·पुस्तकालय
केन्द्रीय
वनस्थली विद्यापीठ
श्रेणी संख्या"
...
पुस्तक संख्या
अवाप्ति क्रमांक.................
..........

·No text on this page.

·No text on this page.

·काव्यमाला ८८. हंसविजयगणिसमुच्चिता अन्योक्तिमुक्तावली। जयपुरमहाराजाश्रितेन महामहोपाध्यायपण्डितश्रीदुर्गाप्रसाद- तनयेन पण्डितकेदारनाथेन, मुम्बापुरवासिना पणशी- करोपाह्वलक्ष्मणतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा च संशोधिता। सा च मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीता। १९०७ (अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते. रेवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः।

·No text on this page.

·विषयानुक्रमः। विपनः प. ។ ८८ ४६ ८ " विपगः प्रथमः परिच्छेदः । १ मालाचरणमारम्भप्रस्तावना २ मूलद्वारमृत्तानि ३ प्रतिद्वारयत्तानि ४ देवाधिकारपद्धती सूर्यस... नामान्य गुरुप्रनिपगन्द्रन्य द्वितीयानन्द्रल्ल पूर्णानन्य ប៉ុ शानागम ७ जलनामिकामा :: ११ . १९ शनः ग नृतीयः पग्निदः। जिनमः ८ प्रनिहाम्नान मनमनापानी... गर :: १३ ... मागम :: : : : : ६१ . : : :: प्रगणय इवरन्य लहन्याः सामान्यपत्य अकालजलदस्य प्रकाशवर्षय अगरवन्य ध्रुवस्य कल्पवृक्षल्य पारिजातन्य द्वितीयः परिच्छेदः। ५ प्रतिद्वारत्तानि ६ स्थलचराधिकारपद्धती सिंहस्य गजस्य हरिणस्य शशस्य जम्बुकस्य ... २१ ६२ मीफिलम ६६ अग्न ६८ गरण ६. नमानान.या नातवान्य नकारस्य सामन्य टिभिन्य ३१ मयूरपिन्छस्स ... ३८ चतुर्थः परिच्छेदः। ४१ सगवसरणबन्धचित्रम्... ७६ .१० प्रतिद्वारवृत्तानि " ::

·पृष्ठं. १०५. ७८ १०६ ६९ " " विषयः विकलेन्द्रियाधिकारपद्धतौ.. शङ्खस्य मत्कुणस्य खद्योतस्य भ्रमरस्य पञ्चमः परिच्छेदः। ११ प्रतिद्वारवृत्तानि १२ पृथ्वीकायपद्धती सामान्यपर्वतस्य मेरोः हिमालयस्य मैनाकस्य पूर्वाचलस्य विन्ध्यस्य मलयाचलस्य रोहणाचलस्य रत्नानाम् पृष्ठं. विषयः प्रदीपस्य दावानलस्य धूमस्य " १६ वायुकायाधिकारपद्धतौ वायोः सप्तमः परिच्छेदः। ८६ १७ प्रतिद्वारवृत्तानि १८ वनस्पतिकायाधिकारपद्धतौ सामान्यवृक्षस्य किङ्केलिवृक्षस्य . चन्दनस्य १०८ १०९ " ११४ ८७ ११५ चम्पकस्य ११७ ... " ११८ " सहकारस्य अगुरोः मल्लिकायाः ८८ १२२ १२३ ... " मौक्तिकस्य ९१ पाटलायाः पङ्कजस्य नलिन्याः मालत्याः ९२ १२४ १२५ १२६ " सुवर्णस्य पित्तलस्य षष्ठः परिच्छेदः। १३ प्रतिद्वारवृत्तानि १४ कायाधिकारपद्धती वालकस्य केतक्याः १२७ ... ... ... ... " जलस्य ९४ ... ... १२८ :: १०१ समुद्रस्य क्षीरसमुद्रस्य सामान्यनदीनाम् गङ्गायाः तटाकस्य ... पनसस्य कदल्याः द्राक्षायाः दाडिमस्य नालिकेरस्य तालस्य भूर्जस्य अश्वत्थस्य न्यग्रोधस्य मधूकस्य इक्षोः पीलोः १०२ १२९ ... ... पासरसः १०३ :: १०४ १३० कूपस्य १५ तेजःकायाधिकारपद्धतौ अग्नेः " " ... ... १३१ ·३ पृष्टं. पृष्टं. رو १३८ : : विषयः मअिष्टायाः विजयायाः तमाकोः लगुनन्दा कपासस्य असिस्य कण्टकारिकायाः " १३९ विपयः बदाः शाल्मले: निम्बस्य खदिरस्य वंशस्य वेतसन्य किंगुकस्य पलाशस्य बबूलन्य शालोटल्य चिनिण्या: करीरा कण्टकन्य कन्धेनीः विल्यस्य अकस्य १३४ दाणा :: ... : चन्ता १३५ नृणा नाम्गलय तुम्न्याः कारलाः कोलिन्याः अष्टमः परिच्छेदः १३७ १९ प्रतिद्वारलत्तानि " १४२ यवासन्य यवन्य शाले: तिलस्य :: :: :: २० संकीणीन्योजयः ग्रन्यप्रालिः १४३ १५३ ·अन्योक्तिमुक्तावल्याः शुद्धिपत्रम् । १००--- प. ६ जिह्वा पटुः ३ " ४७ ४८ " ४ ४ - १० रससे ९६ पृ. प. शुद्धः पाठः। पृ. शुद्धः पाठः । ३९ २० पर्णे, यान्ति " गुणागुणानाम् । १५ चञ्चलतामिमाम् ७ पिशुनयाचनया । १४ शपति—च्युतसंस्कृति । ११ चन्द्रमउक्तयः । ५८ ८ संप्रहरिष्यते १५ अकालजलदोक्तयः । १५ केलिस्खल- २३ शशी ५८ १८ आकाश्ते १० १७ कान्ता कैरविणी ६६ ५ कोकिलैरिह १४ ६ भविताभूवन् १५ श्वसिति १४ ८ संयुजिरेच्युतसंस्कृति ॥ १२ विश्रम्यताम् १४ २० विरज्यसि ७५ ५ मनयोः १६ ९ स्वयमियम् ५ चकोरावधारयसि । १६ ११ संगमवती १६ १८ विफला ११ संतिष्ठता-च्युतसंस्कृति । १८ २ पयोराशेर्गर्जन् १९७ २१ व्यधास्य द्विधिः । १८ १० लभसे १०३ १७ त्रोटीपुट- २० १ रीतिरमला ६ परितः परितो २२ २ प्रतीक्षसे ११० २४ भन्नापदोऽन्ये द्रुमाः । २४ ४ तिष्ठ तिष्ठ ११९ १२ संभाषसे २४ ७ उपभोक्ष्यसीति च्युतसंस्कृति । १२२ ८ गजाग्रहम् २६ २५ स्रवन्तु १२४ २२ नलिन्यन्योक्तयः २७ १ प्रचलते यदि पापमेकम्- १२८ ८ नालिकेरान्योक्तयः च्युतसंस्कृति । १३६ १२ कथ्थर्याः २७ ३ न क्रौर्यमालम्बितम् १३७ ७ त्वलक्ष्म ६ गण्डूषिताः १४० ६ महौजोत्कट-च्युतसंस्कृति । २९ २२ लेशानशान १४० १० आज्यदट्यो ३४ २३ भ्रश्यद्दान- १४० २० पत्राणि ३९ ६ हुतभुजा वलिता १४४ १६ अभिषिञ्चति ०७ २७ ·काव्यमाला। श्रीमविजयगणिसमधिना अन्योक्किमुक्तावली। मगः परिना नमः शामतानन्दमिहिननानागिने। श्रीरामपानीबानीमायनामिन ॥ १ ॥ यम्तमान मम फगाः पनागनः । किमु गन्य गमनत्यपादानां नवादमः ॥ २ ॥ जयश्रियं यच्छन पादयः गदय निमारिनपादनमः । फणामिपान विदीर्णवादिन्नया नयाः गम भूताः ममी ॥ ३ ॥ स्पुष्टाः स्पटाः सर विभान्नि गम्ग सनिमोगिनाः मीनी । जित्येव ममापि कुलाननामिण पगिताः पनामाः ॥ ५ ॥ यत्सार्धदेवः सगमीप्सितानि प्रदाननी भूवलगड मामम् । पृन्दारकक्षोणिरुहामुपैति सयानां म प्रमुग्नु मिन्ध ॥५॥ यः पार्श्वशंभुर्भयसीमगनमीमगर्पणे देवगणेः समसग । धचे जगज्जन्तुगनिका नेगीयमानमवत्प्रभावः ॥ ६॥ श्रेयः श्रियं वितनुतां त्रिशनातनुजः शिवाय यं जिनवरं प्रणयान्मृगारिः। प्राणिप्रवासनसमुत्यसमग्रपाप- व्यापापनोदकृनये किमु लक्ष्मलक्ष्यात् ॥ ७ ॥ १.भोमिति अपतीलाणारिफ गालगे 'परस्पर-'न्यूटि गुने गरादित्पादनांगे व सिद्धिः. तस परवानाम्यरूपागेल. अन धुरि मागागागिर नगदी पटिशग- त्रसिद्धमानोपन्यासः प्रयोजनं पास निनिमामिष्टासिनिरिति. २. 'महन्यो मलगः राहो हिमवान्पारियाधिकः । गन्धमादन उदगध सर्तते फुलपर्वताः ॥'.

·२ काव्यमाला। शिवश्रिये श्रीचरमो जिनेशो भूयादभिज्ञाननिभेन नूनम् । स्तम्बेरमारातिरवाप्तवान्कि मृगेन्द्रतां यत्पदपर्युपास्तेः ॥ ८ ॥ श्रीवर्धमानः स्तासिध्यै वर्धमानसुखप्रदः । सिद्धार्थसार्थसिद्धार्थवंशे मुक्तामणिप्रभः ॥९॥ चिदानन्दद्रुकन्दाय सर्वातिशयशालिने । नमः सर्वज्ञसङ्घाय तमःस्तोमांशुमालिने ॥ १० ॥ भाषा सुभाषां मे दद्याद्भूरिभूषणभासुराः । सिन्दूरपूरन्यत्कारकारिहारिकराम्बुजा ॥ ११ ॥ श्रीइन्द्रभूतिं वसुभूतिभूतं पृथ्वीसुतं भूमिपतिप्रपूज्यम् । श्रीगौतमाख्यं गणधारिमुख्यं वन्दे लसल्लब्धिसुलक्ष्मिगेहम् ।। १२ ।। शत्रुजयादिसत्तीर्थकरमोचनकारकम् । प्रतिवत्सरषण्मासजीवामारिप्रवर्तकम् ॥ १३ ॥ श्रीवर्धमानसर्वज्ञसमानमहिमाम्बुधिम् । श्रीहीरविजयाह्वानसूरीन्द्रं समुपास्महे ॥ १४ ॥ (युग्मम्) श्रीमत्सुसाधुश्रीवन्तनन्दनं जननन्दनम् । तपागणपयोजन्मपयो जन्म सुहृत्त्विषम् ॥ १५ ॥ सूरिश्रीविजयानन्दगुरुं गुरुगुणैर्गुरुम् । सौभाग्यभाग्यवैराग्यपरभागनिधिं स्तुवें ॥ १६ ॥ (युग्मम्) श्रीसोमसोमविजयाभिधवाचकनायकम् । रङ्गद्वैराग्यसद्रङ्गरञ्जिताङ्गमुपास्महे ॥ १७ ॥ ते सज्जनाः किल भवन्तु मम प्रसन्ना ये प्रीणयन्ति गतीजनतामनांसि । १. चिद्रूप आनन्दश्चिदानन्दः, चिदानन्द एव दुर्द्धमश्चिदानन्ददुः, तस्य कन्दो मूलविशेषः. यद्वा कं पानीयं ददातीति कंदो मेघः, चिदानन्दद्रौ कन्दश्चिदानन्दद्रुकन्दः, तस्मै. 'कन्दोऽन्दे सूरणे सस्यभेदे' इति हैमानेकार्थकोशः. २. अयं श्रीशब्दो महत्त्वप्र- तिपादकः पूज्यनामादौ लोकेऽपि प्रयुज्यते. ३. 'जगती विष्टपे भूम्याम्' इति विश्वः.

·अन्योक्तिमुक्तावली ।
३
शश्वत्परोपकृतिकर्मपरा वचोभि-
रांभरैर्धनघटा इव काननानि ॥ १८ ॥
कर्णेजपा अपि सदा कुटिलखभावा
दुष्टाशया निरभिसंधितवैरिभूताः ।
सौहार्दहृष्टहृदया मयि सन्तु येषां
जिबापटुर्विनिमयेपु गुणा गुणानाम् ॥ १९ ॥
किं वानया पिशुनया च न यापि मे स्या-
न्मां स्वीकरोति यदि साधुजनो गुणज्ञः ।
पूर्णेन्दुना कुवलयं प्रतिबोधितं स-
संमीलितं भवति. किं तमसो वितानैः ।। २० ॥
श्रीमत्तपागणनभोङ्गणभासनैक-
भास्वत्प्रभाभरसुभासुरभव्यभानोः ।
संभ्यते विजयराजगुरोर्नियोगा-
न्मुक्तावली ललितवृत्तमनोज्ञमुक्ता ॥ २१ ॥
शास्त्राम्बुराशेरधिगम्य रम्यश्रीमद्गुरोरानननीरजाच ।
अन्योक्तिमुक्ता जनरञ्जनाय मुक्तावलीयं क्रियतेऽभिरामा ॥ २२ ॥
यद्यस्ति व्याख्यानसमाजमध्ये स्थातुं च वक्तुं हृदयं प्रकामम् ।
निधाय कण्ठे विशत प्रबुद्धा मुक्तावली मौक्तिकमालिकावत् ॥ २३ ॥
दोषैरदुष्टां सुगुणैर्गरिष्ठां सद्वृत्तमुक्ताफलजालजुष्टाम् ।
परिस्फुरच्चारुविचित्रवणी विशञ्चितां चित्रकरीं कवीनाम् ।। २४ ।।
(युग्मम्)
अथ मूलद्वारवृत्तानि ।
अथानुक्रमद्वाराणि विरच्यन्तेऽत्र वाङ्मये ।
अन्योक्तिसूक्तमुक्ताली समुद्धृत्य श्रुताम्बुधेः ॥ २५ ॥
देवाः पूर्वपरिच्छेदे द्विधा पञ्चेन्द्रियाः पुनः ।
स्थलाम्बुसंभवाः सर्वे तिर्यञ्चश्च द्वितीयके ॥ २६ ॥

·४ काव्यमाला। खगात्पञ्चाक्षतिर्यञ्चः परिच्छेदे तृतीयके । त्रिधा तुर्यपरिच्छेदे ज्ञेया च विकलेन्द्रियाः ॥ २७ ॥ पृथिवीकायिका जीवाः परिच्छेदे च पञ्चमे । जलाग्निवायवः षष्ठपरिच्छेदे बुधैर्मताः ॥ २८ ॥ सर्व वनस्पतिकायाः समाख्याताश्च सप्तमे। अष्टमे मरुस्थल्युक्तिः संकीर्णोक्तिस्तथा स्मृता ॥ २९ ॥ अथ प्रतिद्वारवृत्तानि। तत्रादिमपरिच्छेदे सुबोधार्थ विशेषतः । वक्ष्यन्ते प्रतिद्वाराणि प्रोद्यन्मोदप्रदानि च ॥ ३०॥ सूर्यस्यान्योक्तयः पूर्व सामान्येन्दुसदुक्तयः । वलक्षपक्षप्रतिपच्चञ्चचन्द्रमसूक्तयः ॥ ३१ ॥ द्वितीया द्विजराजोक्ती राकारात्रिकरोक्तयः । शनेरन्योक्तिराख्याता ग्रहान्योक्तिस्ततः परम् ॥ ३२॥ ईश्वरान्योक्तयस्तद्वदिन्दिरान्योक्तयः पुनः । सामान्यनीरदान्योक्तिरकारजलदोक्तयः ॥ ३३ ॥ प्रकाशाम्भोधरान्योक्तिरगस्त्युक्तिभ्रुवोक्तयः । कल्पद्रुमोक्तयो ज्ञेया पारिजातोक्तयोऽपराः ॥ ३४ ॥ अथ देवाधिकारपद्धती प्रथम सूर्यान्योक्तयः । तस्यैवाभ्युदयो भूयाद्भानोर्यस्योदये सति । विकासभाजो जायन्ते गुणिनः कमलाकराः ॥ ३५ ॥ रवेरेवोदयः श्लाघ्यः कोऽन्येषामुदयाग्रहः । न तमांसि न तेजांसि यस्मिन्नभ्युदिते सति ॥ ३६॥ खद्योतो द्योतते तावद्यावन्नोदयते शशिः। उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः ॥ ३७ ।। १. 'खद्योतो द्योतते तावत्तावद्गर्जति चन्द्रमाः । उदित तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः ॥' इत्यपि पाठान्तरम्.

·अन्योक्तिमुक्तावली । ५ . करान्प्रसार्य सूर्येण दक्षिणाशावलम्बिना । न केवलमनेनात्मा दिवसोऽपि लघूकृतः ॥ ३८ ॥ यच्छजलमपि जलदो बल्लभतामेति सकललोकस्य । नित्यं प्रसारितकरः करोति सूर्योऽपि परितापम् ॥ ३९ ।। उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ ४० ॥ निमीलनाय पद्मानामुदयायाल्पतेजसाम् । तमसामवकाशाय बजत्यस्तमहो रविः ॥ ४१ ॥ एतावत्सरसि सरोरुहस्य कृत्यं भित्त्वाम्भः सपदि बहिर्विनिर्गतं यत् । सौरभ्यं विकसनमिन्दिरानिवासस्तत्सर्व दिनकरकृत्यमामनन्ति ॥४२॥ देवो हरिवहतु वक्षसि कौस्तुभं तं मन्ये न काचन पुनघुमणेः प्रतिष्ठा । यत्पादसंगतितरङ्गितसौरभाणि धत्ते स एव शिरसा सरसीरुहाणि ॥ ४३ ॥ यो भृङ्गानां क्लिश्यतां पद्मकोशकारागारे मोक्षमर्कश्चकार । तन्मालिन्यादेवं नोपेक्षतेऽसौ प्रायः साधुः सर्वलोकोपकारी ॥ ४४ ॥ अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः। मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्रविर्जयति ॥ ४५ ॥ उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रियाः। रचयतितरां खैराचारप्रवर्तनकर्तनं बत बत लसत्तेजःपुञ्जो विभाति विभाकरः।। ४६ ॥ आगत्य संप्रति वियोगविसंस्थुलाङ्गी- मम्भोजिनी क्वचिदपि क्षपितत्रियामः। एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वनि पादपतनेन सहस्ररश्मिः ॥ ४७॥ or ·काव्यमाला। धिष्ण्या निरेकि मुनिजोदयगर्जितानि दोषाबलेन शशलाञ्छनलालितानि । प्रातः स एव समुदेष्यति चण्डभानु- यस्योदयेन रजनिर्न विधुर्न यूयम् ॥ ४८ ॥ उद्यन्त्वमूनि सुबहूनि महामहांसि चन्द्रोऽप्यलं भुवनमण्डलमण्डनाय । सूर्याहते न तदुदेति न चास्तमेति येनोदितेन दिनमस्तमिते च रात्रिः ॥ ४९ ॥ येनोन्मथ्य तमांसि मांसलघनस्पर्धीनि सर्व जग- च्चक्षुष्मत्परमार्थतः कृतमिदं देवेन तिग्मत्विषा । तस्मिन्नस्तमिते विवखति कियान्क्रूरो जनो दुर्जनो यद्बध्नाति दृशं शशाङ्कशकलालोके प्रदीपेऽथवा ॥ ५० ॥ पातः पूष्णो भवति महते नोपतापाय यस्मा- कालेनास्तं क इह न गता यान्ति यास्यन्ति चान्ये । एतावत्तु व्यथयति यदालोकबाखैस्तमोभि- स्तस्मिन्नेव प्रकृतिमहति व्योनि लब्धोऽवकाशः ॥ ५१ ॥ गते तस्मिन्मानौ त्रिभुवनसमुन्मेषविरह- व्यथाश्चन्द्रो नेष्यत्यनुचितमतो नास्ति किमपि । इदं चेतस्तापं जनयतितरामन यदमी प्रदीपाः संजातास्तिमिरहतिबद्धोद्धरशिखाः ॥ ५२ ॥ यत्पादाः शिरसा न केन विधृताः पृथ्वीभृतां मध्यत- स्तस्मिन्भास्वति राहुणा कवलिते लोकत्रयीचक्षुषि । खद्योतैः स्फुरितं तमोभिरुदितं ताराभिरुज्जम्भितं घूकैरुत्थितमाः किमत्र करवै किं केन नो चेष्टितम् ॥ ५३ ॥ ध्वान्तं ध्वस्तं समस्तं विरहविगमनं चक्रवाकेषु चक्रे संकोचं मोचितं द्वाग्वरकमलवनं धाम लुप्तं ग्रहाणाम् ।

·७
अन्योक्तिमुक्तावली।
संप्राप्तोऽर्थो जनेभास्तदनु च निखिला येन भुक्ता दिनश्रीः
संप्रत्यस्तंगतोऽसौ हतविधिवशतः शोचनीयो न भानुः ॥ ५४ ॥
पूर्वाले प्रतिबोध्य पङ्कजवनान्युत्सार्य नैशं तमः
कृत्वा चन्द्रमसं प्रकाशरहितं निस्तेजसं तेजसा ।
मध्याहे सरितां जलं प्रविसृतैरापीय दीप्तैः करैः
सायाहे रविरस्तमेति विवशः किं नाम शोच्यं भवेत् ॥५५॥
येनोदितेन कमलानि विकासितानि
तेजांसि येन निखिलानि निराकृतानि ।
येनान्धकारनिकरप्रसरो निरुद्धः
सोऽप्यस्तमाप हतदैववशाद्दिनेशः ॥ ५६ ॥
ताटकं किमु पद्मरागरचितं प्राचीकुरङ्गीदृशः
शच्याः क्रीडनकन्दुकः सुरसरित्प्रोत्फुल्लरक्तोत्पलम् ।
रागः कोकयुगस्य किं दिनमहीपालस्य सिंहासनं
ध्वान्तानेकपकुम्भपाटनपटुः कण्ठीरवः किं रविः ॥ ५७ ॥
दक्षिणां सुतवधूं गतो रविः कालतो गतरुचिस्ततोऽभवत् ।
तत्प्रमाष्टुंमिव पातकं महन्मन्दमेति शिवसन्निधिं दिशम् ॥ ५८ ॥
न्याय्यं यत्तमसः समूलहननं भास्वंस्त्वया तन्यते
नैतच्चारुतरं स्वजातिसकलज्योतींषि मुष्णासि यत् ।
युक्तं चाखिललोकमस्तकपदं व्याधातुमिच्छोर्यतः
किं तेजः किमु पूर्णताक उदयः खल्पे परे जीवति ॥ ५९॥
(इति सूर्यान्योक्तयः।)
अथ सामान्यचन्द्रान्योक्तयः ।
आलोकवन्तः सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः ।
कलावानेव तु ग्रावद्रावकर्मणि कर्मठः ॥ ६० ॥
दैवाद्यद्यपि तुल्योऽभूभृतेशस्य परिग्रहः
तथापि किं कपालानि तुलां यान्ति कलानिधेः ॥ ६१ ॥

·८ काव्यमाला । अहो नक्षत्रराजस्य साभिमानं विचेष्टितम् । परिक्षीणस्य वक्रत्वं संपूर्णस्य सुवृत्तता ॥ ६२ ॥ हरमुकुटे सुरतटिनीनिकटस्थितिलोभतो द्विजेन्द्रेण । अपि गरलं फणिफूत्कृतिरीक्षणतीक्ष्णाशुशुक्षणिः क्षान्तः ॥ ६३ ।। शिरसा धार्यमाणोऽपि सोमः सोमेन शंभुना। तथापि कृशतां धत्ते कष्टं खलु पराश्रयः ॥ ६४ ॥ व्यज्यमानकलङ्कस्य वृद्धौ वृद्धौ कलानिधेः । आशास्महे वयं पूर्वी सर्वश्लाघ्यां कृशां दशाम् ॥ ६५॥ यद्यपि शिरोऽधिरोहति रौद्रः क्रोधेन सिंहिकासूनुः । त्यजति न शरणायातं सागरसूनुर्पगं तदपि ॥ ६६ ॥ क्षीणः क्षीणः समीपत्वं पूर्णः पूर्णोऽतिदूरतः । उपैति मित्राद्यच्चन्द्रो युक्तं तन्मलिनात्मनः ॥ ६७ ॥ परविषयाक्रमणकलाकलाधरस्यैव विषयमायाति । रजनिपतिर्भजति दिनं दिवसपतिर्भजति नो रजनीम् ॥ ६८॥ विरम तिमिर साहसादमुष्माद्यदि रविरस्तमितः स्वतस्ततः किम् । कलयसि न पुरो महोमहोमिद्युतिनिधिरभ्युदयत्ययं शशाङ्कः ॥ ६९ ॥ रुचिमानुडुपरिवारवृतो यो राजेव रराज । एको विरुचिर्दिवसवशात्स भ्रमति द्विजराजः ॥ ७० ॥ नयनमसि जनार्दनस्य शंभोर्मुकुटमणिः सुदृशां त्वमादिदेवः । त्यजसि न मृगमात्रमेकमिन्दो विरमति येन कलङ्ककिंवदन्ती ॥ ७१ ॥ अये विधातस्तव कीदृशी रुचिर्यद्दीप्तिमन्तं कलुषीकरोषि । किमागतं तेन करे तवायं कृतः कलकाकुलितः कलावान् ॥ ७२ ॥ प्रकुर्वता संगतिमिन्दुनामुना किं किं न लब्धं परमेश्वरेण । कलङ्कहानिः सुरसिन्धुसंगमः कलाक्षयित्वं च पदं तथोच्चैः ॥ ७३ ॥ दोषाकरोऽपि कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि मित्रावसानसमये विहितोदयोऽपि ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। or चन्द्रस्तथापि हरवल्लभतामुपैति नैवाश्रितेषु गुणदोषविचारचिन्ता ॥ ७४ ॥ यदपि जन्म बभूव पयोनिधौ निवसनं जगतीपतिमस्तके । तदपि तात पुराकृतकर्मणा पतति राहुमुखे खलु चन्द्रमाः ॥ ७५ ।। उडुगणपरिवारो नायकोऽप्यौषधीना- ममृतमयशरीरः कान्तियुक्तोऽपि चन्द्रः । भवति विकलमूर्तिमण्डलं प्राप्य भानोः परसदननिविष्टः को न धत्ते लघुत्वम् ॥ ७६ ॥ इन्दुर्यधुदयाद्रिमूर्ध्नि न भवत्यद्यापि तन्मा स भू- न्नासीरेऽपि तमःसमुच्चयममूरुन्मूलयन्ति त्विषः । अप्यक्ष्णोर्मुदमुद्भिरन्ति कुमुदैरामोदयन्ते दिशः संप्रत्यूर्ध्वमसौ तु लाञ्छनमभिव्यक्तुं प्रकाशिष्यते ॥ ७७ ॥ अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः । गोधन्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणा- स्फुल्लत्कैरवकोशनिःसरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ॥ ७८ ॥ प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविम॑गलाञ्छनः ॥ ७९ ॥ यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता। अयं कः संबन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदं विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसंधिप्रणयिनः ॥ ८० ॥ पीतः पीतपयोधिनाभिमथितः पृथ्वीभृतां स्वामिना बद्धश्चावनिनन्दिनीप्रणयिना कल्लोलिनीवल्लभः । १. 'यदनुकुरुते' इति वा पाठः. ३

·१०
काव्यमाला।
नेन्दुः प्राप तथापि पानमथनाबन्धव्यथां तद्गतः
सत्यं स्यादसुखक्षणेऽपि हि सुखी नूनं कलावान्पुमान् ॥ ८१ ।।
नक्षत्राणि बहूनि सन्ति परितः पूर्णोदयान्यम्बरे
किं तैः शान्तिमुपैति दीर्घतिमिरं किं वाब्धिरुज्जृम्भते ।
किं स्यादातचकोरपारणमिदं भ्रातः सुधादीधिते
त्रैलोक्यप्रकटप्रतापशमनः श्लाध्यस्तवैवोदयः ॥ ८२ ।।
क्षीणश्चन्द्रो विशति तरणेमण्डलं मासि मासि
लब्ध्वा कांचित्पुनरपि कलां दूरदूरानुवर्ती ।
संपूर्णश्चेत्कथमपि तदा स्पर्धयोदेति भानो-
नों दौर्जन्याद्विरमति जडों नापि दैन्यायरंसीत् ॥ ८३ ॥
येनास्यभ्युदितेन चन्द्र गमितः क्लान्ति रवौ तत्र ते
युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः ।
क्षीणेनैतदनुष्ठितं यदि ततः किं लज्जसे नो मना-
गस्त्वेवं जलधामता तु भवतो यद्योनि विस्फूर्जसे ॥ ८४ ॥
उत्पत्तिः पयसांनिधेपुरपि ख्यातं सुधामन्दिरं
स्पर्धन्ते बिसबालतालसरला हारावलीमंशवः ।
कान्ताकैरविणी तव प्रियसखः शृङ्गारसारः सरो
हंहो चन्द्र किमत्र तापजननं तापाय यन्मे भवान् ॥ ८५ ॥
यज्जातोऽसि पयोनिधौ हरजटाजूटे प्रसिद्धोऽसि य-
द्विश्वस्योदरदीपकोऽसि विधिना सृष्टोऽसि यच्चामृतैः ।
भ्रातः शीतमयूख सर्वमधुना म्लानीकृतं तत्त्वया
राजीवं यदपास्य कैरवकुलं नीतं विकासास्पदम् ॥ ८६ ॥
लब्धं जन्म सह श्रिया खयमपि त्रैलोक्यभूषाकरः
स्थित्यर्थ परमेश्वरोऽभ्युपगतस्तेनापि मूर्धा धृतः ।
वृद्धिं शीतकरस्तथापि न गतः क्षीणः परं प्रत्युत
प्रायः प्राक्तनमेव कर्म बलवत्कः कस्य कर्तुं क्षमः ॥ ८७ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली । १२ पादन्यासं क्षितिधरगुरोर्मूर्तिं कृत्वा सुमेरो- येनाकान्तं क्षपिततमसा मध्यमं धाम विष्णोः । सोऽयं चन्द्रः पतति गगनादल्पशेषैर्मयूखै- र्दूरारोहो भवति महतामप्यवभ्रंशहेतुः ॥ ८८ ।। पीयूषं वपुषोऽस्य हेतुरुदयो विश्वस्य नेत्रोत्सवः प्लुष्टं भानुकरैरिदं त्रिभुवनं ज्योत्लाभरैः सिञ्चति । सर्वाशाप्रतिरोधकान्धतमसध्वंसाय बद्धोद्यमो धिग्धातारमिहापि लक्ष्म लिखितुं यस्य प्रवृत्तं मनः ॥ ८९ ॥ धवलयति समयं चन्द्रमा जीवलोकं किमिति निजकलङ्क नात्मसंस्थं प्रमादि । भवतु विदितमेतत्प्रायशः सज्जनानां परहितनिरतानामादरो नात्मकायें ॥ ९० ॥ न चन्द्रमाः प्रत्युपकारलिप्सया करोति भाभिः कुमुदावबोधनम् । स्वभाव एवोन्नतचेतसामयं परोपकारव्यसनं हि जीवितम् ॥ ९१ ॥ दिनकरतापव्यापप्रपन्नमूर्छानि कुमुदगहनानि । उत्तस्थुरमृतदीधितिकान्तिकलासेकतस्त्वरितम् ॥ ९२ ।। निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुविम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निःफलैव दृष्टा प्रहृष्टा नलिनी न येन ॥ ९३ ॥ उच्चैः स्थानकृतोदयैर्बहुविधैज्योतिभिरुद्यत्प्रभैः शुक्राद्यैः किममीभिरत्र वितथा प्रौढिं दधानैरपि । यावल्लोकतमोपहेन भवता लक्ष्मीन विस्तार्यते तावच्चन्द्र कथं प्रयाति परमां वृद्धिं स रत्नाकरः॥ ९४ ॥ (इति सामान्यचन्द्रान्योक्तयः ।) अथ शुक्ल प्रतिपञ्चन्द्रस्य । त्रिनयनजटावल्लीपुष्पं निशावदनस्मितं ग्रहकिसलयं संध्यानारीनितम्बनखक्षतम् ।

·१२ काव्यमाला। तिमिरभिदुरं व्योम्नः शृङ्गं मनोभवकन्दुकं प्रतिपदि नवस्येन्दोबिम्ब सुखोदयमस्तु वः ॥ ९५ ॥ अथ द्वितीयाचन्द्रस्य । ॐकारो मदनद्विजस्य गगनकोडैकदंष्ट्राङ्कुर- स्तारामौक्तिकशुक्तिरन्धतमसस्तम्बेरमस्याङ्कुशः। शृङ्गारार्गलकुञ्चिका विरहिणीमर्मच्छिदा कर्तरी संध्यावारवधूनखक्षतिरियं चान्द्री कला राजते ॥ ९६ ॥ अथ पूर्णिमाशशधरान्योक्तयः । प्राचीभागे सरागे धरणिविरहिणीक्रान्तमुद्रे समुद्रे निद्रालौ नीरजालौ कृतमुदि कुमुदे निर्विकारे चकोरे । आकाशे सावकाशे तमसि शममिते कोकलोके सशोके कन्दऽनल्पद विकिरति किरणाशर्वरीसार्वभौमः ॥ ९७ ॥ निजकरनिकरसमृद्ध्या धवलय भुवनानि पार्वण शशाङ्क । सुचिरं हन्त न सहते हतविधिरिह सुस्थिरं कमपि ॥ ९८ ॥ सोलकलासंपुण्णो गवं मा वहसि पुन्निमाचन्दो । दीसेसि बीयदिवसे सारिच्छो वलयखण्डस्स ॥ ९९ ॥ (इति सामान्यविशेषचन्द्रान्योक्तयः ।) अथ शनेः। ने म्लापितान्यखिलधामवतां सुखानि नास्तं तमो न च कृता भुवनोपकाराः । सूर्यात्मजोऽहमिति केन गुणेन लोका- न्प्रत्याययिष्यसि शने शपथैविना त्वम् ॥ १० ॥ अथ ग्रहगणस्य। ददृशेऽपि भास्कररुचाहि न यः स तमी तमोभिरभिगम्य तताम् । द्युतिमाहीद्रहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयतः ॥ १०१ ॥ १. 'न म्लानितानि' इति वा पाठ:.

·अन्योक्तिमुक्तावली।
१३
•.
अथेश्वरान्योक्तयः।
तावत्सप्तसमुद्रमुद्रितमहीभूभृद्भिरभ्रंकषै-
स्तावद्भिः परिवारिता पृथुतरैद्वीपैः समन्तादियम् ।
यस्य स्फारफणामणौ निलयिनी तिर्यकलङ्काकृतिः
शेषः सोऽप्यगमद्यदङ्गादपदं रुद्राय तस्मै नमः ॥ १०२ ॥
त्वं चेत्संचरसे वृषेण लघुता का नाम दिग्दन्तिनां
व्यालैः कङ्कणभूषणानि तनुषे हानिन हेमामपि ।
मूर्धन्यं कुरुषे जडांशुमयशः किं नाम लोकत्रयी-
दीपस्याम्बुजबान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं ब्रूमहे ॥ १०३ ॥
बिभ्राणे त्वयि भस्म कः समभवन्मन्दादरश्चन्दने
कः क्षौमं कलयांचकार न कृती कृत्तिं वसाने त्वयि ।
धत्तूरस्पृहयालुतां त्वयि गते तत्याज कः केतकी
स्वातन्त्र्याजहिहि त्वमीश्वर गुणांल्लोकोऽस्ति तद्राहकः ॥१०४॥
छिन्त्से ब्रह्मशिरो यदि प्रथयसि प्रेतेषु सख्यं यदि
क्षीबः क्रीडसि मातृभिर्यदि रतिं धत्से श्मशाने यदि ।
सृष्ट्वा संहरसि प्रजा यदि तथाप्याधाय भत्त्या मनः
कं सेवे करवाणि किंतु जगती शून्या त्वमेवेश्वरः ॥ १०५ ।।
(इतीश्वरान्योक्तयः।)
अथ लक्ष्म्यन्योक्तयः।
तापापहे सहृदये रुचिरे प्रबुद्धे
मित्रानुरागनिरते धृतसद्गुणोधे ।
स्वाङ्गप्रदानपरिपूरितषट्पदोघे
युक्तं तवेह कमले कमले स्थितिर्यत् ॥ १०६ ॥
रत्नाकरस्तव पिता स्थितिरम्बुजेषु
भ्राता सुधामयतनुः पतिरादिदेवः ।
केनापरेण कमले ‘बत शिक्षितानि
सारङ्गशृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि ॥ १०७ ॥

·१४ काव्यमाला । वारां राशिरसौ प्रसूय भवती रत्नाकरत्वं गतो लक्ष्मि त्वत्पतितामवाप्य सुरजिज्जातस्त्रिलोकीपतिः । कन्दो जनचित्तरञ्जन इति त्वन्नन्दनत्वादभू- सर्वत्र त्वदनुग्रहप्रणयिनी मन्ये महत्त्वस्थितिः ॥ १०८ ॥ लक्ष्मि त्वत्करुणाकटाक्षनिबिडां प्रीतिं विनाजालये नोद्वाहो न च मङ्गलानि भविता भूवन्विभूनामपि । पश्यैतद्धरिरेष यादवगणास्तत्पुत्रपौत्राण्यहो दारैः संयुजिरे हरो न तनयं ब्रह्मापि न खां सुताम् ॥ १०९॥ लक्ष्मि क्षमस्व वचनीयमिदं दुरुक्त- मन्धा भवन्ति पुरुषास्त्वदुपाश्रयेण । नो चेत्कथं कथय पन्नगभोगतल्पे नारायणः खपिति पङ्कजपत्रनेत्रः ॥ ११० ॥ हरेः प्रदत्तापि निजेन पित्रा श्यामाङ्गकत्वादपि तं विहाय । वने रमा यज्जनमादरेण प्रायो हि रम्यं नरमिच्छति स्त्रीः ॥ १११ ॥ स्त्रैणभूषणमणेः कमलाया यद्वदन्ति चपलेत्यपवादम् । दूषणं जलनिधेर्जनिकर्तुर्यत्पुराणपुरुषाय ददौ ताम् ॥ ११२ ।। लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो नादो वादोचितं वचः । बिभ्यती धीवरेभ्यो या जलेष्वेव निमज्जति ॥ ११३ ।। हरिभामिनि सिन्धुसंभवे कमले देवि तवैष कः प्रचारः । अनुरज्यसि हा जडे जने गुणगौरे पुरुषे विलज्जसि ॥ ११४ ॥ चञ्चलत्वकलङ्क ये श्रियो दधति दुर्षियः । मूढाः खं न जानन्ति निविवेकमपुण्यकम् ॥ ११५ ॥ पझे मूढजने ददासि विभवं विद्वत्सु किं मत्सरो नाहं मत्सरिणी न चापि चपला मूर्खस्य नैवार्थिनी । मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि विपुलं तत्कारणं श्रूयतां विद्वान्सर्वजनस्य पूजिततनुर्मूर्खस्य कान्या गतिः ॥ ११६ ॥ ते

·अन्योक्तिमुक्तावली।
१५
हे लक्ष्मि क्षणिके स्वभावचपले धिङ्मूढपापाधमे
न त्वं धीरविशेषमिच्छसि किल प्रायेण दुश्चारिणि ।
ये ये पण्डितसत्यशौचनिरता ये चापि धर्म रता-
स्तेभ्यो लज्जसि निघृणा गतभिये नीचो जनो वल्लभः ॥११७॥
मो लोका मम दूषणं कथमिदं संचारितं भूतले
नोत्सेका क्षणिकातिनिर्पणतरा लक्ष्मीरतिस्वैरिणी।
नैवाहं कुलटा न चापि चपला नैवं गुणद्वेपिणी
पुण्येनैव भवाम्यहं स्थिरतरा युक्तं हि तस्यार्जनम् ॥ ११८ ।।
गुणिनां गुणमालोक्य निजवन्धनशङ्कया ।
राजलक्ष्मीः कुरङ्गीव दूर दूरं पलायते ॥ ११९ ।।
तावन्माता पिता चैव तावत्सर्वेऽपि वान्धवाः ।
तावद्भार्या सदा हृष्टा यावल्लक्ष्मीः स्थिरा गृहे ॥ १२० ॥
सर्वासामपि नारीणां मध्ये श्रीः सुभगा खलु ।
स्पृहयन्ति महान्तोऽपि यां स्वेच्छाचारिणीमपि ॥१२१ ॥
श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् ।
उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥ १२२ ॥
तावद्गुणगणकलितस्तावन्निजगोत्रमण्डनं परमम् ।
यावत्करिकर्णचला कमला न त्यजति सत्पुरुषम् ॥ १२३ ॥
पद्मं पद्मा परित्यज्य खावासमपि या ब्रजेत् ।
दिनान्ते सा कथं नाम परस्थानेषु सुस्थिरा ॥ १२४ ॥
या स्वसद्मनि पझेऽपि संध्यावधि विजृम्भते ।
इन्दिरा मन्दिरेऽन्येषां कथं तिष्ठति सा चिरम् ॥ १२५॥
धर्मः सनातनो यस्य दर्शनप्रतिभूरभूत् ।
परित्यजति किं नाम तेषां मन्दिरमिन्दिरा ॥ १२६ ॥
मत्वात्मनो बन्धनिबन्धनानि पुण्यानि पुंसां कमला किलासौ ।
तद्धंसनायेव धनेश्वराणां दत्ते मतिं दुर्बलपीडनाय ॥ १२७ ॥

·aur कोव्यमाला । निमं गच्छति निम्नगेव नितरां निद्रेव विष्कम्भते चैतन्यं मदिरेव पुष्यति मदं धूम्येव धत्तेऽन्धताम् । चापल्यं चपलेव चुम्बति दवज्वालेव तृष्णां नय- त्युल्लासं कुलटाङ्गनेव कमला स्वैरं परिभ्राम्यति ॥१२८॥ नालस्यप्रसरो जडेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचि- दण्डे कर्कशता मुखे च मृदुता मित्रे महान्प्रश्रयः । आमूलं च गुणग्रहव्यसनिता द्वेषश्च दोषाकरे यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तैव तंत्र श्रियः ॥ १२९॥ उत्पादिता खलु स्वयं यदि तत्तनूजा तातेन वा यदि तदा भगिनी खलु श्रीः । यद्यन्यसंजगवती च तदा परस्त्री तत्त्यागबद्धमनसः सुधियस्ततोऽमी ॥ १३० ॥ लक्ष्मीः सर्पति नीचमर्णवपयःसङ्गादिवाम्भोजिनी संसर्गादिव कण्टकाकुलपदा न क्वापि धत्तेऽन्धताम् । चैतन्यं विषसंनिधेरिव नृणामुज्जासयत्यञ्जसा धर्मस्थाननियोजनेन गुणिभियं तदस्याः फलम्॥१३१॥ काचिद्वालकवन्महीतलगता मूलच्छिदाकारणं द्रव्येणार्जनपुष्पितापि विफली काचिच्च जातिप्रभा । काचिच्छ्रीः कदलीव भोगसुभगा सत्पुण्यबीजच्युता सर्वाङ्गे सुभगा रसाललतिकावत्पुण्यबीजाकिता ॥ १३२ ॥ लक्ष्मीरात्मगृहोद्भवेति तनया पात्रेण दातुः स्वयं लोकाद्वारिनिधेरिवात्र रुदतः सा गृह्यते जिष्णुना। चेत्पाणिग्रहणं विधाप्यत इयं त्यागेन मृत्वा यशः पुण्यैः कापि गतापि वत्सलतया व्यावर्तते तत्पुनः॥१३३॥ आलस्य स्थिरतामुपैति भजते चापल्यमुद्योगिता मूकत्वं मितभाषितां विदधते मौग्ध्यं भवेदार्जवम् ।

·अन्योक्तिमुक्तावली ।
१७
पात्रापात्रविचारसारविरहो गच्छत्युदारात्मतां
मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अपि स्युर्गुणाः ॥१३४॥
समुद्रस्यापत्यं प्रथितमहिमामुद्रितभुवः
खसा प्रालेयांशोस्त्रिनयनशिरोधामवसतेः।
मुरारातेोषित्सरसिरुहकिञ्जल्कनिलया
तथापि श्रीः स्त्रीत्वात्प्रकृतिचपलालिङ्गति खलान् ॥१३५||
चक्षुःश्रुतिवाग्घरणं लक्ष्मीः कुरुते जनस्य को दोषः ।
गरलसहोअरजाया अच्छरियं जं न मारेइ ॥ १३६ ।।
जुत्तं किवणेण खहुँ खणिऊण लचिआ लच्छी ।
कन्हस्स वि अद्धङ्गी सा कीस परङ्गणे भमइ ॥ १३७ ॥
(इति लक्ष्म्यन्योक्तयः ।)
अथ सामान्यमेघान्योक्तयः।
एकस्य तस्य मन्ये धन्यामभ्युन्नतिं जलधरस्य ।
विश्वं सशैलकाननमाननमालोकते यस्य ॥ १३८ ।
संप्रति न कल्पतरवो न सिद्धयो नापि देवता वरदाः ।
जलद त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरियं भुवनलोकस्य ॥ १३९ ॥
क्षणदृष्टनष्टतडितो निजसंपत्तेः पयोदनिवहेन ।
ज्ञातं साधु यदुचितं भुवनेभ्यो वितरता वारि ।। १४० ॥
अपगतरजोविकारा घनपटलाक्रान्ततारकालोका।
लम्बिपयोधरभारा प्रावृडियं वृद्धवनितेव ॥ १४१ ।।
कृतकृत्यंमन्यः स्यादरघट्टः क्षेत्रमात्रसेकेऽपि ।
अम्भोधरस्य तु धरां विधुरामुद्धर्तुमधिकारः ॥ १४२ ।।
जलधर जलभरपटलैरुपहर संतोषमुद्धतं जगतः ।
नो चेदपसर दूरं हिमकरकरदर्शनं वितर ॥ १४३ ॥
प्रावृषेण्यस्य मालिन्यं दोषः कोऽभीष्टवर्षिणः ।
शारदाभ्रस्य शुभ्रत्वं वद कुत्रोपयुज्यते ॥ १४४ ॥

·१८ काव्यमाला । यस्याम्बुकणमादाय प्राप्तोऽसि परमोन्नतिम् । तस्योपरि पयोराशे गर्जन्मेघ न लज्जसे ॥ १४५ ॥ चातकः स्वानुमानेन जलं प्रार्थयतेऽम्बुदात् । स स्वौदार्यतया नित्यं प्लावयत्यम्बुदो महीम् ॥ १४६ ॥ धाराधर धरामेनां धाराभिरभिवर्षसि । खगचञ्चपुटीद्रोणीपूरणे कः परिश्रमः ।। १४७ ॥ जलधर तदयुक्तं किल जलपटलं यद्ददासि रसितयुतम् । उन्नतिभृतां सतां तनुमनसोऽध्वासौ यतस्त्याज्यः ॥ १४८॥ गर्न त्वं यदि गर्जसि जलधर मा गर्ज गर्न गम्भीरम् । निर्दय पथिकवधूजनहृदयस्फोटेन किं लभसि ॥ १४९ ॥ जलधर एवं महत्सु महानिति महतां स्तुतिविषयः । यस्तर्पयति समस्तजगत्कतिपयदिवसाभ्युदयः ॥ १५० ॥ यदि वदि सन्ति कथं न सरिद्वापीकूपसरांसि । चातक एष पुनः स्पृहयत्यम्बुदभवदम्भांसि ॥ १५१ ॥ श्यामतां वहतु वातु कठोरं वक्तु चार्कविभवं हरतां वा । तद्ददौ किमपि वारिधरस्तु प्रीणितानि बत येन जगन्ति ।। १५२ ।। जले कजं तिष्ठति चातकः स्थले केकी वने दर्दुरकस्तडागे । चत्वारि मित्राणि मुदं वितेनिरे गर्जारवं कुर्वति वारिवाहे ॥ १५३ ॥ यत्त्वद्गर्जितमूर्जितं यदपि ते प्रोदामसौदामिनी- दानाडम्बरमम्बरे विरचितं यदूरमभ्युन्नतम् । तेषां पर्यवसानमेतदधुना जातं यदम्भोधर द्वित्राः कृत्रिमरोदनाश्रुतनवो मुक्ताः पयोबिन्दवः ॥ १५४ ॥ तृषार्ते पाथोद प्रलपति पुरश्चातकशिशौ यदेतन्नैष्ठुर्य तदिह गदितुं मां त्वरयति । १. 'यदम्बुकणमादाय प्राप्तोऽसि जलदोन्नतिम् । तस्योपर्यम्बुधे गर्जन्मलिनस्योचिती न ते ॥' इति पाठान्तरम्.

·अन्योक्तिमुक्तावली। १९ वियद्वा स्वाधीना किमुत जडता वा परिणता मरुद्वा नो वास्यत्यथ घन शरद्वा न भविता ॥ १५५ ॥ मामभ्युन्नतमागतोऽयमिति वा कामं समासेवते मच्छायामिति वा यदन्यविषयं विद्वेष्टि वारीति वा । सद्यो वर्ष वराकचातककृते नो चेदयं याचिता याज्ञाया यदुपेक्षणं च जलद ब्रीडाकरं त्वादृशाम् ॥ १५६ ॥ सुखयसि तृषोत्ताम्यत्तालूस्खलद्भनिविह्वलं कतिपयपयोबिन्दुस्यन्दै चातकमागतम् । जलधर यदा कालात्कोऽपि प्रचण्डसमीरणः प्रवहति तदा नायं न त्वं न ते जलबिन्दवः ॥ १५७ ॥ एतान्यहानि किल चातकशावकेन नीतानि कण्ठकुहरस्थितजीवितेन । तस्यार्थिनो जलद पूरय वाञ्छितानि मा भूत्त्वदेकशरणस्य बत प्रमादः ।। १५८ ॥ हे मेघ मानमहितस्य तृषातुरस्य त्यक्तत्वदन्यशरणस्य च चातकस्य । अम्भःकणान्कतिचिदप्यधुना विमुञ्च नो चेद्भविष्यसि जलाञ्जलिदानयोग्यः ॥ १५९ ॥ जलधर धवोऽष्टाभिर्मासैरुपार्जितजीवनो यदुपनतवान्विश्वान्याश्वासयन्नमृतद्वैः । तदियमुदयद्वल्लीपुष्पाङ्कुरच्छलतो दधौ क्षितिशशिमुखी साहंकारं विभूषणविभ्रमम् ॥ १६० ॥ तावनीतिपरा नराधिपतयस्तावत्प्रजा सुस्थिता तावन्मित्रकलत्रपुत्रपितरस्तावन्मुनीनां तपः । १. 'नीत्या तावदमी नराधिपतयः पान्ति प्रजाः पुत्रवत्तावन्नीतिविदः स्वकर्मनिरता- स्तावदृषीणां तपः । तावन्मित्रकलत्रपुत्रपितरः स्नेहे स्थिताः संततं यावत्त्वं प्रतिवत्सरं जलधर क्षोणीतले वर्षसि ॥' इति पाठान्तरम्.

