·AC >

·No text on this page.

·No text on this page.

·11247 Arthur Avalon Series- TĀNTRIK TEXTS VOL. XX CIDGAGANA-CANDRIKA WITH ENGLISH INTRODUCTION BY ARNOLD AVALON EDITED BY SVĀMÎ TRIVIKRAMA TÎRTHA PUBLISHED BY THE AGA MĀNUSANDHĀNA SAMITI 7-A, Chaldābāgān, Calcutta. CALCUTTA. SANSKRIT BOOK DEPOT, 28-1, Cornwallis Street. LONDON LUZAC & Co. 46, Great Russel Street, w. c. 1. 1937 ·Nearly ready :- 1. Anandalahari ( atareee ) with commentary. Enlarged and Revised 3rd Ed. Tārāvaktisudharňava ( artafenguruter) 2. In preparation : Matsyasākta (मत्स्यसूक्तम्) 2. Lakşmi Tantra () ! R663 N37 11247 LIBRARY .:: TY II YULL Printed by-Chandra Sekhar Pathak, Maharastra Press, 5, Simla Street, Calcutta.

·INTRODUCTION CHAPTER I Authorship and Date of the Cidgagana-candrikā The publication of the manuscript containing the text of the Cidgagana-candrikā—a book dealing with Saiva Tāntrikism in a masterly but somewhat abstruse style, demands first of all a few words about its author and date. The book has been declared by an expert Sanskrit Pandit like Svāmī Sri Trivikrama Tirtha to be the work of the great poet Kālidāsa and his opinion is shared by others. That Cidgagana-candrikā is the work of Kālidāsa is clearly stated by the author himself in many places of the text. In the benedictory verse the author says :- "इह कालिदासचन्द्रप्रसूतिरानन्दिनी स्तुतिव्याजात्।" ३ The concluding stanzas of the book also make further notes to the same effect :- "सिद्धनाथकृततत्क्रमस्तुतेः कालिदासरचिताञ्च पञ्चिकाम्।” ३०५ "कालिदासपदवीं तवाश्रितस्तत्र सादकृतवाग्विजरभणः ॥” ३०६ : In his * Parimalacommentary on his own work “Mahârthamañjarī," Goraksanātha (Maheśvaranātha) has quoted several passages from the : Cidgagåna-candrikā to substantiate his own statement. While quoting passages from the Cidgagana-candrikā the great scholar-mystic., Bhāsạrānandaņātha (Bhāskara Rāya) in his commentary, named Saubhāgya-bhāskara, on the ‘Lalitāsahasranāma, acknowledged them as Kālidāsa's assertions. In some places he even mentioned the name of Cidgagana-candrikā. Amộtānandanātha, too, in his ‘Dīpikā' commentary the *Yoginihrdaya,' has referred to this celebrated work. Again, Cidgagana-candrikā by Kālidāsa is referred to by Kaivalyāśrama, a pupil of Govindāśrama, in his Saubhāgyabodhinī Țikā on Ānandalaharī.* This clearly shows that the name of the author of Cidgagana-candrikā is Kālidāsa. on * Cf. Catalogus Codicum Sanscritirorum ( Oxf. ), p. 108, ·2 INTRODUCTION Is the author of the Cidgag ana-candrikā then the same person as the great poet Kālidāsa, the brightest gem of the court of Vikramāditya ? If, after going through Khandana-khandakhādya, we can recognise a philosopher in Śrī Harșa, the author of the Naişadhīya, there is nothing to be surprised at if the great poet Kālidāsa be found to be the author of a book on Tantra. Tradition says that for his supreme devotion to Goddess Kālī, he obtained from her the gift of his unparalleled poetic genius. Now the author of the Cidgagana-candrikā is also known to be a worshipper of Kālī. In many places of this book, while speaking of the glory of devotion, he addressed the Devī as Kāli and introduced himself as Kälīdāsa, the servant of Kālī. He says :- "केवलं तदनुवर्णनेऽप्युमे त्वन्मुदे तदपि दासजल्पितम्।” २७२ Again the last line "सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसीं वृत्तिमीशः।" of the second verse of the Cidgagana-candrikā is identical with the last line of the opening (Nāndī) verse of the Mālavikāgnimitra which may also lead to the supposition that the Mahākavi Kālidāsa and the Tāntrika Kālidāsa, the author of the Cidgaganacandrikā, are one and the same person.* Another traditional account records that Kālidāsa was left an orphan by the death of his parents in the prime of their lives. Brought up by a cowherd in his helpless condition, the boy though' very handsome, remained illiterate. Bhīmaśukla, the king of Benares, had a daughter named Vasanti, who was the most accomplished lady of the day. She had taken a solemn Vow not to take anyone as her husband who would not be well versed in all arts and sciences. The king's ministers, who were vanquished by her in learned discussions, cleverly got her married to this Kālidāsa by a stratagem. Soon after, the princess discovered the trick that had been played on her. she, however, being a devotee of Kālī, the Goddess out of pity for her marked upon Kālidāsa's tongue the Māntrika letters * It would not be perhaps quite irrelevant to point out in this connexion that the concluding line of the Cidgagana-candrika which runs as 'वानरार्थमहागुह्यश्रीवत्सो विधे स तु' suggests that the author was possibly known as Sribatsa, ·INTRODUCTION 3 came as a we more (Vījākṣarāņi) which endowed him with a ready wit in speaking and versifying. After that he to be known Mahākavi and became a devoted worshipper of Kālī.* That Kālidāsa was a worshipper of Kālī may be guessed from the celebrated Stotra Syāmalādaņdaka (Kāvyamālā, N, S. S.), which is ascribed to Kālidāsa. In this work he has sung the glory of Mátangi who is one of the sixteen-Mahāvidyās. Do the dates, however, agree to warrant such identification ? Of documentary evidences relating to the date of the Cidgaganacandrikā have nothing than the few following references. The Sloka 305 of the work, as quoted above, states that it is more or less a continuation of Kramastuti by Siddhanātba who is also known as Sambhunātha. This has also been said by Pộthvĩdharācārya in his Bhuvaneśvarī Stotra.t So there can doubt that the Cidgagana-candrikā of Kālidāsa was composed after the Kramastuti. But Abhinavaguptapāda also composed another work named Kramastotra. This work is not the same as that of Sambhunātha's. Kramastotra by Abhinavaguptapāda was composed in the 66th year of Kāshmir. The concluding lines of Kramastotra clearly state this. Again, it is known that Sambhunātha and Abhinavaguptapāda lived and wrote in the same age. To be a little more precise, it should be made clear that from Sambhunātha Abhinavaguptapāda gathered a complete knowledge of the purport and mystery of the Tantras, and then began writing Tantra-Nibandhas. Abhinavagupta did not feel ashamed to admit this in many places of his numerous works. I Now be no Religion and Philosophy of Kālidāsa by Narasimha lengar, B, A, M. R. A, S.,-Vide Iudian Antiquary, Vol. XXXIX, 1910. + श्रीसिद्धनाथ इति कोऽपि युगे चतुर्थे प्रादुर्बभूव करुणावरुणालयेऽस्मिन् । श्रीशम्भुरित्यभिधया समयी प्रसन्न चेतश्चकार सकलागम-चक्रवर्ती ॥ भुवनेश्वरीस्तोत्रम्-३७ + श्रीशम्भुनाथात् करुणारसेन स्वयं प्रसन्नादनपेक्षवृत्त्या । काश्मीरिकोऽभिनवगुप्तपदाभिधानः श्रीतन्त्रसारमकरोदृजुना क्रमेण । तन्त्रसार ·INTRODUCTION 4 Abhinavagupta composed Brhat-pratyabhijña-vimarsini in i A. D. The last two lines of the work throw much light this problem. "इति नवतितमेऽस्मिन् वत्सरे ऽन्ते युगांशे fafe-gift-TO FIFT Arigricat 11" Probably the Cidgagana-candrikii was composed a little carl The date of the co, than Abhinavaguptapāda's Tantriloka. position of the Cidgagana-candrikā may, therefore, be fix near the beginning of the 11th century A. D. Can its author identified with the great poet Kālidāsa of immortal fame, who ci by no means be placed later than the sixth century A. D. ? T. answer is plain enough. It will not be out of place here to make a passing referens to Mātſgupta who is regarded as the Kalidāsa of Kashani Mātſgupta lived during the time of Emperor llarşa-Vikramadity of Ujjayini, and later on was made the king of Kashmir by th great Emperor. He belonged to the 'Trika' School of Kashimi and finally renounced the world after the death of his patror Vikramăditya. A detailed account of his life may be obtained from Kalhana's Rājatarangiņi.* Again, in the Prabandha-Kosa by Rajasekhara it is stated that there were three poets of the name of Kālidāsa, Abhinava-Kālidāsa, and Nava-Kālidāsa. (9th- 10th century A.D.)* Poet Kālidāsa's name has been almost a household word India, so much so that different types of works belonging इत्यागर्म सकलशास्त्रमहानिधानाच्छ्रीशम्भुनाथवदनादद्धिगम्य सम्यक् । शास्त्रे रहस्यरससन्ततिसुन्दरेऽस्मिन् गम्भीरवाचि रचिता विवृतिर्मयेयम् । ---Sarrafanfaraffuitfarafas परमेश्वरप्रसन्नप्रोद्धरणकृपाप्रयुक्त-हृद्यः । श्रीमान् देवः शम्भुर्मा मियति नियुक्तवांस्तत्त्वे ॥ --परात्रिंशिका। Matrgupta was, according to Kalhana, a predecessor of Pravarasena (t! celebrated author of the Setubandha), and his personality has suffered a confusion wil Kalidasa by unwise conjecture "Keith, A Hist of Sans. Lit, P 132 Ct :-Winternitz, GIJ iii; Lévi, TI, i, 183 f. Ct. $1 Stein fixes the daces of Matrgupta and Pravarasena to be the latter part of the six century A. D.--Stein, Rajtar, III, 125-326. + Aufrecht : Cat : Cat. P I, P, 99, ·INTRODUCTION ur a on name. different ages composed by different unknown authors have been wrongly ascribed to him. There is work astronomy named Jyotirvidābharaṇa that also passes in his But eminent authorities like Dr. Bhau Dāji and others are of opinion that this work was written by some later author. The attempt to ascribe this Cidgagana-candrikā also to Poet Kālidāsa, seems to have been inspired by some later scribe or scholar who did not think of the chronological discrepancies involved in the matter. # CHAPTER II Critical Estimate of the Work In the Cidgagana-candrikā the eulogy of Devi as Ādyā Sakti is full of abstruse principles. Of course, the known principles of worship have been given in a very luculent way. The text of the Cidgaganacandrikā is divided into four discourses or chapters. The first of the four chapters gives the central idea in a succinct manner. The other three chapters are more or less in the form of amplifications, actually serving as commentaries on the first. The principles given aphoristically in the first, have been fully expanded and thoroughly commented upon in the last three chapters. In chapter I, the author deals mainly with Sivatattva, Prakāśavimarsatattva, Iśvaratattva, Brahmasvarūpa, Pratyabhijñā, Saktitattva, Bhedakāraņa, Gunatraya, īśvarasakti, Jñāna, Dhyāna, Ekāgratā, Srşți and Samhāra, etc. Vimarşa-laksaņa, Vāmāśakti, Parā-paśyantyādi-vākcatuştaya, Dhāma, Anāhatasvara, Kalā, Mātrkā, Nādabindu, Ādyaspanda, Khecaricatuştaya, Pañcavāha, Unmanī, Prakāśa, Citta, Vāsanā, Paratattva, Sāmarasya, şodaśakalā, Upāsanā-sādhana, etc.,--are the subjects chiefly discussed in the second chapter. In the third chapter there is a description of-Upāsanā, Pīthotpatti, Pīthacakra, Pūjāprakāra, Pañcavāhacakra, Kalā, Kundalitritaya, Sivamūrti, Pankti, Divyaugha, Pañcavṛtti, Guruvſnda, Anandacakra, Prakāśacakra, Vrndacakra, Mantraśakti, Mudrā, Sivarūpa, Sūnyapada, Sșști, Antacakra, Vịndacakravyāpti, Nāda, Pañcayoni, Pūrņaprathā, Khandacakra, Vyomat attva, etc.

·6 INTRODUCTION The fourth chapter deals with sadadhva, Caņņikā, Pūjādravya, Pūjārahasya, Vimarśasvarūpa, Srutipramāņa, the sthūla (gross) form of the Devi, Mantraśakti, the different forms of Kāli, Nāda, Sudhāsindhu, Samvitpadma, Māyākarņikā, Prakặtimayapatra, Pīțha, Pretāsana, Pūjadhikārin, Kālisvarūpa, Pañcavāhakrama, Mūrticakra, Turīyapada, Jñāna-sādhana, Carañavidyā, Samhārakrama, Mantrapītha, Vyomarūpa, Yantra, Navacakra, Guruparamparā, Gurupādukā, Jñānanişthā, etc. The principles, which are already known to the Upāsaka, such as Pañcavāha, Dvādaśasakti, Khecari, Gurukrama, the different forms of Ādyā Sakti that are worshipped, Pūjākrama, şaďadhva, Bhāvanā, the consequence of Bhāvanā, the Mantra and Mantra- Śakti, Cāra, Rāva, Caru, the practical results of Mudrā etc., - have been discussed as matters of importance in many ślokas in every chapter of the book. In the concluding ten stanzas of the text, the author has explained the aim of his composing this book and he did not forget to indicate the effect which it might produce in near future. It has already been mentioned before that the author of the Kramastuti is Śrî Siddhanātha (Sri Sambhunātha). He was one of the most learned men of the famous Trika school of Kāshmir. As Kālidāsa composed Cidgagana-candrikā in the form of a commentary on Kramastuti, it may be stated that Cidgagana-candrikā also belongs to the Trika school. This book does not give descriptions of such forms of Kāli as Guhya-Kāli, Hamsa-Kāli, Śmasāna-Kālī, Dakşiņa-Kāli, Kāmakalā- Kāli and Guhya-Smaśāna-Kāli, etc, which are worshipped in Bengal and Kerala. On the other hand, the forms of Kāli like Systi-Kālī, Sthiti-Kālī, Samhāra-Kālī, Rakta-Kāli, Mștyu-Kālī, Candogra-Kāli, Kālasankarşaņi-Kāli, etc., which are described by Abhinavaguptapāda and others of Kāshmir (but not by the Bengalee Pandits Krşņānanda Agamavāgāśa and Raghunātha Tarkavāgióa, the authors of the Tantrasāra and the Āgamatattvavilāsa respectively), are dealt with at length in the Cidgaganacandrikā. In the prologue of Anuttarāmnāya prakaraṇa (section) of Cidambara Tantra, the name, description and mantra of Kälasankarşaņi Kāli alone are given. But most of the forms mentioned above are unknown in Bengal and southern India.

·INTRODUCTION 7 Kālidāsa in his Cidgagana-can drikā speaks about the upāsanā of Paratattva (worship of the Supreme Principle) in the form of Ādyā Sakti Kālikā. Abhinavaguptapāda, too, reiterates the same thing in details in his Tantrāloka and Tantrasāra. There is no doubt that Kālidāsa was prior to Abhinavaguptapāda; but both of them were descended from the same traditional line of Gurus. This fact becomes clear if we study the ślokas dealing with this subject matter in the first and fourth Āhnika (topical section) of the Tantrāloka. Gurus, in a subject like Tantra, have to explain to their students or disciples the secrets and technicalities of their science, which are passed down from generation to generation in succession along the chain of followers consisting the particular school (sampradāya). But in case the links in the chain of Sisyas break, the secrets known to that school dies with the Guru ; for no uninitiated person can possibly possess the traditional knowledge. For this very reason the secrets, current among the members of one particular school, are not known to the members of another school. Hence, in order to check the rapid flow of the Budhistic doctrines, Kumārila Bhatta, the great Mīmāmsist advocate of the Vedas, was obliged to get himself initiated into Buddhism, by which means alone he could master the essence and spirit of the atheistic religion In course of time the links in the chain of Gurus and Sisyas of the Tāntrika schools snapped and in consequence thereof the secret principles of the Tantras gradually became unintelligible to the average person. This fact created greater opportunities for misrepresentation and degradation of the Tántrika creed and as a result the public lost all faith in it. The position of the Vedas, which also deals with the cult of worship, has been fully discussed in the Agamaśāstras.* and explained by Rāghavabhatta in the very beginning of his illuminating commentary on Sāradātilaka. Without fully knowing the significance of the mantras, one cannot proceed with the rituals. To know the meaning of the mantras one must, as * तत्र सर्वासु श्रुतिषु काण्डत्रयं कर्मोपासनाब्रह्मभेदेन अत एतदुपासनाकाण्डमेवागमशास्त्रात्मकं गरीय इति सिद्धम् -शारदातिलकटीका २१ a ·8 INTRODUCTION a principle, understand fully the significance of Sabda (sound). To grasp fully the underlying secret principles of Upāsanā that are revealed in this text, one should first of all learn the secrets and technicalities, attaching to this particular school of Tantra, from one who has obtained his knowledge in an unbroken line of discipleship from the author. But unfortunately no such commentary on this work has yet been unearthed. The average reader would, therefore, experience great difficulty in understanding the meaning of many abstruse passages in the text, and the uninitiated would feel helpless in determining the real object of the text. Adopting, however, the method followed by Svāmipāda, a summary of the abstruse principles of Tantra as explained in some of the standard works on the subject is given in the next chapter. CHAPTER III Principles of Worship The Upāsaka should understand two forms of the Upāsya (adorable) one-Sthūla (gross) and Sūksma (subtle). The Sādhaka may..not attain Siddhi (perfection) by worshipping the Sthala form alone. With Sthūla form he shall have to adore the Sūksma form also. By worshipping both the forms, the Sādhaka achieves his desired End. The Saguņa Upāsanā of Parabrahman is the Sthūla Upāsanā. In Saguņa Upāsanā, the Sādhaka conceives the name, form etc., of his adored Diety, according to his own taste and temperament. As individual tastes of Sādhakas are ---Varied, so there are various forms of the Upāsyadevatā. The diversity of the temperament of the Upāsaka is the result of his Karman or Samskāra of his previous birth. In consequence of this, the eternal Spirit of Parabrahman reveals Itself to different Sădhakas in different forms. The essential truth underlying the principles of Upāsanā has been mentioned in works dealing with Upāsanā. The different names and forms, through which the different Sadhakas conceive the Spirit of Parabrahman at the time of worship, constitute the background of the Sthūla Upāsanā;

·.wwwcomvelbar .SK !! VDIAZETI * 'ILYJOY!! INTRODUCTION 9 and the contemplation of the identity of the soul of the Sādhaka with that of the Adored Deity is Sūkşma Upāsanā. This Realisation is the Ultimate Goal of all Upāsanā. Nyāsa, Japa, Pūjā, Homa, Tarpaņa etc., are the means of attaining this End. The identification of the body of the Worshipped Divinity with that of the worshipper is done through Nyāsa. Japa attributes the divine spirit of holiness in that abstract body. Pūjā strengthens the divine thought. By Homa the worldly attraction of the individual soul is destroyed. By Tarpaņa the oneness of the worshipper and the Worshipped is finally established. The Upāsanā, culminating in the unification of the adorer and the Adored is Sūkşma Upāsanā. The different forms of Upāsanā have been detailed in works dealing with Upāsanā.* On studying Cidgagana-candrikā it will be found that the author has composed this work to eulogise the worship of some great Female Divinity and has named the Divinity by the appellation of Adya-Sakti Kali. The Divinity adored by the Sadhaka is Kali. She is none other than Parabrahman (of the Upanişads) to the Sādhaka. This very Kāli is the Ādya Sakti of Parabrahman which has been described as Māyā in Vedānta, Prakſti in Sankhya and Adrsta in Nyāya. This Adyā Sakti is known in the Tantra as Sakti. In the Āgamaśāstras no great differentiation is made between Sakti and Saktimat.† Sakti, as worshipped in the Āgamas, is described to be above all religion, beyond all proof and is described in the * स्वात्मैव देवता प्रोक्ता मनोज्ञा विश्वविग्रहा। न्यासस्तु देवतात्मत्वात् स्वात्मनो देहकल्पना॥ जपस्तन्मयतारूपभावनं सम्यगीरितम्। 11247 पूजा तु चञ्चलत्वेऽपि त्वन्मयत्वाप्रमत्तता ॥ होमो विश्वविकल्पानामात्मन्यस्तमयो मतः । एषामन्योन्यसम्मेलभावनं तर्पणं स्मृतम् ॥ नित्यं निर्दोषगन्धं निरतिशयसुखं ब्रह्मचैतन्यमेकं धर्मो धर्मीति भेदद्वितयमिति पृथग्भूय मायावशेन । धर्मस्तत्रानुभूतिः सकलविषयिणी सर्वकार्यानुकूला शक्तिश्चेच्छादिरूपा भवति गुणगणस्याश्रयस्त्वेक एव ॥ -रत्नत्रयपरीक्षा। 2 ACT ·INTRODUCTION IO - Upanişads as Parabrahman. The object. of our author's adoration is thus Parabrahman Itself appearing in the form of the great Kāli, This has been clearly mentioned by him in sloka 273, chapter IV:- न त्वमम्ब पुरुषश्च नाङ्गना चितम्बरूपिणि न पण्डतापि ते । नापि भर्तुरपि ते त्रिरूपता त्वां विना तदपि न म्फुरत् त्रयम् ॥ The Svetāśvatara Upanişac has describes the Supreme Deity precisely in the same way as Kalidasa has described Sakti. The Svetāśvatara text runs-- त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी-४३ The aspect of the Supreme Principle in the female form, as adored in the Āgamas, has been described in the male forin in the Vedas. This male aspect is called 'Kaila'. The worship of Parabrahman as Kāla is found in the Kāla-sūkta of the Atharva Veda.* The same idea is cchoed in the Srimad-Bhagavad Gita also कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः।-१११३२ The Kāla, as mentioned in the Vedas and the Gītā, is the same as Parabrahman. Upanişad notes: कालात् स्रवन्ति भूतानि कालाद् वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्छन्ति कालो मूर्तिरमूर्त्तिमान् ।-मैत्री। So what is described in the Vedas in the shape of a Male under the epithets of Parabrahman, Paranjitman, Purusa, Sat, Cit., Ānanda etc., is mentioned in Agamaśāstras in the form of it Divine Female, as Kali Candi, etc. It is believed that the whole universe does not fall to picces due to the preserving power of the Great Preserver Parabrahmını. The same Parabrahman is worshipped in the Agamas aus Prakāón, Vimarsa, Kali, Candi, etc. With all the differences regarding the * कालो अश्वो वहति सप्तरश्मिः सहस्राक्षो अजरो भूरिरताः । तमारोहन्ति कवयो विपश्चितस्तस्य चक्रा भुवनानि विश्वाः ।। अथर्ववेदः १६।५३३१ अनेन सूक्तद्वयेन सर्वजगत्कारणभूतः कालरूपः परमात्मा स्तूयते- सायणभाष्यम्-१६५३३१ - ·INTRODUCTION II principle of worship, the Agamas and the Vedas agree on this one point at least. Taking into consideration the derivation of the word Kālī, the same idea is confirmed. The expression 'Kāli' has been derived from the word 'Kāla.' The word 'Kāla' is derived from the root "kala' of the 'bhū' class (bhvādiganīya) which is often used in the sense-"to sound and to count." It is also derived from the root 'kala' meaning 'to throw away,' 'to move' and 'to count. The root then belongs to the 'cura' class (curādigaṇīya). In the Tantrasāra, Abhinavaguptapāda has used the root ‘kala' to mean moving, throwing, knowing, counting, acquiring, sounding, and the annihilation of one's own personality. Five different meanings of the root 'kala' have been mentioned in the Tantrāloka only to trace the base of 'Kāla. Kșepa (throwing), jñāna (knowing), samkhyāna (counting), gati (moving), and nāda (sounding)-these five are the different meanings of the root ‘kāla.' "क्षेपो ज्ञानञ्च संख्यानं गतिर्नाद इति क्रमात्" The outward manifestation of Ātman is kşepa. The realisation of the oneness of the universe thus manifested with one's ownself is jñāna. The manifested world consists of categories like the cognising subject (pramātſ), objects of cognition (prameya) etc. The regulation or restriction in the form--“This is such, and not not-such,” -(i. e. a clear-cut connotation of every category experienced) is called “vikalpa' (restriction). The attainment of one's own real nature expelling the distinction between all manifested categories, such as the cogniser and the object of cognition etc., is 'gati'. It should be noted in this connexion that there is no subject-object relation in this technical type of égati'. ‘Gati' usually means 'prāpti' (attainment). But whenever we say that one attains something, that something is different from the person who gets it. Or, in other words, ONE is the subject and something (Mat) is the object. This differentiation between subject and object is absent in the stage of this ultimate 'gati', as in the case of the phenomenon of reflection. When the mirror breaks, the reflected figure of the face merges into its original prototype face (bimba).. But for that reason nothing new is attained by the reflection which only gets its own nature. This sort of getting into one's own true nature is 'gati'. The acquirement of its own nature by the reflecting medium with the withdrawal of the reflected object is 'gati'e.g.--the acquirement of its own nature on the part ·12 INTRODUCTION of the crystal on the withdrawal of the Jabā flower, is the best instance of getting the Svarūpa (opparational acquirement). Nāda is the attainment of True Consciousness with the disappearance of the differentiating knowledge of categories, by unchangeable intuition. Tantrāloka notes thus :- "स्वात्मनो भेदनं क्षेपो भेदितस्याविकल्पनम् । ज्ञानं विकल्पः संख्यानमन्यतो व्यतिभेदनात् ॥ गतिः स्वरूपारोहित्वं प्रतिबिम्बवदेव यत् । are: FEICHT TARİTİPar cagfastara 11" Śri Bhūtirāja Guru echoed the same voice : "क्षेपास् ज्ञानाञ्च काली कलनवशतया ।" By taking into consideration the prakrti (base), pratyaya (suffix) and signification of the word 'Kāla', it will be be found that Parabrahman is in Itself Ādya Sakti. Thus Kālikā cannot signify anything other than Parabrahman, Paraćiva or Paraśakti. For this reason in the Tantrasāra the expression Parameśvara, Pūrņasamvitsvabhāva, Sāmarthya, Ürmi, Hşdaya, Sāra, Spanda, Vibhūti, Trīśikā, Kālī, Karşaņi, Candi, Bānī, Bhoga, Dşk, Nitya, etc., have been used to denote Kālī. In short, from whichever point it may be seen, it will be found that Ādyā Sakti Kāli is nothing else but Parabrahman. There might be some difference in name only, but nothing in sense or spirit. Partly due to the actions of the Upāsaka in his previous birth and partly due to his Sādhanā, the form of the Worshipped often undergoes a striking variation. All those different forms of the Ādyā Sakti Kālī mentioned in the Āgamaśāstras, particularly those forms prevalent in Kashmir, are discussed in the Sāstras for the moral benefit of the Upāsaka. Of these different forms the most important images and names are dealt with in the Cidgagana-candrikā. In the Tantrāloka twelve, thirteen, sixteen and seventeen different forms of the Ādyā Sakti are enumerated.* The following are their respective names (1) * "द्वादशारं महाचक्र रश्मिरूपं प्रकीर्तितम् । नाम चैव प्रवक्ष्यामि रश्मीनान्तु यदास्थितम् ॥ स्मृष्टिः स्थितिश्च संहारो रक्तकाली तथैव च । रुद्रश्च परमार्कश्च मार्तण्डश्च ततः परः ॥ कालाग्निरुद्रकाली च महाकाल्यभिधा पुनः।"

