·१५८४ टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- ०८पा० १०२] वक्तव्यमस्मिनस्येति । तदिदध्यायादौ प्रतिज्ञायते । अय विशेषलक्ष- णमिति । अयेदानी वृत्चारसामान्यातिदेशलक्षणादनन्तरं विशेषलक्षणं वक्ष्यामः । तदुच्यमानं यथाकालं योद्धव्यामिति ॥ १॥ ( सादृश्यविशेषेण नियतप्रकृतितो धर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ २॥) तदेतत्संसपेणवोच्यते-- [२] यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत् ॥ २ ॥ सि. यस्य वैदिकस्य विध्यन्तस्य लिङ्ग किंचित् , शब्दगतमर्थगतं वा वैकृत्यां कर्मचोदनायां, तद्गुणवाक्ये वा दृश्यते । तत्र स वियन्तः स्यात् । कुतः । अर्थसंयोगात् । तस्यार्थस्य लिङ्गस्य तेन विध्यन्तविशे- पणेन संयोगोऽनुभूतपूर्वः। संयोगिनोवान्यतरो दृश्यमान इनरमदृश्य- मानमध्यनुमानायुद्धौ संनिधापयति । अभिधानवद । यथा, अग्निहोत्र- मित्यभिधानं कोण्डपायिनामयने श्रूयमाणं नैयमिकानिहोत्रधर्मान् बुद्धी संनिघापयति । फिमतोऽत्र । एक्दतो भवति । अपूर्ण यद्वाक्यं तत्पूरण- समर्थनाचयोन बुद्धौ सनिहितेनैकवाक्यतां याति । यया दर्शपूर्णमासाभ्यां इति पूर्वः पक्षः। उत्तरस्तु नियमेनेष प्रवर्तते 'अथ विशेषलक्षणम् । इति-एकम्मानि यमेन प्रवर्तत इत्यर्थः । विशेष इस्यसाधारण्यमुच्यते । यदि वाऽनियमेन, ततोऽ साधारण्यं न स्यात् । असाधारण्याभावाच विशेषो न स्यात् । अथवाऽन्यः सूत्रार्थः । विशेषाद्विशेषस्य धर्माः प्रवर्तन्ते । कारस्मात्कारस्येत्यर माह- यस्य लिङ्गमर्थसयोगात् ' इति । संशयस्तु नैव कार्योऽस्मिन् पक्षे ।। १ । तस्यार्थस्य लिङ्गस्य तेन विध्यन्तविशेषेण संयोगोऽनुभूनपूर्वः संयोगिनोचान्यतरो दृश्यमान इतरम दृश्यमानमनुमानानुद्धो संनिधापयती ति-अयुक्तोऽयं ग्रन्थः । कथम् । यथाऽग्निधूमयोः संमन्येऽवगते धूमो दृश्यमानोऽ ग्निमवगमयति, एवं निर्वापादयो न शक्नुवन्त्यनुमापयितुम् । न चामीषा प्रया. जादीमा न संबन्धोऽस्ति । प्रधानेनैव सहामीपा संबन्धः । परम्परसंबन्धे नास्ति तेपी प्रमाणम् । यत्र निर्वापादयो न येरन्, तत्रामयन्यावानादीनामलोधी स्यात् । यथा धूमामावेऽन्यवरोधाभावः, एनमिहा । अयोध्येत, कर्मास्माभिरितिकर्तव्यतायुकं फल साधनं दृष्टम् । इदमपि कर्म । तम्या पीतिकर्तव्यतया भवितव्यम् । (एवं सति दाहोमानामपीतिक व्यता । अयोध्येत - गि प्रतित-पा. १ ( एवनिनितमध्यर।. पाट. अधिनादि । - ·. [१०८पा. १०२] मीमांसादर्शने । यजेतेति विध्यादिः, कथमिति विध्यन्तापेक्षा, अग्न्यन्याधानादिविधा. नकाण्डेन पाठायुद्धौ संनिहितनैकवाक्यतां याति । दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्यामिति । एवं विध्यन्तापेक्षा यो वैकृतो विक्ष्यादिः, सोऽपि वै- दिकेन विध्यन्तेनानुमानाबुद्धौ संनिहितेनैकवाक्यता यास्यति । यथा, सौर्य चकै निपेमवर्चसफाम इति । तत्र कयमिति विध्यन्तापेक्षाया- मनेकविध्यन्तसंनिपातेऽसाधारणेन निपविशब्देन दापौर्णमासिका विध्यन्तसंयोगिना लिङ्गेन तदीयो विध्यन्तः प्रसज्यते । तत्राप्यानेया- घनेकापूर्वविध्यन्तप्रसङ्ग, एकदेवतात्वेन बौषधिना वाऽसाधारण लि- ड्रेनाऽऽग्नेयविध्यन्तो नियम्यते । तदेतदेवं विज्ञायते, सौर्य चकै निर्व- पेयदा यवत् । आमावैष्णवमेकादशकपालं निवपदनीपोमीयवत् । सर्व- त्रैवम् । प्रतिपदाख्याने तु गौरवं परिहद्भितिकारैः सर्वसामान्यः शब्दः परिगृहीतः प्रकृतिवादिति । एवं यत्र सूक्ष्ममपि किंचित्सामान्यं, शब्दो वाऽयों वा, हविर्देवतादि तद्गुणा वा रूपादय उपलभ्येरन्, तत्र तदीयो विध्यन्तः कल्यः । तदेतत्संक्षेपणाच सर्वमुक्तम् । शिष्य- - यदेकदेवतं सत्फल साधनं पुरोडाशद्रव्यकं वा तदितिकर्तव्यतया युक्त दृएम् । इहा- प्येकदेवतत्वात्पुरोडाशद्रव्यक्त्वाच्चेतिकर्तव्यतया भवितव्यम्) । उच्यते । अनुमाना- दितिकर्तव्यतासद्भाव उक्तः । स चाऽऽग्नेयात्मवर्तत इति नैतद्विषयमनुमानम् । अयो- च्यते, येनेकदेवत्यम्य फलं साधयतोऽन्यन्वाधानादि दृष्टमयमपि चकदेवत्या, तस्मादस्य भवितव्यमा यन्वाधानादिभिरिति । तन्न । देवदत्तस्य प्रयोजन साधयतः (शुक्ले वाससी ज्ञाते, यदन्यस्यापि प्रयोजनं साधयतः) ते एव प्राप्नुतस्त्वदीयेन । किंच फलरतोऽहं प्रयाजा दृटा अग्निहोत्रस्यापि फलवत्त्वात्तस्य स्यु । तस्मादनु- मानेनेतिकर्तव्यताया बहुसमञ्जसम् । अत उपमानेन धर्मप्राधि । यतेत्युक्ते--किं, केन, कयामित्याकासात्रयं भवति । तत्र किं, केनेति फलफरणाम्या निराकाक्षीक. ते । कथमिति, अन्यावृत्तायामाकाक्षाया संनिधानेऽनाम्नानादितिकर्तव्यतायास्तुल्यं वाक्यं बुद्धौ संनिधीयते । तत्संनिधापितमात्मीयम संनिधापयति । अनेन द्वारेणा- न्यवाधानाटिकेतिकाव्यताऽनुपज्यते । एवं वैद्यत्र सादृश्यं तत्र धर्माः प्राप्यन्ते । असति साहश्ये नास्ति धर्मप्राधि। -- 1() चिदना रार्गत पाठ चिमास्ति । २ अर्थद्वारेणान्वन्यापानतिवर्तव्यता-पा० ।

·-- १५८६ टुष्टीकासहितशावरभाम्पसमेते [अ०८पा० १२०० हितार्यमुत्तरः प्रपन्नः । श्लोफमप्युदाहरन्ति-- वितीर्य हि महाजालमृषिः संक्षिप्य चानवीव । इष्टं हि पिदुषां छोके समासव्यासघारणम् ।। इति ॥ २॥ (सोमे, ऐटिकधर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] प्रवृत्तत्वादिष्टेः सोमे प्रवृतिः स्यात् ॥ ३ ॥ पू० ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेनति श्रूयते । तत्र विधयन्तं भक्ति चिन्ता । कुतोऽस्मिन् विध्यन्तः स्यादिति । तदुच्यते । प्रवृत्तत्वादिष्टः सोमे प्रवृतिः स्यात् । दार्थपौर्णमासिको वियन्तः सोपे स्यात् । कुनः । वृत्तवात् । दीक्षणीयादिविष्टिपु दापोर्णपासिको विध्यन्तः भऋचः । दीक्षणीयायाम, आतिध्यायां, प्रायणीयायां, पशौ च । वद. नन्तरं सोमः । तत्रापि स एव भवृत्त्या विज्ञायते । यथा, देवदतो भोजयितव्यः, विष्णुमित्रो भोजयितच्या, माठरः कौण्डिन्यो भारद्वाज इत्युत्तरेवपि भोजयितव्य इति प्रवृत्त्याऽनुवध्यते । तस्मादैष्टिका सोमे विध्यन्तः ॥३॥ लिबन्दर्शनाच॥४॥ सस्यैकरावं मयाजानुपानाः, इति च पेटिका धर्माः सोमे दृश्यन्ते । तस्माचास्मिन् ऐप्टिको विध्यन्तः ॥४॥ कृत्स्नविधानाहाऽपूर्वत्वम् ॥ ५ ॥ सि० अपूर्वत्वमेव हि सोमे । स न कृतविदर्मान् गृह्णाति । कुत्तः । कृत्स्स- ननु पैश्माकाङ्क्षायामुत्पन्नायामिविकन्यतासैनिधाने नास्ति । तस्माद्धान्तिरा- काइति । तदाऽसो भान्तो भवति । प्रकृतावप्याकासासद्भावे, इतिकर्तन्यतासं- बन्धः । एवं चेत्प्रकृतिविकृत्योर्न कश्चिद्विशेषः ॥२॥ [॥ ३ ॥ ४ ॥ अत्र सूत्रं माप्यं चोमयमप्ययुक्तम् । न ज्ञायते कियत्येतिकर्तव्यतया निराका. क्षीकृतो मवतीति । अयोच्यते, यस्य संनिधान एको द्वौ बहवो वा पदार्याः समा- सायन्ते, तावत्या निराकाक्षी भवति । एवं सायुपहोमादिभिनिराकाइझीकृतत्वाद. तिदेशो न प्राप्नोति । तत्रैवं वर्णयन्ति-उपहोमाः प्रयानानुयानमध्ये भुतास्तत्समawan , . प्रवृत्तित्वात-पा। प्रवृत्तिलात्-पा० । ३ निराकाहाक्ता-पा० । ४ पट्टोमा- दिति निरा-पा.

·[भ०८पा० ११०३] मीमांसादर्शने । विधानात् । इतिकर्तव्यताविधेर्यजतेः पूर्ववत्वमुक्तम् । विहितेतिकर्तव्य- साफश्वायम् ! यस्पादपूर्वः ॥ ५ ॥ सुगभिधारणाभावस्य च नित्यानुवादात् ॥ ६ ॥ + पदव्यवायेपि कर्षमावनियन्त्रिता एव गृह्यन्ते । एवं वार्यमाने यापूर्वमङ्ग प्राकृतेनासंबद्धं श्रूयते तत्र तेनैव निराकासी भवति । कृस्नविधानताकृतत्वादति- देशो न प्राप्नोति । न चेष्यते । तस्मादन्यथा वर्ण्यते । कथमित्याकाङ्क्षायां यत्र संनिधावानानं निराकाक्षीकरण. क्षम, तत्र तेनैव निराकाक्षत्वाद्भवति कृत्स्नविधानता । इह च संनिपत्योपकारकाः सर्व आम्नायमामा निराकाक्षीकरणसमर्थाः । उपहोमादिषु, संनित्योपकारकापा- वात्कृत्स्नविधानता नास्ति । तस्मात्तत्राऽऽकासा संनिवर्तते । अथवा सादृश्येन विध्यन्तो नियम्यते । न च सोमस्य दर्शपूर्णमासाभ्यां सादृश्यम् । अव्यक्तचोदन. त्वात् । न त्पत्तिवाक्ये 'सोमेन यनेत । इत्यव्यक्तचोदनः । प्रयोगवाक्ये तु देवतानां विद्यमानत्वायतचोदनः। उच्यते । ग्रहणे देवताश्रवणं, न यागे । प्रप्तङ्गात्तु यागं निर्वतयति , म तु तास या प्रति तादणे प्रमाणमस्ति । कथम् । वर्षेन ग्रहणेन देवताः संयुक्ताः, ता यागममिलपन्ति । यागोऽपि देवतामिलापी । तयोः संमन्धोऽर्थाद्भविष्यति । यागोऽपि द्रव्यं गृहन् , तदाश्रितां देवतां गृह्णाति । यथा प्रणयनं त्वर्थमात्म- नितिक साधनमपेक्षमाणं गोदोहनं पुरुषार्थ गृह्णाति । गोदोहनमपि पुरुषार्थ सदाश्रय- मपेक्षमाणं पणयनं प्रसक्तं गृह्णाति । यथा तत्संबन्ध एवमिहापि । तस्मात्तादा- देवतामावः । एवं घेदव्यक्तनोदनः । अत आह सूत्रकारः , ' अन्यकासु तु सोम. स्य ' इति । ननूपांशुयाजस्योत्पत्तिवाक्य देवतामावादव्यक्तता । उच्यते । मन्त्रवर्णात्तत्र देव- तायास्तादर्याव्यक्तचोदनः । अतः सादृश्यामावादपूर्व, फास्त्रविधानादिति-गदा- म्नायते धर्मजातं तेन निराकाक्षत्वादान गृहति ॥ ५ ॥ 1(अ• ७ पा. ४.१०१)। २ उपहोमादिपु-यम नक्षनेण्यादिसनिधायुपहोमा मामागना, तम निरापाक्षाकरणसमर्थसंनिपत्योपधारकागानाम्नामावालविधानाभानापूर्वपदो. मादिमिराबाडक्षा न निवर्तन इत्यादयः । ३ अनुत्पत्तिवाक्ये इति सर्वन पाट । ४ मत्वर्थत्वात- पा.१५ तादादिति-महणाइत्वातानो यागाद्तया देवतागात इत्यर्थः । ६ (८ पा., म. स. १६) ·१५८८ टुप्पीकासहितशायरभाष्यसमेते- [अ०८पा.१०१) सुगभियारणस्य चामावानुवादः सोमे भवति । घृतं वै देना धन कृत्वा सोमपनन् , मुची चाह । तस्मात्मचि मोमधिर्नाऽऽसायते । सोममापेनामिधारयतीति । तदुपपद्यते, यापूर्वः सोमः । अथ दर्श- पूर्णमासप्रकृतिः स्यात् , आध्येनाभिधार्य मुग्भ्यां हयत । ततदर्शन नोपपद्यते । तस्मादपूर्वः॥६॥ विधिरिति चेत् ॥ ७॥ इति चेत्पश्यसि, सुगमिधारणाभावानुवाददर्शनादपूर्वः सोम इति । अय फस्मादर्शपूर्णमासमकृतित्वेन प्रातस्य सुगभिधारणस्य प्रतिषेध- फोऽयं विधिन भवतीति, स्थितायां प्रतिज्ञायां सूत्रेण परिचोद- यति ॥७॥ न वाक्यशेपत्वात् ॥ ८॥ नायं विधिः । करमाद । वाक्यशेषत्वात् । अन्योऽत्र विधिराम्नातः। यदाह, अंशुरंशुस्ते देव सोमाऽऽस्यायतामिति । तस्प वाक्यशेषोऽयम् । फर्य ज्ञायते । तेनाऽऽकाक्षितत्वाव । अवधिपुर्वा एतत्सोमं यदभिपु- ण्वन्ति । यदस्य सुचौ चाह कुर्वन्ति । यचाऽऽऽयमन्तिकमकाः । पदाह, अंशुरंशुस्ते देव सोमाऽऽध्यायतामिति । यदेवास्योधनन्तं क्षुरम कुवेस्तदाप्याययन्तीति । यद्ययमपि विधिः स्याद्वाक्यं मियेत । तस्मान्न विधिः ॥ ८ ॥ शङ्कने चानुपोषणात् ॥ ९ ॥ सोपे शन्ते, यदनुपोय प्रयायाहीच बद्धमेनममुध्मिौके नेनीगर- मिति । दापौर्णमासिके विध्यन्ते सति नियतमुपोपणं स्यात् । तदाऽ- नुपोषणाशङ्कन न युज्यते । अपूर्वस्वे तु मामुपोषणविधानादुपोष्यानु. पोव्य या मयायात् । वशनुपोषणशका पुज्यते । तस्मादपूर्वः ॥९॥ दर्शनमैष्टिकानां स्पात् ॥ १०॥ यच प्रयाजानुयाजाना दर्शनं लिङ्गत्वेनापदिष्ट, तस्यैकशतं प्रया. . 1 यदेपास्याऽऽदातु भुरमधुरस्तदाप्याययन्तीति पा० । र पहिषयानुपोषणात्सोमे-पा। अपूर्वखे वित्यारभ्य-युज्यत लान्सो भन्यः पचित्रास्ति'। लिहत्वेनोपदिष्टमू-पा० ।

·(म०८पा० १०५] मीमांसादर्शने । जानुयाजा इति । तीक्षणीयादीनां सोमायाभूतानां कर्मणा ये प्रया- जानुयाजास्तेषां समुच्चयवचनम् । किं कारणम् । सोमस्यापूर्वत्वात् । तेषां च तावता तत्राभावात् । अङ्गाङ्गमपि च तस्येति शक्यते वक्तुम् । यथा वाजपेयस्य यूप इति । तस्मादपर्वः सोमः ॥१०॥ (ऐन्द्रामादिषु दार्शपूर्णमासिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ४ ॥ ) [४] इटिपु दर्शपर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ॥११॥ सि० इष्टय उदाहरणम्, ऐन्द्राममेकादशकपालं नित्यजाकाम इत्येव- माद्या: 1 तत्र संदेहः । किं दार्शपर्णिमासिको बा, सौमिको वा विध्यन्त उत दापौर्णमासिक एवेति । किं पाप्तम् । अनियमः । दर्शपूर्णमासयो- रपि विध्यन्तोऽस्ति सोमेऽपि । इमाश्चेष्टयो विध्यन्तापेक्षाः । एकेन च विध्यन्न भवितव्यमित्युक्तम् । न च गृह्यतेऽन्यतरनियमे विशेषः । तस्मादनियमः। एवं माप्त उच्यते । इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः । हेतुक्तिः मज्ञात इति । कः पुनरसौ । चोदनायां प्रकृतिलिङ्गसंयोगः । कि पुन- स्तमतिलिङ्गम् । तद्धितेन देवतोपदेशः, कपालबत्ता, निर्वपति शब्दश्च, ऐन्द्राममेकादशकपालं निपेदिति । इत्तरत्रापि तथैव, ऐन्द्रानो द्वादश- कपाल इति । निर्वपत्तिरपि, अग्निहोत्रचण्या हपीषि निर्वपत्तीति । मकृतिलिङ्गेन च विध्यसचिशेष उक्तः, यस्प लिङ्गमर्यसंयोगादिति । तस्यादासपोर्णमासिकस्तासु विध्यन्तः । तच दर्शयति, अयाने मयाजे कृष्णकं जुहोतीति । अलिङ्गास्वपि स्थालीपुलाकवसिद्धिः ॥११॥ आपोमीये पशी दार्शपूर्णमासिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ५॥) ५] पसौ च लिङ्गदर्शनात् ।। १२ ॥ सि. पशवनीपोमीये चित्यते। किं दार्शपीर्णमासिको विध्यन्त उत सौमिक इति । किं प्राप्तम् । तथैव पूर्वपक्षः । तत्रोचरमभिधीयते । पनौ चलिङ्गदर्शनात् । पौ च दार्शपर्णिमासिक एव विध्यन्तः । कुतः । लिङ्गदर्शनानु । एकादश स्थानान्यजाति, एकादशानुयानानिति । तया, सीचमाघारमायार्थ जुह्वा पशुपनतीति । ननु लिमपदिष्ट, दुनः ॥ १० ॥११॥ १ तनभारान-पा० । २ (. ८ पा. १ अ० १ म. १) । ३ पूर्व. पक्षापा । समिनिमुदित पुस्तके पाटा।

·टुप्रीकासहितशाररभाष्यसमेते- [अ०८पा.१०२] सुगभिधारणस्य चाभावानुवादः सोमे भवति । घृतं वै देवा बजे कृत्वा सोममनन् , मुची चाह । तस्मात्माच सोमहविर्नाऽऽसागते । न सोममायनामिधारयतीति । तदुपपयते, यद्यपूर्वः सोमः । अध दर्श- पूर्णमासप्रकृतिः स्यात् , आज्येनाभिघार्य मुग्न्या दृयेत । तपैतदर्शन नोपपद्यते । तस्मादपूर्वः ॥६॥ विधिरिति चेत् ॥ ७ ॥ इति चेत्पश्यसि, सुगभिधारणामावानुवाददर्शनादपूर्वः सोम इति । अय कस्मादर्शपूर्णमासप्रकृतित्वेन प्राप्तस्य सुगभिधारणस्य प्रतिपेध- फोऽयं विधिन भवतीति, स्थिताया प्रतिज्ञाया सूत्रेण परिचोद- पति ।। ७॥ न वाक्यशेषत्वात् ॥ ८॥ नायं विधिः । कस्मात् । वाक्यशेपत्वात् । अन्योऽत्र विधिराम्नासः। यदाह, अंशुरंशुस्ते देव सोमाऽऽध्याय तामिति । तस्य वाक्यशेषोऽयम् । कथं ज्ञायते । तेनाऽऽकाक्षितत्वात् । अवधिपुर्वा एतत्सोमं यदामिपु- ण्वन्ति । यदस्य सुची चाहू कुर्वन्ति । यचाऽऽज्यमन्तिकमका': । यदाह, अंशुरंशुस्ते देव सोमाऽऽप्यायतामिति । यदेवास्याघ्नन्तं चरम कुस्तदाप्याययन्तीति । यथयमपि विधि. स्यादाक्यं मिधेत । तस्मान विधिः ॥ ८ ॥ शङ्कने चानुपोपणात् ॥ ९ ॥ सोमे शडूते, यदनुपोष्य प्रयायाद्रीयबद्धमेनममुध्मिौके नेनीयेर- निति । दापौर्णमासिके विध्यन्ते सति नियतमुपोषणं स्यात् । तदाऽ. नुपोपणाशङ्का न युज्यते । अपूर्वत्वे तु मागुपोपणविघानादुपोभ्यानु पोष्य वा प्रयायात् । तत्रानुपोपणशङ्का युज्यते । तस्मादपूर्वः ॥ ९ ॥ दर्शनमष्टिकानां स्यात् ॥ १०॥ यच मयाजानुयाजानां दर्शनं लिङ्गत्वेनापदिष्टं, तस्यैफशतं प्रया- [६ ॥ ७॥ ८ ॥ ९ ॥ m यदेयारयाऽऽदातु धुरमभुरस्तदाप्याययतीति पा• 1. पर्दिषयानुपोषणात्सोगे-पा. ३ भर्वस स्वित्पारभ्य गुज्यत इससो अप एरिनाति । ४ दिवेनोपदिष्टम् --प. ।

·। [M०८पा० अ०९] पीमांसादर्शने । नतु लिङ्गमपदिष्ट, कुतः पाप्तिः । उच्यते । समाने पशुत्वे सुत्याफालता वैशेषिकं लिङ्गम् । ततः प्राप्तिः ॥ १४ ॥ (पशुगणेवैकादशिनधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ८॥) [८] तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यात्पतिपशु यूपदर्श- नात् ॥ १५॥ सि० इह पशुगणा उदाहरणम् । वसन्ते ललामांस्त्रीन् वृषभानालभते । तया, मैत्रं श्वेतमालभेत, वारुणं कृष्णमपां चौपधीनां च संघावन्नकाम इति । तत्र विचार्यते । किमनीपोमीयस्य विध्यन्त उतैकादशिनाना- मिति । यथोक्तेन न्यायेनामीपोमीयस्य । एवं प्रास उच्यते । तत्पचिर्मणेषु स्यात् । तेषामकादशिनानां भवृत्तिः पशुगणेपु स्यात् । कुतः । प्रतिपशु यूपदर्शनात् । यत्त्रिषु युपे. प्वालभेत वर्धािऽस्मादिन्द्रियं वीर्य दध्यात् , भ्रातृव्यमस्य जनयेदेक- गुप आलभेतेति यूपत्रित्वं प्रतिपिध्यक यूपं सौत्रामण्यां विदधाति । तदुपपद्यते, यदि ऐकादशिनविध्यन्तः । तत्र हि प्रतिपशु यूपाः । अग्नी- पोमीयमकृतित्व एक एव यूप: स्यात् । ततन्नोपपद्यते । तस्मादकाद- शिनानां विध्यन्तः पशुगणेषु ॥ १५॥ ( अव्यक्तयागेद्भिदादिषु सौमिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ९ ॥) [९] अव्यक्तासु तु सोमस्य ॥ १६ ॥ सि. इदं श्रूयते, अभिजिता यजेत, विश्वजिता यजेत, इत्येवंजातीयका यजतयः । तेषु विध्यन्तचिन्ता । किमेषु सौमिको विध्यन्त उत दार्थ- पोर्णमासिक इति । अविशेषादनियमे मासे । उच्यते । अव्यक्तासु तु सोमस्य । काऽव्यक्तता । द्रव्यदेवतस्याभावः । द्रव्यदेवतेन हि यागोऽ- भिव्यज्यते । एताश्चाद्रपदेवताथोदनाः, अभिनिता यजति । एतास्व- व्यक्तास सौमिको विध्यन्तः स्यात् । कुतः । अप कसामान्यात् । सोमोऽस्यव्यक्तचोदनः । ज्योतिष्टोमेन योनि । ननु, सोमेन यो. स्पेषा व्यक्तचोदना । तथाऽपि देवताया अमावादपक्तता । तपा च, श्येने यतेत्यपक्तचोदिते, दीक्षगीयादीनि सोमाङ्गानि दर्श- . १ देणारेन-दति पाठ लिसिने मदिः च दृश्यते ।

·दुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेसे- [अ०८पा० १०४) मासिः । चोदनासामान्याद । किं सामान्यम् । व्यक्तचोदनात्वम् । का व्यकिः । द्रव्यदेवतावत्ता, अग्नीपोमीयं पशुपित्ति । इतरत, ऐन्दं पर इति । अव्यक्तचोदनम्तु सोमः ॥१२॥ (सबनीयादिपशुवसीयोमीवधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ६॥) [६] देक्षस्य चेतरेषु ।। १३ ।। सि. इह पशुबन्धा उदाहरणम् । सबनीयो, निरूढः पशुः, सौम्या- दयव । तेषु किं दार्शपोर्णमासिको विपन्त, उत दक्षस्येति । देश इत्यमीपोमीय उच्यते । दीक्षासंबन्धात् । किं प्राप्तम् । यथोक्तेन न्यायेन दार्शपोर्णमासिक इति । तथा माने, उच्यते । देक्षस्य चेतरेषु पगुषु सवनीयादिश्वनीपोमीयस्य विध्यन्तः । आलभतिचोदनासामा- न्यातु, पशुत्वचोदनासामापाच ! तच्च दर्शयति, वपया मावने चरन्ति, पुरोदाशन माध्यदिने, अङ्गस्तृतीयसवने, इति वपापुरोदाथा. मचारं दर्शयति । भेदेन च तथा कचित, औदुम्बरो यो भवतीति यूपं दर्शयति । तस्मादीपोमीप पशूना प्रातः ॥ १३ ॥ (ऐकादशिनेषु पशुपु सबनीयपशुवर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ७ ॥ [0] ऐकादशिनेषु सौत्यस्य द्वैरशन्यस्य दर्शनात् ॥१४॥ सि. ऐकादशिनाः पशव उदाहरणम् । कृष्णसीर्ष आग्नेय इत्यार पाऽs. नावा: । अन्येपा चं, आमे पेन वापयति, मिथुन सारस्वत्या करोति, मजनयति साम्यनेति । तेषु संदेहः । फिमनीपोमीयविध्यन्त उत सवनीयविध्यन्त इति । कि प्राप्तम् । पूर्वोक्तन न्यायेनानीपोमीपस्पति मासे। उच्यते । ऐकादशिनेषु सौत्यस्य । सौत्य इति सुस्याकालत्वात्सव- नीयमाह।। तदीयो विध्यन्त ऐकादशिनेषु । कुतः । द्वरशन्यस्य दर्श- नात् । अमिष्ठावे द्वे रशने आदाप द्वाभ्यां रशनाभ्यामेक यूपं परिम्पपतीति । अमीपोमीयमकृविस्खे एक करशम् स्यात् । अथ वचन मिदं करमान भवनि । भनिछाद् द्वे दे रशने आदायेत्येतदन विधीयते । यदि रशनाद्वित्वमपि विधीयते तदा वाक्य भियते । तस्मात्तदनयते । , या चोदन-पा-१२ चैवपू-पा० । -- ·[म०८पा०१०९] मीमांसादर्शने । ननु लिङ्गमपदिएं, कुत: प्राप्तिः । उच्यते । सपाने पशुत्वे मुत्याफालता पैशेषिकं लिङ्गम् । ततः प्राप्तिः ॥ १४ ॥ (पशुगणेप्कादशिनधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ८ ॥) ८] नत्प्रवृत्तिर्गणेपु स्यात्प्रतिपशु यूपदर्श- नात् ॥ १५॥ सि. इह पागणा उदाहरणम् । वसन्ते ललामस्त्रिीन् वृषभानालभते । घया, मैत्र श्वेतमाल मेत, वारुणं कृष्णमपा चौपधीनां च संधावन्नकाम इति । तत्र विचापते । किमनीपोमीयस्य विध्यन्त उतैकादशिनाना- मिति । यथोक्तेन न्यायनानीपोमीयस्य । एवं माप्त उच्यते । तत्मवृत्तिर्गणे स्यात् । तेषामकादशिनाना प्रवृत्तिः पशुगणेषु स्यात् । कुतः । प्रतिपशु यूपदर्शनात् । यत्रिषु यूपे. प्वालभेत बहिर्धास्मादिन्द्रियं वीर्ष दध्यात्, भ्रातृव्यमस्य जनयेदेक- यूप आलभेनेति यूपत्रित्वं प्रतिषियकं यूपं औत्रामण्या विदधाति । तनुपपद्यते, यदि ऐकादशिनविष्यन्तः । चत्र हि प्रतिपशु यूपाः । अनी- पोमीयप्रकृतित्व एक एव यूप: स्यात् । वतन्नोपपद्यते । तस्मादेकाद- शिनानां वियन्तः पशुगणेषु ।। १५ ।। (भव्यक्तयागेद्भिदादिप सौमिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥९॥) [५] अव्यक्तासु तु सोमस्य ।। १६ । सि. इदं थुपते, अभिजिता यत, विश्वजिता यजेत, इत्येवं जातीयका यजसया। तेषु विध्यन्तचिन्ता । कियेषु समिको विध्यन्त उत दार्थ- पार्णमासिफ इति । अविशेषादनियमे मासे । उच्यते । अश्यक्तासु तु सोमस्य । फाऽन्यक्तता । द्रव्यदेवतस्याभावः । द्रव्यदेवतेन हि यागोऽ. भिष्पज्यो । एतावादम्पदेवताधोदना, अभिनिया पतीवि । एतास्व. व्यक्तास सौमिको पिपन्तः स्पान् । कुनः । अध्यक्तसामान्पात् । सोमोऽपव्यक्तचोदनः । ज्योतिष्टोपन पति । ननु, सोमन पने?. स्थेपा व्यक्तचोदना । तथाऽपि देवनाया अमावादपक्का ! वा च, श्येने यजेत्यव्यक्तचोदित, दासगीयादीनि सोमानानि दर्ष- ॥१५॥१५॥ गोन-दो पाटो तिरी १ मा वाले।

·१५९४ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०६५/०१/०१२] यति, दीक्षणीयाय द्वादशमानं हिरण्यं दक्षिणा । चतुर्विशतिमानं पाय. णीयायामिति । तस्मात्तासु सौमिको विध्यन्तः ॥ १६ ॥ ( अहर्गम द्वादशाहिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] गणेषु द्वादशाहस्य ॥ १७ ॥ सि. इह, अहर्गणा उदाहरणम्, द्विरात्रादयः शतरात्रपर्यन्ताः । तेषु संदेहः । किं ज्यौतिष्टोमिको विध्यन्त उत द्वादशादिक इति । पूर्वण न्यायेन सौमिकै माप्ते, उच्यते । गणेपु द्वादशाहिको विध्यन्त इति । कुतः । चोदनासामान्यात् । द्वादशाहेन यजेत, द्विराण यजेनेति । अहाशब्दोऽप्यहोरात्रवचनः । रात्रिशब्दोऽपि । एतच्छन्दगतं लिङ्गम् । अर्थगतमपि गणत्वम् । गण एव संघातघर्गणमनुग्रहीतुं समयों, नेकाः । द्वाभ्यां लोपावधति, द्वाभ्यां मांसमित्येतदारभ्य द्वादशोप- सत्त्वं द्वादशाहिक धर्म गवामयने दर्शयति । तस्मादहर्गणाना द्वादशाहः मकृतिः ॥ १७ ॥ (संवत्सरसत्रेषु गावामयनिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ११ ॥) [११] गव्यस्य च तदादिषु ॥ १८ ॥ सि. इह संवत्सरसत्राण्युदाहरणम् , आदित्यानामयनमभृतानि । तेषु चिन्ता, फि द्वादशाहिको विध्यन्त उत गवामय निक इति । पूर्वोक्तन न्यायेन द्वादशाहिके प्राप्तेऽभिधीयते । गम्यस्य च तदादिषु । गब्यमि. ति, गवामयनं ब्रूमः । गोसंबन्धात् । गायो वा एतत्सत्रमासत, इति । तस्य विध्यन्तस्तदादिषु संवत्सरसपु स्यात् । कुन। । संवत्सरसा. मान्यात् । पत्नय उपगायन्तीनि च माहावनिक धर्म संवत्सरसो दर्श- यति । नस्विन उपगायन्तीति च सहस्रसंवत्सरे ॥ १८ ॥ (निकाविनामुत्तरेषु पूर्वनिकायिधर्मानिदेशाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] निकापिनां च पूर्वस्पोत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् ॥ १९ ॥ सि० निकाय शने संघात चौतराधयेणावस्थित उन्यन । स येषां ते निकायिनः । यया, साहसाः, सायस्काः । रोपा पूर्वस्य केचिद्धर्मा आ- 2 १५ muta मासमिति पेवमादिग:---!!!

·०८पा.१०१३] मीमांसादर्शने। नाता । उत्तरे त्वधर्मकाः । तत्र चिन्त्यते । किं ज्योतिष्टोमस्य विध्य- न्त उत प्रथमस्य निकायिन इति । अव्यक्तचोदनत्वाज्ज्योतिष्टोमस्य । इति पासे, उच्यते । निकायिनां च पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् । कुनः । निकायित्वसामान्याद । साहस्राणां साहससामान्यात् । साथस्त्राणां साद्य सामान्यात् । एवं सर्वत्र । पूर्वस्पिश्च साहसे सहस्र दक्षिणामानायोत्तरस्मिन् दर्शयति । यावदस्य साहस्रस्योत्तर गौः स. माहिना भवति, तावदस्मालोकादसौ लोक इति । तथा पूर्वम्मिन् साद्य- स्क्र, साण्डतिसंवत्सरः सोमायणः । स्पर्धमानानामित्यानायोत्तरास्मि- बपि तमेव दर्शयति । स्री गौः सोमक्रयणी व्याहत्ता ह्येषां स्पर्षिता, इति । तस्मात्पूर्वस्योत्तरेषु धर्माः ।। १९ ।। (फलादीनामनतिदेशाधिकरणम् ॥ १३ ॥ ) [१३] कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वारफलनियमकर्तृसमुदायस्यान.. न्वयस्त बन्धनत्वात् ॥ २० ॥ सि० इह फलनियमकर्तृसमुदाया उदाहरणम् । फलं स्वर्गः, नियमो या- वजीविकोऽभ्यासः, कर्ता स्वर्गकामः, समुदायो दर्शपूर्णमासाविति । सत्र चिन्त्यते । किं फलनियमकर्तृसमुदायानां सौर्यादिषु प्रवृत्तिः, नेति । फि माशम् । इष्टिपु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः, इत्यनेन न्यापेन प्रतिरि- ति प्राप्तम् । तया प्राप्त उच्यते । फलनियमकर्तृसमुदायस्यापत्तिः । कुतः । कर्मणोऽत्तित्वाद । तद्ध-धनत्वाच फलादीनाम् । कर्म तावन्न मवर्तते । किं कारणम् । विध्यन्तेन धर्माः प्रवर्तन्ते । न च कर्म विध्यन्तविहितम् । विध्यादिविदितं तत् । तस्मान्न प्रवर्तते । वस्थामवृत्तित्वारफलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्ययः, अप्रवृत्तिरित्यर्थः । कुतः । तद्वन्धनत्वात् । फलं तावत् ; दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति दर्शपू. माससंयुक्तं श्रुतम् । वद्यत्र दर्शपूर्णमासौ, तत्र भवितुमर्हति । न च सौर्यादिपु तो स्तः । अतः वर्गस्यापि तत्राभावः । एवं नियमोऽपि ॥ १९ ॥ सौर्य करणम्य प्रत्यक्षवाकरणान्तरस्याप्रवृत्तिः, आनुमानिकत्वात् । इतिकर्तव्य. ताकाक्षायामितिकर्तव्यताऽतिदिश्यते । न च फलमितिकर्तव्यता | यावजीविको नियमः कर्तृधर्मः, स पुरुषार्थत्यानातिदिश्यते । फलेन व्याप्यमानो यः कर्ता ह १ गयस्कधर्मसामान्यार--पा० । २ (अ. ८ पा० १ ० ४ ०११)1३ सायंकर. पाग-1.1 ·दुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [अ०८पा. १०१५] फर्मवन्धनः । यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यनेलेनि । स दर्शपूर्णमासा- भावे कयं स्यात् । तथा फर्ता कर्मबन्धनः । दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग: काम इति । सोऽपि फयं तयोरसतीः स्यात् । समुदायोऽप्याग्नेयादी- नाम् । तानि सौर्यादिपु न सन्तीति तत्समुदायः कयं तत्र भवेत् ।वस्मा- तेषामप्रतिः ॥ २० ॥ प्रवृतौ चापि तादर्यात् ॥ २१ ॥ अपि च धर्माणां प्रसाचिः कार्या, कर्मण उपकर्तुम् । न च फलादीनि फर्मण उपकुर्वन्ति । फळं तावत्पुरुषस्योपकरोति, न कर्मणः। उक्तं हि, फैलं च पुरुपार्थत्वादिति । नियमोऽपि न कर्मधर्मः । कर्तृधर्मोs. सावित्युक्तम् । कर्तुळ श्रुतिसंयोगादिति । तया, फर्ग स्वर्गकामो न फर्माः । फर्म स्वर्गकामार्थम् । न हि स्वर्गकामः कर्मण उपदिश्यत, स्वर्गकामो यजतति । किं तर्हि । कर्म स्वर्गकामस्योपदिश्यते । स्वर्ग- कामो यजेत, नान्यत्कुर्यादिति । तथा, समुदायो न फर्माण फलाधोंडमी, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतति । एवमेवेषां फर्म- गोऽनुपकारकत्वात्मवृत्तिरनायका स्यात् । तस्मान्न प्रवर्तेरन् ॥ २१ ॥ .- - - - नातिदिश्यते । तेनाशेनान्यत्र प्रधानत्वान्न फत्वर्थः । यः पुनर्यजेतेत्यत्र कर्ता स ऋतुं निवर्तयतीति फत्वर्थः, सोऽतिदेशात्माप्नोति । किंतु यत्र बहवः कर्तारः धूयन्ते, तर तावदानुमानिको नातिदिश्यते । यंत्राप्येकसंख्य तत्राप्यनुवादोऽतिदेशः । तस्मा. दालामाकरिततिदेशो गुण मूतस्यापि । .समुदायः करणपरिच्छेदेनोपकृतवान् । इह परिच्छेद्याभावानातिदेश्यः । समु. दायं च गृहताऽऽग्ने यादयः कार्याः । तें तु क्रियमाणाः स्वर्ग साधयेयुः । तथा सति पचाशुतफलब्यापातः । अपोच्यत, समुदाय गृहन्नान्तरीयकतयाऽऽनयादीकरिष्यति न फलसाधनस्वेन । उच्यते । समुदाय एषां गुणमनः । न च गुण आफूष्यमाणो गुणिनमाकर्षति । अतादात् ।। २० ॥ २१ ॥ तस्मादेपामप्रवृत्तिः-पा०1 २ (१०३ पा. १० ३.५)।३ (०२ पा.४ १०१स.२)1४ तेनांशेनति-फलिरूपेणेपर्यः । ५ भानुमानिफ इति--एकरस्यः पर्ता प्राकृत इति पूर्व दोषः। ॥ योव-पा.७ परिच्छेद्याभावादिति-विकृती सार्यादेः फरणस्येपरवादित्यर्थः। ‘यमाप्यवरकल्पादौ करणयहुपेन परिच्छेद्यलाभ इति मन्यते सदाऽपि प्रत्यक्षसमुदायसद्भावे नाऽऽ- सुमानिकस्य प्राकृतसमुसायस्यातिदेशसंभव इत्यूश्यम् ।

·[१०८पा०१२०१४ मोगांसादर्शने। 1 अश्रुतित्वाच्च ॥ २२॥ अनाऽऽद । याद दर्शपूर्णमाससंयोगात्फलादीनाममवृत्तिः, मयामा दीनामपि तत्संबन्धादप्रवृत्तिः प्राप्ता ! तान्यपि हि सत्संयुक्तानीति । उच्यते । यद्यपि तानि दर्शपूर्णमासयोः श्रुतानि । विध्यन्तेन तु सौर्या- दिवायतिदिष्टानि । फलादीनि तु न विध्यन्तेनासिदिश्यन्ते । वेप यदि प्रत्यक्षा प्रवर्तिका श्रुतिः स्यात् , ततः प्रवतरन् । न चासावस्ति । तस्मादश्रुतित्वान्न प्रवर्तन्ते ॥ २२ ॥ (काम्यगुणाना विकृतावनतिदेशाधिकरणम् ॥ १४) [१४] गुणकामेवाश्रितत्त्वात्मवृतिः स्यात् ॥ २३ ॥ पू० इह गुणकामा उदाहरणं, गोदोहनेन मणयेत्पशुकामस्य, उपास्मै गायता नर इति ग्रामकामाय प्रतिपदं कुर्यादित्येवमादयः । तत्र वि- चार्यते । किं गुणकामानां कृतेषु प्रवृत्तिा, उत नेति । ततः सूत्रणको- पक्रमः । गुणकामेवाधितत्वात्मवृतिः स्यात् । प्रवृत्तिर्गुणकामानाम् । कुतः। श्राश्रितत्वात् । गोदोहनं प्रणयनाश्रितं गोदोहनेन प्रणयेदिति । तच प्रणयनं प्रवर्तते । आश्रये च प्रवर्तमाने तदाश्रितमपि प्रवर्तते । यथा पट आकृष्यमाणे तदाश्रितं चित्रमप्याकृष्यते । यथा च चमसः प्रवर्तते । यथा च, खादिरं वीर्यकामाय यूपं कुर्यादिति । एवं गोदो. हनमपि मवर्तते । गोदोहने च प्रवर्तमाने तदाधिनः कामोअपि प्रवर्तितु- मर्हति । तस्माद्गुणकामानां प्रवृत्तिः ॥ २३ ॥ निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ॥ २४ ॥ सि. नितिर्वा गुणकामानामप्रवृत्तिः । कुतः । कर्मभेदाद । कार्यभेदा- दित्यर्थः । अन्यत्कार्य गोदोहनस्य, अन्यचमसस्य । चमसः क्रत्वों, गोदोहनं तु पुरुषार्थः । तदुक्तं, यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिप्सा- लक्षणाऽविभक्तवादित्यत्र । अक्रत्यर्थः किमर्थं प्रवत् । ऋतूपकाराय हि तस्य प्रवृत्तिः । एवं मतिपदः । तस्मान्न परर्तेरन् गुणकामा॥२४॥ यत्तूपन्यस्तं, यथा खादिरं वीर्यकामाय यूपं कुर्यादित्यत्र प्रवृच्चि- रेक्मनापीति । तत्र मा- ॥ २२ ॥ २३ ॥] यस्त्वयं तदतिदिश्यते । न च गोदोहमादीनां क्रत्वना ॥ २४ ॥ १तन-पा० । २ (भ० ४ ११० १५० १५० २.)। ..

·4 १५९८ टुप्टीकासहिनशाघरमाथ्यसमेते- [अ०८पा० १०१५] अपि वाऽतद्विकारत्वात्वर्थवात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २५॥ अपि ना, एवंविधेषु मवृत्तिः स्याद । कुतः । अतद्विकारत्वात् । न खादिरः फन्दयविकारः । अयमपि प्रवर्थ एव । तदुक्तम्, एकस्य तभयत्वे संयोगपृथक्त्वमिति । प्रापर्यवेत्पलाशवत्यवतेत । तस्मिश्च भवर्तमाने तदाश्रितः कामोऽपि प्रवर्तते । खादिरेण हि स सिध्यति । सच खादिरोऽस्ति । तस्मारकामं साधयिष्यति ॥ २५ ॥ (सोयाग पिपलोनाऽऽदोगद्यधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १५॥) [१५] एककर्मणि विकल्पोऽविभागो हि चोदनैकत्वात् ॥ २६ ॥ सि. सौर्य चकै निद्राह्मवर्चसकाम इति श्रूयते । अस्ति तु प्रकृताव- भिमनद्वयं, चतुदोत्रा पौर्णमासीमभिमवेतूपञ्चहोत्राऽमावास्यामिति । तदिह चोदफेन प्राप्यते । तत्र संशयः। किं सौर्यो यदा पौर्णमास्यां मयुज्यते तदा चतुर्होत्राऽभिम्रष्टव्य', यदाऽमारास्यायां तदा पञ्चहोत्रा, उतोभयत्र विकल्प, चतुहोया या पश्चोत्रा वेति । किं माप्तम् । व्यव- स्यति । कुन: । चौदफानुग्रहात् । प्रकृतो व्यवस्था कृता । इहापि चो- दको व्यवस्था प्रापयति । गोदोहनादि पुरुषार्थत्वाच्चमर्स विकृत्य निविशते । सदिरस्तु त्वर्थत्वान कचि- द्विकरोति । एवं चेत्खदिरः प्रवर्तत एव । तस्मिन्मवर्तमाने तदाधिनः कामोऽपि मवर्तत हत्येतदयुक्तम् । यस्मत्वर्थ तदतिदिश्यते । वीर्यकामो यदि खदिरार्थस्ततः खदिरे प्रवर्तमाने तदाधितत्वात्प्रवर्तते । स च विपतिः , खदिरस्तदर्थः । सदिरः पुरुषार्थवान प्रवर्तत इति चेत् । उच्यते । येन रूपेण ऋत्वस्तेन मतिरिष्यते, न द्वितीयेन ॥ २५॥ सौर्य आमेयादुपमितलक्षितप्रापर्णनैतिकर्तव्यता गृह्णाति । आग्नेयस्य च पौर्णमा- स्याममावास्याया च विद्यामानत्वादशक्यमवधारयितुं, किं पौर्णमास्येतिकर्तव्यता • (अ. ४ पा० ३ ० ३ म०५)17 स च विपरीत इति-अनानिमयो विपरीत द्वितीयेन--पुरपार्थाशैन । ४ पौर्णमास्येति-पौर्णमासीकाटियामेयस्परिधनीतिपत- . - ·- [अ०८पा० १० १६] मीमांसादर्शने। एवं प्राप्त उच्यते । एकस्मिन् कर्मण्यत्र सौर्य विकल्पः । कुतः । अविभागो हि चोदनकत्वात् । एकपा चोदना, सौर्य चकै निर्वपेब्रह्म- चर्चसकाम इति । तत्राविभागो भवति । उभावप्यभिपर्थने माप्यते । तयोरेकार्थत्वात्समुच्चयो न संभवति । तस्माद्विकल्पः। यत्तु, प्रकृती न्य- वस्येति । नासौ कालकृता । किं वईि । समुदायकृता । न च सौर्ये तो समुदायो स्तः । यद्येवमभिमर्शन मेव ताई न पामोति, तयोः समु- दाययोरभावादिवि । अत्रोच्यते । न पामोशि, यदि समुदाययोरभिम- निमुच्येत । तयोस्त्वनभिनष्टव्यत्वात्समुदायिनां तदुच्यते लक्षणया। समुदायिविकारश्च सौर्यः । तस्मात्तत्रापि चोदकः प्रापयति सत् ॥२६॥ ( सौर्ये चरावाने यधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १६ ॥) [१६] लिङ्गसाधारण्याद्विकल्पः स्यात् ॥ २७ ॥ पू० सोय कर्मणि दापौर्णमासिको वियन्त इत्युक्तम् , इटिपु दर्शपूर्ण- मासयोः प्रवृत्तिरिति । सन्ति तु तत्र कर्माण्यानयादीनि । तत्र विचारः । किं यस्य कस्यचिदापौर्णमासिकस्य कर्मणः सौर्य विम्यन्त उताऽऽने- यस्येति । किं प्राप्तम् । विकल्पः । कुतः । लिङ्गसाधारण्याद । सौर्य दार्शपौर्णमासिकविध्यन्तमाप्तौ यल्लिङ्गामुपैदिप्ट, प्रयाने प्रयाने कृष्णलं जुझेतीति, तत्साधारणं सर्वेषां विध्यन्ते संभवति । न च समुच्चयः । तस्मादिकल्पः ॥ २७ ॥ ऐकार्थाद्वा नियम्येत पूर्ववत्त्वाद्विकारो हि ॥ २८ ॥ सि. आग्नेयस्य विध्यन्तो नियम्येत । कुतः । ऐकार्यात् । एकदेवत- स्वादित्यर्थः । आग्नेय एकदेवत्यः । सौर्योऽपि । तेनकदेवतत्वेन . भवन उतामावास्याया. | तस्मागृहामाणविशेषत्वाद्विकल्प. । 'भारतानि हवी- यानिशति' इति विमिमर्शने मन्जस्य कारणवाहिकलम: मासः । यद्यपि काल. पुस्ता गवा हविरन्तरवशेन । कृतौ जाना तयाऽपि विकृतायशन या व्यवस्था कर्व- म् । तज्जायते सार्ये कतरस्याऽऽमेयस्य वर्म. प्रति इति । तम्मागोयाविशेषा- द्विकल्पः ॥ २६ ॥[२७ ॥ १ (अ० ८ पा० अ०४ स. ११)। १ अपदिष्टम्-पा० । ३ अमावास्याया इति-अमा, मानवसंवन्धिनातिकतपते.

·१६०० दुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- [अ० ८पा० १६०१६] लिङ्गेनाऽऽग्नेयविध्यन्तो नियम्येत । पूर्ववत्वात् । पूर्ववानयं सौर्यः पुत्राभिहित विध्यन्तमपेक्षते । विकारोहि । विकृनिरेपा । सर्वाय विकृतयः पूर्ववत्यः । चौदनावाक्यानापसमासत्वात् । सत्र लिङ्गेन विध्यन्तनियमो भवतीत्युक्तम् । अस्ति चैकदेवतत्वं लिङ्गम् । तेनाऽऽने. यविध्यन्तः ॥ २८॥ अश्रुतत्वान्नेति चेत् ॥ २९ ॥ अाऽऽह । स्यादेतदेवं, पत्रकत्वं भूपेत । न तु श्रूयते । कयम् । तद्धितेनायं निर्देशः, सौमिति । तथा, आग्नेयमिति तन वचनव्य- क्तिर्न ज्ञायते, किं सूर्यो देवताऽस्य, उन सूयौं च सूर्यायति । तया, आग्नेयेऽपि ॥ २९ ॥ स्याल्लिङ्गभावात् ॥ ३० ॥ स्पाट्यवस्थितिरेकरवस्य । कुतः । लिङ्गभावात् । लिङ्गपत्रास्ति । किम् । वाक्पशेप एकत्व श्रूयते, सौर्य वावद, अमुभेवाऽऽदित्यं स्वेन भागधेयेनोपधावति, स एवेन ब्रह्मवर्चसं गमयतीति। आग्नेयेऽपि, अङ्गि- रसो वा इत उत्तमाः स्वर्ग लोकमायंस्ते यज्ञवास्त्वभ्यायंस्ते पुरोटाशं फमै भुत्वा प्रसन्तमपश्यं स्तमनुवन् , इन्द्राय धिपस्व वृहस्पतये धियस्त विश्वभ्यो देवेभ्यो ध्रियस्वैति । स दानाह न धिरे। तमनुवन् , अपये ध्रियस्वेति । सोऽत्रवीत, ध्रियेऽहम् । यदानेयोऽटाकपालोऽमावास्याया पूर्णमास्पा चाध्यतो भवति । अग्निमेव स्वेन भागयेन समर्ध- यतीति ॥ ३०॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३१ ॥ अनुवाक्यायामेकत्वाणम् , अमिर्मी दिन इत्याग्नेये, उदुत्यं भातवेदसमिति सोचे । ननु पुनरुक्तमेतङ्गियोपदर्शन मिति । तदु- ज्यते । नेतस्पुनरुक्तम् । एकमात्र चोदनागतम, एक मगलम् । चोद. नागत माप, मन्त्रगत प्राप्तस्य द्योतकमिति ।। ३१ ॥ . ॥२८॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१॥ मम वाप्रति चेत्-पा।

·[अ०८पा० १० १७] मीमांसादर्शने । १६०१ (देवनाघटितसादृश्यापेक्षया द्रव्यघटितसादृश्यस्य बलीयस्त्वाधि- करणम् ॥ १७॥) [१७] विप्रतिपत्तौ हविषा नियम्पेत कर्मणस्तदुपाख्य- त्वात् ॥ ३२ ॥ सि. इदं श्रूयते, ऐन्द्रमेकादशकपालं नि पदिति। क्यो, आग्नेयं पय इति । तत्र संदेहः । किं देवशासामान्यादन्द्रपुरोहाशे सोनाय्यस्य विध्यन्तः, आग्नेये च पयस्योपस्य, देवतासामान्यं बलवत्तरम् । अय हवि. सामान्यादुत्तरत्र सानाय्यस्य, पर्वत्रापधस्य, इविा सामान्य बलीय इति । किं प्राप्तम् । उच्यते । देवतासामान्यं बलीय इति । कुतः । मुरूपत्वात् । मुख्यनियन्त्रिता देवता । ऐन्द्रमाग्नेयमिति । जयन्पनिय. त्रितं इषिः। तयोपिरोधे मुख्यानुग्रहो न्याय्यः । मुख्यस्याविरुद्धमा वृत्तित्वाव । जघन्यस्य तु मुख्येन विरुद्धा प्रवृत्तिः । तस्मादेवतासामा- न्य बळीय इति मासे, मः। विप्रतिपत्तो हविपा नियम्त । विमतिपचावेतस्यां हविदेवतयो, इविषा विध्यन्तो नियम्येव । कुतः । कर्मणस्तदुपास्यस्वात् । कर्म देवता प्रति व्यस्पोत्सर्गः । स च इविपूपारुपायते, उपलभ्यत इत्यर्थः । इविस्त्यज्यपानं दृश्यते । किमतः । अतो हविः कर्मणः प्रत्यासनम् । प्रत्यासत्तिय लिङ्गम् । ननु देवताऽपि यागेन संबद्धा । न तया विना यागो भवति । उच्यते । सत्यं संबद्धा। आरादुपका- रिणी तु सा । नासो त्यज्यते । तस्माहिरङ्गम् । अतो हवि:सामान्य बलीयः॥ ३२॥ तेन च कर्मसंयोगात् ॥ ३३ ॥ तैम च हविपा संयुज्य कर्म चोयते, ऐन्द्रम् , आग्नेयमिति । हविः- प्रधानः शब्दः । किमतः । अतो हविरत्र युद्धौ संनिहित, तल्लिंङ्ग भ- पति । यथा धूमो बुद्धिविषयतामापन्नोऽनलिझं, न विद्यमानः ॥३३॥ ननु देवताऽस्यत्र श्रूयते, ऐन्द्रमानेयमिति । उच्यते- १२ ॥ ३३ ॥ १ तथेटि पवित्रालि २ सनायस्य विस्वन्त:--पाक । ३ मावियमानः-पा.! ३०१ ·१६.५ टुष्टीकासहितशावरंभाष्यसमेने- [अ०८पा० १० १८1 गुणत्वेन दैवताश्रुतिः ॥ ३४ ॥ विशेषणत्वेन देवता श्रूयते, इविविशेष्यत्वेन । विशेष्पं च बुद्धौ सं. निहितं भवति, न विशेषणम् । तद्विशेष्यं विशेष्य निवर्तते । कथं ज्ञायते । विशेष्यानुबन्धसंयोगात् । यथा राजपुरुपः पूज्य इत्युफे पुरुषः पूज्पो गम्यते, न राजा । एवमिहापि, ऐन्द्रं पप इत्युक्ते हषिर्बुदौ संनिधीपते, न देवता ! यञ्च बुद्धौ संनिहित, तल्लिङ्गमित्युकम् । तस्मादविःसा- मान्यं पलीयः । अन ऐन्द्रे पुरोडाश आग्नेयस्य विध्यन्तः । आमेये च पयसि सांनारपस्येति । गुणत्वेन देवताश्रुति:-इत्येतस्य सूत्रस्पापरा व्याख्या । इदं पदो- तरं सूत्रम् । यदुक्तं हविःसामान्य बलीय इति, नैताक्तम् । देवता. सामान्य चलीय इति । कुतः । सर्वोऽयं प्रयासो देवताराधनार्य एर। साऽस्य प्रसन्ना फलं ददाति । एवं श्रूयते । तृप्त एवैनपिन्द्रः प्रजपा पशुभिस्तर्पयतीति । यवेन्द्रस्य प्रसादनोपाय इति शाता, पुनरपीन्द्र प्रसादयितव्ये स एवाऽऽस्येयो भवति । तस्मादेवतासामान्यं बलीय इति । अत्र यूपः । स्यादेतदेवं, यदि देवतातः फलं स्यात् । यागातु फलं, स्वर्गकामो यनेतेति श्रूयते । यत्तु, तृप्त एवैनमिन्द्रं इति । तत्रेद- मुच्यते । गुणत्वेन देवताश्रुतिः । यागे गुणभूना देवता । तस्या दातृत्वं स्तुत्योच्यते । यथा, अमात्पेन मे ग्रामो दत्तः, सेनापतिमा में ग्रामो दत्त इति । न चामात्यः सेनापतिर्वा ग्रामस्प प्रभवति । रानव प्रभवति । इतरस्मिन् गुणभूते स्तुत्या दातृत्ववादः । तस्माद्ययोक्तेनैव न्पायन इवि:सामान्यमेव बलीय इति ॥ ३४ ॥ (णमनरावाशेयधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १८ ॥ [२८] हिरण्यमाज्यधर्मस्तेजस्त्यात् ॥ ३५॥ पू. माजापत्यं घृते घर निर्वच्छतकृष्णलमायुकाम इति श्रूयते । तदि- रण्यमाज्यधर्मः स्यात् । उपांशुयाजविध्यन्तस्वत्र भवेत् । कुनः। तेज- ॥ ३४ ॥ दिशा•ि १ धर्गा --- ।

·. [अ० ८५०१०१९] मीमांसादर्शने। स्त्वसामान्यात् । तेजस्त्वं सामान्यम् । हिरण्यमश्मनां तेजः । आज्य- मापि गां सार इस्पर्यः । अथवा हिरण्यमपि तेजस्वित्वादुज्ज्वलम् । भाज्यमपि स्निग्धत्वादुज्ज्वलमेव । वस्मात्सामान्यादुपांशुयाजधर्मा शत-- कृष्णळधरुः॥३५॥ धर्मानुग्रहाच ॥ ३६ ॥ हिरण्ये च बहव आज्यधर्मा अनुगृह्यन्ते, अवेक्षणादयः औषधधर्मा. स्तु हीयेरन् , अवहन्त्यादयः । तस्मादप्याज्यधर्माः ॥ ३६ ॥ औषधं वा विशदत्वात् ॥ ३७॥ सि । अथवा, औषधस्य हिरण्ये विध्यन्तः । कुनः । विशदत्वात् । हिर- ज्यमपि विशदम, औषधमपि विशदम् । कः पुनरनयोः सामान्ययोर्वि- शेषः । न खलु कचित् । किंतु विशदत्वस्य कारणटूयमुपोदलकम् । तेजस्वितायास्तद्धर्मानुग्रह एकः ।। ३७ ।। चरुशब्दाच ॥ ३८ ॥ चरुशब्दयात्र भवति, प्राजापत्य चमिति । चरूशब्दचौपधस्य वक्ता, तहलवदीपघस्य लिङ्गम् ॥ ३८ ॥ तस्मिंश्च श्रपणश्रुतेः ॥ ३९ ॥ तरिम श्वाऽऽज्ये श्रपणं श्रूयते, घृते अपयतीति । फिमतः । अत एतद्भवति । औषधविध्यन्तेन श्रपणं प्राप्यते । तत्र फेवलमाज्यं विधा- यिष्यते । आज्यविध्यन्ते तु थपणमाज्यं च विधीयेयाताम् । तथा धाक्यं भिद्यत तस्मिश्च श्रपणश्रुते:- इत्येतस्यापरा व्याख्या । आह । साक्षादेवे- हाऽऽज्यं श्रूयते । तस्मात्तस्य विध्यन्त इति । सत उत्तरमिदम् । तस्मिंश्च श्रपणश्रुतेः । दार्शपौर्णमासिकं श्रपणं तस्मिथाऽऽज्ये श्रूयते । गुणगतं तत्सामान्यम् । हविर्गवं तु वैशचं, चरुशब्दश्च । तस्मात्ते बलवती ॥३९॥ ( मध्दकयोरुपांशयानधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १९॥) [१९] मधूदके द्रवसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ॥ ४० ॥ पू० चित्रायामिष्टी श्रूयते, मधु घृतं पयो धाना उदकं तण्डुलास्त- ॥ ३५ ॥ ३६ ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९॥] १ मारमित्यर्थ.- ·टुप्टीकासहितशावरंभाष्यसमेते- [सं०.पा. १०९८ गुणत्वेन देवताश्रुतिः ॥ ३४ ॥ विशेषणत्वेन देवता श्रूयते, इविविशेष्यत्वेन । विशेष्य च बुद्धौ सं. निहितं भवति, न विशेषणम् । तद्विशेष्यं विशेष्य निवर्तते । कयं ज्ञायते । विशेष्यानुबन्धसंयोगात् । यथा राजपुरुषः पूज्य इत्युक्ते पुरुषः पूज्यो गम्यते, न राजा । एवमिहापि, ऐन्द्र पप इत्युक्ते हषिर्बुदो संनिधीयते, न देवता । यच्च बुद्ध। संनिहित, तल्लिङ्गमित्युक्तम् । तस्मादविसा- मान्यं पलीयः । अत ऐन्द्रे पुरोडाश आग्नेयस्य विध्यन्तः । आग्नेये च पयसि सानाय्यस्येति । गुणवेन देवताथुतिः-इत्येतस्य सूत्रस्यापरा व्यारूपा । इदं पदो- तरं सूत्रम् । यदुक्तं हविःसामान्यं पलीय इति, नेताकम् । देवना. सामान्य पलीय इति । कुतः । सर्वोऽयं प्रयासो देव ताराश्नार्य एव । साऽस्य प्रसन्ना फलं ददाति । एवं श्रूयते । तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रनया पशुभिस्तर्पयतीति । यश्वेन्द्रस्य प्रसादनोपाय इति ज्ञाता, पुनस्पीन्द्र प्रसादयितव्ये स एवाऽऽस्थेयो भवति । तस्माद्देवतासामान्यं पलीय इति । अत्र ग्रूमः । स्यादेतदेवं, यदि देवतातः पालं स्यात् । यागातु फलं, रचर्गकामो यजेतेति श्रूयने । यत्तु, तृप्त एपेनमिन्द्र इति । तत्रेद- मुच्यते । गुणत्वेन देवनाश्रुतिः । यागे गुणभूना देवता । तस्पा दातृत्व स्तुत्योच्यते । यथा, अमात्येन मे ग्रामो दत्तः, सेनापतिनामे ग्रामो दत्त इति । न चामात्यः सेनापतिर्वा ग्रामस्प प्रभवति । राजैत्र प्रभवति । इत्तरस्मिन् गुणभूते स्तुत्या दातृत्ववादः । तस्माद्ययोक्तेनैव पायेन इविःसामान्यमेव बलीय इति ॥ ३४ ॥ (कृष्णकनरापाशेयधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] हिरण्यमाज्यधर्मस्तेजस्वात् ॥ ३५ ॥ पू. मामापत्यं घृते चरुं निपेच्छतकणलमायुकाम इति श्रूयते । तदि- रण्यमाज्यमा स्यात् । उपाशुपानविध्यन्तस्तत्र भवेत् । कुनः । वेन. ॥ ३४ ॥ १ रोप सि-पा. १२ पापा ।

·[अ०प०१२०१९] मीमांसादर्शने । रत्वसामान्यात् । तेजरत्वं सामान्यम् । हिरण्यमश्मनां तेजः । आज्य- मपि गवा सार इत्यर्थः । अथवा हिरण्यमपि तेजस्वित्वादुज्ज्वलम् । आज्यमपि स्निग्धस्वादुज्यतमेव । तस्मात्सामान्यापाशुपाजधर्मा शत-- कृष्णलयः॥३५॥ धर्मानुग्रहाच्च ।। ३६ ॥ हिरण्ये च बहव आज्यधर्मा अनुगृह्यन्ते, अवेक्षणादयः । औपधधी स्तु हीयेरन् , अवहन्त्यादयः । तस्मादप्याज्यधर्माः ॥ ३६॥ औषधं वा विशदत्वात् ॥ ३७॥ सि. अथवा, औपधस्य हिरण्ये विध्यन्तः । कुत्तः । विशदत्वात् । हिर- ण्यमपि विशदम, औषधमपि विशदम् । का पुनरनयोः सामान्ययोर्वि- शेषः । न खलु कश्चित् । किंतु विशदत्वस्य कारणद्वयमुपोहनकम् । तेजस्वितायास्तद्धर्मानुग्रह एकः ॥ ३७ ॥ चरुशब्दाच ॥ ३८ ॥ चरुशन्दश्चात्र भवति, प्राजापत्यं चमिति। चरूशब्दचौपयस्य वक्ता, तहलवदीपस्य लिङ्गम् ॥ ३८ ॥ तस्मिंश्च श्रपणश्रुतेः ॥ ३९॥ तस्मिश्वाऽऽज्ये श्रपणं श्रूयते, घृते अपयतीति । किमतः । अत एतद्भवति । औषधविध्यन्तेन श्रपणं प्राप्यते । तत्र फेवलमाज्यं विधा- यिष्यते । आज्यविध्यन्ते तु अपणपाज्यं च विधीययाताम् । तथा वाक्यं भिधेत। तस्मिश्च श्रपणश्रुतेः- इत्येतस्यापरा व्याख्या । आह । साक्षादेवे- हाऽऽज्यं श्रूयते । तस्मात्तस्य विध्यन्त इति । तत उत्तरमिदम् । तस्मिंश्च श्रपणश्रुतेः । दार्शपौर्णमासिकं श्रपणं तस्मथाऽऽज्ये श्रूयते । गुणगतं तत्सामान्यम् । हविगतं तु वैशचं, चरुशब्दश्च । तस्माते बलवती ॥३९॥ (मधूदकयोरुपांशुयानधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १९ ॥) [१९] मधूदके द्रवसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ॥ ४० ॥ पू० चित्रायामिष्टौ श्रूयते, दधि मधु घृतं पयो धाना उदकं तण्डुलास्त- ॥ ३५ ।। ३६ ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९॥ १ सारमित्यर्थःपा.

·१६.४ टुप्टीकासहितशापरमाप्यसमेते- [अ०८पा० ११० १९] संघर्ष प्राजापत्यं भवतीति । सत्र, यदफे पयोधिकारः स्यात् । कुतः। द्रवसामान्यात् । वे च मधूदफे, पयोऽपि द्रवम् ॥ ४० ॥ प्रथमपादान्ते--मधूदफे देवसामान्यात्पयोविकारः स्यात् । मेदिति सर्वनान्त्रिकवचनान्तेन यत्परामृश्यते तदेवतासंबन्धि | न न पानादीने परा- मृश्यन्ते । यदि च परामस्यरंस्तानीति बहुवचनं स्यात् । यदि वा तत्तदिति बदिसा- निर्देशः । तस्मान्न चानादीनां परामर्शः। यदि वा, एतानि परामृश्य देवतायां संब- ध्येरन् प्राजापत्यानीति रहुवचनममविष्यत् । अनः सर्वनाम्नैकवचनान्तन संसृष्टमिति (संसृज्य) परामृश्य देवतासंबन्धः । तवं वर्णयन्ति । सर्वनाम निर्दिष्टस्य प्रतिनिर्देशकम् । द्रन्याणि च निर्दिष्टा. नि, न संसर्गः । बहुवचनाभावः कथम् । प्रातिपदिकविरोधादविवक्षितं पाशवत् । अथवा-गुणत्वापद्यत्परामृशति तदीयं लिई संख्यां च मजते । तम्य चौकस्य परामर्शादेकवचनमविरुद्धम् । असत्यामपि बोप्मायां वीमाकार्ये वर्तते । संसृष्टमि. त्येकप्रधानत्वादनुद्यते । प्राजापत्यमित्येकदेवतामिप्रायेणेकवचनम् । इमपि दर्शनमशोमनम् । संनिहितस्य प्रातिपदिकार्थस्य वाचकम् । अतो यत्र नपुंसकलिङ्गं विद्यते तदनेन परानएव्यम् । धानानां तण्डुलानां न नपुंसकपरामर्श. निर्देशः । अतो न तेन परामर्शः । अयं च न्यायोऽन्यत्राप्यभिहित', 'लिइविशे. पनिदेशासमानेवाठा सारस्वती स्त्रीत्वात्' इति पुंलिङ्गं न मेप्पा संबध्यते, स्त्री- त्वात् । एवमिहापि । संसटशब्देन नपुंसकसिनेनास्य मंबन्धः । तस्य चैकत्वादेकदे. बतासंबन्धे, एकवचनं न विरुष्यते । अत एको यागः । ' मधूदके द्रवसापा- न्यात्' इति । विरोषे धर्माणा भूपरत्वेन धर्मनियम पनि । तेन सिदेने दमाधिकर. णमारभ्यते, किमाज्या र्मप्राधिरुत सोनारयादिति ॥ ४० ॥ तदिति-दधि मधु मृतं पयो पाना उदकं तण्डुलास्तसंसृष्टं प्रामापसम्' इति प्रकृतदि. पयवाक्यस्थतच्यदल्यर्थः । २ संस्ष्टमिति-भावव्युत्पनेन संसृष्टपदेनोपात्तं दध्यादिसमुदाय पराः मुश्येत्यर्थः । एवं च द्रव्यदेवतासयन्धक्यादेको यागोऽनन पाक्येन विधीयत इत्याशयः । ३ अस्मिथ पापये यागभेद पदता परेपो मतमाह-तत्रैवमित्यादिना । ४ गुणत्वात्-गुणवचनत्यादिस्यर्थः । ५ इदमपि न शोगनम्-पा। ६ नपुंसवेति-मपुंसकेन सानाम्ना सन्देन परामर्शयोग्यो निर्देशो मास्नीत्यर्थः । (भ.पा. 1 अ• १६ २०४५)।८ संरएर दनति-अत इति पूर्व शेपः। ९ एपो याग इति-एतावता प्राणपत्यवाक्ये विशेषेण मनद्वयमात्र प्रदर्शितम् । नाकस्मिप्रति पक्ष भामहो दतिः । परंतु यागभेदपध एवं प्यायानित्यनुसंधेयम् । १. (अ.११ पा. २ भ. सू. १४) इत्यति शेपः । .

·[भ० (पा०२.०१] मीमांसादर्शने । आज्यं वा वर्णसामान्यात् ॥ ४१ ॥ आज्यं वा, इमे विकुर्याताम्, उपांशुयाजस्य तयोविध्यन्तः स्यात् । कुतः । वर्णसामान्यात् । समानवणे मधूदके आज्येन ॥ ४१ ॥ धर्मानुग्रहाच्च ॥ ४२ ॥ आज्यधर्माश्च बहवो मधूदकयोः शक्याः फर्तुमृत्पवनादयो, न तु पयोधर्मा दोहनादयः ॥ ४२ ॥ पूर्वस्य चाविशिष्टत्वात् ॥ ४३ ॥ यत्तु पूर्व कारणमुक्तं द्रवत्वसामान्यं, तदविशिष्टम् । आज्यमप्यानि संयोगाद्वी भवति । तस्मादुपांशुवामविध्यन्तो मधूदकयोरिति॥४३॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतो मीमांसाभाष्येऽहमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथाष्टमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ( वाजिनयागसुराग्रहयोरप्टिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १॥) [१] वाजिने सोमपूर्वत्वं सौत्रामण्यां च ग्रहेषु ताच्छब्यात् ॥ १ ॥ पू० चातुर्मास्येषु वाजिनेज्या श्रुता, वाजिभ्यो चाजिनमिति । सौत्रा- मण्यां च सुराग्रहाः, आश्विनं ग्रहं गृहाति, सारस्वतमन्द्रमिति । तत्र संशयः । किमुभयोः सौमिको विध्यन्त उत दार्शपौर्णमासिक इति । तदुच्यते। वाजिने, सौत्रामण्यां च ग्रहेषु सोमपूर्वत्वम् । सौमिको विध्य- न्तः । कुतः। ताच्छन्द्याद, सोमशब्दत्वात् । सोमशब्दस्त्वत्र श्रूयते, सोमो वै वाजिनं, सुरा सोम इनि । न तावद्वाजिनं सोमो, न सुरा । न च तयोः सोमेन सादृश्यमस्ति । सादृश्याच परशब्दः परत्र प्रवर्तते । तस्मात्सादृश्यमत्र विधीयते । सादृश्यं चात्र सोमधर्मकत्वं शक्यं विधातुं, [४१॥ ४२ ॥ १३ ॥] इति श्रीमदृकुमारिलविरचितायां मीमांसामाप्यच्याख्यायां टुप्टीकायामष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। १ आज्यं वा विश्र्यातां ते-पा० १२ समधर्मवत-पा।

·" १६०६ टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [1०८पा-२०१३ नान्यत् । स एप नाम्ना धर्मातिदेशी, न विध्यन्तेन । यया, कोण्डपा- यिनामपनेऽग्रिहोत्रे ॥१॥ अनुवपट्काराच ॥ २॥ अनुवपट्कारं च सोमधर्म दर्शयति, वाजिनस्पामे वीदत्यनुयपर- करोति, सुराया वीहीत्यनुवपट्करोतीति ॥ २ ॥ समुपहूय भक्षणाच ॥३॥ समुपय भक्षणं च सोमधर्मः, तत्र दृश्यते । शेष सम विभज्य समुपहप भक्षयन्तीति ॥ ३ ॥ क्रयणश्रयणपुरोरुगुपयामग्रहणासादन- वासोपनहनं च तद्वत् ॥ ४ ॥ ऋयणादीच सोमधर्मान् मुरायां दर्शयति, सीसेन क्लीवाकरपा, कुवलसक्तुभिराधिनं श्रीणातीति । एका पुरोरुक्, एका याज्या । उप- यामगृहीतोऽस्यच्छिद्राय त्वाऽपिछद्रेणाऽऽश्विनं ग्रई गृहाति । गृही- स्वाऽऽसादयति । त्रिरात्रं संहता वसन्ति । सौमे वासस्युपनद्धानि तोचमानि शप्पाणि भवन्तीति । विधी सति, अनेकार्थानि वाक्यानि स्पुः । क्रयादीन् सीसकादीच विधति । तस्मादुभयोः सौमिको विध्यन्ता ॥४॥ हविषा वा नियम्पेत तद्विकारत्वात् ॥ ५॥ सि. हविःसामान्पेन वाऽत्र दापौर्णपासिको विध्यन्तो नियम्पेत । फुतः । तदिकारस्वात् । दापौर्णमासिकस्य हविपो विफारा सुरावा जिने । औषधविकतिः सुरा, सानास्पविकृतं वाजिनम् ॥ ५॥ प्रशंसा सोमशब्दः ॥६॥ अयं पदुक्तं, नाच्छन्यादिति । तत्र घूमः । मर्शसार्थोऽयं सोप- शन्दो, न विध्यर्थः। विधायकस्याभावात् । सोमो वे पानिन, सरा सोम इति । प्रकृष्ट फलवत्त्वात्सोमस्य । सद्भावेन सुराकानिनयोः मशंसा । यया, सिंहो देवदत्त इति पुरुषस्य । तस्मानायं नाम्ना धर्मा. सिदेशः ॥ ६ ॥ ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥४॥५॥१॥ सप्तधा-पा०॥

·[अ०८पा०२०२ भीमांसादर्शने। १६.७ वचनानीतराणि ॥ ७ ॥ इतराणि तु सीसक्रयादीनि वाचनिकानि । मारभावात् । अगत्या च वाक्यानामनेकार्थता, सगुणकर्मविधानेन ॥ ७ ॥ व्यपदेशश्च तद्वत् ॥ ८॥ शध्येरेव दीक्षणीयामामोति, तोक्मभिः मायणीयां, सिंहलोममिरा- तिच्यामिति । सोमविकारत्वे प्रत्यक्षमेव दीक्षणीयादीनि माप्नुयुः । माताना शम्पादिभिस्तदातिवचनं नोपपद्यते ॥ ८॥ पशुपुरोडाशस्य च लिङ्गदर्शनम् ॥ ९ ॥ पशुपुरोडाशता च ग्रहाणां श्रूयते, नैतेषां पशूनां पुरोडाशा विद्य- नते। ग्रहपुरोटाशा होते पशव इति । तन्न तावदत्र ग्रहाः पुरोडाशाः । ग्रहा एव ते । यदि तु पुरोडाशधर्मकास्तन एतदुपपद्यते । तस्मात्पौरो- डाशिकस्तेगु विश्यन्तः ॥९॥ ( अग्नीपोमीथपशीः सानाय्यविकारत्वाधिकरणम् ॥२॥) [२] पशुः पुरोडाशविकारः स्याद्देवतासामा- न्यात् ॥ १० ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपोभीयः । यो दीक्षितो यदीपोमीयं पशुपालभत इति । तत्र संदेहः । कि पशुः पुरोडाशविकार उन साना. यविकार इति । किं प्राप्तम् । पशुः पुरोडाशविकारः स्यात् । कुतः । देवतासामान्यात् । अग्नीपोमीयः पशुः । पुरोडाशोऽपि तदेवत्प एव ।। १०॥ प्रोक्षणाच ॥११॥ मोक्षणं पुरोदाशधर्मः पशी दर्शयति । अयस्त्वापा-यो जुएं मोक्षानीति पशु मोक्षतीति ॥ ११ ।। पर्थभिकरणाच्च ॥ १२ ॥ पर्यनिकरणमपि पुरोडाशयः । तदपि पशी दृश्यते । आइवनी- यादुल्मुकेन पशु पर्यमिकरोतीति । तस्मात्पुरोडाशविकारः ॥ १२ ॥ ॥ ७ ॥८॥९॥ १० ॥११॥ १२ ॥ १रत-पा.

·ܘܰܘ%3 ० टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेदै- [अ०८पा०२०४] सांनाय्यं वा तत्प्रभवत्वात् ॥ १३ ॥ सि सानाय्यं वा पशुर्षिकुर्यान्न पुरोडाशम् । कुतः । तत्रभवत्वात् । पशुता सानाययं प्रभवति, पशुश्च । वन्मियः प्रत्यासनम् । प्रत्यासचिव लिङ्गम् । इविःसामान्यं च देवतासामान्पादलीय इत्युक्तम् ॥ १३ ॥ तस्य च पात्रदर्शनात् ॥ १४ ॥ तस्य च सांनाय्यस्य यत्पात्रमुखा, सा पशो दृश्यते । यदि पशुरु- खायां पचेदिति ॥ १४॥ (मीपोमीपस्य पशोः पयोधिकारवाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] दधः स्यान्मूर्तिसामान्यात् ॥ १५॥ पू० सानाय्यविकारोऽपि दध्नो विकास स्यात्पशुः, न पयः । कुतः । मूर्तिसामान्यात् । घनत्वं मूर्तिः ॥ १५ ॥ पयो वा कालसामान्यात् ।। १६ ॥ सि० पपो वा पशर्षिकुन्नि दधि । सद्यःकाला पशुः, पयोऽपि सधः- कालम् । दाध तु यहकालम् । (पयोऽन्तरितं, तद्वहिरङ्गम् ) ॥१६॥ पश्वानन्तर्यात् ॥ १७ ॥ पशीच पपोऽनन्तरं, तत्सरपासनं, न दधि ॥ १७ ॥ द्रवत्वं चाविशिष्टम् ॥ १८॥ वस्वं पशुपयसोः समानम् । पशुरपिद्रवति, पयोऽपि । वस्मात्पयो- विकारः पशुः॥ १८ ॥ (अमिक्षायागे पयोयाणधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ४॥) [४] आमिक्षोभयभाव्यत्वादुमयविकारः स्यात् ॥ १९ ॥ पू. वैश्वदेव्यामिक्षा, उभयोर्दधिपयसोर्विकारः स्यात् । उभयभाप- स्वात् । उभाभ्यो दिसा मान्यते । वरन गुगवे विशमोऽस्यैव, नेतर- स्पेनि । तस्मादुभयोः ॥ १९ ॥ एक या चोदनैकत्तात् ॥ २० ॥ ॥ १३॥ १५॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥१९॥ (चिना-तग . पाट.बनिन्नास्ति । पुज्यते-पा।

·- भ० पा०२०५ मीमांसादर्शने। १६.९ एक वा विकुर्यात्, दधि पयो वा, नोभे । चोदनैकत्वात् । एकैपा चोदना, वैश्वदेव्यामिक्षा, इति । सकेन विध्यन्तेत निराकाक्षी क्रियते । तस्मादेके विकुर्यात् ॥ ॥२०॥ यत्तु न गृह्यते विशेष इति । तत्रोच्यते- दधि संघातसामान्यात् ।। २१ ।। संहतं दधि, आमिक्षाऽपि संहता । पयो द्रवम् । एष विशेषः । तस्मादध्नो विकार इति ।। २१ ॥ पयो वा तत्प्रधानत्वाल्लोकवघ्नस्तदर्थत्वात् ॥ २२ ॥ सि. पयो वाऽऽमिक्षया विक्रियते, न दाध । पयःप्रधानत्वादस्य संस- गैस्य । किं भावान्यं पयसः। भूपस्त्वम् । प्रभूतं तत्र पयः, अल्पं दधि । दनिश्च तदर्थत्वात् । दार्थ च तत्र पयोधनीभावयितुमुपादीयते । लोक- बत् । लोफेऽपि पय एव घनीभापयितुं दध्युपादीयते । कथए । दध्य- भावेऽन्येनाम्नापि काञ्जिकादिना क्रियते । तत्रापि चामिक्षाशब्दो भवति । दधिनियमोऽम्ने दृष्टार्थः । तस्मात्पय एवाम्लसंयोगेन घनी- भूतमामिक्षेत्युच्यते । पपश्चेदामिक्षा, पयस एर विकारो न्यायपः ॥२२॥ धर्मानुग्रहाच्च ॥ २३ ॥ सद्याकालता धर्मः पयोविकारत्वेनानुग्रहीयते । श्वदेवस्प सधः- कालत्वात् । दधिविकारत्वे वाध्येत । वैश्वदेवोऽपि यहकालः क्रियेत । तथा तस्य धर्मो बाध्येत । सयोमावं च दर्शयति । जुपन्तां युज्यं पय इति । यदि दनो विकारः स्यात् । तथा यहकालभाचे दातव्य, न फर्य चन पयः स्पाद । तत्रैतदर्शनं नोपपद्यते । तस्मात्पयोविकार- यामिक्षा, दम्नश्वाधर्मकत्वम् ।। २३ ।। ( सत्राहीनयोः साहीनोभयात्मकद्वादशाहधर्माणा व्यवस्थयाऽतिदेशा. धिकरणम् ॥ ५॥) [५] सत्रमहीनश्च द्वादशाहस्तस्पोभयथा प्रवृत्ति- रैककात् ॥ २४ ॥ पू० द्वादशाहोऽहर्गणः, मायणीयोऽतिरामः, पृष्ठयः पदहा, प्रयश्छन्दो- ॥ २० ॥ २१ ॥ १२ ॥ २३ ॥ १ युज्यते-पा० । २ पयोविकारयाऽऽमिक्षा-पा।

·१६१० दुष्टीमासहितवारभाट्यसमैते. [अ० ८पा० १०५) माः । अविवाक्यमहा, उदयनीयोऽतिरात्र इति । स उभयसनका, सत्र. महीनय । कथं ज्ञायते। अभियुक्तानामुपदेशात् । एवं युपदिशन्ति, सत्र 'महीनव द्वादशाह इति । शब्दार्याधिगमे चाभियुक्तोपदेशः प्रमाणम् । संज्ञाव्यवस्थया च तस्य धर्मा आग्नाताः । एफो द्वौ बहवोऽपि वाही नेन यजेरन् । तान् दीसिना यानयेयुः । गृहपतिसप्तदशाः स्वयमृति- जो ग्रामणाः संत्रयुपेयुरित्येवमादयः । धर्मभेदाच संज्ञाव्यवस्था । पंया, यासंणः, परिमाद, वानपस्प इति । तदशमेऽध्याये वक्ष्यते- द्वादशादस्य सत्रत्वमासनोपाविचोदनेन यजमानबहुत्वेन च सत्रशन्दा- भिसंयोगात् । यजतिचोदनादहीनत्वं स्वामिना चास्थितपरिमाणा. दिति । स द्विरात्रादिघहर्गणेषु प्रवर्तत इत्युक्तं-गणेपु द्वादशाहस्येति । तत्र संदिगते । किमुभयपकारोऽसौ विकृती प्रवर्वते, उत 'यंत्र स्थया, कचिदहीनभूत, कचित्सत्रभूत इति । किं प्राप्तम् । तस्यौ। भयया मत्तिः स्यात् । ऐफकात् । उभयविधस्तन प्रवतेत । कुतः। ऐफफाद । एकमिदं कर्मोभयविधमित्युक्तम् । न तस्य भवृत्तौ विशे- पो गृह्यते, इदेवं विध इह नेति । तस्मादुमयविधः प्रपतेत । नन्वेका चेद्विधा प्रचा, द्वितीयया ये नास्तिा ऐककद्विकल्पो भविष्यति । यया, आगेयविकारेषभिमर्शनस्य ॥ २४ ॥ अपि वा यजतिश्रुतेरहीनभूतप्रवृत्तिः स्या- परुत्या तुल्यशब्दत्वात् ॥ २५ ॥ सि. अपि पा-नेतदेवं, सर्वत्रोभयया मधिरिति । यत्र यजतिः श्रूयते, तत्राहीन भूतस्य प्रतिः। पारिशे याद्यत्राऽऽसनोपापिचोदना, तत्र सत्र- भूतस्य । कस्मात् । प्रकृत्या तुल्यशब्दत्वात् । प्रकृत्या हि विकृतिस्तुरूप- शन्दा भवति । तस्माचोदनासामान्पात्प्रकृतिनियमः । अहीनभूतश्च यजतिचोदनः । द्वादशाहेन मजाकामो यजेतति । सत्रभूत आसनोपा. यिचोदनः। द्वादशाहमुन्दिकामा उपेयुः, द्वादशाहमृद्रिकामा उपासी- रनिति ॥ २५ ॥ " पहदी घा-पा० । १ (अ.. पा. ६ मा १६ स. ५९) । ३ (भ. प. पा 2. 1150)! ( . पा. १ प.ए.)!

·--- - [भ०८पा०२१०६] मोसादर्शने। द्विरात्रादीनामैकादशरात्रादहीनत्वं यजति- चोदनात् ॥ २६ ॥ अत्राऽऽह । के पुनस्तेऽहर्गणा यजतिचोदनाः, येवहीनभूतः भव- तते । के वाऽऽसनोपायिचोदनाा, येषु सरमन इति । बदुच्यते । विरा. प्रादीनामैकादशरात्रादहीनत्वम् तबाहीनभूतः प्रवर्तते । तेषां यजति- शब्देन चोदनात् । द्विरात्रेण यतति ।। २६ ।। त्रयोदशरात्रादिषु सत्रातस्तेष्वासनोपायिचोदनात् ॥ २७ ॥ त्रयोदशरात्रमृद्धिकामा उपेयुः, चतुर्दशरात्रं मनिष्ठाकापा उपासीर- निति सुहब्रूत्वाचष्टे । एवं वा । यस्मायजतिचोदनोऽहीनस्तस्मादिरात्रादीनामप्यहीनत्वम् । तेऽपि हि यजतिचोदनाः। यस्मादासनोपायिचोदनं सत्रं, नस्मात्त्रघोद- शराबादीनि सत्राणि । तान्यपि तचोदनानीति ॥ २७ ॥ लिङ्काच ॥ २८॥ अमिष्टोमो वे प्रजापतिः, स उत्तरानकाहानरजत । तमेतं द्विरात्रा. दयोऽईगणा ऊचुस्त्वमस्मान् मा हासीरिति । तदेपामहीनत्वमिति द्वि- रात्रादीनामदीनत्वं दर्शयति ॥ २८ ॥ ( पञ्चदशरात्रकुण्डपायिनामयनयोः तत्रवासात्मकद्वादशाहवर्गाति. देशाधिकरणम् ॥ ६॥) [६] अन्यत्तरतेोऽतिरात्रत्वात्पञ्चदशरावस्याहीनत्वं कु- ण्डपायिनामयनस्य च तद्भूतेष्वहीनत्वस्य दर्श- नात् ॥ २९ ॥ पू० पश्चदशरात्रं, कुण्डपायिनामयनं चोभावप्यहीनौ । कस्मात् । अन्य- सरतोऽतिरात्रत्वात् । उमावस्येतावन्यतरतोऽतिरात्री, तेनाहीनाविति । पञ्चदशरात्र. "पोऽति- रात्र इति । याव- ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८॥ यत्रातिराम्रोऽन्ते दृश्यते सोऽहीन. । अत्रान्तेऽतिसत्रः । तस्मादहीनत्यम् । एवं १ तेनाहीनापिति चिनास्ति । ३ अर-पथदाराने पुण्डपायिनामयने चेत्यर्थः ।

·. टुप्टीकासहितशपरभाष्य समेते- ०८पा.२०१] परात्री महायतपदयनीयोऽसिरात्र इति । यथान्यतरवोपतिरापः, सोs- द्वानः । फर्य ज्ञायते । सद्भदेवहीनस्वस्प दर्शनात् । ततेपु-अन्यतर. सोऽतिराव नेवहीनत्वं श्रूयते यदन्यतरतोऽतिरावस्तगादीन इति॥२९|| अहीनवचनाच्च ॥ ३० ॥ अहीन इति चायं पञ्चदशरामा प्रत्यक्षमुक्तः । यदन्यतरताऽसिरा- प्रस्तेनाहीन इति । तस्मादप्यहीन इति ॥ ३० ॥ सने वोपायिचोदनात् ॥ ३१ ॥ सि. सत्रे घेते, नाहीनौ । कुनः । उपायिचोदनाद । य एव भूतिकार्य- मिच्छन्तस्त एनं पञ्चदशरात्रमुपेयुः । कुण्डपायिनामयनेऽपि, भूतिकामा उपेयुरिति । का पुनरेतयोलिङ्गायोर्विशेषः । चौदनागतक, वाक्पान्त- रगतमन्यश्च । चोदनागतं यत्तदन्तरङ्गं भवति, बहिरङ्गामितरत् । अयं चापरो विशेषः । अहीनलिङ्गेन च नित्पनाहीनस्य संस्तुतिनोपपद्यते । उपपत्यैतदहीनत्वमुच्यते, यदन्यतरतोऽतिरामस्तेनाहीन इति । सा यदि वावदुपपचिः साधिका, तवोऽन्तरेणापि वचनं, सिद्धपहीनत्वम् । अथ न साधिका, उच्यमानमपि न सिध्यति । तस्मानतद्वचनम् । कि नहिं । अनुवादोऽयं स्तुत्यर्थः । स्तुतिश्च नित्येनाहीनलि मान्य- तरतोऽतिराप्रत्येनाहीनस्य नोपपयते । यत्कारणं, सर्व एवाहीनोऽन्य- सरतोऽतिरात्र।। सत्रस्य तपपद्यते, येन तावदयमन्यतरतोऽतिराना, ते. नाहीनः । आत्मना च सत्रम् । अत उभयात्मा विशिष्टोऽयमन्येभ्यः सत्रेभ्य इति ॥ ३१॥ सत्रलिङ्गं च दर्शयति ॥ ३२ ॥ सत्रलिङ्गं च कुण्डपायिनामयने दर्शयति । गृहपतिर्गृहपतिः, सुब- मण्य: सुब्रह्मण्य इति । गृहपतिहि सत्र आम्नातः । गृहपतिसप्तदशाः सत्रमुपेयुरिति । स च तेनार्यः क्रत्वान् याजमानान् कर्तुम् । अन्ये- दहीनविपन्तोऽत्र 11 २९ ॥ [३०] अध्येतारः सत्रमिदं स्मरन्ति । न घेश्वयनमस्ति, योऽन्यतरतोऽतिरानः सोऽही- इति । यदध्येतारोहीन इति । उपायिचोदनेन सनलिट्रेन सत्रत्वम् ॥ ३१ ॥ १ यस्तारणम् । सर्व एषाहीनोग्यतरतोतिरावादपज्ञातः। तदहीनत्वमुच्यते-पा। अहीन इनीति-इति स्मरन्ति सोऽहोन इत्यर्थः ।

·[अ०८पा० ३०१ मीमांसादर्शने। पो पजपानानां व्यायुतत्वात् । तस्मत्सित्रे एवैते इति ॥ ३२ ॥ इनि श्रीश्वरस्वामिनः कृती मीमांसाभाष्येऽgपस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथाष्टमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ।। (आग्नावैष्णवादी देवतासामान्यादनापोमीयादिधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १ ॥) [1] हविर्गणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ॥ १ ॥ पू० इह हषिर्गण उदाहरणम् । आमावैष्णवपेकादशकपालं निपेत, सारस्वतं चरुम् , पाईस्पत्यं चरुम, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये, इत्येवमादयः । तत्र चिन्यते । किं शुचिदेवनस्यानीपोमीयविध्यन्ता आग्नावैष्णवस्याप्यानेयविध्यन्त उत्त विपर्यय इति । किं प्राप्तम् । हचि. गणे परं शुचिदेवतम्, उत्तरस्यानीपोमीयस्य विकारः । पूर्वमप्यानो. वैष्णव, पूर्वस्याऽऽग्नेयस्य विकास । कुना । देशसामान्यात् । क्रमसामा- न्यादित्यर्थः । इह शुचिदेवत्ती द्वितीयः । प्रकृतावस्यग्नीपोमीयो द्विनीयः । इतरत्रायानावैष्णवः प्रथमः । प्रकृतावप्यानेयः प्रथमः । देशसामान्येन लिऽन्न परमुत्तरस्य, पूर्व पूर्वस्य विकास ॥१॥ देवतया वा नियम्येत शब्दवत्त्वादितरस्या- श्रुतित्वात् ॥ २ ॥ सि. न वा देशेन नियमः स्यात् । कि तर्हि । देवतया । देवतासामा. न्यात् । कुतः । शब्दवती देवता: आग्नावैष्णवमग्नये शुचये, इति । इतरस्य देशस्य, अश्रुतिवाद । देशो न श्रूयते । किं तईि। मंचया- द्गम्यते । किमतः । एसदतो भवति । देवत्तापत्ययः फर्मचोदनायामन- मतरत्वान्मुख्यः । इतरस्तु पौर्वापर्यापेक्षयोत्पद्यते । तस्माजघन्यः । [ ॥ ३२॥] इति श्रीमदृकुमारिलविरचितायां मीमामामास्यव्याख्याया टुप्टीकायामष्टमाध्यायस्य द्विनीया पादः ॥ १ इदिणा,-पा० । २ प्रत्ययागम्यते-पा० ।

·१६१५ दृष्टीकासदिनशाघरमाध्यसमवे- ०८पा.१.२] मुख्यानुग्रहय न्याय्यः । अतः शुचिदेवत्य आमेयस्य विध्यन्नः। आपावणने चानीपोमायस्य ॥ २॥ (जनकसारा द्वादशाहिकानां सप्तानामहा क्रमेण धर्माति- देशाधिकरणम् ॥२॥) [२] गणचोदनायां यस्य लिङ्गं तदावृतिः प्रतीयेताऽऽमेयवत् ॥ ३ ॥ पू० जनयसतराने अयते, चत्वारि त्रिन्त्यहानि भवन्तीति । तथाऽ-- न्यत्र श्रूयते, नव त्रिन्त्य हानि भवन्तीति । तत्र संदेहः । कि पार्टि- फस्य प्रथमस्यायमभ्यास उत नानाह्वां द्वादशाहिकाना स्तोमविधि- रिति । प्रासम् । गणचौदनायो यस्य लिङ्ग तदाचिः मतीयेताऽऽ- यवत् । गणचोदनाथामेवंविधायां यस्य लिङ्ग पाष्टिकस्य प्रथमस्या- हखित्त्वं, तस्यैवाऽऽवृत्तिः प्रतीयेत । चोदनासामान्यात् । आगेययन् । तद्यथा, अग्नये पावकाय, अग्नये गुचये, इति देवतैक्याचोदनासामा- न्यादानेयस्य विध्यन्ताभ्यासः । एवमिहापि ॥ ३॥ नानाहानि वा संघातत्वात्प्रवृत्तलिजन्न चोदनात ॥४॥ सि० नानाहानि वा द्वादशाहिकानि मस्तेरन् , न पार्टिकं प्रथममहः । फस्मात् । संघातत्वात् । संघात एप उच्यते, चत्वारि त्रिवृत्यिहानी. वि । पृथक्त्वनिवेशिनी हि चत्वारीति संख्या, पृथक्त्वेनाहां भवती. ति । सन्ति च तत्र सारा चोदनया प्रवृचानि नानाहानि द्वादशा. हिकानि चत्वारि । तान्यन्य त्रित्वं विधातुं शक्यते । - सन्ति तन चोदनया प्रवृचानि नानाहानि द्वादशाहिकानि चत्वारि । सान्यन्य त्रिवृत्त्वं विधातुं शक्यत इत्येतदयुक्तम् । 'जनकसतरात्रेण यत' इति प्रपोगचोदनेयम् । प्रयोगधोत्पत्ति न त्यजति । अहँ शब्दो यागविशेषपचनोऽथून- मपि विशेष्यमनुमापयति । नेदं विशेषणं यागमन्तरेण संभवति । यथा, वजीतीन्द्र- "प्रयोपयोत्पत्तिनं त्यज्यते' इति यथाश्रुतः पाठ उपलभ्यते। उत्पात न याद-टापत्तम- क्षत इत्यर्थे । ३ प्रयोगचोदनयाऽपेक्षिताया अपि वर्मोत्पत्तेरन्यतोऽलागात्स्वयमेवात्पत्तिमपि चौद- पतीति सङ्कायामाह-अह शब्द शत । चत्तारि निन्महानि' इति वाक्यस्थाह गन्द इत्यर्थः ।

·मीमांसादर्शने । -: (०८५१०३१०३ १६१५ न तु विन्ति बहून्यहान्यन्य तत्र चतु:संख्या विधीयते ॥ ४ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५॥ चत्वारि त्रिन्त्य हान्यग्निष्टोममुखानीति । येषामग्निष्टोमः मधमा, इतरेऽनग्निष्टोमा, त एवमुक्ते प्रतीयन्ते, न ये सर्वेऽग्निष्टोमा । यथा, अयोमुखं पिण्डच्छेदनामिन्युक्ते न सर्वायसं प्रतीयते । यदि च वितोऽभ्यासः स्यात्, सर्वेऽग्निष्टोमा भवेयुः । अनिष्टोमो सौ। तस्माद्वादशाहिकानां चोदकप्राप्तानामह्नां विवृत्ता विधीयते । एवं नव त्रिन्त्य हानि भवन्तीति ॥ ५ ॥ ( पत्रिंशदात्रे पडहधर्माविदेशाधिकरणम् ॥ ३॥) [३] कालायासेऽपि बादरिः कर्मभेदात् ॥ ६ ॥ पू० कचित्कर्मविशेपे श्रूयते । पडहा भवन्ति, चत्वारो भवन्ति, पञ्चहा भवन्ति । तत्र संदेह । कि द्वादशादिकानामहां प्रवृत्तिः, उत पह- हस्येति । किं प्राप्तम् । कालाभ्यासेऽपि वादरिः । पढहकालाभ्यासे - प्येतस्मिन् थ्यमाणे वादरिराचार्यों द्वादशाहिकानामह्रां प्रति मन्यते मनुमापयति । बहुवचनादनियतवत्वेषु चत्वारीति निरभ्यते । तेषां त्रिवृत्त्वनिष्टो. ममुखत्वं च विधीयते । ननु चत्वारि त्रिवृत्यहानि भवन्ति' अत उत्पन्नानि 'जन- कसप्तरात्रेण यत' इति फले विधीयन्ते । पर्वपक्षे, त्रिवृत्वेन लिन प्रयमस्याहो विध्यन्तचतुर्वपि । सिद्धान्ते, यामाना गुणः संघातः । तदीयेन गुणेन नानाना यो धर्मः सोऽति- दिश्यते , संघातसामान्यात् । विवृत्तं पुनरावस्थित, तद्वहिरङ्गत्वादुर्बलम् । एवं वर्णयितव्यमधिकरणम् । यथा भाष्यकारेण वर्णितं तथा बहवो दोपाः । कथा । चत्वारीत्यन्त निवृत्त विधीयते । न न सघराने चत्वारि सन्ति । अविधीयमान- स्वाचतुर्णा, यान्यन्धैरन् । अन्योत्य यूनः । सन्तु वा चत्वारि । तवामिष्टोममु. खानीति द्वितीयो गुणो विधेयः । तत्र वाक्य भिद्यतेति सिद्धम् ।। ४॥ [५॥ । मानाहना-पा. २ पहुस्खे-पा. १३ एवं चेत्यर्थः । ४ अत उत्पन्नानीति-दत्यनेन वाफ्येनोपन्नानि कर्माण्य नद्य जनसप्तरानेणेति वाक्येन फले विधीयन्त इत्यर्थः । ५ तदीयेन गुणे. न-प्रधानसंबन्धिना संघादोन बलवता गुणेनेत्यर्थः । ६ वर्णित-पा-1 . विधीयते-इत्युक्त माप्पकारणात शेपः । ८ अरमनुविचरणो वानियता न यामाना।

·टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेटे- [अ०८पा०३०४) स्म । कुतः । कर्मभेदाव । पशब्देनात्राइर्मितानि षट् सौग्यानि कर्मा- ण्युच्यन्ते । सेषां च पदकानां भेदो गम्यते । चत्वारः पदहा इति पृथक्त्वनिवेशासंख्याया। यकस्यैव कर्मपटकस्य पार्मिकस्याभि- प्लविकस्य वाऽभ्यासः कल्येत, ततश्चतुःपडहा इति स्यात् । अप पुनः, चत्वारः पटहा इत्युक्ते चतुर्विशत्यहानि प्रतीयन्ते, साऽहासंघा- सचोदना प्रकृतिलिङ्गत्वावादशाहिकीमहापति गृहाति । तस्माना- नाहां द्वादशाहिकानां प्रवृत्तिः ॥ ६ ॥ तदावृत्तिं तु जैमिनिरामप्रत्यक्षसंख्यत्वात् ॥ ७ ॥ सि. तदावृत्ति, पाकिस्यैव मनातस्प पहहस्याऽपिं जैमिनिराचार्यों मेने । कुतः । अह्वाम्प्रत्यक्षसंख्यत्वात् । चतुर्पिशनिहायमत्यक्षा संख्याऽनुमानादम्यते । तस्याश्च पहचतुष्टयेनैवानुमानम् । तेन पूर्व वायस्पडहचतुष्टयमेव भत्यति । तत्समाहृत्व चतुविशतिसरुपाम् । यथा, पूर्व धूमं मतिपद्यते, पश्चादमिम् । यश्च धूममत्ययेनेर कृतायों भवति नासायनिमत्ययमाद्रियते । इदापि पदहमत्ययादेव तत्मतिः मसम्यते । तया च कता:, कि चतुर्विशतिसंख्यया पीवया करि- यति । तस्मात्पडहाभ्यासः । अथ यदुक्तं, पृथक्त्वनिवेशिनी संख्याऽवृत्ती पाध्येतेति । तब धूपः । पढह इति प्रातः पदहः संनिहितो गृधने । तस्य चतु:संख्या. संवन्धः साक्षानास्तीत्यावृत्या भविष्यति । यथा, उपसदा मयामा- नुपाजानां च । यस्यापि, चतपिशनिराश्यत्वारः पडदा इत्येवं चौद्यते। पापि दशरात्रे मवर्तमान आवृत्त्र संख्यापूरणम् । मिन्नानां पड. हानामभावात् । यश्चोभयोदोपो नासायकं पसं निवर्तयति ॥ ७॥ (शतोववादिसम्यागणेप द्वादशाहिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ।। ४ ।) [४] संस्थागणेषु तदायातः प्रतीयत रूतलक्षण. ग्रहणात् ।। ८ ॥ पृ. इह संस्थागणा उदाहरणम् । अमिटोपः पञ्चोक्या, शवामिष्ठोम, भवति, शतातिरानं भवतीत्येवमादयः । अत्र चिस्यते । किं पोति. परतः समादा-पा-३ पापि-पा।

