ ३७॥
सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत्सकिङ्करः ।
स एनमनयद्धा दिशं पितृनिषेविताम् ॥ ३८ ॥

·सावित्र्युपाख्यानम्
31
अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् ।
पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम ॥ ३९ ॥
चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे ।
लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम् ॥ ४० ॥
चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान् ।
भर्तुर्हि जीवितार्थ तु मया चीर्ण विदं व्रतम् ॥ ४१ ॥
एतत्सर्व मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः ।
यथावृत्तं सुखोदकमिदं दुःखं महन्मम ॥ ४२ ॥
ऋषय ऊचुः।
निमज्यमानं व्यसनैरभिद्रुतं कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये हदे ।
त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ॥४३॥
मार्कण्डेय उवाच ।
तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव वरस्त्रियं तामृषयः समागताः ।
नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा शिवेन जग्मुर्मुदिताः खमालयम् ॥ ४४ ॥
इति सावित्र्युपाख्याने षष्ठोऽध्यायः ।
मार्कण्डेय उवाच ।
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते सूर्यमण्डले ।
कृतपौर्वालिकाः सर्वे समेयुस्ते तपोधनाः ॥ १ ॥
तदेव सर्व सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः ।
द्युमत्सेनाय नातृप्यन्कथयन्तः पुनःपुनः ॥ २ ॥
ततः प्रकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्योऽभ्यागता नृपम् ।
आचख्युनिहतं चैव खेनामात्येन तं द्विषम् ॥ ३ ॥

·32
महाभारतप्रवेशिका
तं मन्त्रिणा हतं प्रोच्य ससहायं सबान्धवम् ।
न्यवेदयन्यथावृत्तं विद्रुतं च द्विषङ्कलम् ॥ ४ ॥
ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्य खं नृपं प्रति ।
सचक्षुर्वाऽप्यचक्षुर्वा स नो राजा भवत्विति ॥ ५ ॥
अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप ।
प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम् ॥ ६॥
प्रयाहि राजन्भद्रं ते घुष्टस्ते नगरे जयः ।
अध्यास्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम् ॥ ७ ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषाऽन्वितम् ।
मूत निपतिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ ८ ॥
ततोऽभिवाद्य तान्वृद्धान् द्विजानाश्रमवासिनः ।
तैश्चाभिपूजितः सर्वैः प्रययौ नगरं प्रति ॥ ९ ॥
शैब्या च सह सावित्र्या खास्तीर्णेन सुवर्चसा ।
नरयुक्तेन यानेन प्रययौ सेनया वृता ॥ १० ॥
ततोऽभिषिषिचुः प्रीत्या धुमत्सेनं पुरोहिताः ।
पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयन् ॥ ११ ॥
ततः कालेन महता सावित्र्याः कीर्तिवर्धनम् ।
तद्वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ १२ ॥
भातॄणां सोदराणां च तथैवास्याभवच्छतम् ।
मद्राधिपस्याश्वपतेर्मालव्यां सुमहाबलम् ॥ १३ ॥
एवमात्मा पिता माता श्वश्रूः श्वशुर एव च ।
भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्व कृच्छ्रात्समुद्धृतम् ॥ १४ ॥

·सावित्र्युपाख्यानम् 33 तथैवैषा हि कल्याणी द्रौपदी शीलसंमता। तारयिष्यति वः सर्वान् सावित्रीव कुलाङ्गना ॥ १५ ॥ वैशंपायन उवाच । एवं स पाण्डवस्तेन अनुनीतो महात्मना । विशोको विज्वरो राजन्काम्यके न्यवसत्तदा ॥ १६ ।। यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या सावित्र्याख्यानमुत्तमम् । स सुखी सर्वसिद्धार्थो न दुःखं प्राप्नुयान्नरः ॥ १७ ॥ इति सावित्र्युपाख्याने सप्तमोऽध्यायः । समाप्तं सावित्र्युपाख्यानम् । -- OM line Timom HTV 3

·No text on this page.

·महाभारतप्रवेशिका. नलोपाख्यानम् ॥ वृहदश्व उवाच । आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः ॥ १ ॥ अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा । उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा ॥ २ ॥ ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो निषधेषु महीपतिः । अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः ॥ ३ ॥ ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः । रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः खयम् ॥ ४ ॥ तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः । शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजाः ॥ ५ ॥ स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः । तमभ्यगच्छब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ॥ ६ ॥ तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित् । महिप्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम् ॥ ७ ॥ तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ । कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः ॥८॥ १ वरनारीणाम्' इति म-ग.

·36 महाभारतप्रवेशिका दमयन्ती दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम् । उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान् ॥ ९॥ दमयन्ती तु रूपेण तेजसा वपुषा श्रिया । सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा ॥ १० ॥ अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलङ्कृतम् । शतं सखीनां च तदा पर्युपास्ते शचीमिव ॥ ११ ॥ तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता । सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामनी यथा ॥ १२ ॥ अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना । न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती कचित् ॥ १३ ॥ मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाऽथवा श्रुता । चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी ॥ १४ ॥ नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि । कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्वयम् ॥ १५ ॥ तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात् । नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनःपुनः ॥ १६ ॥ तयोरदृष्टः कामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान् । अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृच्छयः ॥ १७ ॥ अशक्नुवन्नल: कामं तदा धारयितुं हृदा । अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः ॥ १८ ॥ स ददर्श ततो हंसाञ्जातरूपपरिच्छेदान् । वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम् ॥ १९ ॥ १ 'परिष्कृतान्' इति क-ग.

·नलोपाख्यानम् 37 ततोऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा । हन्तव्योस्मि न ते राजन्करिष्यामि तव प्रियम् ॥ २० ॥ दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध । यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हेिचित् ॥ २१ ॥ तव चैव यथा भार्या भविष्यति तथाऽनघ । विधास्यामि नरव्याघ्र सोऽनुजानातु मां भवान् ॥ २२ ॥ एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः । ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः ॥ २३ ॥ विदर्भनगरी गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके । निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान् ॥ २४ ॥ सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता । हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ॥ २५ ॥ अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने । एकैकशस्तदा कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन् ॥ २६ ॥ दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके । स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥ २७ ॥ दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः । अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः ॥ २८ ॥ तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनी। सफलं ते भवेजन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ॥ २९॥ वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान् । दृष्टवन्तो न चास्माभिदृष्टपूर्वस्तथाविधः ॥ ३० ॥ १ 'तदन्तिके' इति क..

·38 महाभारतप्रवेशिका त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः। विशिष्टाया विशिष्टेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् ॥ ३१ ।। एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशांपते । अब्रवीत्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नलं वद ॥ ३२ ॥ तथेत्युक्त्वाऽण्डजः कन्यां विदर्भस्य विशांपते । पुनरागम्य निषधानले सर्व न्यवेदयत् ॥ ३३ ॥ इति नलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत । तदाप्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥१॥ ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा । बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥२॥ ऊर्ध्वदृष्टिानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना ॥ ३ ॥ न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित् । न नक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती मुहुः ॥ ४ ॥ तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जजुरिङ्गितैः । ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीजनः ॥ ५॥ न्यवेदयत्तामखंस्थां दमयन्ती नरेश्वर । तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात् ॥ ६॥ १ "विशिष्टया' इति ग. २ 'संग्रामों' इति ग..

·39 . मलोपाख्यानम् चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्वां सुतां प्रति । किमर्थ दुहिता मेऽद्य नातिखस्थेव लक्ष्यते ॥ ७ ॥ स समीक्ष्य महीपालः खां सुतां प्राप्तयौवनाम् । अपश्यदात्मना कार्य दमयन्त्याः खयंवरम् ॥ ८ ॥ स सन्निमन्त्रयामास महीपालान्विशांपतिः । एषोऽनुभूयतां वीराः खयंवर इति प्रभो ॥ ९ ॥ श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः वयंवरम् । अभिजग्मुस्ततो वीरा राजानो भीमशासनात् ॥ १० ॥ हस्त्यश्वस्थघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् । विचित्रमाल्याभरणैर्बलैश्यैः खलंकृतैः ॥ ११ ॥ तेषां भीमो महाबाहुः पार्थिवानां महात्मनाम् । यथार्हमकरोत्पूजां तेऽवसंस्तत्र पूजिताः ॥ १२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ । अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ ॥ १३ ।। नारदः पर्वतश्चैव महाप्राज्ञौ महाव्रतौ । देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥ १४ ॥ तावर्चयित्वा मघवा ततः कुशलमव्ययम् । पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥ १५ ॥ नारद उवाच । आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर । लोके च मघवन्कृत्ले नृपाः कुशलिनो विभो ॥ १६ ॥ १ 'सन्निपातयामास इति म.

·40
महाभारतप्रवेशिका
बृहदश्व उवाच।
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ।
धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः ॥ १७ ॥
शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः ।
अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक् ॥ १८ ॥
क नु ते. क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तानहम् ।
आगच्छतो महीपालान्दयितानतिथीन्मम ॥ १९ ॥
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ।
शृणु मे मघवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ २० ॥
विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता..
रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥ २१ ॥
तस्याः वयंवरः शक्र भविता नचिरादिव ।
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥ २२ ॥
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ।
कान्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥ २३ ॥
एतस्मिन्कथ्यमाने तु लोकपालाश्च सामिकाः ।
आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः ॥ २४ ॥
ततस्ते शुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ।
श्रुत्वैव चाब्रुवन्हृष्टा गच्छामो वयमप्युत ॥ २५ ॥
ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ।
विदर्भानभिजग्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षितः ॥ २६ ॥
नलोपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् ।
अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः ॥ २७ ॥

·नलोपाख्यानम् 41 तं अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं. मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा ॥ २८॥ दृष्ट्वा लोकपालास्ते आजमानं यथा रविम् । तस्थुर्विगतसङ्कल्पा विस्मिता रूपसंपदा ॥ २९ ॥ ततोऽन्तरिक्ष विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः । अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात् ॥ ३० ॥ भो भो निषधराजेन्द्र नल सत्यवतो भवान् । अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥ ३१ ॥ इति नलोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः। 'बृहदश्व उवाच। तेभ्यः प्रतिज्ञाय नल: करिष्य इति भारत । अथैतान्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ १ ॥ के वै भवन्तः कश्चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः । किं च तद्वो' मया कार्य कथयध्वं यथातथम् ॥२॥ एवमुक्ते नैषधेन मघवानभ्यभाषत । अमरान्वै निबोधास्मान्दमयन्त्यर्थमागतान् ॥ ३ ॥ अहमिन्द्रोऽयममिश्च तथैवायमपां पतिः । शरीरान्तकरो नृणां यमोऽयमपि पार्थिव ॥ ४ ॥ त्वं वै समागतानस्मान्दमयन्त्यै निवेदय । लोकपाला महेन्द्राद्याः समायान्ति दिदृक्षवः ॥ ५ ॥ १'तत्र' इति म.

·42 महाभारतप्रवेशिका प्राप्तुमिच्छन्ति देवास्त्वां शक्रोऽमिवरुणो यमः । तेषामन्यतमं देवं पतित्वे वरयख ह ॥ ६ ॥ एवमुक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिरब्रवीत् । एकार्थ समुपेतं मां न प्रेषयितुमर्हथ ॥ ७ ॥ कथं हि जातसङ्कल्पः स्त्रियमुत्सहते' पुमान् । परार्थमीदृशं वक्तुं तद्वै पश्यामरेश्वरै ॥ ८ ॥ एवमुक्तो नैषधेन मघवान्पुनरब्रवीत् । करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वमस्मासु नैषध ॥ ९ ॥ न करिष्यसि कस्मात्त्वं व्रज नैषध मा चिरम् । स वै त्वमागतानस्मान्दमयन्त्यै निवेदय ॥ १० ॥ श्रेयसा योक्ष्यसे हि त्वं कुर्वन्नमरशासनम् । बृहदश्व उवाच। एवमुक्तः स देवैस्तै षधः पुनरब्रवीत् ॥ ११ ॥ सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथमुत्सहे । प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १२ ॥ जगाम स तथेत्युक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम् । ददर्श तत्र वैदर्भी सखीगणसमावृताम् ॥ १३ ॥ देदीप्यमानां वपुषा श्रिया च वरवर्णिनीम् । अतीव सुकुमाराङ्गी तनुमध्यां सुलोचनाम् ॥ १४ ॥ आक्षिपन्तीमिव च ती शेशिनं खेन तेजसा । तस्य दृष्ट्वैव ववृधे कामस्तां चारुहासिनीम् ॥ १५ ॥ १ 'एकार्थसमुपेतम्' इति क; 'एकार्थसमवेतम्' इति म. २ 'उत्सृजते' इति ग-म. ३ 'तत्क्षमन्तु महेश्वराः' इति क-ग. ४ 'प्रभा' इति क.ग. ५ 'शशिनः' कग.

·नलोपाख्यानम् 43. सत्यं चिकीर्षमाणस्तु धारयामास हृच्छयम् । ततस्ता नैषधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमाङ्गनाः ॥ १६ ॥ आसनेभ्यः समुत्पेतुस्तेजसा तस्य धर्षिताः । प्रशशंसुश्च सुप्रीता नलं ता विस्मयान्विताः । न चैनमभ्यभाषन्त मनोभिस्त्वभ्यपूजयन् ॥ १७ ॥ अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्य महात्मनः । कोऽयं देवोऽथवा यक्षो गन्धर्वो वा भविष्यति ॥ १८ ॥ न तास्तं शक्नुवन्ति स्म व्याहर्तुमपि किंचन । तेजसा धर्षितास्तस्य लज्जावत्यो वराङ्गनाः ॥ १९॥ अथैनं स्मयमानेव स्मितपूर्वाभिभाषिणी । दमयन्ती नलं वीरमभ्यभाषत विस्मिता ॥ २० ॥ कस्त्वं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन । प्राप्तोस्यमरवद्वीर ज्ञातुमिच्छामि तेऽनघ ॥ २१ ॥ कथमागमनं चेह कथं चासि न लक्षितः । सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोप्रशासनः ॥ २२ ॥ एवमुक्तस्तु वैदा नलस्तां प्रत्युवाच ह । नलं मां विद्धि कल्याणि देवदूतमिहागतम् ॥ २३ ॥ देवास्त्वां प्राप्तुमिच्छन्ति शक्रोऽमिर्वरुणो यमः । तेषामन्यतमं देवं पतिं वरय शोभने ॥ २४ ॥ तेषामेव प्रभावेण प्रविष्टोऽहमलक्षितः । प्रविशन्तं न मां कश्चिदपश्यन्नाप्यवारयत् ॥ २५ ॥ एतदर्थमहं भद्रे प्रेषितः सुरसत्तमैः । एतच्छ्रुत्वा शुभे बुद्धिं प्रकुरुष्व यथेच्छसि ॥ २६ ॥ इति नलोपाख्याने तृतीयोऽध्यायः ।

·44 महाभारतप्रेवेशिका बृहदश्व उवाच । सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमब्रवीत् । प्रणयख यथाश्रद्धं राजन्किं करवाणि ते ॥१॥ अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन । तत्सर्व तव विस्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर ॥ २ ॥ हंसानां वचनं यत्तु तन्मां दहति पार्थिव । त्वत्कृते हि मया वीर राजानः सन्निपातिताः ॥ ३ ॥ यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद । विषमनिं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ॥ ४ ॥ एवमुक्तस्तु वैदा नलस्तां प्रत्युवाच ह । तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ॥ ५ ॥ येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् । न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ॥ ६ ॥ विप्रियं ह्याचरन्मयों देवानां मृत्युमृच्छति । त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयख सुरोत्तमान् ॥ ७ ॥ विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चित्राः स्रजस्तथा । भूषणानि तु दिव्यानि देवान्प्राप्य तु भुत वै ॥ ८ ॥ य इमां पृथिवीं कृत्वां संक्षिप्य असते पुनः । हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम् ॥ ९ ॥ यस्य दण्डभयात्सर्वे भूतग्रामाः समागताः । धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ॥ १० ॥ १ 'मनस्तेषु प्रवर्तताम्' इति क.

·45
."
नलोपाख्यानम्
धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् ।
महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्यतिम् ॥ ११ ॥
क्रियतामविशकेन मनसा यदि मन्यसे ।
वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु ॥ १२ ॥
नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचोऽब्रवीत् ।
समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा ।। १३ ।।
देवेभ्योऽहं नमस्कृत्य सर्वेभ्यः पृथिवीपते ।
वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ १४ ॥
तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
दौत्येनागत्य कल्याणि नोत्सहे स्वार्थमीप्सितम् ॥ १५ ॥
कथं ह्यहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः ।
परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥ १६ ॥
एष धर्मो यदि स्वार्थों ममापि भविता ततः ।
एवं खाथै करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम् ॥ १७ ।।
ततो बाष्पाकुलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत् ॥ १८ ॥
अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर ।
येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन ।। १९ ॥
त्वं चैव हि नस्श्रेष्ठ देवाश्चन्द्रपुरोगमाः ।
आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र खयंवरः ॥ २० ॥
ततोऽहं लोकपालानां सन्निधौ त्वां नरेश्वर ।
वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति ॥ २१ ॥
एवमुक्तस्तु वैदा नलो राजा विशांपते ।
आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः ॥ २२ ॥

·महाभारतप्रवेशिका तमपश्यंस्तथाऽऽयान्तं लोकपाला महेश्वराः । दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम् ॥ २३ ॥ कच्चिदृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता । किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ ॥ २४ ॥ नल उवाच। भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् । प्रविष्टः सुमहाकक्षं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम् ॥ २५ ॥ प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिदृष्टवान्नरः । ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ॥ २६ ॥ सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः । विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः ॥ २७॥ वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना । मामेव गतसङ्कल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः ॥ २८ ॥ अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः ।। त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्र खयंवरः ॥ २९ ।। तेषामहं सन्निधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध । एवं तब महाबाहो दोषो न भवितेति ह ।। ३० ॥ एतावदेव विबुधा यथा वृत्तमुदाहृतम् । मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ॥ ३१ ॥ इति नलोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः ॥ 13 १ 'उपाहृतम्' इति म-म.