·INTRODUCTION 13 Srsţi-Kālī, (2) Sthiti-Kālī, (3) Samhāra-Kāli, (4) Rakta-Kālī (5) Sva-Kālī, (also known as Su-Kāli), (6) Yama-Kālī, (7) Mrtyu-Kālī, (8) Rudra-Kāli (also known as Bhadra-Kūlī), (9) Paramārka-Kālī, (10) Mārtanda-Kālī, (11) Kālāgni-Rudra-Kālī, and (12) Mahā-Kālī (also known as Parā-Kāli, Mahā-Kāla-Kāli, Kāla-Kāli and Kālī). The twelve different forms of Ādyā Sakti Kāli are dealt with in the Śrī Sārdhaśatika. If the name of “Mahābhairavaghoracanda-Káli” be added to the list of the twelve different names and forms of Ādyā Sakti, the thirteenth variation is obtained. This has been mentioned in the Tantrarājabhattāraka.* ațțāraka.* The mention of the sixteenth and seventeenth forms of Kālſ is obtained in the Tantrāloka and the Kramasadbhāvabhattāraka ; but their names dhyānas are hardly to be found. What has been said above regarding the twelveth and thirteenth forms of Kālī, are discussed in the Kramastuti with their forms and dhyānas. These dhyānas are also given in the Tanträloka. The dhyānas of the fourteen kinds of Kālī are given in the beginning of the Cidgagana-candrikā from the Tantrāloka. So these are not again given here in details. The secrets of these forms have been very clearly discussed by Abhinavaguptapāda in his Tantrāloka and in the commentary on Tantrāloka by Mahā- Māhesvara Jayaratha. Or "सृष्टिकाली च संहारे सृष्टौ सा परमेश्वरी । स्थितिकाली तथा घोरा ततः संहारकालिका ॥ रक्तकाली चर्वयन्ती रक्तौघमविभेदतः । सुकाली यमकाली च मृत्युकाली भयावहा ॥” इत्यादि ·CHAPTER IV are qfa-9121-73. Trika Principles In the report on the working of the peripatetic party of Government Oriental Manuscript Library (uring the: (quadrienni account of the Cidgagana candriki 1916, 1917, 1918, 1919, an found. Here Cidgagana-candrikā is reckoned as a "lantric work praise of Sakti as conceived by the Kashmirian Saivaisa," Kisha Saivaism, as distinguished from other forms of Saivaism knu and still practised in some parts of India may be studied fr the Siva-sūtras with their commentary on then by Kesavitrī, called the Vimarsini, The doctrines and teachings of this for of worship are known as Trika-Sīsana, Triku-Sāstra or sim Trika, and generally referred to as Rahasya-sampruiiy, while the distinctive name of Siva-Sasana or Sivigani is giv to Saivaism. The term applies to the triple principle with whi the system deals viz. 'शिव-शक्ति-अणु' or In t Pară Triņšikā the phrase (AT-TFF-FETTICH FET" uccurs. (Vic, introductory verse 8). A striking peculiarity to notice about the system of 'I'rili Philosophy is its idealistic monism (Advaitavica), and it differs i fundamental principles from other forms of Saivaism. It is admitted on all hands that the Trika form of Saivais first came into prominence in Kashinir at the beginning of the ninth or perhaps at the end of the eighth century A. 1), Suill til original Siva-śāśana or Sivāgama is far okler than this date Indeed, we may have to trace its beginning in the early Vesli Revelations. Even the orthodox followers of the Siviigama i Kashmir admit that the Trika-Sāsana first made its lpparimo (or, as they put it, reappearance) about the beginning of the nintl century A.D. A brief account of the Trika School is given below. In the beginning all the Sāstras existed in the yet unlettere thought and experience of the Supreme Deity in the form the Par Vāk (that is beyond all thought and specchi). Next, as the Universe derives a more tangible manifestatior the Parā Vāk* appears in that thought and experience which is Para Vāk, 'the 'All-transcending Word' that is beyond all objective turylit and prec in all their forms, not excluding even the Avyakta, the most pcrminal of them." ** ·INTRODUCTION 15 to be and which still cannot be conceived of. The Parā Vāk now appears in another form viz. Paśyantſ (vision). With the progress of the manifestation of the Universe, the Paśyanti Vāk assumes a third form, viz.,-Madhyamā, the Middle one, and could distinguish one form from another as “this" or "that." Madhyamā then takes its stand on and between the undiſferentiated Paśyanti on one hand and the fully maniſested Vaikhāri Vāk on the other. In the opinion of the commentator on Alankāra-Kaustubha, Vaikarī Vāk is nothing but thought and experience expressed through the vocal organ. “And what are called the Siva Sāstras, indeed all Šāstras, are nothing but this Divine Madhyamā Vāk assuming these forms and flowing out,' as the Vaikarī or spoken words, in five 'streams, from what may be regarded as the 'Five Faces' of the Deity, the faces which represent the five aspects of His five-fold power and glory, namely, Cit, Ānanda, Icchā, Jñana and Kriyā, and which are respectively called Tsāna, Tatpuruṣa Sadyojāta, Aghora and Vāmadeva”. The Saiva Sāstras, which consist of no less than sixty four systems representing many aspects of thought may bc mainly divided into three different schools. 1. Doctrine of the essential unity and identity of all that seems to be many (Advaita or Abheda). 2. Doctrine of the diversity or plurality of principles which may be comprehended by some as the essence of things (Bheila). 3. Doctrine of the unity from one standpoint, and multiplicity from another, of these principles in accordance with their logic. (Bhedābheda). † Of these sixtyfour Saiva-Šāstras most disappeared with the growing influence of Kali age and with the disappearance of Rșis, people began to sink into spiritual darkness. The Tantrāloka notes that Siva took pity on men and appeared on the Kailāsa Mountatain in the guise of Srikantha and asked Durvāsas to broadcast the essence of the Sāstras among the people of the universe. The sage's three 'mind-born' sons began to teach anew the Sivāgama. Of these sons Tryambaka was to preach Abheda or Advaya (Monistic Philosophy). It is this philosophy which is spoken of as the Trika System of thought. ABA WA Kashmir Shuivaismhe Kashmir series of Texts anri Studies. + See Flindu Realisin pp. 5-10, ly J. o. Chatterjee. B. A. (Cantab).

·INTRODUCTION 16 B. The literature of the Trika system falls into three board divisions. A. THE THE AGAMA-SASTRA,—which is regarded as of divini authorship, and lays down the doctrines (jñāna) and the practices (kriyā) of the system as revelations which are consilerech to 1 handed down (āgama) from teacher to pupil (sampradāya). THE SPANDA SĀSTRA,—This lays down the principa systems in details and in more expanded forms than thc Siva Sūtras without quoting philosophical rcasonings in support. C. THE PRATYABHIJNĀ SASTRA- This is considere ai the Manana or Vicāra-Šāstra, i. e., philosophy proper of the Trik: School. It contains an exhaustive treatment of the doctrine with suitable argument and support and refutes the views of the opponents. The Main Doctrine of the Trika Philoshophy Before one goes through the pages of Cidgagan-candrikā, ond must possess at least a little knowledge of the main doctrines of the Trika or Advaita Saiva Philosophy of Kashmir. The truc and ultimate nature of an experiencing Being, as held by thc Trika school, may be stated as follows: Ātman, the true and innermost self in all beings, is ar unchangeable verity of the nature of a cognizing principle Never does it assume the form of either the cognized or the means of cognition. It is also known as Caitanya or Cit and also Parā Samvit, the Supreme Experience ; Parameśvara, the Supreme God; Siva tho Benign One ; Parama Siva, the Supremely Benign Onc. The Caitanya or Parama Siva is thc Reality which underlies everything in the universe, taking one thing at a time and also comprehending the universe as a whole. Parama Siva is Eternal and Infinite, beyond the limits of time, space and form. Ilis nature manifests itself in a two-fold aspect : -immanent aspect in which He pervades the universe, and (2) a transcendental aspect in which He is beyond all universal manifestations. The universe with an infinite series of variety of objects, and means of experience, is nothing but different manifestations of the immanent aspect of Parama Siva Himself. Sakti (Power) is nothing but this immunent aspect of Parama Siva. Saki is known as Ilis Feminino ·INTRODUCTION 17 Aspect, and has a large number of modes or forms.* Of these Icchā Śakti, Jñāna Sakti, and Kriyā Sakti are the most fundamental and primary ones. “With these five principal aspects of His Sakti, of which there is in reality an infinite number of modes, Parama Siva manifests Himself or which is the same thing he manifests His Sakti-as the universe." And he does this of his own accord (svecchayā) with no other material than his own Power and in Himself as the basis of the universe (svabhittau). In short, the universe may be regarded as only an expansion of the Power of Parama Siva Himself in His aspect as Śakti, while He still remains the ever transcendent Caitanaya without being affected by the process of manifestation. When Sakti expands (unmisati), the universe comes to its existence and when the Energy (Sakti ) closes up (nimisati), the universe ceases to be. There were countless countless universes before and there will be an equally countless number of them in the eternal space of time. And the Divine Sakti will go on repeating the process of opening herself out and closing herself up eternally, as there is no absolute beginning or a final ending. Such a phase of manifestation or actuality of the Sakti is called an Udaya, Unmeşa, Abhāsana or Srsti (Creation) while a potential phase is termed as Pralaya (Dissolution); and a complete wheel consisting of Srşți and Pralaya is known as a Kalpa (“imagining', assuming, or ideation, namely, of a chain of creations, and dissolutions).† “Even though of an infinite variety, the things and being, of which the Universe, thus produced by the “opening out” of Sakti, consists, are built up of only a few fundmental and general factors * CITIT TETETZT:"_Tantrasāra, Āhn. IV. ger: (wyfa: ) fafarei:" Ibid., Āhn. i. परमेश्वरः पञ्चभिः शक्तिभिर्निर्भरः Ibid., Āhn. ii. इत्यवं मुख्याभिः ( पञ्चभिः । शक्तिभिर्युक्तोऽपि वस्तुतः इच्छा-शानक्रिया- -शक्तियुक्तः शिवरूपः” । Tantrasāra, Ahn.is † For the use of these terms in the above sense, compare Vedic passage TerShenqua”. Reg, V. X. 190. 8. Reg, V, X. 190. 3. Also see Hindu Realism pp. 95-100, 125-128, by J. C. Chatterjee. 66 دره ·18 INTRODUCTION Tattras, ( lit., thatness or whatness technically called the namely, of everything that exists)".* These Tattvas may be divided intai right leads and may be termed as follows: 1. Five factors consisting what may be caulkoil the materiality of the sensible universe viz. Přthivi syr hari "Tuttra Farth), Ap (Water), Agni (Fire), Vāyu (Air) and īkāka (Sky). 2. Five principles or Indriyas, indienting puwers or capacities of action or functions of sense-organs of retivity. They are Upastha (recreative or generative organs), Payı (the voiding or discarding organs), Pāda (the fect), Ilastat (the hand) and the Vāk (vocal organ). 8. Tanmātras or five subtlc primary clements evolving the objects of sense perception viz, Gandhatanmătra (subtle element of odour-as-such), Rasa-tanmātra (subtle element of flavour-829-such), Rūpa-tanmātra (subtle element colour-as-sucki), Sparsatanmātra (subtle element of touch-as-such) and Sabda-tanmtra (subtle element of sound-as-such). 4. Five powers of sense perception, Jñūnendriyas or Buddhindriyas, viz., Ghrāņendriya or Nāsikā (power of sense of smell), Rasanendriya or Jihvā (sense of taste), Darśanendriya or Caksus (power of sight), Sparśendriya or Tvak (power of fccling-bytouch), and Sravaņendriya or Karna (power of hcaring). 5. Three capacities of mental operation (Antahkarana i. c. the the inner organ) viz. the Manas (the faculty of ratiocination, conatration and imagination), the Ahankāra (Ego-sense or 1-sense) and the Buddhi (or the capacity of judgment or determination). 6. Prisiples of the personal subject-object, viz., Prakrti --the rest of all feeling (that is, affection in the widest sense of the term, or the priciple of affection in general) and Purusa, the individual self. 7. Six principles o, subjective limitation, viz. Kūla (time or the determinant of when. Rāga (attachment), Niyati (restriction се, 167 * "तस्य भावस्तत्वमिति भिन्नाना वगाणां घनाकर aff कानि मत भाति तत् तत्त्वम्, यथा गिरिवृक्षपुरप्रभृतीनां नदीसरःसागरादीनाञ्च पृथिवी- 5469HErrerafa" | Pra. Vi, III, i, 2.

·INTRODUCTION 19 or regulation), Vidyā (limited knowledge), Kalā (art i. e. the power or author of limited creation), Māyā, ( the illusive selfforgetting and differentiating Power). 8. Five principles of the universal subject-object, viz., Sad- Vidyā or Suddha-Vidyā (i. e., the principle of True or Pure Knowledge), Aiśvara or the Isvara Tatta (Lordliness or Might), the Sadākhyā or the principle of Sadā-Siva Tattva (that from which the experience 'Being' begins), the Sakti Tattva (the Powerprinciple) and the Siva Tattva (the Benign Principle). It may be said to correspond to Brahman as Pure Cit. When these Tattvas are made clear, it is easy to know that the manifested Universe consists, from the Trika point of view, of the above general priciples or Tattvas. Consisting of these factors, the Universe is only a manifestation of the Power or Sakti of Parama Siva,-or more precisely, of Parama Śiva Himself in His aspect as Sakti. CHAPTER XVI The Siva-Sakti Tattva Parama Siva is all complete in Himself and holds the universe as an 'Āmarśaḥ Paranādagarbhaḥ.' This lies as the support of all that is afterwards expressed in categorical terms of discursive thought and speech. He transcends even this supremely ideal universe, or in other words, the universal experience. All complete in Himself, He is both the transcending Reality, Bliss and Consciousness as well as the One All-pervading Supreme Experi- There is hardly any need of a universal manifestation nor is there any feeling of want. But for the existence of the universe He exerts His Sakti which manifests itself. This manifestation of His Śakti follows from the principle of Negation which as the commentary Paramārthasāra notes is ('far STTTTENT') 'Nisedhavyāpärarūpā.' ence. on ·INTRODUCTION 2 Pratyabhijñānahşdaya speaks speaks of the manifestation of His Sakti as follows :- "श्रीपरमशिवः स्वात्मक्येन स्थितं विश्वं. 'अव विभावयिषुः पूर्वं चिदैक्या- wifahararea fir4TfYaara Truchan Fara Tigaraat Fefa i विद्रसाश्यानतारूपाशेपतत्त्वभुवनभावतत्तत्प्रमात्राद्यात्मतयापि प्रथते"। aa: feel as After the manifestation He allows the universe to vanish, as if by magic, from His view and then there is a feeling of want of a universe in Him. But there should hardly be any feeling of the want of a manifested world in tim, as lle is all complete in Ilimor less than Parama Siva self. At this stage He is nothing more in all essentials. But the experience of the ideal Universe is no more to be found in Him, and consequently lIis immanent aspect as pervading the universe is eliminated, and lle does no longer one and identical with Himself. When the experience of the supremely ideal universe is eliminated, the Siva Tattva becomes the pure self-luminous Consciousness (Cininātra or Cit only). It then 'प्रकाशाभेदन प्रकाशमानतया स्फुरति' shines, not us something illumined, but as the very essence of illumination and there is no feeling or notion of a universe in the experience. Thus it is made clear that in the experience of the Siva- Tattva there is only the pure “I-sense" in its sublimest aspect without even the conception of 'I-am', lest it speaks of an identity, however, subdued or indistinct, indicating 'I am this viz., the mind and the body. The Siva-Tattva is counted as the first stage in the universal manifestation, though Paratyabhijñānahrdaya excludes it from the range of the Tattvas which manifest only in Srşçi. Abhinavagupta speaks of it as a state in which the Cit aspect of Sakti is most manifest. No doubt all the other aspects are present there; but they are held in suppression. On account of the suppression of these aspects of the Divine Sakti, and also as the experience of the universe is nagatived there rises a tremendous need of sonne Sakti to make such an act of negation possible. This aspect of the Divine Śakti is popularly known as the Sakti-Tattva which forms the second factor in the manifestation of the universc. It is cocval with Siva-Tattva in the manifestation of the universe and so it ·21 Or is perfect Rest in what is one's own, and cessation INTRODUCTION cannot be called a second stage, as by virtue of its operation the manifestation of Siva-Tattva becomes possible ; and so in some cases, the separate mention of Sakti-Tattva from the list of Tattvas is omitted.* But if taken separately, it is nothing other than the manifestation of the Ananda aspect of the Divine Sakti which, as defined in the Tantrasāra, is :- spara5TA STIRERT:"_OFTETT: separa: FT14F5T4, FTABAT FERETA TETTETEATEATE" -तन्त्रसारः Fran ga: ' fe ani 79: a afarà :'--Pra. Vi., Vi. fol. 258. The virtue of Ananda, as supremest Bliss and self-satisfaction and agitations confusions. For perfect Bliss cannot be expected with the absence of restlessness unless there is a complete absence of all goings and movings out. A particular stage in Siva-Tattva is considered here where there is no moving out yet, but only a feeling of absolute rest and peace is to be found here. This feeling can be only the realisation of Ananda aspect of the Divine Sakti. As they enter into the process of the universal manifestation, the Siva and the Sakti Tattvas are happily united to each other,- the former as the sacred light of the Cognizing Principle, as only the Cit realising Itself as the pure "I', devoid even of the experience of an "am" ; and the latter, as the realisation of the feeling of only the profoundest Bliss and Peace beyond all understanding-as that Ānanda which lies at the root of all things to come. It is true that the Siva-Sakti Tattvas owe their origin to Parama Śiva in as much as they develop a knowledge which is other than Parā Samvit; still they hold their existence for an eternal space of time. They have no destruction in Pralaya but abide in the bosom of Parama Siva as the seed of the universe that would come to be. If this view regarding the seed of the universe is discussed further, it will be seen that the Siva-Tattva may be * Vide Pra. Hệdaya, p. 8.

·22
INTRODUCTION
termed as the Life (Prāņa) in the universal seer
Sakti-Tattva abides as the potential cnergy of the
in which that Life is manifested in the universe.
Further, Siva-Tattva when used to indicate Life
nothing more than Prathama Spanda or first vibra
Parama Siva, as it is noted
"पस्पन्दे स स्पन्दः प्रथमः शिवतत्वमुच्यते ।
Sakti-Tattva is the life and soul of the Principl
and so its main task consists in controlling and r
movement of Life.
September, 1987.
ARN
lub.

·PREFACE. Arthur Avalon, the late editor of the Āgamānusandhāna Samiti, more than six years ago thought of publishing Cidgagana-candrikā which is traditionally ascribed to Kālidāsa. His Highness the Late Mahārājādhirāja Rameshvara Singh Bāhādur of Darbhanga, the then President of the Āgamānusandhāna Sāmiti, whose knowledge of and reverence for the ancient Hindu Sastras was very great also desired the publication of this work which had hitherto been unpublished. At that time Arthur Avalon was busy in editing the Sāradātilakatantram and the Prapancasāratantram with the commentaries of Raghava Bhatta and Padma pādācârya respectively. Inspite of his heavy work he was on the look out for original manuscripts and commentaries on the Cidgagana- Candrikā. He succeeded in securing two copies of original manuscripts of the Cidgagana-candrikā, one from the Government Sanskrit Manuscript Library, Madras and another from the Adyar Theosophical Library; but he had to postpone the publication of the work to a later date, so that the already undertaken might be published first. But as fate would have it, he passed away in the beginning of the last year without proceeding further with the work. Swami Sri Trivikrama Tirtha who was a Yogin, personally combining in him the the attributes of a Tantrika, Sādhaka, Philosopher and above all a scholar of a very sound type, took up the responsibility of editing the present book. But he also passed away the year before last. However this small book owes it being largely to the great Swāmiji's vast erudition and first hand knowledge of Tantrik practices. The text in the Manuscripts from the Government Manuscript Library gives 309 Slokas in full, as mentioned by the author himself, where as the other Manuscript of the Adyar Library is incomplete. For this reason the Text of the Manuscripts secured from the Government Manuscript Library has been mainly followed. But still the Adyar Library Manuscript has been of great value in deciding the precise readings of the Text in several In places, where both the variant readings occuring in the Manuscripts have been found to be equally reasonable, one of them has been mentioned in the foot note. cases.

·(ii) It will not be perhaps out of place to mention here that it was first decided to give a full translation of all the Slokas of the text, but this could not be done at present for various reasons, chiefly because no commentary on the text could be found. If opportunities be forthcoming, the desired translation inay be appended in the second edition. Kalidasa, The controversy regarding the identification of the author of Cidgagana-candrikä has been purposely avoided. It is difficult to imagine in all seriousness whether the very pen which produced Sakuntalā, Meghadūta and the like and has enchanted the fancy of the people for several centuries did also yo to the length of composing this abstruse work on Tantrikism. It is also equally difficult to rest content with the belief that Kalidāsa the author of immortal dramas and poetry was an together different person from the author of this Tantrik work. In the body of the Introduction only an attempt has been macle to show that most probably the author of this work live and wrote in the 11th century A. D. Coming back to the present condition of the Āgamānusansandhāna Samiti, we regret very much to say that by the sad and lamentable demise of Ilis Figliness the Mahīrājīdhiraja Rameshvara Singh Bāhādur of Darbhanga in 1931, the Samiti has lost the devoted services of a guide of no mean culture. Ilis place has been graciouly taken by his able son Ilis Ilighness Maharaj.io dhirāja Kamesvara Singh Bāhādur under whose kind patronage and direction the Samiti is at present continuing its work. By the sudden death of Arthur Avalon the Samniti has been deprived of the learned services of a sincere scholar and it is a hard task the gap caused by his demise For the publication of this book, owe a great debt of gratitude to Dr. N. K. Dutt M. A., Ph. D., Principal (officiating) of the Government Sanskrit College, for his invaluable suggestions. This cannot close without words of thanks and gratitude to Trof. Asoka Nātha Sāstrī M, A., P R.S. of the Calcutta University who inspite of his heavy work took special care and great prins to read the proofs of the Introduction. to fill up September, 1937. ARNOLD AVALON, ·TANTRIK TEXTS चदगगनचन्द्रिका

·No text on this page.

·चिद्गगनचन्द्रिका महाकवि-कालिदास-विरचिता स्वामि-श्रीत्रिविक्रमतीर्थ- सम्पादिता कलिकातानगर्या ७ए चालताबागान् लेनस्थ- आगमानुसन्धानसमितितः प्रकाशिता सम्बत् १९९३ लण्डन- कलिकाता- संस्कृत बुकडिपो २८९ नं कार्णवालिस स्ट्रीट् ल्युजाक एण्ड को ४६ नं पेट् रासेल स्ट्रीट

·No text on this page.