·[.८पा०३०५] मीमांसादर्शने । १६१७ टोपस्यायमभ्यास उत्तवसंख्यानां संस्थाविशिष्टानामह्नां वाद् इति । किं मासम् । संस्थागणेषु तदभ्यासः मतीयेत । तस्यैव प्राकृतस्य ज्योति. टोमस्यायमभ्यासः ! कुतः। कृतिलक्षणग्रहणात् । तस्यैतत्कृतं लक्षणम् । आमिष्टोमः, उक्थ्यः, पोडशी, अतिरात्र इति । सत्संयोगेनेता: संस्था उत्पन्नाः । स ताभिः शक्यते लक्षयितुम् । तं च लक्षयित्वा संख्या फेवला विधास्यति । नानाहां तु वादे संस्था संख्या चोभयं विधी. यते । उक्थ्यसंस्था भवन्ति, ते च पञ्च भवन्तीति । तथा वाक्य भिद्यते । तस्माज्ज्योतिष्टोमाभ्यासः ॥८॥ अधिकाराचा प्रतिस्तदिशिष्टा स्यादभिधानस्य तन्निमित्त्वात् ।। ९ ।। सिक नैतदेवं, ज्योतिष्टोमाभ्यास इति । कयं तईि । प्रकृतिस्तद्विशिष्टा स्यात् । द्वादशाहिकान्यहानि संस्थाविशिष्टानि स्युः । कस्मात् । आधि- कारात् । तान्यत्र चोदकेनाधिकृतानि । एवं चोदकानुनहो भविष्यति । ननु प्रत्यक्षविहितो ज्योतिष्टोमोऽमिष्टोमादिभिः शब्दः। नेत्याह । कयम् । अभिधानस्य तनिमित्तस्वाद । अनिष्टोमाद्यभिधानं संस्थानिमिर्च, न ज्योतिष्टोमाभिधायकम् । तत्तत्मस्थं क्रतुं वदितुं शक्नोति, न ज्योतिटो- ममेव । यतु-अनेकार्यत्वमिति । नानेकार्थत्वं भविष्यति । गणचोदनया मासानामहां पश्चानो संस्थामा विधायिष्यते । शतामिष्टोममित्यपि स- मास उभयविशेषणविशिष्टं गणमाह । स एक एकार्थः । यथा, लोहितोष्णीषा ऋत्विना प्रचरन्तीति । पृ. पषत्वनिवेशिनी चैवं संख्याऽनुगृहीता भविष्यति । तस्माद्वादश्यहि- फानां नानानां बादः ॥ ९ ॥ (शतीच्यादी ज्यौतियोमिकोथ्यादितोपानुठानाधिकारणम् ॥५॥) [५] गणादुपचयस्तत्वकृतित्वात् ॥ १०॥ पू० शतीपश्यं भवति, शतातिरा भवतीति श्रूयते । तत्र द्वादशाहिका. यहानि मवर्तन्ते । तानि च मायेणोक्थ्यसंस्थानि । द्वावमिष्टोमी। रातो- ॥ ॥९॥ सम्या संस्था.पा ११ ज्योतिधोमवावकम्-पा। ३ तसंस्थ-पा.१४ अनेका मिति -पा० । ५ नानेकार्यम्---पा० ।

·१६१८ टुष्टीकाराहिसशावरमा यसमेते- [१०८पा०३०६] क्थ्यं भवतीत्युक्त, अनिष्टोमयौरुषथ्यस्तोत्रोपचयः प्रासः । शतातिरानं भवतीति सपु रात्रिपर्यायोपचयः। तत्र चिन्त्यते । किं द्वादशाइाटुपचयः फर्तव्य उत्त ज्योतिष्टोमादिवि। किं मातम् । गणादुपचयः । कुनः । वत्मकृतित्वात् । द्वादशाहप्रकृतय एतेहर्गणाः । तेषु द्वादशादिको वि. ध्यन्तः प्राप्यो । यदि द्वादशाहादुपचयः, एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति । तस्मादणादुपचयः ॥ १० ॥ एकाहादा नेपां समवात्स्यात् ॥ ११ ॥ सि. एकाहादा ज्योतियोमादुपचयो, न द्वादशाहात् । कस्मात् । तेपा स- मत्वात् । द्वादशाहिकानामह्नामिवरकृत समत्वं भवति । तान्पप्यन्यत: संस्थामाकाक्षन्ति, इमान्यपि । न च भिक्षुका भिक्षुकादाकाइझन्ति सत्यन्यस्मिन् मसचममर्थेऽमिक्षुके । किमेनटुक्तं भवति । द्वादशाहे सं. स्थास्तोत्राण्यनाम्नावानीत्यतो याऽऽम्नानानि तत आकाङ्क्षन्ति । वैकृतप्वहासु तानि नाऽऽम्नातानीति । तस्माकृतात्यहानि यत्र विहि. तानि लत एवाऽऽकासितुमईन्ति । ज्योतिष्टोमे च तान्याम्नानानि । तस्माज्ज्योतिष्टोमादुपचयः ॥ ११ ॥ ( बृहस्पतिसवादी दाशतयीय उत्पन्नगायत्रीणा समानयनाधिकरणम् ॥ ६॥) [६] गायत्रीपु पाकतीनामवच्छेदः प्रकृत्यधिकारासं. ख्यात्वादमिष्टोमवदव्यतिरेकाचदास्पत्यम् ॥१॥ पू. उपचयश्चिन्तितः । अपचय इदानी चिन्त्यते । इदं श्यते । बाजोपे- नेवा बृहस्पतिसवन यजेतेति । तदं समाम्नातं, गायत्रमेतदर्भिवतीति । अन विचार्यते । कि प्राकृतीनां त्रिष्टुन्जगतीनामक्ष सबलोपं कृत्वा गा. यत्रं तदहः कर्तव्यमुनोत्पत्तिगायत्रीणा दासायीभ्य आगमं कृत्वेति । अत्र स्प्रेणेवोपक्रमः । गायत्री प्राकृतीनामवच्छेदः । गायत्रीषु भूय- मागास गायत्रमेतदभवत्तीनि, माकृतीनां विष्ट जगतीनामवच्छेदोक्ष- रावलोपः कर्तव्यः । कुतः । प्रात्यधिकारात् । चोदनात्र माय- त्रिपुन्जगत्यः पाता अधिकृता विद्यन्ते । पद्यन्यासाचामागमः कि- येत, प्राकृतः मत्ययो बाध्येत । १ समय-

·०८.०३०१] मीमांसादर्शनं ।
ननु प्रत्यक्षश्रुना गायत्र्यः । तामियोदकपाता इतरा बाधितव्याः।
नेत्याह । करमात् । संख्यात्वात् । अयं गायत्रीशब्दः संख्यावाचकः ।
कथं ज्ञायते । अन्यतिरेकाचतुर्विशतिसंख्यामेष न व्यपिचरति । न
कचिचतुर्विंशतिसंख्यया विना दृष्टः । चतुर्विशति संख्याहीनासु त्रिष्टुजग-
तीपु न कदाचिद्भवति । तस्मात्संख्याशब्दोऽयम् । संख्याशब्दश्चेदक्ष-
रावलोपः कर्तव्यः । अग्निष्टोमवत् । यथा, शनाग्निष्टोमं भवतीत्युक्ते द्वाद-
शाहिकानामहामुक्थ्यावलोपः क्रियते । एवमिहापि ॥१२॥
तन्नित्यवच्च पृथक्सतीपु तद्वचनम् ॥ १३ ॥
तन्नित्यवत्संख्यामात्रं ब्रुवन्तं गायत्रीशब्दं मत्वा,
पृथक्सनीषु
पृथग्भूतासु गायत्रीभ्यो जगतीपु, अगायत्रीषु तद्वचनं भवति, गायत्री
वचनं भवति । ये हि द्वे गायत्र्यौ, सैका जगतीनि । यदि संख्याय
गायत्रीशब्दस्ततो जगत्यां दे चतुर्दिशतिसंख्ये इत्येतद्वचनमुपपयते ।
अथ, ऋचि ततो द्वे ऋचौं जगत्यां न स्त इत्येतद्वचनमनुपपन्नं स्यात् ।
तस्मादपि संख्यायां गायत्रीशन्दः । तथेदमपरं च दर्शनम् । तिस्रोऽ-
नुष्टुभश्चत्तसो गायत्री करोतीति ॥ १३ ॥
न शिनौ दशेति चेत् ॥१४॥
अय, कचिढ्यात्, न विंशतौ दशसंख्याऽस्ति । न संख्या संख्या-
न्तरे वर्तते । गुणी हि संख्या । न च गुणा गुणेषु वर्तन्ते । एवमष्टाच-
स्वारिंशत्संख्यायां चतुर्विंशतिसंख्या नास्ति । तस्मात्संख्यार्थेऽपि
गायत्रीशब्दे, एका जगनी, द्वे गाययो, इत्येतदनुपपन्नमेव । यश्चोभयो-
दोपो नासाकस्य वाच्यः ।। १४ ।।
ऐकसंख्यमेव स्यात् ।। १५ ।।
अत्रोच्यते । न मः संख्या संख्या वर्तत इति । फि तर्हि ।
अठाचत्वारिंशसंख्यापरिच्छिन्नेष्वक्षरेश्वचयवभूते द्वे चतुर्विशत्तिसंख्ये,
न तु द्वे ऋचौ, इति । न च संख्या संख्यान्तरं निवर्तयति । यदि
निवर्तयेदैकसंख्यमेव स्यात् । यस्य दश गावस्तस्य दो पञ्चको मा.
मित्येतद्वचनं न स्यात् । भवति च यद । तस्मान्न संख्या संख्यान्तरं
निवर्तयति ।
+-
॥ १२ ॥१३॥ १४ ॥

·। १६२० दुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेवे- [अ०८पा..] एवं वा ॥ न विंशती दशेति चेत् । यद्यपि संख्यायां गायत्रीशब्द, एवमपि नाक्षरावलोपः कर्तव्यः । किं कारणम् । विंशतौ दश विद्यन्ते । किमतः । इदं तावदतः । येन विशतिरुपानाः, उपात्तास्न दश भवन्ति । एवं येन त्रिष्टुब्जगत्यः प्रयुक्ताः, प्रयुक्तास्तेन तदन्तर्गता गाययो भवन्ति । तस्मादपिकारण प्रयोगः । एवं चोदकानुनश्च भवति । गायत्रं चाहा कृतं भवति । ऐफसंख्यमेव स्यात् । अत्राऽऽह । जगत्यां त्रिष्टुभि चोपाचार्या न गापच्य उपाचा भवन्ति । कथम् । साधनं परिच्छिन्दती संख्या कर्मणि, अङ्गी भवति । न जगत्याः, त्रिष्टुभो वाऽवययः साधनम् । कि वर्हि । त्रिष्टुम् जगत्यः । अयोच्येत, गायत्रमेवदहर्मवतीति वचनादवपत्र एवान साधनामिति । तया सत्यक्षरावलोप एव मानोति । उचरस्यावयवस्थान- ङ्गत्वात् । न चानङ्गेऽनुपादीयमाने चोदको बाध्यते । तस्मापदुक्तं, यद्यपि संख्यायां गायत्रीशब्दः, एवमप्यर्विकारेण प्रयोग इति । एतदयुक्तम् । दर्शयति च । नौचरस्यां संख्यायामुपाचायो पूर्वाः संख्या उपाता भवन्तीति । यदयमेफा च दश च शतं च सहसंच परार्धं चेति सर्वसंख्या अनुप्रामाति । यदि चोत्तरस्पा संख्यायामुपाचाया पूर्वाः संख्या उपाना भवन्ति, ऐकसंख्यमेव स्यात् । एकैच परार्धसंख्या भवेत् । सा हि सर्वाभ्य उत्तरा । यतस्त्वैकाद्या अपनुक्रान्ताः । असो विज्ञायते, नोचरस्यां संख्यायामुपाचार्या पूर्वाः संख्या उपाता पव- न्तीति ॥१५॥ गुणादा दव्यशब्दः स्यादसर्वविपयत्वात् ॥ १६ ॥ सि० देवं संख्यायां गायत्रीशन्द इति । कयं तर्हि । गुणापशन्दा स्यात् । चतुर्विशत्यक्षरयुक्तस्य द्रव्यस्य वाचकः । कस्मात् । असर्व- विषयत्वात् । यदि संख्याशन्दः स्यात्, सर्व मिश्चतुर्विशतिसंख्पासं- ख्येये वन गोयपादौ । न च वर्तते । तस्मान्न संख्याशब्दः ॥ १६ ॥ . एवं-पा. 1 यति । न च-पा. । ३ भवन्ति-पा• । न तदेव-पार । ५ धनुर्विशतिसंख्येये-पा।

·ज०८पा. ३०१] मीमांसादर्शने । १६२१ गोत्ववच्च समन्वयः ॥ १७॥ यथा, गौरिति सत्यपि गमननिमित्ते सामान्यद्रव्याभिधाने साला- दिमत्येव समन्चयो, नान्यति तद्वचन एव गौशब्दो विज्ञायते । एवम. यमप्रवचन एव विज्ञातुं न्याय्यः ॥ १७ ॥ संख्यायाश्च शब्दवत्वात ॥ १८ ॥ चपिंशतिसंख्यावाचक शब्दोऽस्ति, चतुर्विशतिरिति । नास्यापरेण गायत्रीशब्देनार्यः। संज्ञाया च्यवहारार्यत्वादेकेन व्यवहारसिद्धः॥१८॥ इतरस्याश्रुतित्वाच्च ॥ ११ ॥ इतरस्य ऋन्द्रध्यस्याश्रुतित्वात् । अशब्दत्वादित्यर्थः । तस्यापि च्यवहारान संज्ञाशब्देन प्रयोजनम् । तत्रायं गायत्रीशब्दोऽर्थवान् भवति । संख्यायां निष्प्रयोजनः । तस्मादपि ऋक्शब्दो न्याय्यः । अतो गायत्रीणामृचामागमः कर्तव्य इति ॥ १९ ॥ ध्यान्तरे निवेशादुक्थ्य लोपैविशिष्टं स्यात् ॥२०॥ यदुपवणितम् , अग्निष्टोमवदिति । तत्र चूमः । अनिष्टोमशब्दस्य द्रव्यान्तरे करिमश्चिनिवेशो नास्ति । यथा गायत्रीशब्द ऋग्द्रव्ये । अयं हि केवलाग्निष्टोमान्ततां ब्रूते । न चोक्थ्यलोपमन्तरेण द्वादशाहिकाना- महाममिष्टोमान्तता भरतीत्यवश्यकार्य उपथ्यलोपः । अयं पुनर्गायत्री- शब्द ऋग्द्रन्यस्य वाचक इत्युक्तम् । न चाक्षरावलोपेन तहग्द्रव्यं पाप्यते । तस्मादिपमोऽयमुपन्यास इति ॥ २० ॥ अशास्खलक्षणत्वाच्च ।। २१ ॥ अशास्त्रलक्षणानि चोक्थस्तोत्राणि शतामिष्टोमे, तानि शास्त्रलक्ष- णयाऽमिष्टोमान्ततया बाध्यन्ते । इह पुनर्विपरीतं, शास्त्रलक्षणा गायव्यः, आनुमानिक्यात्रिष्टुन्जगत्यः । ता न शक्नुवन्ति गायत्रीं बाधि- तुम् ॥२१॥ उत्पत्तिनामधेयत्वाद्भक्त्या पृथक्सतीपु स्पात् ॥ २२ ॥ अथ यदुक्तं, संख्यायां गायत्रीशब्दो दृष्टः । ये हि द्वे गायत्र्यो, सैका जगतीति । तस्य कः परिहारः । उच्यते । औत्पत्तिकमेतदृचो ॥ १७॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ का प्रयोगन-गा।

·- " १६२२ टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- [ग०८पा०३०१) नामयमित्युक्तम् । अत् उत्पतिनामधेयत्वाधोऽयं जगत्यवयवे चतु- विशत्यक्षरे पदसंचये प्रयोगः, स भक्त्या विद्यः । न बकस्य शब्दस्यानेकार्थता सत्यां गनी न्याय्या । कया पुनर्भक्त्या । परिमा- पसामान्यात् । यत्परिमाणं द्वयोर्गायत्र्योस्तदेकस्या जगत्याः । अत एतदुक्तम् । ये हि दे गायब्यौ, सैका जगतीति । यथा, यो दो कौरवो स एको वाहीफ इति । एतच्च गायत्रीद्वयप्रथमार्थ वचनम् । कथम् । इदं श्रूयते, द्वाभ्यां गायत्रीभ्या पैश्यस्येति । तदेनदयुक्तमिवोच्यते । जगत्या वैश्यस्य कार्यम् । जागतो हि वैश्यः । तदेतद्दाभ्यां गायत्रीभ्यां क्रियते । जगत्यैव तत्कृतं भवति । ये हि द्वे गाययो सका जगतीति । तस्मादहेतुरयं संख्यार्थत्वे गायत्रीशब्दस्य ॥ २२ ॥ वचन मिति चेत् ।। २३ ॥ शक्यं तावत्रैतद्वक्तुं, यत्रानुवादो गायत्रीशन्दः । यत्र तु विधि- स्तत्र कथम् । यया, तिस्रोऽनुष्टुमा, चतस्रो गायत्रीः करोति, इति । का पुनर्विघी विशेषः । विधी शब्दार्थेन व्यवहारो भवति । तिस्रोऽनु- धुमश्चतस्रो गायच्यो न शक्याः पर्तुम् । शक्यास्तु चतचतुपिशवयः। तस्माचत्र संख्यायां गायत्रीशब्द इति ॥ २३ ॥ अथ मा- यावदुक्तम् ॥ २४ ॥ इहैवैकत्र संख्याों नान्यत्र । कचिदर्शनाद । आह । पद्येवं न संख्यावचनः । कयमिह संख्यायों जात इति । उच्यते । लक्षणयाऽपि विधानं भवति । यया लोके, अपी पिटपिण्डाः सिंहाः क्रियतामिति । वेदेऽपि, पृष्ठरुपतिष्ठन इति । न च तत्र सिंहशब्दः मविकृविवचनो दृष्ट पन्यत्रापि प्रतिकृतिवचनो विज्ञापये । पृष्ठभन्दो वा पृष्ठसाधन- मन्त्रवचनः । न च लक्षणया प्रयोगे शब्दार्थः परिउियते । यत्का. रणं, स्वार्थ एव वर्तमानोऽन्वरं लायति । स्वार्थ जहन्न लक्षयेत् । तस्मादयमप्य हेतुः ॥ २४ ॥ . ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ १ भाw-पा.। ३ कोरसको-पा० । ३ बाहिक-पा' । ४ तर्गतदुर- | पृमापन-ति अधिनास्ति । ६ असरदार्थ-पा।

·-- [अ०८ पा० ३ १०१] मीमांसादर्शने । १६२३ अपूर्वे च विकल्पः स्पायदि संख्या विधानम् ॥ २५ ॥ अपूर्व च दर्शपूर्णमासकर्मणि विकल्पः स्याद, यदि संख्यायां गायत्रीशब्दः । तत्र हि श्रूयते, मायच्या परिध्यादिति । एवं श्रुते, आजुहोतायाश्चतुर्विशत्यक्षरस्य पदसंचयस्य च विकल्प स्यात् । विकल्पे पक्ष आजुहोताया वाधः । स चायुक्तः सत्यां गतौ । तस्मादपि तत्संख्याविधानम् ॥ २५ ॥ कागुणत्वान्नेति चेत् ॥ २६ ॥ अत्रोच्यते । न प्रकृती विकल्पो भविष्यति । कुतः । ऋग्गुणत्वात् । ऋगुणो हि तत्र प्रयोगोऽङ्गीकृतः । ऋचस्तस्य सामिषेन्य आन्नाताः । यदि, अनचा परिदधीत, ऋगुणवं पाध्येत । तस्माताजुहोतयैव परिधास्यति । तथा सति गायच्या परिदिनं भविष्यति । ऋग्गुणत्वं चोर्यसंगृहीतम् ॥ २६ ॥ तथा पूर्ववति स्यात् ॥ २७ ॥ पूर्ववत्पमि वृहस्पतिसचे तथा स्यात् , यथाऽपूर्व । अत्रापि, ऋगु- गफः प्रयोगोऽङ्गीकृतचोदकेन । तत्रापि ऋभूपादीयमानासु गायत्रं चै. वाहः कृतं भवति । ऋग्गुणकत्वं च न वाषितम् । तस्मान्नाक्षराव- लोपः ॥ २७॥ गुणावेशश्च सर्वत्र ॥ २८ ॥ तुशब्दस्य स्थाने च शब्दः । ष्टश्च तुशब्दस्यार्थे चशब्दः । यथा, फिंचेह भवतीति । गुणस्य चतुर्षिशनिसंख्यायाः सर्वत्राऽऽवेश: कु- स्नायामा होतायां, नावयचे । अतस्तस्यामुपादीयमानायामृग्गुणत्वं चौपी पति, संस्था च । वृहस्पतिसवे पुनर्या नोंदफेनाङ्गी- कृताः, तासामवयये चतुर्पिशतिसंख्या निविष्टा । तस्मिन्नुपादीयमान ऋग्गुणत्वमनुपातं भवति । प्रकृतिगायत्री तुपाचं भवति । तस्मान संख्याभिधाने गायत्रीशब्दे प्रकृतिमायत्रीणामागमः प्राप्नोति। पर आह । इदं तावदयं संख्यावादी प्रष्टव्यः । कस्मादक्षरगनाया. मेव संख्यामा भवानयास्थितो, न पुनरन्यसंख्पेयगतायामपि, ग्रहग- ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥ । उपत-या।

·१६२२ टुष्टीकासहितशापरभाध्यसमेते- [१०८१०३०१) नामयमित्युक्तम् । अत उत्पत्तिनामयत्वाधोऽयं जगत्यवयवे चतु- विशत्यक्षरे पदसंचये प्रयोगः, स भक्त्या विज्ञयः । न होकस्य शब्दस्यानफार्थता सत्यां गनी न्याथ्या । कया पुनर्भक्त्या । परिमा- णसामान्यात् । यत्परिमाणं द्वयोर्गायत्र्योत्तदेकरया जगत्याः । अत एतदुक्तम् । ये दिदै गायव्यो, सैका जगतीति । यथा, यौ दो कौरवो स एको चौहाफ इति । एतश गायत्रीद्वयममार्थं वचनम् । कयम् । इदं श्रूयते, दाभ्यां गायत्रीभ्यो वैश्यस्येति । तदेतदयुक्तमिवाच्यते । जगत्या वैश्यस्य कार्यम् । जागतो हि वैश्यः । तदेतद्दाभ्यां गायत्रीभ्यां क्रियते । जगत्यैव तत्कृतं भवति । ये हि वे गाययौ सैका जगतीति । तस्माददेवरय संख्यार्यरवे गायत्रीशब्दस्य ॥ २२ ॥ वचनमिति चेत् ॥ २३ ॥ शक्यं तावत्रतद्वक्तुं, यत्रानुवादो गायत्रीशब्दः। यत्र तु विधि. स्तव कथम् । यथा, तिस्रोऽनुष्टुभः, चतस्रो गायत्रीः करोति, इति । फा पुनर्विधौ विशेषः । विधी शब्दार्थेन व्यवहारो भवति । तितोऽनु- छुभवतस्रो गायव्यो न शक्याः कर्तुम् । शक्यास्तु चतसचर्षिशतयः । तस्माचत्र संख्यायां गायत्रीशब्द इति ।। २३ ।। अथ घूमा- यावहुक्तम् ॥ २४ ॥ इहवेकत्र संख्यार्यों नान्यत्र । कचिदर्शनात । आह । यद्येवं न संपावचनः । फपमिह संख्याओं जात इति । उच्यते । लसणयाऽपि विधानं भवति । यथा लोफे, अभी पिष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियतामिति । चेदेऽपि, पृष्ठरुपतिष्ठन इति । न च तत्र सिंहशब्दः प्रतिकृतिवचनो ए इस्यन्यत्रापि प्रतिकृतिवचनो विज्ञायते । पृष्ठशब्दो वा पृष्ठसाधन- मन्त्रवचनः । न च लक्षणया प्रयोगे दाय: परिच्छिन्यते । यत्का- रण, स्वार्थ एव धर्तमानोऽर्थान्तरं लक्षयति । स्वार्थ जहन्नैव लक्षयेत् । तस्मादयमाय हेतुः ।। २४ ॥ । ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ १ भाक-पा.। २ चौरी-गा. | ३ यादिका -पा । ४ तौती--पा। ५ पृटमापन- इति पचिनास्ति । ६ अशब्दार्थ- ·६ २ [अ०८ पा० ३ म..] मीमांसादर्शने। १६२३ अपूर्वे च विकल्पः स्यायदि संख्याविधानम् ॥ २५॥ अपूर्वे च दर्शपूर्णमासकर्मणि विकल्पः स्यात्, यदि संख्यायां गायत्रीशब्दः । तत्र हि श्रूयते, गायत्र्या परिदध्यादिति । एवं श्रुते, आजुहोतायाश्चतुर्विशत्यक्षरस्य पदसंचयस्य च विकल्प: स्यात् । विकल्पे पक्ष आजुहोताया बाधः । स चायुक्तः सत्यां गतौ । तस्मादपि नेतत्संख्याविधानम् ॥ २५ ॥ ऋग्गुणत्वान्नेति चेत् ।। २६ ॥ अनोच्यते । न प्रकृनौ विकल्पो भविष्यति । कुन: । ऋग्गुणत्वात् । ऋगुणो हि तत्र प्रयोगोऽङ्गीकृतः । चत्तस्य सापिधेन्य आम्नाताः। यदि, अनृचा परिदीत, ऋग्गुणत्वं वाध्येत । तस्मात्तत्राऽऽजुहोतयैव परिधास्यनि । तथा सति गाया परिहिनं भविष्यति । ऋग्गुणत्वं चौपसंगृहीतम् ॥ २६ ॥ तथा पूर्ववति स्यात् ॥ २७ ॥ पूर्ववत्यपि वृहस्पतिस तथा स्थात्, यथाऽपूर्वे । अत्रापि, अगु- णका प्रयोगोऽङ्गीकृतोदकेन । तत्रापि ऋभूपादीयमानासु गायत्रं चै. वाहः कृतं भवति । ऋगुणकत्वं च न बाधितम् । तस्मान्नाक्षराव- लोपः ॥ २७॥ गुणावेशश्च सर्वत्र ॥ २८॥ तुशब्दस्य स्थाने चशब्दः । एश्य तुशब्दस्यायें घशब्दः । यथा, किंचेह भवतीति । गुणस्य चतुशिनिसंख्यायाः सर्वत्राऽऽवेशः छ- सनायामाज होताया, नावयवे । अतस्तस्यामुपादीयमानायामृग्गुणत्वं चौपगृहीतं भवति, संख्या च । बृहस्पतिसवे पुनो ऋनचोद फेनाही. सा, नासामवयवे चतुपियतिसंरुपा निपिटा । तस्मिन्नुपादीपमान अडगुणत्वमनुपाचं भवति । प्रकृतिगायत्री! तूपातं भवति । तस्मान्न संख्याभिधाने गायत्रीशब्दे प्रकृतिगायत्रीणामागमः माप्नोति। र आह । इदं तावदयं संख्यावादी मटायाकस्मादसरगनाया- मेव संख्यामा भवानरस्थितो, न पुनरन्यरुपेयातायामपि, ग्रहग- - .. 1 Virli-4.1 ·१६२४ टुष्टीकासहितग्रावरभाष्यसमेत- अ०८५१०३०६] वायां चमसगतायां वा । यावताऽविशेषेण थुतं, गायत्रमेतदहरवीति । एवं सति सर्वत्र गुणावेशः, संख्यावेशः प्रामीसि ॥ २८ ॥ निष्पन्नग्रहणान्नेति चेत् ॥ २९ ॥ स घेव्याव , पनार्थ निष्पन्नो गायत्रीशब्दः, प्रसिद्ध इत्यः । तस्य ग्रहण न्यायम् । अयं चाक्षरगनायामेव संख्यायो प्रसिदो न सर्वत्र । वस्मान्न सर्वसंरुषेयगतो गृवान इति ॥ २९ ॥ स वक्तप.- तथेहापि स्यात् ॥ ३०॥ यथाऽक्षरगवायामेव संख्यायां दृष्टो नानपत्र, एचश्व दृष्टो ना- न्यास्पिश्चतुर्विशत्यक्षरे गये वा । यथा चाक्षाप्न दृष्ट इचि मानक्षरे विज्ञायते । एवमुक्षु दृष्ट इति नानृक्षु विज्ञातुं न्यायया । अत्राऽऽह । यद्यप्ययमक्ष गायत्रीशब्दा, एवमप्यक्षरावलोप एन कार्यः। कि कारणम् । भकरयुपयन्धनात् । चौदफेनात्र प्राकृत्यखिनुजगस्या मापिताः । ता इमा नोमिता भविष्यन्ति । गायत्रीशब्दश्च संख्यासामान्याच्छयनोति तदवयवान् वक्तुम् । एवमुभौ विधी अनुगृहीतो भविष्यता-माकतो चैकतश्चेति ॥ ३०॥ अत उत्तरं पठति- यदि वाऽविशये नियमः प्रकृत्युपबन्धाच्छरेपपि प्रसिद्ध स्यात् ॥ ३१ ॥ यद्यनिशपे-असंशयेऽपि, गायनीपु विदितासु प्रकृत्युपबन्धनादगा- यच्यां गायत्रीशन्दः कल्प्यते, शरेपपि, शरमयं पहिर्भवतीति कुशेषु शरशद वल्पयिन०प० । कोशमेव बहिः कार्यम् । वक्तव्यो वा विशेष:॥३१॥ दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३२ ॥ अगं विशेषो य: । चतुर्विशनिसंख्यायामक्षरगताया गायनीशद- - ॥ २८॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१॥ १ मचादन कचिप्तास्ति । २ यद्यपक्ष--पा।

·म०८पा.३०६ मीमांसादर्शने । १६५५ स्य प्रयोगः । ये हे गायत्र्यो सैका जगतीति । तेन शक्यते कल्पयि- तुम् ॥ ३२ ॥ तथा शरेष्वपि ॥ ३३॥ शरशब्दस्यापि कुशेपु प्रयोगो दृश्यते, शरवणमेवेदं कुशवनामिति ॥ ३३ ॥ भक्त्यति चेत् ॥ ३४ ॥ अत्रोच्यते । स तत्र शरशब्दो माक्तः प्रयुज्यते । विर्घत्वात्पृथुपत्र- त्वात्सादृश्यवादोऽसो, शरवणमेवेदं कुशवनमिति । स्वायें वर्तमान: सायं ममयति । स्वार्थ जहत्कथं गमयेत् । तस्माच्छरेष्वेव तत्र शर. शब्दस्य प्रयोगो न कुशेष्विति ॥ ३४ ।। तथेतरस्मिन् ॥ ३५॥ तयेतरस्मिन्नपि, ये दे गाययो सेका जगतीति भाक्त एव गायत्री- शब्द इत्युक्तम् । सोऽपि स्वार्थ एव वर्तमानस्तत्सदृशं गमयतीति, वेव मयुक्तो न संख्यापाम् । तस्मान्न संख्याया गायत्रीशब्द।। अत्रो नाक्षरावलोपः कतेव्यः ॥३५ ।। अर्थस्प चासमाप्तवान्न तासामेदेरी स्यात् ।। ३६ ॥ अपि च त्रिनगतीनामेकदेशे वाक्यमपरिसमास भवति । न चाप- रिसपान वाक्पेना: कथिदभिधीयते अर्थाभिधानार्थ मन्त्रमयोगः। तत्र मन्त्रमयोग एवानक: स्यात् । तस्मान तसा विष्टुनगीनामेक- देशे गायत्रीशब्दः स्यात् । तामापनिगायत्रीणाव दाशतपीभ्य आगमः कर्तव्य इति ॥ २६ ॥ इति श्रीशबरस्वामिनः कृता मीमांसामाध्येऽमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥ - ३२ ।। ३१ ॥ ३१ ॥ ३५ ॥ ३९ ॥] इति श्रीमहकुमारिलविरधिनाया मीमापामाच्यारूपायो टुप्टीकायामप्टमाध्यायम्य तृतीयः पादः ।। ३.० ·२ १६२६ टुष्टीकासहितशाघरभाष्यसमेवे [अ० १०५०२) अयाटमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। (दर्विलोमशब्दस्य कर्मनामधेयस्याधिकरणम् ॥१॥) [१] दर्विहोमो यनाभिधानं होमसंयोगात् ॥ १ ॥ सि. यदेफया जुहुयात् , दविहोमं कुर्यादिति श्रूयते । अस्मिन् दर्वि- होमशब्दे भवति संशयः । किं गुणविधिस्त कर्मनामधेयमिति । माप्तम् । दर्षिहोमो यज्ञाभिधानं, कर्मनामधेयमित्यर्थः । कुतः । होमसं- योगात् । होमशब्दोऽत्र श्रूयते । तत्मधानचार्य समासः । दर्विशब्द उपसर्जनं, होमश्य फर्म । अथवा जुहुयादिति फोच्यते । तेन समु. चितो, यदेकया जुहुयादिति । तस्मात्कर्मनामधेयं स्थितं तावत् । ततोऽर्थान्तरं प्रक्रियते ॥ १ ॥ ( दर्विहोमशब्दस्य मार्ताना वैविकानां च कर्मणा नामधेयताधिकरणम् ॥ १॥) [२] स लौकिकानां स्यात्कर्तुस्तदास्यत्वात् ॥ २॥ पू० यदा कर्मनामधेयं, तदा चिन्त्यते, लौकिकानां समाना कर्म- नामएकादीनां नामधेयं दर्षिहोपशब्द उत सर्वेषामेव लौकिकाना दि- फानां घेति । कि प्राप्तम् । स लौकिकानां स्यात् । स खलु दनिहोपराम्दो लौकिकानां कर्मणी नामधेयं स्यात् । कुवः । फर्तुस्तदाख्यत्वात् । तेषां फर्ता, तेन दर्षिहोमशब्देन समाख्यायते । शिनीनां दाविहामिको ब्राह्मणः, अम्बष्ठांनी दापिहोमिको ब्राह्मण इति । यश्च यत्करोति स तेनाऽऽख्यायते । यथा, लाक्का, पावक इति । यदि चाएकादीना नामधेयमेतद, ततस्तेषां कर्मणां का दापिहोमिकसमारुपामईनीति । तस्माल्लौकिकानां नामधेयम् ॥२॥ सर्वेषां वा दर्शनादास्तुहोमे ॥ ३ ॥ सि. सपा लौकिकानां चैदिकानां च नामधेयमेतत् । न लौकिकाना- मेव । करमाद । दर्शनाद्वास्तुहोमे । वास्तुहोमे हि वैदिकै दर्षिहोमत्वं दर्शयति । यदेकया जुहुयायविहो, कुर्यात् । पुरोनुवाश्यामन्च्य पाज्यया जुहोति सदेवतत्वायेति । ननु विपरीवमेतदर्शन, यदेवया जुहुयादविहोम कुर्यात् । अदर्धिहोम सन्तमित्यापद्यते । यदि दबिहोम एचासो, तत एफपा द्वाभ्यां च यपानो दविहोम एव भवति । तत्रै यादम्य समप्रमधि भाभं मुस्पमिति पार्तिकता नपाएगाततिनियम् ।

·सि.पा.४०४] मीमांसादने । १६२७ वर्शमं नोपपद्यत । यदेकया जुहुयादपिहोम कुर्यादिति । अत्रोच्यते । यदि लौकिकानामेव नायधेय, न वैदिकानाम् । तत एकयाऽपि हूयमानोऽसो नव दर्षिहोयो भवति । अलौकिकत्वात्, सत्रे. सद्वचनं नोपपद्यते । यदेकया जुहुयादविहोम कुर्यादिति । तस्माज्ञाप- कमवेद वैदिकानां दर्विहोमत्वे एवपपि ज्ञापकमुक्तम् । कुना प्राप्तिः । उच्यते । होमशब्दस्य सामान्याभिधायित्वात्माप्तिः । तस्माल्लौकिक- वैदिकानां नापधेयमेतत् ॥३॥ ( दर्यिहोमशब्दस्य होमनामधेयत्वाधिकरणम् ॥ ३॥) 7 जुहोनिचोदनानां वा तत्संयोगात् ॥ ४॥ सि० लौकिकानां वैदिकानां च नामधेयं दर्विहोपशब्द इसि स्थितम् । इदानी चिन्त्यते । किं यजतिचोदनानां जुहोतिचोदनानां च सर्वेषा नामयमुन जुहोतिचोदनानामवेति । अविशेषात्सर्वेपामिति भासे, उच्यते । जुहोतीनो नामधेयं न यजतीनाम् । कुतः । तत्संयोगात् । होमशब्दसंयोगात् । अयं होमशब्दो जुहोतेर्वाचको न यजनेः । यजती लक्षणया स्यात् । तस्माज्जुहोतिनामधेयम् ॥ ४॥ (दविहोमशब्दम्य गुणविधियनिराकरणाधिकरणम् ॥ ४ ॥) [४] द्रव्योपदेशादा गुणाभिधानं स्यात् ॥ ९ ॥ पू० स्थितादुत्तरपुश्यते । यदुक्तं कर्मनामधेयं दर्षि होम इति । तम् । कि ताहि ! गुणाभिधानं स्पाद । गुणविधिरित्यर्थः । कृतः । द्रव्योपदेशात् । द्रव्योपदेशोऽवगम्यते, दा होमो दविहोम इति । एवमेतौ दसिंहोम- शब्दौ यथासिद्धि फलितो भविष्यत्तः । तस्माद्गुणविधिः ॥५॥ न लौकिकानामाचारग्रहणत्याच्छन्दवतां चा- न्यार्थविधानात् ॥ ६ ॥ सि. नायं गुणविधियुज्यते । किं कारणम् । लौफिफानां तावदाघार. गृहीता दर्षिक पग्विलया मूलदण्डया दा जुहोति । सा न विधातव्या । श्रोतानामप्यन्यानि होमानि पात्राण्याम्नानानि । सुषेण जुहोति, चमेन जुहोतीति । ते सह दफिल्पः स्यात् । स चाम्पा- व्यः । यत्सारणं, वादीनां विधारयः शब्दोऽस्ति, मुवण जुहोतीति। न तु ।। तत्र छानुमानिको विधिभन्दः ॥६॥ पुनादीना--- - - ·१६२८ टुप्टीफासहितशावरभाष्यसमेते- म०पा० १०५) दर्शनाचान्यपात्रस्य ॥७॥ अन्यच पात्रं दविहोमे दृश्यते । भूतेभ्यस्त्वेत्यपूर्वी सुवमुद्गृलाती. ति । सस्मान्न गुणविधिः ॥ ७ ॥ तथाऽग्निहविपोः ॥ ८॥ अयोध्येत, अमिहविषो. कायें दर्विभविष्यति । दवा होमो दर्वि- होमो, दवेर्वा होमो दविहोम इति । तत्र घूमः । तयाऽग्निहविपारपि । यथा, पात्रकायें दचिर्न युज्पत्ते, तथाऽग्निहविपोः काऽपि तत्राप्यावं. नीय आधारत्वेन विहितः, यदाहवनीय जुहोतीति । अन्यच्च प्रदे. यत्वेन पुरोडाशादि । तस्मादग्निहरिपोरपि कार्ये न दवेनिवेशः ॥ ८ ॥ उक्तश्वार्थसबन्धः ॥९॥ उक्तं चास्माभिरने कार्येऽन्यदद्रव्यमसमर्यम् । दहनपचनमकाशन. फर्म, अग्नेः । न चैतत्कार्यमन्यवयं शक्नोति फमिति । वस्मामाग्नि फायें दरुपदेशः । अतो न गुणविधिः । फर्मनामधेयमेव दविहोम- शब्द इति ॥ ९॥ दविहोमशब्दः कर्मनामधेयमित्युक्तम् । तत्र चिन्त्यते । फिमपूर्वा दविहोमा उत कुतश्चिद्धर्मग्राहिण इति । किं प्राप्तम् । नापूर्वा इति । कुतः। इतिकर्तव्यताविधैः । अविहितेनिफर्तव्यताफ कर्म विहितति- फर्तव्यताकार्यान् गृहातीत्युक्तम् । अविहिततिकर्तव्यताकावामी । तस्मात्पूर्ववन्त इति । यदेतदेवं, तदैतदोपतति । किंपूर्वा इति । अत्रोच्यते- (दर्विहोमानामपूर्वताधिकरणम् ॥ ५॥) [५] तस्मिन् सोमः प्रवर्तेताव्यतत्वात् ॥ १०॥ पू. तस्मिन् खलु दर्षिहोमे सोमः प्रचात । सोमिको वियन्तः स्पाव। कुतः । अन्यक्तत्त्वात् । अव्यक्तचादनः सोमः। अभी अपि चापक्तचो. . १ तदैवत्तावदापताते-पा० । २ भव्यकचोदन इति मन्यात्वं च स्वाइलेनापि तदेवत घत्वम् । सोमयागदावेन विहितदेवताया अभावात्सोमयागोऽम्यक इति प.च्यते । क्यमत्रमय माहत्येन विहितदेवताया अप्रहिल्या साहित्यरूपमन्य परवमिति चेन्न । स्वाइदिन विहित देवता यद्याततदन्यत्व, भव्य सत्वमित्येव प्रतियोगिव वमनर्भाश्य परिकारे निरुपदोपानवकाशादि। ध्येयम्। .

·[१०८षा०५०५] मीमांसादर्शने। १६२४ दना, मिने जुहोतीति । अतयोदनासामान्यासीमिफो विपन्त । इति ॥१०॥ न वा स्वाहाकारेण संयोगापट्कारस्य च निर्देशा- तन्त्र तेन विप्रतिषेधात् ॥ ११ ॥ सि. चाशब्दः पक्षं व्यावर्तयत्ति । नात्र सौमिको विध्यन्तो न्याययः । किं कारण । स्वाहाकारेण संयोगात् । स्वाहाकारेण संयुक्ता दविं. होमाः । पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षाय स्वाहेति । किमतः । चपट्का- रस्य निर्देशात्तन्त्र तेन च विप्रतिषेधः । तन्त्रे च सौमिक व पदकारों निर्दियः । तेनास्य विपतिषेधः । उभयोः प्रदानार्यत्वात् । यदि सौमिको विध्यन्तः, ततो वषट्कारण भवितव्यम् । तत्रैतत्स्वाहाकारा- म्नानमनर्थकं स्यात् । अथ विकल्पः क्रियते, तथाऽप्युभयोः पक्षे बाधः । अथ त्वपूर्वा दर्विहोमाः, नैप विराघो भविष्यति । तस्मा. दपूर्वाः ॥ ११ ॥ शब्दान्तरत्वात् ॥ १२॥ शब्दान्तरं च य जतिश्ब्दाज्जुहोति शब्दः । यजति चौदनश्च सोमः। दरिझोमाः पुनर्जुहोतिचोदनाः । चौदनासामान्येन च धर्मप्राप्तिरिष्यते । तस्मादप्ययुक्ता सौमिकी धर्ममाप्तिः । नन्वध्यत्तत्वाचोदनासामान्यमु- तम् । अनोच्यते । सामान्येऽध्यक्तन्चे, यजतिशब्दो विशेषलिङ्गम् । तेन यजिमतीयव्यक्तासु धर्मनियमः । यथा, समान औपधगुणत्वे देवतफत्वेन विशेपलिङ्गन सौर्यफर्मण्यानेयविध्यन्त इति ॥ १२ ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ १३॥ लिङ्गदर्शनाचेतद्विज्ञायते, नात्र सौमिको विध्यन्त इति । औदु- म्बरीहोमे हि स्वाहाफार विधायाऽऽऽपविधिपरे वाक्ये दर्शयति । पृतन पावापृथिची आपृणेथामित्यन्तरा फर्नी जुहोति । आ मुलादवसा. धपति । भूमिगते स्वाहा करोतीति । यद्यत्र सोपिको विध्यन्तः स्याद- पद्कारम्ततो भवेत् , न स्वाहाफारः ॥ १३ ॥ उत्तरार्थस्तु स्याहाकारो स्था साप्तदश्यं तत्राविमतिपिदा पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनारपशुवत् ॥ १४ ॥ .

·टुष्टीकासहितशारभाप्यसमते [०८पा०५017 लिङ्गदर्शनस्य परिहार उच्यते । यदुक्तम् , योदुम्परीदोमै सिद्ध- पत्स्वाहाकारस्य दर्शनान सोषिको विध्यन्त इति । अत्र ब्रूमः । उत्तरार्थस्तु स्वाहाकारो यथा साप्तदश्यम् । तद्यथा, साप्तदश्यम- नारभ्याधीत, सप्तदश सामिधेनीरम्वाहेति । अनारभ्यवादाना प्रकृ- त्पर्यत्वादर्शपर्णमासावागतम् । ततः माकरणिकेन पाञ्चदश्येन प्राधि- तं सद्विकरप जातम् । एवमयं स्वाहासारोऽनारभ्याधीतः, स्वाहा कारण यपटुकारेण वा देवेभ्यो हविः प्रदीयत इति । तेनैव म्पायन प्रकृति निर्विविक्षु सोमं दर्शपूर्णमासौ च । ततस्तयैव वपद्कारेणोप- रुद्धस्तदर्भमन्यानि प्रदानान्युपसवामति । तत्राविषसिपिद्धा सोपधर्म- प्रवृत्तिः, पशुवत् । तद्यथा, पशौ साप्तदश्ये श्रूपमाणे न दापौर्णमा. मिकी तक प्रवृत्रिविमतिषिध्यते। याचनिकत्वात्साप्तदश्यस्य। एवमिहा- पि वाचनिफरचारस्वाहाकार प्रति लिङ्गदर्शनान्न सौपिकधर्मपवृत्तिर्विप्र- तिपिध्यते । पुनःशब्दवानर्यकः । यया किं पुनरिदमिति ॥ १४ ॥ अनुत्तरार्थो वाऽर्थववादानर्थक्याधि प्राकृतस्योप- रोधः स्यात् ॥ १५॥ यदुक्तम्, उत्तरार्थः i: स्वाहाकार इति । तन्न । कुव । अनुत्तरार्य । अर्थवत्त्वाद । प्रकृतावेवास्यार्थवत्त्व, नारिष्ठ होमेपु | पार्वणहोमयोश्व, पूर्णमासाय सुराधसे स्वाहा, इति । अनर्थकत्वाद्धि प्राकृनस्योपरोधः स्यात् । यदि प्रकृतावनर्यकः स्यात्स्वाहाकार , ततः प्राकृतस्य वपट्या. रस्य विकृती मातस्यानारभ्यवादेन स्यादुपरोध , वपट्कारबाध इत्यर्थः । न त्वस्याऽऽनर्यक्यम् । तस्मानोत्तरार्थ । न चेदुप्चरार्थः, लिङ्गमयवद्भय त्यसोमपूर्वस्व दविहोमाना, भूमिगते स्वाहा परोसीति ॥ १५॥ न प्रस्तावपीति चेत् ॥ १६ ॥ एव चेत्पश्पसि, नारिष्ठहोमेपु पार्वणहोमयोश्च स्वाहाकारस्य निवेश इति । मकतावपि नारिष्ठहोमादौ नास्य निवेशो घटने । तत्रापि वपद्कार एव पानोति । स ह्यविशेषेण दर्शपूर्णमासयौविहितः । द्ध- सरो वषटकार एप चे प्रजापतिः सप्तदशो यनेऽस्वायत्त इति । ननु १'आधावयेति चतुरक्षरमस्तु धौपहिति चतुरक्षर, यजति दूधक्षरं, ये यजामह इति पगार, उपस पदकार । एप वै मतदा प्रजापतियशम वायाः' इत्येवं खण्डदेवादिधृत पाट' ।

·०पा०४०६ मीमांसादर्शने । १६३१ स्वाहाकारोऽपि प्रत्यक्ष पठितः । सत्यं पठितः । वषटकारस्तु विहितः । अबोदनति । नास्य यज्ञो व्ययते प्रजापतो यज्ञेन प्रतितिष्ठत्तीति स्वाहा- कारं पाठेन माप्तं बाधते । पाठे ह्यानुमानिको विधिः प्रत्यक्षेण विधिना बाध्यते । न चेत्तत्रापि निवेश, उत्तरार्य एवं स्वाहाकारो भवति विकृत्यर्थः ॥ १६ ॥ उक्तं समवाये पारदविल्यम् ॥ १७ ॥ अगाऽऽह । नेतयुक्त वपद्कारेण स्वाहाकारो बाध्यत इति । कुतः । यत उक्तं धृत्यादीना समवाये परस्य दुर्बलत्वम् । इह च वाक्पषक- रणयोः संनिपातः । प्रकरणेन यषट्कारा पामोति नारिष्ठहोमेप, तन्म- न्त्रपरेकवाक्यत्वात्स्वाहाकारः । वाक्यं च प्रकरणादलीयः । ननु स्वाहाकारस्योपरियात्मदानायों वपट्कारः प्रयोद पते । न खलु स्वाहा- कारेणेव सदानं नितितम् । कथमविहितः मदानाय स्वाहाकारः प्रदा. नार्य निर्वतयिष्यति । विहिवय । कथम् । स्वाहाकारण चा वपटकारेण चा देवेभ्यो हविः मदीयत इति । ननुभयोः स्वाहाकारवपटकारयो। मकृतासम्नादनार वादस्यान क्यम् । अत उच्यते, मदानार्थता- मनयोर्षिधास्यति । तस्मान सोमप्रकृतयो दाहोमाः ॥ १७ ॥ तचोदना पेटः प्रयुत्तित्वातहिथिः स्पात ।। १८ ॥ पास पक्षान्तरपरिग्रहे । तचोदना वा । तदित्यनेन दहीमा: प्रतिनिदिश्यन्ते । जुहोत्तिचोदना ये दर्शपूर्णपासपोरङ्गकर्मविशेपास्ते दपिहामेष प्रवतरन । के नाते । नारिटीमाः । कस्मारकारणात् । ते हि प्रत्तधर्माणः, सबंधित सर्वपशुबन्धेषु प्रवर्तमाना यस्य च यो धर्म: मायेण ः स तस्यादृश्यमानोऽप्यनुपीयते । यथा या परा. योन मायेण करोति, अन्यस्मिन्नपि परार्थकरणे स एर संमान्यते । तस्माता प्रकृत्तिः ॥ १८ ॥ शब्दसामचि ॥ १५ ॥ शम्दसाय च । चोदनासामान्य दविहामानाम् । नारिहोपेऽपि हिजोतिचोदना । नारिजोति, भिमे जहांतीनि । चोदनासामा- पादर्पयातिः ॥ १९ ॥ 1पेरणी-पा..

·१६३२ टुष्टीकासहितशावरमाध्यसमेते- [अ०८पा ० ४५०५) लिङ्गदर्शनाच ॥ २० ॥ लिई चैतमय दर्शयति । यथा नारिठहोमपूर्वत्वं दर्षिहोमानामिति । किलिङ्ग भवति । अग्निहोत्रे श्रूयते, यदि कीटोऽवपद्येतान्त:परिथि निनयेदिति । तयाऽग्नौ श्रूयते, अन्तदि तिष्ठन् सावित्राणि जुहोतीति । परिधयो दिवाङ्गमधानार्थत्वान्नारिहहोमाङ्गम् । यदि पां धर्माः पवते- रंस्तव एतदर्शनमुपपयते । तस्मातेषां प्रवृत्तिः ॥ २० ॥ नामावस्य हेतुत्वाद्गुणार्थ स्याददर्शनम् ॥ २१ ।। यदेतद्गुणाय नारिष्टहोमा दर्शनमुपदिष्ट, नारिष्ठहोपाना - तावित्यर्थः । अदर्शनं वत्, असाधकमित्यर्थः कुतः । तत्राभावस्य हेतुत्वाद । यम्बकेप, अपतिष्ठिता व त्र्यम्बका इत्याहुः । नेध्यावर्हिः संनते, न प्रयाजा इज्यन्ते, नानुयाजा इज्यन्ते, न सामिनीरत्रा- इति, अतिष्ठितत्वं पम्बकाणा मतिज्ञाय तदुपपादनायमिन्मादीनाम- भायो हेतुस्वेनोपदिश्यते । यदि च नारिठहोमाः प्रवरस्वतोऽङ्गम- घानार्यस्वादिध्मावहिषोः सामिधेनीना च त्र्यम्बकेषु भाव एव स्यात् । सत्रार्य तदभावोऽसवादतुत्वेन न युज्यते । तस्मानारिष्ठहोमानाम- प्रत्तिः ॥ २१ ॥ विधिरिति चेत् ॥ २२॥ इति चेत्पश्यसि, दर्शनमेतदिति । अथ कस्मादिधिन भवति, नारि- होमप्रकृतित्वात्माधानानिध्पादीनां प्रतिषेधको विधिः समपूर्वमय विधास्यति । अनुवादोऽभवृत्तिविशेषकरोऽनर्थका स्यात् । स्थिताया भतिज्ञायां सूत्रेण परिचोदयति ॥ २२ ॥ न वाक्यशेपत्वाद्गुणार्थ च समाधानं नाना- त्वेनोपपयते ॥ २३ ॥ मार्य विधियुउप । किं कारणम् । अन्योऽत्र विपिरानातः । आदित्यं घृते चरुं निपेत, पुनरेत्य गृहेष्विनि । तस्य वाक्यशेषोऽ- यम् । कयं ज्ञायते । तेनाऽऽकातितत्वात् । अपविष्ठिना उपम्प- का इति दोपपनुकीरयेदं श्रूयते, आदित्यं घृते चरं निपेत्, पुनरेत्य गृघिति । इयं वा अदितिरिय प्रतिछा, पदादियोऽस्यामेव मनितिष्ठतीति । तदेतत्तस्य दोषस्य परिहारार्थमिति विज्ञायते । अतस्तेन सहफवाक्यना यानि । सन्मध्ये च य इमाघमात्रवचनास्तेऽपि वच्छेषा ·, (अपा०४०५] मीमांसादर्शने । एव समुचारणान्याच्याः । ते यदि विधः फोरन् पृयवाक्यानि भवेयुः । तत्रैफवाक्यरूपं पाध्येत । व्यवहितकल्पना च स्यात् । न चैषां विधायकत्वम् । अनुवादसरूपत्वात् । तस्मान्न विधयः । अय फोऽत्र विशेपो, यत्समाने लिङ्गत्वेऽन्तःपरिधिदर्शनमसाधकमितरत्सा- घकमिति । विशेषमुपरिष्टावक्ष्यामः ॥ २३ ॥ येषां वाऽपरयोहामस्तेषां स्यादविरोधात् ॥ २४ ॥ येपा का यागानामपस्योरन्योहोमा, तेषां प्रचिः स्यात् । पत्नी- संयाजानामित्यर्थः । कुवः। अविरोधात् । तत्र विरोधो नास्ति, यो ना- रिष्ठहोमानां भटचायुक्तः । तत्राभावस्य हेतुत्वादिति । तेपो हीमा- पःिसामिधेन्यश्च नैवानम् । तदभावदर्शनं वत्र न विरुध्यते । प्र. तिधर्माणस्तेऽपि जुहोमिचोदनाश्च । सह पाया जुहोवीति । वस्माषा प्रचिः ॥ २४ ॥ तत्रौपधानि चायन्ते तानि स्थानेन गम्येरन् ॥ २५॥ नैवद्युक्तम् । किं कारणम् । यतस्तत्रोपधानि चोचन्ते दपिहोमे । पया, 5एम्बकेपु पुरोडाश: करंभपात्राणि तण्डुला इत्येवमादीनि । तानि स्थानेन गम्परन् । आज्यस्थानापत्याऽऽज्यधर्माः मायेरन् । से न शक्यास्तत्रानुष्ठातुम् । अनुष्ठीयमाना वाऽपाकृतकार्याः स्युः। तर चोदको बाध्यत । तस्मान नेपा प्रचो किचित्तयोजनमस्ति । याज्यानुवाक्ये अपि मन्त्रान्तरेण निवत्येते, चपटकारः स्वाहा. फारेग ॥ २५ ॥ लिङ्गाह। शेषहोमयोः ॥ २६ ॥ पिलेपफलीकरणहोमयोपा मपिक याद । फुतः । लिङ्गात् । औषधसामान्यात् । यश्व पत्नीसंयाजाना मरो दाप उक्त धर्माणा- मानर्थ, दा नास्ति । कोपरधर्मा निवेपणादयः शया कम् । तस्मात्योः प्रवृत्तिरिवि ॥ २६ ॥ प्रतिपत्ती तु ते भवतस्तस्मादताकारत्वम् ।। २७ ।। न स्वेतदेवम् । कुनः । यता प्रति चिकनेगी एनौ होमो दर्षि होमात्र भयानकर्माणि । तेषा ददो भेदः । सामान्य वासिरि- - भवनायक .-. । २ गमावतामयः ।

·१६३४ टुप्पी कासहितशावरभाष्यसमेते [अ०८पा०म० ज्यते । पच्चोक्तम्, औषधधर्माः शक्यास्तत्र वर्तुमिति । प्रतिपचिवा. दमयोजकाचेष निर्बपणादीना धर्माणाम् । अतस्तत्पकृतित्वं तेनेव न्यायेन नोपपन्नम् । नापि प्रपोजनबत् । तस्मादेतदप्ययुक्तम् । एवं न कुतश्विदपि दर्विहोमाना धर्ममाप्तियुज्यते । तस्मादपूर्व ॥ २७ ॥ संनिपाते विरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयेत विध्युत्पत्ति व्यवस्थानादयस्यापरिणेयत्वाद्वचनादतिदेशः स्यात् ।। २८॥ अय कस्मादुभयपक्षसाधनानामपि लिङ्गाना भावेऽमत्तिरेत प्रतीयते, न पुन. प्रवृत्तिरिति । उपते । संनिपाते विरोधिनामेतेपा लिङ्गाना, प्रतिः प्रत्येतु न न्यायया । कुन । विध्युत्पत्तिव्ययस्थानात् । विधीनामुत्पत्तिः पाठः । स च व्यवस्थितः । केचिदर्शपूर्णमासयोः प- ठयन्ते, केचित्सोमे । तेपामर्यस्थापरिणेयत्वम् । यत्र पठिनास्ततोऽन्यत्र परिणीयमानेषु प्रकरण बाध्यते । तस्मादभवृत्तिः मनीयत । तत्राऽऽ६ । फिमेप एवोत्सर्गः सर्वत्रापाप्तिरिति । एवं खलु भात, उ. च्यते । वचनादतिदेशः स्यात । यथा, राष्भतामुद्राहक । असत्ये- वविध वचनेऽपूर्वा इनि । अथ ये लिने अपदिष्टे, पदि कीटोअपये त, अन्त परिधि निनयेत् , अन्तर्षदि निष्ठन् सावित्राणि जुहोतीति । सयोः य समाधिः । उच्यते । अ-पायवालक्षणया वादः स वि. ज्ञायते । अन्तःपरिधिदेशे, अन्तदिदेशे, इति । परिधीनो वेदेव तत्रा. भावात् । यथा, रजनी मे कण्डूयति, तिलको मे स्प-दत इति । रागा- भावे तिलकामाये व तदेशलक्षणया भवन्ति वक्तार इति ॥ २८ ॥ इविधीशयरस्वामिन कृती भीमासाभाष्येऽमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ सपासबापमोड पाया। इति श्रीमयुमारिलविरभिताया मामासामाप्ययाख्याया टुष्टीकायामष्टमाध्याय सपूर्ण ॥ छिद्रानामप्रवृत्ति प्रत्येतु न न्यायनि पाठा तरं दृश्यते । तन च-लिङ्गानामप्रवृत्तिः प्रयेने पाया, इति पार सधीय ·[अ०९पा.१०.१] मीमांसादर्शने । १६३५ अथ ननमस्याध्यायस्य प्रथमः पादा।। (धर्माणामपूर्वपयुक्तरयाधिकरणम् ॥1॥) [१] यज्ञकर्म भधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य दव्येषु संस्कारस्तत्मयुक्तस्त दर्थत्वात् ॥ १ ॥ सि. अष्टमेऽध्याये विशेषातिदेशलक्षणं वृत्तम् । इदानीमहलक्षणं वर्तयि- प्यामः । त्रिविधचोदः । मन्त्रसामसंस्काराविषयः । स इह प्राधान्येन वक्ष्यते । अन्यदपि किंचिदुपौयानेन प्रसङ्गेन च । आदिनम्त्वयार्थषि- त्यसे लक्षणसिध्यर्थम् । अमिहोत्रं दर्शपूर्णमासौ ज्योनिशोपचोदाहर. णम् । तत्र पृथग्धर्माः समाम्नानाः। तेषु संशयः। कि तेऽपूर्वमयुक्ता उत यनिमयुक्ता इति । अपूर्वपयुक्तेषु सत्सहः सिध्यति । यनिमयुक्तेषु तु मनु दशमानन्तरमहचिन्तयितुं युक्तः । कुतः । उपकारातिदेशे सत्यूहोऽवकल्पते | शास्त्रातिदेशे सत्यूहामावः । यथा, प्रकृतावन्यन्वाधानादीनि ब्राह्मणतर्पणान्तानि गृहीत्वा कथमेतान्युपकारप्यन्तीति, तत्र कानिचिदारादुपकारकाणि कनिषितनि. पत्योपकारकाणि । एवं शास्त्रातिदेशे तोय पेपणं पापम् । तद्यद्यपि प्रकृती हरार्थ, तथाऽपि शास्त्रस्यातिदिष्टवाद उपकारः कल्पनीयः पेषणस्य, प्रयामादीनामिव । एवमेव ' भगाये जुएं निर्वामि ' इति । तम्मादयमानन्तरं दशमश्चिन्तनीयः । बाधे कार्यापत्त्यलोपादिमिः स्थिते ततो नवमव्यापारो युक्तः । सत्यम् । किंतु सप्तपऽतिदेशमद्भाव उक्तः। आमेगासौर्य इतिकरता मती. ति, अपमे विशेषातिदेशः । नवमे सौर्य, इनित्यनायां प्राधायां किमविकृतः प्रयो. कम्य उत विकारोऽपीत्यनेन प्रप्तक्षेन नवमो दशमव्यापारमनुमन्यमान एवोतिष्ठति । 'विध प्रकरणान्तरम् ' इति सूत्रं नवमासपेणेवाऽऽरम्यते । तस्मानवमदशमयो:, 'भषि वाऽभिधानतरकारदम्पर' इत्यनेन सद्भाव । नाटमानन्तरं नवम आरभ्यते । त्रिविधवोह इत्येतदयुका । कया । अहो नाम वितणा 1 R नेकपा मन्नसामसंस्कारेषु क्रियमाणा व सा, न तस्याः कश्चिविशेषः । मामप्रहमान न । मन्त्रग्रहणेन संस्कारग्रहणेन चोपात्तत्वात् । उरिपन्तीति~पेक्षायो घरयामिति शेषः। २ एपनेति-पया शारातिदेशा कीय परी, अशिविरमारमावस्य पेपणस्योपकारावरतनया पापो न स्यादेवमेव 'माये सुरम्' स्वादशस्त्र मन्नार शासप्तरस ग HTIOन्तालागारोधी न लादियः ।। (भ•••• १५.) (भ• • पा• • 14.२)।

·१६३० टुप्टीयासहितशायरभाप्यसमेते- [अ०९पा.१०१] सिध्यति, न द्रव्यसंस्कारस्यापूपित्वं । तत्विह सिद्धम् । तनापूर्वमयु- तात्यसिद्धी व्यवहारार्थमसत्रितमुपादीयने । तस्मादपुनरुक्तम् । अथवा, अन्यामेव चिन्तामिह वक्ष्यामः । फि यनिनिमित्ता धी अपूर्वपयुक्ता उनापूर्वानामेचा अपूर्वमयुक्ताश्रोते ॥ १॥ इदांनी तु, गजिमयुक्ता अपूर्वप्रयुक्ता वा इति चिन्त्यते । किं वाच- त्मासम् । पजिमयुक्ता इति । कुतः । यजिशन्दनातफर्तव्यताया आभ- संपन्याद ! एवं यागं फुर्यादिति । एवं यागेन कुर्यादिति । एवं प्रासे, धूमः । यजत्ययस्य यत्कार्य तत्प्रधानम् । तद्धि कर्त- न्यतया चोचते । यत्र कर्तव्यता, तत्रवतिकर्तव्यता । अथ यदुक्तं, यज- तिशदनाभिसंयोगा धर्माणामिति । तदुच्यते । तस्य द्रव्येषु यजती च य: संस्कारः, स तत्प्रयुक्ता- अपूर्वप्रयुक्तः । तदर्यत्वात् । यजते. संबन्ध इति । तस्मादपूर्यिता प्रतिपायोहसिद्धये । अथवा-सप्तमेऽपूर्वार्धा धर्मा इति स्थितम् । तेषामपूर्वार्थता प्रकरणेन । तच्च प्रकरणमसंयुक्तानां माहाम् । ये श्रुतिलिङ्गवाक्यः संयुकास्तान्न गृहहाति, संयुक्तत्वादेव । तस्मात्तेऽपूर्वा न संमवन्ति । दर्शपूर्ण माधिकारे व पाठान्सयुक्तानामपि प्रकरण एवं निवेशः । अनेनापि प्रकारेण समाष्टमयान किंचिदनुपपन्नम् । उहे तु यद्यपूर्वार्थ प्रोक्षणं भवति, तथा सति नौवारेषु तन्न प्राप्नोति । तस्मात्सनिपत्योपकारका ये धर्मास्तेऽप्यपूर्वार्था इति नमे प्रतिपामते, उहतिटूपे । अथवाऽन्यायैव चिन्ता वर्तयिष्याम. । अपूर्वार्था धर्मा इति स्थिते सम्मे, नवमे निमित्तं परीक्ष्यते, विमपूर्व निमित्तमुत याग इति । न पानिमित्ता प्रवृत्तिः, ये. म विचार एव न स्यात् । तत्र भायमानत्वाद्दर्शपूर्णमासापूर्व निमित्तं न भवति । अनेनेव कारणेन फलमपि न निमित्तम् । परिशेषाद्यागो निमित्त, निप्पनरूपत्वात् । मनु यागम्य फल उपादीयमानत्यानिमित्तलायां पदिश्यमानत्वाविवक्षा- ६ः स्यात् । १६दानी वित्यादिना वर्णद्वयमारचयति भाप्यभारः । १ एवं यानि पुर्यादिति इति पाठी लिखतास्तषु नोपलभ्यते । ३ प्रतिप घेति-इहवे ते शेप ! ४ सयुपता इति-निपातिन इति शेप । ५ संयुक्तानामीति-उद्दश्यांवरोपसयुकानो नालोपकारकाणामपौत्यर्ध ।। नवमे- आधाधिकरण इति धेष : ७ उपादीयमागाव दिति-धरणवनौपादीयमानत्वादिस्यर्थ ।

·- (१०९११० ११०१७ मीयांसादर्शने । १६३० व्याणां च तदीयत्वेन धर्मरभिसंवन्धो, न स्पेनाऽऽत्मना । न हि धात्व- यस्य च धर्माणां च परस्परेणाऽऽकाक्षा विद्यते । प्रत्ययान हीति- कर्तव्यताऽऽकायते, कर्तव्यं कथमिति, न यानिः कीदृश इति । तस्मायत्कर्तव्यं, तस्यैवेतिकर्तव्यतया संबन्धः । अपूर्वं च तव । तस्मा- उच्यते । दर्शपूर्णमासपई निमित्तम् । अकिंचित्कारत्वात् । प्रकृनयागादर्शपूर्ण- माप्तपदाभावेऽपि विधीयन्त एव तेन । यतन्निमित्तता न प्रतिपद्यतानकमेव स्यात् । ननु सम्यन्तं निमित्तं भवति, पिने जुहोति ' इति । तृतीयान्त चेदम् । उच्यते । निमित्तफलहेतुपु सर्वासा प्रायदर्शनमिति द्रष्टव्यम् । अपि चोद्दिश्यमान- स्वाकरणविभक्तरविवोत्र । तस्मादिकृतावपूर्वमस्ति, दर्शपूर्णमाप्त योगो नास्ति । तदमावे धर्माणामप्यमाः । यथा भेदनामावे होमामावः । सौर्य न साकाङ्क्षवाद- पूयातिदेशनानुपङ्गेण वा प्राकृतररैरङ्गवान् सार्थवागः सिध्यति । उहाभावातु । भत्रोच्यते-भयं दोषोऽस्मिन्न्याख्याने । आज्यभागादीनामपि फलसंबन्धः स्यात्, धकृतत्वादविशेषणोत् । अपि च दर्शपूर्णमासशब्दो लोके कालवानका प्रसिद्धो न योगस्य वाचकः | सामानाधिकरण्याचागवचनो मवेत् । न च निमित्तमिच्छ: सा- निमित्तमिति-प्रतिपादयताति रोपः । १ मकिंचि करवात्-दर्शपूर्णमासपदस्य प्रयोजना साराभावादिस्यर्थः । ३ तेति-यनिने यर्थः । ४ तस्मारिदि-यस्मादेव दर्शपूर्णमास पदवाच्यो यमि. मिमिस, सरमाया निनावपूर्वमस्ति, तयारी निमित्तभूती दर्शपूर्णमासयोगो नसीरयर्थः । ५ अतिदेशेन वाऽनुपरवताना-पा• । ६ अहागास्थिति-मयमभिप्राय । यथा सिद्धान्तेऽपूर्व- विशेषनिमिता धर्मा अपूर्वान्तरेऽविदेशेन भवन्ति, तथा याविशेषनिमित्तानां धर्माणा यागन्तरे प्रतिरतिरेशारिमभ्ययन । छहस्नु न सिपछि । पुनः । यथा यागानुप्राहकाणी यागो निमित्त भपति एवं मन्नागामपपातादीना पारन्यादयो नीद्वादयप निमि भवेयुः। तय होयोदो मावादी च निमिताभावाला गागमाप्त हो न सिध्यति । अत कह पोद्याततया चिन्ता करण यति । ७ पूर्णमासरस्य निगिसप्रतिपादप गेन मृन यार या पति-अप्रोच्यत इत्या. दिना । प्रादि-आग्यभागानामपि न याननागदसनवादियर्थः । ९ भरिश. पमावि-समासा-या रायामा यार' ति गाये दरग सदस्य निनितारले समिविपामावदित १० पाया- वा... I ·- १६४० टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेत [भ०६पा० १०] दपूर्वप्रयुक्ता इति ॥१॥ एवं धा ।। एतेष्वेवोदाहरणेवित्ति विन्त्यते । किं यजिनिपिचा धर्मा अपूर्व- मयुक्ता उतापूर्व पयोजकं निमित्तं चेति । किं माप्तम् । यनिनिमित्तम् , अपूर्व प्रपोजकामिति । कुतः । नैकस्य प्रपोजकत्वं निमित्तभावश्योपप- यते । यदर्थ दि क्रियन्ते धर्मास्तत्मयोजकम् । यस्मिन् सति क्रियन्ते, तन्निमित्तम् । न चैकस्मिन् शब्द अपूर्वार्थी एते, अपूर्व च सति भव- स्तीति शक्यं वदितुम् | अन्या हि वचनव्यक्तिरपूर्वपिपु, अन्या चापूर्व सतीति । यजिनिमित्तत्वे तु शब्दोऽवकल्पते । एवं यागेन कुर्यादिति । यागे सति, अपूर्वस्योपकारकाणि, असत्यनुपकारकाण्यङ्गानाति । तस्मापनिनिमित्तम् , अपूर्व तु प्रयोजकमिति । एवं मात, ब्रूमः । यज्ञकर्म प्रधान, यजतेः कार्यम् । तद्धि फलक चौघवे । तदीयेषु द्रव्येषु यजती च यः संस्कारः, सोऽपूर्वमयुक्तः । तदर्यास्त इति कृत्वा क्रियन्ते, न यम्पन तेषामभिसंवन्धा । मयोग- बचनेते प्रत्ययायन संवध्यन्ते । स हि साकाङ्क्षो न पात्वर्यः तस्मादपूर्वमयुक्ता अपूर्वनिमित्ताय । यदुक्तम्, अपस्य प्रयोजकत्वं मानाधिकरण्यमुपपद्यते । यदि प्रकृतान्यागान्निशपेयेदेवं सामानाधिकरण्याघागवचनो । मवेत् । न चैकस्मिन्नु चारणे निमित्तं भविष्यति, सामानाधिकरण्यं च प्रतिपरस्पते । तस्मानिमित्तमिच्छतः कालवचन: संपात इत्ययं दोषः । अपोच्येत, यागपदं निमित्तम् । तत्रोदिश्यमानत्वाद्यागमानस्पोद्देशः प्रामोति । तन प्रकृती विकृती च निमित्तमेकं यामसामान्यम् । अर्व च सो विद्यते । तस्मादनेन व्याख्यानेन प्रतिपिकृत्योः सावारणा धर्माः पाप्नुवन्ति । तनातिदेश. भाषः । तस्मादयमपि पक्षो दुःशियः । अथवा पूर्वार्या धर्मा इति स्थित सनिपत्योपकारका भारादुपकारकाध प्रकरणेन. प्रमाणेन । तत्र प्रकरणे ' अग्नरे नुदं निर्वामि' इति मन आम्नायते । आम्ना. मसामचि तेनोपय मकरगिनः । तत्र कथं सल्पकार-यतीति विशेषामाड्सा मायते । विमुच्चारणपात्रेणीत पवाशनद्वारेणेति। अपर्वदेवताप्रकाशनमााशितम् । १ अपूर्वाय--पा० । १ मा ए भवन्तस्ति-पा० । ३ उपकारकाण्यद्गानि-पा। • अपूर्व घेलिन्भनेन ध, विकृती निमित्त सत्यपि प्रयोजनाभावाद यामप्रवृत्तिशिते उद्धा निरस्ता परिवव्या । अपूर्वा देव-पा० ।

·. भि०९पा०९.२] मीमांसादर्शने । १६४६ निमित्वभावच नोपायते, वचनव्यक्तिभेदादिति । तत्रोच्यते । प्रयो. जकत्वं वाचनिकम् । निमित्तभावच नैव चचनाद्भविष्यतीति। यदि येन पयुज्यते, भवति तत्तस्य निमित्तम् । यथा, मारामपोषकस्याss- रामो वेतनदाने प्रयोजको निमित्तं च । मारामे सति तस्मै वेतनं दीयते । वेतनेन समयों भवत्याराम रक्षितुम् । तस्माद्धर्माणामपूर्वमेव भयोजक निमित्तं चति ॥ १॥ ( वाक्पविनियुक्तेषु पोक्षणादिसनिपत्योपकारकेप्वपूर्वपयुक्तस्वा- धिकरणम् ॥ २॥) [२] संस्कारे युज्यमानानां तादात्तत्मयुक्तं स्यात् ॥ २॥ पू. दर्शपूर्णमासी प्रति समामनन्ति, प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्याम बद्दन्ति । मोक्षिताभ्यां दृषदुपलाभ्यां पिनष्टीति । तत्रायमर्थः सांशयिका । मोक्षणं इन्सिपिषिणयुक्तमुतापूर्वपयुक्तापति । कि भातम् । संकारे-इन्तिपिष्पापे, प्रयुज्यमानस्प प्रोक्षणस्य तत्पयुक्तता स्पात् । संस्कारमयुक्तता। संस्कारी दि हन्तिपिपी। कुत एतत्प्रयुक्ततेति । तादाद यदि येन फतः भवति, तवस्य प्रयोजकम् । यद्यपूर्व- मनेन हियते, ततोऽस्यापूर्व प्रपोजकम् । यदि हन्तिपिपी) तस्वी प्रयो। नको । प्रकरणाचापूर्व कर्तव्यं गम्यते । वाक्यान्तिपिषी । वाक्यं च भफरणादळीय इति । शक्नोति चायं तत्कर्तुम् । तस्मात्मकाशनद्वारेगेयोपकरोतीति । तेनानि प्रकाश- चन्नुपकरिष्यतीति । निमित्तेन चास्य भवितव्यम् । तत्राग्निनिमित्तमस्य । सौर्य चार्मि- नास्ति । तर निमितामायान्मन्त्रस्य निवृत्तिः । यथा दनामावाद्धोमर निति- बीपूर्णमासयोः ॥ १॥ नमस्तादपूर्गाि धर्मा जि गिते हन्तिपिपिरयु मोक्षगमिरि पापानुपान मेव | सत्यम् । कि अतिलिगवाक्पै संयुक्का पूर्वार्या न संपन्तीति माप- मानः पूर्वपक्षं करोति त्रिमिरधिकरणः । मन पोधने । पिमुलखमुसलमयकं प्रोक्षणमुतापूर्वमय कमिति संशयो युक्त। येउन कन्यो भवति-पा। ९ पगंमायोरितिनदि पूर्व पक्ष सिमन्वय: भारनिनि नसनिति ।

·१६४२ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा० १०२) ननु हन्तिपिष्योः क्रियमाणमपूर्वार्थ भविष्यति । तत्र प्रकरणं च चाक्यं चोभयमप्यनुग्रहीप्यते । उच्यते । न शक्यमुभयमनुग्रहीतुम् । न प्रकरणमाम्नायमात्रेण प्रकरणवतोऽर्धन समाम्नातमिति गम्यते । म- करणसमाम्नानात्मकतेनैकवाक्यता भवति । ततस्तादर्यपगम्यते । इह तुमत्यक्षाभ्या इन्तिपिपिच्या मोक्षणपकवाक्यता। सा मतेनक- वाक्यता परीक्षा बाधेत । न च द्वाभ्यामपि सहकवाक्यता स्यात् । यदे- फेनकवाक्यता, तदा तेन निरामासस्य नान्येनाप्येकवाक्यता कल्पते । तस्मात्मकृतेन वारपत्वाभावानापूर्षि प्रोक्षणम् । आह । ननु हन्तिपिपी अपूर्वायों । सदर्थ प्रोक्षणम् । तस्मादपूर्वस्यो- पकारकमिति । उच्यते । भवति प्रणाडयोपकारकम् । न त्वपूर्वप्रयु. तम् । विषिर्थ ह्यङ्गमङ्गस्योपकारक भवति । किचिदपूर्वस्यैतद वि. शिमित्यनेन कारणेना न संवध्यवे । किंचिदनपेक्ष्यापूर्वसंवन्ध स्वरूपेणैव कारणेन संबध्यते । यदपूर्वसंवन्ध कारणत्वेनोपादाय धर्म- जातमङ्गविशेषेण संवध्यवे, तदपूर्वप्रयुक्तं भवति 1 ताशं च विकतार यन्तिरे तल्कापिने, जहित०६ भवति । . न तु हन्तिपिपिपयुक्तमिति । वधम् । प्रोसिताम्याम् ' इति प्रपूर्वाशतेनिछाव- णात् । निछ। च कर्मण्युत्पद्यते । ईशितं च कर्म । तस्माद्यया नीहीमोक्षति' इति मीवमेवमिहापि निष्ठाभवणादुलखलमुसलार्थमेव प्रोक्षणम् । उच्यते । यही प्रेक्षति । इत्यन नीर्थ प्रोक्षणं मवति । प्रोक्षतीति मावना वियते । तस्याय भाव्ये भवितव्यम् । तर कधिविकिपमाणतया माया, पशि- सरकार्यवेन, कबिदुपायावेन, कधिमाखन ।' मोहीमोक्षति शी द्विती- यासयोगानीयो मा०या० । केन । मोक्षणेन । निधान्ते पुनर्नास्ति भावना । तदमा- पादाव्यमानस्याप्यभाव । सत्यपि कर्मत्वे प्रोक्षणमुलूखमुसलार्यमिति वेनोक्तम्। १ समानातमाण-पा० | २ सगाम्नाता प्र-गा। ईप्सितामेति--सितममि- स। ४ यथा जीवहन्ति ' दस्यप्रावधानभावशाया मल्य रस प । ५ यथा मोहय एन प्रोक्षणभावनाया इत्यर्थ । । यथा 'प्रभो जानिरादेवापे से गति 'इस्यन संयवनभावनाया पुरो- पाय पति पूरणम् । “ यथा 'गा पयो दोरिध 'इस्पत्र गोदोहनभावनाया पय रवि पा।

·H १०९पा० १०२] मीमांसादर्शने। पत्र पुनः स्वरूपमङ्गस्य धर्मसंबन्धे कारणं भवति, नत्स्वरूपायु- सम् । तत्र यद्यपि तेन धर्मवताऽपूर्व साध्यते । तत्र साध्यमानमपूर्व न धर्मस्य प्रयोग हेतुभूतं भवति, न तत्प्रयोजक, तस्य स्वरूपं विद्यत इति न धर्मः प्रयुज्यते । तत्र विकृतावर्थान्तरे तपाभावादो नायकल्पते । एवं सत्ति वाक्यानिर्णयः । यदि वाक्यमपूर्वस्य कारणतां वदति, सतोऽपूर्वमयुक्तम् । अथाङ्गस्य, ततोऽङ्गप्रयुक्तम् । चोक्तपकरणादपू- नप्रयुक्तं स्यात् । वाक्यात्वङ्गमयुक्ततेति । तम्माद्धान्तिपिपिपयुक्त मोक्षणमिति । यत्र यत्र हन्तिपिपी प्रयुज्यते, तत्र तत्रैनधर्मको गवत इति ॥ २॥ तेन त्वर्थन यज्ञस्य संयोगार्मसंबन्धस्तस्मायज्ञम- युक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३॥ सि. तुशब्दः पलं ध्यावर्तयति । न त्वेतदस्ति, इन्तिपिपिप्रयुक्तं भोक्ष- णामिति । तेन त्वर्थेन हन्तिना पिपिणा वा यस्मादपूर्वस्य संपोगः, तस्मात्तस्य मोक्षणसंबन्धः । अपूर्वसाधनविशेषकारितः मोक्षणसंस्कारेण संवन्धो न हन्तिपिपिकारितः । कपम् । नियोजनौ हन्तिपिपी । यदि तत्मयुक्त मोक्षणं, तदपि निष्पयोजनम् । अतो न रात्मयुक्तम् । द्वितीयाचतुर्यो सत्यां मावनायामात्मा क्रियां कुरुतः । तृतीयाद्याश्च भावनाया- मेव सत्यामात्मानं क्रियामेव कुर्वन्ति । अपवा-द्वितीयोद्भुत शक्तिकर्म प्रतिपाद- यति । निष्टा न्याभूनम् । कथं ज्ञायते । आह-उलखलमुसले अन कर्ममने । ते प कारके कारकान्तरेणान संयुज्यमाने दृश्यते • उलूखलमुसलाम्याम् ' इति । नम द्वितीयान्त कारकं कारकान्तरेण संयुज्यते । उन्तशक्षित्वात् । तस्माद्यद्भुतशक्ति- कारकं तरिफयों वशी करोति, न त्वनुभूतशक्ति । अनुभूतशक्तित्वात् । अपि घ, एवमुल्खनमुसलयोः प्रोक्षणस्य च संबन्धाः हन्तिरुघार्येत, तत्रात्यन्त वाक्यं स्यात् । तस्मादन्यम् । अपवा-यानयान्तरेण करणतया प्राछे उल्सयमुमले, भर्ममासे या ते अन्धोपसर्जनायों विधीयते । अत्र पूर्व: पक्षः । वाक्यादन्तिपिच्यर्प प्रोक्षणे, प्रकरणादपूपिम् । वाक्यं प प्रकरणालीयः ॥ २ ॥ अप्र केचिर्णयन्नि । याक्थे परिमाण मानाय प्रोक्षणम्याऽऽपयेत । तम्मा- ल्लीमतिमा नारदमुसदामिति । २ पति--दिसामिपि रा!

·१६४४ टुष्टीकासहितशाघरमाप्यसमैते- [अ०९पा.१.२] भाइ । अपूर्वस्योपकारको हन्तिपिपी, न निष्पयोजनाविति । उच्यते । न मोक्षणस्यापूर्वस्प फथिदस्ति संबन्धः । यदि पोसणं न कियने, न हन्तिपिपी अपूर्वस्य साधनभावं न गच्छतः । सरमायद्यपि हन्ति- पिषी अपूर्वस्योपकारफो; तथाऽपि ताभ्यां संबध्यमानं भोक्षणपन- धफमेव । अधोच्यो, यदर्थ हन्तिपिपी उपादीयेते त्याक्षणसंघद्धी शक्नुवः फर्ते, नान्यति । उच्यते । नवजातीयकः शब्दोऽस्तीवि । तत्राऽऽह । अयमेव शब्द एतमर्थमभिपदवीति । फयम् । मोक्षिताभ्यामवहन्ति, पोसिताभ्यां पिनष्ठीति यदन्तिपिपिया क्रियते, तमोक्षणसंबद्धाभ्या: मिति हन्तिपिपिकार्पण मोक्षणं संवध्यते, न ताभ्यामिति । उच्यते । नेतदेयम् । यदि यद्धन्तिपिपिभ्यो क्रियते, तमोक्षणनामिसंवम्यते, संवन्ध एव प्रोक्षणस्प न स्यात् । सदि ताभ्यामभिनिर्वय॑ते । फिमप- तमोक्षणमभिनिर्वतयेत् । अय मोमिताभ्यामपूर्व क्रियत इति संब. न्यः । न तर्हि इन्तिना पिपिणा वा । अथ तत्संपन्योऽप्युच्यत इदि । अनेफसंपन्धे वाक्यं भिद्येत । तस्मादन्तिपिपिभ्यां मोक्षणं संवध्यमान- मपयोजनमिति प्रकरणादपूर्वेण संबध्यते । नन्वैवं हन्तिपिपिसंबन्धो नायकल्ल्येत । अवकल्पियत इति चूमः । द्वाक्यायों बाध्यते । तत्रासंयुक्त पदान्तरेण प्रोक्षणमपूर्वेण संमत्स्यते । अपूर्व चामृत- मशक्यं प्रोशितुम् । अनो नाहिद्वारेणापूर्व मोक्ष्यत इति । एतदयुक्म् । कयं पोक्षणमपूर्वेण गृह्यते । तच प्रयानवदारादुपकारकं पामोति । तम कथं यमिदं संस्कारकमिति । भयोच्येत, लोके संस्कारकं दृष्टमिति । तन्न । इह शब्दलक्षणः संस्कारो गृह्यते । न कधिच्छब्दसंस्कारकं मोक्षणमाह । प्रकरणान्नानादा- रादपकारक गम्यते। अपि न, लोके नैकान्ततः संस्कारकमेवेदं, कदाचिदसंस्कारकमपि स्यात् । अभ्युपेत्य चूमः | संस्कारकं प्रोक्षणम् | न चापूर्व शक्यं मोतिनुम् । एमपि तदवस्थमेवाऽऽनर्पत यम् । अयोच्येत-आनर्थक्यातहमिति । अहत्वा- विशेषात्सर्वा षु स्यात् । अपूर्वस्य सनिकर्पाद्वा द्वचादाने । । । । मोहिपदै च । मोहान् प्रोक्षति' इत्येतदपि, उल्सलमुसलवाक्यतुल्यन्यायमित्याभ- प्रेस प्रयुक्तमिति हेयम् । २ एवमपाति-प्रोक्षणस्य प्रकरणविनियोगहीमारेऽपि वाक्यविनियोगा. होकारपक्ष इवाऽऽनर्थक्य तदवस्यमैवत्यर्थः । ३ (म.३ पा• 18. सू.१०।

·[भ०९पा० अ०२] ग्रामोसादर्शन। १६४५ फयम् । इहाघातं प्रति यतमानस्य द्वयं निष्पयते । अवहन्तिरूपं, चण्डलनितिश्च । प्रणाडचा चापूर्वमापनाविशेष: । तण्डुलनिवृत्ति - पोपकारः । सोऽचहन्तिक्रियया चिकीर्पितः। तेन प्रोक्षणस्य संबन्धः। यद्यायवदन्तिरूपेण संबध्यमाने मोक्षणे श्रुत्या संबन्धो भवति, तथाऽपि तत्र निष्पयोजनस्वाल्लक्षणेवाऽऽश्रीयते । लक्षणा हि प्रत्यक्षा। साऽदृष्टकल्पनाया उपायसी ।न चावदन्तिरारादुपकारको पूर्व निप्पा- दयति । एमुपकारं कुर्वन्नदृष्टेन सामथ्र्येन समीचीनं करोतीति गम्यते । यद्यपि च निष्पादयेत् , तथाऽप्युपकारेणासंबध्यमानं मोक्षणं केवलावह- न्तिसंबन्धनानर्थकमेव स्यात् । अवोऽवन्ति लक्षितेनोपकारविशेपणास्य संबन्धः । तस्मादनवहन्तिरपि यस्तत्कार्यापनस्तत्र प्रोक्षणं भवत्येव । यथा नखनिर्मिने चरी, नखेषु । तस्मादर्वमयुक्त एवंजातीयको धर्म इति ॥३॥ (अथवा-दीक्षणीयावानियमाधिकरणम् ॥) एवं वा-- अस्ति ज्योतिष्टोमः । तदं समाम्नायत्ते । यावत्या वाचा कामयेत, सावत्या दीक्षणीयायामनुपात् । मन्द्र प्रायणीयायो, मन्द्रतरमातिथ्या- याम् , उपाशुपसत्सु, इति । तत्रायमर्थः सांशयिकः । किं परमापूर्वप्रयु- क्ता एते धर्मा उत दीक्षणीयायपूर्वमयुक्तर इति । किं प्राप्तम् । परमाणु- संस्कारे दीक्षणीयाधपूर्वे युज्यमानस्यास्य धर्मस्य परमापूर्वार्थत्वादी क्षणीयादीनां परमापूर्वार्थतैव स्यात् । परमापूर्वं हि फलवत् । यत्कर्ष अर्थाच्येत-नीहीणां श्रवण तपां भविष्यति । स वाक्यसंबन्धो मवतव निराकृतः। एवमवहन्त्यादिश्वप्येते दोषाः प्राप्नुवन्त्यनेन व्याख्यानेन । तस्माद्वालयममाधित्वा योऽर्थः स ग्रहीतव्यः । वाक्ये चोचारित वैविध्यं भवति । प्रकरणपाटात्तण्डुलनिर्व. त्तिपणाट्या शक्यमपूर्व लक्षयितुम् । शक्यते च ब्रीहर्ष प्रोक्षणं प्रतिपत्तुम् । तत्र लक्षितलक्षणायां गृह्यमाणायां फलफश्पना न भवति । श्रुतिवृत्ते फलस्सना स्यात् । -तस्मात्फलसनामयालक्षितलक्षणयाऽपूर्वाध प्रोक्षणमिति सिद्धम् ॥ ३ ॥ एवं वा । संसारे-दीक्षाणायाख्ये यो घो विहितः स परमापूर्वप्रयुक्तः। कुतः। १पलीयसी-पा..

·. टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेते-- ०९पा०१०२] ध्यतयाऽभिसंघध्यते, तदेव धर्मरभिसंघध्यते, नाङ्गापूर्वम् । निष्पयो जनं हि तदिति ॥ २ ॥ तेन वर्थेन यज्ञस्य संयोगाद्धर्मसंवन्धस्तस्मायज्ञश्युक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥ सि. तेन त्वर्थेन दीक्षणीयादिना, यस्मात्परमापूर्वस्य संबन्धा, सस्मात्प- रमापूर्वपनजातीयकेन धर्मेण धर्मवत् । तस्मादङ्गन्यापयुक्तमेवंजाती- यकं धर्मजातम् । तथा श्रुतिः शब्दो भवति । इतरस्मिन् पक्षे लक्षणा स्यात् । न च प्रायणीयाद्य निष्प्रयोजनम् । ज्योतिष्टोमस्य हि तदुप. कारकम् । म च तदिनवजातीयकेन धर्मेण प्रायणीयाधपूर्व सिद्धम् । अवहन्तिपिपियत् । यदुन्यते, विनैव धर्मेण सदपूर्व भविष्यतीति । तन्न । कुतः । बदपि धापूर्व शब्दादेवानगम्यते । अस्तीति न माक् शब्दादन्येन प्रमाणेनोप. संख्यायते । एवंजातीयके च शब्दप्रमाणके यच्छन्द आह, तदस्माकं. प्रमाणम् । शब्दश्च प्रायणीयाधपूर्वस्योपकारफमिमं धर्ममाह, न परमाए. वस्य । वचनप्रामाण्यात् । एवं चाऽऽपरमापूर्वनिप्पचेरजरमविनाशि परमापूर्वप्रयुक्तवादक्षिणीयाया: 1 तस्माद्यस्तत्र धर्मों विहितः स प्रोक्षणवत्परमा पूर्वप्र- युक्तो न स्वरूपप्रयुक्तः ॥ २ ॥ दीक्षणीयाधन यो धर्मः संयुकान परमापूर्षिः। कुतः । दक्षिणीयाSSमीय- मपूर्व लक्षयति । तेन धर्माणां संबन्धः 1 अस्मिन्पले लक्षणो। यदा तु दक्षिणीयापूर्व परमापूर्व लक्षयति तदा लक्षितलक्षणया धर्माणी संबन्धः । तस्माक्षणा श्रुतिवी. ति लक्षितलक्षणापेक्षया । अथवाऽहं संबन्धादह्निनं शक्नोति लक्षयितुम् । तेनाशिसंवन्धे लक्षणा । भा- संबन्धे तु श्रुतिः । पूर्वपक्षे, 'धातवीया दीक्षणीया' भवति इत्याग्नापेष्णवकार्यापच्या तयुज्यते । यथा नविराः प्रोक्षणेन । सिद्धान्ते त्याग्नावैष्णवापूर्व युवा घनिधा- - । - - लक्षणेति-लक्षणैव देवलेत्यर्थः । २ यदि सिद्धान्तेऽपि पक्षणा, कथं सहिं 'वथा अतिः धन्दो भवति इति भाध्यमिति चैव , यक्षिरशक्षणापेक्षया संनिवपक्षणामेव प्रतिशम्देन भाष्य- पारो प्रवीतीत्याह-तस्मादित्यादिना । । अई-दीक्षगापारसमहम् । ४ दिन-योनिमम । ५ हिसंबन्ध इति-अहि संपन्धे विवक्षित तक्षितनादिना तदपूर्व रयितथ्य भवतीयर्थः.६ भद्दा- पर्दसंपन्धे तु श्रुतये दीक्षाणभया स्वादुलक्षणेत्याह-संयन्धे विति।

·- [अ०९पा० १०२] मीमांसादर्शने । १६४७ चात्र धर्मः प्रतिष्ठितो न परमापूर्व संक्रमिष्यति । एवमपि प्रयोजनसम- धम् । तस्मादेवंजातीयकं धर्मजातमङ्गापूर्वमयुक्तमेवेति । किं भवति प्रयोजनमितरस्मिन्निनरस्मिन् चा पक्ष इति । उच्यते । अश्वमेधे समानायते, धातपीया भवतीति । यदि परमापूर्वपयुक्त एवं. जातीयको धर्मः, ततस्तस्योपकारविशेषे निबद्ध इति वस्कायोपनाया तपीयायां न भवन्ति । अपूर्वान्तरं हि तत् । न चापूर्वान्तरमपूर्वान्तरधर्मानगृह्णाति । अनुपपन्नमिदं प्रयोजनम् । कथम् । । धातवीया दीक्षणीया भवति । इति सामानाधिकरण्यम् । तत्र यदि मुख्यवृत्ते द्वे अपि पदे गृह्येयाता सामानाधिकरण्यं नोपपद्यते । तस्मादेकमन गौण पदमन्य-मुख्यम् । तत्र प्राथम्यादविरोधाच धातवी- यापदं मुख्यम् । दक्षिणीयाशब्दस्त्यात्मायं ऋतूपकारं लसयति । तस्मिसित धातवी- या विधीयते 1 सा विधीयमाना तत्कापन्नत्वात्तद्धर्मालमते । सिद्धान्तेऽपि यथा खलेवाली यूपये विधीयमाना सदाभो । तस्मादुभयोः पक्षयोरदुरया धर्मप्रा- सिरिति । अयोध्येत-धातीपा दासणीया नवति' इत्यनेन धातापाया यत्कार्य तन्निवार्य दक्षिणीयाकार्य प्रति विधीयते । तच्च दक्षिणीयाकार्यमास्मीयरेव धर्मरात्मी- येन चापूर्वेण धातवीयाया भावयिष्यति, न दीक्षणीयाधर्मा-ग्रहीष्यति सिद्धान्तवा- दिनः । सन्न । पूर्वपक्षेऽपि यदि दक्षिणीयाकार्ये घातीया वर्तते तथा सत्यात्मीयरेव धमत्तत्कार्य साधयिष्यति । अथ न वर्तते सुतरामात्मीया धर्मास्तस्याः । अपि च परमापूर्ण आयुक्तायामपि वाग्नेियमरय, प्रतापासावरणको विधि द्वारमभूत् । तह द्वार नाति । तस्मातास्ति वानियमः । नन्वनेन न्यायेन नीवारेषु प्रोक्षणं न प्राप्नोति । उच्यते । सत्य, विशिष्टं द्वार मोक्षणस्य ग्रहय इति । इयास्तु विशेषः-नहियो दृष्टेनोपन्ति । नीवाराच तत्कार्य प्रत्यक्षं साधयन्तो दृश्यन्ते । तत्र कार्यापत्या धर्मप्राप्तियुक्ता । इह स्वदृष्ट द्वार, तस्य कार्ये वर्तत इति नास्ति प्रमाणम् । अपना-दूरादेवेदं भ्रष्टं प्रयोजन- मिति । कथम् । धातपीया याश्योत्पत्ता तादृश्येव पोद्यते । वैधातीपाशब्देन १ अगोदनसमर्थ -~-पा०.१ प्रधानन्या-पा! ३ भामापेथ्णयो विशिष्टमिवि-भा. यापूपिया!

·१६४ दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- भ०९पा. १९०३) अधात्वीयायां भविष्यति भय, आमाप्णवापूर्वपयुक्तस्ततो नेदमामा- वैष्णवापूर्वमिति तत्र त्रैघातबीयापूर्व न सेन धर्मेण संभारस्पत इनि ॥३॥ (फलदेवताप्रकाशकयोर्मन्त्रयोरपूर्वपयुक्तस्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] फलदेवतयोश्च ॥ ४ ॥ पू० दर्शपूर्णमासौ स्तः, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेवेति । तत्र फळसंबद्धो धो देवतासंघद्धश्च श्रूयते । फलसंपदस्तावद, अगन्म स्पा सं ज्योतिषा भूमा, इति । देवतासंबद्धोऽपि, अमेरहमुन्जितिमनूजे, सोमस्याहमुजितिमनुजेपमित्यादिः । तत्र संशयः। कि स्वर्गसंवद्धस्य कर्मणः स्वर्ग एव प्रयोजकः, अग्न्पादिसंघदस्याम्यादय एवोबोमय- बाप्पपूर्व प्रपोजकमिति । ययेवमभिसंवन्धः क्रियते, गताः समः स्वर्गम्, अग्न्यादीना चोजितिमनजेपमिति, a स्वर्गाम्न्यादिप्रयुक्तः । अपैथ फियते, आगता दर्शपूर्णमासफलं, दर्शपूर्णमासदेवतायाश्वोजितिमनगम- पपिलि ततोऽपूर्वमयुक्ता। किमासम् । स्वर्गारस्पादिमयुक्त इति । कुतः। मन्त्राम्नानसापथ्यो । यस्य मन्त्रो वाचका, स इह वदितव्य इति गम्यते । श्रुत्वा च स्वर्गाग्न्यादीना वाचको मन्त्रः । लक्षणया दर्शपूर्ण माराफलदेवतयोः । तस्माद्यत्फलदेवतमिति समधिगतं स्वर्गान्यादि, सब विपरिवर्तने । आरूपाताभावान् । कर्मान्तरमा न मति । तस्माघाशी तत्र विज्ञाता तादृश्येवाब कर्नया । यद्यपि च कर्मान्तरं स्यातथाऽपि नाम्ना धर्मान्गृही. यान बौदकेनेति ॥ ३॥ दक्षिणीषापूर्वपयुको वानियमो न परमापूर्वप्रयुक्त इति पूधिकरणापवादोऽयम् । दोक्षणीयासिद्धानव फलदेवयोश्च' इत्यत्र पूर्वपक्षः । अतिस्वरूपपयुकोऽयं मन्त्रः । स्वर्गप्रयुक्तर, लिङ्केन ह्या विनियोगः । सामर्थ च लिङ्गम् । स्वरूपे च मन्त्रा. गां सामर्थ, नाएपपित्तरूपे । लक्षणा हि तवा स्यात् । न च प्रकरणावशेन लि. याघो युक्तः । तेन काम वाक्यं प्रकरणेन बाध्यताम् । लिङ्गं ततो बलवत्तर, न ततो पाधि युक्तम् । तेन यया वानियमो ज्योतियोमार्यदीतणीयार्थस्तथा मन्त्रोऽ। अथवाऽयं मन्त्रः स्वसामध्ये नाग्निप्रकाशकः । तत्र यो योऽग्निः स सामोविए- धातपाया-पा.२ समधिगतं सिद्धान्ते-पा.।। चोदनेति-दीक्षणीयाया उत्पन्यपूर्वप्रयुतत्वे परमापूर्वप्रथाले या भाष्योत्प्रयोजनासंभवात्प्रयोजनान्तर मृग्यमित्याशया। ४ मन्त्रोऽपीति-नपूर्णमाससंबन्धी या स्वर्गी, यक्षा निः, तत्स्वरूपप्रयुक्त एव स्वर्गप्रकाीि. प्रकाश मन्न इत्य ·म०९पा० १०४ भीमांसादर्शने । तत्मयुक्तो धर्म: स्यादिति ॥ ४ ॥ न चोदनातो हि ताद्गुण्यम् ॥ ५॥ सि. नेतदस्ति, स्वर्गाग्न्यादिमयुक्त इति ।। चोदनातस्ताद्गुण्यं स्यात् । यत्फलबच्चोधते, तदितिकर्तव्यतयाऽनुबध्यते । अपूर्व च फलवर, न स्वर्गाम्यादि । तदर्थ वचन सददृष्ट्वाय कल्प्येत । लक्षणया चापूर्वफल- देवतायधने दृष्टोऽर्थः स्यात् । प्रोत्साहनात् । एतस्मिन् पक्षान्तरे दृष्टे सति न स्वर्गारन्यादिवचनस्यापूर्वकल्पना न्याय्या । शब्दार्थस्य च फैलदेवतत्वेन संमतिपन्नत्वालक्षणाऽदुष्टा । तस्मादपूर्वमयुक्त एवंजाती- थको धर्म इति । किं भवत्ति विचारस्य प्रयोजनम् । यथा पूर्व पक्षा, सौर्य कर्मण्यविकारेण मन्त्रः प्रयोक्तव्यः । यथा तर्हि सिद्धान्त:, ऊहेन, अगन्म ब्रह्मवर्चस, सूर्पस्योज्जिधिमनूज्ने पमिति । फले पर्यवसितम् । देवतायागुत्तरा चिन्ता वर्तिप्यते ॥ ५॥ (धर्माणा देवतापयुक्तत्वामानाधिकरणम् ॥ ४ ॥) [४] देवता वा प्रयोजयेदतिथिवशोजनस्य तदर्थत्वात् ॥ ६ ॥ नैतदस्ति, अग्न्यादयोऽश्योजका इति । सर्वा देवता। सपा धर्मा. णां प्रयोजिका भवितुमईन्ति ! कुतः । भोजनस्य तदर्थत्वात् । भोजन होदं देवतायाः, यागो नाम । मोज्यं द्रव्यं देवतायै पदीयते, सा भो- क्ष्यत इति । देवतासंपदानको ह्ययं यागः श्रूयते ! संपदानं च नाम क- भणोऽपीप्सिततमादभिततरम् । तस्मान गुणभूता देवता, देवता प्रति गुणभुवे द्रम्पकमणी । अपि च, यागो नाम देवतापुना। पूना च पून- नीयं प्रति गुणमूता लोके दृश्यते । वदेवदतियिषदष्टव्यम् । यया, यावकिचिदतियः परिचरणं, स तदतिथियुक्तम् । एवमिदकपीवि । पात्प्रकाशनीयः । एवं प्रकरणबाधं सामर्थन मन्यमानः पूर्वपक्षमारमा । प्रोक्षणव- तत्तरम् ॥ १ ॥[५॥] अन यागो देवाराधनार्थ इति मन्यमानः सं परिगृह्णाति । न माध्यमानायों पागः। किसाह देिवतासघनार्यः । कुतः । सद्धितशदादानिर्देवताऽस्पेति । सत्रानिदेव- ताशब्दावस्यशब्दस्य विशेषणम् । अपशब्दश्च द्रव्याभिधायी, इतरी तद्विशेषणम् । तद्रव्यं यय-युदेशेन दायते, एमभिशब्दोऽम्य विशेषणं भवति, नान्यायदा अपूर्वस्य करना-पा. २ फलदेवतालेन-पा- 1 ३ पक्षम-पूर्वपक्षनिस्वः !