·; नलोपाख्यानम्
47
वृहदम्ब उवाच।
अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा ।
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥ १॥
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ।
त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ॥ २ ॥
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ।
विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम् ॥ ३ ॥
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः ।
सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ४ ॥
तां राजसमितिं पूर्णी नागैर्भोगवतीमिव ।
संपूर्णी पुरुषव्याप्रैाप्रैर्गिरिगुहामिव ॥ ५ ॥
प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप ॥ ६॥
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ।
आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥ ७ ॥
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ।
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि) ॥ ८ ॥
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ।
मुष्णती प्रभया राज्ञां चढूंषि च मनांसि च ॥९॥
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
तत्र तत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम् ॥ १० ॥
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ।
ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह ॥ ११ ॥
तान्समीक्ष्य ततः सर्वानिर्विशेषाकृतीन्खिता।
सन्देहादथ वैदर्भी नाभ्यजानानलं नृपम् ॥ १२ ॥

·48 महाभारतप्रवेशिका यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम्।। सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी ॥ १३ ॥ कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् । : .एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ॥ १४ ॥ श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत । देवानां यानि लिंङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे । तामीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ॥ १५ ॥ एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः। शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ॥ १६ ॥ वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा । देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ॥ १७ ॥ हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥ १८ ॥ मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम् । तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ १९ ॥ यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ २० ॥ यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ २१॥ खं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः। यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥ २२ ॥ निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम् । निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ॥ २३ ॥ मे नैषधो वृतः।

·नलोपाख्यानम् 49 मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे । यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्य लिङ्गधारणे ॥ २४ ॥ सापश्यद्विबुधान्सर्वानखेदान्स्तब्धलोचनान् । अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥ २५ ॥ छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःखेदसमन्वितः । भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमिषेण च सूचितः ॥ २६ ॥ सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत । नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ॥ २७ ॥ विलजमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना । स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स परमशोभनाम् ॥ २८ ॥ वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी । ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः ॥ २९ ॥ देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साध्विति भारत । विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥ ३० ॥ दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः । आश्वासयद्वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३१ ।। यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसन्निधौ । तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतत्ते वचने रतम् ॥ ३२ ॥ यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते । तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ३३ ॥ दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्ध कृताञ्जलिः ॥ ३४ ॥ १ 'हृषित.' इति क-ग. 4

·50
महाभारतप्रवेशिका
तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वमिपुरोगमान् ।
तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा ॥ ३५ ॥
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥ ३६ ॥
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ।
नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥ ३७ ।।
अमिरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः ।
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ॥ ३८ ॥
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् ।
अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः ॥ ३९ ।।
सजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वे च मिथुनं ददुः ।
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ॥ ४० ॥
एतत्सर्व नलोऽपश्यद्दमयन्ती च भारत ।
यथा स्वप्नं महाराज तथैव ददृशुर्जनाः ॥ ४१ ॥
ततः खयंवरं चक्रे भीमो राजाऽतिमानुषम् ।
समागतेषु सर्वेषु भूपालेषु विशांपते ॥ ४२ ॥
दमयन्त्यपि तदृष्ट्वा राजमण्डलमृद्धिमत् ।
अन्वीक्ष्य नैषधं वत्रे भैमी धर्मेण भारत ॥ ४३ ॥
वृते च नैषधे भैम्या निवृत्ते च खयंवरे ।
सर्व एव महीपालाः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ४४ ॥
पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः ।
दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ४५ ॥
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च ॥ ४६॥

·51 नलोपाख्यानम् उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदांवरः । भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं खकम् ॥ ४७ ॥ अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोपि पार्थिवः । रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा)॥ ४८ ॥ अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंशुमानिव । अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ॥ ४९ ॥ ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः । अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥ ५० ॥ पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च । दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥ ५१ ॥ जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः । इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्यकाम् ॥ ५२ ॥ एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः । ररक्ष वसुसंपूर्णी वसुधां वसुधाधिपः ॥ ५३ ॥ इति नलोपाख्याने पञ्चमोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच। वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः । यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह ॥ १ ॥ अथाब्रवीत्कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा । द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क यास्यसि ॥ २ ॥ ततोऽब्रवीत्कलिः शक्र दमयन्त्याः स्वयंवरम् । गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम् ।। ३ ॥

·52
महाभारतप्रवेशिका
तमब्रवीत्महस्येन्द्रो निर्वृत्तः स खयंवरः ।
वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपतः॥४॥
एवमुक्तस्तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ।
देवानामन्त्र्य तान्सर्वानुवाचेदं वचस्तदा ॥ ५ ॥
देवानां मानुषं मध्ये यत्सा पतिमविन्दत ।
ननु तस्या भवेन्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥ ६ ॥
एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ।
अस्माभिः समनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृतः ॥ ७ ॥
का हि सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम् ।
यो वेद धर्मानखिलान्यथावच्चरितव्रतः ॥ ८ ॥
योऽधीते चतुरो वेदान्सर्वानाख्यानपञ्चमान् ।
नित्यं तृप्ता गृहे यस्य देवा यज्ञेषु धर्मतः ।
अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी दृढव्रतः ॥ ९॥
यस्मिन्दाक्ष्यं धृतिर्ज्ञानं तपः शौचं दमः शमः ।
ध्रुवाणि पुरुषव्याने लोकपालसमे नृपे ॥ १० ॥
एवंरूपं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले।
आत्मानं स शपेन्मूढो हन्यादात्मानमात्मना ॥ ११ ॥
एवंगुणं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ।
कृच्छ्रे स नरके मजेदगाधे विपुले हूदे ॥ १२ ॥
एवमुक्त्वा कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययुः ॥ १३ ॥
ततो गतेषु देवेषु कलिापरमब्रवीत् ।
संयन्तुं नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर ॥ १४ ॥

·नलोपाख्यानम् 58 भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान भैम्या सह रंस्यते । त्वमप्यक्षान्समाविश्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १५ ॥ इति नलोपाख्याने षष्ठोऽध्यायः ॥ बृहदश्व उवाच । एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह । आजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥ १॥ स नित्यमन्तरप्रेप्सुर्निषधेष्ववसच्चिरम् । अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम् ॥ २ ॥ कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य सन्ध्यामन्वास्त नैषधः । अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत् ॥ ३ ॥ स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥ ४ ॥ अक्षयूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया । निषधान्प्रतिपद्यख जित्वा राज्यं नलं नृपम् ॥ ५ ॥ एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् । कलिश्चैव वृषो भूत्वा तं वै पुष्करमन्वयात् ॥ ६॥ आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा । दीव्यावेत्यब्रवीद्भाता वृषेणेति मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥ न चक्षमे ततो राजा समाहानं महामनाः । वैदाः प्रेक्षमाणायाः प्राप्तकालममन्यत ॥ ८॥ १ 'अन्तरप्रेक्षी' इति म.

·54
महाभारतप्रवेशिका
ततः स राज्ञा सहसा देवितुं संप्रचक्रमे ।
प्रात्रा देवाभिभूतेन दैवाविष्टो जनाधिपः ।। ९ ॥
हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् ।
आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स नलस्तदा ॥ १० ॥
तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन ।
निवारणेऽभवच्छतो दीव्यमानमरिन्दमम् ॥ ११ ॥
ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिभिः सह भारत ।
राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम् ॥ १२ ॥
ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
एष पौरजनो देवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥ १३ ॥
निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः ।
अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥ १४ ॥
ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।
उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥ १५ ॥
राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थितः ।
मन्त्रिभिः सहितः सर्वै राजभक्तिपुरस्कृतः ।
वृद्धाह्मणमुख्यैश्च वणिग्भिश्च समन्वितः ॥ १६ ॥
आगतं सहितं राजंस्त्वत्प्रसादावलम्बनम् ।
तं द्रष्टुमर्हसीत्येवं पुनः पुनरभाषत ॥ १७ ॥
तां तथा रुचिरापाङ्गी विलपन्ती तथाविधाम् ।
आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन ॥ १८ ॥
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः ।
नायमस्तीति दुःखार्ता वीडिता जग्मुरालयान् ॥ १९ ॥

·नलोपाख्यानम्
55
तथा तदभवद्दयूतं पुष्करस्य नलस्य च ।
युधिष्ठिर बहून्मासान्पुण्यश्लोकस्त्वजीयत ॥ २० ॥
इति नलोपाख्याने सप्तमोऽध्यायः ।
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् ।
उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने कृतचेतसम् ॥ १ ॥
भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः ।
चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्पार्थिवं प्रति ॥ २ ॥
सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् ।
नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
बृहत्सेनामतियशां तां धात्री परिचारिकाम् ।
हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम् ॥ ४ ॥
बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् ।
आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ॥ ५ ॥
इत्येवं सा समादिष्टा बृहत्सेना नरेश्वर ।
उवाच देव्या वचनं मन्त्रिणां सा समीपतः ॥ ६ ॥
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् ।
अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनरावजन् ॥ ७ ॥
तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः।
न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत ॥ ८॥

·56 महाभारतप्रवेशिका वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा । दमयन्ती पुनर्वेश्म वीडिता प्रविवेश ह ॥ १॥ निशाम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् । नलं च हृतसर्वखं धात्री पुनरुवाच ह ॥ १०॥ बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् । सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ११ ॥ बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् । वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२ ॥ वाष्र्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयच्छुक्ष्णया गिरा । उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता ॥ १३ ॥ जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि । तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १४ ॥ यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते । तथा तथाऽस्य वै छूते रागो भूयोऽभिवर्धते ॥ १५ ॥ यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः । तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥ १६ ॥ सुहृत्खजनवाक्यानि यथावन्न शृणोति च । ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति नैषधः ॥ १७ ॥ यथा राज्ञः प्रदीप्तानां भाग्यानामद्य सारथे। नूनं मन्ये न शेषोस्ति नैषधस्य महात्मनः ॥ १८ ॥ यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः। १ 'यथाऽयम्' इति म.

·मलोपाख्यानम् 57 शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे कुरु मद्वचः। न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद्विनशेदपि ॥ १९ ॥ नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा मनोजवान् । रथमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुमर्हसि ॥ २० ॥ मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारको स्यन्दनं तथा । अश्वांश्चेमान्यथाकामं वस वाऽन्यत्र गच्छ वा ॥ २१ ॥ दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वाष्र्णेयो नलसारथिः। न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ॥ २२ ॥ तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते । ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भास्तेन वाहिना ॥ २३ ॥ हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् । इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम् ॥ २४ ॥ आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम् ॥ २५ ॥ क नु यास्यामि मनसा चिन्तयानो मुहुर्मुहुः । अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरी तदा ॥ २६ ॥ ऋतुपर्ण स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः । भृति चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपतेः॥ २७ ॥ इति नलोपाख्यानेऽष्टमोऽध्यायः। १ 'विनाशं प्रति सारथे'इति म. जितः' इति म. २ 'च स ददौ चास्य सारथ्येन नियो-

·58
महाभारतप्रवेशिका
बृहदश्व उवाच ।
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ।
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन ॥ १ ॥
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत् ।
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ॥ २ ॥
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया ।
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥ ३ ॥
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ।
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥ ४ ॥
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् ।
उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम ॥ ५॥
पणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः ।
उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च ।
उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः ॥ ६॥
एकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ।
निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥ ७ ॥
दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ।
स तथा नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैषधोऽवसत् ॥ ८ ॥
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे ।
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥९॥
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ।
पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥ १० ॥
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः
त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥ ११ ॥

·नलोपाख्यानम् 59 पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन् । प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ॥ १२ ॥ क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेऽहनि । अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ॥ १३ ॥ स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति ॥ १४ ॥ ततस्तान्परिधानेन वाससा स समावृणोत् । तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ॥ १५॥ उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् । दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥ १६ ॥ वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः । आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥ १७ ॥ तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम् । पुण्यश्लोकस्तदा राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥ १८ ॥ येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयाऽन्वितः ॥ १९ ॥ येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः । इमे ते शकुना भूत्वा वासश्चापहरन्ति मे ॥ २० ॥ वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः । भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ॥ २१ ॥ एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम् । अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥ २२ ॥ १ 'अन्तरीयेण' इति म.

·60 महाभारतप्रवेशिका एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा। आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विताः ॥ २३ ॥ एष पन्था विदर्भाणामेष यास्यति कोसलान् । अतः परं च देशोऽयं दक्षिणो' दक्षिणापथः ॥ २४ ॥ एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः । उवाचासकृदातों हि भैमीमुद्दिश्य भारत ॥ २५ ॥ ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ॥ २६ ॥ उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः । तव पार्थिव सङ्कल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ॥ २७ ॥ हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ॥ २८ ॥ श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् । वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम् ॥ २९ ॥ न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् । 'नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ३० ॥ नल उवाच । एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ ३१ ॥ न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते ॥ ३२ ।। २ 'विद्यते भिषजां मतम्' इति क-ग. १ 'दक्षिणे' इति क-ग. ३ 'औषधम्' इति क-ग.

·नलोपाख्यानम् 61 दमयन्स्युवाच । यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत्किमर्थ विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ॥ ३३ ॥ अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ॥ ३४ ॥ पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतोनिमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम ॥ ३५ ॥ यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन्बजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ॥ ३६ ॥ विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ॥ ३७ ॥ इति नलोपाख्याने नवमोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच। यथा राज्यं तव पितुस्तथा मम न संशयः । न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन ॥ १ ॥ कथं समृद्धो गत्वाऽहं तव हर्षविवर्धनः । परिच्युतो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः ॥ २ ॥ इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः । सान्त्वयामास कल्याणी वाससोर्धेन संवृताम् ॥ ३ ॥ तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभा काञ्चिदुपेयतुः ॥ ४ ॥ १ 'राजन्भविष्यति' इति म. २ 'परिवूनो' इति म.

·62 महाभारतप्रवेशिका तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः । वैदा सहितो राजा निषसाद महीतले ॥ ५॥ स वै विवस्त्रो मलिनो विवर्णः पांसुगुण्ठितः । दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले ॥ ६ ॥ ततः स्ववसनस्यान्तं दमयन्ती विशांपते । भूमावास्तीर्य सुष्वाप पतिमालिङ्गय शोभना ॥ ७ ॥ दमयन्त्यपि कल्याणी निद्रयाऽपहृता ततः । सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी ॥ ८ ॥ सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशांपते । शोकोन्मथितचित्तः सन्न म शेते यथा पुरा ॥ ९ ॥ स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः । वने च तं परिध्वंसं प्रक्ष्य चिन्तामुपेयिवान् ॥ १० ॥ किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । किं नु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा ॥ ११ ॥ मामियं ह्यनुरक्तैवं दुःखमामोति मत्कृते । मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्खजनं प्रति ॥ १२ ॥ मया निःसंशयं दुःखमियं प्राप्स्यत्यनुव्रता । उत्सर्गे संशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं कचित् ॥ १३ ॥ बृहदश्व उवाच । स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः । उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिप ॥ १४ ॥ १ 'उत्सर्ग मन्यते' इति क-ग.

·नलोपाख्यानम् 63 न चैषा तेजसा शक्या कैश्विद्धर्षयितुं पथि । यशस्विनी महाभागा मद्भक्तेयं पतिव्रता ॥ १५ ॥ एवं तस्य तदा बुद्धिर्दमयन्त्यां न्यवर्तत । कलिना दुष्टभावेन दमयन्त्या विसर्जने ॥ १६ ॥ सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम् । चिन्तयित्वाऽध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम् ॥ १७ ।। कथं वासो विकर्तेयं न च बुध्येत मे प्रिया । विचिन्त्यैवं नलो राजा सभां पर्यचरत्तदा ॥ १८ ॥ परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत । आससाद सभोद्देशे विकोशं खड्गमुत्तमम् ॥ १९ ।। तेनार्ध वाससश्छित्त्वा निवस्य च परंतपः । सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भी प्राद्रवद्गतचेतनाम् ॥ २० ॥ ततो 'निवृत्तहृदयः पुनरागम्य तां सभाम् । दमयन्तीं तदा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः ॥ २१ ॥ यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम् । सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत् ॥ २२ ॥ इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी । उन्मत्तेव मया हीना कथं बुद्ध्वा भविष्यति ॥ २३ ॥ कथमेका सती भैमी मा विरहिता शुभा । चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते ॥ २४ ।। आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ समरुदणौ । रक्षन्तु त्वां महाभागे धर्मेणासि समावृता ॥ २५ ॥ १ 'निबद्ध' इति म.

·64 महाभारतप्रवेशिका एवमुक्त्वा प्रियां भायी रूपेणाप्रतिमां भुवि । कलिनाऽपहृतज्ञानो नलः प्रातिष्ठदुद्यतः ॥ २६ ॥ गत्वा गत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः । आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनावकृष्यते ॥ २७ ॥ द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा । दोलेव मुहुरायाति याति चैव मुहुर्मुहुः ॥ २८ ॥ अवकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः । सुप्तामुत्सृज्य तां भायो विलप्य करुणं बहु ॥ २९ ॥ नष्टात्मा कलिनाऽऽविष्टस्तत्तद्विगणयन्मुहुः । जगामैकां वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य मोहितः ॥ ३० ॥ इति नलोपाख्याने दशमोऽध्यायः। बृहदश्व उवाच। अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा । अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥ १ ॥ अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता । प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥ २ ॥ हा नाथ हा महाराज हा खामिन्किं जहासि माम् । हा हताऽस्मि विनष्टाऽस्मि भीताऽस्मि विजने वने ॥ ३ ॥ ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसि । कथमुक्त्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सृज्य कानने ॥ ४ ॥ १ 'कथंविधस्त्वं हि तथा' इति म. २ 'मां गतः' इति म.

·नळोपाख्यानम् 65 कथमुत्सृज्य गन्ताऽसि वश्यां भार्यामनुव्रताम् । विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति ॥ ५॥ शक्यसे तो गिरः सम्यकतु मयि नरेश्वर । यास्त्वया लोकपालानां सन्निधौ कथिताः पुरा ॥ ६ ॥ नाकाले विहितो मृत्युर्मानां पुरुषर्षभ । यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७ ॥ पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ । भृशं भीतासि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ॥ ८॥ दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ९ ॥ नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्ती समालिङ्गय नाश्वासयसि पार्थिव ॥ १०॥ न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचये ॥ ११ ॥ कथं नु राजस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः । सायाहे वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ॥ १२ ॥ ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता ॥ १३ ॥ मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विहला । मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ॥ १४ ॥ अतीव शोकसन्तप्ता मुहुनिःश्वस्य विहला । उवाच भैमी निःश्वस्य रोदमाना पतिव्रता ॥ १५ ॥ १ 'नापकृतः परेणापकृतो खसि' इति म. २'न गिरः सत्याः' इति म. ३ 'नृशंसाम्' इति म. 5 ·66 महाभारतप्रवेशिका यस्याभिशापाद्दुःखा? नैष नन्दति नैषधः । तस्य भूतस्य तदुःखाहुःखमभ्यधिकं भवेत् ॥ १६ ॥ अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् । तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम् ॥ १७ ॥ एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः । अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥ १८ ॥ उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः । हा हा राजनिति मुहुरितश्चेतश्च धावति ॥ १९ ॥ तां शुष्यमाणामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम् । करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं सुमध्यमाम् ॥ २० ॥ सहसाऽभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥ २१ ॥ सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता । नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥ २२ ॥ हा नाथ मामिह वने अस्यमानामनागसम् । ग्राहेणानेन विजने किमर्थं नानुधावसि ॥ २३ ॥ कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥ २४ ॥ श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध । कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेऽनघ ॥ २५ ॥ वृहदश्व उवाच। तां तु कश्चिन्मृगव्याधो विचरन्गहने वने । आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह ॥ २६ ॥ १'शापात्' इति क.

·नलोपाख्यानम्
67
तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
त्वरमाणो मृगव्याधः सञ्चरन्गहने वने ॥ २७॥
समभिक्रम्य वेगेन सत्वरः स वनेचरः ।
मुखे तं पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च ॥ २८॥
निर्विचेष्टं भुजङ्गं तं विशस्य मृगजीवनः ।
मोक्षयित्वा स तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन ह ॥ २९ ॥
समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत ।
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चास्यागता वनम् ॥ ३० ॥
कथं चेदं महत्कृच्छ्र प्राप्तवत्यसि भामिनि ।
दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशांपते ॥ ३१ ॥
सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत ॥ ३२ ॥
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् ।
सुकुमारानवद्याह्नीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ ३३ ॥
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् ।
लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमीयिवान् ॥ ३४ ॥
तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया ।
सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी ॥ ३५॥
दमयन्त्यपि तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता ।
तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना ॥ ३६ ॥
स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः।
दुर्धर्षी तर्कयामास दीप्ताममिशिखामिव ॥ ३० ॥
दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता ।
अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल ॥ ३८ ॥

·68
महाभारतप्रवेशिका
यथाऽहं नैषधादन्यं मनसाऽपि न चिन्तये
तथाऽयं पततां क्षुद्रः परासुर्मूगजीवनः ॥ ३९ ॥
उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः ।
व्यसुः पपात मेदिन्याममिदग्ध इव द्रुमः ॥ ४० ॥
इति नलोपाख्यान एकादशोऽध्यायः ।
बृहदश्व उवाच ।
सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ।
वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥ १॥
सिंहद्वीपिरुरुव्याघ्रवराहक्षगणैर्युतम् ।
नानापक्षिगणाकीर्ण म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥ २॥
सालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदिकिंशुकैः ।
अर्जुनारिष्टसञ्छन्नं स्यन्दनैश्च सशाल्मलैः ॥ ३ ॥
जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् ।
पद्मकामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥ ४ ॥
बदरीबिल्वसञ्छन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम् ।
प्रियालतालखर्जूरहरीतकिबिभीतकैः ॥ ५॥
नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान् ।
निकुञ्जान्पक्षिसङ्घष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः ॥ ६ ॥
नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्चरतो द्विजान् ।
सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ॥ ७ ॥

·नलोपाख्यानम् 69 पल्वलानि तटाकानि गिरिकूटानि सर्वशः। सरित्सरांसि च तदा ददर्शाद्भुतदर्शनान् ॥ ८॥ यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी । महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान् ।। ९ ।। तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया युता । वैदर्भी विचचारैका नलमन्वेषती तदा ॥ १० ॥ नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् । दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता ॥ ११ ॥ विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता । भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलमथाश्रिता ॥ १२ ॥ दमयन्त्युवाच । व्यूढोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप । क नु राजन्गतोसि त्वं त्यक्त्वा मां विजने वने ॥ १३ ॥ अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥ १४ ॥ यत्त्वयोक्तं नरश्रेष्ठ मत्समक्षं महाद्युते । कर्तुमर्हसि कल्याण तहतं पार्थिवर्षभ ॥ १५ ॥ यच्चोक्तं विहगैर्हसैः समीपे तव भूमिप । मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि ॥ १६ ॥ चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः । खधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलैकतः ॥ १७ ॥ तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तु नरेश्वर । उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः ॥ १८ ॥ १ "सिझोरस्क' इति म.