·॥ उपोद्घातः ॥ मया किल ललितासहस्रनामभाष्यपठनसमये चिद्गगनचन्द्रिकानाना काल्लि- दासोक्तिनाना च कानिचिद्रहस्यगर्भागि पद्यानि पठितानि। ततः कतिपयवर्षानन्तरं योगिनीहृदयदीपिकां वाराणसीतः प्रकाशितां समासाद्य तत्पठनायसरे तत्रोद्धताः कतिपये श्लोकाश्चिद्गगनचन्द्रिकानाम्ना उकिताः पठिताः। एवमेव महार्थमंजरी- परिमलमास्वाद्यमानेन चिद्गगनचन्द्रिकानाम्ना तत्रश्लोकाः संगृहीता दृष्टाः पठिताश्च । रहस्योपनिषदर्थ सतसम्प्रदायानुगतं तत्र तत्रेषत्प्रकटीकृतमतिरम्यां प्रतिपादनप्रणाली चान्वीक्ष्य मदीयं स्वान्तं श्रद्धाभरेण तत्र तस्मिन्नुपदिष्टे महार्थे समग्रग्रन्थाध्ययने तीब्रामुतसुकतां संवहन् प्रयतमानमासीत् तदर्थे । कलिकातायामागतेन मया आगमानुसन्धानसमित्या विद्वन्मान्येन मन्त्रिमहोदयेन सह कथाप्रसंगतो महता परिश्रमेण समानीतं चिद्गगनचन्द्रिका-पुस्तकं स्वीयपुस्तकसंग्रहे सुरक्षितं तिष्ठतीति उक्तम् । नैतावदपि तु द्रष्टु पठितुमपि च तैर्दत्तं सह प्रेमणा । एतद्विषये संभृता चिरकालीनाऽऽशाऽकस्मात् पूर्णा जातेति हर्षनिर्भरस्वान्तेन मथा तद्रात्रौ निद्रापि न कृता केवलं ग्रन्थपठने तदर्थचिन्तने च निशा सकलैवातिवाहिता। भगवती सर्वस्याद्या कालिका तत्र ग्रन्थका स्तुता। मनोहरै रहस्यगर्भः पद्यर्गुम्फिता सा स्तुतिर्मया भूयो भूयः पठिता। तदनन्तरं तैर्महोदयातप्रभावैः सा प्रकाशयितुं स्वकीयसमितिद्वारा तान्त्रिकग्रन्थमालायां निश्चयः कृतः। स्वेन सम्पादितं च ग्रन्थस्य प्रतिकृतियुग्मं समर्प्य मह्य स भारो मत् स्कन्धे विनिवेशितः। वाङ्मयीयं पूजा श्रीमदनिरुद्धसरस्वत्या इति मत्वा तत्रासमर्थमात्मानं जानन्नपि मया साहसमंगी- कृतम् । यच्चान्यथाकृतं पश्यन्त्यत्र विद्वांसस्तत्र क्षमाप्रार्थनामेव मया करिष्यमाणां स्वीकृत्य दयापूर्णान्तरंगाः समुचितं ज्ञापयिष्यन्त्येव धर्माधियो हि । अस्य ग्रन्थस्य प्रतिकृतिद्वयी एव समासादिता तैर्महोदयैः। एका मद्रास- गवर्णमेण्टस्य हस्तलिखितपुस्तकसंग्रहात् द्वितीया च अड्यारस्थित-थियोसफिकैला सोसाइटी-संगृहीत पुस्तकसंग्रहात्। उभयोरपि मिथो बहुषु स्थलेष पाठभेतबाइल्यं दृश्यत एव । तथापि परस्परं साहाय्यं ताभ्यां कुर्वतीभ्यां प्रवाशनकार्याचा प्रय शुद्धां प्रतिकृतिं निर्मातुं बहूपकृतम् । मद्रासाद्रुपलब्धप्रतिकन्तिमध्ये कर्तृ निर्दिष्टा सम्पूर्ण समुपलब्धा। अड्यारादुपलब्धपुस्तके तु सम्पूर्ण स्तुशिनों पलब्धा अतएवं मद्रासपुस्तकमेव प्राधान्येनावलम्ब्य मया ·[ २ ] श्लोका अड्यार-पुस्तके न स्थिता स्तेषु च ग्रन्थकारेण स्वीयं नाम ग्रन्थस्य श्लोक- संख्या ग्रन्थवर्णितवस्तुमूलं च निदर्शितं स्पष्टतयैव । ललितासहस्त्रनामभाष्ये, योगिनीहृदयदीपिकायां महार्थमंजरीपरिमले च ये ये श्लोका उद्धृतास्ते ते सर्वेऽपि मद्रास- पुस्तके दृश्यन्ते। अत एव कथितुं पार्य्यते यत् सम्पूर्णोऽयं रहस्योपदेशनापरो ग्रन्थ प्रासादित इति । ग्रन्थस्यास्य कर्ता कालिदास इति ग्रन्थपरिशीलनेन निश्च तुं शक्यम् । भासुरानन्दनाथेन तान्त्रिकाणां पूज्यतमेन तन्त्रग्रन्थमहासागरमन्थनेनाष्टादश- विद्यापारदृश्वना तान्त्रिकेष्वाप्ततमेन स्वीये सौभाग्यभास्करेऽनेकशः स्वपक्षपोषकत्वेन सादरं समुदाहृतानि चिद्गगनचन्द्रिकावचनानि कालिदासोक्तयपरनाम्ना चापि । भास्करराय-( भासुरानन्दनाथ ) पूर्वभाविना अमृतानन्दनाथेति सुगृहीतनाम- धेयेन सत्सम्प्रदायपरम्पराप्राप्तश्रीविद्योपासनेन प्रकाण्डविदुषा स्वीययोगिनीहृद्यदीपि- कायामपि प्रमाणतयैव स्वीयप्रतिपाद्यमर्थं समर्थयितुमुद्ध तानि चिद्गगनचन्द्रिका वचनानि । महेश्वरानन्दनाथेत्यपरनामधेयेन गोरक्षनाथेनापि महार्थमंजरी महार्थमंजरीपरि- मलं चेति कारिका टीकां च वितन्वानेन तन्त्रोक्त साधनमार्गे सिद्धपदमासादितवता परमरहस्यमार्गज्ञाततत्वेनास्य ग्रन्थस्य वचनानि तत्र तत्रोदाहृतानि बहूनि । एवमेवास्मिन्नपि स्तुतिग्रन्थे श्लोकेषु ३, ३०६, ३०७, ३०८ संख्यकेषु एवं चतुर्प स्थलेषु सुस्पष्टं स्वीयमभिधानं प्रकटीकृतं कालिदास इति । अत एवास्य कर्ता कालिदास इत्यसंशयं वक्तुं शक्यम् । कालिदासेति शब्दस्य यथार्थवादित्वमस्मिन् ग्रन्थे भगवत्याद्यव स्तुतेति सत्यमिति ज्ञायते । स्वेनापि कविना २७२ श्लोके स्वोदितं “दासजल्पित" मिति उक्तवता कालि- दासनाम सार्थकमेवेति परिदर्शितम्। जनश्रुतिरेवं किल श्रुता-कालिदासेनाराध्य काली सम्प्राप्य प्रसादं महाकवित्व- मुपलभ्य महाकाव्यादिक-मारचितमिति। सा जनश्रुतिः सत्यैव समूला चेति ग्रन्थस्यास्य दर्शनेन संशयं निर्मुच्य प्रमाणपदवीमारूढा। तावत् सा संशयपदवीं वर्तमानाऽऽसीत् यावत्पर्यन्तमयं ग्रन्थो नाधिगतः । इदानीं तु संप्राप्ते ग्रन्थरत्ने उपासनारहस्यमार्गबोधके तत्र तत्र संबोधिते “कालि” इति “कालिदासेति स्वात्मानं प्रत्यभिज्ञापिते नास्ति शंका- पंकलेशोऽपि। ज्ञायत एव स्वाभिमानं विहाय स्वेष्टदेवतादासभावं तन्महिमानं च संबोधयितुं स्वीयं नाम प्रत्यभिख्यानकारकं स्वयमेव स्वीकृतं कालिदास इति । श्रीतन्त्रवात्तिककार-कुमारिलभट्टपादात् पूर्वमेव महाकवि-कालिदासो बभूव । देनोदाहृतमभिज्ञानशाकुन्तलगतं श्लोकार्द्ध तन्त्रवार्तिके। भगवत्पूज्यपादेन ए शारीरकमीमांसाभाष्ये भट्टपादमतमनूद्य खण्डितम् । विद्यारण्येन ·[ ३ ] शंकरदिग्विजये भगवत्पादेन सह कुमारिलपादानां संवादो ह्यभूदिति लिखितमास्ते । अतोऽनुमीयते हि शंकराचार्यसमकालीना भट्टपादा इति । अत एतत् सिद्धयद् आचार्यपादानां प्रादुर्भावात्पूर्वमेव कालिदासो बभूव । कालिदासेनायं स्तुतिः श्रीसिद्धनाथकृतायाः क्रमस्तुते रहस्यमावेदयितुं पंजिका रूपेणारचितेति ३०६ श्लोकमध्ये स्पष्टमुक्तम् । अयं श्रीसिद्धनाथः शम्भुनाथेत्यपरनामा आसीदिति पृथ्वीधराचार्येणाप्युक्तं भुवनेशीस्तोत्रे स्त्रोपज्ञ । तन्त्रालोकादिप्रमाणभूता- नेकतन्त्रशास्त्रनिबन्धरचयितुरमिनवमुप्तस्य गुरुपरम्परायामासीदयं शम्भुनाथः । तन्त्रसारे- "श्रीशम्भुनाथभास्करचरणनिपातप्रभापगतसंकोचम् । अभिनवगुप्तहदम्बुजं विचिनुत महेशपूजनहेतोः ।।" तन्त्रालोके- जयताजगदुद्धति क्षमोऽसौ भगवत्या सह शम्भुनाथ एकः । यदलीरित पापनाशि . तत्रैव-1 कश्चिद्दक्षिणभूमिपाठवसातः श्रीमान् विभुभैरवः पंचस्रोतसि सातिमार्गविभवे शास्त्रे विधाता च यः । लोकेऽभूत सुमतिस्ततः समुदभूत्तस्यैव शिप्याग्रणी: श्रीमाञ्छम्भुरिति प्रसिद्धिमगमज्जालन्धरात् पीठतः ॥ श्रीसुमतिनाथस्य श्रीसोमदेवः शिष्यः । तस्य श्रीशम्भुनाथ इति हि आयातिक्रम- .. विदः। श्रीशम्भुनाथः प्रखरतपोबलसम्पन्नः शास्त्रमर्मज्ञः क्रियायां चातिकुशल ग्रासीत् । तन्त्रसारे- आकृष्टावुद्ध तौ वा मृतजनविषये कर्षणीयेऽथ जीये। योगः श्रीशम्भुनाथागमपरिगमितो जालनामा मयोक्तः ।। काश्मीर-प्रदेश-प्रसिद्ध-त्रिकवादे महान् पण्डितश्चासीत्। तेनैव रचिता क्रमस्तुतिः। ततस्तुतिविवरणकारस्तत् पश्चाद्भाव्येव भवितुमर्हति न तत्पूर्व । एवानुमीयते श्रीशम्भुनाथानन्तरभावी अयं कालिदासः । अस्मिन् ग्रन्थे भगवत्या आद्यायाः स्तुतिः। सा च विमर्शचतुष्टयमयी। श्लोक- संख्या तु ३१३ परिमिता। प्रत ·तत्र २ ३ [ ४ ] बत्र आद्यो विमर्शः सूत्रस्थानीयः। अस्मिन् लोकाः २२ मिताः। श्लोकात विषयः श्लोकात विषयः १ गणेशस्मरमाम् ११ शक्तितत्त्वम् शिवस्मरणम् १२ ईश्वरतत्त्वम् कत्र्तुग्रन्थस्य च नाम १३ पूर्णख्यातिः फलम् ब्रह्मस्वरूपम् १५ भेदकारणम् प्रकाशविमर्शरूपिणौ शिवशक्ती गुणत्रयवर्णनम् पूजनफलम् १८ ईश्वरशक्तिः प्रत्यभिज्ञानम् १९ ज्योतिवर्णनम् सांख्य-योगयोः फलैक्यम् विश्वोत्पत्तिहेतुः शक्तिमरी- सृष्टिसंहारौ वचनानि। चिन्दस्मरणम् २२ कालस्वरूपम् ५ शिवतत्त्वम् ur १६।१७ ८ ९ पूर्वे गुरवः -- ४ ६ द्वितीये च विमर्श श्लोकाः ५२ मिताः। নগ্ন विकल्पहेतुः २२।२३ खेचर्यादिकम् विमर्शलक्षणम् २४/२५ पंचवाहः अणुता २६ उन्मनी कर्मलोपकारकम् प्रकाशः परभावप्राप्तिः २८ चित्तम् मरीचयः २९ वासना वामाशक्तिः ३० जगभासकम् ८ से ११ वाक्चतुष्टयवर्णना ३१ से ४२ परतत्त्वम् १२ पंचवाहता ४३ राजानः १३ परा शक्तिः ४४।४५ वाहो द्वौ १४/१५ धामवर्णना ४६ अहो रात्रिश्च १६।१७ अनाहतस्वरः सामरस्यम १८ कलाः ४८१४९ षोड़शकलाः १९ मातृका ५० नादबिन्दु उपासनासाधनानि आद्यः पन्दः ५२ परदेवतामिख्या परं पदम् २१ ·श्लोकाङ्क १ २ ३-४-५ ६ ८ ९ १० ११-१२ १३-१४ १६ १८ [ ५ ] तृतीये तु विमर्श श्लोकाः १०५ मिताः तेषु च विषयः श्लोकाङ्क विषयः उपासना दिक्चरी पीठोत्पत्तिः दिक्चरी पीठचक्रम ३९ मंगला (गुरुरूपिणी) मूत्तिः पञ्चवक्त पीठम् आसनम् ४१ मंगला श्मशानम् ४२ प्रकाशचक्रम् क्षेत्रपालः ४३ करंकिणी भासाचक्रम् ४४ क्रोधनी पूजाप्रकारः ४५ पंचवाहचक्रम् भैरवी वामा लेलिहाना खेचरी ४८ खेचरी भूचरी ४९ मध्यमार्गः दिक्चरी वृन्दचक्रम् गोचरी मन्त्रशक्तियुगलम् कलौधः वृन्दचक्रम् कुण्डलीत्रितयम् मंगला महाशून्यम् ५४ । ज्ञानदीधितिः शिवमूर्तिः रौद्रदीधितिः पंक्तिः योगदीधितिः दण्डमुण्डक्रमः मन्त्रदीधितिः क्रमः पंचवाह: मंगला दिव्यौघः खेचरी मा तनुः भूचरी देवीमूत्तिः दिक्चेरी ५९ मन्त्रः गोचरी ६०, ६१ संघट्टमुद्रा पंचवृत्तयः ६२, ६३ शून्यपदं (शिवरूपम्) गुवाघः ६४, ६५ सृष्टिः आनन्दचक्रम् ६६ पंचचक्रम १९ २० २१ २२ २३ २४-२५ २७-२८ २९ R ·पंचधा चक्रम् श्लोकाङ्क विषयः श्लोकाङ्क विषयः ६७ अन्तचक्रम् ८२-८९ पंचनाथाः ६८, ६९, ७० पातः ९०-९५ खराडचक्रक्रमः परं व्योमः ९६, ९७, ९८ पूर्णप्रथा ७२ ९९, १००, १०१ क्रमः वृन्दचक्रव्याप्तिः १०१ सृष्टिकाली नादः १०२ द्वैधक्रमः पञ्चप्रणवः १०३ अक्रमक्रमः ७६ सृष्टिः १०४ व्योम ७७,७८,७९,८०,८१ पंचयोनयः भेदशूलम् चतुर्थे तु विमर्श श्लोकाः १३४ सन्ति, तेषु च १ अणुत्वम् काली २ पड़ध्ववर्णना सुकाली (साधुकाली) ३ अर्चना .७३, ५४ यमकाली ४ मध्यवाहः मृत्युकाली परंव्योम ५७६१ काली चंडिका ६२.६४ मात्तैण्डकाली पूजाद्रव्यम् ६५ यमकाली ८, ९, १०,११ पूजारहस्यम् काली १२-१३ विमर्शस्वरूपम ६८ महाकालकाली २४ श्रुतिप्रमाणम् काली २५-२७ चिद्गगनम् भीमकाली २८ प्रत्यभिज्ञा ७२-७३ काली २९-३४ चिद्गगनम् ७४ नादः देवीरूपम् ( स्थूलम् ) ७५ काली मन्त्रः सुधासिन्धुः शक्तिः सम्बित्पद्मम् काली मायाकर्णिका ४५ सृष्टिकाली प्रकृतिमयपत्रम् स्थितिकाली पीठम् ४७,४८ काली ८१ प्रेतासेनम् ४९ संहारकाली काली wr ६९, ७० ·[ ७ ] ८३ पूजनाधिकारिणः ११४ संहारक्रमः ८४ अज्ञाननाथकृत ११५ रश्मिचक्रम् ८५, ८६ कालीरूपम ११६ मन्त्रपीठम् पंचवाहक्रमः ११७ व्योमरूपम् पूर्णिमा ११८ यन्त्रम् ८९ कालकर्षिणी ११९, १२० चक्रनवकम् मूर्तिचक्रम १२१ गुरुपरम्परा ९१ तुरीयपदम् १२२ गुरुपादुका ९२ अर्चना १२३ ९३ ज्ञानसाधनम. १२४ ज्ञाननिष्ठा ९४, ९५ कालीस्वरूपम् १२५ उपसंहारः ९६, ९७ चरणविद्या १२६ ग्रन्थस्य आधारः ९८ उदयः १२७-१३० ग्रन्थस्यफलवत्त्वम् ९९ चरणविद्या १३१ ग्रन्थश्लोकसंख्याप्रमाणम् स्वरूपम. १३२ ग्नन्थफलम् काली १३३ प्रार्थना १०२-११३ १३४ पूर्णपीठस्तवः एवं पर्यालोचनेन परिदृश्यते यत् उपासकैज्ञयतमानि तत्त्वानि बहूनि प्रतिविमर्श- मस्मिन् स्तोत्रे उद्घाटितानि । तानि यथा-पंचवाहः, द्वादशशक्तिवृन्दम् , खेचर्यादि- चतुष्टयम् , षटराजपुत्रः, गुरुक्रमः, पूजनीयाया भगवत्याः कालिकायाः सृष्टिकाली इत्यादिकानि अनेकानि गुह्यरूपाणि गौडे केरले चाप्रसिद्धानि पूजाक्रमः षडध्वविषयः भावना, तस्याः फलम फलदाने हेतुः, मन्त्रः तद्गता शक्तिश्चति । एवमेव उपासनोपयोगि-चार-राव-चरुमुद्रादिकानां रहस्यज्ञयं वास्तवस्वरूपम् अत्यन्तमुपादेयतयाऽऽश्यकमिति मत्वा वर्णितम् । ग्रन्थान्तगतदशसु श्लोकेषु अस्याः स्तुतेर्मूलं हेतुः कर्त्ता ग्रन्थमानं चापि स्वशब्देनैव निर्दिष्टम् । अस्यां स्तुतौ विभागदर्शने विमर्शशब्द उपयुक्तः । स च शब्दः काश्मीर-शैव- पद्ध-सम्प्रदाये बहुशः समुपयुक्तः । ग्रन्थगत-सम्प्रदायः अस्मिन् ग्रन्थे भगवत्याः कालिकायास्तन्त्रसारादिषु प्रामाणिकनिबन्धेषु परिदृश्य- मानानां गुह्यकाली हंसकाली श्मशानकाली दक्षिणकाली कामकलाकालीत्यादिरू- पाणां वर्णनं लेशेनापि न विद्यते। परंतु सृष्टिकाली स्थितिकाली संहारकाली रक्त- काली यमकाली मृत्युकाली मार्तण्डकाली चंडोनकाली कालसंकर्षणीकालीत्यादि- परं रूपम ।