·१६५० दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- म०९१० १७०४] बाह । नन्वेवं पना, विग्रहवती देवनामुड्के चेय भुप गतं भव- ति । उच्यते । चादम् । विग्रहवती देवता,भुक्ते च । कुनः । स्मृतेः, उपचारात् , अन्यार्थदर्शनाच । एवं हि स्मरन्ति, विग्रहवती देवति। गृतिय ना प्रमाणम् । क्या, विग्रहवती देवतामुपचरन्ति । यमं दण्ड- हस्तमालिखन्ति, कथयन्ति च । तपा, वरुणं पाश हस्तम्, इन्द्रं वज. हस्तम् । उपचारादपि स्मृतेदिमानं कस्पयामः । तथाऽन्यार्यवचनं, विग्रहवती देवता दर्शयति । नयभमा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तमिति । पुरुष- विग्रहस्प हि दक्षिणः सव्यश्व इस्तो भवति । तथा, ईमे चिदिन्द्र रो. दसी अपारे यत्संभणा मघवन् काशिरिचे, इति । काशिष्टिा । सोऽपि पुरुषविग्रहस्यैवोपपद्यते । तया, विनीयो वपोदरः सुबाहुरन्ध. सो मदे । इन्द्रो वाणि जिनते, इतिश्रीवा, उदरं, याह इति पुरुपनि- ग्राहदर्शनं भवति । तस्मादिग्रहवती देववति । मुक्ते च । कथमवगम्पते । स्मृते, उपचारात् , अन्यार्थदर्शनाच्च । एवं स्मरन्ति, मुक्के देवतेति । तया चैनो मुञ्जानामियोपचरन्ति यद- स्यै विविधानुपचारानुपहरन्ति । तथा चाम्पार्थवचनं भुखानां देवता गमयति । अदीन्द्र पिव व प्रस्थितस्येति । क्या च, विधासनानि ज- ठरेषु पच इति । एकया प्रतिधापिकत्सा सरासि निशतामिति । आह । न देवता मुक्ते । यदि च भुञ्जीत, देवतायै हषिः मत्तं सीयेछ । उ- च्यते । अन्नरसभोजिनी देवता मधुकरीवदवगम्यते । कथम् । देवताये हविः प नीरसं भवति । तस्मादारसं भुक्ते देवति गम्यते ॥ ६ ॥ - पद्रव्ये प्रहारते, तदाऽतिः संप्रदान मवति । संप्रदानं च कर्मणोऽपि प्रधान नरम् । पतिस्यिया द्रय व्याप्यो, द्रव्येश प संमदानः । तस्मादायों यागः । यथोपा. ध्यायाय गाददातीति । अपि च देवपूनाया यनिर्वति इनि सन्ति । तस्मात् 'योत स्वर्गकाम. ' इति यागेन देवतामाराधयेत्ततः स्वर्गो भविष्यतीति ॥१॥ ११० सं० (अg• ८० १६.१)। १७०० (अर. ३ अ. १९०१) - (अz.६.२.२१) यदा -पा० ।५. सं. (अ. भ.४ १. २१)। ६. सं. (2+ १ म.७.१) । " " सं. ( अट.भ.५२. १९)! ८ स्मरन्ठाति--'यदेवपूजामविलादेषुमनया सयौपा।

·०९पा० १०५ मीमांसादर्शने । आर्थपत्याच ॥ ७॥ यदि फस्पाँचदर्षस्येशाना देवता, उपचर्यशणा च प्रसीदेव, ततस्तदाराधनार्थमियं देवतापूजाऽभिनिर्वत्येत । न चैतदुभयमत्यस्ती- ति । तदुच्यते । अर्थपतिर्देवतेति । कपमवगम्यते । स्मृतेः । उपचा- राव । अन्यायदर्शनाच । एवं हि स्मरन्ति । अर्थानामीप्टे देवतेति । सया, देवग्रामो देवक्षेत्रपित्युपचारस्तामेव स्मृति द्रढयति । तथा, अ. न्यार्थवचनमीशानां देवता दर्शयति । दो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्वतानाम् । इन्द्रो धामिन्द्र इन्मधिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे इत्य इन्द्र इति । तथा, ईशानमस्य जगतः स्वदशमीशानमिन्द्र तस्थुष इति । तया, स्मृत्युपगाराभ्यो प्रसीदेतीत्यवगच्छामः । पर्व दि रमरन्ति, प्रसीदति देवतेति । तयोपचरन्ति-प्रसन्नोऽस्य पशुपतिः, पुरोऽस्य जातः । प्रसन्नोऽस्य वैश्रवणः, धनमनेन लब्धमिति । तथाऽन्यार्थदर्श नं भवनि । आहुँतिभिरिव हुतादो देवान पीणातीनि । तस्मै प्रीता इपमूर्ज नियन्छन्तीति ।। ७ ।। ततश्च तेन संबन्धः ॥ ८ ॥ ततो देवतापास्तेन फलेन संवन्धः परिचरितुर्भवति । यो देवत्ता- मिज्यया परिचरति, संसा फलेन संवध्नाति । कथमेतदयगम्यते । मृत्युपचाराभ्याम् । स्मरन्ति हि, देवता यष्टुः फलं ददातीति । तामे- वोपचारेण स्मृतिं द्रढयति । पशुपतिरनेनोपचरिता, पुत्रोऽनेन बन्ध इति । तया, अन्यार्थदर्शनमिममेवाथै दर्शयति । स इज्जैनेन स विशा स जन्मना स पुर्वानं भरते धना नृभिः । देवानां यः पितरमावि- वासति । श्रद्धामना हविषा ब्रह्मणस्पतिमिति । तथा, तृप्त एवेनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति । तस्मादचिनिन गुणवचनैश्च देवताऽऽरा. ध्यते, सा भीता सती फलं प्रयच्छति । येन कर्मणाऽगिराराधितो ययं फलस्येष्टे, तत्कर्षे प्रयच्छति, न सत्सूर्यः प्रदातुपईति । वचनादेतदवग. म्यते, कः किं प्रयच्छतीति । यथा, अग्नौ वचनं, न तत्सूर्ये ॥ ८ ॥ [७॥ Cum १ निर्वत्र्येत-पा. १ २ ० सं० (अष्ट• ८ अ• ४ प०१६)। ३ प्रसीदतीत्युपग-पा• ! ४ आहुतिभिरेष-पा० ।५ ते. सं० (३-३-४). ६ तस्य-.७ पचनादेवावगम्य- ·। टुष्टीकासहित शापरभाष्यसमैसे [अ०९पा.१०.] अपि वा शब्दपूर्वत्वायज्ञकर्म प्रधानं स्याद्गुणवे देवताश्रुतिः ॥ ९ ॥ सि. आप वैवि पक्षो ध्यावय॑ते । न घेतदस्मि, यदुक्तं देवता मयोजि. फेति । यसकर्म प्रधान स्यात् । यजतनीतमपूर्वम् । कुतः । शब्दपूर्व त्वात् । यद्धि फलं ददाति, तत्मयोजकम् । इदं फलं ददातीत्यतज्ज्ञानं शब्दपूर्वक, न प्रत्यक्षादिमिरवगम्यते । शब्दश्च यजतिवाच्यात्फल- माह, न देवतायाः । कथमवगम्यते । दर्शपूर्णमासयोः करणत्वेन नि- देशा, दर्शपूर्णमासाभ्यो स्वर्गकामो यजेतति । तथा, ज्योतिष्ठोमेन स्व. नकामी यति । यजत्यर्थस्य हि स्वर्गकामन समभिव्याहारोन देवत्तायाः । ननु द्रव्यदेवताधिपं पनत्यर्थः । सत्यमेवम् । किं तु गुण. वे देवताश्रुतिः । द्रव्यदेवतं हि भूतं, भावयितव्यो यजत्यर्थः । भूत- भन्यसमुच्चारणे च भूतं भव्यायोपदिश्यते । तस्मान देवता प्रयोनिका । अय यदुक्तं, कर्मण इसितादभिप्रेततरमिति । नास्यामितताभप. हनुमहे । तदिनशब्देन चतुर्था वा संयुक्तस्य देवतार्थस्य वाक्यादभि- तताऽवगम्यते । फलसंयोगातु वाक्यादेव यजत्यर्थस्य ! तस्य च श्रुत्या करणताऽवगम्यते, न देवतायाः । सब यद्यपि देववार्यता याग- 'यत स्वर्गकामः' इति यनेतेत्यस्योत्तरार्धात्तिस्र आकाक्षा आयन्ते । तत्र प्रथमं तावद्भाव्यमानमाकाङ्क्षति, मावयत्किमिति । तत्फलपदेन निराकासी क्रियते । तद्भाव्यमानं केन मान्यत इति द्वितीयामाकाङ्क्षा पूर्वीपों निराकासी करोति । कपमिति तृतीयामाकाङ्क्षामान्यन्वाधानादीनि निराकासी कुर्वन्ति । संनिधानात् । तदेवमस्माद्वाक्याद्यागात्फलं श्रूयते, न देवतात. । ननु देवता संमदानमित्युक्तम् । उच्यते । यागः फले चोदितो निवृत्तिमपेक्षते । सा व द्रव्यदेवतमन्तरेण न सभवतीति । अपेक्ष्यमाणं च द्रव्यदेवतं कारकशिनवापे. क्ष्यते, न साध्यत्वेन । तत्र द्रव्यं तृतीयया कारकं भवति । देवता तद्धितेन चतु मा । तच देवताकारकं यागं प्रति प्राधान्यं यदि न प्रतिपद्येत, तथा सति यागो ने निर्वतेत । यागनियमावाच कारकमेव न स्यात् । यदि च यागरतस्य गुगतान प्रतिपयेताऽऽत्मानमेव न लमेत । तस्माधागेन नान्तरीयको गुणभाषः मतिपत्तव्यः । 1 उत्तरार्धादिति-आरसातादित्यर्थ । २ पूर्वाध इति-यतिरित्यर्य । ३ न संभवती- विद्रश्य देववमपेक्षत् इति पूरणम् ।

·.. - ०९पा.११०५] मोगांसादर्शने । . १६५३ स्य गम्यते, फलार्यताऽपि तन न प्रतिषिध्यते । फलं च पुरुषार्थः । पुरु. पार्या च नः प्रवृत्तिः । न चासो देवतायाः । तस्मान देवतापयुक्ताः प्रतिध्यामहे । या तु संप्रदानस्याभिपेतता, सा फलवतो यजे. साध. नत्वे सत्युपपद्यते । यच, याजदेचतापूजा, सा पूज्यमानमधाना लोके लक्ष्यत इति ।न लोकवादिह भवितव्यम् । इह पूज्यमानं पूजामधानम् । यदि फलवत् , सत्ययोजकम् । तस्माद्यज्ञकर्ष प्रयोजकम् । अपि चेतस्मिन् पसे विग्रह वती देवता, भुङ्क्ते चैत्यभ्यवसनीयं भवति । ह्यविग्रहायै, अभुक्षा- नायै च दानं भोजनं वा संभवतीति । यच्चोक्तं, स्मृत्युपचारान्पार्यदर्शनविग्रहवती, भुङ्क्त चति । तन्न । स्मृतेर्पन्त्रार्थवादमूलत्वात् । मन्त्रेभ्यश्वार्थवादेभ्यश्च स्मृतिमूलं विज्ञानमु- स्पद्यत इति प्रत्यक्षमवगम्यते । ते च मन्त्रार्थवादा नैवंपरा इत्येतद्ध- क्ष्यामः । आह । यदि नैवंपरा न तहिं मन्त्रार्थवादमूलं तद्विज्ञानमिति । उच्यते । य पालोचनमात्रेण मन्त्रार्थवादान् पश्यन्ति, तेपी वत्स्मृति मूलम् । ये पुनर्निपुणतः पश्यन्ति, तेषां तदाधितमपि च कस्यचित्स्मृति- मूलं भवति । तस्मात्तत एव स्मृतिः । उपचारोऽपि स्मृतिमूल एव । यत्तु, अन्यार्थदर्शनमुक्तं-जगृभ्मा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तमिति । नैत- देवपरम् , इन्द्रस्य इस्तो विद्यत इति । यस्तस्य दक्षिणो हस्तस्तं वयं गृहीतवन्त इति । तस्मादाक्यादिन्द्रस्य इस्तसत्ता न प्रतीयते । आह । यदि त्वसौ नास्ति, चयं ते हस्तं गृहीतवन्त इत्येवं नावकल्पत इति हस्त- सवाऽध्यवसीयते, अस्त्यसो इस्तो वयं यं गृहीतवन्त इति । तन्नोपप- चते । यद्यप्यस्य हस्तो भवेत् । तथापि न समुपगृहीवदन्त इति मत्य- समेतत् । पापोतनावकलात एक । ततसंगई लागिसक, स्तुति । तच्च मत्पक्षेऽपि तुल्यम् । अयैवमुच्यते, तस्यैतद्वचनं यो मृहीतवांस्तस्य हस्तमिति । उच्यते । नैसध्यबसेयम् । आदिमत्तादोपो चैदस्य प्रसज्येत । न च गृहीतवाना. सीदित्युच्यते । प्रमाणामावाद । एतस्मादेव वचनादस्किल्प्यते हस्त- देवताकारकेणापि नान्तरीयकः प्रधानमावः । न च नान्तरीयको व्यापारो गुणमा प्रधानमावे वा कारणम् । अचोदितत्वात् । यागेन हि फले चोदितः सन्नहं नान्यथा फलं साधयामीत्येवं नान्तरीयकन्यापारेण देवता प्रति गुणमतेन मषितव्यम् । १ तेपामत-पा०1 ·टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमैन- ०९पा० १.४] ग्रहीतति चेत् । तम । अपपार्थस्याप्यच्चारणं संभवत्येव यतः । यथा, दश दाडिमानि पडपूपा इति । यस्यापि चैप पता विग्रहवानिन्द्र इति, वस्यापीन्द्रशब्देनाऽऽमन्त्रणं संबोधनार्य, संबोधनमनुवचनाय । तत्र संबुद्ध इत्यवगतेऽनुवचनं न्याय्यम् । न चासौ फेनचित्मकारेण संपुर्द इत्यवगम्यते । अनवगते संबोधनं व्यर्थम् । वचममामाण्यासंघुध्यत इत्येचं गम्यत इति चेत् । उक्तम् । अदृष्ट- कल्पनाया हस्तादिकल्पनानुपपत्तिरिति । न चासो संयुद इत्यवधार्यते । प्रमाणाभावात् । तस्मात्संबोधनवचनं न संबोधनाय । निर्देशार्थमेव । भविग्रहपक्षेऽपि तनिर्देशार्यमेव भविष्यति । तत्राऽऽमन्प्रितविभक्तिवचनं चतुतये । एवमिदं देवतारूपं साधनं साधयितृतम, ययतनादिवरसं- बुद्धा साघयतीति चेतनवदिवोपचर्यमाणः संपुद्धिशब्देनाऽऽमन्यते । सया, संवोधनशब्देन निर्देश उच्यते, गृहीतवन्तो वयं तव हस्तम् । स्वदाश्रया वयमित्यर्थः । अस्माभिरिन्द्रकर्म कर्तव्यमित्येतदनेन स्मार्यते। तेया, इमे-यावापृथिव्यौ, दरे अपारे यत्संगृह्मासि मघवन हो ते पूजितो मुष्टिरिति सन्तमिव मुष्टिं स्तुत्ययेन वदति । तस्यापि भावे न प्रमाणमस्ति । नेदं वचनम्, इच-महान् काशिरस्तीति । कि नाई, पस्तष फाशिः, स पहानिति । अन्यार्थस्तव काशिरस्तीति, अन्यस्तव काशिर्महानिति । सता हि स्तुतिरुपपद्यत इति चेत् । नेतत् । नियोगनो यस्यापि पौरुषविधिकैरङ्गैर्नास्ति संयोगः, पौर- विधिकरङ्गैस्तस्यापि स्तुविर्भवति । यथा, एसे पैदन्ति शतवत्सहस्रव- दभिमन्दन्ति हरिभिरासभिः । विष्वी नावाणः सुकृतः सुकरपया होतुश्विरपूर्व इपिरचमाशत, इति । तया, मुखं रयं युयुजे सिन्धुरविन- मिति । तस्मान स्तुतिवचनादर्यापचिर्भवति पुरुषविधत्यै देवतायाः । तस्मात्सर्वनाशद्वयमस्ति । तत्र विवक्षितं विमविवक्षितमिति विज्ञेयम् । तत्र लोकेऽर्थकृता विवक्षा भवति । येदे तु शब्दकृता । शब्देन प प्रत्यासन्नस्य यागस्य फलसापनत्वात्प्राधान्यं, देवतायाश्च गुणत्वं विज्ञायते । न पोपकारक्ष शेषत्वम् । १ सयर--पा- २ संवद्ध-पर-संप्यते-पा• I४ प्य-पा. १५ संपर- पा. सापक्तम-पा- संप्य-पा. । ८ निर्दिश्य-. । 'मेरिदिन्द रोदसि भारे याणा मघवन् काचिरिते'..-अट• १ अ.२ ५.१ इलस्या अडचोड. थमनुवदति-उपेत्यादिना ! • पौराविधिक ततस्यापि-पाक ! १३. 6. (अ.म. ४.३.३ ३०.६ अष्ट. ८. ३०)। १ ·[२०९५० १० भीमांसादर्शने । तया, तुविग्रीव इन्द्र इति, नैताक्तं भवति, ग्रीवाचानिन्द्र इति । किं ताई, याऽस्य श्रीवा, सा महती । ग्रीवासत्वे नास्ति प्रमाणम् । न च ग्रीवास्तुतिरपतिः । अपुरुपविधेऽपि स्तुत्युपपत्तेः । अपि च, इन्द्रो त्राणि जिघ्नते, इत्येताभ्यां पदाभ्यामिन्द्रशब्दः संबद्धो न शक्नोति तुविग्रीवादिभिः संवन्धं यातुम् । द्विरुचारणमस्य प्रसज्यते । तुपिग्रीवावान इन्द्रो वेदितव्यः, वृत्राणि चेन्द्रो हन्तीति। तया हि सति भिधेत । अभिन्नं च वाक्यमुपलभ्यते । तदेवमवकल्पते । यदि तुषिनीवादयोऽस्य नोपदिश्यन्त इति । स्तुत्यर्थ संकीरयते तुषि- ग्रीधादिः । अन्धसो मदे, शो वृत्राणि इन्तीति । एषा तु वचन- पक्तिः । वृत्रवधोपदेशपरमिदं वचनमिति । यदपि वचन-बाहू ते इन्द्र रोमशी, अक्षी ते इन्द्र पिङ्ग-ले, इति । तदपि कहो रोमशत्वमा क्ष्णोश्च पैङ्गल्पमाह, न वाहुसत्तामक्षिसत्ता च । यदपि, अक्षिसत्ता वदतीति गम्यते । शुष्मते शृण्वते ते अधीमीति । तदपि न चक्षु:- संधन्धार्थ, चक्षुष्मते नवीमीति वचनसंबन्धार्थम् । तत्सतामिव चक्षु- मत्ता स्तुत्यर्थमुञ्चारयति । कुव एतदवगम्यते । चतुर्यानिर्देशात् । यदि मातिपदिकार्थोऽध्यवसायते, तया वाक्यं भिद्यत । चक्षुष्मानित्यवं चोदिश्येव । चक्षुष्मते ते नवीमीति च । तस्मान्न किपिदन्यार्थदर्शन पुरुषविधतां देवतायामिदं ख्यापयतीति । न घेद भोजनम् । न हि देवता भुक्त । तस्माद्भोजनस्य तदर्थत्वादिति सदसद्वचनम् । यदपि स्मृत्युपचारान्यार्थदर्शन के इति । तदविग्रहत्वेन प्रत्युक्तम् । अपि च, भञ्जानाय देववाय मसं हपिः क्षीयेत । न च मधुकरीवदना रसभोजिन्यो देवता इति प्रमाणपस्ति । मधुकरी प्रत्यक्षम् । न च तदेवतायाम् । तस्मान्न मुक्त देवतोति । यदुक्त, देवताथै हविः पत्र नीरसं भवतीति । नेप दोषः । वातोपहत नीरसं भवतीति। शीतीभूतं च । न चासों कस्यचिदर्यस्येप्टे । अनीशा कयं दारयतीति । कि तर्हि । चोदनालक्षणं तदिति स्थितम् । कि मवति प्रयोजनं चिन्तायाः । यदि देषताराधनायों यागस्ततः पूज्यमाना देवता । याग पूना । पूमा च लौकिका पदार्थः । तत्र येन प्रकारेणानिः पूज्यते तेनैव सूर्यः पूज्यत इति क आश्वासः । विप- तपपि कदामित्स्यात् । १९०० (भट. ६.१२.२३)। २ अविभहपावना!

·टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेटे- [अ०९१५० १२०४] यढक्त, स्मृत्युपचारान्यार्यदर्शनरीशामा देवतेत्यवगम्य व इति । वन्न । मृतमन्त्रार्थवादमुलस्वादियुक्तम् । उपवारोऽपि देवनामा देवसेत्रमिति । उपचारमात्रम् । यो यदभिमेत विनियोस्तुमर्हति, तंतस्प स्वम् । न च ग्राम क्षेत्रं वा ययाभिमायं विनियुक्ते देवता । तस्मान्न संपयच्छनीति। देवपरिचारकाणा तु ततो भृतिभवति, देववामुदिश्य यत्यक्तम् । यदुक्तम्, अन्यार्थदर्शनमीशाना देवतां ख्याएपति, इन्ट्री दिन इन्द्र ईशे इत्येवमादीति । तत्सत्यक्षामनीशानां देवतामुपल-पाध्यवस्यामो भाक्त एप शब्द इति । तत्राऽऽह वचनमामामादेवास्येशानताऽवगम्यते, यदेव कोका अर्यान् विनियुञ्जते, तदेवताभिमायादेवेस्पध्यवस्पाम इति । तन्न । मत्यक्षात्ममाणादेवतापरिचारकाणामभिमाय इत्यवगम्यते । स न शक्यो बापितम्। येऽपि देवतामीशाना वर्णपन्ति, नेऽपि नापहनुक्ते परिचारकाणामभिपापम् । किंचाः । तया देवता करोति, यया परिचारकाणामभिपापो भवतीति । न च स ईशानो भवति या परा- भिमायमनुरुपते, यस्य न स्वाभिमायाद्विनियोगो भवति । अपि च, न वचनम् । वर्तमान कालोपदेशत्वात् । प्रत्यक्षविरो- पास्तुविवादोऽधार्यते । स्तुतियादे च संभवति न वचनमामाण्यादी- शिष्यत इति गम्पते । न व देवता फलेन संवघ्नोति, या वदर्य परि- चर्येत : यदुक्तं, स्मृत्युपचारान्यार्थदर्शनैदाति प्रसीदति चेति । ती स्मृत्युपचारयोरुक्तम् । यदत्यार्यदर्शना वस्म भीता पम्न प्रयच्छन्तीति । न । ग्राम्य विधेगा । दक्षिणात. nि ...... - - ·[२०९पा० १०५) मीमांसादर्शने । तथा, तृप्त एवैनमिन्द्रः मजया पशुभिस्तर्पयतीति । अत्रैन्द्रस्य हविष विधानम् । तस्मादेवता न प्रयोजिकेति ॥९॥ अतिथौ तत्प्रधानत्वमभावः कर्मणि स्यात्स्य प्रीतिप्रधानत्वात् ॥१०॥ यदुक्तम् , अतिथिवदिति। तत्परिहर्तव्यम् । आतिथ्यमतिथिमयुक्त स्यात् । आतिथ्ये हि तस्मीतिर्विधीयते । अतिथिः परिचरितव्यः । यथा भीयते तया कर्तव्यमिति दानं भोजन का कार्यमिति । यघद. तिथये रोचते, सत्कर्तव्यम् । यत्तस्मै न रोचते, न तद्धलाकारयितव्य. मिति । इह तु कर्मणि, अभावः प्रीतिविधानस्य । तस्माद्विपममतिषि- नेति ॥१०॥ (श्रुतिविनियुक्तमोक्षणादिधर्माणामपूर्वयुक्तबाधिकरणम् ॥५॥) [५] द्रव्यसंख्याहेतुसमुदायं वा श्रुतिसंयोगात् ॥ ११ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, व्रीहीन् प्रोक्षतीति। तत्रैव, श्रीन् परिधीन, तिसः समिध इति मन्त्रम् । चतुहात्रा पौर्णमासीमाभिमशेत, पश्चहोना. मावास्यामिति । चातुर्मास्यानां द्विवीये पर्वणि वरुणमघासेषाम्नायवे, शूर्पण जुहोति, तेन धनं क्रियत इति । तत्र संशयः । किं द्रव्पसंख्या- हेतुसमुदायमयुक्ताः प्रोक्षणादयो धर्मा उतापूर्वपयुक्ता इति । ताय- माप्तम् । द्रव्यादिमयुक्ता इति । इह, श्रीहीन् मोक्षतीति भरणेनापूर्व- द्रव्यसामान्पाद्विध्यन्त इति । तमोपपयते । देवताराधनार्यत्वाद्यागस्य देवता सामान्य- मेव डीयः । निकृष्टत्वावसामान्यस्यति ॥९॥ १०॥] मोतिनाम्यामिति वाक्यान्स्य प्रोक्षगम् । स च वाक्यसंयोगः श्रोतांशेन नि- कृतः । तपा, लिङ्गसंयोगश्च श्रोताशेन निराकृतः । अस्मिश्चाधिकरणे लिङ्गवाक्य. संयुक्ता नोदाहरणं, निराकृतत्वात् । भुत्या तु येषा तादयत इहोदाहरणम् । ताश्रुत्या तदर्थान्मन्यमानः पूपिसं करोति । 'नोहीमोसनि इति द्वितीया श्रुत्यो ग्राह्यता प्रोक्षणस्य प्रतिपादयति । भवन्यः प्रकरणात्स्यात् । श्रुतिश्च प्रकरणा- शेयसी पोर्णमासीन ' इत्यासि समुदायामि श्रुत्य द्वितीया प्रति- पादयति । 'परिधीन् ' इति द्वितीपा, अवापि श्रुत्येव मन्त्रस्य संख्यार्यता. १ बलीय इति प्रसनगतत्वादिति भावः । २' पूर्वस्मिाधिकरणे' इति सर्वत्र पाठ उप- सभ्यते । स च प्रामादिका । ३ अस्येति-विभक्तियत्यर्थः !

·-- १६५८ टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेतै- म.पा. (404) मयुक्तता स्थाव, वाक्येन द्रव्यमयुक्तवा । द्रव्येण हि मोक्षणस्य समभिः ध्याहारः । तस्मिन्नपि सममिव्याहारे द्रव्यगता द्वितीयाविभक्तिः मोक्ष- णस्य द्रव्यमयुक्तता वदति । तया, श्रीन् परिधीनिति यतिशब्दस्याभिधेय, चदिह मन्त्राम्नान- सामादितव्यमिति गम्यते । संख्या च त्रिशब्दस्याः । तस्याः श्रुतिर्वाचिका । तत्संबद्धेऽपूर्व लक्षणा स्यात् । यावन्तः परिधयस्तावन्ती वक्तव्या इति । तया, हेतुना धर्मः संयुज्यते वाक्पेन, गूण जुहोतीति । कि फारणम् । यतः, तेनानं कियवे तद्धोमेन संबद्धव्यमनकरणद्रव्यं होमे विधीयते । प्रकरणादपूर्वप्रयुक्तता स्यात् । यस्मादनेन होमेना- पूर्व क्रियते, तस्मादेवन शुर्पण निर्वयितव्यमिति । प्रकरणादाक्यं व. लीयः । अतः प्रकरण बाध्यत । येन येन द्रव्येण दर्विपिठरादिनाs. (यनं क्रियते, वेन तेन होमः कर्तब्य इत्येवमनकरणं सगुणं भवतीति । . । . माह । तस्मानिसस्याप्रयुक्तो मन्त्रो मापूर्वप्रयुक्तः । शुग नहीति, सेन हा क्रियते' इत्यत्र शुर्प तावनुदाहरण, करणविभकिनिर्देशात् । या जाहिमियनेत' इति । अन्नकरणेन नुहोति । इत्येतदपि, करणविभक्तिनिशादेवानुवाहाणम् । अयोच्यत, हिशब्दयोगादनकरणमुदाहरण स्यात् । तन्न । शूर्पस्य विधायमान- स्था(बकरणवस्या)यवादोऽयमित्युकम् । उच्यते । हिशब्दश्रुत्या हेतुत्वेनेहानक. रण, यामानेनान कियते तस्मादनेन होपः कर्तव्य इति, न स्ततिक्षणाप्रसङ्गा. त् । ननु प्रतिद्धसंबन्यो हेतुर्भवति । न च होमात मरणयोः संबन्धोऽवगतः प्रमा- णान्तरेण, यथा कृतरत्यानित्यत्वयो । उच्यते । सत्यमेवं लोके हतः । देश हिशब्दश्रवणादात्यानभायत, होमान्च. - ·. [अ०९पा० १३०५] मीमांसादर्शन। ननु अयमेऽध्याय प्रतिषिद्धा हेत्वर्थता । शपयार्थवादोऽयमित्युक्तम् । सत्यमुक्तम् । अपूर्वपयुक्ततायो दि सिद्धायां नैकस्मिन् वाक्पे होये शूर्प- विधान, हेतुविधानं चावफल्पत इत्यर्यवादः प्रकल्पते, नान्यथा । चतु- इंत्रिा पौर्णमासीमभिमशेद, पञ्चहोत्राऽमावास्यामिति, समुदायसमनि- च्याहारादाक्येन तत्प्रयुक्तता, प्रकरणसामाचक्षणयाऽपूर्वतमभिव्या- हारादवगवायपूर्वप्रयुक्तता बाधते । तस्माद्न्यादिपयुक्ताः प्रोक्षणादयो धर्माः ॥ ११ ॥ अर्थकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् ॥ १२ ॥ अपूर्वप्रयुक्त एवंजातीयके धर्म सति द्रव्येण च धर्मव्यवस्था न स्यात् । पयसा पत्रावरुणं धीणाति, सक्तभिमन्थिनं, धानाभिहरियो- जनं, हिरण्येन शुक्रम्, आज्येन पानीवतमिति । यस्मानीत्रावरुणोऽ. पूर्वस्य, तस्मात्पयसा श्रयितव्य इति । ऐन्द्रवायवोऽप्यपूर्वस्य । मोऽपि पयसा श्रीयतव्यः मामोति । एवं सर्वाणि श्रयणादीनि सपा ग्रहा- णाम् । तत्र मैत्रावरुणादिग्रहणपविवतिनं स्यात् । तस्मादपि द्रव्यादि- मयुक्ताः प्रोक्षणादय इति ।। १२ ।। अर्थों वा स्यात्प्रयोजनमितरेपामचोदनात्तस्य च गुणसूतत्वात् ॥ १३ ॥ सिक चाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । न द्रव्यादिप्रयुक्ता भवेयु: । किं तर्हि । अर्थ एप प्रयोजनम् । अर्थ इत्यपूर्व चूयः । तदर्यास्ते । तद्धि कर्तव्य- तया श्रूयते । वदितिकर्तव्यतयाऽनुवध्यते । इतरेषां द्रव्यादीनां कर्त- ध्यतया न चोदना । किं तर्हि । अर्थस्य गुणभूतत्वेन । अर्थ प्रति, करणयोः संवन्धकर्तृ । तेनानुमितेन वाक्येन हेतुश्रवणमुपपत्स्यते । सति च हेतुश्रय- गेऽनकरण संस्कार्य, होमः संस्कारकः । यद्यदन्नकरणं तत्तद्धोमेन व्याप्यते । यथा यद्यत्कृतक तत्तदनिस्यत्वेन व्याप्यते । यथा च यत्र यत्र धूमस्तत्रामिना व्याप्यते । तस्मादिशब्दवस्याऽन्न करणार्थों होम इति मन्यमानः पूर्वपर्क करोति । इहापूर्वाय होमे स्थित प्रथमेऽयाये किमनकरणं विधीयत उतान्न करणं स्तुतिरित्ययं विचार ॥ ११ ॥ [ १२॥ यदि नीहिस्वरूपप्रयुक्तं प्रोक्षणं स्यातथा सति फलकल्पना स्यात् । नहि स्वरूपार्थत्वे परम्परयाऽपि प्रकृतापूर्वप्रयोमनत्वमामिद्वारेणेवाऽऽधानस्य ऋतुप्रयोजनता, संभवति । न च वाक्यस्य द्वावों । यदि वा तण्डलनिवृत्तिप्रणाज्या यदपूर्व लक्ष्यते विचार इति-अतो नास्य विचारस्य हेत्वधिकरणेन पौनरकर, विपयभेदादिति भावः।

·टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेते- ०९पा०१२०१० अपूर्व प्रात गुणभूतामाषा श्रषणम् । किमती यवम् । अकर्तव्याना- मिप्तिकर्तव्यतया नास्ति संपन्य इति । ननु नीहादिसमभिव्याहाराचेहि संबन्धः । तत्र द्वितीयया ब्रीहिस- मुदायप्रयुक्तता गम्यते। लिङ्गवाक्याभ्यो संख्याहेतुपयुक्तता । नत्याह । एवं सति फलं फल्पनीयं स्यात् । तस्मादपूर्वमयुक्तता। नम्धेषमपि सत्यपूर्वोपकारः कल्पयितव्यः । सत्यं कल्पमितव्यः । मकृसेन त्वेकवाक्यता नीस्वा । त्वत्पले स्वपकृतेन फलषचनेनेकपा- क्यता स्यात् । ननु प्रकरणं वाक्यस्य श्रुतर्वा न पाधफम् । सत्यमषायकम् । फला. भावात्तु भवदीयः पक्षो मुच्यते । सस्मिभानर्थवयेनाविवक्षिते प्रकरण- वता प्रयोगवचनेनापरिपन्यि मोक्षणादि विधायिष्यते । आह । अपू- संबन्धेऽपि वदीयैर्वी शादिभिरेव धर्मः प्रयुज्यते । किमेवं भविष्यति । द्रव्यादिसंपन्धश्चैव हि नायज्ञातो भविष्यति । फलं च न फल्पयित- व्यम् । उच्यते । नैवं शक्यम् । नौहीन प्रोसतीति हि घोहिनासिनि- दिश्यते, श्रीहिद्रव्यलक्षणार्या वा, अपूर्वसाधनविशेषळणार्या था । अन्प- तरलक्षणया कताति, नोभयलक्षार्थी स्यात् । ट्रेपलक्षणे वा, तंत्र च लक्षणव दोषः। फलकल्पनेति कृत्वा साधनविशेषलक्षणार्या जाति. वसीयते। नीहिजातिलक्षितं यत्साधनं, किंनद । यसस्तण्डुला भवन्ति, बमोशियामाते । तण्डुळनिधिकरता हित सायनस्वं, न द्रव्यवा। एवं संख्यादिप्वपि योजयितव्यम् । तस्मादपूर्वप्रयुक्तता मोक्षणादी. नामिति ॥ १३ ॥ - तस्यायं धर्मः । अपमा नीहिनातिलक्षितस्य द्रव्यस्य । अत्र अन्यः । ब्रीहिजाति. लक्षितं यत्साधनं, किं तद्यवस्तण्डुला भवन्ति । तस्मोक्षितम्यामिति । तदुल. निधिकरता हि तत्र साधनत्वं न द्रव्यता । कोऽभिप्रायः । तण्डुलनिवृत्तिप्र- गाड्या यत्साघनत्व रक्षयति तदर्य प्रोक्षणम् । येष्वपि तण्डलनिर्वृत्तिरविशिष्टय ।। न चान्मदर्य तण्डुलनिवृत्तिकरणांशेन शक्यते स्क्षावितम् । तस्मादन्येषु दम्येषु प्रोक्षणामावः ।। १३ ।। एयरपणा वा-पा.!

·[१०९पा० १०५] मीमांसादर्शने । अपूर्वत्वाव्यवस्था स्यात् ॥ १४ ॥ अय यदुक्तम् , अर्थकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था स्यादिति । साधनविशेषलक्षणार्थी जातिरित्येवं अति व्यवस्था भविष्यति । मैत्रा. घरुणेन यस्क्रियते, तत्र पयाश्रयणं, न तत्, ऐन्द्रवायचेन । अतो न मैत्रावरुणापर्वादैन्द्रवायषस्य धर्माः । अपूर्वो दोन्द्रवायवः । तस्माद, अपूर्वत्वाइयवस्था स्पादिति ॥ १४ ॥ तत्पयुक्तत्वे च धर्मस्य सर्वविषयत्वम् ॥ १५ ॥ यव मन्यते, द्रव्यादिप्रयुक्ताः मोक्षणादयो धर्मा इति । तस्य सर्व- विषयता धर्मस्य मामोति । येऽपि भक्तार्या नीयस्तेऽप्येवं मोक्षितष्पाः माप्नुवन्ति । न चैतत्त्वयाऽपीप्यते । तस्मादयमस्मिन् पक्षे दोष इति ॥१५॥ तयुक्तस्येति चेत् ॥ १६ ॥ इति चैत्पश्यासि, सर्वविषयता धर्मस्य भविष्यतीति । तयुक्तस्य प्रक- णयुक्तस्य भविष्यति । एवं मकरणमनुगृह्यते । न च सर्वविषयता धर्मस्येति ॥ १६॥ नाश्रुतित्वात् ॥ १७ ॥ नैवदेवम् । न हि श्रूयते, प्रकरणयुक्ता ब्रीयो निर्वतव्याः, प्रोक्षित- ध्याति । ननु प्रकरणानुग्रहायैतदध्यवसानम् । नेत्याह । नहि वाक्येन बाधितं प्रकरणमुत्सहते धर्मान् नियन्तुम् । अथापि न बाध्यते, तथाऽपि न प्रकरणस्य विशेष्टुं सामर्थ्यमस्ति । कर्तव्यतया हि तन्क्रि- यमाणं चोधते, न प्रसिद्धसंबन्धमिव विशेषणत्वेन । तस्मान प्रकृत्तयाग. १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥] न प्रकरणस्य विशेष्टुं सामर्थ्यमस्ति । कर्तव्यतया हि तरिक्रयमाणं चो. घते, न प्रसिद्धसंबन्धमिव परविशेषणत्वेनेति । कोऽमिपायः । मावयेत्स्वर्ग, केन यागेन, कपमिति प्रकाराकाक्षा मवति । स च प्रकारोऽनिर्मातरूपत्वाकर्तन्यः । यश्च नितिस्वरूप उच्चायते, स परविशेषणं, यथा शक्तः पट इति । इह यत्कर्षया. वाकाइमायामन्यन्वाधानाद्युपनिपतति, तदस्य संबन्धित्वे कारणं, नान्यस्य भवति, १. अपूर्वप्रथषत्वाद्यवस्था स्यात् ' इति सनपाटो रिचितपुर क उपलभ्यमानोऽपि भाष्य. कारः सोऽनादत इति यथाश्रुत एव पाठः प्रकाशितः।१ चोयत इति न-पाग३ नान्यस्य भवतीति प्रकरणमन्यस्य संवन्धिवे कारणं न भवतीत्यर्थः । .

·टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [ज०९पा०1000 विशॉपिताना नाहीणी निर्वापः प्रोक्षणं वाचायत इति ॥ १७॥ अधिकारादिति चेत् ॥ १८॥ इति चेत्पश्यसि, न प्रकरणं विशेषकं नाहीणामिति । घाटम । अधिकारानास्यत्यध्वयुः । इस भक्का, इम कार्याः। तत्र कार्या- र्थान् प्राक्षिष्यतीति ॥ १८॥ तुल्येषु नाधिकारः स्यादचोदितश्च संवन्धः, पृथक्सना यज्ञार्थेनाभिसंबन्धस्तस्मायज्ञप्रयोजनम् ॥ १९ ॥ तुल्या एते ब्रीहियः । य एव भक्तार्यास्त एव कार्याः, न पृथर फेचित्कार्या नाम । ननु ये निस्तास्ते कर्मार्थाः । सत्यं भवेदेवद । प्रोक्षणादिषु दोषो न स्यात् । निर्वाप तु दोषः । न तन केचन प्रकृता विद्यन्ते, पृथवसतां यज्ञान निर्वापः श्रूयते । कथम् । अपरेण गाई- पत्यं मागीपमनोऽवस्थितं भवति तस्य दक्षिणं चकमारुह्यानसोऽपि. निर्वपतीति । तस्मादमस्य सर्वविषयत्वं पामोत्येव । पूर्वेण हेतुनाऽपूर्व- पयुक्तत्वं प्रोक्षणादीनामिति ॥ १९ ॥ ( भाीपोमीयमाग्भागवर्तिपदार्धधर्मस्योपांशुत्वस्य तत्तरपदार्थजन्यावान्तरापूर्वप्रयु- चत्वाधिकरणम् ॥ ६॥) [६ ] देशबद्धमुपांशुत्वं तेषां स्पाच्छुतिनिर्दशा- तस्य च तत्र भावात् ॥ २० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे समाम्नायते--सरा पा एपा यज्ञस्य, तस्माचरिफचि- स्माचीनमग्नीपोपीयानोपांशु चरन्तीति । तदपोऽर्थः सांयिकः । न चान्यस्य भवति ॥ १७ ॥ [ १८ ॥ १९ ॥] भाधस्त्येऽधिकरणे समुदायप्रयुक्तमपिर्शनमित्युत्तम् । समुदायप्रसङ्गेनान्यो यः समु- दाय इव लक्ष्यते ग्रहयज्यम्याससमुदाय इति, ता विधार्यते । कि तत्प्रयुक्तमुपांशु- १ यदि प्रकरण विक्षेप व भत्कथं तहि प्रतापूर्वसाधनाभतेषु माहिपु प्रोक्षणं सिप्यदिति शां निररितुमाह-न चारस्यति । अयं भावः । राय, प्रकरण राव न भवति, पृतान् मोहीनिति । परंतुणस्य पहारा नामित वन प्रवक्यता पाप्यते--क्षणेन माहिद रा प्रतापूर्वमुपपुर्यादिति । तथा च पृत्नवापरत परपनापादनमु- सेन भवत्येप परम्पल्या प्रकरणे विशेषकमिति ना कृतस्य प्रोक्षणं कर्तव्यं भवतीति । १ समुदाय- प्रयुक्तमिति- समुदायापूर्वप्रयुक्तमित्यर्थः । ३ सत्प्रयुकमिति-ज्योतियोमापूर्वप्रयुपमित्यर्थः । -- ·म०९पा. १०६] मीमांसादर्शने । किं प्रागग्नीपोमीयाद्याने कर्माणि, तत्स्युक्तमुपांशुत्वानुत परमापूर्व- युक्तमिति । किं प्राप्त । मागग्नीपोमीयात् , यान्यापूर्वाण्यारादुप- कारकाणि, यच प्रधानद्रव्यसंस्कारक, तत्मयुक्तोऽयं धर्मः । योऽयं दे. शसंबद्धः । कुन एतत् । श्रुतिनिर्देशात् । पर्यादया देशलक्षिता ये पदा- स्तेि श्रुत्या, एतेन धर्मेण संबद्धाः। य एतस्मिन् देशे पदार्थास्तैरुपांशु चरन्तीति । ननु वाक्येनैप धाँ चिनियुक्तो न श्रुत्या । न ब्रूमो न वाक्येनेति । कि तर्हि । श्रुतेनास्यैकवाक्यता, न प्रकृतेन लक्षितेन, फरिपतेन वेति । - उच्यते । गृहीम एतदङ्गापूर्वाणामयं धर्म इति, न तु प्रधानन्यस्प संस्कारक यदपूर्व वस्यापीति । कतम तन् । यत्मधानद्रव्यसंस्कारकं पूर्व- स्मिन् देशेऽस्तीति । उच्यते । तस्य च तत्र भावात् । तस्यैवंजातीय- कस्य पूर्वस्मिन् देशे भावात् । अस्ति हि सोमप्रवणीयं नाम सूक्तम् । तस्मादेशधर्मो भविष्यतीति । यथा प्रणीताः प्रणेप्पन वाचं यच्छति, तां स्पमुत तत्पदार्थप्रयुकमिति । अथवा-संस्कारोहो विचार्यते, प्रकृती विकृती निर्णयाय अग्नीपोमीयात्मानमाविना पदार्थ नामुपाशुत्वं श्रुत्या भवति । ननु वाक्येनेष धर्मो विनियुक्तः । न चे तृतीयाद्या विभक्तिरस्ति । उच्यते । सत्य, किंतु प्राक्शब्दोऽवश्यं निराकानीकर्तव्यः । तत्र यदि सोम- यागेन संबन्धः क्रियते, प्रकरणाम्नानानुमितेन संबन्धः स्यात् । यद्यशीपोमीयेण संबध्यते, श्रुतेन संवध्यमानोऽग्नीषोमीयाये पारमाविना पदास्तिः सरसामाणविशेष- त्यासंबध्यते । तस्य च तत्र भावादिति सूत्रावयवनापूर्ववन्तो ये पदार्या इति वीति । पु यो धर्मो विधीयते नातायनर्यकः । यथा दक्षिणीयावानियमः पदार्यपयुक्त इत्युक्तमेवमिहापि । श्रुतिनिर्देशादिति-श्रुतेन वातयेन संबन्धमपित्य श्रुतिमाह । अथवा-पदा. पेण संनयमानो लक्षणया । परमापूर्वण तु लक्षितलसगया संबध्यते । प्रथम २निर्ग- १ तापदार्थप्रयुक्तमिति-पोमीयप्रामाविपदार्यजन्योत्पत्त्यपूर्वप्रयुक्तमित्यर्थः गामेति-जहानुहनिर्णायत्यर्थः । ३ इति जवानीति-न तु भाष्यकृतरीत्याऽनेन सनातरवेन पनि. परयोकर मादा पूर्वप्रयुफरवं प्रसाधनीयम् । पानरस यापत्तरिति श्रेषः । ४ एमितपति-प मुमारामांना पक्षाप्रयुफोऽयं धर्मः !

·રવિંછ टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेवे- [अ०९१-१०] सहविकता विसृजवीति । अस्मिन् देशे ये पदार्यास्तपां घों वाग्यमी न प्रधानापूर्वस्य । एवमिदपप्युपांनुवामिति ॥ २० ॥ यज्ञस्य वा तत्संयोगात् ॥ २१ ॥ पू० घाशब्दात्पलो विपरिवर्तवे । नसदस्ति । तदेशानां धर्म इति । कस्य वर्हि । परमापूर्वस्येति । कुता । वत्संयोगात् । तत्संयोगो भवति । यजस्य संयोगः । त्सरा वा एषा यतस्य यत्माचीनमग्रीषोमीयादिति । पत्नस्य यत्माचीनमिति संवन्धः, न त्सरा वा यत्नस्येति । कुतः। प्राची- नं विशिंपन् यत्नस्येति शब्दो विधिपदशेपो भवति । ततः प्रचिविशे- पफरो भविष्यति । इतरया, अर्थवादशेषः सन्ननर्थका स्यात् । वाद- मात्र हानर्थकामिति । प्राचीनमिति च यज्ञभागं श्रुत्या वदति । लक्षयति च तद्तान् प- दार्थान् । विलक्षणाविशये च श्रुविच्या स्यात् । तस्मात्माग्देशस्य- प धर्मः । तेनास्प श्रुत्या संयोगः । न माग्देशगतानां पदार्यानां, तेर. स्य लक्षणया संबन्धः स्यात् । अयाप्यर्यवादपदशेपो यन्नस्यति स्याव, तथापि भाग्देशः श्रुत्या धर्मंग संवध्यते । माग्देशगताः पदार्या लक्षण- येति यज्ञमयुक्तवैव न्याय्या । अपि च प्रत्यक्ष उपकारः परमापूर्वस्य लक्ष्यते । यस्पाचीनमग्नीपोमीयात्तदुपांशुवे न शिथिलपयत्नः प्रचर- मखिन्नः सुखं बहुच्चान्तं सात्यमनिवस्यति । तस्मात्परमापूर्वभयुक्त- पदायस्तरपूर्वागि, ते: परमापूर्वमिति । एवं च ललितलक्षणामभिप्रेत्य लक्षणां भूति- माह । अपवाऽशीषोमीयः पदार्पः । स चोवरितः प्राग्भाविनः पदार्यान्वृद्धावपस्था- पयति, न यज्ञमागम् । तमभिप्रेत्य श्रुतिमाह ॥ २० ॥ न यज्ञशन सराशब्देन संबध्यते । अप्रवृत्तिविशेषकरस्वात् । यस्मात्माचीन. शम्देन संबध्यमानः प्रवृत्तिविशेषकरो भवति, तेन यज्ञस्य यः माग्मागस्तस्पाय धर्म उपाशत्व विधीयते । न च प्राचीनशब्दः पदार्थान् शक्नोति वदितम् । श्रुत्या माग. वम एष प्रतीयते । असरोचारणमात्रेणेव प्रमागमाह ! इतरत्र लक्षणया, पदार्था- यदि लक्षयेत् । अब अन्धः-अथापर्थवादपदशेपोऽयं यत्नस्पति स्यात्तथापि -माग्देशमा श्रुत्या धर्मेण संवध्यत इति । कोऽर्थः । प्राचीनशब्दमुद्दिश्योपाशुत्व . विधीयते । तत्र यापोभायशब्देन विशेष्येत प्राचीनशब्दः, ततो वा मियत । . (अ.पा. • १ स.)। निश्यति-पा० । ३ अपूर्वानीति-स्वापूर्वाणि सयभीयानांत्यया । ४ तरिति-ससिवः स्वापूर्वरित्यर्थः ।

·०९मा १० मीमांसादर्शने । , मुपांशुत्वमिति ॥ २१ ॥ अनुवादश्वं तदर्थवत् ॥ २२ ॥ अनुवादश्च तदेशपदार्थस्यैव भवति । तसरा वा एा यज्ञस्य यत्सा- चीनमग्नीषोमीयादिति । त्सरा नाम छद्मगतिः । यथा शकुनिग्राहकस्य शनि जिघृक्षतश्छपना गतिर्भवति । शनैः पदन्यासो, दृष्टिमणियानम्, अशब्दकरणं च । कथमनवयुद्धः शकुनिहोनेति । एवमिहाप्यनवबुद्ध- मिव ,ग्रहीतुं यज्ञं प्रच्छन्नगतिरुपांशुत्वं नाम । यथा शकुनिग्राइकस्य यस्मिन् देशे शनैः पदन्यासो न स तद्देशार्थः । आप तु तदेशाभिगतस्य शकुनेरयेन क्रियते । एवमिहाप्युपाशुत्वं न तद्देशानां पदार्यानामन क्रियते, तद्देशाभिगतस्य यज्ञस्यायन गम्यते । यस्तु सराशब्दं यनाव- शेष्यं मन्यते, तस्य सुनरामर्यवादः परमापूर्वप्रयुक्ततां दर्शयति । यतस्यै- पा त्सरेति । यथा शकुनेः त्सरा, एवं यज्ञस्येति ।। २२ ।। प्रणीतादि तथेति चेत् ॥ २३ ॥ इति यदुक तत्परिहतव्यम् ।। २३ ।। न यज्ञस्याश्रुतित्वात् ॥ २४ ॥ नैतदेवम् । तदेशपदार्यपयुक्तनैव स्यात्, न परमापूर्वप्रयुक्ततेति । , नात्र पदार्थानां यज्ञभागविशेष्यता पाग्यमसंबन्धे तावद्गम्यते । यज्ञस्या- श्रुतित्वात् । नात्र संबन्धी यज्ञशब्दः श्रूयते । नन्विदानीमेवोक्त, यज्ञ सनिष्यन्तावध्वर्य यजमानो वाचं यच्छत इति । उच्यते । तद्देशपदार्थपयु. क्ततायामप्येतदवकल्पते । कथम् । यज्ञ विस्तारयितुं वाचं यच्छतः । तो वाचं गमो सन्तावविक्षिप्यमाणचेतस्की, पदार्थपू. क्रियमाणेषामाय- न्सो तथा करिष्येते, यथा न कश्चिपदार्थः पदार्थावयको वा हीयते । अध्वर्युग्पिमेनानन्यच तस्को न पदार्थान् प्रमादपिष्पनि । यजमानश्चर्य बाग्यमेनानन्यचेनका प्रमादयिष्यन्तं तं बोधयिष्पति । अङ्गुरप्पनन्त- तस्मान विशेष्यो । कम्य ताहि पारमागः । विपरिवृत्ते मोतियोमस्येति ॥ २१ ॥ [१२] प्रणीतादि तयेति चेन् । इति प्रत्यनुमाष गसूत्रम् ॥ २३ ॥ 4 'भय तदर्थवत् ' इति लिखते बलतका, बरसे। व ग्यमसन्धेनारगम्यते-पा.

·-- - टुष्टीफासविधापरभाष्यसमेते- [भ०९५० १०.] नर्नु दक्षिणायांदिवन्पो धर्म उक्त', यावत्या वाचा कामयेत ताव स्पी दक्षिणा यामनुव्यात, मन्दं मायणीयायां, मन्द्रतरमाविथ्याया- पापसरिस्थति। कथं तत्रोपांशुत्वं कर्तुं शक्षमिति उच्यते । स पर्व मधानेपुं भविष्यति । दक्षिणीयादिषु प्रधानशब्दीपन्धत्वान् । उपांशु- वि प्रधानधनितम्बङ्गेपु निवेक्ष्यते । सामान्योपदेशात् । प्रयोजनं, कुण्डपायिनामयने, मासमनिहोत्र जुह्रतीत्येवषादीनि माग- भीपोमीयात् । एपूपाशुत्वसंकयो भवति, यया पूर्व पक्ष । यया ताई -सिदान्तः, न संवन्धः ।। २५ ॥ ( अग्नौ मोक्षणादे. सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७॥) [७] अमिधर्मः प्रतीटक संघातात्पौर्ण- मासीवत् ।। २६॥ पू० अस्त्याम, य एवं विद्वानमिं चिनुत इति । यत्रै समानायते । मेने डाया.' 'शेष तृतीयस्थानेन । इत्येतत्स्वरवैचिऽयं चौदकपाद्यम् । तत् । अती घोमीयात् । इत्युपांशुत्वेन बाध्यते । ' यावत्या वाचा कामवेत ' इत्यनेन दीक्षणीया- शब्दवाच्ये वानियमो विधीयते । स दीक्षणीयांशब्दः प्रधानमात्रे वर्तते, नाङ्गेषु । तस्मादपांशुत्वमहेषु । प्रशनेषु ' यावत्या वाचा' इति । नमु यकिचिच्छन्दन विशेषा उच्यन्ते । दक्षिणीयादिमिरपि विशेषा एव । तत्र योविशेषाधिनौनास्ति माध्ययापकमायः । तस्माद्दोक्षणीयादिषु प्रधानेपु विकता प्रामाति । उच्यते । दीक्षणीयादिमिर्पोपातमेव प्रधानम् । यत्किचिच्छन्दै न फश्चिद्वोंपात्त. । पाघे च वर्णोपात्तेनाव!षात्तो बाध्यने । ' उच्चः प्राण' इति करणविमतिनिर्देशात्माइस्योचेष्टुम् । उपसत्सु ' इत्यौचित्येन नित्यानुवादोऽयम्। • देत प्रयोजनं वर्णित देशप्रयुकत्येऽन्योपांशुवस्य मासाशिहोत्रादिषु प्रातिरिति । तेस तेणं नानाऽन्यस्वरः प्रामोति, चोदकैनोपाशुत्वम् । घोदकाच नामधे मंलवत् । तस्मादन्यत्प्रयोजनम् । अनामयुक्तं ' पुरस्तादुपसदा सौम्येन प्रनरन्ति । --अन्त वाण उपरिष्टाद्वष्णवेन ' इति १२५ ॥ १ अनीपोमायादिति- यरिचितप्राचीनममीयोमीयतेनोपाल परान्त ' इति वचनविहिते- नोपांशुत्वेनेत्यर्थः। २ दीक्षणीयादिमिरपाति- यावत्या बामा कमियत तावत्या दक्षिणायामामा- यात मनं प्रायणीयाम् 'मन्द्रवरमानिध्यायाम् ' उपाइपसरस्' इत्यादिवाश्यतदीक्षाय दि. प्रदरित्पर्य . - - - .

·(म.पा.१० मीमांसादर्शने । १६६५ मुपशुत्वमिति ॥ २१॥ अनुवादश्च तदर्थवत् ॥ २२ ॥ अनुवादश्च तदेशपदार्थस्यैव भाति । तसरा वा एा यज्ञस्य यत्मा- चीनमानीपोपीयादिति । त्सरा नाम छद्मगतिः । यथा शकुनिग्राहकाप शनि जिघृक्षतछमना गतिभवति । शनैः पदन्यासो, दृष्टिमणियानम्, अशब्दकरणं च । कथमनवयुद्धः शकुनि लेनेति । एवमहाप्यनवयुद्ध- मिव ,ग्रहीतुं यज्ञं मच्छन्नगतिरुपांशुत्वं नाम । यथा शकुनिग्राहकस्य यस्मिन् देशे शने। पदन्यासो न स तदेशार्थः । अपि तु देशाभिगतरूप शकुनेरफैन क्रियते । एवमिहाप्युपाशुत्वं न तद्देशानां पदार्यानापर्येन झियसे, तदेशामिगतस्य यज्ञस्यायन गम्यते । यस्तु सराशब्द यज्ञवि- शेष्यं मन्यते, तस्य सुतरामर्थवादः परमापूर्वमयुक्तता दर्शयति । यज्ञस्यै- पा सरेति । यया शकुनेः त्सरा, एवं यस्येति ॥ २२ ।। प्रणीतादि तथेति चेत् ॥ २३ ॥ इति यदुक्त तत्परिहव्यम् ॥ २३ ॥ न यज्ञस्याश्रुतिस्यात् ॥ २४ ॥ मैतदेवम् । तरेशपदार्यपयुक्तनैव स्यात्, न परमापूर्वमयुक्ततेति । नात्र पदार्थानां यज्ञभागविशेष्यता वाग्यमसंबन्धे तावद्गम्यते । यज्ञस्या- "श्रुवित्वात् । नात्र संबन्धी यज्ञशब्दः श्रूयते । नन्विदानीपेत्रोक्त, यज्ञ तनिष्पन्तायध्वर्युचजमानी चाचं पच्छत इति । उच्यते । सदेशपदार्थमयु- कायापप्येतदवकल्पते । कथम् । यहं विस्तारयितुं वाचं यच्छता । ती वार्चपमा सन्तावविक्षिप्यमाणतस्को, पदाधु क्रियमाणेषममाय- तो नया करिष्येते, यया न कश्चिपदार्थः पदार्थाश्ययो चाहीयते । अध्वर्युग्यिमेनानन्यचेतको न पदार्थान् ममादपिपति । यजमानक्षेत्र वाग्यमेनानन्यचेनाका प्रमादयिष्यन्तं तं बोधयिष्यति । अरपनन्त- तस्मान्न विशेष्यो । कम्य तर्हि पाभाग- 1 पिपरिवृत्ते मोतियामिति ॥ २१ ॥ [११॥] प्रणीतादि तथेति चेत् । इति पस्यनुमापगस्वर ॥ २३ ।। - !' अकादम तदर्थवत् ' इति लिखिते बलबपाठे, दृश्यते । २ वग्यमसबन्धेनापगम्यते-पा. १ ·१६६६ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा० १३०९] रीययाणेर्यको विस्तार्यते, न केवलैः स्वरवयवैरङ्गैश्व विस्वारपितुं वार ग्यमा शक्नोति । अस्मिन् काले क्रियमाणो न स्वेनाऽऽत्मना । यत्रसं- पोगश्चात्र विस्तारसंघद्धः । तस्मादङ्गमयुक्ततायामप्युपपद्यते, यदपर्यु-. यजमानो वाचं यच्छतस्तत्मजापविभ्यंगती यज्ञ सन्वावे, इवि ऐन कारणेन, नादृष्टेनेति वर्तमानकालापदेशादवगम्यते । पया अपं वागर्थ- मेन तायमानं यज्ञं विद्यस्तयति ॥२४॥ तद्देशानां वा संघातस्पाचोदितत्वात् ।। २५ । सि. स्थितादुचरम् । चाशन्दात्पक्षो विपरिवर्तते । नतदस्ति, परमापूर्व- मधुक्तमुपांशुस्वविति । कथं तहि । माचीनमग्नीषोमीपाद, ये पदार्यास्त. स्मयुकम् । कुतः । संपावस्याचोदितत्त्वात् । संघात इति ग्रहयज्पभ्पा- ससंघात बमः । न तस्यायं भाग उपाशुत्वेन संबद्ध इवि चोदना। ने संबन्धः क्रियते, यज्ञस्य यत्माचीनमिति । कथं तर्हि । त्सरा वा एषा यजस्योति । कुतः । वस्मादिति पदेन व्यवधानात् । अथापि माची- नेन संबधः । एचपिन परमापूर्वपयुक्तम् । न हि पदित्यनेन देवौड़- मिसंबध्यते । कि वहि । देशगता पदार्था। - . न यंत्रस्याभुतित्वात् । इति परिहारसूत्रम् ॥ २४॥ भषया नासिद्धो सातो मातीति द्धान्तसिद्धयेऽधिकरण प्रक्रियो । 'प्री- वादि वयेति चेत् । इति । यथा ' यज्ञेन संयोमात् । इत्युपाशुरुवं परमापूर्वप्रयुक्त- मेवमिहापि न पैदापे प्रयुक्तो वानियम इति । नविदानीमेवोक्त स्थिताद- तरम्' इति तस्माइन्यादनुभीयतेऽधिकरणान्तरम् ॥ २३ ॥ : न यज्ञस्य ' इत्यत्तरपक्षे सूत्रं वर्णनीयम् ॥ २४ ॥ भत्र प्रायः विमभिसंयन्धः क्रियते, यजस्य यत्माचीनविति। कर्य of सरावा एपा पनस्पति । कोऽ: { पदार्थप्रयुक्तोऽसि बाइनियमवर्षा- न्भवति । परमापूर्वप्रयुकोऽपि । तत्र यदि पदार्यापर्वधयुक्तोऽनर्यको मति, वा व्यवहितकल्पनाऽस्याहारो वाऽवतोऽपि कल्प्पेत । इह तु यथाश्रुत एव वा घट- माने किमर्प व्यवहितकल्पनाऽध्याहारो वा क्रुप्यते । १ तायमान-पाल्यमानमित्यर्षः । २ पक्ष विपरिवाये -गा.।। एतस्माद्मन्यादिदि-- म यस्याभूतियात् ' सदनाना पा संपातस्याबो देवत्वा' इवे सूत्रदयस्पभाष्यप्रन्यादिस्वपः । माइनियमोऽवार-पा-१५ अर्थान् भवतीति-उपांशुत्तारयो धर्म इषः ।

·- [०९पा०१०] मीमांसादर्शने । पदि देशोऽभिसंबध्येत, यत्प्राचीनमानीपोमीयादिति भवेत्, न यत्कि- चिदिति । वीप्सायर्या वतद्भवति । वीप्सा च बहुपु भवति, नैकस्मिन् । एकच देशो वहयस्तत्र पदार्याः । तस्मात्पदार्थानामुपांशुत्वेन संबन्यो न संशस्यति । कथं पुनसाऽवगम्यत इति । यदित्यनेन लक्ष्यते । फिमित्यज्ञानवचनम् । विशेषाधाज्ञाता ज्ञानुमिष्टाः प्रतीयन्ते । बहुपुष सामान्य विशेषाश्च भवन्ति । तस्मात्तदेशाः पदार्या चीप्सया लक्ष्यन्ते, ते चोपांशुत्वेन संघध्यन्त इति । . अपि च, प्राचीनशब्दे यज्ञशब्देन विशेष्यमाणेऽपि यद्यनीपोमीयपदमविवक्षित, सया सति साकाङ्क्षस्वाद्वाक्यमेव न घटते, कतरस्मात्पदास्पामिति । तस्मादमी- धोमीयशब्दोऽवश्य विवक्षणीयः । तम्माद्वयोरपि शब्दयोरनीपोमीयशब्दस्तन्त्रम् । तेन सुदरमपि गत्वा प्राचीनशब्दस्याझीषोमीयेसंबन्धः । तेन संबन्धे कृते पदार्थधर्मों मवतीयुक्तम्। यदि हि देशोऽभिसंबध्येत, यत्प्राचीनमग्नीपोमीयादिति भवेन्न यत्किाचि- दिति । कोऽर्थः । यस्यायं धर्मः परमापूर्वप्रयुक्तस्तस्य प्राग्देशो नामक वस्तु । भवता किंचिच्छब्दोऽनुवादो वर्णनीयः, उत्स्रष्टव्यो वा । तत्रानुवादस्तावन्न घटते । वीप्सा किंचिदिति वर्तते । न चैकस्मिन्वस्तुनि वीप्सा संभवति । उत्सर्गोऽपि नेव । गम्यमानत्वादस्मिन्नर्धस्य । वाक्ये च शक्यतेऽयमों विवक्षितुम् । तस्माद्वीप्सावाची सन्विवक्षितव्यः । पदार्थधर्षेऽम्युपगम्यमाने बहुत्वात्पदार्थानां किंचिच्छब्दस्यार्योऽनु. गृहीतो भवति । नवयं न वीप्सावाची । उच्यते । किंशब्दोऽयमज्ञाते ज्ञातुमिष्टे वर्तते । देश ज्ञातः । भाचीनशब्दश्रवणात् । तत्र किंशब्दोऽनुपपन्नः । विशेपास्त्वज्ञाता:, तेपूर- पर्यते । तस्माद्वीप्साफलोऽस्मिन्वाक्ये वर्तते । दीक्षणीयाया याजुर्वेदिकत्वाम्साझाया. मुपांशुत्वं प्राप्नोति । तचोदकेन वाध्यते । माक् स्विष्टकृतः प्रथमस्थानेन । माय. १ तन्त्रमिति--विवक्षितमित्यर्थः । २ अग्नीपोमीयस्वन्ध इति--सनीयोमायशरदेन संपम्प एपितभ्य इत्यर्थः । ३ तेन संबन्धे कृते इति आदावेवामीषोमीयशब्देन प्राचीनशम्दस्य संबन्ध कूत इत्यर्थः 1 ४ वेषपपद्यत इति-प्राचीनशब्दासामान्यतो ज्ञातेष्वपि पदार्थविशेषरूपेणाशातपू: पपयते किंविच्छन्द इत्यर्थः । ५ प्राप्नोतीति-उपांशु यजुषा' इति सामान्यवाक्येनेत्यर्थः ।

·१६६८ . टुष्टीकासहितोपरभाष्यसमेते- ०९पा. १०) मैर्नु शाक्षणीयांदियन्यो धर्म उक्तः, यावत्यां वाचा कापपेत वाव स्वा दीक्षणार्यायामनुव्यात, मंन्द्र प्रायणीयायो, मन्दतरमादिध्या- मुंपोशूपमत्स्चिति । कथं तत्रोपांगुत्वं कर्तुं शक्यमिति । उच्यते । स धर्मः प्रधान' भविष्यति । दीक्षणीयादिषु प्रधानशब्दीपरन्धत्वान् । उपशु- व मानवनितम्वङ्ग निवेक्ष्यते । सामान्योपदेशात् । प्रयोजन, फुटपायिनामयने, मांसमग्निहोत्रं जुहतीत्येवपादीनि माग- पीपोमीयात् । एपूपाशुस्वसंबन्यो भवति, यया पूर्वः पयः । एया ना -सिद्धान्तः, न संवन्धः ॥ २५ ॥ ( अग्नौ प्रोक्षणीदे सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ।। ७) [७] अमिधर्मः प्रतीष्टकं संघातात्पीर्ण- मासीवत् ॥ २६ ॥ पू० अस्स्थापि, य एवं विद्वानाम चिनुत इति । अत्रैवं समानायते । मैंने हायाः। शेष तृतीयस्थानेन ' इत्येतस्वरवेचियं चौदकमाघम् । तत् । अग्नी. पोमीयात् ' इन्युपांशुत्वेन बाध्यते । ' यावत्या वाचा कापत ' इत्यनेन वीक्षणीयां- शब्दवाच्ये वाइनियमो विधीयते । स दीक्षणीयाशब्दः प्रशनमात्रे वर्तते, नालेषु । तस्मोदुपांशुत्वमझेषु । मघानेषु ' यावत्या पाचा' इति । नमु यकिंचिच्छब्देन विशेषा उच्यन्ते । दोक्षणीयादिमिरपि विशेषा एव । तत्र दयोर्विशेषवाचिनोनास्ति बाध्यबाधकमावः । तस्माद्दौक्षणीयादिषु प्रधानेषु विकसः प्रामाति । उच्यते । दीक्षणीयादिभिर्वणोंपात्तमेव प्रधानम् । यत्किचिच्छब्दे न कश्चिद्वपातः । माघे च पोपात्तेनावोंपातो बाध्यते । उच्च प्रवर्येण' इति करणादिमक्ति निर्देशात्माइस्योचेष्टम् । 'उणंशूपसरसु' इत्यौचित्येन नित्यानुवादोऽयम्। यदेसत्प्रयोजनं वर्णित देशप्रयुक्तःवेऽस्योपांशुवस्य माताग्निहोत्रादिषु प्राधिरिति । सन्न । ते नानाऽन्यस्वर: मानोति, चोदकेनोपांशुत्वम् । चोदकाच नामधेयं बलवत् । तस्मादन्यत्प्रयोजनम् । अनामयुक्तं 'पुरस्तादुपसदा सौम्येन प्रचरन्ति । अन्तरा त्याप्ट्रेण ।। उपस्टिाद्वैष्णवेन ' इति ॥ २५ ॥ . . १ भानीपोमीयादिति-याचित्प्राचीनममीषोमीयासेनोपांशु चरान्त' वचन विहिते- नोपशुत्वेनेत्ययः। । ३ दीक्षणीयादिमिरपीति-'याइत्या वाचा कामयत तावत्या दोक्षणीयायामनुव योत मन्द प्राययाम् 'मन्द्रतरमातिभ्यायाम उपारूपसरत' इत्यादिवाश्यथत दक्षिणाय दि- अन्दरित्ययः।

·म.पा.१९०७) भीमांसादर्शन। हिरपपरसहस्रणानि मोक्षत्ति दाना मधुमिश्रेणाग्निं मोक्षति, चेतसा साखयाऽयफाभिधानि विफपति, पण्ड्केनानि विकर्षति । तत्रायम: सांशयिफा प्रतीक किं विकर्षण मोक्षण च कर्तव्यम्, अथ सकदेव फर्म- च्यामिति । तत्रैव तावदिचार्यते । किमिष्टकासमुदायेऽग्निशब्द उत तयति. रिक्त द्रध्यान्तर इति । यदि समुदाये, सतहल्लक्षितानामिष्टकानापग- म्यमाने विशेष सर्वासां मोक्षण विकर्षण च । यदा च द्रव्यान्तरे, ततः सकृदयति । किं प्राप्तम् । प्रतीष्टकामिति । कुतः । समुदाये दानिशब्दो वर्तते । कथमवगम्यते । द्रव्यान्तरस्थाभावात् । द्रव्यान्तरमेवान्यनास्ति, फोऽनिशब्देनाभिधीयेत, फरिमन्नग्निर्निधोयेतेति । कयं पुननास्तीति गम्यते । द्रव्यान्तरलक्षापात् । सत्र हि द्रव्यान्तरमस्तीति गम्यते । यत्रैकस्मिन्नवयवे गृहीत्वा क. ध्यमाणे कृतस्नः कृष्यते 1 फोऽभिपाय! । यद्येकोऽवयवो हस्तेन संयु- क्ता कृष्यते, न द्रव्यान्तर, यः सङ्गो यत्तत्र द्वितीयोऽध्यवयवः कृष्ये- सोति । अथ द्रव्या-तरमपि तत्र कृष्यते, सत्र द्रव्यान्तरस्य समवायिनाम- धवानामपि निर्मागारकर्षणमुपपन्नम् । न च सयुक्तसयोगस्य इन्पा- तराहते धर्म एषोऽपरते। न ह्यबद्ध काठपल के, काष्ठ एकस्मिनाक- यमाणे पाठान्तराणि कृष्यन्त । यन हि परस्परध्यतिपाजनिता एका बुद्धिर्भवति, भावयववुद्धिदृश्यते, नापि केनचिदनुमानेनानुपीयते, तत्र । द्रव्यान्तर नातमित्युच्यते । इह तु येवेटका गृहीत्वा कृष्पते, संवाऽऽगच्छति, नेटकान्तराणि । सधिश्च लक्ष्यते । तेन नावयवसस्यूतिरस्तीति गम्यते । तस्मानास्ति द्रव्यान्तरम् । तत्र, इष्टकाभिरनिं चिनुन इति चयनमात्रमिष्टकाभिः फर्तव्यम् । न चयनमात्रेण कृतेन किंचिदृष्टमास्ति । तस्मादमिनिधाना- नायिकानां चयनसमुदायोपलक्षितानायगम्यमाने विशेष सर्वासा- मेव प्रोक्षण विषर्षण च कर्तव्यम् । पौर्णमासीधद । यया, य एवं मतten मोक्षणादि कर्तव्यम् । कुन । व्यतिरिकाम्यावयविनोऽमावात- पत्र ·१५७० टुप्टीकासहितशाररभाष्यसपेवे- [म०९पा० १०५] विद्वान् पर्णिमासी यजते, य एवं विद्वानमावास्यो यजत इति, आनेया. दय एवं फ्रियन्ते, नार्यान्तरं किंचित । एवमिहापीति ॥ २६ ॥ अमेर्पा स्यादव्यैकत्वादित रासां तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥सि. वाशन्दारपक्षो विपरिवर्तते । नैतदस्ति । प्रतीष्टकं कर्तव्यमिति । फथं तहिं । सकदेवति । तत एतदयेते, द्रव्य न्तरमिष्टकाभिः क्रियते । सत्रामिर्निधातव्यः । सन चाग्निशब्दो वर्तत इति । कयम् । पराईंनष्ट- कानां निर्देशात् । इष्टकाभिरग्निं चिनुते, इति तृतीयया विभक्त्या पा- व्यतिरिक्तोऽवयव्यास्ति नत्रकावयवाकर्षणेन कृतोऽवयव्याकृष्यते ॥ २६ ॥ पूर्वपक्षवादिनः प्रोसणमेवानर्थकम् । अथावयवव्यतिरिकेटकाऽस्ति, ततोऽगिर. पीप्यताम् । यदुक्कमेकेटकाकर्षणे न कृत्स्नः कृष्यत इति । तदुच्यते । यत्र यत्र द्रव्यान्तरबुद्धिर्मवति तत्र तत्र द्रव्यान्तरम् । यत्रकस्मिन् कृष्यमाणे कृत्स्नोऽवयवी - - इत उत्तर पूर्वपक्षप्रन्थः सिद्धान्तप्रन्यध कियाचित् लुप्त इति व्याख्यानानुरोधेनानुमायते । परंतु लिखितेदप्यादर्शपुस्तकेषु नोपलभ्यते । अत आनुपर्ध्या तान्थान्वेषणे यरनो विधेयः । मन्त्र चर्व सन्धरत्नप्रन्य । "इइ वैकेटकाकर्षणेऽपि न द्वितीया पृष्यते । आकर्षणमेव वयविस्दावे प्रमा णम् । तब दर्शितं भाष्ये । कथं तदमावे तत्सिद्धि । तस्मादयध्यभावामिशब्द इटकासमुदायथ- धनः । समुदायक्षातों न इषयते प्रोलिमिति तापिताना प्रोक्षण विधीयत इति प्रतीष्टकं कर्त. म्यामति ॥ २६ ॥ अर्धा स्यात् ।। 'इष्टकाभिरनि यिनुते 'इति शरदतस्तावदिष्टकाना तृतीयान्ताना पाराभ्यनावासत्वात्तदर्थे प्रोक्षणे न भवति । गुणानां च परार्थत्वादिति न्यायाद । किंतु द्वितीयासयो. गादग्न्यय प्रोक्षणम् । अमिरदश ज्वलनवचनोऽपि प्रोक्षणादिवाक्येषु तदाधारभूत स्यले क्षणया वटत इति देदितव्यम् । नन्वग्निशम्दन समुदायोऽभिधीयते, अवयध्यभावादित्युजम् । उच्यते । प्रत्यक्षेणेप्टकाम्यतिरिकोऽवयव्युपलभ्यते । न च कालान्तरे पुरान्तरेऽदस्यान्तरे वाऽविपयांसाद्धान्त इति शक्यते फस्पयितुम् । अपेष्टकाः पृयात्मनुपलम्मान तावयतिरिकोऽवयभ्यस्ति । मध्यतिरेके तु सन्मानापातः । व्यतिरेकाध्यतिरेकं तु विप्रतिषेधान समयति । तरमानावयवी विद्यत इत्युच्यते । तथा सात, इष्टाहानामपनकः स्यादित्याह । भपि चाऽऽरमीयानवयवानपक्ष्येष्टकाऽप्यवयविनी भवत्येव । तेन तद्वदमिरप्यभ्युपगम्यतामिला। विवृणोति । अयोच्दै स-एका अपनीय च निदस्यता यदि व्यतिरिकोऽस्ति । न तु स निदर्गते । तस्मादिष्टका एव परमार्थत सन्तति। परिहरति । एवं पर्यमान भवताऽरमायाव यवयतिरिष्टका निदर्शयित यान च भवताऽपि - शक्यते निदर्शयितुम् । अपि चटकानाम परवान्तरमेव तेषामन्यवर वावरणामाये वयापा- मप्यन्ये । तेन तेन क्रमेणाऽऽपरमाणुभ्यो गमनात्परमाणुषु शमवतिते । न च ते शवयाः प्रोक्षितम् तस्मात् पूर्वपक्षवादिन. प्रोक्षणमैवानर्यक स्यात् इति । अत्र च लुप्तवानिकानन्य. स्थान एवार्थप्रतिपत्तय उपयुपस्सन्त्ररत्ननन्या प्रकाशित इति वेदितव्यम् । " ·(म०९पा० १० मीमांसादर्शने । १६७१ रायमिष्टकानामवगम्यते । यदि चयनमात्रमत्रोच्यते, तदिष्टकासंस्का- रायमचगम्यते । तत्र द्वितीयया विभक्त्या संयोगः स्यात् । तृतीयया संयोगो बाध्येत । तस्मादिष्टकाभिरत्यक्रियते । तत्राग्निनिधातव्यः। दर्या इष्टकाश्चयनं चेति । आह । नन्वेतदुक्तं, तस्याभावादयमन्यः पक्षः परिगृह्यत इति । अ- प्रोच्यते । नाभावः । प्रत्यक्षा तत्रैकवुद्धिः । सा बह्रीविष्टकासु नाव- ल्पते । न चावयवसंघिदृश्यते पुरीपच्छन्नानाम् । तस्मात्पकामसंयोगे:- येकबुद्धे रुत्पादादेकमिष्टकाभ्यो व्यतिरिक्तं द्रव्यमानिनिधानार्थमस्ति । यदि वा, इष्टकासंस्यूतिरप्येकयुद्धेरेवावगम्पते । यत्तु, एकाकर्षणे न कृत्स्नाकर्षणमिति । सत्य, संस्यूनो तत्र विच्छेदः क्रियते । द्विविधानि हि द्रव्याणि, स्थावराणि जंगमानि च । तत्र स्थावरेषु विच्छेदो भ- वति । यथा वनस्पती पणे गृहीत्वा कृष्यमाणे न कृत्स्नः कुष्यत्ते, स्पा- घरस्वाद । एवमिदमपि । स्थावरं हीदमानिद्रव्यम् । तस्मात्सकदेव प्रोक्षणं विकर्षणं च कर्तव्यमिति ।। २७ ॥ चोदनासमुदायात्तु पौर्णमास्यां तथा स्यात् ॥ २८ ॥ अथ यदुक्तं, य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते, य एवं विद्वानमा- पास्या यजत इति । नानाऽऽग्नेयादिभ्यः किंचिदन्तिरम् । तयेहापाति। उज्यते । युक्त पौर्णमास्यां तथाभावः । चोदनासमुदायो हि तत्र करें। न च फर्मसाध्यं विद्यते । इह तु द्रव्यान्वरमरतीत्युक्तम् । तस्माविषम्यं पोर्णपास्यति ॥ २८॥ (द्वादशाहे, उत्तमाहव पत्नीसंपानान्तत्वाधिकरणम् ॥ ८॥) [८] पत्नीसंयाजान्तत्वं सर्वेपामविशेषात् ॥ २९ ॥ पू० अस्त्यहर्गणः, द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेदिति । तत्र श्यते । कृप्यते, तत्र तथा दृष्टम् । पत्रकस्मिन् कृप्यमाणे एकः कृप्यते, तत्रापि तथा दृष्टम् । म कस्मिन् कृष्यमाणे यस्मात्कृस्नः कृप्यते, तस्माद्रव्यान्तरम् । न च द्वितीय कृष्णमाणे द्रव्यान्तरं द्रव्यान्तरस्य कारणं, यत्र द्रव्यान्तरमुद्धिन विपति ॥ २७॥ [२८ ॥ पत्नीसयामान्तान्यहानि संतिधन्ते । इत्यविशेपश्रवगारसर्वेषां पत्नीस यानान्तना। १ पश्चमसंयोगपति-अपिना ' पक्कामसयागे न इन्यान्तरम् ' इति गौतमीयवपन निक पारमाणमिति चितं शेयम् । , ·३६१ दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमैवे- १०९० म.] पत्नीसंयोजान्तान्यहानि संतिष्ठन्त इति । तत्रायमर्थः सांगायका कि सर्वेपामा पानीसयानान्तस्वमुत मागुत्तमादिवि । दशमं घर्जयित्वा संदेहः क्रियते तस्य हि मानसान्तता वचनेनोक्ता ! कि सावत्माप्तम् । सर्वेपामहानिवि । कुतः। अविशेषात् । अविशेषेणोच्यते, पत्नीसंपाजा. तान्यहोनि संतिष्ठन्त इति। न च कचिद्विशेष प्राश्रीयते । तस्मात्सर्वेषा- मिति ॥२९॥ लिङ्गादा मागुत्तमात् ॥ ३० ॥सि. पाशब्दः पक्षव्यात्तौ। मागुचपादह्नः पत्नीसंयाजान्तता स्यात् । तालिङ्गात् । लिङ्ग भवति । पत्नीसंयाजान्तान्पहानि, संविष्ठन्ते, न. बहिरनुपहरति, असंस्थितो हि तर्हि यज्ञ इति । यस्मिन्नहन्यसंस्थिती यस्तस्मिन् पत्नी संयाजान्तता दर्शयति । कथम् । इत्वनासंस्था.नि. दिश्यते । यस्मादिमान्यसंस्थितान्यहानि, तस्मादेषु पानीसंयाजावतेति । संस्थिविश्वान्त्येऽहनि । अपि च, येवदासु पत्नीसंपाजान्तवा, तेव- संस्था दृश्यते कार्यमाना। तस्मादसंस्थायाः पत्नीसंपाजात नायाब सामानाधिकरण्यम् । असंस्था च मागुत्तमादृष्ट्या मागुत्तमादेव पत्नी. संयोजान्ततामध्यवस्पामः ॥.३० ॥ अनुवादो वा दीक्षा यथा नक्तं संस्थापनस्य ॥.३३॥ पान्दा पाई व्यावर्तयति । नतदस्ति । प्रागुतमारपत्नीसंपाना- तता स्यादिति । कि तर्हि । सर्वेषामविशेषाद । यदुक्तं, येषु पत्नीसं- पानान्तवा, वेवसंस्था दश्यतेतस्मादसंस्थायाः मागुत्मादहनों परनी- संपानान्तता नियच्छाम इति । तदेवम् । न ही विधिमूलं दर्शनम् । नगम्यते विशेषः । ' असंस्थितो हि सहि यतः । इति यत्रासंस्था तत्र । पत्नी- संपामान्तता । अन्त्ये चाहनि सतिष्ठने, तत्र पत्नीसयानान्तता न मवति । हेतु. सामर्थ्यात् । नेतदेवम् । वपनारसपा पत्नीसं यानान्तता प्राप्यमाणा वपनान्तरेण विना •कर्ष या विशेषऽवस्थापयितुम् । यदुकं हेतुसामर्यायासंस्था तत्र पस्नीयानाम्न- सति । उच्यते । हेतुपचने पत्नीसंयानान्तावातुत्यर्थ भविष्यति । विरेण - संस्थामा सोय स्तुतिः ॥ २९ ॥ [३० ॥

·मीमांसादर्शने । २०९९० १०८ नान्यप्रमाणमूलम् । अतो मृगतृष्णारूपमेतदर्शनम् । यदप्पसंस्था हेतु. रिति, तदपि न स्यात् । उक्तं हि-स्तुतिस्तु शब्दपूर्वत्वादिति । न च सामानाधिकरण्यमसंस्थापत्नीसंयाजान्ततयोः । पत्नीसंयाजान्तता सर्व. पामहां शब्देन गम्यते । अमंस्था पुनायेन प्रागुत्तमादह्नः । यदेतद- संस्थितो हि तर्हि यज्ञ इति । अर्थवाद एए पत्नीसंयानान्तता. स्तुत्यर्थः। तथा हि। असंस्थितो यज्ञश्चिरेण संस्थास्यत इत्यालोच्यते । यस्माथि. रेण संस्थास्यते तस्यादवलुप्यता, पत्नीसंयाजान्तान्यहानि भवन्विति । संतिष्ठमानेष्ववाहःम, असंस्थावचनं पत्नीसंपाजान्ततापशंसायम् । संस्थावन्ति हि तान्यहानि । अवभृयादय एषां शेषाः पदार्थाः करि. ध्यन्ते । यथा, दीक्षान्मोचनवचनं नक्तं संस्थापनस्यार्यवादः । एवमेत. द्रष्टव्यम् । वरुणपाशाभ्यां वा एपोऽभिधीयने यो दीक्षितः । अहो. रात्रे वै वरुणपाशी। यदिवा संस्थापयेदनुन्मुक्तो वरुणपाशाभ्यां स्यात् । नक्तं संस्थाप्यो वरुणपाशाभ्यामेवोन्मुच्यते, आत्मनोऽहिंसाया इति । अनुन्मुक्तः स वरुणपाशाभ्यां, न तावदाक्षया मुच्यते । अवभृयो हि दीक्षोन्मोचनार्थः । अथवोचपते । वरुणपाशाभ्यामिव निर्मुच्यत इति घहको नियमास्तदानी विसृज्यन्ते, यानालोच्य एष वादो भवति । एवमिहापि चिरेण संस्थापालोच्यासंस्थित वचनं भवनीति ॥ ३१ ॥ स्याहाऽनारश्यविधानादन्ते लिङ्गाविरोधात् ॥ ३२ ।। वासदास्पक्षो विपरिवर्तते । भवेद्वा मागुत्तपारपत्नीसंयाजान्तना। न हारभ्योत्तममहः, एप विधीयते । कयं तर्हि । मामान्पेन, पत्नी से.. याजान्तान्यहानि भवन्तीति । तत्रान्ते लिङ्गाविरोयो भवति । का पुनायेन मासिरिति । पत्नी संयाजातान्यहानि संतिष्ठन्त इति, नेत ३१॥ मावयेत्प्रनाः । केन द्वादशाहमंजकेन । तत्र, 'संख्या कर्भपेद.' इत्यनेन म्यायेन द्वादश य.गा एते। अहःशब्दो यागसामानाधिकरण्याकर्मेह ब्रीति । भकृती मानेनाहःशदेनोपाश्चाविहारियोजनार्य-तो याग. परिधिनः । इहायवे प्रश्ष्यम् । सत्र द्वादश यागाः सह फरेन चोदितत्वासह कर्तव्याः । तेषामनीषो १(म.पा. १.. 10/1३ (०६ पा ३ म. म.

·. १६७४ टुष्टीकासहितशावर भाष्यसमै ०९पा० १०६] दुक्तं भवति, शिष्टमवलुप्यत इति । सतिष्ठन्वे नानुष्ठीयन्त इति । कर्तृ- व्यापार एपूपरमवीति । तेषु सह क्रियमाणेष्वहःसु, अवश्यं करिमश्वि- पदाऽवस्थायावश्यमपरस्याहः पदार्या अनुष्ठातव्याः । तत्रानिय प्राप्ते पत्नीसंयाजान्वे संस्थाप्पमिति नियम्यते । तस्यावस्यानस्यैवल्म. योजन, फयमहरन्तरस्य पदार्यानुष्ठानेन योगपद्यमनुगृह्मेति । एतदि हमवस्थानकार्यम् । यस्मिन्नतद्दष्टं, न शक्पं कल्पयितुं तत्राइएम् । सत्र न पत्नीसंयाजान्तता। तच्चान्त्यस्य प्रयोजन न विद्यते । वस्मा- स्मागत्यात्पत्नीसंयानान्ततोति न्यायेन प्राप्ते लिङ्गदर्शनम् , असंस्थितो हि तहिं यज्ञ इति ॥ ३२॥ ( सामिषेन्यां निरभ्यासस्य प्रथमोत्तमस्थानधर्मवाधिकरणम् ॥ ९॥) [९] आपासः सामिधेनीनां प्राथशास्थानधर्मः स्यात् ॥ ३३ ॥ सि० स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र सामिनी प्रकृत्योच्यते, नियमाम- म्वाद, त्रिरुत्तमामन्वाहति । तत्रैषोऽर्थी सशियिकः । किम् ऋग्य एषः, यत्र तत्रस्था, म वो वाजा निरभ्यसितम्पा, उन स्थानधर्म:, पापाऽपि प्रथमायवे सा निरभ्पसितम्पति । कुतः संशया । उभययोपपत्तेः । यद्येवमभिसंबन्धः क्रियते, याऽसावुधारितामा सामि- घेनीनां प्रथममुच्चारिता, सा निरभ्यसितव्येति । ततः, म वो बानाया ऋची धर्मः। अथैवं विज्ञायते, मायम्यसंयुक्त वियादिति, तो वच- नस्य स्थानधर्मता। भाषायतिकर्तव्यता साऽगृह्यमाणविशेषत्वातन्त्रेण कन्या । अवभृशादीन्यपि तन्त्रे मेष। ये संनिपत्योपकारकास्त भावर्तन्ते । सहप्रयोगात्कस्मिचिदनियमेनावस्था प्राहे पत्नीसयामान्तता निगम्यते । तत्रात्य उत्तरस्य यागस्याभावादवापान नारत्म नियमेन । अनियमस्यामावानियमोऽपि नास्ति । न चैतद्वाक्यं कचिनियम, काचे •पूर्वविधिपरम् । विवक्षाभेदात् । अपि च, यस्य नियमा तस्य दृष्टोऽर्थः । यस्या- बोपसस्पानाकाइक्षितत्वादयोऽर्थः । तस्मात्प्रागुनमात्पत्नसियामान्तता निय । ज्यते ॥ ३२॥ १ संस्पातम्यमिवि-पा. , ३ उचरिताना-पा० ।। संनिपस्योपकारका इति-दर्द : - हत्तहमप्यपातिनो सवनीयादीनामारादुपकारकाणाम'युपलक्षणं देयम् ।

·- [१०९पा०१०९] मीमांसादर्शने। कि तावत्यासम् । प्राचो धर्म इति । कुतः । प्रायम्यस्य व्यक्त्या संबन्धाद । व्यक्तिरभ्यासन । कथमवगम्यते । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । व्यक्तिविशेषो हि स्त्री नाम । यदि तद्विशेषणं माथम्यं स्यात्तो लिङ्गा. विशेषनिर्देशोऽधकरूपते । साऽपि स्त्री, अभ्यासेन संभन्स्यते । अप मथममनुब्रुवता निरभ्यसिनव्यमिति, ततो व्यक्तिविशेषो न विवक्ष्येत । सत्र स्त्रीलिङ्गविशेपनिर्देशो नोपपद्यते । अपि च, वाक्य भेदा प्रसज्येत । प्रयममुक्तं निरभ्यसितव्यं, प्रथममुक्ता ऋक् निरभ्यसितव्येति । मपक्षे पुनः प्रायम्यलक्षिताया ऋचो धर्म उच्यते । तत्रैकार्थविधाने न भवे- द्वाक्यभेदः। अपि च श्रुत्या मायम्येन स्त्री संबध्यते । वाक्येना. भ्यासः । तस्मादृग्धों यत्र तत्रस्था, प्र वो वाजा विरभ्यसितव्येति । एवं प्राप्त, ब्रूमः । योऽयं सामिधेनीनां प्रथमायाविरभ्यास उच्यते स प्रथमस्थाननिमिक्षो धर्मों, न ऋचः कस्याश्विज्जातिनिमित्तः । कुतः। न हि कृत्स्नेऽपि ऋग्वेदे प्रथमा नाम फाचिग विद्यते, या विरभ्य- स्येत । तत्र मायम्यमृग्लक्षणार्थ स्यात् । इतरस्मिन् पक्षे श्रुतिन लक्ष- णा । श्रुतिश्च ज्यायसी लक्षणायाः । तस्मादस्मत्पक्षः। अय यदुक्तं, स्त्रीलिङ्ग संबन्धादरमस्पक्ष एव श्रुतिः । वाक्यं च न भियते । स्त्रीलि. गोपपत्तिथेति । अत्राच्यते । गुणवचनानां हि शब्दानापाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवतीत्यविशेष्यमाणायामपि व्यक्ती यदवश्यं मासं लिङ्गं तदाश्रय- भूतं गुणस्य भवति । अविधिस्सितेऽपि तस्मिल्लिङ्गविशेषनिर्देशोऽनु- बादभूतो भवत्येव । यथा, शुक्लः पुमान्, शुक्ला स्त्री. शुक्लं नपुंसकम् । शुरु एफ:, शुल्लो द्वो, शुक्ला वदव इति । शुक्लां शारीमानयेति । यद्यपि शाट्यायानयनं न विधीयते, शुक्लसंबन्धमात्रविचित्सा भवति, "न का लिङ्गेन चिशेषणं क्रियते । तथाऽप्यनुवादभूतः स्त्रीलिङ्गनिर्देश भवत्येव, शुक्लामानयेति । अनुवादभूतत्वाच न वाक्यमेदो भविष्यति । एवं च सति, यद्यपि प्रायम्यस्य स्त्रीलिङ्गसंवन्धः श्रौतस्तयाऽपि प्रायम्यस्यैवा- ध्यासन संबन्धी न लिङ्गस्य । यदि लिङ्गस्पैचेन संघन्धोऽभिधीयते, मायम्यस्यानुवादना लायेत । म्यमंबोधितीय ml भिधेत ।

·- टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेते- [भ०९पा. १.१. अपि च, नेपात्र विवदितव्यम् । प्रातिपदिकविशेषणं हि स्त्रीशब्दः । स्त्रियां यत्मातिपदिकं वर्तते, तनावादय इति । न विशेषणस्य पदान्त- रेण संबन्धो भवति । यथा राजपुरुषो गच्छनीति । यदा तु माय- पस्याभ्यासन संबन्धा, तत्र माप्तपद्यते स्त्रीत्वम् । यानि सामि- धेनीपु वचनानि, ऋचस्ताः । स्त्रीलिङ्गश्च शब्दः । तत्र यत्प्रथम पचनं, तस्याऽऽश्नय ऋ । गुणवचनानां च शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीत्यविशेषितायामप्यचि स्त्रीलिङ्ग भविष्यतीति । यत्प्रयमवचनं, तत्तिराहेति । स्त्री च सा प्राक् सामिधेनी । तस्माद, त्रिः प्रथमामन्वाहेति माप्तस्प लिङ्गस्यानुवादः । त्रिः प्रथमामन्याह, निरुत्तमा, ताः पञ्चदश संपद्यन्ते, इति पञ्चदशाना सामिधेनीनां संप- नये निर्धचनमुच्यमानं परिपूर्णा या ऋची मनति, न ऋगवयवस्य । परिपूर्णा च समिन्धनवती, न ऋगवयवा । तस्मात्माप्तानुवादो लिङ्ग स्येति प्रायम्यस्य धर्मों न ऋचः ॥ ३३ ॥ (दर्शपूर्णमासयारम्वार मशीयाया: सरनुष्ठानाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] इष्टचावृत्ती प्रयाजवदार्ने ताऽऽरम्भणीया ॥ ३४ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासी, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकापो यजेतेति । तत्राss- रमणीयष्टिः समाम्नाता । आनापैष्णवमेकादशकपालं निपेत, सर- स्वत्यै चरु, सरस्वते द्वादशकपालम्, अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं निपेयः फामयेनामादः स्यामिति । नित्यवदेके भगिनमामनन्ति । भारतिय दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, यावनीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यतेति । तत्रे. प्यारत्तो संदेहः । किमारम्भणीयाऽप्यावर्तते, नेति । किं माप्तम् । आवर्तेतति । असकृदेव फर्नम्येति । पुस । एवं प्रयोगवचनोऽनुगृहीतो भविष्यति । मयाजवत् । पपाऽङ्गभूनाः प्रयाना भावन्त पषमङ्ग- भूतारमणीपाऽस्यावत ॥ ३४ ॥ [३३ ॥] 'अपि पाऽप्येकदेशे स्यात् । इति यावरीषिके प्रयानादीतिकर्तव्य ना भवतीत्यु सम् । प्रथमपदार्थद्वारेण श्रयमाणा दर्शपूर्णमासानमारम्भणीया | सा कि प्रति प्रयोग कर्तव्योत सर्वप्रयोग सदिति । किं प्राहम् । प्रतिप्रयोग कर्तव्येति । कुतः इतिकर्तव्यता हि प्रयोग हुम् । प्रयोगम्य च भेद । तस्मादावते ॥ १४ ॥ (ष.पा ३ म.पू.)। भेद इति-प्रातिरित्यप ·म०९पा (म...] मीमांसादर्भने । १६७७ सहवाऽऽरम्भसंयोगादेकः पुनरारम्भी याव- ज्जीवप्रयोगात् ॥ ३५ ॥ सि. वाशब्दः पक्षं ब्यावर्तयति । नतदस्ति, यदुक्तयारम्भणीयाऽऽपर्ने- तेति । सकृदेव कर्नव्या । कुतः । आरम्भसंयोगाद । दर्शपूर्णमासयो- रारम्भेण संयुज्यते । साधारणश्च सर्वेषां प्रयोगाणामारम्भः । कयम् । अग्नीनाधाय सर्वः संकल्पयति । पर्वणि पर्वणि मया दर्शपूर्णमासी फर्तव्याविति । एवं चाध्यवसाय दर्शपूर्णमामी कर्तव्यावित्यारम्भणीया क्रियते । एष एवास्याऽऽरम्भो यदध्यवसानं नाम । तच्च साधारण सर्वेषां प्रयोगाणाम् । यावज्जीवमयोगात् । अथापि प्रथमं प्रवर्तनमार- म्भस्तथाऽपि प्रथमप्रवृत्तेन सर्वे प्रयोगाः कृता भवन्ति । तस्मान्सकृदा सकृद्धा फतम्या । कुतः। आधानं कृत्वा सर्वः संकापयति, मया यावजीव दर्शपूर्णमासी कर्तव्यावागत आगते काले । स च संकल्पः सर्वेषां प्रयोगाणामगृह्य. माणविशेषत्वान्साधारणः । संकल्पश्च पर्वावस्थ वाघमानोऽध्यवसानम् । अध्यक्सान च पदार्थः । स च सर्वेषा साधारण इत्युक्तम् । तस्मात्सत्कर्तव्या । अत्र ग्रन्धः । अथापि प्रथम प्रवर्तनमारम्भस्वयाऽप्यारम्भणीयामवृत्तेन सर्व प्रयोगाः कृता भवन्तीति । नैतद्युक्तम् । कथम् । क लो निमित्तम् । स कर्म प्रपोजयति । प्राक् पौर्णमासका- टाकर्म न प्रयुज्यते । निमित्तामावात् । तच्च निमित्तमेकमेव प्रयोग प्रयोजयति । पुरुषश्च पूर्वावस्थामोदासीन्य चोझिवा ततः संकल्पमध्यवसानं करोति । अध्यव- मानं संकलो वैकस्यै प्रयोगस्य, न द्वितीयादे । निमित्तामावात् । अपि चेतिकर्त व्यता प्रयोगेण प्रयुज्यते, न कर्मणा । प्रयोगामेदाञ्च भेदस्तस्याः । यदि च कर्मणा प्रयुज्येत, तथा सति प्रयाजादीनामपि कर्मेकावासकृदेव प्रयोगः स्यात् । न चैतदि. एम् । यदुक्तमाधानं कृत्वा सर्वः संकलयति, पर्वणि पर्वाण मया दर्शपूर्णमाप्ती कर्तव्याविति । स च संक्रुप: सर्वप्रयोगाणामगृह्यमाणविशेषत्वादिति । तत्रोच्यते । सर्वप्रयोगाणा संकल्प एव न प्रानोति । निमित्तामावादित्युक्तम् । नवाधानानन्तरं सर्वसाधारण एव संकल्पो भवति । विश्वाधिक्रियते । स नानाति, १ कर्तव्यता-पा• । पूर्वावस्यामिति-औदासीनसामवस्यामित्यर्थः । ३ पदार्थ:-आर- म्भपदार्थ ।। भाष्यकारीयं वर्णकान्तर पूर्ववर्णहेऽपरितपादिति दर्शयितुं प्रयमवर्ण सावप. यति नैतातमित्यादिना । ५ तत इति--निमित्तशादेवेत्यर्थः । ६ सर्वप्रयोगाणामिनि-अष्ट- मिति शेषः । कुतः । अगृह्यमाणविरेपलादित्यर्थः । ७ नन्विति शङ्का समापत्ते-विद्वांश्च धिकियव इत्यादिना।

·१६७५ दृष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- म०९पा. १010) रम्भणीया कर्तव्येति ॥ ३५॥ एवं वा- इष्टयावृत्तौ प्रयाजवदावर्तेताऽऽरमणीया ॥ ३४ ॥ पू० पस्तु प्रयमा पदार्य आरम्भ इति, वत्रप संशयः । किं दर्शपूर्ण- मासयोरारभ्यमाणयोरारम्भणीया प्रथम पदार्य सम्पन्नं करोति, खत पुरुपस्याऽऽरभपाणस्य प्रथम दर्शपूर्णमासयो। प्रवर्तमानस्याऽऽर- म्भणीया फर्तारमारम्भणयोग्यं करोति । किं प्राप्तम् । दर्शपूर्णमासयोः मफरणान्तयोरारम्भ स्यात् । पुरुषसंवन्ये फलं फल्पयितव्यम् । तस्मा. चई पूर्णमासारम्भे । एवं चैदारम्भभेदादिष्टपाची प्रत्यारम्भ स्यात् । यथा प्रयोगात्ती भयाजाः ॥ ३४ ॥ सदाऽऽरासंयोगादेकः पुनरारम्भो यावज्जीव- प्रयोगात् ॥ ३५॥ सि. सकृदा भवितुमर्हति । कुतः । पुरुषारम्भसंयोगाद । पुरुषे दर्शपूर्ण- मासावारभमाणे विधीयते । कुतः । निर्बपेदिति हि श्रुत्या कर्तृसंवन्यः फियते । तत्र पुरुषप्रयत्नवचन विवक्षितस्वार्य भवति । इतरथा पदार्य. माने विपित्सितै कर्तुः प्रयत्नवचनमविपक्षिवं स्यात् । प्रयोगवचनमाप्त. मेषानूयते । यसु, कर्तृसंबन्धे फलं फाल्पयितव्यम् । तम कल्पयिष्यते । नित्यानि कर्माणि मया कर्तव्यानि, काम्यानि फलाउँनेति । योऽस्याऽऽधानादुतर- कालं, स संकर इव, न प्रयोगाङ्गम् । तस्मादिदमशोभनम् । अतोऽन्यकि. यते ॥ ३५ ॥ । दर्शपूर्णमासापारप्स्यमानः' इति शानजारम्भकारमभिधत्ते । तत्र संदेहः । किमारम्मो दर्शपूर्णमासाद्य पदार्थमभिधत्ते, कि वाऽपवृत्तस्याऽऽयं प्रवर्तनम् । पूर्व- पक्षवादी मन्यते, यद्ययं कर्तारममिघत्ते, तथा सति फलकल्पना प्राप्नोति । यद्भयादार- मणीया न पुरुषार्थो । कि तर्हि । क्रत्वर्या । तथा च प्रतिप्रयोगमावर्तेत ॥ ३ ॥ सिद्धान्ताव । दर्शपूर्णमासारम्भयोग्य पुरुषं कुर्वती फवना गृह्यते । अपि च, यः शानचा पुरुष उपात्तस्तस्य विपरिवर्तमानस्य निपेदित्यारम्मणीया तदर्षा श्रुत्या प्रतिपाद्यते । इतरपा शानजनक: स्यात् । निदिन्यनुचारितेऽप्यन्वार-मणीया १ एवं वारदृत्तिकारमतेनाधिकरणमुपये स्वमतेनाधिारण प्रकारान्तरेणोपवर्णयति- एवं वेत्यादिना । २ निपेदित्यनुचरितेऽभीति-'अन्वारम्भणीयामि निर्व 'लत क्तव, अनु. हरितेऽपि 'दर्शपूर्णमा सावारप्स्यमानः' इति शन्दे भवत्येचाऽऽरम्मपीया फरवत्यर्थः । , - .