·70 महाभारतप्रवेशिका न मे हा वीर ननु नामाहमिष्टा किल तवानघ । अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ १९ ॥ भर्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः। अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि ॥२०॥ त्वदन्या काचिद्धि प्रियाऽस्तीत्यब्रवीस्तदा । तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारती नृप ॥ २१ ॥ उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप । ईप्सितामीप्सितोसि त्वं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ २२ ॥ कृशां दीनां विवर्णी च मलिनां वसुधाधिप । वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत् ॥ २३ ॥ यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन । न मानयसि मामार्य रुदन्तीमरिकर्शन ॥ २४ ॥ महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनी सतीम् । आभाषमाणां खां पत्नी किं मां न प्रतिभाषसे ॥ २५ ॥ कुलशीलोपसम्पन्न चारुसर्वाङ्गशोभन । अनुव्रतां महाराज किं मां न प्रतिभाषसे ॥ २६ ॥ नाद्य त्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम । वने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ॥ २७ ॥ शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप । प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकनिबर्हण ॥ २८ ॥ कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता । कच्चिदृष्टस्त्वयाऽरण्ये सङ्गत्येति नलो नृपः ॥ २९ ॥ १ 'संपन्नाम्' इति म; 'संपन्नम्' इति क. २'शोभनाम्' इति म; 'शोभनम्' इति क.

·मलोपाल्यानम्
71
कोऽनु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नृपम् ।
अभिरूपं महात्मानं परव्यूह विनाशनम् ॥ ३० ॥
यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ।
अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥ ३१ ॥
अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दष्ट्रो महाहनुः ।
शार्दूलोऽभिमुखोऽभ्येति पृच्छाम्येनमशकिता ॥ ३२ ॥
भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः ।
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् ॥ ३३ ।।
निषधाधिपतेर्भायर्या नलस्यामित्रघातिनः ।
पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम् ॥ ३४ ॥
आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः ।
सिंहस्कन्धो महाबाहुः पद्मपत्रनिभेक्षणः ॥ ३५ ॥
अथवाऽरण्यनृपते नलं यदि न शंससि ।
मां खादय मृगश्रेष्ठ दुःखादस्माद्विमोचय ॥ ३६ ॥
श्रुत्वाऽरण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम् ।
यात्येष मृष्टसलिलामापगां सागरोपमाम् ॥ ३७ ॥
इमं शिलोच्चयं पृच्छे शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः ।
विराजितं दिविस्पृग्भि कवणैर्मनोरमैः ॥ ३८ ॥
नानाधातुसमाकीर्ण विविधोपलभूषितम् ।
अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छ्रितम् ॥ ३९ ॥
सिंहशार्दूलमातङ्गवराहक्षमृगायुतम् ।
पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम् ॥ ४० ॥

·12
महाभारतप्रवेशिका
किंशुकाशोकबकुलपुन्नागैरुपशोभितम् ।
कर्णिकारधवप्लक्षैः सुपुष्पैरुपशोभितम् ॥ ११ ॥
सरिद्भिः सविहङ्गाभिः शिखरैश्च समाकुलम् ।
पृथिव्या रुचिराकारं चूडामणिमिव स्थितम् ।
गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥ ४२ ॥
भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत ।
शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीश्वर ॥ ४३ ।।
प्रणमे त्वाऽभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ।
राजस्नुषां राजभा- दमयन्तीति विश्रुताम् ॥ ४४ ॥
राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ।
भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥ ४५ ॥
राजसूयाश्वमेधानां ऋतूनां दक्षिणावताम् ।
आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥ ४६॥
ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः ।
शीलवान्वीर्यसम्पन्नः पृथुश्रीधर्मविच्छुचिः ॥ ४७ ।।
सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः ।
तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥ ४८॥
निषधेषु महाराजः श्वशुरो मे नरोत्तमः ।
गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स ह ॥ ४९ ॥
तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः ।
क्रमप्राप्तं पितुः खं यो राज्यं समनुशास्ति ह ॥ ५० ॥
नलो नामारिहा श्यामः पुण्यश्लोक इति श्रुतः ।
ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽमिचित् ॥ ५१ ॥

·नलोपाख्यानम् 73 यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता। तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि मार्यामिहागताम् ॥ ५२ ॥ त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम् अन्वेषमाणां भर्तारं नलं नरवरोत्तमम् ॥ ५३ ॥ खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः । कच्चिदृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः ॥ ५४ ॥ गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्षणः । विक्रान्तः सत्त्ववान्वीरो भर्ता मम महायशाः ॥ ५५ ॥ निषधानामधिपतिः कच्चिदृष्टस्त्वया नलः ॥ ५६ ।। किं मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ विह्वलाम् । गिरा नाश्वासयस्यद्य खां सुतामिव दुःखिताम् ॥ ५७ ॥ वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसन्ध महीपते । यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना ॥ ५८ ॥ कदा सुस्निग्धगम्भीरां जीमूतवनसन्निभाम् । श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम् ॥ ५९ ।। वैदयेहीति विस्पष्टां शुभां राज्ञो महात्मनः । आत्माभिधायिनीमृद्धां मम शोकविनाशिनीम् ॥ ६० ॥ इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी । दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ ६१ ॥ सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमानना । तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम् ॥ ६२ ।। वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम् । नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः ॥ ६३ ।।

·74 महाभारतप्रवेशिका अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च । जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः ॥ ६४ ॥ वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः । तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम् ।। ६५ ।। नानामृगगणैर्जुष्टं शाखामृगगणायुतम् । तापसैः समुपेतं च सा दृष्ट्वैव समाश्वसत् ॥ ६६ ॥ सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना । वर्चखिनी सुप्रतिष्ठा खसितायतलोचना ॥ ६७ ॥ सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया । योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपखिनी ॥ ६८॥ साऽभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता । खागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसोत्तमैः ॥ ६९ ॥ पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः । आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे ॥ ७० ॥ तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह । तपःखमिषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः । कुशलं वो महाभागाः खधर्माचरणेषु च ॥ ७१ ॥ तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशखिनी । ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ ७२ ॥ दृष्ट्वैव ते परं रूपं द्युतिं च परमामिह । विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः ॥ ७३ ॥ अस्यारण्यस्य देवी त्वमुताहोऽस्य महीभृतः । अस्याश्च नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते ॥ ७४ ।।

·75 नलोपाल्यानम् साऽब्रवीत्तानृषीनाहमरण्यस्यास्य देवता । न चाप्यस्य गिरेविप्रा नैव नद्याश्च देवता ॥ ७५ ॥ मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाः। विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः ॥ ७६ ॥ विदर्भेषु महीपालो भीमो नाम महीपतिः । तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः ॥ ७७ ।। निषधाधिपति(मान्नलो नाम महायशाः। वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशांपतिः ॥ ७८ ।। देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः । गोप्ता निषधवंशस्य महातेजा महाबलः ॥ ७९ ॥ सत्यवान्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसन्धोऽरिमर्दनः । ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरञ्जयः ॥ ८० ॥ नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः । मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा ॥ ८१ ॥ आहर्ता ऋतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः । सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः ॥ ८२ ॥ स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरनार्यैरकृतात्मभिः । आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः । देवने कुशलैजिलैर्जितो राज्यं वसूनि च ॥ ८३ ॥ तस्य मामवगच्छध्वं भायो राजर्षभस्य वै। दमयन्तीति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम् ॥ ८४ ॥ १ 'हृतम्' ग.

·16 महाभारतप्रवेशिका सा वनानि गिरीश्चैव सरांसि सरितस्तथा । पल्वलानि च सर्वाणि तथाऽरण्यानि सर्वशः॥ ८५ ॥ अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम् । महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता ॥ ८६ ॥ कच्चिद्भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपः । भवेत्प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः ।। ८७ ॥ यत्कृतेऽहमिदं दुर्ग प्रपन्ना भृशदारुणम् । वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥ ८८ ॥ यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् । आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोक्षणात् ॥ ८९ ॥ को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् । कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता ॥ ९ ॥ तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् । दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः ॥ ९१ ।। उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे । वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम् ॥ ९२ ॥ निषधानामधिपतिं नलं रिपुनिपातिनम् । भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम् ॥ ९३ ॥ विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम् । तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रशासतमरिन्दमम् ॥ ९४ ॥ द्विषतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम् । पतिमेष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् ॥ ९५ ॥ १ 'दुःखम्' इति म.

·नलोपाख्यानम् 77 एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषी पार्थिवात्मजाम् । अन्तर्हितास्तापसास्ते सामिहोत्राश्रमास्तथा ॥ ९६ ॥ सा दृष्ट्वा महदाश्चर्य विस्मिता ह्यभवत्तदा । दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा ।। ९७ ॥ किं नु खप्नो मया दृष्टः कोऽयं विधिरिहाभवत् । क नु ते तापसाः सर्वे क तदाश्रममण्डलम् ॥ ९८ ॥ क सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिषेविता । क नु ते ह नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः ॥ ९९ ॥ इत्येवं नरशार्दूल विस्मिता कमलेक्षणा । ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता। भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाऽभवत् ॥ १०० ।। सा गत्वाऽथापरां भूमिं बाष्पसन्दिग्धया गिरा । विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाऽशोकतरुं ततः ॥ १०१ ॥ उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं वने । पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गैरनुनादितम् ॥ १०२ ॥ अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे । आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्पर्वतराडिव ॥ १०३ ॥ विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन । वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम् ॥ १०४ ॥ नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् । निषधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम् ।। १०५ ॥ १ 'तापसान्तर्हिताः सर्वे' इति क-ग.

·78 महाभारतप्रवेशिका एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् । व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम् ॥ १०६ ॥ यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु । सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥ १०७ ॥ एवं साऽशोकवृक्षं तमार्ता वै परिगम्य ह । जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥ १०८ ॥ सा ददर्श नगान्नैकान्नकाश्च सरितस्तथा । नैकांश्च पर्वतात्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः ॥ १०९ ॥ कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः। ददर्श तान्भीमसुता पतिमन्वेषती तदा ॥ ११० ॥ गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता । ददर्शाथ महासाथै हस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ॥ १११ ॥ उत्तरन्तं नदी रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् । सुशीततोयां विस्तीणी हूदिनीं वेतसैर्वृताम् ॥ ११२ ।। प्रोद्भुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रवाकोपकूजिताम् । कूर्मग्राहझपाकीणी विपुलद्वीपशोभिताम् ॥ ११३ ॥ सा दृष्ट्वैव महासाथै नलपत्नी यशखिनी । उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥ ११४ ॥ उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्घसंवृता । कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥ ११५ ॥ तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः । केचिचिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्र विचुकुशुः ॥ ११६ ॥ १'अशोकः शोकनाशनः' इति का. २ 'सुशान्त' इति क.

·नलोपाख्यानम्
79
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे ।
कुर्वन्त्यस्यां दयां केचित्पप्रच्छुश्चापि भारत ॥ ११७ ॥
काऽसि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ।
त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्नेह कच्चित्त्वमसि मानुषी ॥ ११८ ॥
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः ।
देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः॥११९ ।।
यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोसि सुराङ्गना ।
सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते ॥ १२० ॥
यथाऽयं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत् ।
तथा विधत्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत् ॥१२॥
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ।
प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता ॥ १२२ ॥
सार्थवाहं च सार्थ च जना ये तत्र केचन ।
युवस्थविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाः ॥ १२३ ।।
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ।
नृपस्नुषां राजभार्या भर्तृदर्शनलालसाम् ॥ १२४ ॥
विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ।
नलो नाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम् ॥ १२५ ॥
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ।
नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम् ॥ १२६ ॥
तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ।
सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ।। १२७ ॥
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ।
मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशखिनी ॥ १२८ ॥

·80
महाभारतप्रवेशिका
कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलझमृगानपि ।
पश्याम्यस्मिन्वने कृत्ले ह्यमनुष्यनिषेविते ॥ १२९ ॥
ऋते त्वां मानुषीं मयं न पश्यामि महावने ।
तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥ १३० ॥
साऽब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः।
क नु यास्यति सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ १३१ ॥
सार्थवाह उवाच ।
सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः ।
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥ १३२ ॥
इति नलोपाख्याने द्वादशोऽध्यायः ।
बृहदश्व उवाच।
सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा ।
जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा ॥१॥
अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे ।
तटाकं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकायुतम् ॥ २॥
ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् ।
बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम् ॥ ३ ॥
तदृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहारि सुशीतलम् ।
सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः ॥ ४ ॥
संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम् ।
उवास सार्थः सुमहान्निशामासाद्य पद्मिनीम् ॥ ५॥

·नलोपाख्यानम् 81 अथार्धरात्रसमये निःशब्दे तिमिरे तदा । सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत् ॥ ६॥ पानीयार्थ गिरितटान्मदप्रस्रवणाविलम् । अथापश्यत सार्थ तं सार्थजान्सुबहून्गजान् ॥ ७ ॥ ते तान्याम्यगजान्दृष्ट्वा सर्वे वनगजास्तदा । समाद्रवन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटाः ॥ ८ ॥ तेषामापततां वेगः करिणां दुःसहोऽभवत् । नगाग्रादिव शीर्णानां शृङ्गाणां पततां क्षितौ । स्पन्दतामपि नागानां मार्गा नष्टा वनोद्भवाः ॥ ९ ॥ मार्ग संरुद्धय संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम् । ते तं ममर्दुः सहसा वेष्टमानं महीतले ॥ १० ॥ महारवं प्रमुञ्चन्तो वध्यन्ते शरणार्थिनः । वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रया महतो भयात् ॥ ११ ॥ केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पभ्यां हता गजैः ॥ १२ ॥ निहतोष्ट्राश्वबहुलाः पदातिजनसङ्कुलाः । भयादाधावमानाश्च परस्परहतास्तदा ॥ १३ ।। घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले । वृक्षेष्वासज्य संभमाः पतिता विषमेषु च ॥ १४ ॥ एवंप्रकारैर्बहुभिर्दैवेनाक्रम्य हस्तिभिः । राजन्विनिहतं सर्व समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥ १५॥ आरावः सुमहांश्चासीत्रैलोक्यभयकारकः । एषोऽमिरुत्थितः कष्टस्त्रायध्वं धावताऽधुना ॥१६॥ रत्नराशिर्विशीर्णोऽयं गृह्णीध्वं किं प्रधावत । सामान्यमेतद्रविणं न मिथ्या वचनं मम ॥ १७ ॥ 6

·82
महाभारतप्रवेशिका
पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सुकातराः ।
एवमेवाभिभाषन्तो विद्रवन्ति भयात्तदा ॥ १८ ॥
तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनसंक्षये ।
दमयन्ती च बुबुधे भयसंत्रस्तमानसा ।
अपश्यद्वैशसं तत्र सर्वलोकभयङ्करम् ॥ १९ ॥
अदृष्टपूर्व तदृष्ट्वा बाला पद्मनिभेक्षणा ।
संसक्तवदनाश्वासा उत्तस्थौ भयविह्वला ॥ २० ॥
ये तु तत्र विनिर्मुक्ताः सार्थात्केचिदविक्षताः ।
तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे कस्येदं कर्मणः फलम् ॥ २१ ॥
नूनं न पूजितोऽस्माभिर्मणिभद्रो महायशाः ।
तथा यक्षाधिपः श्रीमान्न वै वैश्रवणः प्रभुः ॥ २२ ॥
न पूजा विघ्नकर्तृणामथवा प्रथमं कृता ॥ २३ ॥
शकुनानां फलं वाऽथ विपरीतमिदं ध्रुवम् ।
ग्रहा न विपरीतास्तु किमन्यदिदमागतम् ॥ २४ ॥
अपरे त्वब्रुवन्दीना ज्ञातिद्रव्यविनाकृता ।
याऽसावध महासाथै नारी ह्युन्मत्तदर्शना ॥ २५ ॥
प्रविष्टा विकृताकारा कृत्वा रूपममानुषम् ।
तयैवं विहिता पूर्व माया परमदारुणा ॥ २६ ॥
राक्षसी वा ध्रुवं यक्षी पिशाची वा भयंकरी ।
तस्याः सर्वमिदं पापं नात्र कार्या विचारणा ॥ २७ ॥
यदि पश्याम तां पापां सार्थप्नीं नैकदुःखदाम् ।
लोष्टभिः पांसुभिश्चैव तृणैः काष्ठैश्च मुष्टिभिः ।
अवश्यमेव हन्यामः सार्थस्य किल कृत्यकाम् ॥ २८ ॥

·नलोपाख्यानम्
83
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं तेषां सुदारुणम् ।
हीता भीता च संविमा प्राद्रवद्यत्र काननम् ॥ २९ ॥
आशङ्कमाना तत्पापमात्मानं पर्यदेवयत् ॥ ३० ॥
अहो ममोपरि विधेः संरम्भो दारुणो महान् ।
नानुबध्नाति कुशलं कस्येदं कर्मणः फलम् ॥ ३१ ।।
न स्मराम्यशुभं किञ्चित्कृतं कस्यचिदण्वपि ।
कर्मणा मनसा वाचा कस्येदं कर्मणः फलम् ॥ ३२ ॥
नूनं जन्मान्तरकृतं पापं माऽऽपतितं महत् ।
अपश्चिमामिमां कष्टामापदं प्राप्तवत्यहम् ॥ ३३ ॥
भर्तृराज्यापहरणं खजनाच्च पराजयः ।
भर्ना सह वियोगश्च तनयाभ्यां च विच्युतिः ।
निर्नाथता वने वासो बहुव्यालनिषेविते ॥ ३४ ॥
अथापरेधुः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा ।
वनगुल्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्ते वैशसं कृतम् ।
भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च नराधिप ॥ ३५ ॥
अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् ।
योपि मे निर्जनेऽरण्ये संप्राप्तोऽयं जनार्णवः ॥ ३६॥
स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत् ।
प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं नूनमद्यापि वै मया ॥ ३७ ॥
नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम् ।
या नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता ।। ३८ ॥
न ह्यदैवकृतं किञ्चिन्नराणामिह विद्यते ।
न च मे बालभावेऽपि किञ्चित्पापकृतं कृतम् ॥ ३९ ॥

·84
महाभारतप्रवेशिका
कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम् ।
मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः ॥ ४० ॥
प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः ।
नूनं तेषां प्रभावेण वियोग प्राप्तवत्यहम् ॥ ४१ ॥
एवमादीनि दुःखार्ता सा विलप्य वराङ्गना ।
प्रलापानि तदा तानि दमयन्ती पतिव्रता ॥ ४२ ॥
हतशेषैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अगच्छद्राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा ॥ ४३ ॥
गच्छन्ती सा चिराहाला पुरमासादयन्महत् ।
सायाहे चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ॥ ४४ ॥
सा तु तच्चारुसर्वाङ्गी सुबाहोस्तुङ्गगोपुरम् ।
वस्त्रार्धेन च संवीता प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ ४५ ॥
तां विह्वलां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जिताम् ।
उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः ॥ ४६॥
प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा ।
अनुजग्मुस्तत्र बाला ग्रामिपुत्राः कुतूहलात् ॥ ४७ ॥
सा तैः परिवृताऽगच्छत्समीपं राजवेश्मनः ।
तां प्रासादगताऽपश्यद्राजमाता जनैर्वृताम् ॥ ४८ ॥
धात्रीमुवाच गच्छैनामानयेह ममान्तिकम् ।
जनेन क्लिश्यते बाला दुःखिता शरणार्थिनी ॥ ४९ ॥
ताग्रूपं च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम् ।
उन्मत्तवेषा कल्याणी श्रीरिवायतलोचना ॥ ५० ॥
सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम् ।
आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत ॥ ५१ ॥

·नलोपाख्यानम् 85 एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे काऽसि कस्य वा ॥ ५२ ॥ न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम् । असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे ॥ ५३ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत् । मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम् ॥ ५४ ॥ सैरन्ध्री जातिसम्पन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम् । फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम् ॥ ५५ ॥ असङ्खयेयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतः । भक्ताऽहमपि तं वीरं छायेवानुगता पथि ॥ ५६ ॥ तस्य दैवात्प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं सुदेवने । द्यूते स निर्जितश्चैव वनमेक उपेयिवान् ॥ ५७ ॥ तमेकवसनच्छन्नमुन्मत्तमिव विह्वलम् । आश्वासयन्ती भर्तारमहमप्यगमं वनम् ॥ ५८ ॥ स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । क्षुत्परीतस्तु विमना वासश्चैकं व्यसर्जयत् ॥ ५९ ॥ तमेकवसना नममुन्मत्तवदचेतसम् । अनुव्रजन्ती बहुला न खपामि निशाः सदा ॥ ६० ।। ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां कचित् । वाससोऽध परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम् ॥ ६१ ॥ तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिवानिशम् । साऽहं कमलगर्भाभमपश्यन्ती हृदि प्रियम् । न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणेश्वरं प्रभुम् ॥ ६२ ।।

·86
महाभारतप्रवेशिका
इत्युक्त्वा साऽनवद्याङ्गी राजमातरमप्युत ।
स्थिताऽश्रुपरिपूर्णाक्षी वेपमाना सुदुःखिता ।। ६३ ।।
तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्ती तथा बहु ।
राजमाताऽब्रवीदार्ता भैमीमार्तखरां खयम् ॥ ६४ ॥
वस त्वमिह कल्याणि प्रीतिमें परमा त्वयि ।
मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥ ६५ ।।
अपि वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततः ।
इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे ।। ६६ ॥
राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत् ।
समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनी ॥ ६७ ॥
उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्या पादधावनम् ।
न चाहं पुरुषानन्यान्प्रभाषेयं कथंचन ॥ ६८ ॥
प्रार्थयेद्यदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत् ।
वध्यश्च तेऽसकृन्मन्द इति मे व्रतमाहितम् ॥ ६९ ॥
भर्तुरन्वेषणार्थ तु पश्येयं ब्राह्मणानहम् ।
यद्येवमिह वत्स्यामि त्वत्सकाशे न संशयः ।
अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये कचित् ॥ ७० ॥
इत्युक्त्वा दमयन्त्या तु राजमातेदमब्रवीत् ।
सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम् ॥ ७१ ।।
एवमुक्त्वा ततो भैमी राजमाता विशांपते ।
उबाचेदं दुहितरं सुनन्दा नाम भारत ॥ ७२॥
सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् ।
वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम् ।
एतया सह मोदख निरुद्विममनाः सदा ॥ ७३ ॥

·नलोपाख्यानम् 87 ततः परमसंहृष्टा सुनन्दा गृहमागमत् । दमयन्तीमुपादाय सखीभिः परिवारिता ॥ ७४ ॥ सहसा न्यवसद्राजराजपुच्या सुनन्दया । चिन्तयन्ती नलं वीरमनिशं वामलोचना ॥ ७५ ॥ इति नलोपाख्याने त्रयोदशोऽध्यायः। बृहदश्व उवाच । उत्सृज्य दमयन्ती तु नलो राजा विशांपते । ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥ १ ॥ तत्र शुश्राव शब्द वै मध्ये भूतस्य कस्यचित् । अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥ २॥ मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यममेः प्रविश्य तम् । ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ।। ३ ।। स नागः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा । उवाच मां विद्धि राजन्नागं कर्कोटकं नृप ॥ ४ ॥ मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिर्नारदः सुमहातपाः । तेन मन्युपरीतेन शप्तोस्मि मनुजाधिप ॥ ५ ॥ तिष्ठ त्वं स्थावर इव यावदेव नलः कचित् । इतो नेता हि तत्र त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात् ॥ ६॥ तस्य शापान शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम् । उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान् ॥ ७ ॥ १ 'अनागा' इति म.