·[ ८ ] नामभिः प्रसिद्धानां तन्त्रसारे तन्त्रालोके च परिदृश्यमाणानां कालीभेदानां वर्णनमस्ति । अतो ज्ञायते यदयं ग्रन्थः काश्मीर-त्रिक-सम्प्रदायानुगत एव। यच्चापि कालसंकर्षणी- कालिकाया नाम रूपं मन्त्रश्च चिदम्बरतन्त्रे अनुत्तराम्नायप्रकरणे परिपठितं परिदृश्यते । परं तदेकं प्रमाणं नालम् । यतः अन्यानि तत्सहचारीणि नामानि तस्मिन् न दृश्यन्ते। अत एतत् स्पष्ट यत् या परतत्त्वोपासना कालीरूपेण क्रियमाणा श्रीमदभिनवगुप्रनाथपादेन तन्त्रालोके तन्त्रसारे च ईषत् प्रकटीकृता सरहस्यं सेय- मिति प्रत्याभिज्ञायते । कालिदासोऽभिनवगुप्तात् पूर्व संबभूवेति सत्यम् । तथापि अभिनवगुतस्य कालिदासस्य च उभयोर्गुरुपरम्परा समानस्रोतोद्भवा आसीदेवेति हि तन्त्रालोकगत--प्रथम--चतुर्थाह्निक--प्रपठितवचनानि एतद्विषयकानि परिशीलनेन स्पष्टमवगम्यते। पारिभाषिकशब्दानां गूढार्थविवरणम् । यत् किंचिदपि शास्त्रमारिरचयिषुः स्वमनसि स्थितानर्थान् संप्रकाशयितुं कतिचिच्छब्दा धात्वर्थ मनसि निधायैव प्रत्ययादिना साधयति । तेषां पारिभाषिक- शब्दानामर्थ शिष्यपरम्परया व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिन्यायेन निःसन्दिग्धं ज्ञातुं शक्यते परम्परा-विच्छिन्नत्वात् सम्प्रदायो विच्छिन्नो भवतीति त एव शब्दा गूढार्थत्व विजहतो रूढशब्दा दुर्बोधाश्च भवन्ति । ततश्च शिष्यावबोधकारणाय प्रणीतो अन्धो दुर्बोधतापदवीमवगाह्य बहूनामनादरणीयो दुज्ञेयत्वादेव भवति अनुपकारकश्चापि भवति। तेषां ग्रन्थानां प्रति जनतायाः पुनः पुनरपि समादरं संजनयितु गूढार्थशब्दान् विवृत्य केचन महान्तः स्वस्व-भावमनुसृत्य बहूपकुर्वन्ति । ज्ञानं तु अर्थसाधनमेव हि । अतस्तज्ज्ञानं पदार्थज्ञानाधीनं मत्वैवास्मिन् ग्रन्थे टीकाया अभावात् भक्तानां मनसि गूढार्थ सम्यगाविर्भावयितुं कतिचित् पारिभाषिकशब्दानामुपासनामार्गे प्रधानस्तम्भभूतानां संक्षिप्त विवरणमाप्तोक्त्यनु- सारेण क्रियते। अस्मिन् ग्रन्थे भगवत्याः कालिकाया उपासनारहस्यं स्तुतिमुखतो गुम्फितम् । तथाच तदुपासनायाः साफल्यं सम्यगिच्छता साधकेन यद् यज्ञातव्यमावश्यकीनं तत् तत् सकलमपि पारिभाषिकैगूढार्थशब्दैदेशितम् । आपाततः कालिकाशब्दार्थ विमृश्यमाणानां साधकानां मनसि प्रतीयात् यत् , इयमुपासना स्त्रीरूपिण्याः कस्याश्चिद्देवताया इति । परन्तु सम्यगवधाय स्त्रोत्र- मिदं पठतां मनसि प्रतिभायात् एव अत्र वर्णितोपासना परतत्त्वस्यैव। यत् किल जौपनिषदः परं ब्रह्म त्याचक्षते । अत्रवोक्तम्- “न त्वमम्ब पुरुषश्च नागना चित्स्वरूपिणि न षष्टतापि ते। - ·रूपेण । [ ९ ] नापि भर्तुरपि ते त्रिरूपता त्वां विना त्वदपि न स्फुरेत्तयम् ॥” एतत्समानार्थिका श्रुतिरपि श्वेताश्वतरोपनिषदि वर्तते । "त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चयसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥" यथेयमुपासना परतत्त्वस्य स्त्रीरूपेण क्रियमाणा आगमेषु दृश्यते, एवमेव पुरुष- रूपेणापि क्रियमाणा कालशब्देनोपवर्णिता दृश्यते। अथर्ववेदे कालसूक्त च- एवमेव श्रीमद्भगवद्गीतायामपि-"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्ध” इत्यादिना सन्दर्भेण प्रत्यभिज्ञापितः कालशब्दस्य गूढार्थः परतत्वमिति । शनैः शनैहि स भावो- ऽस्पष्टतामाप्तः स्थूलकालरूपेण च व्यवह्रियमाणो दृश्यते सांख्यकारिकायां कालकारणिक इति पदेन । यद्रहस्यं कालशब्देन संसूच्यते वेदमन्त्रेषु पुरुषरूपेण तदेव रहस्यमागमग्रन्थेषु स्त्रीरूपेण कालीति पदेन परतत्वमित्युपवर्णितम् । वेदमन्त्रेषु परतत्वं परब्रह्म परमात्मा पुरुष इत्यादिभिः पदैः समुपास्यते सर्व- यतः सर्वाण्यपि रूपाणि परतत्वस्यैवाधिष्ठानसत्तयोद्भूयन्ते स्थीयन्ते लीयन्ते च। सर्वैः रूपैरेतत् परतत्त्वमोतं प्रोतं च । कालीशब्दस्तु कालशब्दादेव निष्पन्नः । कालशब्दस्तु कलधातोः समुत्पन्नः । कल शब्द संख्यानयोः ( भ्वादौ) (चुरादौ) कल गतौ संख्याने च (चुरादौ) तन्त्रसारे च कलधात्वर्थाः-गति क्षेपो ज्ञानं गणनं भोगीकरणं शब्दनं स्वात्म- लयीकरणं चेत्युक्ताः। तन्त्रालोके चापि- "किं चात्र कलनमुच्यते ? इत्याशंक्याह- क्षेपो ज्ञानं च संख्यानं गतिर्नाद इति क्रमात् ।। १७३ ॥ स्वात्मनो भेदनं क्षेपो भेदितस्याविकल्पनम् । ज्ञानं विकल्पः संख्यानमन्यतो व्यतिभेदनात् ॥ १७४ ।। मतिः स्वरूपारोहित्वं प्रतिविम्बवदेव यत् । नादः स्वात्मपरामर्श-शेषता तद्विलोपनात् ।। १७५ ॥ 'कल किल बिल क्षेपे' 'कल गतौ' 'कलसंख्याने' 'कल शब्दे' इति धातुचतुष्ठयस्य पंचधायमों यद् गतिाने प्राप्तौ च वर्तते इति, एतदेव क्रमेण व्याचष्टे-क्रमादि- त्यादिना, भेट्नमिति वहिरुल्लासनम, अविकल्पनमिति स्वात्माभेदेन परामर्शः। भेदित- कल क्षेपे -- २ ·[ १० ] स्यैव प्रमातृप्रमेयादेरर्थस्य परस्परापोहनात् इदमिदं नानिदमिति प्रतिनियततयावस्थापनात संख्यानं विकल्पः, गतिश्चात्र गत्युपसर्जना प्राप्तिस्तेन भेदितोऽर्थः-सम्विल्लक्षणं स्वरूप- मारोहति प्राप्नोतीति स्वरूपारोही, तस्य भावस्तत्त्वम्, न चैतत् कट इव देवदत्तस्येत्युक्त- प्रतिबिम्बवत् इति प्रतिबिम्बस्य हि तदव्यतिरिक्तत्वेऽपि तद्व्यतिरिक्ततयैवावभासो भवेदिति भावः, स्वात्मपरामर्शशेषतेति नदनमात्ररूपत्वात्, तद्विलोपनादिति-तेषाम- विकल्पज्ञानादीनां विलोपनात्, अपहस्तनादित्यर्थ, एतद्धि भिन्नस्यैव भवेदिति भाव । १७४।१७५॥ एतदेव प्रकृते विश्रमयति । "इति पञ्चविधामेनां कल्पनां कुर्वती परा। देवी काली तथा कालकर्षिणी चंति कथ्यते ॥ १७६ परा देव्या एवैतदर्थानुगमादेवं व्यपदेशः, इत्याशयः १७६ ॥" ततः कालीशब्दपर्य्यायस्तन्त्रसारे उक्तो यथा - "तत्र परमेश्वरः पूर्णसंवित्स्वभावः, पूर्णतेवास्य शक्तिः कुलं सामर्थ्य ऊर्मिः हृदयं सारं स्पन्दः विभूतिः त्रीशिका काली कर्षणी चण्डी वाणी भोगो दृक् नित्या इत्यादिभिरागमभाषाभिस्तत्तदन्वर्थप्रवृत्ताभिरभि- धीयते तेन तेन रूपेण ध्यायिनां हृदि आस्ताम् इति ।” “सा भगवती श्रीपरैव श्रीमन्मातृ- सद्भावकालकर्षिण्यादिशब्दान्तरनिरुक्ता।" श्रीभूतिराजगुरखोऽपि “क्षेपाज्ञानाच्च काली कलनवशतया” इत्याहुः । एवं प्रकृतिप्रत्ययविभागज्ञानानन्तरं शब्दार्थनिरुक्त्यनुसारेण विचार्य्यमाने भगवत्याः कालिकायाः परं स्वरूपं साक्षात् परं ब्रह्म वा परं शिवतत्त्वं वा पराशक्तिरूपं वेति सम्यगवगन्तुं शक्यम् । स्वरुचिमनुस्मृत्य च उपास्यं तदनुसारि-नामरूपक्रियायुक्त स्वेष्टं ध्यात्वेवोपासते। उपासकस्य रुचिस्तु पूर्वकर्मानुसारेण पूर्वजन्मकृतोपासनानुसारेण च इह जन्मनि समासादितगुणकर्मण्यनुसृत्य च जायते। तयोर्वैचित्र्यात् रुचेरपि वैचित्र्यम्। तत एकस्यैव परतत्वस्य अनेकानि स्वगुणानि रूपाणि उपासकाभीष्टगुण- धर्मादीनां ध्येये चारोपणात् भक्तानुग्रहकारे सम्यगाविर्भवन्तीति उपासनामार्गी- यशास्त्रेषु बहुशः समुपदिष्टम् । एवमेव भगवत्याः कालिकायाः १२, १३, १६, १७ वा मुख्यानां रूपाणां वर्णन- मागमशास्त्रेषु दृष्टम् ।' तद्गतानि यानि यानि रूपाणि काश्मीरसम्प्रदायेषु प्रसिद्धानि येपां च केवलं नाममात्रेण सूचनमस्मिन् ग्रन्थे कृतं तेषां नामानि रूपाणि च ध्यानार्थ निर्दिष्टानि अत्र तन्त्रालोकादुद्धृत्य उल्लिख्यन्तेऽवगत्यर्थम् । द्वादशभेदा तन्त्रालोके- “यदुक्तं श्रीसार्द्धशतिके- द्वादशारं महाचक्र रश्मिरूपं प्रकीर्तितम् । नाम चैव प्रवक्ष्यामि रश्मीनां तु यदास्थितम् ।। उपासकः । यथा -- - -- -- ·[ ११ ] सृष्टिः स्थितिश्च संहारो रक्तकाली तथैवचे स्वकाली यमकाली च मृत्युकाली तथैव च ॥ रुद्रश्च परमार्कश्च मार्तण्डश्च ततः परः। कालाग्निरुद्रकाली च महाकाल्यभिधा पुनः ॥" अस्मिन्नुक्तानि नामानि यथा-१ सृष्टिकाली, २ स्थितिकाली, ३ संहारकाली, ४ रक्तकाली, ५ स्वकाली, (सुकालीति वा) ६ यमकाली, ७ मृत्युकाली, ८ रुद्रकाली, (भद्रकाली ), ९ परमार्ककाली, १० मार्तण्डकाली, ११ कालाग्निरुद्रकाली, १२ महाकाली ( पराकाली, महाकालकाली, कालकाली, कालीति वा )। त्रयोदशभेदा यथा-सार्द्ध शतिकागतं "द्वादशारमित्यारभ्य” “पुन" रित्यन्तं वचनं समुल्लिख्य तदन्ते- "महाभैरवशब्दश्च घोरशब्दस्ततः परः । चण्डकाली पदं चान्ते त्रयोदश उदाहृताः ॥" अत्र त्रयोदशी 'महाभैरवघोरचण्डकाली' इति उक्ता । तन्त्रालोकोद्धत-श्रीतन्त्रराजभट्टारकेऽपि- सृष्टिकाली च संहारे सृष्टौ सा परमेश्वरी । स्थितिकाली तथा घोरा ततः संहारकालिका ॥ रक्तकाली चर्वयन्ती रक्तोधमविभेदतः । सुकाली यमकाली च मृत्युकाली भयावहा ॥ भद्रकाली तथा चान्या परमादित्यकालिका। मार्तण्डकाली कालाग्निरुद्रकालमहोल्ल्वणा ॥ महाकालकुले काली महाभैरवकालिका । त्रयोदशविधा काली विज्ञ या नामभेदतः ॥ अथ षोड़शभेदाः। तदुक्त तन्त्रालोके- ये चक्षमण्डले श्वेते प्रत्रक्षे परमेश्वरि । षोड़शारं द्वादशारं तत्रस्थं चक्रमुक्तमम् ॥ १२७ ये इति द्विवचनं गोलोकद्वयापेक्षया, एवमुत्तरत्रापि ज्ञ यम् , ये श्वेते चक्षुमण्डले दृश्येते दृश्यमाने नतु रक्तमण्डलवद्गुप्ते तत्र विश्वक्रोडीकारादुत्तमं प्रमेयप्रमाणप्रमातृ- प्रमाणां सर्वात्मकत्वात् षोड़शारं चक्र तिष्ठति तद्र पतया प्रस्फुरतीत्यर्थः, यदभिप्रायेणैव श्रीक्रमसद्भावभट्टारके "अनाख्यचक्रे षोड़शैव देव्यः पूज्यत्वेनोक्ताः” यदुक्त तत्र इत्यन्तम् । एवमेव सप्तदशभेदा अपि तन्त्रालोके- "यदुक्त श्रीपंचशतिके 'दशसप्तविसर्गस्था महाभैरव भीषणा । - ·[ १२ 1 संहरेद् भैरवान् सर्वान् विश्वं च सुरपूजित ।। सान्तः शाम्यति यस्यां च सा स्याद् भरितभैरवी । महाभैरवचण्डोअघोरकालीपरा च सा॥' इति।" श्रीक्रमसद्भावभट्टारके अनाख्यचक्र सप्तदशदेव्यः पूज्यत्वेनोक्ताः, यदुक्त तत्र कालोत्थिता महादेव सानन्दा नन्दिनी शिवा । चिद्धना युग्ममध्यस्था अक्षरा क्षरगोचरा ।। अकुला कलयेन्नित्या कालकाली निराकुला। सा कला लीयते यस्यां सृष्टिकालीति सा स्मृता ।। इत्याधु पक्रम्य- क्रमत्रयाणां यच्चक्र घोरघोरतरं महत् । कालरूपं मरीच्याद्य वाष्ट्र कल्पान्तकान्तगम् ।। आचरेत्तु महाचार चातुर्येणैव तत्र च । या कला घोरघोराग्रा तस्याः सा तुर्यगा शिवा ॥ महाभैरवघोरस्य चण्डरूपस्य सर्वतः । असते या महाकाली द्वयष्टका कालनाशिनी ॥ सप्तादशी तु सा काली विद्धि सर्वार्थकारिणी।' इति" उपरि निर्दिष्टानां षोड़श सप्तदश वा भेदानां केवलं सूचनायैव दृश्यते, न नामानि रूपाणि च तासाम् । त्रयोदशभेदानां तु रूपवर्णनापि ध्याननिर्देशद्वारा श्रीक्रमस्तुतौ कृतस्तन्त्रालोके चोद्ध तः, अत्र सम्यगवबोधार्थं विलिख्यते । श्रीक्रमस्तोत्रोऽपि- "कौलार्णवानन्दघनोमिरूपामुन्मेषमेषोभयभाजमन्तः । निलीयते नीलकुलालये या तां सृष्टिकालीं सततं नमामि ॥" श्रीपंचशतिकादावपि- "मन्त्रोदया व्योमरूपा व्योमस्था व्योमवर्जिता। सर्वा सर्वविनिर्मुक्ता विश्वस्मिन् सृष्टिनाशिनी ॥ या कला विश्वविभवा सृष्ट्यर्थकरणक्षमा । यदन्तः शान्तिमायाति सृष्टिकालीति सा स्मृता ॥" श्रीक्रमस्तोत्रेऽपि- "महाविनोदार्पितमातृचक्र- वीरेन्द्रकासृग्रसपानसक्ताम् । रक्तीकृतां च प्रलयात्यये तां नमामि विश्वाकृतिरक्तकालीम् ॥" - ·- [ १३ ] श्रीपञ्चशतिके च- “न चैषा चक्षुषा ग्राह्या न च सर्वेन्द्रियस्थिता । निर्गुणा निरहङ्कारा रजयेद्धिश्वमण्डलम् ॥ सा कला तु यदुत्पन्ना सा ज्ञ या रक्तकालिका।" श्रीक्रमस्तुतौ- “वाजिद्वयस्वीकृतवातचक्र प्रकान्तसंघट्टगमागमस्थाम। शुचिर्ययास्तं गमितोऽर्चिषा तां शान्तां नमामि स्थितिनाशकालीम् ॥" श्रीपञ्चशतिकेऽपि- "हासिनी पौद्गली येयं बालाग्रशतकल्पना । कल्पते सर्वदेहस्था स्थितिः सर्गस्य कारिणी ॥ यदुत्पन्ना तु सा देवी पुनस्तत्रैव लीयते। तां विद्धि देवदेवेश स्थितिकालीं महेश्वर ॥" श्रीक्रमस्तोत्रे- "सर्वार्थसंकर्षणसंयमस्य यमस्य यन्तुर्जगतो यमाय । वपुर्महापासविलासरागात् संकर्षयन्तीं प्रणमामि कालीम् ॥" श्रीपंचशतिके च 'यमरूपस्वरूपस्था रूपातीतस्वरूपगा। सा कला लीयते यस्यां यमकाली तु सा स्मृता ॥" श्रीक्रमस्तोत्रे- "उन्मन्यनन्ता निखिलार्थगर्भा या भावसंहार निमेषमेति । सदोदिता सत्युदयाय शून्यां संहारकाली मुदितां नमामि ॥" "ममेत्यहङ्कारकलाकलाप- विस्फारहर्षोद्धत गर्वमृत्युः प्रस्तो यया घस्मरविदं तां नमाम्यकालोदितमृत्युकालीम् ॥" AAAA- - ·- [ १४ ] श्रीपंचशतिके च-- चण्डकाली शुद्धवर्णा यामृतग्रसनोधता । भावाभावविनिमुक्ता विश्वसंहाररूपिणी ॥ तत्र सा याति विलयं सा च संहारकालिका।' "ओमित्येषा कुलेशानी मृत्युकालान्तपातिनी । मृत्युकालकला यस्याः प्रविशेद्विग्रहं शिव ॥ तदा सा मृत्युकालीति ज्ञ या गिरिसुताधव ।' श्रीक्रमस्तोत्रे- "विश्वं महाकल्पविरामकल्प- भवान्तभीमभु कुटिभ्रमन्त्या। यानात्यनन्तप्रभवार्चिषा तां नमामि भद्रां शुभभद्रकालीम् ॥" श्रीक्रमसद्भावभट्टारके च- "इदं सर्वमसर्व यत्संहारान्तं तु नित्यशः । कुटिलेक्षणरेखान्तग्रस्तमस्तमितं च यत् ॥ ततो बोधरसाविष्टा स्पन्दमाना निराकुला । दीधितीनां सहस्त्र यद्वमेच्च पिवते भृशम् ।। सा कला लीयते यस्यां रुद्रकालीति सा स्मृता । श्रीपंचशतिकादावपि- गमागमसुगम्यस्था महाबोधावलोकिनी । मायामलविनिर्मुक्ता विज्ञानामृतनन्दिनी ॥ सर्वलोकस्य कल्याणी रुद्रा रुद्रसुखप्रदा। यत्रैव शाम्यति कला रुद्रकालीति सा स्मृता ॥ भेदस्य द्रावणाद्भद्रा भद्रसिद्धिकरीति या।" श्रीक्रमस्तोत्रे- "मार्तण्डमापीतपतङ्गचक्र पतङ्गवत्कालकलेन्धनाय । करोति या विश्वरसान्तकां तां मार्तण्डकालीं सततं प्रणौमि ॥" श्रीपंचशतिके च- "शब्दब्रह्मपदातीता षट्त्रिंशान्तनवान्तगा। ब्रह्माण्डखण्डादुत्तीर्णा मार्तण्डी मूर्तिरव्यया ॥ सा कला लीयते यस्यां मार्तण्डी कालिकोच्यते।" - ·- [ १५ ] श्रीक्रमस्तोत्रे- "अस्तोदितद्वादशभानुभाजि यस्यां गता भर्गशिखा शिखेव । प्रशान्तधाम्नि द्यु तिनाशमेति तां नौम्यनन्तां परमाकैकालीम् ॥" श्रीपंचशतिके च- एकाकिनी चैकवीरा सुसूक्ष्मा सूक्ष्मवर्जिता । परमात्मपदावस्था परापरस्वरूपिनी ।। सा कला पररूपेण यत्र संलीयते शिव । सा कला परमार्केति ज्ञ या भस्माङ्गभूषण ॥" श्रीक्रमस्तोत्रे- "कालक्रमाक्रान्तदिनेशचक्र क्रोडीक्रतान्ताग्निकलाप उग्रः । कालाग्निरुद्रो लयमेति यस्यां तां नौमि कालानलरुद्रकालीम् ॥" श्रीपंचशतिकादौ च- "वरदा विश्वरूपा च गुणातीता परा कला । अघोषा सास्वरारावा कालाग्निप्रसनोद्यता ।। निरामया निराकारा यस्यां सा शाम्यति स्फुटम् । कालाग्निरुद्रकालीति सा ज्ञ यामुरवन्दित ॥" श्रीक्रमस्तुतौ- "या सा जगद्ध्वंसयते समय मृत्योर्वपुर्यासयतीति विष्वक् । धामाग्निरूपीयसहलदीप्तां तां नौमि कालानलरुद्रकालीम्॥" श्रीक्रमस्तोत्रे- “नक्त महाभूतलये श्मशाने दिखेचरीचक्रगणेन साकम् । काली महाकालमलं असन्ती वन्दे ह्यचिन्त्यामनिलानलाभाम् ॥" श्रीपंचशसिके च- "ऋतोज्वला महादीप्ता सूर्यकोटिसमप्रभा । - ·- - [ १६ ] कलाकलङ्करहिता कालस्य कलनोद्यता ॥ यत्र सा लयमाप्नोति कालकालीति सा स्मृता।' श्रीक्रमस्तोत्रे- "क्रमत्रयत्वाष्ट्रमरीचिचक्र- संचारचातुर्यतुरीयसत्ताम् । वन्दे महाभैरवघोरचण्ड- काली कलाकाशशशाङ्ककान्तिम् ॥" श्रीपंचशतिके च- "दशसप्तविसर्गस्था महाभैरवभीषणा। संहरेन्भैरवान् सर्वान् विश्वं च सुरपूजित ॥ सान्तः शाम्यति यस्यां च सा स्याद्भरितभैरवी। महाभैरवचण्डोअघोरकाली परा च सा ॥" श्रीपंचशतिके- "डकला भीषणा रौद्रा कुलकालिनिराकुला। अलक्ष्या लक्ष्यनिर्लक्ष्या सुकाली नाम सिद्धिदा॥" "श्रीमत्सदाशिवपदेऽपि महोग्रकाली भीमोत्कटम्रकुटिरेष्यति भङ्गमूमिः । इत्याकलय्य परमां स्थितिमेत्य काल- संकर्षिणी भगवतीं हठतोऽधितिष्ठेत् ॥" एवं चतुर्दश कालिकानां ध्यानानि उपलब्धानि शेषाणां तिमृणां नोपलब्धानि । एतासां रूपाणामाध्यात्मिकं रहस्यमपि तन्त्रालोके सुवर्णितम्- अत्र तात्पर्यतः प्रोक्त- मक्षे क्रमचतुष्टयम् । एकैकत्र यतस्तेन द्वादशात्मकतोदिता ॥ १४५ न व्याख्यातन्तु निर्भज्य यतोऽति सरहस्यकम् । मेयेऽपि देवी तिष्ठन्ती मासराश्यादिरूपिणी ॥ १४६ अत एषा स्थिता संवि- दन्तर्वाह्योभयात्मना। स्वयं निर्भास्य ततान्यद् भासयन्तीव भासते ॥ १४७ - ·[ १७ ततश्च प्रागियं शुद्धा तथा भासनसोत्सुका । सृष्टिं कलयते देवी तन्नाम्नागम उच्यते ॥ १४८ तथा भासितवस्त्वंशरञ्जनां सा बहिर्मुखी । स्ववृत्तिचक्रण समं ततोऽपि कलयन्त्यलम् ॥ १४९ स्तितिरेषैव भावस्य तामन्तर्मुखतारसात् । संजिहीर्ष: स्तिते शं कलयन्ती निरुच्यते ॥ १५० ततोऽपि संहाररसे पूर्णे विघ्नकरी स्वयम् । शङ्कां यमात्मिकां मागे सूते संहरतोऽपि च ॥ १५१ संहृत्य शङ्का शङ्क्यार्थवर्ज वा भावमण्डले । संहृतिं कलयत्येव स्वात्मवह्नौ विलापनात् ॥ १५२ विलापनात्मिकां तां च भावसंहृतिमात्मनि । आमृशत्येव येनैषा मया प्रस्तमिति स्फुरेत् ॥ १५३ संहार्योपाधिरेतस्याः स्वस्वभावो हि संविदः । निरुपाधिनि संशुद्ध संविद्रूपेऽस्तमीयते ॥ १५४ विलापितेऽपि भावौधे कंचिद्भावं तदैव सा । आश्यानयेद्य एवास्ते शङ्कां संस्काररूपकः ॥ १५५ शुभाशुभतया सोऽयं सोष्यते फलसंपदम् । पूर्व हि भोगात् पश्चाद्वा शकेयं व्यवतिष्ठते ॥ १५६ अन्यदाश्यानितमपि तदैव द्रावयेदियम् । प्रायश्चित्तादिकर्मभ्यो ब्रह्महत्यादिकर्मवत् ॥ १५७ रोधनाद् द्रावणाद् रूपमित्थं कलयते चितिः । तदपि द्रावयेदेव तदप्याश्यानयेदथ ॥ १५८ इत्थं मोग्येऽपि संभुक्ते सति तत्करणान्यपि । संहरन्ती कलयते द्वादशैवाहमात्मनि ॥ १५९ कर्मवुद्धयक्षवर्गो हि वुद्धयन्तो द्वादशात्मकः । प्रकाशकत्वात् सूर्यात्मा भिन्ने वस्तूनि जृम्भते ॥ १६० अहंकारस्तु करणमभिमानैकसाधनम् । अविच्छिन्नपरामर्शी लीयते तेन तत्र सः ॥ १६१ यथा हि खङ्गपाशादेः करणस्य विभेदिनः । अमेदिनि स्वहस्तादौ लयस्तद्वदयं विधिः ॥ १६२ तेनेन्द्रियौघमार्तण्ड-मण्डलं कलयेत् स्वयम् । संविदेवी स्वतन्त्रत्वात् कल्पितेऽहंकृतात्मनि ॥ १६३ ·] [ १८ स एव परमादित्यः पूर्णकल्पस्त्रयोदशः । करणत्वात् प्रयात्येव कर्तरि प्रलयं स्फुटम् ॥ १६४ की च द्विविधः प्रोक्तः कल्पिताकल्पितात्मकः । कल्पितो देहवुद्ध्यादि-व्यवच्छेदेन चर्चितः ॥ १६५ कालाग्निरुद्रसंज्ञास्य शास्त्रेषु परिभाषिता । कालो व्यवच्छित्तयुक्तो वह्निर्मोक्ता यतः स्मृतः ॥ १६६ संसाराक्लुप्तिक्तृप्तिभ्यां रोधनाद् द्रावणात् प्रभुः । अनिवृत्तपशूभावस्तत्राहंकृत् प्रलीयते ॥ १६७ सोऽपि कल्पितवृत्तित्वाद्विश्वाभेदैकशालिनि । विकासिनि महाकाले लीयतेऽहमिदंमये ॥ १६८ एतस्यां स्वात्मसंवित्ताविदं सर्वमहं विभुः। इति प्रविकसद्पा संवित्तिरवभासते ॥ १६९ ततोऽन्तःस्थितसर्वात्मभावभोगोपरागिणी । परिपूर्णापि संवित्तिरकुले धानि लीयते ॥ १७० प्रमातृवर्गो मानौधः प्रभाश्च बहुधा स्थिताः । मेयौघ इति यत् सर्वमत्र चिन्मात्रमेव तत् ॥ १७१ इयती रूपवैचित्रीमाश्रयन्त्याः स्वसंविदः । स्वाच्छन्द्यमनपेक्षं यत् सा परा परमेश्वरी ॥ १७२ इमाः प्रागुक्तकलनास्तद्विजृम्भोच्यते यतः । क्षेपो ज्ञानं च संख्यानं गतिर्नाद इति क्रमात् ॥ १७३ स्वात्मनो भेदनं क्षेपो भेदितस्याविकल्पनम् । ज्ञानं विकल्पः संख्यानमन्यतो व्यतिभेदनात् ॥ १७४ गतिः स्वरूपारोहित्वं प्रतिविम्बवदेव यत् । नादः स्वात्मपरामर्शशेषता तद्विलोपनात् ॥ १७५ इति पंचविधामेनां कलनां कुवैती परा। देवी काली तथा कालकर्षिणी चेति कथ्यते ॥ १७६ मातृसावसंज्ञास्यास्तेनोक्ता यत् प्रमातृषु । एतावदन्तसंवित्तौ प्रमातृत्वं स्फुटीभवेत् ॥ १७७ वामेश्वरीतिशब्देन प्रोक्ता श्रीनिशिसंचरे। इत्थं द्वादशधा संवित् तिष्ठन्ती विश्वमातृषु ।। १७८ एकैवेति न कोऽप्यस्याः क्रमस्य नियमः क्वचित । क्रमाभावान युगपत्तभावात् क्रमोऽपि न ॥ १७९ ·- [ १९ ] क्रमाक्रमकथातीतं संवित्तत्त्वं सुनिर्मलम् । तदस्याः संविदो देव्या यत्र कापि प्रवर्तनम् ॥ १८० तत्र तादात्म्ययोगेन पूजा पूर्णव वर्तते । परामर्शस्वभावत्वादेतस्या यः स्वयं ध्वनिः ॥ १८१ सदोदितः स एवोक्तः परमं हृदयं महत् । हृदये स्वविमर्शोऽसौ द्राविताशेषविश्वकः ॥ १८२ भावग्रहादिपर्यन्तभावी सामान्यसंज्ञकः । स्पन्दः स कथ्यते शास्त्रे स्वात्मन्युच्छलनात्मकः ॥ १८३ किंचिच्चलनमेतावदनन्यस्फुरणं हि यत् । ऊर्मिरेषा विबोधाब्धेने संविदनया विना ॥ १८४ निस्तरङ्गतरङ्गादिवृत्तिरेव हि सिन्धुता। सारमेतत् समस्तस्य यच्चित्सारं जडं जगत् ॥ १८५ तधीनप्रतिष्ठत्वात् संसारं हृदयं महत् । एतेषां श्लोकानां रहस्यं तन्त्रसारे सूत्ररूपेण उल्लिखितमस्ति । तद् यथा- “ता एताः चतस्त्रः शक्तयः स्वातन्त्र्यात् प्रत्येकं त्रिधैव वर्तन्ते । सृष्ठौ स्थितौ संहारे च इति द्वादश भवन्ति । तथाहि १ संवित् पूर्वम् अन्तरेव भावं कलयति, २ ततो बहिरपि स्फुटतया कलयति, ३ तत्रैव रक्तिमयतां गृहीत्वा ततस्तमेव भावम् अन्त- रुपसंजिहीर्षया कलयति, ४ ततश्च तदुपसंहारविन्नभूतां शङ्कां निर्मिणोति च असते च, ५ ग्रस्तशङ्कांशं भावभागम् आत्मनि उपसंहारेण कलयति, ६ तत उपसंहर्तृत्वं ममेदं रूप- मित्यपि स्वभावमेव कलयति, ७ तत उपसंहर्तृ स्वभावकलने कस्यचिद्भावस्य वासनात्मना अवस्थितिं कस्यचित्तु संविन्मात्रावशेषतां कलयति, ८ ततः स्वरूपकलनानान्तरीयकत्वेनैव करणचक्र कलयति, ९ ततः करणेश्वरमपि कलयति, १० ततः कल्पितं मायीयं प्रमातृ- रूपमपि कलयति, ११ संकोचत्यागोन्मुखविकासग्रहणरसिकमपि प्रमातारं कलयति, १२ ततो विकसितमपि रूपं कलयति इति एता द्वादश भगवत्यः संविदः प्रमातून् एकं वापि उद्दिश्य युगपत् क्रमेण द्विशः त्रिश इत्यादिस्थित्यापि उदयभागिन्यः चक्रवदावर्तमाना बहिरपि मासकला-राश्यादिक्रमेण अन्ततो वा धटपटादिक्रमेणाऽपि भासमानाः चक्र श्वरस्य स्वातन्त्र्यं पुष्णत्यः श्रीकालीशब्दवाच्याः।" एतद्रहस्यमतिसंक्षेपेण महामाहेश्वरेण जयरथेण आगमवचनान्युदाहृत्य ज्ञापितम् । "एकं स्वरूपरूपं प्रसरस्थितिविलयभेदतस्त्रिविधम् । प्रत्येकमुदयसंस्थितिलयविश्रमतश्चतुर्विधं तदपि ॥ ,