·२० काव्यमाला। तावन्नीतिसुकीर्तिरीतिविमला तावच्च देवार्चनं यावत्त्वं प्रतिवत्सरं जलधर क्षोणीतले वर्षसि ।। १६१ ॥ शालेयेषु शिलातलेषु च गिरेः शृङ्गेषु गर्तेषु च श्रीखण्डेषु विभीतकेषु च तथा पूर्णेषु रिक्तेषु च । स्निग्धेन ध्वनिनाखिलेऽपि जगतीचके समं वर्षतो वन्दे वारिदसार्वभौम भवतो विश्वोपकारिव्रतम् ॥ १६२ ।। नीहाराकरसारसागरसरित्कासारनीरश्रियं त्यक्त्वा तोयद चातकेन महती सेवा समालम्बिता । तस्यैतत्फलितं समुन्नतशिलासंताडनं मस्तके गाढं गर्जसि वजमुज्झसि तडिल्लेखामिरातर्जसि ॥ १६३ ।। क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यताः स्वार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः । दुःपूरोदरपूरणाय पिबति स्रोतःपतिं वाडवो जीमूतस्तु निदाघसंभृतजगत्संतापविच्छित्तये ॥ १६४ ।। अन्योऽपि चन्दनतरोर्महनीयमूर्तेः सेकार्थमुत्सहति तदुणबद्धतृष्णः । शाखोटकस्य पुनरस्य महाशयोऽय- मम्भोद एव शरणं यदि निर्गुणस्य ॥ १६५ ॥ अये वेलाहेलाकुलितकुलशैले जलनिधो कुतो वारामोघं बत जलद मोघं वितरसि । समन्तादुत्तालज्वलदनलकालाकवलित- क्लमोपेतानेतानुपचर पयोभिर्विटपिनः ॥ १६६ ॥ दूरं नीरं तदपि विरसं जङ्गमा नो लताद्या- स्तस्मिन्दातर्यपि जलनिधौ को लभेताम्बुबिन्दुम् । दानाध्यक्षे त्वयि जलधर क्वापि कुत्रापि शैलाः शालावन्तोऽमृतनिभजलैस्तर्पिताः सर्व एते ।। १६७ ॥ १. 'कीलाकवलन' इति वा पाठः, ·अन्योक्तिमुक्तावली। २१ मागों भूरि मरुर्जलं स्थलभुवि खमेऽपि नो लभ्यते तीव्रो वाति समीरणः कचिदपि च्छायाभूतो न द्रुमाः। अङ्गारप्रकरान्किरन्निव रविग्रीप्मे तपत्यम्बरे तद्भोः पान्थहिताय पूर्य धरां पाथोद पाथीभरैः ॥ १६८ ॥ सक्षारो जलधिः सरांसि वितरन्त्यभ्यागतेभ्यो मितं गृह्यन्ते सरितश्चिरेण परितोऽप्याधाय बन्धं बलात् । ग्रामं कूपकतः कथंचन किमप्यारोप्य कण्ठे पदं तत्त्वां त्यागिनमेलमेव भगवन्पर्जन्य गन्यामहे ॥ १६९ ।। क्षपां क्षामीकृत्य प्रसभमपहृत्याम्बु सरिता प्रताप्योधी कृत्म्नां तरुगहनगुच्छोग्य सकलन् । क संप्रत्युष्णांशुर्गत इति तदन्येपणपरा- स्तडिद्दीपालोका दिशि दिशि चलन्तीय जलदाः ॥ १७० ॥ अर्माभिः संसिक्तेस्तव किमु फलं वारिघटे यदेतेऽपेक्षन्ते सलिलमवंटन्योऽपि तरवः । अयं युक्तो व्यक्तं ननु सुखयितुं चातकशिशु- यंदेष ग्रीप्मेऽपि स्पृहयति न पाथस्त्वदपरान् ॥ १७१ ।। भरिऊण जलसलया जस्स पसाएण उन्नयं पत्ता । तस्सेव पुणो उवरिं गज्जन्ता किं न लज्जन्ति ॥ १७२ ॥ भग्गो सूरपयावो छन्नं गयणं धरावि तप्पवि या । भुअणं भरन्त जलहर तुह छज्जसि गजियं गुहिरम् ।। १७३ ॥ अन्नेहिं वि कृवजलेहिं निचं सबन्ति मामवल्लीओ। जलहर जलसिञ्चन्ताणं का वि इयरामहच्छाया ॥ १७४ ॥ (इति सामान्यमेघान्योक्तयः।) सांप्रतमकालजलदस्य। आसन्यावन्ति याच्ञासु चातकाश्रूणि तेऽम्बुद ! तावन्तोऽपि त्वया मेघ न मुक्ता जलविन्दवः ॥ १७५॥ ६ ·२२ काव्यमाला। त्वमेव चातकाधार इति केषां न गोचरः । धिगम्भोद यदस्यापि कार्पण्योक्तीः प्रतीक्ष्यसे ॥ १७६ ॥ अयि जलद यदि न दास्यसि कतिचित्त्वं चातकाय जलकणिकाः । तदयमचिरेण भविता सलिलाञ्जलिदानयोग्यस्ते ॥ १७७ ॥ त्वयि वर्षति पर्जन्ये सर्वे पल्लविता द्रुमाः । अस्माकमर्कवृक्षाणां पूर्वपत्रेषु संशयः ॥ १७८ ॥ आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्मतप्तं दुर्दाववह्निविधुराणि च काननानि । नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा सि यज्जलद सैव तवोत्तमश्रीः ॥ १७९ ॥ कर्तव्यो हृदि वर्तते यदि तरोरस्योपकारस्तदा मा कालं गमयाम्बुवाह समये सिञ्चैनमम्भोभरैः । शीर्णे पुष्पफले दले विगलिते मूले गते शुष्कतां कस्मै कि हितमाचरिष्यसि परीतापस्तु ते स्थास्यति ॥ १८० ॥ एतेषु हा तरुणमारुतधूयमान- दावानलैः कवलितेषु महीरुहेषु । अम्भो न चेजलद मुञ्चसि मा विमुञ्च वज्रं पुनः क्षिपसि निर्दय कस्य हेतोः ॥ १८१ ॥ हृद्या नद्यः कमलसरसी राजहंसावतंसाः पुण्यश्रोता हिमजलभुवस्त्वत्कृते येन मुक्ताः । संप्राप्तेऽस्मिञ्जलद दहनोचण्डदाहे निदाघे पर्जन्य स्वीकुरु तमधुना चातकं पातकं वा ॥ १८२ ॥ एतदत्र पथिकैकजीवितं पश्य शुष्यतितरां महत्सरः । धिमधाम्बुधर रुद्धसद्गतीर्वर्धिताः किमिति तेऽद्रिवाहिनीः।।१८३॥ वितर वारिद वारि तृषातुरे चिरपिपासितचातकपोतेके । मरुति संचरति क्षणमन्यथा क च भवान्क पयः क्व च चातकः॥१८४॥ १. 'दवार्दिते' इति वा पाठः. २. 'याचके' इति वा पाठः.

·अन्योक्तिमुक्तावली। सुश्च मुञ्च सलिलं कृपानिधे नाथ नास्ति समयो विलम्बने । अद्य चातककुटुम्बके नृते वारि वारिधर किं करिष्यसि ॥१८५ ॥ नभसि निरवलम्बे सीदता दीर्घकालं त्वदभिमुखनिषण्णोत्तानचञ्चपुटेन । जलधर जलधारा दूरतस्तावदास्तां ध्वनिरपि मधुरस्ते न श्रुतश्चातकेन । १८६ ॥ विलपति तृषा सारङ्गोऽयं भवानयमुन्नतो जलमपि च ते संयोगोऽयं कथंचिदुपस्थितः । उपकृतिकृते प्रहुं चेतः कुरुष्व यदग्रतो भ्रमति पवने क त्वं वायं व ते जलसंचयः ॥ १८७ ।। भेकैः कोटरशायिभिप॑तमिव क्ष्मान्तर्गतं कच्छपैः पाठीनैः पृथुपङ्कपीठलुठनाद्यस्मिन्मुहुर्मूर्छितम् । तसिन्नेव सरस्यकालजलदेनागत्य तच्चेष्टितं यत्राकण्ठनिमग्नवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते ॥ १८८ ॥ (इसकालजलदान्योतयः) अथ प्रकाशवर्षान्योक्तयः। अमुं कालक्षेपं त्यज जलद गम्भीरमधुरैः किमभिनिषैः सृज झगिति झात्कारि सलिलम् । अये पश्यावस्थामकरुण समीरव्यतिकर- ज्वलद्दावज्वालावलिजटिलमूर्तेविटपिनः ॥ १८९ ॥ शोषं गते सरसि शैवलमञ्जरीणा- मन्तस्तिमिळुठति तापविसंस्थुलाङ्गः। अत्रान्तरे यदि न वारिद वारिवृन्दै- राप्लावयेस्तदनु किं मृतमण्डनेन ॥ १९० ॥ कालातिक्रमणं कुरुष्व तडितां विस्फूर्जितैस्त्रासय स्फारैर्भापय गर्जितैरतितरां काष्ण्य मुखे दर्शय । १. गमनं कुर्वता. २. मकरैः.

·२४. काव्यमाली। अस्यानन्यगतेः पयोद मनसो जिज्ञासया चातक- स्वाधेहि त्वमिहाखिलं तदपि न त्वत्तः परं याचते ॥ १९१ ॥ भूयो गर्जितमम्बुद प्रकटिता विद्युत्खमापूरितं दूरावग्रहपृष्टनिष्ट तदलं वृष्ट्या तवातः परम् । निर्दग्धाखिलशालिहालिकवधूसन्नद्धनेत्रैः परं नैराश्यादिह वर्षितव्यमधुना केदारपूरं पयः ॥ १९२ ।। नैताः स्वयमुपभोक्ष्यसि मोक्ष्यसि नूनं पयोद कुत्रापि । तरिक तत्र न मुञ्चसि मुक्ता मुक्ता भवन्ति यत्रापः ॥ १९३ ॥ (इति प्रकाशवर्षान्योक्तयः।) अथागस्त्यन्योक्तयः। कम्पन्ते गिरयः पुरंदरभयान्मनाकमुख्याः पुनः क्रन्दन्त्यम्बुधराः स्फुरन्ति वडवावक्रोद्गता वहयः । भोः कुम्भोद्भव मुच्यतां जलनिधिः खस्त्यस्तु ते सांप्रतं निद्रालुः श्लथबाहुवल्लिकमलाश्लेषो हरिः सीदति ॥ १९४ ।। अखर्वखर्वगर्तासु विच्छिन्नो यस्य वारिधिः । स एव हि मुनेः पाणिरधस्ताद्विन्ध्यभूभृतः ॥ १९५ ॥ अल्पीयसैव पयसा यत्कुम्भः पूर्यते प्रसिद्धं तत् । ब्राझं तेजः पश्यत कुम्भोद्भूतः पपौ वार्धिम् ॥ १९६ ॥ (इत्यगस्त्यन्योतयः।) अथ ध्रुवस्य। यदि तारकततिरपरिमिता यदि सविता यदि सोमः। ध्रुव भवदवलम्बेन पुनर्विचरति सकलं व्योम ॥ १९७ ॥ अथ कल्पवृक्षान्योक्तयः। कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेद्यदि फलप्रदः । को विशेषस्तदा तस्य वन्यैरन्यमहीरुहैः ॥ १९८ ॥ स्वर्णैः स्कन्धपरिग्रहो मरकतैरुल्लासिताः पल्लवा मुक्ताभिः स्तबकश्रियो मधुलिहां वृन्दानि नीलोत्पलैः ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। २५ संकल्पानुविधायि यस्य फलितं कस्तस्य धत्ते तुलां धिरजाति हुनसंजया यदयं कल्पद्रुमोऽपि द्रुमः ॥ १९९ ।। सच पारिजातत्य। परिमलमुरभितन्मस हवः कनकाद्रिपरिसरे तरवः । तदपि सुराणां वेतसि दिवलितमित पारिजातेन ॥ २०० ॥ इति श्रीमत्तपागच्छाधिराज-श्रीगौननगणधरोपनगुणशमाज-सकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक- वृन्दारकराज-परमगुरुभट्टारकी १९ श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्यपण्डितहंसविजयगणि- समुचितायामन्योचिमुकावल्यां देवान्योक्तिनिरूपकः प्रथमः परिच्छेदः ।। द्वितीयः परिच्छेदः । श्रेयः थियां विलसनोल्लसदालयस्य यस्येशितुः शिरसि भान्ति फणात्फणीनाम् । किं मङ्गिनीसमुदयः कृपया धृतोऽयं संसारसागरपतज्जनतावनाय ॥ १ ॥ श्रेयः श्रियामाश्रयमङ्क्षिपद्मं यदीयमङ्कच्छलतो मृगारिः । समाश्रितो वक्तुमिदं मदीयं पशुत्वमश्लाघ्यमपाकरोतु ॥२॥ स्तोप्ये श्रीविजयानन्दस्वगुरुं गरिमाम्बुधिम् । सर्ववर्यवराचार्यमौलिमौलिमणिप्रभम् ॥ ३ ॥ अथ प्रतिद्वारवृत्तानि । द्वितीयपरिच्छेदेऽथ प्रतिद्वाराणि प्रस्फुटम् । कोमेलामलवृत्तानि निगद्यन्ते यथाक्रमम् ॥ ४ ॥ सिंहस्यान्योक्तयो ज्ञेया गजस्यान्योक्तयस्तथा। मृगान्योक्तिः शशान्योक्तिः फेरूक्तिः करभोक्तयः ॥५॥ वृषभान्योक्तयस्तद्वद्भषणान्योक्तयस्ततः । सर्पान्योक्तिस्तथैवोक्ता शेषनागोक्तयः पुनः ॥ ६ ॥ अथोच्येते जलधरप्रतिद्वारद्वयं क्रमात् । मत्स्यस्यान्योक्तयो मुख्या मण्डूकान्योक्तयो मताः ॥ ७ ॥ १. अयं श्रीशब्दः पूज्यवसूचकः. २. कोमलान्यकठोराणि मुखोच्चार्याण्यमलानि व्याक्षररहितानि वृत्तानि पद्यानि येषु तानि कोमलामलवृत्तानि.

·२६ काव्यमाला। अथ स्थलचराधिकारपद्धती पूर्व सिंहान्योक्तयः। सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु । प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ ८ ॥ मृगेन्द्रं वा मृगारिं वा सिंह व्याहरतां जनाः । तस्य दूयमपि ब्रीडा क्रीडादलितदन्तिनः ॥ ९ ॥ मत्तेभकुम्भनिर्भेदकठोरनखराशनिः । मृगारिरिति नाम्नैव लघुतामेति केसरी ॥ १० ॥ एकोऽहमसहायोऽहं कृशोऽहमपरिच्छदः । स्वप्नेऽप्येवंविधा चिन्ता सृगेन्द्रस्य न जायते ॥ ११ ॥ मृगैर्नष्टं शशैर्लीनं वराहैर्वलितं रुषा । हयानां हेषितं श्रुत्वा सिंहैः पूर्ववदासितम् ॥ १२ ॥ अन्वेषयति मदान्धद्विरदमदाम्बुसिक्तमवनितलम् । परिणतगर्भभराती सिंहवधूः शल्लकीविपिने ॥ १३ ॥ अयि भामिनि गर्भादलं समागमैन मया हि नागेन्द्रेण । मद्गन्धाहहिरेष्यति तूर्णमपूर्णः कुमारस्ते ॥ १४ ॥ धीरध्वनिभिरलं ते नीरद मयि मासिको गर्भः । उन्मदवारणबुद्धया मध्येजठरं समुच्छलति ॥ १५ ॥ तावद्र्जन्ति मातङ्गा बने मदभरालसाः । लीलोल्लालितलाङ्कलो यावन्नायाति केसरी ॥ १६ ॥ अन्तर्बलान्यहममुष्य सृगाधिपस्य वाचा निगद्य कथमद्य लघु करोमि । जानन्ति किं न करजक्षतकुम्भिकुम्भा- दामुक्तमौक्तिकमयानि दिगन्तराणि ॥ १७ ॥ घण्टास्वनो नुदतु वा मदवारिधाराः कामं श्रवन्तु बहुधा गजराजयूथे । १. 'हरिम्' इति वा पाठः.

·अन्योक्तिमुक्तावली । २७ दृष्टे मयि प्रचलते यदि पादमेकं बन्ध्या भवेद्विजननी मम सिंहसूनोः ॥ १८ ॥ नाभ्यासो नभसः क्रमे कररुहेर्नकोऽयमालम्वितं घण्टालत्वमभून्न भूधरगुहां पर्यभूलङ्घने । पीनस्तन्यमनादरादलितया दृष्ट्दैव सिंहीशिशो- दानाद्रवनिमगाः करटिनां गण्डेषु गण्डूपिता ॥ १९॥ हरिरलसविलोचनः सहेलं बलमवलोक्य पुनर्जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तभीतिर्न तु वनितास्य विलोकयांचकार ॥२०॥ बालाया नवसंगमे निपुणतां प्रेक्ष्यान्यथाशतिनो भर्तुश्चित्तमवेक्ष्य पङ्कजमुखी तत्पार्श्वकुड्डयेऽलिखत् । एकं भद्रमतङ्गजं तदुपरि क्रोधात्पतन्तं शिशु सिंहीगर्भविनिःसृतार्धवपुषं दृष्ट्वा स हृष्टोऽभवत् ॥ २१ ॥ एणः क्रीडति शूकरश्च खनति द्वीपी च गर्वायते क्रोप्टा क्रन्दति वल्गते च शशको वेगानुरुर्धावति । निःशङ्कः करिपोतकैगिरितटश्चोत्पाट्यते लीलया हंहो सिंह विना त्वया हि विपिने कीदृग्दशा वर्तते ॥ २२॥ कः कः कुत्र न घुघुरायितधुरीघोरो घुरेच्छूकरः कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तुं करी नोद्यतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ २३ ॥ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमाजितवित्तस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ २४ ॥ एकाकिनि वनवासिन्यराजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । सत्त्वोत्कटे मृगपतौ राजेति गिरः परिणमन्ति ॥ २५ ॥ नास्योच्छ्रायवती तनुर्न दशनौ दीर्यो न दीर्घः करः सत्यं वारण नैष केसरिशिशुस्त्वाडम्बरैः स्पर्धते । १. 'निःशङ्कः करिपोतकस्तरुलतानुन्मोटते लीलया' इति वा पाठ:.

·२८ काव्यमाला। तेजोबीजमजेयमस्य हृदये न्यस्तं पुनर्वेधसा तादृक्त्वादृशमेव येन सुतरां भोज्यं पशुं मन्यते ॥ २६॥ अद्यापि न स्फुरति केसरभारलक्ष्मी- न प्रेक्षति ध्वनितमद्रिगुहान्तरेपु । मत्तास्तथापि करिणो हरिणाधिपस्य पश्यन्ति भीतमनसः पदवीं वनेषु ॥ २७ ॥ कोलः केलिमलंकरोतु करिणः क्रीडन्तु कान्तासखाः कासारे वनकासराः सरभसं मज्जन्त्विह स्वेच्छया। अभ्यस्यन्तु भयोज्झिताश्च हरिणा भूयोऽभिरूपां गति कान्तारान्तरसंचरिष्णुरधुना पञ्चाननो वर्तते ॥ २८ ॥ मातङ्गाः किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुकाः सारङ्गा महिषा मदं व्रजत किं शून्येषु शूरा न के । कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिभारेः शनैः सिन्धुध्वानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्गर्जितं गर्जितम् ॥ २९ ॥ यथेष्टं चेष्टध्वं मदमलिनगण्डाः करटिन- स्तटान्यदेमन्दं निकषत विषाणैश्च महिषाः । सरागं सारङ्गाः सह सहचरीभिर्विचरत प्रचारः सिंहानामिह हि विधिना हन्त विहतः ॥ ३० ॥ विश्रं वपुः परवधप्रवणं च कर्म तिर्यक्तयैव कथितः सदसद्विवेकः । इत्थं न किंचिदपि साधु मृगाधिपस्य तेजस्तु तत्स्फुरति यस्य जगद्वराकम्३१ सामोपायनयप्रपञ्चपटवः प्रायेण ये भीरवः शूराणां व्यवसाय एव हि परं संसिद्धये कारणम् । विस्फूर्जद्विकटाटवीगजघटाकुम्भैकसंचूर्णन- व्यापारैकरसस्य सन्ति विजय सिंहस्य के पत्रिणः ॥ ३२ ॥ क्षुत्क्षामोऽपि जरान्वितोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशा- मापन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु गच्छत्स्वपि ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ૨૨ सत्तेभेन्द्रविमिन्नकुम्भकवलनासैकवद्धस्पृहः किं जी तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥ ३३ ॥ शैलशिखानिकुञ्जशयितस्य हरेः श्रवणे जीर्णतृणं करेण विदधाति कपिश्चपलः । शुद्रवधापवादपरिहारमतेः सहत- स्तस्य गतं बलं किमधुना द्विपयूथभिवः ॥ ३४ ॥ येनानगलकालकेलिदलितप्रत्ययकादम्बिनी- धाराधोरणिधौतधातुषु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोऽयं शृङ्गनिपातमन्नचरणः स्फारस्फुरत्फेरवी- फेत्कारैः कुपितोऽपि वृप्यति मुहुः पाणी मृगग्रामणीः ॥ ३५ ॥ अनिशं मतङ्गाजानां बृहितमाकर्ण्यते यथा विपिने । मन्ये तथा न जीवति गजेन्द्रपलकवलनः सिंहः ।। ३६ ।। जीर्णोऽपि क्रमहीनोऽपि कृशोऽपि यदि केसरी । तथापि यूथनाथस्य शङ्कातकाय कल्पते ॥ ३७ ॥ खनन्नाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नखभङ्ग वा मूषको वा फलं भवेत् ।। ३८ ॥ सिंहः करोति विक्रममलिकुलझङ्कारभूषिते करिणि । न पुनर्नखमुखविलिखितभूतलकुहरस्थिते नकुले ॥ ३९ ॥ गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं प्राप्यते हि गजदन्तमौक्तिकम् । जम्बुकालयगतेऽपि लभ्यते वत्सपुच्छखुरचर्मखण्डकम् ॥ ४० ॥ अस्मिन्नम्भोदवृन्दध्वनिजनितरुषि प्रेक्षमाणेऽन्तरिक्ष मा काक व्याकुलो भूरतरुशिरसि शवक्रव्यलेशानशानः । धत्ते मत्तेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाग्र- द्रासव्यासक्तमुक्ताधवलितकवलो न स्पृहामत्र सिंहः ॥ ४१ ॥ ग्रामाणामुपशल्यसीमनि मदोद्रेकस्फुरत्सौष्ठवाः फेत्कारध्वनिमुद्विरन्ति बहवः संभूय गोमायवः ।

·३०
काव्यमाला।
सोऽन्यः कोऽपि घनाधनध्वनिघनः पारीन्द्रगुञ्जारवः
शुष्यद्गण्डमलोलपुच्छमचलत्कर्ण गजैर्यः श्रुतः ॥ ४२ ॥
रे मातङ्ग मदाम्बुडम्बरतया रोलम्बरोलं वह-
न्वन्यानामवलम्बनं वनमिदं भक्तुं यदुत्कण्ठसे ।
दृष्टस्तत्किमहो महोन्नतधराधौरेयधात्रीधर-
प्रस्थप्रस्थितमेघयूथमथनोत्कण्ठी न कण्ठीरवः ॥ ४३ ॥
यस्यावन्ध्यरुषः प्रतापवसतेर्नादेन धैर्यद्रुहः
शुष्यन्ति स मदप्रवाहसरितः सद्योऽपि दिग्दन्तिनाम् ।
दैवात्कष्टदशावशं गतवतः सिंहस्य तस्याधुना
कर्षत्येव करण केसरसटाभार जरत्कुञ्जरः ॥ १४॥
यः शौर्यावधिरेव यस्य सहसा दिग्दन्तिनोऽप्यन्तिकं
नायाताः किल येन विन्ध्यवसुधा गम्या न कस्याप्यभूत् ।
तस्मिन्कौतुकिना त्वया करिपतौ लुप्ते कपोलस्थली-
भृङ्गः केसरिवीर संप्रति पुनः कुत्रैष विश्राम्यतु ॥ ४५ ॥
निद्रामुद्रितलोचनो मृगपतिर्यावद्गुहां सेवते
तावत्खैरममी चरन्तु हरिणाः स्वच्छन्दसंचारिणः ।
उन्निद्रस्य विधूतकेसरसटाभारस्य निर्गच्छतो
नादे श्रोतृपथं गते हतधियः सन्त्येव दीर्घा दिशः ॥ ४६॥
यद्यपि च दैवयोगात्सिंहः पतितोऽपि दुस्तरे कूपे ।
तदपि हि वाञ्छति सततं करिकुम्भविदारणं मनसि ॥ ४७ ॥
यद्यपि रटति सरोष मृगपतिपुरतोऽपि मत्तगोमायुः ।
तदपि न कुप्यति सिंहोऽप्यसदृशपुरुषेषु कः कोपः ॥ ४८ ॥
सदा मन्दमदस्यन्दिमातङ्गपिशिताशनः ।
असंपन्नेप्सिताहारस्तृणान्यत्ति न केसरी ॥ १९ ॥
हेलानिद्दलियगयन्दकुम्भपयडीपथावपसरस्स ।
सीहस्य मिएण समं न विग्गहो नेव संधानम् ॥ ५० ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। जो करिवराण कुम्भे पायन्दाऊण मुत्तिए दलइ । सो सीहो विहिवसओ जम्वुयपयघट्टणं सहइ ।। ५१ ॥ (इति सिंहान्योक्तयः।) अथ गजान्योक्तयः। आकृप्यन्ते करिणः पङ्कनिनन्ना महाद्विपैरेव । प्राप्तापदो महान्त उद्धरणीया महापुंभिः ॥ ५२ ।। सन्त एव सतां नित्यमापत्तरणहेतवः । गजानां पङ्कमनानां गजा एव धुरंधराः ॥ ५३ ।। नीवारप्रसवान्नमुष्टिकवलैयों वर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजपत्रपुटके होमावशेष पयः । तं पश्चान्मदमन्थरालिवलयव्यालुप्तगण्डं गज सानन्दं सभयं च पश्यति मुहुदूरे स्थितस्तापसः ॥ ५४ ॥ कर्णे चामरचारुकम्वुकलिका कण्ठे मणीनां गणः सिन्दूरप्रकरः शिरःपरिसरे पार्थान्तिके किङ्किणी । लब्धश्चेन्नृपवाहनेन करिणा बद्धेन भूपाविधि- स्तत्किं भूधरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्यः करी ॥ ५५ ॥ वन्यो हस्ती स्फटिकघटिते भित्तिभागे स्वबिम्ब दृष्ट्वा कश्चित्प्रतिगजमिव त्वद्विषां मन्दिरेषु । हत्वा कोपाद्गलितदशनस्तं पुनर्वीक्षमाणो मन्दं मन्दं स्टशति करिणीशङ्कया भोजराज ॥ ५६ ॥ नीता कुम्भस्थलकठिनता कामिनीनामुरोजैः स्तेयं कृत्वा धृतमणिगणैः कञ्चकैरावृतैश्च । इत्याख्यातुं नरवरगृहद्वारि कुम्भीन्द्रडिम्भाः शुण्डादण्डैपुषि बहला धूलिमुलयन्ति ॥ ५७ ॥ आधोरणाङ्कुशभयाद्गजकुम्भयुग्मं जातं पयोधरयुगं हृदयेऽङ्गनानाम् ।

·३२
काव्यमाला ।
मिन्नं तथापि नखराङ्कुशघातवेगै-
स्तेनान्यथा भवति याक्षरभालमाला ॥ ५८ ॥
अन्तःसमुत्थविरहानलतीव्रताप-
संतापिताङ्गकरिपुंगव मुञ्च शोकम् ।
धात्रा स्वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे
को वाक्षराणि परिमार्जयितुं समर्थः ॥ ५९ ॥
चिन्तामिमां वहसि किं गजयूथनाथ
योगीव योगविनिमीलितनेत्रयुग्मः ।
पिण्डं गृहाण पिब वारि यथोपनीतं
दैवाद्भवन्ति विपदः खलु संपदो वा ॥ ६० ॥
केलिं कुरुष्व परिभुक्ष्व सरोरुहाणि
गाहख शैलतटनिर्झरिणीपयांसि ।
भावानुरक्तकरिणीकरलालिताङ्ग
मातङ्ग मुञ्च मृगराजरणाभिलाषम् ॥ ६१ ॥
पीतं यत्र हिमं पयः कवलिता यस्मिन्मृणालाङ्कुरा-
स्तापातेन निमज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्तः श्रमः ।
धिक्तस्यैव जलानि पङ्किलयतः पाथोजिनी मश्नतः
कूलान्युत्खनतः करीन्द्र भवतो लज्जापि नो जायते ॥ ६२ ॥
रेवावारिणि वारणेन विपुले राजीवराजीरजः-
पुजापिञ्जरितोर्मिणि प्रविगलद्दानाम्बुगन्धोत्कटे ।
धौतं येन मृगारिरक्तमसकृदन्तान्तराले स्थितं
कौपं सोऽपि पयः पपौ हतविधेः को गोचरे नागतः ॥ ६३ ॥
तापो नापगतस्तृषा न च कृशा धौता न धूलिस्तनो-
नं खच्छन्दमकारि कन्दकवलः का नाम केलीकथा ।
दूरोत्क्षिप्तकरण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पद्मिनी
प्रारब्धो मधुपैरकारणमयं झङ्कारकोलाहलः ॥ ३४ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। नाभूवन्मुवि यत्य कुत्रत्रिदपि स्पर्धाकराः कुञ्जराः सिंहेनापि न लबिना किमपरं यस्योद्धरा पद्धतिः । कष्टं सोऽपि कयत करिबरः स्फारारवैः फेरवै- रापातालगभीरपकपटलीमनोऽछ भनोद्यमः ॥ ६५ ॥ पकमग्नकरिणा न विपशिः पश्यतां विधिवलं प्रतिकूलम् । यत्स शुद्धधरणीधरसाहसा शूकराजप्रम एव वियत्सा ॥ ६६ ॥ निमन्नः पकेऽनिन्ननुभव करीन्द्राधिए दशा- मभद्रं भद्रं वा विधिलिखितमुन्मूलयति कः । वराहे गोमायौ मृगपरिषदि श्वापदकुले शरिप्यन्कार्पण्यं किमुत महिमानं गमबसि ॥ ६७ ॥ सुदुःस्थितः स्थूलमरुस्थलीपु दीनां दशां दैववशात्प्रपन्नः । पुगतनाहारविहारनामान्करी करीरेऽपि करं करोति ॥ ६८ ॥ यूथान्यतनानि प्रचुरबलभृतो बद्धवैरा मृगेन्द्रा मूलानाकृष्यमाणाः सपदि तटरुहो भूरुहा निःसरन्ति । तं दृष्ट्वा गृह्यमाणं हतविधिमनिशं भिल्लपल्यामधीशं हन्तालस्वाय केषां कलयति वदनं पङ्कमग्नः करीन्द्रः ।। ६९ ॥ भो भोः करीन्द्र दिवसानि कियन्ति ताव- दन्मिन्मरौ समतिवाय कुत्रचित्त्वम् । रेवाजलैनिजकरेणुकरप्रमुक्तै- भूयः शमं गमयितासि निदाघदाहम् ।। ७० ॥ रेवापयःकिसलयानि च सल्लकीनां वन्ध्योपकण्ठविपिनं स्वकुलं च हित्वा । किं ताम्यसि द्विप गतोऽसि वशं करिण्याः नेहो हि कारणमनर्थपरम्परायाः ॥ ७१ ।। दन्ते न्यस्तकरः प्रलम्बितशिराः संमील्य नेत्रद्वयं किं त्वं वारण खिद्यसे वनितया को नाम नो वञ्चितः । .

·काव्यमाला।
भूत्वा शान्तमना गृहाण कवलं स्नेहोऽधुना त्यज्यतां
यन्मत्तास्त्वविवेकिनो विषयिणस्ते प्राप्नुवन्त्यापदम् ॥ ७२ ॥
न चरसि गजराजः पल्लवान्सल्लकीनां
न पिबसि गिरिकुण्डे नैसरं वारि हारि ।
विततदशनकोटौ दत्तहस्तावलम्बो
वहति विरहखिन्नः प्राणभारं करीन्द्रः ॥ ७३ ।।
न गृह्णाति प्रासं नवकमलकिञ्जल्किनि जले
न पङ्के वाह्लादं व्रजति बिसभङ्गार्धशबले ।
न चैवं प्रेमामपि विषहते नान्यकरिणी
सरन्दावभ्रष्टा हृदयदयितां वारणपतिः ॥ ७४ ॥
पादाघातविघूर्णिता वसुमती त्रासाकुलाः पक्षिणः
पङ्काकानि सरांसि गण्डकषणक्षोदक्षताः शाखिनः ।
प्राप्येदं करिपोतकैर्विधिवशाच्छार्दूलशून्यं वनं
तत्तन्नाम कृतं विशृङ्खलतया वक्तुं न यत्पार्यते ॥ ७५ ॥
घासनासं गृहाण त्यज करिकलभ प्रीतिबन्धं करिण्याः
पाशग्रन्थिव्रणानामविरलमधुना देहि पङ्कानुलेपम् ।
दूरीभूतास्तवैते शबरवरवधूविभ्रमोशान्तिदृष्टा
रेवातीरोपकण्ठच्युतकुसुमरजोधूसरा विन्ध्यपादाः ॥ ७६ ॥
दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णतालै-
दूरीकृताः करिवरेण मदान्धबुद्ध्या ।
तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा
भृङ्गाः पुनर्विकचपद्मवने चरन्ति ॥ ७७ ॥
करटिकरटे भ्रस्यदानप्रवाहपिपासया
परिसरसरङ्ग्रङ्गश्रेणी करोति यदा रवम् ।
वदति शिरसः कम्पै स्मान्निवारय वारण
वितर वितरामानं दानं चलाः किल संपदः ॥ ७८ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली । आरामोऽयमनर्गलेन बलिना भन्मः समग्रो मये- त्यन्तःसंभृतहर्षवर्धितमदोदनः किमुन्माद्यसि । मातङ्ग प्रतिवर्षमेव भवतो भावी निदाघज्वर- स्तत्रापि प्रतिकारमर्हसि सखे सम्यक्समालोचितुम् ॥ ७९ ॥ गले पाशस्तीत्रश्चरणयुगले गाढनिगडो दृढः स्कन्धे बन्धः शिरसि ऋणिपातः खरतरः । नरः स्कन्धारूढो बत मरणयोग्येऽपि विषये न जानीमोऽत्यर्थ द्विरद वद कस्मात्तव मदः ॥ ८० ॥ कौपे पयसि लघीयसि तापेन करः प्रसारितः करिणा । सोऽपि न पवसा लिप्तो लाघवमात्मा परं नीतः ।। ८१ ॥ कोपं वारि विलोक्य' वारणपते किं विस्मितेनास्यते प्रायो भाजनमस्य संप्रति भवांस्तत्पीयतामादरात् । उन्मजच्छफरीपुलिन्दललनापीनस्तनास्फालन- स्फारीभूतमहोमिनिर्मलजला दूरेऽधुना नर्मदा ।। ८२ ॥ नो मन्ये दृढवन्धनात्क्षतमिदं नैवाङ्कुशोद्धातनं स्कन्धारोहणताडनात्परिभवं नैवान्यदेशागमम् । चिन्तां मे जनयन्ति चेतसि यथा स्मृत्वा खयूथं बने सिंहवासितभीतभीरुकलभा यास्यन्ति कस्याश्रयम् ॥ ८३ ॥ नदीकूलान्भित्त्वा प्रतिविपिनमुत्पाट्य च तरू- मदोन्मत्ताञ्जित्वा करचरणदन्तैः प्रतिगजान् । जरां प्राप्यानायी तरुणजनविद्वेषजननी स एवायं नागः सहति कलमेभ्यः परिभवम् ।।.८४ ॥ करिकलभ विमुञ्च लोलतां चर विनयवतमानताननः । मृगपतिनखकोटिभङ्गुरो गुरुरुपरि क्षमते न तेऽङ्कुशः ॥ ८५ ॥ मातङ्गानां मदान्धभ्रमदलिपटलश्यामगण्डस्थलानां ये मार्गेणानुयाताः क्षणमपि हरिणाः क्षुच्छूमग्लानदेहाः । 'नैवाङ्कुशोट्टनम्' इति वा पाठः.

·काव्यमाला। तेऽवश्यं भूतलस्थैस्तरुणतरुलतापल्लवैर्यान्ति तृप्ति प्रायस्तुङ्गानुगानां भवति न विफलो वाञ्छितार्थाभिलाषः ॥ ८६ ॥ भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥ ८७ ॥ अकस्मादुन्मत्तः प्रहरसि किमुच्चक्षितिरुहा- न्द्रुतं हस्ताघातैर्दलयसि किमुत्फुल्लनलिनम् । वयं जानीमस्ते करिवर बलोद्धारमसमं सटा सुप्तस्यापि स्पृशसि यदि पञ्चाननशिशोः ॥ ८८ ॥ पत्युर्यत्पतितावशेषकवलग्रासेन वृत्तिः कृता पीतं यच्च करावगाहकलुषं तत्पीतशेवं पयः । प्राणान्पूर्वतरं विहाय तदिदं प्राप्तं करिण्या फलं यद्वन्धव्रणकातरस्य करिणः क्लिष्टं न दृष्टं सुखम् ॥ ८९ ॥ यदि मत्तोऽसि मतङ्गज किममीभिरसारसरलतरुदलनैः । हरिमनुसर खरनखरं व्यपनयति स करटकण्डूतिम् ॥ ९० ॥ मृगा निजक्षुद्रतया सुशीतले निरस्ततीव्रातपदुःखसंकथाः । हता महत्त्वे ननु सन्ति दन्तिनो गवेषयन्तः स्वसमं महीरुहम् ॥ ९१ ॥ मीलितेक्षणमिदं विगाहसे वारणेन्द्र गहनं न वीक्षसे । अन्तिके तृणविमुद्रिताननः कूप एष खलु दुस्तरस्तव ॥ ९२ ।। स्वच्छन्दं दलय द्रुमान्कमलिनीरामूलमुन्मूलय क्रीडालोलकपोलमण्डलचलद्भुङ्गान्मदैर्मोदय । दन्ताघातनितान्तकम्पितगिरेः शृङ्गाणि वा पाटय त्वं तावत्करिराज केसरियुवा यावन्न जागति सः ॥ ९३ ।। इहानेके सत्यं वृषमहिषमेषाः सुतुरगा गृहाणि क्षुद्राणां कतिपयतृणैरेव सुखिनः ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ३७ गजानामास्थानं मदसलिलजम्बालितभुवां तदेको विध्यारिपिनमथवा भूपसदनम् ॥ ९४ ॥ लालचालनमवश्चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुंगवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुते ॥ ९५ ॥ निदाघे दाघार्तः प्रचुरतरतृष्णातुरमंनाः सरः पूर्णं दृष्ट्वा त्वरितमुपयातः करिवरः । तथा पङ्के ममस्तटनिकटवर्ती ननु यथा न नीरं नो, तीरं द्वयमपि विनष्टं विधिवशात् ॥ ९६ ॥ यदि नाम सर्षपकणं शक्नोति करिः करण नादातुम् । इयतैव तस्य ननु किं पराक्रमग्लानिरिह जाता ॥ ९७ ॥ यदि काको गजेन्द्रस्य विष्ठां कुर्वीत मूर्धनि । कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ ९८ ।। जइ मण्डलेण भसिङ हत्थि दहूण रायमग्गस्मि । ता किं गयस्स जुत्तं सुणएण समं कलिं काउम् ॥ ९९ ॥ सूरो सि परदलभञ्जणो सि गरुओ सि भद्दजाओ सि । दाणेण विणा कुञ्जर न सोहए दन्तनिकरडी॥१०० ॥ (इति गजान्योक्तयः) अथ हरिणान्योक्तयः। ................ ...... ......" ॥ १ ॥ दूर्वाङ्कुरतृणाहारा धन्यास्ते वै वने मृगाः । विभवोन्मत्तचित्तानां न पश्यन्ति मुखानि यत् ॥ २॥ कति कति न मदोद्धताश्चरन्ति प्रतिशिखरि प्रतिकाननं कुरङ्गाः । क्वचिदपि पुनरुत्तमा मृगास्ते मदयति यन्मद एव मेदिनीशान् ॥ ३ ॥ १० ·३८ काव्यमाला । इह किं कुरङ्गशावक केदारे कलममञ्जरी त्यजसि । तृणधन्वा तृणबाणस्तृणघटितः कपटपुरुषोऽयम् ॥ ४ ॥ नैतास्ता मलयाद्रिकाननभुवः खच्छस्रवन्निर्झरा- स्तृष्णा यासु निवर्तते तनुभृतामालोकमात्रादपि । रूक्षध्वासपरिग्रहो मरुरयं स्फारीभवन्नातप- स्ता एता मृगतृष्णिका हरिण हे नेदं पयो गम्यताम् ॥ ५॥ स्थलीनां दग्धानामुपरि मृगतृष्णामनुसरं- स्तृषार्तः सारङ्गो विरमति न खिन्नेऽपि मनसि । अजानानस्तत्त्वं न स मृगयतेऽन्यत्र सरसी- मभूमौ प्रत्याशा न च फलति विघ्नं च कुरुते ॥ ६ ॥ अयि कुरङ्ग कुरङ्गमविक्रमैस्त्यज वनं जवनं गमनं कुरु । इह वने हि वनेचरनायकाः सुरभिलोहितलोहितसायकाः ॥ ७ ॥ छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचनां भक्त्वा बलाद्वागुरां पर्यन्ताग्निशिखाकलापजटिलान्निर्गत्य दूरं वनात् । व्याधानां शरगोचरादेतिजवादुत्प्लुत्य धावन्मृगः कूपान्तःपतितः करोतु विमुखे किं.वा विधौ पौरुषम् ॥ ८ ॥ असकृदसकृन्नष्टां नष्टां मृगो मृगतृष्णिका श्रमपरिगतोऽप्युत्पक्ष्माक्षः परैति पुनः पुनः । गणयति न तन्मायातोयं हतः सलिलाशया भवति हि मतिस्तृष्णान्धानां विवेकपराङ्मुखी ॥ ९ ॥ द्रुततरमितो गच्छ प्राणैः कुरङ्ग वियुज्यसे किमिति वलितग्रीवं स्थित्वा मुहुर्मुहुरीक्षसे । विदधति हठाब्याधानां ते मनागपि नार्द्रता कठिनमनसामेषामेते विलोकितविभ्रमाः ॥ १० ॥ .. १. 'निःसृत्य' इति वा पाठः. २. 'दतिरयादुत्लुत्य धावन्' इति वा पाठः. ३. 'क- रोति विमुखे' इति वा पाठः,

·अन्योक्तिमुक्तावली।
३९
प्रियायां स्वैरायामतिकठिनगर्भालसतया
किराते चाकर्णीकृतधनुषि धावत्यनुपदम् ।
प्रियाप्रेमप्राणप्रतिभयवशाजातविवशो
मृगः पश्चादालोकयति च मुहुर्याति च मुहुः ॥ ११ ॥
रजवा दिशः प्रवितताः सलिलं विषेण
पाशैर्मही हुतभुजाद्वलिता वनान्ताः ।
व्याधाः पदान्यनुसरन्ति गृहीतचापाः
कं देशमाश्रयति यूथपति गाणाम् ॥ १२ ॥
त्यक्तं जन्मवनं तृणाङ्कुरवती मातेव मुक्ता स्थली
विश्रामस्थितिहेतवो न गणिता बन्धूपमाः पादपाः ।
वालापत्यवियोगदुःखविधुरा मुक्तार्धमार्गे मृगी
मार्गान्तःपदवीं तथाप्यकरुणा व्याधा न मुञ्चन्त्यमी ॥ १३ ॥
अन्यास्ता मलयाद्रिकाननभुवः खच्छस्रवन्निर्झरा-
स्तृष्णा यासु निवर्तते तनुभृतामालोकमात्रादपि ।
रूक्षध्वाहपरिग्रहो मरुरयं स्फारीभवान्तय-
स्ता एता मृगतृष्णिका हरिण हे नेदं पयो गम्यताम् ॥ १४ ॥
अयि कुरङ्ग तपोवनविभ्रमादुपगतोऽसि किरातपुरीमिमाम् ।
इह न पश्यसि दारय मारय ग्रस पिबेति शुकानपि जल्पतः ॥१५॥
किं जातैर्बहुभिः करोति हरिणी पुत्रैरकार्यक्षमैः
पण वापि वनान्तरे प्रचलिते ये पान्ति भीतिं गताः ।
एकेनैव करीन्द्रदर्पदलनव्यापारबद्धस्यहा
सिंही दीर्घपराक्रमेण मनसा पुत्रेण गर्वायते ॥ १६ ॥
किमेतदविशक्कितः शिशुकुरङ्गलोलक्रम
परिक्रमितुमीहसे विरमते विशून्यं वनम् ।
स्थितोऽत्र गजयूथनाथमथनोच्छलच्छोणित-
च्छटापटलपाटलोत्कटसटाभरः केसरी ॥ १७ ॥

·४० काव्यमाला। अल्पीयःस्खलनेन यत्र पतनं कृच्छ्रेण यत्रोन्नति- द्वारे वेत्रलतावितानगहने कष्टप्रवेशक्रमः । हे सारङ्ग मनोरमा वनभुवस्त्यक्त्वा विशेषार्थिना किं भूभृत्कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थ खुराः शातिताः॥१८॥ सारङ्गो न लतागृहेषु रमते नो पांशुले भूतले नो रम्यासु वनोपकण्ठहरितच्छायासु शीताखपि । तामेवायतलोचनामनुदिनं ध्यायन्मुहुः प्रेयसी शैलेन्द्रोदरकन्दरासु गतभीः शृङ्गावशेषः स्थितः ॥ १९॥ वसन्त्यरण्येषु चरन्ति दूवी पिबन्ति तोयान्यपरिग्रहाणि । तथापि वध्या हरिणा नराणां को लोकमाराधयितुं समर्थः ॥२०॥ आः कष्टं वनवासिसाम्यकृतया सिद्धाश्रमश्रद्धया पल्ली बालकुरङ्ग संप्रति कुतः प्राप्तोऽसि मृत्योर्मुखम् । यत्रानेककुरङ्गकोटिकदनक्रीडोल्लसल्लोहित- स्रोतोभिः परिपूरयन्ति परिखामुड्डामराः पामराः ॥ २१ ॥ स्वच्छन्दं हरिणेन या विरहिता दैवात्समासादिता भङ्गप्रस्नुतदुग्धबिन्दुमधुरा शालेर्नवा मञ्जरी । निःश्वासानलदग्धकोमलतृणप्रख्यापितान्तर्व्यथ- स्तामेव प्रतिवासरं मुनिरिव ध्यायन्वने शुष्यति ॥ २२ ॥ सेयं स्थली नवतृणाङ्कुरजालमेत- सेयं मृगीति हृदि जातमदः कुरङ्गः । नैवं तु वेत्ति यदिहान्तरितो लताभि- रायाति सज्जितकठोरशरः किरातः ॥ २३ ॥ रोमन्थमारचय मन्थरमेत्य निद्रा मुञ्च श्रमं तदनु संचर रे यथेच्छम् । दूरे स पामरजनो सुनयः किलते निष्कारणं हरिणपोत विभेषि कस्मात् ॥ २४ ॥ (इति हरिणान्योक्तयः ।)

·अन्योक्तिमुक्तावली। अथ सान्या सिंहिकातसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जनास साभयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ २५ ॥ अथ म्हस्य। परिहीने सिंहेन बने फेकुरु रे फेरण्ड । तद्वन्धेऽपि यदि केदं क भवानुन्मुखतुण्ड ॥ २६ ॥ अथ करमान्योक्तयः। वपुर्विपमसंस्थानं कर्णज्वरकरो रवः । करमस्याशुगत्यैव छादिता दोषसंहतिः ॥ २७ ॥ कुमुदशबलैः फुल्लाम्भोजैः सरोमिरलंकृतां मनकतमणिश्यामां शष्पैविहाय वनस्थलीम् । रति करभो यदृक्षाणां चरन्मरुधन्वनां परिचयरतिः सा दुर्वारा न सा गुणवैरिता ॥ २८ ॥ यसिन्छुच्चैर्विषमगहनान्तर्गता खादुवल्ली खेच्छं भुक्ता सरलितगलेनात्मचेतोनुलना । तत्तारुण्यं करभ गलितं कुत्रचित्प्राग्विलासो यत्वाधीनं यदपि सुलभं तेन तुष्टिं विधेहि ॥२९॥ करभदयिते योऽसौ पीलुस्त्वया मधुलुब्धया व्यपगतघनच्छायस्त्यक्तो न सादरमीक्षितः । चलकिसलयैः सोऽपीदानी प्ररूढनवाङ्कुरः करभदयितावृन्दैरन्यैः सुखं परिभुज्यते ॥३०॥ सरलितगलनाली कन्धरां धत्स्व धैर्या- करम लघुशमीनां प्रासमेकं गृहाण । सरसमधुरपत्रास्ताः कुतः पीलुजात्यो हरिततरुकरीरे रे मरौ याः प्ररूढाः ॥ ३१ ॥ १. 'विमलसलिलैः' इति वा पाठः, ११ ·४२ काव्यमाला। न भवति मिथुनानां प्रेमलावण्ययोगा- जनयति सुखमन्तः कस्यचित्कोऽपि दृष्टः । पतति झटिति दृष्टिर्मुग्धदासेरकाणां जरठभुरठवल्लीपिञ्जरासु स्थलीषु ॥ ३२ ॥ रूक्षं वपुर्न च विलोचनहारि रूपं न श्रोत्रयोः सुखदमारटितं कदाचित् । इत्थं न साधु तव किंचिदिदं तु साधु तुच्छे रतिः करभ कण्टकिनि दुमे यत् ॥ ३३ ॥ वक्रग्रीवमुदीक्षसे किमपरं बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणः कः खेदः करभाधुना तृणलवैः संतर्पयैतद्वपुः । कान्तान्तःस्फुरदोष्ठसंपुटभुवो ये लीलयान्दोलिता मुक्तास्ते नवनीलकन्दलदलश्यामाः शमीपल्लवाः ॥ ३४ ॥ आयाते दयिते मरुस्थलभुवां संचिन्त्य दुर्लङ्घयतां गेहिन्या परितोषबाष्पतरलामासज्य दृष्टिं मुखे । दत्वा पीलुशमीकरीरकवलान्वेनाञ्चलेनादरा- दुन्सृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलनं रजः ॥ ३५ ॥ चर करम यथेष्टं सन्ति शष्पाण्यरण्ये बहुकुसुमसमृद्धाः पीलवश्च स्थलीषु । यदि गणयसि वाक्यं बन्धुवर्गस्य दूरा- परिहर करवीरं मृत्युरेवैष सद्यः ॥ ३६ ।। चिन्तां मुञ्च गृहाण पल्लवमिमं प्लसस्य शालस्य वा गाङ्गस्यास्य जलस्य चन्द्रवपुषो गण्डूषमेकं पिब । जीवन्द्रक्ष्यसि ताः पुनः करभ हे दासेरकीया भुवो रम्याः पीलुशमीकरीरबदरीकूजत्कपोताकुलाः ।। ३७ ।। यस्यासीन्नवपीलुपत्रबदरग्रासोऽपि संतुष्टये दीर्घाध्वन्यनुगम्यते न पदवी यस्य स्वयूथ्यैरपि ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ४३ सोऽयं संप्रति याति बालकदमः क्षीणोधसः क्षामतां मत्व ननम्न देवतकनावादितं तन्मधु ॥ ३८॥ पीलूनां फलवनपायमधुरं नोमन्थयित्वा मरौ शान्बानं यह खादि चाल करनीवार्पितं प्रेमतः । तत्कृत्वा करभा खेवविधरं दी तथा फूत्कृतं प्राणानामभवत्तदेव सहला प्रस्थानसूर्य यथा ॥ ३९ ॥ दुप्पापमम्बु पवनः परुषोऽतितापी छायाभूतो न तरवः फलभारतम्राः । इत्थं ससं करम वच्मि भवन्तमुच्चैः का संगतिः खलु मरौ रमणीयतायाः ॥ ४० ॥ अस्थाननस्य भवतः खलु कोटिरेषा कण्टारिका यदि भवेदविशीर्णपर्णा । योन्याः कथं करभकल्पतरोलताया- ते पल्लवा विमलविद्रुमभङ्गभाजः ॥ ४१ ॥ नासेरको रसत्येष युक्तं भारेऽधिरोहति । उत्तार्यमाणेऽपि पुनर्यत्तत्र किसु कुर्महे ॥ ४२ ॥ करभदयिते यत्तत्पीतं सुदुर्लभमेकदा मधु वनगतं तस्यालाभे विरौषि किमुत्सुका । कुरु परिचितैः पीलोः पत्रै तिं मरुगोचरै- जगति सकले कस्यावाप्तिः सुखस्य निरन्तरा ॥ ४३ ॥ करभ किमिदं दीर्घश्वासैर्दुनोषि शरीरकं विरम शठ हे कस्यात्यन्तं सखे सुखमागतम् । चर किसलयं पीलोः स्वच्छो विमुञ्च मधुस्पृहां पुनरपि भवान्कल्याणानां भविष्यति भाजनम् ॥ ४४ ॥ (इति करभान्योक्तयः।)

·20 काव्यमाला । अथ वृषभान्योक्तयः। नास्य भारग्रहे शक्तिर्न च वाहगुणः कृषौ । देवागारबलीवर्दस्तथाप्यश्नाति भोजनम् ॥ ४५ ॥ गुणानामेव दौरात्म्याधुरि धुर्यो नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गली ॥ ४६ ॥ गुरुशकटधुरंधरस्तृणाशी समविषमेषु चला गलापकर्षी । जगदुपकरणं पवित्रयोनिर्नरपशुना कथमुपनीयते गवेन्द्रः ॥ ४७ ॥ अनसि सीदति सैकतवर्त्मनि प्रचुरभारभरक्षपितौक्षके । गुरुभरोद्धरणोद्धरकंधरं स्मरति सारथिरद्य धुरंधरम् ॥ ४८ ।। मार्गे कर्दमदुर्गमे जलभृते गर्ताशतैराकुले खिन्ने शाकटिके भरेऽतिविषमे दूरं गते रोधसि । शब्देनैतदहं ब्रवीमि महता कृत्वोच्छ्रितां तर्जनी- मीदृक्षे विषमे विहाय धवलं वोढुं क्षमः को धुरम् ॥ ४९ ॥ दन्ताः सप्त चलं विषाणयुगलं पुच्छाञ्चलः कर्वरः कुक्षिश्चन्द्रकितो वपुः कुसुमितं सत्त्वच्युतं चेष्टितम् । अस्मिन्दुष्टवृषे वृषामितगुणग्रामानभिज्ञात्मनो ग्रामीणस्य तथापि चेतसि चिरं धुर्यभ्रमः स्फूर्जति ॥ ५० ॥ गुरुर्नायं भारः क्वचिदपि न पन्थाः स्थपुटितो न ते कुण्ठा शक्तिर्वहनमपि तेऽङ्गे न विकलम् । इह द्रङ्गे नान्यस्तव गुणसमानस्तदधुना धुनानेन स्कन्धं धवल किमु मुक्तः पथि भरः ॥ ५१ ॥ न ध्वानं कुरुषे न यासि विकटं नोचैर्वहस्याननं दर्पान्नो लिखसि क्षितिं खुरपुटै वज्ञया वीक्षसे । किं तु त्वं वसुधातलैकधवल स्कन्धाधिरूढे भरे तीराण्यद्य तटीविटङ्कविषमाण्युल्लङ्घयन्वीक्ष्यसे ॥ ५२ ।। १. 'तीराण्युनतटी' इति वा पाठः, ·अन्योतिनुक्तावली! यथा भगः पन्या पनपतिपननावगहनो गलीना नाङ्गादिशति च यथा मारशिस्त्रम् । यथा ते हन: न्वबन्चितमुबो यान्ति वृषमा- तथा दूरीनः न चल धको नुनमधुना ॥ ५३ ॥ जढा ऐन महाग सदिपमा मानकाकिना सोचो न कदाचिंब न न गोष्टन शण्डध्वनिः । आसीनन्य गवाणैकतिलकन्तस्यैव संप्रत्यहो विकटं धवलस्य जातजरसो गोः पण्यनुहोयते ।। ५.१ ॥ अद्री जीर्णदीर संकटसरित्तीरपु निनोन्नते ऊदा येन वृषेण धूबलवता यूना द्वितीयेन या। तां वृद्धोऽपि कृशोऽपि दुर्वह धुरं वोढुं स एव क्षमो ध्यानडुलकः समेत्य बहुभिर्नाकृष्यतेऽन्यैर्वृऐः ॥ ५५ ॥ बस्यादा ब्रजमण्डनस्य वहतो गुर्वी धुरं धैर्यतो अस्यैः प्रगुणैः कृतो न युगपत्स्कन्धः समस्तैरपि । तन्यैव लयकम्बलस्य धवलस्योत्थापने सांप्रतं द्रो त्रैव जरावशादिततनोर्गोः पुण्यमुद्धोप्यते ।। ५६ ॥ एतानि बालधवल प्रविहाय कामं गोष्ठाङ्गणे तरलतर्णकचेष्टितानि । स्कन्धं निधेहि धुरि पूर्वधुरीणमुक्तो नेतव्यतामुपगतोऽस्ति तवैप भारः ॥ ५७ ॥ न लिखसि खुरैः क्षोणीपृष्ठं न नर्दसि सादरं प्रकृतिपुरुषं प्राप्याप्यग्रे न कुप्यसि गोवेरम् । वहति च धुरं धुर्यों धैर्यादनुद्धतकन्धरो जगति गुणिनः कार्योदार्यात्परानतिशेरते ॥ ५८ ।। (इति वृपभान्योक्तयः ।। २. 'गोऽन्तरं' इति वा पाठः. १. 'प्रगुणीकृतो' इति वा पाठः. १२ ·४६ काव्यमाला । अथ अषणान्योक्तयः। आबद्धकृत्रिमसटाविकटांसवृत्ति- रारोपितो मृगपतेः पदवीं यदि श्वा । मत्तेभकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ॥ ५९॥ स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मीसमप्यस्थिक श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न च तत्तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ ६० ।। पिब पयः प्रसर क्षितिपान्तिकं कलय कांचन काञ्चनशृङ्खलाम् । इदमवद्यतमं तु यदीहसे भषण संप्रति केसरिणस्तुलाम् ॥ ६१ ॥ (इति भषणान्योक्तयः ।) अथ सर्पान्योक्तयः । यस्सै ददाति विवरं भूमिः फूत्कारमात्रभीतेव । आशीविषः स दैवाड्डोम्बकरण्डस्थितिं सहते ॥ ६२ ॥ दुश्चरितैरेव निजैर्भवति दुरात्मा हि शङ्कितो नित्यम् । दर्शनपथमापन्नं पन्नगकुलमाकुलीभवति ॥ ६३ ॥ अहिरहिरिति संभ्रमपदमितरजने किमपि कातरे भवतु । विहगपतेराहारः स तु सरलमृणालदलरुचिरः ॥ ६४ ॥ रे रे सर्प विमुञ्च दर्पमसमं किं स्फारफूत्कारतो विश्वं भापयसे क्वचित्कुरु बिले स्थानं चिरं नन्दतु । नो चेप्रौढगरुत्स्फुरत्तरमरुध्याधूतपृथ्वीधर- स्ताक्ष्यों भक्षयितुं समेति झगिति त्वामद्य विद्वेषवान् ॥ ६५ ॥ मौलौ सन्मणयो गृहं गिरिगुहा त्यागः किलात्मत्वचो निर्यत्नोपचितैश्च वृत्तिरनिलैरेकत्र चर्येशी । १. 'भित्तिः' इति वा पाठः.