·(१०९५० १५०१०] मोपासादर्शने । १६७९ रुवारम्भणीयाका पुरुषा प्रयोगवचनेन ग्रहीयते । एवं चेदेकरिमन्ने- वाऽऽरम्भे कतारम्भणापाके कृते पुरुषे तन्त्रमयोगात्, यावज्जीवं मयोगे कतारम्पणीयाकः पुरुषो भवति । मधर्म दर्शपूर्णमासाचारम- माणः कृतारम्भणीयाको जातः। द्वितीयादिधपि प्रयोगेषु दर्शपूर्णमासा- चारप्स्यमानः कृवारम्भणीयाको जात इति योग्य एव भविष्यति । अयोच्यते । समानेऽहनि, आरप्यमान इति भवति । न च द्विती- यादिपु भयोगेषु समानेऽहनि कृतारम्भणीयाकोऽसाविति। मनोच्यते । ऋत्वर्या भवत्येव । महाप्रयोगवचने यो भावनावचनस्तेन विधानं भविष्यति । सा च बहिःपयोगाक्रियमाणा पुरुषमारम्भयोग्यं करोति । तस्यै चै कस्वान्न ज्ञायतेऽस्यायं प्रयोगस्य योग्योऽस्य नेति । अगृह्यमाणविशेषत्व सर्वप्रयोगाणाम् । यदि तन्त्रमध्ये क्रियते, तथा सति यस्य तन्त्रं तस्येव योग्यं करोति, नान्यस्येति । ननु लटः समा. नेऽहन्युत्पद्यमानस्वायस्यैव समानेऽहनि प्रयोगस्याऽऽरम्मणीया क्रियते, तस्यैव पुरुष योग्यं करोतीति गृह्यते विशेषः । उच्यते । द्विवीयादिष्वपि प्रयोगेषु समान एवाहान दर्शपूर्णमासावा. रस्यमानोऽसो कृतारम्भणीपाको जात इति योग्प एवं भविष्यतीत्यनेन निराकरोति । समानेऽहनि लडुत्पद्यत इत्येतन युज्यते । भविष्यकालसामान्ये लडु- सयते । ननु लुटाऽनयतनकालोपन्ने नार्य बाध्यते । नेतद्युक्तम् । यदि लुढनयतने विधायमानो लटमबाघमान आत्मानं न प्रतिलभते ततो बाधेतापि । मयमराधमानोड. प्यात्मानं लमते । तस्मान्न बाधते । तस्माल्लडनद्यतनेऽद्यतने च भविष्यति काले भवति । लूटप्रत्ययस्त्वनयतन एव । न च सोमेन यक्ष्यमाणः' इत्यनेनतत्तुल्यम् । यत्राऽऽधानं कृत्वा सोमनापश्च यक्ष्यते, तत्र सोमन यक्ष्यमाणोऽभिमादवीत' इति यतदानन्तर्य न कुर्यात्ततोs. नर्पकमेव स्यात् । तस्मादनेनाऽऽनन्त पिपयित । यद्यपि लइ सामान्य नात्तमस्तवाड- पि सोमाधानानन्तर्यतामादद्यतने करप्यते, प्रमाणान्तरवशात् । इह तु नास्ति प्रमाणं, येनाद्यतने करप्येत । तस्मात्सामान्यनोत्पद्यते । अपवा, दर्शपूर्णमासी निमि- समूतो भूयते आरम्भसंयुक्ती । तत्र समानेऽइनि दर्शपूर्णमालाबारम्पणीया युक्ती 1 तस्य चैकत्वादिति-आरम्भस्यैकत्वादिस्या र निराकरोति-भाष्यकार इत्यर्थः । स्वयमस्यथा चोपरिहारमाह-समने नीत्यादिना ।

·. १६८० दुप्टीकासहितवापरभाष्यसपैवे- [अ०९पा० १.१j द्वितीयानपि प्रयोगेषु समान एवाहनि दर्शपूर्णमासावारस्यमानोऽसौ कृतारम्भणीयाको जात इति योग्य एव भविष्यति ॥ ३५ ॥ (निपमन्त्रे सवित्रादिपदानामसमवेतानां विकृतावनहाधिकरणम् ॥११॥) [१३] अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषमावः स्यात. त्राचोदितमप्राप्तं चोदिताभिधानात् ॥ ३६ ॥ सि० स्तो दर्शपूर्णमासो । त्र निर्वापमन्त्रा 1 देवस्य त्वा सवितुः प्रसवै:- विनोबाहुभ्यां वृष्णो हस्ताभ्यामनये जुष्टं निर्वपामीति । तपोऽर्थः सांशयिकः । किं सवित्रग्विपूषशब्दानां विकृतावूइ उतानह इति । तत एतत्तायस्पर्गक्ष्यते । कर्मणि समवेतमर्थमेते शब्दा अभिदधति, उतास- मवेतमिति । यदि समवेसम् । अहिश्यन्ते । अयासमवेतम् । अविकृताः भयोक्ष्यन्ते । तदुभयमपि सह परीक्ष्यते । किं तावन्ना प्रतिभाति । तब समवेतमभिवदन्तीति । कुतः । एतद्धि मन्त्रपदानां एं प्रयोजनं, यासमवेतमर्थ माशयन्तीति । तत्रासमवे. तार्थप्रकाशने न किंचिदपि दृष्टं प्रयोजनम् । समवेतानां तु प्रकाशने दृष्ट. मस्ति । तद्यदि समवेताभिधापिन एने शब्दास्ततः प्रयोजनवन्तः। कर्ष कर्वध्यो । एवम रम्पद्वारेणाऽऽरम्भगीया प्रथम प्रयोगोऽपेक्षते । द्वितीयादयश्चैवमेव । नत्र पहि.प्रयोगाक्रियमाणायां योऽसौ दर्शपूर्णमासार माद्यानक ल स सर्वेषु वि. छते । कि दर्शपूर्णमाप्तावारभ गाणेनान्वारमणीया न कृता, येन पुनः क्रियेत । न च प्रयोगोऽद्यननेनापेक्षितः, दर्शपूर्णमा सशब्दश्रवणात् । तम्मासकर्नया । एक प को ये कचिनेव कर्तव्या, प्रयोगमात्रभेडा, कर्मणो भेनामावात् ॥ ३ ॥ उपोद्घातपसकानुप्रयतादि वृत्तम् । इहेदानीमहश्चिन्त्यते । कि पवित्रादिश- ब्दा विकृताव हितव्या उन नेति । अहितन्याः । कुतः । सवित्रादिशब्दा अर्थपका- शका यदि अतिवृतास्तनो हार्याः स्युः । प्रकाशनद्वारेण मन्त्रस्यापतित्वात । यदि लक्षणयाऽसिममिवदन्ति ततो दृष्टार्था भवन्ति । अपा सवित्रादिमिर्मुरूप एपार्ष: प्रत्यारपते, तथापि ममतवचनः । कथम् । मिनत्यान्मन्त्राणाम् । मान्त्रणको देव. ताविधिदर्शपूर्णनासपागवयादिमिकस हो भविष्यति । १ काम्ये-दर्शपूर्णमासप्रयोग इति शेषः । १ अधिन्यत इति-साक्षादिति शेषः । अर्थ. प्रकारका इनि-मन्त्राधिकरणन्यायादिति शेपः । ४ भपेक्षितावादिति-कनेति शेषः । ५ यदि लक्षणया सरित्रदिपदरमि प्रारयते, नहि सौर्याविधिकृतार लक्षणदेव सूर्यादिप्रकाशनोपप पूर्वएशो न सिदित्यपरिनुष्य पक्षान्तरमाह -भयवेत्यादिना ।

·: (०९१०१०११ मीमांसादर्शने। १६८१ पुन: समताभिधायिना । यदि नाम सवित्रादयः शब्दा अगम्यादीनां वाचका भवेयुः। यदि वा सवित्रादयो देवताविशेषा दर्शपूर्णमासपो: स्युः सन्मन्त्रपदानामदृष्टार्थता मा भूद्रित्यन्यतरदप्यवसीयते, मात्रय- णिको वा देवताविधिः । सवित्रादयो वा शब्दा अग्न्यादीनां वाचका भवेयुः । तस्मादर्थवत्त्वादन्यतरदध्यक्सेयम् । अत्राऽऽह । ननु, अग्नये जुटमित्यत्रावयवभूताः सवित्रादयोऽग्न्यादी. नां पचना अपि सन्तोऽन्यादिभिः मकाशिताया देवताया न किंचिद. प्यधिक कुर्युः । नो खत्वपि सवित्रादिवचना एव मान्प्रवर्णिकाः शक्नु. चन्त्युपकर्तुम् । अत्रोच्यते । पृथग्वाक्पान्येवानि भविष्यन्ति । तेषां जुएं निपानीति साधारणोऽनुपङ्गः । तानि पाक्यानि दर्शपूर्णमा- सयोंर्गुणभूतानि । यद्येतदेवस्थान्यत्र वापि नियन्ते, ततोऽचकस्यन्त इत्यर्यापच्या मान्नवर्णिक्यो देवता विधीयन्ते । अग्न्यादिवचना वा स. चित्रादीनाम् । पृथग्याक्यानि चाऽनिवाक्येन वैकल्पिकानीवित एवं प्राप्ते, बमः । नैवमादीन्यहितन्यानोति । अचोदित अहो न प्रा. मोति । चोदितामिधानान्मन्त्रस्येति । तत्त एतदति । असमवेतामिधा- यिनः सवित्रादय इति । कथम् । न ह्यात्र सचित्रादिदेवयं फर्म चोयते । न चाम्यादीनामषु सवित्रादयः शब्दाः प्रसिद्धाः अत्राऽऽह । नन्वर्था- पत्त्याऽन्यतरदध्यवसीयतेत्युक्तम् । सति, एतदेवत्पे कर्मणि सवित्रा. दिवाक्यान्युपपयन्ते । अविवचनत्वे वा सति । या हविपो देवता, सा मन्त्रवचनेन प्रकाशक्तिच्या। सचित्रादयश्च शब्दा निर्वापवाक्ये प्रकाश- नार्याः ते इनिर्देवता प्रकाशयन्त उत्पधन्ते, नान्ययति । अग्न्या- दयश्च हविदेवता इति तद्वचना इस्यध्यवसीयते । भन केचिदाहुः--मात्रयणिकेन देवताविधानेन न शक्यतेमयावयो देवता पाधित, विषमशिष्टत्वात् । तस्मात्सपित्र दिम-श्रवणयागान्तराणि कहप्यन्ते । तेषु मुख्याश्च समवेतरचनायेति । नेतयुक्तम् । एवं सति यागान्तरत्तात्रयान तुलसः । सत्र बोदकेनातिदिधानामप्यविकारः स्यात् । यया प्रघामानाम् । तत्र पूर्वपक्षोसरप. सयोः सह न कश्चिविशेषः । तस्मात्स एव पक्षो यत्रोहः सिध्यति । एवं प्राप्ठे-कोने सवित्रादयोऽन्यादिवचना न प्रसिद्धाः । न प गुणेनाम्या- दीनमिषात समर्याः । यत्र परशब्दसामानाधिकरण्यं तत्र गुणेन परशब्दः परत्र १ गुणेनेति गुणस्याश्रयणेनेत्यर्थः । ३ गणेनेति-निनितेनेत्यर्थः ।

·- १६८२ दुष्टीकासहितशावरमा यसमैवे- म०९पा० १० ११] अत्रीच्यते । यद्यकल्प्यमान आनर्थवयमेपो स्याचवोऽन्यतस्तक- रूप्पेत । मर्याभिषानसंयोगानमन्त्रेषु शेपभावो भवतीविन वेवमक- रुपमानेऽप्यानर्थक्पम् । तस्मानान्पतरस्यापि कल्पने किंचिदस्ति प्रमा. णम् । न च चोद्यन्त एवच्छब्दिका देवता । सघाचोदिवमासमई, चोदिताभिधानात् ॥ ३६॥ अथ यदुक्तं, प्रत्यायन शब्देन पकाइपन्तेऽत्र देवताः । तत्राप्ययु- जाना पकाशने न किंचिदस्ति प्रयोजनमिति । सत्परिहर्तब्धम् । अबोच्यते- ततश्चावचनं तेपामितरार्थं प्रयुज्यते ॥ ३७ ॥ सतश्च तेन कारणेन, अश्रुतानां वचनं न क्रिपत्ते सचित्रादिभिः शब्दः । फैन आदि कारणेन क्रियते । इतरार्थ प्रयुज्यते : नि पस्तुत्य- थम् । देवस्य सवितुः प्रसये-देवेन सवित्रा यजमानेन प्रसूते, उदिते वा सवितरि । अश्विनो हुभ्या-परियमभिमेत्य यनमानयोप- त्यो हुभ्याम् । अश्विनौ हि तो-अन्यायेऽश्वदानेन, अशिववन्ती घा तयज्ञफलमश्नुवाते । तदाह इति स्को बाह व्यपदिशति । देववाथ्व- वोऽपिनोरेवो वाहू इति । पूपणं तु यजमानमेव पयते पुष्णाः । एवं स निर्वापविशेषमफाशनार्याः । अत्राऽऽ । कस्मानोत्कृष्टाः सवित्रादयः शन्दा प्रकरणान्तरे सवि. तारमश्विनी पूपणं चाभिवदन्ति । लिङ्गेन च उत्कृष्यमाणी प्रकरणं बाधितुमईन्ति । अत्रोच्यो । सवित्रादया परविशेषणं विभक्तिश्रुस्या फ्रियन्ते । मातिपदिकार्यरत्वव्यतिरिक्त इति गम्यते । तन लिङ्गं श्रुत्या बाध्यते । लिङ्ग हि प्रातिपदिकार्थमकाशनं देवतार्यमिति कृत्वा, इह देववाभावायत्र देवता तनोकर्षति । विभक्तिसिस्तु भातिपदिकार्य पती । न घेह सामानाधिकरण्य, विषिफिनिदेशात् । न च मान्धवणि को देवता. विधिः शक्यः कल्पयितुम् । मन्त्रभेदे हि स भवति । एकवायं मन्त्र इत्युक्तम् अकरवात् । इति । करिश्ते मेदेनेवाग्म्यादिना सह विकल्पः, विपमशासनात् । तस्मानिपिस्तुत्यमेषाच्चारणमिति ॥ १६ ॥ परिक्रयमभिप्रेत्येति मध्वयो. परिकीवातदीयवाहवायजमानगन्धित, परिक्रयमनिटे यसर्थः । २ (म. पा• • •४)।

·. [भ०९पा० १० १२] मीमांसादर्शने। ૨૬૮૨ पदार्थावरविशेषणं झापयति । तोहास्ति पदान्तरम् । श्रुतिश्च लिङ्गा- दलीयसी । तस्मान्मोत्कर्षः। आह । यदा सवित्रादयो यजमानाराम, तदा सत्रे कथमनूह इति । उच्यते । जोषणार्थमिदं वाक्यं, नानुज्ञापनार्थम् । अनोपित्तस्य जोषण कर्तव्यम् । तत्र दृष्टोऽर्थः । अनुज्ञापनं पूर्व वृणानेन कृतं, तदष्टार्यमाप- घेत । अपि च । जुष्टं निर्वपीमीति जोषणकरणं निपामीति भावशब्दे. मोच्यते । सवितुः प्रसवे, इत्यनुज्ञानिचा परचिशेषणार्य कोयते । अननुज्ञातमपि निर्माणशब्दार्थ कुर्यादव, न त्वजोपितेन यागः श्रूयते । तस्माजजोपणार्थत्वात्पराः सवित्रादयः शब्दा नोहिष्यन्त इति ॥३७॥ (निर्यापमन्त्रे श्रुतस्यानिशब्दस्य समवेतार्थस्य विकृतावहाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३८ ॥ पू० सस्मिन्नेव वाक्ये दर्शपूर्णपासपोः, अमये जुष्टं निर्वयामीति समा- म्नायवे । तत्रायमर्यः सांशयिकः । किमनिशब्दोऽपि विकृती नोमचे, सोऽपि न समवेतवचना, उत्तोहितच्या, समवेतवचनो हि स इति । किं प्राप्तम् । एवं चेत्तत्र संशयः, सोऽपि गुणशब्दस्तथैवासमवेतवचनः । कुतः । सवित्रादयोऽस्मिन् वाक्येऽसमवेतवचनाः । यद्यमिशब्दोऽप्य- समवेतवचना, एवमलक्षण्यं भविष्यति । अवैलक्षण्यं च न्याय्पम् । पदि समानं फारणं, तेन न्यायेनावलक्षण्यमुच्यते । समानं चेह कारणं, य एषां शब्दानापर्यः, स इद्द प्रयोगे नास्तीति । अग्नये जुएं निर्वपामि, इत्यस्यापि योऽर्थः, स इह नास्ति । अग्नये जुष्टं निर्वामि, इत्यनेन जुष्टस्य निर्वाप उच्यते । न चेह जुष्टस्य निर्वापोऽस्ति । अजुष्टं चेह निर्वतव्यम् । निर्वापेणैव तज्जोध्यते । तस्मान्न समवेतवचनः । तस्या. प्यश्रुतार्थस्य वचनमितरार्थ प्रयुज्येत, निर्वापस्तुत्यर्थेनेति । तस्मादेत. दपि विकृती नाहितव्यमिति ॥ ३८॥ [३७॥ । अग्नये नष्टं निपानि । इति 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' इत्यग्निना यद्न्यं सेविस तनिर्वतव्यम् । न चामिना सक्ति द्रव्यमस्ति । तस्मादविद्यमानत्वात्साहशस्य द्रन्य- स्यासमवेतवचन इति ॥ ३८ ॥ निर्वपर्ण शब्दार्थ-पा० । २ वचनमुत्तरार्थ-पा० । ३ इतीति-इति पाणिनीयधातुपाठेने- त्ययः। असमवेतवचन इति-यदप्यस्मिन्कर्मण्यतिः समवेतस्तथाऽपि निर्वापे यादृशः श्रुतस्वाद. अत्याविद्यमानस्वामिपस्नुस्खमेवामि- संघीयत इत्यसमवेतवचन इति तात्पर्यम् । .

·१६६४ दृष्टीकासहिवशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा. १०१२) न समशयात ३५ ॥ सि. नवदेवम् । समवेतवचनो हि, अपये निर्वपापीति । नवदुक्तं, जुष्टस्यात्र निर्धाप उच्यते । न च जुष्ट्र निर्वतव्यमिति । अत्रोमो । नेव मुष्टस्य निर्याप एतेन वाक्येनोच्यते । किं वहि । निर्वाण जुप्रकरणम् , अपये हुए करोमीति । एवं हि धार्थ भवतीति । मनोतुल्यकारण. बालपमेय पाय्यम् । तस्मात्समवेतवचनोऽग्निचन्द जाइतपय विकृताधिति ॥ ३९ ॥ पर्व वा- गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३८ ॥ पू० दर्श पूर्णमासयोरामनन्ति, धान्यमसि घिनुहि देवानिति पदि तण्डु- लानावपतीति । तत्र धान्य शब्दं प्रति संशयः। किं समवेतवचनो न घेति । कि प्राप्तम् । योऽयं गुणशब्द इव लक्ष्यते धान्यशदा, मासो समवेतवचनः स्यात् । धान्यशब्दो हि धान्यमभिवदति, न तु धान्य- मेवोप्यते । सतुपे हि धान्यशब्दो वर्तते । तण्डुलेष्वेवोप्यमानेषु धान्प- प्रकाशनं क्रियते । तदसमवेतस्य प्रकाशनेऽएं यथा स्यादिति । तस्मा- द्विकृतिषु नोहितन्पमिति ।। ३८ ॥ न समवायति ॥ ३९ ॥ सि. ननदेवम् । समवेनो हि धान्यशनार्यः । स हि वण्डलेषु धनते तद्वि- फारवालक्षणया। पया, फाशिकेषु शालयो भुज्यन्ते, गावः पीयन्त इति, श्रुत्युपादानेऽएं फल्पपितव्यमिति लक्षणामदा परिकल्प्यते । समवेतचनोऽभिशब्दः । निर्वापण करगमतेन मुष्टं मापयेत् । म भाग्यमान एवं माध्यते, भामिरिद नौषिष्यते द्रव्यामिति । एवं पमानो दृष्टार्थो निर्वापो मवि- ध्यतीति । । समय वा जुष्टं--पा० । १ दर्शवायोरिद समामनन्ति-पा.१ कि सायप्रास-- 1.1 पुगवचनमब्द-पा. ५ समदेतवचन इवि-माधाद्वारकसम-धेन प्रकृतापूर्वसाधनीमत धर्मसंबन्धिशपयार्थ प्रतिपादकत्वं-समवेतवचनत्वम् । अस्ति वेदं 'देवस्य खा' इति मन्चे, अमि. विषपदयो । निर्धाप देवतासंयोगस्य हविक्विकपत्यर्थत्वानिवर्वापस करणार्यत्वादमिनिर्वा- पयोत्तत्तदारकसवन्धेन साशयागसंबन्यित्पात् । अपस्तोवशस्त्रमन्त्रपदानो पारद्वारफसच. भेन यागबन्धिक्यार्थप्रतिपादकस्तान न समवैववनत्वमिति ध्येयम् ।

·(म०९०१२०१३] मीमांसादर्शने । १९८५ तस्मात्समधेतवचनः ! विकारे चोहितव्य इति । प्रयोजनम् । अस्ति शायरयानामपनं पट्त्रिंशत्संवत्सरम् । तत्रेदं समाम्नायते, संस्थित सं. स्थितेऽहनि गृहपतिर्मंगयां याति, अ तत्र यान मृगान् हन्ति, तेषां सरसा: सबनीयाः पुरोडाशा भवन्तीति । तत्राषिकारेण धान्पमसि घिनुहि देवानिति प्रयोगः कर्वव्या, यथा पूर्वः पक्षः । यथा सिद्धान्ता, अहः कर्तव्यः, मांसमसि धिनुहि देवानिति ॥ ३९ ॥ (इडानिगदे यज्ञपतिशब्दस्यासमवेतार्थकम्य विकृतावनहाधिकरणम् ॥१३॥) [१३] चोदिते तु परार्थत्वादिधिवदविकारः स्यात् ॥ ४०॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासी, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति । तत्र, इटानिगदा, इडोपहना-इत्येवमादिः । तत्रेदमाम्नायते । देच्या अध्वर्यव उपहना उपहूता मनुष्या य इमं यज्ञमवान् , ये च यज्ञपति वर्षानिति । सत्रायमर्यः साशयिकः । किं बहुयजमानके यज्ञपतिशब्द अहितब्प उताविकारेण प्रयोक्तव्य इति । तत्रदं तावत्परीक्ष्यते । किं समवेत- वचनो यज्ञपत्तिशब्द उतासमवेतवचन इति । कर्य समवेतवचन) । यदि यज्ञपति वृद्धिवचनं यज्ञपते रुपकारक, ततः समवेताभिधायी । अयता स्तुत्यर्थ, सतो न समवेताभिधायी। फि प्राप्त । अहितव्यः, समवेत्ताभिधायीति । कथम् । यजपति- वृद्धिवचनायतपतयः भोत्सहन्ते । इडापदानपेक्षश्च पदैर्यज्ञपतिवन्दिरभि. धीयते । तस्यान्मुख्या प्रत्ययः । इडास्तुनी जघन्यः । तस्मादयिमकर्षा- प्रयोजने चोद्यते । प्रकृतिशब्देन संपन्धशब्देन विकारास्तण्डुलाः प्रकाशिता लक्षणया । इहापि चोदकस्तथैव प्रापयति । तस्मान्मृगशब्देन मांसं प्रकाश्य.. लक्षणया। नेतदेवम् । विकृतावर्थचोदकेनातिदिश्यते, न शब्दो वाचक इत्येतदक्ष्यामः । स चार्थोऽस्मदायत्ते प्रयोगे किमित्यवाचकेन प्रकाश्यते । प्रकृतावाम्नानसामर्यादवा. चकेन शब्देन प्रकाशनं कृतम् । तच्चार्यानिवृत्त न चोदकः प्रापयति । न वचनमस्ति, प्रकृत्या विकारः प्रत्याय्यत इति । तस्मान्यांशब्दस्यैव प्रयोगः ॥ ३९ ।। 'यज्ञपति वर्धान्' इति वृद्ध्या सह यज्ञपतेरिडापदमनपेक्ष्य प्रत्यक्षकवाक्यता, इडया सह परोक्षा। . प्रयोजने इति-भाष्यकारीयद्वितीयवर्णकप्रयोजन इत्यर्थः ।

·१६८६ दुष्टीकासहितयावरभाष्यसमते- [भ०९पा० १० ११) भेडास्तुतिः । अतो यज्ञपतिशब्द जहितव्यः । यस्यैव वृद्धिनाच्यते, स पवीत्साहसंस्फारण संस्कमो न स्यात् । तस्मात्सर्वे वृद्धिमत्कारा पदितव्याः । सर्वेषु वदितव्येषु बहुवचनम् । एवं माते, चूमा । चौदिते तु परार्थत्वाविधिवदविकारः स्यात् । चोदिवमपि यत् , समवेतं पराय चिकीर्घते न स्वसंस्कारार्य, तदप्य- विकारेण प्रयुज्यते । तनोहितव्यं स्पात् । परार्थत्वात् । अत्र हि यज्ञ. पविवचनं वृद्धिविशेषणाय, वृद्धिवचनं चेहास्तुस्पर्यम् । कयमवगम्पते । इडोपहानेनेकवाक्यत्वाद । इडामकरणाच । अय पदुक्तं-गम्पते, इडापदानपेक्षं यज्ञपतिऋद्धिवचनं तेषामुत्साहकम् । उपहृता मनुप्पा ये यज्ञपति वर्षयेयुरिति । अत्रोच्यते । स यो हैवं विद्वानिडया वरतीत्यभिधाय, अय प्रतिप. घते, इडोपहतोपतेडोपास्मा इटाहयतामिटोपहनेत्याह । तनावगम्यते पस्पैप आरम्भः स इहाया मन्त्र इति । तन्मध्यपतितश्च, उपहता मनु- ध्या इत्येवमादिः, यज्ञपति वर्षान् इत्यन्तः । तस्मादिडामुपहातुं वदि- सध्य इति वाक्यादवगम्यते । समय होपाहाने । यजमानं तु मोत्साह- यितुं यदिव्य इति नास्ति वाक्यम् । केवलं वदितु सामर्थ्यमस्ति । न घ सामर्थ्यमात्रेण वाक्यारते विनियोगा भवन्ति । इडापकरणं चैवमनु- गृहीतं भविष्यतीति • इहया च सहकवाक्यता । तस्मादियं वचनव्य. क्तिः, उपहता मनुष्पा ये यज्ञपति वर्षयितुं समर्था इति । तत्र यनपति- विशिष्ट दिक्तम्पति, एकस्मिन्नपि पजमाने कीर्तिते भवति विशेष. णकार्यम् । तस्मादविकारः स्यात् । विधिवत् । यया यत्र . यजमानो सिद्धान्तस्तु-पक्षपतिशब्दो वृद्धिविशेषणम् वृद्धिरिद्धान्तुस्या । इदोपहानेक- वाक्यत्वात् । अप यदुक्तमिडापदानपेक्षं यज्ञपतिवृद्धिवचनं गम्यत इति । उच्यते । सयों हैवं विद्वानिडया घरति' इत्यनेन, इडया चरितव्यमिति विधीयते । तत्रेहा. प्रचारस्यायं मन्त्र इडोपहनेस्यादिः । ' ब्रह्मदेवकृतमुपनम् । इत्येवमन्त इडोपहा. नार्थः । देव्या अध्वर्यवः । इत्यादि ऋत्विगु म्हानार्यः । आर्युशब्दवाच्याः सई. ऋत्विनो उसणया, 'उपहता मनुष्याः' इति त एवोच्यन्ते । कीदृशास्त इति । - . कीयंत-पा.

·-- (०९पा० १०१७] भीमासादर्शने । १६७ गुणभूयो विधीयते तत्र येन फेनचिधनमानेन स विधिः सिध्यति । यथा, यजमानसंमितादुम्बरी भवति, शुक्रं यजमानोऽन्वारभत इति ॥४०॥ (सूक्त वाके श्रूयमाणस्य यजमानपदस्य विकृतावहाधिकरणम् ॥ १४॥) [१४] विकारस्तत्मधाने स्यात् ॥ ४३ ॥ सि.. अस्ति दर्शपूर्णमासयोः सुक्ताका, सक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरवीति । तत्रेदं समाम्नायते । अयं यजमान आयुराशास्त इति । तत्रायमर्य: सायिकः । किं बहुतके विकारे यजमानशब्द अहितन्य उत नेति । किं प्राप्तम् । अविकारेण प्रयोक्तव्यः । तथा सामर्थमनुगृह्यते । न चार्य समवेतवचनः । परार्थन पत्र, यजमान आयुराशास्त इति । आयुराशा- सनेन यजमानस्य न कश्चिदृष्टोऽर्थः संजन्यते । तस्मादाधुराशासनमह- टार्थम् । यजमानविशिष्टाऽऽशीरफेनापि यजमानेन कीर्वितन यथा श्रुवा, तथा कृता भवति । यथा, यजमानेन संमितादुम्बरी भवतीति । तय. व तस्मादविकारेण प्रयोक्तव्यमिति । एवं मासे, माविकारः स्याहः । तत्मघाने यजमानपाने । कर्य यजमानप्राधान्यम् । एवं श्रूयते, सक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति । यदि सूक्तवाका प्रस्तरपहरणे तत्साधनं, तत्फलं वा, प्रकाशयति तता स- तवाकेन प्रस्तरः महतो भवति । पहरणफलमायुराशासनं कल्पितम् । यजमान आयुराशास्त एतेन कर्मणेति, यजमानेन प्रस्तरः महतो भ उच्यते। ये यज्ञमयन्ति रक्षन्ति, ये च यज्ञपति वर्धयितुं समास्तादृशा मनुष्या उपहूताः । तस्मान्मनुष्यविशेषणत्वात्परायों यज्ञपतिशब्दः । तेन नोह्यते ॥ १० ॥ प्रत्युदाहरणमिदम् । अपवाऽधिकरणान्तरं कयाचिदाशकयाऽऽस्म्यते । 'भयं यजमान भायराशास्त' इत्यायुषः फलस्वं नागवतं प्रमाणान्तरेण । तस्माद्यनमानाशी:- संबन्धो वाच्योऽष्टाय । यनमानसबदाऽऽशीर्वतव्या । सा पैकेनापि भक्त्येष । तस्मादन्हः । नतदेवम् । । सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति । इति करणविमकिनिःशात्सूकरकाः प्रहरणाशम् । न चासौ प्रहरणं प्रकाशयति, न तसाधनम् । श्रुत्या च तस्याङ्गता निर्माता । तस्माच्छुतिसामाघदनेन प्रकाश्यते तत्महरणसंवन्धि । तेन चान्यादयो मायुराशासने यन-पा.

·१६ टुप्टीकासहितशावरमाष्यसमैवे- [०९०१०१५) धति । तत्र य एव यजमानः फलं प्रति प्रधान भूतो न संकीर्यते, तेन न महतं स्यात् । तस्मात्सर्वे समवेताः संकीर्तयितव्याः। स च कीस्र्थ मानेषु बहुवचनं भवति । तस्मादहो यजमानस्येति ॥ ४१ ।। (सुमहाण्यानिगदे हरिषदादिगुणवाचकपदानामन्हाधिकरणम् ॥१५॥) [५] असंयोगाचदर्थेषु नविशिष्टं प्रतीयेत ॥४२॥ सि. अस्ति ज्योतिष्ठोमः । तत्र सुनमा पानिगदा समान्नातः, इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेधावियप इत्येवमादिः। अमिष्टुति च श्रूयते, आमेथी मुब्रह्मण्या भवतीति । तत्रेन्द्रशब्दस्य स्थाने, कहा क्रियते । अदानी हरिव आगच्छ इत्येवमादिपु संशयः । ऊहितव्यं, नेति । कि प्राप्तम् । सद्विशिष्ट प्रतीयेव । तेन विशिष्टम् । इन्द्रपदस्थान जहः। एवेन विशेपेण विशिष्टमषिकृतमेव वचनं मतीयेत । कुतः । असंपोगाचदर्येषु । नेपां शम्दाना वेधषु संयोगः, हरिवचादिषु । न हरिवदादयः समवेवा इन्द्रे विद्यन्ते गुणाः । प्रमाणाभावात् । अवि. पमानास्तस्योच्यन्ते । एवं श्रुत्वाऽय: प्रतिज्ञातो भवति । इतरया लक्षणा स्यात् । न हरिवचादय उच्चरन् । हरिवत्तादिभिः सोऽस्प गुणो लक्ष्य अथासमवेचना मुरूमार्या एव भविष्यन्ति । आत्मीय गुणं न लक्षयिष्यन्तीत्युपेव । तयाऽस्मत्पक्ष एव । तस्माददृष्टार्य गुण उच्यत इत्यविकारेग प्रयोगः स्यात् । सवं वचनव्यक्तिर्भवति । इन्द्र आगच्छ हरिव भागच्छ, इति हरि- । पदादीनस्य गुणानारोपयति । हरिचदादिपिः संबध्यमान इन्द्रोऽयुद यकारी भवतीति। शक्यते चामिपि संवन्धयितुम् । तस्मादपिकारेण । । देवता प्रकाश्यन्ते, आयुरादीनि च फलानि । तत्र देवताः साधनता प्रतिपयन्ते, भायुरादीनि च माध्यत्वम् । तस्मादायुरादीनि फलानि । कर्तृगामि च कियाफलम् । सस्मायनमानः प्रधानभूतः फलं प्रति । प्रधानत्यायः ॥ ४१ ।। मते सन्तीन्द्रे गुणाः, प्रमाणाभावात् । अहं घेच्छता सस्तीन्द्र एते गुणा इत्य- म्युगपनीयमि-द्रगगसंबधमात्रम् । इन्दयाऽऽस्मीयगुणा इति चाम्युगमे सक्षणा वेन विशेषणविशिष्ट-- ३ भूतोऽ। ५ अ-धुपगमनीयमिति-विनैव प्रमाणात पति शेषः।

·। [१०९५१०१०१५] मीमांसादर्शने । १६८९ गुणानां प्रयोगः । अयोच्यते । अस्मादेव सामानाधिकरण्यवचनादिन्द्र एते गुणा विद्यन्त इति । तन्न । अविद्यमानेष्वपि स्तुत्याऽस्य सामाना- धिकरण्याचनमुपपतेव । यथा, इन्द्रो वृहस्पतिदेवदत्त इति ॥४२॥ कर्माभावादेवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ इति चेद्भवान् पश्यति, अविकारेण हरिचदादीनां पचनमिति । फोभावादेवं स्थात्, यये। गुगा इन्द्रे न भवेयुः । कर्मजास्तु, एते गुणा इन्द्रस्य विद्यन्ते । इरिव आगच्छति । पूर्वपक्षापरपक्षो वा इन्द्र- स्य हरी, ताभ्यां ह्येष सर्व हरतीति । मेधातियेमेष इति, मेधातिर्षि हि काण्वायनं मेपो भूत्वा जहार पणश्वस्य मेनका नाम दुहिता बभू- घ, तामिन्द्रश्वकमे । गौरावस्कन्दन् इति, गौरमृगो भूत्वाऽरण्याद्राजानं सोमं पिबत्तीति वचनैरिमे गणा इन्द्रस्याऽऽल्यायन्ते । तस्मात्समवेतवचना हरिवदादया शब्दाः । तया सतीन्द्रप्रत्ययायोचार्यन्त इति नाटक- ल्पना भविष्यति । तत्र वचनव्यक्ति । इन्द्र आगच्छ, हरिव आगच्छ, इति-हरिववादिगुणवान् यस्त्वंस आगच्छति । लक्षणा चाहएफ- स्पनाया ज्यायसी । तस्माहितव्या हरिचदादयः शब्दा इति ॥ ४६॥ न परार्थत्वात् ॥४४॥ नेतदेवम् । परार्या हि इरिषदादया शब्दा इन्द्रस्तुत्पर्याः । स्तुतये । हरिवदादिसंबन्धोऽस्य क्रियते । तत्पुरस्तादेवोपवर्णितम् । स्तुत्पर्य चामेरप्यरभिसंबन्धः शक्यते कर्तुम् । यत्तुक्त, समवेता गुणा इन्स्य विद्यन्त, पूर्वपक्षापरपक्षी वा इन्द्रस्य हरी इत्येवमादिभिर्वचन- स्वगता इति । तन्न। न हीमानि वचनानीन्द्रस्य संबन्धिनो हरी विद- पति नषभरिसंपन्या पिते, पात्रता पूर्वक्षापरस्ती वापिन्द्र हरी इति । नत्र हि इतरुपदिश्यते । ताभ्या ह्येष सर्व हरतीति । न वादं स्यादनेनाशेन प्रकाश्यमानेषु । अयोध्येत, असमता एते गुणा इन्द्रे । न चाऽऽrमी- यावं लक्षयिष्यन्ति 1 द्वावपि दोषी परिहरिप्यामा । इन्द्रो हरिवद्गविशिट उच्चार्य: माणोऽभ्युदयकारी ॥ १२॥ १३ ॥ 'पूपिसापरसो वा इन्द्रस्य हेरी, ताम्या होष स हरति । इति यदुक, तन्न । कुतः । यापेतो पूर्वपक्षापरपक्षो करणभूती, नाम्यामिन्द्रो हरति नान्य स्व- कमाभावाति चे -पा. पणश्वस्य मनस्य-पा० । ३ करणभूतापिति-- हरमस्य कारगमतापित्या! - ·. टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेत- म.पा. १०१५) असिळ, ताभ्यामिन्द्रः सबै हरसीति सिद्धो हि हेतुर्भवति, म पसाया। पया स्विमोहोरी प्रसिद्धी, कालेन सर्वपक्षीयत इति । तथा नेन्द्र- स्याग्नेव विद्विशेषः । वभिरभिधानमः प्रामारपेव । अय इन्द्रस्य हर्तृत्वं विधीयत इत्युच्यते । तया च वाक्यं भिषेव । इन्द्रस्येवो हरी इत्येतदपि विधातव्यम् । अयता विधीयते । क्या स एवं दोपः, नास्त्यग्नेरिन्द्रस्य वा विशेष इति । अपंपूर्वपक्षापरपक्षा- 'विन्द्रस्येति विधीयते, वो चहरी । वस्मादिन्द्रो हरिवानिति । तथा हत्वप्रसिद्धधादिः स एष दोपः । न च विधीयमाने पेशन्दो भवति । प्रसिद्धवचनो मेप दृष्टः । न वै नणानि सख्यानि सन्तीति यया । सया, मेघानिया हत्येवमादि-इतिहासवचनमिव मतिभाति । इतिहास च विधी सति, आदिमचादोषो वेदस्प मसज्पेव । अस्विति चेत् । तथा सति तस्याप्रामाण्यान्मेधाविधेहि काण्वायनस्य मेप इत्प. प्रसिद्धिः । सर्वत्र च निर्गदविधानम् । तत्रापरस्मिन् विधीयमाने वाप- दम। तस्मान गुणा इन्द्रे विद्यन्त इत्यसमवेतवचनवादविका रण प्रयोग इति । तदेवन रोचयन्ते यानिकाः । अहं कुर्वन्ति । अम भागछ रोहिताश्च वृहद्भानो धुमकेतो जातवेदो विचर्षण इति ॥४॥ अदमन्यदुदाहियवे- असंयोगात्तदर्थेषु तविशिष्टं प्रतीयेत ॥ ४२ ॥ सि. भक्ति सायस्कः । तत्रेदं समापनन्ति, सान्दनिवासः सोमक्रयण इति । अस्ति । मकवावेकहायनी ऋपार्था । त्रेदमाम्नायवे, इपं पायों न लम्यते । कुतः । तम्या खेप सर्व हरति' इति हेतुरयम् । हेतुश्व प्रसिद्ध संबन्धे भवति । न चेन्द्रस्य हतत्वमवगत प्रमाणान्तरेण । येन हेतुः स्यात् । वाक्य- भेदादिदोपश्च स्थित एव । तामात्सपा क्षतिद्वारेणेकवाक्यता ॥ १४ ॥ १ इत्येवमादिरतिहाम्-पा. २ निगव्याख्यान विधान- पान हेतु स्यात्' इत्यस्य पथात् ' वाक्यभेदादिदोषय ' इत्यस्यावा वार्तिकप्रन्यो लुप्तः । यतस्तद्याख्यानपरस्त. न्चरत्नमन्ध एपमुपलभ्यते । भत्र च सन्चरत्नमन्यः । येन हेतु स्यात् । नापि पैताविन्द्रस्य फरणलेन प्रतितो तस्मादागे हरशम्दवाच्य वर्गवं विधीयते । तस्मादिन्दो हरिवान् भविष्यतीत्ये. समपिरवरिशस्तस्यैव । कर्तत होन्दस्य प्रमाणान्तरेगानवमतम् । येन हेतु सचिो भवि ध्यति । म फेवलममवगत कर्तृवस्य । किन विपर्यय एवोत्याह-पूर्वपक्षापरपश्यो. कतत्व विधी- 'यगानं कमिन्द्रस्य स्यात् । योऽयं प्रति होवो परोधापूर्वपज्ञापरपक्षी दाराविति प्रतिज्ञा तस्य लादिति हेतुः । येन प्रविजयव हेवोर्विपर्यय इति । पाक्यभेदादिदातच स्थित एव ' इति । .

·[म.पा. १९०१९] गौमांसादर्शने । गौरतया ते फ्रीणामि, तस्यै शतं, तस्य शरः, सस्यै दधि, तस्यै मस्तु तस्या आतचन, तस्यै नवनीत, तस्यै घृन, वस्या 'आमिक्षा, वस्यै वाजिनमिति । तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्र संदेहः । किं गौशब्दस्थान अई कृत्वाऽवशिष्टानां पदानामविकार उत सर्वेषामुह इति । फि माप्तम् । गोपदार्यविशिष्टमेवोहवचनं स्यात् । तस्य शृतमित्येवमादीनामविकारः। असंयोगाच्छ्तादिभिरथैः । तपापेकहायन्यामेकहायनीत्वादेव । न ह्येक- हायनी दुग्धे, तस्या समवेतं वदन्त्येते । तस्मात्साण्डेऽप्यविकारण प्रयो- कन्या इति ॥ ४२ ॥ कर्माभावादेवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ इति चेन-एवं भवान्मन्यते, नेकहायन्यामेते समवेतानन भिक्द- तीति । भवेदेतदेवं, ययेकहायन्या इमै गुणा न भवेयुः । कालान्तरे तु तस्या उपपद्यन्ते, न तु साण्डस्य । भविष्यत्कालवचना अध्येते रोचनार्या भवन्ति । तस्यै शूर्व भविष्यति । तस्मानाधिकारेण प्रयो- तव्या इति ॥ ४३ ॥ न परार्थत्वात् ॥ ४४ ॥ नैतदेवम् । अविकारेण प्रयोक्तव्या इति । असमषेतवचना होते, नकायन्यां भवन्ति । एकहायनीत्वादेव । अयोच्यते, कालान्तरे भ. विष्यन्तीति । साण्डेऽपि कालान्तरे भवितुमर्हन्ति । साण्डादपि हि या धेनुनिष्यते, सा धोक्ष्यत इति । तस्मादविकारेण प्रयोक्तव्या इति॥४॥ (सारस्वत्या मेव्यामधिगुऔषस्य प्रवृत्त्यभाषाधिकरणम् ॥ १९॥) [१६] लिङ्गविशेषनिर्देशासमान विधानेष्वमाना सारस्वती स्त्रीत्वात् ॥४५॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमा। तत्र पशवः समानामा | आग्नेयः पशुरमि- टोम भालब्धव्या, ऐन्द्रामः पशुरुक्थ्ये, ऐन्द्रो वृष्णिः पोदशिनि, सार- स्वती मेव्यतिरात्रे, इति। अस्ति स्वनीपोमीयेऽध्रिगुऔषः । उपनयत पर्ष पशुष्वेकवचनान्तोऽसमर्थ प्रास्मैशब्दः। उच्यते । प्रातिपदिकार्थस्तावद्विद्यते । बचनेन यथा प्रातिपदिकं मोस्कृप्यते तपा . - “तस्यै परः' इति कचिनास्ति। २ वस्यामसमवेत-पा० । 'कमांमावाति चेत् । इत्येवं पाठो लिखितपुस्तक श्यते ।

·" १६९२ टुष्टीकासहितशावरमा पसते- ०९पा०१०११) मेध्या दुर आशासाना मंधपतिभ्यां मेघम्, इति । तत्र संदेहः । कि सारस्वत्या मेध्यामनिगुषचनं कर्तव्यं, नेति । नन्वीपोमायार्थ तत्। पोदफेनेह प्राप्तमिति । अत्रीच्यते । सर्वेषां समानी विधिारति कृत्वा चिन्ता । फि तावत्याप्तम् । समानविधानप्वेषु पशुषु, अमामा सार- स्वती मेष्यनिगुवचनम् । कुतः । लिङ्गविशेषनिर्देशात् । विशिष्टालगने हाधिगुवचननं निर्दिष्टः, पास्मा अमेिं भरत इति पशुः नीत्वं चास्या।। न च वचनः स्त्रियमभिवदितुमलं भवति शब्दः । तस्मादभिगुवचनम- माता सारस्वती मेपीति ॥ ४५ ॥ पश्वभिधानाद्वा तद्धि चोदनाभूतं पुषिपर्य पुनः पशुखम् ॥ ४६॥ पू० पाशब्दः पक्षं व्यावयति । नेनदस्ति । अपाता सारस्वती, अ- ध्रिगुपचनमिति । तस्यामप्यध्रिगुवचनं स्यात् । कुनः । प्रकरणात् । समानं प्रकरणं सर्वेषां पशूनामिति कृत्वा चिन्त्यते । तेन सारस्पत्या अपि प्रामोतीवि । लिङ्गविशंपादयुक्तं तस्यामिति यदुच्यते । बन्न । प- वभिधानात् । अस्ति तत्र पशुत्वं संनिहितम् । तदभिप्रेत्य, प्रारमा अग्नि भरत पशव इति ब्रूयात् । तद्धि चौदनाभूतम् । सर्वनामशब्दस्य विष: यत्वम् । तत्पशुशब्देनोच्यते । अस्ति च तद, मेष्याम् । तदमित्य प. शुशब्दसमानाधिकरणं सर्वनामशब्दं समुचारयिष्यति । एवं प्रकरणप. नुग्रहीष्यते । तस्मात्मानुयात्सारस्वती, अध्रिगुवचनमिति ॥४६॥ पक्ष्यामः पाशाधिकरणे । तस्मात्समवेतवचनः, प्रातिपदिकार्यसंमवात् । स्त्री तु पुलि. : झेन न शक्यते वदितुम् । नात्र लिङ्गं पचनमिव विभक्त्यर्थः । कि तु प्रातिपदिका. थर्थो लिङ्गमित्युक्तम् । तस्मान्मेप्याममावो युक्तः, अपमवेतार्पयादिति सिद्धान्तवादी लिङ्गविशेषानिर्देशात् ' इति ॥ ४५ ॥ पूर्वपक्षवादी तु मन्यते । पशुशब्दनान सामानाधिकरण्यं भविष्पति, प्रास्मै पशवे ' इति । तच पशुशब्दवाच्य मेप्यामपि विद्यते । तस्मात्समयों निगदोऽयम् । "पवभिधानाद्वा' इत्यनेन प्रतिपादयति ॥ ४ ॥ मन्यते । * १ मेधपतये-पा- । २ पवनेनेह-पा-13 धन्दा-पा• IV (अ.पा.१. सि.११) इस्पति पर । ५ इत्युक्तमिति-(अ.पा. १. १.३) इत्यत्र' प्रातिपदिकविशेषणं हि श्रीशम्दः । धियां यत्प्रातिपदिक धर्तते, सतपादय इत' इत्यादिना भाष्यकारणति शेपः।। समर्थ इति-मप्यामपति शेषः ।

·६ [म.पा.१० ११] मीमांसादर्शने । विशेपो वा तदर्थनिर्देशात् ॥ ४७॥ वाशब्द एतं पक्ष ज्यावर्तयति नैतदस्ति । माप्नुयात्सारस्वत्यध्रिगु- पचनमिति । अयमन्यः पक्षा, न प्राप्नुयादिति । कुतः । विशेषो वा सदनिर्देशात् पुमय दोष शब्दो निर्देष्टुं शक्नोति । स्त्रीलिङ्गवायपयों . मेषीति । स्त्रियं पुंशब्दो न शपनोत्पभिवदितुमिति प्रथम एव पक्ष. सं. कीर्तितः । केवलं परपक्षस्थानवक्लप्तिर्वकन्या ॥४७॥ पशुत्वं चैकशब्द्यात् ।। ४८ ॥ अथ यदुक्तं, पशुत्वाभिमायमेतद्वचनम् । एको हि शब्दः पशुत्वस्य च पोश्च । सेन, प्रास्मै पशव इत्पभिसंबन्धो भविष्यतीति । तत्परिहत- व्यमिति॥४८॥ यथोक्त वा संनिधानात् ॥ ४९ ॥ सि. यथोक्तं स्यादनिगुवचनम् । अपाता सारस्वती । कुतः । पूर्वरमा- देव कारणालिङ्गाविरोधादिति । यदुक्तं, पशुशब्दसमानाधिकरणः स. धनामशब्दः प्रयोक्ष्यत इति । सन ! कुत्तः । संनिधानाद । संनिहितवचनो हि सर्वनापशब्दः । उच्चरितमात्री या पदार्थः शब्देन संनिहिता, तेन संवध्यते । अथ तस्मिन्नसति, लिङ्गादिसर्वविशेषणविशिष्ट रूपेण संनि- विशेयो वा तदर्थनिर्देशात्' इति सिद्धान्तसूत्रेण प्रथमसूवार्थ एवं स्मार्यते ॥४॥ पशुत्वं चैकशब्गत ' इति पशुशब्दोऽयं पुंलिङ्गः । अस्मैशब्दोऽपि, तयो- सामानाधिकरण्यं तत्प्रत्युचार्यते ॥ १८ ॥ पयोक्तं, पा संनिधानाद ' इति पूर्वपक्षवादिना यदुक्तं तदेतेन निराक्रियते। संनिहितवपनत्वं सर्वनामशब्दाना खपायः । उच्चरितमात्रः सर्वनामशब्दो यत्पदान्त. रेण संनिधाप्यते, तेन सह शीघं संध्यते । न घेह पशुशन्द उच्चरितः, येन संग- न्यः स्यात् । तस्मिलप्तति शब्दोपाते, संबन्धप्रकार आधीयते प्रकरणाघालोचनेन । लिङ्गादिसर्व विशेषणविशिष्टेन रूपेण संनिहिवे प्रयुज्यत इति-कोऽर्षः । मा. तिलिसहयाविशेषणविशिष्ट व्यक्तिमभिदधाति, रूपेण-सामनेत्यर्थः । सर्वना. मामेतदेव सामध्य, पदेतानि विपरिवर्तमानमेवामिषति व्यक्तिस्तु विपरिवर्तमे । अषा, रूपेणेति रूपशन विधमान इत्यभिधीयते । व विधमानं यदि . . , पिरिटेन सोम समिहिन युमो-पा. १ हरप्रत्युपायंत पवि-सामानाभिकर परिदमुपाभव रसः।

·१६९५ टुप्पीकासहितशावरभाष्यसमेते- (म.पा.१०१७) हि मयुज्यते । संनिधाने नफेन विशेषणेन विशिष्ट व्यक्तिमभिवादनु शक्नोति । संनिधानात्तत्रैक सामान्यमाश्रीयते, नान्पत्किचित्पशुत्यादि। सत्रोचार्यमाणे पशुशन्दे शब्देन व्यक्तनिकृष्ट पशुग्वे, अस्मै पशव इति शक्य संवन्धः कर्तुम् । अनुद्यार्यमाणे तु लिङ्गविशेषवचनः मामोति । तस्मादमाता सारस्वत्यध्रिगुवचनमिति । कृत्वा चिग्नेयम् । अत्र पपो. जनं न वक्तव्यम् । फिमग्नीपोमीयाः पशुधर्मा उत साधारणा इत्यस्मि- मधिकरणे प्रयोजनाय विचारोऽयम्। यदि सापारणाः पशुधर्मास्ततः सारस्वत्यध्रिगुवचनमपाता, अयाग्नीपोमीयधर्मास्ततोऽस्यामध्रिगुवच- नमूहेन प्राप्यते । न च प्रयोजनस्य प्रयोजनं वक्तव्यम् ॥ ४९ ॥ (यज्ञायज्ञीये नित्यमिरापदस्य गिरापदनाधकरवाधिकरणम् ॥१७॥ [१७] आनातादन्यदधिकारे वचनाद्विकारः स्यात् ॥५०॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमा, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेवेति । चत्र यना. पक्षीय प्रकृत्याऽऽमनन्ति-न गिरा गिरेति याद, पद्गिरा गिरोति ज्यादात्मानं तद्नातोद्विव । पेर कृत्वोपमिति । तत्र संशयः । किमिरापद गिरापदं वा कर्तव्यम् । अथवेरापदमेवेति । कि प्राप्तम् । पत्राधिकार आम्नासादन्यदुच्यते, तत्रं तद्विकारभूत स्यात् । ज्योतिष्यो- माधिकार आम्नाताद्विरापदादन्यदुच्यत इरापदम् । वदिशेष उच्च- मानं सामान्यन मा गिरापदं बाधेत ॥ १० ॥ द्वैधं वा तुल्य हेतुखासामान्यादिकल्प: स्यात् ॥ ५१ ॥ पू० पाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । न, इरापदं निपम्येस । देष स्यात् । दा प्रकारों स्यातामित्यय: । फो द्वौ प्रकारौ । इरापदवचनं, गिरा- विपरिवर्तते प्रकरणसनिहितम् । संनिधानेनफेन विशेषणेन विशिष्ट व्यक्तिमाभ- धदितुं शक्नुवन्ति । यथासंनिधानविशिष्टं तत्तदभिदधति । तस्मासंनिधानमेष सा- मान्य निमित्तम् । संनिहित च पुलिङ्गम् । यद्यपि स्त्रीलिङ्गमपि सनिहितं तथाऽप्य. चमतभष. शब्दतत्र पति, पुलिकत्वात् । सोचार्यमाणे पशुशन्द इति । उच्च- यमाण. पशुशब्द. प्रास्मै पशवे ' इति पुलिङ्गेन पुलिङ्गशब्द. शक्य. संमधियि- तुम् । अस्मिन्पो व्यक्तितो निकृप्य पशु तेन सह संमध्यो, अस्मैशब्दो न व्य. पस्या । एतदपि पशुशब्द उचार्यमाणे न भवतीत्युक्तमेव ॥ १९ ॥ [ ५. ॥] यज्ञायझीय प्रकृत्याऽमनन्ति । न गिरा गिरेति ब्रूयात् । यदिरा गिरेति यूयादा. स्मानभेव तद्गातोद्रेित्, ऐर कृत्योद्वयम् ' इति । पति क्वचिनास्ति।

·भ०९पा० १५०१७] . मीमांसादर्शने । पदवचनं च । तुल्यो हि हेतुः । गिरापदमाम्नातम् । तद्ता साम्ना ज्योतिष्टोमी साधयितव्य इत्येतदायत्रगम्यते । इरापदेन साधयिष्यामः स्येतदपि । समानार्थे चैते द्वे पदे । एकमपि स्तुत्यर्थमपरमपि । तस्मा. द्विकल्पः स्यात् । इरापदं गिरापदं वेति ॥ ५१ ॥ उपदेशाच्च साम्नः ॥ ५२ ॥ अत्राऽऽह । नैतयोस्तुल्यता विद्यते । गिरापदे समाम्नानमात्रं, न फर्तव्यता विधीयते । इरापदे तु कर्तव्यता विधीयते । तन । कुतः । उपदेशात्साम्नः । उपदिश्यवे हि साम, यज्ञायज्ञीयेन स्तुवन्तीवि । गि- पदवच्च यज्ञायज्ञीयम् । तस्मिन्नुपदिश्यमाने निरापदमप्युपदिष्टं भवति । तस्माद्विकल्प इति ।। ५२।। नियमो वा श्रुतिविशेषादितरत्साप्तदश्यवत् ॥ ५३ ॥ सि. नियमो वा स्पादिरापदस्य । कुतः । श्रुविविशेषाद । श्रुतिविशेषेणे. रापदमुपदिष्टम् , ऐरं कृत्वति । सामान्येन गिरापदम् । तत्कयं साना कर्तव्यतोच्यते। गिरापदस्य पाठपात्रं, न कव्यता । न त्वन्यया साम कृतं भवतीत्यर्थापत्त्या गिरापदस्य कर्तव्यता कल्प्यते । इरापदस्य पुनः श्रुत्यैव कर्तव्यता । तेन सान्नि सिद्धे नास्त्यर्थापचिनिरापदस्य । भत्र पूर्वः पक्षः । ऐरं कृत्वोद्रेयम् । इति, इरापदस्थानेनोत्पतिः केवलं क्रिय. ते । उत्पत्त्युत्तरकालं प प्रयोजनं मति साकासस्य यज्ञायज्ञीयप्रयोमवचनेनाता विधीयते । निरापदस्यापि, यज्ञायक्षीयस्य प्रयोगवचने वाहता । तस्मादुमयोस्तुत्यप्र- माणत्वाद्विकल्पः। अथवा, यद्यपारापदमनेन वाक्येन विधीयते स्तोत्राङ्गत्वेन, तथाऽपि मानुस्मन श्रुतिः शक्रोति निषितमित्यर्थादुत्पत्तिरपेक्षितव्या । ' यज्ञायसीयेन स्तुपीत ' इत्यनेन गिरापदस्य स्तुतिसाधनत्यमुपपद्यते । पाठातु गिरापदस्योत्पतिः सिद्धा । तस्मादेकत्रोत्पत्तिरपेसितम्या, अरित्र विनियोगः । तस्मादेकाङ्गविककत्वा- वयोरपि प्रत्ययविश्कर्षः । विश्कर्षाच पिकल्सः ॥५१॥ [१२ ॥ ] यदुक्तम् 'ऐ कृत्वोद्नेयम् । इत्यनेनोत्पतिः, यज्ञायज्ञीयप्रयोगवननेन स्वति- साधनस्वमिति । तन्न । ययेवं श्रूयते, ' ऐरं भवति' इति तदोत्पत्तिः स्यात् । इह प्रयोगकरनेनैति-'यहायशीयेन सवीत । इत्येव रूपेणेत्यर्थः । १ अपद्यत इति-यज्ञाय. शयस्य गिरापदं पिना इतिसाधनवानुपपत्त्येति शेषः । ३ एकमनरापदे । ४ मपरन-सिरदे।

·टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेवे- [अ०९पा० १०१७) अप या सामान्येनोपदिष्टस्तस्य को विषयः । तदुच्यते । इतरत्सास- दश्पपदिवि । इरिदिति गिरापदमुपदिश्यते । वद्यया साम्दश्यं, क्या स्यात् । विकसित सासदश्यं निविशवे । इतरदपि वितरिभिनिवेष्टु- महतीति ॥ ५३ ।। - ऐरं कृत्वा-ऐरमभिनिर्य, उद्यमिति श्रुत्येवास्य साधनता विधीयते । यज्ञा- यज्ञीयेन त्वन्यथामुपपत्त्या गिरापदस्य स्तुतिसाधनत्वं विधीयते । सा प्रत्यक्षेणेराप- देनान्ययानुपपतिनाध्यते । यदुक्तपादुत्पत्तिरपेक्षित यति । उच्यते । श्रुत्यैरापदविशेष एवं विहितः । तस्पार्यादुत्पत्तिदुच्यते, शब्स्प नास्ति तत्र व्यापारः । इह तु शब्देन करिमश्चिद्विशेषो विधातव्यः । तत्र मिराप- दस्य शब्दो न विद्यते । गिरापदं साप्तदशवदिवि तुल्यो न दृष्टान्तः । न दा - तिकः । कथम् । ससश सामिनीरतुब गात् ' इत्यनारम्य श्रूयते । • पञ्चद- शानुयात् । इति दर्शपूर्णमासयोः । तत्र क्लेनसन धन पाश्चदशेन सायं माथितम् । तत्र काचिद्विकृतिषु सापश्यं पुनः पठ्यते । तेन चोदकमा निक- स्थते प्रत्याग्नातन । गिरापदं पुनर्न कस्यापिविकतो, येरापदं जावत । अपि चेरा- पदं वलुशोपकार विकृतो चोदकेन प्राप्यते । गिरापदं पुननोपदेशेन, नानिदेशेन प्राप्नोति । तस्माद्विकृतिविरापदमेवेति, संत्रं भाष्यं चानुपपत्रमेव । उच्यते । यया प्रकृतो साप ३५ पाच दृश्येन बाध्यते, एवं गिरापदमिरापदेनति तहाधित। । यासु पिकृतिषु प्रमाणं भवति तासु भविष्यति । प्रमाणाभावेन कपि. दपि मा भवतु । अथवा, विनाऽपि स्तुतिभावनत्वेन प्रमाणान्तरेण भवति कामुवि. द्विकृतिषु गिरापदम् । तथा ह्यग्नो श्रूयते, ' यायतीय पुच्छे गायति' इति । तत्र यथाम्नातमेव गिरापद्युकं प्रयोकव्यम् । यत्र समिटोमस्तोत्रसाधनायेन यज्ञायतीवं प्रयुज्यते, तत्रैव क्लष्टपकारेणेरापदेन गिरापदं वाध्यते । तत्रैव तस्य प्रकृतानुपशा. मान्यत्र प्राविरिति ॥ १३ ॥ १ इतरदिति-दति पिनाति । ३ अपेक्षितव्यति-दरापद इति शेपः । ३ हनु-गिरापर इत्यर्थ : शब्द इति-कार्यविशेषे विनियोजक क्लप्त. शन्दो न विद्यते न पा पल्लयित शक्यते । प्रत्यक्षतेरापदेनैव स्तोरस्थ निराकाङ्क्ष वादियर्थः । ५ क्लससंव धेने त-प्रकरणादिति शेपः । कामुनिदिति-पशुचामोत्सन्निविन्दादिविला । पाध्येत---गा। तदाचितमिति- पवापता र.न्त इति शेप ।

·म०९पा० १० १८] मीमांसादर्शने । १६९७ (निरापदस्थानापन्नेरापदे गानकर्नभ्यताधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] अप्रगाणाच्छब्दान्यत्वे तथाभूतोपदेशः स्यात् ॥ ५४ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे यज्ञायनीय प्रत्याऽऽमनन्ति, न गिरा गिरेति व्यात् । यगिरा गिरति ब्रूयादात्मानमेव सद्गातोमिरेत् , ऐरं कृत्वोद्गथ- मिति । ज्योतिष्टोमे गिरापदस्य स्थान इरापदं कर्तव्यमिति समधिग- सम् । इदानीपिदं संदिग्धम् । कि प्रगीतपिरापदं कर्तव्यपुतापगीतपिति । किं प्राप्तम् । गिरापदाद-यस्मिशब्दे श्रूयमाणे ब्रूमः, अप्रगीतपिरा- पदं कर्तव्यमिति । कुतः । अमगाणात् । न हि तत्पगीतमुपदिश्यते । सधै हि यद्ययाभूतमुपदिश्यते, तत्तयाभूतमुपयोक्तम्पम् । ननु नैव तदमगीतमुच्चार्यते । तद्धितशब्देनायं निर्देशः क्रिपते । तेन स्वरविशेषः कश्चिनिर्दियो भवति । अनोच्यते । यद्यपि चास्ति स्वर- विशेषः । अन्ये तु गीविधिकारा आईभावादयो न निदिश्यन्ते । अनि कृताचद्धित उत्पादिवः । तस्मादविकृतं प्रयोक्तव्यम् । अयोच्यते । तदैवनिर्देशोऽविवक्षित इति । उच्यते । अविवक्षायां कारणं वक्तव्यम् । विवक्षायां तु निर्देश एवं कारणम् । तस्मादप्रगीतं प्रयोक्तव्य. मिति ।। ५४ ॥ 'गिरापद्गीतिरिरापदे न स्यात् । कुनः । गीत्या वर्गाः संस्क्रियन्ते । गिरापद. वर्णाना च या संस्कारिका गीतिः, सा तानेव वर्णा-संस्करोति । तरेव वर्गः प्रयुज्यते । इसपदवर्ग प्रयुज्यते । गिरापदवर्णस्वरूपमयुक्तत्वाद्गीतेः । तस्माद्यपामृतमिरापदं तपाभूतमेव प्रयोक्तव्यम् । ननु च “ऐरम् ' इति विकारे तद्धित उत्पनः । वर्गाना प स्वर एव विकारः। तस्मात्तद्धितशब्नेव गीतिहादिश्यते । नात्र विकार तद्रित उत्पन्नः । कि तहिं । सार्थ एव । यावदेवोक्तम् । इरा कृत्वोद्रेयम् । तावत् ऐरम्' इति । यदि च प्रगीतातद्धित उत्पयते, तथा सति वृद्ध ताला प्रथमसर वेति कृत्वाइकारस्य, आधीभाष: स्यात् । तत्र युद्धाच्या इति छ। भवति । तथा च । आपिरीयम् । इति स्यात् । न श्रूयते । तस्मात्सायें तदिनः ॥ १४ ॥ - है । १ संदिगम्भावद्भवनिर्देशो न विवतित - -रा. 1३ अविवाथान- पा. ! ४ स्यादिति- वालम्पमापी यादम्' इ धन्दोगत्त्रेग गाविदयाया परिलमान. कतया एक तासभ्य सद, आयीभवतीयकेमेसर्पः। ५ पा. मु. (४-२-११.)।

·टुप्टीकासहितधापरभाम्पसमेते- [अ०९पा-१. यस्थाने वा तद्गीतिः स्यात्पदान्यत्वप्रधान- स्वात् ॥ ५५॥ सिक पाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यस्य पदस्य स्पान इरापदं प्रयुज्यते, तस्य पदस्य या गीतिः सा, इरापदे स्यात् । कुतः । पदान्पत्वपपान- स्वाद । पदान्यत्वपघानं हीदं वाक्यम् । गिरापदस्य स्थान हरापदं भवतीति । नाप्रभीत प्रयोक्तव्यमिति । अन्या हि पचन व्यक्तिरिरा- पदस्य विशेषे विधीयमाने । अन्या, इरापदे । एवं हि भूपते, इरा. पदस्य विकारं कृत्वोद्रेयमिति । तत्रानेन प्रकारेणेरापदं विधीयते, नान्यं प्रगाणादिरापदस्य विकारं ब्रूयात् । न गिरापदस्पेत्येवचदिवे- नोच्यते । नामगीतस्यै रापदस्य विकारस्वदिवशब्देनाध्यवसाय । प- याचदिवायों विकारं चूयादित्यसावन्धत एव । यः प्रकृत्यर्थ हरापद- स्यैनि स विधीयो । तेन पदान्यत्वपरमेतद्धनं, न गोत्पनन्वयपरम् । निरापदे कम्पा । कुतः । स्तोत्रापूर्वप्रयुका हि मोति, नवस्वरूपायुक्ता। तस्मादिरापदाभावेऽपि गीविरतियते ! सा साकाक्षा । इरापदमपि विषापमानं गीति मति साकासम् । तस्मात्त्योः संबन्धः । नन विकारतद्वितोऽयं, न स्वार्थीयः । भानक्यमसङ्गात् । तस्माच्छन्देनैव गीतिविपत इति । सत्यम् । अत्र चतस्रो वचना५कया प्रतिमान्ति । यद्वा, इरापदगोतिविकारे त. हितोऽयममधेरापदं विधीयते । अपवेरापदमन्य मीतिः । नयाभयम् । अपवा, शुद्धमिरापदम् । तरापदस्य न लोकवेदयोni: मतिदा । अप्रसिद्धस्वाच न श- क्याऽनुवदितम् । स एषममसिद्धत्वादेव न शक्याऽनुवदितम् । अपि च यदीरा- पदमन्य गीतिविधीयते, गिरापदस्य नितिन पामोति । न गीत्या वर्णा निवर्पत मस्यायस्वात् । तत्र सिपातिषेधानुवादोन प्राप्नोति । तत्र गिरापदस्य भेदेन प्रतिषेधो वक्तव्यः । सस्मिन्नुच्यमाने पाक्यभेदः । मपि च गिरापदे निषिद्धेऽनियमेन तास्थाने वर्णाः प्राप्नुवन्ति, नावश्पमिरा- पदम् । भयोमयं प्रगीतमिरापदं च, तथा पाक्योः । तस्मादिश्व प्रातिपदिक 1 रापद-पा० । गोत्सनन्वयकर-पा.निरापदे की प्रति-रापदे या निसिपदे कम्त्यर्थः । भपका-विरापद तिरिसपये कन्या' वा पार्तिकपाट भावरमा सामोति- प्रतीति धेषः। ५ अनुति--वदितामिरिता गीतिमिति यः। भयोभयमिति-प्रीतनिरापदं कर्तव्यमित्पमिला तिपक्षं पयति-संपादिना । • तृतीय दुपयति--प्रथेर पादिना । ९ प्रातिपरिचमिति-ऐरनिति पर-इति ।।

·[म०९पा० १०१८]. मीमांसादर्शने। योतिर्हि विकास सामान्यानिर्दियते ।। ५५॥ गानसंयोगाच ॥ ५६ ।। गानसंयोगो भवति, उद्गेयमा इरा चा दासासा, इतीरागानं दर्श यति ॥ ५६ ॥ वचनमिति चेत् ॥ ५७ ॥ इति चेत्पश्यसि, गानदर्शनमेतद्भवतीति । नैवम् । वचनं भविष्पति, उद्गेयमा इरा चा दाक्षासा, इति ॥ ५७ ।। न-तस्प्रधानत्वात् ॥ ५८ ।। नैतदेवम् । तस्मघानं हीदं वाक्यम् । फिपधानम् । इरापदमधानम् । निर्देशात् । न गीतिप्रधानम् । अनिदेशादित्युक्तम् । तया, इरापदल्या. वादो भवति, न गीते । इरामहं यजमाने ददानि, इति पदस्य पा- यमर्थवादो न गीतः । तस्मात्मगीतं मयोक्तव्यमिति । किं भवति भ. पोजनं चिन्तायाः, नाम कश्चिद्विशेषः । अन्यस्मिन्नेतत्सरशे भयोजन- पस्ति, न अमेति याद, प्रभीति व्याव । यदि पूर्वः पक्षा, मपपदं पा विधीयते । तच विधीयमानं गिरापदस्य या गीतिस्ता कार्यापत्त्या समते । यदि पूर्वपक्ष:-प्रमपदं प्रभीपदं वा प्रयोक्तव्यम् । यदि सिद्धान्त:- प्रपीपदमेव प्रयोक्तव्यम् । नेतदनन्तराधिकरणस्य प्रयोजनम् । पदप्रयोगविकल्पमाह, न प्रगाणे । तस्माधिकरणस्य प्रयोजनमिदं ' आम्नानादन्यत् । इत्यस्य, प्रमपदं प्रमोपदं या पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते प्रमीपदमेवेति । प्रमोदाल्लिखितम् । 'अप्रगाणात् ' इस्यस्य प्रयोजनम् , भमगीतमिरापदं पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु प्रगीतं प्रयोक्तव्यम् । यापुनारदं नात्र फचिदिशेपा । अन्यस्मिनेतत्सदृशे प्रयोजनमस्तीति । इदं, 'पचनमिति चेत् ' इत्याय सूत्रद्वयस्य पयोननम् । इरापदे वधनाप्रगाणं, यदि वा स्थानापत्या, सर्वधरापदं भगीतं प्रयोक्तव्यम् । प्रपीपदे तु न वापनिक प्रमाणमस्ति । कि ताह । न्यायात् । तत्र यदि वचनेन गान प्राप्यते, प्रीपदादीनां तु वचनामावा. दमगीतता स्पात् । तस्मात्पनीपदादीनां नैव स्यादपगीतता। पदान्यावधानत्वाद्वाक्यस्य स्यात्मगीतना ॥५५॥१७॥ पूर्वापिरणायेति-'आम्नात'पन्यदपिकारे वचनाद्रिद्वारा स्यात् '(म.पा. १ मा १०.५.) इत्यस्येति धेषः । २ प्रमापारिवामिति-सेपुल प्रमादादस्मिनिरपे dिan मिया रितस्याधिकरणस्य प्रयोगनमिति दाह-मप्रमाणादिस्वादिना । ४ गान माप इदि-रापरे गानं प्राप्यते । मन विपः। - ·११७.. टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमैसे- भ०९पा०२.२] वक्तव्य, प्रभीपदं वा । पाद सिद्धान्सा, मत्रीपद मेघ वक्तव्यमिति ।५८॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृती मीमांसाभाष्ये नवमस्याध्यायस्य प्रथा पाद.॥ अथ नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। (सामादिशब्दानां गीतिवाचित्वाधिकरणम् ॥ १ ॥) [१] सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाम्याम् ॥ १ ॥ पू० सन्ति सामानि, रंयतरं-बृहत्-वैरूप-राज-शाकरं-वमिति, अभित्वा शूर नोनुम इत्येवमादिषु । तत्रैपोऽर्थः संदिहते । कि पी. सा एते मन्त्रा: सामानि, उत्त गीनया सामानाति । ननु सिद्धं गीति सामाख्येति । उच्यते । तत्र द्वितीयेऽध्याय मन्त्रगवे भावशब्दे चोदफत्वं मति विचार्यमाणे, मन्त्राभावाचकायां मन्त्रसद्भावोपपादनाय, तच्चो- देकेषु मन्त्राख्या, इति कृते लक्षणे, अहे बुध्नि मन्त्रं मे गोपाय । य. मृपयनथिविदा विदुः। ऋचःसामानि यपि, इति, ऋगादीनां विभा- गाय मसतानुपसक्तं लक्षण, गीतिए सामाख्या, इत्युक्तम् । तत्र यदि प्रगीतो मन्त्रः साम, यदि वा गीतिमात्रम् । उभययाऽपि, ऋग्य. जुापन्यत्सामेति सिद्धे विभागे न विवेकाय प्रयत्नः, भयोजनाभा- पात् । इह तु मगीते मन्प्रेऽपत्कर्म, गीतिमाऽन्यदिति विकाय 1 , प्रपत्पते । आह निवेतदपि सिद्धं, गानणो वाचकः सामयम इति । उ- श्यते । तदेव पुनरभिधीयते स्मरणाय, उत्तरमधिकरणं चिन्तयितुम् । गीतिः सामेति स्थित इदं चिन्त्यते, गीतिपु ऋचः प्रधानभूता उत गुणभ्वा इति । आह । नैव स्मरणाप पूर्वपलोद्धरणम् । न हि मन्त्राः सामानीत्येषोऽर्यः स्मर्वव्या । अत्रोच्यते । पूर्वपक्षेऽपि सिदान्तस्मरणार्य- मेवोपादीयते । यसगीतं पन्त्रवाक्पं तत्सामेत्येवं पूर्वपलं कृत्वा गीति- ॥१८॥ इति धीमकुमारिलविरनिनाया मीमामामाप्पयाख्याया टुप्टीका नवमाध्याय५ प्रथम पाद ॥ - (म. २ पा• • "सू. ३२ (*. १ पा. १ भ• ७ सु. ३२)।

·7 म०९पा०२०१७ भीमासादर्शने । मा सामेति स्थापितम् । तस्मिन् स्थितेऽयमुत्तरो विचारः कर्तव्या, गीतिपु फिमृचः प्रधानभूता उत गुणभूता इति । किं प्राप्तम् । एक मन्यन्ते, प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामति । कुनः । स्मृ- त्युपदेशाभ्याम् । एवं हि स्मरन्ति, प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेति तत्रभव- न्तश्छान्दसाः । एवं चौपदिशन्ति शिष्येभ्यः । आह । ननु यदेव स्म- रन्ति, तदेवोपदिशन्ति । नैवं सत्युपदेशो हेवन्तरमिति । उच्यते । घादम् । अन्यथा तर्जुपदेशं वर्णयामः । अयमुपदेशः । अहे बुनिय मन्त्र में गोपाय । यमृषयसगिविदा विदुः । ऋचा सापानि यपि, इति : मन्त्राकारः कश्चित्सामानानि मन्त्रोपदेशो भवति । तस्मादुपदेशा- मन्त्राः सामानीत्यवगच्छामः ॥१॥ तदुक्तदोपम् ॥ २ ॥ सि. तस्येतस्य पक्षस्योक्तो दोषः सप्तम । ऋचः पदेशो नोपपद्यते, फवापु स्यंतरं गायतीति । देशलक्षणा धर्पलक्षगा वा प्राप्नोतीति । तस्माद्वी- तय: सामानि, न प्रगीतानि मन्त्रवाक्यानीति ॥ २॥ (अथवा- उहप्रन्थस्य पौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ १ ॥ एवं वा-- [१] सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशापाम् ॥ १ ॥ पू० इदं संदिह्यते, योऽयमूहो नाम का नश्चित्र आभुव इति । किपपमः प्यापों नित्य उत पुरुषपणीत इति । किं माप्तम् । एतान्यूहमापानि मन्त्रभूनानि-आणि नित्यानीत्येके मन्यन्ते । कुनः । स्मृरपुपदेशाभ्पा: म् । एवं हि स्मरन्ति । मन्त्रमतान्येतान्याणि नित्यानीति । उपदि. शन्ति चैवविध शिष्पेभ्यः 1 अह। ननु पदेन स्मरन्ति, तदेवो- पदिशन्ति । बाढम् । अपमन्य उपदेशो वर्षसे, ऊहथिकीपित इति माक्षणमुपदिशन्ति । चिकीपित इति च, इष्ट उच्यते । इच्छायो हि सन् विशीयो । यदि चापमपुरुपबुद्धिपूर्वको वेदतुल पस्तव इष्टः । अय पुरुषमणीवस्ततो न प्रमाणम् । यने चाचिकीपिंगोन प्रयोक्तव्यः । चि.. कोषित इति च शब्दो भरवि । तस्मानित्य ऊर इति ॥ १ ॥ ॥१॥ १प्तम इति-..पा. २ म. म. १) इस्पति शेषः । २ चिन्तयिता गावापा! मन्त्रभूदान्पाणि-प.! .

·+ १७०२ टुष्टीकासहितवापरमाप्यसमते [.९०१२०१७ तदुक्तदोषम् ॥ २॥ सि. तदेतदुक्तदोपं भयवचनम् । भववेव इंतुं वर्षयवाऽस्योक्तो शेष अहविकीर्पित इति । कहचिफोर्षित इत्यनित्य, एतद्भवति । पदूक्तम् , इष्टे चिकीर्पितशब्दो भवति । इच्छायां हि सन् विधीयत इति । च्य. ते । सत्यम् । इष्टुं कर्तुं यदि क्रियते, वत्कर्तुपिष्टं भवतीति । तस्माद. नित्य अहः । यदुक्तं, स्मृतेनित्यतेति । नेपा स्मृतिः प्रमाणम् । - मूला झेपा । भवति हि वचनं, कवतीपु स्यंतरं गायतीति । तस्मादति. देशवचनान्यायन गातव्यमिति बाचनिकं प्रथम विज्ञानम् । तत एपा स्मृतिः । तस्मादप्रमाण, कृत्रिम का इति । किं भवति प्रयोज. नम् । न्यायविरुद्धमपि प्रमाणं, यथा पूर्वः पतः यथा नहि सिद्धान्तः, न्यायविरुद्धमप्रमाणम् ॥ २॥ (सासामुक्साकारकर्मस्पेन प्राधान्याधिकरणम् ॥२॥ [२] कर्म या विधिलक्षणम् ॥ ३ ॥ पू. तान्येवोदाहरणानि । तेष्वयमर्यः समधिगतः गीवित सामराब्देनो- ध्यत इति । तत इदमिदानी संदिद्यते, कि सो गीति, ऋचः प्रति प्रधानभूता, उत गुणभूति । ननु सिद्धं संस्कारकर्मणः सामशब्दो नकदीपम् । इति होतदयुधम् । कथम् । ' कानी पंतरं गायति ' इति कवत्यस्तावन्न कृतकाः । रयंतरमपि नैव कृतकम् । पश्यतिदेशवाक्यं करतीषु रपतरं गायति' इति, तदपि नैव कृतकम् । तस्मादह न किंपितकम् । भत्राच्यते। रथंतरगीती करतापु क्रियमाणाणं पुरुषस्य गीतिक्रिया प्रति यः प्रथमः प्रयत्नः स कृतः । समासायेन अभिवत्या रयंतरगीतिहटा । अतिदेशसामः योध' साइन्यत्र नियता । यया प्रयाजानो नित्यानामरि यनुष्ठानं तरकृतकम्, एवमिपि ॥ २॥ ननु सम्म निगात संस्कारकर्म सामेति । उच्यते । यदि प्रधानम, सर्वथाऽस्य- • सामगतिः- पार जहमन्यस्य पोषयत्वसाधर्क रद्धाप्यकारीयं वर्णकान्तर चलि. साम्त.तारापति तदुजेत्यादिना । ३ ऊद इति उहनामके भन्थे सामगानां प्रसिये, इति पः । ४ एडमिहापाति--अरमामयः । त्यवरातियथा अभि वा हर नोनुया' हयस्यामा. नासा, नवे करतीषु अभुति करती रयंतर गायति 'इत्यतिदेशशास्त्रात स्पैतरणीति कवायु पुरुषेण स्वयमनुशीयते । अत छहमन्ये, ऋचर्चा साम्नां च स्वरूपेणापौरपेयावेऽपि स्वत्यादि. तिदिष्टम्यापरिक्षतामरखनाप्रधरस्य पौकोम वाहप्रायः पौरपेय इति । ५ प्रभवति-अपवा गुणकर्मस्यस्याप्युपलपणम् . .

·. ०९पा०२०] मीमांसादर्शने । चाचक इति, अपि र कर्मशम्दा स्यादापोऽर्थः प्रसिद्धग्रहणवादिति । उच्यते । सत्पम्, आक्षेपेण मयतते । स एव निर्णयो भविष्यति। कि भातम् । नेपाधिकरणेन संस्फारफर्मेति । वथा मात, घूमः । मधानकर्म वा सामनन्देनोच्यत इति।कि कार• णम् । प्रधानविधिलक्षणं नास्ति द्वितीया विभक्ति यंतरं गायति, वृद्गायतीति । वस्मात्मपानकति । अपि च, अर्भकाले गार्म भवति । तपदि द्रव्यसंस्कारार्थ, संस्कृतं द्रव्यमान संस्फारण, न कर्मफाले पुनः संस्कर्तुं शक्यम् । न हि स्निग्धस्य स्नेहनं शक्यं कर्त, पिएस्प पा पेषणम् । स एपोऽभीनामिवाभ्युपगन्तव्यः, अकर्मकाले क्रियमाणा सं. स्फारो भवतीति । अस्मत्पले पुनः प्रधानकर्भ फलाय भविष्पति । सत्राविमतिपिद्धमकर्मकाले गानम् । अपि च, श्रावण्यां पौर्णमास्पा प्रतान्युपाकत्य, अर्थपश्चमान् मासान् स्वाध्यामधीयोतति । तदेषां फळाप भविष्पति । इतरया पुरुषाणामुपदिश्यमानं फर्मणो कल्प्येत । तस्मादपि प्रधानकर्मेति ।। ३ ।। तहग्दव्यं वचनापाकयज्ञवत् ॥ ४ ॥ आह । प्रधानकर्मत्युच्यते । न चैवत्मधानफर्म । न हीदं फलदम् । फलकल्पनायाँ घाभूत फरष्यत । तेन पागं मति गुणभूतम् । यदि न गुणम्, किमस्य द्रव्यम्, यस्मवि मशानभूवमेतत् । तदुच्यते । सन्द्र स्यम् । ऋगस्प ध्यस्थानीया । यथाऽपस्य कर्मणो द्रव्यं साध. कम् , एवमरप प्राक् साधिका । वस्मारचं मति पानभूतमेवम् । भूत हिमच्यायोपदिश्यते । फयं पुनरेताद्रव्यम्। वधनाद । वचनमिद भवति, ऋषि साम गायतीति । यथा, पाफया पदाचनिक न्य भवति, लाना, पाना, वण्डुला, भाज्यामिति । एवमिहापि ऋन्द्रम्प, पचनादिति ॥४॥ तत्रापिप्रतिपिद्धो व्यान्तरे व्यतिरेका प्रदेशश्च ॥ ५॥ भाह । या प्रगस्प बचनेनौच्यते, बद्रव्यमेवदवाव । कपं न्य- तिदेशस्प सिद्धिः । इह गुणप्रधानताऽवश्यं विषारणीया पति प्रधान सो गीय. मुरोधेन पः । अप गणनाः, तो विपरीतम् ॥ ३॥[ ॥ .

·१७०४ दुष्टीकासहितशाचरभाष्यसमैने [सं०९पा. ज्यविरे सात द्रन्यान्तरमदेशे च तदिदं सामेति । अत्रोच्यसे । अवि. प्रतिपिद्धमैतव । गीतिमा हि सामेति । द्रव्यमस्य निर्वतकं वाचनिकम् । तत्सामान्यविहितं विशेषविहितेन द्रव्यान्तरेण वाध्यते । यदा द्रव्याप. तिरिक्तं गीतिमात्र, तदैव वृहदा रयंतरं वेति न दोपो भवति । तस्मा- स्मधानफर्म सामेति ॥ ५ ॥ शब्दार्थत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ६ ॥ सि. तुशब्दा पक्ष व्याधयति । नतदेवं भवितुमईति, प्रधानकर्म सामेति । गुणकर्ष स्यात् । कुतः । शब्दार्थत्वात् । शब्दस्योपकारक साम पत्य- क्षमुपलभ्यते । सानि क्रियमाण ऋगराचार्यन्वे । तस्मिन् सति नाएं कल्पनीयम् ॥ ६ ॥ परार्थत्वाच शब्दानाम् ॥ ७ ॥ पराश्च शब्दाः स्तुत्पर्याः । स्तुतिहि चोदिता, आज्पैः स्तुचने, पृष्ठः स्तुपत इति । सा ऋगक्षरेरचार्यमाणः प्रत्यक्षाऽवगम्यते । ततः रतुत्पर्यापा ऋचः सत्याः सामार्थवा परिकल्प्येत । कल्पनायां च प्रमाणं नास्ति । तस्मादपि साम गुणभूतमृच इति ॥ ७ ॥ असंबन्धश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात् ॥ ८॥ इवयं गुणभूतं साम । कुतः । असंबन्धश्च सान्नः स्वोत्रेण स्यात् । वधानभावेन स्तुतिः साम्न उपदिश्येत, न साम स्तुतेः । वत्र वृहद पृष्ठं भवति, रयंतरं पृष्ठं भवतीति वचनं बाध्यत । रपंतरगुणक पृष्ठ भवति, बृहद्गुणकं पृष्ठं भवतीत्यैतदेवमुपदिश्यते । तदृगयें सामन्यवक- स्पते । प्रत्यक्षं हि तदा पृष्ठस्योपकारं साप करोति । यदस्य वाचक मफाशयति शब्द, तद्यंतरपृष्ठशब्दपोः सामानाधिकरपादेकार्यत्वे शक्यं विज्ञातुम् । पृथगर्थत्वे त्वसंबन्धः स्यात् । तस्मादयः साम गुण. भूतामिति ॥८॥ संस्कारश्चाप्रकरणेऽभिवत्स्यात्प्रयुक्तवात् ॥९॥ भय यदुक्तं, अकर्मकाले गानमृचः संस्कारकमग्न्यापानमिव फरप्येत । प्रयुक्तत्वादिति । तत्परिहर्तव्यम् ॥ ९ ॥ ॥५॥६॥७॥८॥९॥ नैव भवितुमर्हति-पा० । २ गुणस्तमिति-पा० । ३ तस्स प्रधानभानेन-पा। सस्मादप्यचा-पा। ५ कर्मधले. १ ·म०९पा०२०३] मीमांसादर्शने । १७०५ अकार्यत्वाच शब्दानामप्रयोगः प्रतीयेत ॥ १० ॥ यदि कमैकाले गानं कृतं कर्मकालं याचतिष्ठेच , न घिनश्येत् । वत्ता पुनरमयोगः प्रतीयेत । यदि वा पुनर्न शक्येत कर्मकाले गानं कर्तु, तयाऽप्यप्रयोगः स्यात् । शक्यन्ते तु प्रगीताः शब्दाः पुन: प्रयोक्तुम् । तस्मादकर्मकाले प्रयुक्ता असारका इति कर्मकाले प्रयुज्येरन् । तस्मान्न दोपो भविष्यतीति ॥१०॥ आश्रितत्वाच ॥ ११ ॥ अपि च, फर्मकालाश्रिवंगानं दर्शयति । औदुम्बरी स्पृष्ट्वाऽनपा- श्रित उद्गातोद्गायेदिति । सदस्योदुम्बरी मध्यमा स्थूणा भवति । तां स्पृष्ट्वेति वन् सदसि गानं दर्शयति । तस्मानाकर्मकाळे गान- मग्न्याघानवकल्पयिष्यामिति ॥ ११ ॥ प्रयुज्यत इति चेत् ॥ १२ ॥ अय यदुक्तम् , अर्धपश्चमान्मासानध्ययनं प्रयुज्यते, तत्फलाय भवि- प्यतीति । तत्परिहव्यम् ॥१२॥ ग्रहणाथं प्रयुज्येत ॥ १३॥ न हि फलाय भवितुमर्हति । तथा ह्यदृष्टं कल्प्येत । दृश्यवेऽत्र भयो- जनम् । यत्तापदुपाध्यायः शिष्यसंनिधावधीते, तद्ग्रहणार्थम् । पच्छिष्प- स्तदारणार्थम् । ग्रहणधारणे प्रयोगाथै ममिरपिकवत् , शुष्कोष्टिवद्वा । घघघा भूमिरविको भूमौ रयमालिख्य शिक्षा करोति, संग्रामे माशु- भावो भवितेति । यया च छात्रः शुष्केष्टीः मयुड्के, प्रयोगे पाशुकर्म भविताऽस्मीति । एवमेतद्रष्टव्यम् । तस्माद्दष्टे सति नाट्टायपिय- नम् । तस्मात्संस्कारकर्म सामेति ॥ १३ ॥ (तृचे गेयस्य साम्नः प्रत्यूचं परिसमापनाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] तृचे स्पाच्छुनिनिर्देशात् ॥ १४ ॥ पू. ज्योतिष्योमे समाम्नायते, सरमादेकं साम तृचे किय स्तोत्रीप- १०॥ ११ ॥ १२॥ १३॥] ननु ' तूचे को लिगदर्शनात् । इति दशमे तिसपु मातु साम गेयमित्येतरस्सा- कर्मचार-पातस्मापामधठमान्यापान-पा. शिवप । ४ मप्या. परम्-पा-1५(म..पा. म.सू. १)। .

·१७०६ दृष्टीकासहितधापरभाष्यसमेत म०९पा-१०] मिति । अत्रायमर्थः सांशयिफः । कि विसृषु च व्यासज्य गानं कर्तव्यमुत मत्यूचं समा गानं फर्तव्यमिति । कि प्राप्तम् । व्यास- पेति । कृवा। श्रुतिनिर्देशात् । एवं यते, एकं साम तृचे क्रिपत शति । साम्नि क्रियमाणे, वर्टिची गुणभूता त्रिसंख्या ऋग्गता श्रूयते । वत्र योफस्पामच्युपरम्य वस्यामेवेतपरिसमापयेयुः, न त्रिसंख्यया सा- धनमस्य क्रियमापास्य परिस्टिन्युः । एकसंख्यापरिच्छिन्नं क्रियमाणं स्यात् । स श्रुविर्षाध्येत । तयया, अयं घटलिपु नागदन्तफेषु स्या- प्पयामित्युक्त च्यासज्प स्याप्यते, न पर्यापेण एवमिहापि द्रष्टव्यम् । ननु पायेऽज्येवंजातीयका शब्दो भवति । यथा, त्रिपु देषु देवदत्तो मुक्त इत्युक्त न योगपद्यमवगम्यते । पर्यायेणापि मुझाने भवत्येप वादः । एवमिहापि पर्यायेण मामोतीति । अत्रोच्यते ।न सप्रत्रिसंख्या भुजि प्रत्युपदिश्यते, येनैतदेवं भवति । तत्र गृहशब्देन संबध्यते । विपु गृहेषु न योरेकस्मिन्वेति । यदा भुजिनिचि प्रत्यु- पदिश्यते, बदा, योगपयेनैव भोजयितव्यः । इह तु निसंख्या क्रियत पितम् । आधस्त्ये पाधिकरणे संस्कारकर्म सामेति स्थिम् । प्रतिसंस्कारं च संस्का. रावृत्तिरित्यतो ग्यालय गानपतो नवोत्तिष्ठति । उच्यते । दशमे झेवं चिन्ता, तृचे साम गेयं, न द्वयोरेकस्यों वेति । इह, सूच- गाने स्थिते कि प्रत्यचमुत म्यासज्येति । यदुकं प्रत्यूचं गानं सिदमिति । अस्या न्यायमाघ मन्यमानः पूर्वपक्षमारमते । ' एक साम तृचे क्रियते' इत्ययं धात: सामा-पषचनो विशेषघातुना (न) निराकासी क्रियते । तस्मादयं निराकाक्षी- कर्तव्यः । साम पात्र द्वितीयासयोगादीसितम् । तस्मातेन निराकाक्षी क्रियते सामान्यम् । धातुविशेषस्थानीय सामभातम् । तस्य धातुविशेषस्थानीयस्य निर्वतक- वन तृचो विधीयते । एवं करोतिरभूतप्रादुर्भावदधनोऽनुगृहीतो भविष्यति । इतरपा यासाम ऋचं संस्कुर्यात्ततृच इत्पम्यासलक्षणा प्राप्नोति करोतेः । १ निती-पा० । र कुलेषु-पा० । । कुलशन्देन-पा० । ४ कुठेपु-पा०।५ भार्ग प्रति- पा-स्विमितिप्रतिनधानं गुणातिरिति न्यायादिति शेष । ७ सामान्यवचन इति-धाल- सामान्यात्मकमावनावचना कर्मसकाइको धावविपवाचिना थातुना निराकाक्षी भवति, मान्यवेत्यर्थः । द्वितीयासयोगादिति-कोत्पालकारेण क्रियत इत्यनेन सामानाभिकरण्यादि.

·म.पार०अ०३] मीमांसादर्शने। १७०७ इत्यनेन संबध्यते । एवं सत्ति क्रियायां त्रिसंख्या विहिता भवति । सत्र स्वपदगवस्य किंचिद्विधायकेन विहितं भवति । इतरया, ऋचा सं- ख्यायाच संबन्धस्य पदान्तरगतेन शब्देन भावनोच्येव । त्रया, अर्थ- विश्कर्षः स्यात् । तस्मात्सायनिति मति निसंख्योच्यते । आह । ननु त्रिसंख्या ऋक्शन्देनैवात्र संवध्यते । अन्यथा, असति सामध्ये समास एव न स्यादिति । अत्रोच्यते । न बमो न संवध्यत इति। संवध्पत एव । समासश्च भवति । स तु समासशब्दः सामान- तावुपदिश्यत इति । तत्र त्रिशब्दस्य ऋक्शब्दस्य चार्थो निचावुपदिष्टो भवति । ऋचि साम निर्वतेयितव्यम् , एवं सास्तिस्र ऋचो भवन्ति, न न्यूना इति । इतरस्मिन्पक्षेऽभ्यासस्त्रिसंख्यया संबध्येत । चत्र, सामक्रियत इति लक्षणा स्यात् । अभ्यासनित्तो सामनिर्देतिशब्दो भवेत् । तस्मा- द्वयासज्य गानं फर्तव्यम् ॥ १४ ॥ शब्दार्थत्वाद्विकारस्य ॥ १५॥ इतश्च पश्यामः । तृचे व्यासज्य साम गातव्यमिति । कुतः । श. ब्दार्थोऽयं सामसंज्ञको विकास । ऋची गुणभूत इत्यर्थः । स यदि व्यासज्य क्रियते, बहून्यक्षराण्यविकृतानि भवन्ति । तत्राय चोदकोs- नुग्रहीप्यते । तस्माद्वयासज्य गातव्यम् ॥ १५ ॥ दर्शयति च ॥ १६॥ अथवाऽन्यः श्रुतिप्रकारः । यदि, ऋगनुवादेन तृचो विधीयते तथा सत्येकी विधीयमानस्वाहणमतः । शब्दवृत्तेन चाप्रधानभूतः । अपर उद्दिश्यमानत्वात्मघा- नमूतः । शब्दवृत्तेन घागुणभूतः । तयोः सापेक्षत्वादसमासः स्यात् ।। तृघे ' इति घ समासः । तस्मादपि च धात्वर्षे किंचिद्विधेयम् । अपि च, सप्तम्याऽऽधारवं तवस्य प्रतिपाद्यते । तत्र यकस्या सामाऽऽघीयेत तथा समी पाध्येत वि धुता ॥ १४ ॥ [१५॥ १ उपयुज्यते-पा.१२ पत-पा. एक इति-प इस्पत्र त्रिशब्दोपासमिस पोप स्पः । ४ पदार्थों बल्लतः सम्पाया च प्रपानभूव स्याह-अपर इत्यादिना । .

·दृष्टीफासहितशापरभाष्यसमेते- म०९पा०२० अप यदुक्तं, तस्मादेऊं साम तृचे क्रियत इति । तास्वभ्यासेनेतरा श्रुतिद्रष्टव्या ! पर्यायेणत्यर्थः । न ह्यत्र ऋक् सामनित्यर्थमुपादीयते । तस्मान्न शवयमिदं वक्तुम् । सापनिचिसाघनीभूतामृचं त्रिशब्दा परिच्छेत्स्यतीति । साम स्तोत्रस्य गुणभूतं निर्दिश्यते । रयंतरं पृष्ठ भवति, पृथ्व पृष्ठं भवतीत्पेषपादि । तत्र प्रत्यूचं न्यायेन गानं प्राप्त न सामनिया संख्या संघध्यते । किं तहिं । ऋग्भिः । तत्रा- न्पया नावकल्पत इत्यभ्यासो लक्ष्यते । विसप्वभ्यसिवन्यं सामति । यथा त्रिषु फुलेप देवदचो भोजयितव्य इति । यदा त्रिसंख्या फुलो संघध्यते, तदाऽभ्यासो लक्ष्यते । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । सस्मात्मत्यूचं परिसमाप्त गान फर्तव्यमिति ॥२०॥ (समानछन्दस्कास्वेद विमृष ऋतु गानाधिकरणम् ॥२॥) [४] तदायासः समासु स्यात् ॥ २१ ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । ज्योनिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति! तवसमा. म्नायते, तस्मादेफ साम सृचे क्रियते स्तोत्रीयमिति । तत्रतत्समधिगतम् । मत्यूचं परिसमाप्तं गेयमिति । इदमन्यत्सायिक, समामु विषमा वा गेयमूत समास्ववति । किं तापनः प्रविभाति । नियामकस्य शास्त्रस्या. भावादनियम इति । एवं प्रासे, चूमा । समास्वैव गेयं, न नानाछन्दस्कास्विति । फिमेवं भविष्यति । गीते। संशरविलेशौ न भविष्यतः । यदि न्यूनच्छन्दस्का ऋच उपादास्यामहे गीति संशृणीयाम । अय, अधिकच्छन्दस्काः, तो गीति पिलेशयाम । उभयथा चाऽऽयं षाधेमहि । समासु तपादीयमा नाम न किंचिदुष्पति । तस्मात्समासु गानं फर्सच्यमिति । अपि च, त्रिशब्दोपचार समामु युक्तो भविष्यति । समाने हि कस्मिचिदाथीय- माणे संख्पाव्यवहारो भवति ।। २१ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २२॥ लिङ्गखल्व प्यस्मिन पश्यामः । स्थाल्यो सक्त्ववधीयत इत्याहु, पबृहदायत्रीपु क्रियते, ऋवेनान्त रुजतीति, न चास्यां संभवतीति विच्छन्दस्कामु दोष हवन समानच्छन्दस्कासु गानं दर्शयति॥२२॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥]

·(म०९पा२०१७ मीमांसादर्शने । १७११ ('उत्तराशब्देनोत्तराग्रन्थपठितानामेव ऋवामुपादानाधिकरणम् ॥ ६॥) [५] नैमित्तिकं तूत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयेत ॥ २३ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे समामनन्ति । रथंतरमुत्तरयोर्गायति, वृहदुत्तरयोगा- यति, कवतीपु रथंतरं गायति, यद्योन्यां गायति, तदुचरयोर्गायतीति । ततत्समधिगतम् । समासु गेयमिति । अयेदानीमिदं सदियो। योन्युत्तरयो, उत्तराग्रन्थसमधीमतयो गेयमुतोचराग्रन्थसमधीते एव उपादातव्ये इति । किं भाप्त । नियमकारिणा शास्त्रस्याभाबाद- नियम इति । एवं प्रासे, ब्रूमः । नैमिचिकं तृतरात्वमुत्तरानन्धसमधीवास्पपद्यत इति । कुतः । समाख्यानात् । प्रकृतत्वाचोचरानन्याधीवानाम् । आह । द्वाभ्यापपि समाख्याप्रकरणाभ्यां वाक्यं बलीयः । तस्मादनियम एवं मामोति । अत्रोच्यते । स हि संवन्धिशब्दाः पदान्तरमनपेक्षमाणा न कंचिदप्यर्थमाहुः । तस्मादपेक्षितं पदान्तरं, तस्मकृतं संनिहितं वा। इतरयाऽपरिपूर्णार्य वाक्यमनमिधायकमेव कस्पचिदर्यस्प स्यात् । सबांग्रहणे पुनर्न पदान्तरमपेक्षते । इत्येव परिपूर्णार्यों गृह्यते । तस्मान संबन्धिशन्दोऽध्यक्सानीयः । उत्तरासंज्ञवोपादातव्येति । न हि संज्ञासु गृह्यमाणासु पदान्तरानन्तर्यमपेक्षितव्यं भवति ॥ २३ ॥ ऐकाच तदायासः ॥ २४ ॥ रिपतरमुत्तरयोगायति' इति । अत्र पूर्वपक्षवाद्युत्तराशब्दं संख्याशब्दं मन्यते । 'यद्योन्या तदुत्तरयोर्गायति ' इति वाक्याद्योन्युत्तरे गम्यते । प्रकरणादत्तारामन्थस- माग्नाते । प्रकरणाच वाक्यं रलीयः। अथवा, 'यद्योन्यो तदुत्तरयोः' इति योन्युत्तरे वाक्यात् । उत्तरामन्यपठिते अपि वाक्यादेव । तस्मादनियमः । सिद्धान्तस्त, उत्तराशब्दो रुदया अन्ये प्रसिद्धः । उत्तरा, वर्तते, उत्तरा अध्यापयाम इति । तस्मिन्गृह्यमाणे न पदान्तरसंनिधानमसितव्यम् । योन्युतराप्त गृह्यमाणासु प्रकृतत्वमसितव्यम् । तत्र विलम्वितः प्रत्ययः । इतरत्र स्वपिल.. तिः ।। २५॥ खरामन्यमानानाम्-पा-११ संज्ञामहिमहणे न पुनः पाप भरक्षितम्यामवि- धिगम्दावादिति रोपः।

·Tv १७१२ दुष्टीकासहितशावरमाध्यसमेते [अ०९पा०२० वास्वेव पोत्सरानन्यसमधीतासु सामाम्पसियव्यम् । एवमेकार्थता सूचशम्दस्य भविष्यति । एकं चित्सामाग्यविशेषमाश्रित्य तृचशब्द- मुपचरन्ति । एवदेवमुक्तम् । यदिशेपे कस्मिचिसंख्या भवति । इत. रथा हि सर्वत्र सर्वसंरुपा भवेयुः । तया हि संव्यवहारामावः स्यात् । वस्मात्समानच्छन्दस्कामु समानदेवताकाच तृपशन्दोपचारादुचरा- अन्यसमधीता एव ग्रहीतव्या इति ॥ २४ ॥ (अपवा-शोकसाम्न उत्तराप्रन्यपठितयोर्बुहत्योरेव गाना- धिकरणम् ॥१॥) एवं वा- [५] तदापासः समासु स्यात् ॥ २१ ॥ पू० अस्ति द्वादशाहः, द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेदिदि । तत्र चतुयेंs. हनि देशोफ नाम साम, अतिनगस्यामुत्पनम् । अतिजगती-विश्वाः पृतना अभिभूवरं नरं सस्वतक्षुरिन्द्र जननुश्य रानसे । मस्या वरिष्ठ वर आमुरीमुतोममोजिष्ठं तवसं वरस्विनम् । उत्तरे २ बृहत्यौ । तयो। पूर्वा, नेमि नमन्ति वलसा मेषं विषा अभिस्वरा । सुदीतयो वो अद्रुहोऽपि फणे वरस्विनः समुफमिः। उत्तरा, सभी रेभासो अस्वरचिन्द्र सोमस्य पीतये । स्वर्पवि यी वृषे धृतवतो योनसा समूतिभिरिति । वषोऽथ सांशयिका । किमन्ये अतिजगत्याधुपादाय समासु गेय- ये एव ते उत्तरे बृहत्यौ, एवे एवोपादाय विषमास्वेच गावव्य. मिति । किं मातम् । संशरविलेशी मा भूतापित्पन्ये उत्पत्तिजगत्याबु. पादापवत्साम समास्वाभ्यसितव्यमिति ॥ २१ ॥ एकपिशविकृत्वा पोदशिन्पभ्यस्यमाने शोकस्पाभ्यास इति । एतद्युतम् । नहि द्वादशाहे वोदशिन एकपिशतिकृत्यः प्रयोगः । तहि । सकृदेव प्रयोगः । तस्मादन्यो वाक्पा । एकर्षिशः षोडशी' इति सर्वस्तोत्राणि पोडशिनि, एक- विशानि भवन्ति । (तविशतिकृत्वः संपत्तये ) शोकस्य सप्तकृत्वोऽध्यायः । तस्मिन्नन्यस्यमाने समातिजगत्यो भवन्ति । एवं सति जगतीबहुत्वं मषिष्यति ॥२४॥ अतिगगताति-पा । १ यत्तावलायकारे। 'तदयातः समासु स्यात् ' इत्यादिसूनचतुष्ट- येन मर्णकान्तरमारवित सत्र 'ऐकाभ्याध तदभ्यास ' इति भूना भाष्यमाक्षिपति-एकविरा परयादिना । रिहनिवस्याने ' सकषिधविस्वसंपतये' इति पाठ भावश्यक इति भाति ।

·[अ०९पा०२म०६] मीमांसादर्शने । लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २२॥ लिङ्ग खल्बप्पस्मिन्नर्थे दर्शयति; अतिजगतीपु स्तुवन्तीति । कि लिङ्गम् । अपिजगतीविति बहुवचनम् । तस्मादन्ये अतिनगत्यावपा- दातव्ये इति ॥ २२ ॥ नैमित्तिक तुत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयेत ॥ २३॥ सि. नैमितिक तूचरात्वमानन्तर्यादुत्तरापाठनिमित्तमानन्तर्ये सति प्रती- येत । अतिहि वाक्यादलीयसीति । प्रकृतत्वादुत्तरे बृहत्पावेवमनुग्रही- ध्येते । तस्मानान्ये आदातव्ये इति ॥ २३ ।। ऐकाच तदापासः ॥ २४ ॥ एवं च समानदेवताके शोके तृच इति तृच शब्दोपचारो युक्तो भ- विष्यति । तस्मादपि नान्ये उदातव्ये इति । अनाऽऽह । अप यदु- कम् , अविजगतीपु स्तुवन्तीति शब्दोपचारादतिजगवीवदुत्वं दशे- यतीति । तत्परिहतव्यम् । अत्रोच्यते । तदभ्यास एव द्रष्टव्यः । पोड. श्यभ्यासः । एकविंशः पोडशीति, एकशितिकत्वः पोटचिन्यपस्य. माने योगाभ्यासः । तत्र सप्तकायोऽधिजगत्पामपश्यमानायाम- तिजगतीपु स्तुवन्तीति वचनमुपपत्स्यत इति ।। २४ ।। (वृहद्रथंतरयोः स्वयोन्युत्तरामप्रपनेन संपादित ककुभोरेव गानाधिकरणम् ॥ (1) [६] प्रागाधिकं तु ॥ २५ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते, वृहद पृष्ठं भवति, यंवरं पृष्ठं भवतीति । रपं- तरस्य योनिहवी, अमि त्वा शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः । ईशान- मस्प जगता स्वदृशमीशानमिन्द्र वस्धुपः । उत्तरा पङ्क्तिः, न स्वावा. न भन्यो दिव्यो न पापियो न जातो न जनिम्यते। अश्वायन्तो मय. घनिन्द्र पागिनो गच्यन्वरत्वा हवामहे । यस्तो योनिहत्पेष, स्वामिदि हवामहे सासा वाजस्प कारवाः । त्वां निन्द्र सत्पति नरस्त्वां फा- छावया । उचरा पदधिरेव, स त्वं नविन पनहाय धृष्णुपा महा- स्तवानो अदिवः । गामश्वं रध्यमिन्द्र संकिर सपा वानं न भिग्युपे, दावो-गा. २ शहरयामोरचा भविमावि-ग.। ३ एवन्तीनियम बाल-ए- .