·[ २० ]
इति वसुपञ्चकसंख्यं विधाय सहजस्वरूपमात्मीयम् ।
विश्वविवर्तितावर्तप्रवर्तकं जयति ते रूपम् ॥
कालस्य कालि देहं विभज्य मुनिपंचसंख्यया भिन्नम् ।
स्वस्मिन् विराजमानं तद्पं कुर्वती जयसि ॥"
एवं पारिभाषिकाणि पदानि यानि चैतस्मिन् स्तोत्रे पठितानि तानि सर्वाणि
श्लोकानुक्रमेण परिशिष्टे विवृतान्यस्माभिः ।
अथ परिशिष्टम्।
-
-
प्रथमश्लोके-गणेशः
तंत्रालोके (१) आः (६) श्लोके-
तद्देवताविभवभावि-महामरीचिचक्र श्वरायित-निजस्थितिरेक एव ।
देवीसुतो गणपतिः स्फुरदिन्दुकान्तिः सम्यक् समुच्छलयतान्मम संविदब्धिम् ।
द्वितीयश्लोके-शिवतत्वम्
महार्थमञ्जरीपरीमले ( १३ ) गाथायाम्-
तथा तथा दृश्यमानानां शक्तिसहस्राणामेकसंधट्टः ।
निजहृदयोद्यमरूपो भवति शिवो नाम परमस्वच्छन्दः ॥
षष्ठश्लोके-प्रकाशविमर्शी
वरीवस्यारहस्ये :-
स जयति महाप्रकाशो यस्मिन् दृष्टे न दृश्यते किमपि ।
कथमिव तस्मिन् ज्ञाते सर्व ज्ञातं किलोच्यते वेदे ॥३॥
-
तत्रैव च-
नैसर्गिकी स्फुरत्ता विमर्शरुपाऽस्य वर्त्तते शक्तिः ।
तद्योगादेव शिवो जगदुत्पादयति पाति संहरति ॥ ४ ॥

·॥श्रीरस्तु॥ चिदगगनचन्द्रिका आदि-विमर्शः। क्षीरोदं पौर्णमासी शशधर इव यः प्रस्फुरन्निस्तरङ्ग चिदव्योमस्फारनादं रुचिविसरलसद्विन्दुवक्त्रोमिमालम् । आद्यस्पन्दस्वरूपः प्रथयति सकृदोङ्कारशुण्डः क्रियाग- दन्त्यास्योऽयं हठाद्यः शमयतु दुरितं शक्तिजन्मा गणेशः॥१॥ स्थूलं सूक्ष्मं परं च त्रिविधमिह जगद् यत्प्रथावेशसिद्धा युक्त सत्ता यदीया स्फुरति च परतः स्वप्रथैकस्वभावा । भामूर्ति यं विमर्शक्रियमनुपतिता लक्ष्यते लोकवृत्तिः सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसी दृत्तिमीशः॥२॥ इह कालिदासचन्द्रप्रसूतिरानन्दिनी स्तुतिया॑जात् । चिद्गगनचन्द्रिकाब्धेः शमयतु संसारदावदवथु वः ॥ ३ ॥ चिल्लोचनेन सततं शिवमीक्षितुमन्वये च सद्भावम् । लब्धं च पूर्णभावं यदि चेतः समुपाध्वमिमाम् ॥ ४ ॥ हृदगुहामभिलषन्नहन्तया हकक्रियावपुरदृक्रियापदम्। सन्तममि समभावदं शिवं सख्यहानिरमुना हि सूयते ॥ ५॥ १ प्रथादेशसिद्धौ १ नस्तां ३ नः ४ त्वल्लोच ५ पाद्यमि ६ सन्तनोमि ७ दङ्गिन ·चिद्गगनचन्द्रिका २ याहमित्युदितवाक् परा च सा यः प्रकाशलुलितात्मविग्रहः । यौ मिथः समुदिताविहोन्मुखौ तौ षडध्वपितरौ श्रये शिवौ ॥६॥ शक्तिनेत्रपरिण मास्थित पूर्णभामयपयोधिमन्थताम् । देवि तर्पणसुधाकलाश्रयं रुद्रमन्दरमहं स्फुटं भजे ॥७॥ योऽभवद् भवति यस्तथेतरो यो भविष्यति पृथकक्रियो जनः। तत्र यो धरमहन्तथैकया सन्तमस्मि हृदिरन्धमानतः॥८॥ विश्वसद्मनि सदात्मनीश्वरे पूरणात् पुरुषतामुपेयुषि। ये मनः प्रणिदधुमहर्षय- स्तान् पतञ्जलिमुखानुपास्महे ॥ ६ ॥ खेचरीमुखमरीचिजालक व्योमशक्तितनुसंश्रयं ६ सदा। शंभुदक्षतनुजावभासया यत्र विश्वमनुकर्तुमीहते ॥ १०॥ ६ १ णद्वमा २ भावम ३ न ४ क्रमो ५ मुपेयुषे ६ श्रये ७ भासना ।

·आदि-विमर्शः खण्डसत्प्रसरगर्भया यया लक्षितं स्फुरविपूर्णसत्तया। तत्त्वमैश्वरमखण्डमम्बिका त्वां प्रणौम्यखिलतत्त्वनायिकाम् ॥ ११ ॥ यः किलास स किलास ईश्वरः ख्यातसत्वलुलितोय? मूर्धनि । प्रत्यसौर जननि यत्र तिष्ठति त्वं स सत्व वपुरदिरस्य यः॥ १२ ॥ कल्पनातिगमतीन्द्रियं च यल- लक्ष्यमुज्झति बहिर्मुखं तथा । अन्तरालगमभावभावयो- स्तन्नतोऽस्मि सदहं निराकृतिम् ॥ १३॥ अम्ब यद भवति तत्तदात्मना स्वेरितामजहदद्वयोदयम् । तावकं पदमुपाकृतक्रम ब्रह्म तत्सदिति वा श्रुतं भजे ॥१४॥ देशकालकलना विशेषतो यद् भवानि विहितं निगद्यते । व्यक्तिजातितनुसंश्रितक्रम तद्धितं तव बहिर्विजृम्भणम् ॥ १५ ॥ १ उदितोर्ध्व २ प्रत्यहं ३ सतत्व ४ कस्य ५ विधा ६ निराकृति ७ मपा ८ हि श्रुतं ६ निषिध्यते ·चिद्गगनवन्द्रिका सत्वमम्ब विहितस्य वस्तुन- स्तत्प्रसादितदयो दयंवपुः। स्यात् तमश्च यदिदं निषिध्यते द्वे रजो सदसदन्यरूपतः॥ १६ ॥ यत्तमोऽन्यदिह तक्षितेवपुः३ सत्वमन्यदिह तेजसः शिवे । मिश्रणोत्थमितरद्रजस्तयो- स्त्वत्कसत्वशमतो गुणत्रयम् ॥ १७ ॥ ईश्वरस्य तव भर्तुरक्षय- श्वर्यरूपमसि तत्वमम्बिके। ज्ञानमस्य शुचि कर्म वा फलं ते विरागमयपूर्णता फले ॥ १८॥ ज्योतिरम्ब हृदि विद्ययेक्षित यल्लघु प्रसृतमर्थमण्डपे। धूमलक्ष्म गुरु यच्च तचच्युतं ते तु सत्वतमसी वपुस्तव ॥ १६ ॥ त्वं हि रुद्रजकटाक्षवर्तिनी जायमानमवलोक्य चण्डिके। सांख्ययोगपथदेशिकद्वयं जातसंमतिसमाधिकं यथा ॥ २०॥ १ तयोद २ रजो ३ क्षितिर्वपुः ४ सत्वजमतो ५ तच्च तं ६ त्वन्तु ७ समीप्सितं ·द्वितीय विमर्शः सप्रकाशकृतमज्जनं जगत कुर्वती भवति पूर्णिमा शिवे। पूर्णमेव तव रूपमन्यथा कुर्वती किल कुहूः प्रतीयसे ॥ २१ ॥ पूर्णताकृशतयोर्यदन्तरं तत्र कालिविजहत्क्रमे स्थिता। दर्शितक्रमविभागसंभ्रम कालमद्यतनमत्तुमीहसे ॥ २२ ॥ ॥ इति आदि (सूत्र ) विमर्शः॥ हितीय-विमर्शः मातृमेयमितिसाधनात्मिका त्वत्कृतोन्मिपति या विकल्पधीः । त्वत्स्वरूपमकलङ्कितं तया कस्य देवि विदुषो न मुक्तता ॥ २३ ॥ अक्रमक्रमविमर्शलक्षणं या क्रमाक्रममयी क्रमाक्रमम् । अक्रमं शिवमवेक्ष्य मध्यगं त्वां च सत्कुलमिदं तवाननम् ॥ २४ ॥ १ स्वन २ मीहते ३ तवासनम् ·चिदंगगनचन्द्रिका वेद्यवेदकविभेददक्षया मायया क्रमवदङ्गगामिनी । या स्थिताम्ब बहिरक्षकांक्षिणी तां जहि त्वमणुतां मयि स्थिताम् ॥ २५ ॥ कर्म यदविविधवासनात्मक मायया सह कृताणुभावया । वृत्तिभिस्तव विलाप्यते हि तद्- देवि भानुरुचिभिर्यथा तमः ॥ २६ ॥ चिन्मयीकृतमतोऽक्षदृश्यया गुह्ययाऽम्ब विपरीतचर्यया। लभ्यते समरसीकृताखिल- द्वैतवृत्ति तव घस्मरं वपुः ॥२७॥ याश्चरन्ति तव खे चिदात्मके शक्तयः करणलक्षणाः शिवे । मुक्तबाह्यपदजृम्भणोद्यमा त्वं हि तिष्टसि तदूर्ध्वगे पथि ॥ २८॥ सप्तधा वमसि या त्वमीश्वरि व्योमशान्तमुखचिद्गुणास्पदम्। आश्रितान्नयसि नापरं शिवं द्वन्द्वयाऽद्वयपदातिलचिनी ॥ २६ ॥ : १ हिमम् ·द्वितीय विमर्शः या प्रमातरि निषेदुषी परा प्रत्यगात्मनि विमर्शविग्रहा। वागियं त्रिविधभावभासिता त्वां स वक्ति किमुताऽम्ब वैखरी ॥३०॥ नादबिन्दुलिपिविग्रहा गिर- स्तित्र ऊर्ध्वगविमर्शशीकराः । संहृतिस्थितिविसृष्टिधामसु व्याहृतास्त्वदध ईशवल्लभे ॥ ३१ ॥ हक्रियात्मशशिभानुमध्यगं ख चरत्यनिलवत् सुधामयः । यत्तदूर्ध्वशिखरं परं नभ- स्तत्र दर्शय शिवं त्वमम्बिके ॥३२॥ वैखरीप्रभृतिवाक्त्रयं परे मेयमानमितिकतृ लक्षणम् । उद्भवस्थितिलयात्मकं वपु- भुरिभेदमपरं स्मरन्ति ते ॥ ३३ ॥ विश्वमूर्तियददृष्टविग्रह त्वत्प्रशान्तिपदमैश्वरं वपुः। तत्र ते य उदयः कुलेशि तं सृष्टिराश्रयति पञ्चवाहता ॥ ३४ ॥ १ शक्तिकाः २ घरत्वनलयष्टिधामयतू ३ मितरत्रलक्षणम् ४ यत् ५ तत् ६ सुवेशि ।

·चिद्गगनचन्द्रिका या परा स्फुरति शक्तिरम्बिके तत्र हि त्वयि पयोधिबीचिवत्। शिक्षिकावयवकार्थ पञ्चक वर्तते विविधसूक्ष्मविग्रहम् ॥ ३५ ॥ त्वन्मुखं त्रिपथनेत्रिभात्मक शक्तिवृन्दमिह तुर्यथागमम् । द्वादशक्रमपदं पदादिभि- जृम्भितं? जगति तच्चतुस्त्रिकैः ॥ ३६ ॥ मानमेयमिति नेत्रलक्षणाः सोमसूर्यदहनास्त्रिधामगाः। राशिराजिविधिभञ्जितैः स्वरै- लक्षितास्तव हि विप्रुषोऽम्बिके ॥ ३७॥ आहतेतरदुरुत्तराश्रय- स्त्वत्पदादुदयते शिवात्मके । अद्वयाद्विषयचित्प्रथातनु- दृगविमर्श इव वाचको स्वरः ॥ ३८ ॥ अम्ब धामकरणप्रयत्नजो वैखरः स्फुरति शब्द आहतः। मानसः पुनरसावनाहतो वासितस्त्वदुपलक्ष्य वित्तमः ॥ ३६॥ १ बृहितं २ इह ३ उत्तरः *.शिवात्मके ·द्वितीय विमशः षण्डवर्जमहिमयुतेः कला सर्गबिन्दुरहिताश्च ये शुचेः । सर्व एव शशिनः कलाः शिवे योनयो विधृतबीजतत्पराः ॥ ४०॥ बीजयोनिविधिभेदभेदिता मातृकामनुजमातृलक्षणारे । शक्तिरम्ब भवति क्रियामयी स्वत्तनुर्जयति पारमेश्वरि ॥४१॥ बिन्दुरक्षरमयं क्रियामयं योनियन्त्रमतिबुद्धिलक्षणाः । नाद इष्टतनुरन्यकारणं त्वं परे त्रितयधर्मरूपिणी ॥४२॥ उद्यमः प्रथम ऊर्मिरुत्तरो निस्तरङ्गशिवचित्पयोनिधेः। प्रागचित्पदपरिग्रहात्तव व्योमनीवरि तनुर्महोदयः ॥४३॥ स्फारिता जननि सेयर मेषणा खेचरत्वसमुपाश्रिता११ दिशि । अक्षचक्रमनुजग्मुषी गवी प्राप्तगोचरपदा भवस्वयम्१२ ॥४४॥ १ शुभे २ तत् स्वराः ३ सुकृत ४ यो नियन्त्रयति ५ रस्य ६ पिणि ७ ततो ८ दया ह स्वा- दिता १० नेय ११ त्यस १२ भवः । २ ·१० चिद्गगनचन्द्रिका खेचरीप्रभृतियच्चतुष्टयं सारमम्ब? तव तदबहिर्वपुः । यद्याद्वयविभागघस्मरं तन्निरंशमबहिर्नर वाक्पदम ॥४५॥ पञ्चवृत्तितनुरम्ब निर्गता शक्तिरर्पितकुलप्रथासना। त्वं शिवावकुलतः समेयुषि तेन तत्र पुनरेष विश्रमः॥ ४६॥ युक्तितोऽम्ब तव वृत्ति पञ्चक पञ्चभूत गुणवृत्ति लक्ष्यते। धर्मिवृत्तिकृतसिद्धनामक धर्मवृत्तिकृतशक्तिनाम ते ॥ ४७॥ ब्रह्मणः प्रभृतिसिद्धपञ्चक भारतीप्रभृतिशक्तिपञ्चकम्। उन्मनी स्मरति यस्तवाकृति सिद्धवर्मनि जयत्यसौ जनः॥ ४८ ॥ त्वं प्रकाशयसि यं ससृज्यते धर्मिधर्मतनुरर्थ ईश्वरे। यः प्रकाश इह सत्वया कृतः तत्तदाकृतिरुपैति सृष्टिताम् ॥ ४६ ॥ १९सम २ नु ३ प्रभा १ रेषि विश्रमम् ५ यतू ६ पर्वणि ।

·११ द्वितीय विमर्श त्वं हि चित्तनुरतो न चित्तता खेन ते विषयचित्ततां विना । शिष्यसे यदि विनार्थमण्डल सर्गसीमनि कुतोऽस्ति चित्तता ॥ ५० ॥ वासना च न विचित्रतापदंश तत्प्रसूस्त्व मिह केवलैव चेत् । शक्तिलक्षण जगभृतोदरी मानसैन्द्रियकवस्तुसूरसि ॥ ५१॥ सार्वकालिकमिदं जगत्त्वया भास्यते विधृतशब्दरूपया। आन्तरञ्जननि बुद्धिरपणे बाह्यमद्यतनमतरूपया ॥५२॥ यावदम्ब पुरुषस्य शान्तत सप्तमीसकलभाववर्तिनः। तावदद्वयविमर्शभिन्नता सार्वकालिक विमर्शभाविता ॥ ५३॥ अम्ब तज्जडमुशन्ति भेदधी- यंदगुणैः स्फुरदपोह्यते क्रमात्॥ चित्तदाकृतिनिराकृतिः स्वतो भोति या सकृदसौ त्वमेव सा ॥ ५४॥ १ स्वेन २ चित्रतां ३ कुतोऽस्तु ४ परं ५ वस्तुनोरसि ६ रूढया ७ भावक मेदिभि द रनाकृति १० त्वयासि सा ·१२ चिद्गगनचन्द्रिका जाड्यमम्ब जगतो निसर्गजो यत्परा प्रभृति भाति भेदतः। त्वं तु जाड्यपरिपन्थिनी स्मृता या विभासि सकदर्थमण्डपे ॥ ५५ ॥ विश्वमेतदिति योऽहमित्यसो नामरूपविरहेण निश्चिता । सा त्वमम्ब न बिभर्णि भास्वतार भात्मनो यदसि धर्म ईशितुः ॥५६॥ भावक स्मृतिवियुक्तमीश्वरे शून्यरत्नमवलम्ब्य पुदगलम् । निर्निरुक्तिकमिदं जगत्स्थितं चिल्लयोर्ध्वगपथान्न तत्तथा ॥ ५७॥ शान्ततां भजदनाश्रितं पदं शक्तिमात्र जगदेकसा यत्। निर्मलज्वलन शौचवज्जगत्- तत्र हि विषि निमज्जितं त्वया ॥५८॥ सिद्धशक्तिमयभातृभासन- व्याप्तिभावई उपयुकप्रकाशताम् । योऽयमर्थनिकरस्त्वदन्तिके त्वत्प्रमात्रभिमुखं तनोष्यसौ॥ ५ ॥ १ र्गतो २ मण्डपे ३ याह ४ निश्चिताः ५ भास्यतां ६ भात इति यत् ७ स्त्वमम्बिके ।

·द्वितीय-विमर्शः द्रष्टुतार जगति यत्प्रकाशने यश्च निश्चयविधौ प्रमातृता । ग्राहकर त्वमपि निश्चितग्रह वेदतः स तव वृत्तिपोषितः॥ ६॥ आस्थितसदसदर्थमण्डलं धीमनोक्षवपुरस्मितामयम् । यस्त्रयोदशविधः स्वतन्त्रता तद्वयोप्यहमसौ तवांशकः ॥ ६१ ॥ तत्तदर्धमयभोग्य लक्षणा- नन्दमूर्तिरयमुत्तमः पुमान् । अर्पणेन जगतश्चिदम्बरे भाति संहृतिमयः शिवे तव ॥ ६२॥ अष्टधा स्फुरति या पुरी शिवे सूक्ष्मभावमुपगम्य लैङ्गिकम् । तज्जप्पौष्टकृतचित्तवृत्तयो वासनास्तदुरसिः स्थिते पशौ ॥६३ ॥ सर्गसंवृतिशरीरयोयो- र्भक्ष्यभक्षकपदस्थयोस्तयोः। अन्तरेद महमास्थितः शिवे धीमनोक्षवपुरर्पितं त्वया ॥ ६४ ॥ १ दृष्टता २ प्रमातृका ३ हकत्व ४ यत्र या दशविधिः ५ तवाधिकः ६ भोग ७ ततः ८ तज्जु पौष्ठ ६ स्त्वदुदर १० अन्तरेवमहमा ·१४ चिद्गगनचन्द्रिका राजनात् प्रकृतिरञ्जनाच्च मां राजसंज्ञमनुबोधकर्मणोः। षट् त्वया पृथगमी प्रवर्तकाः पुत्रभावमधिरोपितः शिवे ॥ ६५ ॥ औलबाहमयबिन्दुलक्षणं प्राणसूर्य इह चिदद्विषट् कलः। तत्कलाधरतनोर्गुरुक्रमे त्वं प्रकाशतनुसिद्धर मण्डलम् ॥६६॥ यन्त्वधो वहननादलक्षणा पानसोम इह भोग्यविग्रहः । तस्य षोड़शकलाः कृतास्त्वया-३ नन्दचक्रतनवो गुरुक्रमे ॥ ३७॥ वासरेशरजनीशयोः कला- श्चण्डि यावदुदयं वितन्यते । तावदेव दिवस क्षयोदय स्तत्वतः प्रकटगुप्तविग्रहः ॥ ६८॥ देवि तद्वयकलाविमिश्रया सामरस्य पदमेति या स्थितिः। बिन्दुनादसमवेद्य वेदका- न्तर्गता हि तव मूर्तिरत्र सा॥६६ ॥ १ मपिरोपिता २ सिद्धि ३ कृतात्यया ४ चण्डि ५ वितन्वते ६ तंचदेव ७ दया - त्वत्कृत ६ विप १० प्रणा ·द्वितीय-विमर्शः लीढ़भानुशशिमण्डलार स्थिति- लम्भिता प्रलयवहिना त्वया । प्राणधाम्नि दशसप्तधा सती मूर्तिराश्रित गुरुक्रमा शिवे ॥७॥ इष्टबोधकृतशक्तयस्त्वया संहृतिस्थितिविसृष्टिसद्मसु । तुर्यचित्पदमय प्रसारिताः सुप्तितः प्रभृतिधामसु त्रिषु ॥७१॥ मेयमातृमितिर लक्षणं कुलं प्रान्ततो ब्रजति यत्र विश्रमम् । तत्पदं तव तुरीयमम्बिके यन्महरिनुपाख्यमिष्यते ॥ ७२ ॥ चाररावचरुभिर्विभेदितै- मुंद्रया च यदुपासनं तव। तद्वशेन भजते परम्परा तावकक्रमगता स्थिरीकृतिः॥७३॥ मङ्गले स्वमसि वाकचतुष्टये या परा स्फुरति मूर्तिमण्डपे । सा प्रकाशसुखवृन्दचक्रभा नोदविन्दुलिपिमूर्ति रिज्यसे ॥ ७४ ॥ ॥ इति द्वितीयो विमर्शः॥ १ एडलस्थेि २ लम्बिता ३ मान ४ प्राप्ततो ५ यं महाब्धि ६ तयास्फुटाकृति ७ गडले ८ मुख ६ चक्रमा १०रिष्यसे ·चिद्गगनचन्द्रिका Homsax तृतीय-विमर्शः। आद्यचित्प्रसरमूर्तिरम्बिके पीततां ब्रजति यत्कृतास्पदा। अक्षयं शिवमुपास्य तज्जनः शक्तिचक्रजनितः प्रमुच्यते ॥ ७५ ॥ अम्ब शक्तिवनुषा त्वयोन्मिष- दूपया समरसः शिवो यदा । यत्तदोल्लसति वीर्यमूर्जित पीठ एष हिमहांस्त्वदुत्थितः ॥७६ ॥ या शिवे स्फुरण शक्तिरक्षया क्ष्मादिपञ्चकनिविष्टभातनुः । सा महद्भवति वीर्यमग्रिम यन्मयी त्वमसि पीठचक्रसूः ॥७७॥ पीठचक्रनिकरैकधर्मिणी त्वं स्थिता च सततं समन्ततः । सद्मिरुद्यमनिरन्तरात्मभि- लक्ष्यसेऽम्ब निरवग्रहोदया ॥ ७८ ॥ ईरणेन विविधेन वीरतां योऽयमक्षरगण: प्रपद्यते । अन्त्यमीशमयि तन्त्रधाश्मकम् वर्णशक्तिपदपञ्च चित्कताम् ॥ ७६ ॥ १ दिव्य २ गणं ३ मयुतं विधा ४ पदवीञ्च ५ चित्कलास ·तृतीय विमर्शः यानलार्कशशिविग्रहा कला- नाहताम्बरविसर्पिणी शिवे । पीठतः प्रभृतियावदय॑ते? तावदुन्मिपति तन्मयी सती ॥८०॥ निर्जनस्थितिलयप्रथात्मिके। ग्रासनित्यनिरवग्रहोदयः जृम्भितं त्वदनुपाक्ष्यदीप्तयो-५ ष्टिखं मनुरुमेत वासनम् ॥ ८१॥ नित्यभातरुचिविश्वघस्मरं दुर्निरीक्षमपि सन्निकेतनम्। त्वं श्मशानमपि वीरहृद्गतं क्षीणवृत्तिकरवीरमिज्यसे ॥ २॥ विश्वसंहरणलीलयोत्कटं व्योम्नि शश्वदुदितं नीराश्रये। क्षेत्रपालमनुपाधिकोल्लसत्-६ त्वविमर्शमभिनन्दतीश्वरे ॥३॥ खेचरीप्रभृतिरम्ब शाकिनी प्रान्त एष तव यो गुरुक्रमः। सृष्टितश्च यदनाख्यविक्रम चक्रमे तदखिलं तवोद्गमः॥८४॥ . १ दर्चते २ न्मिषसि ३ थात्रया ४ जृम्मितस्व ५ दीप्पितो ६ लसत्तद ७ विश्रमं ८ मेकमार्ख ·१८ चिद्गगनचन्द्रिका तदद्वयोल्लसितमम्ब वर्तते यत्र नित्यमिह सामरस्यतः । शौनिकेतपदनित्यजृम्भितो- ल्लास एष तव मे पुरस्सरः॥८५ ॥ भोग्यभोक्तृरुचिघस्मरं मनः पञ्चवाहमयमुच्यते तमः । निनिकेतपदमेति यत्र ते कोऽप्यसौ सततमध्वरोत्सवः ॥८६॥ पूर्णसत्वरजतादि हृद्गता निष्ठतात्वखिल लोकवाहिनी । पञ्चधा वहति शाश्वतोदया सिद्धि सिन्धुरिवसिद्धसेविता ॥८७॥ व्योमयान मतितत्पुरस्सरः पञ्चधा प्रसर एष तावकः। जृम्भमाणगुरुवक्त्रचित्पथो- ल्लासिमूर्त्तिरियमास्थितो जगत् ॥ ८८ ॥ स्पन्दमाद्यमनुकुर्वती शिवे निनिकेतनपथोत्थिता गुणौः । शून्यधाम वमति त्वमिष्टित-६ प्रागधिष्ठितरवा विजृम्भसे ॥८६॥ ॥ १ सोनिकेत २ तनुः ३ तमुद्ध तो ४ सन्त्वार्ख ५ बिहृदगतौ निष्पतन्त्य ६ पावनि ( नो) ७ सिद्धसिक यातमी ६ मिष्टिताः ।