·अन्योक्तिमुक्तावली
४७
अन्यत्रानृजुवमता तिरसना वक्के विषं वीक्षणं
लामालसूचकं कथय भो भोगिन्सखे किं विदम् ।। ६६ ॥
भन झणता सगेपपरुषं वत्कृष्णसर्पानने
दातुं कर्णचपेटनुशितभिया हस्तः समुल्लासितः ।
याधोनुखनक्षिणी पिद्धता नागेन तृष्णीं स्थित
तत्सर्व विषमन्त्रिणो भगवतः कस्यापि विस्फूर्जितम् ॥ ६७॥
(इति सर्पान्योक्तयः।)
अथ शेषनागस्य ।
इलातलभराकान्तग्रीवां मा शेष वक्रय ।
त्वयि दुःखिन्नि चैकस्मिञ्जीवलोकः सदा सुखी ॥ ६८ ॥
युक्तोऽसि भुवनभारे मा वक्रां वितनु कन्धरां शेष ।
त्वय्येकस्सिन्दुःखिनि सुखितानि भवन्ति भुवनानि ॥ ६९ ॥
...........
............
..300...
.......................................
॥ ७० ॥
(इति शेषनागान्योक्तयः
अथ जलचराधिकारपद्धतौ प्रथमं मत्स्यस्यान्योक्तयः।
शफर संहर चञ्चलतामियं चिरमगाधजलप्रणयी भव ।
इह हि कूजितमञ्जुलजालके वसति तत्र बकोटकुटुम्बकम् ॥७१॥
कैवर्तकर्कशकरग्रहणच्युतोऽपि
जाले पुनर्निपतितः शफरो वराकः ।
जालात्पुनर्विगलितो गलितो बकेन
वामे विधौ व नु सुखं व्यसनागमेषु ।। ७२ ॥
अथ दर्दुरान्योक्तयः।
किं नाम दर्दुर दुरध्यवसाय सायं
कायं निपीड्य निनदं कुरुषे रुषेव ।
एतानि केलिरसितानि सितच्छदाना-
माकर्ण्य कर्णमधुराणि न लज्जितोऽसि ॥ ७३ ॥

·४८
काव्यमाला।
हहो शालूरवीराः कथमिति कुरुत प्रावृषेण्याम्बुवाह-
व्यूहादासाद्य सद्योऽप्यभिनवविभवं गर्वकोलाहलानि ।
स्मर्तव्यः सोऽपि कालः कमलकुलरिपुश्चण्डमार्तण्डधामा
नामापि श्रोत्रपात्रं न भवति भुवने यत्र युष्मद्विधानाम् ॥ ७४ ॥
रेरे भेक गलद्विवेककटुकं किं रारटीष्युत्कटो
मत्वैव क्वचनापि कूपकुहरे त्वं तिष्ठ निर्जीववत् ।
सोऽयं स्वमुखप्रसृत्वरविषज्वालाकरालो महा-
जिह्वालस्तव कालवत्कवलनाकाङ्क्षी यदाजग्मिवान् ॥ ७५ ॥
एतस्मिन्सरसि प्रसन्नपयसि प्राणत्रुटत्तालुना
किं कोलाहलडम्बरेण खलु रे मण्डूक मूकीभव ।
उन्मीलन्नयनावलीदलचलल्लक्ष्मीरणन्नूपुर-
व्याहारप्रतिवादिनः प्रतिदिनं प्रेषन्ति हंसस्वनाः ॥ ७६ ॥
रे पक्षिन्नागतस्त्वं कुत इह सरसस्तत्कियद्भो विशालं
किं मद्धानोऽपि बाढं नहि नहि सुमहत्पाप मा ब्रूहि मिथ्या ।
इत्थं कूपोदरस्थः शपति तटगतं दर्दुरो राजहंसं
नीचः स्वल्पेन गर्वी भवति हि विषमो नापरो येन दृष्टः ।। ७७॥
तावद्गर्जति मण्डूकः कूपमाश्रित्य निर्भयः ।
यावत्करिकराकारं कृष्णसपै न पश्यति ॥ ७८ ॥
(इति दर्दुरान्योक्तयः ।)
इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक-
न्दारकराज्यपरमगुरुभट्टारकश्री १९श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्यपण्डितहंसविजयगणिस-
मुच्चितायामन्योक्तिमुक्तावल्यां स्थलचरजलचरान्योक्तिनिरूपको द्वितीयः परिच्छेदः ॥२॥
तृतीयः परिच्छेदः।
ज्ञाने पदार्थाः प्रतिबिम्ब्य यस्यानेके निवासं दधिरे विबाधम् ।
स्फटामिषात्सप्तनयारिपुत्वं त्यक्त्वा च तस्थुः स सुखाय पार्श्वः ॥ १ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली विज्ञादनिःशेषपदार्थका वह हिर्मुखनाथपूज्यम् । सुवर्णवणे जिन्यमान गिरामवीनं स्मृतिमानदोऽहम् ॥ २ ॥ स्य चिनप्र। तत्राची सतनशकिपर्मिताप्टाबारचक्रवन्धचित्रेण परमगुरुभट्टारक- श्रीविजयानन्दसूनीश्वराणां स्तुतिमाह- दक्षलक्षक्षमः सुश्रीर्जयाय यतिपुंगद । वल्गुभाभारवन्नित्यं भव क्षिप्तभवश्रम ।। ३ ।। इति कलशः ॥ १॥ दयावन्भगवन्माविलोककोकखगोएम । महासौख्यं सतां दद्याः पुण्यविष्टरवारिद ॥ ४ ॥ धनुः ॥२॥ दमवंस्त्वं गतव्याज जनानां सकलामद । दन्तुल्य मकान्तारे तारं यच्छ शिवं दमम् ॥ ५ ॥ शक्तिः ॥ ३ ॥ श्तोऽष्टादशारचक्रबन्धचित्रस्यावचूरिः दक्षेति। हे चतिश्रेष्ठ, हे मनोहरप्रभासमूहवन् , हे निरस्तसंसारायास, त्वं मम जयाच भव । कथम् । नित्यम् । कीदृशस्वम् । दक्षाणां लक्षाणि दक्षलक्षाणि तेषु क्षमः समयः अतिचातुर्यवत्त्वात्, यद्वा दक्षलक्षवत्क्षमा यस्य, अथवा दक्षलक्षैः क्षमो युक्तः दक्षलक्षमः । 'परिपाट्यां क्षमं शक्ते हिते युक्ते क्षमावति' इति हैमानेकार्थकोशः । पुनः कीदृशस्त्वम् । सु शोभना श्रीः शोभा लक्ष्मीर्वा यस्य सः ॥ ३ ॥ कलशः॥१॥ हे कृपावन् , हे ज्ञानवन् , भावस्तुरीयो धर्मः स विद्यते येषां ते भाविनस्ते च ते लो- काश्च त एव चक्रवाकास्तेषु सूर्यस्येव उपमा यस्य तत्संबुद्धिः, त्वं साधूनां महच्च तत्सौख्यं व महासौख्यं दद्याः । कीदृशस्त्वम् । पुण्यमेव विष्टरो वृक्षस्तस्मिन् वारि ददातीति दारिदो नेघः । 'वृक्षासनयोर्विष्टरः' इति निपातितः॥ ४॥ धनुः॥२॥ हे गुरो, त्वं जनानां निरुपद्रवं दमं उपशमं यच्छ देहि । कथम् । तारं यथा भवति तथा । हे दमवन्, १. विज्ञातो निःशेषेण पदार्थानां सार्थः समूहो येन स तम् ; एतन ज्ञानातिशयः. २.ब- हिरग्निर्मुखं येषां ते बहिर्मुखा देवाः प्रबर्हाः प्रकृष्टाश्च ते बहिर्मुखाश्च प्रवर्हवहिर्मुखाः तेषां नाथाः स्वामिनश्चतुःषष्टीन्द्राः प्रबर्हबहिर्मुखनाथाः तैः पूज्यम्. एतेन पूजातिशयः, ३. ज- यति रागद्वेषाधरीन्वशीकरोतीति जिनः जिनश्चासौ वर्धमानश्च तम्. एतेनापायागमाति- शयः. ४.गिरामधीशमित्यत्र वचनातिशयः । अस्मिन्पद्ये चलारोऽतिशयाः सूचयांचक्रिरे. १३ .

·५० काव्यमाला। दनुजार्यय॑ मा देयाः प्राणिनाममलासम । मतिप्रष्ठ गतायास त्वया धीररतिप्रद ॥ ६ ॥ वज्रम् ॥ ४ ॥ दन्ततर्जितसत्सूनचक्रवाल स्य तत्त्वद । दक्षमुख्य दरं कामं घनं मम प्रियंवद ॥ ७ ॥ योदयदयोन्माददवदाहनवाम्बुद । दम्भदस्यो सदाशर्मकण्टकस्वाङ्ग शंकर ।। ८ । (युग्मम्) द्वाभ्यां खङ्गम् ॥ ५॥ दत्ख वितरणं शंसूर्बतीश स्मरशंकर । रसास्पृशां गुरो तीव्र सूरे सिद्धेर्निरन्तरम् ॥ ९ ॥ मुसलम् ॥ ६॥ इदं संबोधनं सहेतुकम् । 'स्वयं दरिद्रो न परमीश्वरीकर्तुमीश्वरः' इत्युक्तलात् । हे नि:- कपट । मायारहित इत्यर्थः । कलया सह वर्तत इति सकलः तत्संवुद्धिः, हे मदरहित, हे दवसदृश, दाहकत्वात् । कस्मिन् रोगवने ॥ ५ ॥ शक्तिः॥३॥ दैत्यानामरयो देवास्तैरय॑स्तत्संबुद्धिः, हे अमल कर्ममलरहित, मत्या प्रष्ठः प्रधानस्तत्संबुद्धिः, हे गत- प्रयास, हे धीररतिप्रद धीर्बुद्धिस्तया राजन्त इति धीरा मेधाविनस्तेषां रतिः सुखं प्रकर्षण ददातीति तत्संबुद्धिः; यद्वा हे धीर बुद्धया विराजमान, हे रतिप्रद हे सुखप्रद, त्वया प्राणिनां मा लक्ष्मीया । हे असम न समस्तुल्यो जगति कोऽपि यस्य, यद्वा मया लक्ष्म्या सहवर्तमानः समः न समोऽसमः । निःपरिग्रह इत्यर्थः । तत्संबुद्धिः ॥ ६ ॥ वज्रम् ॥४॥ दन्तैस्तर्जितं सत् शोभनं सूनानां प्रसूनानां चक्रवालं समूहो येन तत्संबुद्धिः, हे तत्त्वदायक, दक्षेषु मुख्यो दक्षमुख्यः तत्संबुद्धिः, हे मधुरभाषक, त्वं काममत्यर्थं मम भयं स्य । 'षोऽन्तकर्मणि' इति धातोः स्फोटय ॥ ७ ॥ दयाया उदयो दयोदयः तं दयते ददातीति दयोदयदयस्तत्संबुद्धिः । उन्मादो मोहोदयाच्चित्तविप्लवः स एव दवदाहो वनवह्निस्तत्र नवाम्बुदो यः स तत्संबुद्धिः, दम्भः कपटं तस्य दस्युद्वेष्टा तत्संबुद्धिः । 'दस्युः सपत्नो सहनो विपक्षः' इति हैमः । सदा निरन्तरं शर्मणः कण्टको रोमाञ्चः स्वस्याङ्गे यस्य तत्संबुद्धिः । शं सुखं करोतीति शंकरस्तत्संबुद्धिः ॥८॥ द्वाभ्यां खड्गम् ॥५॥ हे व्रतिनामीश, हे स्मरशंकर स्मरे शंकर ईश इव, हे तीव्र तीव्रतपःकर- णात् , यद्वा तपस्युत्कट । 'तीनं कटूष्णात्यर्थेषु' इति हैमानेकार्थकोश: । हे सूरे सूरिपद- धारक, हे गुरो गृणाति हिताहितमुपदिशतीति गुरुतत्संबोधनं, त्वं नित्यं सिद्धेर्वितरणं दानं दत्व । केषाम् । रसां पृथ्वी स्पृशन्ति ते रसास्पृशस्तेषां पुंसां शं सुखं तस्य सूरुत्प- ·अन्योक्तिमुक्तावली। दक वन भूरि कल्याणं वह सुन्दर । रणरोगनिनिर्मुक्त व गङ्गाम्बुनिर्मल ॥१०॥ अर्धभ्रमः :॥ ७ ॥ दन्तावला सदशेश्वर भमरं किल । रयान्मम प्रदेहि त्वं शमवान्वारिजकर ॥ ११ ॥ शरः ॥ ८॥ दर्भाग्रप्रतिभं देवं मनसा ततसानम् । महप्रदगुणागारं वरदासं सदारवम् ॥ १२ ॥ स्थपदम् ॥ ९॥ दम्भोलिर्गदशैलेऽकं छिन्धि रध्य धनारव । वर्यश्रीवन्तसंजात तमोद मम सन्नत ॥ १३ ॥ भल्लः ॥ १०॥ त्तित्यानं तत्संबुद्धिः ॥९॥ मुसलम्॥६॥हे दक, कस्सिन्।रद्रुवनेरै ध्यानमर्थाच्छुभध्यानं तदेव द्वर्द्धनस्तस्य वनं तस्मिन्। रक्लीबे रुधिरे मूर्ध्नि ध्याने(व्यो)योमाण्डकुक्षिषु' इत्येकाक्षरा- नेकार्थनामकोशे । हे सुन्दर सुन्दराकृते, हे रणरोगविनिर्मुक्त रणाश्च रोगाश्च तैर्विनिर्मुक्त, हे द्रव द्रः खणं तस्येव उपमा यस्य। 'द्रः कामरूपिणि वणे 'वः पश्चिमदिगीशे स्यादौपम्ये पुनरव्ययम्' इति द्वैमानेकार्थकोशे। हे गङ्गाम्बुनिर्मल गङ्गाम्बुवनिर्मल निरतिचारचारित्राच- रणात् । वं भूरि कल्याणं वह प्रापय॥१०॥अर्धभ्रमः॥७॥ किलेति सत्से।हे दन्तावलग हे गजगत, दन्तावल इवगच्छतीति तत्संबुद्धिः। 'दन्तावल: करटिकुञ्जरकुम्भिपीलवः' इति हैमः।हे सवंश सञ्छोभनो वंशोऽन्वयो यस्य तत्संवृद्धिः, हे ईश्वर हे ऐश्वर्यवन् ज्ञानाधर्धि- समृद्धत्वात् , यद्वा सञ्छोभनश्चासौ वंशः प्राच्यवंशश्च तस्येश्वरस्तत्संवुद्धिः, हे वारिजक्रमः वारिज कमले इव क्रमौ यस्य, यद्वा वारिज क्रमयोर्यस्य तत्संबोधनं, त्वं शीघ्रं मम भद्रभर कल्याणसमूहं प्रदेहि । कीदृशस्त्वम् । शमवान् शमगुणयुक्तः ॥ ११ ॥ शरः॥८॥ दर्भाग्रेति । हे ततस तता विस्तीर्णा सा लक्ष्मीर्यस्य । ता सा श्रीः कमलेन्दिरा' इति हैमः। तत्संवृद्धिः इंगू हे जन, त्वं देवं दीव्यति ज्ञानश्रिया दीप्यत इति देवः, यद्वा दीव्यते विश्वमनेनेति देवस्तं अर्थात् गणनाथं मनसा कृला आनमेति संबन्धः, कीदृशं देवम् । कुशाग्रीयमतिम् । पुनः कीदृशम् । महानुत्सवान्प्रददति ते महप्रदाः एवंविधाश्च ते गुणाश्च तेषामगारं गृहम् । पुनः कीदृशम् । वरः प्रधानो दासः प्रभावो यस्य, यद्वा वराः प्रधाना दासाः सेवका यस्य तम् । 'नवनीते प्रभावेऽसौ दासो धीवरमृत्ययोः' इति हैमानेका- र्थकोशः। पुनः कीदृशम् । सञ्छोभन आरवो ध्वनिर्यस्य तम् ॥ १२ ॥ रथपदम् ॥९॥ हे वर्यश्रीवन्तसंजात वर्यश्वासौ श्रीवन्तश्च तस्मात्संजातस्तत्संवोधनं, वं मम

·५२
काव्यमाला।
दमीश त्वां सुधीराहमानमामि ननाजित ।
तत्त्ववित् तततावेश्म स्मरमाननगेऽच्युत ॥ १४ ॥
श्रीकरी ॥ ११ ॥
दं तन्यास्त्वं तमःकंसकंसशत्रो सुरैर्नतः।
तनुप्रभाजितवर्ण मुनिप्रभुमतो भुवि ॥ १५ ॥
हलम् ॥ १२ ॥
दक्षमानम मेधाविदकजातलसद्रविम् ।
विनतं वासवैः स्फारं विमलं सूरिसिन्धुरम् ॥ १६ ॥
छत्रम् ॥ १३ ॥
अकं दुःखं पापं वा । 'अकं दुःखाघयोः' इति हैमानेकार्थकोशः । छिन्धि जहीहि।
कीदृशस्त्वम् । गदो रोग एव शैल: पर्वतः तस्मिन् दम्भोलिर्वज्रमिव, हे घनारव
घनवन्मेघवदारवो ध्वनिर्यस्य तत्संबोधनम् । हे तमोद तमांस्यज्ञानानि यति
खण्डयतीति, यद्वा न ददातीत्यदः तमसः अदस्तमोदस्तत्संबोधनम् , सद्भिर्नतः
सन्नतस्तत्संबोधनं हे सन्नत ॥ १३ ॥ भल्लः ॥१०॥ हे मुनीश, अहं खां आन-
मामीति संबन्धः । हे सुधीर सु शोभना धीर्येषां ते सुधियस्तैः राजत इति सुधीरः,
यद्वा सु शोभना धीराः पण्डिता यस्य तत्संवोधनम् , हे नन, अजित, न जितःअजितः ।
द्वौ नकारौ प्रकृत्यर्थं सूचयतः । अपि तु अजित इत्यर्थः । अष्टकर्मभिरिति गम्यम् ।
हे तत्त्ववित् तत्त्वानि वेत्तीति तत्संबुद्धिः, हे तततावेश्म तता विस्तीर्णा चासौ ता
लक्ष्मीश्च तस्या वेश्म गृहं तत्संबोधनं, हे अच्युत हे अपतित । 'पतितं गलितं
च्युतम्' इति हैमः । कस्मिन् । स्मरमाननगे स्मरयुक्तो मानः स्मरमानः, यद्वा स्मरस्य
मानोऽहंकारः स एव नगस्तस्मिन् ॥ १४ ॥ श्रीकरी ॥ ११॥ हे गुरो, त्वं दं दानं
पुण्यं वा। 'दं दानं शरणं कर्म भव्यं न्यूनमकिल्बिषम्' इत्यनेकार्थकोशः । तन्या इति
योगः । कीदृशस्त्वं सुरैर्देवैर्नतः प्रणतः। पुनः कीदृशः । मुनीनां प्रभुः स्वामी । पुनः
कीदृशः।मतो मान्यः। कस्याम्। भुवि पृथिव्याम् । हे तमःकसकसशत्रो तमोऽज्ञानमेव कंसः
तस्मिन्कंसशत्रुर्विष्णुरिव तत्संबोधनम् , हे तनुप्रभाजितवर्ण तनोर्देहस्य प्रभया जितं स्वर्ण
येन तत्संबुद्धिः ॥ १५ ॥ हलम् ॥ १२ ॥ हे जन, त्वं सूरिसिन्धुरं सूरिषु सिन्धुरो
गज इव तं आनम । कीदृशम् । दक्षम् । पुनः कीदृशम् । मेधाविन एव दकजातानि
पद्मानि तेषु बोधकवाल्लसद्रविं स्फूर्जत्सूर्यम् । पुनः कीदृशम् । वासवैरिन्द्रविनतम् ।
पुनः कीदृशम् । स्फारं मनोहरम् । पुनः कीदृशम् । विमलं पापमलरहितम् ॥ १६ ॥

·अन्बोक्तिमुक्तावली दद सावोऽजरासाजरामामी रहितोऽमल। एम तो हितसार, रसास्पृहृदयेऽपर ॥ १७ ॥ राखः ॥ १४ ॥ दह पाएं विशां ध्येय नित्यं मुनुक्षुराङ्कर । ललन्कंकलरम्भाद दभार संकरः सक ॥ १८ ॥ त्रिशूलस् ॥ १५ ॥ ब्दं भन्दवदं सकृद्गुरुं भजत मामकम् । कल्पकल्पं कर्मकर्ष कजकन्नकरं कमम् ॥ १९ ॥ चामरम् ॥ १६॥ छनम् ॥ १३॥ हे साधो, त्वं रसास्पृशां नृणां हृदयं रसास्पृश्वृदयं तस्मिन् रम इति संबन्धः । हे दद ददातीति ददस्तत्संवोधनम् । हे अजर न विद्यते जरा यस्य तत्संबोवनम् । हे अमाज न विद्यते माजः कन्दर्पो यस्य तत्संबोधनम् । कीदृशस्त्वम् । रामाभिः स्त्रीभिः रहितः, यद्वा त्वं कीदृशः । जरामाजरामाभीरहितः जरा च माजश्च रामाश्च ताभिः । परवल्लिङ्गम् । हे अमल न विद्यते मलः कर्मरूपो यस्य तत्सं- वोधनम् । पुनः कीदृशस्त्वम् । तः सुवेषः । 'तः सुवेषो मता नारी' इत्येकाक्षरानेका- र्थनासकोशे । पुनः कीदृशस्त्वम् । हितं करोतीति हितकृत् , हे सार हे श्रेष्ठ, हे अपर न विद्यते पराः शत्रवो रागद्वेषादयो यस्य तत्संबोधनम् ॥ १७ ॥ शङ्खः॥ १४॥ हे मुमुक्षुरावर मुमुक्षुराज्ञां मध्ये वर श्रेष्ठ, हे ध्येय ध्यातुमर्ह, खं विशां पापं दह । कथम् । नित्यम् । हे ललन्कंकलरम्भाद ललतीति ललन् तच्च तत्कं च ललन्कं तदेव कलरम्भा मनोज्ञकदली तां ददातीति तत्संवोधनम् । अरं अत्यर्थ दम दं दानं तेन भातीति दभस्तत्संवोधनं हे शंकर, हे सक सह केन सुखेन वर्तत इति सकस्तत्संबो- धनम् ॥ १८॥ त्रिशूलम् ॥ १५॥ भो जनाः, यूयं सकृदपि अपीति गम्यम् । आस्तामनेकवार एकवारमपि ममेदं मामकं गुरुं हिताहितोपदेशकं भजत सेवत । कीदृशम् । ददातीति ददस्तम् । 'ददातिदधात्योर्विभाषा' इति शस्तम् । पुनः कीदृशम् । मन्दं कल्याण वदतीति भन्दवदस्तम् । 'भन्दं कल्याणे सौख्ये च' इति हैमानेकार्थ- कोशः । पुनः कीदृशम् । कल्पकल्पं कल्पो देवभूरुहस्तत्सदृशः कल्पझल्पस्तम् । 'ईषदप- रिसमाप्तौ कल्पव्देश्यदेशीयरः' । पुनः कीदृशम्। कर्माणि कषति हिनस्तीति कर्मकषस्तम् । पुनः कीदृशम् । कजकमकरं कजं पनं तद्वत्कम्रौ कमनीयौ करौ हस्तौ यस्य तम् । पुनः की- दृशम् । कर्म कं सुखं मयते प्रतिददातीति । 'मेङ् प्रणिदाने' इति वचनात् । यद्वा कस्य १४ - ·५४ काव्यमाला दद्यान्मे ततविज्ञातशास्त्रः शातं तमःशमः । मय॑स्तुतस्तपागच्छाधीशः सततवैभवः ॥ २० ॥ श्रीवत्सः ॥ १७ ॥ एभिः सप्तदशभिश्चित्रैः स्वगुरुनामगर्मितं कर्तृनामगर्मितं चाष्टादशारं चक्रं संपद्यते । स्थापना च प्राक्प्रदर्शिता । सूरीशविजयानन्दपादपद्मं सुखप्रदम् । अभितोभूय सद्भक्त्या नम्रकम्रनरेश्वरम् ॥ २१ ॥ .. अथ प्रतिद्वारवृत्तानि ॥३॥ तृतीयेऽथ परिच्छेदे प्रतिद्वारक्रमो मया । क्रियते कोविदवृन्दहृदयानन्ददायकः ॥ २२ ॥ हंसान्योक्तिः शुकान्योक्तिर्बकोक्तिः खञ्जनोक्तयः । कोकिलान्योक्तयस्तद्वत्काकस्यान्योक्तयः पुनः ॥ २३ ॥ कुक्कुटान्योक्तयो ज्ञेया मयूरान्योक्तयस्ततः । चक्रवाकोक्तिरपरा चातकोक्तिः स्मृता बुधैः ॥ २४ ॥ चकोरोक्तिः सारसोक्तिष्टिट्टिभोक्तिः प्रभासुरा । तथा मयूरपिच्छोक्तिèया कोविदकुञ्जरैः ॥ २५ ॥ अथ खचराधिकारपद्धती प्रथमं हंसान्योक्तयः॥१॥ अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हन्त्यतितरां कुपितो विधाता । न त्वस्य दुग्धजलभेदविधिप्रसिद्धां वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥ २६ ॥ सुखस्य मा लक्ष्मीर्यस्य तम् ॥ १९ ॥ चामरम् ॥ १६ ॥ दद्यादिति । मय॑स्तुतो नरैर्नुतः शातं दद्यात्। कस्य मे मम । किंभूतः । ततानि विस्तीर्णानि विज्ञातानि शास्त्राणि येन सः । पुनः किंभूतः । तमोऽज्ञानं शमयतीति तमःशमः । पुनः कीदृशः । तपागच्छस्याधीशस्तपागच्छाधीशः । पुनः किशः । सततं निरन्तरं वैभवः समृद्धिर्यस्य ॥ २० ॥ नीकरी ॥ १७ ॥ इत्यष्टादशारचक्रबन्धचित्रस्यावचूरिः ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। ५५ कंसारिचाणोद्भुतसिन्धुकल्लोललालितम् । सन्ये हंस सनो नीरे कुल्याया रमते न ते ॥ २७ ।। अपसरणमेव शरणं मौनं बा तत्र राजहंसस्य । कटु स्टति निकटवर्ती बाचाटष्टिट्टिभो यत्र ॥ २८ ॥ यदि नाम देवगत्या जगढ़सरोज कदापि संजातम् । अवकरनिकर बिकिरति तरि कृकबाकुरिव हंसः ॥ २९ ॥ अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरजराजितम् । रसते न मरालस्य मानसं मानसं विना ॥ ३० ॥ भृङ्गालनाजनमनोहरहारिगीत- राजीवरेणुकणकर्णपिशङ्गतोयाम् । रस्यां हिमाचलनदी प्रविहाय हंस हे हे हताश बद कां दिशमुत्सुकोऽसि ॥ ३१ ॥ स्थित्वा क्षणं विततपक्षतिरन्तरिक्षे मातङ्गसङ्गकलुषां नलिनी विलोक्य । उत्पन्नमन्युपरिघर्घरनिःस्वनेन हंसेन साश्रु परिवृत्य गतं नलीनम् ॥ ३२ ॥ सरसि बहुशस्ताराच्छाया दशन्परिवञ्चितः कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशास्वविचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यपायमपेक्षते ॥ ३३ ॥ वातान्दोलितपङ्कजच्युतरजःपुञ्जाङ्गरागोजवलो यः शृण्वन्कलकूजितं मधुलिहां संजातहर्षः पुरा। कान्ताचञ्चुपुटापवर्जितबिसग्रासग्रहेऽप्यक्षमः सोऽयं संप्रति हंसको मरुगतः कोष्णं पयो याचते ॥ ३४॥ १. 'स्थित्वा चिरं नभसि निश्चलतारकेण' इति वा पाठः. २. 'विततपक्षतिनान्तरिक्षे' इत्यपि पाठः.

·५६ काव्यमाला। तरौ तीरोद्भूते क्वचिदपि दलाच्छादितवपुः पतद्धारासारां गमय विषमां प्रावृषमिमाम् । निवृत्तायां तस्यां सरसि सरसोत्फुल्लनलिने स एव त्वं हंसः पुनरपि विलासास्त इह ते ॥ ३५ ॥ रे राजहंस किमिति त्वमिहागतोऽसि योऽसौ बकः स इह हंस इति प्रतीतः । तद्गम्यतामनुपदेन पुनः स्वभूमौ यावद्वदन्ति बक एष न मूढलोकाः ॥ ३६ ॥ दुष्टं बकोटनिकरोऽपि मरालबुद्ध्या मानप्रदे जनपदेऽत्र समागतोऽसि । तन्मौनमेव कुरु हे कलहंस नो चे- त्वं वक्ष्यसे बक इतीह विमूढलोकैः ॥ ३७ ॥ यो दिव्याम्बुजवृन्दमत्तमधुपप्रोद्गीतिरम्यं सर- स्त्यक्त्वा मानसमल्पवारिणि रतिं बध्नाति केदारके। तस्यालीकसुखाशया परिभवक्षोदीकृतस्याधुना हंसस्योपरि टिट्टिभो यदि रतिं धत्तेऽत्र को विस्मयः ॥ ३८ ॥ अन्या सा सरसी मराल मुनिभिर्यत्तीरसोपानिका- वित्यक्तान्बलितन्दुलान्कवलयन्दृष्टोऽसि हृष्टैर्मुखैः । एषा पक्कणवापिका कमलिनीखण्डेन गुप्तात्मभि- याधैस्त्वद्विधमुग्धबन्धनविधौ किं नाम नो सूयते ॥ ३९ ॥ हे हंसास्तावदम्भोरुहकुहररजोरञ्जितागाः सहेलं हंसीभिः पद्मखण्डे मधुरमधुकरारावरम्ये रसध्वम् । यावन्नाळुचिरं यो हरगलगरलव्यालजालालिनील- प्रोन्मीलन्मेघमालामलिनसकलदिङमण्डलोऽभ्येति कालः ॥ ४०॥ स्मरसि सरसि वीचीमम्बुदोलायितानां तदनु बिसलताग्रं त्वन्मुखाद्यन्मदाप्तम् ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। .. इति मनसि निविष्ठामालपनव इंसी त्यति बिगहन्दाजादिन राजहंसः ॥ ११ ॥ यः संतापनपाकगनि जगनां यत्रोपकारक्षमः संबंपामतानन मालनि नेत्राणि यः ! तस्याप्युन्नतिनम्बुदन्य महसे मत वदना वर्णनव परं गगल धक गम्गिमि ॥ १२ ॥ गर्न तद्द्वान्भीर्य नटनपि चिनं जालिकशनः सुख हंसोनिष्ठ त्वरितमनुनोऽन्यत्र गग्मः । न यावत्पन्भाकलुपिनतनुरि बिरट- न्यनोटों वालाश्चरणयुगलं नि कुरतं ॥ १३ ॥ आकारः कमनीयताकुलगृहं लीलालसा सा गतिः पकः कमलालयः कलनया लोकोत्तरं कृजितम् । यल्येयं गुणसंपदन्ति महती नसानिभव्यस्य ते नरम्यवनसममन्द्रकलहं नाहं सहे हंस है॥ १४ ॥ नद्यो नीचनरा दुरापपयसः कृषाः पयोराशयः क्षारा दुष्टचकोटकवाटतटोइशान्तटाकादयः । प्रान्वा भूतलमाकलव्य सकलानम्भोनिवेशानिति त्वां भो मानस संस्मरन्पुनरसी हंसः समभ्यागतः ॥ १५ ॥ हंस त्वं शरदिन्दुधामधवलः पक्षद्वयमोन्नतो धात्रीमण्डलमण्डनस्थिरपदः श्लाध्यं न किंवा तव । एकत्वं गतयस्तदा कुरुपे भेदं च दुग्धाम्भसो नूनं सर्वगुणान्वितस्य भवतस्ते नैव युक्तं मनाक् ॥ १६ ॥ क्रुद्धोलूकनखप्रपातविगलत्पक्षा ह्यपि स्वाश्रयं ये नोज्झन्ति पुरीपदुष्टवपुपस्ते केऽपि चान्ये द्विजाः । येऽपि खर्गतरङ्गिणीकमलिनीलेशेन संवर्धिता गाझं नीरमपि त्यजन्ति कलुपं ते राजहंसा वयम् ॥ १७ १५ ·५८ काव्यमाला। पक्षौ तावदतीन्द्रधामधवलौ धन्या गतेश्चारुता नादः सादरसुन्दराश्रुतिसुखः स्थानं सरो मानसम् । नीरक्षीरविवेचनं च सहजं श्लाघ्यो गुणानां गणः शेवालाङ्कुरपत्रभोजनमिदं नाहं सहे हंस हे ॥ ४८ ॥ हहो हंस महामते बलिभुजां मध्ये स्थिति मा कृथा लोकस्त्वां सितकाकमेव मनुते मीमांसते नो गतिम् । नो जानाति विमिश्रदुग्धपयसां दुग्धग्रहे नैपुणं घूकैः संप्रहरस्यते तव शिरस्त्वं धाम तूर्ण व्रज ॥ ४९ ॥ तटमनुतट पझे पझे निवेशितमानसं प्रतिकमलिनीपत्रच्छायं क्षणं क्षणमासिनम् । नयनसलिलैरुष्णैः कोष्णाः कृता जलवीचयो जलदमलिनां हंसेनाशां विलोक्य गमिष्यता ॥ ५० ॥ पीतं येन पुरा पुरन्दरपुरस्त्रीवारिकेलिक्षल- न्मन्दाराङ्कुरकर्णपूरसुरभि खर्गापगायाः पयः । पातुं पल्वलवारि पामरवधूपादार्पणप्रोच्छल- त्पङ्कातङ्कितभेकभिन्नमघृणो हंसः किमाकाङ्क्षति ॥ ५१ ॥ सन्त्यन्यत्रापि वीचीचयचकितचलत्क्रौञ्चचञ्चुप्रभिन्न- प्रोन्निद्राम्भोजरेणुप्रकरविरचनाहारिवारिप्रवाहाः । किंतु खच्छाशयत्वं जगति न सुलभं तेन गत्वापि दूरे बद्धोत्कण्ठोऽनुरागादनुसरति सरो मानसं राजहंसः ॥ ५२ ॥ ये वर्धिताः कनकपङ्कजरेणुमध्ये मन्दाकिनीविमलनीरतरङ्गभङ्गैः। ते सांप्रतं विधिवशात्खलु राजहंसाः शेवालजालजटिलं जलसाश्रयन्ति ॥ ५३ ॥ मैवं मंस्थाः स्थितिपदमहं मत्त एवाम्बुलाभो मय्यायत्तं जठरभरणं मत्कृता सक्रिया वा ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ५९. स्थास्यन्त्येते परिभवनपि प्राप्य हे पद्मसम- नैकारे कमललरलो निमिता राजहंसाः ॥ ५ ॥ यत्रापि तत्रापि गता भवन्ति हंला महीमण्डलमण्डनाय । हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां येषां नरालैः सह विप्रयोगः ॥५५॥ गाङ्गमम्बु सितमन्बु यानुनं कजलानमुभये निमज्जतः । चीयते न च न चापचीयते राजहंस तर शुद्धपक्षता ॥ ५६ ॥ हंसोऽसि तुमं सरमण्डणोऽसि धवलोऽसि धवल किं भणिमो। खलवायसाणमझे मूढ तुमं कत्थ पडिओसि ॥ ५७ ।। कारणवसेण सुन्दरि हंसा सेवन्ति गामवाहुलिया । गमयन्ति केवि दीहा पुणोवि जो जत्थ सो तत्थ ॥ ५८ ।। हंसो मसाणमझे काओजो वसइ पङ्कजवणम्मि । तहविहु हंसो हंसो काओ काओ वियाणीओ ॥ ५९ ॥ सव्वेमु तुमं पावेसि सरोवरं रायहंस नहुचुजम् । माणससरसारिच्छं कहवि भमन्तो ण पावेसि ॥ ६०॥ माणसविणा सुहाई जहय ण लव्भन्ति रायहंसेहिम् । तह तस्सवि तेहिविणा तीरुच्छङ्गा ण सोहन्ति ॥ ६१ ॥ परिसेसिअ हंसउलं पि माणसं माणसं ण संदेहो । अन्नत्थविजत्थ गया हंसा विबया ण भणन्ति ॥ १२ ॥ (इति हंसान्योक्तयः।) अथ शुकान्योक्तयः। किंशुकाद्गच्छ मा तिष्ठ शुक भाविफलाशया। वाहरङ्गप्रपञ्चेन के के नानेन वञ्चिताः ॥ ६३ ॥ किंशुके किं शुकः कुर्यात्फलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि किं कुर्वन्त्युपजीविनः ॥ ६४ ॥ शुक यत्तव पठनव्यसनं न गुणः स गुणाभासः। समजनि येन तवामरणं शरणं पञ्जरवासः ॥ ६५ ।।

·६.० काव्यमाला! धिक्तव शुक पठनव्यसनं जातं पञ्जरवासः । वरमन्ये द्विजराजगणस्तिष्ठति यः सुविलासः ॥ ६६ ॥ अये कीरश्रेणीपरिवृढं वृथा वासरशतं किमर्थ व्यर्थ त्वं क्षपयसि पलाशे रभसतः । यदा पुष्पारम्भे मुखमलिनि किं किंशुकतरो- स्तदैवं विज्ञातं फलपरिचयो दुर्लभ इति ॥ ६७ ॥ उच्चैरेकतरुः फलं च पृथुलं दृष्ट्वैव हृष्टः शुकः पक्कं शालिवनं विहाय जडधीस्तां नालिकेरी गतः । तत्रारुह्य बुभुक्षितेन मनसारम्भः कृतो भेदने ह्यायासो ननु केवलं विगलितो चञ्चुर्गता कूर्चताम् ॥ ६८ ॥ इदमकटु कपाटं जर्जरः पञ्जरोऽयं विरमति न गृहेऽस्मिन्क्रूरमार्जारयात्रा । शुक मुकुलितजिहं स्थीयतां किं वचोभि- स्तव वचनविनोदेऽनादरः पामराणाम् ॥ ६९ ॥ सत्साङ्गत्यमवाप्य यः पुरवने नानारसास्वादव- कीरः शास्त्रविचारचारुवचनैरानन्दकारी जने । देवेनास्फुटवाक्प्रपञ्चविहितश्रोत्रस्य तस्याटवीं प्राप्तस्यात्मसभाप्रगल्भकविषु स्यान्मौनमेवोचितम् ॥ ७० ॥ भ्रातः कीर कठोरचञ्चुकषणक्रोधायितैः कूजितैः किं माधुर्यनिषिक्तसूक्तिविशदः कण्ठावटुः शोष्यते । श्रीमद्राघवनामधेयमनिशं त्वं ब्रूहि मुक्तिप्रदं सेयं दैववशाद्दशा परिणता राजन्यपात्रस्य ते ॥ ७१ ॥ असुष्मिन्नुद्याने विहग खल एष प्रतिफलं विलोलः काकोलः कणति किल यावत्पटुतरम् । सखे तावत्कीर द्रढय हृदि वाचंयमकलां न मौनेन न्यूनीभवति गुणभाजां गुणगणः ॥ ७२ ।।

·अन्योक्तिमुक्तावली। इयं पल्ली भिल्लैरनुचितसमारम्भरसिकैः समन्तानाविष्टा विपमविषबाणप्रणयिभिः । तरोरस स्कन्धे गमय समयं कीर निभृतं न वाणी कल्याणी तदिह तब मुद्रेव शरणम् ।। ७३ ।। (इति शुक्रान्योक्तयः ।) अथ वकान्योक्तयः । नालेनैव स्थित्वा पादेनकेन कुञ्चितग्रीवम् । जनयति कुमुदभ्रान्ति वृद्धबको वालमत्स्यानाम् ॥ ७४ ॥ एप बकः सहसैव विपन्नः शाठ्यमहो व तु तद्गतमस्य । साधु कृतान्त न कश्चिदपि त्वां वञ्चयितुं सुशठोऽपि समर्थः ।। ७५ ।। कलयतु हंस विलासगतिं स वकः सरसि वराकः । नीरक्षीरविवेकविधौ तस्य कुतः परिपाकः ॥ ७६ ॥ वकेऽपि हंसेऽपि च वासभूमिरेकैव शुक्लो गुण एक एव । पृथग्विधातुं पयसी तु हंसे चातुर्यमास्ते न वके वराके ॥ ७७ ॥ वकोट मस्त्वां लघुनि सरसि कापि शफरै- स्तव न्याय्या वृत्तिर्न पुनरवगाढुं समुचितः । इतश्वेतश्चानंलिहलहरिहेलातरलित- क्षितिध्रप्रावौकहिलतिमि(ने)तः पतिरपाम् ॥ ७८ ।। न कोकिलानामिव मनु कूजितं न लब्धलास्यानि गतानि हंसवत् । न बर्हिणानामिव चित्रपक्षता गुणस्तथाप्यस्ति बके बकवतम् ॥ ७९ ॥ जातिस्तस्य न मानसे न शुचिभिर्वृत्तिम॒णालाङ्कुरै- नं ब्रह्मोद्वहनेन निर्मलयशःप्राप्तिन वाचः कलाः । जीवनसत्ववधेन बाह्यधवलोद्भाम्यत्सगर्व पुन- मिथ्यैवोन्नतकन्धरः शठबको हंसैः सह स्पर्धते ॥ ८० ॥ कस्त्वं लोहितलोचनास्यचरणो हंसः कुतो मानसा- किं तत्रास्ति सुवर्णपङ्कजवनं तोयं सुधासंनिभम् । १६

·६२
काव्यमाला ।
.
मुक्तास्फोटविभिन्नभूमिपटलं वैडूर्यरोहः कचि-
च्छम्बूकाः किमु सन्ति नेति च बकैराकर्ण्य हीहीकृतम् ॥८१
उभौ श्वेतौ पक्षौ चरति गगनेऽवारितगतिः
सदा मीनं भुङ्क्ते वसति सकलस्थाणुशिरसि ।
बके चन्द्रः सर्वो गुणसमुदयः किंचिदधिका
गुणाः स्थाने मान्या नरवर नतु स्थानरहिताः ॥ ८२ ।।
रेरे शिष्ट बकोट नाकतटिनीतीरे तपस्वित्रतं
ध्यानेनानिमिषोपभोगमनसा युक्तं करोषीदृशम् ।
एवं यत्किल मानसस्य पदवीं कास्ययुक्तं हि त-
नीरक्षीरविवेकनिर्मलधियो हंसस्य नान्यस्य सा ॥ ८३ ॥
सिक्खेसि गयं सिक्खेसि वक्किमा धवलिम समुव्वहसि ।
कह सिक्खसि बगराया पयनीरजुयंजुयाकरणम् ॥ ८४ ॥
(इति बकान्योक्तयः ।)
अथ खञ्जनान्योक्तिः।
आहारे शुचिता खरे मधुरता नीडे निरारम्भता
बन्धी निर्ममता बने रसिकता वाचालता माधवे
त्यक्त्वा तं द्विजकोकिलं मुनिवरं दूरात्पुनम्भिकं
वन्दन्ते बत खञ्जनं कृमिभुजं चित्रा गतिः कर्मणाम् ॥६५॥
(इति खञ्जनान्योक्तिः।)
अथ कोकिलान्योक्तयः ।
काकैः सह विवृद्धस्य कोकिलस्य कला गिरः ।
खलसङ्गेऽपि नैष्ठुर्य कल्याणप्रकृतेः कुतः ॥ ८६ ॥
समुद्गिरसि वाचः किं पुस्कोकिल सुकोमलाः ।
श्वभ्रेऽस्मिञ्जडपाषाणगुरुनिर्घोषभैरवे ॥ ८७ ॥
सहकारे चिरं स्थित्वा सलीलं बालकोकिल ।
तं हित्वाध करीरेषु विचरन्न विलज्जसे ॥ ८८ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली । inm कलकण्ठ यथा शोभा सहकारे भवद्विरः । खदिरे वा पलाशे वा किं तथा स्याद्विचारय ।। ८९ ॥ पक्कं चूतफलं भुक्त्वा गर्वान्नायाति कोकिलः । पीत्वा कर्दमपानीयं भेको भकभकायते ॥ ९० ॥ साधु साधुकृतं मौनं कोकिले प्रावृषि त्वया । दर्दुरा यत्र भाषन्ते कथं तव सुभाषितम् ।। ९१ ॥ न विना मधुमासेन अ(ह्य)न्तरं पिककाकयोः । वसन्ते च पुनः प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः ॥ ९२ ।। रसालशिखरासीनाः सन्तु सन्तु पतत्रिणः । तन्मञ्जरीरसास्वादबिन्दुरेकः कुहूमुखः ॥ ९३ ॥ गुणिनं गुणयति गुणवानितरस्तत्र वराकः । सहकाराङ्कुररसिकः कोकिल एव न काकः ॥ ९४ ॥ रे रे कोकिल मा भज मौनं किंचिदुदञ्चय पञ्चमरागम् । नो चेत्त्वामिह को जानीते काककदम्बकपिहिते चूते ।। ९५ ।। अस्यां सखे बधिरलोकनिवासभूमौ किं कृजितेन खलु कोकिल कोमलेन । एते हि दैववशतस्तदभिन्नवर्ण त्वां काकमेव कलयन्ति कलानभिज्ञाः ॥ ९६ ॥ कोकिल कलप्रलापरलमलमालोकसे रसाले किम् । शरनिकरभरितशरधिः शबरः सरतीह परिसरे सधनुः ॥ ९७ ॥ तवैतद्वाचि माधुर्य जातं कोकिल कृत्रिमम् । यैः पोषितोऽसि तानेव जातपक्षो जहासि यत् ॥ ९८ ॥ मूकीभूय तमेव कोकिल मधु बन्धुं प्रतीक्षख हे हेलोल्लासितमल्लिकापरिमलामोदानुकूलानिलम् । यत्रैतास्तव सूक्तयः सफलतामायान्त्यमी तूल्लस- त्पांसूत्तम्भभृतो निदाघदिवसाः संतापसंदायिनः ॥ ९९ ॥ १'दैवहतकाः' इति पाठः.

·काव्यमाला। येनानन्दमये वसन्तसमये सौरभ्यहेलामिल- भृङ्गालीमुखरे रसालशिखरे नीताः पुरा वासराः । आः कालस्य वशेन कोकिलयुवा सोऽप्यद्य सर्वा दिशः खेलद्वायसचञ्चुघातविदलन्मूर्धा मुहुर्धावति ॥ १०० ॥ कचिझिल्लीनादः क्वचिदतुलकाकोलकलहः क्वचित्कङ्कारावः क्वचिदपि कपीनां कलकलः । क्वचिद्धोरः फेरुध्वनिरयमहो देवघटना कथंकारं तारं रसति चकितः कोकिलयुवा ॥ १०१।। उत्कूजन्तु वटे वटे बत बकाः काका वराका अपि कां कुर्वन्तु सदा निनादपटवस्ते पिप्पले पिप्पले । सोऽन्यः कोऽपि रसालपल्लवलवग्रासोल्लसत्पाटवः क्रीडत्कोकिलकण्ठकूजनकलालीलाविलासक्रमः ।। १०२ ॥ यस्याकर्ण्य वचः सुधाकवलितं वाचंयमानामपि व्यग्राणि प्रथयन्ति मन्मथकथां चित्तानि चैत्रोत्सवे । रे रे काक वराक साकममुना पुंस्कोकिलस्याधुना स्पर्धाबन्धमुपेयुषस्तव नु किं लज्जापि नोजागरा ॥ १०३ ।। हे कोकिल क्षपय कालमलालसत्वं वाचंयमत्वमवलम्ब्य कियदिनानि । श्रीखण्डशैलसुहृदः प्रसरन्ति याव- ते वायवः सहचराः सहकारलक्ष्म्याः ॥ १०४ ॥ मा कलकण्ठ कलध्वनिमिह मिहिरमहीरुहस्य मूर्ध्नि कृथाः । मूलमिमं कथयिष्यति जडो जनस्तव गिरां सुतराम् ॥ १०५ ।। रे बालकोकिल करीरमरुस्थलीषु किं दुर्विदग्धमधुरध्वनिमातनोषि । अन्यः स कोऽपि सहकारतरुप्रदेशो राजन्ति यत्र तव विभ्रमभाषितानि ॥ १०६ ॥ १ अर्कवृक्षस्य. २ मूल् लोकस्तव प्रधानकारणमिममक कथयिष्यति.

·अन्योक्तिमुक्तावली । ६५ रे कीर कैतवसुगीरिति संकलय्य मामत्र संरससि सज्जनरञ्जनाय । बालोऽपि यत्र कलकण्ठसुकण्ठपीठ- संलोठिकोमलकुहूरुतपूर्णकर्णः ॥ १०७ ॥ परभृतशिशो मौनं तावद्विधेहि नभस्थलो- त्पतनविधये पक्षौ स्यातां न यावदिमौ क्षमौ । ध्रुवमपरथा द्रष्टव्योऽसि स्वजातिविलक्षण- ध्वनितकुपितध्वायत्रोटीपुटाहतिजर्जरः ॥ १०८ ॥ मालिन्यं भुवनातिशायि रुचिरं नो किंचिदप्याकृतौ(ता)- (व)अन्यैः पोषणमात्मनो विसदृशैस्तत्रापि काकैः किल । भ्रातः कोकिल सर्वमेतदमृतस्रोतस्विनीसोदरे माधुर्ये भवतो गिरां समधिके निर्नाम निर्मजति ॥ १०९ ॥ चूतोऽयं नवमञ्जरीपरिकरो वाचो ममास्याश्रया- ल्लप्स्यन्ते किल संप्रति प्रणयिनां मत्वेति यावस्थितः । तावत्कोटरगर्भसुस्थितवता घूकेन घूत्कुर्वता क्षुप्तः काकधिया स कोकिलयुवा धिङ्लानतामाकृतेः॥११०॥ दात्यूहाः सरसं रसन्तु सुभगं गायन्तु केकामृतः कादम्बाः कलमालपन्तु मधुरं कूजन्तु कोयष्टयः । दैवाद्यावदसौ रसालविटपिच्छायामनासादय- निर्विण्णः कुटजेषु कोकिलयुवा संजातमौनव्रतः ।। १११ ।। भ्रातः कोकिल कूजितेन किमलं नाद्याप्यनयो गुण- स्तूष्णीं तिष्ठ विशीर्णपर्णपटलच्छन्नः कचित्कोटरे । प्रोद्दामदुमसंकटे कटुरटत्काकावलीसंकुलः कालोऽयं शिशिरस्य संप्रति सखे नायं वसन्तोत्सवः ॥११२॥ अनुमतिसरसं विमुच्य चूतं नवनवमञ्जुलमञ्जरीपरीतम् । अपि पिकदयिते कथं मतिस्ते घटयति निष्फलपिप्पलेऽवलेपम् ॥११३ ।। १७ ·काव्यमाला। येनोषितं रुचिरपल्लवमञ्जरीभिः श्रीखण्डचम्पकरसालवने सदैव । दैवात्स कोकिलयुवा विचचार निम्बे तत्रापि रुष्टबलिपुष्टकुलैर्निनादः ॥ ११४ ॥ तावन्मौनेन नीयन्ते कोकिलैरिव वासराः । यावत्सर्वजनानन्ददायिनी वाक्प्रवर्तते ॥ ११५ ॥ (इति पिकान्योक्तयः।) अथ काकान्योक्तयः। तुल्यवर्णच्छदः कृष्णः कोकिलैः सह संगतः । केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते ॥ ११६ ॥ आमरणादपि विरुतं कुर्वाणाः स्पर्धया सह मयूरैः । किं जानन्ति वराकाः काकाः केकारवं कर्तुम् ॥ ११७ ॥ उषितः कोकिलयापि समं तदपि वराकः काकः । लभतेऽद्यापि न सुस्वरतां गुरुरिह कर्मविपाकः ॥ ११८ ॥ कर्णारुन्तुदमन्तरेण रणितं त्वां कोकिलं मन्महे माकन्द मकरन्दसुन्दरमिदं गाहस्व काक स्वयम् । भव्यानि स्थलसौष्ठवेन कतिचिद्वस्तूनि कस्तूरिकां नेपालक्षितिपालभालतिलके पर्चा न शङ्केत कः ॥ ११९ ॥ गात्रं ते मलिनं तथा श्रवणयोरुद्वेषकृत्क्रेङ्कितं भक्ष्यं सर्वमपि स्वभावचटुलं दुश्चेष्टितं ते सदा । एतैर्वायससङ्गतोऽस्य विनयैोकमूलैः परं यत्सर्वत्र कुटुम्बवत्सलमतिस्तेनैव वन्द्यो भवान् ॥ १२० ॥ पथि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा निरावरणाननां दधिभृतघटीं गर्वोन्नद्धः समुद्धतकंधरः । १. 'पतिते पड़े इति कुवलयानन्दे विकस्वरालंकारोदाहरणभूतेऽस्मिन् पद्ये स्थितः पाठः.