·88 महाभारतप्रवेशिका सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः । लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम् ॥ ८॥ एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः । तं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविवर्जितम् ॥ ९ ॥ आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना । उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत् ॥ १० ॥ पदानि गणयन्गच्छ खानि नैषध कानिचित् । तत्र तेऽहं महाबाहो श्रेयो धास्यामि यत्परम् ॥ ११ ॥ ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे । तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ १२ ॥ स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः । खरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ॥ १३ ॥ ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत् । मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वां विद्युर्जना इति ॥ १४ ॥ यत्कृते चासि निकृतो दुःखेन महता नल । विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥ १५॥ विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति । तावत्त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥ १६ ॥ अनागा येन निकृतस्त्वमनों जनाधिप । क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥ १७ ॥ न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोपि वा । ब्रह्मर्षिभ्यश्च' भविता मत्प्रसादानराधिप ॥ १८ ॥ १ 'ब्रह्मवित्त्वं च' इति म.

·नलोपाख्यानम् 89 राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति । संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज्जयमवाप्स्यसि ॥ १९ ॥ गच्छ राजनितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् । समीपमृतुपर्णस्य स हि चैवाक्षनैपुणः ॥ २० ॥ अयोध्या नगरी रम्यामद्य वै निषधेश्वर । स तेऽक्षहृदयं दाता राजाऽश्वहृदयेन वै ॥ २१ ॥ इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति । भविष्यसि यदाऽक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा ॥ २२ ॥ संयोक्ष्यसे वदारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः । राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ २३ ॥ खं रूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप । संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहं वासश्चेदं निवासयेः ॥ २४ ॥ अनेन वाससा च्छन्नः खं रूपं प्रतिपत्स्यसे । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ २५ ॥ एवं नलं च सन्दिश्य वासो दत्त्वा च कौरव । नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २६ ॥ इति नलोपाख्याने चतुर्दशोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच। तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः । ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशदशमेऽहनि ॥ १ ॥ १'न' इति म.

·90 महाभारतप्रवेशिका स राजानमुपातिष्ठद्वाहुकोऽहमिति ब्रुवन् । अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥२॥ अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः ॥ ३ ॥ यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चैवान्यत्सुदुष्करम् । सर्व यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरख माम् ॥ ४ ॥ इत्युक्तः स नलेनाथ ऋतुपर्णो नराधिपः । उवाच सुप्रीतमनास्तं प्रेक्ष्य च महीपते ॥ ५॥ वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि । शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्धियते मे विशेषतः ॥ ६ ॥ स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोसि वेतनं ते शतं शतम् ॥ ७ ॥ त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ । एताभ्यां रंस्यसे साध वस वै मयि बाहुक ॥ ८ ॥ बृहदश्व उवाच । स वै एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः । ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ॥ ९ ॥ तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् । सायंसायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ॥ १० ॥ क नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपखिनी । स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ॥ ११ ॥ १ 'शता' इति ग; 'शताः' इति क.

·नलोपाख्यानम् 91 एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत् । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक । आयुष्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि ॥ १२ ॥ तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित् । आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरं वचः ॥ १३ ॥ स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत । विप्रयुक्तः स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः ॥ १४ ॥ दह्यमानः स शोकेन दिवारानमतन्द्रितः । निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति ॥ १५॥ स विभ्रमन्महीं सर्वी क्वचिदासाद्य किंचन । वसत्यनहस्तदुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ॥ १६ ॥ सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रेऽप्यनुगता वने । त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन दुष्करं यदि जीवति ॥ १७ ॥ एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता । क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति ॥ १८ ॥ श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे । त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ॥ १९ ॥ इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् । अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य निवेशने ॥२०॥ इति नलोपाख्याने पञ्चदशोऽध्यायः । १ 'दृढतरश्च सः' इति म.

·92 महाभारतप्रवेशिका बृहदश्व उवाच । हृतराज्ये नले भीमः सभार्येऽदर्शनं गते । चिन्तयामास बहुशः सहामात्यैर्नराधिपः ॥ १॥ समाहूय द्विजान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् । अग्रहारं च दास्यामि ग्राम नगरसंमितम् ॥ २॥ दमयन्ती नलं चैव पर्यन्वेषति यो द्विजः । गवां शतसहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये ॥ ३ ॥ इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान् । प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाया ॥ ४ ॥ सन्दिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम् । मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ॥ ५ ॥ अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे । गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति ॥ ६॥ अग्रहारांश्च दास्यामि ग्राम नगरसंमितम् । हिरण्यं च सुवर्णं च दासीदासं तथैव च ॥ ७ ॥ न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा । ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ॥ ८॥ इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम् । पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया । नैव क्वापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपुत्रिकाम् ॥ ९॥ ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः । विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि ॥ १० ॥ १ 'प्रेष्यताम्' इति क-ग.

·93 नलोपाख्यानम् तयैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयत् । भोजनार्थे सुदेवोऽपि तत्रैव प्रविवेश ह ॥ ११ ॥ कृशां विवर्णा मलिनां भर्तृशोकपरायणाम् । पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ॥ १२ ॥ मन्दं प्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् । निबद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः ॥ १३ ॥ तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन् ॥ १४ ॥ सुदेव उवाच । यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना । कृतार्थोस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियम् ॥ १५ ॥ पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् । कुर्वतीं प्रभया देवी सर्वा वितिमिरा दिशः ॥ १६ ॥ चारुपद्मविशालाक्षी मन्मथस्य रतीमिव । इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ १७ ॥ विदर्भसरसस्तस्मादेवदोषादिवोद्धृताम् । मलपङ्कानुलिप्ताङ्गी मृणालीमिव चोद्धृताम् ॥ १८ ॥ पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम् । पतिशोकाकुलां दीनां कृशस्रोतां नदीमिव ॥ १९ ॥ विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहङ्गमाम् । हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम् ॥ २० ॥ १ 'अम्लानां नलिनीमिव' इति म. २ 'परामृष्टाम्' इति क-ग.

·94 9 महाभारतप्रवेशिका सुकुमारी सुजाताङ्गी रत्नगर्भगृहोचिताम् । दह्यमानामिवार्केण मृणालीमिव चोद्धृताम् ॥ २१ ॥ रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम् । चन्द्रलेखामिव नवां व्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम् ॥ २२ ॥ कामभोगैः प्रियहीनां हीनां बन्धुजनेन च । देहं धारयती दीनं भर्तृदर्शनकाझ्या ॥ २३ ॥ भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना । एषा हि रहिता तेन शोभमाना न शोभते ॥ २४ ॥ दुष्करं कुरुतेऽत्यन्तं हीनो यदनया नलः । धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति ॥ २५ ।। इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् । सुखाही दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः ॥ २६ ॥ कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा । भर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा ॥ २७ ।। अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति । राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम् ॥ २८ ॥ तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंवृताम् । नैषधोऽर्हति वैदर्भी तं चेयमसितेक्षणा ॥ २९ ॥ युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मया । समाश्वासयितुं भार्या पतिदर्शनलालसाम् ॥ ३० ॥ अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अदृष्टदुःखां दुःखार्ती ध्यानरोदनतत्पराम् ॥ ३१ ॥ १ 'लब्ध्वा च' इति क-ग. २ 'अदृष्टपूर्वी दुःखस्य' क-ग. ३ 'ध्यानतत्प- राम्' इति क-ग.

·नलोपाख्यानम् 95 बृहदश्व उवाच । एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम् । उपगम्य ततो भैमी सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥ ३२ ॥ अहं सुदेवो वैदर्भि धातुस्ते दयितः सखा । भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः ॥ ३३ ॥ कुशली ते पिता राज्ञि जननी भ्रातरश्च ते । आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते ॥ ३४ ॥ त्वत्कृते बन्धुवर्गाश्व गतसत्त्वा इवासते । अन्वेष्टारो ब्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशो महीम् ॥ ३५ ॥ वृहदश्व उवाच । अभिज्ञाय सुदेवं तं दमयन्ती युधिष्ठिर । पर्यपृच्छत तान्सर्वान्क्रमेण सुहृदः वकान् ॥ ३६ ॥ रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता । दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम् ॥ ३७ ॥ ततो रुदतीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिता । सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्ती च भारत ॥ ३८ ॥ जनित्र्याः प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम् । ब्राह्मणेन सहागम्य तां वेदं यदि मन्यसे ॥ ३९ ॥ अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा । जगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ॥ ४० ॥ ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशांपते । पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ॥ ४१ ॥ १'कथयामास' इति क-ग. २ 'विद्धि' इति म.

·96
महाभारतप्रवेशिका
कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना ।
त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती ॥४२॥
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः सर्वमशेषतः ।
तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम् ॥ ४३ ॥
एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः ।
सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥ ४४ ॥
इति नलोपाख्याने षोडशोध्यायः।
सुदेव उवाच ।
विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः ।
सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥ १ ॥
राजा तु नषधो नाम वीरसेनसुतो नलः ।
भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ॥ २ ॥
स द्यूतेन जितो मात्रा हृतराज्यो महामनाः ।
दमयन्त्या गतः सार्धं न प्राज्ञायत कस्यचित् ।। ३ ॥
ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम् ।
सेयमासादिता बाला तव पुत्रनिवेशने ॥ ४ ॥
अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते ।
अस्या ह्येष ध्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः ॥ ५ ॥
श्यामायाः पद्मसङ्काशो लक्षितोऽन्तार्हतो मया ।
मलेन संवृतो ह्यस्याश्छन्नोऽश्रेणेव चन्द्रमाः ॥ ६ ॥

·नलोपाख्यानम् 97. चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः । प्रतिपत्कलषस्येन्दोर्लेखा नाति विराजते ॥ ७ ॥ न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम् । असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसन्निभम् ॥ ८ ॥ अनेन वपुषा बाला पिप्लनाऽनेन सूचिता । लक्षितेयं मया देवी निभृतोऽमिरिवोष्मणा ॥ ९॥ बृहदश्व उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते । सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ॥ १० ॥ स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत । दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ॥ ११॥ पिप्लं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत । रुदत्यौ तां परिप्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतुः ।। १२ ।। उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत् । भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता ॥ १३ ॥ अहं च तव माता च राज्ञस्तस्य महात्मनः । सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने ॥ १४ ॥ भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः । त्वं तु जाता मया दृष्टा दशाणेषु पितुर्गृहे ॥ १५ ॥ यथैव ते पितुर्गेहं तथैव मम भामिनि । यथैव च ममैश्वर्य दमयन्ति तथा तव ॥ १६ ॥ तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते । प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥ १ 'कलुषेवेन्दोः' इति म. २ 'अभिव्यक्तम्' इति ग. ३ 'पिहितो' इति म. 7

·98
महाभारतप्रवेशिका
अज्ञायमानाऽपि सती सुखमस्म्युषिता त्वयि ।
सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया ॥ १८ ॥
सुखासुखतरो वासो भविष्यति न संशयः ।
चिरविप्रोषितां मातामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १९ ॥
दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ ।
पित्रा विहीनौ शोकातॊ मया चैव कथं नु तौ ॥ २० ॥
यदि चापि प्रियं किञ्चिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि ।
विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश ॥ २१ ॥
बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप ।
गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः ॥ २२ ॥
प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना ।
यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम् ॥ २३ ॥
ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा ।
तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत् ॥ २४ ॥
सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारको च तौ ।
मातरं पितरं चोभौ सर्व चैव सखीजनम् ॥ २५ ॥
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशखिनी ।
परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते ॥ २६ ॥
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः
प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च ॥ २७ ॥
सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भामिनी ।
विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ २८॥

·नलोपाख्यानम् 99 दमयन्युवाच । मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमि ते । नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः ॥ २९ ॥ दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता । बाप्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत् ॥ ३० ॥ तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा । हाहाभूतमतीवासीदृशं च प्ररुरोद ह ॥ ३१ ॥ ततो भीमं महाराजं भार्या वचनमब्रवीत् । दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति ॥ ३२ ॥ अपकृष्य च लज्जां सा खयमुक्तवती विभो । प्रयतन्तु तव प्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य मार्गणे' ॥ ३३ ॥ बृहदश्व उवाच । तया प्रचोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः । प्रास्थापयदिशः सर्वा यतध्वं नलमार्गणे ॥ ३४ ॥ ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाब्राह्मणास्तदा । दमयन्तीमथापृच्छय प्रस्थितास्ते तथाऽब्रुवन् ॥ ३५ ॥ अथ तानब्रवीद्वैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः । ब्रूत वै जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः ॥ ३६ ॥ क नु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्ध प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ ३७ ॥ सा यथा त्वया दृष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्थेनाभिसंवृता ॥ ३८ ॥ वै १ 'दर्शने' इति म.

·100 महाभारतप्रवेशिका तस्या रुदत्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै देव प्रतिवाक्यं वदख च ॥ ३९ ॥ एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि । वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः ॥ ४० ॥ भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी पत्या हि नित्यदा । तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव ॥ ४१ ॥ ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च सानुक्रोशो भवान्सदा । संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ४२ ॥ तत्कुरुष्व नरव्याघ्र दयां मयि नरर्षभ । आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः ॥ ४३ ॥ एवं ब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन । स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ व नु वर्तते ॥ ४ ॥ यश्चैवं वचनं श्रुत्वा ब्रूयात्प्रतिवचो नरः । तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमाः ॥ ४५ ॥ यथा च वो न जानीयाद्र्वतो मम शासनात् । पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितैः ॥ ४६ ॥ यदि वाऽसौ समृद्धः स्याद्यदि वाऽप्यधनो भवेत् । यदिवाप्यसमर्थः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम् ॥ ४७ ॥ एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम् । नलं मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा ॥ ४८ ॥ ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्घोषांस्तथाऽऽश्रमान् । अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्द्विजातयः ॥ ४९ ।। १ 'चरतो भीमशासनात्' इति म.

·नलोपाख्यानम् 101 तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशांपते । श्रावयाञ्चक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम् ॥ ५० ॥ इति नलोपाख्याने सप्तदशोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच । अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः । प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥ नैषधं मृगयाणेन दमयन्ति दिवानिशम् । अयोध्या नगरी गत्वा भागासुरिरुपस्थितः ॥ २॥ श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने । ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ॥ ३ ॥ तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किश्चिदृतुपर्णो नराधिपः । न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयाऽसकृत् ॥ ४ ॥ अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत् । ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ॥ ५॥ सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो हूखबाहुकः । शीघ्रयानेषु कुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥ ६ ॥ स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च पुनः पुनः । कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत ॥ ७ ॥ वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सत्यो जितः खर्गो न संशयः ॥ ८॥ १ 'भागखरिः' इति म; 'भाजासुरिम्' इति ग.

·102 महाभारतप्रवेशिका रहिता भर्तृभिश्चैव न कुप्यन्ति कदाचन । प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ॥ ९ ॥ विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च । यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्भुमर्हति ॥ १० ॥ प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैहृतवाससः । आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्भुमर्हति ॥ ११ ॥ सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् । भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ १२ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः । श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदय ॥ १३ ॥ एतच्छ्रुत्वाऽश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते । दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥ अयमर्थो न संवेद्यो भीमे मातः कदाचन । त्वत्सन्निधौ नियोक्ष्येऽहं सुदेवं द्विजसत्तमम् ॥ १५ ॥ यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम् । तथा त्वया प्रकर्तव्यं मम चेत्रियमिच्छसि ॥ १६ ॥ यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान् । तेनैव मङ्गनाशु सुदेवो यातु मा चिरम् ॥ १७ ।। समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः । ऋतुपर्णस्य नगरे निवसन्तमरिन्दमम् ॥ १८ ॥ विश्रान्तं तु ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम् । अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भाविनी ॥ १९ ॥ १ 'श्यामा न कोडुमर्हति' इति म.

·103 नलोपाख्यानम् उवाच चैनं महता सम्पूज्य द्रविणेन वै । नले चेहागते विप्र भूयो दास्यामि ते वसु ॥ २० ॥ त्वया हि मे बहु कृतं यदन्यो न करिष्यति । यद्भाऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम ॥ २१ ॥ स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः । गृहानुपययौ चापि कृतार्थः सुमहामनाः ॥ २२ ॥ ततः सुदेवमानाय्य दमयन्ती युधिष्ठिर । अब्रवीत्सन्निधौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता ॥ २३ ॥ गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम् । ऋतुपर्ण वचो ब्रूहि सम्पतन्निव कामंगः ॥ २४ ॥ आस्थास्यति पुन:मी दमयन्ती खयंवरम् । तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥ २५ ॥ तथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति । यदि संभाविनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिन्दम ॥ २६ ॥ सूर्योदये द्वितीयं सा भर्तारं वरयिष्यति । न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवति वो न वा ॥ २७ ॥ एवं तया यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत् । ऋतुपर्ण महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा ॥ २८ ॥ इति नलोपाख्यानेऽष्टादशोऽध्यायः । १'पतिमन्यं चिकीर्षती' इति म. २ 'जीवन्मृतोऽपि वा' इति म.

·104 महाभारतप्रवेशिका वृहदश्व उवाच। श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः । सान्त्वयञ्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥ १ ॥ विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः वयंवरम् । एकाहा हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥२॥ एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह । व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ॥ ३ ॥ दमयन्ती वदेदेतत्कुर्यादुःखेन मोहिता । अस्मदर्थे भवेद्वाऽयमुपायश्चिन्तितो महान् ॥ ४ ॥ नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकोमा तपखिनी । मया क्षुद्रेण निकृता कृपणा पापबुद्धिना ॥ ५ ॥ स्त्रीखभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः । स्यादेवमपि कुर्यात्सा विवासाद्गतसौहृदा ॥ ६ ॥ मम शोकेन संविमा नैराश्यात्तनुमध्यमा । नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः ॥ ७ ॥ यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् । ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम् ॥ ८ ॥ इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः । कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्ण जनाधिपम् ॥ ९ ॥ प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप । एकाहा पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरी नृप ॥ १० ॥ ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः । अश्वशालामुपागम्य भाजासुरिनृपाज्ञया ॥ ११ ॥ १ 'भवेत्' इति क; 'भवेदेवम्' इति म. २ 'भर्तृकामा' इति क-ग.