·तृतीय विमर्शः चिच्चमत् करणरूढनिर्भरा त्वं पुरा स्फुरसि सैव खेचरी। रूपसंग्रहणदर्शितैषणा ते जनाः१ स्वरसवाहिताम्बिके ॥१०॥ देवि नैकविषयोद्यमस्फुरा रोहिणी भवसि सैव भूचरी। स्पर्शसंग्रहणनित्यसम्मुखी स्वैरितां न जहसि स्वभावजाम् ॥ ६१॥ प्रत्यगात्मनि दृशो वकुञ्चना विश्वमन्नमुदरे वितन्वती। अस्य संहृतिमुखेन दृक्चरी सैव देवि रसचर्वणोन्मुखी ॥३२॥ प्रान्त चित्तमुखतोऽधितस्थुषी स्वस्वरूपमनिकेतमञ्जसा । रौद्रभावकृतवाह्यजृम्भणा गोचरी त्वमसि गन्धहारिणी ॥ ३॥ ब्रह्मविग्रहकलाधिरोहिणी पञ्चवाहवपुषः कलास्तव । सामरस्य घटितोदया शिवे शश्वदुल्लसति सिद्धमण्डलम् ॥ ६४ ॥ १ तेजसा २ वादिना ३ तामजहति ४ वकुण्ठना ५ दिक्चरी ६ प्राप्त ७ त्वमपि ।

·.२० चिद्गगनचन्द्रिका भानुशीतकरवन्हिकुण्डली बिन्दुसूत्रितपरावर स्थला। रुद्रशक्तिरपि कालकर्षिणी त्वत्कपञ्चविधवृत्तिसूचिनी ॥६५॥ घोषबाड़बशिखास्तदुत्तरं बिन्दुनादयुगलं च यत्पदम् । स प्रसाद४ इव पञ्चभिः शिवे त्वां कलाभिरनुक्लुप्तमोमपि ॥ ६६ ॥ इन्दुशूलवृषटकमातृका कालबीजधृतपञ्चभूमिकः। लोकसन्धिविहितध्रुवोदय- श्चिन्मयश्च तव देवि दर्शितः ॥ यज्ज्वरादिपदमम्ब वायुना यां शिखा मधुसपन्नगास्पदा । यानि सामधुनिविष्कस्मृष्टिका पंक्तिरप्यनुकरोति ते स्थितिम् ॥ ८॥ यन्नभः स्फुरति यो मरुत्त्वया- धिष्ठितो विधृतसर्गरुपया । या शिखा यदुतवारियज्ञसू- र्याम्ब पङ्किरपि तैस्तथाविधः॥६६॥ १ रापर २ क्तिरिह ३ जतिथ ४ सम्प्रसाद इह ५ भिदनुकृत्त ६ विष्टसृष्टिता ७ शब्दरू।

·तृतीय विमर्श २१ भूचरी वहसि दण्डतः क्रम मुण्डतोऽपरचतुष्टयी च सा। भोग्यभोक्तृकलनोर्भिसंक्षये सामरस्य रसरोहिनी शिवे ॥ १००॥ यस्त्वनाहतधृतोर्ध्ववारगः स्त्यश्रमूलगगनस्थितस्वरः । तत्र देवि वियदग्रपार्श्वया मध्यगा वहसि पञ्चधा क्रमः ॥ १०१ ॥ पञ्चवर्णमयपिण्डगामिनी मञ्चपञ्चकतनुस्त्वमम्ब या। देवि वर्णनवभासिनः क्रमा सामरस्य कृतपञ्चवृत्तिका ॥ १०२॥ शून्यमम्बमहमुच्यते त्वया यत्त्वमत्र गगने सदोदिता। दिव्यमोघमत उगिरन्त्यसो स्पर्शमुन्झसि हि वामविग्रहा ॥ १०३ ॥ अम्बरस्यपरमागतं शिवे सैवचित्तमनघा स्वभावतः । स्पन्दमेत्य परमं विराजते१० खेचरी१ प्रणतखेचरत्वया१२ ॥ १०४॥ १ दोहिनी २ शुभे ३ हतोर्ध्व ४ पारग-पादग ५ तत्र ६ तो स्वरः ७ विधद ८ इव मासि नि- क्रमा ६ मार्थता सदा १० हिरा ११ चरि १२ चरः सदा ·२२ चिद्गगनचन्द्रिका व्यक्तमक्रम विजृम्भितार शिवे त्वं विसृष्टिभुवनद्वयोदया। सैव संचरसि संश्रिता यदा भूचरी भवसि संज्ञया तदा ॥ १० ॥ स्वं वपुः स्फुरणशक्तिलक्षणं तत्तदर्थमयमम्बिके क्षणात् । सैव चेन्निजपदान्तवर्तिनः संहरस्यथ तथासि दृकचरी ॥ १०६ ॥ प्रत्यगर्पितमुखी भिदा क्षया- बैकरस्यमधिरोपितं त्रिधा । स्वं क्रमं ग्रससि सैव चेदसौ गोचरी खलु महाम्बरान्तगाई ॥ १०७॥ पञ्चसु स्फुरसि देवि वृत्तिषु वन्मयीषु यदि काचन स्वतः। शश्वदाशु निखिलास्तदैव ताः सामरस्यमधिरुह्य भान्त्यमूः ॥ २०८ ।। निर्णिकेतन तयाम्ब खेचरी स्फारिता गगनवामया त्वया। नाद सर्गनिहितखवैभवा दिकचरीस्फुटमधिष्ठिता यया ॥ १०६ ॥ १ म्मिता २ तिनि ३ दिक् चरि ४ दैक ५ क्रिया ६ महीञ्चरान्सगा ७ तन्मयी ८ काच- शश्वतः हस्तथैव १० कामया ११ नाथ ·तृतीय विमर्शः २३ क्षोभमम्ब तव तावदिष्टतो द्वयष्टरश्मितनुनादविग्रहा। बिन्दुभूमिमधितस्थुषी स्फुटा नन्दचक्रविभवासि भूचरी ॥ ११ ॥ दिकचरी त्वमसि बिन्दुभास्करा जृम्भिता बहिरिहाम्बनिर्गता अर्थपञ्चकमलं ग्रसत्यसो भूचरी नयसि निर्विभागताम् ॥ १११ ।। तदिद्वपञ्चकलवह्निविग्रह सप्ततच्छिखमशेषघस्मरम् । मूर्तिचक्रमधिरुह्य दिक्चरी त्वं परा विशसि वाचमद्वया ॥ ११२॥ चेतसः कृतमदास्वजृम्भया त्वं निजं वियदभूमिजग्मुषी। गृह्णती परममम्ब चित्पदं मङ्गलासि विधृताहृतिः परम् ॥ ११३ ॥ अस्वराग्रिमविकासधर्मिणी विश्वचक्रपरिमेलनोद्यमा। भावनादिकलनातिवर्तिनी पञ्चवक्त्रधिपीठमिज्यसे ॥ ११४ ॥ PaamsanamasummentenanuamanamamumanummameeRemmmments १ पदं २ परा ३ कासिध ·चिद्गगनचन्द्रिका १ बिन्दुनाद शशिपीठभास्वरा ज्वालराजभगकालविग्रहा। अस्वराख्यपरमाम्बरात्मिका मङ्गला त्वमसि वात्रयातिगा॥ ११५ ॥ द्वयष्टधामनिलया चितिः शिवे स्फारयन्त्यनिशमात्मनो बलम्। निर्मिकेतनपदा तनोष्यसौ ज्ञानरश्मिविसरंसदोदितम् ॥ ११६ ॥ अन्तरम्बर बहिरप्यमीकरा ये तवाक्षतनवोङ्क एष यः । विग्रहद्वितयमप्यतः परं चिन्नभो नयसि नः करं किणी ॥ ११७ ॥ यत्प्रकृत्यवधितत्त्वमण्डलं क्ष्मामुखं परिमितग्रहास्फुटम् । क्रोधनी त्वमसि सञ्जिहीर्षया मन्त्रमूर्त्तिरिह ते विजृम्भते ॥ ११८ ॥ देवि कार्यकरणास्वयं वपु- स्त्वं त्रिशक्तिविसरदगुणात्मकम् । मान्त्रमुग्ररससंकुलं परं वीर्यमानयसि तजिजहीर्षया ॥ ११६ ।। १ तुल्य २ दृष्टधा ३ परा ४ रङ्गब ५ नवाक्ष ६ हास्पद ७ णाह्वयं+णाद्वयम् ८ णाख्यया ।

·२५ तृतीयविमर्शः ग्रन्ययोऽपि षडुमे यया धृता सा निरावरणचिन्नभः पदा । स्पन्दमूर्तिहृतभेदडम्बरा भैरवी त्वमसि विश्वभेदिनी ॥ १२०॥ अष्टपुर्युदितबीजवासना संहृतिप्रणवरश्मिपुञ्जया। लीढमात्रमुखभेदिता त्वया भूयसे जननि लेलिहानया ॥ १२१ ॥ त्वं पराप्रभृतिवैखरान्तिमो- ल्लेखविस्तरविलापरेनोन्मुखी। देव्यनावरणशम्भुसद्मगा खेचरी भवसि चिदुविकासिनी ॥ १२२॥ वह्निसूर्यशशिधामघस्मरी कुण्डली तटिदिवोत्पतन्त्यसौ। शाम्भवं जननि बिन्दुमध्वना मध्यमेन च गतासि खेचरी॥ १२३॥ मुद्रितस्वकृततत्त्वमण्डला जृम्भते स्वजठरे सदोदिता। वृन्दचक्रगतपञ्चभेदगाव त्वं शिवे दिशसि योगजां श्रियम् ॥ १२४ ॥ १ परा २ मम्बरा ३ पकोन्मु ४ त्वमसि ५ जृम्भिकेऽस्य ज ६ भेदना । ४ ·२६ चिद्गगनचन्द्रिका ज्ञानमम्ब तव भेदितैः स्वरै- स्तैस्तु योग इह षण्ड' वर्जितैः । व्यञ्जनैरुदयते महान्तिक- मन्त्रशक्तियुगलं कहादिभिः ॥ १२५ ॥ बिन्दु चक्र शशिकुण्डली शिखा मूर्तिरम्बरगता चतुर्विधा। शक्तिरत्र कृतशम्भुभेदना षष्टिरम्बरगताश्चतुष्पराः ॥ १२६ ॥ आदिहान्तनिजदेहनिर्गताः षष्टि रत्र चतुरुत्तरा रुचः। खेचरी जठरनिष्ठितास्त्वया मङ्गले परमभेदतः कृताः ॥ १२७॥ ज्ञानदीधितिषु रौद्रदीधिते- मन्त्रदीधितिषु वामयोदितम् । योगदीधितिषु जृम्भतेऽम्बिका ज्येष्ठयेवमथ शक्तिदीधितिः॥ १२८॥ देव्य भेदितकला चतुष्टया शम्भुदीधितिषु दीप्यते स्वरः। मत्स्थितित्वमपि वर्णभेदिनी मङ्गले वहसि यत् प्रधानताम् ॥ १२६ ॥ १ षड्ज २ कयादि ३ खण्ड ४ शक्तिर ५ देवि भे ६ भवसि ।

·तृतीयविमर्शः सर्वदैव सकृदास्थितोदया सर्वतः क्षपितकल्पना भिदा। इत्थमेकवपुषा त्वया निजा स्पारिता महति लक्ष्मचित्विषः ॥ १३०॥ उद्यमप्रथनचर्वणात्मक जागरादिपदमम्ब यतक्रिया। यत्तुरीयमपि तदविलापन भातनुस्त्वमखिलेऽत्र जृम्भसे३ ॥ १३१ ॥ या निकल्परहितोक्षमण्डला- रूढ उल्लसति मातुरम्बिके । प्रागविमर्श इह तन्मुखी प्रथा ज्ञानमर्थ विधृता तनुस्तव ॥ १३२ ॥ ईदृगेतदिति तत् प्रथास्थिते- यो विमर्श उदितोन्तरक्षतः। मन्त्र एष तव वृन्दचक्रगो यन्मुखी भवति तावकी क्रिया ॥ १३३ ॥ भोग्यभोक्तृपरिघट्टनोल्लस- निर्मलप्रमदनिर्भरोदया। लोलिताखिल हृषीकवृत्तिका युक्तिरम्ब तव विश्वमेलिनी ॥ १३४ ॥ १ लक्षचित्पत्तिः २ द्विलापितं ३ जृम्भणे ४ नमत्र ५ एव ६ को ७ लौकिकी ८ ताकुलह लिनि।

·२४ -- चिद्गगनचन्द्रिका ज्ञप्तिमात्रमपनीतवासनं निर्विकल्पमधिरुह्य चित्त्विषा। सामरस्यकृतशाश्वतोदया वं हि शक्तिरधितिष्ठसीश्वरे ॥ १३५ ॥ शून्यमम्ब गगनं हि या महत स्पन्दबीजमनिकेतमीयुषी। लीयते झटिति चित्तया त्वया शम्भुरश्मि वपुषाऽत्र भूयते ॥ १३६ ॥ ज्ञानमम्बसम पूर्णचित्पयो राशिलम्बिलहरी त्वमुच्यसे। तद्विमर्शतदुपा श्रितक्रम- ध्वंसमूर्तिशतमूर्ध्वमण्डलात् ॥ १३७॥ स्त्यायमानशिवचिद्रसात्मक भाववृन्दमधिरुह्य भामयी। खानिलाग्निजलभूमिभासिनी शम्भुतः प्रभृति जृम्भिते शिवे ॥ १३८ ॥ स्फारतावकविमर्शपावक- भ्राम्य माणघनसारभात्मिका । पञ्चदिव्यकुलबीजविग्रहा खत्विषोऽम्ब शिवचिन्नभः प्रदा:११ ॥ १३६ ॥ १ तीश्वरे २ वीयते + पीयते ३ शम ४ तदुपग्रहक्रम ५ तिजित . ६ मण्डला ७ भामया ८ सिनि ६ जृम्भसे १० द्राव्यमाण ११ पदाः ।

·२६ । म तृतीयविमर्शः पञ्चचक्रतनुरेष जम्भते? निर्विकल्पशिवबोधचित्फला । पञ्चसु क्रममहीरुहाः शिवे त्वन्मरीचिषु निरस्तवैभवम् ॥ १४ ॥ बीजमम्ब तव पंचधोदित- स्फारितप्रगुणदेवताक्रमः। सिद्धिदोऽयमपरीतजृम्भणोरे यः प्रकाश इह सोऽन्तचक्रगः॥१४१॥ शंभुधानि पतिताम्बरेश्वरि शक्तिधामनि ततोऽनु खेचरि। भूचरी त्वमनुयोगधाम्न्यतो दिकचरी तदनु मन्त्रधामनि ॥ १४२ ॥ पंचमो झटिति पातकः क्रमा-५ दियुषी स्फुरसि रौद्रवैभवात् । ज्ञानधाम्नि निखिलेशि गोचरी न क्रमस्तव निराश्रये पदे ॥१४३ ॥ ज्ञानतः प्रभृति पंचमं शिवे यत्त्वमत्र परचिन्नभस्तनुः । पंचवाहमयशक्तिगर्भिणी भाससे प्रथनकेतघस्मरी ॥१४४ ॥ - JanA १ जृम्भिते २ सत्फ ३ शिदोऽकमपरीतजृम्भणे ४ ञ्चमं ५ कक्रमा ६ भस्तनः ।

·३० भवति चिद्गगनचन्द्रिका त्वं निरन्तरचिदम्बरात्मिका वेलयाऽम्ब तुलितादयाम्बुधेः। त्वय्यमूटिति संविदापगाः पूर्णतां दधति निर्णिकेतनाः ॥ १४५ ॥ पंचधा प्रनृतवैभवं शिवे चक्रमेतदिह गोचरीकृतम् । विश्वभक्षनिरुपाख्यचिन्मया स्वत्पदाद गलति नैव जातुचित् ॥१४६ ॥ धाम यद मुद्रया समं पातसंविदनिकेतनाश्चये याऽणुभावकविकाकला च यत् सर्वमम्ब तव बृन्दचक्रगम् ॥ १४७॥ अस्वरोल्लसनबीजमग्रिमो क्षीणतो वपुरपाकृतकमः। नाद एष तव विश्वदैशिकः कोऽपि संविदि विमर्श ईश्वरः ॥१४८॥ ग्रन्थिपञ्चकविभेदिनी चितिः पञ्चतारलिपिवृत्तिसूचिता। येयमम्ब परधाम्नि ते तनु- योनिपञ्चकमयी निराकृतिः॥१४६ ॥ ५ १ सनाम् २ भैरवं ३ दिति ४ न्मयं ५ नाश्रये ६ यार्णभावकलिता ७ एव ८ देशिक ।

·तृतीयविमर्शः स्पर्शवर्णमयपञ्चवर्गजै- विस्तरैर्जननि मुद्रिता त्वया। व्यक्ति भेदरचना समन्ततो व्यक्तिधामसहिता जगन्मयी ॥ १५० ॥ आदितः क्रममयीभिरम्ब याः पञ्चभिर्भवति योनिभिः स्वतः। अक्रमक्रममयस्त्वदाश्रयात् सक्रमः स्फुरति सृष्टिलक्षणः ॥ १५१ ॥ केवलं जगति यानिरक्रमो योगमूर्तिरिह ते सतां मता। योनिरत्र महती तदुत्तरा सा यदेतदवभासनं तव ॥ १५२ ॥ शङ्खयोनिरत उत्तरा धृता वृत्तिरम्ब तव यत्तु चर्वणम् । कालविग्रहविलासनं पुनः पद्मयोनिरपि देवि कस्य वा ॥ १५३ ॥ निस्तरङ्गजलधिक्रमा स्थिता कालिधाम्नि तव भेदघस्मरे । दिव्ययोनिरिह खस्वरूपिणी निःस्वभाव उदयः परस्तवः॥१५४॥ १ व्यक्त २ व्यक्त ३ योगि ४ राहता ५ चर्वणा ६ रपि ते विकस्वराः ७ स्वसवरू ८ पदल्तव ।

·३२ चिदुगगनचन्द्रिका स्वस्वरूपमयविश्वमूर्तिक सिद्धगाढपरिरब्धः विग्रहाः। स्पर्शमुक्त मधिरुह्य पञ्च्यते योनयो विधृतमुष्टि मण्डलाः ॥ १५५ ॥ जागरा मुखचतुः पदाद्वयो न्मेषसंस्फुरितमातृलक्षणा। नियाद्वयगतिर्महाखगे द्राक तवाम्ब पतिसिद्धमण्डली ॥ १५६ ॥ कुण्डहृतस्वरचतुष्टये स्थित्तो व्यक्तितः५ प्रभृति यो जगतक्रमः। तस्य गोपक उग्रवैभवो योऽवतार इह साम्ब ते प्रथा ॥१५७ ॥ स्पन्दमूर्तिमविनश्वरं खगं स्पर्शशून्य इह हंसमास्थितेः । ईश्वरस्त्रिपथभक्ष्यधामगो यस्तमम्ब भजते खगेन्द्रताम् ॥ १५८ ॥ प्रातिभं प्रथम उद्यमोऽम्ब य- श्चित्र विश्वरचनादरो द्वयः। कूर्मवृत्तिमनुकृत्य कूर्मत यात्यसौ तव निवेशितः१० पथि ॥ १५६ ॥ १ रब्धि २ मूर्ति ३ वर्तते ४ सृष्टिम ५ व्यक्ततः ६ स्थितः ७ व्योम ८ नोदरे द्वयः ६ कुर्वतां १० विवेशतः।

·तृतीयविमर्श: मेष एष उदयः परो मम छन्दतोक्षतनुतां वहत्युमे । नित्यतुर्यमहिमा ग्रसन्निभं मेष एति तव धाम्नि संस्थितिम् ॥ १६०॥ छन्दतो मम निराश्रये पदे मुक्तबाह्यपदसिद्धकल्पनाः। संविदो वसत यूयमित्यमूः शास्त्यसो तव निरर्गलः शिवे ॥ १६१ ॥ निस्तरङ्गपरमाद्वयप्रथा- मभोनिधौ प्रतिनिवर्तितः२ क्रमः । विश्वमन्नमुदरं नयत्युमे मीन उत्कटविमर्शवक्रगः ॥ १६२ ॥ निर्णिकेतमहिमानिराकृति- स्तावकोऽयमवभासनक्रमः। स्वस्थशक्तिविसरत्समाहितो यत्र सिद्ध निवहोऽम्ब जृम्भते ॥ १६३ ॥ क्षान्तयादिकलिताक्ष५ चक्रगो धीनिरासकृततदविचारणः। खण्डचक्र उदितोऽम्ब ते क्रमो रुद्रसंख्य इह संस्कृतिक्रमः॥१६४ ॥ . १ न्स्यु २ तितक्रमः ३ वक्त्रगः ४ शक्ति ५ क्षोन्नयादिकविसाक्ष ६ संहतिः। ५ ·चिगगनचन्द्रिका निश्चितग्रहनिदेश वर्जितो युक्तययुक्तयतिगतोऽक्रमः परः। सत्पथोदितखधामगः शिवे खण्डचक्रविसरस्तवोत्कटः ॥ १६५ ॥ व्यक्तिमत्तदितरक्रमप्रथा गुप्तकृत्क्षतबहिर्जगत्क्रमः। निर्गतोधमहार्थजृम्भितः संभृतौ जननि तेऽन्वयः क्रमः॥ १६६ ॥ ग्राह्यतद्ग्रहविधातृसंभ्रमो नादयुग्म इह विश्रमोन्मुखः । रुद्रसंख्य इममत्तुमीहते तावके तव मरीचिरम्बिके ॥ १६७ ॥ यो दशेन्द्रियनिविष्ट उद्धृतोऽ- त्यर्थ आत्मजड़भेदविप्लुतः। तत् क्षयाय वत कालकर्षिणे त्वत्समुल्लसति तावकी रुचिः ॥ १६८ ॥ अक्षचक्रनिवहोऽर्कसंख्यया स्वस्वमर्थनिवहो असत्युमे। चिच्चमत्करणनिर्भरा स ते प्रत्यगुल्लसति तत्पदं गतः ॥ १.६६ ॥ १ निवेश २ संहृतौ ३ ते मयक्रमः ४ मिहयो ।

·तृतीयविमर्शः तत्पुनर्भटिति नीतसन्ततिः प्रेक्ष्य देवि नव तुर्यथागमः । निस्तरङ्गपरमाम्बरात्मगां सामरस्यमुपयान्ति दीप्तयः॥ १७ ॥ आदिसर्गसमखण्डवर्जितं स्वस्वरात्मरुचिचक्रगामिनी। व्यक्ततत्परतया स्थितं बहि- स्तावदर्थरुचिचक्रमम्बिके ॥ १७१॥ निर्विकल्पपरमाम्बराश्रयः३ उझितेतरपदास्त्विषस्तव। स्फारिता हि यदि पूर्णतामधात् संभ्रमं जगति बाह्यमीश्वरे ॥ १७२॥ चञ्चला तटिदिवाक्रम परा स्पन्दवृत्ति लहरी तवाऽम्बई या। सोदयात् प्रभृति कल्पनां विना वृत्तिभिस्तिमृभिरुझिता सकृत् ॥ १७३ ॥ अम्ब तत्र फलना पृथकक्रिया दृष्टितः स्वपथगे क्रमे च या। तदुविरूपममलं तनुक्रमोद- योगमुख्यचतुरूमिसंविदम् ॥ १७४ ॥ १ र्यधामलः २ मात्मनाम्बिका+परमाम्बरात्मिका ३ श्रयाः ४ यदि च ५ मयाः ६ तताम्ब ७ गृष्टि + सृष्टि ८ पदगे ६ सञ्चितम् ।