·अन्योक्तिमुक्तावली। ६७ निजसमुचितास्तास्ताश्चेष्टा विकारशताकुलो यदि न कुरुते काणः काकः कदा तु करिप्यति ॥१२१॥ रुक्षस्यामधुरम्य चातिमलिनच्छायस्य दृष्टस्य च क्षुद्रस्य क्षतिकारिणोऽतिचपलम्याह्लादविच्छेदिनः । ययं निम्बफलेषु काक भक्तस्तिक्तपु नैसर्गिकी प्रीतिस्तत्सदृशं विधविलसितं निप्पन्नमेतच्चिरात् ॥ १२२ ॥ प्रत्यङ्गणं प्रतितरुं प्रतिवापितीरं . काकाश्चलन्ति चलचञ्चपुटा रटन्तः । नो यान्ति तृप्तिमथ मण्डितपुण्डरीक- खण्डे वसन्नहह तृप्यति राजहंसः ॥ १२३ ॥ कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि रम्येषु संचरतु चूतवनान्तरेषु । पुंस्कोकिलस्य चरितानि करोतु कामं काकः कलध्वनिविधौ ननु काक एव ॥ १२४ ॥ किं कीरकोकिलमयूरमरालवंशे कोऽप्यत्र नास्ति धरणीतलरम्यहर्म्यः । येनाधुना कनकपञ्जरमध्यवर्ती काकः करोति कुरुतानि कुचेष्टितानि ॥ १२५ ॥ आकारो न मनोहरः श्रवणयोः शल्योपमं कूजितं वकं विडिकृतं कृतान्तसमयालम्बीदमालोकितम् । क्रीडासंवनने पृथग्जनचिते वासस्तरौ कुत्सिते तत्केनास्तु वराक काक कनकागारे तवावेशनम् ॥ १२६ ॥ कि केकीव शिखण्डमण्डिततनुः सारीव किं सुस्वरः किं वा हंस इवाङ्गनागतिगुरुः किं कीरवत्पाठकः । किंवा हन्त शकुन्तपोतपिकवत्कर्णामृतस्यन्दनं काकः केन गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ।। १२७ ॥

·६८ काव्यमाला। अत्रस्थः सखि लक्षयोजनगतस्यापि प्रियस्यागर्म वेत्त्याख्याति च धिक् शुकादय इमे सर्वे पठन्तः शठाः । मत्कान्तस्य वियोगतापदहनज्वालावलीचन्दनं काकस्तेन गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ॥ १२८॥ कोटिं जीव पिबामृतं ब्रज सखे शाखान्तरं वायस आयाते दयिते मनोरथशतैर्दास्यामि दध्योदनम् । एतज्जल्पति यावदध्वगवधूस्तावत्पतिः प्राङ्गणे त्रुट्यत्कञ्चुकजालकत्रुटत्रुटत्सर्वाङ्गमुज्जृम्भितम् ॥ १२९ ।। रेरे काक बराक साकममुना पुंस्कोकिलेन ध्वनिः (नेः) स्पर्धाबन्धमुपेयुषस्तव कथं वक्षो न याति द्विधा । यस्याकर्ण्य वचः सुधाकवलितं वाचंयमानामपि व्यग्राणि प्रथयन्ति मन्मथकथां चेतांसि चैत्रोत्सवे ॥ १३० ॥ नो चारू चरणौ न चापि रुचिरा चञ्चुर्न रुच्यं वचो नो लीलाललिता गतिर्न च शुचिः पक्षग्रहोऽयं तव । क्रूराक्राङ्कितदुर्भगां गिरमिह स्थाने वृथैवोद्भिर- न्मूर्ख ध्वाङ्ख न लजसे विसदृशं पाण्डित्यमुन्नाटयन् ॥ १३१ ॥ अनुचितफलाभिलाषी विधिनैव निवार्यते ह्यधमपुरुषः । द्राक्षाविपाकसमये मुखरोगो भवति काकानाम् ॥ १३२ ॥ जो जाणइ जस्स गुणे लोएसो तस्स आयरं कुणइ । पक्केदरकारामे काओ निम्बोअणि चुणई ॥ १३३ ॥ (इति काकान्योक्तयः) अथ कुकुटान्योक्तयः। भो लोकाः सुकृतोद्यता भवत तं लब्ध्वा भवं मानुषं मोहान्धाः प्रसरत्प्रमादवशतो माहार्यमाहार्यथाः। इत्थं सर्वजनप्रबोधमधुरो यामेर्धयामे सदा कृत्वोचं निजकंधरं प्रतिदिनं कोकूयते कुक्कुटः ॥ १३४ ॥ १. 'स्थिताः' इत्यपरपाठः. २. 'वारिदः' इति पाठान्तरम्.

·अन्यक्तिमुक्तावली । र महवह मियाण पटियाण पामर चोराण कुछडो कहइ । पलायन पलयं गयार यणी ।। १३५॥ (दनि युटान्याचानः।) अशनयन्तयः। गयन ना माबु पलभ्यन । उग्गामनिनिहाकर्गणा दाममा भवान् ॥ १३६ ॥ पनन्मिन्लयात्रने वक्षुविधः किं चिन्करः काकोलकापानकोकिलकुलरकोऽपि पार्थस्थितः । केकी वृजति बगदा विघटितव्गलावलीबन्धनः नव्यः म्यादिह सर्वलोकमननामानन्द्रनश्चन्दनः ।। १३७ ।। का कामृतं न कुमुमिनकवर्गकान्तिहागः कलापाः कण्ठच्छाया पुगंर्गलरुचिरुचिरा सौहृदं मघसङ्घः । विपिद्विजिह्वम्फुरदुरुपिशितनित्यमाहारवृतिः कः पुण्यः प्राप्यमेतत्सकलमपि सम्व नित्तवृत्तं मयूर ॥ १३८॥ बंगवलद्विटपपुञ्जमहारवोऽयं गजिन तीव्रतरहेतिरियं न शम्पा । दावाग्निधूमनिवहोऽयमये न मेघः किं नृत्यसि द्रुतमितो ब्रज तत्कलापिन् ॥ १३९ ।। अब नीलग्रीव क कथय सखे तेऽद्य मुनयः परं तोपं येपां तव रवविलासो वितनुते । अमी दूरात्कराः कणितमिदमाकर्ण्य सहसा स्वरन्ते हन्तुं त्वामहह शवराः पुङ्गितशराः ॥ १४० ।। हारीताः सरसं रसन्तु मधुरं कूजन्तु पुस्कोकिलाः सानन्दं गिरमुनिरन्तु च शुकाः किं तैः शिरःस्थैरपि । एकेनापि तटस्थितेन नदता श्रीखण्डनिस्तर्जना- यालानां च शिखण्डिता ननु महापाण्डित्यमुद्दण्डितम् ॥१४॥ १८

·५०
काव्यमाला।
किं दूरेण पयोधरा उपरि किं नान्ये रटन्तः श्रुता
निर्व्यापारतया च पक्षिषु गताः किं वा न पक्षा वृथा ।
रम्यं वा गगनेन किं विहरणं किंतूग्रकाकावली-
पर्यायप्रतिपत्तिलाघवभयाद्भूमौ स्थिता बर्हिणः ॥ १४२ ॥
यत्नादपि कः पश्येच्छिखिनामाहारनिर्गमस्थानम् ।
यदि जलदनिनदमुदितास्त एव मूढा न नृत्येयुः ॥ १४३ ॥
पीऊण पाणिय सखरम्भि पिट्टि नदिन्तिसि हिडिम्भा ।
होही जाण कलावो पयइच्चिय साहएताण ॥ १४४ ॥
( इति मयूरान्योक्तयः।)
अथ चक्रवाकान्योक्तयः।
कथय किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा
व्रजति दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित् ।
इति विहगसमूहान्नित्यमेवास्ति पृच्छन्
रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः ॥ १४५ ॥
अस्तं गतोऽयमरविन्दवनैकबन्धु-
र्भास्वान्न लयति कोऽपि विधिप्रणीतम् ।
हे चक्र धैर्यमवलम्ब्य विमुञ्च शोकं
धीरास्तरन्ति विपदं न तु दीनचित्ताः ॥ १४६ ॥
मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने क्लाम्यति
क्रन्दत्सु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयिताश्लिष्टं पुरः सारसम् ।
चक्राङ्गेन वियोगिना बिसलता नास्वादिता नोज्झिता
चक्रे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ।। १४७ ॥
वापीतोय तटतरुवनं पद्मिनीपत्रशय्या
चन्द्रालोको विकचकुमुदामोदहृधः समीरः ।
यत्रैतेऽपि प्रियविरहिणो दाहिनश्चक्रनाम्ना
तत्रोपायः क इह भवतु प्राणसंधारणाय ॥ १४८ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। कवलितमिह नालं कन्दलं चेह दृष्ट- मिह हि कुमुदकोशे पीतमम्भः सुशीतम् । इति विरटति रात्री पर्यटन्ती तटान्ते सहचरपरिमुक्ता चक्रवाकी वराकी ॥ ११ ॥ शतगुणपरिपाट्या पर्यटन्नन्तगले कुमुदकुवलयानां मध्यरात्रेऽपि खिन्नः । उपनदि दयितायाः कापि शब्दं निशम्य भ्रमति पुलिनपृष्ठे चक्रवाको वराकः ।। १५० ।। दिनान्ते चक्रवाकेन प्रियाविरहभीरुणा । तथा निःश्वसितं तेन यथा नोच्छसितं पुनः ॥ १५१ ।। पकनार्क प्रकटितरुपा पाटलेनास्तसंस्थं पश्यन्त्यक्ष्णाश्रुजललुलितेनापरेण स्वकान्तम् । अह्वश्छेदे दयितविरहाशकिनी चक्रवाकी द्वौ संकीर्णो रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ॥ १५२ ॥ उत्कृजति श्वसति मुद्धति याति तीरं तीरात्तरं तरुतलात्पुनरेति वापीम् । वाप्यां न तिष्ठति न चात्ति मृणालखण्डं चक्रः क्षपासु विरहे खलु चक्रवाक्याः ॥ १५३ ॥ अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान् वेधा विनिमित्सुरिव प्रजाः ।। १५४ ॥ आतपे धृतिमता सह वध्वा यामिनीविरहिणा विहगेन । सहिरे न किरणा हिमरश्मेर्दुःखिते मनसि सह्यमसह्यम् ॥ १५५ ॥ चक्रः पप्रच्छ पान्थं कथय मम सखे अस्ति स कापि देशो वस्तुं नो यत्र रात्रिः प्रचरति विहगायेति स प्रत्युवाच । नीते मेरौ समाप्ति कनकवितरणैः श्रीजगद्देवनाम्ना सूर्ये ह्यन्तर्हितेऽस्मिन्कतिपयदिवसैर्वासराद्वैतसृष्टिः ॥ १५६ ॥ ( इति चक्रवाकान्योत्तयः ।) 1. 'चक्रवचकवाकः' इति वा पाठः, ·७२ काव्यमाला। अथ चातकान्योक्तयः। सत्यं सत्यं मुनेर्वाक्यं नादत्तमुपतिष्ठते । अम्बुभिः पूरिता पृथ्वी चातकस्य मरुस्थली ॥ १५७ ॥ चातक धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरबुद्ध्या । इह हि पतिष्यति भवतो नयनयुगादेव वारि परम् ॥ १५८ ॥ एक एव खगो मानी चिरं जीवतु चातकः । म्रियते वा पिपासातो याचते वा पुरंदरम् ॥ १५९ ॥ भ्रातश्चातक कथयं सखे कीदृक् पापमकारि । नवजलदादपि चञ्चपुटे यत्ते पतति न वारि ॥ १६० ॥ गर्जितबधिरीकृतककुभा किमपि कृतं न घनेन । कियती चातकचक्षुपुटी सापि भृता न जलेन ॥ १६१ ॥ दीनोन्नतचलपक्षतया बद्दपि लब्धमवस्तु । चातक यत्संभावनया किमपि यदस्ति तदस्तु ॥ १६२ ॥ चातकस्य मुखचक्षुसंपुटे नो पतन्ति यदि वारिबिन्दवः । सागरीकृतमहीतलस्य किं दोष एव जलदस्य दीयते ॥ १६३ ॥ रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयता- मम्भोदागमने वसन्ति बहवः सर्वेऽपि नैतादृशाः । केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणी गर्जन्ति केचिद्वृथा यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ १६४ । अये वापीहंसा निजवसतिसंकोचपिशुनं कुरुध्वं मा चेतो वियति डयतो वीक्ष्य विहगान् । अमी सारङ्गास्ते जलदजलपानव्यसनिनो निरीहाणां येषां तृणमिव भवन्त्यम्बुनिधयः ॥ १६५ ॥ स्फटिकविमलं पीत्वा तोयं घनोदरनिःसृतं पिबति न पयो मासानष्टौ बतापि न चातकः । मनसि जलदं स्मृत्वा स्मृत्वा तृषापि न [बाध्यति] गुणवति जने बद्धाशानां श्रमोऽपि सुखावहः ॥ १६६ ॥ १. 'भुवनमहनीयव्रतभृतो' इति पाठः. २. 'बाधते' इति स्यात्.

·अन्योक्तिमुक्तावली । ७३ किमत्र हे चातक दीर्घकण्ठं प्रसार्य वक्रं करुणं विरौषि । रात्रौ दिवा वर्षति वारिदोऽत्र तथापि पन्नत्रितयं पलाशे ॥ १६७ ॥ विरम चातक दैन्यमपास्यतां बत चटूनि कियन्ति करिष्यसि । विधिविनिर्मितमम्बुकणद्वयं किमधिकं कलयापि करिष्यसि ॥ १६८ ॥ वीजैरङ्कुरितं जटाभिरुदितं वल्लीभिरुज्जृम्भितं कन्दैः कन्दलितं जनैः प्रमुदितं धाराधरे वर्षति । भ्रातश्चातक पातकं किमपि ते सम्यङ्ग जानीमहे येनास्मिन्न पतन्ति च पुटके द्वित्राः पयोविन्दवः ॥ १६९ ।। देवेन प्रभुणा स्वयं जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतं तत्तस्योपनयेन्मनागपि सदा नैवाश्रयः कारणम् । सर्वाशापरिपूरके जलधरे वर्षत्यपि प्रत्यहं सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्वित्राः पयोविन्दवः ॥ १७० ॥ रक्ताजपुञ्जरजसारुणितान्विमुच्य स्वस्थान्सुधारससमानपि वारिराशीन् । यश्चातकः पिबति वारिधरोदविन्दू- न्मन्ये तदानतिभयाच्छिरसोऽभिमानी ।। १७१ ॥ कूपे पानमधोमुखं भवति मे नद्यो वराक्यः स्त्रियः सामान्यैर्बकटिट्टिभैः सह सरस्येवं समालोकयन् । नादत्ते तृषितोऽपि हीनसलिलं क्रूरैर्वृतं जन्तुभि- मानादुन्नतकंधरः सुरपतिं तच्चातको याचते ॥ १७२ ।। हा धिक्परव्यसनदुर्ललिताशयेन केनापि रे सरल चातक वञ्चितोऽसि । येनाम्वुवाहमपि याचसि याचितस्य यस्यास्य याचितुरिवातिमलीमसत्वम् ॥ १७३ ॥ किं नाम दुष्कृतमिदं भवतश्चकास्ति येनात्र दैन्यपिशुनं बत याचितोऽपि ।

·७४ काव्यमाला। एते हि कामनिभृतोन्नतयोऽपि तृप्त्यै मुञ्चन्ति चातक पयो न पयोमुचस्ते ॥ १७४ ।। योऽयं वारिधरो धराधरशिरस्यभ्युन्नतः केवलं गर्जत्येव गभीरधीरनिनदैर्नायं सखे वारिदः । तत्ते चातक पातकस्य कतमस्यैतत्फलं पठ्यते येनासौ न ददाति याति न भवच्चेतोऽपि निर्विघ्नताम् ॥ १७५॥ अन्येऽपि सन्ति बत तामरसावतंसा हंसावलीवलयिनो जलसंनिवेशाः। कोऽप्याग्रहो गुरुरयं हतचातकस्य पौरंदरीं समभिवाञ्छति वारिधाराम् ॥ १७६ ॥ अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णां विनिम्नन्ति ये भातश्चातक किं वृथान रणितैः खिन्नोऽसि विश्राम्यताम् । मेघः शारद एष काशधवलः पानीयरिक्तोदरो गर्जत्येव हि केवलं भृशमपां नो बिन्दुमप्युज्झति ॥ १७७ ॥ यः कृष्णं कुरुते मुखं जनयति त्रासं तडिद्भिस्तु यो यश्च प्रार्थयते परं दलयति श्रोत्राणि यो गर्जितैः। सत्यं चातक तं तथाविधमपि भ्रातस्त्वया याचता जीमूतं कृतमेव तुल्यमनयोरर्थित्वतिर्यक्त्वयोः ।। १७८ ॥ धिग्वारिदं परिहृतान्यजलाशयस्य यश्चातकस्य कुरुते न तृषः प्रशान्तिम् । धिक् चातकं तमपि योऽर्थितयास्तलज्ज- स्तं तादृशं च यदुपैति पिपासितोऽपि ॥ १७९ ॥ अनुसर सरस्तीरं वैरं किमत्र महात्मना कतिपयपयःपानं मानिन्समाचर चातक । प्रलयपवनैरस्तं नीतः पुरातनवारिदो यदयमदयं कीलाजालं विमुञ्चति नूतनः ॥ १८० ॥ १. 'एतेऽभिकामविधृतोन्नतयोऽपि तृप्त्यै' इति पाठः.

·जन्योक्तिमुक्तावली।
७५
विश्वोपीगेऽपि पिबत्य न पद्माकरे यद्यपि चातकोऽयन् ।
बारक्षयन्तन्य मनु लबुत्वमत्रास्ति न किंचिदम्य ॥ १८१ ।।
(इति वातकान्योक्तयः।)
अथ चकोरस्य ।
चुलुकयन्ति चन्द्रबीवितिनविनश्नासि नूनमनारान् ।
अधिकतरनुप्मनुनयो सिमिति के मोऽवधारयति ॥ १८२ ।।
स्य तारात
आपूर्यंत पुनः स्फुरच्छफरिकासारोमिभिर्वारिभि-
भयोऽपि प्रविजृम्भमाणनलिनं पश्यामि तोयाशयम् ।
इत्याशाशत्तन्तुबद्धहृदयो नक्तंदिन दीनधीः
शुप्यत्यातपोषितस्य सरसस्तीरे जरत्सारसः ॥ १८३ ॥
अथ टिट्टिसत्य ।
स्वचित्तकल्पितो गर्वः कस्य नाम न विद्यते ।
उत्क्षिप्य टिट्टिमः पादौ शेते भङ्गभयाद्भुवः ॥ १८४ ॥
बक चटु तपसे त्वं शाखिनि वापि सान्द्रे
श्रय झटिति तटिन्याष्टिट्टिम त्वं तटानि ।
इह सरसि सरोजच्छन्नगम्भीरदेशे
ललितगतिरिदानी रंस्यते राजहंसः ॥ १८५ ॥
अथ मयूरपिच्छस्य।
व्यजनैरातपत्रैश्च भूत्वा पिच्छैः कलापिनाम् ।
स्थानभ्रष्टैरपि कृतं परेषां तापवारणम् ।। १८६ ॥
अस्मान्विचित्रवपुषश्चिरपृष्ठलग्ना-
न्कस्माद्विमुञ्चसि सखे यदिवा विमुञ्च ।
हा हन्त केकिवर हानिरियं तवैव
गोपालमौलिषु पुनर्भविता स्थितिनः ॥ १८७ ॥
इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक-
वृन्दारकराजपरमगुरुभधारक श्री १९ श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्य-
पण्डितहंसविजयगणिसमुच्चितायामन्योक्तिमुक्तावल्यां स्थलचरज-
लचरान्योक्तिनिरूपकस्तृतीयः परिच्छेदः ॥३॥

·७६
काव्यमाला।
चतुर्थः परिच्छेदः ।
सिद्धिश्रिया किं निहिताः कटाक्षा मनोवशीकर्तुमिहाश्वसेनेः ।
त एव भान्ति खकशीर्षदेशस्थितस्फटानां कपटेन मन्ये ॥ १ ॥
श्रेयः श्रियं दिशतु सद्गुणराजराजी-
राजीवजैत्रनयनः सुररत्नकल्पः ।
कल्पद्रुमः किल जनाभिमतार्थसिद्धौ
सिद्धौषधः स्मरगदे जिनवर्धमानः ॥ २ ॥
अथ समवसरणबन्धचित्रम् ।
सकललोकचकोरनिशाकर रजतकाय हरिध्वज शंकर |
रमण संयमिनां भवतारक कविकुलस्त्रुतमुक्तिपुरे वस ॥ ३ ॥
निखिलनाकिनिकायविनिर्मितं ततमहामणिहेमहिमांशुभिः ।
भिदुरवद्यमहीभृति रातु शं समवयुक् सरणं तव मुत्खनि ॥ ४ ॥
सुजन भो सुतरां चरमप्रभुं भुवनवर्तिजनार्तिनिवारकम् ।
कलनिनादमभीष्टसुखप्रदं दमिवरं धर चेतसि सद्वसुम् ॥ ५ ॥
शुद्धप्राग्वाटवंशाभ्रप्रभासनदिवाकरः।
दद्यादानन्दमानन्दसद्गुरुः सततोदयः ॥ ६ ॥
अथ प्रतिद्वारवृत्तानि ।
वर्यतुर्यपरिच्छेदे प्रतिद्वारस्य पद्धतिः ।
सम्यग्बुद्धिप्रबोधाय तन्यते मयकाधुना ॥ ७ ॥
शङ्खान्योक्तिमत्कुणोक्तिः खद्योतान्योक्तयस्ततः ।
भ्रमरान्योक्तयो ज्ञेया वाग्विलासविशारदैः ॥ ८ ॥
अथ विकलेन्द्रियाधिकारपद्धतावादी शङ्खान्योक्तयः।
उच्चैरुच्चर रुचिरं झिल्लीवर्त्मसु तरुं समारुह्य ।
दिग्व्यापिनि शब्दगुणे शङ्खः संभावनाभूमिः ॥ ९॥
कीटगृहं कुटिलोऽन्तः कठिनः क्षाराम्बुसंभवः शून्यः ।
शङ्खः श्रीपतिनिकटे केन गुणेन स्थितिं लभते ॥ १० ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली ।
अन्तः कुटिलतां विभ्रच्छङ्खः स खलु निठुरः ।
हुंकरोनि वामाननदेव बहु गण्यताम् ॥ ११ ॥
बिमलतां बननोनर जनयिता तव शङ्ख महोदधिः ।
मुद्रमलं तनुते नानिः मिट तो विधृता हृदि वक्रता ॥१२॥
जन्मन्यानननिधिः अभिनय मातिम्तवैवोचला
नाङ्गल्यं च जगप्रविजन नवन्तयागः ।
किंवा ने कमलापतिः प्रणनिता बेमन्नववंविध
माहान्ये सति शस सङ्गनमिदं कौटिल्यनन्तः कुतः ॥ १३ ॥
तातः क्षीनिधिः म्बसा जलधिजा भाना मुशद्रुमः
माजन्यं सह कोम्नुभन शुचिता यन्स द्विजशादपि ।
विटाणि स एव कम्बुरधुना पाखण्डिकान्नाकरे
विश्रान्तः प्रतिवासरं प्रतिगृहं भैध्येण कुक्षिभरिः ॥ १४ ॥
नाशापरिपूरिहुंकृतिमदो जन्मापि दुग्धोदवे-
गांबिन्दाननचुम्बि सुन्दरतरं पूर्णन्दुविम्बाद्रपुः ।
श्रीपा सहजा गुणाः किमपरं भण्यन्त एते हि य-
कौटिल्यं हृदि पाञ्चजन्य भवतस्तेनापि लज्जामहे ॥१५॥
गङ्खाः सन्ति सहस्रशो जलनिधींचीघटाघट्टिताः
पर्यन्नंपु लठन्ति ये दलशतैः कल्मापितक्ष्मातलाः ।
एकः कोऽपि च पाञ्चजन्य उदभूदाश्चर्यधामा सतां
यः संवर्तभरक्षमर्मधुरिपोः श्वासानिलैः पूर्यते ॥ १६ ॥
अम्भोधेरेव जाताः कति जगति न ते हन्त सन्तीह शङ्खा
यान्संगृह्य भ्रमन्ति प्रतिभवनममी भिक्षवो जीवनाय ।
एकः श्रीपाञ्चजन्यो हरिहरकमलकोडहंसायमानो
यस्याध्वानरमानैरसुरवरवधूवर्गगर्भा गलन्ति ॥ १७ ॥
पिता रत्नाकरो यस्य लक्ष्मीर्यस्य सहोदरी ।
शङ्खः प्रतिगृहं रौति कर्म तस्यैव कारणम् ॥ १८ ॥

·काव्यमाला। सो सद्दो धवलत्तणं च रयणादारंमि उप्पत्ती । सङ्खस्स तुज्झकुटिलत्तणेण सव्वंपि पन्भट्टम् ॥ १९ ॥ (इति शङ्खान्योक्तयः।) अथ मत्कुणस्य। मन्ये मत्कुणशङ्कया जलनिधौ गत्वा हरिः सुप्तवां- स्तन्नाभ्यम्बुरुहे प्रजापतिरभूल्लक्ष्मीश्च तद्वक्षसि । कैलासाचलमाश्रितः पशुपतिर्गौरी तदुत्सङ्गगा नक्षत्रग्रहमण्डलं च सकलं येषां भयानाम्यति ॥ २० ॥ शशिदिनकरौ व्योम्नि स्वर्गे शचीहृदयेश्वरो धनपतिरसौ कैलासाद्रौ हरिर्मकराकरे । शतधृतिरयं नाभौ शम्भुः श्मशानभुवं गतो भुजगरमणोऽधो मन्येऽहं द्रुतं किल मत्कुणात् ॥ २१॥ अथ खद्योतान्योक्तयः । जर्जरतृणाग्रमदहन्सर्षपकणमप्रकाशयन्नूनम् । कीटत्वमात्मतत्वात्खद्योतः ख्यापयन्भवति ॥ २२ ॥ इन्दुः प्रयास्यति विनङ्ख्यति तारकश्रीः स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न मणिप्रदीपाः । अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्य- त्युन्मेषमेष्यति भवानपि पूरमेतत् ॥ २३ ॥ अदृष्टिव्यापारं गतवति दिनानामधिपतौ यशःशेषीभूते शशिनि गतधाम्नि ग्रहगणे । तथान्धं संजातं जगदुपनते मेघसमये यथामी गण्यन्ते तमसि पटवः कीटमणयः ॥ २४ ॥ घनसन्तमसमलीमस दशदिशि निशि यद्विराजसि तदन्यत् । कीटमणे दिनमधुना तरणिकरान्तरितशीतकरम् ॥ २५॥ (इति खद्योतान्योक्तयः।)

·अन्योक्तिमुक्तावली। अथ भ्रमरान्योक्तयः। मधुकर तव करनिकरैः किं किं क्रान्तं न कुसुमानाम् । तद्वत्सरसिजमुकुले लब्धं किंचित्तदन्यतत्सत्किम् ॥ २६ ॥ गौरी चम्पककलिकामपहाय भ्रान्त दुर्बुद्धे । शाल्मलिकुसुमदलेषु स्वैरं गुञ्जन्न लज्जसे मधुप ॥ २७ ॥ कृत्वापि कोशपानं भृङ्गयुवा पुरत एव कमलिन्याः । अभिलषति वकुलकलिकां मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ॥ २८ ॥ सुरतरुकुसुमे मधु मधुरं यन्मधूपेन निपीतम् । सत्प्रयतोऽपि करीरतरौ लभतां कथमविगीतम् ॥ २९ ॥ भ्रमन्वनान्ते नवमञ्जरीषु न षट्पदो गन्धफलीमजिघ्रत् । सा किं न रम्या स च किं न रन्ता गरीयसी केवलमीश्वरेच्छा ॥३०॥ भ्रमर भ्रमता दिगन्तराणि क्वचिदासादितमीक्षितं श्रुतं वा । वद सत्यमपास्य पक्षपातं यदि जातीकुसुमानुकारि पुष्पम् ॥ ३१॥ अभिनवनलिनीविनोदलुब्धो मुकुलितकैरविणीवियोगभीरुः । भ्रमति मधुकरोऽयमन्तराले श्रयति स पङ्कजिनी कुमुद्वतीं वा ॥३२॥ द्विजपतिदयितां तां व्यक्तपुष्पां प्रदोषे- ऽप्यहह कुमुदिनी किं भृङ्ग मुझे स्वधार्थ्यात् । मलिन मधुप त्वय्यदः सर्वमह विहितमविहितं वा चिन्तयेत्को हि लोलः ॥ ३३ ॥ नो मल्लीमयमीहते न भजते मत्तेभकुम्भस्थली वासन्तीं वसते न चन्दनवनीमालम्बते न कचित् । जातीमेव हृदीश्वरीमिव महानन्दैककन्दाङ्कुरा ध्यायन्निवृतिमेति षट्दयुवा योगीव वीतभ्रमः ॥ ३४ ॥ केतकीकुसुमं भृङ्गः खण्ड्यमानोऽपि सेवते । दोषाः किं नाम कुर्वन्ति गुणापहृतचेतसः ॥ ३५ ॥ अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । मन्ये ·८० काव्यमाला मुग्धामनाप्तरजसं कलिकामकाले बालां कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥ ३६॥ विकटनितम्बायाः। बाला तन्वी मृदुतरतनुस्त्यज्यतामत्र शङ्का दृष्टा किं न भ्रमर चरता मञ्जरी भज्यमाना । तस्मादेषा रहसि भवता निर्दयं पीडनीया मन्दाक्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समग्रम् ॥ ३७॥ मदनमवलोक्य निष्फलमनित्यतां बन्धुजीवकुसुमानाम् । वनमुपगम्य अमरः संप्रति जातो जपासक्तः ॥ ३८ ॥ फुल्लेषु यः कमलिनीकमलोदरेषु चूतेषु यो विलसितः कलिकान्तरस्थः । पश्याथ तस्य मधुपस्य शरछपाये कृच्छ्रेण वेणुविवरे दिवसाः प्रयान्ति ॥ ३९ ॥ स्वामोदवासितसमग्रदिगन्तराला रक्ता मनोहरशिखा सुकुमारमूर्तिः । सेव्या सरोजकलिका तु सदैव जाता नीतस्तदैव विधिना मधुपोऽन्यदेशम् ॥ ४० ॥ धिक्कापि प्रलयानलैविटपिनो निर्दह्य भस्मीकृताः किंवा दैवगजेन पङ्कजवनं निष्कन्दमुन्मूलितम् । किंवा हन्त कृतान्तकेसरिभयात्त्यक्तो मदः कुञ्जरै- येनास्मिन्विरसे करीरकुसुमे हा भृङ्ग विश्राम्यसि ॥ ४१ ॥ यत्प्रोन्मत्तमतङ्गजाङ्गविगलदानाम्बुलोभभ्रम- भृङ्गाली किल कूजतीति विदुषां चित्ते विधत्ते धियम् । कर्णाभ्यर्णमुपेत्य किं ननु वदत्येषा शिरःकम्पनै- मास्मान्वारय नाग देहि विततं दानं चलाः संपदः॥४२॥ सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिकिं भूयसोक्तेन वा ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ८१ सत्यं विस्मृतवानसि अमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा- वन्तःशुन्यकरो निपेव्यत इति भ्रातः क एप ग्रहः ॥ १३ ॥ अनुसरति करिकपोलं अनरः श्रवणेन ताब्यमानोऽपि । गणयति न तिरकारं दानान्धविलोचनो नीचः ॥ १४ ॥ दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णताला- दृरीकृताः करिवरण नवान्धवुझ्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा भृङ्गाः पुनर्विकचपद्मवने चरन्ति ।॥ ४५ ॥ प्रतिबेशी हंसजनः क्रीडाभवनानि पुण्डरीकाणि । हृद्यं मधु जलममलं मधुकर तत्रैव यदि रमसि ॥ ४६ ॥ नातङ्गेन मदावलिप्तमतिना यत्कर्णतालानिलै- र्दानार्थ समुपागता मधुलिहो दूरं समुत्सारिताः । तल्यैवाननमण्डनक्षतिरमी भृङ्गाः पुनः सर्वतो जीविप्यन्ति बनान्तरेषु विलसत्पुष्पासवैः साधुभिः ॥ ४७ ।। यद्यप्याम्रतरोरमुण्य तरुणीकर्णावतंसोचिता- माजिघ्रनवमञ्जरी मधुप हे जातोऽसि पूर्णोत्सवः । वि(स्म) भवतस्तथाप्यनुचितं तद्वन्द्यमिन्दीवरं यस्यान्वाद्य मधूनि धूनितशिरो मञ्जु त्वयोद्गुञ्जितम् ॥ ४८ ॥ मधुकरगणश्चूतं त्यक्त्वा गतो नवमल्लिका पुनरपि गतो रक्ताशोकं कदम्बतरुं ततः । तदपि सुचिरं स्थित्वा तेभ्यः प्रयाति सरोरुहं परिचितजनद्वेषी लोको नवं नवमीहते ॥ ४९ ॥ यस्याः सङ्गमवाञ्छया न गणिता वाप्यो विनिद्रोत्पला यामालिङ्गय समुत्सुकेन मनसा यातः परां निर्वृतिम् । भग्नां तामवलोक्य चन्दनलतां भृङ्गेण यज्जीव्यते धैर्य नाम तदस्तु तस्य न पुनः स्नेहानुरूपं कृतम् ॥ ५० ॥ २० ·८२ काव्यमाला। यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुञ्च मुञ्च सखि मादरं कुरु । केतकीकुसुमगन्धमोहितो नान्यतो रतिमुपैति षट्पदः ॥ ५१ ।। मधुकर मा कुरु शोकं विचर करीरद्रुमस्य कुसुमेषु । घनतुहिनपातदलिता कथं नु सा मालती मिलति ॥ ५२ ॥ अपसर मधुकर दूरं परिमलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे । इह नहि मधुलवलाभो भवति परं धूलिधूसरं वदनम् ॥ ५३ ॥ दग्धा सा बकुलावली कवलितास्त्वेते रसालद्रुमाः पुष्टास्तेऽपि विनिद्रपुष्पपटलीपीतातपाः पादपाः । भ्रातर्भूङ्ग दवामिना वनमिदं वल्मीकशेष कृतं किं संप्रत्यपि काननान्तरपरिस्पन्दाय मन्दायते ॥ ५४ ॥ दूरादुज्झति चम्पकं न च भजत्यम्भोजराजीरजो नो जिघ्रत्यपि पाटलापरिमलं चूते न धत्ते रतिम् । मन्दारेऽपि न सादरो विचकिलामोदेऽपि संतप्यते तन्मन्ये क्वचिदङ्ग भृङ्ग तरुणेनास्वादिता मालती ॥ ५५ ॥ अनन्यसाधारणसौरभान्वितं दधानमत्युज्ज्वलपुष्पसंपदः । न चम्पकं भृङ्गगणः सिषेवे कथं सुगन्धेर्मलिनात्मनां रतिः ॥ ५६ ॥ ये वर्धिताः करिकपोलमदेन भृङ्गाः प्रोत्फुल्लपङ्कजरजःसुरभीकृताङ्गाः । ते सांप्रतं प्रतिदिनं गमयन्ति कालं निम्बेषु चार्ककुसुमेषु च दैवयोगात् ॥ ५७ ॥ अलियुवा विललास चिराय यस्त्रिदशशैवलिनीकमलोदरे । विधिवियोगनियोगवशीकृतो गततरौ स मरौ रमते कथम् ॥ ५८ ॥ अपि दलन्मुकुले बकुले यया पदमदायि कदापि न तृष्णया । अहह सा सहसा विमुखे विधौ मधुकरी बदरीमनुवर्तते ॥ ५९ ॥ पादेनापहता येन जातीलुब्धेन मल्लिका । अहो दैवादलेस्तस्य बदर्यपि सुदुर्लभा ॥ ६० ॥ १. 'हेलया'इति पाठान्तरम्.

·अन्योक्तिमुक्तावली। ८३ अलिरयं नलिनीवनमध्यगः कुमुदिनीमकरन्दमदालसः । विधिनिदेशविदेशानुपागतः कुटजपुप्परसं बहु मन्यते ॥ ६१ ।। येनामोदिनि पङ्कजन्य मुकुले पीतं मधु स्वेच्छया नीता येन निशा शशाधवला पद्मोदरे शारदी । भ्रान्तं येन मदप्रवाहमलिन नाण्डस्थले दन्तिनां सोऽयं भृङ्गयुवा करीरविटपे वनाति तुष्टिं कुतः ॥ ६२ ॥ इह सरसि सहपै मञ्जु गुञ्जाभिरामं मधुकर कुरु केलिं सार्धमम्भोजिनीभिः । अनुपममकरन्दामोददत्तप्रमोदा त्यजति [तव] (वत) न निन्द्रां मालती यावदेषा ॥ ६३ ॥ एनाममन्दमकरन्दविनिद्रबिन्दु- संदोहदोहदपदं नलिनी विमुच्य । हे मुग्ध षट्पद निरर्थकरागभाजि जातं मनस्तव जपाकुसुमे किमत्र ॥ ६४ ॥ निराचप्टे यष्टिं कुरबकतरोरजसरसा- मसद्भावं ब्रूते वदति बकुलानामकुशलम् । बनान्ते चूतानामभवनमिहाख्याति वसति- मसौ झिझीझाटे झटिति घटमानो मधुकरः ॥ ६५ ॥ निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले रसाले सालम्बो लवमपि लवङ्गे न रमते । प्रियङ्गो नो सङ्गं रचयति न चूते विचरति स्मरॅलक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकरः ॥ ६६ ॥ अन्ये ते सुमनोलिहः प्रहसदप्यम्भोजमुज्झन्ति ये वातान्दोलनकेलिचञ्चलदलप्रान्तैरपि त्रासिताः । अन्यः कोऽपि स एष षट्पदभटः संसह्य कर्णाहती- पैनानेकपगण्डगण्डलमिलद्दानाम्बुनि क्रीडितम् ॥ ६७ ॥ १. 'विधिवशात्परदेश' इति पाठान्तरम्, ·30 काव्यमाला। मा गा विषादमलिपोतक केतकीना- मन्तर्विगूढमनवाप्य मधुप्रकर्षम् । लाभः स एव भवतो यदि कण्टकानां श्रेणीभिरक्षतशरीरतया प्रयासि ॥ ६८ ॥ श्रियो वासोऽम्भोजे त्रिदिवसरिदम्भोजकुहरे हरेनाभीपझे मधु मधुकरो यः किल पपौ । स दैवादुन्मीलत्तपनकरतापव्यतिकर- व्यथाकम्प्रः संप्रत्यतरुमरुभूमौ विचरति ॥ ६९ ॥ आयाति याति पुनरेति पुनः प्रयाति पद्माङ्कुराणि विचिनोति धुनोति पक्षौ । उन्मत्तवद्रमति कूजति रारटीति कान्तावियोगविधुरः किल चञ्चरीकः ॥ ७० ॥ अयं नीलस्निग्धो य इह विहरत्यम्वुजवने विकोशे व्यागुञ्जन्मधुप इति तं जल्पति जनः । अहं शङ्के पङ्केरुहकुहरवासे व्यसनिनी श्रियं भृङ्गच्छद्मा मुररिपुरुपेतो रमयितुम् ॥ ७१ ॥ गन्धाढ्यां नवमालती मधुकरस्त्यक्त्वा गतो यूथिकां तां त्यक्त्वाशु गतश्च चम्पकतरं पश्चात्सरोजं गतः । रुद्धस्तत्र निशाकरेण सहसा क्रन्दत्यसौ मूढ हा संतोषेण विना विवेकिमन (साते) [सःसं] प्रामुवन्त्यापदम्॥७२॥ गन्धाढ्यासौ जगति विदिता केतकी स्वर्णवर्णा पद्मभ्रान्त्या रसिकमधुपः पुष्पमध्ये पपात । अन्धीभूतः कुसुमरजसा कण्टकैश्छिन्नपक्षः स्थातुं गन्तुं द्वयमपि सखे नैव शक्तो द्विरेफः ॥ ७३ ॥ मालतीमुकुले भाति गुञ्जन्मन्तमधुव्रतः । प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खमापूरयन्निव ॥ ७४ ॥ १. 'मूढधीः सन्तोषेण विना पराभवपदं प्राप्नोति मूढो जनः' इति पाठः.

·अन्योक्तिमुक्तावली।
८५
श्यामतया स्थूलतया दूरतया गन्धलोलुपैर्भमरैः ।
धावितमिभराजधिया दृष्टश्चेदग्रतो महिषः ॥ ७५ ॥
चिन्तयति न चूतलतां याति न जातिं न केतकी क्रमते ।
कमललतालममना मधुपयुवा केवलं कणति ॥ ७६ ॥
साहीणेसु न रचसि दुल्लहलम्भेसु वहसि अणुरायम् ।
हरिणाहि कमलकं खिर रे भसल सुटुकरं जियसि ॥ ७७ ॥
दुण्ढुण्णन्तो मरीहिसि कण्टयकलियाई केयइ वणाइम् ।
मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो न पाविहिसि ॥ ७८ ।।
वसिऊण सग्गलोए गन्धं लहिऊण पारिजायस्स ।
रे भसल किं न लज्जसि सेवन्तो निम्बकुसुमाइम् ॥ ७९ ॥
गयगन्धं वलियरसं भूमीपडियं च केतकीकुसुमम् ।
तहविहु पुन्वसनेहो भमरो आलिङ्गनं देई ।। ८० ॥
इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक-
वृन्दारकराजपरमगुरुभट्टारकश्री १९ श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्य-
हंसविजयगणिसमुच्चितायामन्योक्तिमुक्तावल्यां विकलेन्द्रियजीवा-
न्योक्तिनिरूपकश्चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४ ॥
पञ्चमः परिच्छेदः ।
श्रीमच्छपुरस्फारभूमिमौलिमणीयते ।
नमःपार्श्वजिनेशाय विश्वकल्पद्रुमाय ते ॥ १ ॥
तव पार्श्वेशपादाजसपर्यातत्परा नराः ।
सुखश्रीसर्वसंपद्भिर्विलसन्त्यद्भुतोदयाः ॥ २ ॥
वाचंयमेश शं देहि देहिनां त्रिदशैर्नतः ।
तनुच्छविजितवर्णाचल वीर गभीरक ॥ ३ ॥
धनुर्बन्धचित्रम् ।
भद्रं मम महावीर शीघ्रं दद कुरु प्रभो ।
कल्याणकमलागार क्षमारससमायुतः ॥ ४ ॥

·८६ काव्यमाला। शरवन्धचित्रम् । वयं स्मरामस्त्रिशलातनूजं सिद्धार्थसंतानकुलप्रदीपम् । न हावभावैर्मरुदङ्गनाभिर्मनो यदीयं विशदं प्रभिन्नम् ॥ ५ ॥ श्रीदातारं विश्वाधारं बुद्धयासारं नित्योदारम् । चञ्चद्वेरं वन्दे वीरं भूभृद्वीरं क्षेमागारम् ॥ ६ ॥ अष्टदलकमलबन्धचित्रमिदम् । श्रीविजयानन्दगुरुं विजयानन्दमन्दिरम् । भूरि भूरिशिरोरतं महोदयमभिष्टुमः ॥ ७ ॥ अथ प्रतिद्वारवृत्तानि । प्रतिद्वारक्रमं चञ्चत्सचमत्कारकारकम् । विरच्यते पञ्चमेऽथ परिच्छेदे पटीयसि ॥ ८ ॥ सामान्यभूधरान्योक्तिर्मन्दरोक्तिस्ततः परम् । हिमायन्योक्ति मै]नाकान्योक्तिपूर्वाचलोक्तयः ॥ ९॥ ततो विन्ध्याचलान्योक्तिर्मलयाद्रेः सदुक्तयः । रोहणोर्वीधरान्योक्ती रत्नस्यान्योक्तयस्तथा ॥ १० ॥ मञ्जु मुक्ताफलान्योक्तिः सुवर्णोक्तिस्ततः परम् । पित्तलोक्तिः समाख्याता धूल्युक्तिरपरा मता ॥ ११ ॥ अथ पृथ्वीकायपद्धतौ पूर्व सामान्यपर्वतस्य । नाधन्यानां निवासं विदधति गिरयः शेखरीभूतचन्द्राः शृङ्गैज्योत्स्नाप्रवाहं द्रुतमिव तुहिनं दिङ्मुखेषु क्षिपन्तः । येषामुच्चैस्तरूणामविहतगतिना वायुना कम्पिताना- माकाशे विप्रकीर्णः कुसुमचय इवाभाति ताराग्रहौधः ॥ १२ अथ मेरोः। धिक्कनकं तव कनकगिरे यस्य न जगदुपभोगः । वरमन्ये गिरयो येषां तृणकाष्ठाद्युपभोगः ॥ १३ ॥ १ अनुष्टुब्जातौ विद्युन्मालाछन्दः, ·अन्योक्तिमुक्तावली। ८७ ये संतोषसुखप्रवुद्धमनसस्तेषां न भिन्ना मुदो येप्यन्ये धनलोभसंकुलघियस्तेषां न तृष्णा हता । इत्थं कस्य कृते कृतः स विधिना ताहक्पदं संपदा स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुन मे रोचते ॥.१४ ॥ मुरारातिर्लक्ष्मी त्रिपुरविजयी शीतकिरणं करीन्द्र पौलोमीपतिरपि च लेभे जलनिधेः । त्वया किंवा लब्धं कथय मथितो मन्दरगिरे शरण्यः शैलानां यदयमदय रत्ननिलयः ॥ १५ ॥ अथ हिमालयस्य। विन्ध्यमन्दरसुमेरुभूभृतां यत्पतिस्तुहिनपर्वतोऽभवत् । ईश्वरश्वशुरताप्रभावतस्तद्भुवं जगति जृम्भते यशः ॥ १६ ॥ अथ मैनाकस्य । शक्रादरक्षि यदि पक्षयुगं तथापि [मैनाक सन्ति तव नेह गतागतानि । निःसत्त्वता च निरपत्रपता च किंतु पाथोनिधौ निपतता भवतार्जिता च ॥ १७ ॥ अथ पूर्वाचलस्य । इक्कुच्चिय उदयगिरी जयन्तु चूडामणी भुवणमझे । जोसीसे काऊणं मित्तं उदयं करावेइ ॥ १८ ॥ अथ विन्ध्यभूधरस्य । आचक्ष्महे बत किमद्यतनीमवस्था तस्याद्य विन्ध्यशिखरस्य महोन्नतस्य । यत्रैव सप्त मुनयस्तपसा निषेदुः सोऽयं विलासवसतिः पिशिताशनानाम् ॥ १९ ॥ मददादिति प्रतिभाति.

·८८ काव्यमाला। अथ मलयाचलस्य । वन्दामहे मलयमेव.यदाश्रयेण शाखोटनिम्बकुटजा अपि चन्दनन्ते । किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा यस्याश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव ॥ २० ॥ त्वं सेवितः किल फलाय तदस्तु दूरे व्यालान्निवारय निपीडयतो बलान्नः । एतत्तवाप्यभिमतं यदि तन्नमस्ते यामोऽन्यतो मलय हे नतु चन्दनाः स्मः ॥ २१ ॥ इक्कस्स मलयगिरिणो दिज्जइ रहागिरीणमझ्झम्मि । जत्थ विय कडुय निम्बा रुरका सिरिचन्दणं होन्ति ॥ २२ ॥ अथ रोहणाचलस्य । रोहणाचल शैलेषु कस्तुलां कलयेत्तव । यस्य पाषाणखण्डानि मण्डनानि महीभृताम् ॥ २३ ॥ रत्नानां न किमालयो जलनिधिः किं न स्थिरा मेदिनी किं न व्योम महत्पदं सुकृतिनां किं नाम नैवोन्नतम् । हहो रोहण किं तु याचकचमूनिःशङ्कटऋक्षति- क्षान्तिस्वीकरणेन गोत्रतिलकस्त्रैलोक्यवन्धो भवान् ॥ २४ ॥ (इति सामान्यविशेषपर्वतान्योक्तयः।) अथ रत्नान्योक्तयः । अनस्तमितसारस्य तेजसस्तद्विजृम्भितम् । येन पाषाणखण्डस्य मूल्यमल्पं वसुंधरा ॥ २५ ॥ यस्य वज्रमणेभैदे भिद्यन्ते लोहसूचयः । करोति तत्र किं नाम नारीनखविलेखनम् ॥ २६ ॥ सोमकान्तो मणिः स्वच्छः सूर्यकान्तस्तथा न किम् । उद्गारे तु विशेषोऽस्ति तयोरमृतवहिजः ।। २७ ।। १, चन्दनन्ति, चन्दनानि वा समुचितम्.