·२०१४ टुप्टीकासाहतवायरमा यसमत- म०९.२००५. इति । तयोबरच्छन्दस्कं गानमाम्नायते, न चै बृदयंतरमेकच्छन्दो बत्तयोः पूर्वा बृहती कनुभावुसरे इति । प्रायमर्यः साशयिका । किमन्ये उत्पत्तिककुमावागमय्य गातव्यमुत याऽसौ पूर्वा वृहती, उत्तरा च पड़- किस्तयोः प्रमथनेन तृचकर्म कृत्वा ककुचुत्तराकारं गानं कर्तव्यमिति । कि माप्तम् । उत्पचिककुभावागमयितव्ये इति । कुतः । एवमन्यासां मकुमामुत्पचिरर्वती भविष्यति, यदि ताः ककुफायें प्रयुज्यन्तै । माह । ननु वावस्तोमे तासामर्थवत्ता भविष्यति । उच्यते । सत्यमर्थ- मत्ता तत्र भविष्यति।ककुप्कार्यार्थवाऽपि तु गम्यते । सा नापनौतम्यति । एवं मासे, घूमः । प्रागायिकं तु । तुशब्दः परं व्यावर्तयति । प्रागा- थिर्फ सामगानं कर्तव्यमिति । याऽसौ पूर्वा वृहती, उत्तरा च पङ्क्ति- स्तयो। मायनं कर्तव्यम् । एवं हि स्मरन्ति । काकुभः प्रगाय इति । भाइ । ननु ककुमि, अनाथायां काकुभ इति न माप्नोतीति । उच्यते । तस्येदमिति, तत्र भव इति वा, न दोपः ॥ २५॥ स्वे च ॥ २६॥ एवं च, स्वे छन्दसि गानं कृतं भवति । उत्तरापाठेन ह्यौपा पह- तिरुपदर्शिता तृषफर्मणि । तत्र मकवहानममकृत्तमक्रिया च न कृता भविष्यति । तस्मादपि तयोः प्रमथनं कर्तव्यमिति ॥ २६ ॥ प्रगाथे च ॥ २७ ॥ एवं चात्र प्रगाथशन्द उपपन्नो भवति । प्रकर्ष हि प्रशन्दो धोतयति। प्रकर्षेण यत्र गानं स प्रगायः । कश्च प्रकर्षः । यत्किचित्पुनर्गायति । तस्मादपि मकस्यो। मग्रथनं कर्तव्यमिति ।। २७ ।। लिङ्गदर्शनान्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ अभ्यतिरेकेण च सर्वत्र लिङ्गं दर्शयति । फयमिदमध्यत्तिरेकेणेति । पत्मकृत्योरेच प्रायनमुपपयते, न मकृतम्पतिरेकेगति । कि लिई भवति । एवमाइ । एपा चे प्रविष्ठिता वृहती या पुनापदा । तयस्पादं एस हि स्मरन्ति । फाकुभा प्रगाय इति । एतदयकम् । नाईत एवायं प्रगा- भान्दोगा स्मयते । अतो भान्त्या परिमोदनापरिहारी ॥२५॥[२६॥२७॥] यौतयो.न्या.भानुसार-पा.।

·.
[२०९पा० २.१] भीमासादने ।
१७१५
पुनरारभते तस्माद्वत्सो मातरमभि हिंकरोतीति । पुन:पादारम्भा प्रश्न
धन उपपद्यते, नान्यथा । तस्माद्याऽसौ पूर्वा वृहत्ती, उत्तरा च पङ्क्तिा,
सयोः प्रमथनेन तृचकर्म कृत्वा ककुयुत्तराकारं गानं कर्तव्यमिति ॥२८1'
( अथवा-वृहतीविष्टारपटक्योरेव प्रनयनेन संपादिते वाहते तूप रोक्यो-
धाजयसामोर्गानाधिकरणम् ॥१॥)
एवं वा-
[६] पागाथिकं तु ॥ २५ ॥ सि.
अस्ति ज्योतिष्टोमः । ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेनेति । तत्र त्रि-
छन्दा आवापो माध्यंदिनः पवमानः पञ्चसामा । गायत्रामहीयवे
गायत्रे तृचे भवत्ता, रौरवपौधाजये वाहते तृचे, औशनमन्त्यं विधुप्स्वि-
ति । यदेतद्रौरवं यौधाजयं च द्वे सामनी, तयोः पूर्वा वृहती, पुनानः
सोम धारयापो बसानो असि । आ रत्नधा योनिमृतस्य सीदस्युत्सो
देव हिरण्ययः । उत्तरा विष्टारपङ्क्तिः, दुहान घर्दिव्यं मधु प्रियं
परनं सधस्थमासदत् । आपृच्छयं धरुणं वाज्यपति नृभि तो विचक्षणः ।
वन संशयः । किमन्ययोरुत्पत्तिवृहत्योरागमं कृत्वा समास गानं
फर्तव्यमुत्त याऽसौ पूर्वा वृहत्ती, उत्तरा च विष्टारपङ्क्तिस्तयोः प्रमथनेन
तृचफर्म कृत्वा वृहत्तीकारं गानं कर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् । अन्ये वृद-
स्पावागमयितव्ये इति । कुतः । एवमृचामुत्पत्तिरर्थवती भविष्यतीति ।
एवं मासे चूमः । मागायिकं तु । तुराब्दः पसं च्यावर्तयाते । मागा-
पिकं सामगानं फर्तव्पं, नोपचिपृहत्पाचागमयितच्थे । मकवपारेर
अग्रपनं कर्तव्यम् । एवं हि स्मरन्ति, बाईत; मगाय इति । उत्पचिवृह-
त्योरानीपमानयोः भगायो न स्यात् । तत्र स्मृतिध्येित । वरमात्मक-
तयोः प्रनयन पर्वव्यमिति ॥ २५ ॥
स्वच॥ २६॥
एवं च स्ने छन्दसि प्रकृते गानं भविपति, न मतदानपमहस-
भगिया । तामादपि नान्ये वृहत्पावागमपितये इनि ॥ २६ ॥
प्रगाथे च ॥ २७ ॥

·१७१८ टुप्टीकासहितशापरभाग्यसमेते- म०९पा०२० १] (अथवा-अनुष्टुन्गायत्रीद्वयामपनैन संपादिते आनुष्टुमै तृचे श्यायाश्चान्धीगषसाम्नोर्गानाधिकरणम् ॥१॥" एवं वा- [६] प्रागाथिकं तु ॥ २५॥ पञ्चच्छन्दा आवाप आर्भवः पवमानः सप्तसामा | गायत्रसंहिते गायने तचे भवतः, श्यावाश्यान्धीगवे आनुष्टुभे, उरिणहि सर्फ, ककुभि पोप्फलं, कावमन्त्य जगतीधिति । यदेवव, श्यावाश्चमान्धीगपं च द्वे सामनी, तयोः पूर्वाऽनुष्टुप् , पुरोजिनी धो अन्धसः सुताय मादयि- रनवे । अप भ्यान अथिष्टन सखायो दीपजिह्वयम् । उत्तरे द्वे गायब्यौ, यो धारया पावकया परिपस्यन्दते मुतः । इन्दुरश्वो न कृत्व्यः । सं दुरोपमभी नरः सोमं विश्वच्या धिया । यज्ञ हिन्वन्त्यदिमिरिति । पोऽर्थः सांशयिकः । फिमन्ययोरुत्पत्त्यनुष्टुभोरागमं कृत्वा समासु गानं कर्तव्यमयवा, याऽसौ पूर्वाऽनुष्टुप् , उत्तरे च गायच्यो, यो। अग्रथनेन तृचकर्म कृत्वाऽनुष्टुप्कारं गानं फर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् । अन्ये अनुष्टुभावागपयितव्ये इति । कुत एतत् । एवं तासामुत्पत्तिर- र्थवती भादप्यति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । मागायिकं तु । प्रागाधिकं गानं कर्तव्यम् । एवं हि स्मरन्ति । आनुष्टुभः भगाथ इति । प्रगायता स्मर्यमाणा नापह्नो- सच्या ॥ २५ ॥ स्वे च ॥ २६ ॥ एवं स्वै गानं भविष्यति । तत्र प्रकृतमनुग्रहीष्यते । नामकृतमकिया भविष्यति ।। २६॥ प्रगाथे च ॥ २७ ॥ प्रगाय शब्दश्योपपास्यते पुनःपादे गीयमाने || २७ ॥ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ अव्यतिरेकेण च लिङ्गं भवति । एवमाह, चतुर्विशतिर्जगत्यस्तृता- यसवनम् , एका ककृषिति । तनिर्दिश्यते । पञ्चच्छन्दा आवाप आर्भव: पवमानः सप्तसामा । गायत्रसंहिते गायत्रे तूचे भवतः । ता पद गाय:

·- , १०९१०२०१] मीमांसादर्शने । व्यस्तिस्रो जगायो भवन्ति । श्याचाश्चान्धीगचे आनुष्टुभे, तयोः पूर्वाड- नुष्टुप् , उत्तरे गायत्र्यो । तत्र' प्रनयनेन क्रियमाणे द्वयोः साम्नो पह- नुष्टुभः, तायतसो जगत्यः, पूर्वाभिः सह सप्त। उरिणहि सर्फ, ककुर्भि' पौष्कलम् । एकमप्येकस्यामृचि, अपरमप्येफस्याम् । ते वे उष्णिक- कुमी । सका जगती, गायत्रीपादश्च । पूर्वाभिः सहाष्टौ जगत्यः । कावे तिस्रो जगत्यः । ताभिः सहकादश भवन्ति । एकविंशं यज्ञायज्ञीयम् । तत्र पूर्वा वृहती, उत्तरा विधारपङ्क्तिः । ततः ककुमावुत्तरे कृत्वा भगायः क्रियते । एकविध च स्तोमे क्रियमाणे सप्त वृहत्यो भवन्ति । चतुर्दश ककुभः । या: सप्त वृहत्यः, ताः पञ्च जगत्यः । पूर्वाभिः सह पोडश । एकथात्र जगतीपादः । पूर्वेण गायत्रीपादेन सह पिंशतिरक्ष- राणि । अथ चतुर्दशसु ककुप्सु या द्वादश ककुभा, ताः सप्त नगत्यः । पूर्वाभिः सह त्रयोविंशतिः । ये वे ककुभो शिष्टे, सेका जगती, गायत्री- पादश्च । पूर्वाभिः सह चतुर्विशतिर्जगत्यः । गायत्रीपादः पूविशत्य- क्ष सहका ककुन् भवति । एवं भगाये क्रियमाणे चतुर्विशतिर्जगत्या, एका च ककुप् । अथ प्रगायो न मियते, ततः श्यावाश्यान्धीगवयो- रुत्पत्त्यनुष्टुभोरागपाव , यज्ञायज्ञीय उत्पत्तिककुभोरागमानेपा संरूपा संपद्यते । तस्मात्मायनेन गानं कच्यामिति ॥ २८ ॥ ( अथवा-गवामयने द्वयोयोर्वाचोः प्रायनेन ब्रह्ममामगाना- धिकरणम् ॥१॥) एवं वा- [६] प्रागाथिकं तु ॥ २५॥ सि. गवामयने ब्रह्मसाम प्रकृत्य समामनन्ति, चतुःशतमैन्द्रा बाईला। प्रगाथा: । त्रयस्त्रिंशच्च सतोचाईतास्तृचा इति । तत्र संदेहः । द्रयो यो चोः अधनं कृत्वा गातव्यात तिसृषु ऋतु गावव्यमिति । किं मातम् । तिस प्रक्ष्विति । कुतः । एवं महतो श्रूयते, तस्मादक साम सुचे फियत्त इति । सदि६ चौदफेन माप्तम् । तस्मात्तिमपु गावन्यमिति। एवं मासे, यूपा । पागाधिकं तु । स्वे च । भगाये च । ! रसरमा नुवमो:--पा. १ नयतिधत सवोवाईवाग्निका:-पा. ३ प्रमार्थ-पा।

·टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- भ०९पा०२० योयोर्कचोर्गेयम् । एवं स्वै गानं का भविष्यति । कस्मिन्, स्वे मगाये।फयं प्रगायः स्वः विहिवो हि गवामयने ब्रह्मसाम प्रकृत्य । तस्माद्ब्रह्मसाम्ना स्वः प्रगाय: । भगायशब्देन च वचनास्वा प्रगाय इत्युच्यते ।। २५ ॥ २६ ॥ २७॥ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ भवधि हि लिङ्गदर्शन, पञ्चसु मासु घाईताः भगाया आप्यन्त इति । सच्च प्राथने युज्यते, न तृचगाने । फयम् । चतुरुचरं हि शतं ते भगाया। वत्र वृद्रियंवरयोज्योतिष्टोमे प्रगायद्वयम् । नौधसकालेययोरपि तत्रैव भगाथद्यम् । इन्द्रकता गाय उत्तरस्मिन् पक्षसि भवति । व एवे नव. नववि मगाया शिष्या अभिलपेप कर्तव्याः । पृष्टेप सोवृइत्यो वि- पीयन्ते । अभिप्लवानां तृवीपे दिवसे सवोवृहत्यः । एवमवशिष्टान्य- भिलवाना शवमहानि । वेपामन्त्ये सोवृहत्यः । अन्येषु नवनवती दिवसेप नवनवतिः प्रगाथा आप्यन्त इति लिङ्गमप्युपपनं भवति । तृचे पुनर्गान क्रियमाणे षट्पटिस्वचालिप समाधिकेषु मासेषु समाप्येरन् । वदेवस्मालिङ्गदर्शनात्मगाये गानं काव्यमिति मन्यते । आह । अप कस्मान प्रथमतचे गानं कृत्वा ततस्तस्मात्तृवादेकाम. घमादापान्ये हे ऋचौ गृहीत्वा तृचे गानं क्रियते । तथा हि तृचगानमापी चोदकोऽनुगृहीतो भवति । लिङ्ग चोपपत्स्यते । पञ्चसु मासु वाहताः प्रगाथा भाप्यन्त इति । उच्यते । अन्यतिरेफेण लिङ्गं दर्शयति, अन्पा अन्या ऋचो भवन्ति । तदेव सामेति । तस्माद्वयोहयोर्कचोः मप्रथनं कस्वा गानं कर्तव्यमिति ॥ २८॥ १. गवामयन इति–वामयने किपष्टयविकाशतनयं सुत्याः । तासा क्लप्तिस्ताण्डकथा- चिनामेवमाम्नाता । वनाशीतिशत पूर्व पक्षा, योता, मध्ये विपुवान् । पूर्वस्मिन् पक्षास-प्रायः गोयं प्रथममहः, चर्षियं द्वितीय, ततश्चत्वारोऽभिठवाः पाहाः । तानि चनुर्विशत्यहानि । एका पृष्ठपः परः । एवं मामः, ताइच एव द्वितीयस्तृतीयश्चतुर्थः पञ्चमः । ततन्त्रयोऽभिलवाः पहाः। वान्यादयाहानि, एका पृष्टयः पडहः, अभिनिमाभकाहः, प्रयः स्वरसामानः, इत्यष्टाविंशखहानि । भाषाभ्यामहो या सह पण्मासा । तदिदं पूर्व पधः । मधे विषुवान् । अयोत्तर पक्षः । प्रयः स्वर- घामानः, विश्वनिभाभकाहः, एकः पृष्टयः पदहनयनिशारम्भणा, प्रयोऽभिप्लवाः पाहाः, वान्यष्टा. विशाहानि, पुनः पृष्ठेयः पइहनय निशारम्भगः, चत्वारोऽभिठवाः पदहाः । एवं मास:, ताश एव द्वितीयस्ततीयश्चदर्थः । ततस्त्रयोऽमिला पड़हाः । भायुगौरिति । अहनी, द्वादशाइस्य दशाहानि, महामत पतिराप्रति दानिशदहानि । आयरष्यपिछलहोभिः सह पण्माचा इति।। गाय-पा.!

·, मि.९६०२०८ मीपासादर्शने । १७२१ (गीन्युपायानां शाखाभेदेन समानातानां विकरूपाधिकरणम् ॥ ७॥" [७] अर्थैकत्वाद्विकल्पः स्यात् ॥ २९ ॥ सि. सामवेदे सहस्रं गौत्युपाया: । आह । क इमे गीत्युपाया नाम । उच्यते । गीतिनाम क्रिया ! सा, आभ्पन्तरमयत्नजनितस्वरविशेषा- णामभिव्यञ्जिका । सा सामशब्दाभिलप्या। सा नियवपरिमाणा, ऋचि च गीयते । सरसंपादनार्या ऋगक्षरधिकारो विश्लेपो विकर्षणमभ्यासो विरामः स्तोम इत्येवमादयः सर्वे समधिगता: समाम्नायन्ते । तेषु सं. शयः। कि सपुचीयन्त उत विकल्प्यन्त इति । कितावना मविभाति । सर्वषो समानानात्सर्वाङ्गोपसंहारित्वाच प्रयोगवचनस्य, समुचीये- रनिति । एवं मासे, मः । अकस्वाद्विकल्प: स्यादिति । एकार्यादिमीत्यु- पायाः । गीतिः कथं निवेति प्रयुज्यन्ते । तत्रान्यतमन गीती निर्व- चायां नेतरे प्रयोगमहन्ति । तस्मादिकल्प इति ।। २९ ।। (मगीताया एव कवो वैकृतापूर्वस्तोत्रसाधनत्याधिकरणम् ॥ ८॥) [८] अथकवादिकल्पः स्याक्सामयोस्तदर्थ- स्वात् ॥ ३०॥ पू. रुचिकर्मविशेषे श्रूयते, ऋचा स्तुवते, साम्ना स्तुबसे । यहचा स्तु. पते तदसरा अन्ववायन्, यत्साम्ना स्तुवते तदसुरा नान्ववायन् । य एवं विद्वान् साम्ना स्तुपीतति । तत्रापर्यः सशिपिकः । किमृचा वा स्तोतव्यं साम्ना वा, उत्त साम्नवैविक तावत्मात पिकपा, ऋचा पा साम्ना वा । मिनमिदं वाक्यं दृश्यते । यहचा स्तुवते तदसुरा अ- न्ववापनिति । ऋचा स्तरे क्रियमाणेऽसुरा अन्वयगता इति । परिपूर्ण भेतावति वाक्यं पश्यामः । एवमयमिदं संकीत्येवे, करं नाम गम्मच माचा स्तोतव्यमिति । किमर्य । यस्मिन् कविशेपे धूयते, वस्पाङ्गं - 1 २९ ।। ऋचा स्तोतव्यं, साना वा । कुतः । उभयत्र वर्तमानापदेशात् । यदि सालि विधायकः श्रूयेत, तपा सति काचिनिन्दा प्रकरप्य साम्ना स्तुत्वाकरता स्यात् । १तमान्यवरण मित्तौ गीती निताया-पा. १ मिमिदं हि-पा.!

·१७२२ टुष्टीकांसहितशावरमाप्यसमेते- म०९पा० अ०४] यथा स्यात् । तच प्रयोगसामत्प्रियोगवचनेन गम्यत इति । नन्व- सुरसंकीर्तनान्निन्देपा । नेत्याह । न वयं निन्दिताननिन्दितान्याऽसुरान् विद्यः । संकीर्तनात्कर्तव्यतामध्यवस्यामः । एवं साना स्तुवत इति पृ- थग्याक्यम् । तस्माद्विकल्पः । ऋक्सामयोः स्तुत्यर्थत्वादुमयोरप्येकं का- थम् । स्तुविहिं नितयितव्येति, तदन्यतरेण सिध्यतीति विकल्पः ॥३०॥ पचनाद्विनियोगः स्यात् ॥ ३३ ॥ सि. नैवदस्ति, विकल्प इति । सान्नो विनियोगः स्यात् । कृतः । तस्पेद विनियोजक वचनमस्ति । यहचा स्तुवते तदसुरा अन्ववायन् । यत्सा- ना स्तुवते तदसुस नान्यवायन् । य एवं विद्वान् साम्ना स्तुवीवेति सान्ना स्तुतिः प्रशस्यते प्रत्यक्षेण प्रशंसावचनेन । इवस्या कल्प्पा स्याव , ऋचा स्तवनेऽसुरा अनुगताः । तस्माचा स्तोतव्यमिति । अथ साम्ना स्तवः प्रशस्यते, ततो यहचा स्तुवते तदसुरा अन्ववायनितीवरप्रशंसा- या निन्देषा, न किंचित्कल्पयिष्यत इति । कर्य निन्दावचनमैतदिति गम्यते । इतरस्तुतिवचनात् । तस्मात्साम्नव स्तोतव्यमिति ॥ ३१ ॥ अथवा-विकृतिपिशेष प्रगीतपेव प्रचाऽऽहवनीयोपस्थानापिकरणम् ॥दा) एवं वा- [८] अर्थंकरवादिकल्पः स्पाइक्सामयोस्तदर्थ- त्वात् ॥ ३० ॥ पू० न तु विधायकः श्रूयो । तस्मात्स्तुत्येवोभपत्र विधायकं कमनीयम् । ननु वापि निन्दा श्रूयते । उच्यते । विपरीतमिदं करमान भवति । इत्थमृक्शोभना यदसरा भयनागतपूर्वास्तत्राऽऽगच्छन्तीति ॥ ३० ॥ साम्ना स्तुवते, इति साग्नः स्तुती विधानमसुराणामनागमनावादन । असुराग- मननिन्दाद्वारेण, साम्ना सहकवाक्यता याति ' यहचा स्तुपते । इत्येतत् । इतस्था निन्दया निन्दितायाः प्रशंसा कल्पयित्वा वाक्यद्वयं प्रकल्प्यम् । वाक्पद्वयाच्चादृष्ट- द्वयं प्रकल्प्यम् । न च विपरीतो वाक्याः । सानामुपसंहारे श्रवणात्, य एवं विद्वान्साम्ना स्तुवते ' इति ॥ ३१ ॥ ' । एदध-पा० । २ श्रूयत इति-य एवं विद्वान् साम्ना स्तुति ' इति, भन्द यमाणोऽपि यच्छन्दोपवन्धान विधायक इति बोध्यम् ३ अर्थवादेनेति- यत्साम्ना स्तुवते, वदभुरा नान्वबायन् 'इत्यनेनेति शेषः।

·- - [म.९पा०२०८] मीमांसादर्शने। कचित्कर्मविशेषे श्रूयते । अयं सहस्रमानव इत्येतयाऽऽहवनीयमुए-. वित इति । अत्रायमर्थः सांशयिकः। किममगीतयोपस्थासव्यमुत मागी- यति । किं प्राप्तम् । भगीतया, अमगीतया चा । कुतः । अविशेषोपदे- शाद प्रगीताऽप्यसावियमेव ऋक्, अपगीताऽपीयमेव । उभयथा हि तां समामनन्ति । तस्मान्न विशेष आदर्तव्य इति । न चौविशेषा, स्तुतिपर- स्वारक्सामयोर्विकल्प इति ॥ ३० ॥ एवं पाते म:- वचनादिनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ सि० प्रगीतष विनियुज्येत, नापगीता । कुतः । वचनात् । किवचनम् । अयं सहस्रमानव इत्येतया- इति प्रकृतवचनः शब्दः । प्रगीता च सामवेदे प्रकृता । सा, एतयेति संबध्यते । नन्वागीताऽपि तत्र पठ्यते । सत्यम् । मगाणसंवन्धार्था तु सा । न ह्यपठितायां गाणं शक्यते फमिति, क् सामायें । ऋचोऽध्ययनं सापार्थ गम्यते । न घन्तरेण ऋचं सामनितिर्भवति । अन्तरेणापि तु साम, प्रक् निर्वय॑ते । न मन सामाऽऽकाङ्क्षप्त इति । तस्मादेव सामदेवे, उपतिष्ठते घा, स्तौति वेत्युक्ते मगीतायामेव ऋचि संमत्ययो भवति, नामगीतायाम् । आह । यदि प्रगीतायां संप्रत्ययः प्रकरणाव, वचनादमगीतायाम् । अपगीताऽपि हि शाखान्तरेसमाम्नायते । सापकरणं वाधित्वा वाक्येन गृहोवोति । 'अयं महामानव इत्येतयाऽहवनीयमुपतिप्रते' इति प्रगीताणामपि संपत्तोडली. तायामपि । उपस्पानं, स्तुति का प्रगीताऽपि । तस्माद्विकरसः ॥ ३० ॥ एवं मासे, मः । एतया' इति संनिहितवचनः । प्रगीता च संनिहिता । यद्य. प्यगीताऽपि संनिहिता, तथाऽपि प्रगीतव ग्राह्या । कुनः । यदप्रगीतायाः परार्थ. पाटः । न सापाठतायां सामर्थ्य निवर्तयितुम् । नवगीताऽपि शाखामुं पश्यते ।। सा वाक्येन प्रहीप्यते । - धामपन्धे, ऋचोऽध्ययन-पा. २ प्रगीताऽपाति-निपतयेत् । अगावाति पः नियितुमितिमानपधारिवायामाचे मुमेन सामगानं संभयाव । मतोऽगीतायाः पाठः प्रगाणार्थ इति प्रगति प्रयोगनसावदा माग्रेसपः ।

·- १७२२ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते [अ०९पा० २०१] यथा स्यात् । तच्च प्रयोगसामषियोगवचनेन गम्यत इति । नन्व- सुरसफीर्तनानिन्देपा । नेत्याद । न वयं निन्दिताननिन्दितावाऽसुरान् विद्यः । संकीर्तनात्कर्वव्यतामध्यवस्यामः । एवं सान्ना स्तुवत इति पृ. यग्वाक्यम् । तस्मादिकल्पः । ऋक्सामयोः स्तुत्परत्वादुमयोरप्येक का- थम् । स्तुतिदि नितयितव्पेति, वदन्यतरेण सिध्यतीति विकरपा ॥३०॥ वचनादिनियोगः स्पात् ॥ ३१ ॥ सि. नेतदस्ति, विकल्प इति । सानो विनियोगः स्यात् । कुवः । तस्येह विनियोजकं वचनमस्ति । यदृचा स्तुवते तदसुरा अन्ववायन् । यत्सा- ना स्तुवते तदसुरा नान्यवायन । य एवं विद्वान् साम्ना स्तुवीवति साना स्तुतिः प्रशस्यते प्रत्यक्षेण प्रशंसाबचनेन । इचरथा कल्पा स्पाद, ऋचा स्तवनेऽसुरा अनुगताः । तस्मादृचा स्तोतव्यमिति । अय साम्ना स्तका मशस्यते, ततो यहचा स्तुवते तदसुरा अन्ववापभिवीवरमशंसा- ा निन्देषा, न किंचित्कल्पयिष्यत इति । कर्य निन्दावचनमेतदिति गम्यते । इतरस्तुतिवचनात् । तस्मात्साम्नेव स्तोतव्यमिति ॥ ३१ ।। , ( अथवा-विकृतिविशेष प्रगीतयेर ऋचाऽऽहवनीयोपस्थानाधिकरणम् ॥८॥) एवं वा- [८] अर्थकत्वादिकल्प: स्याहक्सामयोस्तदर्थ- त्वात् ॥ ३०॥ पू० न विधायकः श्रूयते । तस्मातत्येवोभयत्र विधायक कल्पनीयम् । ननु ऋापि निन्दा श्रूयते । उच्यते । विपरीतमिदं करमान्न भवति । इत्यमृक्शोभना यदसुरा मप्यनागतपूस्तित्राऽऽगच्छन्तीति ।। ३० ॥ साम्ना स्तुवते, इति साम्नः स्तुती पिवानमसुराणामनागमनावादेन । अतराग- मननिन्दाद्वारेण, साम्ना सहकवाक्यता पाति ' बचा स्त्पते । इत्येतत् । इतस्था निन्दया निन्दितायाः प्रशंसा कल्पपिपा वाक्यद्वयं प्रकलप्यम् । वाक्यदयाच्चाहए- द्वयं प्राप्यम् । न च पिपरीतो वाक्पार्थः । सानामुपसंहारे श्रवशात्, य एवं विद्वान्साम्ना स्तुवते । इति ॥ ३१ ॥ । एतथ-पा• । ३ धपत्र इदि-य एवं विद्वान् साम्ना हात' इति, अन्वे ध्यमाणोऽपि यच्छन्दोपवन्धान विधायक पति बोध्यम् । भिवादेनैति-'यत्साम्न स्तुवते, उदयरा मान्दवास इसनेनेति शेप।

·(म०९पा०२०८] मीमांसादर्शने। १७२३ कचित्कर्मविशेषे श्रूयते । अयं सहस्रमानव इत्येतयाऽऽहवनीयमुप-. तिठत इति । अत्रायमर्यः सांशयिकः। किमप्रगीतयोपस्थातव्यमुत प्रगी- यति । किं मातम् । प्रगीतया, अमगीतया वा । कुतः। अविशेषोपदे- शाद प्रगीताऽध्यसावियमेव ऋक्, अमगीताऽपीयमेव । उभयथा हि तां समामनन्ति । तस्मान्न विशेष आदर्तव्य इति । न चेविशेषः, स्तुतिपर- स्वाहक्सामयोर्विकल्प इति ॥ ३०॥ एवं प्राप्ते व्रम वचनादिनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ सि. मगीतेव विनियुज्येत, नामागीता । कुतः । वचनाद । किं वचनम् । अयं सहस्रमानव इत्यतया- इति प्रकृतवचनः शब्दः । प्रगीता च सामवेदे मकता । सा, एतयेति संबध्यते । नन्वागीताऽपि वत्र पठ्यते । सत्यम् । प्रगाणसंवन्धार्या तु सा । न हपठित्तायां प्रगाणं शक्यते कमिति, ऋक् सामाथें । ऋचोऽध्ययन सामा गम्यते । न छन्तरेण ऋचं सामनिवृत्तिर्भवति । अन्तरेणापि तु साम, ऋक् निर्वय॑ते । न ऋक् सामाऽऽकाङ्क्षत इति । तस्मादेव सामदेवे, उपतिष्ठते वा, स्तोति पेत्युक्ते मगीताया ऋचि संमत्ययो भवति, नापगीतायाम् । आह । यदि प्रगीतायां संमत्ययः मफरणाद, वचनादप्रगीतायाम् । अमगीताऽपि हि शाखान्तरेसमाम्नायते । साप्रकरणं बाधित्वा पाक्येन गृोवेति। अयं सहसमानव इत्येतयाऽऽहवनीयमुपतिष्ठने' इति प्रगीतायामपि संपत्ययोऽगी. तायामपि । उपस्पानं, स्तुति वा प्रगीताऽपि । तस्माद्विक्त्सः ॥ ३० ॥ एवं माटे, चूमः । एतया ' इति संनिहितवचनः । भगीता च संनिहिता । यद्य. प्यप्रगीताऽपि संनिहिता, तथाऽपि प्रगीतव ग्राहा । कुतः । यदप्रगीतायाः परार्प. पाठः । न झपाठतायां सामथ्र्य निर्वतयितुम् । नवप्रगतिाऽपि शाखामुं पट्यते । सा पाक्येन महीप्यते। श्यामपन्ये, ऋयोऽययन-पा. २ प्रगीताऽपाति-निवर्दयेत् । अप्रगावापाति' नि:स्तिमिति नबनवपारितापामृचि मुखेन सामगानं समवति । अतोऽप्रगीतायाः पा: प्रगागा इति प्रगति प्रयोगनसाकामा माप्रेसर्पः।

·१७२४ टुष्टीकासहिवशाघरभाष्यसमेते- [अ०९पा०२०८) उच्यते । न चाक्येन ऋक् गृह्यते । मतीकग्रहणं होतत् । मर्य सहसमानव इत्येतयति पुनः प्रकृताया ऋचो वाचको मुख्य ऋक्. शब्दः । त्वत्पक्षे प्रतीकंग्रहस्य लक्षणा स्यात् । श्रुविलक्षणाविशये च श्रुतिाच्या, न लक्षणा । तस्मात्मगीवयोपस्थातव्यमिति ॥ ३१ ॥ ( अथवा-ऋग्यजुर्मन्त्राणां तानस्वरेण कर्मणि प्रयोगाधिकरणम् ॥ ८ ॥) एवं वा-- [८] अर्थंकवाद्विकल्पः स्याहक्सामयोस्तदर्थ त्वात् ॥ ३० ॥ पू. इह केचित्स्वर्येणाधीयन्ते, फेचिच्चातुःस्वर्येण । आह । य इमे चातुःस्वर्येणाधीयते, कि त उदाचानुदाचस्वरितेभ्योऽधिकमपरं स्वरं कुर्वन्ति । नेत्याह । तेपामप्येत एव स्वराः, येऽन्येपाम् । किं नु फुर्वन्ति । एफ स्वरान्तरमुत्क्रम्याधीयते । तत्र संदेहः । किं समुच्चय- बैस्वर्यादीनामुत विकल्प इति । प्राप्तम् । सर्वाङ्गोपसंहारित्वात्पयो गवचनस्य, समुच्चय इति । एवं मासे, घूमः । अर्थकत्वाद्विकल्पः स्यात् । एकोऽयः सर्वेषां स्वर्यादीनामध्ययननिर्वृत्तिः । तस्माद्विकल्पः ॥३०॥ वचनादिनियोगः स्यात् ॥ ३३ ॥ सि. वचनमिदं भवति स्मृत्यनुमितम् , तानो यज्ञकर्मणीति । तस्माचा. नेन प्रयोगः फर्तव्यः । अय त्रैस्वर्यादीनां किमर्थं समाम्नानमिति । उच्यते । अर्याववोधनार्य भविष्यति ॥ ३१ ॥ उच्यते । तस्याः प्रकरणेन संबन्धः करम्यः । इतरस्य तु कलमः । एतया' इत्यपि नैव संनिहितवचनो वाध्यते ॥ ३१ ॥ प्रगीतायाः-पा० । २ प्रतीक हणमस्य लक्षणार्थ स्यात्-पा०1३ माम्नायन्ते-अधीयते- इति च-पा। अघीयन्ते-पा० ।५ अधीयन्ते-पा०। ६ रमृत्यनुमित मति- यज्ञकर्मण्यमप. न्यूटखसामसु ' ( पा• स. १-३-३४ ) इति व्याकरणस्मृत्यनुमितमित्यर्थः । तान इति च पूर्वा. चार्याणामेकश्रुतेः संज्ञा । ७ फ्लप्त इति-प्रकरणसंवन्ध इत्यर्थः। तथा चाऽऽमेयोन्यायेन कम्प्यसामाग, न्यसंपन्धामप्रगीता बाधित्वा क्लससामान्यसंवन्धा प्रपौवैव माझेत्याशयः !

·मीमांसादर्शने । [म०९पा०२म०९] १७२५ ( योनिसाम्न उत्तरावर्णवशेनौतरयोर्मयोर्गानाधिकरणम् ॥९॥) [९] सामप्रदेशे विकारस्तदपेक्षः स्पाच्छास्त्रक- तत्वात् ॥ ३२॥ पू० इदमाम्नायते, रयंसरमुत्तरयोर्गायति, यद्योन्यां तदुतरयोगायति, करवीषु रयंतरं गायति, विराट्सु वामदेव्यं गायतीति । चत्र संदेहः । फिमुतरावर्णवशेन गातव्यं, कि योनिवर्णवशेन । कयमुत्तरावर्णवशेन गीत भवति, कथं वा योनिवर्णवशेनेति । उच्यते । किंचिदुदाहरणं गृहीत्वा व्याख्यास्यामः । यदा तावत, वृद्धं तालव्याई भवतीति, योनी य.. स्मिन् भाग आईभावः कृतस्तस्मिन्नेव भाग उत्तरासु, आईभावः क्रि- यते, ततो योनिवर्णवशेन गीतं भवति । अथ भागान्तरे वृद्धं तालव्य दृष्ट्वा, आईभावः क्रियते, तत उत्तरावर्णवशेन गीतं भवति । किं पुनरत्र कर्तव्यम् । योनिवर्णवशेनेति । फयम् । पाति माग एफारस्य योनावाईभावः कृतस्तं विचारयामा । किं तत्र कतमिति । एकारो नोचारितः, इफाराकारावागमिताविति । एवं चेदुचरास्वपि तावत्येव भाग यो वर्णः, स नोधारयितव्यः । इकाराकारावागमयित- ध्यापिति । एवं, यघोन्या तदुचरयोगीतं भवति । तस्मायोनिवर्णन. शेन गासव्यमिति । अपि चैवं गीतिन प्रणत्यति । इतरया कचित्म- पश्येद । यत्र महती गीतिरल्पेष्वक्षरेषु गीयते । तत्र व्यक्तं प्रणश्यति याचरातरवशेन क्रियते । तस्माद्योन्यक्षरवशेन कर्तव्यम् । अपि च कचिरकम उपरुध्यते, पत्राक्रम आईभावभावर्णः । आप च कचिदुपरुध्यते । यत्र प्राकृत आगमो नेव क्रियते, वत्र स्वाध्याय- 'आम्नातादन्यत् । इत्यारम्योपोद्घातिक वृत्तम् । प्रासङ्गिकं च । प्रकृतमिदानी. मभिधीयते । सामोहः भतिज्ञातः | सोऽभिधीयते । भत्र पूर्णपक्षः । नोहः साम्नाम् । कुतः । वचनादेतदतिदिश्यते, तरयोः' इति । यद्यपि साम ऋगभराणामुपकारकमिति समधिगतं, तथाऽप्युपकार- स्यानतिदित्वात् । यादृशं योनी तादृशमेषोत्तयोरपि यदि । ना यातयामायः । योन्यो तदुः धाममागे-पा० । २ कृतस्तर--पा. । (२.९पा. १ अ. १७१.५. । ४ पाहि-नोहः हाम्नमित्यनुपरः । ५ यार- यथोपकारगनाम् । ६ पदाति-मन्य इतिपः। एमादधातिनाति ।

·- १७२६ टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमैवे- [अ०९या०२२०९] फाले गानेन च धर्मकालं गानपविरुद्धं कर्तव्यम् । तस्माद्योन्यारव. शेन कर्तव्यमिति । सामप्रदेशे विकार आईभावादिः। वदपेक्षो योन्यपेक्षः। एतच्छास्त्रेण कृतं, यद्योन्यां तदुत्तरयोरिति । याववि सामभागे योना. घाईभावः कृतस्तावत्येवोत्तरासु फर्तव्यः ॥ ३२ ॥ वर्णे तु बादरियथाव्यं द्रव्यव्यतिरेकात् ॥ ३३ ॥ सि० उचरावर्णवशेन कर्तव्यं वादरिर्मन्यते स्म, न योनिभागधशेन । कुतः । योऽसौ प्रकृतावाईभावः कृतो नासावागमः । न च तत्रैकार- छोपा । कि तहकारो नाम । अवर्णम् , इवणे च । अवर्ण संध्वम्, श्वर्ण विवृतम् । उभे अपि च दीघे । ताभ्यामसाधुभ्यां संध्यक्षरं साधु जन्यते । तत्र प्रकृतावकारेकारौ विश्लेपितो, नापर्वावागमितौ । गुणस्तु तयोः कश्चिदपूर्वः कृतः । सर्वपात्र प्रमाणं प्रत्यक्षम् । तद्यत्र, तापति भागेऽन्यो वणों भवति, न संध्यक्षरं, तत्र संश्लेषाभावे विश्लेपो न शक्या कर्तुम् । अन्यस्मिन् भागे यत्र संध्यक्षरं भवति, तत्र तदशादि- श्लेपः क्रियते । एवं, यद्योन्यां तदुचरयोः कृतं भवति । योन्यां हि संश्लिष्टयोविश्लेपः कृतः । इहापि संश्लिष्टयोविश्लेषः । इतरथा व्यति- रिकं कल्पितं स्यात् । अथ यदुक्तं, गीति। मणक्ष्यतीति । न मण- इक्ष्यतीति । विरामं कृत्वाऽनक्षरं गायिष्यते । संश्लेपाभावाचाशक्यो (पागन्यथामावः) । यथा ऐष्टिकानां विकृतिषु । वचनादिदं साधारणीकृतम् । तस्मा- घया सधमे पूर्वपक्षे साधारणा धर्मा इति तथेहापि । वचनसामर्याच्च यत्र मागे योनापाईमावः कृतः, उत्तरयोरपि तथैव कर्तव्यः ॥ ३२ ॥ एवं प्राम, नमः । नेतद्वचन मुपकारस्य निषेधकम् । कि तर्हि । उत्तरयोः कर्तव्य- मित्येतावत्कृत्वा कृतार्थम् । तत्ततरयोः क्रियमाणं यथोपकरोति मगक्षराणां तथा कर्तव्यम् । नेदमदृष्टेनोपकरोति । तस्माद्यस्य वर्णस्य येन प्रकारेणोपकारकमवगम्यते तमिस्तथैव प्रयोक्तव्यमत आह-सर्वत्रात्र प्रमाण पत्यामिति । विरामं कृत्वाऽ. मक्षरं गायिष्यत इति । एतदयुक्तम् । ऋगक्षराणां साम संस्कारकं समाधिगतं योनी । तत्र यद्यनक्षरं गीयतेऽयथापकृतिक स्यात् । अदृष्टाय च स्यात् । सर्व चैतद. न्याय्यम् । तस्माद्यत्राल्लान्यक्षराणि महती गीतिस्तत्रापि तयाऽक्षराण्येव संस्कर्तव्यानि । । . 1 - ताकारो नाम बादरिर्मन्यते स्म-पा० । र विनाम-पा० । ३ चिह्नितस्थाने ' भति- देशाः' इति पाठ आवश्यक. । । इदमिति- सामस्वरूपमित्यर्थः । .

·(०९पा०२०१० मीमांसादर्शने । ২৬২৩ विशेषः कर्तुम् । आर्षकमी नोपरोत्स्येते ॥ ३३ ॥ (उत्तरयोः स्तोमातिदेशाधिकरणम् ॥ १० ॥) [१०] स्तोत्रस्पैके व्यान्तरे निवृत्तिमृग्यत् ॥ ३४ ॥ पू. कवापु रयंतरं गायति, रथंतरमुत्तरयोर्गायति, यद्योन्यां तदुत्तर- योर्गायतीति। तत्रोतरावर्णवशेन गातव्यमित्येतत्समधिगतम् । अधे- दानीमिदं संदिह्यते । किं स्तोभा प्रदिश्यन्ते, नेति । किं प्राप्तम् । न प्रदिश्यन्त इति । कुतःगीतिहि साम, न स्तोभाः। या गीति साम. दिश्यते । यद्योन्यां तदुचरयायतीति, गायविशब्दसंबन्धात् । अपि च, ऋक्शब्दारसंवध्यमानः स्तोभोऽनर्थका स्यात् । तस्मादपि न प्रदिश्येत, अपि च, कचिद्भवति वचनम् , ऐन्द्रयामवभृयसाम गायतीति । तत्रातु- पपचिर्भवेत् । शीतकर्मा हीन्द्रो वाक्यशेषेभ्योऽवगम्यते । तस्य तपती- त्यनेन संबन्धो न स्यात् । तस्मात्स्तोभस्य ऋगन्तरे निवृत्तिः । यथा, ऋगक्षराणामगीवित्वाभिष्टचिरेवं स्तोमाक्षराणामपति॥३४॥ सर्वातिदेशस्तु सामान्यालोकवधिकारः स्यात् ॥ ३५ ॥ सि. नेतदस्ति, स्तोमाना निवृत्तिरिति । सर्वातिदेशो भवति । ऋकस्तो- भस्वरकालाभ्यासविशिष्टाया गीते: सामशब्दो वाचकः । कथमवग- म्यते । तत्र प्रयोगात् । यदि स्वोभा निरन् , वत्कृतो विशेपो नोप- संगृहीतः स्यात् । तत्र शब्दो वाध्यत । तस्मात्स्तोभाः प्रदिश्वरन् । यत्ततम् , ऋक्शब्दायरसंबध्यमानाः स्नोमा अनर्थका भवेयुः । अत्र चूमः । कोकवत् । नानयंका भविष्यन्ति । तद्यथा लोके गायन रङ्गन्ध- तथा यत्रारा गीतिबन्यक्षराणि, तत्रापि सेव तेषा सस्कारिकाऽगन्तव्या । न तंत्रक- श्रुत्यं स्वयं वा कर्तव्यम् । एतदेव साम्नामृचं मति गुणभावस्य प्रयोजनम् ॥ ३३ ॥ [३४ ॥ ऋकुस्तीभस्वरकालाभ्यासापशिष्टाया गीते सामशब्दो वाचक इति-एतद- युफम् । गीति सामाख्या ' इत्युक्त्वात् । तस्मादन्यथा वय॑ते । यद्यपि स्तोमा न सामशब्दवाच्यास्तथाऽप्यतिदिश्यन्ते । कथम् । सामोपकारक मृगक्षराणाम् । तस्यो- १ नोपरभ्यते-पा०1३ सातिदेशो हि-~. ३ न तति-ऋक्शेपे, 'तानो यदक- मगि ' इति स्मृत्यरातमैकश्रुत्वं, अभ्ययनावगतं प्रैवर्य का न कर्तव्यमित्यर्थः । (भ. १ मा० १.१.३)।

·१७२८ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेने- [भ०९पा०२० ११] स्तुकानि पानि नाम प्रक्षिप्यन्ते, तानि गीतिकालगणनार्थानि, नार्थसं- वन्यायोचार्यन्ते । सुखं ाक्षरगीतिकाला परिच्छियते । स्टुदिहापि कालपरिच्छेदार्थानि स्तोभातराण्यनुवरनिति ॥ ३५ ॥ अन्वयं चापि दर्शयति ॥ ३६ ॥ अन्वपतवापि स्तोमान् दर्शयति । यत्राऽऽपिकानि पदानि निवर्त- ते, स्तोमा गेमाश्चानुयन्तीति। स्तोमा:-स्वोभा एव । गेझा-स्वराः। तस्मादपि स्तोमाः पदिश्यन्ते ॥ ३६ ।। निवृत्तिर्वाऽर्थलोपात् ॥ ३७॥ वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तवे । निकृचिः, अमिष्टपतीत्येवंजावीयकानां स्तोमानाम् । शीवकर्मा हान्द्रो वाक्पशेप उपलभ्यते । न तेनैवंजाबी- यका स्तोभा संबध्येरनिति । अन्वयासंबध्यन्ते लोकदिति यदकं, तत्परितव्यम् ॥ ३७॥ अन्वयो वाऽर्थवादः स्पात् ॥ ३८ ॥ अन्धीपूर्वा, एवंजावीयकाः स्तोभाः। न हि वयमिन्द्ररूपं प्रत्यक्षमुप- लभामहे । यच्च वाक्यशेषषचनं, सोऽर्थवादः ।। ३८ ॥ (स्तोमाना लक्षणाधिकरणम् ।। ११ ।।) [१३] अपिकं च विवर्ण च जैमिनिः स्तोभश- ब्दत्वात् ॥ ३९ ॥ सि. अय कः स्तोमो नाम, तस्य लक्षणं कर्तव्यम् । उच्यते । य ऋग- सरेभ्योऽपिकः, न च त सवर्णः स स्तोभी नाम । ईशे हि लौफि- का स्वोभशम्दसुपचरन्तीति । तपथा, देवदचेन सभायां पर मलपता बहुस्तीभं कपितमिति । यदर्थवचनेभ्योऽधिकं विवर्ण च, तदालोच्यैवं. वक्तारो भवन्ति । लक्षणकर्मणा मपोजनं न वक्तव्यम् । लक्षणकर्मणो हि तदेव प्रयोननं, यतिनो भविष्यतीति । किमर्थमुभयं सुनितम् । नवन्यवरत्पर्याप्तम् , अधिकमिति वा विवर्णमिति वेति । नेत्याहा भव- पर्वतो दृष्टेन साहाय्यं कुतः स्तोभा उपकुर्वन्ति । तदतिदेशे च यदि स्तोमा नाऽऽगच्छेयुस्तकृत उपकारोऽपि हीयेत । तस्मादतिदिश्यन्ते ॥ ३५ ॥ [ ३६ ॥ . ॥ १७ ॥३८॥ विनिवर्तते-पा.

·०९पा०२०१२] मीमांसादर्शने । १७२९ ति हि किंचिदधिक, न विवर्णम् । यथा, अभ्यासा, स्वादिः श्वाद्रिरिति । तया किंचिद्विवर्ण नाधिकम् । यथा, विकारः, ओ मा ई, इति । सा- दुभयं सूत्रपितम्यमिति ॥ ३९ ।। (प्राकृतमीह्यादिस्यानापन्नेषु नीवारादिपु नीह्यादिधर्माणामूहेनानुष्ठाना. धिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] धर्मस्यार्थकतत्वाव्यगुणविकारस्पतिक- मप्रतिषेधे चोदनानुबन्धः समवा- यात् ॥ ४० ॥ सि० वाजपेये श्रूयते । वार्हस्पत्यं चर नेवार समदशशराब निर्वपतीति । अस्ति च प्रकृती मीहिपु मोक्षणम् । तभीवारेपु भवति, न वेति संशया। वया, उद्गीथा वा एतहि वाग्भवति यहि पृष्ठया पडदः संविष्ठते, न बहू देव , नान्यं पृच्छेत्, नान्यस्मै पात् । संस्थिवे पहहे मध्वाशयेद घृतं वा-इति मध्यशने घृताशने च पडइधर्मा भवन्ति चा, न भव- न्तीति संशय: । तया, राजस्य श्रूयते, न चरुं नखावपूताना परि. त्य ग्रहे, इति । अस्ति प्रकृतावुलूखलमुसलयोः प्रोक्षणम् । भोक्षि. नाम्यामुलूखकमसलाभ्यामवह-तीति । तनखेषु भवति, न भवतीति संशयः। तथा चातुर्मास्येषु श्रूयते, परिथी पशुं नियुञ्जीतति । परिषी मपधर्माः कर्तव्या न फव्या इति संशयः । तया, न गिरा गिरवि ब्रूयायदि गिरा गिरेति यादात्मानं तदुद्दातोद्भिरेदरं कृत्वोनयमिति । इरापदे गिरापदधर्मा भवन्ति, न भव-वीति सशयः । किताबमासम् । बीमादिषुक्तर धर्मा, न नीवारादिषु । तस्माचेषु न भवेयुरिति । एवं प्राले मःनीवार,दिपु चोदनानुवन्या स्यात् । समपति हि . परम्पपूर्वप्रयुका धोति सितं, तथाऽपि कापित्या मिनोहलिदिनी वयधि- वस्मादभयामिति । एवं च भगक्षरेभ्योधिकने सति, कुगक्षरविलक्षण-वं स्तोमाना लक्ष- गमक भवति । भत्र च-गक्षरविवागत यदि, अर्थानामेयायकर्स विवक्ष्यते, तदाऽामिल धाय 'अमिष्टर' इत्यादिस्तोमेब यातिः । प्रकारान्तर च दुर्निवम् । मा स्तोमपद. पाच्यत्वप्रकार मानि मुक्तप्रसिदिविशेष्यत्वभव जोमवमिति सुक्वम् । वाच्यतावच्छेदक च स्तोभ. समखण्डोपाधिरिलाराम व व्यता दकानासतिरेत्यादिदोपान इति शेयम् | RRE. मिति-प्रथमप ६६तिपः। ३१ ·१७३० टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमैते [भ०९पा-२०१३] सेपु स माकतो धर्मः । प्रकृती तावदपूर्वप्रयुक्तोऽसौ, न ब्रीद्यादिपयुक्तः। पेनापूर्वस्य विशिष्टोऽयं साधनविशेषस्तप धो न ब्रीद्यादाविवि सम- विगतमेतत् । नीवारादयश्च श्रीवादिकार्यकारिण इत्यवगम्यते । नीवा- रस्य वषचौदना, नेवारयका कर्तव्य इति । स च नान्येन प्रकारेण नीवारो यागस्योपकरोति वर्जयित्वा चण्डलनिर्वृचिम् । स प्रत्यक्षेणा- घगम्यते श्रीहिकायें वर्तत इति । तस्माद्वीयिर्मा नीधारे भवे- युरिति। एवं, पढहनोपासीवेति चोदनायां सत्या यदा पडदः संविष्ठते, न पदइनोपास्यत इत्यर्थः । मधुवृताभ्यामशनेनोपासीवेति गम्पवे । यस्प . फरणेन कार्यापत्तिः प्रतिपाद्यते । सा च पञ्चधा भवति । वास्तवीं सा द्विविधा, प्रत्य- सानुमानाम्याम् । शब्दात्रेधा । स्वशब्दात्, प्रतिषेधेन स्वशब्दानुमान, संस्थया म. तिषेधानुमान, प्रतिषेवाच शब्दः । तत्र प्रत्यक्षात्तावत् — नेवारो मायस्पत्यश्वरः । मनु स्वशब्देव नीवारा प्रीहिकायें विनियुज्यन्ते । उच्यते । नीवारशब्दो नीवारान्वदति, तद्धितो विकार, देवता बार्हस्पत्यशब्दः, पशब्दो द्रव्यम् । कतरः कार्यापत्तिपरः । तस्मात्प्रत्यक्षेणात्र कार्यापतिः। नीहयः पुरोधासाख्यातिनिर्वृत्त्या यागार्थाः ।नीपारा अपि तनिवृत्त्या यागसाधनार्या एवं प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । तस्मादीहयो यथाऽप्वर्या इति धर्माप्रयुञ्जते तथा नापारा अपि । नखावप्ताना घरुः' इत्यवहननस्य तुपकणप्रिमोकं फलं दृष्ट्वाऽनुमान भवति, नूनमुलूखलमुसलका नखा वर्तन्त इति । 'परिधी पशु नियुञ्जन्ति इति स्वशब्देनैव यूपका परिचितते । न गिरागिरेति म्यात्' इति, गिरापदं प्रतिपेषन् तत्का लक्षयति । तत्र ललित इसपदविधिः । तच्च शब्दाहते न शक्यं विधातुम् । मत उच्यते मतिषेधात्स्वशब्दानुमानम् । लक्षणयों- अस्वशब्दः । 'उद्गीथा वा एतर्हि वाग्मति, यहि पृष्ठ्यः षडहः संविधते । इति -पा. सापर्शपूर्णमासप्रयुफोऽसौ- । २ भावचोदना-पा. । ३ मधुप्ताभ्यामु- पासात-पा.चन्द दति-स्वशब्दः कल्यत इत्यर्थः । तया च सत्कार्यकारिसरूपा स्थानापत्तिः पक्षधा भवति-प्रत्यक्षात्-अनुमानात-भुवस्सन्दात-प्रतिषेधानुमितस्तदात्-भभावे सिपन- मितप्रतिपकलितस्वशब्दादिति मूलतात्पर्य शेयम् । ५ लक्षणयेदिक-अत एव परिप्युदाहरणादस्स विशेषः । परिप्युदाहरणे हि स्वशब्द. श्रुतः । भन तु लक्षणया स्वशन्द इत्यर्पः ।

·[१०९पा०२०१२] मीमांसादर्शने । भावे यस्य निवृत्तिस्तत्तस्य स्थानेऽवगम्यते । पडहनिची मध्वशन घुवन् पडहकार्ये वदतीति गम्यते । तस्मात्पडयो व्रत नियमो वा मध्वशने भवतीति । यागाभावाचनिमिता ग्रहा न भवन्तेि । ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं बोनीय स्तोत्रमुपाफरोतीति ग्रहचमसाभावात्स्तोत्राभावः। स्तुतमनुशंसतीति स्वोत्राभावाच्छस्वाभावः । सपनाभावात्सवनीया न प्रवर्तन्ते, इत्येवमादि न प्रवर्तते । प्रतानि नियमाच मवर्तन्त इति । पश्चान्यदनलस, नखावतानामिति । नान्यथा नखावप्ता भवन्ति । पदि न तैस्तुपा विप्यन्ते, तस्मात्तुषविमोचने नखाः श्रुता इति गम्यते । अतबोलूखलमुसलधर्मः संवध्यन्त इति ! तथा, परिधिर्यपफायें वर्तत इति विस्पष्टमेव वचनं, परिधी पशु नियुञ्जीतति । तस्मात्तद्धर्मकः परिधि: स्यादिति । तथा, न गिरा गिरीवि यादरं कृत्वोद्यमिति नेता द्वावपि विधीयते-प्रतिपेघ इरा- पदं च । तया हि वाक्यं भिधेत । न चेरापदपमाप्तत्वादन्यते । प्रति- पेचे स्वनुवादः संभवति । यदा, इरापदं तदा व्यक्तं गिरापदं न भव. तीति । एफवाक्यरूपं च गम्यते । यस्मानिरापदस्यायं दोपस्तस्मादि. रापदं ब्यादिति । भिन्नवाक्यरूपे त्वाश्रीयमाणे भूयसी अदृष्टानुमान- संस्थया प्रतिषेधः । तेन सत्कार्यम् । तस्मिन्मध्यशनघृताशने । एमत्र लक्षित- लक्षणया स्वशब्दः। तदेवदयुक्तम् । कथम् । यदि मध्यशनघृताशने षडहकायें धर्तेयाता तपा फळसा. धके स्याताम् । तत्र ' द्वादशाहेन प्रजाकाम यागयेत् । इति वचन विरुध्येत । यागा होतेन फटे विधीयन्ते । ते च द्वादशतस्याविशिक्षा | मध्यशनघृताशने यामी । ताम्या फलपद्या चतुर्दशसहयोपजायते । राजस्यवदिति चेत् । तन्न । 'पद्मिशदहो पा एप यद्वादशाहः' इत्येवमादीनि लिङ्गानि विरुध्यैरन् । यदि चानयोस्तस्कार्या. पत्तिः स्यात्तथा सति पडहं निवर्तयेताम् । तत्रास्योत्पत्तिरनर्पिका स्यात् । लिङ्गविप्रः तिघस्तु स्थित एवं ! कर्तृसंस्कारकेऽवगम्यमाने कयं फलप्साधिके इत्यम्युपगम्यते । सर्व तदन्यास्यम् । तत्र वर्णयन्ति । द्वयमिहारित फलसाघनत्वं साधनत्वं च । तत्र न फलसापन- स्तोत्राभावादस्पामाव:--पारनियमन्ताति-पा. प्रविषेध इतिटस्पति पेपर-परहे। ।

·१७३२ टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेवे- [१०९पा०२०११ कल्पना स्यात् । न छात्मानं गिरदिति दोपो विधीयते । शरीरं गिरि तुमसंभवा । परमात्मन्यदोपः । वाक्यभेदस्तु स्थित एव । तस्मादि- रापदोधारणमिरापदस्य तत्फार्यापतिपदर्शनार्य, न गिरा गिरेवि कस्बो. द्वापेदिति । तस्माद्विरापदधर्मा इरापदे भवेयुरिति । सर्वत्र पर्यवसितम् । परिधावनन्तरा कथा वतिष्यते ।। ४० ॥ (परिधी यूपधर्माणामाक्षेर्पसमाधानाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [१३] नदुत्पत्तेस्तु निवृत्तिस्तन्छनत्वा- स्यात् ।। ४१ ॥ पू० घासुर्मास्येवान्नायते 1 मध्यमे पर्वणि परिघी पशुं निपुंजीतेति । तंत्रोक्त, युपीः परिधी फर्सच्या इति । तद्विपरिवर्तते । ने न कर्तव्य तदुत्प:-परिधेराहवनीयपरिघांनायोपत्ते पधर्मा निवरन् । संस्कृती हि तेऽपूर्वमयुक्तपशुबन्धनदारेणापूर्वं गच्छन्ति । तंत्र यद्वन्धनस्याड़- भूतमिति _तं तद्वन्धनार्थमेव द्रव्यमुत्पन्नम् । यच्चाऽऽहवनीयपरिचा- . स्वार्द्धमलामः । किंतु साधनत्वात् । तदप्ययुक्तम् । यद्यते पडहकार्य कुरुतः, ततस्तद्धः संबध्येयाता, यया नीवारा । न घेते पडहकार्ये वर्तत इत्युक्तमेव । सास्वाद्धमलामो न भवति । किं तर्हि । कार्यापत्त्या । तस्माद-पदुदाहरणमुदाहि- यते, · से प्रत्यामनेत् स्थानात् । इति द्रव्यविनाशाकर्मविनाश. । कर्मविनाशेन प्रतिषेधो लक्ष्यते । प्रतिषेधाच्च स्वशब्दः । अयमप्यस्मितधिकरणे नैव सिद्धान्तः । तस्मादेतत्सदशमन्यदुदाहरणं मृग्यम् ॥ ४० ॥ बन्तीति- न गिरा गिरैति ध्यादै कृत्वोगायेदिति-पा० । २ परिघावुत्तरा कया-पा० नियु- -पा-1 / साधनत्वादिति-मध्वनघताशनयोः पडहाइत्वेन ऋतुपकारकत्वात्सायनल. GIRLन पडहपर्माप्तिरीत केपिद्वर्णयन्तीत्यर्थ । ५ (अ.६ पा. ४ म... सु. ३०)। नैव सिद्धान्त इति-सानार्यद्रव्यना सानाय्यफलाथै वस्थाने परशरावयागो नैव विधीयते । सांनाव्यफलस्य पानाम्ययागेनैव सिद्धः साधना तानपैठत्वात् । न हि देव्यनाशे यागलो माण. मस्ति । हविरन्तरोत्पच्या, माज्येन पा समापनसभवात् । अतो द्रव्यविनाशप्रयुकवैगुण्यपरिहार खेन हानाम्यातयैव पञ्चधरावयागो विधीयत इति 'अनविधि निमितसंयोगात् ' इति सू- भेग सिधान्तितत्वादिसर्थे । ७ मुग्यमिति-तचोदाहरण " यदि सत्राय दीक्षिताना साम्यतिष्ठेरन्, सोममपमज्य विश्वजिता यजेत' 'यः समायाऽऽगुरते स विश्वमिता यजेत' इत्यादि खण्डदेवोकमनुस अयम्। - ·. म०९पा०२.१०] मीमांसादर्शने । नार्यमुत्पन्न, तस्मिन् पराङ्गाभते बन्धनं कृतं भवति । न तद्धर्माणां हरि भवितुमर्हति । न हि सप्र क्रियमाणाः पशोः कृता भवन्ति, न पा . फस्य । अपि च, सत्वरका परिधिरनुच्छ्यश्च यूपधः परिधित्वाद्धी- येत । युपायाज्यमानायेति च शब्द ऊद्येत । तत्रायं चापितः स्यात् । सस्मा परिषौ यूपधर्मा न स्युरिति ॥ ४१ ॥ आवेश्वरन् वाऽर्थवत्त्वात्संकारस्य तदर्थत्वात् ॥ ४२ ॥ सिं० आवश्यरन था यूपधर्माः परिधी। बन्धनोपकारसाधने दिविधीयन्ते । यी परायों धन्धनं नयति निष्पादयति, फरोत्यसौ वधनोपकारम् । अयं घ संस्कारो बन्धनं निष्पादयति, नदेयोत्पत्तिमतदर्थोत्पत्ति का नापेक्षते । स्मात्परिधी यूपधर्माः कर्तव्या इति । यदुक्तम् , अनुच्छ्यय संवकर परिधिरिति । अत्रोच्यते, ये परिधित्वाविरोधिनी यूपंधस्ति करिश्यन्ते, नविरुद्धा इति ॥ ४२ ॥ आख्या'चैवं तदावेशाद्विकृतौ स्यादपूर्वत्वात् ॥ ४ ॥ अय यदुक्तं, युपायाज्यमानायेति शब्द ऊहितव्यः स्यादिति । अ. प्रोच्यते । नोहितन्यो भविष्यति । धर्मावेशादाख्याऽपि यूप इति भाधि- यति । धर्मनिबद्धा हि स यथैव यूपे, तथा परियविपि भवितुमईति । तरमांनाहिष्यते यूपशन्द इति ॥ ४३ ॥ ( अभ्युदयेष्टी दधिपयसो प्रणीताधर्मानुछानाधिकरणम् ॥ १४ ॥ [१४] परार्थे न त्वर्थसामान्य संस्कारस्य तदर्थत्वात् ।। ४४ ॥ पू० वि वा एनं मजया पशुमिरर्पयति, वर्षयत्यस्य भ्रातृव्यू, यस्य इविनिमतं पुरस्वाचन्द्रमा अभ्देति स या तण्डुलाने विमलेन, मध्यमास्तानग्नये दाने पुरोडाशमाकपालं निर्दपेव । ये स्थविद्यार- सानिन्द्राय प्रदा दधचर, ये सादिष्टास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाये वृते परम् । ते चरं दधमित्येतेंदुदाहरणम् । तत्रीययर्थः स- पिंफ: । कि ते दनि प्रणीताधर्माः कसया उत ने फतध्या इति । [११॥ ४२ ॥ १६ ॥ १परापनाते सायन्त पाटोनिनुसारस्युपोलित । २ मध्यदिया-पा। । मंगमाः स्य-पा.१४येअंपा ·- टुष्टीकासहिसापरभाप्प समेते- १०९पा०१२०१५) कि प्राप्तम् । न फतच्या इचि । परार्थमेतत्पदानामिति, न प्रणीचा- यम् । दपि च तण्डुलविभागश्चैको भाग इन्द्राय प्रदाने दातव्या शृतं च तण्डुलविभागश्च विष्णवे शिपिविष्टाय । न श्रपणार्थ दघि पयो पा विधीयते । तत्र हि सप्तमीसंयोगोऽनुवाद एव । न प्रणीताकार्य विधीयते दधि पयो वा । तस्मात्मणीतीनां धर्मन संयुज्यते । न हि प्रणीतानां दनवार्थसामान्य किंचिदस्ति । तदर्घश्वायं संस्कारः श्रपण- द्वारका । तस्मान मणीताधर्माः पयसि दधनि वा भवेयुरिवि ॥ ४४ ॥ क्रियेरन् वाऽर्थनिर्वृत्तेः ॥ ४५ ॥ सि. न चैतदस्ति, प्रणीताधर्मा दघिपयसोर्न कर्तव्या इति । अपणसापने हि ते विधीयन्ते, न थपणार्यमुत्पन्न द्रव्यै । येनार्यों निवर्तेत । तत्र तेऽपूर्वपयुक्तत्वात्कियन्ते । क्रियते च दधिपयोभ्यां श्रपणम् । तस्माच. दः संयोगः स्यात् ॥ ४५ ॥ (वृहदपतरधर्माणा व्यवस्थया तत्तासामगानकालेऽनुष्ठानाधिकरणम् ॥ १५॥) [१५] एकार्थत्वादविवागः स्यात् ॥ ४६ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे समामनन्ति, वृहत्पृष्ठं भवति, रयंतरं पृष्ठं भवतीति । व्यक्तो हि वृहद्रयंतरयोर्विकल्पः। यस्मिन् कार्य रयंवर मवर्तते, वस्मि- मेव कायें हर पृष्ठसिद्धिद्वारेण धर्मा विहिताः । तस्माद्बुद्धर्मा रथ- सरपर्मायोभयत्र कर्तव्या इति । वृद्ग्रहणं रथंतरमहणं च लक्षपाय भविध्याति ॥ ४६॥ निर्दशाहा व्यवतिष्ठेरन् ॥ ४७ ॥ सि. . पृष्ठशब्दः स्तुतेरमिधाता । सा चारात्युक्तम् । तस्माद्वचनाद्विकपः । वृहद्वा पृठ, रयंतर या' इति । तत्र स्तुतिरदृष्टाय, साम, ऋगक्षमिव्यक्त्या रोपकार । तस्माये साभ्युपनिषदा धर्मा उर्भयस्यादयस्तेपामुमयन संबन्धो न व्यवस्था । यथा नीहिसंबद्धं प्रोक्षणं न नीहिप्वेवावतिष्ठते, एवमिहापि ॥ ४६॥ नपेक्षताका- 1-पा.१२ प्रणीताधमैं:-पा-३ उक्तमिति-स्तुतशबाधिकरण इति , ·. [सं०९पा०२०१५] मौमासादर्शने । १७३५ निर्देशाद्वा, रयंवरे रथंतरधर्माः कर्तव्याः । नोच्वेगें, न च वक. वद्गेयम् । रयंतरे मस्तूयमाने संमीलये, स्वदृशं मविवीतेत्येवमा- दयः । वृहद्धर्माच, वृहति उच्चैर्गय, बृहति गीर्यमाने समुद्रं मनसा ध्यायेदित्येवमादयः । एवं निर्देशोऽर्थवान भविष्यति । इतरथा रथ- तरग्रहणं च वहद्ग्रहणं च मदर्शनार्थ स्यात् । तथा लक्षणा भवेत् । न च श्रुतिसंभवे लक्षणा न्याय्या । यदुच्यते, अर्थकत्वाबृहद्रयं. वरयोरिति । सत्यमेकोऽयः पृष्ठसिद्धिः । एतदप्यस्ति । अन्यथा वृहता साध्या ते पृष्ठम् । अन्यथा स्यंतरेणेति । यया पर्वणि विभज्यमाने द्वावप्यु. पायो । यथा, द्वौ पुरुषावन्तयोहीत्वाऽऽकर्षतः । यद्वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण छेदनम् । तत्र यच्छत्रस्य तीक्ष्णीकरण द्रव्यं तच्छेदनाभ्युपाये संब- ध्यते, नाऽऽफर्पणाभ्युपाये वपन्नेऽपि । एवं बृहदा रथंतरे वदा- पन्ने भवेयुवी न वेति जायते विचारणा । तत्र निर्देशसामादिदपव- गच्छामः । अन्यथा वृहत्साधयति । अन्यथा रयंतरमिति । प्रत्यक्ष खल्वप्पन्यदुपलभामहे । रयंतरं शादिकां संस्तुति कुर्वत् पृष्ठं साप. Phy अन्यथा वृहता साध्यते पृष्ठमन्यया रयंतरेणेति । नम्वेवं मुक्ता मोहियष- योरपि धर्मव्यवस्थेत्युकं भवति । अन्यथा नाहया साधयन्त्यन्यथा वा यवा इति । उच्यते । बोहयस्तण्डुलनियुत्ति कुर्वन्ति । ततः विधानि, तेभ्यः पुरोडाशा- धागो, पामादपूर । यध्धेतत्तुस्यं स । किमतः । एतदतो भवति । श्रीहिपक. योरत्पन्तदृष्टापत्वान्नापूर्वभेदः । तस्मादपूर्व यागसाधनद्वारेण धर्मामिलाप । उभी च भीहिपको यागसाधनम् । ॥ उमपत्र धर्माः । नास्ति व्यवस्था । नीहिस्पानीय साम, प्रोक्षणस्थानीया उच्चैर्गेयत्वादयः । तत्र यद्यपि साम होपकार, तपाऽपि यस्योपकारि (तनिवर्तकम् । ते व ती भेदेन चोदिते । अापत्वाच तयोरपूर्णमदः । अपूर्वप्रयुक्ताम्य धर्माः। नन्वेकस्मिन्नेवा द्वे अपि स्तुती चोयते । एकार्यवाघ तयोपिकलो ग्राहियक्योरिख । तस्मान व्यवस्था । उच्यते । न निष्पन्नमपूर्वमास्ते, यते चोयते । किस्थाम्यामेवापूर्व मन्यते । संत्रादृष्टावतुत्योः, यदेव शादिकपा मन्यते तदेव चिशदिकति कुत एतत् । स्तूयमाने-पा० । विनितस्थाने 'तटमानितकम् ' इति पाठ मावश्यकः!

·१७ टुष्टीफासहितशावरमाप्यसमै- [अ०९पा०२१-१t1 यति । वृहत् विवादिकाम् । तस्माद्रपंतरधर्माः शादिकायां स्तुती निषदा संवरे मात्पपाने भवपुर्न वृहति । वृहद्धर्मा अपि चित्रादि- कायां स्तुती निघद्धा वृहति भवेयुः, न स्यंतरे । तामाद्यवस्था धर्ना णामिति ॥४७॥ (करपंतरेऽविरुद्धानां बृहदयंतरधर्माणां समुच्चयाधिकरणम् ॥ १६ ॥) [१६] अमालते तद्विकाराद्विरोषादयवनिष्ठेरन् ॥ ४८ ॥सि. भस्ति पैश्यस्तोमः, वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेतेति । तत्रेदमानायते, फएवरतरं पृष्ठं भवतीति । तमायमर्थः सांचयिकः । मिकवरयंतरे - पारस्य, रयतरस्य वृहतो वा धर्माः कर्तव्या उतीभयोरपीति । कि माप्तम् । अन्यवरस्पेति । कुतः । एवं धक्तम् । रवंतरस्य रायतरा भ- तरसचित्रादिका यथा सापयति, येन साधनेनोपगृहीता । श्रादिकाऽपि से: साध. वियतीति नास्त्येवत । अत एव वचनाद्विकसा । अनेक.च्यात् । तस्मायथा, अयशानामपूर्वमेदाम्यवस्था, एवमिहापि । महियको न साक्षादपूर्वस्य साधकी। यागादपूर्वम् । स चाऽऽग्नेयादिभिरुत्पादितो नोहियववाक्ययोपविधानायान्यते ।- न या यागोत्पतिः क्रियते । येन यागभेदोऽपूर्वभेदृश्व स्पात् । तस्मात्रा- पूर्भस्थ मिलवायुका व्यवस्था । अन्य स्वाहुः । यद्यपि साम योपकार, स्तोभावोपकारिणः । तस्मारस्तो- मप्युका उर्गेषत्वादृषः । अतो व्यवस्मा । तथा च वक्ष्यति । 'सानापि इएम- दृष्टं च क्रियते ' इति । तयुक्तम् । तरशब्दः स्तोमलसणार्यः स्यात् । अपि च स्तोमाश्योच्चगेयस्वा- दथ्य सास्ति गुणभूताः । गुणाना च परार्थवादसंबन्ध इत्युक्तम् । अरुणान्यायोऽ. मिजास्ति, स्तोमानापुस्तादीनां च निकाशवात् । यत्तु - सानाऽपि महार चमिगलामिव्यक्त्या दृट, येन पुनरदृष्टार्थी स्तुतिमूत्पादयति सेनाम् - सका साधयतीर-सापूर्वमिस्र्थः । ३ अयशानामिति- पयसा मैनावरुन धागानि निमन्वितम् ' इत्यादाविति शेषः । ३ वतावि-कन्तरिताधिकरणे भाष्यकार इति शेषः। पारशद इति-पतो प्रनयमाने ' इत्यादिविधाविति शेषः ।५ इत्युकामति-(भ.। पा.म. ११ स. १३ ) इत्यति शेषः । ६ भाग्याय इति-(भ.पा. १३.६ स. १९) अनल इति शेषः।

·०९पा०२२०१७ मीमांसादर्शने । १७३७ वन्ति । वृहतो वृहदः । निर्देश मामीदिति । तद्विशेषेऽनुज्यमाने यांबदुक्तं तावत्माप्तमिति । तस्मादन्यतरस्य धर्माः कर्वव्या इति । एवं प्राप्ते, बूमः । अपाकने कण्वस्यंतरे तद्वि कागद । यस्मात्कण्य. रयंतरमुभयो। कार्ये वर्तते, तस्मादुभयधर्माल्लभेन । न हि विकृती निर्देशोऽस्ति, यया प्रकृती । अर्थापतित इह धर्मा भवन्ति, न चोदकेन ! कण्वरयंतरमुभयोरापन्नम् । तस्मादुभयधर्मालँभेत । ये तु विरुद्धा धर्माः, तयथा, उच्चर्गेयं बलबद्यमित्येवंजातीयका विरोधाव्यवतिष्ठेरन् । अविरुद्धपु समुच्चयः ॥४८॥ ( बृहद्रयंतरोभयसामके ऋतौ रथंतरादिधर्माणा प्रकृतिवद्धयवस्थाधिकरणम् ॥१७॥) १७ ] उभयसाम्नि पैवमेकार्थापत्तेः ॥४९॥ पू० सन्त्युभयसामानः क्रतवः । संसब उभे कुर्यात , गोसव समे कु- याद । अपवितावप्पकाई उभे वृहद्रयंतरे कुर्यादिति श्रूयते । सन्ति तु मकती वृहद्धर्मा रयंतरधर्माय । त इह चोदकेन पाप्यन्ते । तत्र संशया । किमुभयसाम्नि, उभयधर्माः कर्तव्या अयवहापि तयैव व्य- चतिष्ठरनिति । कि प्राप्तम् । उभयसाम्नि चर्व पात् । यथा कण्वस्थ. तरे । उभे यत्र सामनी पृष्ठकार्य वर्तते, नकम् । तस्माकमाल- भेत ( उभे ात्र संहते, उभे धर्म: संयुज्षेपाताम् । उभे हि ते संहते, एकार्थापत्तेः पृष्ठकायें व इति ॥ ४९ ॥ स्वार्थत्वावा व्यवस्था स्यात्प्रतिवत् ॥ ५० ॥ सि. वायदा पसं व्यावयति । न तदस्ति बृहदयनरयोः संहवयो- द्वेषा कर्मणा माति:, चोदकेन कार्यापत्त्या च । कम्वरयंतरं चोभयोः कार्या- पनम् । अत उपवधर्मग्राहकम् । अर्धापतित इह वर्मा भवन्ति, न चोदके- नेति कार्यापतिमाह। तदेतदयकम् । कथम् । वृहद्रवंतरयोरलियोमे समुचयः । किमतः । एतदतो भवति, यद्यमियोमस्य बृहदपतरे पृष्ठसाधनलेनावगते, तथाऽपि त्याकलिसकरवाद- कस्य परयंतरमापद्यते । एवं चोदकस्यव धर्मा-ग्रहीप्यतीति [...] ৪ যুবণা মুর—যা ঘাতশঘৰীবিমাই—চার্যবিবাগী पतिमाहेपर्य। ..

·૨૭૨૮ टुप्टीकासहितशावरमाप्पसमते- [अ०९पा०२०१८) उभये धर्माः फर्तव्या इति । रयंतरे रथंतरधर्मा वृहति वृहद्धर्माः । कृतः । स्वार्थत्वादर्माणाम् । स्यंतरधर्मा रयंवरार्याः, वृहद्धर्मा वृहदर्याः । साम्नोथैवे धर्माः, न पृष्ठस्य । तच साप प्रयुज्यते रयंतरं वृहदा । रयं. वरै प्रयुज्यमाने सद्धर्माः प्रयोक्तव्याः। वृहत्पपि प्रयुज्यमाने वृहदर्माः। सामप्रयुक्ता एवं धर्माः । साम्नाऽपि हि दृष्टमदृष्टं च क्रियते । तस्मा- सामापि धर्ममयोजने समर्थम् । अतो व्यवस्था धर्माण प्रकृतिवन् । तया प्रकृती रयंवरे प्रयुज्यमाने तदङ्ग प्रयुज्यते । वृहति तदङ्गम् । एव. मिहापीति ॥ ५० ॥ (पार्वणहीमयोपिकृतावननिदेशाधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] पार्वणहोमयोस्वप्रवृत्तिः समुदायार्थसंयो- गाचदशीज्या हि ॥ ५१ । सि. स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्रेदं समापनन्ति । वेण पार्वणो जुहोतीति । सौर्यादिषु वैकवेपु कर्मस भवति संदेहः । कि तेपु पार्वणहोमो कर्तव्यो, न वेति । तत इदं तावत्परीक्ष्यम् । । कालाभीज्या पार्षणहोमी, उद समुदायाभीज्येति । कालाभीज्यायां तयोः प्रातः । समुदायाभीज्याया- मप्रतिः । कुतः संशयः । उभयत्र मसिद्धेः । उभयत्र हि पर्वशब्दो लोके प्रसिद्धः । काले समुदाय च, आ हिमवत आ च कुमारीभ्यः । कि तावत्माप्तम् । कालाभीज्येति । वचः कालगता प्रसिद्धिपदिश्यते । एवं माझे, मः । पार्षणयोषकतेषु कर्मस्वमचिः । कृता । समुदा- पार्थसंयोगात् । ततः समुदाये मसिदिव्यपदिश्यते । काले प्रसिदि परि- हरिष्याम इति । अता समुदायबाचित्वापर्वशब्दस्य समुदायस्याभियष्ट- ध्यत्वाद्वकतेष्वचिरिति ।। ५१ ॥ छानुवादेन कण्वरयंतरविधिः । यत्पृठं तत्कण्वरयंतरमिति । वृहदयंतरे च न पृष्ठानुवादेन विधीयते । चोदकेन विलेन पाप्नुवती वचनेन समुच्चीयते । तस्मा- घयाप्राप्ठे प्रयोक्तव्ये । यद्यपि च पृष्ठशब्दो नोचारिता पाऽपि पृष्ठसापने प्रकृती इष्ट इति विकृतावपि पृष्ठप्साघने एव भवतः । नान्यस्मिन्देशे प्रयोकव्ये इति ॥१०॥ [११॥ । - am १" उभे बृदयंतरे भवतः' इलादौ पृष्ठानुवादैन सामयं वृण्वरयंवरवद्विधीयते । तया च पायतरस्य कार्य पृष्ठस्ना तदुभान्या साध्यते । एवं बृहत्कार्यमपि । अतः कार्यप्रयुता धर्माः कन्वरयंवरवदेवोमयत्रोभये स्युरिसवं पूर्वपक्षे प्राप्ते सिन्तमाह-पृष्टानुपादेनेति ।

·[१०९पा०२०१८] मीमांसादर्शने । १७३९ कालस्येति चेत् ॥ ५२॥ इति चेत्पश्यसि, कालस्य पशब्दो वाचकः। तस्मात्कालाभोज्पति। तत्परिहतव्यम् । आभापान्तं सूत्रम् ॥ ५२।। प्रकरणेन विशेष्यते-- नामकरणत्वात् ॥ ५३ ।। नास्ति कालस्य प्रकरणम् । अस्ति तु समुदायस्य । तस्मात्मकरणेन विशेषण समुदायवाची गृह्यते, न कालवाची । अवाऽऽह । न मकर- णेन शक्यते पर्वशब्दस्य कालवाचिता वाधितुम् । दुर्बलं हि लिङ्गास- करणम् । उच्यते । नायमुभयत्र पर्वशब्दो चर्तते । यदि कालवचना, तत्संबन्धात्समुदाये गम्यते । यदि वा समुदायवचनः, तत्संवन्धारकाले। अन्यतरवचनो युक्तो नोभयवचनः । तत्र समुदायवचने कल्प्यमाने • प्रकरणमनुगृहीतं भवति । अपि च, पृणातेः पर्वशब्दः । पृणातिश्च दाने प्रसिद्धः। दानानि च समुदायाः। तस्मात्समुदायाभीज्या। एवं शब्दावय- घप्रसिद्धिरनुगृहीता भवतीति । तस्माद्वकतेपु पाणयोरप्रवृत्तिः ॥५३॥ मन्त्रवर्णाच ॥ ५४॥ मन्त्रवर्णाच फलवदनुवादो भविष्यति । ऋषभं वाजिनं वयं पूर्ण- मासं यजामहे । अमावास्या सुभगा सुशेवा, इसि च । तस्मादपि समु. दायाज्यिति ॥ ५४॥ तदक्षावेऽभिवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ नेतदस्ति, यदुक्तं वैकतेम्वचिरिति । तदभावेऽपि यद्यपि समु- दायवचनोऽयम् । न च कृतेप्ययमस्ति समुदायः। तथाऽपि पार्वणहो- मो भवेतामेव । कुतः । अन्या एवंशब्दिका देवता भविष्यन्ति । समु. दायो वाऽसनिहितोऽपि यक्ष्यते, सौर्यायुपकारार्थन । यया, अनिमम आवह-इति । संनिहिवोऽसंनिहितो वाऽनिर्यागार्थेनाऽऽवाद्यते । एव- मिहापीति ॥ ५५॥ नाऽऽधिकारिकत्वात् ।। ५६ ॥ नेतदेवम् । आधिकारिफ हीदं वचनम् । अधिकारे भपं, यस्या- ॥१२॥ १३ ॥ ५४॥ ११ ॥ परेन-पा-११ मवति-पा०।३ भविष्यनि-पा।

·- :१७४० टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेते- [अ०९पा०२३०१९) धिकारस्तस्य गुणं विधातीति । आग्नेयादीनां चाधिकारः । ते चात्र देवताः । तेषां होमो देवतार्यः । एवं यत्र सा देवता नास्ति, तत्र त. दयों होमों न करिष्यते। तस्मात्पार्वणोमयाँकतेभ्यो निचिः ॥५६॥ (पार्वणहोमयोरन्यतरस्यैव तत्व समुदायोपकारकस्य दर्शपूर्णमासयोरनु. पानाधिकरणम् ॥ १९ ॥) [१९] उभयोरविशेषात् ॥ ५७ ॥ पू० इदमिदानी संदिह्यते । किमुभी होमो पौर्णमास्याममावास्यायां च, उत पौर्णमासीहोमः पौर्णमास्याम, अमावास्याहीमोऽमावास्यायामिति । फैि प्राप्तम् । उभावप्युभयत्र । कुचः । उभयोहि मकरण उभा. वन्याम्नातौ । तस्मादुभयत्र भवितुमईसः ॥ ५७ ॥ यदीज्या वा तद्विपयौ ।। ५८ ॥ सि. .. किमुभी होमी पौर्णमास्याममायास्यायां चेत्येतदयुक्तम् । यदा समुदायस्य संस्कारको होमाववगतो तदा य. पौर्णमासीलिगः स पौर्णमास्यामेव प्राप्नोति । इत- रोऽपि तयेति, नास्त्यनियमः । तस्मादन्यथा वर्ण्यते । प्रयोजनौ एते। यदि पर्वशब्दः कालवचनस्तथा सति कालस्यासंस्कार्यत्वादारादुपकारको स्याताम् । क. थम् । यद्यपि कालस्य कर्माहताऽवगम्यते, तथाऽपि सकृदेव वेदिते कर्म प्रस्त्यते । न तस्य भूयो भूयः स्मृत्या प्रयोजनम् । यथाऽन्यान्यङ्गानि भूयो भूयः स्मारकमपे- क्षन्ते, नेवं काल | तमाफालवचने पर्वशब्देऽदृष्टायों होमो प्राप्नुतः । मत माह-कालाभीज्याया विकृतिषु प्रवृत्तिरिति । न च प्रकरणादुत्कृप्य कालस्य सं- स्कारको रुप्यते । फलकल्पनामयात् । तस्माद्यदि कालवचनः पर्वशब्दस्तथा स- त्यारादुपकारकैकत्यान लिई व्यवस्था करोति । अत आह- उमयोरविशेषात् ' इति । समुदायवाचकत्वेन तस्य संस्कार्थत्वाद्भवति व्यवस्था करणे लिङ्गम् । अत आह- 'पदमीज्या या तद्विपयो ' इति ॥ १७ ॥ - १ प्रयोजनसूत्रे इति-'उभयोरविशेषात् " यदभाज्या घा तद्विपयो ' इति सूत्रद्वयं नरधि- करणान्तरपर, किंतु पूर्वाधिकरणप्रयोजनपरमित्यर्थ । २ भवाम्यत इदि-तथा च पंक्शन्दस्य कालवाचित्वेऽपि काटस्य कर्मागतयोपयोगात, तस्य च ' देशकाले कार्य इत्यादिस्मृतियलेन फांदो उस्मृतस्यापि पुनर कालिकत्वसंभावनानिमित्तकाश्रद्धापरिहारार्थ कर्मपदेव स्मरणोपपत्ते: 'सामायिकत्वलाभाय युफमेव कालसंस्कारकत्वमिति पथमारादुपकारकरवमिति आकाशयः । .

·[अ०९पा०२०२० मीमांसादर्शने । चाशब्दः पक्ष यावर्तयति । नैतदस्ति, उभययुभयति । यदभाज्या, स सत्र भवेत् । तस्य हि स उपकारकः । अनुपकारक इतरस्य । न चानुपकारकः कर्तव्यः । समुदायप्रधानावत्र होमावित्युक्तम् । तस्माद्य. दभाज्या, तद्विषयौ भवतामिति ।। ५८ ॥ (समिदादिपदानां नामधेयत्वेन प्रयानानामारादुपकारकत्वाधि- करणम् ॥ २० ॥ [२०] प्रयाजेऽपीति चेत् ॥ ५९ ॥ पू. दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजा आम्नाता:-समिधो यजति, तनूनपास यजवि, इटो यजति, पहिर्यजति, स्वाहाकारं यजतीति । चत्र संपाय: क्रियते । किं समिधो यजतीत्यादिशब्दैः समिदादयो देवताविशेषा विधीयन्ते, एतान्समिदादीन् यजतीवि । किंवा न प्रकृतैः समिदा- दिभिः संघन्ध उपादीयते, एवंशब्दिका देवता न प्रकृत्तावुपदिश्यन्त इति । किं तावत्माप्तम् । प्रकृतानां समिदादीनां यागो विधीयते । समि. दादयश्च देवता वाक्यसंबन्धादिति । एवं प्रकृतेः समिदादिभिः संबन्धे क्रियमाणे प्रफरणानुग्रहो भविष्यति । तस्मात्पयाजेऽपि प्रकृता देवता अपितुमईतीति । देवतामाधान्यं च यथा पाणहोम इति ॥ ५९॥ नाचोदितत्वात् ॥ ६० ॥ सि०. नैतदेवम् । नात्र समिदादयश्चोधन्ते देवतात्वेन । कुतः। द्वितीया. निर्देशात् । तद्धितनिर्देशेन वा देवता चौधते, चतुर्यन्तनिर्देशन का। व हि वादये गम्यते । तादय च सति देवता भवति । न देवता नाम जात्या फाचित् । सेव कस्यचिद्रूपस्य देवता, सैव नान्यस्य । यस्य यो मति तादयः सा तस्य देवता । द्वितीया दीप्सिततमे फारके भवति । वष न द्रव्यस्य तादयं गम्यने । यस्मान द्वितीयान्तेन देवता. विधानम् । अप्राऽऽह । वादय फल्पयिष्यामः । यथा, विष्णुं याति, वरुणं राजनीति । अत्र न विष्णुबरुणो वा यागः । नापि यागादर्थान्तरं, या- [१९॥ ५९॥ अन सिद्धान्ने ग्रन्यः । विष्णुं यजात, ' वरणं पजति' इति परिचोदना । भयोच्यते । पायान्तरेण वैष्णवयागो विहितः । तस्यायमनुवादः । यदि वा पाग ·१७४२ दुप्टीकासहितंशापरभाष्यसमैसे- [भ०९पा०३१०] गस्य कारकं यदीप्सितं, तद्वितीययाऽभिधीयते । तेन सत्र करप्यते तादर्थ्यम् । शम्दान्तरेण वा विहितं गम्पते । इह तु न शब्दान्तरविहि- सम् । न चैवं शक्यं परिकल्पयितुम् । न च पागस्य फारफत्वेन संम. पति । समिदादिशब्दकत्वात्तु यजीना समिदादयः शब्दा वाचका उ. पपधन्ते । क्रियायां चीप्सतायामिप्यते द्वितीया । यथा पार्फ पचतीति । सस्मात , समिधो यजतीत्ययमर्थः, समिद्यजिः कर्तव्य इति । यदा घ यानि प्रत्युनुष्ठानं चोयते, तदा यनिरुपदिष्टो भवति । यदि पुन- रत्र देवतापदिश्येत, उपदिष्टे यजो देवतोपदिश्येत । तत्रोपदिष्टोपदेशे घाक्यं भियत । तस्मान्न देवतोपदेशः । यदा न देवतोपदेशस्तदा मा. नवर्णिको देववाविधिः । तदा चोपादेयत्वादेवंशब्दिका देवतायोद्यन्ते । तस्मान्मान्त्रवर्णिको देवताविधिः॥ ६० ॥ इति श्रीशवरस्वामिकृते मीमांसाभाष्ये नवपाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। अय नवमेऽध्याये तृतीयः पादः ।। (सौर्यादिविकृतावतिदिष्टमन्त्रे वैकृतद्रव्यादिवाचकपदोहाधिकरणम् ॥ १ ॥) [१] प्रकृतौ यथोत्पत्तिवचनमर्थानां तथोत्तरस्यां तती तत्प्रकृतित्वादर्थे चाकार्यत्वात् ॥ १॥ सि. बैंकृतानि फर्माण्युदाहरणम् । सौर्य चकै निर्वपेटमवर्चसफाम इति । एवात्र विधीयते । तस्य प्रकरणसंनिधिम्यां मान्नवर्णिको विष्णुः प्रायः । तस्या. यमनुवादी यागस्तुत्यर्थः । न चात्र नामधेयं विष्णुः । द्वितीयान्तस्य यनतिसामाना- धिकरण्यामावात् । प्रयानेष्वपि च मान्नवर्णिको देवताविधिः । भग्निसमिदादिश्चवमेषा- नद्यते । संजालमा वा । यद्यपि सामानाधिकरण्यमस्ति । न च सा मेदिका, किस्व. भ्यास एव भेदकः । तदुकं द्वितीये ॥ १० ॥ ' इति श्रीमदृकुमारिलविरचितायां मीमांसामाध्यस्याख्यायां टुप्टीकायो नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। मानविषय इदानीमहश्चिन्त्यते । स च पटगः । यद्यस्यपरा मानाः, मुख्यार्था- १ द्वितीये-इति । (भ. २ पा० २ म. २ स. २) मति शेपः ।

·१७४३ [अ०९पा०३म.१] मीमांसादर्शने ऐन्द्राग्नकादशकपालं नित्मनाकाम इति । चित्रया यजेत पशुकाम इति । वैश्वदेवी सांग्रहणी निर्वद्यामकाम इति । अस्ति तु मतो नि- पिमन्त्रः अनये जुष्टं निपामीति । तथा, इन्द्राय मरुत्वते नेवारमेका- दशकपालं निर्षपदिति । अस्ति तु प्रकृती ब्रीहिलिङ्गो मन्त्रा, स्योनं ते सदन कणोमि घृतस्य पारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ प्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इति । वचैतच विकृती चोदकपात संदिह्यते । किमविकारेण प्रयोक्तव्यमुतोहेनेति । किं प्राप्त । अधिका- रेणेति । वथा, आर्षमनुगृह्यते । यत्मकृती कर्तव्यं, तद्विकताविति । प्रकृती चामिव्रीहिशब्दो प्रयुक्तो। तस्मादिकतावपि तावेच प्रयोक्तव्या-" - विति। . एवं मासे, घूमः । सत्यं, प्रकृती यथोपति वचनमर्यानां कृतं मन्त्रे, तोचरस्यामपि तचौ विकतो तेनैव मन्त्रेण वचनं कर्तव्यम् । तस्कृतिस्वात् । तथा माप्त इदमुच्यते । नैतदेवम् । अथें चाकार्यत्वा- दिति। एजावया, अमिव्रीहिशब्दो सूर्य नीवारं च नाभिदब्याताम् । च- . . । भिधायिनश्च, अपूर्वप्रयुक्ताश्च धर्माः प्रकृती, समवेतार्थाभिधायिनोऽपरायश्चि । यदि योच्यते देवता विकृतिरिति । तयोहोऽप्यष्टविधः । कचिःप्रकृतिरूह्यते । यथा, सूर्यायति । कचिलिङ्गमूह्यते । यथा, वसुरति रुद्रोऽसीति । ( साङ्गे) कधिच. नमूहते । यथा प्राजापत्ये, छागान मति । कचित्प्रकृतिश्च लिङ्गं च, अदित्य जुष्ट. मिति । क्वचित्प्रकृतिवचने, विश्वेभ्यो देवेभ्य इति । कचिल्लिङ्गवचने, प्राभ्योऽग्नि- मिति । कचित्रयाणामपि । यों घृतप्रोक्षणे, घृत देव शुद्धमति । कचिदम्यासः, एकधैकति यथा । प्रकृत्यूहस्तत्र प्रथमे पादे प्रायेण चिन्तितः । इदानी वचनोह- श्चिन्त्यते । ननु च ' फलदेवतयोश्च ' इत्येवमादिना गतार्थमेतत् । उच्यते । यत्तत्र नाऽऽशङ्कितं तदाशक्यते । चोदको द्विविधः । शब्दचो- दकोऽर्थचोदकश्च । तत्र सौर्य चळं निपेत् । इति विध्यादिवाक्यं विध्यन्तवाक्य- निराकाक्षी क्रियते । वाक्यसामान्पाच प्रयानादिवाक्यानामतिदेशः । एवं मन्त्रवा- क्यानामपीति पूर्वः पक्षः । उपकारापेक्षया तु सिद्धान्तः । अर्थचोदकस्येन स - १ अर्थेऽकार्यत्वात्-~-पा० । ३ त्रयाणा-प्रतिलिद्रवचनानामूह इत्यर्थः । ३ यथेति- प्रकृती 'आपो देवीः शुद्धाः स्थ' इति प्रोक्षग्यमिमर्शनार्थो मन्नः'। या विकृती 'पूतं प्रोक्षगन्' इति विहित, तत्र 'घृत देव शुद्धमाझे' इत्येवं सर्वोध जयत इत्यर्थः। (R• . पा. ३.।

·१७४४ टुष्टीकासहिवशावरभाष्यसमेटे- [सं०९पा.६.२] शब्दोऽत्र तुशब्दस्पायें । मन्त्राणां चार्यवचन कार्य, न स्वरूपम् । स्व- रूपे घट फरपयितव्यम् । अर्थवचनेन दृष्ट उपकारी। तस्मादहिस- ध्याविति ॥ १॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २ ॥ लिङ्ग खस्वप्पस्मिन्न भवति । न माता वर्धते न पिता न भ्राता न सखा, इति । प्रत्यक्षं भ्रातरं सखायं च वर्षमान पश्यामः। अतो नार्यद्धिमतिषेधसंवादोऽयम् । शम्ददिमविपेधस्तु---न भ्रातृशब्दो वर्धते, न सखिशब्द इति । का च तयोईदिः । वर्णान्तरोपजननम् । सा, एकस्मिन भ्रावेति, दयोधीतराविति । एतदुक्तं भवति । न भ्रातृ- शब्द ऊह्य ते, न सखिशब्दवेति । अतोऽवगम्यते, अन्य जयन्त इति । यथा, न भवन्तः समानं गच्छन्ति, न भवन्तः प्रेक्षका भवन्तीत्युक्ते नूनमन्ये गच्छन्तीति गम्यते । एवभिदापि, न भ्रावोह्यते, न सखा, इत्युक्ते नूनमन्य ऊद्वान्त इति लिङ्गदर्शनम् ॥ २॥ ( मौद्रे चरी प्राकृतमाहःस्तरणमन्ने हरितपदस्थाने रपदोहाधिकरणम् ॥२) स्थित तावदपर्यवसितमेवान्तरा चिन्तान्तरं वतिष्यते- [२] जातिनैमित्तिकं यथास्थानम् ॥ ३ ॥ सि. इदमामनन्ति । मौद्रं च निर्वपरिछपे श्रीकाम इति । तद विधी- यो । पौण्डरीकाणि वहींषि भवन्तीति । अस्ति प्रकृती मन्त्रः । स्तृणीत चर्हिः परिधच वेदि जामि मा हिंसीरमपा शयाना । दर्भः स्तृणीत हरितः सुपर्णनिष्का इमे यजमानस्य अध्न इति । इह चोदकेन प्रातः । अदभरिति जातिशब्दः । इरिवरिति नैमितिको 'गुणशब्दः । तत्र संशयः । कि जाविशब्द ऊहितव्यः नमितिकोऽधिकारण प्रपोक्तम्प उतोभावपि यथास्थानमहिन्यो, जापिशब्दः स्तरणे, नमित्तिकः स्वर- णसाधने द्रव्य इति। तत एवं तावत्परीक्ष्यम् । फिपयं हरितशब्दो हरितगुणविवक्षया प्रयुज्यत उत स्वरणद्रव्यगुणाभिपित्सयेति । फयात्र विशेषः । यदि मलपान् । भाभिधानाय हि शब्दयोदकः प्रवर्तते, न पृथक् , अदरकपनाभयात् । तस्मानारत्यक्षरातिदेश. । अर्यातिदेशस्विति ॥ १॥ [२॥ १ भातिदेशस्विति- भयं च साक्षात्कार्यसिद्धयर्थवादावश्यक इस ।

·मीमांसादर्शने । - ०प०अ०२] १७४५ दर्भाणां इरितगुणसंबन्यो वक्तव्यः, पतपसबिष्टोऽर्थः । तदा पुण्ड- रोकांणामप्यादृष्टायर हरितसंपन्धो वचनीयो भवतीत्यविकारेण प्रयो- क्तव्यः । अथ स्तरणद्रव्यगुणविवक्षया प्रयुज्यते, तत्र पुण्डरीकाणामपि स्वगुणों वक्तव्यो भविष्यति । तदेतद्वयमपि हरितशब्दादवगम्यते किनु विवक्षितमिति संशयः। किं तावत्माप्तम् । अधिकारेण प्रयोक्तव्य इति । तत एवचावचि- न्त्यते । हरितगुणविवक्षया प्रयुज्यत इति । कुतः । हरितशब्दस्य मन्त्रे भावात् । न हि यो यो द्रव्यगुणः सोऽवश्यवचनीयो भवति । यस्य यस्य तु वाचको मन्त्रे शब्दोस्ति, स गुणो वक्तव्य इति गम्यते । हरितगुणस्य वाचको मन्त्रोऽस्ति । तस्मादरितगुणो वक्तव्य इति । ननु स एव स्तरणद्रव्यगुणस्य वाचकः । नेत्याह । न ह्यसौ स्वर- गदम्पगुण इत्यनेन कारणेन 'हरितशब्देनोध्यते । कथं ताई। हरित- स्वयोगाद्धरितशब्देनोच्यते । स एव हारित्वं श्रुत्याऽभिदधाति, लक्ष- गया स्तरणद्रव्यगुणम् । श्रुतिश्च लक्षणाया ज्यायसी । तस्माद्धारगु- जविवक्षया मयुज्यते विकती नोदितथ्य इति । एवं मासे, ब्रूमः । जातिशब्दो नैमिचिकचोभावप्यहितव्यौ । वत एतदूर्यते । स्तरणद्रव्यस्य गुणविवक्षया मयुज्यत इति । यद्यपि हारि- त्यं श्रुत्या हरिवशब्दोऽभिवदति, तयाऽपि हरितगुणवचनमनर्यकम् । अष्टं हि तत्र कल्पनीयं स्यात् । तचाशक्यं दृष्टे संभवति । स्वरणद्रव्य- गुणं तु लक्षणयाऽभिवदति । तद्चने तु दृष्टं प्रयोजन, स्तरणद्रव्यमस्या- यनम् । एवं चेदिहापि स्तरणद्रव्यस्य पुण्डरीकस्य गुणा मत्यापयि- वव्या । तस्मात्तद्वाचक अहितम्पो रकशब्द इति ॥ ३ ॥ तव एवान्तरागर्मिणीन्यायो भवतीत्यन्पया सूत्रं वयते- लिङ्गदर्शनाच ॥ २॥ जातिनैमित्तिकं यथास्थानम् ॥ ३ ॥ इति । इतश्च पश्यामो विकृतावूइः कर्तव्य इति । कुतः । लिङ्ग दृश्यते । किं लिङ्ग भवति । एवपाइ । विश्वेषां देवानामुत्राणां वपानां 7 ·१७४६ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमैवे- म०९पा०३०] मैदसोऽनुगृहीति । जाविशन्दानामूहिवानां समुच्चारणं भवति । तन्मन्त्रा. भामर्थवचनपक्ष एव फरम्यते । ऊद्देऽक्रियमाणेऽनर्यपरत्वेऽग्निच्छागदा- वेव प्रयुज्येयाताम् । तत्रामीपामक्रियार्थानां वचनमानर्थकमेव स्यात् । न चात्रै शब्दा विधीयन्ते, विधायकस्याभावात् । ननु मयोगवचनेन विधायिष्यन्ते । एवं तदृष्टार्थता दोपः। तस्मादस्ति, कह इति ॥२॥३॥ अविकारमेकेऽनापत्वात् ॥ ४ ॥ एफे पुनराचार्या अविकारमनुमन्यन्ते । अस्मिन्न लिङ्ग वक्ष्य- वि। तस्ये माप्तिः क्रियते । यदि घ्खेत, थापंथोदको वाध्पेत् । तस्मादनूह इति ॥४॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ ५ ॥ लिङ्गमस्मिन्नर्थे दृश्यते । आमेये पैकवे पशावाम्नायते, अग्नपे छा- गस्य वपाया मेदसोऽनुगृहीति । उहपक्षे न विधातव्यं स्यात् । विधीयते तु ! तस्मादनह इति । अपि चेदमपरं लिङ्गमगीषोमीये पशी श्रूयते, ययेकं यूपमुपस्पृशेव, एप ने वायो इति ब्रूयात् । यदि दो, एवो ते वाय इति । यदि बइन्, एते ते वायव इवि । यहो भवेदेव. दपि प्राप्तत्वान्न विधातव्यं स्यात् । विधीयते तु । वस्मादप्यन्ह इति विकारो वा तदुक्तहेतुः ॥ ६ ॥ पाशब्देन पक्षो व्यावसे । यदुक्कमविकार इति । तम। कहा स्यात् । अस्मिन्नर्ये पूर्वोतो हेतुः । अर्ये चाकार्यस्वादिति । मन्त्रार्य पानुरुध्यते चौदको न मन्त्राक्षराणि । अर्थपराणि हि वानि, न स्व. रूपमपानानि । तस्माद्दा स्यात्पूर्वेणैव हेतुना । केवलं लिङ्गपरिहारो वक्तव्या ॥६॥ लिङ्ग मन्त्रचिकीर्षार्थम् ॥ ७॥ यल्लिङ्गमुक्तम् , अमये छागस्प षपाया मेदसोऽनुव्हीति, त. न्मन्त्रचिकीर्षया विधीयते । इवरया, अहिवत्वादमन्त्रः स्यात् । तस्मा- स्पुनर्वचनम् ॥ ७॥ ॥३॥४॥५॥१॥७॥ विपरिषर्तते-पा. (म.पा. ३१.१.१)।

·[१०९पा०३१०३] मीमांसादर्शने । नियमो वोभयभागित्वात ॥८॥ पलिङ्गमुक्तम् , एष ते वायो इति । तत्परिहियते । पदि तभी- ज्येत, यदि द्वावुपस्पृशेत् , यदि बनिति, सर्व इमे मन्त्रा एकक्षे मवेयुः। एमयमपि मा प्रकृत्तौ भूदिति नियमः क्रियते । यदि द्वायुपस्पृशेन, एको से वाय् इति ब्याव । यदि बहून् , एते ते वायव इति याद । तस्मा- देवप्पलिङ्गामिति ॥ ८॥ ( लौकिकयूपस्पर्श पुरुषार्थतया प्रायश्चित्तविधानाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] लौकिके दोपसंयोगादपवृक्ते हि चोयते निमित्वेन प्रकृतौ स्यादागित्वात् ॥ ९॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्रानीपोमीये पशावाम्नायते । यद्येकं यूप. मुपस्पृशेदेष ते वायो इति ब्रूयात् । यादि द्वावेतो ते वायु इति । यदि बहनेते ते वायच इति । तत्रैपोय सांशयिका । लौकिके वैदिके च यूपोपस्प- र्शने मायश्चिचमुख वैदिके, अथवा लौकिके, इति ।.किं प्राप्तम् । लो- फिफे वैदिके वाऽनियम इति । कथम् । विशेषानाश्रयणान् । न हि विशेप आधीयते लौकिके वैदिके वेति । तस्मादनियम इति । वैदिक वा । या हि । अस्य मन्त्रस्य समीपगतेन प्रयोजनाभिसंवन्धी भविष्यति । इतरया दूरगतेनामकतेन परोक्षः संबन्धः स्यात् । तस्मादै- दिके यूपोपस्पर्शन इदं मायश्चित्तमिति । "एवं प्राप्ते, बूमः । लौफिक उपस्पर्शने भवितुमर्हति, न वैदिके । कुतः । दोषसंयुक्तं हि श्रूयत्त इदं मायश्चित्तम्-यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टमा- मुश्चते, पचूपमुपस्पृशेषज्ञस्य दुरिष्मामुश्चते । तस्मापो नोपस्पृश्य इत्यभिधाय, ययेकं यूपमुपस्पृशेदिति समाम्नायवे । वस्मापत्र दोप. स्तन प्रायश्चित्तमिति । लौफिफे च दोपो न वैदिके वैदिके हि, अञ्जन. मुच्छ्रपणं च कर्तव्यमुक्तम् । न तत्कर्तव्यं सदफर्तव्यं भविष्यति । साधकाशं चोपस्पर्शनपतिषधवचनं लौकिकेविरुद्धं भविष्यति । - १ चानियम इति-मा..२ एवं दोपसंयुक्त--पा.।

·. टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमेवे भ०९मा०३०॥ अपि च, अपयुक्त फर्मणि चौद्यते निमित्त । कयम् । यूपो ये यस्य दुरिष्टमापश्चत इति । यतिफल यो दुरिष्टं ताप आमुञ्चते, यत्सुकृतं तयजमान इति । सर्वमिदं प्रशंसाध, न चिषिपदान्तरेण संपध्यते 1,इएशब्द एवैको विधिपदैः संवन्धमुपैति । प्रशंसापदैरपि संवध्यमान इह संनिहितो भवति । सनिहितत्वाच पदान्तः संध्यते । भया, दण्डो मनोहरो रमणीयश्च प्रहर शीघ्रमिति रमणीयमनोहरसंव. न्येऽपि सति संनिहितस्वात्महर शीघ्रमित्येतेः पदैः संवध्यते । एवमिष्ट- शब्दोऽपि संनिहितत्वात्संबध्यते । इष्टे यदि यूपमुपस्पृशेदेप वे चायो इत्पेषमादि चूयादिति । सोऽयमिष्ट इत्यपवगस्य वक्ता शब्दः । अपर- येयं सूत्रावयवव्याख्या, अपहक्ते हि चौधत इति, ' यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टम्' 'पकमुपस्पृशेत्' इति वाक्ययोरेकवाक्यतया, सा न युक्ता। अकत्वादेकवाक्यत्व. मिति होवम् । अर्थभेदागिने एते वाक्ये । स्तुतिस्तुत्पमेदाचार्षमेद । “यूपो वे यज्ञस्य ' इत्येतया निन्दया प्रतिषेध संबध्यते, 'तस्मान्नोपटश्यः ' इति । (य. घेकम् । इत्यस्यापरा स्तुतिः । न च दुरिटिशब्द समाठिवाचक । इष्टशब्देन सो- प्ठ्येत वा न वा । सोपपदस्तु समुदायप्रसिद्धचा पापवचन. । दुरिटं पापमित्यर्थः । यया दुष्कृतम् । न चोपस्पर्शनं निमित्त्वेनान्द्यमानं दुरिटेनोपपदेन विशेषयितुं न्या- य्यम् । आर्तिवत् । तस्मादन्यथा वर्ण्यते । अपवृक्ते हि-प्रतिषेधे सति, चोद्यते मन्त्र उपस्पर्शनेन निमित्तेन । प्रतिपेघो झुपरमोऽनितिर्तव्यतारूपो न प्रयोगाङ्गम् । यच्चेतिकर्तव्यतारूप तत्प्रकरणेन गृह्यते । प्रतिषेधस्तु पुरुषार्थः । स हि स्वमावाद्विचरन् कदाचिदुपस्ट- शेदपि, कर्ममध्यगतो वा । तत्र प्रतिपिश्यते नोपस्पृशेदिति । तत्र हि पापमाबद्ध- मिति ।, यस्य च प्रतिपेघरतस्य निमित्त प्रायश्चितं, ब्रह्महण इव । तत्रैवं वचनन्यक्ति- भवति, यद्येकमुपस्पृशेत, एवं चूयादिति ' । प्रकरणात् 'यूपम् ' इत्यनुवादः । न च शक्या सख्योपस्प्रधुमित्यांच यूपानुवादः । पस्तु निमित्तम्तो शक्यः सं- . १४ १इतीति--इत्यस्य भाष्यकारे कृतेति रोप । २ इति धेवमिति-(अ.२ पा..१. • ४) इत्यत्रोक्तमित्यर्य । ३ इत्यस्यति-प्रायवित्तविधेरप्यपरा स्तुति कल्पनीया । फुट । पूर्वमा स्तुतर्निपेपशेपलादित्यर्थ । ४ यस्य चेति-यस्यैव पुरुषस्य प्रतिषेधोऽ, सस्य प्रतिपेधातिकमणरूपे निमित्ते सति प्रतीकारापेक्षया प्राययित्तविधान बमहन्तुरिव युज्यते । मत प्रतिपेयस्य पुरुषार्थत्वे प्रायश्चित्तस्यापि पुरपार्यत्व सेत्स्यतीत्याशय । ५ यूपस्य वाक्यानिमित्तान्त- भावनिष्टं दर्शयति-यूपस्त्विति ।