·१ चिद्गगनचन्द्रिका एकमम्ब तव भान्त्यनावृतो द्वादश क्रमचिदुर्मिडम्बरः। सृष्टिकाल्युदयमेति यन्मुखे यं स्फुटो निरवधिनिराश्रयः ॥ १७५ ॥ तस्य देवि हरसंभृते१ वशाद- दुर्निरीक्ष्य तनुरुच्छ्रिताश्रयः। स्वस्वभावविहितर क्रमाक्रमे द्वैधः एष तव चित्विषाश्रयः ॥ १७६ ॥ यो मनोन्मनमनोन्मनीतरः स्वस्वरूपचतुरात्मभावतः । द्वादशैक्यतनुरक्रमक्रमो भैरवस्त्वमसि देवि ते स्थितिः ॥ १७७॥ ब्रह्मविष्णुहरमूर्तितां यतोऽ- भ्येति तत्तव तुरीयमास्पपदम् । व्योम यत् क्रममयी त्वदीरणा धमहेलयखचक्रगा शिवे ॥ १७ ॥ विन्दुगर्भनिहितं त्रिधामगं तद्विशिष्ठमुपरि प्रसर्पति। भेदनानिधनमों यदम्बिके तत्तु मे परमतत्त्वदर्शनः ॥ १७ ॥ ॥ इति श्रीकालिदासस्य कृतौ चिद्गगनचन्द्रिकायां तृतीयो विमर्शः ॥ श्रोः॥ १ संवृते २ निहि ३ द्वैत ४ ञ्चयः ५ तत्वमेवपरतत्वदर्शनम् । :

·चतुर्थविमर्शः चतुर्थो विमर्श सत्वजश्रुतकलावधि त्वया कालवह्निभुवना मरीचयः। भक्षणाय जगतः प्रसारिता यल्लयान्नृभिरणुत्वमुज्झ्यते ॥ १८० ॥ वर्णमन्त्रपदजृम्भया समं याः कलास्त्वदिह तत्वमण्डलम् । यानि तत्र भुवनानि चण्डिके तत्र कृत्स्नमपि गृह्यते स्थितो ॥ १८१॥ तै निरावरणयुक्तिमास्थितै- स्तावकाद्वयविमर्शसाधिता। अन्तराहितषडध्वमण्डपै-- योगिभिर्जननि शश्वदीड्यसे ॥ १८२ ॥ मूलतः प्रभृति पावकाश्रयादप द्वादशान्तनिधनाः शिवे जगत् । वाहतत्प्रथनयोनिषेदुषी मज्जयख तव धाम्नि चित्पदे ॥ १३ ॥ ये निरावरणयुक्तिशालिन- स्तां प्रतिस्फुरति तत्परं नमः। यत्र मेयमितिमातृघस्मरे वासनापि न जगद विभेदगा१० ॥ १८४ ॥ १ सत्वन २ धिस्त्वया ३ यल्ल्या ४ अझिते ५ दह्यते स्मृतौ ६ त्वं नि ७ ण्डले ८ प्रया ६ यत्पथे १० दना ।

·४ चिद्गगनचन्द्रिका वृत्तिसंहरणमेव मातरि व्यज्यते न खलु संस्तुतिक्षयः। तदद्वयं च तव धानिसंभृतं चण्डिकेयमिति चण्डिमा त्वयि ॥ १८५ ॥ भूतयन्त्रनिलयास्तवाम्बिके शक्तयोऽक्षरथवृन्दश्मास्थिताः त्वत्पदं हि विषयामृतासवैः स्वस्ववृत्तिकुसुमैयजन्त्यमूः ॥ १८६ ॥ गोचरीप्रभृतिशून्यपश्चिम भूतषट्कमवमज्य धाम्नि ते। स्वप्रथे प्रमदनिभरापर शक्तयो दधति दर्पमीश्वरे ॥ १८७॥ द्वादशाम्ब करणात्मगौरवै- मातृवह्निविदिते त्वदम्बरे विश्वमेत्य सहसा मरीचयोऽ- नन्ति चिन्मुकुरबिम्बितं जगत् ॥ १८८ ॥ बाह्यमीश्वरि विना सुदर्पणे बिम्बमेतदनुकारिणी तनुः। व्याप्ततामुपयुषि त्वदम्बरे युक्तिमर्हति न बिम्बबाह्यताम् ॥ १८६ ॥ १ मेष २ स्मृति ३ बिन्दु ४ रसैः ५ भातृष ६ प्रभे ७ किरणात्मनोखेः ८ विनाददर्पणो।

·३६ चतुर्थविमर्शः अस्तिवाद्यमिति तत्प्रथेत चेत तादृशप्रथनगर्भिता हि तत्। सरे प्रवेदयषि निष्प्रमाणकं मानमम्ब खलु साध्यते प्रथा ॥ १६० ॥ ईदृगेतदिति चैव मा फलं तत्तथेति हि विमर्श आन्तरः । निर्विबोध उपधानशब्दवत् कर्म सा त्वयि पुटत्रये स्थिताः ॥ १६१ ॥ माययान्तरमपि स्थितं जगद् वर्तमानमवभाति बाह्यवत्। भूतभावियुगलं यथापुर विद्ययाम्ब तव वृत्तिरूपया ॥ १२ ॥ त्वं गुहानिखिलभास गृहनी भामयेन वपुषाऽवतिष्टसे। यच्च यस्तव पतिगुहाशयः प्राणिचक्रमखिलं च यस्य पूः॥ १६३ ॥ भासितं जननि मायया बहि- विम्बमेतदनुकारि मानसम् । मातुरेतदुभयं च विम्बित तावके वपुषि यदुद्वयं स्थितम् ॥ १६४ ॥ १ भग्नि २ तं हि सत् ३ न प्रर्वदयति ४ आन्ततः ५ निर्विवाध ६ त्रयी स्थिता ७ यथान्तर ८ भाव ६ हाश्रयः १० मावनम् ११ विद्यया ।

·चिद्गगनचन्द्रिका वारि वह्निमुकुरादिषु स्फुटः स्वच्छवस्तुषु कुमारि विम्बताम् । मन्त्रिता सह परिच्छदेन यत् तेन बिम्बमनवेक्षितं तव ॥ १६५ ॥ यस्मृतौ स्फुरति वस्तुबिम्बितं स्वप्नसंप्रथमकल्पयोश्च यत् । विम्बवर्जमिह तन्निदर्शना त्वन्निमग्नमुदित जगत्त्वया ॥ १६६ ॥ स्वप्नदृष्टमसदित्यसदवचो दिव्य एष यदिह प्रमाणतः। कल्पनापि न मृषा फलं शिवे यस्थित गरुडभावनादिजम् ॥ १६७ ॥ ख्यातिरम्ब यदि याति पूर्णता- मीहगेतदिति कल्पनामयम् । तत्तथेति हि विमर्श उत्तरो नान्तरेति परिमर्दयोग्यताम् ॥ १९८॥ जपे स्थिति:६ देवि तद्वदनजार्कसोमयोः। मारुते नभसि वा तदाकृति- स्तत्कृतिं च कुरुते हि पूरुषम् ॥ १६६ ॥ ३ अस्मिता यदि धृता १ वहिवारि २ मन्त्रता ३ स्मृतं ४ मयी ५ तत्तदेव ६ अस्मितं यदि धृतं जलस्थले ७ तिश्च ।

·चतुर्थविमर्श कल्पना यदि मृषेति भाषिता धारणा फलति केन हेतुना। देवि संकलनबोधजीविता देवता किमिति तैनी हीयसे ॥ २००॥ तन्न जग्मुरुदधौ स्वयौक्तितो विष्णुरात्मजमदर्शि यच्चितः। तातमम्ब तनयस्य शङ्करो दग्धमेष हि बहिः क्रमस्तव ॥ २०१॥ रूपमेष्यति हयाननं हरे- गोपसंज्ञमगमद् बहिः पुरः। तद्वयं च भजतां बहिः फलं भावि चेन्न सदती तमम्ब या ॥ २०२॥ अक्षरेऽम्ब परमे वियदृचो यत्र यत्र सकला च देवता। तन्न वेदयति चेहचां फल तद्विदां तदिति हि स्फुटा श्रुतिः॥ २०३॥ वह्निभानुशशिविद्युदातपं ज्योतिरिङ्गणनभश्चरादयः। ये स्फुरन्ति हृदयेऽपि सारवाः तैः सदम्बरगतैहि भूयते ॥ २०४ ॥ १ कैर्न २ स्तथा ३ न ४ कुतः ५ याः ६ वारवाः ७ कैस्त्वद । ६ ·१ चिद्गगनचन्द्रिका देशकालमवभासि यादृशं यत्तया नु? भवितुर्विभेदिनः। तत्तया सकलमीक्ष्यते जनंर मत्कृतस्मृतिमवेक्षते क्षणम् ॥ २०५॥ यद्यनत्यदनुभूतिरीश्वरे सा स्मृतिस्तदितिना प्रथिष्यते । संस्तवो घनुभवस्मृतौ स्थित- स्तत्क्षयेऽनुभव एव न स्मृतिः ॥ २०६ ॥ संस्मृतिः सदृशवस्तुबोधिका दृष्ट एव विषयस्मृते रतः। हशिवे विषयभानु विग्रहा तत्रिधा स्मृतिरियं यदाहृता ॥ २०७॥ द्रष्दृदृश्यदृशिलक्षणं जगत् प्राक स्मृतेस्त्वयि तदम्ब संहृतम् । उन्मिषत्यपि पुनस्तदुद्गमे तल्लये निमिषति त्वदिच्छया ॥ २०८ ॥ संप्रमातुरिह जीवितं स्मृति- यत्नतां प्रकटयत्यमुष्य या। या च दृगजननि निह तेन ते . अप्युमे सह पुनर्विरूपताम् ॥ २०६ ॥ १ न ० स्मृतौ ३ विषयः स्मृतेतरः ४ भान ५ तत्प्रथा ६ स्त्वदु ७ सा प्रमा।

·चतुर्थ विमर्शः दृगविधत्त इह विश्वमम्बिके तत्पुनः स्थिरयति स्मृतिस्तव। तन्मिथोपनिहिते निषीदसिर त्वं तु योगतमहीह (?) नाश्रिता ॥ २१०॥ सृष्टिपालननिरोधलक्षणा रूपतां वहसि बिन्दुलक्षणाः । तद्विलक्षणपदात्तमम्बिके चिन्मयी पुनररूपमुच्यसे ॥ २११ ॥ भोग्यभोक्तृमयमा विमर्शगा देव्युमा चिदुदरे दृढां दशाम्। अर्पयन्नलनसोममिश्रण-७ स्तविमर्श- इह भानुजम्भणः॥ २१२ ॥ दृष्टिरूपमिदमम्ब भावित स्थेमरूपकरणांशुभिर्जगत्। स्वादनाख्यमनिकेतयुक्तित- स्त पुनर्लयमयेन चात्मना ॥ २१३ ॥ अक्षमालपशुभेदविग्रहात्१३ त्यागसंस्मृति हृतार्धरूपिणी। त्वत्पदेग्लपितकल्पने लयाद भाति बिन्दुमिति किं न१५ मुद्रया ॥ २१४ ॥ ॥ १ परिहिते २ निषेधसि ३ लक्षणा ४ च्यते ५ गा ६ देवि मां ७ णात् ८ वक्ष ६ सृष्टि १० सोम ११ स्तद्वपुर्लयमनेन १२ मूल + शूल १३ ग्रहा १४ संभृतिध्रु वा १५ नु ।

·चिद्गगनचन्द्रिका यादृशासु निखिलासु सर्वदा सर्वतः स्फुरतिर चित्परा सकृत् । गुप्त भाषितजगदविजृम्भणा मन्त्रतां भजसि तत्वमम्ब सा ॥ २१५ ॥ अक्षमात्रविसरच्छिखं शिवे वह्निमुनमुदरे वितन्वती। ग्रस्तकालतनुभानुमतकला स्वोदये दिशसि शक्तिज़म्मणम् ॥ २१६ ॥ तत्र ते सदसदर्थशून्यता नितिर्जयति यत्र विश्रमः। मातृततकरणगोचरोज्झिता काल्यकालमनुप्तल्लयोऽस्तु मे ॥ २१७ ॥ क्षेपमम्ब वितनोति संख्यया तद्ग्रहश्च सहसा परत्रये । अक्रमः स खलु काल ईश्वरे प्रत्यमुष्य भवती च काल्यसौ ॥२१८ ॥ ते बहिर्धनवृते रुचिस्तमो- हारिणी वहसि हास्यरूपताम् । त्वं च चिन्नभसि माययावृते तद्धि काल्यसि परैस्त्वमीक्षिता ॥ २१६ ॥ १ दशा २ र्वथा ३ रसि ४ गुप्ति ५ नस्त्वमञ्जसा ६ अष्ट मार्ग ७ निवृत्तिर्भवति यत्र विश्रमम् ८ मनुतं लयो ह खे।

·४५ १ चतुर्थविमर्शः द्वादशात्मकविकालघस्मरी कालकाल शिवभूमिका वरा। यादृशी भवति चण्डि तादृशी त्वां विदुः कलितकल्पनापराम् ॥ २२० ॥ यत्कुलं त्रिविधमम्ब तद्भवो यत्प्रकाश उपलक्षितो महान् । तत्र' यन्निखिलकल्पितोर्णवा- स्त्वं यदूमिरसि कृत्यलालसा ॥ २२१॥ उन्मिषन्निमिषदप्युतद्वयं विश्वमेतदुदरे धृतं यया। सा त्वमम्ब लहरी शिवाम्बुधः क्षेपसंप्रकटनग्रहोन्मुखी ॥ २२२ ॥ यः परो निरुपसर्गतः परः स्यान्महानपि च केवलः शिवे । उत्तरश्च विषयात् स च त्वदा- नन्द उल्लसति चिदघनासि यत् ॥ २२३ ॥ विश्वसंहृति पदे लयोज्झिते लीयसे१० यदि निरंशतः शिवे । सृष्टिकाल्यसि यया बहिः पदे क्षिप्तमम्ब जगदाशु गृह्यते ॥ २२४ ॥ १ लगाल २ परा ३ यः प्रका ४ लक्ष्यते ५ यः स्फुटं निखिलकल्पनार्णवा ६ मरिति ७ लीलया ८ पयोत्सवस्तदा । संहति १० यते ।

·४३ ॥ चिद्गगनचन्द्रिका लब्धमास्यपवनं च या हृतं वातचक्रमधितस्थुषी शिवे। निगमागममहो ज्झितान्तरा त्वं स्थित ग्रससि हि स्थिताम्बिके ॥ २२५ ॥ या चरे खान्तरहुताशनिर्गता धामचक्रमवभिन्दती क्रमात् । ऊर्ध्वसोमरसपानदीपिता साऽपि देवि कलये बहिः स्थितम् ॥ २२६ ॥ बहिणोऽण्डरसवदयदन्तरे शब्दतः प्रभृतिचित्रितासनः । अर्थपञ्चकमसौ त्वमुन्मनी सन्धिपूर्वपदकल्पघस्मरी ॥ २२७ ॥ आत्मभावमखिलस्य जग्मुषी त्वं शिवे निरवधिः सदोदिता। भावसंहृतिनिमेषविग्रहा संहृतं कलयसि ह्यनावृतिः ॥ २२८ ॥ स्वैरखेलननिवेशिताः शिवे आत्मनाक्षरुचयस्त्रयोदशः अर्थपञ्चकमयाश्च वेदका- स्त्वं विनीतघनसारमूर्छिताः ॥ २२६ ॥ । १ ब्धसाम्यपवनद्वयाहृतं २ मपोज्झितान्तरे ३ शिखा ४ चित्रवासनं ५ त्मरक्ष । । । ।

·चतुर्थविमर्शः भक्षयन्त्यखिलमलजैः शिवे शक्तिरश्मिभिरिमाश्च मातृभिः। ताश्च संस्मृतमया' महालय रज्यता हरति विश्वविग्रहः ॥ २३०॥ कालपालक मुखं शिवान्तकं विश्वमन्धिपलितोदबिन्दुवत् । पूर्णतां वहति यत्र दीप्तिचिद- घस्मरी त्वमिह साधुकाल्यसि ॥ २३१ ॥ एतदम्ब सदिदन्तु नेति नः शङ्कया हृदि विकल्पलक्षणः । यो यमः स खलु काल्यते त्वया भूतसंयमनकेलिकोविदः ॥२३२ ॥ अम्ब कार्यकरणे नियच्छतः पूर्णचित्पदमहोत्सवत्विषः। जृम्भितस्य हृदये स्वशङ्कया त्वं यमस्य वपुषासि भीषणा ॥ २३३ ॥ वित्तदारमुखभोग्यगामिनी या ममेत्यभिमतिमंदोद्धता। याप्यहंकृतिरनात्मनि स्थिता मृत्युरूपमुभयं तवासनम् ॥ २३४ ॥ १ स्मृतिमहालये परे २ पावक ३ साध्य ।

·चिद्गगनचन्द्रिका विश्वममब कुरुषे तवासनं मृत्युसेचनमखण्डितोदया। चिदुविकल्पमयमन्तरुद्यम गाम नाहितजगत्क्रम नती ॥ २३५ ॥ शाश्वतप्रसरया चिदर्चिषा दीपिता खिलहृषीकमार्गया। अर्थपञ्चकमिदं तमो जगद भद्रमम्ब गमित तवान्तरम ॥ २३६ ॥ वासनास्थितिमयी भवास्पदा त्वं नियोज्य कृतविश्वसंहृतौ । त्वद् भ्र वा कुटिलया शिवेक्षणात् संहृतः खलु भवः सवासनः॥२३७ ।। कुर्वती जननि सृष्टिचित्रता या कला भ्रमति वेद्यमण्डपे । ब्रूहि सा तव कलोन्मुखी यथा त्वं क्रियोल्कुटिलयात्त्य तदा ॥ २३८ ॥ उन्मिषन्निमिषदर्कबिम्बया- नन्तयाम्ब परमार्थमध्यतः । अग्निमूर्त्तिरिह सृज्यते त्वया भक्ष्यतेऽपि च सकृत्प्रभातया ॥ २३६ ॥ १ कालमोहितजगत्रयं प्रति २ दीप्तिता ३ हृता ४ ण्डले ५ तात वलयोन्मुखी यदा ६ वृद्धतः ७ प्रथा ता ·चतुर्थविमर्शः भर्गनाम्न इह भारते शिखा-१ शक्तिरम्ब विषयेन्धनोन्मुखी। शान्तिधाम जुषि याति निवृति खय्यसौ खलु शिवैकपावके ॥ २४०॥ यो मृताण्डनिभमर्थपञ्चक प्राणिनः स्फुरति भामयो रविः। संहृतार्धमनुमन्तराहृतं तं बहिः सृजति चार्थ पञ्चकम् ॥ २४१ ॥ संहृतोर्ध्वनिकरस्मृतादधिर व्यक्तमण्डतनुरम्ब भास्करम् । काललक्षण कला प्रदीप्तये। त्वं हि विश्वरसभक्षमास्थिता ॥ २४२॥ भूतचक्रमधुकोशसंभृतं तत्तदर्थमधु पातुमुत्सुका। यन्मरीचिविषयाः६ सभास्कर त्वद्रुचौ शलभवत्प्रलीयते॥ २४३ ॥ प्राण एष यमकाल उच्यते मध्यवाहतनुरग्निमम्ब यः। रुद्रमेतदुपनोय खं परंभ तत्र सर्गविमुखं करोष्यसौः ॥ २४४ ॥ १ वेनला. २ र्थविग्रहम् ३ स्तुतावधि ४ भास्वर ५ प्रदत्तये ६ विषयं सभास्करः ७ रश्मिरम्ब ८ खण्डदं ६ तनोष्यसौ।

·चिद्गगनचन्द्रिका त्वत्क्रमोपहृतभानुमण्डल क्रोध एष त्रयवह्निरुद्धतः। विश्वभक्षणरसा मरीचयो यस्य भीमविभवास्त्वयाहताः ॥ २४५ ॥ ग्राह्यमत्र पुरतो हरस्य ते यं पुनर्ग्रहणमप्यतुं पुनः। ग्राहकाश्च वरदे मरीचयः तास्त्वदर्पितजगद्विजृम्भणाः॥ २४६ ॥ यः श्मशान इह भूतघस्मरे रज्यतेऽम्ब करवीरनामनि । ग्राहकं अससि तं श्रुतं महा- कालमप्यमहुताशदुग्रहाः ॥ २४७॥ दिक्चरी दशसु दिक्षु या बहि- स्तत्तदिन्द्रियमयीषु जम्भते। अन्तरम्बकरणत्रये च या खेचरी गलसि ते च तत्प्रिये ॥ २४८॥ त्वष्टुरम्ब शिवबोध भास्वतः स्मृष्टितः प्रभृति या मरीचयः। द्वादश क्रमपदत्रयोर्ध्वगा- स्तासु संचरसि वा११ त्रयोदशी ॥ २४६ ।। १ पहत २ एडलं ३ ममयाः स्वबा ४ रन्ति ५ यत् पृथग ६ ततः ७ सति ८ प्यनुहुताशदुर्गहः १रा च करणां तयेच्छया १० वरूप ११ हि ।

·चतुर्थविमर्शः सक्रमाक्रमविमिश्रभावत-१ स्त्वत्क्रमस्त्रितय चारुवीक्षणा। तुर्यरश्मिणविक्रमकभू- स्त्वं क्रमत्रिगुणभीमकायसि ॥२५० ॥ यत्र कालि दश ते कराः स्थिता द्वेच यान्त्युदयमप्यमूर्यतः। तन्नभः श्रयसि सर्वतः परं त्वं प्रकाशशिवचन्द्रिका सती ॥ २५१ ॥ शान्तमम्व यदभिन्नमम्बरं यत्प्रकाशघनमप्यपोद्यते। यद्वयोभयपदस्त्रिरेचना-२ द्यत्रमुक्तनिकरो निलीयते ॥ २५२॥ त्वं पदंत्रितयगर्भितोदयं निर्वपोहमुपगृह्य शङ्करः । एकरस्यलसदक्षयप्रथा नादमुल्लससि सर्वतः शिवे ॥ २५३ ॥ ये विदन्ति तब रूपमीदृशं ये च नित्यकृततल्लयोधमाः। एष तान् प्रतिभवन सुधामयो येऽन्यथा विषमयश्च तान प्रति ॥ २५४ ॥ भास्वतः २ दातिरोचना ३ पदत्रि ४ मर्भतो ५ रम् ।

·चिद्गगनचन्द्रिका यः प्रमजयति मूढचेनस-१ स्तारयत्यपि स एष धीमतः। येन तदभवसुधाम्बुधिः शिवे यज्जुषां वहति निस्तरङ्गताम् ॥ २५५ ॥ अर्थपञ्चकसुधा प्रपूरिते यद्भवामृतनिधौ सुखप्लवे। पद्यतां वहसि संविदिन्दिरा धामवस्तु तदुमे वपुस्तव ॥ २५६ ॥ तत्र पद्मरुचिवेद्यमण्डले३ स्वादुनि प्रकटमेयिवान् लयम्। माययाम्ब पुरुषो निमीलितः त्वद्धियोन्मिपति विद्ययावृते ॥ २५७ ॥ तत्तदर्थदलशोभितं जहन्- निद्रमुल्लसितमम्ब वारिजम् । त्वं विमर्शमकरन्दनिर्भर वीरतां व्रजति यत्र चिन्मयम् ॥ २५८ ॥ त्वं मलत्रयविलापिनी शिवे पूर्णपीठमहमात्मकं श्रिता। शुद्धभानु तनुरद्वयप्रथा नन्दसाररसेवाहिनी सताम् ॥ २५६ ॥ १ तनः ३ यग्भुषां ३ गडपे ४ याकृतिः ५ त्वद्विम ६ पीठता ७ रुदयप्रथाननं । . -- ·चतुर्थविमर्शः सत्सुधाब्धिरसभृत् कलान्तरी गर्भषोड़शकलाजविष्टरम् । प्रेतमुज्झितगमागमं शिव स्मेरहृच्छिरसिज स्वमाश्रिता ॥ २६० ॥ निष्कलङ्कमनवेक्षितंक्षयं यामिनीदिवसतूलजम्भणम् । स्वप्रकाशविनिमग्नचिजडं चन्द्रवम यदि चण्डिके समम् ॥ २६१ ॥ यत्र कुण्डलशिखाकुलस्थिता भवन्त्यकुल विन्दुशालिनः। ते बिदन्ति न तवाम्ब वैभवं पूर्णभानमयविश्वघस्मरम् ॥ २६२ ॥ ज्योतिषाम्ब शिखया स हन्यते पुंसि चैतसिकमुद्धतं तमः। यत्पथप्रथनलक्ष्मपुसितंय तत्वमेव शिवशक्तिरप्यसि ॥ २६३॥ निह तोदितशतार्कदीधिति- च्छन्नचन्द्रशतलक्ष्मचन्द्रकम् । त्वं विभर्षि तत्प्रवेश्य कुरु मामनामयम् ॥ २६४॥ ये वपुरम्ब भात्मक १ स्मेरभूः सरसिजं २ मास्थिता ३ नपेक्षितक्ष ४ ये त्वमण्ड ५ ताः ६ नु ७ यापह ८ पुगवं ६ चन्द्रिक १० त्वत्प्रविश्य ।

·चिद्गगनचन्द्रिका त्वं कुलाख्यशशिभानुपावक त्वं निवेश करणात्मनायिके। संस्मृतासि मुनिचित्तमण्डपे अद्य मे कुरु तवाघिसंस्तवम् ॥ २६५ ॥ पञ्चवाहगतिशक्तिलक्षणे स्त्वन्मुखैरखिलमर्थमण्डलम् । गृहृती मयि निवेश्य चण्डिके या करोषि सहजं तवाध्वरम् ॥ २६६ ॥ त्वत्पदस्मृतिविधूत कल्मषं सर्वतः स्फुरति पूर्णभाधनम्। सिद्धचक्रमिह मोदते शिवे पूर्णिमाष्यहह न तापहा ॥ २६७॥ भूतभाविभवदर्थगर्भितं कालघस्मरमुपास्यते वपुः कालकर्षिणि वहन्ति योगिनः कृष्णतः प्रभृति विश्वरूपताम् ॥ २६८ ॥ स्पर्शरूपरसगन्धरूपज शब्दचिद्वलसभा विभिन्दति । वृत्तिचक्रमकृताः षड़ध्वनो देशकालमयमूर्त्तिचक्रगाम् ॥ २६६ ॥ मे १ भ्राजमान २ अम्ब ३ गत ४ स्फुरित ।