·105 नलोपाख्यानम् स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः । अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनः पुनः ॥ १२ ॥ अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् । तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ॥ १३ ॥ वर्जिताल्लक्षणैीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून् । शुद्धान्दशभिरावतैः सिन्धुजान्वातरंहसः ॥ १४ ॥ तान्दृष्ट्वा दुर्बलानाजा प्राह कोपसमन्वितः । किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वयम् ॥ १५ ॥ कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम् । महानध्वा स चैकाहा गन्तव्यः कथमीदृशैः ॥ १६ ॥ बाहुक उवाच । एको ललाटे द्वौ मूर्ध्नि द्वौ द्वौ पार्थोपपार्श्वयोः । द्वौ द्वौ वक्षसि विज्ञेयौ प्रयाणे चैक एव तु ॥ १७ ॥ एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः । यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामि ते ॥ १८ ॥ ऋतुपर्ण उवाच । त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक । यान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥ १९ ॥ ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् । योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः ॥ २०॥ ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ॥ २१ ॥ १ 'महदध्वानमपि च गन्तव्यम्' इति क-ग.

·106 महाभारतप्रवेशिका ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशांपते । सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ॥ २२ ॥ रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः । सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ॥ २३ ॥ ते चोद्यमाना विधिवबाहुकेन हयोत्तमाः । समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्ति च ॥ २४ ॥ तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः । अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥ २५ ॥ रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसग्रहणं च तत् । वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥ २६ ॥ किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः । तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥ २७ ॥ शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् । मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥ २८ ॥ उताहोखिद्भवेद्राजा नलः परपुरञ्जयः । सोयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥ २९ ॥ अथ चेहे नलो विद्यां वेत्ति तामेव बाहुकः । तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ ३० ॥ अपि चेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च । नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति ॥ ३१ ॥ प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् । देवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च निरूपणैः ॥ ३२ ।। १ 'अथवाऽयं नलात्प्राप्तो विद्याम्' इति म.

·नलोपाख्यानम् 107 भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति । प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम ॥ ३३ ॥ वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः । नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः ॥ ३४ ॥ एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत् । हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥ ३५ ॥ ऋतुपर्णश्च राजेन्द्रो बाहुकस्य हयज्ञताम् । चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्णेयसारथिः ॥ ३६ ॥ ऐकाग्र्यं च तथोत्साहं हयसङ्ग्रहणं च तत् । पैरं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह ॥ ३७ ॥ इति नलोपाख्यान एकोनविंशतितमोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच। स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च । अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव ॥१॥ तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गासुरिनृपः । उत्तरीयमधोपश्यद्भष्टं परपुरञ्जयः ॥ २ ॥ ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा । ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ॥ ३ ॥ निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान् । वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह ॥ ४ ॥ १ 'कौशलं चापि' इति म.

·108 महाभारतप्रवेशिका नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव । योजनं समतिक्रान्तो नाहतुं शक्यते पुनः ॥ ५॥ एवमुक्त नलेनाथ नातिप्रीतमना नृपः । आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम् ॥ ६॥ तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ ७ ॥ सर्वः सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे कचित् ॥ ८ ॥ वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक । पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् ॥ ९ ॥ एकपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक । पैञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः ॥ १० ॥ प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः । आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च ॥ ११ ॥ ततो रथमवस्थाप्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन ॥ १२ ।। प्रत्यक्षमेतत्कर्ताऽस्मि शातयित्वा बिभीतकम् । अथात्र गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता ॥ १३ ॥ प्रत्यक्षं ते महाराज शातयिष्ये बिभीतकम् । अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति वा ॥ १४ ॥ संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप । मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ॥ १५ ॥ १ तदा भाडासुरिः' इति क-ग. २ 'कृतम्' इति म. ३ 'फलकोव्यपि' इति म. ४ 'रथादवप्ठत्य' इति म.

·मलोपाख्यानम्
109
तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् ।
बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ॥ १६ ॥
प्रतीक्षख मुहूर्त त्वमथवा त्वरते भवान् ।
एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ॥ १७ ॥
अब्रवीहतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन ।
त्वमेव यन्ता नान्योस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ॥ १८ ॥
त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद ।
शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ॥ १९ ॥
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक
विदर्भान्यदि यात्वाऽद्य सूर्य दर्शयितासि मे ॥ २० ॥
अथाब्रवीद्वाहुकस्तं संख्याय च बिभीतकम् ।
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम ॥ २१ ॥
अकाम इव तं राजा गणयखेत्युवाच ह ।
एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयाऽनघ ॥ २२ ॥
गणयखाश्वतत्त्वज्ञ ततस्त्वं प्रीतिमावह ।
सोऽवतीर्य रथातूर्ण शातयामास तं द्रुमम् ॥ २३ ॥
ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् ।
गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु ॥ २४ ॥
अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् ।
श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप ॥ २५ ॥
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप ।
विद्धयक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥ २६ ॥

·110 महाभारतप्रवेशिका बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ।। २७ ।। ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तं तथेत्यब्रवीद्वचः ।। २८ ।। यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक । एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ॥ २९ ॥ तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः। कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् ॥ ३० ॥ कलेस्तस्य तदातम्य शापामिः स विनिःसृतः । स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान् ॥ ३१ ॥ ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिः । तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ॥ ३२ ॥ तमुवाच कलि तो वेपमानः कृताञ्जलिः । कोपं संयच्छ नृपते कीर्ति दास्यामि ते पराम् ॥ ३३ ॥ इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माऽशपत्पुरा । यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः ॥ ३४ ॥ अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित । विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ॥ ३५॥ शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि शृणु चेदं वचो मम । ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः ॥ ३६ ॥ १ 'विद्याद्वयं च मे' इति म.

·नलोपाल्यानम् 111 मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति । भयाते शरणं यातं यदि मां त्वं न शप्स्यसे ॥ ३७ ॥ एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः । ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् । कलिस्त्वन्येन नो दृष्टः कथयन्नैषधेन वै ॥ ३८ ॥ ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा । संप्रनष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत ॥ ३९ ॥ मुदा परमया युक्तस्तेजसाऽथ परेण वै । रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः ॥ ४०॥ बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् । ततः प्रभृति राजेन्द्र लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन ॥ ४१ ॥ हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः । नलः सञ्चोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ४२ ॥ विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशाः। नले तु समतिकान्ते कलिरप्यगमगृहम् ॥ ४३ ॥ ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपतिः। विमुक्तः कलिना राजरूपमात्रवियोजितः ॥ ४४ ॥ इति नलोपाख्याने विंशतितमोऽध्यायः । बृहदश्व उवाच। ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाहे सत्यविक्रमम् । ऋतुपर्ण जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥ १॥ १ 'अन्यैस्तदाऽदृश्यः' इति क-ग.

·112
महाभारतप्रवेशिका
स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् ।
नादयन्रथघोषेण सर्वाः सविदिशो दिशः ॥ २॥
ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः ।
श्रुत्वा तु समहृष्यन्त पुरेव नलसन्निधौ ॥३॥
दमयन्ती तु शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ।
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥ ४ ॥
परं विस्मयमापन्ना श्रुत्वा नादं महाखनम् ।
नलेन सङ्गृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ।
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥ ५ ॥
प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः ।
हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथघोषं महीपतेः ॥ ६ ॥
तच्छ्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा ।
प्रणेदुरुन्मुखा राजन्दृष्ट्वेव जलदोदयम् ॥ ७ ॥
दमयन्त्युवाच ।
यथाऽसौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम् ।
ममाहादयते चेतो नल एष महीपतिः ॥ ८ ॥
अद्य चन्द्राभवक्रं तं न पश्यामि नलं यदि ।
असंख्येयगुणं वीरं विनङ्ख्यामि न संशयः ॥ ९ ॥
यदि वै तस्य वीरस्य बाहोर्नाद्याहमन्तरम् ।
प्रविशामि सुखस्पर्श न भविष्याम्यसंशयम् ॥ १० ॥
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः।
अद्य चामीकरप्रख्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ ११ ॥

·नलोपाख्यानम् 113 यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणविक्रमः । नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनश्यामि न संशयः ॥ १२ ॥ न स्मराम्यनृतं किञ्चिन्न स्मराम्यपकारताम् । न च पर्युषितं वाक्यं खैरेष्वपि कदाचन ।। १३ ॥ प्रभुः क्षमावान्वीरश्च दाता चाप्यधिको नृपैः । रहोऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः ॥ १४ ॥ गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् । हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ॥ १५ ॥ एवं विलपमाना सा नष्टसज्ञेव भारत । आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥ १६ ॥ ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् । ऋतुपर्ण महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥ १७ ॥ ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात् । हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम् ॥ १८ ॥ सोऽवतीर्य रथोपस्थाहतुपर्णो नराधिपः । उपतस्थे महाराजं भीमं भीमपराक्रमम् ॥ १९ ॥ तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः । स तेन पूजितो राज्ञा ऋतुपर्णो नराधिपः ॥ २० ॥ स तत्र कुण्डिने रम्ये वसमानो महीपतिः । न च किञ्चित्तदाऽपश्यत्प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ॥ २१ ॥ स तु राज्ञा समागम्य विदर्भपतिना तदा । अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न म विन्दति ॥ २२ ॥ किं कार्य स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टः स भारत । नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम् ॥ २३ ॥ 8

·114
महाभारतप्रवेशिका
ऋतुपर्णोपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः ।
राजानं राजपुत्रं वा न म पश्यति कंचन ।
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥ २४ ॥
ततो विगणयद्राजा मनसा कोसलाधिपः ।
आगतोस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः ॥ २५ ।।
राजापि च मयन्भीमो मनसा समचिन्तयत् ।
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ।
अामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् ॥ २६ ॥
अल्पकार्य विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ।
पश्चादुदर्के ज्ञास्यामि कारणं यद्भविष्यति ॥ २७ ॥
नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ।
विश्राम्यतामित्युवाच क्लान्तोसीति पुनः पुनः ॥ २८ ॥
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ।
राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥ २९ ।।
ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे ।
बाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत् ॥ ३० ॥
स मोचयित्वा तानश्वानुपचर्य च शास्त्रतः ।
वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ३१ ॥
दमयन्त्यपि शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गासुरिं नृपम् ।
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥ ३२ ॥
चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिःस्वनः ।
नलस्येव महानासीन च पश्यामि नैषधम् ॥ ३३ ॥
वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ।
तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् ॥ ३४ ॥

·नलोपाख्यानम् 115 आहोवितुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा । तथाऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥ ३५ ॥ एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते । दृती प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे शुभा ॥ ३६ ॥ इति नलोपाख्यान एकविंशोऽध्यायः । दमयन्त्युवाच । गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः । उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो हूखबाहुकः ॥ १ ॥ अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्व समाहिता । पृच्छेथाः पुरुषं ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ॥ २ ॥ अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः। यथा च मनसस्तुष्टिहृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ३ ॥ ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा । प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास्त्वमनिन्दिते ॥ ४ ॥ ततः समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् । दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्था डंपैक्षत ॥ ५ ॥ केशिन्युवाच । खागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् । दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥ ६ ॥ १ अन्ववैक्षत' इति म.

·116
महाभारतप्रवेशिका
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः ।
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ७ ॥
बाहुक उवाच ।
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना ।
द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात् ॥ ८॥
श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥ ९ ॥
केशिन्युवाच ।
अथ योऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ।
त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ।। १० ।।
बाहुक उवाच ।
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वाष्र्णेय इति विश्रुतः ।
स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गासुरिमुपस्थितः ॥ ११ ॥
अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः ।
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः खयम् ॥ १२ ॥
केशिन्युवाच ।
अथ जानाति वार्ष्णेयः क नु राजा नलो गतः ।
कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक ॥ १३ ॥
बाहुक उवाच ।
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ ।
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥ १४ ॥
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशखिनि ।
गूढश्वरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥ १५ ॥

·नलोपाख्यानम् 117 आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा । न हि वै खानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हि चित् ॥ १६ ॥ केशिन्युवाच । योऽसावयोध्यां प्रथमं गतोऽसौ ब्राह्मणस्तदा। इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः ॥ १७ ॥ क नु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्ध प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ १८ ॥ सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दह्यमाना दिवा रात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ १९ ॥ तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव । प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदख च ॥ २० ॥ तस्यास्तप्रियमाख्यानं प्रवदख महामते । तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता ॥ २१ ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल । यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ २२ ॥ बृहदश्व उवाच । एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन । हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥ २३ ॥ स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः । बाष्पसन्दिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ २४ ॥ वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सत्यो जितः खर्गो न संशयः ॥ २५ ॥ १ 'नल: शंसति' इति क-ग.

·118
महाभारतप्रवेशिका
रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ॥ २६ ॥
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्भुमर्हति ॥ २७ ॥
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्भुमर्हति ॥ २८ ॥
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथा विधम् ।
राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ २९ ॥
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः ।
न बाष्पनशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ॥ ३० ॥
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
तत्सर्व कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम् ॥ ३१ ।।
इति नलोपाख्याने द्वाविंशोऽध्यायः ।
बृहदश्व उवाच।
केशिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा दमयन्ती विशांपते ।
शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके ।
अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय ॥ २ ॥
यदा च किञ्चित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि ।
तत्र सञ्चेष्टमानस्य संलक्षेथा विचेष्टितम् ॥ ३ ॥

·नलोपाख्यानम् 119 न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽमिरपि केशिनि । याचते न जलं देयं सर्वथा त्वरमाणया ॥ ४ ॥ एतत्सर्व समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । निमित्तं यत्त्वया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम् । यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम ॥ ५ ॥ दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी । निशम्याथ हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत् ॥ ६ ॥ सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् । निमित्तं यत्तया दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ॥ ७ ॥ केशिन्युवाच । दृढं शुच्युपचारोऽसौ न मया मानुषः कचित् । दृष्टपूर्वः श्रुतो वाऽपि दमयन्ति तथाविधः ॥ ८ ॥ हस्खमासाद्य संञ्चारं नासौ विनमते क्वचित् । तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम् । सङ्कटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम् ॥ ९ ॥ ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः । प्रेषितं तत्र राज्ञा तु मांसं बहु च पाशवम् ॥ १० ॥ तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिताः। ते तेनावेक्षिताः कुम्भाः पूर्णा एवाभवंस्ततः ॥ ११ ॥ ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः । तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत् ॥ १२ ॥ २ 'शुच्यपदानोसौ' इति म. ३ 'तु द्वा- १ 'सकृच्चात्वरमाणया' इति म. रम्' इति ग.

·120 महाभारतप्रवेशिका अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः । तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताऽहमिहागता ॥ १३ ॥ अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्य लक्षितं मया । यदमिमपि संस्पृश्य नैवासौ दह्यते शुभे ॥ १४ ॥ छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम् । अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्य दृष्टवत्यहम् ॥ १५ ॥ यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः । मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा ॥ १६ ॥ भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति हि । एतान्यद्भुतलिङ्गानि दृष्ट्वाऽहं द्रुतमागता ॥ १७ ॥ बृहदश्व उवाच । दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् । अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ॥ १८ ॥ सा शकमाना भर्तारं बोहुकं पुनरिङ्गितैः । केशिनी श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनरब्रवीत् ॥ १९ ॥ पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् । महानसाच्छ्रितं मांसमानयखेह भामिनि ॥ २० ॥ सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च । अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणाप्रियकारिणी । दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन ॥ २१ ॥ सोचित नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा । प्राश्य मत्वा नलं तं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता ॥ २२ ॥ १ 'अद्भुतकल्पानि' इति म. २ 'नलं बाहुकरूपिणम्' इति म. ऽशिता' इति म. ३ 'सा.

·नलोपाख्यानम्
121
वैक्लव्यं परमं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः ।
मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत ॥ २३ ॥
इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः ।
अभिद्रुत्य तदा राजा परिप्वज्याङ्कमानयत् ॥ २४ ॥
बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ।
भृशं दुःखपरीतात्मा सुखरं प्ररुरोद ह ॥ २५ ॥
नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा ।
उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत् ॥ २६ ॥
इदं च सदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ।
अतो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम् ॥ २७ ॥
बहुशः सम्पतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः ।
वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे यथासुखम् ॥ २८ ॥
इति नलोपाख्याने त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ।
वृहदश्व उवाच ।
सर्व विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः ।
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥ १ ॥
दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् ।
मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ॥ २ ॥
परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया ।
रूपे मे संशयस्त्वेकः खयमिच्छामि वेदितुम् ॥ ३ ॥
स वा प्रवेश्यतां माती वाऽनुज्ञातुमर्हसि ।
विदितं वाऽथवाऽज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥ ४ ॥

·122
महाभारतप्रवेशिका
एवमुक्ता तु वैदा सा देवी भीममब्रवीत् ।
दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः ॥ ५ ॥
सा वै पित्राऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ ।
तयोर्नियोगात्कौरव्य केशिनीमिदमब्रवीत् ।। ६ ।।
गच्छ केशिनि शीघ्रं त्वं बाहुकं पितृशासनात् ।
आनयख यथा माता त्वं तथा कुरु मे प्रियम् ॥ ७ ॥
गत्वा तु केशिनी शीघ्रं बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।
भीमस्य शासनात्सूतागताहं विद्धि बाहुक ॥ ८ ॥
प्रविश्यतां राजवेश्म इत्युक्तो भरतर्षभ ।
बाहुकस्तु चिरं ध्यात्वा केशिन्या सह भारत ॥ ९ ॥
प्रविवेश महाबाहुर्दमयन्तीनिवेशनम् ।
नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः ॥ १० ॥
तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्ती नलो नृपः ।
आविष्टः शोकदुःखाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः ॥ ११ ॥
तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा ।
तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥ १२ ॥
ततः काषायवसना जटिला मलपकिनी ।
दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १३ ॥
पूर्व दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक ।
सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ॥ १४ ॥
अनागसं प्रियां भार्या विजने श्रममोहिताम् ।
अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ।। १५ ।।
किमु तस्य मया बाल्यादपराद्धं महीपतेः।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रयाऽर्दिताम् ॥ १६ ॥

·नलोपाख्यानम् 123 साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया । अनुव्रतामभिमतां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ॥ १७ ॥ अमौ पाणिं गृहीत्वा तु देवानामग्रतस्तथा । भविष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य व तद्गतम् ॥ १८॥ बृहदश्व उवाच। दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिन्दम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ॥ १९ ॥ अतीव कृष्णसाराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् । परिस्रवन्नलो राजा शोकात इदमब्रवीत् ॥ २० ॥ मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् । कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥ २१ ॥ त्वया तु पापः कृच्छ्रेण शापेनाभिहतः पुरा । वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां दिवानिशम् ॥ २२ ॥ स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः । त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावमिरिवाहितः ॥ २३ ॥ मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः । दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥ २४ ॥ विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः । त्वदर्थ विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ॥ २५ ॥ कथं तु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् । उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हि चित् ॥ २६ ॥ २ 'भरिष्यामि'इति १'पाणिगृहीतां च हंसानां वचने स्थिताम्' इति म. म. ३ 'कृष्णताराभ्याम्' इति म.

·124 महाभारतप्रवेशिका दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् । भैमी किल म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥ २७ ॥ खैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः । श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गासुरिरुपस्थितः ॥ २८ ॥ दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् । प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ॥ २९ ॥ न मामर्हसि कल्याण दोषेण परिशक्षितुम् । मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ।। ३० ।। तवाभिगमनार्थ तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः । वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ॥ ३१ ॥ ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव । अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ॥ ३२ ॥ तेन वाक्ये कृते सम्यक्प्रतिवाक्ये तथा हृते । उपायोऽयं मया दृष्टो नैषधानयने तव ॥ ३३ ॥ त्वामृते नहि लोकेऽन्य एकाहा पृथिवीपते । समर्थो योजनशतं गन्तुमश्चैर्नराधिप ॥ ३४ ॥ स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते । यथा नासत्कृतं किञ्चिन्मनसाऽपि चराम्यहम् ॥ ३५ ॥ अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः । एष मे मुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३६ ॥ यथा चरति तिग्मांशुः परितो भुवनं सदा । स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३७ ॥ १ 'पापेन' इति म. २ 'परेण' इति क-ग.