·अन्योक्तिमुक्तावली। ८१ स्फटिकस्य गुणो योऽसौ स एवायाति दोषताम् । धत्ते खच्छतवा छायां यतो मलवतामपि ॥ २८ ॥ सुधाकरकरस्पर्शाहहिवसि सर्वतः । चन्द्रकान्तमणे तेऽन्तदुत्वं लोकविश्रुतम् ॥ २९ ॥ वपुःपरीणाहगुणेन तेभ्यो यशस्विनः किं मणयो भवन्ति । तथापि चूडासु महीपतीनां त एव खेलन्ति न गण्डौलाः ॥ ३०॥ काचो मणिर्मणिः काचो येषां ते वहवो जनाः । विरलास्ते पुनर्येषां काचः काचो मणिमणिः ॥ ३१ ॥ मणिलठति पादाये काचः शिरसि धार्यते । परीक्षककरप्राप्तः काचः काचो मणिर्मणिः ।। ३२ ॥ त्यज निजगुणाभिमानं मरकत पतितोऽसि पामरे वणिजि । काचमणेरपि मूल्यं लभसे यत्नादपि श्रेयः ।। ३३ ।। नार्यन्ति रत्नानि समुद्रजानि परीक्षका यत्र न सन्ति लोकाः । आभीरदेशे किल चन्द्रकान्तं त्रिभिर्वराः प्रवदन्ति गोपाः ॥३४॥ भ्रष्टं नृपतिकिरीटाद्भूमौ पतितं तिरोहितं रजसा । विधिविलसितेन रत्नं जनचरणविडम्बनां सहते ॥ ३५ ॥ कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर्वचनीयंता ॥ ३६ ॥ विरम रन मुधा तरलायसे तव न कश्चिदिहास्ति परीक्षकः । विधिवशेन परिच्युतमाकरात्त्वमपि काचमणीकृतमीश्वरैः ॥ ३७ ॥ एकस्मिन्दिवसे मया विचरता प्राप्तः कथंचिन्मणि- मूल्यं यस्य न विद्यते भवति चेत्पृथ्वी समस्ता ततः । सोऽयं दैववशादभूदतितरां काचोपमः सांप्रतं किं कुर्मः कमुपास्महे क स सुहृद्यस्यैतदावेद्यते ॥ ३८ ॥ आघ्रातं परिलीढमुग्रनखरैः क्षुण्णं च यच्चर्वित क्षिप्तं यहत नीरसत्वकुपितेनेति व्यथां मा कृथाः ।

·९०
काव्यमाला।
हे माणिक्य तवैतदेव कुशलं यद्वानरणाग्रहा-
दन्तःसत्त्वनिरूपणाय सहसा चूर्णीकृतं नाश्मना ॥ ३९ ॥
यामस्ते शिवमस्तु रोहणगिरे मत्तः स्थितिप्रच्युता
वर्तिण्यन्त इमे कथं कथमपि खमेऽपि मैवं कृथाः ।
भ्रातस्ते मणयो वयं यदि भवन्नामप्रसिद्धास्ततः
किं शृङ्गारपरायणाः क्षितिभुजो नाङ्गीकरिष्यन्ति नः ॥ ४०॥
उत्तंसेषु ननत न क्षितिभुजां न प्रेक्षकैर्लक्षितः
साकाझं लुठितो न च स्तनतटे लीलावतीनां क्वचित् ।
कष्टं भोश्चिरमन्तरेव जलधेर्दैवाद्विशीर्णोऽभव-
खेलख्यालकुलाङ्गघर्षणपरिक्षीणप्रमाणो मणिः ॥ ११ ॥
पौरस्त्यैर्दाक्षिणात्यैः स्फुरदुरुमतिभिर्मित्रपाश्चात्यसङ्घ-
रौदीच्यैर्यत्परीक्ष्य क्षितिपतिमुकुटे न्यासि मणिक्यमेकम् ।
यद्येतस्मिन्कथंचित्कथयति कृपणः कोऽपि मालिन्यमन्यः
प्रेक्षावन्तस्तदा तं निरवधिजडतामन्दिरं संगिरन्ते ॥ ४२ ॥
ये गृह्णन्ति हठात्तृणानि मणयो ये वाप्ययःखण्डकं
ते दृष्टाः प्रतिधाम दग्धमनसो विच्छिन्नसंख्याश्चिरम् ।
नो जाने किमभावतः किमथ वा दैवादहो श्रूयते
नामाप्यत्र न तादृशस्य हि मणे रत्नानि गृह्णाति यः ॥ ४३ ॥
पथि परिहृतं कैश्चिदृष्ट्वा न जातु परीक्षित
विधृतमपरैः काचं मत्वा पुनः परिवर्जितम् ।
गवलगलनामन्यैः कृत्वा प्रघृष्टमपण्डितै.
मरकतमहो मार्गावस्थं कथं न बिडम्बितम् ॥ ४४ ॥
बणिगधिपते किंचिह्नमस्त्रपामिह मा कृथाः
कथय निभृतं केयं नीतिः पुरे तव संप्रति ।
मरकतमणिः काचो वायं भवेदिति संशये
-लवणवणिजां यब्यापारः परीक्षितुमर्पितः ॥ १५ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली ।
केनासीनः सुखमकरुणे नाकरादुद्धृतस्त्वं
विक्रेतुं वा समभिलषितः केन वास्मिन्कुदेशे ।
यस्मिन्वित्तव्ययभरमहो ग्राहकस्तावदास्तां
नास्ति भ्रातर्मरकतमणे त्वत्परीक्षाक्षमोऽपि ॥ ४६ ॥
न श्वेतांशुवदन्धकारदलनादुद्योतिता रोदसी
नाप्यरावतवन्निरस्तदितिजत्रासः कृतो वासवः ।
नो चिन्तामणिरत्नवत्रिभुवने छिन्ना विपचार्थिनां
भूत्वा तस्य हरेरुरःप्रणयिना किं कौस्तुभेनार्जितम् ॥ १७ ॥
सिन्धुस्तरबॅरुपलाल्य फेनान् रत्नानि पङ्कमलिनीकरोति ।
तथापि तान्येव महीपतीनां किरीटकोटीषु पदं लभन्ते ।। ४८ ॥
सन्त्यन्ये झषकेतनस्य मणयः किं नोल्लसत्कान्तयः
किंवा तेऽपि जनेन भूषणपदं न्यस्ता न शोभाभृतः ।
अन्यः कोऽपि तथापि कौस्तुभमणिः स्फीतः स्फुरद्दीधिति-
यः पूषेव नभः समुज्वलयति स्फारं मुरारेरुरः ।। ४९ ॥
इक्केण कोत्थुहेण विणा विरयणाय रच्चिय समुद्दो ।
कोत्थुह रयणंपि उरे जस्स वियं सोविहु महग्यो ॥ ५० ॥
(इति रत्नान्योक्तयः)
अथ मौक्तिकस्य ।
॥
यन्मुक्तामणयोऽम्बुधेरुदरतः क्षिप्ता महावीचिभिः
पर्यन्तेषु लुठन्ति निर्मलरुचः स्पष्टाहासा इव ।
तत्तस्यैव परिक्षयो जलनिधेवीपान्तरालम्बिनो
रत्नानां तु परिग्रहव्यसनिनः सन्त्येव सांयात्रिकाः ॥ ५१ ॥
आः कष्टं सुविवेकशून्यहृदयैः संसर्गमाप्तं च तै-
विक्रीतं बदरैः समं क्षितितले कुग्रामसीम्नि स्फुटम् ।
संविष्टं शठगाढमूढवदने घूत्कारदूरीकृतं
किं जानात्यगुणो जनो गुणमतो मुक्ताफलं रोद (दि)ति ॥५२॥

·काव्यमाला 1 अये मुक्तारत्न प्रचल बहिरुद्योतय गृहा- नपि क्षोणीन्द्राणां कुरु फलवतः स्वानपि गुणान् किमत्रैवात्मानं जरयसि मुधा शुक्तिकुह, महागम्भीरोऽयं जलधिरिह कस्त्वां गणयति ॥ ५३ ॥ (इंति मौक्तिकान्योक्तयः।) अथ सुवर्णस्य । हा हेम किं न तत्रैव विलीनो दहनोदरे । पाषाणशकलाधीनो यद्गुणग्रामनिर्णयः ॥ ५४ ॥ अग्निदाहे न मे दुःखं न दुखं ग्रावघर्षणे । एकमेव महदुःखं गुञ्जया सह तोलनम् ॥ ५५ ॥ (इति सुवर्णन्योक्तयः ।) अथ पित्तलस्य । रे रङ्ग हेमकलया तुलितोऽसि नूनं मानं जहीहि किमु पश्यसि नो विशेषम् । खर्ण हि रत्नखचितं नृपशेखरेषु त्वं पाप पामरवधूचरणेषु लीनः ॥ ५६ ॥ धूलिर्मूलपदार्थसार्थजननी स्तम्भाधवष्टम्भदा लेखाश्लेषकरी करीश्वरकरासङ्गिन्यवश्यं प्रिया । अग्रे गन्धमधोः शिशोः सुखकृतिः कालत्रयेऽपि स्थिरा तस्मालिसमं न चास्ति किमपि क्षेप्या मुखे पापिनाम् ॥५७॥ इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक- वृन्दारकराजपरमगुरुभट्टारकरी १९ श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्य- पण्डितहसविजयगणिसमुच्चितायामन्योक्तिमुक्तावल्यां पृथ्वीकायिका- न्योक्तिनिरूपकः पञ्चमः परिच्छेदः ॥ ५ ॥ १. कस्तूरिकानाम गन्धधूलिः, षण्डनाम मधुधूलिः, तेन गन्धमधोरग्रे स्थिता। प्राधान्य- ख्यापनार्थमेतत्कथनमिति.

·अन्योक्तिमुक्तावली। षष्टः परिच्छेदः । विलोकयन्ति ये स्वामिस्त्वदीयं वदनाम्बुजम् । ते भवन्ति भवत्तुल्या विभूत्या पार्श्वतीर्थप ॥ १ ॥ यस्य दृष्टिसुधावृष्टिसिक्तः सर्पो बभूव च । नागराजो नागकुले स पार्श्वः श्रेयसेऽस्तु वः ॥ २ ॥ स्वस्तिकवन्धचिनम् । भद्राय मम वामेय भव त्वममलद्युतिः । भवकाननमातङ्ग भविलोककजांशुमान् ॥ ३ ॥ सिद्धयेऽस्तु महावीर महावीरजगद्विभुः । यो विजित्य रणे रागाधरीन्वने जयश्रियम् ।। ४ ।। वीजपूराकृतिचित्रम् । देव त्वं संपदं धीर देयाः कल्याणसागर । देवेन्द्रार्चितपत्सार देशनो ज्ञातजादर ॥ ५ ॥ रीत्यन्तरेण मुरजवन्यचित्रम् । नित्यनम्र सुपर्वेश सुखाय शुभदायकः । वर्धमानवरोदार रदादार सतां भव ॥ ६ ॥ श्रीमत्तपागच्छखच्छसुरशैलसुरद्रुमम् । विजयानन्दसूरीशं ख़गुरुं प्रणिदध्महे ॥ ७ ॥ अथ प्रतिद्वारवृत्तानि । अथाभिव्यक्तये ब्रूमः : प्रतिद्वारान्यथाक्रमम् । स्पष्ट षष्ठपरिच्छेदे दक्षलक्षमुदां प्रदे ॥ ८ ॥ आदौ यादोनिवासोक्तिः पारावारवरोक्तयः । क्षीरनीरनिधेरुक्तिर्नयुक्तिर्जाह्नव्युक्तयः ॥ ९ ॥ स्फारकासारसाधूक्तिः पद्मपद्माकरोक्तयः । कूपकोक्तिः पावकोक्तिः कज्जलध्वजपद्धतिः ॥ १० ॥ १. प्रणिधानविषयीकर्महे आयाम इत्यर्थः. -- ·९४ काव्यमाला। तथा दावानलान्योक्तिधूमान्योक्तिर्जनप्रिया । पवनान्योक्तयो ज्ञेया लब्धवर्णगणैर्मुदा ॥ ११ ॥ अथ कायाधिकारपद्धती प्रथमं जलान्योक्तयः । शैत्यं नाम गुणस्तवैव भवतः खाभाविकी स्वच्छता किं ब्रूमः शुचितां व्रजन्त्यशुचयः सङ्गेन यस्यापरे । किं वातः परमस्ति ते स्तुतिपदं त्वं जीवनं देहिनां त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निरोर्बु क्षमः ॥ १२ ॥ अजं त्वज्जमथाजभूस्तत इदं ब्रह्माण्डमत्राभव- द्विश्वं स्थावरजङ्गमं तदखिलं त्वन्मूलमित्थं पयः । धिक् त्वां चौर इव प्रयासि शनकैनिःसृत्य जालान्तरे बध्यन्ते विवशास्त्वदेकशरणास्त्वामाश्रिता जन्तवः ॥ १३ ॥ संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते । खातौ सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणाः संसर्गतो यान्ति ते ॥ १४ ॥ स्वच्छं सज्जनचित्तवल्लघुतरं दीनार्थिवच्छीतलं पुत्रालिङ्गनवत्तथा च मधुरं बालस्य संजल्पवत् । एलोशीरलवङ्गचन्दनरसं कर्पूरपारीमिल- त्पाटल्युत्पलकेतकीसुरभितं पानीयमानीयताम् ॥ १५ ॥ (इति जलान्योक्तयः।) अर्थ समुद्रान्योक्तयः नावज्ञया न वैदग्ध्यादुदधेर्महिमैव सः । यत्तीरपङ्कमग्नानि महारत्नानि शेरते ॥ १६ ॥ रत्नैरापूरितस्यापि मदलेशोऽस्ति नाम्बुधेः । मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मातङ्गा मदविह्वलाः ॥ १७ ॥ १. ब्रह्माण्डमण्डात्पुनर्विश्वं' इति पाठ, ·अन्योक्तिमुक्तावली। अधः करोषि यद्रतं मूनी धारयसे तृणम् । दोपस्तवैव जलधे रत्नं रनं तृणं तृणम् ।। १८ ॥ अनया रलसमृद्ध्या सागर लहलहसि किमिह लहरीभिः । तव वल्लभा वराक्यो वहन्ति वर्षालु सलिलानि ॥ १९ ॥ हेलोल्लालितकल्लोल धिक् ते सागर गर्जितम् । यस्य तीरे तृपाक्रान्तः पान्थः गृच्छति कृषिकाम् ॥ २० ॥ निषेव्य सरितां पत्युन्तटी पक्षिगणा अपि । यत्पिबन्ति सरन्तोयं सेव लज्जा महोदधेः ॥ २१ ॥ अधिना सह मित्रत्वे दारिद्यं यदि जायते । लाञ्छनं सागरस्यैव मैत्रीकर्तुन लाञ्छनम् ॥ २२ ॥ अन्तः किंचित्किचिन्मुक्तानामह्ह विभ्रमं वहसि । दूरादर्शयसि पुनः क्षारोद्गारं जडाधीशः ॥ २३ ॥ अस्ति जलं जलराशौ क्षारं तम्कि विधीयते येन । लघुरपि वरं स कृपो यत्राकण्ठं जनः पिबति ॥ २४ ॥ मथितो लचितो बद्धः पीतो यद्यपि सागरः । गर्जत्युच्चैन्तदप्येप जडात्मानो हि निम्नपाः ॥ २५ ॥ यद्यपि बद्धः शैलैयद्यपि गिरिमथनमुपितसर्वस्वः । तदापि पुरंदरभीतक्ष्माधररक्षासु दीक्षितो जलधिः ॥ २६ ॥ यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्युदधिर्मणीन् । तथापि जानुदप्नोऽयमिति चेतसि मा कृथाः ॥ २७ ॥ वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिरेपा प्राप्तं मया सकलमेतदतः पयोधे- यद्वारुणैर्जलचरैर्न विदारितोऽस्मि ॥ २८ ॥ आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं तावर्जितमनेन महार्णवेन । १, 'दुरर्णवेन' इति पाठः.

·काव्य माला। क्षारीकृतं च वडवावदने हुतं च पातालकुक्षिविवरे विनिवेशितं च ॥ २९ ॥ चपलतरतरङ्गैर्दूरमुत्सारितोऽपि प्रथयति तव कीर्ति दक्षिणावर्तशङ्खः । इति कलय पयोधे पद्मनाभायोग्य- स्तव निकटनिषण्णैः क्षुल्लकैः श्लाध्यता का ॥ ३० ॥ बद्धस्त्वं ननु राघवेण जलधे मुष्टोऽसि देवासुरै. श्रीमद्रामशराग्निभीतमनसा त्यक्ता त्वया मेदिनी । आपीतस्त्वमगस्तिना निमिषतः कृत्वाथः मुक्तो भवान्, लोके गर्जसि यत्पुनस्त्वमधुना निर्लज्ज तुभ्यं नमः॥ ३१ ॥ किं चन्द्रेण महोदधेरुपकृतं दूरेऽपि संतिष्ठता वृद्धौ येन विवर्धते व्रजति च क्षीणे क्षयं सागरः । आ ज्ञातं परकार्यनिश्चितधियां कोऽपि स्वभावः सतां खैरङ्गैरपि ये न यान्ति तनुतां दृष्ट्वा परं दुःखितम् ॥ ३२ ॥ किं ब्रूमो जलधेः श्रियं स हि खलु श्रीजन्मभूमिः स्वयं वाच्यः किं महिमापि यस्य हि किल द्वीपं महीति श्रुतिः । त्यागः कोऽपि स तस्य बिभ्रति जगद्यस्यार्थिनोऽप्यम्बुदाः शक्तेः कैव कथापि यस्य भवति. क्षोभेण कल्पान्तरम् ।। ३३ ।। एतस्माज्जलधेर्जलस्य कणिकाः काश्चिद्गृहीत्वा ततः पाथोदाः परिपूरयन्ति जगतीं रुद्धाम्बरा वारिभिः । भ्राम्यन्मन्दरकूटकोटिघटनाभीतिभ्रमत्तारिकां प्राप्यैकां जलमानुषी त्रिभुबने श्रीमानभूदच्युतः ॥ ३४ ॥ दूरान्मार्गे ग्लपितवपुषो मारुतोत्तंसिताम्भ:- कल्लोलालीबहुलिततृणे धाविताः पान्थसार्थाः । व्यावर्तन्ते तटमुपगता यस्य विच्छिन्नवाञ्छा- स्तस्याम्भोधेर्विपुलपयसः कार्यतः किं न शुष्कम् ॥ ३५ ॥ १. 'कुहरे' इति पाठः. २. 'नय' इत्यपि पाठः, .

·अन्योक्तिमुक्तावली। ९७ . अधेरणःस्थगितभुवनाभोगपातालकुक्षेः पोतोपायादिह हि बहवो लङ्घनेऽपि क्रमन्ते । . आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात्तदानीं को नाम स्यादवरकुहरालोकनेऽप्यस्य शक्तः ॥ ३६ ॥ ग्रावाणो मणयो हरिर्जलचरो लक्ष्मीः पयोमानुषी मुक्तौघाः सिकताः प्रवाललतिका शैवालमम्भः सुधा । तीरे कल्पमहीरुहः किमपरं नाम्नापि रत्नाकरो दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति ।। ३७ ॥ एतस्मादमृतं सुरैः शतमखेनोचैःश्रवाः सद्गुणः कृष्णेनाद्भुतविक्रमैकवसतिर्लक्ष्मीः समासादिता । इत्यादिप्रचुराः पुरातनकथाः सर्वेभ्य एव श्रुता अस्माभिर्न च दृष्टमत्र जलधौ मृष्टं पयोऽपि क्वचित् ॥ ३८ ॥ संख्येया न भवन्ति ते युगशतैर्गाम्भीर्यमुख्या गुणाः सत्यं वारिनिधे तथापि तदिदं चित्ते विधत्ते व्यथाम् । खच्छन्देन तिमिङ्गिला निजकुलग्रासं पुनः कुर्वते यत्ते वारयितुं निजेऽपि विषये न खामिता विद्यते ॥ ३९ ॥ तृषं धरायाः शमयत्यशेषां यः सोऽम्बुदो गर्जति गर्जतूचैः । यस्त्वेककस्यापि न हंसि तृष्णां स किं वृथा गर्जसि निस्त्रपाब्धे ॥४०॥ कल्लोलैः स्थगयन्मुखानि ककुभाम_लिहैरम्भसा क्षारेणापि दिवानिशं जलनिधे गर्जन्न विश्राम्यसि । एतत्ते यदि घोरनक्रनिलयं स्वादुं विधास्यद्विधिः किं कर्तासि तदा न वच्मि तरलैस्तैरेव दुश्चेष्टितैः ॥ ४१ ।। यद्वीचीभिः स्पृशसि गगनं यच्च पातालमूलं रलैरुद्दीपयसि पयसा यत्पिधत्से धरित्रीम् । . धिक् सर्वं तत्तव जलनिधे यद्विमुच्याश्रुधारा- स्तीरे नीरग्रहणरसिकैरध्वगैरुज्झितोऽसि ॥ ४२ ॥ ..

·काव्यमाला। अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिनिकरमापास्यति मुनिः ॥ १३ ॥ इतः खपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विषा- मितश्च शरणार्थिनः शिखरिपत्रिणः शेरते। इतोऽपि वडवानलः सह समस्तसंवर्तकै- रहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः ॥ ४४ ॥ द्यामारोहति वाञ्छति स्थगयितुं तेजोऽपि तेजस्विना- मुच्चैर्गर्जति पूरयन्नपि महीमम्भोभिरम्भोधरः । कांश्चिद्रागुपजीव्य तोयचुलुकान्सिन्धो भवत्संनिधेः पानीयप्रचयेषु सत्स्वपि न ते जातो विकारः क्वचित् ॥ ४५ ॥ अये वारांराशे कुलिशकरकोपप्रतिभया- दयं पक्षप्रेम्णा गिरिपरिवृढस्त्वामुपगतः । त्वदन्तर्वास्तव्याद्यदि पुनरयं वाडवशिखी प्रदीप्तः प्रत्यङ्गं ग्लपयति ततः कोऽस्य शरणम् ॥ ४६॥ किं वाच्यो महिमा महाजलनिधेर्यस्येन्द्रवज्राहति- त्रस्तः क्ष्माभृदमजदम्बुनिचये कौलीनपोताकृतिः । मेनाकोऽपि गभीरनीरविलसत्पाठीनपृष्ठोल्लस- च्छैवालाकुरकोटिकोटरकुटीकुड्यान्तरे निर्वृतः ॥ ४७ ॥ रत्नानि रत्नाकर मावसंस्था महोर्मिभिर्यद्यपि ते बहुनि । हानिस्तवैवेह गुणैस्त्विमानि भावीनि भूवल्लभमौलिभाञ्जि ॥ ४८ ॥ कल्लोलवेल्लितहषत्परुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकराकर मावमस्थाः । किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्याप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥ ४९ ॥ १. 'बटुः इति पाठः, २. एकेनेति शेषः, ·अन्योक्तिमुक्तावली! अस्तंगते निजरिपावपि कुम्भयोनौ संकोचमाप जलधिन तु माद्यति स्म । गम्भीरतागुणचमत्कृतविष्टपानां शत्रुक्षयेऽपि महतामुचितं ह्यदः स्यात् ॥ ५० ॥ खच्छन्दं मन्दरादिभ्रमयतु मरुतस्ते च मुष्णन्तु सारं दुर्वारं वारिदाली पिवतु दहतु वा वह्निरौर्वः संगर्वः । यादःसंदर्भग¥ः पृथुतरगगनोत्सङ्गर.स्तरङ्गै- निमर्यादं समुद्र त्वयि चलति पुनर्विश्वमेतत्कुतस्त्यम् ॥ ५१ ॥ कृष्णाय प्रतिपादयन्वकमलां शीतद्युतिं शंभवे पीयूषं दिविषद्गणाय दिविषन्नाथाय दन्तीश्वरम् । धिग्धिक्प्रत्युपकारकातरधियः सर्वानिमानम्बुधे यैस्त्रातोऽसि न कुम्भसंभवमुनेर्गण्डूषभावं भजन् ॥ ५२ ॥ पातालं वसतिः परिच्छदपदं शेषादयः पन्नगा जामाता जगदीश्वरो मधुरिपुः पत्नी नभोनिम्नगा । कन्यैका कमला धनानि मणयः पुत्रौ शशाङ्कामृतौ(ते) निःसामान्यमहो महार्णव तव श्लाघ्या कुटुम्वस्थितिः ॥ ५३ ।। गम्भीरस्य महाशयस्य सहजस्वच्छस्य सेव्यस्य ते सर्व साध्विदकूप(?) किंतु तदपि स्तोकं किमप्युच्यते । पात्रं दूरमधःकरोति गुणवद्यः सोऽपि तृष्णाल्लमः प्रौढः प्रोन्मथने भवानपि पटुर्यत्तेन लज्जामहे ।। ५४ ॥ हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे 'नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः । तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो- भारस्योद्वहने करोषि कृपया साहाय्यकं यन्मरोः ॥ ५५ ॥ स्थानं कल्पतरोः सुधाजनिखनिश्चिन्तामणेः कोशभूः शय्यागारमजस्य मातृसदनं लक्ष्म्याः प्रपाम्भोमुचाम् । 'सवर्गः' इति वा.

·१००
काव्यमाला ।
और्वस्यावरणं गिरेश्व शरणं दुर्ग महद्वारणं
भूमेः प्रावरणं कथं कथमहो रत्नाकरो वर्ण्यते ॥ ५६ ॥
लक्ष्म्यास्त्वं निलयो निधिश्च पयसां निःशेषरत्नाकरो
मर्यादाभिरतस्त्वमेव जलधे ब्रूतेऽत्र कोऽन्यादृशम् ।
किं त्वेकस्य गृहागतस्य वडवावह्नेः सदा तृष्णया
क्लान्तस्योदरपूरणेऽपि न सहो यत्तन्मनाङ्मध्यमम् ॥ ५७ ॥
मार्गासन्नतरावरं विवरिकापर्यन्तशीतद्रुमा
यस्यां पान्थजनाः पिबन्ति सलिलं सोत्कण्ठमुत्कण्ठिताः ।
अम्भोधे किमु तैरसंख्यमणिभिः किं वा पयोभिर्घनै-
यस्यारात्तटमागतैः पथि जनैस्तृष्णातुरैगम्यते ॥ ५८ ॥
लच्छी धूया जामा उयोहरी तह घरन्निया गङ्गा ।
अमयमयंकाइ सुआ अहो कुडम्ब महो अहिणो ।। ५९ ॥
आकुट्टिऊण नीरं रेवारयणायरम्मि संपत्ता ।
नहु गच्छइ मरुदेसे सव्वं भरिया भरिजन्ति ॥ ६० ॥
रयणायस्स न हुया तुच्छि मानिग्गएहिं रयणेहिम् ।
तहविह चन्दसरिच्छा बिरला रयणायरे रयणा ॥ ६१ ॥
रयणाय रतीरठियाण पुरिसाण जं च दारिदम् ।
सारयणायरलज्जा नहु लज्जा इयर पुरिसाणम् ॥ ६२ ॥
सोसन्न गओ गओ रसायलं किं न फुट्टोऽसि ।
आसन्नसण्ठियाणं अन्नं न जलं पियन्ताणम् ॥ ६३ ॥
खणिओसि केण इत्थं केणविभरिओसि इत्तिय जलस्स ।
हा हालाहल सायर हा पुढवि निरत्थयं रुद्धा ॥ ६४ ॥
जह जह सरिया उज्जल भरेण तह तह किलम्मए उदधी ।
महिलाहिन्तो रिद्धी ईहन्ति कहं महापुरिसा ॥ ६५ ॥
महितो सरेहिं पीओ अगत्थिणा वाडवेण संतत्तो।
दहरहसुएण बद्धो रयणनिही तहवि गम्भीरो ॥६६॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। १०१ अन्नो कोऽवि सहावो समुद्दगम्भीरयाइ भावस्स । अमयं विसंहुआसो समयं विय जेण धरियाइम् ॥ ६७ ॥ जह गम्भीरो जह रयण निव्भरो जय निम्मलच्छाओ। ता किं विहिणा सो सर सवाणओ जलनिहीनकओ ॥ ६८ ।। खलजणसहसंगणं पडन्ति सुहणाण मत्थए णत्था । दहवयणकयविरोहे रयणनिहीवन्धणं पत्तो ॥ ६९ ॥ रयणेहिं निरन्तर पूरियस्स रयणायरस्स नहु गब्वम् । करिणो मुत्ताहलसंभएवि मयभिम्भला दिट्टी ॥ ७० ॥ इति सामान्यसमुद्रान्योक्तयः। अथ क्षीरसमुद्रस्य । माणिक्याकर पारिजातजनक श्रीकान्तलीलागृहं पीयूषाङ्कनिवास वासवनदीवैदग्ध्यदीक्षागुरो । धिक्क्षीराम्बुनिधे तदेवमखिलं रूपं यदभ्यागतो दिग्वासा क्षुधितश्चराचरगुरुर्देवो विपं पायितः ॥ ७१ ।। अथ सामान्यनद्यन्योक्तयः । कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोऽपि भविता ते । तटिनि तद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥ ७२ ॥ शरदि रविरश्मितप्ता बिभ्राणाः शोषमतिशयग्लपिताः । ज्वरिता इव लक्ष्यन्ते लवनयोग्या महासरितः ॥ ७३ ।। कुरु गम्भीराशयतां कल्लोलैर्जनय लोकविभ्रान्तिम् । वीतपयोधरलक्ष्मीः कस्य न चरणैर्विलक्यासि ॥ ७४ ॥ आसन्ननाशं सलिलं तटाके कूपादिकानामतियनलभ्यम् । नदि त्वमग्र्यासि जलाश्रयाणां यस्यां युगस्थायि सुलम्भमम्भः ॥ ७५ ॥ मलयस्य महागिरेरपत्यं तदनु भ्रातृमती पटीरवृक्षैः । अपि सैव महोदधेः कलत्रं तटिनी मौक्तिकसूः किमत्र चित्रम् ॥ ७६ ।। १. 'तवेदम्' इति स्यात्. २. 'यास्यति जलभरकालस्तव च समृद्धिलघीयसी भविता' इति वा पाठः,

·१०२
काव्यमाला।
आजन्मस्थितयो महीरुह इमे कामं समुन्मूलिताः
कल्लोलाः क्षणभङ्गुराः पुनरमी नीताः परामुन्नतिम् ।
अन्ताहपरिग्रहो बहिरपि भ्राम्यन्ति गन्धद्विप
भ्रातः शोण न सोऽस्ति यो न हसति त्वत्संपदं विप्लवान् ॥ ७७ ॥
छायां प्रकुर्वन्ति नमन्ति पुष्प[ष्पैः] फलं प्रयच्छन्ति तद्रुमा ये।
उन्मूल्य तानेव नदी प्रयाति तरङ्गिणां के प्रतिपन्नमस्ति ॥ ७८ ।।
अथ गङ्गायाः ।
यद्यपि दिशि दिशि सरितः परितः परिपूरिताम्भसः सन्ति ।
तदपि पुरंदरतरुणीसंगतिसुखदायिनी गङ्गा ॥ ७९ ॥
खच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा-
मूर्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाह्निकाहाय वः ।
भिद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदैर्ध्यादरिद्रद्रुम-
द्रोहोद्रेकमदोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ ८० ॥
(इति सामान्यविशेषनद्यन्योक्तयः।)
अथ तटाकान्योक्तयः ।
उद्दामाम्बुदनादनृत्यशिखिनां केकातिरेकाकुले
सुप्रापं सलिलं मरुष्वपि तदा निस्तर्षवर्षाप,
भीष्मग्रीष्मऋतौ परस्परदरादालोक्यमानं दिशो
दीनं मीनकुलं न पालयसि रे कासार कासारताम् ॥ ८१ ॥
हंसैलब्धप्रशंसैस्तरलितकमलप्रस्तरङ्गैस्तर -
नीरैरन्तर्गभीरैर्बकनिकरकृतत्रासलीनैश्च मीनैः ।
पालीरूढद्रुमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीतै-
र्भाति प्रक्रीडनाभिस्तव सचिवचलच्चक्रवाकस्तटाकः ॥ ८२ ॥
किं तेन संभृतवतापि सरोवरेण
लोकोपकाररहितेन वनस्थितेन ।
ग्राम्या वरं तनुतरापि तडागिका सा
या पूरयत्यनुदिनं जनतामनांसि ॥ ८३ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। अयमवसरः सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम् । इदमपि [च] सुलभमम्भो भवति पुरा जलधराभ्युदये ॥ ८४ ॥ एतस्मिन्मरुमण्डले परिचरत्कल्लोलकोलाहल- क्रीडत्कुङ्कुमपङ्कमङ्कविलसन्निःशङ्कमत्स्यव्रजम् । केनेदं विकसत्कुशेशयकुटीकोणक्कणत्षट्पद- श्रेणीप्रीणितपान्थमुज्ज्वलजलं चक्रे विशालं सरः ॥ ८५ ।। माद्यदिग्गजदानलिप्तकरटप्रक्षालनक्षोभिता व्योम्नः सीम्नि विचेरुरप्रतिहता यस्योर्मयो निर्मलाः । कष्टं भाग्यविपर्ययेण सरसः कल्पान्तरस्थायिन- स्तस्याप्येकबकप्रचारकलुषं जातं यदन्तर्जलम् ॥ ८६ ॥ स्तोकाम्भःपरिवर्तिताङ्गशफरग्रासार्थिनः सर्वतो लप्स्यन्ते बकटिट्टिभप्रभृतयस्तल्लेषु साधुस्थितिम् । सद्यः शोषमुपागतेऽद्य सरसि श्रीसद्मपद्माकरे तस्मिन्पङ्कजिनीविलासरुचयो हंसाः क यास्यन्त्यगी ।। ८७ ।। रे पद्माकर यावदस्ति भवतो मध्यं पयःपूरितं तावच्चक्रचकोरकङ्ककुररश्रेणी समुल्लासय । पश्चात्त्वं समटरकोटचटुलत्रोणीपुटव्याहति- त्रुट्यत्कर्कटकपरव्यतिकरैर्निन्दास्पदं यासससि ॥ ८८ ॥ अथ पनसरसः । क्रौञ्चः क्रीडतु कूर्दतां च कुररः कङ्कः परिष्वज्यतां मद्गुर्माद्यतु सारसश्च रसतु प्रोड्डीयतां टिट्टिभः । भेकाः सन्तु बका वसन्तु चरतु स्वच्छन्दमाटिस्तटे हहो पद्मसरः कुतः कतिपयसैविना श्रीस्तव ॥ ८९ ॥ (इति. तटाकान्योक्तयः ।) १. 'इदमति सुलभं चाम्भो' इत्यपि पाठः, ·१०४ काव्यमाला । अथ कूपान्योक्तयः। अमुद्रोऽपि वरं कूपः समुद्रेणापि तेन किम् । सुखादु सलिलं यत्र पीयते पथिकैः पथि ॥ ९० ॥ कूपप्रभवानां परमुचितमपां पट्टबन्धनं मन्ये । या शक्यन्ते लब्धुं न पार्थिवेनापि विगुणेन ॥ ९१ ॥ सगुणैः सेवितोपान्तो विनीतैः प्राप्तदर्शनः । नीचोऽपि कूपः सत्पात्रैर्जीवनार्थ समाश्रितः ॥ ९२ ॥ चित्रं न तद्यदयमम्बुधिरम्बुदौघ- सिन्धुप्रवाहपरिपूरतया महीयान् । त्वं त्वर्थिनामुपकरोषि यदल्पकूप निष्पीड्य कुक्षियुगलं हि महत्त्वमेतत् ।। ९३ ।। दिनमवसितं विश्रान्ताः मस्त्वया मरुकूप हे परमुपकृतं शेषं वक्तुं चिरं न वयं क्षमाः । भवतु सुकृतैरध्वन्यानामशेषजलो भवा- नियमपि घनच्छाया भूयात्तवोपटं शमी ॥ ९४ ॥ भीमश्यामप्रतनुवदनक्रूरपातालकुक्षि- क्रोडप्रान्तोपहितविभवस्याथ किं ते ब्रवीमि । येन त्वत्तः समभिलषतो वाञ्छितं क्षुद्रकूप क्लाम्यन्मूर्तेर्भवति सहसा कस्य नाधोमुखत्वम् ॥ ९५ ॥ भूयःप्रयासपरिलभ्यकियजलस्य रे कूप कोऽपि किमुपैति वदोपकण्ठम् । कूर्मः किमत्र कुचरित्रजनाभिरामे ग्रामे न चास्ति तटिनी न सरो न वापी ॥ ९६ ॥ (इति कूपान्योक्तयः।) अथ तेजाकायाधिकारपद्धतौ प्रथममग्नेः । त्रयस्त्रिंशत्कोटित्रिदशमुखवन्द्योऽसि जगतां किमेवं दह्यन्ते चपलपवनप्रेरकतया ।

·अन्योक्तिमुक्तावली । १०५ फलाढ्याः सर्वेषामुपकृतिकृतस्तेऽपि तरवो यदेषां भस्म स्यात्तदपि मरुतस्ते पुनरघम् ।। ९७ ॥ रुद्राङ्गं छगणानि(?) पङ्कजशामङ्गानि गाङ्गेयकं ताम्बूलेन समागमं दृषदहो तूलं च कूलं दृशोः । कर्पूरेण सहाधिवासमसमं काष्ठानि कुम्भीभव- न्पङ्कः शीर्षमवाप्य यद्विजयते सा पावकी साधना ॥ ९८ ॥ अथ प्रदीपान्योक्तयः । दैवादस्तं गते सूर्य त्वं चेल्लोकैः पुरस्कृतः । मा दीप मलिनोद्दारैः सदेहानि कलङ्कय ॥ ९९ ।। दीपो वातभयान्नीतः कामिन्या वसनान्तरे । निरीक्ष्य कुचसौन्दर्यमकरः कम्पते शिरः ॥ १०० ॥ ताबद्दीपय दीपममुं यावद्रजनिविरामः । भानुश्चेदुदयाभिमुख़स्तत्किं तव गुणधाम ॥ १०१ ॥ ( इति प्रदीपान्योक्तयः।) अथ दावानलान्योक्तयः । यस्या महत्त्वभाजो भवन्ति गुणिनो मिता धनुर्दण्डाः । दहतस्तां वंशाली को वनवहे विशेषस्ते ।। १०२ ।। हे दावानल शैलाग्रवासिनः साधु शाखिनः । मुग्ध व्यर्थ त्वया दग्धाः प्रेरितेन प्रभञ्जनैः ॥ १०३ ॥ दुर्दैवप्रभव प्रभञ्जन जवादुद्भूतभूमीरुहा- नेतान्सत्वगुणाश्रयानकरुणं पुष्यन्किमुन्माद्यसि । ब्रूमस्त्वां वनहव्यवाह यदमी दग्धार्धदग्धा अपि द्रष्टव्यास्तव तु क्षणाद्विलयिनो नामापि न ज्ञायते ॥ १०४ ॥ अभ्युन्नतेऽपि जलदे जगदेकसार साधारणप्रणयहारिणि हा यदेते । उल्लासलास्यललितं तरवो न यान्ति हे दावपावक स तावक एव दोषः ॥ १०५ ॥ २३ ·काव्यमाला। : विध्वस्ता मृगपक्षिणो विधुरतां नीताः स्थलीदेवता धूमैरन्तरिताः स्वभावमलिनैराशामही तापिता । भस्मीकृत्य सुपुष्पपल्लवफलैर्नम्रान्महापादपा- नुन्मत्तेन दवानलेन विपिनं वल्मीकशेष कृतम् ।। १०६ ॥ (इति दावानलान्योक्तयः ।) अथ धूम्रस्य । कामं श्यामतनुस्तथा मलिनयत्यावासवस्त्रादिकं लोकं रोदयते भनक्ति जनतागोष्ठी क्षणेनापि यः । मार्गेऽप्यङ्गुलिलग्न एव भवंतः स्वाभाविनः श्रेयसे हा खाहाप्रिय धूममङ्गजमिमं सूत्वा न किं लज्जितः ॥१०७॥ धूमः पयोधरपदं कथमप्यवाप्य वर्षाम्बुभिः शमयति ज्वलनस्य तेजः । दैवादवाप्य ननु नीचजनः प्रतिष्ठा प्रायः खबन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥ १०८ ॥ अथ वायुकायाधिकारपद्धतौ वायोरन्योक्तयः । क्षणादसारं सारं वा वस्तु सूक्ष्मः(क्ष्म) परीक्ष्यते । निश्चिनोति मरुत्तूर्ण तूलोच्चयशिलोच्चयौ ॥ १०९ ॥ वरतरुविघटनपटवः कटवश्चञ्चन्ति वायवो बहवः । तत्कुसुमबहलपरिमलगुणविन्यासे कृती त्वेकः ॥ ११० ॥ अतिपटलैरनुयातां सहृदयहृदयज्वरं विलुम्पन्तीम् । मृगमदपरिमललहरीं समीर पामरपुरे किरसि ॥ १११ ॥ तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । समुच्छ्रितान्येव तरून्प्रबाधते महान्महत्वेव करोति विक्रियाम्॥११२॥ ये जात्या लघवः सदैव गणनां याता न ये कुत्रचि- त्पन्यामेव विमर्दिताः प्रतिदिनं भूमौ निलीनाश्चिरम् । १. 'लग्न एव जनकस्याभ्येति' इत्यपि पाठः,

·अन्योक्तिमुक्तावली ।
१०७
उत्क्षिप्ताश्चपलाशयेन मरुता पश्यान्तरिक्षे सखे
तुङ्गानामुपरि स्थिति क्षितिभृतां कुर्वन्त्यमी पांशवः ॥ ११३ ॥
परमो मरुत्सखामेस्तेजोवृद्धिं तनोति तज्जातु ।
दीपं हरति तदस्य ज्ञातं प्रतिपन्ननिर्वहणम् ।। ११४ ॥
प्राणास्त्वमेव जगतः पवनस्त्वमेव
विश्वं पुनासि परितो परितो विहृत्य ।
एकं पुनः सकलभूषण दूषणं ते
वह्नेः सखा भवसि यद्भवनं दिधक्षोः ॥ ११५ ॥
शाखाभिहरिता दिशः कलयिता श्रीसंविभागोत्सवं
तारोल्लम्बकुटुम्बके प्रथयिता पान्थातिथेयीमसौ ।
इत्थं नाथमनोरथप्रथिमभिः सार्ध प्रवृद्धे पुरा
हा दुर्वात किमाततान तदिदं वाले रसाले भवान् ॥ ११६ ॥
कोऽयं भ्रान्तिप्रकारस्तव पवनपदं लोकपादाहतीनां
तेजस्विवातसेव्ये नभसि नयसि यत्पांशुपूरं प्रतिष्ठाम् ।
अस्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपथोपद्रवस्तावदास्तां
केनोपायेन सह्यो वपुषि कलुषतादोषपोपस्तवेह ॥ ११७ ॥
हहो दग्धसमीर सर्पति भवत्यस्मिन्वने शाखिनां
शाखाघर्षणजः स कोऽपि सुचिरं जज्वाल दावानलः ।
येनादायि पलायमानहरिणं भस्मीभवद्भूरुहं ..
शुष्यन्निर्झरमुत्पतत्खगकुलं वेल्लद्भुजङ्गं वनम् ॥ ११८ ॥
अहह चण्डसमीरण दारुणं किमिदमाचरितं चरितं त्वया ।
यदिह चातकचञ्चपुटोदरे पतति वारि तदेव निवारितम् ॥११९॥
इति वायोरन्योक्तयः ।
इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक-
वृन्दारकराजपरमगुरुभट्टारकश्री १९श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्यपण्डित-
हंसविजयगणिसमुच्चित्तायामन्योक्तिमुक्तावल्यां जलाग्निसमीरा-
न्योक्तिनिरूपकः षष्ठः परिच्छेदः ॥ ६ ॥

·१०८
काव्यमाला ।
सप्तमः परिच्छेदः।
परज्योतिःवरूपाय पराय परमात्मने ।
नमः श्रीपार्श्वनाथाय श्रेयःश्रेणीविधायिन ॥१॥
कारुण्यपुण्यसत्सद्म कुरु त्वं जनबान्धव ।
मम श्रीपार्श्वतीर्थेश सुप्रसादं सुखास्पदम् ॥ २ ॥
भजध्वमेनं भो भव्याः श्रीकामाय जिनेश्वरम् ।
रम्यदं तं सुखागारं मनोभवभवप्रभम् ॥ ३ ॥
भववारांनिधौ कुम्भभवं बोधितसत्सभम् ।
भगवन्तं जराजन्मरोगहं चित्तजं हरम् ॥ ४ ॥
द्वाभ्यां खड्गबन्धचित्रम् ।
श्रमणप्रकरैर्वन्ध सद्यस्तव पदौ मम ।
महानन्दपदं दत्तां त्रैशलेययशोधर ॥ ५ ॥
हलबन्धचित्रम् ।
धन्यास्त एव देवार्थ ये त्रिसंध्यं पदद्वयम् ।
आराधयन्ति विधिवज्जन्मभाजोऽनिशं तव ॥६॥
सज्ज्ञानमञ्जमाणिक्यवररोहणभूधरम् ।
वन्दामहे विश्ववन्धु साधुश्रीवन्तनन्दनम् ॥ ७ ॥
अथ प्रतिद्वारवृत्तानि ।
सांप्रतं सुखबोधाय परिच्छेदे च सप्तमे ।
चित्रानुप्रासयमकगुणालंकारभासुरे ॥ ८ ॥
विचक्षणजनश्रेणीहर्षोत्कर्षकृते मया ।
सरलानुक्रमणिका प्रतिद्वारस्य प्रोच्यते ॥ ९ ॥ (युग्मम्)
सामान्यपादपान्योक्तिरशोकतरुपद्धतिः ।
चन्दनोक्तिश्चम्पकोक्तिर्माकन्दोक्तिर्मनोरमा ॥१०॥
काकतुण्डोक्तिरपरा मल्लिकोक्तिरनोपमा(?)।
पाटलोक्तिश्च पद्मोक्तिः पद्मिन्युक्तिः स्फुटाः स्मृताः ॥ ११ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली।
१०९
मालत्युक्तिर्वालकोक्तिः केतक्युक्तिधैर्मता ।
पनसोक्तिः कदल्युक्तिद्राक्षोक्तिर्दाडिमोक्तयः ॥ १२ ॥
नारिकेल्युक्तयश्चापि तालवृक्षोक्तयस्ततः ।
भूर्जद्रुमोक्तयो ज्ञेयाश्वत्थ(१)वृक्षोक्तयस्तथा ।। १३ ॥
न्यग्रोधान्योक्तयस्तद्वन्मधूकान्योक्तयः पुनः ।
इक्ष्वन्योक्तिश्च पीलूक्तिबंदर्यन्योक्तयोऽपि च ॥ १४ ॥
शाल्मल्यन्योक्तयश्चैवं निम्बभूमीरुहोक्तयः ।
खदिरान्योक्तयः ख्याता वंशजात्युक्तयस्तथा ॥ १५ ॥
किंशुकान्योक्तयस्तद्वत्पलाशकुसुमोक्तयः ।
बब्बूलान्योक्तयो ज्ञेयाः शाखोटान्योक्तयः स्फुटाः ॥ १६ ॥
चिञ्चिण्युक्तिः करीरोक्तिः कण्टकोक्तिस्ततः परम् ।
कन्थेयुक्तिश्च बिल्वोक्तिरर्कक्षोणीरुहोक्तयः ॥ १७ ॥
जवासोक्तिर्यवस्योक्तिः शाल्युक्तिश्च तिलोक्तयः ।
ततो विशिष्टमञ्जिष्ठान्योक्तयो विजयोक्तयः ॥ १८ ॥
दक्षलक्षप्रियतमा तमाकूक्तिः प्रकीर्तिता ।
लशुनोक्तिर्बादरोक्तिः फेनिलान्योक्तयः पराः ॥ १९ ॥
कण्टारिकाया अन्योक्तिः सणान्योक्तिरुदाहृता ।
धत्तूरपादपान्योक्तिरवधेया तृणोक्तयः ॥ २० ॥
नागवल्लीदलान्योक्तिस्तुम्बिवल्युक्तयः पुनः ।
कारल्यन्योक्तयो ज्ञेयाः कोहलिन्युक्तयो वराः ॥ २१ ॥
अथ वनस्पतिकायाधिकारपद्धतौ प्रथमं सामान्यवृक्षान्योक्तयः ॥
छायामन्यस्य कुर्वन्ति स्वयं तिष्ठन्ति चातपे ।
फलन्ति च परार्थे च नात्महेतोर्महाद्रुमाः ॥ २२ ॥
वर्त्मनि वर्मनि तरवः पथि पथिकजनैरुपास्यते छाया ।
स च नैव चिरं विटपी यं गृहमाप्तोऽध्वगः स्मरति ॥ २३ ॥
शाखाशतचितवृतयः सन्ति कियन्तो न कानने तरवः ।
परिमलभरमिलदलिकुलदलितदलाः शाखिनो विरलाः ॥ २४ ॥

·११० काव्यमाला। कलयति किं न सदा फलतां बहुफलतां च स वृक्षः । यस्य परोपकृतौ कश्चिन्न सपक्षोऽपि विपक्षः ॥ २५ ॥ कुसुमं पुनरबहुफलं तरुजातेरिति रीतिः । कृशकुसुमे सति बहुफलता तरुवरनवनीतिः ॥ २६ ॥ शशविश्रामिणः सर्वे सन्ति सर्वत्र पादपाः । स एव विरलः शाखी यत्र विश्रमते करी ॥ २७ ॥ वने वने सन्ति वनेचराणां निवासयोग्यास्तरवोऽपि किं तैः । स पुण्यशाखी कचिदेक एव यस्याश्रयं वाञ्छति वारणेन्द्रः ॥२८॥ एणश्रेणिः शशकपरिषज्जम्वुकानां कुटुम्ब केकिव्यूहः श्रयति सहसा यत्र तत्रापि गुर्छ । कोऽसौ धन्यः कथय सुकृती पादपोऽअंलिहश्री- यस्य च्छायां श्रयति सहसा आतपातः करीन्द्रः ॥ २९ ॥ भीष्मग्रीष्मखरांशुतापमसमं वर्षाम्बुतापक्लमं भेदच्छेदमुखं कदर्थनमलं मादिभिर्निर्मितम् । सर्वग्रासिदवानलप्रसृमरज्वालोत्करालिङ्गनं हंहो वृक्ष सहख जैनमुनिवद्यत्त्वं क्षमैकाश्रयः ॥ ३० ॥ किं जातोऽसि चतुप्पथे घनतरं छन्नोऽसि किं छायया छन्नश्चेत्फलितोऽसि किं फलभरैः पूर्णोऽसि किं संनतः । हे सद्वृक्ष सहख संप्रति सखे शाखाशिखाकर्षण- क्षोभामोटनभञ्जनानि जनतः खैरेव दुश्चेष्टितैः ॥ ३१ ॥ आमोदैर्मरुतो मृगाः किसलयोल्लासैस्त्वचा तापसाः पुप्पैः षटुरणाः फलैः शकुनयो धार्दिताश्छायया । स्कन्धैर्गन्धगजास्त्वयैव विहिताः सर्वे कृतार्थास्तत- स्त्वं विश्वोपकृतिक्षमोऽसि भवता भग्नापदान्ये द्रुमाः ॥ ३२ ॥ कुर्वन्षदमण्डलस्य इलस्य कुसुमामोदप्रदानोन्मुख संप्रीणन्प्रसभं मनोहरफलखादार्पणादध्वगान् ।

·अन्योक्तिमुक्तावली । १११ छायां संततशीतलां विरचयंश्चण्डांशुतप्ताङ्गिनां सौजन्यं तरुराज भो प्रथय यत्ते रत्नगर्भा प्रसूः ।। ३३ ॥ छायासुप्तमृगः शकुन्तनिवहैर्विष्ठाविलिप्तच्छदः कीटैरावृतकोटरः कपिकुलैः स्कन्धे कृतप्रश्रयः । विश्रब्धं मधुपैर्निपीतकुसुमः श्लाघ्यः स एकस्तरु- यंत्राङ्गीकृतसत्त्वसंप्लवभरे भग्नापदोऽन्ये द्रुमाः ॥ ३४ ॥ गतास्ते विस्तीर्णस्तबकभरसौरभ्यलहरी- परीतव्योमानः प्रकृतिगुरवः केऽपि तरवः । इहोद्याने संप्रत्यहह परिशिष्टाः क्रमवशा- दमी वल्मीकाद्या भुजगकुललीलावसतयः ॥ ३५ ॥ हंहो पान्थ किमाकुलः श्रमवशाढत्युन्नतं धावसि प्रायेणास्य महागुमस्य भवता वार्तापि नाकर्णिता । मूलं सिंहसमाकुलं तु शिखरं प्रोद्दण्डतुण्डाः खगा मध्ये कोटरभाजि भीषणफणाः फूत्कुर्वते पन्नगाः ॥ ३६ ॥ शाखाभिर्विततीभविष्यति दलैस्तेजांसि तिग्माते- रन्तर्धास्यति यास्यतीह मधुपश्रेणी रसं कौसुमम् । अध्वन्यान्सुखिनः करिष्यति फलैर्यत्रेयमाशाभव- त्सोऽयं मार्गतरुर्हहा विधिवशाहग्धो दवार्चिप्मता ॥ ३७ ॥ तीव्रो निदाघसमयो बहुपथिकजनश्च मारवः पन्थाः । मार्गस्थस्तरुरेकः कियतां संतापमपनयति ॥ ३८ ॥ मार्ग विहाय गिरिकन्दरगहरेषु वृक्षाः फलन्ति यदि नाम फलन्तु किं तैः । शाखाग्रजानि कुसुमानि फलानि मार्गे गृह्णन्ति यस्य पथिकास्तरुरेष धन्यः ॥ ३९ ॥ आयान्ति त्वरितं गभीरसरितां कुलेषु भूमीरुहा मूलेषु व्यथिता निदाघपथिकाः कृत्यं तदेषां परम् ।

·११२ काव्यमाला। : यत्पुष्पैरधिवासनं निबिडया यच्छायया पालनं यन्मन्दैरुपवीजनं च पवनैः कृत्यं तदुर्वीरुहाम् ॥ ४० ॥ प्रत्यग्रैः पुष्पनिचयैस्तरुयैरेव शोभितः । जहासि जीर्णीस्तानेव किं वा चित्रं कुजन्मनः ॥ ४१ ॥ रोलम्बैर्न विलम्बितं विघटितं धूमाकुलैः कोकिलै- मायूरैश्चलितं पुरैव नभसा कीरैरधीरैर्गतम् । एकेनापि सपल्लवेन तरुणा दावानलोपप्लवः सोढः कोऽपि विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्धापि यो लालितः।।४२।। पत्रपुष्पफलच्छायासूलवल्कलदारुभिः । धन्या महीरुहो येभ्यो विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥ ४३ ॥ छायावन्तो गतव्यालाः स्वारोहाः फलदायिनः । मार्गद्रुमा महान्तश्च परेषामेव भूतये ॥ ४४ ॥ भुक्तं स्वादु फलं कृतं च शयनं शाखाग्रजैः पल्लवै- स्त्वच्छायापरिशीतलं सुसलिलं पीतं व्यपेतश्रमैः । विश्रान्ताः सुचिरं परं सुमनसः सन्तः किमत्रोच्यते त्वं सन्मार्गतरुवयं च पथिका यामः पुनर्दर्शनम् ॥ ४५ ॥ जातो मार्गे सुरभिकुसुमः सत्फलो निम्नशाखः स्फीताभोगो बहुलविटपः स्वादुतोयोपगूढः । नैवात्मार्थ वहति महती पादपेन्द्रः श्रियं ता- मापन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानाम् ॥ ४६ ॥ मूलं योगिभिरुद्धृतं निवसितं वासोर्थिभिर्वल्कलं भूषार्थी च जनश्चिनोति कुसुमं भुते क्षुधातः फलम् । छायामातपिनो विशन्ति विचिता निद्रालुभिः पल्लवाः कल्पात्स्वस्य तरोरिवेह भवतः सर्वाः परार्थाः श्रियः ॥ ४७ ॥ भ्राम्यद्भुङ्गभरावनम्रकुसुमच्योतन्मदोद्गन्धिषु छायावत्सु तलेषु पान्थनिचया विश्रम्य गेहेष्विव ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ११३ निर्यन्निर्झरवारिवारिततृषस्तृप्यन्ति येषां फलै- स्ते नन्दन्तु फलन्तु यान्तु च परामत्युन्नतिं पादपाः ॥ ४८ ॥ भुक्तानि यैस्तव फलानि पचेलिमानि क्रोडस्थितैरहह वीतभयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो जलरयेण विकृप्यमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटस्थाः ॥ ४९ ॥ विपन्नं पद्मिन्या मृतमनिमिषैर्यातमलिभिः खगैरप्युड्डीनं रथचरणहंसप्रभृतिभिः । दशां दीनां नीते सरसि विषमग्रीप्मदिवसः कुलीनत्वादास्ते तटरुहतरुः कोऽपि तदापि ॥ ५० ॥ शाखोटशाल्मलिपलाशकरीरकाद्याः शृण्वन्तु पुण्यनिलयो यदसौ वसन्तः । युष्मभ्यमर्पयतु पल्लवपुष्पलक्ष्मी सौरभ्यसंभवविधिस्तु हरेरधीनः ॥ ५१ ॥ पान्थाधार इति द्विजाश्रय इति श्लाघ्यस्तरूणामिति स्निग्धच्छाय इति प्रियो दृश इति स्थानं गुणानामिति । पर्यालोच्य महातरो तव घनच्छायां वयं संश्रिता- स्तत्त्वत्कोटरवासिनो द्विरसना दूरीकरिष्यन्ति नः ।। ५२ ।। हिमसमयो वनवहिर्जवनः पवनस्तडिल्लताविभवम् । हन्त सहन्ते यावत्तावद्रुम कुरु परोपकृतिम् ॥ ५३ ॥ ये पूर्व परिपालिताः फलभरच्छायादिभिः प्राणिनो विश्रामद्रुम कथ्यतां तव विपत्काले व ते सांप्रतम् । एताः संगतिमात्रकल्पितपुरस्कारास्तु धन्यास्त्वचो यासां छेदनमन्तरेण पतितो नायं कुठारस्त्वयि ॥ ५४ ।। १. 'यावत्तत्क्षणमाश्रयन्ति गुणिनः क्लान्तिच्छिदे पादपं तावत्कोटरनिर्गतैरहिगणैर्दूर समुत्सारितः' इति पाठान्तरम् , २४