·[म०९पा०३०.] मीमांसादर्शने। १७९५ के दुपापर्यन मन्त्रस्य निमिर्च, ध्वक न पैदिकम् । तस्माष्ठोकिने यूपोपस्पर्शने प्रायश्चित्त न प्रकृती चैदिक, अभागित्वात-पतिषेधस्पा- पवर्गस्य च, वैदिफे न संभवतीति ॥ १॥ (द्विपाशिकायो विकृतावकवचनान्तबहुवचनान्तपांशमन्त्रयोविच- नान्तेनोहाधिकरणम् ॥ ४॥) [४] अन्यायस्त्वविकारेणादृष्टप्रतिपातिवादविशे- पाच्च तेनास्थ ॥ १० ॥ पू० अस्ति पशुरग्नीपोपीया, यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालमत इति । तत्र पाशकत्वाभिधायी मन्त्र!, अदितिः पारी मेमविस्वे तमिति ! तथा पाशबहुत्वाभिधापी, अदितिः पाशान् प्रमुमोक्वेताना ति ! प्रकृती तयोः समुच्चयं वक्ष्यसि । अस्ति द्विपशुविकांत । मैत्र वतमालभेत, वारणं कृष्णमपां चौपधीनां च संधावन्नकांम इंदि। तत्र चौदकेन पाशाभिधायिनी मन्त्री प्राप्त । तयोः संशयः । किंबहु- वचनान्तोऽविकारेण प्रवर्तते, एकवचनान्वस्य निवृत्रिी, संत बहु- वचनान्तो निवर्तते, एकवचनान्त अहिंतव्यः, उतोभयोरपि प्रतिर भिधानविप्रतिपत्तिश्च, उतैकवचनान्त अहित्तव्यो बहुवचनान्तोऽपि न निवर्वेत । किं मातम् । अन्यायस्त्वविकारेण । अन्यायनिगदो बहुव- रूयमा विशेषयितुं ग्रहवत् । इदमेवास्याः स्मृतेर्मूलं, 'यंगचित्याद्युपस्पर्शने स्नायात् । इति । ननु प्रतिषेधोऽपि प्रकरणात्कर्मा, ' नानृती वदेत् । इतिवदिति चेत् ।।। उच्यते द्विसाधनके कर्मणि ब्रीहिमयं संकल्प्य यवमयो न देय इत्युक्तम् । इह तु न द्वौ प्रयोगो । सोपस्पर्शनकोऽनुपस्पर्शनकश्च । यत्रानुपर्शनके स्पर्शप्रतिष- घोऽहं स्यात् । यत्तु तक्षणाद्युपस्पर्शनं तद्वाचनिक, तक्षगादिकर्तरि च । इदमधि- करणमुदाहरणप्रसद्धेन । पूर्वश्चोहः प्रातिपदिकविषयः । इतःप्रभृति यवनविषय एव । पाशी, पार्श, पाशानितिवत् ।। ९॥ तयोः समुच्चयं वक्ष्यति । प्रकृतावुभयोनिवेश इत्यर्थः । नन्वयं पाशमन्त्रों १' तयोः समुच्चयं वक्ष्यति' इति भाष्यं यथाश्रुतेऽनुपपनार्थम्'। कुतः एकवचनान्तपहुरे पचनान्तपाशमन्त्रयो. पाशप्रकाशनार्यत्वेन दृष्टार्थतया समुच्चयासंभवात् । अतस्तदभिप्रायमाह प्रकृताविति । २ ननु पाशमन्त्रस्य करणमन्त्रवाद्विपाशिकायां विकृती प्रत्येकस्मिन् पाश आह स्यैव प्रयोगापत्तेनोंभयोरपि मन्त्रयोउद्देन प्रयोजनमिति शङ्कतेनन्वित्यादिना।

·+ टुष्टीकासहितशापरमाष्यसमेवे- म०९पा०३०५) चनान्तोऽधिकारण मघतो । एकवचनान्तो निवतितुमईति । कुवः । नास्यैकस्मिन् पाश अपर्तमानस्य पृष्टः प्रतिघातः । यथैवैकस्मिन् पाशे प्रपतस, तथा द्वयोरपि प्रवर्तितुमर्हति । नासाकस्य पाचकः, न द्वयो।। पदमार्पयोदकोऽनुगृहीतो भविष्यति । इतरथा हि, उद्ममाने यथाषधि मन्त्रो न कृतः स्यात् । न द्वयोः पाशयो, एकस्मिश्च पाश कश्चिदिशे- पोऽस्ति । तस्मादविकारण बहुवचनान्तः प्रयुज्यते, एकवचनान्तस्य निवृचिरिति ॥१०॥ विकारो वा तदर्थत्वात् ॥ ११ ॥ वाशब्दः पक्षं व्यापयति । विकारो वा स्यात् । एकवचनान्त ऊईन प्रवर्तत, बहुवचनान्तनिचिरिति । कुतः । तदर्थत्वात् । यो पाचौ वि. कृती वक्तव्यो, तोच प्रयोगवचनानुग्रहाद्योगपद्येन, न पर्यायेण । सत्र न गम्यते विशेषः, पाशशब्द उच्चरिते कस्य पाशस्याभिधानं, कस्य नेति । अविशेषाद्वयोरपि पाशयोः । तत्र तयोः कर्मत्वामिसं- घन्धं द्वितीयाद्विवचनमैव शक्नोति बदितं, नान्यत् । तस्माद्दिवचनम् - त । बहुवचनमेकवचनं च निवर्तितुमईत इति ॥ ११ ॥ अपि त्वन्यायसंयन्धात्मकतिवत्परेप्वपि यथार्थ स्यात् ॥ १२ ॥ अपि स्विति पक्षो व्यावय॑ते, न बहुवचनं निवर्तेत । यथा प्रकृती बहुवचनान्तमेकवचनान्तं च प्रवृत्तम् । अन्यायसंबन्धादहुवचनान्तम् । एवं विकृतावप्येकवचनान्तं द्विवचनान्तति । अन्यायसंपन्याच पहुवचनान्तं प्रचति । यदि प्रकृती मातिपदिकार्यपात्र पक्षे प्रमा- शि, विकृतावपि तत्पक्षे प्रकाशयितष्पम् । अय यहुवचनान्तेनेक- त्वमुक्तम्, इहापि बहुचचनान्तेन द्वित्त्व वक्तव्यम् । तस्मादभिधानविप्र- विपत्तिः कर्तव्येति ॥ १२ ॥ करणत्वात्पर्यायेण स्यात् । नार्थ उहेनेति । जपोऽयं, पाशोन्मोचनकाले क्रियमाणा- नवाघेव चा । अर्धाच्चोत्तराधिकरण, प्रकृती विचारितायां विकृतेविषयः ॥ १०॥ [११ ॥ १२ ॥ विपरिवर्तते-पा० । २ निवायत-पा।

·भि.पा०३०४] मीमांसादर्शने। २७५१ यथार्थ बन्यायस्याचोदितत्वात् ॥ १३ ॥ सि० तुभन्दस्तमपि पक्ष व्यावर्तयति । नाभिधानविपविचि कर्तव्यवि। किताई । यथार्थ द्विवचनमूहितव्यं, बहुवनमेकवचनं च निवसे याताय। तदि द्विपाशाभिधायिनः पाशशब्दात्परं बहुवचनमेकवचनं वा न श- क्नोति कर्मसंवन्धं वदितुम् । कोको हि शब्दावगमे प्रमाणम् । न च लोके द्वयोरर्थयोर्षहुवचनान्त एकवचनान्तो वा मवर्तमानो दृश्यते । वस्माहेन इयोः पाशयोर्बहुवचनान्त एकवचनान्तो वा. प्रयोक्तम्या - कथं भवतावकस्मिन् पाशे बहुवचनान्त इति चैत्- छन्दसि तु यथादृष्टम् ॥ १४ ॥ यावदर्शनं प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यं छन्दसि, न दर्शनमतिक्रमितव्यम् । यो हि दर्शनमतिक्रम्यान्यदपि कल्पयेत्, न तेनं छान्दसं कृतं स्याव , न कौकिक, नापि लक्षणसिद्धम् । यदुक्तं, चोदकेनाभिधानविपतिपति- वोधत इति । नेतदेवम् । अन्यायस्याचोदितत्वात् । न हि चोदकोs. न्याय्याममिधानविप्रतिपत्तिमाभिमापयति । किं कारणम् । प्रकवावे- फत्वापाशस्य, भयुक्तत्वाच्च बहुवचनान्तस्य, प्रत्यक्षाऽभिधानविपति. पत्तिः । के यमभिधानविमतिपत्निाम । यदन्पयाभिधानम्, अन्यथाs. भिधेयम् । न च प्रस्तावकस्मिन् बहुवचनान्तं प्रयुक्तमभिधानविपति- पति कम् । किता। यचेन शक्यते, वत्कर्तुम् । किंचानेन शपवे। अस्य सिद्ध मयोगेऽर्थमन्विच्छन्तो यदवगम्यते तदर्थः शब्द इत्यवधा- रयामः । अस्माच पाशद्रव्यस्य मोचनेन संवन्धोऽवगम्यते । तदर्थता शब्दस्य भवितुमर्हति । नैकत्वेन बहुत्वेन वा प्रयोजनम् । इह तु विकतो पाशस्य च पाशस्य च योगपधेन मोचनेन संबन्यो चदितव्या । बहुवचनं च द्वयो। पाशयोरन्याम्पम् । कर्माभिधाने इह पुनर्न प्रयोगः सिद्धः । किंतु भयोग एव चिन्त्यते, का शन्दा भयो- 5amand १तुशब्द एतमपि-पा. १२ मन्यत्रापि-पा०1३ प्रकृतत्वाच-पा. वस्याभि. धाने, ह न प्रयोगः-पा।

·टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेत- ज०मा०३० तष्य इति । तत्र प्रयोगेऽस्मदायते फिमित्यवाचक प्रयोक्ष्यामहे विद्य- माने, वाचके । न चायं योश्छन्दसि दृष्टो यहुवचनान्तः । सोऽयं मन्त्रः प्रयुज्यमानोऽपभ्रंश एव,स्पात्, न छान्दसः । न च बहुवचन दित्वमुत्ययार्य लभ्यते लौकिक वैदिक वा । न चामिपिरिसवे द्वित्वे योदुवचनं भवति । तद्यया, देवदत्तयजदचाभ्या कर्तव्यमिति देवद- तपनदत्तन्दद्यादेव द्वित्वं मातं, न विभक्त्याऽभिधास्यते । तथापि दिवचनमेव भवति, न बहुवचनम् । तस्मादिकवाहितव्यमिति ॥१४॥ (नहुवचनान्तपाशमन्त्रस्य विकल्पेन प्रकरण एवं निवेशाधिकरणम् ॥ १॥.) [५]-विप्रतिपसौ पिकल्पः स्पासमत्वाद्गुणे व न्यायकल्पनैकदेशत्वात् ॥१५॥ सि. अरिख पशुरमीपोमीयः । यो दीक्षितो यदग्नीषोभीय पशुमाळभत इति । तत्र-पशिफलाभिषायी पाशयत्याभिधायीच मन्त्री समाम्ना- तो वयो किपेकत्वापिधायी प्रकरणे निविशते, बहुवाभिघाची प्रकर- गादत्कृष्यत जनोभावपि प्रकरणमभिनिशिवे वि। कि प्राप्तम् । बहुत्वा- भिषायी उत्कर्षव्य इति । कुमा। बहना .हि.स पाशानां मोचकान च प्रकरणे बहवः पायाः सन्ति । तस्मात्मकरणेऽसंबध्यमानो यत्र बहना साशास्तन्त नीयत । यया युवं हि स्थः .स्वर्पती इवि दयौर्य- जमानयोगपतिपदं कुर्थादिति। एते असममिन्दव इति बहुभ्यो यजमा- नेभ्यः मविपन फोदिति, प्रतिपद्विधानमत्कृप्यतेलायया ब, पोष्णसा- चित्रसारस्वतयावापृपिपीयाधनमन्त्रणान्युत्कृप्यन्ते, एवं पाशबहुता- भिषारपपीति । एवं मासे, ब्रमः । विमतिपचावेतस्या, का विपतिपतिए । यस्मता- वेका पाशा पाशबहुत्वाभिपापी च मन्त्रः । एतस्यां विमतिपत्ती कि मन्नत्कृष्यते, नेति । उच्यो । नोकरीच्यः । ननु मकवावन्यो मन्त्रः । उच्यते । तेन सहाविफल्यो भविष्यति । कुतः पाशमातिपदि- ॥ १४॥ १२दिक विधिरस्पते-पा-11 मस्ति सौमे पशु-मा-बहुवाभि- भायी यत्र महवः पाचास्तत्रोभ्य इति-पा।

·मि०९५०३० चौमांसादर्शने। १७५३ कार्थस्य प्रकृती विद्यमानत्वादुकों न न्याय्यः । ननु बहुपाशवचन एष मन्त्रः । प्रकृती त्वेकः पाशः । तस्मात्तत्र न संभवतीति । उच्यते । बहुनायसी पाशान् बदन बहुत्वाधिष्ठानं द्रव्य प्रकाशयस्पेच । यदि न प्रकाशयेत्, न पाशविशिष्टं बहुत्वं गम्येव । प्रकाशयति चेत् , तावता नः प्रयोजनम् । तस्य [-मोचनं क्रियते, न वहुत्वस्य, पाशाकृतेर्वा । तस्मात्तस्य प्रकाशनं कर्तव्यम् । तत्लातिपदिकेन करिष्यते, नोत्कृष्यते । अयोच्यते । अस्त्धेव ह्येकवचनान्तं प्रातिपदिकम् । तत्तस्य प्रकाशन करिष्यतीति । अत्रोच्यते । न हीदं तस्मादस्पद । यद्येकाचनान्तं प्रातिप- दिक नोत्कृष्यते, पकरणादित्युच्यते, सिद्धस्तीनुत्कर्षस्तदेवेदमिति । ननु बहुवचनस्य बहुपाशकायोगेऽपिता । तस्मादुत्कष्टव्यम् । तदुत्क- घमाणमेकदेशत्वात्मातिपदिकमुत्कर्षतीति । उपते । गुणे त्वन्यायक- ल्पना स्यादिति, न प्रधाने । गुणय विभक्त्यर्थः । प्रधान प्रातिपदि. कार्थः । प्रातिपदिकार्थविशेषो विभक्त्पाऽभिधीयते । सति मातिपदि. फार्थे विभक्त्यर्थेन भवितव्यम् । न च विकृती प्रातिपदिकमस्ति । अनार याप्यभिदितं प्रकृति पविशति । कियङ्ग पुनः प्रकृतावेषामि- हितम् । तस्माद्यत्र प्रातिपदिकार्थतत्र विभक्त्यर्थो भविष्यति । ननु विकतावरि चोदकेन प्राप्त प्रातिपदिक, प्रातिपदिकार्थचो. यते । बाढम् । विपकष्टस्तुं चोदकः । बहुवचनसमर्थक मातिपदिकं चौदको नोक्रक्ष्यति । तस्मात्मातिपदिकमेकदेशत्वादहुवचनमाक्रश्य- तीवि । न च मनावनकमेव बहुवचनं, पाशाकृतिकस्य हि तन्मो- चने कर्मसंवन्धं करोति । तस्माद्गुणे बहुवचनेऽन्यायकल्पना न मयाने प्रातिपदिका, इति ।कि पुनरत्यारम् । यत्वं गामान- मविवक्षितमित्युच्यते । तत्कल्यता, न तु मतो प्रातिपदिकस्य प्रातिप- दिकार्थाभिधानमन्याययं कत्राषितम्यम् । अस्य हि गुणस्पावास्यमेव वैकृतं बहुत्य, संनिधानामावाद । तस्मात्मकृती बहुवचनान्तस्यापि निश इति ।। १५॥ आनरभ्भाधात हि.पा.!

·. १७५२ दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- ०९मा० ३.५) कम्प इति । तन्न भयोगेऽस्मदायत्ते फिमित्यपाचकं प्रयोक्ष्यामहे विध- पाने बाचके । न.चार्य योउन्दसि दृष्टो बहुवचनान्त: । सोऽयं पत्रः प्रयुज्यमानोऽपभ्रंश एव स्यात्, न छान्दसः । न च बहुवचनं द्विस्वभुत्पपा कम्पवे कौकिके वैदिक पान चामिपिसि दिवे दयो हुवचनं भवति । तथथा, देवदत्तपादचाभ्यो कम्पमिति देवद. चयनद शब्दद्यादेव द्वित्त मार्स, न विभक्त्याऽभिधास्यते । तथापि द्विवचनमेव भवति, न बहुवचनम् । तस्माद्विवादितम्पमिति-॥१४॥ (बहुवचनान्तपाशमन्त्रस्य पिकल्पेन प्रकरण एवं निवेशाधिकरणम् ॥ ५॥.) [५]-विप्रतिपचौ विकल्पः स्पासमयादगुणेव- न्यायकल्पनैकदेशयात् ॥ १५॥ सि० अस्ति प्रशुरनीपोभीपापो.दीक्षितो यदानीपोपीय पशुमाळभत इति, वनपाकलाभिधापी पाशबहुत्वाभिधायी च मन्त्री समाना- तो योनिमेशत्वामिधापी प्रकरणे निमियते, बहुरवामिधामी प्रकर- पादुकायत उतोभापपि फरणमभिनिशिवे इविकिप्राप्तम् । पहुवा- मिषायी उत्कर्षव्य इति { कुता। वहुना दि.स माशाना-मोचकन च करणे हवा पाशा सन्ति । वस्मारप्रकरणेऽसायमानो यत्र पहन पाशात नीयत । यथा युवं हि स्यः .स्वती इति द्वयोर्य- जमानयोः प्रतिपद कादिति। एते असममिन्दव इति बहुभ्यो पनमा- नेभ्यः मविप कादिवि प्रतिपदिक्षानमस्कयो यथा , पोष्णसा- वित्रसारस्वतयावापृथिवीयापनमन्त्रणान्युत्छष्यन्ते, एवं प्राशबहुत्वा- भिपापपीति एवं मासे, मः । विमतिपचादेवापा, का विपतिपतिः । यसकता- धेफा पाश पाशवहुत्वाभिधायी च मन्त्रः । एतस्या विमविपत्ती कि मन्त्र पत्कृष्यते, नेति । उच्यते । नोकर्टयः । ननु मकतावन्यो मन्या । उच्यते । तेन सह विफल्यो भविष्यति । कुतः पाशपातिपदि- . वैदिक या विधिरस्यते । मस्ति सोमे पशु-प-बहुत्वामि- पायी यत्र महतः पाशास्वनोकभ्य इति-पा।

·, (०९पा० ३०५ मीमांसादर्शने । १७५३ कास्य प्रकृती विद्यमानत्वादुकों न न्याय्यः । ननु बहुपाशवचन एष मन्त्रः । प्रकृती त्वेका पाशः । तस्मात्तत्र न संभवतीति । उच्यते। वनप्यसौ पाशान् वदन बहुत्वाधिष्ठानं द्रव्यं प्रकाशयत्येव । यदि न प्रकाशयेत् , न पाशविशिष्टं बहुत्वं गम्येत । प्रकाशयति चेत्, तापता नः प्रयोजनम् । तस्य द्युन्मोचनं क्रियते, न बहुत्वस्य, पाशाकुने । तस्मात्तस्य प्रकाशनं कर्तव्यम् । तत्लातिपदिकेन करिष्यते, नोत्कृष्पते । अयोच्यते । अस्त्येव होकवचनान्तं प्रातिपदिकम् । तत्तस्य प्रकाशन करिष्पवीति । अत्रोच्यते । न हीदं तस्मादन्यद । यद्येकवचनान्तं प्रातिप- दिकं नोत्कृप्यते, प्रकरणादित्युच्यते, सिद्धस्तर्वानुत्कर्षस्वदेवेदमिति । ननु बहुवचनस्य बहुपाशकायोगेऽर्थवत्ता । तस्मादुत्कर्टव्यम् । तदुत्क- प्यमाणमेकदेशत्वामातिपदिकमुत्कर्पतीति । उच्यते । गुणे त्वन्यायफ- ल्पना स्यादिति, न प्रधाने । गुणध विभक्त्यर्थः । प्रधान प्रातिपदि- कार्थः । प्रातिपदिकार्थविशेपो विभक्त्याऽभिधीयते । सति प्रातिपदि. फार्थे विभक्त्ययन भवितव्यम् । न च विकृता प्रातिपदिकमस्ति । अनारभ्याप्पभिहितं प्रकृति भविशति । किमङ्ग पुनः प्रशनावेवामि- हितम् । तस्माद्यत्र पातिपदिकार्यस्त्र विभक्स्पयों भविष्यति । ननु विकनावी चोदकेन प्राप्त प्राविपदिक, प्रातिपदिकार्यश्वो. यते । बादम् । विष्टस्तुं चोदकः । पहुवचनसमर्थकं प्रातिपदिकं चोदको नोक्रयति । तस्मात्मातिपदिकमेकदेशत्वादहुवचनमाश्य- वीति । न च पकवावनर्यकमेव बहुवचनं, पाशा कृषिकस्य हि तदुन्मो- चने कर्मसंवन्धं करोति । तस्माद्गुणे बहुवचनेऽन्यायकल्पना, न भधाने मातिपदिकार्य, इति । किं पुनरवार पम् । यद्दुत्वं गम्यमान- पविवक्षिवमिस्मृपया तरकल्पता, न तु प्रकृती माविपदिकस्य प्रातिप- दिकार्याभिधानमन्याय्य कसपिनव्यम् । अस्य हि गुगस्यावाच्यमेव चहतं यदुत्व, संनिधानामाचात् । तस्मात्यकृती बहुवचनान्तस्थापि निवेश इति ॥ १५ ॥ ,आनरम्भाधात हि-पा.!

·- दृष्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- म०९पा०३१०१) प्रकरणविशेपाच ॥ १६ ॥ भफरगविशेपाचनदध्यवसीयते, मातिपदिकं बहुवचनमाफर्पति, न मातिपदिकं बहुवचनेनोस्कृष्यत इति । महतो हि मासिपदिकापों विधतेऽसीपोमीये पौ। बहुवचनायों पिकतिपु । तस्मादपि बहुवच- नान्तस्य प्रकची निवेश इति ॥ १६॥ उत्कर्पो पा द्विपापदिति यदुक्तं, वत्परिहर्तव्यम्- अर्थाभावात नवं स्याद्गुणमात्रमितरत् ॥ १७ ॥ युक्तं यत्मतिपद्विधानमुत्कृष्यते, नास्ति प्रकृती यजमानद्वित्वं यजमानपत्वं वा । न भवेद्विपय एतयोः प्रतिपदः । इह तु गुणमा नास्ति पडत्वम् । अन्यत् बहुवचनस्य प्रयोजनं, मुचिना संबन्धः । न चानेकप्रयोजनमान्यचमेन प्रयोजनेन न प्रयुज्यते । नहि, उल्का मकारानेनापयुज्यमाना भस्मना न प्रयुज्यते । तस्माद्विपमं प्रति- पदधामिदमिति ॥ १७ ॥ यावोस्तथेति चेत् ॥ १८॥ अर यदुक्तं, याचापृषिम्पादीनामनुमन्त्रणानां पथोत्कर्षस्तथाऽ- स्पति । तत्परिहांच्यम् ॥ १८ ॥ नोत्पचिशब्दत्वात् ॥ १९ ॥ नैतदनुमन्त्रणेन तुश्यम् । न हि दर्शपूर्णमासपौवापृयिव्पादीना- पत्तौ शब्दोऽस्ति । अस्ति विह पाशस्पोत्पत्तौ शब्दः । तस्माद्विषम- मनुमन्त्रणेनेति ॥ १९ ॥ (दर्शपूर्णमासयोनिटुपत्नीकपयोगे पत्नीमन्त्रस्पान्हाधिकरणम् ॥६॥) [६] अपूर्वे त्वविकारोऽपदेशात्मतीयेत ॥ २० ॥ सि. दर्शपूर्णमासपोरामनन्ति, प्रोक्षणीरासादयेमाबहिरुपसादय, मुबं. घ घुपश्च संमृद्धि, पत्नी संनद्याऽऽज्ये नोदेहीति । सत्र, पत्नी संनोति चिन्त्यते । अस्ति हि यजमान एकपत्नीको बहुपस्नीकश्या तत्र सर्वस्य १९ ॥ १७ ॥ १८॥ १९॥] यदि पत्नी पातिपदिकार्थः प्रधान बलवत, सत एकद्विपस्नीकेषु प्रयोगेषु अप्रकृती हि बहुवचनार्य--पा.।

·[म.९पा०३१०७] मीमांसादर्शने । भयोगमधिकृत्य पत्नीशब्द उच्चरित इत्येतत्पाशाधिकरणेनैव निर्णीतम् । दंत संदिह्यते । फि ट्रिपरनीके बहुपत्नीके च प्रयोग ऊहितव्यः पत्नी. शब्द उत नेति । किं मासम् । अभिधानार्यवान्मन्त्राणामूहितव्य इति । एवं मासे, चूमः । अपूर्वे तु-अप्रकृतिपूर्वके कर्मणि, अविकारण प्रयुज्येत । कुतः । ईकारान्तं हीद पत्नीमात्रस्य वाचकम् । तत्र विपत्नीके बहुपत्नीके च प्रयोगे पत्नीशब्द उपादीयमाने द्विवचनं बहुवचनं च सामर्यात्यानोति संनइनसंबन्धं कर्तुम् । समाम्नानसा- मोफवचनेन क्रियते । न चात्र द्वित्वं बहुत्यं वा विवक्ष्यते । लक्षणत्वेन हि पत्नीशब्दस्य श्रवणात् । न चैकपत्नीकात्प्रयोगावि. बहुपत्नीके प्रयोगेऽतिदेशो भवति । यथा, तत्र संख्योक्ता तदिहा- पीति । तस्मादविकारेण पत्नीशब्दस्य प्रयोगः । अथापि कचिदेकत्वं विवक्ष्येत, तथापि द्विवहुपत्नीके प्रयोगे संमविपत्पमावादेकवचनार्य- मेकवचनम् । तदनेकपत्नीके प्रयोगेऽविरुद्धयत्यविकारेण प्रयुज्यत इति ॥ २०॥ (विकृतावपि द्विवहुपत्नीकप्रयोगे पत्नीमन्त्रस्याविकाराधिकरणम् ॥ ७ ॥ [७] विलनी चापि तद्वचनात् ॥ २१ ॥ सि. (मातिपदिकार्थे इत्येतयोः साधिकरणे वैनित अथापि कथंचिदेकवचन विवक्षित- मिति-अदृष्टार्थमेकवचनमुच्चारित, न समवेतसंख्यामिधानार्थ, द्विबहुत्वस्यानभिधानात् । रत्र चान्यचामिधानविप्रतिपत्तिस्तत्र पाशन्यायः । यत्र स्वेक एव मन्त्रः, तत्र पत्नी- न्यायः, 'पवित्र स्थः' इति यथा । ननु । पवित्रयोरुपादीयमानत्वाद्विवक्षितं द्विस्वम् । उपादीयमानता च 'पवित्राभ्यामुत्पुनाति ' इत्यादी तयोरिति । न वयं द्वित्वविवक्षा पारयामः । किं ताह । समवेतं वदति न वदतीति । समवेतवचनत्व कहो विवक्षितः प्रयोजनामिति ॥२०॥ १(म. ९ पा. भ.५)। कुण्डलिनस्यान एवं पाट आवश्यक इति तन्त्ररलेनानु- मीय प्रकारपते । प्रातिपदिकार्योऽरतीति तदर्शन विभफिरप्येकवचनं त्रिवपि प्रवर्तमानमाति ख्याभिप्राय स्वाद । अथ विमति प्रधान ततो यन सा स्वार्य समते तत्रैव पर्यवखितः प्रातिपदि- कार्य इति द्विवहुपत्नीके मन्न एव न स्यात् । इत्येतयोः पक्षयोः न्यायमित्येतरपाशाभिकाणे धार्गतम् । इति । ३ (अ.९ पा० ३ ० ५) इत्यत्रोनि चेपः ।

·१७५६ दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- म०९पा०३.९] अर्थदानी विकतो पत्नीशब्दचिन्त्यते । कि हिपत्नीक बहुपत्नीक च प्रयोग जहिवभ्यो नेति । कि प्राप्तम् । द्विवाची बहुवाची वा पत्नी- शम्दो द्विवचन बहुवचनं चौपाददानः प्रकृती समाम्नानेन चापिता । इह समानानाभावात्ते उपादातुमईतीति । एवं मासे, ब्रूमः । विकृतावस्यविकारेण प्रयोक्तव्य इति । कुत्तः । तदचनाद । यत्मकनी तदिकृतौ कर्तव्यमिति तद्वचनम् । प्रकृती चकत्व मविवक्षितम् । इहापि दिन्य बहुत्वमैफत्वं च न विवक्षितव्यमिति । तस्मादविकारः । अपवा, तदेव विवक्षितम् । तदनकपत्नीकऽप्यविरु- मित्पचिकार एवावसीयते ॥ २१ ॥ (पशुधर्मसामानविध्यपक्षे प्रात्मा इत्यधिगुपैयस्याविकाराधिकरणम् ॥ ८॥) [८] अधिगौ सवनीयेषु तद्वत, समानविधानाश्चेत् ॥२२॥ सि. अस्ति सोमे पशुरग्नीपोमीया, पो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुपाल- भत इति । तत्राध्रिगाविदं समानायते । मास्मा अग्निं भरत, स्नृणीत पहिरन्चेनं माता मन्यतामनु पिताऽनु भ्राता, इत्येवमादि । यदा त्वनी- पोमीयः सवनीयाश्च समानविधानाः, तत्रेदं विचार्यते । किमधिगी, मास्मै, इत्येवमादिपदम्हितव्यमुत नेति । किं मासम् । ततोऽतिदेशः क्रियते । अधिगौ तद्वदिति । तत्र यः परस्पधिकरणे पूर्वपक्षः स इह पूर्वपक्षः । य: सिद्धान्तः स इह सिद्धान्तः । अह इति पूर्वपक्षः । अविकार इति सिद्धान्तः ॥ २२ ॥ (नीवारादिसशप्रतिनिधिप्रयोगे प्रहादिमन्त्रस्याविकारेण प्रयोगा- धिकरणम् ॥ ९॥) [९] प्रतिनिधौ चाविकारात् ॥ २३ ॥ सि. अस्ति प्रतिनिधिः। श्रुत्ते द्रपेऽप्रचरति, आगमो वा चोदनार्यायियो- पादिति । स च सदृशः, सामान्य चिकीति । तयदा ब्रीहिष्वपचरत्सु नोवारा उपादीयन्ते प्रतिनिधित्वेन, तदा नीहिमन्त्रो यः समाम्नाना, [२१॥ २२॥ - अधिगु -पा-२ (म. पा• ३ ० ४ ० १५)। ३ (म.पा.३ ." स. २७१।

·[भ.९१०३०९] मीमांसादर्शने। -१७५७ स्योनं ते सदन कृणोमि । घृतस्य धारया सुशवं कल्पयामि, तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठनीहीणां मेघ सुमनस्यमान इति । तं प्रति संदेहः । फि नीवारेषु नीदिशब्दस्योइन प्रयोग उत्ताधिकारेणेति । किं प्राप्तम् । अविकारेण ग्रीहिशब्दः प्रयुज्यमानः कार्यवतो नीवारान् न शक्नोति प्रकाशयितुपिति तेषु प्रकाशयितव्येषु नीवारशब्दः प्रयोक्तव्यो भवति । तस्माद्हः कर्तव्य इति । एवं प्राप्त मः । प्रतिनिधौ चाविकारात् । प्रतिनिधी चेति, किं- हो न कर्तव्य इत्यनुकृप्यते । किमेवं भविष्यति । एवमविकारो भविष्यति । तत्राऽऽपंपनुग्रहीष्यते । तस्मादनूहः ॥ २३ ॥ अनाम्नानादशब्दत्वमभावाच्चेतरस्य स्यात् ॥ २४ ॥ ने चैतदस्त्यनूह इति । एवमन्हो भवेत् । यदि तस्मिन् मन्त्रे बाह- शब्दोऽनाम्नातः स्यात् । अभावाचेतरस्य, यदि च नेदं द्रव्यान्तरं नीवा. राख्यं स्यात् । न चेदमुभयमस्ति । तस्मादभिधानसिद्धय ऊहितव्यो नीवारशब्द इति ॥ २४ ॥ तादादा तदाख्यं स्यात्संस्कारैरविशिष्ट- त्वात् ॥ २५॥ वाशब्द: पक्ष व्यावर्तयति । नैतदस्त्यूह इति । अधिकारेण प्रयोगा। कुत्तः । तादात् । वादथ्य, वीार्थता नीवाराणाम् । ये व्रीही प्रोक्षणा- दयः संस्कारास्ते नलक्षितेपु विशेषेषु कर्तव्या वेषां च विशेषाणां केचि- भीवारेषु विद्यन्ते । तदर्थेन प्रोक्षणादयः संस्काराः क्रियन्ते । संस्कार रविशिष्टश्चार्य नीदिशब्दो योऽन्येपु नीहिलक्षितेषु भवति, एवमेवे- ध्वपि नीवारेपु । तस्मादविकारेण प्रयोक्तव्य इति ॥ २५ ॥ उक्तं च तत्त्वमस्य ॥ २६॥ कर्य पुनर्जायते, यो यो ब्रीदिगतो विशेषः स नीवारेविति । । २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥] श्रीह्या कृतिव्यक्तिसादृश्यानां च व्याख्यानं तत्रैवोक्तम् ।। ब्रोहीणां मेध' इत्यस्य - प्रतिनिधी चेति, महो-पा०।१ न चैतदस्ति प्रतिनिधावन्ह इति-पा० । ३ यया धान्येपु-पा.

·दुष्टीकासहित शावरमा यसमेते-- [अ०९पा०३१०१० उक्तं च तत्त्वमस्य । उक्तोऽस्य विशेषस्य वदावः पठेऽध्याये, सामान्य वधिकोपी, इति । तस्मादप्यविकारः ॥ २६ ॥ . (पशुगणेऽधिगुपैषगतानां संसदित्यवाचकचक्षुरादिषदाना- मनहाधिकरणम् ॥ १० ॥) १०] संसर्गिपु चार्थस्पास्थितपरिमाणत्वात् ॥२७|| सि. सन्त्यध्रिगुमेप संसर्गिणोऽर्थाः। तद्यथा, चक्षुः प्राण इत्येवमादयः। सूर्य चक्षुर्गमयतान, बात माणमन्ववसृजतादिति । द्विपश्वादिषु पशु- गणेषु फिहितव्य उत नेवि । उच्यते । नन्वन्यापनिगदत्वादेवाय नोहितच्यः । द्वयोश्चक्षुपारेकवचनान्तो यतः श्रूयते । उच्यते । नायम- ध्रिगावधिष्ठानयोः सूर्यगमनमाह । न अधिछाने सूर्य गच्छना र तेजो. रहिमवचनस्त्वयम् । एकं च तचनः । तस्मानायमन्यायनिगदः । द्विपश्वादिषु च वैकृतेषु प्रयोगेपु, मैत्रं श्वेतमालभेत, बारुणं कृष्ण. मां चौपधीनां च संघावनकाम इत्येवमादिषु पशुभेदाचेंजसो भेदै गम्यमान अहः स्यादिति प्रामोति । नन्वेकस्मिन्नपि पशावधिष्ठानभे- देन भिन्ने पर तेजसी । नेत्युच्यते । सूर्यमस्य चक्षुर्गमयतादिति, यत्प. पोस्वेजस्सद्विवक्षितम् । नाधिष्ठानभेदः । पश्यन्तरेषु पनवेजोमेदाह इति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । संसर्गिषु चार्यस्यास्थितपरिमाणत्वात् । संसर्गि- प्वषु यद्यपि पशुभेदस्तयाऽपि रक्ष्मीनां संसर्ग एकीभूतास्तेषा रश्मयः । यच पानीयस्प लेलस्य घृतस्प वा स्तोका नानादेशेषु भिनाः समानदेश एकीभूना भवन्ति तद्वदश्मयः । तस्मादेकवचनान्त. स्तेषां वाचक इत्यनुहः स्यात् ॥ २७ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ।। २८॥ लिङ्ग खल्वपि भवति, यथा संसर्गिणो मोहन्त इति । म पाता घर्पते, न पिता, न नाभिः प्राणो हि स!--इति प्राणस्य सिद्धपनूई प्रेमङ्गवादिषु कथं प्रयोग इति चेत् । यदि घोहीणा विकारस्तत उहः, यदि पवाना, ततोऽनमिषानमेवेति प्रा, चूमः । रण्वरयंतरवदुमयविकारोऽयं, उमप. धर्माणां ग्राहक इति ॥ २६ ॥ [ २७ ॥ .(०६ पा• ३ म. सू. २०) र भेदो गम्यते । मेनौह-- ·(म०९पा० ३०११]. मीमांसादर्शने । हेतुरनोपदिशति । तस्मात्संसर्गिणो नोह्यन्त इति ॥ २८॥ (पशुगणेऽधिगुपगतकाशब्दस्य यायचमभ्यासाधिक- रणम् ॥ ११॥) [११] एकधेत्येकसंयोगादायासेनानिधानं स्यात् ॥ २९ ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः, यो दीक्षितो यदनीषोमीयं पशु- मालभत इति । तत्राध्रिगुपे समाम्नायते, एकपाऽस्य त्वचमाच्छय- तादिति । तद्विकृती द्विपश्वादिषु संदिह्यते । किमेकपाशब्दोऽभ्यसितव्य प्रताधिकारेण प्रयोक्तव्य इति । कि प्राप्त । एकपेत्य यमभ्यसितम्या। कुतः । एकसंयोगाद । एकस्त्वचः प्रकार आच्छयता कर्तव्य इति । तत्र द्वयोबहीषु वा स्वात्कृत्यमानासु नैकः मकारो भवति । पर्यायेण हि पशुभ्प आच्छयन्ति । एकस्या वंध्याच्छयमानायामेकेन प्रकारेणा- ऽऽच्छयेयुः । तस्मादसर्वविपयो भवति, अविकृतः शब्दः प्रयुज्यमानः । तस्माद पसितम्प इति ॥ २९ ॥ अधिकारो वा बहूनामेककर्मवत् ॥ ३० ॥ वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । नैवदस्ति, अभ्यसितम्प इति । अषि- कारेण प्रयोक्तव्य इति । कुतः । ऐकध्यवचन एप शब्दः । एकीकु- पां त्वच इति । कि तक्यम् , एककालोपदेशो घा, एकदेशोपदेशो था। बहूनामेककर्मवत् । यया बहूनामेककाले कर्माणि भवन्ति, एकधा गाः पाययतीति । एवमिदापि, ऐकध्यं त्वचः कुर्विति । बहूनां स्वेकीकरणं शक्यचे की, नेकस्यास्त्वचः । तस्माद्रीपु ववेकीकरणमेघाशब्दो, घदतीत्यध्यवसेयम् ॥ ३०॥ सहवं वैकल्यं स्यादेकत्वात्तचोऽननितं तत्मकति- त्वात्परेवायासेन विवृद्धावभिधानं स्यात् ॥ ३० ॥ २८॥ २९ ॥ ३० ॥ आच्छपता तस्य-मा.। ३ स्वध्यपाध्यमानायां--पा।

·१७५८ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा०३१०१०] उक्तं च तत्त्वमस्य । उक्तोऽस्य विशेषस्य तदावः पठेऽध्याये, सामान्य सधिकोपी, इति । तस्मादप्यधिकारः ॥ २६ ॥ (पशुगणेऽधिगुपगतानां संसनिद्रव्यवाचकचक्षुरादिपदाना- मनहाधिकरणम् ॥ १०॥).. 30] संसर्गिषु चार्थस्यास्थितपरिमाणत्वात् ॥२७॥ सिक सन्त्यधिगुमपे संसर्गिणोऽर्थाः तद्यया, चक्षुः माण इत्येवमादयः। सूर्य चक्षुर्गमयताच, वातं प्राणमन्यवरजवादिति । विपश्यादिपु पशु- गणेषु फिमूहितव्य उत नेति । उच्यते । नन्वन्यायनिगदत्वादेवायं मोहितव्यः द्वियोश्चक्षुपोरेकवचनान्तो यतः श्रूयते । उच्यते । नायम- धिगावधिष्ठानयोः सूर्यगमनमाह । न अधिष्ठाने सूर्य गच्छतः । मो. रश्मिवचनस्त्वयम् । एकं च तचनः । तस्मानायमन्यायनिगदः । द्विपश्वादिषु च वैकृतेपु प्रयोगेपु, मैत्रं श्वेतमालपेत, पारुणं कृष्ण. मां चौपीना व संघावन्नकाम इत्येवमादिषु पशुभेदानेजसो भेदै गम्यगान अहः स्यादिति मानोति । नन्वेकस्मिन्नपि पशावधिष्ठानभै- देन भिन्ने एव तेजसी । नेत्युच्यते । सूर्यमस्य चक्षुर्गमयतादिति, यत्प. शोस्तेजश्वद्विवक्षितम् । नापिष्ठानभेदः । पश्यन्तरेषु पशुवेजोमेदाह . , एवं प्रासे, घूमः । संसगिंपु चार्थस्यास्थितपरिमाणत्वात् । संसर्गि- प्वषु यद्यपि पशुभेदस्तयाऽपि रश्मीनां संसर्ग एवैको वास्तपां रश्मयः । यथैव पानीयस्प तेलस्प धृवस्य वा स्तोका नानादेशेषु भिन्नाः समानदेश एकीभूता भवन्ति तद्वद्रश्मयः । तस्मादेकवचनान्त. स्तेषां वाचक इत्यनुहः स्यात् ॥२७॥ लिङ्गदर्शनाच्च ।। २८ ॥ लिङ्ग खल्वपि भवति, यथा संसर्गिणो नोहान्त इति । म पाता वर्षते, न पिता, न नाभिः, माणो हि स-इति प्राणस्प सिदमनूई प्रेयशवादिषु कथं प्रयोग इति चेत् । यदि नीहीणां विकारस्तत उहा, यदि पपाना, ततोऽनभिधानमेवेति माटे, बमः । यज्वरयंतर यदुमयविकारोऽयं, उभय. धर्माणा ग्राहक इति ॥ २९ ॥ [२७ ॥ . 11.६३.५.२७)। २ भेदो गम्यते । तेनोह. पा. ।। न मम्मा-पा।

·(अ.पा.३.१२] मीमांसादर्शने। हेतुत्वेनोपदिशति । तस्मात्संसर्गिणो नोह्यन्त इति ॥ २८ ॥ (पशुगणेऽधिगुपगतकधाशब्दस्य यावत्वचमम्यासाधिक- रणम् ॥ ११ ॥ [११] एकत्येकसंयोगादश्यासेनाभिधानं स्यातू ॥ २९ ॥ सिक अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयः, यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशु- मालभत इति । तत्राधिगुपे समाम्नायते, एकथाऽस्य त्वचमाच्छय- सादिति । तद्विकती द्विपश्वादिषु संदिह्यते । किमेकपाशब्दोऽभ्यसितव्य उताविकारेण प्रयोक्तव्य इति । किं प्राप्तम् । एकत्ययमभ्यसितम्या । कुतः । एकसंयोगाद । एकस्त्वचा पकार आच्छयता कर्तव्य इति । तत्र द्वयोर्वह्वीपु वा त्वक्षत्कृत्यमानासु नैका प्रकारो भवति । पर्यायेण हि पशुभ्य आच्छयन्ति । एकस्या त्वंच्याच्छयमानायामेकेन प्रकारेणा- इच्छयेयुः । तस्मादसर्वविपयो भवति, अविकृतः शब्दः प्रयुज्यमानः । तस्मादभ्यसितम्प इति ॥ २९ ॥ अविकारो वा बहूनामेककर्मवत् ॥ ३० ॥ चाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तवे । नेतदस्ति, अभ्यसितव्य इति । अवि- कारेण प्रयोक्तव्य इति । कुतः । ऐकध्यवचन एप शब्दः । एकीकु- बवा त्वच इति । कि तक्यम्, एकफालोपदेशो वा, एकदेशोपदेशो वा बहनामेककर्मवत् । यया बहूनामेककाले कर्माणि भवन्ति, एकधा गाः पाययतीति । एवपिहापि, ऐकध्यं त्वचा कुर्षिति । बहूनां वेकीकरणं शक्यते कत, नकस्यास्त्वचः । तस्मादहीपु स्वत्वेकीकरणमेकपाशब्दो . वदतीयपचसेयम् ॥ ३० ॥ सकत्व वकध्ध स्यादेकत्वावचोऽनभिप्रेतं तत्वकृति- त्वात्परेवापासेन धिवृद्धावविधान स्पात् ॥ ३१॥ २८॥ २९॥ ३० ॥ , आच्छयता वस्य-पा- २ त्वच्यपाच्छ्यमानायां -पा०॥

·दंप्टीकासहितशावरमाध्यसमै- [अ०९पा० ११० १२] तुशब्दः पसं व्यावर्तयति । नाविकार: । अभ्यसितव्यः शब्द इति । एफफाले कर्मण्यभिधीयमाने सहत्वं त्वचामभिहिवं भवति । वत्मकता- वेफस्यां त्वच्यसंभवादनभितम् । तत्मकृविस्वादुचरासां वतीनां परेषु वर्षमानेषु पशुष्पभ्यासेनाभिधानं स्यात् ॥ ३१ ॥ (अधिमुपगतमेधपतिशब्दस्य देवतापरत्वाधिकरणम् ॥ १२॥) [१२] मेधपतित्वं स्वामिदेवतस्य समवायात्सर्वत्र च प्रयुक्त त्याचस्य चान्यायनिगदत्वात्सर्व. वाधिकार: स्यात् ॥ ३२॥पू. अस्ति ज्योरिटोमेनीपोमीय पथावधिगुपे मेधपतिशब्द एकवनि. गदा। परेषां शाखिना द्विवन्निगदः । भति संशपो भवति । द्विपश्वा. विपु पशुगणेपु किमविकारेणेतरश्वेचरच प्रयोक्तव्य उत स्वामिपरा, जहः कर्तव्य उत देववापर इति । कि प्राप्तम् । अविकारः । कुतः। अषपतित्वं स्वामिदेवतस्य, स्वामी मेधपतिर्देवता च । स्वामिना पशुदेव. साभ्यां दत्तः संकल्पितः। मेघपतये स्वामिनेऽप्यसो भवति। तस्य फार्थ करिष्यतीति । देवताभ्यामपि ताभ्यामुत्सयत इति । त्रयाणा- मपि हि मे प्रति, आधिपत्येन समवायोऽस्ति । सर्वत्र चाऽऽधिपत्ये पविशब्द प्रयुक्त आ हिमवत आ च कुमारीभ्पः । स एष त्रयाणा- भेकवचनान्तो वाचको द्विवचनान्तश्च । यथा प्रकृतावविवक्षिकत्वोऽ- विवक्षितद्वित्वश्व संवन्धमात्रनिवन्धनः, एवं सर्वासु विकृति । तस्मान विक्रियेत ॥ ३२ ॥ . मेषम् । इत्पत्र पवार: पक्षाः । अविकारणोपयोः प्रयोगः । व्यवस्थया वा- द्विवनिगदो देवतायाम , एकपनिगलो यजमाने । उमा वा स्वामितरी। द्विवनिषदः पल्यपेक्षया । उमो वा देवतापरी । संघातपेक्षयकवन्निगद इति । तत्र तृतीय पक्षे दोपमाह- उत्कर्षों देवताया स्यात् । इति । यस्य देवतावचनः, तस्योत्कर्षः प्रामोति, एकवनिगदोऽपापेकदेवत्येषु पशुचिति । तत्पाशन्यायमनालो- व्य । यत्रास्ति प्रधानभूतः प्रातिपदिकार्यतत्र गुगभूतं वचनं नीयत इति । संघी- तस्य देवतात्वमदैव ॥ ३२ ॥ १ तृतीय पक्षे दोपमाईति-तृतीयपक्षे स्थित्वा चतुर्थशास्य दोपमाहेत्यर्थः । २ पाशम्यार्य दर्शयपि यति । ३ निगदस्यो, पनि साने कारगानरमाह-रावस्येति !

·. १७६१ শিৎ ০২২] मीमांसादर्शने । अपि पा द्विसमवायोऽर्थान्यत्वे यथासंख्य प्रयोगः स्यात् ॥ ३३॥ अपि या, नेतदेवम् । तयोरिह समवाया, एकवनिगदस्य, द्विवभि- गदस्य च । तयोरेकवनिगदः स्वामिनि प्रयोक्ष्यते, येषां समाम्नातः । येषां द्विवन्निगदः समानातस्तेषां स देवते वक्ष्यति । तस्मादिकृती य. ही देवतासु द्विवभिगद ऊहेन प्रवर्तिध्यते । बहुयजमानेकवनिगद अहिष्यते । एवं यथासंख्यं प्रयोगो भविष्यति ॥ ३३ ॥ स्वामिनो वैकशब्यादुत्को देवतायां स्यात्पन्यां द्वितीयंशब्दः स्यात् ॥ ३४ ॥ माशब्दः पक्ष व्यायति । स्वामिदेवतयोरुभयोर्वाचक इति नत- देवम् । एक एव मेधपतिशब्दः, यस्माद्विवचनं, यस्मादेकवचनं, स एव न स्वामिदेवतयोर्वाचको भविष्यति । नन्वेकोऽपि मेघपतिरपरोऽपि मतीयते । कथमवाचक इत्युच्यते । यदा स्वामिनस्तदा, मेधपतये यो मेघस्त मेध्यादुर उपनयतति संवन्धः । यदा देवतावचनस्तदा, मेधपतये उपनयत मेध्या दुर इति संबन्धः। स एष सकृदुचरित उभाभ्यां पदाभ्यां न संवन्धमुत्सहते । वचनव्यक्ति भेदाद्वाक्यभेदः प्रसज्यते । तस्मात्स्वा. मिनो पाचक इत्यध्यवसीयते । अथ किमर्थ न देवतावचनः करप्यते । तया हि कल्प्यमान एकवनिगद उत्कृष्येत, एकदेवत्ये क्रतो । तत्र म. फरणं वाध्येत । यजमानपचने पुनः कल्प्यमाने न द्विवनिगद उत्कृ. प्येत । तत्रय यजमानयोः पत्योपोचको भविष्यति । तस्मात्मकरणानु- प्रहाय स्वाभिवचना कल्प्यते। स्वामिपरस्पोहो भविष्यतीति ॥ ३४ ॥ देवता तु तदाशीष्ट्वासप्राप्यत्वात्स्वामिन्यन- र्थिका स्यात् ॥ ३५ ॥ सि. तुशब्दा पक्षं ब्याापति। न स्वामिरचना । देवतापरो भविष्यति । [३१॥ ३४ ॥ सिद्धान्तस्तु देवतावादिक्षः । सामिपक्षे वाक्यार्थ एव ताक्न घटते । आशासा- १ एकदेवस्य कर्नु-पा।

·. १७६२ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [म०९पा०म०१२] कुतः! तदाशीष्ट्वाद । आशासाना मेघपतये मेघम्, इति देवताभ्यां इवि- राशास्यते । मेघपतिभ्यां मेधमाशासाना उपनयत ताभ्यामिति । यज. मानं मस्याशासनानुकीर्तनमनर्थकम् , अकर्तव्यं च । स प्राप्त एव स्वा- पिन मेधः, किमर्थमाशास्यते । न च तेन नित्यमेव स्वामिसंपर्दैन प्रपो- जनम् । याग एव हि न संवर्तेत । तस्मादेवतावचनो मेधपतिशब्द इति ॥ ३५॥ उत्सर्गाच भक्त्या तस्मिन् पतित्वं स्यात् ।। ३६ ।। उत्सष्टं च यजमानेन नायं ममेति । केवलं परकीयो रक्ष्यते । का. लेन देवतया संभन्स्यत इति । कः पुनरस्य देवतया संवन्धः । यचामु- विश्य परिग्रहोऽस्य त्यज्यते । स च यागः माक् कृतः। तस्माद्यागात्परा- ध्य नाऽऽत्मीयं, परित्यज्याऽऽस्ते । आत्मप्रधानं यचदात्मीयं, न यं प्रत्यात्मा गुणभूतः । तादृशे तु भक्त्या पतित्वं भवति । तस्मादेवत- योरेव सत्र मुख्यं मेघपतित्वं, भाक्तं स्वामिन इति ॥ ३६ ॥ उत्कष्येतैकसंयुक्तो द्विदेवतेऽसंभवात् ॥ ३७ ।। इति यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् ॥ ३७ ॥ एकस्तु समवायाचस्य तल्लक्षणवात् ॥ ३८ ॥ अत्रोच्यते । यो हि वो द्वावनीपोमो तयोगणे मेधपतिशब्दः । स पात्र देवतासमवेतः । तस्मिन् कर्मण्येकस्मै गणाय मेधमुपनयत, इत्यु. पतिस्मादेकवचनान्तो गणवाची मेधपतिशब्दो नोत्कृष्यत इति॥३८॥ नपदनिर्धक्यात् । भपि च, यजमानाय मेधपतये यो मेषस्तं मेध्या दुस-यतद्वार, उपनयत । किमर्पमिति प्रयोजनायित्वादसभों वाक्यार्थः । न च मेधमन्य किंचि- विधीयत इति । इतरया मेध्या दुर उपनयत, मेघपतये मेधं कर्तुमित्येवमाशासाना इत्युपपलो वाक्यार्थः । न च परकीयो देवता का शक्यत इत्यर्यायोऽयं यजमान- स्येति ।। २९ ।। [१६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ १ स्वामिनो-पा० । २ न चानेन-पा० । ३ मेध.-पशुः । ४ मेण्या:-ऋतिगा। ५ यद्वार-बालाचोकरयोर्मध्यदेशम् ।। समयः-अपरिपूर्णः । ७ इसरपति-भेधपतिशम्दस्य देवसापरत्वपशे, इत्यर्थः । ( यजमानस्यैति-देवतापरत्वरक्षऽपि मेघस्य पशोर्यजमान संबन्धित्वमर्थ, लम्धमिति निराकाइलो वाक्यार्थः संभववेत्सया ।

·[१०९पा० ११० १३] मीमांसादर्शने। १७६३ संसर्गित्वाच तस्मात्तेन विकल्पः स्यात् ॥ ३९ ॥ अयं चान्यः परिहारः। संसर्गी अयमयों देवता नाम । द्वावों संसृष्टौ कदाचिदेका देवता भवति । यदि द्वयाय परिकल्पितं कि- चिवन्यं, नत्र द्वयं देवता भवति । द्वावयाँ संसृष्टावेफर्ता यातः । त- स्मादेकवचनान्तोऽपि प्रकरणमभिनिविश्ते, पूर्वेण च सह विफल्पेत्ते इति ॥ ३९॥ एकत्वेऽपि गुणानपायात् ॥ ४०॥ अन्वारुह्य वचनमिदम् । मा तावद् भूदिहकत्वमर्थः । तथापि म- करणमनुमविशेतविकवचनान्त: । प्रातिपदिकं हि तस्य विधमाना. थम् । एकवचनं चोपनयनसंवन्धार्थम् । एकत्वं वाऽविवक्षितम् । स. पाम मफरणादुत्कृप्यतेति । अयोच्यते । एकत्वविशिष्टस्य विभक्तिः संवन्यं प्रीतीति । तयाऽप्यस्मस्पक्ष पप्पयतेतराम् । सर्वोऽपि होकत्व. संघद्ध इति । अथ संबन्धं करोति, एकत्त्वं च ब्रवीतीति । न तेन विशि. नाष्टि, अविवक्षितत्वादविरदं भविष्यतीति । अथोच्यते । अविव. क्षितेऽपि वचन एफैत्वसंपन्ध एकवचनं भवति, नान्पत्रेति । क्या मेघपतिगतमेकत्वमस्य भविष्यति । ततः सोऽनुवदिष्यते । तस्माददोष इति ॥४०॥ (महुदेवत्ये पशावेफवचनान्तमेधपतिशब्दस्य द्विवचनान्तेन विषपा. धिकरणम् ॥ १३ ॥) [१३] नियमो बहुदेवते विकारः स्यात् ॥ ४३ ॥ पू० परित यहुदेवत्यः पशुः । स एतान् पशूनादित्येभ्यः फामायाss. कभत इति । सपा वैश्वदेवं घूम्रपालभेतति । अस्ति तु मकवावग्नीपो- माये दिवनिगद एफवभिगदय मेघपतिशब्दः । अत्र चोदकमासः संदि- से । फि द्विवभिगद ऊहितव्यः । एफपभिगदो निववेत, जतोमावपि सिदेऽपि पूर्वाधिकरणेऽस्य पूर्वपक्षो यत्कियते, तदसतेः । मा मान मत-पा. ३२ एकरसंपदे-पा.।

·टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [.९पा०१.२०] परस्परेण विकल्पमानो निशियानामिवि। फि तावत्याप्तम् । द्विवनि- गदः समवेताभिधायित्वादहितल्या । एकचनिगदोऽशक्नुवमभिधानुमि- त्वतावता दर्शननं निवर्तते । एप नियमः। आई । मर्नु प्रकृती द्वित्व. स्थाविवक्षिवत्वादविकारेण भयोगः मानोसीति । जयते । अविशेषक- मन द्वित्व, न तु तत्र समवेत न गम्यते । न च गम्पमान निष्पयान नम् विन्यसंख्यापरिच्छेदेन पुनः संख्येयमुपस्यापयति । तदस्य दृष्टमेव प्रयोजनम् । तस्मादाम्बप्यहो मवतीति ॥४१॥ विकल्पो वा प्रतिवत् ॥ ४२ ॥ सिं० यदुकं द्विवचनान्त ऊहिनन्य इति । तद्गृहीम: । यत्वेकवचनान्तो निवतेति । तन । एकवचनान्तोऽपि प्रकृतिवदिह द्विवचान्तन विक- ल्पितुमईवि । उक्तं हि गणामिमायं तत्पकृती । संसर्गिवादा देवताना- मिति सददिहापि गणाभिमाया, संसर्गिस्वादा देवताना विकल्पेन निवेक्ष्यत इति ॥ ४२॥ (पमुगणे, एकवचनान्तमेधपतिशब्दस्योहाधिकरणम् ॥ १४ ॥ ) [१४] अर्थान्तरे विकारः स्यादेवतापृथक्त्वादे. काभिसमवायात्स्यात् ॥४३॥ सि. अत्येकादशिनी, मैवाऽऽग्नेयेन वापयति, पियुनं सारस्वस्पा फ- रोति, रतः सौम्पेन दधाति, जनयति पोष्णेन, इत्येवमादि। अस्ति च प्रकृत्वाषधिगुपे, एकचनिगदो द्विचनिगदश्च मेघपतिशब्दः । तस्थर घोदकमामिश्चिन्त्यते । द्विवन्निगद सहितव्य एव । अफवनिगदः फि. मंदिकारण प्रवर्तेत, उत निघतेति । किं प्राप्तम् । विकल्पो वा प्रकृति- चदिति। एवं मासे, मः । विकार पर्वकादशियां, न विकल्पः । नव एक- ननु प्रकृती द्वित्वस्याविवक्षितत्वादिवि-अयमपि चार्थ: मायेण गतः । एक खेऽपि गुणानपायात् ' इति । किंतु तत्वाधाविवक्षोक्ता, स एव हेतविक्षाया- मपति । तमापूर्वस्वत प्रयोजनाधिकरणमुत्तरस्योपोदपातिकमिति ॥११॥ {१२॥ चरह चोदाप्राप्तचिस्यते-पा-१(म.पा. ३. १२ सू. ४.)

·- (म.पा.१]] मीमांसादर्शने। १७६५ चनान्तेन निवर्तितम्यम् । कुतः । देववापृथक्त्वात् । पृथगत्र देववा । अन्यस्य पशोरन्या देवता,' अन्यस्यान्येत्येवं, मात्र गणो देवतात्वेन । तदभावात्संसर्गित्वमापे नास्ति । प्रकृती चैतवयं कारण, एकवचनान्तस्य निवेश । नवदमावादिहास्ति प्रवृत्तिः । यचोक्तम्, एकत्वेऽपि गुणा. नपायादिति । परपक्षमन्वारा तद्वचनं, न स्वपक्षः । तस्माददोष इति ॥ ४३॥ इति श्रीश्वरस्वामिनः कृता मीमांसाभाष्ये नवपस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। (पशुगणेऽधिगुपे समस्तवक्रीयत्ताप्रकाशनार्थ समस्य वचनाधिकरणम् ॥ १॥) [1] पड्विंशतिरत्यासेन पशुगणे तत्मकृतित्वा- इगुणस्य प्रविभक्तत्वादविकारे हि तासामका- रस्न्येनाभिसंबन्धो विकारान समासः स्या- दसंयोगाच्च सर्वाभिः ॥१॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोपीयः, यो दीक्षितो यदनीपोमीय पशुमाळभत इदि । तत्राधिगुप्रैप इदमाम्नायवे-पड्विंशतिरस्य चङ्. फप इति । बचोदफेन द्विपश्चादीन् पशुगणान् संसासम् । पत्रं वेतया- लभते, वारुणं कृष्णमपां चौषधीनां च संघाचनकाम इत्येवमादिषु । - इति श्रीमट्टकुमारिलविरचितायां मीमांसामाण्यव्याख्यायो टुप्टीकायर्या नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। अस्मिन्नधिकरणे पञ्च पक्षा: पक्षस्य धचनव्यक्तिनिरूप्यते । पइिंशतिरिति १ पच पक्षा इति-पत्यशतिरस्येसनयोः पदयोरभ्यास इति प्रथमा अविकार इति द्वितीयः। पतिपदे पपनोद इति नतीयः । अस्यपदस्योह इति चतुर्थः । समास इवि पधमः । इति पर पहा या इत्यर्थः । ३ पवनभ्यक्ति:-पापर्यम् ।

·टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेत- भ०९पा.म. १] अयमर्यः सांशयिकः । कि पशिविशब्दोऽभ्यसितव्यः, फिपविका- रेण प्रयोक्तव्या, कि वचनपात्रमदितव्यम्', अपवाऽस्यपदाभ्यास, सत समस्य पचनमिति । कि प्राप्तम् । पदविंशति शन्दोऽम्पसितव्यो द्विपश्चादिषु पशुगणेषु । फारणम् । प्रकृतावकस्य पशो पविशतिर्वक्रय उक्ताः । इस गुणः प्रविमतः । पशौ पछी पड्विंशतिर्वक्रय इति । वत्र यधपिका रेण प्रयुज्यत, न करता वक्रीरभिवदेत् । अय समस्य वचनं झिपवे, वथा पदिशतिशब्दो नियत । तत्राऽऽर्ष वाषितं स्यात् । न च समितिभिः पंशी संवन्धोऽस्ति । पशुपस्प ताभिः संवन्धः । न च पशुद्धयं पशुः। ननु पशोः फायें यः पशोः स्थाने, स बफ्रिभिः संबन्धयितव्या। बया हिमनौ पचनं कृतम् । सपस्ताभिर्वक्रिभिः पशुदयस्य संवन्धे इस एफैफरय पवित्या संपन्धः मत्यायित: स्यात् । अत्रोच्यते । त्रिपदं वाक्यम् । तत्राऽऽयः पक्षः संबन्धघानः । पइिंशतिरस्येत्यनयोर्यः संबन्धः, सस्य शब्दो नास्ति वाचकः । येनासावुच्येत । यत्प्रधान, स प्रकाश्यः । तत्रापा. संथन्धिनावम्यस्येते । एवमरूपमप्राकृतं भविष्यतीति । वकिशब्दश्च पइिंशत्यो दव्यः । द्वितीयः पक्षः । भकरणोऽयं मन्त्रः, प्रमाणान्तरेण प्रकाशितमर्थ प्रकाशयति । न प्रकाशितस्य प्रकाशान्तरेण प्रयोगमस्ति । एवं च यत्मकृती कृतं तद्विकृती भवति, न किंचिद्बाधितम् । तृतीयः पक्षः । पड्पिशतिशब्द उमाभ्यां विशेष्यते । सोऽन्न प्रधानमूतः । (तयो. बदेष द्वितीयः प्रकाश्यते । न चाविकृतेन पड्विंशतिशब्देन पक्ष. प्रकाशयितुम् ।) तस्माद्वचनोहः । एवम विकृतं भविष्यति । ननु पविशतिशब्दप्राधान्ये पी. यो प्रथमा न प्रामोतीति-कोऽभिप्रायः द्वेषा हि संख्याशब्दाः। प्राविशतेः संख्या. कि कारण-इति निमास्ति ११ शोरभिसंबन्ध •• । ३ पट्टशिष:-पदिश- विशन्दविशेषणार्थ.१४ प्रयोजनमस्ताहि दृष्टमिति औप: । मोstenा विषार ति द्वितीया पक्ष स्यर्थः । ५ विहानतस्थानेऽयं पाठ आवश्यक इति भाति-'पोरिपा पक्षियतित्या प्रकारयते । वे पावितेन पविशतिधम्दनाक्ये प्रायमिनम्।वि। - ·. [म०९पा०४१०१] मीमांसादर्शने । १७६७ नै प्रकृची कृतम् । प्रकृती च साक्षात्पड्विंशत्या पशुसंबन्धः । इह पर- संख्यया संघन्धे क्रियपाणे परोक्षयाऽवयवसंख्यया संवन्ध आनुमानिक: स्यात् । न च नियोगतः पड्विंशत्या, एफैकस्य संवन्धः प्रत्यायित: स्यात् । पञ्चविंशतिरेकस्य सप्तविंशतिरेकस्येशमपि तत्र गम्यते । न , प्रधानाः | अपिंशतेरुभयप्रधानाः । तत्र यदा संख्याऽऽत्मानमुपसन्नीकृत्य संख्येये वर्तते, तदा विना षष्ठया सामानाधिकरण्यं भवति । यथा विंशतिर्गाव इति। यदा संख्या प्रधान भूता, तदा पष्ठीमन्तरेण संख्येयशब्देन सामानाधिकरण्यं नास्ति । शितिर्गवामिति यथा । इह च संख्या प्रधानभूता, वक्रयश्च प्रथमान्ताः । कर्ष विना षष्ठ्या सामानाधिकरण्यमित्यभिप्रायः परिचोदयतः । अत्र लक्षणया सामा- माधिकरण्य, वाक्येनेत्यर्थः । दृश्यते च प्रयोगः, यया, इन्द्रामी देवतेवि । यदा देवतात्वेन गुणो विवक्षितो भवति, न च प्रधानभूतस्तदाऽपि विनव षष्ठ्या सामाना• धिकरण्यं दृश्यते । तथा, देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्ताः पर्षदित्यत्र पर्पच्छन्दश्च - धानमूतः । इतरे देवदत्तादयः शब्दास्तद्विशेषणत्वेन, तपाऽपि विना पष्ठ्या सामा. नाधिकरण्यम् । तथा वेदेऽपि 'पञ्चपञ्चाशतनिवृतः संवत्सराः' इत्यत्र संख्या मधानभूता, तथाऽपि विनैव षष्ठ्या सामानाधिकरण्यम् । ननु संख्या संवत्सराविशे. पणार्थो । तथा सति पञ्चशब्दोऽकिंचित्करो भवति । पञ्चाशच्छन्दस्तु विशेषयन्नप्यर्थ. वान् । तस्मात्संख्या प्रधानभूता । चतुर्षपक्षः । मिशब्दोऽस्यपदविशेषणम् । संख्याऽपि । अस्यशब्दः पश्चा परायः कथं प्राधान्यं प्रतिपद्यते । आह---यथा इन्द्रस्य तु वीर्याणि भयोचम् । इतीन्द्रे षष्ठी वाऽस्ति । न च परार्थः । लोके च यथा, चित्रगुरानीयतामित्युके पैष्ठीनिर्दिष्टोऽपि प्रधानम् । एवमिहापि । यत्र द्वौ पश् विद्यते तत्र द्वयो। प्रकाशन फर्तव्यम् । तथाऽस्यशब्देन न क्रियते । पशुश्चोदितः। स च प्रकाशयितव्यः । सिद्धान्तस्तु-उमाम्या पद्क्रीयत्ता परिच्छिद्यते, एतावत्योऽस्य वक्रय इति । अस्यशब्दस्य षष्ठ्यतत्वानसंख्याशब्दस्य संख्येयप्राधान्यात् । तद्यत्र द्वौ पशू, तंत्र बक्रीयत्तापरिच्छेदकः शब्द उच्चारयितव्यः । न च समासमन्तरगेयत्ता शक्या . . - नैवम् । प्रकृती प.पा.1 १ परिचोदयह इति- भाम्नावस्वयिकाराल्यास सर्वगा- मिस्वात् ' इति सने 'ननु पडपिता इलमिधाने वहीणों प्रथमा न प्राप्नोति' इति भाष्येण परि०, चोदयत इत्यर्थः । । पयोनिर्दिष्टोऽपीति-चित्रा गावो यस्येति विग्रहे पच्या निर्दिष्टोऽपि पुरुषः . समासे प्रधान भवतीचर्यः । अस्पराम्देनेति-अनभ्यस्त नैति रोषः।

·टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेसे- [२०९पा०४०१ चैवं कृताभिधानं कृतम् । तस्मादम्पसितव्य इति ॥ १ ॥ आयासेऽपि तथेति चेत् ॥ २ ॥ इति चेद्वान् पश्यनि, समासवचनेऽमाकृतः शब्द सच्चरितो भव. वीति । अभ्यासेऽपि, अनभ्यस्त प्रकृती वचनम् । इह साभ्यासममा. रुतं स्यात् ॥ २॥ न गुणादर्थलवत्वाच ॥३॥ नेप दोपः । गुण एष शब्दस्याभ्यासो नाम । स मत्पतेऽमाकता। स्वत्पले पुनः शब्द एव । अङ्गगुणविरोधे च तादर्थ्यादित्युक्तम् । अर्याच मयतदश्रुतमुपादीयते, प्रविभक्त गुणं यातुम् । यच्च श्रुत- चिकीर्षयाऽचवं क्रियते, इष्यत एवं तदस्माभिः । तस्माददोषः ॥३॥ समासेऽपि तथेति चेत् ॥ ४॥ इति चेत्पश्यसि, अभ्यासबचने चोदकोऽनुगृहीतो भविष्यति । का. रन बनयो वक्ष्यन्त इति । समासेऽपि चोदकानुग्रहः । कासन्न वद्क्रीणामभिधानात् । अपि च समासवचने योगपवचनात्प्रयोगवच- नोऽनुगृहीवो मविश्पति । तस्मात्समसितव्या वक्रय इति ॥ ४॥ नासंभवात् ॥ ५॥ नवदेवम् । मम चोद कोऽनुगृहीतः, पशिविशदमयोगात् । तब बदितुम् 14वापरपशुपाधान्य, तयज्ञपतिशब्दैन प्रत्युतम् । यज्ञपतेः परविशे- शातया न प्राधान्यम् । संरूपाप्राधान्ये लक्षणया सामानाधिकरण्यम् । स एवं दोपः । अर्पिता का । न च सर्व प्राकृतमहष्टार्थम् । अदृष्टावे, अदृष्टापतक दीपः, सत्या दृष्टार्थतायाम् । न च सब-घो वषनेन चोदितः, यः स प्रकाश्पते । भारताऽवस्थितव । माकृतशबाधश्च । ता अनुष्ठयोच्यावतात् । इति । च सर्वनामशब्दो पक्रिप्रत्यवमर्शकः । यद्यस्यपदाम्यासः, ताविति प्राप्नोति । पदि संख्यायाः, शामिति ॥ १ ॥ [ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ 7.. १(०१२ पा२ ० ९.१७)। २ अधुना पूर्वपक्षचतुष्टये प्रातिलोम्येन पण. मनुसंदधाति-यसपदित्यादिना । । चनुपर्छ दूपभिधाय तृतीया दुपगमाह-संख्ये. त्यादिना । द्वितीयपक्षं पति- अद्यार्थले, इस दिना । मत्रस्येति शेषः । भायपक्षे पण- भाहन चयादिना । संख्यामा इनि-संख्याया प्राधान्यमिति तृतीयपक्षे संख्यामा एक. गद, 'वामनष्टय ' इति स्यात् । प्रकृते व 'ता अनुष्टर' इति निर्देशाङ्कीणामेष प्राधान्य पम्पत सर्यः। 1

·०९४०१] भीमासादर्शने ।
१७६९
प्रयोगवचनः, समस्य वचनात् । न च संभवावे चोदके प्रयोगवचन
मत्यादर्तव्यम् । वलीयान् हि चोदकः । स हि धर्माणामुत्पादकः पाप-
कश्च । प्रयोगवचना प्राप्तानामुपसंग्राहकः। स उत्तरकालोऽर्थविपकर्पाद्-
दुर्वलः । तस्मादपसितव्यं वचन मिति ॥ ५ ॥
स्वाभिश्च वचनं प्रस्तौ तथेह स्यात् ॥ ६ ॥
स्वाभिश्च वक्रिभिः पशुरूपलक्षितः प्रकृतौ । इहापि क्यापलस.
यितव्यः । सोऽभ्यासवचने शक्यते । समासवचने हि परसंख्या
समुदायस्योक्ता भवति । तथा न स्वाभिः पशव उपलक्षिता भवन्ति ।
तस्मादसदेतत् ॥ ६॥
पकीणां तु प्रधानत्वात्समासेनाभिधानं स्पात्मा-
धान्यमधिगोस्तदर्थत्वात् ॥ ७॥ सि.
तुशब्दः पक्षं ध्यावर्तयति । नैतदेवम् । अभ्यसितम्य: पददि-
प्रतिशब्द इति कितर्हि । समस्य वदितव्या वक्रय इति । कुवः।
चा बड्क्रीणां प्रधानत्वात् । प्राधान्यं हि तासाम् । मकृती
पदविंशविरेता पक्रप इत्यभिसंबन्धस्तसितः । पविशतिरस्पति
पक्रयो गणितान ताभिर्गणितामिा पशुरूपलक्षितः। कि कारणम् ।
चक्रीभिर्गणिवामि प्रयोजन, कुन पार्चपृद्धरिष्यत इति । न तु
बझीभिर्गणिताभिः पशावपलक्ष्यमाणे किंचिद्यमधिकं भवति
तस्मान्न पशुसंघ-धो विवसितः । एवं माधान्यं बीणा । अधिगो-
चंपर्यत्वान तस्य संख्यापशुसंवधा भयोजनम् । तस्मात्समस्य वचनं
कर्तव्यम् । एतावत्वं प्रकृताचुतमिति विकृतावत्तावचेव वक्तव्येति ।
वस्मात्समस्य वचनं कर्तव्यमिति ॥ ७॥
तासां च उत्सवचनात् ॥ ८ ॥
तासां च वीणामिदं फारसमुच्यते, न पशूनाम् । या अनुष्ठयो.
ध्यापयतात्--इति, पड्विंशदिवङयस्वा प्रयत्नेनौद्धर्तव्या इति ।
इत्तस्था पदविंशतिरस्य बझयस्तं प्रयत्नेन किंचित्कुर्यादित्येवमभिसं-.
पन्धो भवेत् । यदि लक्ष्यते, नदि कार्यसंपन्धार्य प्रतिनिर्दिश्पते तदिह
॥५॥६॥७॥

·१७७० टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेत- [अ०९पा०४० पहवंशतिरस्य वक्रयस्वा इति वक्रीणां पतिनिर्देशः कार्यार्थः। तस्मातासां प्राधान्यमिति ॥ ८॥ अपि त्वसंनिपातित्वात्पत्नीवदानातेना- भिधानं स्यात् ॥ ९॥ अपि विवि पक्षम्यावृत्तिः । नतदेवं, समसितच्या वकय इति । किं हि । अविकृतः पशिविशन्दः प्रयोक्तव्य।। कृतः । असंनिपा- वित्वात् । असनिपाती ह्यधिगः । न करणत्वेन निर्दिश्यते । यदि दि फरणस्वेन निर्दिश्येत, ततोऽनेन प्रकाशितं कर्तव्यम्, न ध्यानादिनेति मन्त्रान्वेन कर्मसंनिपातः स्यात् । तत्राशक्यमधिकृतेन योगपचं कर्त- मिति विक्रियेत, अभ्यस्येत वा । अथ पुनरेवदकरणं क्रियमाणानुवादि नयनकालमध्रिगुवचनमनेकस्मिन् पो चोदकेनात्र निपवितम् । तत्रपा स्वसंख्याधवीरभिवदितुमशक्तं विप्रतिपन्नरूपं उन् । तस्मान नद- इक्रोणामियचा वदितव्या । किं वईि । पपिशविसंख्याया संवन्धः कर्तव्यः । यथा, द्विपत्नी के बहुपत्नीके वा प्रयोगे पत्नीशब्द एकवच. नान्तो न संख्यया पत्नी: परिच्छिनात्त । कि तहि । एकत्वेन संघ- ध्नाति । एवमिहापि । तस्मादविकारेण श्योगः । एवमविकारे, आर्ष- मनुग्रहीष्यत इति ।। ९ ॥ विकारस्तु प्रदेशत्वायजमानवत् ।। २० ॥ तुशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । नाविकारः । अहः कर्तब्य इति । यद्य. सत्संख्पेघाइत्प तत्संख्योचार्यते, बत्र वचनमामाण्यादिविपन्नसंख्या- CI अकरणेनाभिगुणा प्रकरणे समानानायकराणिन उपकर्तव्यम् । तत्कथं, पया शक्नुयात् । किं नु शमोत्ययमिति, क्रियाप्रघामेन च्या समानातः पदरभिधानम् । तत्र पक्रिषद्विशत्यभिधानादृदृष्टं यथा प्रकृती, वमा विकृतावपीति ॥ ९॥ उच्यते । यदि फ्रिपतिशयोः समवेतार्थता नामविध्यत्ततोऽष्टायतामवकल्प- १ ध्यानेन-पा+।। तस्मान षट्कोणा-पा। ३ विप्रतिपत्तिसंस्त्यावस्य-पा.1 अय- मिति-अपेक्षायामिति शेषः । ५ अभिधानमिति-अभिधानक्रियामा शश्य कतै न प्रकाशन, भकरणमन्त्रस्यादित्यायः।

·[अ०९पा०३०] मीमांसादर्शने। कस्य शब्दस्य प्रयुउपमानस्यारोडधोऽभ्युपगम्यते । पथा, प्रकृती प. नीशब्दस्य , न विदाउदत्य षड्विंशतिशमोऽनेकस्मिन पशो प्रयुज्यते । किंतु चोदनेह मानवचनं प्राप्यते । तत्र यन्याययं तचोदकः प्राप. यिष्यति, नाऽऽहत्य पड्विंशतिशब्दम् । फि तन्न्यायणम् । यत्सकृती विवक्षितम् । प्रकृतौ च वक्रोणायियता कथिता । तस्मादिद सस पदिश्यते । नन्वेतदुक्तं नाघ्रिगोः करणत्वेन निर्देश इति । यदा च न करणं, चदा फयमयं वक्रीयत्तावचनः । श्रुत्या पविंशति संख्यावचन एवं भवितुमर्हतीति । उच्यते । यद्यपि नास्य तृतीयया निर्देशः, तथाऽपि प्रयोगवचनेनोपगृहीत: साधको भवन् कमन्यं दृष्टमुपकारं करिष्यत्यन्य. तोऽवदानप्रकाशनात् । अत्रोच्यते । नास्यावदानरभिसंबन्धः पश्त- यागपयोगपचनो यागेन संवध्नाति । तत्र च हविःसंकीर्तनं दृष्टं प्रयो- जनम् । षविंशतिशब्दोऽपि तत्स्तुतये भविष्यतीति । नैतदेवमिति त्रूमः । प्रकरणाद्यागमात्रेणाभिसंवन्धे सति ऋत्विना प्रेष इति गम्पते । लिङ्गात्तु शमितृपैपमेनपध्यवस्यामः । तथारूपाणि छात्र वाक्यानि, देव्याः शमितार उत मनुश्या आरमध्वमिति । तथा, षड्- विंशतिरस्य वज्रयस्ता अनुष्ठयोच्यावयतादिति । तस्माद्वकीयचा. चन एपा, न षड्विंशतिसंख्यावचनः । यथा, यजमानशब्द एकयज. मानवाचिनि स्वसंख्यावाच्येकवचन मिति कृत्या दियजमानके च मयो. गे स्वसंख्यावचनादेशादहः क्रियते, एवमिहापीति ॥ १० ॥' अपूर्वत्वात्तथा पत्न्याम् ॥ ११ ॥ यदुक्तं पानीचादीत । युक्तं पल्यां; न तत्रैकपत्नीके यजमाने पत्नी- शब्दः समाम्नातः । द्विपत्नीके बहुपत्नीके च प्रदेशाद्भवति । यया, एकस्याः पल्याः स्वसंख्यावचना, एवं द्वयोवहूनां च स्वसंख्यावचन इति । तस्माद्वैषम्यं पन्याम् ॥ ११ ॥ येम । आस्ति तु समवेतोऽवदानसंबद्धो वङ्कयर्थः । स च स्वभावात्पविशत्येव परिच्छिन्नः। तस्यावदातुः संस्कारो दृष्टार्थमेव प्रस्मरणम् । एवं तासामपि गुणत्वात्म- काशनं प्रकृतो, तद्वदपीति ॥ १०॥ [११] - १ प्रकृतियाग-पा० १३ उपता--पा।

·१७७२ दृष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- १०९८ ११० 13 आम्नातस्त्वविकारासंख्यासु सर्वगामित्वात् ॥ १२॥ तुशब्दोऽन्यं पक्षमवतारयति, न समस्य वचन, संख्योहा स्यादिति। ययासमाम्नानपविशतिप्रातिपदिकं प्रयोक्तव्यम् । एवषविकारे, आ. पनुिग्रही भविष्यनि । पविभक्कं गुणमभिवदितुं वचनमहिन्यते । षड्- विशती एतयोर्वक्रय इति । ननु पदिश्वी इत्पभिधाने बहीण मधमा न प्राप्नोति। उच्यते । यदा पशिविगुणः प्राधान्येन विवक्षितो भवति, तष्ट्रि शेषणार्थ संख्येयमुच्चार्यते, वदा प्रथमान्वेनापि लक्षणया संख्या वि. शेष्यते । यथा, इन्द्रामी देववति । पदा दिवश्वकर्मणोऽों गुणोपि. पासितो भवति, संदेकरचनातं दिवचनान्ह एवेन्द्रामी इति शन्दोलस णया विशिनाहि । तया च प्रयोगो दृश्यते, पञ्चपञ्चाशतस्वितः संए. त्सरा, पञ्चपञ्चायत: पञ्चदशा, पञ्चपश्चाशवः सप्तदशा, पवपश्चात एकविशा इति संख्यावचनः शब्दवित इत्यनेन लक्षणया विशेष्यते । यया देवदचयज्ञदचविष्णुमित्राः पदिति । एवं पदिश्वी वक्रय इति । एवमधिकारच भविष्यति । सर्ववक्रिगामी च पविशविशन्दो भविष्यतीति ॥ १२ ॥ संख्या त्वेवं प्रधानं स्थादक्रयः पुनः प्रधानम् ॥ १३ ॥ सत्यमुपपयत एवं पचन, षषिशती पक्रय इति । संख्यामपान- ननु पशिवी इत्यभिधाने वक्रीणां प्रयमा न पामोति । कोऽर्थः । गुण- वचनो हि कश्चित्संरगुणवचनो भवति द्रपेण । यथा शुरू. पट इति । कम्यनि- प्कृष्टगुणवचनः । यथा शाक्यं परस्येति । तत्र प्राविशतेः संसृष्टगुणवचनाः । पक्ष गायो दश गाव इति । विशत्यादमस्तूमपवचनाः ! यदीह द्रव्यं प्रयान, पक्रया इति प्रथमारहुवचननिर्देशापविशतिशब्देनापि प्रमारहुवचनान्तेन पवितव्यम् । 'गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति ' इति । दुष्परिहरवायम् । अतोऽ. न्या पक्ष आधीयते । निकृष्टो गुणः प्रधानभूत. पड्विंशतिरित्यभिधीयते । नम्वेवं पक्रय इति प्रधान प्राप्नोति । पथ्या मदितव्यम् । उच्यते । शक्यपरिहारमिद चोयम् । तत्परिहत मायकारेण ॥ १२ ॥ • संख्या वेवं प्रधानं स्याड्कयः पुनः प्रधानम' इत्युक्तम् । नन्दति . पकिमामी च-पा। विसंध्यासन्देषु ये प्राधिरावे, ते द्रव्यसमष्टगार. चना एपेत्यर्थः । ३ इत्युसमिति पनि सिमान्त निदव्यास्यामित्यर्थः ।

·म.पा.१00 मीमांसादर्शने । १७७३ स्त्वेवं निर्देशः कृतो भवति । पविशतिगुणः प्राधान्यन विवारितः । सदियोषणत्वेन वफ्रोणाचारणम् । वक्रयः पुनः मतो प्रधान, न संख्या । तदुक्तं, मायान्यमधिगोस्तदर्यत्वात् । तसो च कृत्स्नवचना- दिति । तदेवं न प्रकृतिवदभिधानं कनं भवेत् । तत्र चोदक एव वाध्ये. हा तस्मात्समसितव्यमेव वचनामिति ॥ १३ ॥ अनाम्नातवचनमवचनेन हि वकीणां स्यानिर्देशः ॥१४॥ न खल्वयस्मिन् पक्षे सर्वमेवाऽऽन्नातमुच्यसे, अनाम्नातवचनमपि प्रतीयत इति, पद्दतिशती पविंशतय इति । अप द्विवचन बहुवचनं वा- उनर्पितया न फियते, नै सासां वक्रीणां कान्नाभिषानं स्याद।॥१४॥ आयासो वाऽविकारात्स्यात् ॥ १५॥ वाशरदः पक्षं ब्यावर्तयति । न समासवचनम् । अभ्यास: स्यात् । एवमविकारो भविष्यति । तत्राऽऽपचोदकावनुग्रहीयेते । सर्व समा- म्नातं कृतं भविष्यति । केवलमस्यशब्दोऽभ्यसिष्यते । करस्नाथ घर- योऽभिहिता भविष्यन्ति ।। १५ ॥ पर्तिशती बहुवचनं प्राप्नोति । उच्यते । उपयत्र प्रत्ययेन प्रातिपदिकैनोपान महावे, विशेषश्च । तत्र पड्क्रय इति यत्तद्गतं बहुत्वं, यच्चविंशतिप्रातिपदिकगत विशेषरूपं तयो- के वकिद्रव्यमधिकरणम् । अतस्तयोविशेषणविशेष्यभायो युक्तः। यत्तु पर्दिशतारेक- वचनं तद्युक्तं विशेषणस्यैकत्वात् । स्वभावाविंशत्यादीना स्वाभिधेयसंख्यावाहित्यमेष, नं तु द्रव्यसंख्याग्राहित्यम् । तद्यथा विशतिर्गावो गच्छन्तीति द्रव्यमेव प्रधान, बहुवचननिर्देशात् । संख्याभाधान्ये हि तस्यैकत्वाद्च्छताति प्राप्नोति । खपलेऽपि तल्यम् । संख्यापाधान्ये हि वतिषु बहुवचनं न स्यात् । संख्याविशेषणत्वात् । अथ बहुवचनान्वितामिक्रिमि. पश्चात्पदिशतिसंख्या लक्ष्यते । ममाप्येकवचनान्विता पइिंशतिर्वक्रिविशेषणम् । अथवा, पशितिमातिपदिकेनोकत्यावचनं निवृत्तम् । निदेशामकवचनमेव युक्तमिति । ननु द्वौ बहव इत्यादौ प्रातिपदिकेनोकस्वाद- द्विवचनबहुवचने में प्राप्नुतः । उच्यते । अन्यत्र तद्वपामः, नेहातिप्रसह इष्यते ॥ १३ ॥ [१४ ॥ १५ ॥ १(भ.९ पा. ४...)२{१०९ पा.Y ...)३ मना सया-पा-1 न तासा-पा। ५ गरउताति प्राप्नोतीति--च्छतात्येकवनं प्राप्नोति । तस्माद्भाव एप प्रधान सघाऽपि विंशतावकाचनमेव । तदप्रकृतजाति प्रन्यपूरणम् । नेहातिप्रसाद प्यत इति-नेह प्रपञ्च्यत इत्याशयः। ।

·. दृष्टीकासहितशावरमाध्यसमेते- [अ०९पा०४० पशुस्त्वेवं प्रधानं स्पादण्यासस्य तन्निमित्तत्वान स्मात्समासशब्दः स्यात् ॥ १६ ॥ तुशब्देनायधार्यते । नतदेवम् । सपस्य वचनमेवेति । कथम् । एवं सचि पशुः प्राधान्येनात्र निर्दिष्टः स्यात् । पयो। पनी पविशतिः पविशतिर्वक्रयो न फथिदपदविंशतिवद्भिः पशुरित पशो: सं- ख्यासंवन्धेऽभिधित्सित एवं वचनं भवति । न च पशुसंख्यासंबन्ध। भनी विवक्षित इत्युक्तम् । इयचा धक्रीणां प्रकृती.वक्तष्पा । इहा- पिसेर चोदफेन पदिश्यते । तेन नाभ्यास: । स हि पशुनिमिचकः । वस्मात्समस्प वचनं वक्रीणों फर्तव्यमिति ॥ १६ ॥ (अश्वमेधेऽश्वविषये चक्रीया प्रकाशनार्य वैशेषिकपत्राकरणपक्षे त्रयाणां पश- नामर्थे, षडशीतिरेषां बड़क्रय इति समासवचनाधिकरणम् ॥ २॥) [२] अश्वस्य चतुस्विंशचस्य वचनाद्वशेपिकम् ॥१७॥ पू० अत्पश्वमेधः । तत्र सधनीयः पशुः, अश्वस्तूपरगोमृगौ च । अस्ति तु मकतावनीपोमीये, पदिशतिरस्य पदक्रय इति वचनम् । तदिद चोदन प्राप्तम् । वावस्य चतुस्विंशक्रयः । तूपरगोमृगयोः पड्. विंशतिः । अस्ति तु र समाम्नाता-चतुस्विंशवाजिनो देववन्धोर्व- इनोरयस्य स्वपितिः समेति । अच्छिद्रा गाना वयुना कृणोत परुष्प- रुरनुपुष्याविशवा, इति । वदिद सैदिहाते । फिमधस्य वैशेषिकमिदं पचनं फर्तम्पं, तपरगोमृगयोः समाप्तेन, उत सर्वेषामेव समासवचनम् । अयं तावसिद्धान्त एव । चविंशद्वामिन.' इत्यनयाऽवश्यं वक्रीयत्ता प्रका- शयितया 1 मानक्षमयाप्रकरणानुमितेन वाक्येन प्रापितत्वात् । ननु प्रतिपियं न चतुस्त्रिंशत् ' इति । उच्यते । विधिपूर्वियं माधिरिति विधितिषेधयोक्तिः पोडशिवदिति पक्षे तावदनया प्रकाशनम् । यत्वात्माप्नोति तत्प्रतिषधेन बाध्यते । पपा, प्रत्येऽहनि मधुमासाशने. क.(मट ११.१५.१.)। २ आमर्थपयभयादिति-मन्नाय प्रकरणाना. मानर्भयभयादित्यर्थः।

·[अ०९५० अ०१] मीमांसादर्शने । १७७५ कि प्राप्तम् । अश्वस्य चविंशक्रयत्तस्य वैशेपिकमिदं वचनं कर्त- व्यम् । कस्मात् । वचनात् । एवं, चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देववन्धोरित्ये- तद्वचनमर्यवदिति । इपरथा, एतद्वचनमर्थक स्यात् । तस्माद्वैशेषिकमश्न- स्येति ॥ १७॥ तत्प्रतिपिध्य प्रतिनियुज्यते सा चतुस्त्रिंशद्वा- ध्यत्वात् ॥ १८॥ सिक तत्मविषिध्य प्रतिनियुज्यते, प्रकृती यस्कृतं वचनं तत्कर्तव्य. मिति । कयम् । न चतुर्विंशदिति याद, पड्विंशतिरित्येव चूया- दिति । सा नियुज्यमाना चतुस्त्रिंशद्वाच्यत्वाद्वारयति शब्दम् । तस्मा- स्मतिपिद्धत्वाशेषिकं वचनं न कर्तव्यं, सामासिकं वचनं कर्तव्यम् । ननु, पदविंशतिरित्येव बूयादिति वचनात्मतिपिद्धेऽपि वैशेषिकमेव वचनं कर्तव्यमिति । नेत्युच्यते । न हायं पदिशतिवान्दो विधीयते । किता । थापासं वचनमनद्यते । कथमवगम्यते । एवकारफरणात् । नन्विहाऽऽनुमानिको विधिः प्रत्यक्षेण प्रतिषेधेन बाध्यते । उच्यते । न विधिर्य- दि बाध्यते । अपि चान्यदेतदानुमानिकम , इदं तु प्रत्यक्षमिति । विषिश्चन बाधित शक्यते । एवमुभयमाप्ती स्थितायामुत्तरा चिन्ता । न चैतरपूर्वपक्षसूत्रं, समाम्नायस्य पलवस्वात् । तथा पक्षव्यावर्तकस्य तुशब्दस्य चोत्तरत्रामावात् ॥ १७ ॥ तत्पतिपिध्य ॥ इदं श्रूयते, न चतुस्विंशदिति ब्रूयात् , पड्ईिशातिरित्येव यात्' इति । तत्र संशयः समन्ता ऋक् प्रतिषिध्यते, अवस्यापि समस्य वचनं, उत चतु:- :त्रिंशत्पदप्रतिषेधः। भवस्य पेशेषिकर्वचनं.पदिशतिरिति । तत्र सिद्धान्तेनोपक्रमः : तत्मतिषिध्य ' इति । ननु पदिशतिरिति ब्रुवन् निगदे पट्टिशसिरिति श- ब्दस्य विधि बोधयति पूर्वपक्षवादी । तस्य कर्मानुष्ठान, तूपरगोमृगयोः सामासिकव. •. १ यथा प्रातिवचन-4 } २ पाध्यत इति-इदं सावदुपलक्षणम् । यदि विधि स्यात, सदा प्राप्त्यभावारप्रतिषेधोऽपि स्थितः स्यादिति । ३ एवं तावदार्तिककारा भाष्यमनारत्य स्वयं प्रथम, सुनमधिकरणान्तरपरतया व्यायाय 'ताप्रतिषिष्य' इत्यादिस्मान्तरैरपिकरणान्तरं भ्याविख्या- स्वस्तस्य विरयं तावत्प्रदर्शयन्ति-इदं यत इत्यादिना । ४ समस्य वचन मिति-पक्षे समस्य वचन पंक्षे वैशेषिकमित्यर्थः । ५ वैशेषिकति-अश्वविषय 'पपिचतिर्वामिनो देवपन्धो' इत्येवं विकतो बपिकमन्त्रः । तूपरगोमगयोस्तु द्विपश्चाशदनयोः' इति समासवचनमित्यर्थः ।

·१७७१ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [भ०९पा०४०२) पथामा एक्कारफरणम् । न च पशितिशब्दः प्राप्तः । पविशति- संख्पाभिधानं प्रकृती कृतम् । इदापि तदेय माप्तम् । पर्षिशतिशन्देन अस्पकृती लक्षितमिहापि पद्धर्विशसिशन्दसणार्थमयोश्चारित।। पद विशतिसंख्यापरेऽनेकोऽयों विधीयते । चतुस्विंगत्मासपेपः । पशि- तिसंख्यावचनं च । तत्र वाक्यं भिग्रेव । भिधमान एकवाक्यरूपं वाध्येत । कि त | साकाइसत्वम् । न चतुर्विंशदिति यात , पद्- विशतिरित्येच घ्यादिति । एतद्धि वचनं चतुतिशचनामाचे प्राप्तमेव सत्कर्तव्यतया मतिपैधं प्रचसितुमुच्चार्यते । तदेवमेकवाक्पतायापयते । सेकवाक्यता संख्यापरे षाधिवा स्यात् । अनेकार्यविधानं चान्याय्यम् , एकार्यविधाने संभवति । भूपसी हि सत्राहकल्पना स्यात् । तस्मायया- मारवचन कर्वव्यामिति ॥ १८ ॥ ऋग्वा स्यादानातवादपिकल्पश्च न्यायः॥ १९ ॥ पू० आन्नाव दिन, अप्रतिषिदा च । तस्मादश्वस्य पेशेपिकं वचनं स्यात् । तथा धाविकल्पो भषिष्यति । अविकल्पश्च न्याय्यः । विकल्प चममन्यत् , ' द्विपञ्चाशदनयोक्रियः' इति । अधय , वैशेषिक पचनमन्यत् पिपिशातिरस्य वक्रयः' इति । तदितरः प्रत्याह । नायं विधीयत इति । शक्यश्चामान्यतरानुवादः । यदि तावरतिषेधो विधीयते, मार्च पाकरणिकायां प्रतिषिद्धायां यायचोदकमाप्तमियत्तावचनं तत्स्वयमेव भवति । षपिशतिवच नमन- बादः सहधकारेण । पविशतिरितीयता विधीयते । न सा शक्या, चोदकमाप्त त्यात् । एषकारोपपद्रवाच । एवकारस्त्वपाः स विधीयते । तस्य परिसंख्या- रूपोऽपः । पदन्यत्माकरणिक प्रतियोगे तन्न भवति । एवमन्यतरस्यानुवादत्वेऽ. पश्यमापिनि, सचः प्रतिपैविधान, मुरूपत्वात् । इतरस्य चानुवादा, नबन्यवाद. तिषेधस्तुत्यर्थ इति ॥ १८ ॥ पाशब्दारपक्षान्तरम् । आम्नावा हि ऋगमतिषिद्धा चति । ननु प्रतिषिद्धा वाक्येन । उच्यते । पदविकारं वक्ष्यामः । तस्यां तु वचनादरवत् । मनु श्रुत्या . पचितिशब्देन व स्वख्याभिधाय-पा• । २ प्राप्त परिचीत शब्देन । ननु प्रती- पा-1 प्रतियोपति-चनिशामिनः' इति मन्त्र इयर्थः । तथा च प्रारगिकमन्सनिति रुपैवकारार्थविधानादेव घिस्य प्राप्तत्वात् 'न पतनिधरिति निषेधोऽनुवादो भवतीत्यर्थः । १ श्याम इति-अनन्तरसूनेगति शेषः । .

·- (म०९पा०४०२ मीमांसादर्शने। १७७७ विरुद्ध वचनयन्योन्येन भवति । भवतीति चेत्, न प्रतिषेधः । ति चेत्, न विधिः । तस्माद्वैशेषिकं वचनं कर्तव्यम् ॥ १९ ॥ तस्यां तु वचनादरवपदविकारः स्यात् ॥ २० ॥ अथ यदुक्तम्, ऋक् तत्र प्रतिषिध्यत इति । नैतदेवम् । तस्या बचनात्पदविकारः स्यात् । वचनं हि भवति, न चतुर्विशदिति व्यात्, पतियतिरित्येव व्यादिति । तत्र चतुर्विशत्पदं श्रुत्या प्रतिषिध्यते । ऋग् लक्षणपा प्रतिपिपते । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतियाग्या। तस्माद्वैशेषिकं वचनं कर्तव्यमिति ॥ २० ॥ सर्वप्रतिषेधो वाऽसंयोगात्पदेन स्यात् ॥ २१॥ सि. सर्वस्या श्व का ऋचः प्रतिषेधोडपं, न चतुर्विशरपदस्प । फस्पात् । पदेनासंयोगात् । चतुर्विंश पदेन ऋचा संयोगो न स्यात् । बिना तस्मात्पदानैव ऋक्शेपो वक्रिगणनं कुर्यात् । अथ पशिविपदेन संबध्येत, तथापि नाश्ववक्रिसंख्या पात् । तव दृष्टोऽपों नावक- पेत । ऊनं च वाक्यमर्थ न साधयेत् । ऊने च वाक्ये दोपवणाव । मन्त्री हीनः स्वरको वर्णतो चा मिथ्यामयुक्तो न तमर्थपाह स पा. ग्वजो यजमान हिनस्ति यपेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधादिति । चतुर्विंश- पदं चेहानपकं स्यात् । तस्मात्समस्य वचनं कर्तव्यम् । ऋचश्व वि. ध्यन्तरेण विहितत्वावशेषिक वचनमिति ॥ २१ ॥ पतिशतिविधानेऽने काविधानादिदोप: स्यात् । उच्यते । ऐरवमतिषेधः काप- तिपदर्शनाय भविष्यति । अस्य षट्तिशतिर्वामिनो देवबन्योकीस्वस्य , इति ॥ १९ ॥२०॥ ऐरवदिति विपम उपन्यासः । याऽऽयपदं गृहाते, तर अचं लक्षयति सी, संपन्धेनाऽऽस्वादेव · अयं सहस्रमानवः' इतिवत् । यत्र स्वनायं गृह्यते, तन्न शनि पराणि छायितुम्, अयनासंबन्यात् । तथा पूपियपि पर्यावृत्तिमपासपमेय तरपदं काग प्रयुज्यते । अतथ अवस्य चतत्रिंशत् ' इति पूर्वपत्र, नियमेन फारगेव पकव्येति । 'वत्मतिषिध्य' इति सिद्धान्तो नियममेव पारयति ॥ २१ ॥ शेपिकमिति- निशानिनो' इति प्रकरणाम्नाटस्य वैशेषिकमन्याय ' न चधित तिविपवन प्रतिप्राप्ततिविरिकला याय, मरिस्ये घे मेधिकमारा, परतोगविषये, विश्वासदनयोपि.--इति समासाचन प्राप्नोतीरयासय. । २ वालियर. एमाप्रप इति पूर्वपजधानविरोध दर्शयति-स्लादिना ! - ·. २७७८ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- म०९मा० ११०३] ( अधिगुपगतीरूकशब्देन याभिधानाधिकरणम् ॥ ३॥) [३] वनिप्ट्सनिधानादुरूकेण वपाभिधानम् ॥ २२ ॥ सि. ज्योतिधोमेनीपोमाये पशावध्रिगौ वचनं, बनिष्टुमस्य मा गरियोरू. कं मन्यमाना इति । तमोरकशब्दं मति विचारः । किं वनिष्टुरस्य मा राविटोलकमदृशं मन्यमाना, उतोरकं वां मन्यमाना वनिष्टुं मा राचि. ऐति । किं मासम् ! वनिष्टुमुलूकं मन्यमाना इति । कयमुस्कशन्द . लूकवचनः । रलयो। समानवृत्तिस्वात् । पर्यङ्क: पल्याङ्कमा रोमाणि लोमानि, अङ्गरिः अड्गुलिः । उलूकसशत्वाच्च वनिष्टः, वार्या चामसिद्धः। एवं मासे, चूमः । उरूकशब्देन वपाभिधानं स्यात् । वर्षा मन्यपा- मा वनिष्टुं मा राविष्रयेपा बुद्धिः क्रियमाणा दृष्टार्थी । भववि हि धनिष्टसनिधानाधामोहन वनिप्टोर्ल बनमसङ्गः। तं च निवर्तयनेप शब्दो योजनो भवति । न दि वनिष्टुर्न लवितव्य एव । वपोदर. णकाले वर्षा मन्पमानैर्न लवितव्यः । इतरस्मिन् पसे, वनिष्टुं मा रा. विष्टेति लवितव्ये पनिष्टावनका प्रतिषेधः । उलूकसदृशवचनं चा. रहार्यम् । कथं पुनर्वपायाममयुक्तो वा प्रत्याययिष्यत्युकशब्द इति । उच्यते । अवयवप्रसिद्धया, उरुशब्दस्तावद्विस्तीर्णवचनो दृष्टः । वद्यया, उरु राजाङ्गणम् , उरु तैलिकाङ्गणमिति । तथा, उहि राजा पर. णवकार सूर्याय पन्थामन्तवा उ, इति । तया, उस विष्णो विक्रमस्व, इति । इहापि स विस्तीर्णवचन एव । तथा, कशशब्दो मेदास प्रसिद्धः। यया, फशवाहिनो रथाः। मेदोवाहिन इति गम्यते । तस्यैकदेशः फ- शब्दा समुदायपत्ययमादधाति । मेदारिखनी तस्प नपा । न विस्तीर्ण मेदो मन्यमानेन तसंनिकृष्टो वनिष्टुलेवितव्य इति वपावचनता सिदा भवति । किं भवति प्रयोजनम् । वनिष्टुवचनपत्रे, उपमानस्योरुकन्द- स्पानुहः । वपावचनपते, उरुशब्द अहिवव्या, कशब्दयवि उरणी के उरूणि कानि । अथवा, उरुके, उरूकाणि, यदि समासाभिमाय: ॥ २२॥ - [२२॥ १३. सं (म० १ ० २.१४)। १ समुदाय-पा।

·. (भ०९पा०४०५] पीयांसादर्शने। (अधिगुऔषगतपशपाशब्द-५ बाहुशंसापरताविकरणम् ॥ ४॥) [४] प्रशसाऽस्याभिधानम् ॥ २३ ॥ पू० तस्मिन्नेवाधिगावाम्नायते, पशसा याहू इति । सघ संदेहः । कि प्रशसा चाहू कृणुताव, प्रशसेति तृतीयान्तः । प्रशसा याहू ग्रहीतव्या- विति, उत प्रशसेति द्विवचनम् , आकारे विभक्ता कृते प्रशस्ती वाहू कर्तव्याविति । किं प्राप्तम् । प्रशसाऽस्याभिधानम् । असौ हि शासशब्दा भसिद्धः । तथा हि तमनुवदति । दश प्रयाजानिष्ट्वाऽऽह शासपाहरोति । असि वे शासपाचक्षन इति । अनार्थिका च धाहो | स्तुती बाहू किमप्यदृष्टं कुरुव इति मात्रवर्णिकं तयोर्देवतात्वं कल्पितं स्थाव। नचायुक्तपन्यस्मिन् पक्षे सति । तथा शौनःशेपे भवति दर्शनम् । अत. स्वामग्निं शासहस्तं शासेन विशमनवान्न द्रष्टुमुत्सद्दे, इति । वस्मा- दसिना प्रशसति गम्यते ॥ २३ ॥ बाहुप्रशंसा वा ॥ २४ ॥ अथवा वाहुपशंसैपा ! प्रशसा वाहू कृणुताव-प्रशस्ती पाहू छत्त- ध्याविति । तथा प्रशसाशब्दस्य हष्टार्थता भविष्यतीति । कात्स्येन हि बाह्वोः प्रशस्तता । कृतनो वाहू उद्धरतेत्यर्थः । कृत्स्नौ च बाहू उद्धव्याविति । इतरास्मिन् पक्षे स्वधिनिना विशसनं क्रियते, असे वाचकः शब्द उच्चार्यते । यदि वा मान्त्रवर्णिक द्रव्यं विधीयते, असिना बाहू छेत्तच्याविति । तच्चायुक्त, विधिविहिते स्वधिती सति । न च न प्रशस्वी वाहू । ताभ्यां पशुईि गच्छति । अवनम्प च मी- फरीरं भक्षपति । तस्मादामशंसा । किं भवति प्रयोजनम् । अयमे, शर्व राजता हरितत्सरवोऽसयः । तत्रासिपर हो भवति, यया पूर्वी पक्षः । यथा सहि सिद्धान्त, तथा बाहुपरेणोइन भवितव्यम् ॥ २४ ॥ ( अधिगुमपगतश्येनशलाकश्यपादिशब्दाना कारस्नोद्धरणप्रकाश- वत्वाधिकरणम् ॥ ५॥ [५] श्पेनशलाकश्यपकलपोकर्णेप्वालतिवचनं प्रसिद्ध संनिधानात् ॥ २५ ॥ पू. समाहर-पा० । २ समौकरीरे-पा।

·- १७८९ हुप्टीकासहितशाश्रमाप्यसमेते [१०९पा०३.11 भस्पिन्नवाधिमाघिदमाम्नाचते, श्यनमस्प पतः कृणुताई, शला दोषणी कश्यपोसी, करपोरू, कपर्णाऽष्ठचिन्ता इति। एष संशयः । फिमाकृतिवचनमेषु भवति, उत कात्स्योद्धरणमिति । किं मातम् । प्रसिद्धसानिधानादाकृतिवचनम् । इह पसिद्धस्य संनिधौ यदभिधीयते किनिदिदं कर्तव्यापति, नत्राऽऽकृतिवरनं गम्यते । यथा, अमी पिल. पिण्डाः सिंहा क्रियन्तामिति, अर्जुनवदरा मेखलाः क्रियन्तामिति, सिं. हाकृविचनं मेखलाकृतिवचनं च गम्यते । एवं श्नेनाकृतियक्षः क- संम्य, शलाकृती दोषणी, कश्यपाकृती असो, कवपाकृती करू, कर. पौरपर्णाकृती अष्ठीवन्ताविति ॥ २५ ॥ कास्न्यं वा स्यात्तथाभावात् ॥ २६ ॥ वाशब्दः पक्ष व्याधर्तयति । न चैतदस्ति, आकृतिवचन इति । किं नहिं । कृत्स्नोद्धरणं विवक्षितम् । कृस्नान्युतान्येतान्पेवदाकृति: फानि भवन्ति । यया श्येनाधाकृतिकानि भवन्ति । ततानि कुरुता फुरस्नान्युदरतेत्ययमर्थोऽधगम्यते । लक्षणयेदं चोधमानं दृष्टार्थ भवति। कृत्स्नोद्धृताई वैः प्रयोजनम् । तथा हि तदाकत्तिकानामच भवति । इत्तस्याऽतदानिकानामपद्यात् । तस्मात्कारमवगम्पच इति ।। २६ ।। अधिगोश्च तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥ अधिगुवाङ्गानामुद्धरणार्थः । अङ्गानां कालन्नौद्धरणं कथं स्या- दित्येवमर्थः । कथम् । एवं हि भवति वचनम् । गात्रं गात्रमस्यानून कृशुतादिति । तस्मादपि पेनादिभिः कृतस्नोद्धरणं गम्यत इति । पपोजनं पक्षोक्तम् ॥ २७ ॥ (दर्शपूर्णमासार्थोद्धृताग्निनाशे ज्योतिष्मतीटेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥९॥) [६] पासनिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वाचदर्थे हि विधीयते ॥ २८ ॥ सि. अस्त्यमिहोत्रम् । य एवं विद्वानमिहोत्रं नुहोवीत । तदमाम्ना- यते । अमय ज्योतिष्मनेऽष्टाकपालं निषेद , यस्यामिरुद्धृतोऽहुनेऽग्रि- ५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ दयिममा युद्धतेऽनुगते, इटि. कार्यो न वेति । कुत. संशयः । वाक्यापदादा । -- ..