·नलोपाख्यानम् 125 चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् । स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३८ ॥ एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै । विब्रुवन्तु यथा सत्यमेतद्देवास्त्यजन्तु माम् ॥ ३९ ॥ एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत । नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ४० ॥ राजशीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः । साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीपरिवत्सरान् ॥ ४१ ।। उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया । न ह्येकाहा शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह ॥ ४२ ॥ उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते । नात्र शङ्का त्वया कार्या सङ्गच्छ सह भार्यया ॥ ४३ ॥ तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ॥ ४४ ॥ तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाऽथ भारत । दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिन्दमः ॥ ४५ ॥ ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः । संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे वकं वपुः ॥ ४६॥ खरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा । प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्गय पुण्यश्लोकमनिन्दिता ॥ ४७ ।। भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा । सखजे वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ॥ ४८ ।। ततः खोरसि विन्यस्य वकं तस्य शुभानना । परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा ॥ ४९ ।। :

·126 महाभारतप्रवेशिका तथैव मलदिग्धाङ्गीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम् । सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः ॥ ५० ॥ ततः सर्व यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदा जननी नृप ॥ ५१ ।। ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहं नलम् । दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम् ॥ ५२ ॥ ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् । वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ॥ ५३ ॥ गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ । वसेतां हृष्टसङ्कल्पौ वैदर्भी च नलश्च ह ॥ ५४ ॥ स चतुर्थे ततो वर्षे सङ्गम्य सह भार्यया । सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् ॥ ५५ ॥ दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् । अर्धसञ्जातसस्येव तोयं प्राप्य वसुन्धरा ॥ ५६ ॥ सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ५७ ।। इति नलोपाख्याने चतुर्विशतितमोऽध्यायः ।

·नलोपाख्यानम् 127 वृहदश्व उवाच। १ अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा खलकृतः । वैदा सहितः काले ददर्श वसुधाधिपम् ॥ १ ॥ ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः । ततो नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा ॥ २ ॥ तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा । यथार्ह पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभुः ॥ ३ ॥ नलेन सहितां तत्र दमयन्ती पतिव्रताम् । अनुजग्राह महता सत्कारेण क्षितीश्वरः ॥ ४ ॥ तामहणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि । परिचर्या खकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत् ॥ ५ ॥ ततो बभूव नगरे सुमहान्हर्षजः खनः । जनस्य संप्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथाऽऽगतम् ॥ ६ ॥ अशोभयच्च नगरीं पताकाध्वजमालिनीम् । सिक्ताः सुमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः खलङ्कृताः ॥ ७ ॥ द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभङ्गः प्रकल्पितः । अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च ॥ ८ ॥ ऋतुपर्णोऽपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् । दमयन्त्या समायुक्तं जहषे च नराधिपः ॥ ९ ॥ तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम् । स च तं क्षमयामास हेतुभिर्बुद्धिसंमितः ॥ १० ॥ स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मिताननः । १ 'काल्यम्' इति म. २ 'भोपकल्पिताः' इति क-ग. ३ 'पार्थिवः' इति म.

·128 महाभारतप्रवेशिका उवाच वाक्यं तत्त्वज्ञो नैषधं वदतांवरः । दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत ॥ ११ ॥ कच्चित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध । अज्ञातवासे वसतो मगृहे वसुधाधिप ॥ १२ ॥ यदि वाऽबुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्ध्याऽपि कानिचित् । मया कृतान्यकार्याणि तानि त्वं क्षन्तुमर्हसि ।। १३ ।। नल उवाच । न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव । कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ॥ १४ ॥ पूर्व ह्यपि सखा मेऽसि सम्बन्धी च जनाधिप । अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि ॥ १५ ॥ सर्वकामैः सुविहितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि । न तथा खगृहे राजन्यथा तव गृहे सदा ॥ १६ ॥ इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति । तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ॥ १७ ॥ एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः । स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥ गृहीत्वा चाश्वहृदयं प्रीतो भाङ्गासुरिर्नृपः । निषधाधिपतेश्चापि दत्त्वाऽशहृदयं नृपः । सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह ॥ १९ ॥ ऋतुपर्णे गते राजन्नलो राजा विशांपते । नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवावसत् ॥ २० ॥ इति नलोपाख्याने पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ।

·नलोपाख्यानम् 129 बृहदश्व उवाच । स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति ॥ १ ॥ रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः । पञ्चाशद्भिहयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः ॥ २ ॥ स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महापुरीम् । प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामनाः ॥ ३ ॥ ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः । उवाच दीव्याव पुनर्बहु वित्तं मयाऽर्जितम् ॥ ४ ॥ दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किञ्चन विद्यते । एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर ॥ ५ ॥ पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः । एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे ॥ ६ ॥ जित्वा परखमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाणः प्रदातव्यः परमो धर्म उच्यते ॥ ७ ॥ न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप ॥ ८ ॥ वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा । येन केनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम् ॥ ९ ॥ द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नाम्यतां धनुः ॥ १० ॥ नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रवाह निषधाधिपम् ॥ ११ ॥ १'प्राणो हि पणमुच्यते' इति म. 9 ·130 महाभारतप्रवेशिका दिल्या त्वयाऽर्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् ॥ १२ ॥ दिष्ट्या च ध्रियसे राजन्सदारोऽद्य महाभुज ॥ १३ ॥ धनेनानेन वै भैमी जितेन समलङ्कृता । मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः ॥ १४ ॥ नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेऽपि च नैषध । देवने च मम प्रीतिर्भवत्येवासुहृद्गणैः ॥ १५ ॥ जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् । कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ॥ १६ ॥ श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बढबद्धप्रलापिनः । इयेष स शिरश्छेत्तुं खङ्गेन कुपितो नलः ॥ १७ ॥ स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृपः । पणावः किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि ॥ १८ ॥ ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः ॥ १९ ॥ स रत्नकोशनिचयैः प्राणेन पणितोपि च । जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ २० ॥ मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम् । वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् । तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः ॥ २१॥ न त्वया तत्कृतं कर्म येनाहं विजितः पुरा । कलिना तत्कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे ॥ २२ ॥ १ 'वै प्रीयसे राजन्मम लाभाय नैषध' इति क-ग. २ 'देवनेन मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्गणैः' इति क-ग.

·नलोपाख्यानम् 131 नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथञ्चन । यथासुखं वै जीव त्वं प्राणानवसृजामि ते ॥ २३ ॥ तथैव सर्वसम्भारं खमंशं वितरामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः ॥ २४ ॥ सौहार्द चापि मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता सञ्जीव शरदः शतम् ॥ २५ ॥ एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । वचनैस्तोषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ॥ २६ ॥ सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ २७ ॥ कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ॥ २८ ॥ स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः । प्रययौ पुष्करो हृष्टः स्वपुरं वजनावृतः ॥ २९ ॥ महत्या सेनया साधं विनीतैः परिचारकैः । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥ ३० ॥ प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् । प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम् ॥ ३१ ॥ प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ॥ ३२ ॥ पौरा जानपदाश्चापि सम्प्रहृष्टतनूरुहाः। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सामात्यप्रमुखा जनाः ॥ ३३ ॥ अद्य स्म निर्वृता राजन्पुरे जनपदेऽपि च । उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम् ॥ ३४ ॥ इति नलोपाख्याने षड्विंशतितमोऽध्यायः ।

·132 महाभारतप्रवेशिका बृहदश्व उवाच। प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे । महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ॥ १॥ दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा । प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥ २ ॥ आगतायां तु वैद• सपुत्रायां नलो नृपः । वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने ॥ ३ ॥ तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे स राजसु । पुनः शशास तद्राज्यं प्रत्याहृत्य महायशाः ॥ ४ ॥ ईजे च विविधैर्यविधिवच्चाप्तदक्षिणैः । तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसेऽचिरात् ॥ ५॥ दुःखमेतादृशं प्राप्तो नलः परपुरञ्जयः । देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥ ६ ॥ एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते । दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ॥ ७ ॥ त्वं पुनर्धातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव । रमसेऽस्मिन्महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥ ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ॥९॥ कर्कोटकस्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलिनाशनम् ॥ १० ॥ 'खे चावसद्राज्ये' इति म.

·नलोपाख्यानम् 133 इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत । शक्यमाश्वसितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशांपते ॥ ११ ॥ अस्थिरत्वं च सञ्चिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा । तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ १२ ॥ श्रुत्वेतिहासं नृपते समाश्वसिहि मा शुचः । व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमर्हसि ॥ १३ ॥ विषमावस्थिते दैवे पौरुषेऽफलतां गते । विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वापाश्रयिणो नराः ॥ १४ ॥ ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् । श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ॥ १५ ॥ अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति । इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् ॥ १६ ॥ पुत्रान्पौत्रान्पशृंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम् । आरोग्यप्रीतिमांश्चैव भविष्यति न संशयः ॥ १७ ॥ इति नलोपाख्याने सप्तविंशतितमोऽध्यायः ।

·No text on this page.

·NOTES. The Tale of Savitri. When Draupadi was rescued from the hands of Jayadratha, who had carried her off in the absence of the Pandavas on hunting expedition, Yudhishthira, who was surrounded by a number of sages, turned to one of them, Mārkandeya, and asked hiin whether he had seen or heard anyone whose lot had been worse than his own. The saye then told Yudhishthira the story of Rāma's life. Thereupon Yudhishthira said to the saye that he did not grieve for himself so much as for his devoted spouse and asked him whether he knew such an ideal of love and devotion as Draupadi. Upon this, Mārkandeya told him the stury of Sāvitri. The story of Alfazt occurs in Vanaparva, chapters 293– 299 of the Bombay edition of the Mahabhārata, chapters 292-98 of the Calcutta edition and chapters 294-300 of the Kumbhakonam edition. Chapter 1. VERSES 1-10. 1 TU.... TF474 The Pandavas lost their kingdom in gambling. 2 दुरात्मभिः refers to Duryodhana and his brothers. कृष्णया = द्रौपद्या. तारिता वयम् This refers to the fact that aga freed the Pândavas from the slavery of Duryodhana, which they had incurred in gamliling, by asking for their freedom when ytte was pleased to give her boons (at). धृतराष्ट्र उवाच । वरं वृणीष्व पाश्चालि मत्तो यदभिवाञ्छसि । वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती।। द्रौपद्युवाच। ददासि चेद्वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ । सर्वधर्मानुगः SÍTATAGIAISHI fufgt: 1 Farge 34. 71. verses 27-28 and ff. JAG...Tota-when the Pārļavas had been away Jayadratha came to their hermitage and forcibly carried off Draupadi. When the Pandavas returned, they pursued him, vanquished him, ·136 brought back Draupadi and made Jayadrutha acknowledge that he was the slave of Draupadi. The story is told in chapters 265-273 of Vanaparva. 5 मद्रेघु-According to the arrangement of countries given in वराहमिहिर's बृहत्संहिता XIV 32-33, मद्र was the chief district of the north of India. According to General Cunningham, Hae extended from the Bias to the Jhelam. aug: friendly to Brāhmaṇas, pious. For: true to his word सत्या सन्धा प्रतिज्ञा यस्य. अतिक्रान्तेन वयसा because his age ( manhood ) was passing off ( without issue). 9 सावित्र्या with the celebrated Vedic Mantra 'तत्सवितुः' &c. which is to be repeated by overy Brāhmaṇa in his morning, midday and evening prayers. N explains "सावित्री सवितृकन्या तदैवत्यया ऋचा, सा च ‘सोमो वधूयुरभवत्' (ऋग्वेद X. 85. 9) इति." षष्ठे...काले in the 6th part of the day (of 12 hours) divided into eight parts i. e. in the afternoon. VERSES 11-30. 11 a fouft in flesh and blood. 13 सर्वात्मना च भक्त्या with wholehearted devotion. 14 प्रमादः carelessness. Mark the locative with प्रमाद. 17 पितामहः ब्रह्मा. 18 स्वयम्भुः-म्भूः ब्रह्मा. 19 उत्तरम् replyi. e. a renewed request for sons. नियोगेन = आशया. 23 प्रतिज्ञाय having accepted. 23 मानव्याः = मनुपुत्र्याः. शुक्ले in the bright half of a month. 24 क्रियाः Purificatory rites, such as जातकर्म &c. 25 हुतया (by one ) to whom oblations were offered. 26 विग्रहवती possessed of a body. 28 प्रतिवारितः overwhelmed. 29 पर्वणि on the new moon or full moon day. 30 सुमनसः (देवस्य, इष्टदेवतायाः 'सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः' इत्यमरः) शेषाः प्रसादपूर्वकं दत्तानि माल्यानि प्रसादभूता माला इत्यर्थः. N quotes the विश्वकोश ‘प्रसादान्निजनिर्माल्यदाने शेषानुकीर्तिते'. The word is शेषा. Comparo 'तथेति शेषामिव भर्तुराशामादाय मूर्धा मदनः प्रतस्थे' कुमारसंभव III. 22. VERSES 31-42. 31 निवेद्य having offered. 33 प्रदानकाला proper time for giving away (in marriage ). 35 zey in smritis like those of Manu. 36 araz: deserving blame. 3796TAT ...वाच्यः- compare मनुस्मृति IX. 4 'कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुप- यन्पतिः । मृते भर्तरि पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ।।' अनुपयन् (अ+उपयन् pr. P. of with 34 ) not approaching ( his wife ). 38 3104174 retinue, attendants. .

·137 Chapter II. seen. ट VERSES 1-33. 1 कथायोगेन= कथाप्रसङ्गेन. 5 एतस्याः from her. 7 Tray-( also freag) The country of Sālva cannot be precisely located. In बृहत्संहिता IIV. 2 it is mentioned along with मरु, वत्स, मत्स्य and others as being in the centre of भारतवर्ष. In chapter XVI. 21 it is mentioned along with Ep, the rivers far and शतद्रु, the eastern portion of सिन्धु, and the western part of मथुरा. 8 बालपुत्रस्य-बालः पुत्रः यस्य स बालपुत्र: तस्य. सामीप्यः a neighbour. छिद्रेऽस्मिन् in this weak point i. e. when this vulnerable point (i.e. blindness ) was 17 साक्तेः सङ्कतिपुत्रस्य. रन्तिदेवस्य--रन्तिदेव was a king of the lunar race, who was very pious and benevolent and ruled at ange. He had enormous riches, which he spent in performing grand sacrifices. So large was the number of animals slaughtered in his sacrifices as well as in his kitchen that a river of blood is said to have flowed from their hides, which was appropriately callel चर्मण्वती. व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥ मेघदृत 49. शिबिः-He is said to have saved Ayni in the form of a dove from Indra in the form of a hawk by offering an equal quantity of his flesh weighed in a balance. 'त्वचं कणः शिबिमासं जीवं जीमूतवाहनः । दधौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥' quoted in दशरूपक. औशीनरः son of उशीनर. 18 491fa:- the story of Yayāti and his noble and dutiful son Puru is narrated in the आदिपर्व chapter 75. उदारः splendid, illustrious. सोमवत् like the moon. 19 मैत्र adj. amicable, kind 22 दोषः...न शक्यमतिवर्तितुम्-for the construction, note the following 'शवयं च श्वमांसा दिभिरपि क्षुत्प्रतिहन्तुम्' महाभाष्य; 'विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं च्छेत्तुमसांप्रतम्' वामन's काव्यालंकारसूत्र V: 'शक्यम्...आलिङ्गितुं पवनः' शाकुन्तल. 26 सकृदंशो निपतति once does a share (on a partition ) fall. This verse occurs in Hrafo IX. 47, where the last Pāda is त्रीण्येतानि सतां सकृत्. N curiously enough explains as 'अंशः काष्ठपाषाणादेः शकलः, कृतस्य करणं नास्तीत्यर्थः' But this explanation seems to be wrong and opposed to that of gesing and the other commentators of Manu. कुळूक remarks 'पित्रादिधनविभागो भ्रात्तृणां धर्मतः ·138 कृतः सकृदेव भवति न पुनरन्यथा क्रियते.' त्रीण्येतानि सकृत् these three, vis. partition of a share , gift of a daughter, and promise to make a gift, are made once and once only i. e. when made they are irrevocable. 27 द्वितीयम् a second time. 31 अविचाल्य...वचः-explain यत् एतत् सावित्र्याः वचः अविचाल्यम् तत्, भवता च तथ्यं वचः उक्तम्. अविचाल्य unshakable. Chapter III. VERSES 1-23. 1 भाण्डं वैवाहिकम् the materials necessary for marriage. 4 कौश्यां बृस्याम् on a seat for ascetics made of कुश grass. 'व्रतिनां साऽऽसनं बृसी' इत्यमरः. 5 चकारात्मनिवेदनम् informed him as to who he was (अश्वपतिरहमिति ज्ञापनम् ). 9 सहिष्यति ( rather सहिष्यते) governs both वनवासम् and केशम्. 10 भवाभवात्मकम् consisting in birth and destruction (उत्पत्तिविनाशात्मकम्). 11 मा=माम्. 12 प्रतीच्छ accept. 14 निर्वर्ततु = निर्वर्तताम् Let it be accomplished. 16 सपरिच्छदम् together with rich clothes or with goods and chattels. 18 कापायम् (कषायेण रक्तम् ‘तेन रक्तं रागात्' पा. IV. 2. 1) a red garment. 19 परिचारैः=सेवया. सर्वकामक्रियाभिः by accomplishing the desired objects of all. IV. Chapter IV. VERSES 1-33. 1 बहुतिथ adj. much, long 'बहुपूगगणसङ्घस्य तिथुक्' पा० V. 2.52 (बहूनां पूरणः बहुतिथः, तिथ being looked upon as an affix). 3 भाविनी a noble or virtuous woman. 5 तिसृणां...दुश्चरम् to abstain froin food for three days is extremely difficult to practise. N remarks 'भोजनत्रयनिरोधः, उपवसतीत्यादौ वसतेस्तादर्थ्यदर्शनात्'. व्यवसाय: resolve. 10 युगमात्रोदिते-युगं हस्तचतुष्कं तावदुदिते उपरि याते; compare 'युगान्तरमारूढः सविता' शाकुन्तल 'युगं हस्तचतुष्केऽपि' इति विश्वः. 16 समयः condition. 20 गतपूर्वम् = पूर्वं गतम् गतपूर्वम्. आमत्रय ( rather आमत्रयस्व ) bid farewell, speak to. 23फलाहारः= फलानि आहरतीति one who brings fruits. 32 स्मरन् stands for स्मरन्ती. 33 अवेक्षती irregular for अवेक्षमाणा. Chapter V. VERSES 1-30. 1 कठिनम् a small pot. N quotes विश्वकोश “कठिनं निष्ठरे स्थाल्यामिति विश्वः”. 7 युयोज fixed, computed. 8 बद्धमौलिम् who had tied the hair on the crown of his head. वपुष्मन्तम् who had .