·११४
काव्यमाला।
वृद्धिर्यस्य तरोमनोरथशतैराशावता प्रार्थिता
जातोऽसौ सरसः प्रकामफलदः सर्वाश्रितोपाश्रयः ।
नानादेशसमागतैश्च पथिकैराक्रान्तमन्यैः खगै-
स्तं लब्धावसरोऽपि वृक्ष शकुनैदूरे स्थितो वीक्ष्यते ॥ ५५ ॥
केचित्कण्टकिनः कटुत्वकलिताः केचिद्द्विजिह्वाश्रयाः
स्तब्धाः केचन केऽपि सत्तमदलाः केचित्सदा निष्फलाः ।
अत्यन्तं फलिनोऽपि नीरसफला वृक्षा इव खामिनो
जाताः संप्रति कुत्र यान्तु पथिकाश्छायाफलाकाङ्क्षिणः ॥५६॥
संकेतं मधुपावलीविरचितैङ्किारसारारवैः
शस्य लास्यविधि समीरलहरीप्रेडोलितैः पल्लवैः ।
वादिनं खलु कोकिलाकलरुतैः संपादयन्सेवकी-
भूयोसावृतुराजमागतमहो कि सेवते दुष्कृती ॥ ५७ ।।
माकुप्पमग्गपायव मग्गच्छालूरणेण अणवरयम् ।
उमगत्थे फलिए(2) मग्गत्थानेव गिन्ति ॥ ५८ ॥
पइमुक्काह विवरतरु फिट्टइ पत्तत्तणं न पत्ताहम् ।
तुह पुण च्छाया जइ होइ तारिसी तेहिं पत्तेहिम् ॥ ५९ ॥
(इति सामान्यवृक्षान्योक्तयः ।
अथ वृक्षविशेषणपद्धतौ किङ्केल्लिभूमीरुहान्योक्तयः।
किं ते नम्रतया किमुन्नततया किं वा धनच्छायया
किं वा पल्लवलीलया किमनया चाशोक पुष्पश्रिया ।
यत्त्वन्मूलनिषण्णखिन्नपथिकस्तोमः स्तुवन्नन्वहं
न खादूनि मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः ॥६०॥
रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाध्यैः प्रियाया गुणै-
स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः सरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि ।
कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः
सबै तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ॥ ६१ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। ५ मृदूनां स्वादूनां लघुरपि फलानां न विभव- स्तवाशोक स्तोकः स्तबकमहिमा सोऽप्यसुरभिः । यदेतन्नो तन्वीकरचरणलावण्यसुभगं प्रवालं बालं स्यात्तरुषु स कलङ्कः किमपरः ॥ ६२ ॥ (इति किङ्केल्लिपादपान्योक्तयः ।) अथ चन्दनान्योक्तयः । सन्त्येव मिलिताकाशा महीयांसो महीरुहः । तथापि जगतश्चित्तनन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ६३ ।। के के तमालफलसालरसालसाल- हिन्तालतालकृतमालगणा न सन्ति । एकेन तेन वनमण्डनचन्दनेन संवासितं वनमिदं मलयाचलस्य ॥ ६४ ॥ कान्ताकेलिं कलयतु तरुः कोऽपि कश्चित्प्रभूणा- मत्यानन्दं जनयतु फलैः कोऽपि लोकांश्चिनोतु । धन्यं मन्ये मलयजमहो यः प्रभूतोपतापं संसारस्य द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ६५ ॥ अन्तः केचन केचनापि हि दले केचित्तथा पल्लवे मूले केचन केचन त्वचि फले पुष्पे च केऽपि द्रुमाः । सौरभ्यं नितरां बिभर्त्यविकलः श्रीखण्डषण्डीकृतः सर्वाङ्गे सुरभिन कोऽपि ददृशे मुक्त्वा भवन्तं कचित् ॥६६॥ केचिल्लोचनहारिणः कतिपये सौरभ्यसंभारिणः केऽप्यन्ये फलहारिणः प्रतिदिशं ते सन्तु हन्त द्रुमाः । धन्योऽयं हरिचन्दनः परिसरे यस्य स्थितैः शाखिभिः शाखोटादिभिरप्यहो मृगदृशामङ्गेषु लीलायितम् ॥ ६७ ॥ भ्रातश्चन्दन किं ब्रवीमि विकटस्फूर्जत्फणाभीषणा गन्धस्यापि महाविषाः फणभृतो गुप्यै यदेते कृताः । :

·११६
काव्यमाला॥
दैवात्पुष्पफलान्वितो यदि भवानत्रागमिष्यत्तदा
नो जाने किमकल्पयिष्यदधिकं रक्षार्थमस्यात्मनः ॥ ६८ ॥
एतैर्दक्षिणगन्धवाहचलनैः श्रीखण्ड किं सौरभ
ब्रूमस्ते परितो मधुव्रतयुवा येनायमानीयते ।
माकन्दादपहृत्य पङ्कजवनादुद्भूय कुन्दोदरा-
दुद्धाम्यद्विपगण्डमण्डलदलादाकृष्य कृष्यन्मनाः ॥ ६९ ॥
यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः ।
निजवपुषैव परेषां तथापि संतापमपनयति ॥ ७० ॥
धिक्चेष्टितानि परशो परिशोचनीयं
बालप्रवालमलयादिरुहद्रुहस्ते ।
निर्भिद्यमानहृदयोऽपि महाप्रभावः
स त्वन्मुखं पुनरभीः सुरभीकरोति ॥ ७१ ।।
वासः शैलशिखान्तरेषु सहजः सङ्गो भुजङ्गैः सह
प्रेतत्क्षारपयोधिवीचिभिरभूदुद्भतिसेकक्रिया ।
जानीमो न वयं प्रसीदतु भवाश्रीखण्ड तत्कथ्यतां
कस्मात्ते परतापखण्डनमहापाण्डित्यमभ्यागतम् ॥ ७२ ।।
आमोदैस्तैर्दिशि दिशि गते(रमाकृष्यमाणां
साक्षाल्लक्ष्मी तव मलयज द्रष्टुमभ्यागताः स्म ।
किं पश्यामः सुभग भवतः क्रीडति क्रोड एव
व्यालस्तुभ्यं भवतु कुशलं मुञ्च नः साधु यामः ॥ ७३ ।।
मूलं भुजङ्गैः शिखरं विहङ्गैः शाखाः प्लवङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः ।
नास्त्येव तचन्दनपादपस्य यन्नाश्रितं सत्त्वभरैः समन्तात् ॥ ७ ॥
भ्रष्टं जन्मभुवस्ततोऽम्बुधिपयःपूरेण दूरीकृतं
लग्नं तीरवने वनेचरशतैतिं ततः खण्डितम् ।
विक्रीतं तुलित खरोपलतले घृष्ट जनैश्चन्दन
वन्दन्ते कटरे(?)विपत्स्वपि गुणैः को नाम नो पूज्यते ॥७५॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। श्रीमच्चन्दनवृक्ष सन्ति बहवस्ते शाखिनः कानने येषां गन्धगुणः सदापि वसति प्रायेण पुष्पश्रिया । प्रत्यङ्गं सुकृतेन तेन शुचिना ख्यातावदातात्मना योऽयं गन्धगुणस्त्वया प्रकटितः कासाविह प्राप्यते ॥ ७६ ॥ मलओस चन्दणुचिय नइ मुह हीरन्त चन्दणदुमोहो । पन्भटुं पिहु मलयाउ चन्दणं जायइ महग्धम् ॥ ७७ ॥ (इति चन्दनवृक्षान्योक्तयः।) अथ चम्पकान्योक्तयः। साधारणतरुबुद्ध्या न मया रचितस्तवालवालोऽपि । लज्जयसि मामिदानी चम्पक भुवनाधिवासिभिः कुसुमैः ॥ ७८ ॥ कोपं चम्पक मुञ्च याचकजनैरायाचितस्त्वं सखे माम्लासीः परितो विलोकय तरून्कस्तेऽधिरूढस्तुलाम् । कोपश्चेन्निहितस्तवास्ति हृदये धात्रे तदा कुप्यता- मित्थं येन सुवर्णवर्णकुसुमामोदाद्वितीयः कृतः ॥ ७९ ॥ सौभाग्यं कुसुमावलीषु विपुलं सौन्दर्यमर्यादया पुप्पं चम्पक निर्मितं च विधिना वर्णातिवर्णाकृति । गन्धोऽप्येणमदाभिमानविजयी काठिन्यमन्तर्गतं ज्ञात्वा दोषपराङ्मुखो मधुकरः सङ्गं न धत्ते त्वया ॥ ८० ।। रूपसौरभसमृद्धिसमेतं चम्पकं प्रति ययुर्न मिलिन्दाः । कामिनस्तु जगृहुस्तदशेष ग्राहका हि गुणिनां कति न स्युः ॥८१॥ यन्नाहतस्त्वमलिना मलिनाशयेन किं तेन चम्पक विषादमुरीकरोषि । विश्वाभिरामनवनीरदनीलवेषाः केशाः कुशेशयदृशां कुशलीभवन्तु ॥ ८२ ॥ सुवर्णवर्णेन वृणीष्व गौरवं सौरभ्यभारेण जगदशीकुरु । इति क्षतिर्गन्धफलि स्फुटं तब प्राप्ता न यस्मान्मधुपेन संगतिः।।८३॥

·११८ काव्यमाला। अन्तःप्रतप्तमरुसैकतदह्यमान- मूलस्य चम्पकतरोः क विकाशचिन्ता । प्रायो भवत्यनुचितस्थितदेशभाजां श्रेयः खजीवपरिपालनमात्रमेव ॥ ८४ ॥ केनापि चम्पकतरो बत रोपितोऽसि कुग्रामपामरजनान्तिकवाटिकायाम् । यत्र प्ररूढनवशाखविवृद्धिलोभा- गोभग्नवाटघटनोचितपल्लवोऽसि ॥ ८५ ॥ उद्यानपाल कलशाम्बुनिषेचनाना- मेतस्य चम्पकतरोरयमेव कालः । तस्मिंश्च धर्मनिहतेऽपि घनाम्बुनाथ संवर्धितेऽप्युभयथा न तवोपयोगः ॥ ८६ ॥ एणाद्याः पशवः किरातपरिषन्नैषा गुणग्राहिणी संचारोऽस्ति न नागरस्य विषयोच्छिन्नं मुनीनां मनः । धूमेनातिसुगन्धिनात्र विटपे दिक्चक्रमामोदय- नामूलं परिदह्यते गुरुतरः कस्मै किमाचक्ष्महे ॥ ८७ ॥ (इति चम्पकान्योक्तयः ।) अथ सहकारान्योक्तयः। गाता कोकिल एव ज्ञाता पुनरेव सहकारः । यः पञ्चममुपगायति यस्यास्थिषु विपुलपुलकमुकुलानि ॥ ८८॥ यद्यपि दिशि दिशि तरवः परिमलमत्तालिपालिवाचालाः । तदपि स एव रसालः कोकिलहृदये सदा वसति ॥ ८९ ॥ मञ्जरिभिः पिकनिकरं रजोभिरलिनः फलैश्च पान्थजनम् । मार्गसहकार नितरामुपकुर्वन्नन्द चिरकालम् ॥ ९० ॥ मधुसमयादतिपल्लवितः कस्तरुरिह न विशालः । यं रमयति कलकण्ठगणः स पुनर्जयति रसालः ॥ ९१ ।। १. 'अस्मिन्निदाघनिहते घनवारिणा वा संवर्धिते तव बृथोभयथोपयोगः' इत्यपि पाठः, ·अन्योक्तिमुक्तावली । ११० समयवशेन यदद्य फलं जातं तव सहकार । भ्रातस्तद्भवतार्तजने कर्तव्यो न नकारः ॥ ९२ ॥ सौरभ्यगर्भमकरन्दकरम्बितानि पङ्केरुहाण्यपि विहाय समागतस्त्वाम् । संसारसार सहकार तथा विधेयं येनोपहासविषयो न भवेतिरेफः ॥ ९३ ।। उत्फुल्लरम्य सहकार रसालबन्धो कूजपिकावलिनिवास तथा विधेहि । गुञ्जनमनमरकस्त्वयि बद्धतृष्णो नान्यान्प्रयाति पिचुमन्दकरीरवृक्षान् ॥ ९४ ॥ येऽमी ते मुकुलोद्गमादनुदिनं त्वामाश्रिताः षट्पदा- स्ते भ्राम्यन्ति फलाबहिर्बहिरहो दृष्ट्वा न संभाषते । ये कीटास्तव दृक्पथं न च गतास्त्वेतत्फलाभ्यन्तरे धिक्त्वां चूततरो परापरपरिज्ञानानभिज्ञो भवान् ॥ ९५ ॥ न तादृक्कळूरे न च मलयजे नो मृगमदे फले वा पुष्पे वा तव भवति यादृक्परिमलः । परं त्वेको दोषस्त्वयि खलु रसालेऽधिकगुणे पिके वा काके वा गुरुलघुविशेषं न मनुषे ।। ९६ ॥ यदपि किल वसन्ते वीरुधः शाखिनो वा फलकुंसुमसमृद्ध्या शोभमाना भवन्ति । तदपि युवजनानां प्रीतये कोकिलोऽसा- वभिनवकलिकालीभारशाली रसालः ॥ ९७ ॥ उत्तंसकौतुकरसेन विलासिनीनां लूनानि यस्य नखरैरपि पल्लवानि । उद्यानमण्डनतरो सहकार स त्व- मङ्गारकारकरगोचरतां गतोऽसि ॥ ९८ ।।

·१२० काव्यमाला । कति पल्लविता न पुष्पिता वा तरवः सन्ति न संततं वसन्ते । जगतीविजयाय पुष्पकेतोः सहकारी सहकार एक एव ॥ ९९ ॥ यो दृष्टः स्फुटदस्थिसंपुटवशान्नियत्प्रवालाङ्कुरो दैवात्स द्विदलादिकक्रमवशादारूढशाखाशतः । स्निग्धं पल्लवितो घनं मुकुलितः स्फारच्छटं पुष्पितः सोत्कर्ष फलितो भृशं च नमितः कोऽप्येष चूतद्रुमः ॥१०॥ एतस्मिन्वनमार्गभूपरिसरे सौन्दर्यमुद्राङ्कितः प्रोद्यद्भिः फलपत्रपुष्पनिचयैश्चूतः स एकः परम् । यं वीक्ष्य स्मितवमुद्तमहासंतोषमुल्लासित- स्फारोत्कण्ठमकुण्ठितक्रमममी धावन्ति पान्थवजाः ॥ १०१ ।। सा तादृक्षनृभक्षलक्षविषमा लङ्का न टङ्कादपि ग्राह्यः काञ्चनभूभृदप्सु दधिरे रत्नानि रत्नाकराः । हा दैवेति वचो विना न ददते वज्राणि वज्राकरा- स्तेनाहं सहकार सारफलदं त्वामर्थितुं संगतः ॥ १०२ ॥ छाया फलानि मुकुलानि च यस्य विश्व- मालादयन्ति सहकारमहीरुहस्य । आमृष्य तस्य शिखया नवपल्लवानि मश्नासि रे दवहुताश हताश कष्टम् ॥ १०३ ॥ कूष्माण्डीफलवत्फलं न यदपि न्यग्रोधवन्नोच्चता रम्भापत्रनिभं दलं न कुसुमं नो केतकीपुष्पवत् । सौरभ्यं कुसुमे दले तदपि तत्किंचित्समुज्जृम्भते लोके येन रसालसालनिकरांस्त्यक्त्वा गुणास्तौमि ते ॥ १०४ ।। यावत्फलोदयमुखः सहकार जात- स्तावच्च कण्टककुलैः परिवेष्टितोऽसि ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। १२१ दूरे छायापि ते न सुलभा फलमस्तु त्वं निष्फलो वरमहो सुखसेवनीयः ।। १०५ ।। रे माकन्द मरन्दसुन्दरमिदं त्वन्मञ्जरीजृम्भितं मत्वा त्वामयमेति मुद्रितमुखः काकः कुरूपाग्रणीः । मान्यस्तद्भवता नचैकपिकवद्वर्णस्य सावर्ण्यतो नो वर्णाकृतिसाम्यसङ्गिनि जने मुह्यन्ति मेधाविनः ॥ १०६ ॥ कन्दे सुन्दरता दले सरलता वर्णेऽपि संपूर्णता स्कन्धे वन्धुरता फले सरसता कस्यापरस्येशी । एकस्त्वं सहकार खिन्नपथिकाधारः स्थितः सत्पथे दीर्घायुभव साधु साधु विधिना मेधाविना निर्मितः ।। १०७ ॥ जातो मार्गपरिश्रमव्यपगमस्तापः प्रशान्ति गतः संपन्नं नच मञ्जरीपरिमलैर्घाणस्य संतर्पणम् । प्राप्ता तृप्तिरनश्वरैः फलभरैस्त्वत्तस्तदापृच्छचते गच्छामः सहकार सज्जन भज तं कल्पवृक्षश्रियम् ॥ १०८ ॥ छायामायासनाशे प्रगुणयसि नृणामुत्सवेषु च्छदानि प्रीतौ पुष्पंधयानां मधुपिकनिकरस्त्वागते कारकाणि । घर्मक्लान्तार्थिसार्थक्लमशमनविधौ पाकपिङ्गं फलौघं तत्त्वं विश्वोपकारार्पितविभवकृतानन्द माकन्दनन्द ॥ १०९ ॥ दृष्टे सति प्रविलसत्सहकारवृक्ष किं किंशुकेष्वभिरुचिं कुरुते मिलिन्दः । आखादिते सति सरोरुहनीरपूरे लीलालवालजलमिच्छति किं मरालः ॥ ११० ॥ वहसि बलिभुजां कुलानि मौलौ यदि सहकार तदन को निषेद्धा । परमुदयति पल्लवाञ्चलेषु स्फुरदलिभिस्तव सौरभप्रसिद्धिः ॥ १११ ।। अर्काः केचन केचिदक्षतरवः केचिद्वयःक्ष्माभृतो निम्बाः केचन केचिदत्र विपिने वक्राः करीरद्रुमाः । २५ ·१२२ काव्यमाला। माकन्दो मकरन्दतुन्दिलमिलपृङ्गालिशृङ्गारितः सैकोऽप्यस्ति न मित्र यत्र तनुते शब्दायते कोकिलः ॥११२॥ केचित्पल्लवलीलया परिमलैरन्ये फलैः केचन च्छायाभिर्घनशीतलाभिरपरे केऽपि द्विरेफखरैः । प्रत्येकं मुदमुद्धरन्ति तरवः सर्वैरमीभिः पुनः पान्थानां - गुणवत्रमिन्द्रियगणे दत्तं रसाल त्वया ॥ ११३ ॥ मूर्तिनेत्ररसायनं यदि कुतश्छायेयमच्छेतरा चक्रे सापि ततः कुतः फलभरः पीयूषगुञ्जागृहम् । एवं सर्वगुणाद्भुतं यदि भवानाम्रद्रुमं निर्ममे तत्तत्र प्रगुणीकृतः कथमसौ दुर्दैवदावानलः ॥ ११४ ॥ विच्छायतां व्रजसि किं सहकार शाखि- न्यत्फाल्गुनेन सहसापहृता मम श्रीः । प्राप्ते वसन्तसमये तव सा विभूति- भूयो भविष्यति तरामचिरादवश्यम् ॥ ११५ ॥ अन्तर्वहसि कषायं बाह्याकारेण मधुरतां यासि । सहकार मायिविटपिन्युक्तं लोकैबहिनींतः ॥ ११६ ॥ इति सहकारान्योक्तयः । अथागुरोरन्योक्तयः । अगुरुरिति वदतु लोको गौरवमत्रैव पुनरहं मन्ये । दर्शितगुणैव वृत्तिर्यस्य जने जनितदाहेऽपि ॥ ११७ ॥ यः परप्रीतिमाधातुं भस्मतामपि गच्छति । विवेकमानिनः पश्य धात्रा सोऽप्यगुरुः कृतः ।। ११८ ॥ आरामाभरणस्य पल्लवचयैरापीततिग्मत्विषः पाथोद प्रशमं नयागुरुतरोरेतस्य दाघज्वरम् । बेमस्त्वामुपकारकातर गतप्रायाः पयःसंपदो दग्धोऽप्येष तरुर्दिशः परिमलैरापूर्य निर्वास्यति ॥ ११९ ॥ इत्यगुरोरन्योक्तयः।

·अन्योक्तिमुक्तावली। अथ मल्लिकायाः। नच गन्धवहेन चुम्बिता नच पीता मधुपेन मल्लिका । पिहितैव कठोरशाखया परिणामस्य जगाम गोचरम् ।। १२० ।। अथ पाटलायाः। पाटलया वनमध्ये कुसुमितया मोहितस्तथा भ्रमरः । सैवेयमिति यथाभूत्यतीतिरस्यान्यपुप्पेषु ॥ १२१ ।। अथ पङ्कजान्योक्तयः। सौवर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति शिल्पिनः । तत्र सौरभमानतुं चतुरश्चतुराननः ॥ १२२ ॥ दोषाकरे समुदिते मित्रे चास्तमुपागते । संकुच्य कमलेनेव स्थातव्यं दिनमिच्छता ॥ १२३ ॥ पङ्कज जलेषु वासः प्रीतिमधुपेषु कण्टकैः सङ्गः । यद्यपि तदपि तवैतचित्रं मित्रोदये हर्षः ॥ १२४ ॥ कुसुमं कोशातक्या विकसति रात्रौ दिवा च कूप्माण्ड्याः । अलिकुलनिलयं रुचिरं किंतु यशः कुमुदकमलयोरेव ॥ १२५ ॥ वरमश्रीकता लोके नासमानसमानता । इतीव कुमुदो दे कमलैर्मुकुलायितम् ॥ १२६ ॥ दूरादेत्य तवान्तरे चिरतरं यश्चञ्चरीकः स्थित- स्त्वं सौरभ्यभरेण भावितरतिस्त्वय्येव सक्तश्चयः । सोऽयं त्वत्परितो भ्रमत्यनुदिनं मुक्तान्यकार्यः कज त्वं यन्नो भजसे विकासमपि तद्युक्तं गुणाढ्यस्य ते ॥ १२७ ॥ कज भज विकासमभितस्त्यज संकोचं भ्रमत्ययं भ्रमरः । यद्यपि न भवति कार्य तथापि तुष्टस्तनोत्ययं कीर्तिम् ॥ १२८ ।। कोशं विकासय कुशेशय संश्रितालिं प्रीतिं कुरुष्व यदयं दिवसस्तवास्ते । दोषागमे निबिडराजकरप्रतापे दुस्थे समेष्यति पुनस्तव कः समीपे ।। १२९ ।।

·१२४ काव्यमाला। नालस्यप्रसरो जडेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचि- दण्डे कर्कशता मुखेऽतिमृदुता मित्रे महान्प्रश्रयः । आमूलं गुणसंग्रहव्यसनिता द्वेषश्च दोषाकरे यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतियुक्तैव तत्र श्रियः ।। १३० ।। यन्माता विष्णुनाभिः समजनि तनयो यस्य देवः खयंभू- लक्ष्मीर्यत्संश्रया भूर्यदपि करतले भारती संबभार । भानुर्यस्यास्ति मित्रं तदपि सरसिजं क्षीणमिन्दोमयूखै- स्त्रातुं नैवोत्सहन्ते गतसुकृतफलप्रान्तकाले सहायाः ॥ १३१ ।। प्रसारितकरे मित्र जगदुद्योतकारिणि । किं न तैरेव लज्जा ते कुर्वतः पाणिसंवृतिम् ।। १३२ ॥ लक्ष्मीसंपर्कजातोऽयं दोषः पद्मस्य निश्चितम् । यदेष गुणसंदोहधानि चन्द्रे पराङ्मुखः ॥ १३३ ॥ उदितवति द्विजराजे कस्य न हृदये मुदः पदं दधति ॥ संकुचसि कमल यदयं हरहर वामो विधिर्भवतः ॥ १३४ ।। अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनालस्य माभूवन्भङ्गुरा गुणाः ॥ १३५ ॥ एते च गुणाः पङ्कज सन्तोऽपि न ते प्रकाशमायान्ति । यल्लक्ष्मीवसतेस्तव मधुपैरुपजीव्यते कोशः ॥ १३६ ॥ कामं भवन्तु मधुलम्पटषट्पदौघ- संघट्टघुघुरघनध्वनयोऽजखण्डाः । गायन्नतिश्रुतिसुखं विधिरेव यत्र सृङ्गः स कोऽपि धरणीधरनाभिपद्मः ॥ १३७ ॥ इति पङ्कजान्योक्तयः। अथ नलियोक्तयः। रे पद्मिनीदल तवात्र मया चरित्रं दृष्टं विचित्रमिव यद्विदितं ब्रुवे तत् । .

·अन्योक्तिमुक्तावली।
१२५
यैरेव शुद्धसलिलैः परिपालितस्त्वं
तेभ्यः पृथग्भवसि पङ्कभवोऽसि यस्मात् ॥ १३८ ।
रे पद्मिनी जलरुहस्तव युक्तमेत-
त्सङ्गं करोषि मलिनैर्मधुपैः समं यत् ।
प्रायो विशुद्धकुलजा अपि लब्धवर्णा
नार्यों भवन्ति खलु नीचजनानुरक्ताः ॥ १३९ ॥
ख्याता वयं समधुपा मधुकोशवत्य-
श्चन्द्रः प्रसारितको द्विजराज एषः ।
अस्मत्समागमकृतेऽस्य पुनर्द्वितीयो
माभूत्कलङ्क इति संकुचिता नलिन्यः ॥ १४० ।।
रे भ्रमर भ्रमरहितं कथय कथं यासि कुमुदिनीमेनाम् ।
उदितेऽपि जगच्चक्षुषि पश्यैषा स्मितमुखी नासीत् ॥ १४१॥
रवेरस्तं तेजः समुदयति खद्योतपटली
मरालाली मूका कलकलमुलका विदधते ।
इदं दृष्टं कष्टं चिरमसहमाना कमलिनी
मिलट्टङ्गव्याजात्कवलयति हालाहलमिव ।। १४२ ।।
अस्तं गते दिवानाथे नलिनी मधुपच्छलात् ।
गिलन्ति स्वविनाशाय गुटिकां कालकूटजाम् ॥ १४३ ॥
अस्तं गतवति सवितरि भर्तरि मधुपं निवेश्य कोशान्ते ।
कमलिन्योऽपि रमन्ते किमत्र चित्रं मृगाक्षीणाम् ॥ १४४ ॥
इति नलिन्यन्योक्तयः।
अथ मालत्यन्योक्तयः ।
किं मालतीकुसुम ताम्यसि निष्ठुरेण
केनापि यत्किल विलूनमितो लताग्रात् ।
लोकोत्तरेण विलसद्गुणगौरवेण
को नामुना शिरसि नाम करिष्यति त्वाम् ॥ १४५ ॥

·१२६ काव्यमाला। प्रदीयस्त्वाधिक्यान्न भवति विमर्दै क्षममिदं नचान्येभ्यो रूपे भवति कुसुमेभ्योऽधिकतरम् । प्रसूनं मालत्यास्तदपि हृदयाह्लादकरण- प्रवीणैरामोदैर्भवति जगतां मौलिनिलयम् ॥ १४६ ॥ मा मालति म्लायसि यद्यवद्यतुम्बीप्रसूने भ्रमरं समीक्ष्य । प्राणी चतुर्भिश्चरणैः पशुश्चेत्स षट्पदः सार्धपशुः कथं न ॥१४७॥ भवति हृदयहारी कोऽपि कस्यापि हेतु- न खलु गुणविशेषः प्रेमबन्धः प्रयोगे । किसलयितवनान्ते कोकिलालापरम्ये विकसति न वसन्ते मालती कोऽत्र हेतुः ॥ १४८ ।। कुसुमस्तबकैर्नम्राः सन्त्येव परितो लताः । तथापि भ्रमरभ्रान्ति हरत्येकैव मालती ॥ १४९॥ इति मालत्यन्योक्तयः । अथ वालकस्य। मुत्तूण पत्तनियरं जडाण निय परिमलं समप्पन्तो। सहसुम्मूलणदुक्खं वालय बालोऽसि किं भणिमो ॥ १५० ॥ अथ केतक्यन्योक्तयः । केतकीकुसुमं भृङ्गः खण्ड्यमानोऽपि सेवते । दोषाः किंनाम कुर्वन्ति गुणापहृतचेतसाम् ॥ १५१ ॥ रोलम्बस्य चिराय केतकपरिष्वङ्गेष्वभङ्गो रसः सुज्ञातं बत केतकस्य च मनो भृङ्गप्रसङ्गोत्सुकम् । जानात्येव मिथोऽनुरागमनयोः सर्वोऽपि नैसर्गिक प्रत्यूहाय दलेषु धिक्समभवन्माविधः कण्टकाः ॥ १५२ ॥ पत्राणि कण्टकशतैः परिवेष्टितानि वार्तापि नास्ति मधुनो रजसोऽन्धकारः । आमोदमात्ररसिकेन मधुव्रतेन नालोकितानि तव केतकि दूषणानि ॥ १५३ ।।

·अन्योक्तिमुक्तावली।
एतासु केतकिलतासु विकासिनीपु
सौभाग्यमद्भुततरं भवती बिभर्ति ।
यत्कण्टकैर्व्यथितमात्मवपुर्न जानं-
स्त्वामेव सेवितुमुपक्रमते द्विरेफः ॥ १५४
धन्यासि केतकिलते तव किंचिदूनं
नूनं न चास्ति कनकाम्बुजगर्भगौरि ।
यत्सेवितानि शुभसौरभलोभलुब्धै-
मत्तालिभिर्विगणितोत्कटकण्टकैस्त्वम् ।। १५५ ।।
उत्कटकण्टककोटीघर्षणघृष्टानि हृदि न चिन्तयति ।
असदृशरसविवशमतिर्विशत्यलिः केतकीकुसुमम् ।। १५६ ॥
इति केतक्यन्योक्तयः ।
अथ पनसस्य ।
गरीयान्सौरभ्ये रसपरिचयेनार्चति सुधा
मुधा मृद्वीकापि प्रथिमनि निमग्नः फलभरः ।
परार्थ कोशश्रीरिति पुलकितः कण्टकमिषा-
दहो ते चारित्रं पनस मनसः कस्य न मुदे ॥१५७ ॥
अथ कदल्याः ।
लाटीतरोरनुपकारि फलं विदित्वा
लज्जावशादुचित एव विनाशयोगः ।
एतत्तु चित्रमुपकृत्य फलैः परेभ्यः
प्राणान्निजान्झटिति यत्कदली जहाति ॥ १५८ ।।
लहुओविहु सेविज़इ जो गुरुपत्तेहिं होइ परिवरिओ ।
पत्तविसेसे कदली अमियसमाणं फलं देह ॥ १५ ॥
अथ द्राक्षायाः।
यद्यपि न भवति हानिः परकीयां चरति रासभे द्राक्षाम् ।
असमञ्जसं तु दृष्ट्वा तथापि परिदह्यते चेतः ॥ १६० ॥

·१२८ काव्यमाला। दासेरकस्य दासीयं बदरी यदि रोचते । एतावतैव किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रदा ॥ १६१ ॥ अथ दाडिमस्य । आपुष्पप्रसरान्मनोहरतया विश्वास्य विश्व जनं हहो दाडिम तावदेव सहसे वृद्धिं वकीयामिह । यावन्नति परोपभोगसहतामेषा ततस्तां तथा ज्ञात्वा ते हृदयं द्विधा दलति यत्तेनाभिवन्द्यो भवान् ॥१६२॥ अथ नालियन्योक्तयः । प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् । ददति जलमनल्पास्वादमाजीवितान्तं नहि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥ १६३ ।। लाध्यैव नालिकेर्या गुरुतामुष्या यतः फलं विपुलम् । जलपरिपूरितमध्यं क्षुत्तृष्णाप्रशमनं कुरुते ॥ १६४ ॥ नालेरीइसरिच्छा इह लोए हुन्ति केइ सप्पुरिसा । निय वारिरक्खणहा तिविहावाडी कया जेण ॥ १६५ ॥ (इति नालिकेर्यन्योक्तयः ।) अथ तालस्य । अये ताल ब्रीडां ब्रज गुरुतया भाति न भवा- न्न वा कापि च्छाया कठिनपरिवारं तव वपुः । इयं वन्या धन्या सरसकदलीसुन्दरदला परात्मानं न त्वं सुखयसि फलेनामृतभुवा ॥ १६६ ॥ अध्वन्यध्वनि भूरुहः फलभृतो नम्रानुपेक्ष्यादरा- दूरादुन्नतिसंशयव्यसनिनः पान्थस्य मुग्धात्मनः । यन्मूलं समुपागतस्य मधुरच्छायाफलैः का कथा शीर्णेनापि हि नोपयोगमगमत्पर्णेन तालद्रुमः ॥ १६७ ।।

·अन्योक्तिमुक्तावली। अथ भूर्जस्य । दौर्जन्यमात्मनि परं प्रथितं विधात्रा भूर्जद्रुमस्य विफलत्वसमर्पणेन । किं वर्मभिर्निशितशस्त्रशतावकृत- राशां न पूरयति सोऽर्थिपरम्पराणाम् ।। १६८ ।। कुर्वन्तु नाम जनतोपकृति प्रसून- च्छायाफलैरविकलैः सुलभैर्दुमास्ते । सोढास्तु कर्तनरुजः पररक्षणार्थ- मेकेन भूर्जतरुणा करुणापरेण ॥ १६९ ।। अथाश्वत्थस्य। वर्धितैः सेवितैः किं तैः सत्यश्वत्थेऽन्यपादपैः । वर्धितो नरकाद्रक्षेत्स्पृष्टोऽनिष्टानि हन्ति यः ।। १७० ।। अथ न्यग्रोधान्योक्तयः । विस्तीर्णो दीर्घशाखाश्रितशकुनिशतः शाखिनामग्रणीस्त्वं न्यग्रोध क्रोधमन्तः प्रकटयसि न चेद्वच्मि किंचित्तदल्पम् । जल्पोऽप्येष त्रपाकृत्प्रलघुपरिकरा कापि कूष्माण्डवल्ली पल्लीपृष्ठप्रतिष्ठा हसति निजफलैस्त्वत्फलर्द्धि किमन्यत् ॥ १७१ ॥ न्यग्रोधे फलशालिनि स्फुटरसं किंचित्फलं पच्यते बीजान्यङ्कुरगोचराणि कतिचित्सिद्ध्यन्ति तस्मिन्नपि । एकस्तेष्वपि कश्चिदकुरवरो बध्नाति तामुन्नति यामध्यास्य जनः स्वमातरमिव क्लान्तिच्छिदे धावति ॥ १७२॥ रुद्धा स्वपल्लवैयॊम मूलैस्तु वडवामुखम् । रे न्यग्रोध फलं हीनं ददानः किं न लज्जसे ।। १७३ ।। महातरुर्वा भवति समूलो वा विनश्यति । नान्तरप्रत्ययानेति न्यग्रोधकणिकाङ्करः ।। १७४ ॥ १. 'यामध्वन्यजनः' इत्यपि वा पाठः, २६ ·काव्यमाला। आयासं रुद्धं पल्लवेहिं मूलेहिं तहय पायालम् । तुच्छ फलं वड बीयं पुन्नं गरुयं न ववसाओ।। १७५ ॥ वडविडवि किं न लज्जसि गिरुओ तुच्छं फलं समप्पन्तो । कोहलिया दुच्छलिया गिरुअं गिरुअं. फलं देइ ॥ १७६ ।। (इति वटान्योक्तयः) अथ मधूकस्य। तत्तेजस्तरणेनिंदाघसमये तद्वारि मेघागमे तज्जाड्यं शिशिरे मदेकशरणैः सोढं पुरा पैदलैः । आयातस्त्वधुना फलस्य समयः किं तेन मे तैर्विना स्मृत्वा तानि शुचेव रोदिति गलत्पुष्पैर्मधूकद्रुमः ॥ १७७ ॥ यदास्ति पात्रं न तदास्ति वित्तं यदास्ति वित्तं न तदास्ति पात्रम् । इत्थं हि चिन्तापतितो मधूको मन्येऽश्रुपातै रुदनं करोति ॥ १७८ ॥ मूलादेव यदस्य विस्तृतिभरच्छायाप्यनन्याशी ते यस्य प्रसवाः खमञ्जुलरसैरानन्दयन्ति प्रजाः । स्नेहं च प्रकटीकरोति परमं भूयः फलानां गुणै- हित्वैकैकगुणांस्तरून्भज सखे तस्मान्मधूकद्रुमम् ॥ १७९ ।। अहलो पत्तावरिओ फलकाले मूढ पत्ताई । इणिकारणि रे विडबि महूय तुह एरिसं नाम ॥१८०॥ (इति मधूकान्योक्तयः) अथेक्षोरन्योक्तयः कान्तोऽसि नित्यमधुरोऽसि रसाकुलोऽसि किंचासि पञ्चशरकार्मुकमद्वितीयम् । इक्षो तवास्ति सकलं परमेकमूनं यत्सेवितो वहसि नीरसता क्रमेण ॥ १८१ ।। परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। न संप्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ १८२ ॥ मुखे यद्वैरस्यं वपुरपि पुनर्ग्रन्थिनिचितं न संतप्तः कोऽपि क्षणमपि भजेन्मूलमभितः । फलं चैवाप्राप्तं वितथसरलिम्नश्च भवत- स्तदिक्षो नायुक्तं विहितमितरैर्यत्तु दलनम् ॥ १८३ ॥ (इतीक्षोरन्योक्तयः) अथ पीलोः । धन्याः सूक्ष्मफला अपि प्रियतमास्ते पीलवृक्षाः क्षिती क्षुत्क्षुण्णेन जनेन हि प्रतिदिनं येषां फलं भुज्यते । किं तैस्तत्र महाफलैरपि पुनः कल्पद्रुमाद्यैर्दुमैं- यैषां नाम मनागपि श्रमनुदे छायापि न प्राप्यते ॥ १८४ ।। अथ वदाः । परिमलगुणेन केतकि कण्टककूटानि वहसि तद्युक्तम् । गुणरहितबदरि यत्त्वं वहसि परं तानि तत्किनु ॥ १८५ ।। अथ शाल्मल्यन्योक्तयः। हंसाः पद्मवनाशया मधुलिहः सौरभ्यगन्धाशया पान्थाः खादुफलाशया बलिभुजो गृध्राश्च मांसाशया। दूरादुन्नतपुष्परागनिकरैनिःसार मिथ्योन्नते रे शाल्मलिपादप प्रतिदिन के न त्वया वञ्चिताः ॥ १८६ ।। कायः कण्टकभूषितो न च नवच्छायाकृतः पल्लवाः पुप्पाणि च्युतसौरभाणि न दलश्रेणी मनोहारिणी । किं ब्रूमः फलपाकमस्य यदुपन्यासेऽपि लज्जामहे तद्भोः केन गुणेन शाल्मलितरो जातोऽसि सीमद्रुमः ॥१८७॥ विशालं शाल्मल्यां नयनसुभगं वीक्ष्य कुसुमं शुकानां श्रेणीभिः फलमपि भवेदस्य सदृशम् ।

·काव्यमाला। तु इति ध्यात्वीपास्तं फलमपि दैवात्परिणत निदाने वृतोऽन्तः सपदि मरुता सोऽप्यपहृतः ॥ १८८ ॥ निर्गन्धं कुसुमं फलं कटुतरं छायापि ते कर्बुरा बाह्यं कण्टकखपरैः परिवृतं निःसारमन्तर्वपुः । वृद्धिग्रंध्रपरिग्रहाय किमहो वक्तव्यमस्मात्परं हहो शाल्मलिपादप प्रतिदिनं के न त्वया वञ्चिताः ॥१८९॥ छायान्वितोऽपि सरलोऽप्यतिविस्तृतोऽपि कान्तप्रसूनविभवोऽप्यतिसुन्दरोऽपि । यत्त्वं फलेऽर्थिषु विसंवदसे प्रकाम- मस्पृश्यतां भजसि शाल्मलिवृक्ष तस्मात् ॥ १९०॥ (इति शाल्मल्यन्योक्तयः) अथ निस्बान्योक्तयः। दुग्धेन सिक्तो निम्बोऽयमालवालं कृतं गुडैः । तथापि जातिवैचित्र्यात्कटुकत्वं न मुञ्चति ॥ १९१ ।। शर्करासार्पःसंयुक्तं निम्बबीजं प्रतिष्ठितम् । क्षीरघटसहस्रेण निम्बः किं मधुरायते ॥ १९२ ॥ निम्ब किं बहुनोक्तेन निष्फलानि फलानि ते । यानि संजातपाकानि काका निःशेषयन्त्यमी ॥ १९३ ।। यस्मादर्थिजनो मनोभिलषितं लब्ध्वा मुदा मेदुरः साधु बन्धुजनैश्चकार विविधान्भोगान्विलासोद्धरः तं दैवेन विवेकशून्यमनसा निर्मूल्य चूतद्रुमं स्थाने तस्य तु काकलोकवसतिनिम्बः समारोपितः ॥ १९४ ॥ जइ फलभरेण नमिओ निम्बो घणछायकुसुमगन्धाढ्ढो । तो वायसाणजुग्गो नहु जुग्गो इयर पप्षीणम् ॥ १९५ ॥ जन्मन्तरंमि वसिओ निम्बतरू इक्खुवाडमब्भम्मि । ता किं न होइ गुलिओ संसग्गी जइ गुणा हुन्ति ॥ १९६ ॥ ( इति निम्बान्योक्तयः) १. 'तूलोऽन्तः' इत्यपि पाठः, ·अन्योक्तिमुक्तावली। अथ खदिरान्योक्तयः। चन्दने विषधरान्सहामहे वस्तु सुन्दरमगुप्तिमत्कुतः । रक्षितं वद किमात्मसौष्ठवं वर्धिताः खदिर कण्टकास्त्वया ॥१९७॥ पदं तदिह नास्ति यन्न खदिरैः खरैरावृतं न तेऽपि खदिरा न ये कुटिलकण्टकैरावृताः । न ते कुटिलकण्टकाः किमपि ये न मर्मच्छिद- स्तदुज्झत वृथा स्थितिं वत सहध्वमध्वश्रमम् ॥ १९८ ।। अथ वंशस्य। गाढग्रन्थिविसंस्थुलोऽपि कलयन्काठिन्यमप्यन्वहं छायामात्रविवर्जितोऽपि निशितैरप्यङ्कितः कण्टकैः । मिथ्यारूढजनप्रसिद्धिवचनैर्मुक्ताफलश्रद्धया धिङ्मूढेन मयैष वंशविटपी शून्याशयः सेवितः ।। १९९ ॥ अथ वेतसस्य । सर्वेषामपि वृक्षाणां वेत्त्येको वेतसद्रुमः । नम्रीभूयावति प्राणान्नदीपूररिपूदये ॥ २० ॥ अथ किंशुकान्योक्तयः। किंशुकाद्गच्छ मा तिष्ठ शुक भाविफलाशया । बाह्यरङ्गप्रपञ्चेन के के नानेन वञ्चिताः ॥ २०१॥ किंशुके किं शुकः कुर्यात्फलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि किं कुर्वन्त्युपजीविनः ॥ २०२ ॥ रक्तेन वा विरक्तेन किं पलाशेन पक्षिणाम् । यस्य पुष्पे न सौभाग्यं फले न मधुरो रसः ॥ २०३ ॥ त्यज कुसुमित किंशुकाभिमानं निजशिरसि भ्रमरोपवेशनेन । विकचकुमुममालतीवियोगादहनधिया कुरुते त्वयि प्रवेशम् ॥ २०४ ॥ 1. 'परम्' इति पुस्तकान्तरे.

·१३४ काव्यमाला। किंशुक किं शुकमुखवस्कुसुमानि मधौ विकाशयस्यनिशम् । यस्यां जनोऽनुरागी सा गीरेतैः कदापि नोच्चार्या ॥ २०५॥ तइयच्चिय परिचत्ता तुज्झ पलासा पलाससउणेहिम् । कुसुमग्गमे वजन्ति हयासकसिणी कयं वयणम् ॥ २०६ ।। ( इति किंशुकान्योक्तयः) अथ पलाशपुष्परसस्य । मा गर्वमुदह विमूढ पलाशपुष्प यत्षट्पदः श्रयति मामतिगन्धलुब्धः । रे मालतीविरहतो ज्वलदग्निकल्प त्वां मृत्युकारणमवेत्य समाश्रितोसौ ॥ २०७॥ अथ बब्बूलान्योक्तयः। तुच्छं पत्रफलं कषायविरसं छायापि ते कर्बुरा शाखा कण्टककोटिभिः परिवृता मत्कोटकोटिस्थलम् । अन्यस्यापि तरोः फलानि ददतः कृत्वा वृतिं तिष्ठसि रे बब्बूलतरो सुसङ्गरहितः किं वयेते तेऽधुना ॥ २०८ ॥ आमूलाग्रनिबद्धकण्टकतनुर्निर्गन्धपुष्पागम- श्छाया न श्रमहारिणी न च फलं क्षुत्क्षामसंतर्पणम् । बब्बूलद्रुम साधुसङ्गरहितस्त्वं तावदास्तामहो अन्येषामपि शाखिनां फलवतां गुप्त्यै वृतिर्जायसे ॥ २०९ ॥ खयमफलवान्भेदं छेदं स्थितेश्च विकर्षणं कुहरपतनं बब्बूलोऽयं विषय वृतीभवन् । खल इव फलान्यन्यस्यापि प्रभूततराण्यहो न दिशति सतां भोक्तुं द्युम्नान्वितः पटुकण्टकैः ॥ २१०॥ ..१. 'गात्रं कण्टकसंकटं प्रविरलच्छायाभृतः पल्लवा निर्गन्धः कुसुमोत्करस्तव फलं न क्षुद्विनाशक्षमम् । बब्बूलद्रुम मूलमेति न जनस्ते तावदास्तामहो अन्येषामपि शाखिनां फलवताम्' इत्यपि पाठान्तरम् .

·अन्योक्तिमुक्तावली। कण्टिल्लो सकलाओ तुच्छफलो लहुअ पत्तपरिवारो। बाउलफलं अदिन्तो अन्नाणवि अड्डुओ होसि ॥ २११ ॥ अच्छउता सरसफलं दायव्वं पन्थियाणसउणाणम् । इयरतरुवारणत्थं बबूलो पिच्छ कण्टइओ ॥ २१२ ॥ ( इति बवूलान्योक्तयः) अथ. शाखोटस्य। कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं भाषसे । वामनान वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न छायापि परोपकारकृतये मार्गस्थितस्यापि मे ।। २१३ ॥ अथ चिचिण्याः। गुरुओवि न सेविज्जइ जो लहुपत्तेहिं होइ परिवरिओ । पत्तविसेसे चिञ्चिणि वकं चुकं फलं देइ ॥ २१४ ॥ अथ करीरान्योक्तयः। फलं दूरतरेऽप्यास्तां पुष्णासि कुसुमैर्जनान् । इतरे तरवो मन्ये करीर तव किंकराः ॥ २१५ ॥ किं पुष्पैः किं फलैस्तस्य करीरस्य दुरात्मनः । येन वृद्धिं समासाद्य न कृतः पात्रसंग्रहः ।।.२१६ ॥ यद्यपि वसति करीरतरुर्मरुदचलस्य सदेशम् । तदपि न याति स जातिगुणादमरद्रुमगुणलेशम् ॥ २१७ ।। पत्रं न चित्रमपि निस्त्रप पान्थखेद- छेदक्षम विषसमं तव मुग्ध दुग्धम् । धूर्तप्रपञ्चितमहातरुकीर्तनेन रेनिष्फलस्त्वमसि कण्टकितः करीरः ॥ २१८ ॥ हंहो मरुस्थलमहीरुह तावकीनं संभावयामि महिमानममानमेव ।

·काव्यमाला।
अङ्गीकृतः स भवता यदयं करीरः
क्रूरोऽपि कल्पतरुगौरवमभ्युपैति ।। २१९ ।।
वरं करीरो मरुमार्गवर्ती यः पान्थसाथै कुरुते कृतार्थम् ।
किं कल्पवृक्षैः कनकाचलस्थैः परोपकारव्रतलम्भदुःस्थैः ॥ २२० ।
अपरतरुनिकरमुक्तं मरुमण्डलमावसत्यसावेकः ।
फलकुसुमैरुपकुर्वन्नररि(?) करीरः कथं धीरः ।। २२१ ॥
(इति करीरान्योक्तयः)
अथ कण्टकस्य ।
रे कण्टकैर्निशितदुर्धरकोटिभाग-
मार्ग निपत्य किमुपार्जितमेभिरत्र ।
विद्धानि साधुजनपादतलानि ताव-
दन्यन्निजस्य वदनस्य कृतश्च भङ्गः ॥ २२२ ॥
अथ कन्थेर्या।
नारङ्गिकुसुमकण्टो के इय कुसुमस्स कण्टओ जुत्तो ।
रसरहिय गन्धवज्जिय कन्थेरियकण्टओ कीस ॥ २२३ ॥
अथ बिल्वस्य।
आमोदीनि सुमेदुराणि च मृदुखादूनि च क्ष्मारुहा-
मुद्यानेषु वनेषु लब्धजनुषां सन्तीतरेषामपि ।
किंतु श्रीफलता तवैव जयिनी मालूर दिङमण्डले
यस्यैतानि फलानि यौवनवतीवक्षोजलक्ष्मीगृहाः ।। २२४ ॥
अथार्कस्य ।
अर्काः किं फलसंचयेन भवतां किं वः प्रसूनैनवैः
किं वा भूरिलताचयेन महता गोत्रेण किं भूयसा ।
येषामेकतमो बभूव स पुनःवास्ति कश्चित्कुले
छायायामुपविश्य यस्य पथिकास्तृप्तिं फलैः कुर्वते ॥ २२५ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। १३७ ३ अथ यवासस्य । परवित्तव्ययं दृष्ट्वा खिद्यन्ते ह्यधमा जनाः । वर्षा वर्षति पर्जन्यो यवासोऽपि प्रणश्यति ॥ २२६ ॥ अथ यवस्य । वीवाहादौ प्ररोहस्तव यव शिवकृन्मङ्गलं स्वस्तिकाद्यैः स"भूतः पितॄणां दहनमुखगतो देवतानामभीष्टः । पाणौ त्वक्ष्मरेखा धनविभवकृते वैभवं किं स्तुमस्ते हस्ते बद्धः प्रशस्तः कथित इह जनैः शीतलोऽश्वप्रियश्च ॥२२७॥ अथ शालेः । शाखासंततिसंनिरुद्धमनसो भूयांस एवाचनौ विद्यन्ते तरवः फलैरविकलेरार्तिच्छिदः प्राणिनाम् । किंतु द्वित्रिदलैरलंकृततनोः शालेः स्तुमस्तुगतां दत्त्वा येन निजं शिरः सुकृतिना को नाम न प्रीणितः॥२२८॥ नेहं विमुच्य सहसा खलतां भजन्ते ये गाढपीडनवशान्न वयं तिलास्ते । अम्मानवेहि कलमानलमाहतानां येषां प्रचण्डमुशलैरबदाततैव ॥ २२९ ॥ अथ तिलस्य । होहित्ति खलो मुणिऊण कारणं जन्त एहिं दिवसेहिम् । फलिओवि तेहिं मुक्को तिलविडवो सव्वपत्तेहिम् ॥ २३० ।। खलसङ्गे परिचत्ते पिच्छहतिल्लेण जं फलं पत्तम् । मयणाहिसुरहिवासिय पहुसीसं पामियं तेण || २३१ ॥ अथ मनिष्ठायाः । देशत्यागं वहितापं कुट्टनं च मुहुर्मुहुः । रागातिरेकान्मञ्जिष्ठाप्यनुते किं पुनः पुमान् ॥ २३२ ॥ रागो हि दोषपोषाय चेतनारहितेष्वपि । मञ्जिष्ठा कुट्टनस्थानभ्रंशतापसहा भृशम् ॥ २३३ ।।

·१३८
काव्यमाली।
अथ विजयायाः।
विजया गुणाणमूलं तरुअरमन्मम्मि उब्भओ हत्थो ।
अत्थय कोइ समत्थो मुं सत्थि पल्लए बत्थो ॥ २३४ ।।
अथ तमाको।
भ्रातः कस्त्वं तमाकू सुहृदिह गमनं ते कुतोऽम्भोधिपारा-
कस्य त्वं दण्डधारी न हि तव विदितं श्रीकलेरेव राज्ञः ।
चातुर्वर्ण्य विधिविरचितं भिन्नभिन्नैकभूत-
मेकीकर्तुं जगति सकले शासनादागतोऽस्मि ॥ २३५ ।।
अथ लशुनस्य।
कपूरधूलीरचितालवालः कस्तूरिकाचर्चितदोहदश्रीः ।
क(का)श्मीरनीरैरभिषिच्यमानः प्राच्य गुणं मुञ्चति किं पलाण्डुः ॥२३६॥
अथ कर्पासान्योक्तयः।
नीरसान्यपि रोचन्ते कोसस्य फलानि नः ।
येषां गुणमयं जन्म परेषां गुह्यगुप्तये ॥ २३७ ।।
श्लाध्यं कर्पासफलं यस्य गुणै रन्ध्रपिहितानि ।
मुक्ताफलानि तरुणीकुचकलशे सुष्ठु विलसन्ति ।।२३८॥
निष्पेषोत्थमहाव्यथा परतरं प्राप्त तुलारोहणं
ग्राम्यस्त्रीनखलुञ्चनव्यतिकरस्तन्त्रीमहारव्यथा ।
मातङ्गोज्झिततुण्डवारिकणिकापानं च कूर्चाहतिः
कसेन परार्थसाधनविधौ किं किं न चाङ्गीकृतम् ॥२३९।।
इति कर्पासान्योक्तयः।
अथारिष्टत्य।
निक्षे(क्षि)प्योष्णजले त्वचं तव परित्वक्षन्ति ये निष्कृपा-
स्तेषामप्युपकुर्वतांशुकमलप्रक्षालनादुच्चकैः ।
उत्कीर्णैरपि तन्तुभिर्निगदि(लि)तैरप्यस्थिभिः प्राणिनां
चक्षुर्दोषहृता सतां धुरि धृतारिष्ट त्वयैव स्थितिः ॥२४०॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। १३१ अथ कण्टकारिकायाः । उचितं नाम नारियां(?)केतक्यामपि कण्टकाः । रसगन्धोज्झिते किं ते कण्टकाः कण्टकारिके ॥ २४१ ।। अथ शणस्य । भूर्जः परोपकृतये निजकवचविकर्तनं सहते । परवन्धनाय च शणः प्रेक्षध्वमिहान्तरं कीहक ।। २४२ ॥ अथ धत्तुरान्योक्तयः । छाया कापि न पल्लवेषु सुमनःस्तोमेषु नो सौरभो- द्वारः कोऽपि फलेषु कापि महती वार्ता न तां बमहे । धत्ते त्वां शिरसा तथापि हि हरस्त्यक्त्वा पुनः केतकी तन्नूनं कनकद्रुमात्र भवता नाम्ना जगद्वञ्चितम् ।। २४३ ॥ धत्तूर धूर्त तरुणेन्दुनिवासभूमौ भाले पिशाचपतिना खलु निर्मितोऽसि । किं करवाणि विकसन्ति तमः प्रयाति चन्द्रोत्पलो द्रवति वार्धिरुपैति वृद्धिम् ॥ २४४ ॥ महेशस्त्वां धत्ते शिरसि रसराजस्य जयिनी विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनकमयमेतत्रिभुवनम् । तनोति त्वत्सेवां न तु कनकवृक्ष त्वदपरः परस्तत्को नु स्याद्यदि न सुलभीभावमभजः ॥२४५॥ इझते धत्तूरान्योक्तयः। अथ तृणान्योक्तयः । जीमूतोन्मुक्तमुक्ताफलकणतुलितस्थूलसूक्ष्मोदविन्दु- श्रेणीपातैः प्रभूतैर्वियत इतइतो जातसेकातिरेका । किं च प्राचीमभीष्मोप्मकतपनमहादाहसंदोहरिक्ता सूते यद्भूतधात्री तदिदमपि तृणं किं न वण्र्य सकर्णैः ॥२४६॥ १. 'नारङ्गे' इति भवेत.