·चतुर्थविमर्शः यत्प्रकाशतमुपञ्चकं पदं तस्य भाव इह यः सतोऽम्बिके । इन्दुवहिरविलक्षणाकुलः त्वं तुरीयपदगाम्यानड्दयसौ॥ २७०॥ अम्ब नन्दति समन्ततः शिवे लोकनेन य उदग्रवैभवः। प्रज्ञया वहति सार्वभौमया यश्च नेत्रमयमर्चिता तव ॥ २७१॥ वृत्तिदीप्तिनयनविलक्षणे- र्वीक्ष्य कालि महिमानुवर्ण्यते। केवलं तदनु वर्णनेऽप्युमे त्वन्मुदे तदपि दासजल्पितम् ॥ २७२ ॥ न त्वमम्व पुरुषश्च नाङ्गना चित्स्वरूपिणि न षण्डतापि ते। नापि भर्तुरपि ते त्रिरूपता त्वां विना तदपि न स्फुरेत्रयम् ॥ २७३ ॥ ईश्वरो जननि चिन्तितः प्रदः कोऽप्पनादिनिधनो महामनाः । त्वत्प्रथा त्वमसि विश्वघस्मरी त्वां ततः क इह भेत्तुमर्हति ॥ २७४ ॥ १ रक्षणं कु २ गाप्पन ३ शिवो ४ नैतृम ५ व्यक्ति दिव्य ६ षो नचा ।

·५६ चिदुगगनचन्द्रिका रक्तशुक्लतनुहंसभेदिनो त्वं पतिश्च तव तत्कृताकृतिः। भानुशाङ्करविभेदतस्तव स्त्री च काप्यपि पुमानिव स्वयम् ॥ २७५ ॥ रूपमम्व तव भास्वरं पुरो वर्णपञ्चक विभेदितं पुनः। त्वद्विमिश्रणमपि ह्यसुस्थित चित्रसंज्ञितमतश्चतुर्विधम् ॥ २७६ ॥ भासनावरणशक्तयधिष्ठितो ज्योतिरञ्जनमथो द्विधा तव । विग्रहाभरणबिन्दुशर्वरी संज्ञ उद्भवभवः स्फुटोदयः॥ २७७ ॥ अञ्जनेन रुचिमिश्रो समे रक्तमुल्लसति तावकं वपुः श्यामनीलतनुताञ्जनेधिके पीतशुक्लतनुता च ते रुचौ ॥ २७८ ॥ सौम्यता तव सिसृक्षया तनोः सा तथाप्यथ रिरक्षिषा यदा। घोरता पुनरियं जिहीर्षया संस्मृतेऽम्ब तव धामिन शान्तता ॥ २७६ ॥ ॥ १ भान २ स्त्रीव काप्यसि ३ निदर्शितं ४ ह्यनु ५ मयो ६ बिग्रको जननि ।

·or चतुर्थ विमर्शः भास्वरे वपुषि सवंगे तव स्पष्टमण्डनिवहो निमज्जति । कालवह्यधिकृतौ शिवे यथा' तत्समुल्लसिरतदीप्तिपञ्जरे ॥ २८० ॥ तावकं त्रिविधरूपवर्जितं गर्भितत्रिविधरूपमम्बिके । चिन्मयं परमरूपलक्षणं रूपमन्तरवभाति तद्वहिः ॥ २८१ ॥ स्त्रीति नाम तव कापि कल्पना स्त्रीतिरूपमयि तादृशी च धीः। वस्तुतस्त्वमसि विश्वविग्रहा तत्परा च चितिरेव शङ्करी ॥ २८२॥ त्वं चतुर्थपदवर्त्तिनी शिवे यद्वितीयमपि तत्पदं स्थिता। योऽपि पञ्चमपदाश्रितः शिवे यस्तृतीयमपि तत्पदं स्थितः॥ २८३ ॥ यत्पदं प्रथममेतदुत्तरे तत्परे तदपि तुर्यगामिनी। त्वं तुरीयतनुराहृतत्रिका पञ्चमं विशसि पूरितत्रिकम् ॥ २८४ ॥ . १ कृता २ यदा ३ ल्लसति ४ शारी।

·५८ चिद्गगनचन्द्रिका अम्बरेश्वरि निराकृतस्तव व्यज्यते निखिल भार कृतित्वतः (?)। सर्वदा स्फुरसि यूयमद्वया- नन्दचित्प्रसरपीठवतिनी ॥ २८५ ॥ न श्रुति च गिरो न चागमाः खण्डवस्तु विनिवेशिताशयाः। त्वां नयन्ति परमेशि तं मखा यागयोगविधयश्च नेदृशी ॥ २८६ ॥ नित्यतादिगुणलक्षिते पदे ज्ञानयोगमुखकल्पनापि ते। अम्ब न त्वदनुभूतिदायिनी खल्लयैकगुरुसंश्रयं बिना ॥ २८७ ॥ व्योमभावविनिविष्टचेतसं प्रातिभं जगदवेक्ष्य निन्दिताः। ते त्वमाविशसि याननारतं त्वन्नयेन गुरुणाम्बवीक्षितान् ॥ २८८ ॥ नित्यता त्वयि विभुत्वपूर्णते हकक्रिये स्वरसगोचरे च ये। तानि तावनियतीव शोषने रागवेदसालाश्च भान्त्यथ ॥ २८६ ॥ + १ मा २ परमेशित।

·चतुर्थविमर्शः व्योमवृत्तिघटितैक्य उल्लस- त्यद्वयो जननि देवतागणः। तावकोद्यमपदेऽपि सर्वगो द्राग्विलापनपदं विनापि ते ॥ २६॥ इत्थमम्ब तव वृतिपञ्चक- स्योदयोद्धुतविभागसंभ्रमः। सर्वदा स्फुरति सर्वतः परं खण्डिलेतरनिजस्वरूपभाक् ॥ २६१ ॥ खण्डितेतरसमस्तगर्भगो यस्त्रिपञ्चविसराश्रयो क्रमः । देवताक्रम उदेत्यनारतं तस्य हि त्वमसि देवजन्मभूः ॥ २६२ ॥ दिव्यवाहविभवोदरस्थितो रश्मिमण्डलसमुद्गमास्पदम् । अव्ययान्तनव हार्णविग्रह (?) संहृतिक्रम उदेत्यकल्पितः ॥ २६३ ॥ लक्ष्यशून्यसहजाश्रमोदया- रम्भपूर्ण निजकोट्यभेदिनी। रश्मिचक्रतनुरश्मितोज्झिता त्वं च गौरि वरपुण्यवासनम् ॥ २६४ ॥ M १ नब्ज।

·चिद्गगनचन्द्रिका अध्वविध्वनिविमिश्रवक्रयो रञ्जबीजमनिकेतनं वरम् । कल्पनैक्यबहुचेदमद्वयं मन्त्रपीठमसि काल्यनर्गलम् ॥ २९५ ॥ स्पन्दमम्ब परिपूर्णमप्यभूः स्पन्दमुज्झितपदं निरावृति। व्योमरूपमखिलक्रमास्पदं पीठमावधिक विद्ययाम्ब या॥२६६॥ अष्टयोनिदलपत्र पूरुषं त्वन्तवृत्तिदलशक्तिपेटिका। त्वं पतिश्च तव लिङ्गविग्रहो रुद्रसिद्धमुनिवृन्दबन्दिते ॥ २६७ ॥ सृष्टितः प्रभृति यच्चतुष्टयं यत्प्रकाशनिभमूर्त्तिवृन्दजम्। यश्च खण्डपदमम्ब पीठगं देहि चक्रनवकं नुतं तव ॥ २६८॥ त्वं नवार्णमनुचक्रविग्रहा स्वोदरार्पितसमस्तदेवताः। देवि सप्तदशवर्णभेदिता त्वं प्रकाशशिवचन्द्रगामिनी ॥२६६ ॥ १ नम्जा ·चतुर्थविमर्शः यः शिवात्प्रभृतिसोमपश्चिम- स्त्वत्क्रमकरसिको गुरुक्रमः। आननाग्रमिह चक्रभानुतो यस्त्वमेतदुभयं त्वया यया ॥ ३००॥ तत्तदर्थपुरुषोधृतक्रमः प्रातिभस्फुरितदिव्यविग्रहम् । अक्रमस्तव वरं पदं शिवे योऽहमद्वयविमर्शलक्षणः ॥ ३०१ । लक्षणन्तदनुसूक्ष्ममिष्यते ज्योतिरात्मकमवर्णमास्थिता। स्थूलमेतदनुवर्ण्य लक्ष्यते भाव्यतो शमयितुं मनोमया ॥ ३०२॥ तत्र शान्तवति पौरुषो मल व्योमवद्गतमवेदया त्वया। सिद्धकार्यकरणं निरंकुशं चिन्मरीचिविसरेण मङ्गले ॥ ३०३॥ सोमपुत्रमपनेष्य मद्गत- स्त्वत्क्रमोऽद्य किमपि स्तुतो मया। ग्रस्तभीषणभवोऽयमम्बिके त्वत्पदाम्बुज विमर्श तेजसा ॥ ३०४॥ मुक्तमेव न मया मयोचितः प्रेरितोऽस्मि तव तर्तिनी त्वया।

·६२
चिद्गगनचन्द्रिका
सिद्धनाथ कृततत्क्रमस्तुतेः
कालिदासरचितां च पश्चिकाम् ॥ ३०५ ॥
यद् विनिश्चयपदं च ते स्तवं
योऽम्ब वेद कुरु तन्मुख जगत् ।
कालिदासपदवीं तवाश्रितः
त्वत्प्रसादकृतबाविज़म्भणः॥३०६ ॥
त्वद्गुणान्यदहमस्तु वे जगत्
तेन मोहमतिरय मुच्यताम्।
पूर्णपीठमवगम्य मङ्गाले
त्वत्प्रसादमकृते मया कृतः ॥ ३०७॥
एष चिद्गगनचन्द्रिकास्तवः
किन्नुवाञ्छितमसूत मां प्रति ।
यः पठेजपति देवि ते स्तुति
योऽर्थमत्र विवृणोति वेत्ति यः ॥ ३०८ ॥
योऽनुगात्यभिनयत्यभीप्सितां
तच्च तस्य कुरु सिद्धिमीश्वरि
काल वर्षिणि शतैस्त्रिभिः स्तुति
तावकीमिह नवोत्तरैः कृताम् ॥ ३०६ ॥
त्रैष्टुभैरहरहः परामृशन्
कालचक्रमतियन् प्रसीदति ।
कर्तुमिच्छति शिवं शिवे नृणां
ज्ञायते तदविचार्य या त्वयाः॥ ३१०॥

·चतुर्थविमर्शः क्षेपधीस्तवन गौरि तत्कृता विश्वराशि कुरु सर्वमीप्सितम्। केवलं मम पुनस्तदीप्सितं सर्वतस्तव मदीक्षणः शिवे ॥३११ ॥ येन खेलन सरोहणार्णवः शश्वदाविशति येन मां शिवः। पूर्णपीठकृतं सिद्धेस्तभावस्तवमादरात वानरार्थ (१) महागुह्यश्रीवत्सो विदधे सतु॥३१२ इति श्रीकालिदासमहाकविविरचिता चिद्गगनचन्द्रिका सम्पूर्णा । श्रोः

·No text on this page.

·महार्थमञ्जरीधृत-चिद्गगनचन्द्रिका वचनानि
है
५३ "
"
७६
७१ ॥
or
हृदगुहामभिलषन्नहन्तया
दृक्रियावपुरदृक्रियात् पदात्।
सन्तमेमि समभावदं शिवं
सख्यहानिरमुना हि सूतये ॥ म० म० २८ पृ०
पूरणात् पुरुषतामुपेयुषि
ईरणेन विविधेन वीरता
योऽयमक्षरगणः प्रपद्यते।
याहमित्युदितवाक् ( परावसा ? परामिधा)
यः प्रकाश उदितार्थविग्रहः ।
द्वौ मिथः समुदिताविहोन्मुखौ
तौ षड़ध्वपितरौ श्रये शिवौ ॥ ,,
अन्तरम्ब बहिरप्यमी करा
ये तवाक्षतनवोऽङ्क एष यः।
विग्रहो द्वितयमप्यतः परं
चिन्नभो नयसि नः करङ्किणी ॥
ज्ञानदीधितिषु रोथु, देति ते
मन्त्रदीधितिषु वामयोदितम्।
योगदीधितिषु जृम्भतेऽम्बिका
ज्येष्ठयेत्थमधिशक्तिदीधिति॥
७३ ॥
११७
६३ ॥
१२८

·१२६ २४८ 87 १०८ ६५ चिद्गगनचन्द्रिकाषचनानि देव्यभेदितकलाचतुष्टयी शम्भुदीधितिषु दीप्यते स्वरः॥ म० म० ६६ पृ० अस्वरोल्लसनबीजमग्रिमो- च्छुनतावपुरपाकृतकमः। नाद एष तव विश्वदेशिकः कोऽपि संहिति विमर्श ईश्वरे॥ ,, पञ्चसु स्फुरति देवि वृत्तिषु त्वन्मयीषु यदि काचन स्वतः। शश्वदाशुनिखिलास्तु देवताः सामरस्यमधिरुह्य भान्त्यमूः॥ १०२, राजनात प्रकृतिरञ्जनाच्च मां राजसंज्ञमनुबोधकर्मणोः। षट् त्वया पृथगमी प्रवर्तकाः पुत्रभावमधिरोपिताः शिवे ॥ चाररावचरुभिर्विभेदितै- मुद्रया च यदुपासनं तव। तदवशेन भजते परम्परा तावकक्रमगता स्फुटीकृतम् ॥ कल्पनापि न मृषाफलं शिवे यत् स्थितं गरुड़भावनादिजम्॥, यत्परो निरुपसर्गतः परः स्यान्महानपि च केवलः शिवे । १०३ ७३ 2 ११०, १२७ १२४॥ २२३ ·१६५ २५४" " 2 २३ चिद्गगनचन्द्रिकावचनानि ६० उत्तरश्च विषयात् सच त्वदा नन्द उल्लससि तद्धनासि यत् ॥म०म० १३१ पृ० वह्निवारिमुकुरादिषु स्फुटं स्वच्छवस्तुषु कुमारि विम्बता। मन्त्रिना सह परिच्छदेन यत् तेन बिम्बमनवेक्षितं तव ॥ मातृमेयमितिसाधनात्मिका त्वत्कृतोन्मिषति या विकल्पधीः । त्वत्स्वरूपमकलङ्कितं तया तस्य देवि विदुषो न मुक्तता ॥ ग्रन्थयो द्विषडुमे यया धृता सा निरावरणचिन्नभः प्रदा। स्पन्दमूर्तिधृतभेदडम्बरा भैरवी त्वमसि विश्वमेलिनी ॥ अष्टपूर्युदितबीजवासना संहृतिप्रवणरश्मिपुञ्जया। लीढ़मात्रमुखभेदया त्वया भूयते जननि लेलिहानया॥ त्वं पराप्रभृतिवैखरान्तिमो लेखविस्तरविलापनोन्मुखी । २६७, G १२० ६४॥ १२१ ६५" " १२२ १ या २ पकोम्स।

·६८ १२३ १ " ३१ चिद्गगनचन्द्रिकावचनानि देव्यनावरणशम्भुसद्मगा खेचरी भवसि चिदविकासिनो ॥म०म०६५ पृ० वह्निसूर्यशशिधामघस्मरी कुण्डली तडिदिवोत्परतन्त्यसौ। शाम्भवं जननि बिन्दुमध्वना मध्यमेन च मतासि खेचरी॥ नादबिन्दुलिपिविग्रहागिर-२ स्त्रित्र ऊर्ध्वगविमर्शशीकराः । संहृतिस्थितिविसृष्टिधामसु व्यापृतस्त्वदध ईश वल्लभे ॥ अम्ब केचिदमृताम्बुचिन्मयी लम्बिकांकुरशिखावलम्बिनीम् । तानुमूलबलयी कृताग्रया जिह्वया कवलयन्तिते कलाम ॥ १०४॥ १४५ ॥ Amm- पतत्यसो २ गिरि।

·योगिनीहृदय टीकायर्या उद्ध तानि चिद्गगनचन्द्रिका वचनानि । ३२ हृ६ पृ० २१२ १० , " " यतक्रियात्मशशिभानुमध्यगे खे चरत्यनलष्ठिधाम्नि यः। यत्तदूर्ध्वशिखरं परन्नभ- स्तत्र दर्शय शिव स्वमम्बिके ॥ योगिनी भोक्तृभोग्यमयगो वि मर्शनाद देवि मां चिदुदधो दृढ़ां दशाम् । अपयन्ननलसोम मिश्रणं तविमर्श इह भानुजृम्भणम् ॥ खनिरस्तसकलक्रियाक्रमे या चितिश्चरति शाश्वतोदया। सा शिवत्वसमवाप्तिकारिणी खेचरीसकलखेदहारिणी ॥ मेयमातृमितिलक्षणं कुलं प्रान्ततो व्रजति विश्वमम्बिके । षण्डवर्जमहिमयुतेः कला बिन्दुसर्गरहिताश्च ये शुचेः। ५ * 7 " ५५ ? ७२ ७२" " १ विसर्गगो २ दुदधे ढां ३ मिनगः ४ सृजति यत्र विश्वमम् ५ स्वराः सर्गविन्दुरहि ।

·SKRIT VIDYA PEETHA FITXONIX * १ चिद्गगनचन्द्रिकावचनानि सर्व एव शशिनः१ कलाः शिवे योनयो बिधृतवीजतः स्वराः ॥ योगिनी ह १०३ पृ० विश्वसनि चिदात्मनीश्वरे पूरणात् पुरुषतामुपेयुषि। ये मनःप्रणिदधुर्महर्षय (स्तान् पतञ्जलिमुखानुपास्महे )॥, ११४ ,, भावनाग ममतीन्द्रियं च य- ल्लक्ष्यमुक्तम् ॥ यत्र यत्र मिलिता मरीचय स्नत्र तत्र विभुरेव जृम्भते। तत्सतां हि नियमावलम्बिना ध्यानपूजनकथा विडम्बना ॥ १४३ ॥ १४६, " LIBRARY R663 N37 11247 SAN luvanuit १ कलाश्च ये योन २ बीजकास्तदा ३ शिवात्म ४ धनुश्चिनहान्तर्गतं नास्ति ५ गम्ये अती ६ तत्सतां निमसभावलम्बनं ।

·सौभाग्यभास्करधृतचिद्गगनचन्द्रिकावचनानि । १६१ पृ० २६ ५२ " भोक्तृभोग्यकरणोर्मिसंक्षये सामरस्यरसदोहिनी शिवे ॥ ललिता न त्वमम्ब पुरुषो न चाङ्गना चित्स्वरूपिणी न षण्ढतापिते । नापि भर्तुरपि ले त्रिलिङ्गता त्यां बिना न तदपि स्फुरेदयम्॥ , मेयमातृमितिलक्षणं कुलं प्रान्ततो ब्रजति यत्र विश्रमम्॥ दृष्टदृश्यहशिलक्षणं जगत् प्राकस्मृतेस्त्वयि तदम्ब संहृतम्। उन्मिषत्यपि पुनस्त्वदुद्गमे त्वल्लये निमिषति त्वदिच्छया ॥ एतदम्ब सदिदं तु नेति नः शङ्कया हृदि विकल्पलक्षणः । यो यमः स खलु कल्पते त्वया भूतसंयमनकेलिकोविदः॥ हृतक्रियात्मशशिभानुमध्यगः खेचरत्पनलदृष्टिधाम यः यत्तदूर्ध्वशिखरं परं नभ- स्तत्र दर्शय शिवं त्वमम्बिके। ८२ १५३ ॥ G १५७ ,

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम् पृष्ठे पत्तो or ७ or Mor w w o ८ ow or २ ध्वे मू० ७ ८ 8 १ 8 या पंक्ती अशुद्धम् अशुद्धम् ४ ०लासी शशधर- मासीशशधर- १६ । हिमहां० हि महां० हठाद्यः हठावः १६ १० स्फुरण श० स्फुरणश सिद्धा सिद्धया ७ त्वदनुपाक्ष्य० तदनुपाख्यः १२ स्तुतिा० स्तुतिव्या० १७ ८ द्वष्टिखं मनुरुमेतवा० १५ समुपा० स्वयमुपा० द्वर्यष्टखं मनुरुमे नवा० २ ०ण ० ०णद्ध० नीराश्रये निराश्रये २ ११ तत्र यो धर महन्तथै० तत्र योदर- १८ १६ शून्यधाम वमति त्वमिष्टित- महन्नयै० शून्यधामवसतित्वमिष्टिता स्फुरवि० स्फुरण २० १४ यां या र्वमू० २० १५ यानि००विष्क० यानिविष्ट० २ यो दयं दयोदयं २० २० पङ्कि० पङ्क्ति० १० सुधामयः सुधाम यत्। २१ नोर्भि नोर्मि० १४ शिवात्मके। शिवात्मिके। २१ रोहि दोहि १६ वाचको वाचकः २१ ११ सिनः ऋ० सि निष्क० कला: २२ १ ०म्भितां० स्मिता ८ पारमेश्वरि पारमेश्वरी २२ १७ ०तन तया. ०तनतया० योनियन्त्रमतिबुद्धिलक्षणाः । २३ १२ परां यो नियन्त्रयति बुद्धिलक्षणः । २३ २० वक्त्रधि० वक्त्रमधि० ६ २० भवस्वयम्। निर्मिके० निनिके० १० ३ यद्वया० यद् द्वया० करणास्वयं करणास्पदं ७ समेयुषि समेयुषी २५ २ चिन्नभः पदा चिन्नभःपदा १० १७ ससृज्यते स सृज्यते २६ २ षण्ड व० षण्डवः करपणे दर्पणे २६ ११ खेचरी ज० खेचरीज० ११ १३ शान्तत शान्तता २६ १६ ज्येष्ठयेव० ज्येष्ठयैव. १२ ७ भास्वतां भास्यता २६ १७ ०कला चतु० कलाचतु० १३ ३ ग्राहकं त्व० प्राहकत्व० २७ २ ना भिदा नाभिदा० १३ সত্যিৰ आस्थितः २७ ४ स्पारिता स्फारिता १४ रोपितः रोपिताः २७ यो वि० १४ १४ वितन्यते वितन्वते २७ १२ मर्थ वि० ०मर्थवि० १४ १८ सामरस्य पद० सामरस्यपदक खानि० १४ १६ ०वेद्य वेदका वेद्यवेदका २८ २० त्वत्वि० त्वत्त्वि० श्रितगुरु० २६६ ०श्वरि ०श्वरी १५ ०मय मयुः खेचरि खेचरी १६ ६ ०वनुषा वपुषा २६ १४ दियुषी दीयुषी 8 भव स्वयम् , 8 या नि० २८ १५ स्वानि० श्रित गुरु० ·-- real पृष्ठे पंक्तो 8 ०धूत क० ८ १ पृष्ठे पंक्ती अशुद्धम् अशुद्धम् कर्णवा र्णव- प्रनृत० प्रभृत कविका कलिता० १ तवालनं तवाशनं है यानिरनमो योनिरक्रमा ४८ गमित ८ गमित ८ तेऽन्वयः क्रमः तेऽन्वयक्रमः ४६ १४ ०त्सुका उत्सुकाः ३४ १५ कालकर्षिणे कालकर्षिणी ४६ १६ ०त्वदु स्त्वद्र० ०पनीय ३४ १८ स्वस्वमर्थनिवहो ४६ १६ ०पनोय स्वं स्वमर्थमिह यो ५० २ य० दुर्ग्रहः ३४ २० गता ५० १२ दुर्गहाः तुर्यथागमः ३५ २ तुर्यधामगः ३ ०श्मिण रश्मिगण करात्मगां निर्व्यपो रात्मगाः ५१ १४ निर्वपो० तस- ३५ है श्रयः ०श्रया- ५२ १ ०चेनस- ०मधात् मधुः क्षितक्षयं क्षितक्षयं ५३ १६ तत्व तन्व० ३६ भान्त्यः पावके ०पावक १ यः धूतक० ३६ चयः ०तमु० ०तम० ३६ १४ मास्पपदम् ०मास्पदम् ४ ०गाम्य न गाभ्यनल ३६ २० दर्शनः दर्शनम् रेत्रयम् रेत्त्रयम् ३७ है स्थितो स्थिती तः प्रदः ०तप्रदः स्तां स्तान् मेदिनो भेदिनी ८ कुसुमैय० कुसुमैर्य० ५६ ०पञ्चक वि० पञ्चकषि निभरा निर्भराः ५७ ३ कालवा० कालवध० ३८ १४ मात र्मातृ० १ निराकृतस्तव निराकृतेस्तव प्रवेदयाषि प्रवेदयति ५८ २ ०लभा कृ ०लभाक साध्यते साधयेत् ३ यूय० येय स्थिताः स्थिता ५८ ६ ०स्तु वि० स्तुवि० प्रथम ०प्रथन नेदशी नेदूशीम् ४० दर्शना दर्शनात् ५८ १६ तावनियतीव शोषने ४१ १२ सदती तमा सदतीतम० तानि वियतीव शोभने ४२ ३ व्यानुभ० व्याऽनुभ० वृतिप० वृत्तिप० ४२ १२ तत्रिधा तविधा गर्भगौ गर्भगो ४२ १६ निहनु तेन निनुते न श्रयों श्रयोऽ ४२ २० अप्युमे अप्युभे पौरुषो पौरुषे ४३ ६ लक्षणाः लक्षणा ६२ मस्तुवै ४४ १ याशातु या दशासु '०साम० ०सादन० ४५ ३ ताशी तादृशीं ६२ १३ स्तुति स्तुति ५ ww ७ मस्तु वै P-canam

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·8 AUG
apore
VERIFIED 1989
VERIFIED---2001

·VEFEL 1 $35
VERIFIED 1989
VERIFIED -- 2001