·139 a splendid form. 9 निरीक्षन्तम् should be निरीक्षमाणम्. 11 कामया at your will. अभिभाषामि = अभिभाषे. 17 अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषम् the soul that was of the dimension of the thumb. The soul, having for its environment the सूक्ष्मशरीर, and remaining in the cavity of the heart ( हृदयाकाश ) is here spoken of as अङ्गुष्ठमात्र. In the Upanishads, the soul is often spoken of as अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः. In कठोपनिषद् 6. 17 and श्वेताश्वतर II. 3. we read 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः'. 20 संसिद्धा become perfect, possessed of superhuman powers. 21 निवर्त for निवर्तस्व. कृतं...नृण्यम् you have paid off your debt to your husband. अनृणस्य भावः आनृण्यम्. यावद्गम्यं...त्वया thou hast gone as far as one can go. 24 साप्तपदं मैत्रम् friendship is formed by walking seven steps together (or by talking seven words together ). 'साप्तपदीनं सख्यम्' पा. V. 2. 22. सप्तभिः पदैरवाप्यते साप्तपदीनम् । सि. कौ., on which तत्त्वबोधिनी explains 'पदमिह संभाषणं पादविक्षेपो वा'; compare 'यतः सतां सन्नतगात्रि सङ्गतं मनीषिभिः साप्तपदी- नमिष्यते' कुमार० V and 'न त्वां करोम्यहं भस्म क्रोधतीव्रण वह्निना । सतां सप्तपदं मैत्रमुपितोऽहं त्वया सह' ।। विष्णुपुराण I. 15. 41. 25. This and some of the following verses put in the mouth of Sūvitri are far from clear. The commentator tries hard to make sense out of them by forced interpretations and by supplying the ellipses. Separate at अनात्मवन्तः ( = अजितेन्द्रियाः). N explains धर्म यज्ञादिरूपम्, वासं गुरुकुलवासं ब्रह्मचर्यम् , परिश्रमं परित्यागरूपमाश्रमं संन्यासम्. The idea seems to be that only those who have mastered themselves perform the duties of sacrifice ( that are peculiar to गृहस्थाश्रम and वानप्रस्थ्य ) either in a forest or in a village. N notices प्रतिश्रयं as a variant for परिश्रम and explains 'प्रतिनिवृत्तः श्रयः कर्मफलाश्रयणमत्रेति संन्यासम्.' विज्ञानतो...हरन्ति (the sages ) lay down Dharma as a means for the attainment of correct knowledge. विज्ञानतः is equivalent to विज्ञानाय. धर्मस्य फलमात्म- विज्ञानमित्यर्थः. “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यशेन" (बृहदारण्यको- पनिषद् 4. 4. 22.) "एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रन्ति" (बृहदारण्य- कोपनिषद् 4. 4. 22 ) इति च वेदानुवचनस्य यज्ञादीनां प्रव्रजनस्य च आत्मलाभार्थ श्रवणात्. 26 एकस्य धर्मेण...मतेन by the performance of the duties of even one of the four 3123 which ( performance) is approved of by the good. एकस्य-चतुर्णामन्यतमस्य एकस्य आश्रमस्य. तं मार्ग ज्ञानमार्गम्. Sho means to say that each one of the 3712798 is only a stage in ·140 reaching the final goal and that we shall all be on the road to salvation if we discharge the duties of our respective 37T2TAS properly. द्वितीयं refers to वासं (i. e. ब्रह्मचर्य दाराकरणरूपम् ) and तृतीयं to परिश्रमं ( संन्यासम् दारादित्यागरूपम् ). Out of the three आश्रमs referred to in the preceding verse (गृहस्थाश्रम, ब्रह्मचर्य and संन्यास), htfaat says that she does not like the second and the third and thereby cleverly conveys that she must get back her husband for the proper performance of the duties of गृहस्थाश्रम. 27 स्वराक्षर... युक्तया-स्वरs are three उदात्त, अनुदात्त and स्वरित. Or स्वर may mean simply a vowel. हेतु: reason, argument. 29 अध्वना by the distance or journey. . VERSES 31-50. 33 गुरुः= श्वशुरः. 35 Here सावित्री tries to show that the epithet TH applied to the God of death is quite significant. नयसे निकामया N explains this as 'कामितेन अर्थेन संयोजयसि'. 37 N explains 'एवंप्राय इति अल्पायुष्वं भर्तुरभिनयति । अशक्तिपेशलाः शक्तिकौशल- हीनाः, पाठान्तरे भक्तिः श्रद्धा कौशलं च ताभ्यां हीनाः, सन्धिरापः, आयु-शक्ति- कौशलहीना मनुष्या मादृशाः, सन्तस्त्वमित्रेष्वपि प्राप्तेषु शरणागतेषु दयां कुर्वन्ति किमुत मादृशेषु दीनेषु इति भावः'. N appears to have read मनुष्याशक्तिपेशलाः (मनुष्या+अशक्तिपेशलाः) and therefore remarks सन्धिरापः. N also refers to the various reading भक्तिपेशलाः. The reading in the text मनुष्याः शक्तिपेशलाः must be taken to mean 'men are slender in strength.' पेशल means 'delicate, thin, small.' 42 सावित्री explains why यम is called धर्मराज. N's note is 'समेन शत्रुमित्रादितारतम्यहीनेन तव धर्मेण प्रशासनेन ताः प्रजाश्चरन्ति त्वदाशावशगा इत्यर्थः, अत एव तव नाम धर्मराज इति.' 43 सावित्री intimates 'those that trust in ordinary good men secure their objects, much more therefore shall I secure mine, if I trust in you. who are truly called धर्मराज.' 48 शाश्वतधर्मवृत्तिः--शाश्वते धर्म वृत्तिः-the good always abide by the eternal principles of धर्म. She suggests that, having promised her a hundred song from Satyavat, HTC must needs restore him to life, as otherwise she cannot have legitimate sons. सन्तो न सीदन्ति the good ( after promising a thing) do not sink down (in regret for making a promise). N's note on the last half of v. 48 is 'सतां अशक्यमपि नास्ति, भयं चान्यस्य तेभ्यो नास्ति, इति तत्त्वतोऽहं निर्भयास्मीति भावः.

·141 49" त्वयाऽपि सत्यं स्वीयं रक्षणीयमित्याह 'संतो हि' इति.” भव्य adj. future. 50 प्रतिक्रियाः recompense. VERSES 50-100. 51 N explains दरिद्रस्य प्रसादो नार्थाय, श्रीमतां प्रसादोऽर्थकृदपि न मानदः, सतां तु मानदः; खले तु प्रसाद एव नास्ति, अतस्त्रयं त्वय्येव स्थितमिति त्वं रक्षिताऽस्माकं भवेति भावः. 52 सुपदम् शोभनानि पदानि यस्य. 53 N's comment is:- ते त्वत्तः अपवर्गः पुत्रफलप्राप्तिः सुकृताद्विना समीचीनाद्दाम्पत्ययोगादृते क्षेत्रजादिपुत्रार्पणेन न कृतो निष्पादितो भवति । यथाऽन्येषु वरेषु भर्तृषु मदयन्त्यां वसिष्ठस्येव न तद्वत् । यस्मादेवं तस्माद्वरं वृणे. The com. has here strained the meanings of the words अपवर्गः, सुकृतात् and वरेषु too much. We think ažy means 'boons' here also, as in various places above. The meaning seems to us to be "The accomplishment of the boon given by you as to my begetting hundred mighty sons cannot take place without a specially good act on your part, unlike other boons.” The other boons, such as those conferred on her father and father-in-law, could have been very easily effected by the great 77; but for carrying out the boon as to the sons of Arfaafi there was only one course, viz. that of restoring to life सत्यवान् whose life यम was then taking away. अपवर्ग does mean ' accomplishment of an object'; compare पाणिनि 'अपवर्गे तृतीया.' 68 विगाढाम् deepi.e. advancing. 78 प्रतिभयः (fearful) आकारः यस्य. 79 धम्यमान: kindled, excited. 84 विकाले In the evening, at the close of the day. He means that he has never been absent from his parents on any account about nightfall. The words दिवाऽपि मयि निष्क्रान्ते indicate that 'गतपूर्वोहमाश्रमात्' is preferable to गतपूर्वो मयाऽऽश्रमः. 88 अस्रायमाणको (क is a superfiuous affix added to अस्रायमाण, a present participle of the nominal verb from अस्र) shedding tears. यावत् धरिष्यसे as long as thou wilt live. 90 पिण्डः . ball of rice offered to the manes at obsequial ceremonies. #ata: continuity of the family. 92 संशयं प्राप्ता fell in danger ( of life ). प्रज्ञाचक्षुः (प्रशा एव चक्षुः यस्य) who sees with the mental eye alone i.e. who is blind. VERSES 101-103. 101 सत्येन-In swearing the object with which the oath is taken is put in the instrumental. 102 अपि नाम imply ' would that, I wish or hope that.' 103 पुरा...पश्यामि-पुरा यावत्, when used with a verb in the present tense, give it and ·142 the sense of the future and indicate certainty Tracy tratararatase (पा. III. 3. 4.). लभ् with आ to touch. 109 वामोरूः (वामौ सुन्दरौ ऊरू यस्याः) 'संहितशफलक्षणवामादेश्च' पा० IV. I. 70. This sutra follows a qarTF. Although the last member is 35, the compound ends in ऊ according to the sātras quoted. 112 पलाशखण्डः ॥ group of Palas a trees. तस्योत्तरेण -उत्तरेण and other adverbs ending in ga govern & noun in the genitive or accusative एनपा द्वितीया' पा. II. 3. 31. Chapter VI. VERSES 1-44. 11 साङ्गाः together with the six Angas ( subsidiary lores ) vic. शिक्षा (phonetics), कल्पः (ritual ), व्याकरणम्, निरुक्तम् (exegesis, etymology ), छन्दः (metrics) and ज्योतिषम् ( astronomy ). 14 It is said that a pupil may praise his teacher to his face. 18 पार्थिवी प्रवृत्तिः your actions befitting a king (पार्थिवत्वयोग्या प्रवृत्तिः धर्मः). 23 दिष्टया वि-वृध् (generally वृध् without a preposition ) to be congratulated upon. 28 कोऽनुबन्धस्तवाभवत् 'what was the impediment in your way' ? or 'what held you fast'? 34 परावरम् (lit. prior and posterior) cause and effect, Universe. सावित्री- मिव like the sacred गायत्री mantra. 38 दिशं पितृनिषेवित-म् the direction inhabited by the Pitris i. e. the south. Yama rules the south and is said to be the lord of Pitris 'धर्मराजः पितृपतिः समवती परेतराट्' इत्यमरः; 'इन्द्रो वह्निः पितृपतिनैर्ऋतो वरुणो मरुत् । कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥'. 42 सुखोदकम् (सुखः उदर्कः अन्तः यस्य) that ends in happiness, that ends well. Chapter VII. VERSES 1-17. 6 चतुरङ्गं बलम् (चत्वारि अङ्गानि यस्य) the army with its four divisions of footsoldiers, cavalry, elephants and chariots. 16 तेन अनुनीतः- तेन being at the end of a Pada, there is no सन्धि with अनुनीतः. संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥. काम्यकम् Name of a forest.

·NOTES. The Episode of Nala. Arjuna goes to the world of Indra to secure from him miraculous weapons. The other Pāndavas, remaining in the forost with Draupadi, grieve for their brother's absence and the loss of their kingdom. The fierce Bhima addresses Yudhishthira and offers to slay their deceitful cousins. Yudhishthira advises Bhima to wait till after the thirteenth year of their exile and is trying to calm his impetuous brother, when there arrives suddenly a mighty sage, Brihadas'va by name, who is duly honoured by the Pāndavas. When the sage seats himself, Yudhishthira bewails his sad lot and asks · Have you ever seen or heard of a man who was more unhappy than I'? The sago replies On this point I shall tell you the story of a king who was even more unlucky than you. King Nala was cheated out of his kingdom by his false brother and dwelt in the forest and neither servants, chariots, brothers, friends, nor wife was left to him to console him; but you are surrounded by heroic brothers, and above all by your virtuous wife and therefore you ought not to grieve.' Thereupon Yudhishthira begs him to relate the story at length. Accordingly, to console Yudhishthira and to show him that there is hope of recovering his kingdom, as Nala regained his, Brihadas'va begins the story of Nala. The episode of Nala occurs in the Vanaparva at chapter 53 of the Bombay and Calcutta editions and chapter 50 of the Kumbhakonam edition. The story of Nala was a very popular ono in ancient India. Many poets have spent their best efforts in singing the simple and pathetic episode. The student may very profitably read the Nalachampū of Trivikramabhatta, the story of Nala as given in the Bșihatkathāmanjari of Kshemendra (XV. 331–371 ) and the Kathäsaritsāgara of Somadeva (IX 6. 237-446 ), the Naishadhiyacharita of S'riharsha and the Sahridayānanda of Krishnānanda.

·144 . Chapter I. 2 उपर्युपरि सर्वेषाम् As distance is here intended to be conveyed, the geni. सर्वेषाम् is used. When nearness is intended, उपर्युपरि, अधोधः, and अध्यधि govern accu. 3 निषधेषु The exact location of faqy is not known. From chap. IX verses 22-23, it appears that निषध was to the north of Avanti, the Vindhya and Berars. From chap XV. verse 1, we see that Nala took ten days to travel from निषध to Ayodhya i.e. निषध was about 200 miles from अयोध्या; so faqe probably corresponded with modern Saugor and Bundelkhand. अक्षौहिणी a division of an army containing109350 infantry, 65610 cavalry, 21870 elephants and 21870 chariots. 5 विदर्भेषु-विदर्भ corresponds nearly to modern Berars. अप्रजाः अविद्यमाना प्रजा यस्य. The word is अप्रजस् according to 'नित्यमसिच् प्रजामेधयो' पा० V. 4. 122 (when प्रजा and मेधा are preceded by अ, and सु in a बहुव्रीहि, they become प्रजस् and मेधस् ). 6 भारत-This, like राजेन्द्र, कौन्तेय, पाण्डव, प्रभो, कौरव, is addressed by बृहदश्व, the narrator, to युधिष्ठिर. 11 शतम् is to be connected with दासीनाम् and सखीनाम्. 12 सौदामनी सुदाम्नः अपत्यं स्त्री. सुदामन् m. a cloud. 14 देवानाम् goes with चित्तप्रमाथिनी. 17 अदृष्टः कामोऽभूत् Love grew without seeing (each other ). The reading Cart has been rendered by Peile as “there was a passion for an unseen object'. 19 जातरूपपरिच्छदान् (जातरूपं परिच्छदः येषाम् ) covered with gold, of golden plumage. 28 अश्विनो:- The अश्विन्s are twins, very beautiful and physicians of the gods. 31 Compare 'त्वमात्मनस्तुल्यममुं वृणीष्व रत्नं समागच्छतु काधनेन' रघुवंश V. 79. 33 विशांपते This is addressed to युधिष्ठिर. Chapter II. 13 सुराणामृषिसत्तमौ= The best of देवर्षिs. In भगवद्गीता (X. 26) नारद is said to be the first of देवर्षिs. 16 सर्वत्रगतम् = सर्वगतम् in all circumstances, in every way. 17 त्यक्त...योधिनः who fight regardless of their lives त्यक्तं जीवितं यैः ते त्यक्तजीविताः, त्यक्तजीविताश्च ते योधिनश्च त्यक्तजीवितयोधिन. 18 अपराङ्मुखाः who do not turn their face away from fighting i. 6. who do not run away. Compare मनुस्मृति VII. 89 'आहवेषु मियोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः । युध्यमानाः परं शक्त्या ·145 स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखाः . 8 कथं...वक्तुम् ॥'. कामधुक yielding every object of desire. 19-22 The meaning is that as all क्षत्रियs were assembled for the स्वयंवर, there is no fighting and consequently no fresh arrivals in the heaven. 21 सर्वयोषितः is acc. plu. governed by समतिक्रान्ता. 24 stanarot: The eight regents of the 8 cardinal points. See p. 142 above in notes to Hifatt. 26 HTTT: together with the Ganas ( troops of demigods who are the attendants of S'iva). Chapter III. 4 अपांपतिः-Lord of waters i. e. वरुण. 7 एकार्थ समुपेतं माम् me, who am come here for one and the same purpose. how can a man, who is in love, say such a thing to the woman ( he loves) for another ? 15 आक्षिपन्तीम् eclipsing. 16 धारयामास हृच्छयम् he restrained his love (हृदि शेते इति हृच्छयः). Chapter IV. 4 विष.... ..कारणात् for your sake I shall have recourse to poison, fire, water or rope i. e. I shall commit suicide by these means. 8 Nala tells her what she would enjoy, if she chose a god. 10 यस्य This refers to यम. 17 supply अस्ति after धर्मः. यदि... ततः if from that i. e. if in doing it, I shall be able to secure my own object. 25 सुमहती कक्षा यस्य that had big courts. 29 Art 3474170—There is no afir in accordance with the rule given at p. 142. Chapter v. 5 नागाः-The Nagas were fabulous semi-divine persons, having the face of a man and the tail of a serpent and said to inhabit Patala. भोगवती The city of the नागs in पाताल. 7 परिघोपमाः like a beam or bar used for securing doors. Compare 'एकः कृत्लां नगरपरिघ- प्रांशुबाहुर्भुनक्ति' शाकुन्तल II. सुलक्षणाः very smooth or delicate. पञ्च... रगाः like five-headed serpents. बाहुs are compared to five-headed serpents, because the hand is quinquepartite. 16 शरणं...मन्यत thought that the time had arrived for refuge to the gods. 18 पतित्वे connect this with वृतः. 25 स्तब्धलोचनान् unwinking. अम्लान... हीनान्-अम्लाना स्रक येषां ते अम्लानस्रजः, अम्लानस्रजश्च ते रजोहीनाश्च-hav- 10 .

·146 ing unwithered garlands and being free from dust. The reading eroa is also good and means the same thing. 26–27 The opposites of all the five attributes of the gods are ascribed to Nala, besides a shadow. Compare the following occurring in a प्रक्षिप्तसर्ग in the रामायण (after III, 56 ) "पृथिवीं नास्पृशत्पद्भ्यामनिमेषेक्ष- णानि च । अरजोऽम्बरधारी च न म्लानकुसुमस्तथा ॥". 34 दमयन्ती कृताञ्जलि: soine words seem to be wanting here to complete the sense. 37 H. may mean gait' or 'position.' अग्नि...प्रादात् Agni gave (the boon) that he (अग्नि) would appear (at नल's wish). 39 अपां भावं-Compare आत्मभवं above in 38. 40 सर्वे ददुः all the gods (i. e. every one of the four ) gave a pair (of boons ) each. It is by his exercise of these supernatural powers now given by the gods, that दमयन्ती recognizes her transformed husband (in chap. 23). Peile suggests that मिथुनं refers to the gift of two children. 50 ययातिरिव नाहुषः-ययाति was the second son of नहुष; see विष्णुपुराण IV. 10 and Mahābhārata आदिपर्व chap. 75 and ff. 'ययाति हुषः सम्राडासीत्सत्य- पराक्रमः । स पालयामास महीमीजे च बहुभिर्मखैः ।।' आदिपर्व 75. 32. रामायण speaks of him as follows:-'ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् II. 13. 1. or 'लोकस्वभाव एवैष ययातिनहुषात्मजः। गतः शक्रस्य सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ।।' रामायण III, 66. 7. आप्तदक्षिणैः accompanied by suitable presents. Chapter VI. 1 द्वापरं-The four युगs are कृत, त्रेता, द्वापर and कलि. कलि is the age of discord and evil personified. 9 आख्यानपञ्चमान् (आख्यानं पञ्चमं येषाम् ) having legendary lore as the fifth ( Veda). The महाभारत is often spoken of as the fifth Veda 'वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्' Even in the Upanishads इतिहासपुराणं is mentioned as the fifth Veda. See छांदोग्य VII. 1. 2 'स होवाच ऋग्वेदं भगवोड ध्येमि, यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमम्.' Chapter VII. 2 अन्तरप्रेप्सुः-desirous of finding a weak point or an opportunity (अन्तरं छिद्रम् ). 3 The कथासरित्सागर says 'अर्थकदानुपास्यैव सन्ध्यामक्षालिताद्धिकः । स सुष्वाप नलः पानमदेन मुषितस्मृतिः॥ IX. 6. 288. उपस्पृश्य-compare कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा खान्याचान्त उपस्पृशेत् । वेदमध्येष्यमाणश्च अन्नमश्नंश्च सर्वदा ।।' मनु V. 138. सन्ध्यामन्वास्त sat down to the custo- ·147 mary meditation. 5 जित्वा राज्यं नलं नृपम् This is a double accusative. A is one of those verbs that govern two accusatives. 6 वृष: The principal die. 10 यानयुग्यम् is । समाहारद्वन्द्व meaning 'vehicles and horses.' 17 त्वत्प्रसादः अवलम्बनं यस्य. 19 नायमस्तीति He is not i. e. he will perish, be ruined. Peile explains it as “This is not he, i. e. he is possessed by an evil spirit.' Chapter VIII. 3 तत्पापम्-evil of (to) him i. e. to नल. 4 शोभनं भाषितं यस्याः सा सुभाषिता ताम्. 8 द्वितीयम् a second time. नलः is understood as the subject of प्रत्यनन्दत. 19 न हि ...भावः my heart is not free from misgivings. Peile translates 'for my being (or condition ) is not cleared (of emotion) i. e. therefore I am unable to think or act for myself.' कदाचि...दपि he (नल) may even possibly perish. 20 मिथुनम् the two ( children of नल and दमयन्ती). कुण्डिनम् the capital of विदर्भ. 22 मुख्यशः to the chief ones among them (the ministers ). 23 वाहिना=रथेन. 27 भृतिम् service for hire. Chapter IX. 2 प्रतिपाणः= पणनीयं द्रव्यम्. 10 तस्य विद्वेषणेन च and out of their dislike for him ( Nala). 11 वर्तयन् living on. 15 परिधानम् an under-garment. The reading tortiera conveys the same sense. 22 कक्षवन्तं goes with पर्वतम्. This a mountain near the Narmada. 23 पयोष्णी name of a river rising in the Vindhya, identified by some with the Tapi. 24 कोसलान् According to the Rāmāyana Kosala was situated along the banks of the Sarayā. 34 अपकृष्टेन depressed. 36 यदि ...बजेदिति If this be your idea she (दमयन्ती) may go to her paternal relations.' Chapter x. 10 वने च तं परिध्वंसम्-this refers to his being deprived of his garment by the birds-dice. 16 दमयन्त्यां न्यवर्तत became regardless of दमयन्ती. विसर्जने-supply अभूत् after विसर्जने. 20 निवस्य having put on. 25 वसवः There are 8 वसुs. They seem to have been personifications of natural. phenomena. Egt: Rudras are said to be eleven. The Maruts are stormgods.