·११० काव्यमाला । वेश्मानि च्छादयद्यज्जलधरसमये शीतकाले निदाघे पानीयस्फीतशीतातपनिविडतमोपद्वान्सपिनष्टि पावित्र्यं च प्रवीणा विदधति वदने येन सु(भु)क्तिक्रियान्ते तेनाकिंचित्करत्वे नरमुपमिमते वीरणेनानभिज्ञाः ॥ २४७ ।। अध्यासीनाश्ववारैरुपजनितभये हेपमाणैस्तुपारै- गर्जत्स्फूर्जन्महौजोत्कटकरटिघटाकोटिभिर्दुष्प्रवेशे । सङ्ग्रामे कल्पकल्पेऽप्यरिजनविसरैर्मार्गणश्रेणिवद्धे बध्येऽवध्ये नृपेऽपि प्रभवति यवसं प्राणविश्राणनाय ।।२४८॥ यस्यैवाहारयोगाजगति सुरभयोऽजान्विता वा महिण्यः सर्वाः संप्राप्तभूयो वपुरुपचितिका आज्यदध्नो निदानम् क्षीरं लोकाय दद्युः सकलरसमहायोनिभूतं तृणं त- ज्जाने जानन्त एते धिगखिलकवयो नीरसं वर्णयन्ति ॥२४॥ उत्तुङ्गस्तरुभिः किमेभिरखिलैराकाशसंस्पर्धिभि- धन्योऽसौ नितरामुलूपविटपी नद्यास्तटेऽवस्थितः । एवं यः कृतबुद्धिरुद्धतजलव्यालोलवीचीवशा- न्मज्जन्तं जनमुद्धरामि सहसा तेनैव मज्जामि च ।। २५० ॥ रूढस्य सिन्धुतटमुपगतस्य तृणस्यापि जन्म कल्याणम् । यत्सलिलमज्जदाकुलजनहस्तालम्बनं भवति ।। २५१ ॥ इति तृणान्योक्तयः । अथ ताम्बूलान्योक्तिः। वल्लीनां कति न स्फुरन्ति परितः पात्राणि किं तैरिह स्निग्धैरप्यतिकोमलैरपि निजामेवाश्रयद्भिः श्रियम् । तानेव स्तुमहे महाजनमुखश्रीकारिजन्मत्रता- न्यान्सूते नवरागनागरमुखांस्ताम्बूलवल्लीछदान् ॥ २५२ ॥ अथ तुम्ब्यन्योक्तयः । एके भेजुर्यतिकरगतास्तुम्बिकाः पात्रलीलां गायन्त्यन्ये सरसमधुरं शुद्धवंशे विलग्नाः ।

·अन्योक्तिमुक्तावली। ११ एके केचित्सुगुणग्रथिता दुस्तरं तारयन्ति केषामन्ये ज्वलितहृदया रक्तमन्ये पिबन्ति ।। २५३ ।। सर्वास्तुम्व्यः समकटुरसास्तुम्बिवल्लिप्रसूता- स्तासां बद्धा अपि कतिपया दुस्तरं तारयन्ति । शब्दायन्ते सरसमपराः शुष्ककाठे निषण्णा- स्तन्मध्येऽन्या ज्वलितहृदयाः शोणितं संपिबन्ति ।। २५४ ।। पिच्छसहीतुम्बणिया भूयंमुत्तूण निम्बमारुहिया । एयाए न हुहुत्तं सरिसा सरिसेहिं रचन्ति ॥ २५५ ।। इति तुम्व्यन्योक्तयः। अथ कारल्याः । रे कारेल्लि हयासे चडिया निम्बम्मि पायवे पउरे । अहवा तुज्झ न दोसो सरिसा सरिसेहिं रच्चन्ति ॥ २५६ ॥ अथ कोहलिन्याः । पत्तावरिओ बहुसहसाहिओ पिच्छिऊण मारुहसु । कोहलिणि किं न याणसि परण्डो तुह भरं सहइ ॥ २५७ ॥ इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्दवृन्दारक- वृन्दारकराजपरमगुरुभट्टारकश्री १९ श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजिष्य- पण्डितहंसविजयगणिसमुचितायामन्योक्तिमुक्तावल्यां वनस्पतिका- यिकान्योक्तिनिरूपकः सप्तमः परिच्छेदः ।। अष्टमः परिच्छेदः । जय श्रीसौख्यसंतानसर्वसम्पत्तिदायिने । नमोऽस्तु भुजगाधीशध्वजाय परमेष्ठिने ॥ १ ॥ विदिताखिलसद्वस्तुसारसंसारतारक । करुणाकर मां पार्श्व सौम्यदृष्टया विलोकय ॥ २ ॥ श्रीसंयुक्तं गुणागारं विश्वव्यापियशोभरम् । जनानां जयदातारं यांकरं व्रतिनां वरम् ॥ ३ ॥ १. यां लक्ष्मी करोतीति तम्.

·१४२ काव्यमाला । नमाम्यहं महावीरं दयावन्तं जिनेश्वरम् । सूरवत्तेजसां पूरं रिक्तं पापैः शिवंकरम् ॥ ४ ॥ सेवितं साधुनिःस्फारं वर्यातिशयभासुरम् । कल्याणाचलवद्धीरं हंसगत्या मनोहरम् ॥ ५ ॥ सर्वधर्मोपदेष्टारं विशिष्टज्ञानमन्दिरम् । जराभीरुविजेतारं यत्याचारकतत्परम् ॥ ६ ॥ (चतुर्भिः कलापकम्। स्वगुरुनामगर्भितं कर्तृनामगर्मितं च षोडशदलकमलवन्धचित्रम् । श्रीगौतमगणाधीशसमानमहिमालयम् । विजयानन्दसूरीन्द्रं शंकरं समुपास्महे ॥ ७ ॥ अथ प्रतिद्वारवृत्तानि । अथाष्टमपरिच्छेदे प्रतिद्वारस्य पाटिकाम् । प्राज्ञप्रीतिप्रदे(दां) वच्मि हृद्यपद्यपदैः स्फुटम् ॥ ८ ॥ तत्रान्योक्तिषु विज्ञेया बुद्धिबोधविवृद्धये । मरुस्थलीभवान्योक्तिः संकीर्णान्योक्तयः पुनः ॥ ९ ॥ अथ मरुस्थलान्योक्तयः । मरौ नास्त्येव सलिलं कृच्छाद्यद्यपि लभ्यते । तत्कटु स्तोकमुष्णं च न करोति वितृष्णताम् ॥ १० ॥ पायं पायं पिब पिब पयः सिञ्च सिञ्चाङ्गमङ्गं भूयो भूयः कुरु कुरु सखे मज्जनानि(?)नितान्तम् । एषा शेषश्रमशमपटुवुःखिताध्वन्यबन्धुः सिन्धु¥रीभवति भवतो मारवः पान्थ पन्थाः ॥ ११ ॥ भो भो..."किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ कान्या गति- स्तत्ताहक तृषितस्य ते खलमतिः सोऽयं जलं गूहते । आस्थानोपगतामकालसुलभां तृष्णां प्रतिक्रुध्महे (१) त्रैलोक्यप्रथितप्रभावमहिमा मार्गो सौ मारवः ॥ १२ ।। १, वचिधातुना वर्तमानाविभक्तरुत्तमपुरुषैकवचनारूढेनाहमिति कर्तृपदं सूचितम्.

·अन्योक्तिमुक्तावली।
४
सत्पादपान्विपुलपल्लवपुष्पपुञ्ज-
संपत्परीतवपुपः फलभारनम्रान् ।
व्योमाग्रसिञ्जितशकुन्तसमाश्रितोरु-
शाखान्मरी मृगयते न ततोऽस्ति मुग्धः ॥ १३ ॥
गतमतिजवाद्धान्तं सर्व समुत्कपिता च भू-
श्चिरतरमहो निःश्वासान्धं सदैन्यमवस्थितम् ।
किमिव न कृतं पान्थेनेत्थं तथापि शटो महः
प्रकृतिविरसः कष्टं यातो मनागपि नाताम् ॥ १४ ॥
किमसि विमनाः किं वोन्मादी क्षणादपि लक्ष्यसे
पुनरपि पुनः प्रेक्षापूर्वा न काश्चन ते क्रियाः ।
स्वयमजलदां जानानोऽपि प्रविश्य मरुस्थला
शिशिरमधुरं वारि प्राप्तुं यदध्वग वाञ्छसि ॥ १५ ॥
(इति मरुस्थलान्योक्तयः ।)
अथ संकीर्णान्योक्तयः ।
दामोदरमुदराहितभुवनं यो वहति लीलया गरुडः ।
कस्य तरोरुपरिष्टात्खिन्नोऽसौ श्रान्तिमपनयतु ॥ १६ ॥
यः पीयूषसहोदरैः नपयति ज्योत्स्नाजलैः सर्वतो
यश्च त्वामधिकाधिकं ज्वलयति प्रोद्दामतापैः करैः ।
भ्रातव्योम तयोरपि स्थितिमिह व्यातन्वतो विक्रिया-
निर्मुक्तस्य महत्त्वमेतदसमं दूरऽधिरूढं तव ॥ १७ ॥
जम्भारिरेव जानाति रम्भासंभोगविभ्रमम् ।
घटचेटीविटः किंस्विजानात्यमरकामिनीम् ।। १८ ।।
किं व्यक्तीकुरुषे सरोजमुकुलाकारासुरोजश्रियं
नीतेनाधरपल्लवे कुसुमतां किंच स्मितेनामुना ।
आकृतामृतशीतलाः श्रमयसे किंवा गिरो नागरी-
मुग्धे मानिनि किं मुधा घटयसि क्लीबे कटाक्षच्छटाः॥१९॥

·१४४ काव्यमाली। कथयत इव नेत्रे कर्णमूलं प्रयाते सुमुखि तव कुचाभ्यां वर्त्य पश्यावनी वा । स्खलति यदि कथंचित्ते पदाम्भोजयुग्म तव तनुतरमध्यं भज्यते नौ न दोषः ॥२०॥ यथा यथा स्यात्स्तनयोः समुन्नतिस्तथा तथा लोचनमेति वक्रताम् । अहो सहन्ते बत नो परोदयं निसर्गतोन्तर्मलिना ह्यसाधवः ।। २१ ॥ वाले तव कुचावेतौ नियतौ चक्रवर्तिनौ आसमुद्रकरग्राही देवो यस्य करप्रदः ।। २२ ॥ निगदितुं विधिनापि न शक्यते सुभटता कुचयोः कुटिलभ्रुवाम् । सुरतसंगतया प्रियपीडितौ बत नतिं न गतौ च्युतकञ्चुकौ ॥ २३ ॥ अणुरायरयणभरियं कञ्चणकलसावि तरुणिथणजुअलम् । ता किं मुहम्मि कालं मसि मुद्दामयणरायस्स ॥ २४ ॥ अङ्गानि मे दहतु कान्तवियोगवह्निः संरक्ष्यतां प्रियतमो हृदयस्थितो मे । इत्याशया शशिमुखी गलदश्रुवारि- धाराभिरुष्णमभिसिञ्चति हृत्प्रदेशम् ॥ २५ ॥ उपरिनाभिसरःपरिताडिता पटकुटीव मनोभवभूपतेः । विजयिनस्त्रिपुरारिविजी(जिगी)षया तब विराजति भामिनि कञ्चुकी२६॥ यदेतन्नेत्राम्भः पतदपि समासाद्य तरुणी- कपोले व्यासङ्गं कुचकलशमस्याः कलयति । ततः श्रोणीबिम्बं व्यवसितविलासं तदुचितं स्वभावखच्छानां विपदपि विलासं वितरति ॥ २७ ॥ धनिनि जने चटु पटुतां जल्पतु रसना रसाशने लुब्धा । त्वमशनपाननिरस्तमस्तकचरणे कथं लुठसि ॥ २८॥ एते कूर्चकचाः सकङ्कणरणत्कर्णाटसीमन्तिनी- हस्ताकर्षणलालिताः प्रतिदिनं प्राप्ताः परामुन्नतिम् । १. 'पझ्यावरुद्धम्' इत्युचितं प्रतिभाति.

·अन्योक्तिमुक्तावली। १४५ तेऽमी संप्रति पापिनापितकरभ्राम्यत्क्षुरप्रानन- क्षुण्णाः क्षोणितले पतन्ति परितः कृप्तापराधा इव ।। २९ ।। पटु रटति पलितद्वतो मस्तकमासाद्य सकललोकस्य । प्रभवति जरा च मरणं कुरु धर्म विरम पापेभ्यः ॥ ३० ॥ पलितानि शशाङ्करोचिपां किमु कानीति वितर्कयामहे । यदमुनि वितेनिरे तरां""नारि(?)लोचनपद्मनुद्रणाम् ।। ३१ ।। यदमी दशन्ति दशना रसना तस्वाद मुखमवामोति । प्रकृतिरियं धवलानां क्लिश्यन्ति यदन्यकार्यपु ।। ३२ ।। संवर्धितो मधुरमिष्टरसैकयुत्त्या कान्ताधरामृतरसन तु वञ्चितोऽसि । संत्यज्य गात्रनिलयं रदन त्वमको मन्ये निदाघभयतः प्रथमं प्रयातः ॥ ३३ ॥ हे जिहे कटुकलेहे मधुरं किं न भापसे । मधुरं वद कल्याणि लोको हि मधुरप्रियः ॥ ३४ ॥ द्वात्रिंशद्दशनद्वेषिमध्ये तिष्ठसि नित्यशः । तदिदं शिक्षिता केन जिह्वे संचारकौशलम् ॥ ३५ ॥ निजकर्मकरणदक्षा सह वसति दुरात्मनापि निरपायम् । किं न कुशलेन रसना दशनानामन्तरे विशति ॥ ३६ ।। जीहे जाण पमाणं जिमियचे तहयजं पियचेय । अइ जिमिय जं पियाणं परिणामो दारुणो होइ ।। ३७ ॥ स्रग्दाम मूर्धनि निधेहि गवेधुकानां गुञ्जामयीमुरसि धारय हारयष्टिम् । वाले कलावति चिरं पतितासि पल्ली तल्लौहमन्यदपि भूपणमेपणीयम् ॥ ३८ ॥ यदेतत्कामिन्या सुरतविरती पल्लवरुचा करेणानीतः सन्वससि सह हारेण गुणिना । i. 'व सति' इत्युचितं प्रतिभाति ।

·१४६
काव्यमाला।
मुहुः कुर्वन्गीतं कुचकलशपीठोपरि लुठ-
नये वीणादण्ड प्रकटय फलं कस्य तपसः ॥ ३९ ॥
यत्पूर्व पवनाग्निशस्त्रसलिलैश्चीर्ण तपो दुष्कर
तस्यैतत्फलमीदृशं परिणतं यज्जातरूपं वपुः ।
मुग्धापाण्डकपोलचुम्बनसुखं सङ्गश्च रत्नावले:
प्राप्तं कुण्डल वाञ्छसे किमपरं यन्मूढ दोलायसे ॥ ४०॥
पृच्छे कः पुरुषः स भोगचतुरो दुस्तस्तपोऽङ्गीकृत-
मुग्रं तापकृतं सकर्णचटनं नानाविधं मेनका ।
सभूरुत्तडितं सयोषिति प्रियाश्चुम्बन्ति गल्लस्थले
कामिन्याधरपानयन्ति मनसा तेनापि डोलायते ॥ ४१ ॥ (१)
स्पृशति शीतकरो जघनस्थलीमुचितमेव तदस्य कलङ्किनः ।
गुणवतस्तव हार न युज्यते परकलत्रकुचद्वयपीडनम् ॥ ४२ ॥
पतितानां संसर्ग त्यजन्ति दूरेण निर्मला गुणिनः ।
इति कथयन्रजनीनां हारः परिहरति कुचयुगलम् ।। ४३ ॥
सद्वृत्त सद्गुण महर्घ महाहकान्ते
कान्ताधनस्तनतटोचितचारुमूर्ते ।
आः पामरीकठिनकण्ठविलग्नभन्न
हा हार हारितमहो भवता गुणित्वम् ॥ ४४ ॥
असद्वृत्तो नायं न च खलु गुणैरेष रहितः
प्रिये मुक्ताहारस्तव चरणमूले निपतितः ।
गृहाणामुं बाले तव पततु कण्ठं पुनरसा-
वुपायो नैवान्यस्तव हृदयतापोपशमने ॥ ४५ ॥
नैषा वेगं मृदुतरतनुस्तावकीनं विसोढं
शक्ता नैनां चपल नितरां खेदयेन्दीवराक्षीम् ।
रत्यभ्यासं विदधत इति प्राणनाथस्य को-
पान्ते गत्वा निभृतनिभृतं नूपुरं शंसतीव ॥ ४६ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। १२७ श्रुत्वा कुम्भसमुद्भवेन मुनिना किंचित्तदात्याहितं सिन्धावन्धुकुटुन्बददुरकुलं हर्यादिदं ध्यायति । गाम्भीर्याचदि तेन विभ्यति नवा त्रस्यन्ति भेकीशिशो- रत्रागत्य सुखं वसन्तु निमयो जातानुकम्पा वयम् ।। ४७॥ रात्रिर्गमिप्यति भविष्यति सुप्रभात भावानुदेप्यति हलिप्यति पाजश्रीः । इत्यं विचिन्तयति कोशगते द्विरफे हा हन्त हन्त नलिनी गज उजहार ॥ ४८ ॥ हंसः प्रयाति शनकैयदि जातु तस्य नैसर्गिकी गतिरियं हि न तत्र चित्रम् । गत्या तया जिगमिपुर्वक एप मूढ- श्वेतो दुनोति सकलस्य जनस्य नूनम् ॥ ४९ ।। कल्याणं नः किमधिकमितो जीवनार्थ पथस्त्वं छित्त्वा वृक्षानहह दहसि भ्रातर-झारकार । नन्वेतमिान्नशनिपिशुनैरातपैराकुलाना- मञ्चन्यानामशरणमरुपान्तरे कोऽभ्युपायः ॥ ५० ॥ भ्राताम्यकुविन्द कन्दलयता वस्त्राण्यमृनि त्वया गोणीविभ्रमभाजनानि सुबहून्यात्मा किमायास्यते । कित्येकं रुचिरं चिरादभिनवं वासस्तथा तन्यतां यन्नोज्झन्ति कुचस्थलं क्षणमणि क्षोणीभुजां वल्लभाः ।। ५१ ।। रे लाङ्गलिक निपद्याक्रोडे लोहं पुरा यदद्राक्षीः । स्पर्शविशेषात्तदखिलमजनिष्ट सुहेम नृपयोग्यम् ॥ ५२ ॥ नौश्च दुर्जनजिह्वा च प्रतिकूलविसर्पिणी । जनप्रतारणायैव दारुणैकेन निर्मिता ॥ ५३ ॥ दुर्गा नदी शिथिलबन्धविसर्पिणी नौ- रभ्युन्नता जलमुचो विपमः समीरः ।

·काव्यमाला।
आरूढवान्निजकुटुम्बयुतोऽध्वनीन-
स्तत्कर्णधार कुरु यत्सदृशं कुलस्य ।। ५४ ॥
वंशः प्रांशुरसौ घुणक्षतमयो जीर्णा वरत्रा इमाः
कीलाः कुण्ठतया विशन्ति न महीमाहन्यमाना अपि ।
आरोहव्यवसायसाहसमिदं शैलूष संत्यज्यतां
दूरे श्रीनिकटे कृतान्तमहिषौवेयघण्टारवः ॥ ५५ ॥
मौलिः स्वर्णकिरीटकान्तिरुचिरः केयूरभव्यौ भुजौ
तनृत्याः किल कञ्चकिप्रभृतयो देवेति विज्ञाप्यसे ।
इत्थं कल्पनया कुशीलवनृपाहंकारदाय वृथा
नृत्यान्ते भवतो भविष्यति मषीमात्रावशेषं वपुः ॥ ५६
अमी तिलास्तैलिक नूनमेतां खेहादवस्थां भवतोपनीताः ।
द्वेषोऽभविष्यद्यदमीषु तीव्रस्तदा न जाने किमिवाकरिष्यः॥ ५७ ।
वक्रां नैष तनूविवर्तनगतिं गृह्णाति साचिस्मित-
स्मेरैदृग्वलनैरमुष्य न मनाक् चेतः परावर्तते ।
हस्ते त्वं मुनिदारकस्य पतिता कल्याणि तन्नीयतां
वेदीमार्जनबर्हिरर्पणवषट्कर्तव्यपाकैर्वयः ॥ ५८ ॥
अमरसिरोवरि ठाणं माणं लहिऊण झय वडाडोव ।
नियवंस मुवरिच्छाया न कया तह कीस धडहडसी ॥ ५९ ॥
भ्रातः काञ्चनलेपगोपितबहिस्ताम्राकृतिः सर्वतो
मा भैषीः कलश स्थिरो भव चिरं देवालयस्योपरि ।
ताम्रत्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिरा तेऽधुना
नान्तस्तत्त्वविचारणाप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धयः ॥ ६० ॥
न यत्र गुणवत्पात्रमेकमप्यस्ति संनिधौ ।
कस्तत्र भवतः पान्थ कूपेऽम्बुग्रहणादरः॥ ६१ ॥
तम एव हि जानाति नीतिं नान्यतरो जनः ।
दीपशत्रूदये जाते तलमाश्रित्य तिष्ठति ॥ ६२ ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली। १४९ रक्षापात्रगतं स्नेह प्रदीपश्रीविवर्धनम् । भविष्यति विना तेन भस्मत्वं भवतो गुणाः ।। ६३ ॥ तिग्मांशोः किरणैरतीव सहितो गाढप्रतापो महा- नगारैरपि भर्जनं च तलनं तैले कटाहस्थिते । हहो पर्पट सांप्रतं परजनस्यार्थ सहे यत्त्वया दंष्ट्रान्तःपतितेन गाढरटितं घिरलज्जितास्तद्वयम् ॥ ६४ ॥ को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण । तप्तं विकृतं मथितं केवलमुद्विरति यत्नेहम् ॥ ६५॥ दृढतरगलकनिवन्धः कूपनिपातोऽपि कलश ते धन्यः । यज्जीवनदानस्त्वं तमिपं नृणां हंसि ॥ ६६ ॥ कुद्दालेन विदारणं किमपरं कष्टं खरारोहणं यत्पापिष्ठकुलालपादहननं चक्रनमस्तादृशः । दाघो मे दहनस्य पीब्यति तनुं सर्व सहामो वयं ग्राम्यस्त्रीकरताडनं विधिपरं पर्यन्तदुःखायते ॥ ६७ ॥ गुणयुक्तोऽप्यधो याति रिक्तकुम्भ इव स्फुटम् । पूर्णो गुणविहीनोऽपि जनैः शिरसि धार्यते ॥ ६८ ॥ सद्वृत्तोऽपि सुपूर्णोऽपि विदग्धो रागवानपि । गृहीतुं शक्यते केन पार्थिवः कर्णदुर्बलः ॥ ६९ ॥ यत्सद्गुणोऽपि सरलोऽपि तटस्थितोऽपि वंशोद्गतोऽपि विदधाति नृशंसकर्म । वक्रात्मनो बडिशदण्ड तदेतदस्य जानामि संगतिफलं तव कण्टकस्य ॥ ७० ॥ कम्बाघातैर्वपुषि निहतैरुच्छलच्छोणितौघैः कारागारैर्निभिडनिगडैलङ्घनं चुम्बनं च । एवं ज्ञात्वा विरम सुमते मा कुरु त्वं नियोगं कर्णोपान्ते मलिनवदना लेखिनी पूत्करोति ॥ ७१ ।।

·१५०
काव्यमाला ।
निर्गुणोऽपि वरं वंशो रक्षायै मुनिदण्डवत् ।
सगुणोऽप्यर्धवंशः स्याज्जीवघाताय केवलम् ॥ ७२ ।।
शुद्धवंशजकोदण्डसरलस्त्वमभूः पुरा ।
इदानीं गुणसंयोगात्केयं तु तव वक्रता ॥ ७३ ।।
कोटिद्वयस्य लाभेऽपि नतं सद्वंशजं धनुः ।
शरस्त्ववंशजः स्तब्धो लक्ष्याप्तेरपि शङ्कया ॥ ७४ ॥
या पाणिग्रहलालिता गुणवती साध्वी च सल्लक्षणा
गौरी स्पर्शसुखावहातिसरला तन्वी सुवंशोद्भवा ।
सा केनापि हृता तया विरहितो गन्तुं न शक्तः क्षणं
किं भिक्षो तव कामिनी नहि नहि प्राणप्रिया यष्टिका ।। ७५॥
जगति विदितमेतत्काष्ठमेवासि मन्ये
तदपि हि किल सत्यं यद्वने वर्धितासि ।
नवकुवलयनेत्रापाणिसङ्गोत्सवेऽस्मिन्
मुशल किसलयं ते तत्क्षणाद्यन्न जातम् ॥ ७६ ॥
घनसारो नद्धश्च तथा न वदति तदपि मृदङ्गः ।
करतलहननमुपेत्य यदि प्रणदति तदपि सरङ्गः ॥ ७७ ॥ (१)
अनिल निखिलविश्वं प्राणिति त्वत्प्रयुक्तं
सपदि च विनिमीलत्याकुलं त्वद्वियोगात् ।
वपुरपि परमेशस्योचितं नोचितं ते
सुरभिमसुरभि वा यत्त्वमङ्गीकरोषि ॥ ७८ ॥
जातिस्तावदुदारभूरुहभवो वर्णः शशाङ्कोज्ज्वलः
सौरभ्यातिशयः स कोऽपि भणितुं यो नैव वाचां पतिः।
आखादोऽपि मनोहरस्तव सखे कर्पर किं वर्ण्यते
केयं कुप्रकृतिः स्थिरीभवसि यन्निर्लक्षणाङ्गारतः ॥ ७९ ॥
अपि त्यक्तासि कस्तूरि पामरैः पङ्कशङ्कया ।
अलं खेदेन भूपालाः किं न सन्ति महीतले ॥ ८० ॥

·अन्योक्तिमुक्तावली।
१५१
जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वों
दूरे मुंसां वपुषि रचना पङ्कशकां फरोति ।
यद्यप्येवं सकलसुरभिद्रव्यगर्वापहारी
को जानीते परिमलगुणः कोऽपि कम्तृरिकायाः ॥ ८१ ॥
कस्तूरीति किमहुसांपरिमलद्रव्यं किमप्यामरं
पेया कि नहि कीडशी मृगहशां शृझारलीन्याम्पदन् ।
धार्या कुत्र कुचम्थलीपु कुचयोः स्थौल्य तनो हीयते
क्लिष्टः क्लेिश्यति पक्वणश्च बहुशः कम्तृरिकाविक्रयी ।। ८२ ।।
कपर रे परिमलग्नव नदिनन्य
श्रीन्यण्ड ३ परिमलन्नय पितस्य ।
रे काकनुण्ड तब बद्विगतन्य गन्धः
कस्तूरिका स्वयमथाधितगन्धदृष्टा ॥ ८३ ।।
जनिस्थानं सिन्धुः सकलजलजस्याम्पदमहो
सुधालक्ष्मीचन्द्रत्रिदशपतिवैद्यप्रभृतयः ।
अमी सौदर्याम्ने त्रिनयनगले वास वसुधा
तथापि त्वं हालाहल निजगुणान्मुञ्चसि न किम् ॥ ८४ ।।
नद्याश्रयस्थितिरियं तव कालकूट
केनोत्तरोत्तरविशेपपदप्रतिष्ठा ।
'प्राङ्गणस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽथ
कण्ठे पुनर्वससि वाचि ततः खलानाम् ॥ ८५ ।।
कौस्तुभमुरसि मुरारेः शिरसि शशी द्योतते पुरां जयिनः ।
तनुजन्मानौ जलधेर्जग्मतुरियतीं गतिं पश्य ॥ ८६ ॥
तुल्यं भूभृति जन्म तुल्यमुभयोर्मूल्यं च तुल्यं वपु-
स्तुल्यं दा_मुद्ग्रटङ्कदलनं तुल्यं च पाषाणयोः ।
एकस्याखिलवन्दनाय विधिना देवत्वमारोपितं
तबारे विहिता परस्य तु पदाघातास्पदं देहली ॥ ८७ ॥

·१५२ काव्यमाला.. तृषातैः सारङ्गैः प्रतिजलधरं भूरि विरुतं घनैर्मुक्ता धाराः सपदि पयसस्तान्प्रति मु । खगानां के मेघाः क इह विहगा वा जलमुचा- मयाच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ॥ ८८ ॥ भ्रातः पञ्जरलावक मा कुरु संतोषमन्यनिधनेन । प्रातस्तथैव धातुर्वामत्वं किं न जानासि ।। ८९ ॥ मलोत्सर्ग गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काकः करोति यत् । कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ ९० ।। ग्रासादलितसिक्थस्य करिणः किं गतं भवेत् । पिपीलिकस्तु तेनैव सकुटुम्बोऽपि जीवति ॥ ९१ ॥ बन्धनस्थो हि मातङ्गः सहस्रभरणक्षमः । अपि खच्छन्दचारी श्वा स्वोदरेणापि दुःखितः ॥ ९२ ॥ ऊणी नैष देधाति नैष विषयो दोहस्य वाहस्य वा तृप्तिास्य महोदरस्य बहुभिर्घासैः पलालैरपि । हा कष्टं कथमस्य पृष्ठशिखरे गोणी समारोप्यते को गृह्णाति कपर्दकैरलमिति ग्राम्यैर्गजो हस्यते ॥ ९३ ॥ उदस्योचैः पुच्छं शिरसि निहितं जीर्णकुटिलं यदृच्छादापन्नतिपपिशितलेशाः कवलिताः। गुहागते शून्ये सुचिरमुषितं जम्बुक सखे किमेतस्मिन्कुर्मों यदसि न गतः सिंहसमताम् ॥ ९४ ॥ यस्यां स केसरियुवा पदमाबबन्ध गन्धद्विपेन्द्ररुधिरारुणिताङ्गणायाम् । तामद्य पर्वतदरीं धुतधूम्रलोमा गोमायुरेष वपुषा मलिनीकरोति ॥ ९५ ॥ निष्कन्दामरविन्दिनी स्थपुटितोद्देशां कसेरुस्थली जम्बालाविलमम्बु कर्तुमितरान्सूते वराही सुतान् । ..१ ददातीत्यपि पाठः, २ विषये इत्यपि पाठः, ·अन्योक्तिमुक्तावली । १५३ दंष्ट्रायां चतुरर्णवोर्मिपटलैराप्लावितायामिदं (य) यस्या एवं शिशोः स्थिता विपदि भूः सा पोत्रिणी पुत्रिणी ॥९६॥ शतपदी शितपादशतैः क्षमा यदि न गोष्पदमप्यतिवर्तितुम् । किमियता द्विपदस्य हनूमतो जलनिधेः क्रमणे विवदामहे ॥९७॥ वृक्षान्दोलनमद्य ते क नु गतं धर्मस्थयूथस्य वा यूकान्वेषणरोपसौख्यबहुलाश्चेष्टा मुखोत्थाः क्व ताः । कारण्ये फलपूर्णगल्टकुहरस्यान्येषु ता भीषिका भीतः संप्रति कौशिकागलचलव्यालः कपे नृत्यसि ॥ ९८ ॥ स्पर्धन्तां सुखमेव कुञ्जरतया विक्कुञ्जरैः कुञ्जरा ग्राम्या वा वनवासिनो मदजलप्रस्विन्नगण्डस्थलाः । आः कालस्य कुतूहलं शृणु सखे प्राचीनपालीमला- खादस्निग्धकपोलपालिरघमः कोलोऽपि संस्पर्धते ॥ ९९ ॥ आकर्ण्य गर्जितरवं घनगर्जितुल्यं सिंहस्य यान्ति वनमन्यदिमा भयार्ताः । तत्रैव पौरुषनिधिः स्वकुलेन सार्ध दर्पोद्भुरो वसति वीतभयो वराहः ॥ १०० ।। इति श्रीमत्तपागच्छाधिराजश्रीगौतमगणधरोपमगुणसमाजसकलभट्टारकवृन्द वृन्दारकवृन्दारकपरमगुरुभट्टारकश्री१९श्रीविजयानन्दसूरिशिष्यभुजि- प्यपण्डितहंसविजयगणिसमुचित्तायामन्योक्तिमुक्तावल्यां मरु- स्थलान्योक्तिसंकीर्णान्योक्तिनिरूपकोऽष्टमः परिच्छेदः । अथ ग्रन्थप्रशस्तिः। आसीज्जगद्गुरुरिति प्रथितावदातः श्रीहीरहीरविजयाह्वयसूरिशक्रः । योऽकब्बरक्षितिपतेर्हृदयालवाले- ऽध्यारोपयत्खलु कृपाव्रततिं व्रतीशः ॥ १ ॥ तत्पट्टमन्दरमहीधरनिर्झरद्रुः सूरीश्वरो विजयसेनगुरुर्बभूव । . २९

·१५४
काव्यमाला।
निःशेषवाङ्मयमहोदधिपारदृश्वा
सौभाग्यभाग्यपरभागनिवाससम ॥२॥
तत्पट्टदेवकुञ्जरकुम्भस्थलभूषणैकमघवानः ।
समभूवन्क्षितितिलकाः सूरिश्रीविजयतिलकाहाः ॥ ३ ॥
तत्पट्टाम्बरभासनभासुरतरतरुणतरणिसंकाशाः ।
अभवञ्जगदानन्दा विजयानन्दाः परमगुरवः ॥ ४ ॥
निखिलजिनराजभाषितप्रवचनकलधौतकषपट्टाः ।
प्रशमसुधारससिन्धौ शारदवरविशदहिमकिरणाः ॥ ५ ॥
श्रीमत्सुधर्मजम्बूवज्रादिकहीरविजयसूरीशान् ।
ये स्मारयन्ति सुतरां गुणैः स्वकीयैः क्षितिख्यातैः ॥ ६ ॥
त्रिभिर्विशेषकम्
तेषां 'पट्टे संप्रति विजयन्ते विजयराजसूरीशाः ।
प्रतिबोधितभव्यजनाः सुधामुधाकारिवरवचसः ॥ ७ ॥
लब्ध्या श्रीगुरुगौतमगणधरतुल्यप्रधानमहिमानः ।
धिषणानिर्जितधिषणा जनताहितकल्पतरुकल्पाः ॥ ८॥
युग्मम् ।
तेषां सूरिवराणां राज्ये प्राज्ये च विजयिनि प्रष्ठे ।
श्रीविजयमानसूरियुवराजविराजमानविजयगणे ॥ ९ ॥
गीतिरियम् ।
किंच।
श्रीविजयानन्दगुरोः क्रमकजहंसेन हसविजयेन ।
अन्योक्तिमञ्जमुक्तावली विदृब्धा परममोदात् ॥ १० ॥
सुललितसुवृत्तमुक्ता मुक्ताफलमालिकेव गुणयुक्ता ।
चतुरचयचारुचञ्चच्छुचिचित्रविचित्रचित्रकरी ॥ ११ ॥
युगमम् ।
एषा कृता विक्रमराजराज्यात्तर्कत्रिशैलेन्दु१७३६मिते च वर्षे ।
मुक्तावली बाहुलदिव्यमासि दीपालिकापर्वदिने प्रशस्ते ॥ १२॥

·अन्योक्तिमुक्तावली । १५५ श्रीमत्स्वकीयगुरुपादकजप्रसादा- न्मुक्तावली विरचिता कविकर्णदीप्रा । अस्तोकलोकपरिभूपितभूमिभागे माणिक्यहेममणिमौक्तिकतोरणौधे ॥ १३ ॥ चञ्चचिरनवररत्नसुवर्णरूप्य- वैडूर्यवज्ररुचिर कमलानिवासे । उच्चैर्मनोज्ञजिनमन्दिरराजमाने श्रीस्तम्भतीर्थवरमन्दिर इभ्यपूर्णे ॥ १४ ॥ युग्मम् । श्रीविजयानन्दगुरुपट्टक्षोणीधरेन्द्रसिंहस्य । श्रीविजयराजसूरेरादेशाद्विरचिता चेयम् ॥ १५ ॥ संविदितलक्षणादिकनिखिलग्रन्थार्थसार्थपरमार्थः । श्रीदानविजयवाचकप्रष्ठैः प्रविलोकिता चैषा ।। १६ ।। प्राचीनामलवृत्तमौक्तिकगणैश्चेतश्चमत्कारिभि- रेपानुक्रमलेखनेन मयका मुक्तावली निर्मिता स्वस्थानं विनिवेशयन्गुरुलघुस्थित्या गुणे मौक्तिका- न्मालाकार इति प्रसिद्धिमतुलां नाप्नोति किं भानवः ॥१७॥ गुरुगुरुचरणसुवाङ्मयभक्तिप्राग्भारभरितनिजमनसा । प्रथमादर्श लिखिता प्रतिरेषा धीरविजयेन ॥ १८ ॥ यत्किंचिदस्यां लिखितं विहीनं मयाहि मात्रादिभिरर्थतो वा । विशारदैस्तत्परिशोधनीयं ग्रन्थान्तराणि प्रविलोक्य सम्यक् ॥ १९ ॥ कियदेतिकया च मया सज्जनजनरञ्जनाय जनितेयम् । सा दद्यादभ्युदयं सर्वाभीष्टार्थसिद्धिं च ॥ २० । यावन्नन्दति मेावजिनराजशासनं जगति । तावन्नन्दतु निपुणैरनवरतं वाच्यमानासौ ॥ २१ ॥ इत्यन्योक्तिमुक्तावलीग्रन्थप्रशरितः । समाप्ता चेयमन्योक्तिमुक्तावली ।

·No text on this page.