·। म०९पा०1०] भोपासादर्शने। १७८३ होत्र उवायेदिति। यदि तु दर्शायेन पौर्णमासान वाऽनिरुदधृतोऽहुतेऽ: मिहोत्र उवायेत् । कि ज्योतिष्मती कर्वच्या, नेति ।- कि मासम् । कर्तव्येति । कुतः । उपसमाप्तं हि निमित्तम् । भवितव्यं नैमित्तिकैनेति । अमिरसायुद्धनोऽहुतेऽमिहोत्र उद्वात: । एतावच निमित्तं ज्योतिष्मत्या। तस्मात्सा फर्सव्येति । न चात्र शब्दोऽस्ति, अग्निहोत्रार्यमुद्धृत उदावे कार्येति । तस्मादपि कन्या। एवं मासे, ग्रूमः 1 मासङ्गिके-एवं लक्षणकेऽग्नावनुगवे प्रायश्चित्र नं कर्तव्यम् । परार्थ हि तदुदरणं कृतम् । दर्शपूर्णमासार्यम् । अग्निहोत्रार्य चोदृते व्यापने तदानातम् । तस्मान्न कर्तव्यम् । आहे । ननूक्त, ना: स्त्यत्र शब्दः, अग्निहोत्रार्यमुद्धृतेऽनुगते प्रायश्चिचामिति । अत्रोच्यते । यद्यपि नास्त्येवंजातीयका शब्दस्तथाऽप्यमिहोबार्यमेवोडनेऽनुगते माप- चित्तं गम्पते । कयम् । अग्निहोत्रप्रकरण एतदाम्नासमिति । आर। अमिहोत्रप्रकरण आम्नानात्तस्योपकारकमिति गम्यते । नानि होप्रविशिष्टमुद्धरणम् । स्वार्थे हि सर्व क्रियते, न परविशेषणायन । - अनोच्यते । अमिसंबदमेतत्मायचितमुच्यते, नोद्वानसंबद्धम् । किमतो किमुद्वानमशिविशिष्टं निमित्तं, अथवाऽनिरुद्धानविशिष्ट इति । तत्रोद्वाने निमित्त आश्रीयमाणे सत्तया किया निमित्तं स्यात् । अग्न्येकदेशे वर्तमाना, पटदाहवत् । न च काठावयवेवग्नियुक्तेषु कदाचिदुद्वानं नास्तात्यविशेषणमेव । अग्निस्तु निमित्त विशेष्यः । क्रियया व्याप्यमान एव, पटो रक्त इतिवन्निमित्तता विमति, नाव्याप्य. मानः स कदाचिद्वयाप्यमानः (स कदाचिद्वयाप्यते) इति युक्ता निमित्तता । वाक्पनापि, अफल चेदं कर्म प्रकरणादग्निहोत्रस्योपकुर्वद्वाननिमित्तकमारादुपकारक प्रयानादिव. स्यात्। न विशेषणस्याग्रस्तद्भवितुमर्हति । सामवापिकं पा, स्विटद्वद्वाक्येनाम्पम् । विशेष्पः प्रधानं तदाऽभि, शक्यः संबन्धयितुमुद्वामेनेष्टया च । एवं संदेहे, उद्वानं निमित्तम् , औरादवृतिः। दर्शान कर्मयनिति पूर्व, पतः । आरादुपकारकेभ्यः साम. . उदाया-पा. ।१ एदातापथपा संशयस्तथा दर्शयति-किमित्यादिना । पावये. वापीति-श्य इति शेपः ।। आरावृत्तिरिति-नैमिसिहं च कर्म, मारागृति-राएडा- रमित्यर्प।

·१७८२ दृष्टीकासहितचापरमाप्यसमेते- ९पास Bet) पवम् । यद्वानसंपदं भवेत्, उदानस्थानङ्गत्वाननवानार्थमिति गम्यते 1 मकसनामिहोत्रेण प्रपोजनन संबध्यते । अग्निसंपन्धे पुनर्गुण- स्वादमेस्तेनैध प्रायश्चित्तस्य प्रयोजनसंबन्धः । तत्रैवमुद्धटो व्यापमो भवति, यदि स प्रयोजनं नाभिनित यनि । वत्रानिहोत्रार्थस्योद्धरण स्याप्रिोपनितिः प्रयोजनम् । दर्शपूर्णमासार्यस्प दर्शपूर्णमासनितिः। उद्धतं चानुगतं स्वस्मै प्रयोजनायायोग्य मायवित्तेन योग्यं क्रियते । सच्च योग्यं कुर्चत प्रायश्चित्तमग्निहोत्रस्योपकरोति । यस्तृढतो दर्शपूर्णमा- समयोजना, योग्यं कुर्वन्नाग्निहोत्रस्योपकुर्यात् । यस्त्वग्निहोत्रार्थमुद्धृतः, तं योग्यं कुर्चदैग्निहोत्रायोपकरोति । तस्मादग्निहोत्रार्यमुद्धृते प्रायः वित्तम् । - फर्य पुनर्वायते, अग्निना प्रायश्चितस्य संबन्धो नौदानेनेति । अगि. विशिष्टेनोदानेन संवन्ध इति श्रुत्या गम्यते । उद्वानपरीतेनानिनेति वा क्येन । श्रुतेर्वाक्याबलीयस्त्वादुहान संवन्धामाप्नोतीति । उच्यते। उद्वान संवन्धस्यापरिहार्यत्वात् , यस्योद्वायादित्यविवक्षितमेव मामोति । अहा- थत्वान, अनाकाइक्षितेन संबन्धः । तदुद्वानपरीतेऽग्नौ प्रायश्चित्तेन संवध्यमाने व्यापत्ती सत्यामाकाक्षितेन संबन्धो धार्थता च । तस्मा- दुदानपरीतोऽमि प्रायश्चित्तेन संबध्यत इति । दर्शपूर्णमासार्थमुद्धृतो यत्रानुगच्छति, तत्रामिहोत्रस्य परकीयोऽग्नि- योपन्नः । परकीयं चोद्धरणमिति । वत्र प्रायश्चित्तं न स्यात् । अपि च लिङ्गं भवति । किर्मिवि । यस्यानिकदृतोऽग्निहोत्र इत्यनुवादः । विधी देतस्मिन् सति वाक्य भेदप्रसङ्गायद्यग्निहोत्रमयोजनमुद्धरणं, ततोऽकृत. प्रयोजनमिति विषक्षायाम् , अहुनेऽमिहोत्र इति वचनमनुवदितमुपपद्यते । सस्यमिदोनयोजन रदृने तुमने, पापविन शक्तिपीति तहि सदा कर्तव्यम् । अविशेषविहितमरुपशमे प्रसज्पादिति ॥ २८ ॥ . 1 वापिकानि गरीयसीति, उद्वानन्यायस्याग्निहोत्रार्थस्याऽऽवनीयस्योत्पत्त्यमिति सिद्धान्तः ॥ २८॥ १ वनप्ति-पा.

·. १०९पा०४०७] मीमांसादर्शने । १७८३ (धार्याग्निनाशे ज्योतिष्मतीष्टेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] धारणे च परार्थत्वात् ॥ २९ ॥ सि. इदमानायते, धायों गतश्रिय आइवनीय इति । अस्त्यग्निहोत्रस्या- नुगमे प्रायश्चित्तम् , अग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्पानिरुद्ध- तोऽहुतेऽमिहोत्र उद्वायेदिति । तत्रैपोऽर्थः सशिश्यकः । यदा पायोनि- रनुगच्छति, तदा किमिदं प्रायश्चित्रं कर्तव्यं, नेति । किं प्राप्तम् । कर्व- व्यमिति । उपसंप्राप्त हि निमित्तम् । एतावदिह निमित्तम् । अगिरग्नि- होत्रार्थमुद्धृतोऽकृतप्रयोजन उद्वातीति । तच्चे सर्व प्राप्तम् । तस्मात्कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति । ननु सर्वकर्मार्थमेतत्, न केवला याग्निहोत्राय । उच्यते । यदि सर्व फर्मसमुदाचार्य तत्केवळस्या न भवतीत्युच्यते । यत्ये फैकरमा इत्येवं सर्वपि, सरसर्वेभ्योऽपि प्रयुक्तमाग्रिहोत्राय प्रयुक्तं भवति । न चेदं सर्वधर्मसमुदायार्थम् । समुदायस्याचोदितत्वासाधनानि प्रत्याका. साभावः । एकैकं तत्र फर्मोद्धरणमाकाङ्क्षति । तस्मात्सर्थमपि सद- मिहोत्रार्थ भवति । एवं चेदनुगमनप्रायश्चित्तं प्रामोतीति । यथा, पर्युक्षणं परिसमूहनं तृणापचय इत्येवमादयः पदार्था धाऽनावदन्यहनि क्रियन्ते, एवं मायश्चित्तमपि क्रियेत ।। एवं प्राप्ते, घूमः । धारणे च, गवधियोऽनुगमन इदं मायविचं न कर्तव्यम् । कुनः । परार्थत्वात् । न हि तदाऽमिहोत्रार्यमुद्धरण, यस्मिन् काले भवत्यसो गतश्रीः । तत्रान्यायमुदतोऽमिः सर्वार्थ धार्यते । उद्ध- पूपासिकस्योपकारलक्षण तादध्यमिति कृत्वा प्रत्यकममुदायतबन्धामिप्रायः, देषदत्तयज्ञदत्तमोजनयत् । यदि तेः संबद्धं तदम्पतमेनापि । यत्तु समुदाया, पर्प- मोननमिव तदन्यारामिति न शक्यते पदितुम् । न चासो विधीयते । तस्मात्म- स्य समुदायाशिहोय तद्धरणमिति । सिद्धान्तान-श्रत्यादिलक्षणं तादय, गतीच नोद्धरणं प्रयोनयति । पारणं हितस्य नमित्तिकम् । तत्तापात्रतीक्षने, यानाकर्षण उद्देशेनौद्धरणं कृतम् । तदर्थ- उदाया---गा। यदि सफा, समुदायार्प उत्, न केवलस्यान भवतीत्युष्यवे- पा..

·१७८४ टुष्टीकासहितशावरमाष्यसमेते- ०९पा ४१०८) रणं तु तदेकरमा एव प्रयोजनाय । पारणं तु सर्वकथिम् । न च धारणेऽनिहोनाऽनुगमने प्रायश्चिचं विहितम् । कि तर्हि । उद्धरणे । परकीय चानोदरणं, परार्थमुद्धरणम् । यदर्यमुद्धरणं तदर्थमुद्धृतेऽपि सत्मायविचम् । तस्मान्न तदं प्रायश्चित्तमिति ॥ २९ ॥ कियार्थत्वादितरषु कर्म स्यात् ॥ ३० ॥ अयं यदुक्तं, परिसमूहन, पर्युक्षणमित्येवमादयः पदार्या धाऽपि क्रियन्ते, एवं प्रायवित्तमपीति । अोध्यो । युक्तं तत्परिसमूहनादीनि क्रियन्ते । चोदितानि हितानि संस्कारार्थत्वेन, शक्यानि च, अकृव. भयोजनानि च । उद्धरणं तु कृतमयोजनस्वानिवृत्तम् । नियतदेश- काळवाचाशक्यम् । तस्मादिदमतुल्यं प्रायश्चिचेन ॥ ३०॥ १ दर्शपूर्णमासापोंदरणकाऽभिहोवार्थीद्धरणाइमन्त्राननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ८॥) 4] न तूत्पन्ने यस्य चोदनाऽमाप्तकालत्वात् ॥ ३१ ॥सि. अस्पमिहोने, उद्धरणमन्त्रा, वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्वात्रा, इस्थे- धमादिः । वत्रायमर्थः सायिकः । यदर्शपूर्णमासायनोदरणं क्रिया, कि संप्रेष मन्त्रः कर्तव्यो नेति । कि माप्तम् । दर्शपूर्णमासार्थम युद्धतेऽ. 'मावमिहोत्र हुयन एव । तत्र चेन्मन्त्रो न क्रियते, असन्तोद्धतेऽग्निहोत्र मवति । तस्मान्मन्त्रेण तदुद्धरणं कर्तव्यम् । अयोध्येव । फालाभावे विगुणस्वादुदरणं नामिहोपस्येति । सन्न ! कालमा रापगतम् । उद्धरणं तु विगुणमप्यामिहोत्रस्य भविष्यतीति। एवं चेत्सयन्त्रक कर्तव्यमिति । एवं मासे, प्रमः । परार्थनुपनेऽनो यस्यामिहोत्र प्रवर्तते । चौदनैति मेव मयतु, प्रसाद यस्योपकरोति । तस्मानापार्थ उदोऽमिहोत्रा मायधि. समिति । यदि पुनः सायमशिहोवार्थमुद्धते मतश्रियो धारणं भवति । प्रारमिहोत्रकाले पोद्वानं, ततः किं प्रायश्चित्त भवति न था । मक्तीति बमः । सकलनिमित्तभावात् । भवन स्वसाग्निहोत्रमात्रायोक्तः । किंतहिं । व्यक्त्यपेक्षया । यो व्यक्तिमानि- स्योदतोऽसी, सा समावि । प्रातः प्रयोग: मसातवेति । न तत्काय धारणं, "पुरुषधोऽयम् । गतश्रीयोगात् ॥ २९ ॥ [ १० ॥ नवा-भवतीति शेप ·(म०९पा०४०९]] मीयोसादर्शने। १८८५ फर्म चूमः । न तत्र मन्त्रः कर्तव्य इनि । न तदग्निहोत्रस्यौद्धरणम् । अवः परकीय उद्धरणे न कर्तव्यमिति । उच्यते । ननक्तं, विगुणमुद्ध- रणपामहोत्रस्यैव भविष्यति, न गुणाभावे प्रधानाभावोऽपीति । अत्रो. च्यते । न गुणः कालः । निमित्चमसो मवतीत्येतदुक्तम् । अतो निमि. ताभावे क्रियमाणमथुतं कृतं भवति । तस्मान तदुद्धरणमग्निहोत्रस्येति । न चेदुद्धरणमग्निहोत्रस्य, तस्मादा मन्त्री न कर्तव्यः । कृतोऽपि सा- वनर्थक इति ॥ ३१ ॥ (मायणीयेटी पयसि प्रदेवधर्माननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ९:1) [९] प्रदानदर्शनं श्रपणे तद्धर्मभोजनार्थत्वा- संसर्गाच मधूदकवत् ॥ ३२ ॥ पू० ज्योतिष्टोपे समाम्नायते, आदित्यः मायणीयः पयसि चारिति । तत्र संदेहः 1 मिदानार्थाः पयोधर्माः पयास कर्तव्या उत नति। यदि मदानार्थमेतत्पयः, ततः कर्तव्याः। अथ अपणार्य, न कव्याः । फर्य संशयः । ससमीनिर्देशाच्छ्रपणार्थ पय इति गम्पते । देवताव. दस्य तु घरोरधिकरणे पपसि यूयमाणे वाक्पभेदाशङ्का । अतः संशयः। किं वावत्माप्तम् । पदानार्यमिति । कथम् । आदित्यश्वरुभवति । स- घ पपसीत्येवमनेकार्थविधाने वाश्य भिद्येत । द्वावपि चेभावर्थावतो वाक्पादवगम्यते । यधपतरदेतयोषिधीयते, तदाऽपनरदविधीयमानं गम्यते । अतोन वाक्यभेदः । यथा च न वाक्यभेदस्तयाऽऽश्रपित- व्यम् । प्राधिकरणसंबन्धे विधीयमाने देवतासंयन्धावगति वफल्पेत, प्रमाणान्तरेणापाप्तत्वात् । देवनासंबन्धे विधीयमाने हि ये निर्दिश्ते घरुपपसी, योनिर्देशसामर्यादाक्येन संसृष्टं गम्यते । यच देवन या संबध्यते । तत्रार्यात्पर्य प्राधारवरुभवति । माह । वाक्पेन द्वे चरुपयसी गम्यते । न वयोः संसर्गः। उच्यते। पदा गम्पेते, तदा प्रयोगवचनेन योगायतयोर्गम्यते । तत्रासिं. चहापा-पा..

·१७८६ टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमैते- [म.पा. ४०९) सर्गः । एकत्वाच वाक्यस्य समुच्चयः । तेनात्र निर्देश एवं विवक्षितो नाधिकरणसंवन्यो गम्यमानोऽपि विधीयते । एवं नु निर्देशः क्रियते, सं- सृष्टे चरुपयसी कथं गम्येयातामिति । तत्र चरुसंस्ष्टं पपवरी त्यज्य. माने नियतं त्यज्यते । रदस्य प्रदानदर्शनं भवति । पयसा श्रप्यमायस्थ वस्य प्रदान कयं स्यादिति सामी निर्दिश्यते। तस्मादोजनार्य यागार्थ मेतस्पयः । मो जनमिति सारूप्यायाममाह । तस्माश्च पयः मदानार्थ पयो. धर्मः संवयो। आह । न स्यागमा यामः । देवतामुद्दिश्य यस्स्यागा स यागो भवति । उच्यते । अयमप्यदितिदेवतामुदिश्य त्यागा क्रियत इति । आह । न पयसोऽदितिर्देवता । न ह्युदेशमात्रेण देवता भवति । या यस्य श्रूयते सा तस्प देवतेति । चरोथैषा श्रूयते, न पयसः । उच्यते । उभयस्य निर्देशाद । उभयेन देवता संबध्यते संसृष्टेन, मधूकवत् । यथा, दधि मधु घृतं धाना उदकं तत्संसृष्टं प्राजापत्यमित्ति भवति । एवमेवेदं रुपम् । पद्यपि सप्तमीनिर्दिया सप्तम्पर्यस्यारिपिरिसवत्वा- निदेशमात्रस्य विवक्षितत्वाद । ययौदने दधि दयाऽभ्यवर्तव्यामिति, औदनस्य निर्देशमा विवक्ष्यते, नाधिकरणलम् । एवमिहापि द्रष्ट- ध्यम । तस्मात्पदानार्थ पयःमदानार्थाय पयोधर्मा-फर्तध्या इति ॥३२॥ संस्कारप्रतिषेधश्च तद्वत् ॥ ३३ ॥ एवं च करवा देयसंस्काराणा केपाचिरप्रतिषेध उपपन्नो भवति । अयजुपा बरसानपाकरोति, अपवित्रवति गां दोहयतीति | माझे हिम- तिषेधो न्याय्य इति ।। ३३ ।। तत्प्रतिषेधे च तथाभूनस्य वर्जनात् ॥ ३४ ॥ तत्पतिपेधे-पयःप्रतिपेये, तथाभूतमपि लोके बर्यते । पयसा सके, पया शृनं चान चैप अपणास्य द्रव्यस्प धर्मः । यथा थपणार्थ पानी. यम् । बत्तनिपेथे, लेले पीते पानीयं न पातव्यमिनि विलय यवागव . - श्रयणास्य -पा। प्रयणार्थ-पा.

·(२०११०१०१ मीमांसादर्शने । -२७८७ पीयते । न च तयाभूनस्य वर्जनारपयो लोक एवं भवति । भोजनार्थ हिसद । यथा हि लोके पयः, तद्वदिहापि भवितुमईतीति.सापान्पती एं व्यपदिष्टम् ॥ ३४॥ अधर्मत्वमप्रदानात्मणीतार्थे विधानादतुल्य. स्वादसंसर्गः ॥ ३५॥ सि. अर्धमत्वं तु पयसः । नास्य मैदेयपयोधर्मा भवेयुरित्यर्थः । कुनः । अपदानात् । न हीदं प्रदीयते । ननुचरो प्रदीयमाने पदायिष्यत इत्ये. वपर्यं पयसि श्रषणमुच्यते । नेत्याइ । मृत्यरुः कथं स्यादित्येवमर्थ हि सजायते । शृतस्तण्डुलः प्रयोजनमस्ति । न ह्यन्यथा चरुर्भवतीति । न तु प्रत्तेन पयमा नैतदातव्यं श्रूयते । कथम् । प्रणीतायें विधानात् । ननु वाक्पभेद एवं भवतीति परिहापित एप पक्षः । संमृष्ट- मत्र हविर्भवतीत्युक्तम् । उच्यते । अतुल्यत्वादसंसर्गः । अतुल्ये वरुपयसी । प्रत्यक्षतोऽधिकरणत्वेन पयः श्रूयते । प्रदेयत्वेन चरुः । पयसो यद्वाक्येन प्रदेयत्वं गम्पते, तदधिकरणश्रुत्या वाध्यते । यत्तु धाक्यभेदप्रसङ्ग इति । तन्न । न हि पपसि चरुरिति संबन्धो भवि. यति । कयं ताई। पयसि आदित्य इति 1 उभावादित्यशब्देन संभन्स्येते । आदित्यः पयसि, आदित्यवरुरित्युभौ चरुपयःशब्दावा- दित्यप्रधानावित्येकं वाक्यं भविष्पत्ति, न वाफ्यभेदप्रसङ्गः पय- आधार आदित्यो भविष्यति । तस्मान पयसि प्रदेयधर्मा भक्ति- मईन्ति ।। ३५ ॥ परो नित्यानुवादः स्यात् ॥ ३६॥ अथ यल्लिङ्गमुक्तम्, अयजुषा वसानपाकरोति, अपवित्रवति गां दोहयतीति । नेतदेवं सति, अस्यास्य साधकं भवति । किं वहि । एतभित्यानुवादकम् । नित्यमेतमर्थ सन्तमनुवदति । नवामदेयत्वाय. जुपा वत्सा अपाक्रियन्ते । न पवित्रवति गौते । ननु नित्यानु- वादोऽनर्थकः । उच्यते । न वयं योजनवामपपोजना घा विचारयामाफियेतस्मादाक्यागुम्गव इति परीक्षामहे । अरमाय बास्था- - ॥ १४ ॥३५॥ माया-पा.। १ प्रदेशामां- पापभय-लसास- ·टुप्पोकासहितशावरभाष्यसपैते- म०९पा० ४०९) दिदं गम्यते, न यजुपा घरसा अपाकियन्तै, न पविषवति गौर्दयत इति । तथास्यापदेयाबादपास यजुः पवित्रं चति ॥ ३६॥ विहितप्रतिषेधो वा ॥ ३ ॥ अथवा, विहितस्यैव प्रतिपयो द्रष्टव्यः । विहित कपांचित, यजुषा वत्सानपाकरोति, पवित्रवति गां दोग्यीति । तस्य प्रतिषेधोऽर्थवानेव भवतीति ॥ ३७॥ वर्जने गुणभावित्वाचदुक्तप्रतिषेधात्स्याकारणा- केवलाशनम् ॥ ३८ ॥ अथ यदुक्तं, पयामनिषेधे, पयसा सिक्तं, पयसा संसृष्टं च वज्र्य- स इति । स म । युक्तं हि लोके यत्संसदस्य वर्जनं, तदेव हि तत्र भतिषिध्यते । नित्यं हापसर्जनीभूतं भोजन पयः प्रचरति । यच मच रति, तत्पतिषेधोऽर्यघान् ! यन्न पचरति, तस्य ह्यप्रसङ्गात्मनिषेधोऽन- थका । ननु केवलमपि लोके पय उपभुज्यते । उच्यते । कारणाके. चलाशन, नतमौषधं था यस्य स फेवलमुपयुक्ते । न त्वेवरमचुरम् । तस्मात्मायेण गुणभूवत्वात्पयसः पयोयुक्तमेव न भक्षयितव्यमित्येव. मर्य पयामत्तिषेध उच्यते ॥ ३८ ॥ व्रतधर्माच्च लेपवत् ॥ ३९ ॥ अय फस्मानायमन्यः परिहार उच्यते । प्रतवदेवटच्यामिति । यथा, ब्रह्मचारिणा पास न भक्षयितव्यमित्युक्त दर्षिगवमपि लेप वर्जयन्ति, एवमिहापि पयो न पातव्यमित्युक्ते पयसा सिक्तं पयसा संमृष्ट वर्जयिष्यन्तीति ॥ ३९ ॥ रसमतिपेधो या पुरुषधर्मत्वात् ॥ ४० ॥ न वैष परिहारः । परिहारान्तरनिस्पों चाशन्दः । कुतः । पुरु. पधर्मत्वाद्वतस्य । अटर्थिं ब्रह्मचारिणो मांसाभतणम् । तत्र तावद- पि यो भक्षपति, यावति मोसरसमा विदित भवति तस्यापि दोपा, न कैप्पप्रकोपादि किंचिद्दमपेक्षने । न तु पर प्रविषेरे तपा। तस्मात्पूर्व एव परिहार इति ।। ४० ।। ॥ ३९ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३२ ॥ ४० ॥] 1 मांसमान-1.1 ·- म०९पा०४०१०] मीमांसादर्शने । १७८९ ( अम्युदितेष्टौ दधिगृतयो. प्रदेयधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १० ॥ [१०] आयुदये दोहापन यः स्वधर्मा स्यात्मवृत्तत्वात् ॥४१॥ सि. इदं समाम्नायते, वि वा एनं प्रजया पशुभिरर्धयति, वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं, यस्य हविनिरुतं पुरस्तामचन्द्रया अभ्युदेति, स या तण्डुलान् विभजेथे मध्यमास्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निपेत, ये स्थ- विद्यास्तानिन्द्राय प्रदान धंयर, पेऽणिष्ठास्तान विष्णचे शिपिविष्टाय शृते चमिति । शुने चर, दधंश्वमित्येतदुदाहरणम् । तत्रैपोऽर्थः साश- यिकः । किं चैते दर्शन चेज्यार्थाः पयोधर्माः कर्तव्या उन नेति । फि प्राप्तम् । न कर्तव्या इति । कुतः। अदानार्थत्वात् । प्रणीतायें विधा- नादतुल्यत्वाच चरुणा न संसर्ग इति । एवं, प्राप्ते ब्रूमः । अभ्युदये निमित्त योऽयं दोहो देवताया अपनी- त: स स्वधर्मा स्यात् । इज्यार्थाय तत्र पयोदधिधर्माः कर्तव्याः । कुत्तः । इज्यार्थमेव हि तत्पयो दधि च प्रवृत्तम् । यतश्चेज्यार्यम्, अतोऽस्येज्यार्थी महत्ता एव धर्माः । तद्धर्माणां प्रवृत्तावस्ति कारण, निवृत्ती नास्ति । ननु प्रणीतार्थे दघिपयसी विधीयते । नेत्याह । वाक्यं हि तदा भिधेत । चरी देवतार्थे, चर्वर्थयोश्च दधिपयसोः। आह । ननु चरोरपि देवतासंवन्धो दघिपयसोरपि तथा । न भवि. यति वाक्यभेद इति । नैवं शक्यम् । विभागः कर्तव्य इति पूर्ववाक्यं वृत्तम् , त्रेधा तण्डुलान् विभजेदिति 1 सदनन्तरं विभागविशेषपरमिदं एते द्वे संत्रे तुशब्दवाशदरहिते पूर्वपक्षे धर्मवती दधिपयती प्रतिपादयतः । उत्तरे द्वे मूत्रे वाशब्देनैतं पक्षं व्यावर्तनप्रदानधर्मयुज्यते दधिपयपी इति स्थापयतः । एवं सूत्रकारप्रस्थानमपास्य वृत्तिकारः षष्ठाविरोधिनी व्याख्यां चकार । तत्र तुर्क तदेवेदमामावास्यं कर्म, केवलं तवव्यं देवतातोऽपनीतं देवतान्तरेण युज्यते, अनपनी- तयाणार्थत्वमेव व सत्तस्य कथं यागधर्मा न स्युरिति । अतः पूर्वाधिकरणसिद्धान्तेन पूर्वपक्षस्य कृतस्यते सिद्धान्तसूत्रे । उत्तरे अध्येवमेव ! एवं पूर्वस्य पूर्वस्य न्यायस्या- . १ द्वे सने इति-'मभ्युदये दोहापनयः स्वधर्म स्यात्प्रवृत्त वात् 'धृतोपदेशाच' इत्येते इत्यर्थः । २ उत्तरे इति-मानयो वाऽपान्तरे विधानाचरायोपद' लसणार्या मृत. शुति. ' इति द्वे सूत्रे इत्यर्थः । ३ म्यानेति-व्यायनपूर्वसर्थः । देववाद-पूर्वदेवाः ।

·१७९० टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमेटे- म०९सा. १०१०) भवति वास्यम् । थे स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्चल, येणिष्ठा तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शत्रै चमिति । अत्राविशेषाधिायसोरपि ' विभागो वक्तव्यः । यदि च दधिपयसी विभक्तव्ये सति प्रणीतायें अम्युच्येयाना, तो मियेत वाक्यम् । अवौ नैनयोः प्रणीना विधा. नम् । अविधीयमाने च सप्तम्यर्थे प्रातिपदिकार्थों देवतया संमनस्यते । धाक्पसामोदु च दघिपयसी देवतया संभन्तस्येते चरुणा सह । दपनि चरुरेको भाग इन्द्राय प्रदात्रे भवतीति । यथा विभज्यमानेषु नानाद्रव्ये पृयेत, रुक्म्पोच्यां समाहार्यो मणयः । एको भागो देवद तस्य । रजतपाञ्यो सुवर्ण निहितम् । अपरो भागो विष्णुमित्रस्पति, सह पात्रीभ्यो दो भागी गम्पते । विभागविशेषपरत्वाद्वाक्यस्य । पायोश्च विभक्तत्वादनुवादश्च सप्तम्ययों गम्यते । एवमिहापि विभा- गपरत्वादेव बाक्पस्य, विभक्तत्वाच दधिपयसारेको भाम इति गम्यते। अर्थमाप्तत्वाच सप्तम्पर्योऽनुवादी भविष्यति । तस्मात्मदानायें दधिप. यसी । पदाना व दविषयसोधर्माः कर्तव्याः ॥४१॥ शृतोपदेशाच्च ॥ ४२ ॥ इतम मदानायें दधिन पयसि चपार्या धर्माः कर्वव्या इति । कुतः । सिद्धबहवोपदेशो भवति । शृते चरुं, दर्धश्वामिति । स सत्सु धर्मप- पपद्यते । इतरया अंपणं न क्रियतेति । तत्र सिद्धवच्छृतोपदेशो नाव. फल्पेव । तस्मादपि पश्याम इज्यार्या दधिपयसोधर्माः कर्वव्या इसि ॥४२॥ पवादतया चोचरोत्तरमधिकरणमिति युक्तर आरम्मः । इतरयाऽभ्युदयोदाहरण हेयमेव स्यात् । न्यायात स एवेति ॥ ११ ॥ [ १२ ।। ऋषमपाच्या महामणय:-पा.५२ वदनुवादध-पा•। अयणं-पा-16 एपेखि य एष य? 'अपनयो वा विद्यमानत्वात् 'इति स्प्रेण सिद्धान्त ऋयित, म एप'मभ्युदये हापनया-पादिप्रयेन, एतराधिकणसिद्धान्तभनिताराकस्य सुद्धि व्यावर्तयितु लट कियने । अपरयो यान्तिरे' इत्यादिसूत्रद्वयं स्वधिकरणान्तरमसः ।

·[२०२११०४म०१२] मीमांसादर्शन। (पशुकामेष्टो दधिशृत्योः प्रदेयधर्माननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ११॥) [११] अपनयो वाऽर्थान्तरे विधानाच्चरुप- योवत् ॥ ४३ ॥ सि० अस्ति पशुकामेष्टिः, य: पशुकामः स्यात्सोऽमावास्यामिष्टा वत्सान• पाकुर्याद । ये सोदिष्ठास्तानमये सनिमतेऽष्टाकपालं निर्षपेत् , ये मध्य- पास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुं, ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दपश्चरुमिति । शूने चर्स, दर्घश्वरुमित्येतदुदाहरणम् । अत्र संदेहः । किं शृते दपनि चेन्यार्था दधिपयोधर्माः कर्तव्या उत नेति । किं भाप्तम्। पूर्वेणाधिकरणेन कर्तव्या इति । समाना हि श्रुतिर्भवतीति । सिद्धवच शृतोपदेशः, सत्सु प्रदानार्थेषु धर्मेपूपायते । एवं मासे, ब्रूमः | अपनयो वा धर्माणां भवेत् । अर्थान्तरे ह्येनत्पयो विधीयते दधि च, श्रपणायें न पदानार्थे । सप्तमीसंयोगात् ।चरुपयोवत् । पया, मायणीये चरी पयसि प्रदेयधर्मा न क्रियन्ते, सप्तमीसंयोगाव । एवमिहापि ॥ ४३॥ लक्षणार्था शृतश्रुतिः ॥ ४४ ॥ अय यदुक सिद्धवच्छतोपदेशो भवतीति । नेष दोषः। थयणन ट्रव्यं लक्षयिष्यति । अर्थप्राप्तं हि चरौ श्रयणं, तत्संबद्धं लक्ष्यते । अय- णवति द्रव्ये चरुरिति । तस्मात्पदेयधर्मा न भवेयुरिति ॥ १४ ॥ (ज्योतिष्टोमे अयणायपु परआदिपु प्रदेयधर्माननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] श्रयणानां त्वपूर्वत्वात्पदानार्थे विधान स्थात् ॥ ४५ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे ध्यते, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति, सक्तुभिर्मन्थिनं, धा. नाभिहारियोजनं, हिरण्येन शुक्रम् , भाज्पेन पात्नीवतम् । तत्र संशयः। किं श्रयणानां भदेयवर्गा भवन्ति, उत नेति । कुतः संशयः । यदि प्रदेयानि श्रयणानि, चत एणु प्रदेयघर्षा भवन्ति, अय न भदेयानि, न भवन्तीति । किं प्राप्तम् । भदैयानि, पदेयधर्मः संध्यरनिति । प्रदेयानि प्रयशनि--.

·१७२२ टुप्टीकासहितशावरभाप्पसमैन- [अ०९पा०म०१२]
थपणाद्धि द्वयं जायते । पयोमिश्रण सोमो भवति । संमिश्रे च यमा-
ने पयोऽपि होमेन संध्यते । यदि पयोश्रिय सोमो भवति, तब सोम.
स्थ पयसा मिश्पमाणस्य न कंचिदुपकारं पश्यामः । यागस्प तूपकारी
भवति निचिर्नाम । यदि होमेन संगन्स्यत इति मिश्रणाभिप्रायः ।
सत उपकारकं मिश्रणं दृष्टेनोपकारेण । श्रुतो हि गुणवान् यागः प्रत्य-
सा पयसा नियंत इति । सोमोपकारः कल्प्यः स्यात् । सस्मात्प-
यसा सोमो पिश्यते । स मिश्रितः प्रयोगवचनेन कयं संबध्यत
इति । न च प्राकृत मिश्रण केनचिद्रूपेण प्राप्तम् । यदं द्रव्यान्तर
पयो विधीपत इति । अपूर्वत्वात्सोमस्य । तस्मात्मदानार्यस्य पयसो
विधानं स्यात् । प्रदेयपयोधर्माश्चात्र कर्तव्या इति ॥ ४५ ॥
गुणो वा श्रयणार्थत्वात् ॥ ४६ ॥ सि.
चाशब्दा पक्ष व्यावर्तयति । गुणभूतं पयः स्यात्सोमस्य, न पदेय-
व्यम् । प्रदेयत्वेनाश्रवणाव । सोमार्येन च श्रुतत्वात् ॥ ४६॥
अनिर्देशाच्च ॥ ४७ ॥
न होमेन प्रयोगरचनेन वाऽस्य संबन्धः । अनिर्देशः, पायवाद ।
न च प्रत्यक्षेणापि पयस्त्यागे यागनिर्वृत्ति. पयसा । प्रत्यक्षदेवतासंपद्धो
हिस्सागो यागः । न चात्र पयसो देवतासंबन्धः । मनावरुणं गृहं गृ.
हातीति वचनं, न मैत्रावरुणं पय इति । तस्मादृयोपकाराभावाददृष्टः
सोपमिश्रणे सोमसंस्कारो युपगम्यते । तस्मान्न प्रदेयधर्मः संवध्यत
इति ॥४७॥
श्रुतेश्च तत्प्रधानत्वात् ॥ ४८ ॥
इवश्व सोमार्य पयः । कुतः। श्रुतिईि सोमप्रधाना भवति । द्वितीया-
विभक्तिः भूयते । तस्माच्छ्यणेन सोप पवेश्यत इति ॥ १८ ॥
अर्थवादश्च तदर्थवत् ॥ ४९ ॥
अर्थवादश्च धयणस्य सोमार्थस्य भवति । स मित्रोऽयवीव, पयसैव
मे सोमं श्रीणनिति । न हि भवति पयो मे दधुरिति । कयं तर्हि । सोम
पयसा संस्कुर्युरिति । तस्मादपि सोमार्य श्रयणम् ॥ १९ ॥
११॥ ४६॥ १७॥ १८॥ १९ ॥

·१७९३ [०९पा०४३०१२] मीमांसादर्शने । संस्कार प्रति भावाच्च तस्मादप्यप्रधान स्वात् ॥ ५० ॥ संस्कार प्रति श्रयणवचनं भवति । यत्र संस्काराः श्रूयन्ते तदं यते, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीत्येवमादि । तस्मात्संस्कारमाये श्रव. णादयमपि संस्कार एवेति गम्यते । भवति हि प्रायोवृत्त्या तबुद्धिः । ययाऽऽयमाये लिखितोय इति गम्यते । तस्मात्यदेयधमने संध्यत इति ॥५०॥ (परस्वद्यागे पर्यनिकरणान्ताङ्गरीतिविधानेन तदुत्सराङ्गप्रतिपेपाधि- करणम् ॥ १३ ॥ [१३] पर्यनिरुतानामत्सर्गे तादर्थ्यमुपधानवत् ॥५१॥ पू० अश्वमेधे समामनन्ति, ईशानाय परस्वत आलभेतेति । तत्मकृत्य श्रूयते, पर्यमिकतामारण्यानुत्सृजन्तीति । तत्र संशयः । किमारण्या- नामालम्भ उत्सर्गाः एक, द्रव्योत्सर्गवायं, कि कर्मशेपप्रतिषेधः, पर्य. मिकरणान्तः संस्कृता उत्स्रष्टव्या इति । किं माप्तम् । द्रव्योत्सर्गोऽयम्। आलम्भश्चोत्सर्थ एवेति । कुतः । एवमुत्सर्गममा विदधत्तस्य सत्ता धन् श्रुत्या वक्ष्यति । इतरथा, उत्सर्ग मातमनुवदेव । चाक्यार्थस्य प्रतिषेधस्य सत्तां यात्मत्ययः । श्रुतिश्च वाक्याद्रलीयसी । एवं च सति देवतासंबन्धो ग्रहणे । ईशानमुद्दिश्य परस्वन्त आलब्धपाः । पर्यग्नि- फरणं कृत्वा त्यक्तन्या इति । उपयानवत् । यधा, एतत्खलु साक्षादन्नं, य रथ चर्य एनं चस्मुपद्धातीत्युपधानार्यमेव चरोरुपादानम् । एव- मिहाप्युत्सर्थ एवाऽऽलम्भो भविष्पति ॥ ५१ ॥ शेषप्रतिपेयो यार्थाभावादिडान्तवत् ॥ ५२ ॥ सि. कर्मशेपमतिषेधो वाऽस्मिन् वाक्य उच्यते । कुतः । अर्थाभावात् । ईशानाय परस्वत आलभेत, इत्यस्य वाक्यस्य न कश्विदर्थो भवेत् , या. सार्थ आलम्मा स्यात् । कथम् । आलम्भकाल एवाध्वर्युनानीयात् , नेमाईशानाय दाम्पन्त इति । तस्येचे जानतीन संकल्पो भवति, ईशा- नाय दातुं ग्रहीतष्पा इति । अशक्यार्थत्वादनकमिदं वाक्यं भवति । पर्यमिकवानामुत्सर्गे तादर्यमुपधाननद ॥ ११ ॥ . उत्सगोधः, एवं । २ ग्रहणामाति-पा।

·१७९४ टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- [म.पा.४.१] स एप संकल्प एवमवकल्पते, यदीशानाय दातव्याः । तस्मादालम्म.. बचनेन शब्देन दानमेव विधीयत इति गम्यते । यदा च दानं विधी. यते, सदा-पर्यशिकतानुत्सृजन्तीति, उत्सर्गमन्य, एवमुत्सृजन्तीति वि. शेषविधानाई भवति शास्त्रम् । कथं पुनरत्र विशेषो विधीयते, कि कालः पर्यनिकरणे । एतस्मिन् काल उत्सृजन्तीति । नेत्याह । नात्र कालवचनः शब्दः श्रूयते । काळे च विधीयमाने कालान्तरं मतिपिश्यते, नागान्तराणि । अथ किं पर्पमिकरणवदुरस्रष्टव्यामिति । तदपि नास्ति । न छत्र पर्यमिकरण. भाषना कीर्यते । तस्यां च सत्यां पत्रिकरणासाचः पराञ्चश्व पदार्याः स प्रतिषिध्येरन् । कर्य सहि । निचे पर्याप्तकरण उत्सष्टव्य इति । फिमेतस्यामवस्थापामिति । नेत्याह । चोदकादेवैत- माप्तम् । एतदवस्थः पशुरुत्सर्जनीय इति । अवस्थान्तरपतिषेपस्य च नायं शब्दो वाचकः । चोदकमाप्ते हि काल उत्सृज्यमाने कृतपः मिकरण एवासी भवति । यदि त्ववस्थायाः प्रविषेषः स्यात्, पर्यनि. करणार्ध्वमुत्सर्गात्माक् पदार्याः प्रतिषिध्येरन्, न पराञ्चः । करतः । पग्निकरणे कृते यादृशो भवति ताशस्त्याज्य इति । ननु चौदफेनैव तदङ्गोऽसौ प्राप्तः । उच्यते । पुनरस्यैतदङ्गवचा ध्यते, अङ्गान्तरपरिसंख्यार्थम् । एवरेवाङ्रङ्गाषानु स्रष्टव्यः । एवं चोदकमा- सानि परिसंख्यायन्ते, नान्यान्यङ्गानि भवन्तीति । फयमेष शब्द एवं परिसंख्यातुं शक्रांतीति चेत् । शनोतीनि मा । फयम् । प्रत्यक्षेण वाक्येन तरङ्गनिराकाक्षीकृते प्रधाने शेपैरङ्गः सह चोदकेन परोक्षा सत्पफवारयता न भविष्पत्तीति । तस्मात्कर्मशेषप्रतिपेध इति ॥५२॥ पूर्ववत्त्वाच शब्दस्य संस्थापयतीति चाप्रवृचे नोपपद्यते ॥ ५३॥ पूर्वपश्चि भवति शन्दो यागवृत्तिपूर्वकः । भाज्येन शेष संस्थापय- वीति । यदि याग एप मारब्धस्तता संस्थापयतीति समासिसादृश्या- - [१२ ॥] १ परावधार्थी-पा।

·[अ०९पा०४०११] मीमांसादर्शने । दुपपद्यते । यागस्य हीदं योगान्तरं समाप्त्या सदृशम् । यदि.हि पूर्वो न यागः प्रवृत्तः स्यादुत्सर्गमात्रं, न तस्य यागः समाप्या सरशः तत्र संस्थापयतीति नोपपद्यते । तस्मादपि शेपकर्मप्रतिषेधः ॥ ५३॥ प्रवृत्तेर्यज्ञहेतुत्वात्पतिषेधे संस्काराणामकर्म स्यात्तत्कारित्वायथा प्रयाजपतिपेधे ग्रहणमाज्यस्य ॥ ५४॥ इदं प्रयोजनसूत्रम् । यदि द्रव्योत्सगों विधीयते ततः संस्काराणाय- फर्म स्यात् । कुतः। संस्कारमवृत्तेर्यज्ञहेतुस्यात् । सरमतिपेपे यज्ञामाये, फिमिति संस्काराः क्रियेरन् । यज्ञफारिता हि ते । यथा याजाभावे तद. थमाज्यं न गृह्यते, ग्रहणमाज्यस्य न क्रियते । अपयाजास्ता अननुया. जा इति यन्त्र श्रूयते, तत्र प्रयाजाभाचे तदर्थमाज्यं न गृह्यते । एव. मिहापि संस्कारा न कर्तव्या इति ॥ ५४ ॥ क्रिया वा स्यादवच्छेदादकर्म सर्वहानं स्यात् ॥ ५५ ॥ - 'शेपं संस्थापयति ' इति लिङ्गदर्शनमेतदुपरितनाधिकरणब्याख्यानेन शुध्यति । तत्कामिति । आरण्योत्सर्गसमानश्रुतिकं त्वन्यस्पास्नीवतं कर्म । तत्रैतच्छुतम् ' आज्येन शेपं स्थापयति इति। तत्र, परिसमाचत्वात्याष्ट्रकर्मणः शेपशब्दोऽनुपपन्नः। तदमावाच । संध्यापयतिरप्यनुपपन्नार्थ एव धातुः । प्रत्ययस्तु शुद्धोऽवशिष्यते । शेषतस्पयोर- भावात्करणायोऽप्यनुपपनार्थ एव 'आज्येन ' इति । परिशिष्टमायेति । एतयोः संबन्धे कर्तव्यतावचनेन स्पृश्यमानमाज्यभीप्सिततम मवति, आज्यं कुर्यादिति । चैतत्केवलाज्योत्पतिविधायकम् । आनर्थयात् । अतः प्रयोगवधन उपपदान्तराभिः साथी संनिहितेन पर्यनिकरणवाक्यगतेन पानीवतपदेन संबध्यते । तदेवं संमात पास्नी- यतमाज्यं कुर्यादिति । द्रव्यदेवतासंयोगाच्च यागः । स चाऽऽरम्मवान् समातिमांधे त्यर्यातदा मावेनाव्यभिचारसंस्थाधातुरुपादीयते । निर्वपतिवरसोयें । स पशुयागाद- पेतिकर्तव्यतावास्तदनन्तरं च क्रियमाणस्तच्छेप इवेति शेषशब्दोऽर्थवान् । तसर- न्यात्तृतीया युक्तप । शेषसंस्थोपमा युक्ता । यदि पूर्वोऽपि याग एव । अप द्रव्यो- सर्गस्ततो न युज्यते । तद्वच्चाऽऽरण्येवपीति सिद्धम् ।। ६३ ।। [५४ ॥ लिरादपर्यमुत्तराधिकरणमादौ व्यास्यास्यति-तोलादिना । २ आज्यति-आज्य- प्रातिपदिकमानमित्यर्थः । ३ एवमुत्तराधिकरणविचार परिसमाप्याना पूर्वाधिकरणस्प लिादर्शन. मनुसंधारे पेत्यादिना।

·१७९६ दृष्टीकासहितशायरमाध्यसभेवे- [१०९पा०४०१४) पदा तु कर्मशपमतिपधपक्षस्तदापि किं न कर्तव्याः संस्कारा इति । नैतदेवम् । क्रिया स्यादवच्छेदपक्षे । यागो हि तदा भवति । तस्मात्सर्वे यागपदार्याः कन्या: । यदि न यागो भवेचतोऽकर्म ! सं. फाराणां सर्वहानं स्पाद । पागस्नु तदा भवति । तस्मारकर्मशेषपवि. पेघपले सर्व कईच्यामिति ।। ५५ ।। (आज्येन शेष संस्थापयतीति वाक्ये कर्मान्तरविधानाधिकरणम् ॥ १॥) [१४] आज्यसंस्था प्रतिनिधिः स्यादन्यो- सर्गात् ॥ ५६ ॥ पू० पनिकृतं पानीवतमुन्सृजति, इति प्रकृत्य थूयते । आज्येन शेप संस्थापयतीति । तत्र संदेहः किपाज्यं पूर्वस्मिन् प्रतिनिधीभूतम् , अथवाऽऽस्पद्रव्यर्फ पूर्वस्मारकर्यान्तर विधीयत इति । कि प्राप्तम् । प्रति. निधिरिति । कुतः । पात्नीचतमिति द्रव्यमुच्यते । उत्सृजनीति तवी- रसर्गः श्रूयते । शेषमित्युपयुक्ततरविद्यमानं गम्यते । तर, आज्येन सं. स्थापयतीति पशो. कार्य आज्यं श्रुतं भवतीति । ननु पूर्वकर्म परिसमासमित्युक्तम् । अत्रोच्यते । द्रव्योत्सर्गवचने प्रत्यक्षे, शेपशब्द - घापरिहने पुनरसमाप्तं पूर्वकर्मेत्याशक्यते । तस्मात्प्रतिनिधीयत आ- ध्यमित्याशकामहे संस्थापयतीति चापू नोपपद्यते ॥ ५६ ॥ इतथाऽऽशकामहे- समाप्तिवचनात् ॥ ५७॥ समाप्तिवचनमिदं भवति, संस्थापयतीति । वेन मन्यामहे, परपूः पशुनाऽऽरब्ध तदुत्सृष्टे पशावाज्येन परिसमाप्यत इति । अपूर्वस्यात्र फर्मण उच्यमानस्याऽऽरम्भ एव वक्तव्यो भवति । यतस्त्वनभिधायाss- रम्भ परिसमातिरेवाच्यते, ततोऽवगच्छामः पूर्वस्यैव परिसमाप्ति, ना. पूर्वफर्म चौधत इति ॥ ५७ ॥ चोदना पा कर्मात्सादन्यैः स्यादविशिष्टत्वात् ॥ ५८ ॥ सि. फर्मान्तरचोदना पा। फुना । पूर्वस्य कर्मणः परिसमासत्वात् । नक्तं द्रव्योत्सर्गे शेपवचने वाऽपरिहने पूर्वकर्मणोऽसमातिरादिता भवति । अत्रीच्यते । इद इयमपि परिहियो । संस्थापयतीति प्रकृतेन पानी- ६ ·०९पा०१०१४] मीमांसादर्शने । १७९७ तशब्देन संबध्यते । तत्रायमर्थः । पास्नीयतं संस्थापयतीति । स एप यागो विधीयते । संपूर्वश्च स्थापयतिः प्रयुज्यते । अवश्यं कथिदाता पर्वो भावनावचनस्य प्रयोक्तव्य इति, तत्राविरुद्धो भावनायामुच्यमाना. यामर्थप्राप्त संस्थापयतिरालभतिरिव प्रयुज्यते शेषशब्दैश्चैवं सादृश्यात्म घुज्यते । द्रव्योत्सर्गश्चाविरुद्ध एव याग उच्यमाने । तस्माद्यथाऽन्ये निर्वपत्यादयः कर्मान्तरविधाने भवन्ति, एवं तैरविशिष्टत्वात्संस्थापयः तिरपि भवितुमर्हतीति ॥ ५८ ॥ अनिज्यां च वनस्पतेः प्रसिद्धां तेन दर्शयति ॥ ५९ ॥ प्रसिद्धा वनस्पतेरनियामत एव दर्शयति । कथम् । यत्त्वष्टारं च घनस्पतिमावायसि । अथ चैनौ यक्ष्पसि । त्वाष्ट्री नवपी प्रयाजेज्या, धानस्पत्या दशमी । अत्रैवैताविष्टौ विद्यात्, इत्यङ्गान्तरेणानुग्रहं वन् वनस्पतीपाया अभावं दर्शयति । शेषपरिसमाप्तौ सत्या, वनस्पति जुहोतीति वनस्पतीज्या क्रियते । अय परिसमाप्तं पूर्व कर्म, ततो लुप्ता स्पात् । तत्राभावदर्शनमुपपद्यते । तस्मात्पूर्वकर्म परिसमाप्तम् । इदमपि कर्मान्तरमिति ॥ ५९ ॥ संस्था तद्देवतत्वात्स्यात् ॥ ६० ॥ अय यदुक्तं, संस्थापयतीति चापूर्वे नोपपद्यत इति । तत्परिहर्स- व्यम् । अत्रोच्यते । असंस्थायां संस्थावचनमेतत्-तदपि पूर्व पानीवत- मिति समानदेवतत्वात्समाप्तिसादृश्यं ज्ञायते । तत्र तत्पालीवतमारब्ध- मिह परिसमाप्तमिति । स एप सादृश्यात्संस्थापयतीति शब्दोऽवकल्पत इति ॥ ६॥ इति श्रीशनरस्वामिनः कृतौ मीमांसामाप्ये नवमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ संपूर्णश्च नवमोऽध्यायः॥ १८॥ १९ ॥६.11 इति श्रीमट्टकुमारिलविरचितायां मीमामामाप्यव्याख्यायां टुप्टीकायाँ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ सपाथ नयमोऽध्यायः॥ पूर्वो भावनय-पा० । ३ पटति-पा० । ३ परिममासमिति, सासार-स..

·इति नवमोऽध्यायः ॥

·. [०१०पा.१०१) मीमांसादर्शने । अप दशमेऽध्याये प्रथमः पादः । (विकृतो लुमाकानां प्राकृतानामङ्गानां बाधाधिकरणम् ॥ १॥) [२] विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥ १ ॥ पू० अहो वृत्तः । वाघाभ्युचयमिदानी वर्तयिष्यामः । वाघो नाम यदे- वेदपिति निश्चित विज्ञानं कारणान्तरेण मिथ्योति कल्प्यते । तथा, अ- भ्युच्चयो यदिदमिद भवतीति विज्ञातेऽपरमपि भवतीति विज्ञानम् । तत्रा- यमर्यः प्रथम परीक्ष्यते । कि सर्व माकृतं विकृती कर्तव्यमुत किंचिदा- ध्यत इति । किं तावत्याप्तम् । विधेः प्राकृतस्य प्रकरणान्तरे विकतो पत्तो भवत्यविशेषेणातिदेशः, अतो यच यावच्च प्राकृतं धर्मजातं सरस विकतो कर्तव्यं, यदप्यर्थलुप्तम् । कुतः । वचनेन हीदं सर्वं प्राप्यते । न च वचनस्पातिभारोऽस्ति प्रापयतः। कथं वचनमिति गम्यते । सर्वास्वेव धेकृतीपु देशनासु मा धर्मजातमपेक्ष्यते वाक्पशेपत्वेन । तयच मा. कृत्या देशनायामनुपज्यते, एवं वैकृत्यामपि । न कश्चिद्विशेषोऽस्ति । तत्र यथा, कृष्णलानांपाकोऽमाकृतार्योऽपि वचनपापाण्यात्कियते, एच- मवहायाधमाकृतार्थमपि सर्व कर्तव्यमिति ॥ १ ॥ अपि वाऽभिधानसंस्कारदव्यमर्थे नियेत तादात् ॥ २ ॥ सि० मपि वेति पक्षपातिः। नेतदस्ति । सर्व पातं विकृती क. पमिति । कचिदभिधानसंस्कारद्रव्यं निवर्तितुमईति यल्लमार्यम् । कुत एतत् । अभिधानसंस्कारद्रव्यं हि भयोजने सति क्रियते, नामयोजनम् । अन्परम मयोजनाय सदानायवे, न स्वार्थम् । ननु चौक लतार्थमपि क्रियते, वचनमामाप्पाद । यथा कृष्णले पाकः । नेत्याइ । नास्ति समेनातिदेशसत्ता व्याख्याता । दशमेनेदानी किमतिदिश्यत इति व्याख्यायते । परमतो विद्यते तदतिदिश्यते । तस्यां च शासपदापिकास विचन्ते । अतरते. विदिश्यते । तस्मालक्षार्थमपि प्रवर्तते ॥ १ ॥ अर्पलुप्तं न प्रवर्तते । कथंभावोऽयं लौकिको वैदिकश्योपकारमैवापेक्षते । उपका- रद्वारेणोपकारकप्रतिः । तस्मालुपाय निवृत्तिः । परम्पवे-पा.१ उपगरमपेक्षते-पा।

·E टुप्टीफासहितशावरमाप्यसमेते- [अ०१० पा०१०११ लुप्तार्थस्य देशकं वचनम् । न वैकृतं कर्म पानरङ्गपदार्थः सहे. फवाक्यतां याति । नवं विज्ञायते, यागेन फलं कुर्यात् , कथम्, प्रा- कतैरङ्गैरिति । कथं तर्हि । यथा पाकनेन पागेन फलं सापितमभ. चयोति। फुत एन । यागगतो हि व्यापारविशेषस्तेनापेक्ष्पते, न व्यापार. मात्रम् । यागगतश्व व्यापारः प्राकृते यागे प्रयोगवचनेन कल्पितः, सं- गृहौवध विद्यते । स शक्योऽपेक्षितुम् । स चााक्षितो निराकाङ्क्ष शक्नोति कर्तुमिति । अङ्गेधप्यपेक्ष्यमाणेषु न यागगतो विकृती व्यापा- रविशेषा कर स्पाद । इतरथा लक्षणा स्यात् । यथा, दण्डेन यु- ध्यत इति वचने न दण्डिरूपं शब्देनाभिहितम् । यदि तु वेन लक्षितेन प्रयोजनं स्यात् , शक्यते तेन लक्षायितुम् । एवमिहाप्यङ्गवत्त्वं पाग- गतो विशेषो नाडेपेक्ष्यमाणेषु शब्दाभिहितो भवति । लक्षणा तु फरप्यते । लक्षणार्या च शब्दो बाध्येव । अथ शब्दो मा वाधीति यागगतो विशेपो नेवापेक्ष्येत, अङ्गान्ये- धापेक्ष्येरन् । ततः, कयमिति-इतिकर्तव्यताविशेष प्रति कृतस्य फ- मणश्वोदकशब्दोऽनिवृत्ताकास एवावतिष्ठत । अङ्गरपि चापरेविकर्न ध्यताऽऽकाक्ष्यत । गम्यमाना च प्राकृनयागेतिकर्तव्यतोरसम्पत माकतानां चाङ्गाना प्रकरणेऽर्थवता दुर्लभो कृतेन कर्मणकवाक्यमा- वोऽप्युपगम्येत । स च तदम्पाय्यम् । तस्मादेवमभिसंबन्धः क्रियते । पया प्राकृतेन यागेन फलं साध्यते, ववतेनापीति । किपतो यद्येवम् । पवदतो भवति । प्राकृतान्यङ्गानि यस्मै प्रयोजनाय प्रकृती भवन्ति, - मनूक्तं प्रकृती शासपदापोंपकारा विचन्त इति । तत्र कथमुपकारोऽतिदिश्यते । उच्यते । सौर्य उपमानेनाऽऽग्नेयविष्यन्तं गृह्णाति । अमेथे योपकारा अनन्तराः । पहिताः पदाः । व्यवहिवतराणि शास्राणि । अतः कमायोऽनन्तरानुपकारान् पश्यति । तांश्च गृह्णाति । पदार्धा उपकारपहिताः । न पापेक्षिताः । ननु प्रकृती पदार्या एवानन्तराः, शाब्दत्वात् । प्रथमं से गृह्यन्ते । पश्चात्पकाराः फरिषताः । विकृतादपि तपैप युकमिति । सत्यम् । प्रकृती पदार्या गृह्यन्ते, न निराकारं च-पा०1 उरम नेनेन-दृश्यवस्थितातिदेशेनेसर्यः ।। भामेयवि. पन्तमिवि-मामेपारलापमिसर्थः ।

·M [१०१. पा० १०१] मीमांसादर्शने । नासति तस्मिन् प्रयोजने विकृती चोदितानि भवन्ति । तस्माल्लुप्तमाक- तपयोजनं न चोदकवाद पतीति ॥ २॥ नेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ३॥ अय यदुक्तं, यथा कृष्णलेषु लुप्तमाकृतप्रयोजनोऽपि पाको बचनामा. ग्यास्क्रियते, एवमन्यदपि क्रियेतेति । तम । न हि कृष्णलेषु पाकचोद- फेन मानोति । प्रत्यक्षं हि तत्र वचनम्, घृते अपयतीति । न तत्माकृत- प्रयोजनं पाकमाह । तत्र वचनामाण्याददृष्टार्यः पाकः । यदि च तत्र प्रत्यक्षवचनं नाभविष्यत् , तेयामप्रत्यक्षशिष्टत्वात्पाकोऽपि नाभविष्पदेव । तस्मादनुपवर्णनं पाकवादिति । किं भवति प्रयोजनम् । कतरद्वा वैकनमुदाहियत इति । कचिच्छुपते, स्वयं दितं चर्भिवतीति । तत्र माकृतं द्रव्यं निवनवे । स्वयं कृता दिर्भवतीति । उद्धननखननपरिलेखनानि निवर्तन्वे । स्वयं शीर्णा शाखा भवतीति, असिव्यं निवर्तते । मन्त्रायवेपु निवर्तन्वाशा ( अथवा-कृष्णलचरावघातबाधाधिकरणम् ॥ १॥) एवं वा- [१] विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्भ स्यात् ॥ १ ॥ पू.' अस्ति भाजापत्यश्वरु., प्राजापत्यं च निर्वच्छत कृष्णलमायुकाम इति । तत्रेतद्विशिष्टमुदाहरणपङ्गीकृत्यैतदेव सर्व चिन्त्यते । कि कृष्ण- लेव वदन्ति कम्पो नेति । विधेः प्रकरणान्तरेऽनिदेशात्सर्वक स्पा: दिवि पूर्वः पक्षः । कर्तव्यः, यथा तपामेव पाक इति ॥ १ ॥ अपि वाऽभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थ कियेत नादयात् ॥ २॥ सि. इति सिद्धान्तः, न कर्तव्य इति ॥ २ ॥ नेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥३॥ इत्युपवर्णनापरिहारः ॥ ३॥ पदाक्षिया । तिपकारापेक्षा । स एप कथंभाव. श्रुत्योपकारान् गृहाति, लक्ष. गया पदार्पोन् । श्रुतिब्ध लक्षणाया गरीयनी ॥२॥[३॥] पामप्रत्याशिताद ' इति मुद्रितपुस्तरेषु पाठः । ३ सपका- ૧૨૧ ·- टुष्टीकासहिचशाघरमाध्यसमेवे-०१०पा० १० १] ( अथवा वैश्वदेवीयदेवतावाहनकाले विष्णोरुरुक्रमस्याऽऽवाहना- नुष्ठानाधिकरणम्॥१) एवं वा- विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥१॥ पू० धेश्वदेवं च निदातृव्यवान् । सं वर्हिपदं कृत्वा शम्यया स्फ्पेन यूदेव , इदमदम, चामुं च प्यूहामीति । यं द्विष्पा ध्यायेत् । यद- षोऽवमृद्येत्, यच्च रक्य आश्लिष्येत्, नविष्णव उरुक्रमायावद्योदति । सत्र संशयः। किं विष्णुरुरुक्रम आवाहयितव्य उत नेति । किं प्राप्तम् । विधेः प्रफरणान्तरेऽतिदेशात्सर्चफर्म स्पात् । भावाहयितव्यः । ननु रपये कदाचिन्नाऽऽश्लिप्पेदपि, न चाऽधोऽव- मृधेत । वप्राऽऽवाहनं कसमनर्यकं स्यात्। न च वचनबलादालेपयितव्य. मनमर्दपितम्यं वा । न छुपादेयत्वेनाऽऽश्लिष्टमयमृदिवं वा भूयते । न चविष्णोरुरुक्रमस्य यागोऽर्थकर्म । कि महि । आश्लेषणेनावपर्दनेन च लक्षितमनेन प्रकारेणाऽऽहवनीये प्रतिपाद्यते । तया हि दृष्टमपनयने सस्य प्रयोजन भवति फ्यादिसंशोधनम् | इतरथा हि यागादष्ट फरप्येत । ननु यागादरमवश्यं कल्पनीयम् । सस्य कल्पनीयम् । व्यतिपाद- नद्वारं वद । अनोख्यते । लमा यमपि कर्तव्यम् । यथा कृष्णले चरी पाकः । अपि च, कदाचिदाश्लिष्येत, अश्वावमृधेत । तत्रान्तरित आवाहने वैगुण्यमापयेत । तत्राप्रमाद्भिरावाहयितव्या देवता, यदि स्फय आश्लेक्ष्यते, अघश्वाषमर्दिष्यते । नाऽऽवाहनमङ्गमन्तरेष्यते । स्त्रकाले छावाहनेन देवता स्मर्यपाणा साध्वी भवतीति, न स्वकालो. वस्फाले । बत्र ह्यर्थमाप्तममन्त्रक स्मरणम् । भय स्फपेनोपश्लेष्यते, न बाध्योऽयमदिव्य पदा कसेऽयापाइने न किंचिदुष्यति । नेपं मन्तव्यम् । यथा राजा, अमात्पो चा, प्रामणो पा परिचरितुं निमन्त्रित भातोऽपरिचर्यमाणोऽधमानितमा- स्मानं मन्यमानोऽपचरिष्यतीत्याशक्यते । एवं देवताऽपीति । न वम देवताऽऽहूयते । आहूता सती इषिरुपयोयते, वस्यति च । तसा ·[म.पा.(म०२] मीमांसादर्शने । १८०३ प्रसेत्स्यति । प्रसभा सती फलेन संपक्ष्यितीति । तदेतन्नवमे सिद्धम् । चस्मान दोप आवाहितापामनिज्यमानायाम् ॥१॥ अपि वाऽभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे कियेत ताद- र्थ्यात्॥ २ ॥ सि० अपि चेति पक्षव्याः । एषोऽभिधानसंस्कारो निवर्तते । कुतः। अभिधानसंस्कारो द्रव्यं वा, सति प्रयोजने क्रियते, नान्यथा । वह- णितम् । यदप्युक्तं, कदाचित् श्लिष्येत, अअमृत वा ! तत्राऽऽवाहनं नान्तरेण्यत इति । नैप दोपः । अन्तरितमेतदनन्तरितेनैव तुल्यम् । यदा, आवाइनस्य कालो न तदारुक्रमयागस्य निमित्चमापतितम् । आपतिते हि निमित्ते तस्य प्रयोगो भविष्यति । न धनाश्लिष्टम्, अन- वमुदितं वा तत्र प्रतिपादयितव्यम् । न चाऽऽरब्धे प्रयोगे कृतमुप. फारकं भवति । तस्माद्विष्णुरुरुक्रमो नाऽऽचाहयितव्य इति ॥ २ ॥ तेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ इत्युपवर्णनापरिहार उक्तः ॥ ३ ॥ (ज्योतिष्टोमायाभूतदीक्षणीयादिविकृतावन्यारम्मणीयाया माघाधिकरणम् ॥ २ ॥2 [२] इटिरारम्मसंयोगादङ्गभूतान्निवर्तताऽऽर- म्भस्य प्रधानसंयोगात् ॥ ४॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमा, ज्योविष्टोमेन स्वर्गकामो पजेतेति । तत्र पूर्णमासमतिकानि कर्माणि दीक्षणीयादीनि, आमावैष्णवमेकादशक- पालं निपदित्येवमादीनि । अस्वि तु प्रकृयावारम्भणीयेष्टिः, आमा- प्णवमेकादशफपालं निदर्शपूर्णमासाचारपपमाणः, सरस्वत्यै चर्क, सरस्वते दादशकपालम् , अग्नये भगिनेऽष्टाफपालं निर्वपेच, यः कामपे- वानादः स्यामिति । नित्यवदेफे भागनमामनन्ति । तत्र संदेहः । किं संकयो ज्योतिष्टोमस्यैव, न दक्षिणीयादीनाम् । अयोदासीन्यप्रच्युतिः, साऽपि तस्यैव । भप प्रथमः पदार्थ भारम्मा, सोऽपि तस्येव, प्रमोन दीक्षणीयादीनाम् । नन्धमन्यन्वाधान प्रथम. पदायों भविष्यति । मारपमार-पा ·११८०४ दृष्टीकासहितशावरमाध्यसमैत- भ०१०पा. (401) दीक्षणीयादिप्यारम्भणीया कर्तव्या, उच नेति । किं मातम् । मा विकृती कर्तव्यम् । विधेः प्रकरणान्तरेऽविदेशात्सर्वकर्म स्यादिति। एवं मासभूमः । इष्टिरारम्भणीया ज्योतिष्टोमाङ्गभूनादर्शपूर्णमास- प्रकृतिका दीक्षणीयादः कर्मचिनिवर्तते कि कारणम् । योऽनाऽऽरम्भ: स ज्योतिष्टोमस्य, न दीक्षणीयादेः । कुतः । आरम्भो हि प्रथमः पदार्प। स्पाई । प्रथम या पुरुषस्य प्रवर्तनम् । पाई मधमा पदार्पा, स ऋत्विगानमनं देवयजननीषणं वा । तदिह ज्योतिटोपस्याङ्कतो. रनं कृतं सदीक्षणीयादीनामर्थ साधयति, न पुनस्तेषां कर्तव्यम् । लुप्तमेव तत् । तस्मिन लुस आरम्भ तसिद्धयों धर्म आरम्भणी. पाख्यों लुप्येत । अथ प्रथमपवर्तनमारम्भः । औदासीन्यायावृत्तिः । पुरुषस्य व्यापृसता । सदा ज्योतिटोमं साझं कर्तुमसावौदासीन्याया- वृत्तो ज्यौनिष्टोमिकन प्रयमेन पदायन । स ततः प्रभृति आ साङ्ग- ज्योतिष्टोमसपाप्तापन एव न पुनरुदासीनो भवति । यतो व्यावृत्तो भवति । साङ्गज्योतिष्टोपारम्भेणैव प्रवृत्तो दीक्षणीयादिपिति लुप्यत एषामारम्भः । तस्मिन् लुम, आरम्भणीयापदार्य आरम्भसिद्धधयों लुप्येत। नम्वङ्गभूतस्य दक्षिणीपादेरन्य आरम्भो जातः । नेत्याह । ऋषि. गानमनं देवयजनजोषणादि वा, प्रथम पुरुषस्य प्रवर्तनमारम्भः। प्रथम मवृत्तोऽसौ ज्योतिष्टीपार्थमेव अथायमन्यः प्रथमः पदार्थों दीक्षणीयादे. जीत इत्युच्यते । तथाऽपि न तस्याऽऽरम्भया प्रकृतायुक्तति । सस्मा- उच्यते । तदपि तस्येव । प्रसङ्गन दीक्षणीयादीनाम् । यथा पासनिकेषु ने ज्योतिष्मती, एवंमार मणीयाऽपि । न च प्रकृतावस्यन्वाधान प्रष, पाठेनैव तप- मम् । पूर्व क्रियमाण कमान्तरमस्याः प्रथमा पदाथैः प्रणयनम् । तस्य प्रकृतो नेयमसभावेन दृer । अलुशोपकागश्च पदार्या माप्यन्ते । यथा युपायाञ्जन आज्ये संस्कारा न क्रियन्ते । एवं दीक्षणीयादिवारमणीया । - १ आरम्भणीया--पाः । २ न ज्योतिष्मतीति-यथव प्रासद्रिके प्रायथित न विद्यते परात्वात हि विधीयते'. पा. ४१०६. २८) इत्यधिकरणे दसवर्ष प्रणी. तस्यासमोप्रवाल दाने श्योतिष्टिक भार न भवतारयुक्त, बदमातेपासधः ।

·.१८०५ [अ०१०पा० १०१] मीमांसादर्शने दङ्गभूतात्पदार्थादारम्भणीया निवर्तेत । अपि च दीक्षणीय यैव ज्योषि- छोमे, आरम्भार्थः सिध्यति । एवं हि थ्यते । आग्नावैष्णवकादश- कपालं निधीक्षिष्यमाणः, अग्निः सर्वा देवत्ता विष्णुयज्ञः, देवताश्चैव यज्ञं चारभते । अनिः प्रथमो देवतान विष्णुः परमा, योगावे. ष्णवफादशकपालं निर्वपति देवताश्चैव यज्ञ चोभयतः परिगृयावर- ध इति ॥४॥ (रामसूयान्तर्गतानुमत्यादीष्टायन्वारम्मणीयाया बाधाधिकरणम् ॥३॥) [३] प्रधानाच्चान्यसंयुक्तात्सरिम्नान्निवर्नेता- नत्वात् ॥ ५॥ सि० अस्ति राजसूयः, राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेतात । तत्रेष्टिपशु सोमदपिहोमाः प्रधान भूताः। ऐष्टिकेष्वनुमत्यादिपु संशयः। किमार म्भणीया कर्तव्या, नेति । किं प्रासम् । कर्तव्या। विधे. कारणान्तरे। तिदेशात्सर्वकर्म स्यादिति । एवं माप्ते, चूमः । प्रधानाचापरमधानसंयुक्तान्निवर्तितुमर्हति । कुतः । सर्वारम्भार्येन तत्र ज्योतिष्टोमः समाम्नायते । अग्निष्टोम प्रथममाहरती ति । स प्रकृतानी प्रधानानामेकैकस्य तन्त्रेण समानातो भवितुम- इति : एफैकस्य ह्यत्र प्रधानस्य तन्त्रेण साधारणं प्रकरणम् । नानुम त्यादीनामारम्भा सिद्धे, नाऽऽरम्भणीया भवितुमर्हतीति ॥ ५॥ अपि च दीक्षणीययैव ज्योतिष्टोम आरम्माः सिध्पवाति-अयुक्तोऽयं अन्यः । पुरुषसंस्कारद्वारेणोपकरोति दीक्षणीया । नाऽऽरम्भार्थतया । न चास्या वचनमस्त्यारम्भणी या कार्ये वर्तते दीक्षणीयेति । दीक्षासनननमस्या उत्पत्तिवाक्येनेवा- 'गम्यते । तस्मादानावैष्णवस्तुत्यर्थोऽयमर्थवादः ॥ ४ ॥ सर्वारम्भान तत्र ज्योतिष्टोमः समाम्नायत इत्युक्तम् । कपम् । ज्योतिष्टोमः श्रुत्या फलेन संबध्यते । न चोभशापना युक्ता, विना ववनेन । अनुमानायपि कार्यापत्तिप्रम णं न विद्यते । तस्मादयुक्त प्रत्याग्नानाभिधानम् । भर्यलोप एप वक्तव्यः । ननु ऋत्विावरणं सर्वप्रधानार्मम् । तत्र प्रधानत्वादिष्टीनामारम्भणीया भविष्यति । उच्यते । तपाऽपि स्वप्राकृत कार्यवानितिः । यथा यूराक्टनर्हिषि प्रोक्षणस्य निवृत्तिः ॥ ५ ॥ १ देवतायैर्व..पा. २ प्राकृताना-पा।

·- टुप्टीकासहितवापराम्पसमेत- भ०१०पा०म०४] (भारमणीयायामारग्मायाया अननुष्टानाधिकरणम् ।) [४] तस्यां तु स्यात्मयाजवत् ॥ ६ ॥ पू० अस्त्यारम्मणीहिः, आग्नापैष्णवमेकादशकपालं निर्वदर्शपूर्णमा- सावारपयमाणः, सरस्वत्यै चरुम, सरस्वते द्वादशकपालम् , अग्नये भगिनेऽष्टाफपालं या काययंत भम्यनादः स्थापिति । नित्यवदेके भगिनमामनन्ति : सपोर्यः साशपिका फिपारम्भणीयायामासम्मणीपा फर्सव्या, उत नेति । किं प्राप्तम् । तस्यां तु स्यात्पयाजवछ । संशय- नित्य तुशब्दः । न खलु संशयोऽस्ति । बारम्भणीयायामारम्भ- गीया भवितुमर्हति । कुनः । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्या- दिति । यथा, मयाजा एवमारम्भणीयाऽपीति । आह । ननु तस्या अप्यर्षेऽन्याऽऽरम्मणीया, तस्या अप्प न्याऽऽरम्भणीया, तस्या अप्पऽन्यत्येवमारम्भणीया न व्यवतिष्ठत । व्यवस्थितन च शास्त्रा- फैन भवितव्यम् । अशेच्यते । सास्वेवानवस्थासु सापयन व्यवस्था भविष्यति ॥ ६ ॥ न वाऽङ्गभूतत्वात् ॥ ७॥ सि. न वेवि पक्षा प्रविषिध्यते । न स्यादारम्भणीयायामारमणीयेति । चुतः । अङ्गभूता हि सा दर्शपूर्णमासयोः । अङ्गभूतस्य च प्रधाना. रम्भेणेव सिद्धिरित्युक्तम् । भारम्भणीयामवृत्तेन दर्शपूर्णमासी कर्व- यो । अतः प्रकृतिवदारम्भणीयाऽप्यारम्भणीयाचेन कर्तव्येति । तस्मारिफलाऽऽरम्भणी यायामारम्भणीया स्यात् । तच्च नैवम् । अक. स्वाऽप्यन्यामारम्मणीयामारम्भणीयां कुर्वन्नारम्भणीयापरच एच फरो. नीति गम्यते । तस्मानारम्भणीयायामारम्भणीया स्यात् । अपि च जलमुदबुदवदव्यवस्थाऽऽरम्भणीयायां चाक्येन गम्पपाना सामन समानेऽहनीति सामयम् ॥१॥ अजमता हि सा दर्शपूर्णमासयोः । अङ्गभूतस्य च प्रधानारम्भणैव सिद्धिः । यद्येवं वोक्षणीयादिवन्मन्यसे । तन्न । कस्मात् । दर्शपूर्णमासप्रयोगादहिरारम्मणी या क्रियते । न तु तथा दक्षिणीयादि । तस्मादयुक्तमेतत् । अझं कमावपरि. पूर्णाहर माया विधीयते । सा न दर्शपूर्णमास घानाकाक्षति । तो चन्दि- समाने हन्त सामर्थ्यम्-इति मद्रितपुस्तके पाठः ।

·[
म०१०१०१०१]
मीमांसादर्शने ।
२८०७
वाध्येत । अस्मत्यो नाम्यवस्था, न बाधः | तस्मानाऽऽरम्भणीया.
यामारम्भणीयेति ॥ ७ ॥
एकवाक्यत्वाच ॥८॥
इतश्च पश्यामः, एवमेवेति । कुतः । एक हीदं वाक्यं, यदाऽऽरम्भ-
जीयां विदधाति, तदा नासो दर्शपूर्णपासयोविहिता । तामविहिता-
मिव दर्शपूर्णमासयोर्विदध्यात् । विहितामिव चाऽऽरम्भणीयायामर
तिदिशेत् । नैतत्कर्तुमलं भववि सकृदुचरितम् । तस्मादप्यारम्भणीया-
यामारम्भणीया नास्ति ॥८॥
(खलेवाल्या यूपाहुतेरननु छानाधिकरणम् ॥५॥)
[५] कर्म च व्यसंयोगार्थमर्थाभावानिवर्तेत
तादयं श्रुतिसंयोगात् ॥ ९ ॥ सि०
तस्मिन्नेव ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः, यो दीक्षितो यदनीषोमीयं
पशुमाल मत इति । तत्रेदमाम्नायते, यूपमच्छेष्यता होतव्यम् । न हि
दीक्षितस्थागो जुहोति । आज्यं चारणिं चाऽऽदाय यूपस्यान्तिकेऽप्रिं
मयित्वा यूपाहुनि जुहोतीति । साधस्के श्रूयते, खलेवाली यूपो
भवतीति । तत्रैषोऽर्थः सांशयिकः । किं सायस्के खलेवाल्यां यूपा-
हुतिः कर्तव्या, नेति । किं पाप्तम् । कर्तव्या । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिः
देशात्सर्वकर्म स्यादिति ।
एवं मासे, घूमः । कर्म चैतद्र्व्यसंयोगार्य-यूप एषमादिभिः.सं.
स्कारैभविष्यतीति फियते । यूपं मातुमेश्यत एतच्छ्रयते । तेनास्य सं.
स्फारस्य श्रुतिसंयोगेन यूपार्थता । अच्छशब्दो हि, आप्तुमित्यस्यायें
पर्वते । न चात्र यपेन प्रयोजनम् । अयूपे हि खलेवाल्यां पशुध्यते ।
वस्मात्र यूपफरणार्थी यूपाहुत्यादयः संस्कारा अर्थलोपाभिवति-
तुमहन्तीति । तस्मानास्ति खलेवाल्यां यूपाहुतिरिति ॥ ९ ॥
( साद्यस्के स्थापकानेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥१॥)
[६] स्थाणौ तु देशमात्रत्वादनिवृत्तिः प्रतीयेत ॥१०॥ पू०
तस्मिन्नेवानीपोपीये पशो भूयते, स्थाणी स्थावाहुति जुहोतीविततः
..
भानादार मणीयाशून्यौ ॥ ७ ॥ [॥८॥९॥

·- 10 टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [अ० १०१/० १०.] सायरफोऽयमः सोशपिको भवति । कि सायस्के स्याण्वाहविः कर्त. व्या, नेति । तत्रैवचावनः परीक्ष्यम् । किमादुिपकारक कर्म स्थाण्या. हुति, उत यूपसंरफार इति । यथारादुपकारक फर्म तदा कर्तव्या । अथ यूपसंस्कारः, निवतेति । फयमारादुपकारकं फर्म स्याद, कर्य पा युपसंस्कार इति । यद्येवमभिसंवन्धः क्रियते, युपमच्छेष्यता स्था- पाहुति कर्दम्पति, ततो युपसंस्कारः । अय य्पमच्छेष्पवेति प्रकृतेन नसंध्येत, बदाऽऽरादुपकारकं फोति । नायरमातम् । पारादुप- कारक कति । एतद्विजात कर्मणा प्रयोजनम् । भूतं हि तावद. व्यार्थमिति अपि च नित्तप्रयोजनेन स्थाणुना संयम्यमानाऽऽहुति: फिरिय यूपस्योपफरिष्यति । संबद्ध हि क्रियमाणं संवन्धिन्युपदि । म्याचो हि यूपारस्थाणुः । अपि च तन्त्रमेकादशियां यूपाहुविवि. पति, पथरादुपकार फर्म स्यात् । तपाहि नाश्रुतोऽपात: करा- विष्यते । अपि च, अविशिष्टेन वाक्पेन स्थाणो स्थावाहुतिः भूयते । सा च प्रकरणेन यूपत्रवनस्थाषिशेष कल्प्येव । तस्मादारा. दुपकारकं कर्ष स्थावाहुति, सायरने च कर्तव्या चौदकानुग्रहायेति । एवं मासम् ॥ १०॥ एवं माशे, घूमा- अपि वा रोपभूतत्वातसंस्कारः प्रतीयत ॥ ११ ॥ सि. अपि वेवि पक्षव्याति यूपसंस्कारः प्रतीये कृतः । प्रकरणविशेषा- धूपपच्छेष्यता स्थायाहुतिर्विधीपत इति गम्यते । या हि मन्यतेऽवि. शिटन वाक्येन स्थाणुदेशमात्रै विधीयत इति । फलं तस्य कल्पनीय भवति। योऽपि मन्य मकरणादारापकारकमग्नीपोपीयस्य भवतीति । तस्यापि प्रकरणसामान्य मारणविशेषेण बाध्येत । फर्मशेषभूतथ यूपः, प्रयोजनवस्वाचेव संध्यपानाऽदयार्थाऽपि आरादुपकारिका सती फल्यमयोजना स्यात् । अतः प्रसिद्धियोयन वायत । यथा, अधकर्ण इविनिवृत्तपयोजने चापि पाणी यायावृते २ यूपीयोs- साविति कृत्वा स क्रियमाणा यपाइतिर्थप संवदा चा भवति तदा- - ·१८०६ [भ०१०पा०१०७] मीमांसादर्शने। वश्वने क्रियते । यथा शिरसा धारितायाः खनः शिरसोऽवतारिताया देवदत्तीयाऽसाविति कृत्वा शुचिदेशनिधानादिः संस्कार एषितम्यो भवति । एवं स्थावाहुतिरपि । एकादशियां चान्तिकदेशस्याविवक्षित- स्वातन्त्रं यूपाहुनिर्भविष्यत्वेष । तस्मात्संस्कारपक्ष एव ज्यायान् ॥११॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥ १२ ॥ स्थावाहुतिरिति च समाख्यानं स्थाणुप्रधानाया इवाऽऽहुतेर्भवती- वि । कथम् । षष्ठीसमासोऽयम् । कर्मणि पष्ठी । ईप्सिततमं च कर्म । सममीसमासो लक्षणापेत इति कृत्वा नाऽऽदर्तव्यो भवति ॥ १२ ॥ मन्त्रवर्णश्च तद्वत् ॥ १३ ॥ इत्तश्च पश्याम, संस्कारकोति । यतो मन्त्रवर्णोऽपि तद्वद्भवति । अतस्त्वं देववनस्पते शतवलशो विरोह, इति । यस्त्वं मया हस्ता, सोऽत आवश्वनादहुभकारो विरोहेति यूपमित्राऽऽद्रियमाणो मन्त्रवणों भवति । तस्मादपि संस्कारकर्म खलेवाल्यां न कर्तव्यमिति ॥ १३ ॥ (उत्तमप्रयानस्य संस्कारकर्मत्वाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] प्रयाजे च तन्न्यायत्वात् ॥ १४ ॥ सि. दर्श पूर्णमासयोराम्नायत उत्तमा प्रयाजः, स्वाहाकारं यजतीति । ११॥ 'स्थाबाहुतिः' इति षष्ठीसमासोऽये, समीतमासानुपपत्तेः । कथम् । सह- भ्यन्तस्य शौण्डादिमिः सह समासः । ननु, संज्ञायामिति समासो भविष्यति । उच्यते । तालुक् प्राप्नोति । यथा, अरण्योतल का इति । नैतदेवम् । हलदानास उच्यते । उकारान्त चेदम् । तस्मारलुगे । एवं तीन्यथा नियमः । अर्थप्रयुक्तो हि समासः । सप्तमीसमासेऽधिकरणप्रधानो निर्देशः । तत्राऽऽहुतिरारादुपकारिका । पष्ठीसमासे संबन्धः प्रधानम् । तत्राऽऽहुतिः संस्कारिका । आरादुपकारकाच सामवायिकं गरीयः। नन्मयथाऽप्यहा । किमत्र गरीयस्त्वम् । उच्यते । सत्यमहनार्या । किंतु, समवायसंबन्धः क्लसः । आरादुपकारकत्वे करण्यः संबन्धः । तत्र प्रकरणेनेक- पाक्यता ।। १२ ॥ [१३ ॥ ] ननु पूर्वपक्षेऽपि संस्कारकः । यत्र स्वाहाकारी विहितः । तस्य स्मारको ११षणः-पा.। किंतु सामवायिकले संबन्धः क्लप्त इति पाठ उचित इति भाद!

·१८१० टुटीकासहितशावरभाष्यसमेवे- [अ०१०पा० ११०७) तत्र संशयः । किमुचमा मयाज आरादुपकारक कर्म, उत संस्कार- कमेति । तत एक्त्तावत्परीक्ष्पते । किमाज्यभागादिपु या देवता यष्ट- ध्यास्ता एवात्र देवताः, उतान्यास्ताभ्यो देवताभ्य इति । कयमन्या देवताः कथं वा मकृताः स्युरिति । यदि स्वाहाकारं यजतीति देवता. विधान, ततोऽन्या प्रकृताभ्यो देवता ! अय, ये यजामहे स्वाहाजमि. मिति निगदेन मान्नवर्णिको देवताविधिस्तता प्रकता देवता इति । किं प्राप्तम् । आरादुपकारकं पति । तदेतदर्यते । अन्या देवता, स्वाहाकार यजतीत्यनेन विधीयते । एवं वचनमाला भविष्यति । इन- स्था मान्नवर्णिकी कल्पयितच्या भवेत् । नन्वन्याऽम्यादिशब्द शक्य वदितम् । तत्रापं, ये यजामहे स्वाहाऽग्निमिति मन्त्रवणोऽपि विप्रतिषिध्येत । अत्रोच्यते । नेतद्विमविपिदम् । अनेकस्याप्येक शब्दो भवति वाचकः । तद्यथा, मावेनि मावरमपि वदति, मावारमपि । माता च परमं देवतं, समा च पुत्रेष्वित्येतरुपयध्यमानो जननीवचनोऽवग- म्यते । माता समः, सिमवेत्येभिरम्यनु वध्यमानो धान्यस्य मातुर्वाधकः। एवं मन्त्रेऽप्यन्यादयः स्वाहाकारदेवताके यागे प्रयुज्यमानास्तदाच. नोऽवगम्परन् । स्था सति पन्नातं यागस्य कार्यमनुगृहीतम् , आरादु- पक्रिया । तस्मादारापकारकं फर्मोचमः प्रयाज इति । एवं मासे, घूमः । मयाने च वन्न्यायत्वात् । उक्तमधस्वास्थावा. हुति: संस्कारकर्मसि, इहापि चशब्देनान्वादिश्यते, उचः पयाज! संस्कारफर्मेति । तत एतचावर्णियन्ति । या आज्यभामादिषु देवा पव्यास्ता एवेह देववा इति । कुतः । स्वाहाकारस्य देवतासंयोगा. भावात् । तद्धितेम पा देवतासंयोगो विज्ञायते, चतुर्थ्यन्तेन वा । न पेह तदितो न चतुर्थी । अतो न देवताविधिः । यागसामानाधिकरण्य पद्वितीयया गम्यते । तस्माचागवचनः स्वाहाकारशन्दो यया समि. दादय इति । विष्यति । नारियहोमादिषु । न शब्दपदानि शात् । शब्दो वर्षस्य स्मारको शन्दस्य । सव स्व हाकारमन्त्रणव चोचते । वाचनिकोऽयं देवताविधिः । करगेन मन्त्रेण देवतांsan-यो । यथा 'सूक्तवान प्रस्तरम् ' इति । न चायं करण- निविदा स-पा०1१ देवता गम्यते-पा।

·मत मयाजा १०प०१०८] मीमांसादर्शने। आह । यदि द्वितीयया संयोगात्तं यागवचनं मन्यसे, आरादुपका. रफरसाई यागा । इपिसतनमे हि द्वितीया विभक्तिर्भवतीति । अत्रोच्य. ते । एवमेव प्राप्ते वदामः | तन्न्यायत्वादिति । स एव न्याय इह, या स्थावाहुतौ । अपि वा शेषभूतत्त्वात्तत्संस्कारः प्रतीयेवेति । शेषभूता. माऽऽज्यभागादिष्वग्न्यादयः । तदर्थों यागः सन् प्रयोजनवान् भवति । इतरस्मिन् पक्षे यागो निप्पयोजनः स्पात् । तदर्य देवताभिधानमपि निषयोजनं स्यात् । सत्यां च देवतासंस्कारशङ्कायां यागप्रयोजन कल्पयितुं न शक्यते । तयाऽम्यादीनां संभवति स्वार्येऽष्टा स्वाहाका- रवचनता न शक्या कल्पयितुम् । तस्माद्देवतासंस्कारार्यमुत्तमः । देवतास्मरणसंस्कारद्वारं चादृष्टपपि तस्माद्यागाद्भव- तीप्ति ॥१४॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ १५॥ लिङ्गमप्यस्मिन भवति । किं लिङ्गम् । संपतिपन्नदेवताकश्चातु- मस्यिवृत्तममयाजस्य निगदो दृश्यते । स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोमं स्वाहा सषितारं स्वाहा सरस्वती स्वाहा पूपणमित्येवंलक्षणका । स देवतासं. स्कारपक्षेऽवफल्पते ।. इतरस्मिन्नदृष्टार्थ: स्यात् । तस्मादपि देवतासं- स्फार उत्तमा मयाजः स्यात् । प्रयोजनं विप्रतिपनदेवताकेषु सौर्या दिफर्मसु माकृतानि देवतापदानि न निवर्तन्ते पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु निवर्तन्ते ॥ १५॥ ( आमेयाज्यभागस्याऽऽरादुपकारकत्वाधिकरणम् ॥ ८॥) [८] तथाऽऽज्यभागाग्निपीति चेत् ॥ १६ ॥ पू. दर्शपूर्णमासौ स्तो दर्शपूर्णपासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति । तत्रे- मनु चानिशब्दः स्वाहाकारं न शक्नोति वक्तुम् । उच्यते । शक्ष्यति, वर्ष- स्वान्मातृवदिति । अत्राभिधीयते । न हि द्वितीयान्तेन शब्देन देवतोद्दिश्यते, प्रमा. णामावात् । अपि च स्वाहाकारः शब्दपदार्थको न शक्नोति देवता वक्तम् । तस्मा. न्मान्त्रवर्णिको देवताविधिः । प्रकरणात्क्रमसहितात्करणमावोऽवगम्यते । स्मरणं प प्रधानदेवतयाऽपक्षितम् । अतस्तेनैवांशेन संवध्यते ।। १४ ॥ [१५॥ , (म०१० पा. १ मा ६ सू०११) । र देवता बोध्यदे-पा० ।

·- - क १८१२ हुम्टीकासहितशायरमा यसमैसे- [भ०१०पा० १.] दमानायते । भाग्यभागो यजतीति । इदं चापरं यते 1 वोहोचतु: किमाययोस्वतः स्यादिति । यस्यै कस्यचिदेवतायै दविनिम्तद्वान् पुरस्तादाज्यस्य यजनिति । वस्माघस्यै कस्यचिदेवताय इविनिर्वन्ति से पुरम्तादाज्यभागावग्नीपोमाभ्यां यजन्ति, ठीन सौम्येऽध्वरे न पशी, इति । ततसंदिह्यते । यदाज्यभागयोरनीपोमाविज्पेते, कि सामियागो देवतासंस्कारार्थ उतारादुपकारक इति । किं प्राप्तम् । इति चेत्संदेहं पश्यास, तथा, आज्यभागानिरपि स्वाद । यथोचमा मयाजः | अपि चा शेपभूतत्वाचनसंस्कार' प्रतीयेवेति ॥ १६ ॥ व्यपदेशाद्देवतान्तरम् ॥ १७॥ सि. न चैतदस्ति, देवतासंस्कार आध्यभागयोरिति । किसाई । आरा. दुपक्रिया । कुतः । पपदेशदधगम्यते । प्रधानामेदेवतान्तरमिरीज्यत इति । कोऽसौ व्यपदेशः । आनिमन आवह, सोपमावद, अनिमावह, इति । कयमस्मिन्नावाइन एतावत्यश्च देवता इज्यरनिति । एवमावाह. नेन देवतास्वव्यामोहार्य परिगण्यमानासु विरनिशब्देन परिगणनं कृतम् । तदेवतान्तरेऽवकल्पते । इतरथा हि संख्या वृद्धया न्यामुद्दोत । गणने चोभयोरपि पक्षयोस्तुल्यम् । अपि च त्वत्पक्षे सोमव्यवधाना- गुणने क्रमो वाध्येत । अपि च, अप्सचनं शब्देनानुवध्यमानमन्य- मिव व्यपदिशति । यया, ब्राह्मण आगतो कृपल आगतो ब्राह्मण भागत इति दयोरिव ब्राह्मणपोर्भवति गणनाबादः । एवमिहापि द्वयो. रिवान्योर्भवति बादः । स एष रुपपदेश भवति लिङ्गम् ॥ १७ ॥ माप्तिस्तु वक्तव्या । सोच्यत्वे- समत्वाच ॥१८॥ इयं प्राप्तिः । समोऽत्र देवतया यागः । देवताऽपि श्रुता प्रधानयागे । न्यानोऽपि वाक्यान्तरे। आध्यभागी यजतीति । तदिहोभयोगदेवतपो प्रयोजनबतोर्देवताया यागार्थता न्यायपा । प्रज्ञानं धारादुपकारकत्वं + -- मण्यमागो देवतामपेक्षते, (धान पामो देवतास्मारकम् ।) तत्र यागो देवताया १देवतान्तरमियते- -पा.पुण्डलितः पामो लिखित पुस्तकेषु नास्ति ।

·- १०१००० १००९] मीमांसादर्शने । २८१३ यागस्येति । न हि देवतां विना यागो भवति । तेन स देवतामाका- इक्षति, न तु प्रधानदेवता यागान्तरमाकाक्षति । यच्च येनाऽऽका. इक्ष्यते सत्चदर्य भवति । तस्मादेवता यागार्या । अपि च, आराटुप. फारको कर्मभिः साम्यं भवति । फयम् । अभीपू वा एतौ यज्ञस्य यदाघारी, चक्षुपी वा एतो यदाज्यभागी, यत्प्रयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्यस्याभिभूत्यै, इति ॥ १८॥ (पशुपुरोडाशयागम्य पशुपागीयदेवतासंस्कारकस्वाधिकरणम् ॥ ९॥" [९] पशावपीति चेत् ॥ १९ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः । आ सोमं वहन्त्यग्निना पति तिष्ठन्ति तो संभवन्ती यजमानमभिसंभवतो वरुणपाशाभ्यां वा एषोऽ- भिधीयते, यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुपालभते, वरुणपाशाभ्यामेव मुच्यत इति । तत्रेदं समामनन्ति । अग्नीपोमीयस्य वपया प्रचर्यानीपो- मीयं पशुपुरोडाशमनुनिपतीति । तत्र संदेहः । किं पुरोडाशयाग आरादुपकारक उत देवतासंस्कारार्थ इति । किं तावत्माप्तम् । ततः मयाजाधिकरणे पराजितोऽपि हेतुः केनचि- दपरेण विशेषेण पुनरनुपाण्यत इति पुन रुपदिश्यते, पशावपीति चेत् । विना न भवतीति । न तु प्रधानदेवताऽऽज्यमागं स्मारकमपेक्षते । तस्माददृष्टार्थ आज्य- भागः । अस्मिन्व्याख्याने स्वाहाकारोऽप्येवमेवाऽऽपयते । यदि कश्चिद्रूयात, त. स्मिन् मन्त्रे यक्ष्यमाणा देवता विद्यन्ते । तस्मात्तसंस्कारकोऽयं, न त्वाज्यमागे । सत्यं विद्यते, निर्वाचनेव यागो गुणमूता देवतामाकासति । तस्मादाज्यमागस्वाहकारयो। स्तुल्यत्वारकर्य स्वाहाकाराधिकरणम्। उच्यते । यागो हि निर्वृत्तः सन्विपरिवृत्य देवताप्रकाशनद्वारेणेवोपकरोति । तस्याः प्रकाशनमपूर्वर्गवापेक्ष्यते । तदस्य दृष्टमेव प्रयोजनं न त्याज्यमागेडीशमेव प्राप्नोति । सत्यं विधानात्तादृशमपूर्वेण नापेक्ष्यते। आज्यभ गाविति च दिसंख्या श्रूयते । सा च केनचित्समानयोगेन प्रवर्तते । तत्र सोमस्तावदारादुपकारकः । यद्यपरोऽप्यारा- दुपकारक एवं द्विसंख्या युज्यते, नान्यथा ॥ १८ ॥ अपि च यस्य प्रधानमना देवता तस्य धर्मा एव न प्राप्नुवन्ति । तत्र ' अनि- १ तस्मिन्-पा.। २ विषमात्तादृशमेवापूर्वेण-पा।

·१८१५ टुष्टीकासहितशायरमा पसमेते- [अ०१०पा. १०९] इति चेत्पश्यसि, फिमारादुपकारको देवतासंस्कार इति । पशावप्पारा. दुपकारका स्यात् । एतदि फर्पा पसिद्ध कार्यम् । अग्नीपोपीयमिति च गुणभूतदेवता फस्तद्धिनशन्दो भवति । पशावपि तद्धिन एच शब्दो वाक्पशेपेण वलवता ज्वलनवधनो ध्यपदिश्यते, न नियोगतस्तवन। पशरोडाशे । अतः प्रसिद्धेशराटुपकारकत्वम् ॥ १९ ॥ न तदतवचनात् ॥ २०॥ सि० नेति मतिपेषकः शब्दः । आ सोमं वहन्यामना मनिन्तिीत्यर्य- चादवचन एप: । पद्यर्थचादवचनादन्या पशी देवता, अन्न पुरोडाश- याग इति गम्यते । अर्थवादयचनादेव सैवेत्यवगन्तव्पा । एवं ह्याह । पहेपत्यः पशुस्त देवत्यः पशुपुरोदाश इति । तस्मादर्थवादसाम्ये देव. सासंस्कार इति गम्यते ॥ २०॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २१ ॥ इतश्च पश्यामः संस्कारकर्म पशुपुरोडाश इति । कुनः । लिङ्गमप्य समय दर्शयति । इन्द्राय पनिणे कृपभमालभेतेश्यस्य पशोः पुरोदाशस्य क्रमे संमतिपत्रदेवत्ता पाउपानुवाक्पाद समानानम् । इन्द्र स्तुति पक्षिणं स्तोमपृष्ठं, स्तुहि शूरं वजिणं सुमवीवमिति च । वत्संस्कारप- क्षेऽव कस्पते, नान्यथा । तस्मात्पशुदेवतासंस्कारार्थ पुरोडाप्रयाग इति .. - गुणो वा स्यात्कपालबद्गुणभूतविकाराच ॥ २२ ॥ विशेषविवक्षया पुनस्तमेव हेतुं व्यपदिशति । वाशब्देन पक्षं व्याप. यति । गुणः स्यादेवता । एवमारादुपकारकत्वमसिद्धिरनुग्रहीयते । अनेकगुणभाव कपालपद्भविष्पति । यथा कपालं श्रपणेऽपि तुपोप. वपनऽपि । एवमग्रीषोमावप्यभित्री पशुयागे पुरोटाशयांगे च गुणभूती प्रविष्यतः । एवं च सनि दापोर्णिमासिफयोरमीपोमपोरणभावन रुका विष्टकृत ' इति दर्शनं नोपपद्यते । कथं धर्मान प्राप्नुवन्ति । उच्यते । विकृती सादृश्यन धर्मपाणिः । (विशयोस्स्वानीपोमो:) प्रकृती गुणभूतयार- नापोमगोधमा विहिता, विकृतो प्रधानभूतयोरित्येतसाहायम् । अयमभिप्रायः परिचोदपसः ॥ १९॥ ॥ २० ॥ २१ ॥ दिध एव-पा।

·.
भ०१.पा.१.९]
मौमांसादर्शन।
१८२५
यागे द्वारभूतयोधर्म आम्नातः । इह गुणभूतयोरेवाविरोधेन मधि-
यति । इतरया प्रधानमूतयारन्य कार्ययोर्न प्राप्नुयात् । दृश्यते च,
भनिषतः विष्टकदिति । तस्मादयारादुपक्रिया । अपि च सौत्राम-
ण्यामाश्विनसारस्वतसुत्रामदेवताकेपु पशुपु, ऐन्द्रवरुणसावित्रा पुरे-
डाशाः पशुपकरणामोत्कृष्यन्ते । संस्कारपक्ष उत्कृष्परन् । छिद्रा-
पिधानार्थतायाश्योक्तमर्थवादत्वम् । तस्मादप्पारादुपक्रिया ॥ २२ ॥
अपि चा शेपर्नत्वात्तसंस्कारः प्रतीयेत स्वाहाका.
रवदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥ २३ ॥
अपि पेति पक्षन्यावृत्तिः । नाऽऽरादुपकारकं कर्म । तत्संस्कारा
प्रवीयेत, देवतासंस्कार इति । कुतः । शेपभनत्वादेवतायाः प्रयोजन
वत्वम् । तस्माद्यया स्याहाकारयजिनिष्पयोजन इवि देवतासंस्कारः
प्रतीयते, एवमिहापि । अङ्गानामर्थसंयोगात् । अर्थेन-प्रयोजनेन
संयोग इह गम्यते वाक्येन । तेन नाऽऽरादुपकारकम् , आरादुपकार.
केभ्यः सामवायिकान्पङ्गानि वरीयांसि भवन्तीति ! यदुक्तम् । गुण-
भूवदेवताकेन तद्धिवशब्देन निर्देश इति । प्रधानभूतदेवताकेनाप्येव-
जातयिकेन शब्देन संबन्धे विधीयमाने निर्देशोभवति । अपि च, दृष्टः
कार्यमष्टा दलीयः । तस्मात्संस्कारकर्मेति ॥ २३ ॥
व्वृद्धवचनं च विप्रतिपत्तौ तदर्थत्वात् ॥ २४ ॥
इत्तश्च संस्कारकर्मेति । सौत्रामण्यां पशुपुरोडाशदेवताविप्रतिपत्ती
न्यूद्धवचनं देवतासंस्कार एवाव कल्पत । यई सौत्रामण्या व्युद्धं तदस्याः
समृद्ध, यदन्यदेवत्याः -पशुपुरोडाशा भवन्ति, अन्यदेवस्याः पशव
इति ॥ २४ ॥
गुणेऽपीति चेत् ॥ २५ ॥
एवं चेत्पश्यसि, संस्कारपक्षे युद्धवचनमवकल्पत इति । तन्न ।
संस्कारपक्षेऽपि न्यूद्धचचनं नाबकल्पते । न. हि तब किंचिद्वृद्ध,
विमतिपत्रदेवताकैरेच पुरोटाशस्तकर्म समृद्धतरं भवति । एवं ह्याह ।
२६॥ २३ ॥ २४ ॥

·१८१६ टुप्टीकासहितशावरमायसमेते- [अ० १०१०म०९)
यदन्यदेवत्याः पुरोटाश भवन्ति, अन्यदेवत्याः पशव इति, वदस्
समृदं भवतीति । यद्योभयो पक्षयोदोपा, न समेकयोद्यो भवति । य.
येव हि संस्कारपझे व्यृद्धवचनमर्थवाद एवमितरास्मिन्नपि पक्षेऽर्थवादो
भविष्यति ॥ २५ ॥
नासंहानात्कपालवत् ॥ २६ ॥
नेतदेव, भवदीये पक्षे न किंचिदपि हीनम् । ययन कपाळेन
तुषेप्प्यमाने धन्येषां कपालाना किंचिद्धीयते । एवमन्यया देवतया
पशुपुरोहाशयागे नियमाने न किंचित्पभुदेवतायां हीपते । तत्रान्वृद्ध
एव व्वृद्धवचनं भवति । मदीये तु पक्षे देवताप्रकाशनमङ्गभूतं ही-
यते । अन्यदनदुच्यते, यदव्यमणि समृदं भवतीति । अहीने तु व्यू-
दशब्द उच्चरिते न शब्झर्यों गृहीत इति ॥ २६ ॥
ग्रहाणा च संप्रतिपचौ तद्वचनं तदर्थयात् ॥ २७ ॥
इतव संस्कारकवि। सौत्रामण्या संमविपनदेवताकेषु ग्रहेषु तद्-
चनं भवति । पुरोडाशवचनम् । नेवेपा पशूना पुरोडाशा विद्यन्ते, ग्रह-
पुरोटाशा होते पश्व इति न तावन्न विद्यन्ते । विपतिपन्नदेवतास्तु
संस्काराभावमालोच्यैवमुच्यते । ग्रहा एषा पुरोडाशाः, ग्रहपुरोडाशा
येते, इति । किपा पुरोडाशः सापान्पम् । यदेते देवतासंस्काराः।
यदि पुरोडाशा अपि देवतासंस्कारार्या एवमेतदवकल्पते । तस्मात्स-
कारपक्ष एव श्रेयान् ॥ २७ ॥
ग्रहाभावे च तद्वचनम् ॥ २८ ॥
एवं श्रूयते, नेतस्य पोर्ग्रहं गृह्णन्ति, पुरोडाशवानेष पशुरिति ।
पशुपुरोटाशववाहेतुकं ग्रहाभाव बुवन् ग्रहपुरोडाशपोरेकार्थता दर्शयति ।
वत्र ग्रहस्य देवतासंस्कारार्थना विज्ञाता, यदि पुरोडाशोऽपि देवतासं-
स्कारार्थः, एवमेवदवकल्पते ॥ २८ ॥
देवतापाश्च हेतुत्वं प्रसिद्धं तेन दर्शयति ॥ २९ ॥
इवश्व पश्यामा संस्कारकति । एवं शाम्नायते, अग्निभ्यः कामेभ्यः
पशव आलम्पन्ते, कामा वा अनया, आग्नेषाः पुरोडाशा भवन्ति,
आमेया हि पश्व इति । पशुदेवताहेतुकान् पुरोदाशान् ब्रुवन् देवतासं-
फारार्थता पुरोटाशाना दर्शयति ॥ २९ ॥
-
..
२१ ॥ २९ ॥ २७ ॥ २८ ॥२९॥

·- H (१०१०पा० १०९] मीमांसादर्शने । १९१७ अविरुद्धोपपत्तिरपित्तेः शृतवद्गुणभूतविकारः स्यात् ॥ ३० ॥ अय यदुक्तं, गुणभूतयोर्थमः प्रधान तयोरमीपोमयोर्न स्यादिति । उन्यसे । अविरुद्धा प्रधानभूतयोरप्यनीपोमयोधर्माणामुपपचिः । कुतः। अर्थापत्तेः प्रधानतावपि प्राकृतं कार्य यागनिति कुर्वाणो द्वारभूता विति धर्मयोंश्यते, शृतवत् । यया, शृते चरु, दयामिति मदानायें दधिशृवे प्रणीताकार्य कुर्वाते इति धर्मयुज्यते । न च दोपों भवति ।। ३०॥ स व्यर्थः स्यादुभयोः श्रुतिभूतत्वाधिपतिपत्तौ ताद- ाद्विकारत्वमुक्तं तस्यार्थवादत्वम् ॥ ३३ ॥ अथ यदुक्तम् , ऐन्द्रवारुण सावित्राणा पुरोडाशाना सौत्रामणीप.. फरणादुत्कर्षः प्रामोति । तदमुच्यते । स यों यागो देवतासस्का- रायश्छिद्रापिधानार्थश्च । उभयोरर्थयोः श्रुतिभूतत्वात् । अतो विमवित पत्रदेवताकेपु छिद्रापिधानार्यतया प्रकरणादुरको न भविष्यति । सस्मफरणगत एवायं विकारो भविष्यतीति ।। ३१॥ तस्पाप्युक्तमर्थवादत्वमिति यदुक्त, तत्रेदमुच्यते- विप्रतिपत्तौ तासामाख्याविकारः स्यात् ॥ ३२ ॥ एवं तनेन प्रकारेण प्रकरणादनुत्कर्ष । देवतासंस्कारस्थावत्मकर- जादुत्कण न शक्यते बाधितम् । तत्र सौत्रामण्या संमतिपनदेवताका एव चोदकेन पुरोडाशा प्राप्ताः । तन्द्रादयः शब्दाः पशुदेवतानामेव पाचकाः । कथम् । एकदेशा हि पामिमे वर्णान्तरसहिता उचारिता रति गम्पो । पनुवन्तिकदेशाः समुदायिनः सदार्थ मल्पाच्य समु. दायार्यान् गमपितम् । यथा गाम्पादयः । यथा च, सरस्वतीदेवताफे निगदे, सरस्पति देवनिदो नियम्य प्रमा विश्वस्प वृसयस्य मापिन पति, घुसपशब्दो वृहच्छन्दा गमयति । किमर्थं पुनरैवं कल्पते । पवो देवतान्तराणि पशुदेवतासंस्कारापु यागेषु प्रत्यारपमानान्यनर्थः, . २०॥३१॥ 13..(०४ म. २.१.)। १ सयस विदमाये पर, 'पूज्य वटुनामयम् ' इति विचारण्यसामिना ।

·(म०१० पाई १८५५ इप्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- फानि भवेयुः । तस्मात्यशुदैवतानापाख्याधिकाराः पुरोडाशदेवता. शब्दा इति ॥ ३२॥ आयासो वा प्रयाजवदेकदेशोऽन्यदेवत्यः ॥ ३३ ॥ संस्कारपक्ष एष बाशब्दो युक्ति च्यावयति, न पक्षम् । न पाख्याधिकारः । संस्कारपक्षेऽन्यथानुपपद्यमान आख्यानिकारा भवन्ति । अनाख्याधिकारेवपि संस्कारपक्षोऽवकल्पन एव। कयम्।। अम्पास एव पुरोडाशयागस्य भविष्यति । तत्र हि चोदकेन 'पशु- पता च मामोति, पुरोडाशश्च । पशुदेव ताया अम्पद्व्यं विधीयते प्रहः । पुरोडाशयान्या देवता । यागस्त्वविकत एव तिष्ठति.! स पशु- देषनासंबद्धव कर्तव्यो अहसंबद्धश्च । तदुभयप्पन परते यागेन संभवतीत्यर्थादभ्यस्थते यागः । तस्यैकदेशोऽन्यदेवत्या, पयानवत् । वया 'पी पश्चाना भयाजानां चोदन प्राप्तानाकादशसंख्या विधीयते । सा चान्तरेणाभ्यास नावालात इस्प-पस्यन्ते 'मयाजाः । साया चौदकेन पशुदेवता प्राप्नोति, पशुपुरोडाशश्च । सत्र पशुदेवताया 'ध्या. तिरं विधीयते । पशुपुरोडाशस्य च देवतान्तरम् ! यागस्त्वविकृत एवावतिष्ठते । पाऽम्युदितेष्टया सोऽभ्यस्यते । यथा सोमयाग इति । इमे सूत्रमाप्ये 'अयुक्के । भत्या सौत्रामण्या पशुयागा आम्नायन्ते । देवसास- स्कोरनारेण च पशुपुरोधाशा प्राप्नुवन्ति । तत्र वाचीनकोऽयं देवतावितिविरमादमा- फतकार्या:"पुरोडाशयागाः । पचनसामर्यात् । यो प्रहो देवतासनद्धः स पशुरोडा- शयांगन'म संरक्ष्यते । कपम् । अविपरिवर्तमानस्वात् । कथं न विपरिवर्तते । अविधा- नात् । कथमपिधानम् | अनोपकारा अतिविश्यन्ते । यत्र प्रकरणं तन्त्र विपरिततिः । एतच प्रकृतो। 'सम्युपेत्य चूमः । अस्ति प्रकरण, विपरिवृत्तिभ्य । तपाऽपि न मध्यते नित- सोमयभिना मुल्यम् । तत्र : सोमेन यनेत ' इति सोमविशिष्टो यांगो विधीयते । ऐन्द्रवायवादीनि महणानि सोमयागद्रव्यस्यैव संस्कारकाणि । तानि च महणानि प्रकरणेन गृह्यन्ते । अर्यात्तत्र यागाम्यासः । इह पशुपुरोडाशयागद्रव्यस्य महदेयतया म कम्धिसंस्कारः क्रियते । तस्माघागान्तरम् । नवम्युदितेष्टिवद्भविष्यति । तदा . महदेवसायाबा-पा..