·148 Chapter XI. 4 कथमुक्त्वा तथा सत्यम् these words refer to what Nala said at the time of the स्वयंवर in chap. V. verses 32-33. 5 विशेषतोऽनपकृते (how do you desert me) especially when I did no wrong to you. 6 शक्यसे ताः गिरः &c-This again refers to Nala's words in chap.V. verses 32-33.10 नृशंसम् it is cruel that. 16 यस्याभिशापात् &c. In these words दमयन्ती curses कलि. तदुःखात् = नलस्य दुःखात् . 20 कुररीमिव वाशतीम्-compare 'चक्रन्द विग्ना कुररीव भूयः' रघु० 14. 64. कुररी female osprey. 38 अतीतवाक्पथे (अतीतः वाक्पथः यस्मिन्) काले at a time when (dissuasive ) words were of no avail. It may also mean ‘at a moment which was beyond the province of words (for description).' Some explain fils as meaning the dark-skinned hunter: but this seems far-fetched. . Chapter XII. 1 प्रतिभयम् = भीषणम् . झिलिका a cricket. 16-This verse refers to chap I. verses 21 and 31. 17 साङ्गोपाङ्गाः The अङ्गs or auxiliary lores of the Vedas are six, viz. शिक्षा ( phonetics), कल्पः (ritual), व्याकरणम् , निरुक्तम् (exegesis), छन्दस् (metrics) and ज्योतिषम् (astronomy); 39148 are four; they are supplementary to the Angas. They are पुराणानि, न्यायशास्त्रम्, मीमांसा and धर्मशास्त्रम्. 17-This verse contains the highest conception of Truth. The महाभारत contains numerous verses which speak of het in this strain; compare 'अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥' आदिपर्व 73. 102; see आदि० 74. 104; वनपर्व 302, 63 उद्योग 107. 8. Peile . quotes the above verse and says that it occurs in मार्कण्डेयपुराण 46. 9. 22 The words ईप्सितोऽसि त्वम् are parenthetical. 46 राजसूयः a great sacrifice performed by a paramount sovereign at the time of his coronatim as a mark of his undisputed sovereignty. पृथुचार्वश्चितेक्षणः whose eyes are large, handsome and curved (अचित). 51 अग्निचित् one who has kept the sacred fire. 60 आत्माभिधायिनीम् calling me. 67 सुद्विजानना शोभनदन्तयुक्तमुखी. सुप्रतिष्ठा = सुजघना. 83 निकृतिप्रज्ञैः clever in deceiving others. अकृतः आत्मा येषाम् whose minds are not educated. 103 अगमः= वृक्षः. 107 it is usual with poets to play upon the word ·149 अशोक ( free from शोक); compare 'सर्वं तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः $17:'. 130 See below notes on verse 22 chap. 13. It is but natural that the leader of the fortune-seeking caravan should invoke the king of the Yakshas, who are the guardians of Kubera's treasure. 132 --This was a country on the banks of the Narmadā and was situated to the east of Malva and comprised the tract near modern Jubalpur. Chapter XIII. 5 पद्मिनी a lake abounding in lotuses. 19 वैशसम् destruction, slaughter. 20 H 3T 4TEST TRI: whose lips were tightly pressed and who did not breathe freely. 22 15: Name of a brother of Kubera and king of the 90s (the tutelary deity of travellers and merchants ); see TitHRCATI 13. 165. 'अस्मद्देशे पुरस्यान्तर्मणिभद्र इति श्रुतः। पूर्वैः कृतप्रतिष्ठोऽस्ति महायक्षः प्रभावितः॥ क्षीरस्वामिन् commenting on 'पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः' remarks 'गुह्यका निधिपाला मणिभद्रादयः'. वैश्रवणः Kubera, the god of wealth. He was a son of farrah and half-brother of Râvaņa. 23 विघ्नकर्तणाम् गणेश, called also विघ्नेश, seems to be specially meant. But the plural shows that originally putzt was only one of the class. Tet a fauftat: the planots are not unfavourable to us. 28 कृत्यका a witch, enchantress. 31 संरम्भः anger. नानुबध्नाति कुशलम् happiness does not result or follow. 33 HT=HT, object of आपतितम्. अपश्चिमा= अविद्यमाना पश्चिमा यस्याः beyond which there was none; extreme. 38 79TH Test fand a man does not die, unless the appointed time of his death has arrived. 42 sataifa should be 487467. 45 TFifa nget for afha that had high gates. 54 भर्तारम् is accu. and is governed by समनुव्रताम् . 55 सैरन्ध्री an independent female artisan in the women's apartments. Aceitara- श्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका.' भुजिष्याम् maid servant. कामवासिनीम् staying where I please. Tarifatah is an irregular compound meaning putting up where she finds herself in the evening.' 62 314699 resembling a god. 67 FATT under an agreement, under certain conditions. वीरान् प्रजायते इति वीरप्रजायिनी giving birth to warrior sons. 69 Tita Afa HT spfara if any one were to make advances of love to me. que he should be punished by you.

·150 Potential passive participles govern the instru. or gen. of the agent of the action denoted by them. That af at' TO II. 3. 71. aty...fo: If that fool were to solicit me again and again he should be killed. Chapter XIV. प्रलब्धः deceived. 12 दशमे पदे-when नल began to count one, two &c, at the tenth step, he said ad ( ten; also 'bite') when the serpent bit him. architecto could not bite him without an order (ET) from him. 15 trend on account of whom; this refers to कलि. 16 विमोक्ष्यति-the subject is कलि understood. दुःखम् (an adverb ) 'in pain'. At chap. XX 34-35 Kali says that he has dwelt in the body of atas ever after quercit's curse, tormented by the poison. We must therefore suppose that the serpent bites नल at the same moment as दमयन्ती curses कलि. कलि of course has been in atas ever since he's fatal omission (chap. VII. 3). 17 येन and तं refer to कलि. Chapter XV. 3 अर्थकृच्छेषु in difficult matters. 7 योगम् remedy, plan. वेतनं... TT your (monthly) salary will be ten thousand (pieces of gold). facit pra-Romembering him (with regret'). The geni. is put in accordance with the Sūtra 37efteri Hifor To II, 3, 52 (verbs meaning to remember' such as with 3 fa and the roots cq and I govern the geni. of their object). 13 TEIT ECHTË 99: her words were very firm. Nala conveys that she was true to her word and not false like himself, as he had abandoned her in spite of his promises. 19 Hify: respectable man ( used in dramas as a mode of address). Chapter Xvi. 2 BETT: A grant of land given by kings to Brāhmaṇas. N explains i Alkursai a feana TFF yamefanya asiert: BICY' The Bombay and Calcutta editions omit three verses after the first line of this chapter. दासीदासम् is a समाहारद्वन्द्र. face with of (causal) to present food, attend. 12 goale TATT repeat- ·151 ing 'this is an auspicious day' three times at the commencement of most religious ceremonies. 13 ख्या with प्र to declare, to be visible. 14 कारणैरुपपादयन् coming to the conclusion ( that she was भैमी) from certain marks (कारण-लिङ्ग) characteristic of her. 35 गतसत्त्वा-गतप्राणाः. 39 The subject of प्रेषयामास is सुनन्दा in v. 38. pass. part. of Chapter XVII. 5 पिप्लुः a mark,mole. N remarks 'रक्ततिलकाकृतिर्लाञ्छनं महाराष्ट्राणां मस इति प्रसिद्धम्.' 8 असंस्कृतमपि although not decorated. व्यक्तं clearly. 14 दशार्ण-This was the eastern part of Malva, its capital being विदिशा, the modern Bhilsa, situated on the Vetravati or Betwa. Compare मेघदूत 24 and 25 'संपत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः' 24 'तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं गत्वा सद्यः फलमविकलं कामुकत्वस्य लब्ध्वा । तीरोपान्तस्तनितसुभग पास्यसि स्वादु यत्तत्सभ्रभङ्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्या- श्चलोमि ॥. 20 दारको This refers to her son इन्द्रसेन and daughter इन्द्र- सेना. बालकौ = अल्पवयस्कौ. 28 व्युष्टा ( for व्युषिता)= वासं कृतवती The past वस् with fa is used here in the sense of the active according to the sutra 'गत्याकर्मकश्लिषशीस्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च' पा० III. 4. 72 (एभ्यः कर्तरि क्तः स्याद्भावकर्मणोश्च । सि. कौ.). 35 प्रस्थितास्ते तथा वन् ते तथा प्रस्थिताः सन्तः अब्रुवन् नलान्वेषणाय प्रस्थिताः स्मः इति शेषः. 40 वायुना... पावकः-दमयन्ती intimates that the fire of sorrow will consume her, being fanned by the delay in bringing back Nala. N remarks 'शोकाग्निः कालवायुना दिने दिने वर्धमानः दमयन्तीशरीरवनं धक्ष्यतीति रूपकेणोक्तम्.' 43 आनृशंस्यम् kindness. Chapter XVIII. 8. जितः स्वगों न संशयः supply ताभिः. 9 चारित्रं कवचं येषाम्. 12 This verse is to be connected with the preceding. 22 गृहान्-गृह, when masculine, is always used in the plural. 24 संपतन्-meeting by chance. कामगः going at one's will. 26 यदि संभाविनीयं ते if it be possible for you to go. N remarks 'यदि संभाविता इयं गतिरिति शेषः.' Chapter XIX. 4 दमयन्ती...कुर्यात्-would दमयन्ती speak this and do this? 10 After this the Kumbhakonam edition adds two verses. 12 ·152 जिज्ञासमानः desirous of knowing (pres. p. of the desiderative of शा. which necessarily takes आत्मनेपद, according to 'शाश्रुस्मृदृशां सनः' पा० I. 3. 57). 14 हीनैः लक्षणैः वर्जितान् free from inauspicious marks. N remarks 'हीनैर्लक्षणैः शतपदीप्रभृतिभिः.' सिन्धुजान् born in the country near the Upper Indus. The horses from this country were looked upon as the best. 16 बलं-भारसहिष्णुता, प्राणो-वेगवत्ता. 17 एको ललाटे-N remarks that this verse is not found in some MSS. The word 31198 ('a lock of hair curling backwards') is understood. The verse mentions 12 आवर्तs in all. पावः-वम् the sides or flanks, उपपार्श्व:- वम् the lesser ribs. द्वौ द्वौ वक्षसि-N remarks 'वक्षसि द्वौ पुरस्तात् द्वौ पश्चात्.' प्रयाणे - पृष्ठभागे. 26 हयसङ्ग्रहणम् curbing or restraining horses. 28 शालिहोत्रः--Name of a writer on veterinary subjects. 31 नायं भविष्यति he is not the powerful Nala, but some one else who knows Nala's (special) lore. तद्विद्यः तस्य (नलस्य) विद्या यस्य. 32 देवेन विधिना by divine command or perhaps by the workings of fate'. 33 afata: change of views. The whole verse means "That he has an ugly appearance need not causo me to change my opinion; for, I think, Nala may have lost his personal features.' प्रमाण seems to have been used in the sense of परिमाण. 34 अन्ततः finally i. e, after considering all points of view; N explains अन्ततः as निश्चयेन- . Chapter XX. 2 भाङ्गासुरिः= ऋतुपर्णः. 5 योजनम् a measure of distance equal to 4 क्रोशs or about 10 miles. See Journal of the Royal Asiatic society of Great Britain for 1906 p. 1011, which speaks of three different योजनs equal to 12, 9 and 43 miles. 6 बिभीतकम् (Marathi बेहडा) Terminalia Belerica. 8 परिनिष्ठा complete accomplishment. 9-10 वृक्षेऽस्मिन्...फलमेकं च बाहुक O Bahuka, the leaves and fruits of this tree that are lying on the ground exceed those on the tree by 101 and one respectively. We construe-तत्र (पतितेषु पत्रेषु फलेषु च) एकं शतं अधिकं एकपत्राधिकं च फलं च एकम् (अधिकम् ). 11 प्रशाखिकाः smaller branches. 22 अकामः not desiring it, unwilling. 26 N explains 'अक्षाणामभिमानिदेवताया हृदयवद्वशीकरणाओं मत्रः अक्षहृदयं येन शानेन यतेऽक्षा अनुकूला भवन्ति, संख्याने राशीकृतानां पत्रपुष्पफलधान्यादीनां ·153 राश्यायामविस्तारोच्छायाद्यालोचनेन पाटीगणित ( arithmetic ) रीत्या झटिति तत्संख्याकथने.' 27 अश्वहृदयम् the secret of managing horses. 29 निक्षेपो...तिष्ठतु Let the secret of managing horses remain with you as a depositi.e. I shall not just now demand अश्वहृदय, as I am in a hurry to go. 31 शापाग्निः-This refers to the curse given by दमयन्ती in chap. ll verses 16-17. 38 कलिः...नैषधेन-कलि while conversing with Nala, was seen by nobody. of space. Chapter XXI. 3 नलाश्वाः the horses of नल that were kept in कुण्डिनपुर by वार्ष्णेय at दमयन्ती's bidding together with her children. 11 चामीकर- प्रख्यम् resembling gold. 13 पर्युषितम् stale, not fresh; here ' that did not keep the appointed time. They of even in free confidential talk. 14 रहो...क्लीबवत्-N explains " जितेन्द्रियत्वमेवाह । रहसि कर्तव्ये सुरतविपये नीचकर्म पारदार्यादि तदनुवर्तते इति (नीचानुवती) तदन्यः अनीचानुवतीं परस्त्रीपु क्लीब.. 22 स्त्री...विन्दति he (ऋतुपर्ण) did not know the secret plans of the women (tort and her mother ). 23 स नृपतिः ( in the second half ) refers to भीम and समागतम् to ऋतुपर्ण. 25 भवन्तमभिवादकः in order to pay my respects to you. 26 योजनशतम् is accu. The subject of नाध्यगच्छत् is ऋतुपर्णः. The meaning seems to be “ the (real ) cause ( purpose ) of his coming 100 योजनs and more, he has not really attained i. e. he had some purpose (other than mere pay. ing of compliments ), but he has not been able to carry it out. Or the subject of नाध्यगच्छत् may be taken to be भीमः and then the meaning will be afth did not ascertain the cause ( of his coming so far ).' 28 N has the following note 'एतत् एतस्मिन् काले एवं विचार्य न व्यसञ्जयत् किं तु विश्राम्यतामित्यवोचत् इत्युत्तरेणान्वयः.' 29 दिष्टम् = निर्दिष्टम्. Chapter XXII. 16 या चास्य तदनन्तरा and she, who is not different from him i. e. who is as it were his second self. This refers to दमयन्ती. अविद्यमानं अन्तरं यस्याः सा अनन्तरा तस्य अनन्तरा तदनन्तरा. Peile explains - This next to self (आत्मन् ) is apparently बुद्धि, the second princi- ·154 ple in the सांख्य list. This seems to us far-fetched. न हि...शंसन्ति- The peculiar characteristics of Nala do not betray him to others (as his form was changed). Praf. Jarrett reads नलः शंसति, which would mean to tells not the marks which distinguish him.' Chapter XXIII. 4 प्रतिबन्धेन by way of putting obstacles in his way. 8 शुच्युपचारः of holy conduct (शुचिः उपचारः यस्य). 9 सञ्चारं =द्वारम्. यथासङ्गम् so as not to come in contact. उत्सर्पति the door goes upi. e. grows in height. संकटे= संकुचिते प्रदेशे. 10 पाशवम् (adj. from पशु) पशुसम्बन्धि. 12 समधिश्रित्य having placed on the fire (for boiling ). सवितुस्तं समादधत् = सवितुः सकाशात् तृणमुद्दी- पितवान्. 15 छन्देन at his will. 17 हृषितानि fresh. 22 सोचिता... HIHRT she who was accustomed to the flesh cooked by Nala. 23 मिथुनम्--The two children इन्द्रसेन and इन्द्रसेना. 28 संपतन्तीम् meeting, coming. जनः शङ्केत दोषतः people may suspect you as guilty (of some love-intrigue). दोषतः =कामदोषेण. देशातिथयः strangers in the land, Chapter XXIV. 5 The Bombay and Calcutta editions omit five verses after this. 10 प्रतिश्रयः गृहम्. 13 काषायवसना whose garments were dyed red. काषायं (कषायेण रक्तं according to 'तेन रक्तं रागात्' पा० IV. 2. 1.) वसनं HRT: When the husband was abroad, the wife was not, according to ancient Indian ideas, to decorate her person or to wear rich and clean garments. Note याज्ञवल्क्यस्मृति I. 84 'क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् । हास्यं परगृहे यानं त्यजेस्रोषितभर्तृका ।।' Compare also मेघदूत (उत्तरमेघ) 'उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणाम्' verse 25. 16 तस्य अपराद्धम्-राध् with अप 'to offend' governs the geni. or loc. of the person offended. 18 भविष्यामीति this refers to the words of नल in chap. V verse 33, 'तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्रवीमि ते.' 20 supply नेत्राभ्याम् after रक्तान्ताभ्याम्. कृष्णसाराभ्याम् whose inner part was dark. This refers to the dark pupils. The reading GOUTTTTTRATE is also good; it means 'the pupils of which were dark.' TATATE ·155 as come. The corners of which were red. This is looked upon a sign of beauty. 22 कृच्छेण may be an adj. of शापेन or it may mean 'on account of your difficult condition. The reading धर्मकृच्छे would mean 'when you were in difficulty as toyour duties.' 24 दुःखस्यान्तेन भवितव्यम् The end of our sorrow must Mark the construction. स्पृशेयं तेन सत्येन पादौ = I can swear truly, touching thy feet. 35 असत् (पापं) कृतं (कर्म) sinful act. 36 सदागतिः= वायुः. 38 चन्द्रमाः is looked upon as चित्ताभिमानिनी देवता. 44 It is usual with Sanskrit poets to represent that the outward world sympathises with human joys and sorrows. Compare रघु. III. 14. दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः प्रदक्षिणाचिर्तुतमग्नि राददे । बभूव सर्वं शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् ।।.' 46 अरज (अविद्यमानं रजः यस्मिन्) free from dust. तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोत्-This refers to the gift of कर्कोटक in chap. 14 v. 25. 52 कल्ये =प्रातः the next morning. 53 कथयन्तौ telling each other. पुरातनम् goes with विचरितम्. 56 आप्यायिता pleased, satisfied (past pass. p. of the causal of प्यै with आ 1. A.) Chapter XXV. 8 पुष्पभङ्गः- पुष्पसंमर्दः piles of flowers. 17 इदं चैव...तिष्ठति-This refers to the words of Fighof in chap. 20 v. 29. Peile remarks " This exchange of horse-knowledge and dice-knowledge took place apparently at chap. XX verse 30; in fact it is not until Nala has got perfect skill in dice that Kali leaves him. We have here therefore either a slip of memory or this giving is regarded as the confirmation of a less regular proceeding.” We think that Peile is mistaken. Figyut taught 3faer to Nala. In return for it he was promised faent by Nala. Being howover in a hurry to reach कुण्डिनपुर before sunset, ऋतुपर्ण does not learn it then and there, but says 'निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक.' नल, who had promised to teach 3efaent, then offers here to actually teach it and uses the very words of ऋतुपर्ण by saying 'इदं चैव हयशानं त्वदीयं मयि तिष्ठति.' उपाकर्तुम् = दातुम्.

·156 Chapter XXVI. 5 संन्यासः stake or wager. एकपाणेन is to be connected with gadai above. Tharuta by a single stake or game (the kingdom on पुष्कर's part and दमयन्ती &c. on Nala's part). प्राणयोश्च पणावहे let us stake our lives i. e. let us fight. 8147-a single combat in chariots. 9 वंशभोज्यमिदं...शासनम् That this ancestral kingdom should, under all circumstances and by any means whatever, be sought, there are the dicta of the sages for holding. 10 319921-grant a game at dice. 12 दुष्कृतं कर्म...गतम् He means that दमयन्ती was miserable in marrying नल. Now that he (goeit) will win her by gambling, better days will come to her. 9079:-quy when it means 'to bet' takes the Atm. and so we must have quia. Chapter XXVII. 1 The Kumbhakonam edition adds two verses after this. 3 नन्दनम्-is the garden of इन्द्र. 5 वक्ष्यसे future of वह. This, however, does not yield a good sense. N remarks and stage at arallace रूपम्. : This is also unsatisfactory, as a means to desire (Fitfoto रिच्छा । सि. कौ.). May we conjecture and read यक्ष्यसे, especially as ईजे. occurs in the previous line ? 17-There are ten more verses in this chapter, but as they have no connection with the story of Nala, they have been omitted.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.