·श्रीः । अन्योक्तिमुक्तावलीश्लोकानां वर्णक्रमेणानुक्रमणिका । पृ. श्लो. ८१ । ४४ ७४ । १८० ९५। २३ ११ ११५। ६६ ११८। ८४ ३२ । ५९ १२४ । १३५ २६। १७ १२२ । ११६ २१ । १७४ पृ. श्लो. अकस्मादुन्मत्तः प्रहरति ३६। ८८ अनुसरति करिकपोलं अखर्वखर्वगर्तासु २४ । १९५ / अनुसर सरस्तीरं अगुरुरिति वदति लोको १२२१११७ अन्तः किंचित् किंचित् अग्निदाहे न मे दुःखं ९२। ५५ अन्तः कुटिलतां विभ्रत् अङ्गानि मे दहतु कान्त १४६ । २५ अन्तः केचन केचनापि अच्छ उत्ता सरस फलं १३५ । २१२ अन्तः प्रतप्तमरुसैकत अणुरायरयनिभरियं १४४ । २४ अन्तः समुत्थविरहानल अतिपटलैरनुयातां १०६ । १११ अन्तश्छिद्राणि भूयांसि अतिविततगगनसरणि ५। ४५ अन्तर्वलान्यहममुष्य अत्रस्थः सखि लक्ष ६.८ । १२८ अन्तर्वहसि कषायं अथानुक्रमद्वाराणि ३। २५ अन्नेहिं वि कूवजलेहि अथाभिव्यक्ती ब्रूमः ९३ । ८ अन्नो को वि सहायो अथाष्टमपरिच्छेदे १४२। अन्या सा सरसी अथोच्यते जलधर २५। अन्यासु तावदुपमर्द अदृष्टिव्यापारं गतवति ७८ । २४ | अन्यास्ता मलयाद्रि अद्यापि न स्फुरति २८। २७ । अन्ये ते जलदायिनो अद्यापि स्तनशैल ९। ७८ अन्ये ते सुमनोलिहः अद्रौ जीर्णदरीषु ४५। ५५ अन्येऽपि सन्ति बत अधः करोषि यद्रनं ९५। १८ अन्योऽपि चन्दनतरो अध्यासीनाश्ववारै १४० १ २४८ अन्वेषयति मदान्ध अध्वन्यध्वनि भूरुहः १२८ । १६७ अपगतरजोविकारा अनन्यसाधारणसौरभा ८२। ५६ अपरतरुनिकरमुक्तं अनया रत्नसमृद्ध्या ९५। १९ अपसर मधुकर दूरं अनसि सीदति सैकत ४४ । ४८ अपसरणमेव शरणम् अनस्तमितसारस्य ८८। २५ अपि त्यक्तासि कस्तूरि अनिल निखिलविश्व १५०। ७८ | अपि दलन्मुकुले बकुले अनिशं मतङ्गजानां २९। ३६ अब्जं त्वज्जमथाब्जभूः अनुचितफलाभिलाषी ६८ । १३२ | अन्धिना सह मित्रत्वे अनुमतिसरसं विमुच्य चूतं ६५ । ११३ अब्धेरणः स्थगित १०१।६७ ५६। ३९ ७९। ३६ ३९। १४ ७४ । १७७ ८३। ६७ ७४ । १७६ २० । १६५ २६। १३ १७ । १४१ १३६ । २२१ ८२। ५३ ५५। २८ १५०। ८० ८२।. ५९ ९४। १३ ९७। ३६ ·पृ. श्लो. अभिनवनलिनीविनोद अभ्युनतेऽपि जलदे अमरसिरोवरिठाणं अमी तिलास्तैलिक नून अभीभिः संसिक्ते स्तव अमुद्रोऽपि वर कूपः अमुष्मिन्नुद्याने अमुं कालक्षेपं त्यज अम्भोजिनीवननिवास अम्भोधेरेव जाताः अयमवसरः सरस्ते अयि कुरङ्ग कुरङ्गम अयि कुरङ्ग तपोवन अयि जलद यदि न अयि भामिनि गर्भादलं अये कीरश्रेणीपरिवृढ अये ताल ब्रीडां व्रज गुरु अये नीलग्रीव क्व अये मुक्तारत्न प्रचल अये वापी हंसा निजवसति अये वारां राशे कुलिश अये विधातस्तव कीदृशी अये वेला हेलाकुलित अयं नीलस्निग्धो य इह अयं पद्मासनासीनः अयं बारामेको निलय इति अर्काः किं फलसंचयेन अर्काः केचन केचिदक्ष अलियुवा विललास अलिरयं नलिनीवन अल्पीयसैव पयसा अल्पीयःस्खलनेन यत्र पृ. ७९। ३२ / असकृदसकृनष्टां ३८ १०५ । १०५ असद्धत्तो नायं नच १४६ १४८। ५९ / अस्ति जलं जलराशौ ९५ १४८। ५७ / अस्ति यद्यपि सर्वत्र ५५ । २१। १७१ अस्तं गतवति सवितरि १२५॥ १०४। ९० अस्तं गते दिवानाथे १२५। ६०। ७२ अस्तं गते निजरिपावपि ९९। २३ । १८९ अस्तं गतोऽयमरविन्द ५४। २६ अस्मान्विचित्रवपुषः ७५। १७ अस्मिन्नम्भोदवृन्दध्वनि २९॥ १०३। ८४ ८४ अस्थाननस्य भवतः ३८॥ ७ अस्यां सखे बधिरलोक ६३। ३९। १५ अहलो पत्तावरिओ १३०।१ २२ । १७७ अहह चण्डसमीरण १०७।१ २६। १४ अहिरहिरिति संभ्रमपद ४६। ६०। ६७ अहो नक्षत्रराजस्य १२८ । १६६ आः कष्टं वनवासिसाम्य ४० । ६९ । १४० आः कष्टं सुविवेकशून्य ९१.॥ ८२। ५३ आकर्ण्य गर्जितरवं १५३ । १० आकारः कमनीयता ५७। ४ ९८। ४६ आकारो न मनोहरः ६७ । १२ ८। ७२ | आकुट्टी उण नारं १००। ६ २० । १६६ आकृष्यन्ते करिणः आगत्य संप्रति वियोग ५। ४ ७१ । १५४ आघ्रातं परिलीढमुग्र ९८ । ४३ आचक्ष्महे बत किमद्य १३६ । २२५ आजन्मस्थितयो महीरुह १०२। १२१ १ ११२ आतपे धृतिमता सह वध्वा ७१ । १५५ ८२। ५८ आदाय वारि परितः ९६। २९ ८३। ६१ आदौ यादोनिवासोक्तिः ९३॥ २४ । १९६ आधोरणाङ्कुशभयात् ३१। ५८ ४०॥ १८ | आपुष्पप्रसरान्मनोहरतया १२८1१६२ ८७। १९ ९ ·पृ. श्लो. पृ. श्लो. ७६ ७४ उत्कूजन्तु वटे वटे ५। ४६ आपूर्येत स्फुरच्छवि ७५ । १८३ / उचितं नाम नारिङ्गयां १३९ । २४१ आवद्धकृत्रिससटा ४६ । ५९ उचैरुचर रुचिरं आमरणादपि विरुतं ६६ । ११७ / उच्चैरेकतरुः फलं च ६०। ६८ आमूलाग्रनिबद्धकण्ट १३४ । २०९ उच्चैः स्थानकृतोदयैः ११. ९४ आमोदीनि सुमेदुराणि च १३६ । २२४ उड्डगणपरिवारो ९। ७६ आमोदैर्मरुतो मृगाः ११०। ३२ उत्कटकण्टककोटी १२७ । १५६ आमोदैस्तैर्दिशि दिशि ११६। ७३ उत्कूजति सति मुह्यति ७१ । १५३ आयाति याति पुनरेति ८४। ६४।१०२ आयाते दयिते मरुस्थल ४२ । ३५ उत्तुङ्गैरतरुभिः किसेभि १४।२५० आयान्ति त्वरितं गभीरसरितां १११। ४० उत्तंसकौतुकरसेन ११९। ९८ आयासं रुद्धं पल्लवेहिं १३० । १७५ उत्तसेषु ननर्त न क्षितिभुजां ९०। ४१ आरासाभरणस्य पल्लव १२२ । ११९ उत्पत्तिः पयसां निधे १०। ८५ आरामोऽयमनर्गलेन ३५। ७९ उत्पादिता खलु स्वयं आलस्यं स्थिरतामुपैति १६। १३० १६ । १३४ आलोकवन्तः सन्त्येव ७। ६० उत्फुल्लरम्यसहकार ११९ । ९४ आश्वास्य पर्वतकुलं उदयमयते दिड्मालिन्यं २२ । १७९ आसन्ननाशं सलिलं तटाके १०१। ७५ १०१। ७५ उदस्योचैः पुच्छ १५२। ९४ आसन्यावन्ति याञ्चासु २१ । १७५ उदितवति द्विजराजे १२४ । १३४ आहारे शुचितावरे ६२। ८५ / उदेति सविता ताम्रः ५। ४० इक्कस्स मलयगिरिणो ८८। २२ / उद्दामाम्बुदनादनृत्य १०२ । ८१ इक्कुचिय उदयगिरी १८ उद्यन्त्वमूनि सुबहूनि ६। ४९ इक्केण कोत्थुहेण ९१।५० उद्यानपालकलशाम्बु ११८। ८६ इतः खपिति केशवः उपरि नाभिसरःपरिताडित १४४। २६ ९८। ४४ इदमकटकपाट उभौ श्वेतौ पक्षौ इन्दुः प्रयास्यति विनश्यति ७८। २३ | उषितः कोकिलयापि ६६ । ११८ इन्दुर्योदयाद्रिमूर्ध्नि ९। ऊढा येन महाधुरा ४५। ५४ इयं पल्ली भिल्लै ६१। ७३ / ऊर्जा नैष दधाति १५२। ९३ इलातलभराकान्त ४७।६८ | एक एव खगो मानी ७२ । १५९ इह किं कुरङ्गशावक ३८ । ४ एकस्मिन्दिवसे मया इह सरसि सहर्ष ८३। ६३ | एकस्य तस्य मन्ये १७। १३८ इहानेके सत्यं वृषमहिष ३६। ९४ | एकाकिनि वनवासिनि २७। २५ ईश्वरान्योक्तयस्तद्वत् ४। ३३ एकेनाकै प्रकटितरुषा ७१ । १५२ . ८७। ६०॥ ६९ ওও ८९ । ३८ ·४ पृ. - ४८। पृ. श्लो. एके भेजुर्यतिकरगताः १४० । २५३ / कति पल्लविता न पुष्पि १२०॥ एकोऽहमसहायोऽहं २६। ११ कथय किमपि दृष्ट एणः क्रीडति शूकरश्च २७। २२ कथयत इव नेत्रे कर्णमूलं १४६ । एणश्रेणिः शशकपरि- ११०। २९ कनकभूषणसंग्रहणोचितो. ८९ । एणाद्याः पशवः किरात ११८। ८७ | कन्दे सुन्दरता दले सरलता १२१ । एतदत्र पथिकैकजीवित २२ । १८३ कम्पन्ते गिरयः पुरंदर २४। एतस्माजलधेर्जलस्य ९६ । ३४ | कम्बाघातैर्वपुषि निहतै १७९। एतस्मादमृतं सुरैः ९७ । ३८ कर्णारुन्तुदमन्तरेण ६६ । १ एतस्मिन्मरुमण्डले १.३। ८५ कर्ण चामरचारुकम्बु ३१। एतस्मिन्मलयाचले कर्णेजपा अपि सदा ६९ । १३७ एतस्मिन्वनमार्गभूपरि कर्तव्यो हृदि वर्तते १२० । १०१ २२। १ कर्पूरधूलीरचितालवाल १३८।१ एतस्मिन्सरसि प्रसन्न कर्पूर रे परिमलस्तव एतानि बालधवल ४५। ५७ करटिकरटे भ्रश्यद्दाम एतान्यहानि किल चातक १९ । १५८ करभ किमिदं दीर्घश्वासै एतावत्सरसि सरोरुहस्य ५। ४२ करभदयिते यत्तत्पीतं एतासु केतकिलतासु .१२७ । १५४ करभदयिते योऽसौ ४१। ३ एते कूर्चकचाः सकङ्कण १४४। २९ करान्प्रसार्य सूर्येण ५। एते च गुणाः पङ्कज १२४ । १३६ करिकलभ विमुञ्च ३५। ८ एतेषु हा तरुणमरुता २२ । १.१ कलकण्ठ यथा शोभा एतैर्दक्षिणगन्धवाह ११६। ६९ कलयति किं सदा फल ११०। २ एनाममन्दमकरन्द ८३। ६४ ६१। ७ एष बकः सहसैव ६१। ७५ कल्पद्रुमोऽपि कालेन २४।१९ ओंकारो मदनद्विजस्य ११। ९६ कल्याणं नः किमधिक १४७। ५ ओनमः शाश्वतानन्द १) कल्लोलवेल्लितषत्. ९८ । ४ और्वस्यावरणं गिरेश्च १००। ५७, कल्लोलैः स्थगयन्मुखानि ९७। ४१ कः कः कुत्र न घुघुरायित २७ । २३ कवलितमिह नालं ७१ । १४९ कज भज विकासमभितः १२३ । १२८ कस्तूरीति किमङ्ग १५१। ८२ कण्टारिकाया अन्योक्तिः १०९। २० कस्त्वं भोः कथयामि १३५। २१३ कण्टिल्लो सकलाओ १३५ । २११ | कस्त्वं लोहितलोचनास्य ६१। ८१ कति कति न मदो ३ | काकतुण्डोक्तिरपरा १०८॥ ११ कतिपयदिवसस्थायी १०१। ७२ काकैः सह विवृद्धस्य ६२। ८६ ३४॥ ४३। ४३। ६३। ८ कलयतु हंस विलास ·पृ. श्लो. पृ. लो. १७९। १६ ५९ । ६४ १३३ । २०२ ७६ । १० ५४ । २४ १४९। ६७ ४१ । २८ १०१। ७४ १०८ । २ १२९ । १६९ ११०। ३३ १२३ । १२५ ११०। २६ १२६ । १४९ १०४। ९१ काचिद्वालकवन्महीतल १६ । १३२ किंशुकान्योक्तयस्तद्वत् काचो मणिमणिः काचो ८९। ३१ किंशुके किंशुकः कुर्यात् कान्ताकेलिं कलयतु ११५। ६५ किंशुके किं शुकः कुर्यात् कान्तोऽसि नित्यमधुरोऽसि १३० ० १ १८१ कीटगृहं कुटिलोऽन्तः कामं भवन्तु मधुलम्पट १२४ । १३७ कुछुटान्योक्तयो ज्ञेया कामं श्यामतनुस्तथा १०६ । १०७ कुहालेन विदारणं कायः कण्टकभूषितो न च १३१ । १८७ कुमुदशवलै: फुल्लाम्भोजैः कारणवसेण सुन्दर ५९।५८ कुरु गम्भीरांशयतां कारुण्यपुण्यसत्सम कुर्वन्तु नाम जनतोपकृति कालातिक्रमणं कुरुष्व २३ । १९१ कुर्वन्धदमण्डलस्य किमत्र हे चातक दीर्घकण्ठं ७३ । १६७ कुसुमं कोशातक्या विक- किमसि विमनाः किंवो- १४३ । १५ कुसुमं पुनरबहुफलं किमेतदविशङ्कितः ३९। १७ कुसुमस्तवनम्राः किं कीर कोकिल मयूर ६७ । १२५ क्पप्रभवानां परमुचि किं केकीव शिखण्डि ६७। १२७ कूपे पानमधोमुखं किं चन्द्रेण महोदधे ९६। ३२ कूष्माण्डीफलवत्फलं किं जातैर्वहुभिः करोति ३९। १६ कृतकृत्यंमन्यः स्यात् किं जातोऽसि चतुष्पथे ११०। ३१ कृत्वापि कोशपानं किं ते नम्रतया किमुन्नत ११४। ६० कृष्णाय प्रतिपादयन् किं तेन संभृतवतापि १०२। ८३ कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु किं दूरेण पयोधरा ७०।१४२ केका कर्णामृतं ते किं नाम दर्दुर ४७। ७३ के के तमालफल साल किं नाम दुष्कृतमिदं ७३ । १७४ किं पुष्पैः किं फलैस्तस्य केचित्कण्टकिनः कटुल १३५। २१६ किं ब्रूमो जलधेः श्रियं १६। ३३ केचित्पल्लवलीलया किं मालतीकुसुम ताम्यति १२५। १४५ केचिल्लोचनहारिणः किं वाच्यो महिमा केतकीकुसुमं भृङ्गः ९८॥ किं वानया पिशुनया ३। २० केतकीकुसुमं भृङ्गः किं व्यक्तीकुरुषे सरोज १४३। १९ केनासीनः सुखमकरुणं किं शुक किंशुकमुख १३४ । २०५ केनापि चम्पकतरो वत किंशुकाद्गच्छ मातिष्ठ ५९। ६३ केलिं कुरुष्व परिभुव किंशुकाद्गच्छ मातिष्ठ १३३ । २०१ / कैवर्तकर्कशकर ७३ । १७२ १२० । १०४ १७ । १४२ ७९. २८ ९९। ५२ ६७ । १२४ ६९। । १३८ ११५। ६४ ४७ ११४। ५६ १२२ । ११३ ११५। ६७ ७९। ३५ १२६ । १५१ ९१। ४६ ११८ । ८५ ३२ । ६१ ४७ । ७२ ·पृ. श्लो ५७। ४३ ८४। ७३ ८४। ७२ कोपं चम्पक मुञ्च ९९। ५४ २९ ।। ४० पृ. श्लो. कोकिलकलप्रलापैः ६३ । ९७ गतं तद्वाम्भीर्य तटमपि कोटिद्वयस्य लाभेऽपि १५० । ७४ गन्धाढ्यासौ जगति कोटिं जीव पिबामृतं ६८ । १२९ गन्धाढ्यां नवमालती ११७ । ७९ गम्भीरस्य महाशयस्य कोऽयं भ्रान्तिप्रकार १०७ । ११७ गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं कोलः केलिमलंकरोतु २८ । २८ गयगन्धं वलियरसं कोशं विकासय कुशेशय १२३ । १२९ गरीयान्सौरभ्ये रसंपरि को हि तुलामधिरोहति १४९ । ६५ गर्ज त्वं यदि गर्जसि कौपे पयसि लघीयसि गर्जितबधिरीकृतककुभा ३५। ८१ कौपे वारि विलोक्य ३५ । ८२ गले पाशस्तीव्रश्चरण- कौस्तुभमुरसि १५१ । ८६ गाढग्रन्थिविसंस्थुलोऽपि कंसारिचरणोद्भूत ५५ । २८ गाता कोकिल एव क्रुद्धोलूकनखप्रपात ५७ । ४७ / गात्रं ते मलिनं क्रौञ्चः क्रीडतु कूर्दतां १०३ । ८९ गुणयुक्तोऽप्यधो याति क्वचिझिल्लीनादः गुणानामेव दौरात्म्यात् ६४ । १०१ क्षणष्टनष्टतडितो १७ । १४० गुणिनं गुणयति गुणवान् क्षणादसारं सारं वा १०६ । १०९ गुणिनां गुणमालोक्य क्षपां क्षामीकृत्य प्रसभ २१ । १७० | गुरुओवि न सेविज्जइ क्षीणः क्षीणः समीपत्वं ८ । ६७ | गुरुर्नायं भारः क्षीणश्चन्द्रो विशति १०। ८३ गुरुशकटधुरंधरस्तृणाशी क्षुत्क्षामोऽपि जरान्वितोऽपि गौरी चम्पककलिका क्षुदाः सन्ति सहस्रशः २० । १६४ ग्रामाणामुपशल्यसीमनि खगात्पञ्चाक्षतिर्यञ्चः ४ । २७ / ग्रावाणो मणयो खणिओसि केण इत्थं १०० । ६४ ग्रासाद्गलितसिक्थस्य खद्योतो द्योतते ४ । ३७ घण्टाखनो नुदतु खननाखुबिलं सिंहः २९ । ४८ घनसन्तमसमलीमस खलजणसहसंगेणं १०१ । ६९ घनसारो नद्धश्च तथा खलसङ्गे परचित्ते १३७ । २३१ घासनासं गृहाण त्यज ख्याता वयं समधुपा १२५ । १४० चकोरोक्तिः सारसोक्तिः गतमतिजवाद्भान्तं सर्व १४३। १४ चक्र: पप्रच्छ पान्थं गतास्ते विस्तीर्णस्तव १११। ३५ चक्षुःश्रुतिवारघरणं गते तस्मिन्भानौ ६। ५२ / चञ्चलत्वकलङ्क ये ८५। ८० १२७।१५७ १८।१४९ ७२ । १६१ ३५। ८० १३३ । १९९ ११८। ८८ ६६। १२० १४९ । ६८ ४४। ४६ ६३ । ९४ १५ । ११९ १३५ । २१४ ४४। ५१ ४४। ४७ २९ । ३३ ७९ । २७ २९ । ४२ ९७ । ३७ १५२ । ९१ २७ । १८ ७८ । २५ ७७ १५०। ३४। ७६ ५४ । २५ ७१ । १५६ १७ । १३६ १४ । ११५ ·७ पृ. श्लो. पृ. श्लो. १ १० चन्दने विषधरान्सहामहे १३३ । १९७ जयश्रियं यच्छतु पार्श्वदेवः चपलतरतर र्दूर ९६। ३० जयश्रीसौख्यसन्तान १४१ । चर करम यथेष्टं ४२ । ३६ जर्जरतृणाग्रमदहन् ७८ । २२ चातक धूमसमूह ७२ । १५८ । जलधर एव महत्सु १८ । १५० चातकस्य मुखचञ्चसंपुटे ७२ । १६३ जलधर जलभरपटले १७ । १४३ चातकः स्वानुमानेन १८ । १४६ जलधर तदयुक्तं किल १८ । १४८ चिञ्चिण्युक्तिः करीरोक्तिः १०९। १७ : जलघरधवोऽष्टाभिः १९ । १६० चित्रं न तद्यदयमम्बुधि १०४ । ९३ जले कजं तिष्ठति १८ । १५३ चिदानन्दद्रुकन्दाय २ । जवासोक्तिर्युवस्योक्तिः १०९। १८ चिन्तयति न चूतलतां ८५। ७६ जह गम्भीरो जह रयण १०१ । ६८ चिन्तामिमां वहसि कि ३३ । ६० जह जह सरिया उज्ज्वल १००। ६५ चिन्तां मुञ्च गृहाण जातिस्तस्य न मानते ४२ । ३७ ६१ । ८० चीयते न च न चापचीयते ५९ । ५६ ५९। ५६ जातिस्तावदुदारभूरुह १५०। ७९ जुलुकबलि चन्द्रदीधिति ७५ । १८२ जातो मार्गपरिश्रमव्यपगमः १२१ । १०८ छाया कापि न पल्वेषु १३९ । २४३ जातो मार्गे सुरभिकुसुमः ११२ । ४६ छायान्वितोऽपि सरलोऽपि १३२ । १९० ' जीमूतोन्मुक्तमुक्ताफलकण १३९ । २४६ छाया फलानि मुकुलानि १२० । १०३' जीर्णोऽपि क्रमहीनोऽपि २९ । ३७ छायामन्यस्य कुर्वन्ति १०९ । २२ । जीहे जाणयमानं जिमि १४५। ३७ छायामायासनाशे प्रगुण १२१ । १०९ जुत्तं किवणेन १७ । १३७ छायां प्रकुर्वन्ति नमन्ति १०२। ७८ जो करिवराण कुम्भे ३० । ५१ छायावन्तो गतन्यालाः ११२ । ४४ । जो जाणइ जस्स गुणे ६८ । १३३ छायासुप्तमृगः शकुन्त १११। ३४ ज्ञाने पदार्थाः प्रतिविम्व्य १ छित्त्वा पाशमपास्य ३८ । ७ । हुण्डण्णन्तो मरीहिसि ८५। ७८ छिन्त्से ब्रह्मशिरो यदि १३ । १०५ तइ पच्चिय परचित्ता १३४ १२०६ जइ फलभरेण नमिओ १३२ । १९५ तटमनुतटं पद्मे पद्मे ५८ । जइ मण्डलेन भसिड ३७ । ९९ ततो विन्ध्याचलान्योक्तिः ८६ । १० जगति विदितमेतत् १५० । ७६ तत्तेजन्तरणे निदाघ १३३ । १७७ जनिस्थानं सिन्धुः १५१ । ८४ । तत्रादिमपरिच्छेदे जन्मन्तरं मिवसिओ १३२ । १९६ तत्रान्योक्तिषु विज्ञेया जन्मस्थानमपां निधिः ७७ । १३ | तथा दावानलान्योक्तिः ९४ । ११ जन्मस्थानं न खलु १५१ । ८१ तम एव हि जानाति १४८ । ३२ जम्भारिरेव जानाति १४३ । १८ तरौ तीरोद्भूते ५६ । ३५ ४८ । ५ ४ । ३० ९ ·2 पृ. श्लो. पृ. १३।१ ८८ । २२ । १ २२ । १ ७७ । ५१ । ५२ । १ १ १०९। ४८ । ७८ ४९ । ८२ । ५ ५२ । १ ५० । ५३ । १ १२ । १० तव पार्श्वेश पादाब्ज तवैतद्वाचि माधुर्य तस्यैवाभ्युदयो ताटकं किमु पद्मराग तातः क्षीरनिधिः तापापहे सहृदये रुचिरे तापो नापगतस्तृषा तावद्गर्जति मण्डूकः तावद्गर्जन्ति मातङ्गा तावद्गुणगणकलित तावद्दीपय दीपममुं तावनीतिपरा तावन्माता पिता चैव तावन्मौनेन नीयन्ते तावत्सप्तसमुद्रमुद्रित तिग्मांशोः किरणैरतीव तीव्रो निदाघसमयो तुच्छं पत्रफलं कषाय तुल्यं भूभृति जन्म तुल्यवर्णच्छदः कृष्णः तृणानि नोल्मूलयति तृतीयेऽथ परिच्छेदे तृषं धरायाः शमयत्यशेषां तृषार्ते पाथोद प्रलपति तृषातः सारङ्गैः ते सज्जनाः किल त्यक्तं जन्मवनं त्यज कुसुमित किंशुका- त्यज निजगुणाभिरामं त्रयस्त्रिंशत्कोटित्रिदश त्रिनयनजटावल्लीपुष्पं ८५ ॥ २ त्वं चेत्संचरसे वृषेण ६३ । ९८ | त्वं सेवितः किल फलाय ४ । ३५ / त्वमेव चातकाधार ७ । ५७ / त्वयि वर्षति पर्जन्ये १४ दकर द्रुवने भूरि १३ । १०६ दक्षमानममेधावि ३२ । ६४ | दक्षलक्षप्रियतमा दक्षलक्षक्षमः २६ । १६ दक्षिणां सुतवधूं गतो १५ । १२३ दग्धा सा बकुलावली १०५ । १०१ दंतन्यास्त्वं तमः कंस १९ । १६१ दत्व वितरणं शंसूः १५ । १२० ददं भन्दवदं सकृद्गुरुं ६६ । ११५ दद साधो जरामाज १३ । १०२ ददृशेऽपि भास्वररुचाह्नि १४९ । ६४ १११ । ३८ दद्यान्मे तत्त्वविज्ञान १३४ । २०८ दनुजार्ययं १५। ८७ दन्ततर्जितसत्सून ६६ । ११६ दन्तावलग सद्वंशेश्वर १०६ । ११२ दन्ताः सप्तचलं ५४ । २२ दन्ते न्यस्तकरः प्रलम्बित ९७ । ४० दमवंस्त्वं गतव्याज १८ । १५५ | दमीश त्वां सुधीराह १५२ । दम्भोलिर्गदशैलेऽकं २। १८ दयवन्भगवन्भावि ३९ । १३ दयोदय दयोन्माद १३३ । २०४ दर्भाग्रप्रतिमं देवं ८९ । ३७ दह पापं विशां ध्येय १०४ । ९७ दात्यूहाः सरसं रसन्तु ११। ९५ | दानार्थिनो मधुकरा ५४ । २ मा देयाः ५० । ५० । ५१ । १ ४४ । ५ ३३ । ४९ । ५२ । १ ८८ ५१ । १. ४९। ५० । ५१ । १२ ५३ । १८ ६५ । १११ ३४ । ७७ ·पृ. श्लो. ४ । ३२ धाराधर धरामेनां दानार्थिनो मधुकरा दामोदरमुदराहित दासेरकस्य दासीयं दासेरको रसत्येष दिनकरतापव्याप दिनमवसितं विश्रान्ताः दिनान्ते चक्रवाकेन दीनोन्नतचलपक्षतया दीपो वातभयानीतः दग्धेन सिक्तो निम्बो दुर्गानदीशिथिल दुदैवप्रभवप्रभञ्जन दुश्चरितैरेव निजैः दुष्टं वकोटनिकरोऽपि दुष्प्रापमम्बु पवनः दूरं नीरं तदपि विरसं दूरादुज्झति चम्पर्क दूरादेत्य तवान्तरे दूरान्मार्गे ग्लपितवपुषो दूर्वाङ्कुरतृणाहारा दृढतरगलकनिवन्धः दृष्टे सति प्रविलसत् देव त्वं सपदं धीर देवाः पूर्वपरिच्छेदे देवो हरिर्वहतु वक्षसि देशत्यागं वह्नितापं दैवादस्तं गते सूर्ये दैवाद्यद्यपि तुल्यो दैवेन प्रभुणा खयं जगति दोषाकरे समुदिते दोपाकरोऽपि कुटिलोऽपि दोपैरदुष्टां सगुणैररिष्टां २ पृ. 'लो. ८१ । ४५ दौर्जन्यमात्मनि परं १२९।१६८ १४३ । १६ द्यामारोहति वाञ्छति ९८ । ४५ १२८ । १६१ द्रुततरमितो गच्छ ३८। १० ४३ । ४२ / द्वात्रिंशद्दशनद्वेपि १४५। ३५ ११। ९२ द्विजपतिदयितां तां ७९। ३३ १०४ । ९४ | द्वितीया द्विजराजोक्ती ७१ । १५१ | द्वितीयेऽथ परिच्छेदे २५। ७२ । १६२ | धत्तूरधूर्ततरुणेन्दु १३९ । २४४ १०५ । १०० धनिनि जने चटु पटुतां १४४ । २८ १३२ । १९१ धन्यासि केतकिलते १२७ । १५५ १४७ । ५४ धन्या सूक्ष्मफला अपि १३१ । १८४ १०५ । १०४ | धन्यास्त एव देवार्थ १०८ । ६ ४६ । ६३ धर्मः सनातनो यस्य १५ । १२६ ५६ । ३७ धवलयति समग्रं ११ । ९० ४३ । ४१ १८११४७ २०। १६७ धिक्कनकं तव कनकगिरे ८६ । १३ ८२। ५५ धिक्कापि प्रलयानलै ८०। ४१ १२३ । १२७ धिक्चेष्टितानि परशो ११६। ७१ ९६ । ३५ धिक् तव शुक पठन ६०। ६६ २ धिग्वारिदं परिहृतान्य ७४ । १७९ १४९ । ६६ धिष्ण्यानि रे किमनुजो ६। ४८ १२१ । ११० धीरध्वनिभिरलं ते २६। १५ पयोधरपदं १०६ । १०८ ३। २६ धूलीमूलपदार्थसार्थ ९२ । ५७ ५। ४३ / ध्वान्तं ध्वस्तं समस्तं १३७ । २३२ न कोकिलानामिव मञ्जु ६१। ७९ १०५। ९९ नक्षत्राणि वहूनि सन्ति १०। ८२ ७। ६१ / न गृह्णाति ग्रासं ३४ । ७३ । १७० नच गन्धवहेन चुम्बिता १२३ । २० १२३ । १२३ न चन्द्रमाः प्रत्युपकारलिप्सया ११। ९१ ८। ७४ ७४ । न चरसि गजराजः ३४ । ७३ ३। २४ | न तादृकपूरे नच मलयजे ११९। ९६ ३७॥ ५ धूमः ७४ ·१० पृ. श्लो. पृ. श्लो. ९३ । ६ ३७ । ९६ ०। ४६ ३३ । ६७ ५ । ४१ १६ । १२८ १३२ । १९३ ११ । ९३ ८३ । ६५ -- ८॥ १३२ । १८९ १५०। ७२ १३८ । २४० ९५ । २१ १५२ । ९६ १३८ । २३९ नदीकूलान्भित्त्वा नद्याश्रयस्थितिरिय नद्यो नीचतरा दुराप न ध्वानं कुरुषे न भवति मिथुनानां नभसि निरवलम्बे नमाम्यहं महावीरं न म्लापितान्यखिल नयनससि जनार्दनस्य न यत्र गुणवत्पात्र न लिखसि खुरैः क्षोणी न विना मधुमासेन न श्वेतांशुवदन्धकार नागवल्लीदलान्योक्तिः नाधन्यानां निवासं नाभिषेको न संस्कारः नाभूवन्भुवि यस्य नाभ्यासो नभसः क्रमे नारङ्गिकुसुमकण्टो नारिकेल्युक्तयश्चापि नाय॑न्ति रत्नानि नालस्यप्रसरो जडेष्वपि नालस्यप्रसरो जडेवपि नालेनैव स्थित्वा नालेरीइ सरिच्छ नावज्ञया न वैदग्ध्यात् नास्य भारग्रहे शक्तिः नास्योच्छ्रायवती तनुः निखिलनाकिनिकाय निगदितुं विधिनापि निजकरनिकरसमृद्ध्या निजकर्मकरणदक्षा ३५। ८४ नित्यनम्र सुपर्वेश १५१ । ८५ निदाघे दाघार्तः ५७ । ४५ निद्रामुद्रितलोचनो ४४ । ५२, निमग्नः पङ्केऽस्मिन् ४२ । ३२ निमीलनाय पद्मानां २२ । १८६ निम्नं गच्छति निम्नगेव १४२ । ४ निम्ब किं वहुनोक्तेन ११ । १०० , निरर्थक जन्म गतं ७१ निराचष्टे यष्टिं कुरवकतरो १४८ । ६१ | निरानन्दः कौन्दे मधुनि ४५। ५८ | निर्गन्धं कुसुमं फलं ६३ । ९२ निर्गुणोऽपि वरं वंशो ९१ । ४७ / निक्षेप्योष्णजले वचं १०९। २१ | निषेव्य सरितां वपुः ८६ । १२ / निष्कन्दामरविन्दिनी- २७ । २४ निष्पेषोत्थमहाव्यथापर ३३ । ६५ नीता कुम्भस्थलकठिनतां २७ । १९ नीरसान्यपि रोचन्ते १३६ । २२३ / नीवारप्रसवान्नमुष्टि १०९ । १३ नीहाराकरसारसागर ८९ । ३४ नैताः स्वयमुपभोक्ष्यसि १२४ । १३० नैतास्ता मलयेन्द्र १६ । १२९ नैषा वेगं मृदुतरतनुः ६१ । ७४ / नो चारू चरणौ न १२८ । १६५ नो मन्ये दृढबन्धनात् ९४ । १६ नो मल्लीमयमीहते ४४ । ४५ / नौ श्च दुर्जनजिह्वा च २८ । २६ न्यग्रोधान्योक्तयस्तद्वत् ७६ । ४ | न्यग्रोधे फलशालिनि १४४ । २३ | न्याय्यं यतमसः समूल ११॥ ९८ पइमुक्काहविवरतरु १४५। ३६ / पक्कं चूतफलं भुक्त्वा १३८ । २३७ ३१। ५४ २० । १६३ २४ । १९३ ३८ । ५ १४६ । ४६ ६८ । १३१ ३५। ८३ ७९ । ३४ १४७ । ५३ १०९ । १४ १२९ । १७२ ७ । ५९ ११४ । ५९ ·११ पृ. श्लो.! पृ. लो. ११३ । ५२ १४२ । ११ १४१ । २५५ १८ ७० । १४४ ९। ८१ ३२ । ६२ ५८ । ५१ - ११ । ८९ ४२ । ४० ४४ ५५ १४६ । ४१ ४। २८ पक्षौ ताक्दतीन्द्रधाम ५.८ । ४८ : पान्थाधार इति द्विजाश्रय पङ्कजजलेगु वासः १२३ । १२४ पायं पायं पिब पिव पयः पकमनकरिणा न ३३ । ६६ , पिच्छसही तुम्बणिया पटु रटति पलितदूतो १४५। ३० पिता रत्नाकरो यस्य पतितानां संसर्ग त्यजन्ति १४६ । ४३ पिव पयः प्रसर पत्तावरिओ वहुसहलाहिओ १४१ । २५७ । पीउण पाणि सरवरम्मि पत्युर्यत्पतितावशेष ३६। ८९ : पीतः पीतपयोधिना पत्रपुष्पफलच्छाया ११२ । ४३ / पीतं यत्र हिमं पयः पत्राणि कण्टकशतैः १२६ । १५३ पीतं येन पुरा पुरन्दर पत्रं न चित्रमपि निल- १३५ । २१८ , पीयूषं वपुषोऽस्य पथि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा पीलूनां फलवत्कषाय ६६ । १२१ पथि परिहृतं कैश्विदृष्ट्वा पूर्वाह्ने प्रतिबोध्य ९०। पदं तदिह नास्ति यन्न १३३ । १९८ पृच्छे कः पुरुषः सभोग पने मृडजने ददासि पृथिवीकायिका जीवा १४ । ११६ पन्ध्र पद्मा परित्यज्य पौरस्त्यैर्दाक्षिणात्यैः १५ । १२४ परज्योति स्वरूपाय प्रकाशाम्भोधरान्योक्ति १०८। १० परभृतशिशो मौन प्रकुर्वता संगति ६५ । १०८ परलो मरुत्सखान्नेः प्रतिद्वारक्रमं चञ्चत् १०७ । ११४ प्रतिवेशी हंसजनः १३७ । २२६ परविपयाक्रमणकला प्रत्यप्रैः पुष्पनिचयैः ८। ६८ पराबैं यः पीडामनु प्रत्यङ्गणं प्रतितलं १३० । १८२ प्रथसमरुणच्छायः परिमलगुणेन केतकि १३१ । १८५ प्रथमवयसि पीतं परिमलसुरभितनमसो २४ । २०० परिसेसिअ हंसउलं प्रसारितकरे मित्रे ५९ । ६२ परिहीने सिंहेन ४१ । २६ प्राचीभागे सरागे पलितानि शशाङ्करोचि १४५। ३१ प्राणास्त्वमेव जगतः पाटलया वनमध्ये १२३ । १२१ प्रावृषेण्यस्य मालिन्य पातालं वसति परिच्छद ९९ । ५३ प्रियायां स्वैरायां पातः पूष्णो भवति ६। ५१ फलं दूरतरेऽप्यास्तां पादन्यासं क्षितिधरमुरो ११ । ८८ फुल्लेषु यः कमलिनी पादाघातविर्णिता ३४ । ७५ / वक चटु तपसे त्वं पादेनापहता येन ८२ । ६० बकेऽपि हंसेऽपि च ९०। ४२ ४ । ३४ ८। ७३ ८६ । ८१। ४६ ११२ । ४१ परवित्तव्ययं दृष्ट्वा ६७ । १२३ ९। ७९ १२८ । १६३ १२४ । १३२ ११ । ९७ १०७ । ११५ १७ । १४४ ३९ । ११ १३५ । २१५ ८० । ३९ ७५ । १८५ ६१। ७७ ·१२ पृ. श्लो. ६१ । ८६ । १ पृ. वकोट मस्त्वां लघुनि ७८ भ्रष्टं जन्मभुवस्ततोऽम्बुधि ११६ । बद्धस्त्वं ननु राघवेण ९६ । ३१ भ्रष्टं नृपतिकिरीटात् ८९ । बन्धनस्थो हि मातङ्गः १५२ । ९२ भ्रातः काञ्चनलेपगो १४८। वाला तन्वी मृदुतरतनुः ८० । ३७ भ्राताम्यकुविन्द कन्द १४७ । बालाया नवसंगमे २७ । २१ । भ्रातश्चातक कथय सखे ७२ । १ बाले तव कुचावेतौ १४४ । २२ भ्रातः कस्त्वं तमाकू १३८ । २ बिभ्राणे त्वयि भस्म १३ । १०४ / भ्रातः कीर कठोर ६० । बीजैरङ्कुरितं जटाभिरुदितं ७३ । १६९ भ्रातः कोकिल कूजितेन ६५ । ११ भग्गो सूरपयावो २१ । १७३ भ्रातः कोकिल सर्वमेत- ६५ । ११ भजध्वमेनं भो भव्याः १०८ । ३ / भ्रातश्चन्दन किं ब्रवीमि ११५। ६ भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः ८७ | भ्रातः पञ्जरलावक १५२ । ८ भद्राय सम वामेय ९३ । ३ / भ्राम्यद्भुङ्ग मदावनम्र ११२ । । ४ भद्रं सम महावीर ८५। ४ सञ्जरिभिः पिकनिकरं ११८। ९ भरिऊण जलं जलया २१ । १७२ मञ्जमुक्ताफलान्योक्तिः भवति हृदयहारी कोऽपि १२६ । १४८ | मणिटुंठति पादाने ८९ । ३ भव वारांनिधौ कुम्भ १०८। ४ मत्तेमकुम्भनिर्भेद २६ । १ भाषासु भाषां मे दद्यात् २। ११ मत्वात्मनो बन्धनिबन्धनानि १६ । १२ भीमश्यामप्रतनुवदन १०४। ९५ मथितो लवितो बद्धः ९५ । २ भीष्मग्रीष्मखरांशुतापम ११० । ३० मदनमवलोक्य निष्फल ८० । ३८ भुक्तानि यैस्तव फलानि ११३॥ ४९ / मधुकरगणश्चूतं ८१ । ४९ भुक्तं वादुफलं कृतं च ११२। ४५ मधुकर तव करनिकरैः ७९ । २६ भूयः प्रयासपरिलभ्य १०४ । ९६ / मधुकर मा कुरु शोकं ८२ । ५२ भूयो गर्जितमम्बुद २४ । १९२ मधुसमयादतिपल्लवितः ११८। ९१ भूर्जः परोपकृ- १३९ । २४२ मन्ये मत्कुणशङ्कया ७८ । २० भृङ्गाङ्गनाजनमनोहर ५५। ३१ मयूर तव माधुर्य ६९ । १३६ भेकेन क्वणता सरोषपरुषं ४७ । ६७ | मरौ नास्त्येव सलिलं १४२ । १० भेकैः कोटरशायिभिः २३ । १८८ मलओस चन्दणचि ११७ ॥ भो भोः करीन्द्र दिवसानि ३३ । ७० मलयस्य महागिरे १०१। ७६ भो भो किमकाण्ड एव १४२ । १२ मलोत्सर्ग गजेन्द्रस्य १५२ । ९० भो लोकाः सुकृतोद्यता ६८ । १३४ महातरुवा भवति १२९ । १७४ भो लोका मम दूषणं १५ । ११८ महितो सरेंहि पीओ १००। ६६ भ्रमन्वनान्ते नवमञ्जरीषु ७९ । ३० महेशस्वां धत्ते शिरसि १३९ । २४५ भ्रमर भ्रमता दिगन्तराणि ७९ । ३१ मा कलकण्ठकलध्वनि ६४।१०५ ७७ ·१३ पृ. श्लो. - - । ८० । ४२ ४४ । ८४ । पृ. लो. मा कुप्य मग्गपायव ११४ । ५८ मौलि: स्वर्णकिरीटकान्ति १४८ । ५६ मा गर्वमुद्रह विमूढ १३६ । २०७; मौलौ सन्मणयो गृहं गिरि- ४६। ६६ मा गा विपादसलिपोतक ८४ । ६८ ' म्रदीयस्त्वाधिक्यान्न १२६ । १४६ माणसविणा सुहाइ ५९ ! ६१ यच्छन्नलमपि जलदो ५। ३९ साणिक्याकर पारिजात ७९ बजातोऽसि पयोनिधी १०। ९६ मातङ्गाः किमु वलिगतैः २८ । २" चत्वर्जितमूर्जितं १८।१५४ मातङ्गानां मदान्धभ्रम ३५। ८६ यत्नादपि कः पश्येत् ७० । १४३ मातङ्गेन मदावलिप्त १०३ । ८६ यत्पादाः गिरसा मायग्गिजदानलिप्त १०३ । ८६ यत्पाईदेवः समभीप्सितानि मामभ्युनतमागतोऽयनिति १९ । १५६ यत्पूर्व पवनाग्निशस्त्र १४६ । ४० मा मालति म्लायसि यय १२६ । १४७ : यत्मोन्मत्तमतङ्गजाश मार्ग कर्दमदुर्गमे ४९ यत्रापि तत्रापि गता भवन्ति ५९ । ५५ मार्गो भूरि सहर्जलं २१ । १६८ यत्सद्गुणोऽपि सरलोऽपि १४९ । मार्ग विहाय गिरिकन्दर १११ । ३९ यथा भन्नः पन्था ४५। ५३ मालतीनुकले भाति ७४ यथा यथा स्यात्स्तनयोः १४४। २१ मालत्युकिलिकोचिः १७९। १२ यथेष्टं चेष्टध्वं २८ । ३० मालिन्यं भुवनातिशायि ६५ । १०९ , यदपि किल वसन्ते ११९ । ९७ मित्रे कापि गते सरोरुह ७० । १४७ , यदपि जन्म वसूव ९। ७५ मीलितेक्षणसिव ३६ । ९२ यदमी दशन्ति दशना १४५ । ३२ मुखे चईरस्यं वपुरपि १३१ । १८३ | यदास्ति पात्रं न तदास्ति १३० । १७८ २३ । १८५ यदि काको गजेन्द्रस्य ३७ । ९८ मुत्तूण पत्तनिपरं जडाण १२६ । १५० | यदि तारकततिरपरिमिता २४ । १९७ मुरारातिलक्ष्मी त्रिपुर ८७ । १५ यदिन्दोरन्वेति व्यसन मूकीभूय तमेव कोकिल ६३ । ९९ यदि नाम दैवगल्या ५५ । २९ मूर्ति व रसायनं १२२ । ११४ | यदि नाम सर्षपकणं ९७ मूलादेव यदस्य विस्तृ १३० । १७९ यदि मत्तोऽसि मतङ्गज ३६ । ९० मूलं भुजङ्गैः शिखरं विहङ्गैः ११६ । ७४ | यदि यदि सन्ति कथं १८ । १५१ मूलं योगिभिरुद्भुतं ११२ । ४७ यदेतत्कामिन्या सुरत १४५। ३९ मृगानिजक्षुद्रतया ३६ । ९१ यदेतनेत्राम्भः पतदपि १४४ । २७ मृगेन्द्र वा मृगारिं वा २५ । ९ यद्यपि च दैवयोगात् ३०। ४७ मृगैनष्टं शरैलीनं २६ । १२ | यद्यपि चन्दनविटपी ११६ । मृदूनां स्वादूनां लघुरपि ९१५। ६२ | यद्यपि दिशि दिशि तरवः ११८ । मैव मंस्थाः स्थितिपदमदं ५८ । ५४ | यद्यपि न भवति हानिः १२७ । १६० ~ मुब मुञ्च सलिलं ८० ३७ । ७० ९ ·पृ. १०६ । १ ६४ । १ २९ । ८३ । १० । ७ । ६ । ६६ । ११ ११३ । ११९ । ९ १ ८२ । ५ ८७ ॥ १ १२० । १० ५। ४ यद्यपि निशि दिशि यद्यपि बद्धः शैलैः यद्यपि रटति सरोषं यद्यपि वसति करीर यद्यपि शिरोऽधिरोहति यद्यपि स्वच्छभावेन यद्यप्याम्रतरोरमुष्य यद्यस्ति व्याख्यानसमाज यद्वीचीभिः स्पृशसि गगनं यन्नादृतस्त्वमलिना यन्माता विष्णुनाभिः यन्मुक्तामणयोऽम्बुधे यस्मादर्थिजनो मनो यस्मिन्नुर्विषम यस्मै ददाति विवरं यस्य दृष्टिसुधावृष्टि यस्य वज्रमणेभैदे यस्याः संगमवाञ्छया यस्यां स केसरियुवा यस्याकर्ण्य वचःसुधा यस्यादौ ब्रजमण्डलस्य यस्या महत्त्वभाजो यस्याम्बुकणमादाय यस्यावन्ध्यरुषः प्रताप- यस्यासीनवपीलुपत्र यस्योत्तमायके सप्त यातु यातु किमनेन या पाणिग्रहलालिता यावत्फलोदयमुखः या खसद्मनि पोऽपि युक्तोऽसि भुवनभारे यूथान्यग्रेतनानि ये गृह्णन्ति हठात्तृणानि १०२ । ७९ ये जात्या लघवः सदैव ९५। २६ येनानन्दमये वसन्त ३० । ४८ | येनानगलकालकेलि १३५ । २१७ | येनामोदिनि पङ्कजस्य ८। ६६ येनास्यभ्युदितेन ९५। २७ | येनोदितेन कमलानि ८१ । ४८ येनोन्सथ्य तमांसि ३। २३ येनोषितं रुचिरपल्लव ९७ । ४२ ये पूर्व परिपालिताः ११७ । ८२ | येऽमी ते मुकुलोद्गमा १२४ । १३१ ये वर्धिताः कनकपङ्कज ९१ । ५१ / ये वर्धिताः करिकपोल १३२ । १९४ ये संतोषसुखप्रवुद्धसनसः ४१ । २९ यो दिव्याम्बुजवृन्दमत्त ४६ । ६२ । यो दृष्टः स्फुटदस्थि २ यो भृङ्गानां क्लिश्यतां ८८ । २६ योऽयं वारिधरो धरा ८१। ५० | यः कृष्णं कुरुते मुखं १५२ । ९५ | यः परप्रीतिमाधातुं ६४ । १०३ यः पार्श्वशम्भुर्जयसौख्य ४५। ५६ / यः पीयूषसहोदरैः स्नपय १०५ । १०२ यः शौर्यावधिरेव १८ । १४५ यः संतापमपाकरोति रज्ज्वा दिशः प्रवितताः ४२ । ३८ | रक्तस्वं नवपल्लवैरहमपि २ | रक्ताब्जपुञ्जरजसारुणितान् ८२ । ५१ रतन च विरक्तेन १५० । ७५ रक्षापात्रगतं स्नेह १२० । १०५ रत्नाकरस्तव पिता १५ । १२७ / रत्नानां न किमालयो ४०। ६९ रत्नानि रत्नाकरमाव- ३३ । ६९ रत्नैरापूरितस्यापि ९० । ४३ रमियाण पन्थियाणय ७४ । १७ ७४ । १७ १२२ । ११८ ६ ३० । ४४ १४३ । १७ ३० । ०। ४५ ५७ । ४२ ३९ । १२ ११४ । ६१ ७३ । १७१ १३३ । २०३ १४९ । ६३ १३ । १०७ ८८ । २४ ९८ । ४८ ९४ । १७ ६९ । १३५ ·१५ पृ. श्लो. पृ. श्लो. ६२ । ८३ १४७ । ५२ ३३ । ७१ ३२ । ६३ ४०। २४ १२६ । १५२ ११२ । ४२ रयणाय रती रठियाण रयणायस्स न हुया रयणेहिं निरंतर रवेरस्तं तेजः समुदयति रवेरेवोदयः श्लाघ्यः रसालशिखरासीनाः रागो हि दोषपोपाय रात्रिर्गमिष्यति भवि- सचिमानुडुपरिवार रुद्राङ्गं छगणानि पङ्कज- रुवा स्वपल्लवोम रूक्ष वपुन च विलो रुक्षस्थामथुरस्य रुढस्य सिन्धुतटनुपगतस्य रूपसौरभसमृद्धिसमेते रे कण्टनिशित रे कारलिहयाचडिया २ कीर केतव सुगीरिति रे पक्षिनागतस्त्वं रे पद्माकर यावदस्ति रे पद्मिनीजलरुहस्तव रे पद्मिनीदल तवात्र रेवालकोकिलकरीर रे भ्रमरहितं- रे माकन्दमरन्दसुन्दर- रे मातङ्ग मदाम्वुडम्वर- रे रङ्ग हेमकलया रे राजहंस किमिति रे रे काक वराक- रे रे कोकिल मा भज रे रे चातक सावधान- रे रे भेक गलद्विवेक १००। ६२ | रे रे सर्प विमुञ्च १००। ६१ रे रे शिष्टबकोट १०१। ७० रे लाङ्गलिकनिषद्या १२५ । १४२ रेवापयःकिसलयानि ४ । ३३ । रेवाचारिणि वारणेन ६२ । ९३ रोमन्यमारचय १३७ । २३३ । रोलम्वन्य चिराय १४७ । ४८ रोलम्वन विलम्वितं ७० | रोहणाचलशैलेषु १०५। ९८ लक्ष्मि त्वत्करुणाकटाक्ष ९.२९ । १७३ लक्ष्मि क्षमख वचनीय ४२ । ३३ लक्ष्मीः सर्पति नीच ६७ । १२२ लक्ष्मीरात्मगृहोद्भवेति १४० । २५१ लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो ११७ । ८१ लक्ष्मीसंपर्कजाताय १३६ । २२२ लक्ष्म्यास्त्वं निलयो १४१ । २५६ लच्छी धूया जा- ६४ । १०७ | लब्धं जन्म सह श्रिया ७७ । लहुओ विहु सेविज १०३ । ८८ लालचालनमधः १२५ । १३९ लाटीतरोरनुपकारि १२४ । १३८ वक्रग्रीवमुदीक्षसे ६४ । १०६ । वक्रां नैष तनूविवर्तन १२५ । १४१ । वडविडवि किं न लज्जसि १२१ । १०६ । वणिगधिपते किश्चि- ३। ४३ | वने वने सन्ति वनेचरा ९२। ५६ वन्दामहे मलयमेव ५६ । ३६ वन्यो हस्ती स्फटिकघटिते ६८ । १३० वपुःपरीणाहगुणेन ६२ । ९५ वपुर्विषमसंस्थानं ७२ । १६४ वयं स्मरामस्त्रिशला ४८ । ७५ वरतरुविघटनपटवः ८९ । २३ १४।१०९ १४ । ११० १९ । १३१ १६ । १३३ १४ । ११३ ११४ । १३३ १००। ५८ १००। ५९ १०। ८७ ४८ । १२७ । १५९ ३७। ९५ १२७ । १५८ ४२ । ३४ १४८ । ५९ १२० । १७६ ९०। ४५ ११०। २८ ८८। २० ३१ । ५६ ८९ । ३० ४१ । २७ ८६। १०६ । ११० ५ ·१६ पृ. १२९ । १ १३७ । २२ १५३ । ९ ११४ । ५ ७६ । ७ वृषभान्योक्तयस्तद्वत् २५॥ ६९ । १३ १४०।२४ १४८ । ५ ७५ । १८ ८। ६ ८७॥ १ ७७ । १ ७१ । १५ १५३ । ९ पृ. श्लो. वरमश्रीकता लोके १२३ । १२६ / विस्तीर्णो दीर्घशाखाश्रित वरं करीरो मरुमार्गवर्ती १३६ । २२० वीवाहादौ प्ररोहस्तव वर्मनि वर्त्मनि तरवः १०९ । २३ वृक्षान्दोलनमद्य ते वर्धितैः सेवितैः किं तैः १२९ । १७० | वृद्धिर्यस्य तरो मनोरथ वर्यतुर्यपरिच्छेदे वल्लीनां कति न स्फुरन्ति १४० । २५२ वेगज्वलद्विटपपुञ्ज वसिऊण सग्गलोऐ ८५ । ७९ | वेश्मानि च्छादयद्यजलध वसन्त्यरण्येषु चरन्ति ४० । २० | वंशः प्रांशुरसौ घुणक्षत वहसि बलिभुजां कुलानि । १२१ । १११ व्यजनैरातपत्रैश्च वाचंयमेश शं देहि ८५। ३ व्यज्यमानकलङ्कस्य वातान्दोलितपङ्कज ५५ । ३४ | शनादरक्षि यदि वापीतोयं तटरुवनं ७० । १४८ शङ्खान्योक्तिमत्कुणोक्तिः वारांराशिरसौ प्रसूय १४ । १०८ | शङ्खाः सन्ति सहस्रशो वासः शैलशिखान्तरेषु ११६ । ७२ शतगुणपरिपाट्या विचक्षणजनश्रेणी १०८। ९ शतपदी शितपादशतैः विच्छायतां व्रजसि किं १२२ । ११५ शत्रुजयादिसत्तीर्थ विजयागुणानमूलं १३८ । २३४ | शफर संहर चञ्चलता विज्ञातनिःशेषपदार्थ ४९ । २ शरदि रविरश्मितप्ता वितर वारिद वारि २२ । १८४ | शर्करासर्पिःसंयुक्तं विदिताखिलसद्वस्तु १४१ । २ शशविश्रामिणः सर्वे विध्वस्ता मृगपक्षिणो १०६ । १०६ शशिदिनकरौ व्योम्नि विन्ध्यमन्दरसुमेरुभूभृतां ८७ ॥ शाखाभिर्विततीभवि- विपन्नं पद्मिन्यामृत- ११३ । ५० शाखाभिहरिता दिशः विमलतां वचनस्य ७७ । १२ शाखाशतचितवृतयः विरम चातक दैन्यमपास्यतां ७३ । १६७ | शाखासंततिसंनिरुद्ध विरम तिमिर साहसाद ८। ६१ शाखोटशाल्मलिपलाश विरम रत्न सुधा तरलायसे ८९ । ३७ | शालेयेषु शिलातलेषु विलपति मृषा सारङ्गोऽयं २३ । १८७ | शाल्मल्यन्योक्तयश्चैवं विलोकयन्ति ये स्वामिन् १ शास्त्राम्बुराशेरधिगम्य विशालं शाल्मल्यां नयन १३१ । १८८ शिरसा धार्यमाणोऽपि विरं वपुः परवध २८। ३१ / शिवश्रिये श्रीचरमो विश्वोपजीवोऽपि ७५ । १९१ शुक यत्तंव पठन २ । १ ४७ । १०१ । १३२ । १९ ११० । २ ७८ । २ १११ । ३ میں १०७ । ११ १०९ । २ १३७ । २२ ११३ । ५ २० । १६ १०९ । ३ । २२ ८। ६ २॥ ५९ । ६५ ·१७ पृ. श्लो. ८६ । शुद्धप्राग्वाटवंशाम्र शुद्धवंशजकोदण्ड शैयं नाम गुणस्तवैव शैलशिखानिकुञ्जशयितस्य शोषं गते सरसि श्यामतया स्थूलतया श्यामतां वहतु वातु श्रमणप्रकरैर्वन्ध श्रियो वासोऽम्भोजे श्री इन्द्रभूतिं वसुभूतिभूतं श्रीगौतमगणाधीश श्रीदातारं विश्वाधारं श्रीपरिचयाज्जडा अपि श्रीमचन्दनवृक्ष सन्ति श्रीमच्छङपुरस्कार श्रीमत्तपागच्छ स्वच्छ श्रीमत्तपागणनभोङ्गण श्रीवर्धमानः स्तात्सिद्ध्यै श्रीवर्धमान सर्वज्ञ श्रीविजयानन्दगुरुं श्रीसंयुकं गुणागारं श्रीसोमसोमविजया श्रुत्वा कुम्भसमुद्भवेन श्रेयः श्रियं दिशतु श्रेयः श्रियं वितनुतां श्रेयः श्रियां विलसनो श्रेयः श्रियामाश्रय लाध्यं कर्पासफलं यस्य लाध्यैव नारिकेर्या सकललोकचकोरनिशाकर सक्षारो जलधिः सरांति सगुणैः सेवितोपान्तो पृ. श्लो. ७६ । ६ / सज्ज्ञानमञ्जुमाणिक्य १०८। १५०। ७३ | सत्पादपान्विपुलपल्लव १४३ । १३ ९४। १२ / सत्यं सत्यं मुनेर्वाक्यं ७२ । १५७ २९ । ३४ सत्साझयमवाप्य २३ । १९० सदा मन्दमन्दस्य ३० । ४९ ८५। ७५ सद्वृत्त सद्गुणमहर्ष १४६ । ४४ १८ । १५२ सदृत्तोऽपि सुपूर्णोऽपि १४९। ६९ १०८॥ ५। सन्त एव सतां नित्य ३१ । ५३ ८४ । ६९ / सन्त्यन्यत्रापि वीची ५८ । ५२ २। १२ सन्त्यन्ये झषकेतनस्य ९१ । ४९ ७/सन्येव मिलिताकाशा ११५। ६३ ६ समयवशेन यदद्य ११९ । ९२ १५ । १२२ / समुद्गिरसि वाचः किं ६२। ८७ ११७ । ७६ | समुद्रस्यापत्यं प्रथित १७ ! १३५ ८५। १ सरलितगलनाली ४१ । ३१ ९३। ७ | सरसि बहुशस्ताराच्छाया ३। २१ सर्वधर्मोपदेष्टारं १४२ 1 ९ सर्वाशापरिपूरिहुंकृति ७७ । १५ २। १४ सर्वासामपि नारीणां १५।१२१ ८६ । ७ सर्वास्तुम्व्यः समकटुरसाः १४१ । २५४ १४१॥ ३ सर्वे वनस्पतिकायाः ४। २९ १३३ १९०० ५९।६० ७६। २ सहकारे चिरं स्थित्वा ६२ । ८८ सांप्रतं सुखवोधाय १०८॥ २५ । १ सा तादृक्षनृभक्षलक्ष १२.०।१०२ २५॥ २ साधारणतरुवुध्या ११७ । ७८ १३८ । २३८ १२८।१६४ ६३ । ९१ ७६। ३ सामान्यपादपान्योक्तिः १०८।१० २१ । १६९ सामान्यभूधरान्योक्तिः ९ १०४। ९२ : सामोपायनयनपञ्च २८ । ३२ ६ २। १७ सर्वेषामपि वृक्षाणां १४७ । ४७ सव्वेसि तुम पावेसि साधु साधु कृतं मौनं ८६। ३ ·१८ पृ. श्लो. ४० । ४ ७६ । . पृ. सारङ्गो न लतागृहेषु १९ | संतप्तायसि संस्थितस्य ९४ । साहीणेसुन रचसि ८५। ७७ / संप्रति न कल्पतरवो १७ सिंहः करोति विक्रम २९ । ३९ | संवर्धितो मधुरमि १४५॥ सिंहः शिशुरपि निपतति २५॥ ८ स्तोकाम्भःपरिवर्तित १०३। सिंहस्यान्योक्तयो ज्ञेया २५ । ५ स्तोध्ये श्रीविजयानन्द २५ । सिंहिकासुतसंत्रस्तः ४१। २५ स्त्रैणभूषणमणेः कमलायाः १४ । १ सिक्खेसि गयं सिक्खेसि ६२ । ८४ स्थलीनां दग्धानां ३८ । सिद्धयेऽस्तु महावीर स्थानं कल्पतरोः सुधा ९९ । सिद्धिश्रिया किं निहिताः ७६ । १ स्थित्वा क्षणं विततपक्षति ५५। सिन्धुस्तरङ्गैरुपलाल्य ९१ । ४८ स्नेहं विमुच्य सहसा खल १३७ । २ सुखयसि तृषोत्ताम्य- १९ । १५७ | स्पर्धन्तां सुखमेव १५३ । सुजन भो सुतरांच ५ स्पृशति शीतकरो जघन १४६। सुदुःस्थितः स्थूल ३३ । ६८ | स्फटिकविमलं पीत्वा वापी ७२ । १६ सुधाकरकरस्पर्शात् ८९ । २९ स्फटिकस्य गुणो योऽसौ ८९ । २ सुरतरुकुसुमे मधु ७९ । २९ स्फारकासारसाधूक्तिः ९३ । १ सुवर्णवर्णेन वृणीष्व गौरवं ११७ । ८३ | स्फुराः स्फटाः सप्त विभान्ति १ । सूरिश्रीविजयानन्द २। १६ स्मरसि सरसि वीची सूरीशविजयानन्दपगं ५४ । २१ । स्रग्दाम मूर्द्धनि निघेहि १४५। ३ सूरोऽसि परदलभाजणो ३७ । १०० स्वचित्तकल्पितो गर्वः ७५ । १८ सूर्यस्यान्योक्तयः पूर्व ४ । ३१ स्वच्छन्दोच्छलदच्छ-- १०२ । ८० सेयं स्थली नवतृणाङ्कुर सेवितं साधु निःस्फारं १४२ । ५ स्वच्छन्दं मन्दराद्रि ९९ । ५१ सोऽपूर्वो रसनाविपर्यय ८० । ४३ स्वच्छन्दं हरिणेन ४० । २२ सोमकान्तो मणिः स्वच्छः ८८ । २७ स्वच्छं सज्जनचित्तवत् ९४ । १५ सोलकलासंपुण्णो ११। ९९ स्वयमफलवान्नेदं छेदं १३४ । २१० सो सद्दो धवलत्तणं ७८ । १९ । स्वणः स्कन्धपरिग्रहो २४ । १९९ सोसन्न गओगओ १००। ६३ खल्पनायुवसावशेष ४६ । ६० सौभाग्यं कुसुमावलीषु ११७॥ ८० वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय ९५। २८ सौरभ्यगर्भमकरन्द ११९ । ९३ खामोदवासितसमग्र सौवर्णानि सरोजानि १२३ । १२२ हरिभामिनि सिन्धुसंभवे १४।११४ संकेतं मधुपावलीविरचितं ११४ । ५७ हरमुकुटे सुरतटिनी ८। ६३ संख्येया न भवन्ति ९७ । ३९ / हरिरलसविलोचन ४० । २३ स्वच्छन्दं दलय द्रुमान् ८०। ४०

·१९
पृ. नो.
पृ. मो.
हरेः प्रदत्तापि निजेन त्रित १४ । १११/है हलाजितयोधिसत्व
९९॥
हा धिक् परव्यसन ५३ । १५३ हे हंसालावदन्भोरु.
..। ४०
हारीताः सरसं रसन्नु ६९।१४९ मित्ति गलो मुणिरण
१६७।२३०
हा हम किन तव
१२। ५४ इंग गं गरदिन्दुभान ५७. ४६
हिमामयो वनवा-
११३। ५३.ग: गाति तानमः
१४।४९
या नरः कालसरसी
२३ । १८६ गान्योति गुमायोतिः ५४ । २३
६४ । १०४..सा: पवनाराया मात्र १३१।१८६
१०५।१०३गलंयम:
हे मानिश्य तदिन ९०। ४. 'हंगोनि नुन मगजीनि ५९। ५५
हनेघ मानमहिना १९ । १५९ हो ग सगीर गति
१०७।११८
है जित कटक १४:। ३४ हो पान्य शिनातुनः १११। ३६
है लक्ष्मि निक ६५।११७ मंटो मरलालगातील 18५।२१९
हेलानिलिय गनन्द ३०। ...ही शादरवीराः
हलोप्यासिनकोल ९५। २० । हहो हंस महानत
५८।४९
है कोकिल क्षपय
हे दावानल लान
८. ७४
प्रन्यन्याय संग्रहीनुरवस्थितिसमयादि ग्रन्धान्त अन्धप्रशसी दरव्यम् ।

·No text on this page.