·90102010010) प्रीमोसादने । संपामभ्यस्यमानानामेकदेशेऽन्या देवताः, दुरउपासानतेत्येवमादयः । एयमिहाप्यभ्यासः पुरोडाशयागस्य । तस्मादनुकपः संस्कारप- क्षेऽपीति ॥ ३३ ॥ सौर्ययागे चरुशब्दवाच्यादनेन प्राकृतहविर्वाधा. धिकरणम् ।। १० ॥) [१०] चरुहविर्विकारः स्यादिज्यासंयो- गात् ॥ ३४ ॥ सि० चहा श्रूयते । सौर्य चकै निर्वपेट्रह्मवर्चसकाम इति । सौर्य आमें यविकार इत्येतत्समधिगतम् । ऐकाादाँ नियम्येत पूर्ववत्त्वाद्विकारो हि, इति । सपोऽर्थः सांसायिकः । किं चरु कपालविकारा, इविदि. कार. इति।। यदा हविर्विकारस्तदा किं स्याल्या हनिर्विक्रयत उत्तौदनें- नति ।। किं तावत्प्राप्तम् । हविर्विकारः स्यादिति । कुतः । इज्यासंयो- गाव । तद्धितायों विधीयते चरोः, सौर्य चरं निर्वदिति । एवभिज्या. र्थक्षा । तरपाद्धविविकार इति ॥ ३४ ॥ प्रसिग्रहणताच्च ॥ ३५॥ पू. भ्यक्तेिष्टया तुल्यम् । तन निमित्ते सति विमागो विधीयते । यागात पिचत एव । न यिह तथा विभागवचनं, येनाभ्युदयेष्टया तुल्यं स्यात् । ननु प्रत्यक्ष पशुपुरोडाशयागः । अनुमानिकस्तु देवतासंबन्धन यागः । तस्मान यागान्तरम् । नेतदेवम् । यद्यस्मिन्यागे येन केनचित्प्रकारेण निवेशः स्यात् । तद्यदि यागान्तरं न टग्येत । यदि च प्रत्यक्ष यागे सस्यानुमानिको न लम्येत, तदा दीक्षणी. यादीनि सर्वाण्यकर्मान्तराणि मवेयुः । यदि चको यागस्तदेक एव विध्यात प्रामोति । द्वितीयस्य द्रव्यस्य चोदकवरप्राप्नोति । एकेन प्रधान मस्तु । द्वितीयस्य तु प्रोक्षणा- दिपिशिष्टार्थत्वेन प्राप्नोति । देवतयोस्तु यदि निवेशः स्यात् । प्रयानानुवादेन तु संख्या विधीयते । तत्र यागान्तराशहदैव नास्ति ॥ १३ ॥ परुशब्दस्योमात्र प्रयोगः । स्थास्यामोदने च प्रयोगमात्रेणैव शब्दायों भवति । भशब्दा हि प्रयोगो दृश्यते । कथं खलु नियमः । ओदने च संस्मरण, न स्या- स्याम् ॥ ३४ ॥ - .. स (भ.पा.सू. ३०)। मान्यादा निमभ्येत-- पर- ·दृष्टीपासहिदशावरमा यसमेटे- [अ०१०पा 136 १.] एवं रिपते विशेष उच्यते । हविर्षिफार । प्रसिद्धग्रहणस्वाञ्च स्या- स्पा इविधिार. क्रियते । प्रसिद्धस्य ग्रहण न्यायम् । प्रसिद्धश्च स्या. त्या चरुशब्दः, आ हिमवता, आ च कुमारीभ्या मयुज्यमानो ET तस्मात्स्याल्या हविर्विप्रियत इति ॥ ३५॥ ओदनो वाऽनसंयोगात् ।। ३६ । सि० ओदनेऽपि चरूशब्दः प्रयुज्यते । तत्रौदनाक अहणं न्याय्यं, न स्पास्याः । पुत्तः । अदनीयसयोगात्। अदनीयन हि पण देवताया- गपाचरन्ति शि:, नगनदनीयेन । तत्रभवतामाचारापा स्मृति- रनुमीयते । स्मनः श्रुतिः । तस्मादोदनन हविविक्रियत इति ॥ ३६ ॥ न द्वयर्थत्वात् ॥ ३७॥ न ओदस्य वाचकवरुभन्दः । कुतः । द्वयर्थ एवं स भवेत् । स्थाल्यो हिस प्रसिद्धः समधिगतः । तपादोदने लक्षणाशब्दस्तसंयोगादित्येवं मन्तव्यम् ! अन्यायो ह्यचजातीयकेचनेकार्यभावः । तस्मात्स्थास्या इविविक्रियत इति । यदुत्तम् अदनीयेन शिष्टा देवतायागमाचरन्तीति ध्रुवमेषां स्मृतिरित । उच्यते । अनुमानमेतत्मत्यक्षेण वचनेन बाध्यते । पचनादवगम्यते स्याल्या याग कर्तव्य इति । कथम् । तस्यां हि चरु- शब्दः प्रसिद्ध । नासावाचारानुरोधेन लक्षणाशब्द' यल्पनायः । कल्प्यमाने याऽऽचारेण शब्दो वाध्येत । न चैतन्याच्यम् । शब्दानु. रोधेन हि व्यामोहादाचार इसि कल्पयितुं न्याय्यम् । यया, शूलैच मत्सरेण चावभूयमन्यवयन्तीति । प्राजापत्यं धरु निर्वपेच्छतकृष्णलपा- यष्काम इति च ॥ २७ ॥ कपालविकारो का विशयेऽर्थोपपत्तिायाम् ॥ ३८ ॥ हविर्विकारपक्षो न सिध्यति । स्याल्या विकारे स्मृतिहेतुराचारा- छुतिराशङ्कयते । ओदनैन विकारे स्यालासयोगालक्षणाद आश- इक्यः । अस्ति चा-या, गतिः । कपालविकारी भवेदिति । तस्मादा- शब्देन पक्षं व्यावर्त्य फपालविकारयरिति ब्रूमः | फपालविकारोऽ. प्यर्थः सूर्यस्य । तेन सौर्य इति शक्यते व्यपदेष्टुम् । उपपचिश्वास्ति । शक्यते स्थाल्यो थपयितुम् । तस्मादपिषिकारपसे सशये कपालविकार आश्रयणीयः ॥ ३८ ॥ T३ ॥ १९॥ ३७॥ १८ ॥ - ·[म.१०पा०१०१०] मीमांसादर्शने । गुणमुख्पविशेषाञ्च ॥ ३९॥ अस्ति च गुणमुख्ययोर्विशेषः । गुणो बाधितव्यो न्याय्यो न मुख्यः। तदुत्तम्, अङ्गगुणविरोधे च तादादिति ॥ ३९ ॥ तच्छ्रुतौ चान्यहविष्ट्वात् ॥ ४० ॥ चरुश्रुतौ चान्यद्धविर्दर्शयति । प्राजपत्यं घृते चरुं निर्वपेच्छतक- रणलमायुष्काम इति । शतकृष्णलानि हविः । चरेषां संबन्धी। चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्यवद्यतीति कृष्णलानां हविष्ट्वम् ॥ ४० ॥ लिङ्गन्दर्शनाच्च ॥४१॥ एवं शाह। मारुतं चरु निर्वत्पृश्नीनां दुग्धे प्रैयङ्गवं ग्रामकाम इति । मृण्मयो हि चर्न प्रियङ्गुविकारः । तस्मादन्यदविः । चरुपि कपाल- विकार इति ॥ ११ ॥ ओदनो वा प्रयुक्तत्वात् ॥ ४२ ॥ इविषिकार एवात्र चरुस्तद्धित्तसंयोगादवगम्यते । सौर्यवरुः कर्त. व्य इति । यदि पुरोडाश उत्सृज्येत, चरुरुत्सप्पुल्योऽधगम्यमानो घा- ध्येत । सूर्यसवदो हि चरुः कर्तव्यः । तस्मिन्नशक्ये सौर्य संबद्धः क्रि- येत, न शक्ये । यदा च हविर्षिक्रियते, तदीदनेन । ओदने हि चरु- शब्दः प्रसिद्धः, आ हिमवतः, आ च कुमारीभ्यः । तत्रादनीयसं- योगो युक्तो भविष्यति । यत्तु, द्वयर्थत्वमन्याच्यामति । अन्याय्यमेव धर्यत्वम् । तत्र कुत एतत्स्थालीसंयोगेनौदने भविष्यतीति, न पुनरोदनसंयोगास्थाल्यो स्यात् । स्मरन्ति च पाके चरुशब्दम् । अनवस्वाचितान्तरूमपको विश- दसिद्ध श्रोदनवरिति । तदुक्तं, न पक्तिनामत्वादिति । आचाराच स्मृतिवलीयसी । तस्मादोदने चरुशब्दः । ओदनेन हविर्विनियत इति । सत्रायमप्यर्थोऽदनीयेन यागो भविष्यतीति । अपि च सूर्यस्यान्पदव्यं नेवास्ति, येन चरुः संध्येत । चोदकप्राप्तः पुरोडाश इति चेत् । नैतदेवम् । कर्मचोदनाया हि निष्पन्नायां चोदको भवति । माक् चरु. शब्दवचनान्न यजतिचोदना । द्रव्यदेवतासंबन्धो हि यज्यर्थः । तेन ३९॥ ४०॥४१॥ १(०१२ पा० १ ० १ ० २.)। २ (म. ३ पा० ३ भ० १४ सू• ३८)।

·. दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०१०१०१Rat] चोदनाविपिशेषयरुशब्दो न पुरोहाशविशेषणं पचति । जपन्यत्वाची- दकस्येति ॥ ४२ ॥ अपूर्वव्यपदेशाचा ॥४३॥ इतय पश्याम', ओदनेन हविविकिपत इति । कुतः । अपूर्वव्यपदे- सो भवतिः। एवं याद, पुगेडान ये देवा अस्मिलोक आनुवंश्वर- णाऽमिल्लीफ इति । पुरोडाशनाऽऽनोति, चरुणाऽमुष्मिन्नितिः । पदि स्पाल्पां चरशब्दः, कपालविकारश्वत: 1 ततो यस्मिन्नेव पो पुरोटाशस्वस्मिन्नेव पसे च। पुरोडाशेन वै देवा अस्मिल्लौफ आर्नु- पमिति चरुणाऽस्मिलोक इति गम्यते । तत्र, चरुणाऽमुष्मिनित्यन्यव. टूथपदेशो नायकल्पते । तस्मादप्योदनेन इविविक्रियत इति ।। ४३ ॥ तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥४४॥ एवं च कृत्वा लिङ्गदर्शनमायुपपन्न भविष्यति । कथम् । आदित्पा पापणीयश्वरः, आदित्य उदयनीय इति । तत्रैतरळूपवें । आउपस्यैव घरुमभिपूर्य चतुर आज्यभायान् यजनि । पथ्या स्वस्तिमिष्ट्वाऽग्नीषोमो पति । अनीपोमाविट्या सविवारं यजति । अदिविमोदनेनेति । चतुर्ष भाज्यमागेपु विधिः । अदितः, आदित्यश्वरुरिति प्राप्तत्वादनुवादः । वत्र चरुमोदनशब्देन त्रुचन् ओदनेन इघिषिक्रियत इति दर्शयति । तथा, इदम्पर लिङ्ग भवति । यदि तण्डुलो विद्यत आम तषित स्पादिति । तण्डुले इधिशब्दं वनोदनेन इविविधियत इति दर्शयति ॥४४॥ (सौर्यचरौ धारयामेव पाकाधिकरणम् ॥ ११ ॥) [११] स कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य चाच- तित्वात् ॥४५॥ पू. अस्ति घरुः, सौ चकै निद्रामवर्चसकाम इति । अप्रैपोऽर्थः समधिगता । औदनेन हविविक्रियत इति । स इदानीमोदनः क पक्तव्य इति भवति समयः ।फि तावत्माप्तम् । न नियमः स्पारफ- ·अ० १ ०१.०१ ग० ११] मीमांसादने । १४२३ पालेष्वति । अर्थमा यस्मिन् 'फरिपश्चिद्रव्ये पच्येत्ता यदि हि कपालं चोदकेन प्राप्येत, कपालवच्चोदकेन संख्याऽमि प्राप्यता नाहि प्रकृती कपालेषु श्रपयितच्यमित्येत चोदना । किं तहि ।। अष्टाकपालो भवतीति । संख्यायां प्राप्यमाणायामष्टाकपलनाऽस्य चोदिता भवति, नान्यथा । न चैवं संख्या प्राप्यते । न हि बहुषु कपालेपु.पुरोदाशव- दोदनः पक्तुं शक्यः । केवले च कपाले पाप्यमाणे याऽसावष्ठाकपालवा चोदिता सा नैव प्राप्येत । अतो यस्मिन् करिमथिदर्यमाप्ते द्रव्ये पक्त व्यश्वरुरिति । एवं प्राप्ते, धूमः । स कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य चाश्रुतित्वात्.। स पप'चरुः कपाल एव स्यात् । एवं प्रकृतिवच्छब्दोऽनुगृहीतो भवतिः। न चान्पत्किचिद्रव्यमाम्नायते । तस्मानियमः ।। ५५ ।। संख्या चापि कपालवदिति यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् । एकस्मिन् वा विप्रतिषेधात् ॥ ४६॥ "यदि 'बहुषु कपालेषु न शक्यते चरुः पक्तुं, विप्रतिषेधादेफस्मिनू 'पतव्यः । यदेतदुच्यते, अष्टाफपाली भवतीत्येतदुक्तं भवति - अपस फपालेषु श्रपयितव्य इति । तन्न । यद्यत्वं विरोधाभ प्राप्यते, सकपा- लमविरोधात्प्राप्येत ।। ४६ ॥ न वाऽर्थान्तरसंयोगादपूपे पाकसंयुक्तं धारणार्थ चरौ भवति तत्रात्पात्रलाभः स्या- दनियमोऽविशेषात् ।।.४७॥ नवा कपाल' पक्तव्यः । कुतः । अर्थान्तरसंयोगात् । अपूपपाके यत्कपालमुपादीयते, तद्गतेनोमणाऽयूपस्य निर्वर्तक. पाको यया स्या- दिति । तर कपालं घरोरुपौदीयमानमुदकमारणार्य भवति । यदृष्मणो. दकगतेनीदनपाको निर्वयने, स औदनपाको न कपालगतेनोपणा निर्वर्तते । सत्रौदकधारणार्थ कपालमुषादीयमानं नामाकृतकार्य स्यादि. , १५ ।। ४६ ॥ -- ! अष्टापासना भपति-पा।

·दुष्टीकासहितशायरमाध्यसम- [अ०१०पा० ११०१२) ति चौदको नैवानुगृह्यते । तस्मादपरिपात्रलाभः स्यादिति । तदविशे- पान नियम्येत, किं वदिति ॥४७॥ चरौ वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ४८ ॥ सि. स्थाल्यो वा अपणं क्रियेव । लिङ्गं हि भवति । याम स्थाली' सोमा स्युस्ते चरवः स्युरिति । सोमस्यालीषु चरुं पक्तभ्य वनाविशे. पण स्थाली साधनार्थी दर्शयति । आह, दर्शनमिदं व्यपदिश्यते मातिरुपतामिति । अरोच्यते । स्यात्य स चसनकः पाको निर्व. त्पते, न कटाई, यपाले वा । तस्मात्स्थारपां चरुः पक्तव्य इति । कमपति प्रयोजन, यदि कपालविकाररुर्यदि वौदनेन इविवि- नियत इति । यदि कपालविकार, तस्मिन् पेपणमनयलोपात्कर्वव्यम् । अप, ओदनेन इचिपिक्रियते, अक्रिया पेपणस्य, अपूपहेतुत्वात् । पि. पहार्यत्वाच संययन पूर्वपक्षे कर्तव्यं, न सिद्धान्ते । संवपनमप्येवम् । संतापनं चापस्ताच्छूपणार्य पूर्वपले कर्तव्यं, न सिदान्ने । उपपानं चैवमेव । पृथुलक्षणे व पूर्वपक्षे कर्तव्ये न सिद्धान्ते । अध्यूह्याङ्गा. राणी पूर्वपले कर्तव्यो न सिद्धान्ते । उपरिपाकार्यवाद । भवज्वलन- मध्येवमेव । व्यु त्याऽऽसादनं पूर्वपकिर्तव्यम् । अर्थो नास्तीति न सिद्धान्ते । अर्थात्कृतं हि व्युद्धृत्याऽऽसादनं न शब्दप्राप्तम् । अर्थाच्च छवं न चोदकः प्रापयति ॥ ४८ ॥ (सौर्यचरी पेपणाधाधिकरणम् ॥ १२) एवं का। [१२] तस्मिन् पेपणमनर्थलोपात्स्यात् ॥ ४९ ॥ पू० पृथगधिकरणानि पेषणादीनि । अस्ति चहा, सौई घर निपे. इलवर्चमकाम इति । भोदनेन इविििमयत इत्येतत्समधिगत। ततसदिय । कि चरो पेषणं कतेन्पं, नेति । कि प्राप्तम् । तस्मिन् पणमर्थकोपात्स्यात् । शपप हि सण्डलेपु पेषणं फर्तुम् ॥ ४२ ॥ अक्रिया वाऽपपहेतत्त्वात् ॥ ५० ॥ सि. - ४७ ॥४८॥४९॥ १ चरस्थापनार्या-पा..

·4
-
(०२०पा० १०१७ : मीमांसादर्शने ।
यद्यपि शक्यते, तथाऽपि न क्रियते । अपूपः पेपणेन विना न
निवर्तते । ओदनस्तु विनय पेषणेन भवति । काम पेषणेन ब्याहन्यते ।
पिटकं यवागर्वा स्यात्खलि । तस्माचरोः पेपणं निवर्तेन ॥ ५० ॥
(सौर्यचरी संयवनवाधाधिकरणम् ॥ १३ ॥)
[१३] पिण्डार्थत्वाच्च संयवनम् ॥ ५१ ॥ सि.
चरुरेवोदाहरणम् । प्रकृती श्रूयते, प्रणीताभिर्हवीपि संयोतीति ।
तदिह चरौ संपवनं कर्तव्य, नेति । कर्तव्यम् । शक्यते हि कर्तुमिति ।
एवं मासे, ब्रूमः । शक्यमपि न क्रियते । पिण्डार्य हि तत् । पिण्डेन
चापस्य प्रयोजनं, न चरोः ॥ ५१ ।।
(सौर्यचरी संपनवाघाधिकरणम् ॥ १४ ॥)
[१४] संवपनं च तादात् ॥ ५२ ॥ सि.
सोयें एव चारुदाहरणम् । प्रकृती श्रूयते, सवितृपसूत इत्येवेनं
देवताभिः संवपतीति । इह चरी संदेहः । संवपनं कर्तव्य, नेति ।
कि भातम् । शक्यत्वाचोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति । एवं माते, म ।
संयपितु हि त्यस्तो क्रियते, न चरोः संवतव्येन प्रयोजनम् ॥ ५२ ॥
(सौर्यपरी संतापनवाधायिकरणम् ॥१५॥
[१५] संतापनमधःश्रपणात् ॥ ५३ सि०
चरावेव च संदेहः । प्रकृती संतापनं कपालानामस्ति, वसूना
रुद्राणामादित्याना भृगणामङ्गिरसा धर्मस्य तपसा तप्यध्वामिति ।
चरी संतापनं कर्तव्यं, नेति संदेहः । मकतिवद्वचनात्कर्तव्यमिति सप्तम् ।
अध:पाकार्य हि तत् । तस्मान्न चरी चोदकः प्रापयति ।। ५३ ॥
(सोथचरापधानबाधाविकरणम् ॥ १६ ॥)
[१६] उपधानं च तादात् ॥ ५४ ॥ सि.
चरायेव कपालोपधान प्रति संदेहः । कर्तव्यं, नेवि । प्रकृतिवदच-
नात्याप्तम् । अयम्पाकार्यत्वानिवत इति ॥ ५४ ।।
(सौर्यचरी प्रपन लक्ष्मी करणयो धाधिकरणम् ॥ १७ ॥)
[१७] पृथलक्ष्गे वाऽनपूपत्वात् ॥ ५५ ॥ सि.
पृथुलक्षणे च प्रति चरोरेष संदेहः । प्रकृती श्रूयते, उस प्रथा उरु
मयस्वति पुरोडाशं प्रथयति । स ते वन्वा तन्। सृज्यतामिति त्रि:
१०॥५१ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥

·१८२६ टुप्टीकासदितमाघरमाध्यसमवे- [अ० १.पा. ११.९६ "परिमाष्टिं । तदुभयं चरौ कर्तव्यं, नैति । चोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति भासे मनपाचात्तनिवर्तते ॥ ५५ ॥ (सौधरी मरमामाराध्यारोपयाधाधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] आयूहश्योपरिपाकार्थत्वात् ॥ ५६ ॥ सिक भकृती श्रूयते, वेदेन भस्मनाऽङ्गारानभ्यूहतीति । तत्सीय घरी कर्तव्य, नेति संदेहः । प्रकृतिवद्वचनाकर्तव्यमिति मासे, मा । उपरि पाकार्य हि तत्पुरोडाशस्यावकल्पते, न चरोरिति, निवर्तते ॥ ५६ ॥ (सौर्यचरावधज्वलनाधाधिकरणम् ॥ १९ ॥) १९ ] तथाऽवज्वलनम् ॥ ५७ ।। सि० दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते,, दर्भपिञ्जुलैरवज्यलयतीति । सौ. चरी संदेहः । कि तत्कर्तव्यं, नैति । कि प्राप्तम् । प्रकृतिवद्वचनात्कर्तव्यम् । उपरिपाकार्यवानिवर्तत इति ॥ ५७ ॥ ( सौर्यचरी व्युद्धरणवाधाधिकरणम् ॥ २०॥)। [२०] व्युद्धृत्याऽऽसादनं च प्रकतावश्रुति- त्वात् ॥ ५८ ॥ सि० प्रकृतौ श्रूयते, अन्तर्वेद्यो हपीयासादयतीति । तत्प्रकृची कपा- लेभ्यो भ्युद्धृत्याऽऽसादनं क्रियते । सौर्ये चरौ संदेहः । कि स्थास्पा व्युत्पाप्य चरासादपितष्प उत पुत्थानं न कर्तव्यमिति । मकृतो कतरवाचरावपि फर्तग्यमिति प्राप्तम् । तदुच्यते । युद्ध- स्थाऽसादनं च प्रकृतावश्रुतित्वात् । प्रवो न श्रूयते । कपालेभ्यो ज्युद्धत्याऽऽसादपितब्धः पुरोदाश शाह । अर्थात्स न्युद्भियते । यचार्या- स्कृतं न स चोदनार्यः । तस्माचरी व्युदरणं न कर्तव्यम् । अपि चौद्धरणे क्रियमाणे कपित्यवत्परिशेष्योधिपेत] तत्र पात्रभेदाः स्यात् । तस्मादयुद्धत्याऽऽसादनं चरी न कर्तव्यमिति ॥१८॥ इति श्रीश्वरस्वामिनः कृती मीमांसाभाष्ये दशमस्या- . ध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १६॥ १६॥ १७ ॥ १८॥] इति श्रीमहकुमारिलविरचितायां मीमांसाभाष्यन्यास्याय टुष्टीकायो दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। १ परिवाष्य-पा।

·१०.१०पा०२०२] मीमांसादर्शने । अथ दशमेऽध्याये द्वितीयः पादः॥ (कृष्णलपरी पाकानुछानाधिकरणम् ॥१॥) [१] कृष्णलेष्वर्थलोपादपाकः स्यात्॥ १ ॥ पू० प्राजापत्यं चरुं निर्वद्धृते शतकृष्णलमायुष्काम इति । तत्र संदेहः । किं चोदकेन पाकः प्राप्यते कर्तव्यश्व, उत न प्राप्यते, न फर्तव्य इति । किं तावत्माप्तम् । कृष्णलेषु पाको न स्यात् । प्रकृती हि पुरोहाशार्थ: पाकः। इहान्तरेणापि पार्क, कृष्णलानि कृष्णलाऐव भवन्ति । तस्मान प्राप्यते । अतो न कर्तव्य इति ॥ १ ॥ स्थाहा प्रत्यक्षशिष्टत्वात्पदानयत् ॥ २॥ सि. स्याहा पाकः । चोदकेन तु न पाप्यते । प्रत्यक्षं त्वस्य 'शासन, घृते अपयतीति । माकृतस्य कार्यस्यार्थे न भवति, वचनमामाण्यादह- हार्यो भवति । यथा तेषामेवानदनीयाना प्रत्यक्षशासनात्मदानम् । एवं पाकोऽपीति ॥२॥ ( कृष्णलचरावुपस्तरणामिषारणयोलोपाधिकरणम् ॥ २ ॥) [२ ] उपस्तरणाभिधारणयोरमृतार्थत्वादकर्म स्यात् ॥ ३॥ सि० कृष्णलचरावेव संदेहः । ये प्रकृतावुपस्तरणाभिधारणे, यदुपस्तृ. जाति, अभिधारयति, अमृताहुतिमेधैनां करोतीति । वे उपस्वरणाभिः घारणे कृष्णलचरौ कर्तव्ये, नेति, एप संशयः । किं प्राप्तम् । उपरत. रणाभिधारणयोन क्रिया । कुतः । अमृतार्थत्वात् । अमृतार्यत्वेन हिते क्रियते । यदुपस्तृणात्यभिधारयति, अमृताहुतिमेवनां करोतीति, अमृते. नोपमिमानः स्वादुभावार्यतां तयोर्दयाने । न च कृष्णलेपु स्वादुमाव: संभवति । तस्मादक्रियेति ॥ ३ ॥ क्रियेत वाऽर्थवादत्वात्तयोः संसर्गहेतृत्वात् ॥ ४ ॥ क्रियेत घा, उपस्तरणमभिधारणं च । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशा- सर्वधर्म स्यादिति । यदुक्तं, स्वादुत्वाय ते क्रियते इति । न स्वादुत्ताः *[१॥२॥ ३ ॥ १ (म... पा० भ० । सू०१)।

·! , ૨૮૨૮ टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमवे- भ०१०पा०२१०२] मकृतो श्रुतः । स्वादुः कर्तव्य इति । तस्मादर्थवादः, अमृताहुविमेवेना फगेतीति । संसर्गमात्रमाज्यस्य क्रियते इविपक्ष व कृष्णलेयपि शक्य फर्तुम् । तस्मादनिहातिः॥४॥ अकर्म वा चतुर्भिरातिवचनात्सह पूर्ण पुनश्चतुरवत्तम् ॥ ५॥ चाशब्दः पक्ष ज्यावर्तयति । अक्रिया तयोरिति । कुन: । चतुर्मि- राप्तिवचनात् । चत्वारि कृष्णलान्यवधतीति । फोऽभिप्राय: । चत्वारि कृष्णलानि, चत्वार्यवदानानि । एकैकं कृष्णल मैकैकस्यावदानस्य स्थान । सेनोपरतरणाभिधारणपोनिवृत्तिः। तपा चाऽऽप्तिवचनं भवति । चत्वारि कृष्णलान्यवधति चतुरबत्तस्याऽऽत्य, इति । अविद्यमानस्यार्यान्तरे णानुग्रहो भनति । तस्मानिचिरत योः । स पुनरुषस्वरणाभिधार- गाभ्यां पूर्ण चतुरवचमेव स्यात् । तत्राऽऽतिवचनं व्याइन्येत ॥५॥ किया वा मुख्यायदानपरिमाणारसामान्यात्तद्गुणत्वम् ॥६॥ क्रिया वा तयोचोदकानुग्रहाय । मुख्यावदानस्य हि पकती परि- माणमुक्तम् । अङ्गुष्ठपर्वमा देवतानामवयतीति । इहापि कृष्णलशब्दः परिमाणवचनः श्रूयते । स चतु:संख्ययाऽनुबध्यते, चत्वारि कृष्णला- न्यवयतीति । न यानि चत्वार्यवदनानि नानि कृष्णलपरिमाणानि भवन्तीति । हिरण्यपरिमाणवचन एष कृष्णलशब्दो नाऽऽज्यस्य परि- माणं वदितमुत्सहते । सच परिमाण न द्रव्यं निवर्तयति । न हि द्रव्य. फायेंषु गुणो वर्तितुमईसि । परिमाणं यत्साकृतं तस्य फायें वर्तमान तश्विर्तयेत् । यथा, इद दघि घृतं शामिमे शालया, देवदचो भो. ज्यता, देवदत्तवदत्तस्तैलेनेति । सैल हि भोनने स्नेहनैनोपकरोति, मास्वताशा. निवतंग्रिनुमईति. घृतं., न. म. एपि, दत, एवमिहापि परिमाणे मुख्यावदाने परिपिमीते, न द्रव्यं निवर्तयेत् । प्रकरणात्तु मुख्यपरिमाणं स्यात्, नोपस्तरणाभिधारणयोः । तस्मा. तपोनिवृत्तिरिति ॥ ६॥ १ मुख्यरिमागमिति-गायाय विश्वमानस्य चतु यकृष्णलपरिमार्ण स्थादित्यः ।

·[०१०पा०२१०२] मीमांसादर्शने । १८२९. तेषां चैकावदानत्वात् ॥ ७ ॥ चतुर्णी चकावदानतां दर्शयति । चत्वारि कृष्णलान्येकवदान मिति । इतरथा चत्वार्यवदानान्यभविष्यन् । तत्रैकावदानवचनमुपरो- स्यते । तस्मादयनिचिरिति । ७ ॥ आप्तिः संख्यासमानत्वात् ॥८॥ अथ यदुक्तमाप्तिवचनं भवतीति । चतु.संख्यासंस्तुतिरेपा। एवं चतुःसंख्याया माहात्म्यं यदेकस्मिन्नवदाने चत्वार्यवदानानि भवन्तीति। यथा, यवैश्वदेवः पातासवने गृह्यते, मातःसवने धा एतवैश्वदेवयज्ञ संस्थापयतीमि, पैश्वदेवसंस्तुति न्यसवननिवृत्तिः । एवमिहापि चतुः- संख्यासंस्तवो नोपस्तरणाभिधारणयोनिवृत्तिरिति ॥८॥ सतोस्त्वातिवचनं व्यर्थम् ॥ ९ ॥ तुशब्द एनं चतुःसंख्यासंस्तवं व्यावर्तयति । न हि विद्यमानयो- रुपासरणाभिधारणयास्तदाप्तिवचनेन कश्चित्संस्तवोऽस्ति । यद्यविद्य- मानमापयतीत्युच्यते, ततो गुणवानियुक्तो भवति । तत्र संस्तूयते । अथ विद्यमानमापयतीति, अनर्थको भवतीत्युक्तं भवति, न संस्तवः । तस्माद्विद्यमानयोरुपस्तरणाभिधारणयोराप्तिवचनं व्ययमेव । अन्य। परिहारो वक्तव्यः॥९॥ विकल्पस्त्वेकावदानत्वात् ॥ १० ॥ तुशब्द आप्तिवचनानिवृत्तिरुपस्तरणाभिधारणयोरित्यतनिवर्तयति । पथा मचान बूते, आसिवचनाल्लिङ्गामचिरेत योरिति, एवमेकायदा- नवचनालिङ्गादनिवृत्तिरेतयोरिति लिङ्गविकल्पः । लिङ्गविकल्पाच्च नैकान्ततो निवृत्तिमाप्तिवचनं कर्तुमईति ॥ १० ॥ सर्वविकारे वायासानर्थक्पं हविपो हातरस्य स्यादपि चा स्विष्टकतः स्यादितरस्यान्याय्यत्वात् ॥ ११ ॥ तुशब्द आप्तिवचनं चाधते । आप्तिवचने पाधिते सति चतुर्प कृष्णलेषु सर्वाचदानविकारणभ्यासोऽनर्यकः स्यात् । चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्यवयति समय, इति । अस्मत्पले पुनरितद्धविद्धितीयमच- ७ ॥८॥९॥ १० ॥ १ अस्मिन्पक्षे-पा..

·१८३० टुष्टीकासहिमशावरमा पसमते- [अ०१०पी०१७.३] दानमर्पक्ष्याभ्यासोशल्पियते । अव मतम्, एतन्ममापि स्विएकनम- पत्पाभ्यासी भवतीति । चनेषम् । इतरस्प विष्टकृतोऽपेक्षणमन्या- च्या .1 फरणामधानमभिसंबध्यो वचनेन । न च पिएकन: मकर णम् । चोदकेन हि स प्राप्यते । तस्मात्वपक्षेऽभ्यासोऽनर्थक एन । उपस्तरणाभिधारणे कर्तव्ये एच ॥ ११ ॥ अकर्म वा संसर्गानिवृत्तित्वानस्मादाप्ति- समर्थत्वम् ॥ १२॥ प्रक्रिया, उपस्तरणाभियारणयो।। कुतः । संसर्गः बुचि पुरो- डाशचूर्णानां सूक्ष्माण मा दिति, उपस्तरणेन मुनिपी क्रियते, अभिधारणेन हतिः च्यसंयुक्तं कृत्स्नं यथाऽग्नी पतेदिति । न तु वि. शदस्य कृष्णलस्य सुचि संयोगो भवति, यनिमित्तमुपस्तरणपभिधारणं च स्नेहनाथ मुवर्णस्य क्रियेत । तस्मात्माकृतस्य प्रयोजनस्य निहत्त- स्वाकृष्णलेप्परतरणाभिधारणे निवर्तितुमईतः । एवं चाऽऽतिवचनपुप- पर्व भविष्यति । चत्वारि कृष्णलान्यपद्यति चतुरवत्तस्पाऽऽप्प, इति ॥ १२ ॥ (कृष्णलचरी भक्षणकर्तव्यत्वाधिकरणम् ।। ३ ॥) [३] अक्षाणां तु प्रीत्यर्थत्वादकर्म स्पात् ॥ १३ ॥ पू० अकृष्णलवरुदाहरणम् । सन्ति प्रकृती मक्षाः, इहापावित्रचतु- किरणशंयुधाककाला: 1 सेपु संशयः । कृष्णलवरी से भक्षाः कन्या उत नेति ।माप्तम् । न कर्तव्याः । प्रीत्यर्थ हि प्रकृती से कृत्वा:, सामथ्र्य जनयिष्यन्तीति । न तु हिरण्यं प्रीतिमुपादयति भक्ष्यमाणम् । असो अध्याः ॥ १३ ॥ - ॥ ११ ॥१२॥ माणां तु ' इत्यादिकयं चतु सूत्री कर्तृसंस्कारार्या भक्षा हत्येतर प्रतिपाद- यति वन कृष्णलचरौ न प्राप्नुवन्ति । असरकारकत्वात् । तस्मादमाप्तो मझो पचनाद्विधीयते हिरण्यस्य ॥ १३ ॥ । - १ असंस्कारकत्वादिति-कृष्पलानामनदनीयत्वेन गोत्यात्यकर्तसंस्कारयोग्यत्वादिसा।

·[भ०१०पा०२०४] मीमांसादर्शने । स्यादा निर्धानदर्शनात ॥ १४॥ सि. स्थाद्वा हिरण्यस्य भक्षः । भक्षणविशेषदर्शनाद । निरवधयन्तो भक्ष- यन्ति चुच्छपाकारं भक्षयन्तीसि, प्राप्ते भक्ष केयलं भक्षोपायं विधा- स्यति शब्द इति । इतरथा भक्षोपायं भक्षणं च विकृती विदध्याद । तत्र वाक्य भिधेत । तस्माञ्चोदकेन प्राप्यते भक्ष इति ॥ १४ ॥ वचनं वाऽऽज्यभक्षस्य प्रतौ स्यादनागित्वात् ॥ १५ ॥ न वेतदस्ति, प्राप्यन्ते भक्षा इति . अर्थलोपादेषां निवृत्तिः । यत्तु भक्षण विशेषवचनं भवतीति । वचनादेतदाज्यस्य भविष्यति । निरं- धधयन्तो भक्षयन्त्याज्यमिति, चुच्छुपाकारं भक्षयन्त्याज्यमिति । निर्धानं चुछुपाकारं चार्थमाप्तं भक्ष्पमाणस्यान्यत इति न पाक्य भेदः ॥ १५॥ पचनं वा हिरण्यस्य प्रदानवदाज्यस्य गुणभूतत्वात् ॥१६॥ सत्यम् । वचनमेतद्धिरण्यस्य, न त्वाज्यस्य । कुतः । भक्षयन्ती- त्येताचच्छूयते । नेदं वा तदेति । तत्र यनिर्दिष्टं प्रकृत, तस्य तेन संघ न्धो भवतीति । हिरण्यं चात्र निर्दिश्यते, नाऽऽज्यम् । कथम् । माजा- पत्यं चरु निपेघृते शतकृष्णलमिति, शतकृष्णलश्चरुरत्र कार्यसंब- धार्यमुच्यते । तद्विशेषणायन धृतं, न स्वनिर्देशार्थेन । तस्माचरेव शब्दान्तः संबध्यते, न घृतम् । तद्यथा, एप दण्ड इष्टकाकूटे तिष्ठति, . प्रहराने नैति, दण्डेनेति गम्यते, नेष्टकाकूटेनेति । एवमिहापि चरुर्भक्ष. णवचनेन संवध्यते, न घृतम् । सस्माचरोर्भक्षणं, प्रदानयत् । यथा तेषामेव कृष्णलानामनदनीयानां मदानं क्रियते, एवमत्रापि द्रष्टव्य- मिति ।। १६ ॥ (कृष्णलचरौ ब्रह्मभक्षाणां युगपरपरिहरणीयस्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥) [४.] एकधोपहारे सहत्त्वं ब्रह्मक्षाणां प्रकृती विहृतत्वात् ॥ १७॥ सि. -- [१५ ॥ १५॥ १६॥ १चुरचुषाकार-इति शास्त्रदीपिकादिधृतः पाठः । २ निरवधयन्त इति दन्तेन पाइनमकुर्व. त इत्यर्थः।

·दुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [अ०१०प०२म..). तत्रैव श्रूयते, एकया ब्रह्मणे परिहरतीति । तत्र संदेहः । किम- ससहमुत सकृयमिति । किं मातम । संकृ वा, सहवं वा, अनियम इति । कुतः । एक प्रकारवचन एकति शब्दः । सकृत्वमप्येक भकारः, सहत्वमपि । तद्यया, य: सकृद् गाः मापयति, स एकदा मापयतीत्युच्यते । योऽपि सह मापयति सोऽप्येकथा पापयतीति । त- स्मात्सत्वं सहवं वा कर्तव्यमिति । एवं प्राप्ते, चूमा ! एकथा ब्रह्मणे परिहस्तीतिसहति गम्यते । एवं ब्रह्म मतस्याब्रह्मभास्यापि परिहार. कतो भविष्यति। इवरस्सि. न्पले कस्यचिद्ब्रह्ममक्षस्य परिहारो न क्रियते । तत्र प्राकृतः प्रयोग. बबनो वाध्येत । पिहनावामी भक्षाः प्रकृती । त इह चोदकेन विहता एवं माताः । तत्र सहत्ववचन एकधाशब्दोऽवल्पते । ननु वाचनिक इह पक्षोऽमाpai, न मावा विहृताः पातुईतीति । उच्यते । पुरुषसंस्कारार्थत्वेन न माप्नुवन्ति, पसंस्कारार्यत्वेन तु माप्नुवन्तीति, यदि पाप्नुवन्ति, फि.मयं हि वचन मिति । भक्षोपायविधानायम् । ननु निर्धानं चुच्छपाकरणं वाऽर्थमाप्तम् । अर्थात्वादनुवादः । यो । न नियमेन माप्यते । नियमार्यश्व विधीयत इति ॥ १७ ॥ । मनु पाचनिक ६ पक्षोऽपाता । न पाहता विहिताः मानुवन्तीतिर कोऽभिरायो अन्यस्य । न पर्तृसरकारका. । पक्षणकर्मा त गुणभूतः । प्रधानभूता मक्षाः । कथम् । पाशिमिडामिति द्वितीयान्तो मक्ष: क्रिया प्रति प्रधानमूना, प्रह- पत् । कर्ता क्रिया गुगत उपआदीयते । न कः कृत्स्नत्य संस्कारः । यार्थी पतिमपोननाय द्रव्यस्य प्रतिपत्तिः । ननु परेऽपि ध प्रयोननम् | Hयम् । उक्तं द्रव्याय कृत्मस्य सं. स्कारो न कर्तव्यः । अपि च सोम उपमारो नास्ति । भपकारच कदापिहयात् । अपि च कृतस्योमन द्रव्यं मतिपत्तिमक्षने। तब कप प्रतिमायो । तम्य यदि फर्तृसंस्कारोऽपि प्रयोजनमनानपान भोतमा सत्पविरोध एव । न तु स विचलित पा चासो चर्तु.सूत्री साउनेन न्यारेन विरुद्धा प्रत्यास्मात व ॥ १७ ॥ पनु शक्-ि'भानु प्रौलत्तात् । इलादिवसः।

·[म०१०पा०२०५] मीमांसादर्शने । १४३३ (कृष्णलचरौ सर्वभक्षाणां पुरुषान्तरेभ्योऽपनीय ब्रह्मणः परिहाराधि- करणम् ॥ ९ ॥ [५] सर्वत्वं च तेषामधिकारात्स्यात् ॥ १८ ॥ पू० कृष्णलचरुरेवोदाहरणम् । तत्र श्रूयते, सर्व ब्रह्मणे परिहरतीति । सत्र संदेदः । किं ब्रह्मभक्षाणामेष परिहार उत पुरुषेभ्यः शेपापनय इति । कथं ब्रह्म मक्षाणां परिहार, कयं वा शेषापनय इति । यदि, ब्रह्मणे परिदरतीत्यन्ध सर्वमिति विधीयते, ब्रह्मणे सर्वमिति वाऽनूय परिहरतीति विधीयते, ततो ब्रह्मभक्षाणां परिहारः । अथ, सर्वमिति लक्षयित्वा ब्रह्मणे परिहरतीति विधीयते, परिहरवीति वा लक्षापित्या सर्व ब्रह्मण इति, ततः शेषापन यः । किं मातम् । सर्वत्वं ब्रह्मभक्षाणां स्यात् । कुतः । ब्रह्मणे परिहरतीति माप्तमेव, न विधीयते । सर्वपरि. हारस्त्वप्रातः । तस्य विधानं भवितुमईवि। अथवा, अस्त्येव ब्रह्मणे सयों भागः । तत्र कस्यचिद्भागस्य परि- हार: मासः, कस्यचिन्न मातः ! यस्य च न प्राप्तस्तस्य परिहारो विधी- यते । तस्मादधिकतानां ब्रह्मभक्षाणामेप वाद इति ॥ १८ ॥ पुरुषापनयो वा तेपामवाच्यत्वात् ।। ११ । सि. घाशब्दा पक्ष व्यावयति । पुरुषापन यः स्यात् । यद्येवमुच्येत, यमणे परिहरति, तत्सर्वमिति । सर्वमेव हि तद्विधानमनर्थकं स्यात् । अथ, यद्रह्मणे, वत्सर्व परिहरतीति । विशेष्यस्यानिर्देशान ब्रह्मशब्दो विशेषणम् । अय यहह्मणे स तत्परिहरतीति । एवमपि विशेष्यो नेक निर्दिष्टः स्यात् । यत्सर्व वत्परिहरतीति नैवं वचनमर्हति । सौ यदि ब्रह्मशब्दोऽनुवादः सर्वम् । इति विधीयते, तथा सति न ज्ञायते कि सर्वमिति । भए यदि ब्रह्मपरिहारशब्दावन्येते, तथाऽपि · सम्' इति न विधी. यते । यदा कस्यचिद्भागस्य परिहारः प्रातः, कस्यचिन्न, तदा विवानमुपपद्यते । तु ब्रह्म मागानां परिहारः प्राध एव । अप ' ब्रह्मणे सर्वम् ' इस्पन्द्य परि- भक्षाणामेपः-पा.

·१८३४ टुप्टीकासहितशायरभाप्पसमैदे- १०१०१००७ हि सर्वम् । सतय विशेषयितव्यम् । तस्माद, सर्व ब्रह्मणे परिहरवीति, ब्रमसंबन्धः सर्वस्य विधीयते चरोः। एवं न किंचिदनर्थकम् । तस्मा- स्पुरुषभ्या शेपापनय इति ॥ १९ ॥ (कृष्णलचरो युगपदुपटताना सपा मक्षाणां स्वस्वकाले मसणा- धिकरणम् ॥६॥) [६] पुरुपापनयास्वकालत्वम् ॥ २० ॥ सि. तच संदेहः । समधिगते शेषापनये किफस्मिन् काले सर्वे मला भक्षयितव्या उत स्वस्मिन् स्वस्मिन् काल इति । किं प्राप्तम् । भक्ष- यितुं तत्परिहरणं क्रियते । अतो यद्भक्षणाय परिहतं वदनन्तरं भक्ष. पित्तव्यमेव । एवं मात, पा, पुष्पापनयात्स्वकालस्वामिति । पुरुपापनयं कृत्वा कृतार्थः शब्दः स्वकालमां भक्षणानां न निवारपति । तस्माघथाका. लमेव भक्षयितव्या इति ॥ २० ॥ ( कृष्णचरी चतुर्धाकरणादीनामननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ २३ ॥ सि. तत्रवेदं चिन्तयते । प्रकृती च्यादेश आम्नातः, इदं ब्रह्मण इदं होतु- रिदमध्वयोरिदमनीष इति । स इह कर्तव्यो न कर्तव्य इति संशयः । चोदकमाप्त्या कर्तव्य इति यस्य पुद्धिः स्याचस्य निहत्त्यर्थ सूत्रम् । प्रकृती बहूनां संबन्धः कर्तव्यः । स विभागमन्तरेण न सिध्यतीति विभागो बहुसंबन्धाय क्रियते । इह तु, सर्व ब्रह्मणे परिहरवीत्येकस्मै सर्वश्च । तत्र विभागेन न श्योजनम् । क्रियमाणोऽपि न माछत्तार्य: स्यात् । अर्थमेव क्रियेत । तस्माकृष्णलचरौ न व्यादेश इति ॥ २१ ॥ हारो विधीयते, तथाऽपि प्रथमाले यो दोषः स तृतीये । तस्मारितद्धान्ते अक्षपद विधीयते ॥ १९ ॥[२० ॥२१ ।। १ ब्रह्मपदं विधीयत इति--- सर्वे ब्रह्मणे परिहरति 'इस्त्र सवादेशेन प्रासंपन्धः परिहार. मानित्य विधीयते । अथवा पूर्वप्रवृत्या परिहारोशन ब्रह्मसंबन्धो विधीयते । बरफले पावच्छेद- चावच्छेदेन प्रासंबन्धविधानादागान्तरे पुरुषान्तरन्यावृतिः । तथाच सर्वपदमनुवाद इयर्थः । - ·(०२०पा०२७०८ मीमांसादर्शने । १८३५ (ज्योतिष्टोमादौ दक्षिणादानस्य अस्विगानत्यर्थत्वाधिकरणम् ॥ ८॥ [८] ऋत्विग्दानं धर्ममानार्थ स्याद्ददातिसाम- श्र्थात् ॥ २२ ॥ पू.. अस्ति ज्योतिष्टोमा, ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेसति । सत्रेद समामनन्ति, गौश्चाश्वश्वाश्चतस्य गर्दभश्चाजाश्चावयश्च वीइयश्च यवाश्च तिलाश्च मापाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणा । इदं चापरं श्रूयते, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददातीति । तत्र संशयः । किं दानं धर्ममात्रमुत ऋत्विगानमन- मिति । किं प्राप्तम् । ऋत्विम्दानं धर्ममात्रं स्यात् । तस्य हि कर्तव्यता थूयते । ददातिकर्तव्यताऽस्माच्छब्दाद्गम्यते । ऋत्विगानमनं कर्तब्ध चाश्यागम्यते । श्रुतिश्च वाक्यालीयसी। लोकेऽप्यदृष्टार्थ तव ददातेर्गम्यत इति सामर्थ्यादेव नाऽऽनमनादि । अपि च कर्माननुरूपमपि दाक्षिण्यं कचिच्छूयते, त्रैधातवीयायां, सहस्रमृतपेये सोमचमसः । अपि च यत्रोच्चनीचपण्यपणः क्रियते स परिक्रयो भवति, न यत्र नियतपरिमाणं दानम् । तस्माद्धर्ममात्र दानम् । अपि च नियमवन्मन्त्रवच क्रियते । तददृष्टार्थत्वेनावकल्पने । कचिच श्रूयते । दण्डा, उपानहौ, शुष्फा दृतिः, सा हि दक्षिणा, इति । को हि दण्डेनाऽऽनमेत् । तस्माद्धर्मपात्रं दानमिति ॥ २२ ॥ परिकयार्थं वा कर्मसंयोगाल्लोकवत् ॥ २३ ॥ सि० परिक्रयार्य वा दानम् । कुतः । कर्मसंयोगात् । कर्मसंयुक्तेभ्य: श्रूयते, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा ददातीति । तत्र ध्र प्रयोजनमुत्सृज्य न शक्यमष्टं कल्पयितुम् । यदपि नियमाददृष्ट, तदपि दृष्टद्वारमेव । अ- नेन नियतेन नियतगुणफेन दानेनाऽऽनम्यमाना ऋत्विजोऽभ्युदयका. रिणो भवन्ति । कथम् । आनमने गुणभूतस्त्यागश्वोचते, न प्रधान- भूतः । वाक्यार्यश्वावश्यं ग्रहीतव्यः । इतरथा ऋत्विग्भ्य इत्येतदेव पद- मनर्यक स्यात् । अगृह्यमाणे सुतरां श्रुतिर्याध्येत । यच्च न कर्मानुरूपं दाक्षिप्पमिति । नैतावता दृष्टोऽर्थः सन्नपयेव । नियमादृष्टद्वारमहष्ट- । २२ ॥ १ धातव्यायां-पा०।२ पणीपण:-पा।

·. १८३६ , टुष्टीकासहित शावरमा यसमै- [अ०१०पा०२०८] मित्युक्तपेच | पचनामाण्याच दण्डोऽवगम्यते । अपि च भवति तत्र या च यावती चाऽऽनमनमात्रा । लोकेऽपि हि काष्टवाइमभृतिभ्यो यदीपते, तदसंकीवितेऽपि परिक्रये, भानपनार्थपेव भवति । तस्मात्प. रिफ्रयाय दक्षिणादानमिति ॥ २३ ॥ दक्षिणायुक्तवचनाच ॥ २४ ॥ दक्षिणायुक्तपचनाच्च लिङ्गात्परिकयाय दानमिति पश्यामः। दक्षि- णायुक्ता वहन्ति ऋत्विज इति ॥ २४ ॥ न चान्येनाऽऽनम्येत परिक्रयाकर्मणः परार्थत्वात् ॥ २५ ॥ इतश्च परिक्रयायें दानमिति । कुतः । नान्तरेण परिक्रयं पराये पर। मवर्तते । ननु सामादयोऽपि प्रवर्तनोपायाः । न घूमो न प्रवर्तनोपाया इति । किं तहिं । परिक्रप, प्रत्यक्षमाम्नात इति । अनस्तेनैव परिक- तव्या नान्यनेति ॥ २५ ॥ परिक्रीतवचनाच ॥ २६ ॥ परिक्रीतवचनं भवति, तेनायपयों द्योत्यते। दीक्षितमदीक्षिता दक्षि- णापरिक्रीता ऋत्विजो पाजयन्तीति । तस्मादपि परिक्रपार्थ दान- मिति ॥ २६ ॥ संनिवन्ये च तिवचनात् ॥ २७ ॥ सनिधनिप्राप्त सनिवन्ध, याआमासमित्यर्थः। तस्मिन् भृतिवचन भवति । यज्ञो वे देवतानां न समभवत्, तं भृत्या समभावयन् । पद्धति धनुते, यज्ञस्य भृत्य द्वादश राधीदीक्षितो भृति वन्वीतेति। प. बार्य यदिक्षितं ऋत्विजः परिप्रेतुम्, अन्या यज्ञार्य सापयितुं, अस्मिा भेव भृतिवचनम् । भृतिश्च फर्मकरेभ्य आनत्पर्य यदीयते । तस्मादपि परिक्रया मृविम्यो दानमिति ॥ २७ ॥ नैष्कर्तृकेण संस्तवाच ॥ २८ ॥ कर्तृकेण च संस्तपो भवति । यथा धै दारुहारो नपर्नुको २३ ॥ २४ ॥ २५॥ २६ ॥ २७॥ १ निवन्येव-दति मुद्रितपुस्तकेषु सर्वत्र पाठ।।

·-
.
।
[अ० १०पा०२०९] मीमांसादने ।
१८३७
निष्कर्तनभृतः कर्मयोगे वर्तते, एवं वा एते यज्ञस्य ऋत्विज इति ।
नैष्कर्नुको दारुहारः । यथाऽसौ, एवमृत्विज इति युवन् परिक्रयार्थ
दानं दर्शयति ॥ २८ ॥
(शेषभक्षाणां शेषप्रतिपत्त्यर्यन्वाधिकरणम् ॥ ९॥)
[९] शेपमक्षाश्च तद्वत् ॥ २९ ॥ पू०
सन्ति शेषमक्षा ज्योतिष्टोमे, दर्शपूर्णपासयोश्च । यथा, घपट्कारनि-
पिता होमाभिषवनिमिताश्च । तथा, इडापाशिचतुर्धाफरणशंयुवाक-
कालाः । तेषु संशयः। किं ते परिक्रयार्था उत नेति । किं प्राप्तम् ।
शेषभक्षाय तद्भक्तुिमईन्ति, यद्वइक्षिणादानम् । प्रीति हि करोति
भक्षणं, भीत्या चाऽऽनपन्ति । तस्मात्परिक्रयार्थाः शेषभक्षा इति ॥२९॥
संस्कारो वा व्यस्य परार्थत्वात् ॥ ३०॥ सि.
चाशब्दा पक्षं व्यावर्तयति, न परिक्रयायें भक्षणम् । द्रव्यसंस्कारा-
यमिति । कुतः । यज्ञार्थेन हि द्रव्यमुत्पन्न प्रपोजनयत् । यदि तस्य
संस्कारार्थ भक्षण, चतस्तदपि प्रयोजनवत् । दक्षिणार्धान्मध्याचावयवी-
स्पेवमादि चैकदेशवचनं प्रकृतशेषापेक्षं भवति, न द्रव्यस्योत्पादकम् ।
तस्माद्व्यस्य भक्षणमुच्यते, न भक्षणार्थ द्रव्यमुपादीयते । प्रकृतस्प
च भक्षणम् । तस्मात्संस्कारार्थमिति गम्पते ॥३०॥
शेपे च समत्वात् ॥३१॥
अपि च यच्छेपं द्रव्यं, तदेवतायै संकल्पितं यजमानेन न स्वयम्मु-
पयोक्तम्पमिति । तस्मान्न तस्योपयोक्तुमचिज ईशते, नो खल्वपि
यजमानः । साम्यमत्र यजमानस्य ऋस्विग्मिः । परिक्रीणानश्च स्वी
कुर्याद्व्यम् । तत्रास्य देवतार्थः संकल एव नावकल्पवे । तस्मादपि न
परिक्रयार्य भक्षणमिति ॥ ३१ ॥
स्वामिनि च दर्शनात्तत्सामान्यादितरेप।
तथात्वम् ॥ ३२ ॥
स्वामिनि च भक्षणं दृश्यते । यजमानपञ्चमा: समुपहूना इडा भत.
यन्तीति । यजमानस्यासंशयमपरिक्रयः। तत्सामान्यादितरेषामपि न
,
२८॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥

·१९३८ दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०१०पा० २०१११ परिक्रयः । कथम् । एवं सति नैव विज्ञायसे, इडाभक्षणेन यजमानप- शमा परिक्रीयन्त इति । किं तत्सामान्यम् । द्वितीया विभक्तिः । सस्मादपि न परिणयार्थ भक्षणमिति ॥ ३२ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥ एवमन्यार्थदर्शनमिदमुपपन्नं भवति । कुण्डपायिनामयनै, अत्स रुकै धमसे सोमान् भक्षयन्तीति, मासे मक्षे विशेष. थूयते-भत्सक रिति । एवं सत्रेषु भक्षणं दृश्यते । तत्परिक्रपार्यत्वे नारकल्पते । तस्मा- दपि न परिक्रया भक्षणमिति ॥ ३३ ॥ ( सत्रे वरणाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १० ॥) [१०] वरणमृविजामानमनार्थत्वात्सत्रे न स्या- स्वकर्मत्वात् ॥ ३४ ॥ सि. सन्ति द्वादशाहप्रभृतीनि सत्राणि, द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरित्येच- मादीनि । आस्ति च प्रकृती ज्योतिष्टोमे वरणम् । भाममें होतास में होता होतस्त्वं मे होताऽसीति होतारामित्येवमादिभिः। तत्सत्रेषु संदिघवे । कि फर्वप, नेति । त एतावनः परीक्ष्पम् । कि प्रकृती धर्भमात्रं घर. णमुत परियार्थमिति । यदि धर्ममा प्रकृती, सत्रेषु कर्तव्यम् । अय परिक्रपार्य, न फर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् । मन्त्रवनिपपरचेति कृत्वा पर्पमात्रम् | उस्मात्मनेषु फर्तव्यमिति । एवं मासे, घूमः । चरणमृत्विना सत्रैपु न स्यात् । न फव्यमिति । स्वार्य हि देषो कर्म । न च पश्चिदात्मान वृणीवे । प्रकृती चाऽऽनम- नार्य परणं दृष्टप्रयोजनमिति न शक्यमदृष्ट पत्रपयितुम् । तस्मात्सत्रेषु घरणं न स्यादिति ॥ ३४ ॥ सने परिक्रयाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ११॥) [११] परिक्रयश्च तादात् ॥ ३५ ॥ सि. परिक्रयय प्रकृती ज्योतिष्टोमै आम्नातः । गौयाश्वश्वाश्चवरण गर्दभयानाशावपश्व बीयश्व यवाश्च तिलाच मापाश्च तस्य द्वादशश . ३२ ॥ ३३ ॥ ३१ ॥ इत्येवमादीति-पा. ११वत एतसावन -पा.।

·. [सं०१०प०अ०१२] भीमांसादर्शन। १८३९ दक्षिणा, इति । सवाक्षिण्यं सत्रे चोदकेन प्राप्त किर्तव्यं निहतं घेति संशयः । किं प्राप्तम् । कर्तव्यः परिक्रयः, चौदकानुग्रहाय । अपि च तत्र गवादयः प्रतिपिध्यन्ते, न छत्र गोयते, न वासो न हिरण्य. मिति । तत्सति परिक्रयेऽवकल्पते । एवं प्राप्ते घूमः। परिक्रयश्च तादादिति । परिक्रपश्च न कर्तव्यः । उक्तमधस्तादरणं सत्रेषु न कर्तव्यमिति । परिक्रयश्चेति चशब्दे. नान्वादेशः क्रियते, न कर्तव्यः परिक्रयः । कुतः । आत्मार्थत्वात् । न फश्चिदात्मानं परित्रीणीत इति ॥ ३५ ॥ प्रतिषेधश्च कर्मवत् ॥ ३६॥ प्रासौ सत्यां प्रतिपेयोऽवकल्पत इति यदुक्तं, तत्परिइतव्यम् ॥३६॥ स्यादा प्रासर्पिकस्य धर्ममात्रत्वात् ॥ ३७ ॥ प्रतिषेध उपपद्यत इत्यर्थः । कस्य । प्रासर्पिकस्य दानस्यति । धर्ममात्रं हि तत्सत्रेपु चोदकमातं, तनिवर्तते । तस्मादुपपन्ना प्रतिपेष इति ॥ ३७॥ न दक्षिणाशब्दात्तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ॥३८॥ नायं प्रासर्पिकस्य प्रतिषेधः । दक्षिणाशब्दात । दक्षिणाशब्दो हात्र भवति । अदक्षिणानि सत्राण्याहुः । न ह्यत्र गौदीयते, न. वासो न हिरण्यमिति । दक्षिणाशब्दश्च परिक्रयायों भवति । तत्र हि श्रूयते । गौवावश्चाश्वतरच बाजाश्वान यश्च वीयश्च याच तिलाश्च मापाश्च तस्य द्वादश शनं दक्षिणा, इति । ऋत्विग्दानं दक्षिणा, न प्रास. पिकम् । तस्वासौ प्रतिषेधो न मासर्पिकस्य । तस्मानित्यमाप्तस्यै- घानुवादोऽसौ न सत्रेषु दक्षिणेति ॥ ३८ ॥ (उदवसानीयस्य सत्रानइत्यादक्षिणादानस्य ऋविपरिक्रयार्थ- स्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] उदवसानीयः सत्रधर्मा स्यात्तदङ्गत्वाचम दानं धर्ममात्रं स्यात् ॥ १९ ॥ पू. २५ ॥ ३१ ॥ ३७ ॥ ३८॥] १ तत्र दाक्षिण्यं-पा. , ·१८४० दृष्टीकासविद्यापरमाम्पसपैसे- [म.१०.२०१२] सत्पुदवसानीप: । सप्रादुदवसाप पृष्ठशमनीपेन ज्योतिष्टोमेन साहसदसिणेन परनिति तपोऽयः सशषिकः । दक्षिणादानं धर्ममात्रमुव परिप्रपार्यमिति । वदमपरं देवम् । कि सपाङ्गमदवसानी- या, नैति। यदि सत्रा, धर्ममा दानम् । अथ न सत्रा, परि- अयामिति प्राप्तम् । समापिति । कुतः । सपकरणात् । सत्र परिसमाप्य कर्तव्यमिति श्रूयते । सपकरणास तपित्वति गम्पते । उदयमानीपण सत्रस्प विधीयत इति । सघाप च फलार्यवानोदच. सानीयार्यता गम्पो । न च सरोदवसानफाल उदवसानीया । लक्षणा हि या स्पात् । अनङ्गत्वे च फलं कल्पयिष्यम् । तपादानन्तर्या- देफवाक्यवासंबन्धाध सत्राङ्गमदवसानीया । सत्रं यथोक्त परिसमाप न संतोटव्यम् । न तावकावा कविता मन्तव्या । इदमपरं वस्या कम्पमुदवसानीय इत्येवमभिसंबन्धः क्रियते । यथा, अग्नि चित्वा सौत्रामण्या यजेत, वाजपेयेनेष्ट्वा वृहस्पतिसबनेन यजेवेति । तस्मात्स- बाङ्गम् । एवं पेसाङ्गस्य सत्रस्य स्वयं कर्तृकत्वादमा तत्र दानम् । सत्रथमो उदयसानीय इति ।। ३९ ।। न खेतमळवित्वाद्वितकचोदितत्याच्च ॥४०॥ सि तुद पक्ष न्यावर्तति । तदेवं, धर्ममात्रमत्र दानमिति । कि चाह । परिक्रयामिति । कुतः । वत्सबाङ्गम् । विभक्त चोदितत्वात् । नदहस्पतिसकेन सौत्रामण्या च तुल्यम् । तर भूयते । ययोक्ताङ्ग कृत्वा नव संवोध्यम् । इदमपरं तम्य कर्तव्यमिति । इह पुनः सत्र- . - न च सत्रस्योदवसानीयाहत्वम् ' लक्षणा हि तथा स्यादिति-कोऽमि- प्राय: । न सत्रमरिम-वाक्पे विधीयते । नप (सत्र क्वपिन) सत्रे फिविदिति, सत्रं परामुच्चायो । लषा लक्षणा स्पादित्ययमभिरायः । ' वानपेयेनेष्टा सत्रादुदव- माय' इति च तुरुवं मत्वा पूर्वपक्षं करोति । उत्तरः पक्षः, नेतयोस्तुल्यता वाक्ययोः। वानपेयेनेदेति निमय पूर्वक्रियामन्यक्कियान्तरं विधीयते । तदलतया लक्षगया तु क्रियापरित्यागोऽवगम्यते, न तु क्त्वाशब्देनोच्यते । किषाविशेषायतेपामार मानु परिसमाध्या ! तस्मान्न त्यागः शब्देनोच्यते। उत्पूर्वोऽवस्यतिः श्रुत्यैव परित्या । कर्मण्यन्यत्र यदन्यविधीयते तस्याद्गता नास्ति। पूर्वकर्मणो नि:समानत्वात् । युदयसायशब्दोऽनुगृहाते, कयमनत्यम् । अपाङ्गत्वभुदवसायेदि माध्यते ॥ ३९ ॥ 1 ·भ०१०पा०२०१२]] मीमांसादर्शने त्सृज्य, उदवसानीयः कर्तव्य इति । सत्रादुदवसाय-उत्यायेत्यर्थः । तत्रान्योऽयः क्त्वाशब्दस्य । यथोदितं निर्वयं न महातव्यम् । उत्पूर्व-. स्यावपूर्वस्य स्यतेः पहायेत्यर्थः । प्रहाण इह क्त्वाशब्दः । तत्र पुनर• नुष्ठानानन्त । तस्माद्विभक्तचोदितत्त्वान्न सत्राङ्ग, न च सत्रप्रकृति कम् । तस्मादत्र दानं परिक्रयार्थमिति ।। ४० ॥ ( पृष्ठशमनीयस्य ऋस्विगन्तरसंपादनेन प्रत्येककर्तृक- स्वाधिकरणम् ॥ १३॥) [१३] तेषां तु वचनाद्वियज्ञक्त्सहप्रयोगः स्यात् ॥ ४० ॥ पू० इदमेवोदाहरणं, सत्रादुदवसाय पृष्ठश्चमनीयेन ज्योतियोमेन, सहस्त्र- दक्षिणेन यजेरनिति । तत्रैपोऽर्थः समधिगतः । न सत्राङ्ग पृष्ठशमनीय इति । अथेदानीमिदं संदिह्यते । किं संहत्य तैस्तत्फव्यमुतकेफेनेति । किं प्राप्तम् । संहत्येति । कुतः । उपादेयत्वेन यागे चोद्यमानस्य बहु- स्वस्य श्रवणात् । स चेदेफेन क्रियेत, बहुत्वसंयुक्तः प्रयोगो न स्यात् । द्वियज्ञवद । यथा, एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामो यजेयातामिति । यद्यपि राजपुरोहिती लक्षणत्वेन श्रूयेते, एवमपि यजेयातामिति याग उपादेयत्वेन । यागे चेतकर्तृद्वित्वं श्यते, यजेयातामिति । तदव, पृष्ठश. मनीयेन यजेरन्नित्ति । तस्मात्संहत्य पृष्ठशमनीयं प्रयुञ्जीरनिति ॥४॥ । . ॥१॥] ' पनेरन् । इत्युपादेयस्वे श्रुतत्वाचनस्य विवक्षा । नन्वितरेतरनिरपेक्षास्तथाऽपि पागे सापेक्षा द्वियज्ञवत् । यथा रामपुरोहिती फले प्रति प्रधानभूती, यागं प्रति गूणस्तो । कथम् । यागो विधीयमानः कर्तारमाक्षिपति । तत्र संख्या श्रूयते । सायुज्यकामी पजेयाताम्' इति, सेव विधीयते । कर्तृगामिनि क्रियाफले कियामकुर्वन्क्रियाफलेन न संबध्यत इत्यत्करिष्यति । अस्यामवस्थायां द्विवचनं विवक्ष्यते । यदि च रामपु. हिती द्विवचनविशेषणार्यमुच्चापाता, तथा सति यागं प्रधानमन न कश्चित्कुर्यात् । तयोर्यागो विधीयते । सापेक्षाश्च कारः । तस्माद्विवक्षितं बहुवचनम् ॥११॥ ३३३ ·। tego दुप्टीकासदिवशावरमाष्पसमेते- [अ० १०पा०२०१२ अत्युदचप्सानीपा | सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन ज्योतिष्टोमेन सहस्रदक्षिणेन यजेरनिति । तपोऽर्थः सांचयिका । दक्षिणादानं धर्ममात्रमुत परिक्रयार्यमिति तयेदमपरं द्वैतम् । कि सत्राङ्गमुदवसानी- या, नेति । यदि सत्रा, धर्ममात्रं दानम् । अथ न सत्राङ्ग, परि- ऋयामिति । कि प्राप्तम् । सत्राङ्गमिति । कुतः । सत्रमकरणात् । सत्रं परिसमाप्य कर्तव्यमिति श्रूयते । सत्रप्रकरणात कक्षपित्वति गम्यते। उदवसानीयश्च सत्रस्य विधीयत इति । सत्रस्य च फलार्यत्वान्नौदव. सानीयार्थता गम्यते । न च सत्रोदवसानकाल उदवसानीयः । लक्षणा हि वषा स्यात् । अनङ्गत्वे च फलं कल्पयिकम्पम् । तस्मादानन्तर्या- देकवाक्यतासंबन्धाच सत्राङ्गमदवसानीयः । स ययोक्त परिसमाप्य न संतोटव्यम् । न तावत्करवा करिता मन्तव्या । इदमपरं तस्याङ्ग कर्तव्यमुदवसानीय इत्येवमभिसंबन्धः क्रियते । यथा, अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत, वाजपेयेनेट्वा धृहस्पतिसबनेन यजेवति । तस्मात्स- नाङ्गम् । एवं साङ्गस्य सत्रम्प स्वयं कर्तृकत्वादर्भमा तत्र दानम् । सत्रधर्मो उदवसानीय इति ॥ ३९ ।। न खेतत्यकवित्वाद्विशक्तचोदितत्वाच्च ॥४०॥ सि. तुशब्दः परं ब्यावर्तयति नैतदेव, धर्ममात्रमत्र दानमिति । कि सहि । परिक्रयामिति । कुतः । नेसवाङ्गम् । विभक्त चोदिवस्वात् । नेरुदहस्पतिसवेन सौत्रामण्या च तुल्यम् । तत्र श्रूयते । यथोकाङ्ग छत्वा व संवोध्यम् , इदमपरं तस्य फर्नयामिति । इह पुनः सत्रम- न च सत्रस्योदवसानीयामस्वम् ' लक्षणा हि तथा स्यादिदि--कोऽपि- प्रायः । न सत्रमस्मिन्वाक्ये विधीयते । न च (सत्र छपिन्स) सत्रे किंचिदिति, सत्रं शामुचायते । ता लक्षणा स्यादित्ययमभिमायः] ' वाजपेयेनेला सत्राव- साय' इति च तुल्यं मत्वा पूर्वपलं करोति उत्तरः पक्षः, नतयोस्तुल्यता वाक्ययो। वामपेयेनेति नित्य पूर्वक्रियामन्यत्कियान्तर विधीयते । तद्हतया लक्षगया । पूर्वकियापरित्यागोऽवगम्यते, न तु वस्वाशब्देनोच्यते । क्रियाविशेषायतेपामार माग, सनपरिसमाइयः । तस्मान त्यागः शब्देनोच्यते । उत्पूर्वोऽचस्पतिः श्रुत्येव परित्याग प्रवीति । कर्मप्यन्या यदन्यविधीयते तस्याङ्गता नास्तिा पूर्वकर्मणो निःसमाधत्वात् । मुदयतापशब्दोऽनुगृते, कपमहत्या ! अपाङ्गत्दभुदवसायति माध्यते । ३९५ . - ·.. -भ०१०पा०२०१३]] मीमांसादर्शने । १८४१ त्सृज्य, उदवसानीयः कर्तव्य इति । सत्रादुदवसाय-उत्यायेत्यर्थः । वत्रान्पोऽर्थः क्त्वाशब्दस्य । यथोदितं निर्वयं न प्रहातव्यम् । उत्पूर्व.. स्थावपूर्वस्य स्यतेः पहायेत्यर्थः । प्रहाण इह क्त्वाशब्दः । तत्र पुनर• नुष्ठानानन्तये । तस्माद्विभक्तचोदितत्वान्न सत्राङ्ग, न च सत्रप्रकृति- कम् । तस्मादन दानं परिक्रयार्थमिति ॥ ४०॥ (पृष्ठशमनीयस्य ऋत्विगन्तरसंपादनेन प्रत्येककर्तृक- त्वाधिकरणम् ॥ १३॥) [१३] तेषां तु वचनाद्वियज्ञवत्सहप्रयोगः स्यात् ॥ ४१ ॥ पू० इदमेवौदाहरणं, सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन ज्योतिष्टोमेन. सहस्र.. दक्षिणेन यजेरनिति । तत्रैषोऽर्थः समधिगतः । न सत्राङ्ग पृष्ठशमनीय इति । अथेदानीमिदं संदिह्यते । किं संहत्व तैस्तत्फतव्यमुतै कैफेनेति । किं भाप्तम् । संहत्येति । कुतः । उपादेयत्वेन यागे चोद्यमानस्य बहु- स्वस्य श्रवणात् । स चेदेफेन क्रियेत, बहुत्वसंयुक्तः प्रयोगो न स्यात् । द्वियज्ञवद । यथा, एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामो यजेयातामिति । यद्यपि राजपुरोहितो लक्षणत्वेन श्रूयेते, एवमपि यजेयावामिति याग उपादेयत्वेन । यागे चेतत्कर्तृद्वित्वं श्रूयते, यजेयातामिति । तदव। पृष्ठश. मनीयेन यजेरनिति । तस्मात्संहत्य पृष्ठशमनीयं प्रयुञ्जीरनिति ॥४१॥ - - - ॥१०॥ पनेरन् । इत्युपादेयस्वे श्रुतस्वाद्वचनस्य विवक्षा । नन्वितरेतरनिरपेक्षास्तथाऽपि योगे सापेक्षा हियज्ञयस् । यथा रामपुरोहिती कळे प्रति प्रधानभूती, यागं प्रति गूण मूतौ । कथम् । यागो विधीयमानः कर्तारमाक्षिपति । तत्र संख्या श्रूयते । सायुज्यकामो पमेयाताम्' इति, सैव विधीयते । कर्तृगामिनि क्रियाफले क्रियामकुर्वन्क्रियाफलेन न संवध्यत इत्यत्किरिष्यति । अस्यामवस्थायां द्विवचन विवक्ष्यते । यदि च राजपु. हिती विषयनविशेपणामुच्चायाता, तथा सति या प्रधानभुनं न कब्धिकुर्यात् । तयोर्यागो विधीयते । सापेक्षाश्च कारः । तस्माद्विवक्षितं बहुवचनम् ॥४१॥ 389 ·१८४० दृष्टीकासहितशावरमाध्यसमवे- [अ० १ ०१-२०१२ अस्त्युदवसानीया । सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीन ज्योतिष्ठोमेन सहस्रदक्षिणेन यजेरनिति । पोऽर्थः सोशषिकः । दक्षिणादानं धर्ममात्रमुत परिक्रयार्थमिति वयेदमपरं दैतम् । किं सवाङ्गमुदवसानी- यः, नेति । यदि सत्राङ्ग, धर्ममा दानम् । अथ न सन्नाङ्ग, परि- अपार्थमिति । कि प्राप्तम् । सबाङ्गामिति । कुतः । सफरणाव । सत्र परिसमाप्य कर्तव्यमिति श्रूयते । सत्रपकरणात्सत्रं लक्षयित्वेति गम्यते । उदवसानीपश्च सत्रस्प विधीयत इति । सत्रस्य च फलार्यत्वान्नोदव. सानीयार्थता गम्पवे। न च सत्रोदवसानकाल उदवसानीया । लक्षणा हि तथा स्यात् । अनङ्गत्वे च फल कल्पयितव्यम् । तस्मादानन्तर्या- देकवाक्यतासंबन्धाच सत्रागभुनसानीयः । सत्रं यथोक्त परिसमाप्प न संतोपच्यम् । न तावत्कृत्वा कृतिता मन्तव्या । इदमपरं वस्याएं. फर्तव्यमुदवसानीय इत्येवमभिसंबन्धाः क्रियते । यया, अग्निं चित्ता सौत्रामण्या यजेत, घाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसबनेन यजेतति । तस्मात्स- बाङ्गम् । एवं पेसाङ्गस्य सत्रस्य स्वयं कर्तृकत्वादर्भमा वन दानम् । सत्रधर्मा उदवसानीप इति ॥ ३९ ॥ न त्यतत्परुतित्वाद्विशतचोदितत्वाच ॥४० ॥ सि. तुष्ट पक्ष न्यावर्तयति। नैतदेव, धर्ममात्रमत्र दानमिति । कि साहि । परिक्रयार्थमिति । कुतः । नेतरसनाङ्गम् । विभक्तचोदितत्त्वात् । मादहस्पतिसवेन सौत्रामण्या च तुल्यम् । तवं भूयते । यथोक्ताङ्ग छत्वानेव संवोष्टव्यम् । इदमपरं तम्य कम्पमिति । इह पुन सत्र- - - . न व सत्रस्योदवसानीयामत्वम् ' लक्षणा हि तथा स्यादिवि-कोऽभि- प्रायः । न सत्रमस्मि-वाक्ये विधीयते । न च (सत्रं कचिन्त) सत्रे किपिदिति, सत्र पराभवायते । नैषा रक्षणा स्पादित्ययमभिमायः ! - बाजपेयेनेोष्हा सत्रादुदव- साय' इति च तुल्यं मत्वा पूर्वपक्षं करोति । उत्तरः ११ः, नतयोस्तुल्यता वाक्ययोः । पामपेयेनेट्वति निर्णय पूर्वक्रियामन्यात्तथान्तरं विधीयते । तदाता लक्षगया । पूर्वक्रियापरित्यागोऽगम्यते, न न राशब्देनोच्यते । श्रियाविशेषापितेपामार मात्र छानपरिसमाय: 1 तस्मान त्यागः शब्देनोच्यते। उत्पूर्वोऽवस्यतिः श्रुत्येव परित्याग मीनि। कर्मण्यन्यत्र यदन्यविधीयते तस्याद्वा नास्ति। पूर्वकर्मणो नि:समावस्यात् । यादवसापशब्दोऽवगुदाते, कयमानत्यम् । अथाहत्यमुदयसायेति माध्यते ॥ ३९ ॥ । - ·+ दृष्टीकासहितमापरभाष्यसमैसे- अ०१०पा०२०१७) (पृशमनीय निभ्योऽन्येपामृस्विक्त्याधिकरणम् ॥ १४॥) - एवं रिप तापदपर्षपसितमतिरा निस्तारस्प सूत्रं साधद्वर्ण- यिष्याम:-- [१४] धान्यानृवित्रो वृणीरन् ।॥ ४२ ॥ सि. अस्मियोदाहरण एपोऽर्थः सांगयिका । कि त एवं सत्रिण प्रविन उतान्ये या वरीतच्या इति । किं मातम् । त एव । फुता। समानकर्तृकता हि गम्पते, उदवसाय यनेरनिति । य एवोदवसासा- रस्त एवं यष्टार इति भववि मत्ययः । यथैव वचनमामाण्याचोदफमा. सामेकफर्तकता बाधित्वा बहुर्तृकता भवति, एवं चोदकमासानन्या- नविजो याधित्वा वचनमामाण्याच एव भवितुपईन्तीति । एवं प्राप्त ब्रूमः । वत्रा यात्विको वृणीरनिति । न हि पृष्ठश- मनाये ये सादुदवसातारस्ते फर्ता विधीयन्ते । न तेपामुपादेयत्वेन चोदनेत्युक्तम् । न चाविहितमङ्गं भवति । न चानौं होने विगुणता काचिद्भवति । सन्ति च चौदफमासा अन्ये ऋविजा । अपि चात्र पाधि भिषापं क्रियाफलं, ताचि च एव कारः। तदेतदुपग्रह विशेषादवगम्यते । न च ऋत्विना प्रति यागस्य कभिषायं क्रिया- फलम् । तस्मानाऽऽविज्ये त एव कारः । प्रधानयागे तावस्कर्तनर- गच्छामः । ऋविजः पुनरम्ये वरीतच्या इति ।। ४२ ।। एफैकशस्त्वविप्रतिपेधात्मकतेचैकसंयोगात् ॥ ४३ ॥ सि. (अ० १३५) स्थिवादुत्तरम् । तुशब्दः पक्षं व्यावर्त यति । न पृष्ठशमनीयं संह. प प्रयुञ्जीरन् । कि तहि । एककशः । कुतः । मविप्रतिषेधाद । उद- घसानेन हि पुरुषा लक्ष्यन्ते । ये सत्रावस्यन्तीति । तत्र कोड- 3 प्युदवसाता भवति । ये चोदवसानलक्षितास्तपा याग इत्येकै सस्या. मियागो विहितो भवति । न च केनचित्मविविध्यते । तस्मादेकोऽपि [१२] इतरेतरनिरपेक्षा उववसाने कारः । कुता। भावात् । उदवसानभ्य मा- ध्यमानवायाशावादवमान, तारशा एक पृष्ठशमनाये। माविवक्षित महुवचनम् । । .. TRAITRIPATRIHITS ·१० १०१० म०१५] मोपासादर्शने। पणेत । ननु बहुना प्रयोग उच्यते । तेनैकैकस्य न भवति । नैष दोपः । एकैकस्यापि न वार्यते । तेन चोदकसामादकैकश एष एजेतेति। आह । बहुसंयुक्त प्रयोग एकैफेन न शक्यते कर्तुमिति । एवं. मपि न दोष । नात्र बहुवचन विधीयते । ये सत्रादुदवसातारस्तेषा- मेष यागः । ते च बहवः । तेषां वहूनामत्र प्राप्तानामयमनुवादः । एकै- कश्यनापि च त उदवसातारा । तस्मात्तेषां तथैव यागो भविष्यति । ययैवोदवसाने पापसंहतानां बहुवचनम्, एवं यागेऽप्यसंहवानामेव भविष्यात । अत्रोच्यते । न बहुवचनमनुवादः । असाप्तत्वात् । न हि बहुवचनं यागे प्राप्तं, यदन्येत । नन्विदानीमेवोक्त मुदवसा- तणां यागः । ते च बहव इति । उच्यते । बहुत्वं तेषामुद- -घसाने, नयागे। ननु चाक्यसामाधागेऽपि भविष्यति । नेत्याह । परिपूर्ण हि पदं पदान्तरमाकाङ्क्षति । ततो वाक्यं भवति । अयं च यागः मागेव बहुवचनेन संबद्धः । न तस्यामवस्थायां वाक्येनोदवसातारः प्राप्ताः । उपादत्ते तु तदा बहुत्वम् । ततो वहुवचनसंयुक्तः पदान्तरगतानुदव- सातनपेक्षते । तस्माद्वहुत्वसंयुक्ता प्रयोगः कर्तव्यः । यथा द्विपत्रे सत्रेपु चेति । आह । नैतदेवम् । यत्र केनचित्मकारणानुवादः संभ- पति तत्रानुवादी वा स्यात्, विधिर्वोति । यद्यप्यपूर्वत्वादन्यत्र विधिा. पाननुवादात् । तथाऽप्यत्रानुवाद एव बहुत्वस्य भवितुमईति ! पाहि यागर्सबन्धी बहूनां न कृतो भवति । तत्र दृष्टमेव प्रयोजन, इसरस्मिन् पक्षे बहुस्वस्य यागसंबन्धे दृष्टं कल्पनीयं स्यात् । तस्मादनुवाद इति । आह । द्वियोऽपि तवमेव पामोति, सत्रेषु चेति । अत्रोच्यते । अस्त्यत्र विशेषा । उदवसाय यजेरनिति । राजपुरोहितौ यजेयाताम्, ऋदिकामाः सत्रमासीरनिति । यत्र क्त्वान्तः शब्दो भवति, सत्रं दौ प्रयोगौ गम्यते । समानाश्च कर्तारः श्रवणादेव । तत्रोचरप्रयोगवचनेन नमें रामपुरोहितवदिरयुकम् । पनेरनिति श्रुत्यैव परत्वं गम्यते । सत्य गम्यते, नव विधीयते । कथम् । प्राप्तत्वात् । कुनः प्राषिः । क्त्वापत्ययश्नवणावो प्रयोगी ·- टुप्टीकासहित शायरभाग्यसमेते- [म.१०१०१०१० फेवली पात्वयों विधीयते । तदानया प्रयोगः, कारण, तदना व संख्या, एवं सर्वमेनदारवये विपीयमाने पाप्मेवान्यते । दियः सत्रेषु च धात्वों विधीयते, मयोगोऽपि, कास, सद्गना च संख्यति, सर्वमेव तत्रामाप्तम् । न हि राजपुरोहितावित्येप शनीति प्रयोगं वदितुम, तत्र च कर्तृत्व सरना संख्याम् । तथा ऋद्धिकामा इति । तस्मादेवजातीय केषु संख्यौपादेयवन श्रूयते । अतो द्वियत्ता- दिपु नानुवादः । नेषु बहुत्वसंयुक्त प्रयोगः कर्तव्यः । इह तु न तया । तस्मादेकैकः पृष्ठशपनीयन पजेतेति ॥ ४३ ॥ ( कामेछौ दानस्यात्याधिकरणम् ॥ १५॥) [१५] कामष्टौ च दानशब्दात् ॥ ४४ ॥ पू. अस्ति सारस्वते सत्रे कामेटिक, प्लाझं प्रस्रवणं माप्यानये कामाया- डाकपालं पुरोडाशं निईपन्ति, तस्यामा पुरुषी च धेनुके दवा मति यमुनामभृयमभ्यवयन्तीन्ति । तत्र संशयः । कि परिक्रयार्थ दानमुत धर्ममात्रमित्ति । पृष्ठशपनीये च सत्रयानङ्गभूते परिक्रया दानमित्यु- क्तम् । अदानीमङ्गभूवायो कामेट्रो चिन्त्यते । तत्र कि तावत्माप्तम् । यथा पृष्ठशमनीये परिक्रपार्यम् , एचमिहापीति चशन्दैनान्चादिश्यते । कुतः । दानशब्दात् । दानशब्दो भवति । तस्यामश्वां पुरुषी च 'धेनुके दत्ता, इति । दानशब्दः कर्म करेषु सत्सु परिक्रपार्थ इत्युक्तम् । गम्यते । ये च पूर्वस्मिन्मयोगे कारस्त एवोत्तरस्मिन् । पूर्वस्मितरेतरनिरपेक्षासा- दशा एवोत्तरस्मिन् । प्रयोगत. क्रियाविशेषाद्वाऽमा स विधीयते । तस्माइविनो य एवोदवसाने कर्तारस्त एव पृष्ठशमनीये विधीयन्ते । कुतः । सामानाधिकरपात् । उदवसाय यनेरनिति । यद्वाऽन्यकर्तारः पृछशमनीये भवेयु. । सामानाधिकरण्यमुपप. चते च ॥ १३ ॥ ननु नेवान दानं परिक्रया, दक्षिणाशब्दावणात् । पृष्ठशमनीये त विद्यने दास- णाशब्दः । कथमेतत् । उच्यते मक्षाश्रवणादानशब्दः परिक्रमे इत्यत्र दानं परिक्रयाय न्यायेन स्थापितं पूर्वपक्षे । स चावापि न्याया। तथा च भाप्यं. दानशब्दश्च कर्मकरेषु सामु परिकगार्य इत्युक्तमिति । . १(म.पा. अ. १७ स. ४८)। ------- ·- [अ०१०पा०२१०११] मीमांसादर्शने । RCH न चेतत्सत्रम् । सत्रस्याङ्गभूतमेतत् । प्रकरणाच्च - सत्रस्य स्वयं- फर्तृकता, नाङ्गानाम् । तच्चोदकमानविग्भिः सगुणं सत्सत्रस्योपका. रकं भवति । अन्पैडस्विम्भिविना विगुणं सत्रस्य नोपर्याद । तस्मा. दन्न दानं परिक्रयार्थमिति ॥४४॥ वचनं वा सत्रत्वात् ॥४५॥ सि. वाशम्दात्पक्षो व्यावयते । नात्र परिक्रयार्थ दान, धर्मपात्रमिति । कुतः । सत्रत्वाद । सत्रेवानतिनित्ता । आह । नैतत्सत्रं, सत्राङ्गामि स्युक्तम् । उच्यते । न सत्रम् । सत्राङ्गं तु सत्रमध्यपतितम् । सत्रस्य च साङ्गस्य स्वयं कर्तृकता । तस्यां क्रियमाणायां सिद्धा अस्या इष्टेः कर्तारः । तत्राऽऽनस्या न प्रयोजनम् । श्रूयमाणं तु दानं धर्ममा भवितुमई तीति ॥४५॥ (वैश्वानरेष्टो द्वेप्यसंप्रदानकदानस्यादृष्टार्यत्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥) [१६] द्वेष्ये चाचोदनाद्दक्षिणापनयः स्यात् ॥४६॥ सि. दर्शपूर्णमासयोरिदमाम्नायते, यदि पत्नीः संयाजयन् कपालमभि- जुहुयात् , धैश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपेव । तस्यैकहायनो गौर्दक्षिणा । । . . अत्र ग्रन्थः । न चैतत्सत्रमिति । कोऽमिप्रायः । अस्मिन् सारस्वते सत्रे, श्रावश्च ते गो अयुषी यनमाना पयोहोः शिष्टिः स्वाहा सदर्शपूर्णमासी, एतत्सारस्वत सत्रं नात्र कामोऽस्याश्चोदकेन, तस्मादनं तदेतत्सत्रमिति । इतरो ब्रवीति, सत्रस्याङ्गं भवति । साङ्गं च सर्व कर्तव्यम् । तत्र द्वादशाह. प्रकरणाच सत्रस्य साङ्गस्य, नाङ्गानामिति । कोऽभिप्रायः । द्वादशाहे, मात्वि- ज्येषु यजमाना. कर्तारो विधीयन्ते । तेप्वेतत्स्वयं कर्तृकता प्रकरणात्सत्रस्य साहस्य प्रकृती येषु कर्तृतोक्का, इह चोदकेन तेष्वेवाङ्गेषु स्वयं कर्तृकता प्राप्नोति । कामेष्टिर. पूर्वमङ्गम् । न च प्राकृतस्य कार्ये वर्तते । यो यूपावटम्तरणन्यायः स इहापि । न खनेन न्यायेन यूपावटस्तरणेऽध्वर्युः कर्ता न प्राप्नोति । उच्यते । सोमे साङ्गे प्रत्यक्षेण कर्तारो विधीयन्ते । यत्र चोदकेन, तत्र नियते. वेव पदार्थेषु नाधिकेषु ॥ १४ ॥ पकृता एव यजमानाः कामेष्टिं करिष्यन्ति, लाघवात् । कामेष्टी प्रत्यक्षेण वचनेन कर्तारो न प्राप्नुवन्ति । चोदकेनापि न, प्रसङ्गेनात्र प्राप्नुवन्ति ॥ १५ ॥ ।

·२८१६ दृष्टीका सहित शायरमाध्यसमेते- भ० १०१।०२४०१४
सध्याय दयादिति । तत्र संशयः। कंपरिक्रयामेकहायनस्य
धानमुत धर्ममात्रमिविक माप्तम् । दक्षिणाक्षात्परिमार्थमिति ।
परिक्रया हि दक्षिणाशब्दो भवति ।
एवं प्राप्त यूमः । ट्रेपे च धर्ममा दानमिति चशब्देनानादिश्यते ।
फुतः । अचोदनाद्वेष्यस्य ऋत्विना । न हिप ऋत्विम् भवति ।
पविगाचार्या नाविचरितपाविति । यदा परिकेतव्यनैव फर्श यो
जनं नास्ति, सदा कि दक्षिणाशब्दः करिष्यति । अपि च, परिक्रयायें
दक्षिणापनयः स्यात् । चोदकपातोऽन्याहार्योऽपनी येत । तत्र
चौदको बाध्यत । तस्मादर्पमाघमेफहापनस्य दानमाविने दातव्यविति
॥४६॥
( अस्थियज्ञस्य जीवदधिकारिकावाधिकरणम् ॥ १७ ॥)
[१७] अस्थियज्ञोऽविप्रतिषेधादितरेपो स्याद्विपति.
पेधादरचनाम् ॥ ४७ सि.
इदमाम्नायते, यदि सत्राय संदीक्षितानां प्रमीयत, तं दग्ध्वा कृष्णा.
जिनेऽस्पीन्युपना योऽस्य नेदिष्टस्तं तस्य स्थाने दीक्षपिस्वा वेन सह
परन् । वता संवत्सरेऽस्थीनि याजपेयुरिति । योऽयं संवत्सरे पक्ष-
स संदिद्यते, किमानामुत जीयतामिति । किं तावत्याप्तम् । सामानाधि-
करण्यादग्यामिति । कि सामानाधिकरण्यम् । याजयरस्थीनि करें।
भूतानि।
नवस्थीन्पचेतनानि न शक्नुवन्ति स्वयं तन्त्रपितुं, कथं वानि
क्रियायां फणि भवेयुरिति । उच्यते । प्रयोज्यता तेषां श्रूयते । तोड़-
न्ये प्रयोजयिवारः । व एतानि क्रिया कारयिष्यन्तीति । आह । न
चकुर्ववि कारयनीति भवति । कहिं प्रयोजको हेतुः । न चैतानि का-
सयन क्रियामुपसंह शक्नुवन्तीति । उच्यते । वचनामाण्याचाप-
अपि व परिक्रयायें सति दक्षिणाशब्दः स्यात् । चौदकपातोऽन्वाहार्योऽप.
नीत । तत्र चोदको बाध्येत । इत्ययुक्तोऽय ग्रन्थः । कथम् । पानी पानवेला-
थिमन्वाहार्यों दत्तः । यद्यपि निमित्त इयमिट्रिविधीयते तथाऽपि प्रसनैव नित.
स्वासवान्याहार्य प्राप्नोति ॥ १६ ॥

·. (१०१०१।०२४०१७] मीमांसादर्शने । १८४७ घानपान कारपितुं शक्पन्चे तावत्कारयिष्यन्ते, औदुम्बरीसमान शुक्रान्नारम्भणमित्येवमादीनि । आह प्रधानमेव न शक्नुवन्ति, नाङ्गानि कुर्वन्ति यजमानानि भव- न्तीति । अत्रोच्यते । वचनसामर्थ्यात्तच्छवद्रव्यमृत्विजः प्रतिग्रही- ध्यन्ति । तदक्षिणापरिक्रीतास्तत्वक्ष्यन्ति । ईदृशो द्रव्यत्यागो वाचनिकों भविष्यतीति । आह । एवं वर्षमाने याजयितणामेव कतत्वमुपदिष्टं भवति, नास्थ्नामिति । उच्यते । यष्टणामेवैतेन प्रकारेण कर्तृत्वमुपदि- श्यते । न ाकर्तरि कारयतीति भवति । हेतुकर्तृत्वं चास्थ्ना यागें सति प्राप्तमेवानुद्यते । यथा, ग्रामकामं संयाजयदिति ग्रामफामो यजे- तेति विधीयते । हेतुत्वं च मतानुवादमात्रम् । तच्च दर्शयति, स्तोत्रेड- स्थिकुम्भमुपदयातीति । अस्थनामेव यजमानत्वं दृश्यते । तस्मादस्ना यज्ञो न जीवताम् । इति प्राप्ते, म । अस्थियज्ञ इतरेषां जीवता स्यात् । तेषामविपति. पिद्धो यज्ञः । अस्थनां विप्रतिपिध्यते । त्यागो नाम मनसा क्रियते, न चास्नामस्ति मनः । यदुक्तम्, ऋत्विजः शचद्रव्यं दक्षिण प्रतिगृह्य तत्परिफीतारत्यागं कुर्वन्तीति । ईदृशो वाचनिकस्त्यागो भवतीति । नैतदेवम् । न हि यजेत्युक्ते, अशक्नुवत्सु वचनमामाण्यादन्यो यज्यों भवति । यागं कुतिति हि तद्वचनं, नान्यो यज्यर्थ इति । न च पवनप्रामाण्यादेतद्भवति, यच्छवद्रव्यं तद्यते । न हि तदस्थिभिर्दक भवति । न चासति दाने परिक्रयः । न च गौणोऽर्थो विधिशदादवग- म्यते । अन्येन हि प्रमाणन परिच्छिन्नेऽर्थे गौणः शब्दा संबध्यते। यथा, गौरनुपन्ध्य इति गोजातिविशिष्टः पशुरनुषध्यते, न पादरीकर। गौरयं वाहीफ इति तु संबादे वाहीके गौणः शब्दः प्रवर्तते । तस्मान ध्यागविधानेऽन्यो यापर्यः स्यात् । न चाम्मा द्रव्यं स्वं संभवति । परविको गृहीत्वा वयमनेन परिक्रीता इति मन्येन् । तस्मान कर्य- पनास्थीनि यष्टणि भवन्ति । अतो न विवक्षितं सामानाधिका रएपमिति । पदि पशोऽभिधी येतादृष्टं कल्पित, यमन्तं यानयितुं किमपि भवतीति, न याजमानानि-पा। तदक्षिणास्तपरिश्रोता.

·૮૮ टुष्टीकासहितशावरमाध्यसमैवे- [अ० १०६० २०१८) आइ । असंबद्धवचनादनक वहाद वाक्पम् । नेति चूपः । न हि गम्यमानेऽर्थेऽनर्थक भवति । ततः संवत्सरे याजयेयुः, इत्ये- वाचतो वाक्याकश्चिदर्थोऽवगम्यते स इह विवक्षितः । अस्थीनि याजये. यरित्येष संवन्धो न विधीयो । आह । फिपस्यीनीति ममादपाया। न च प्रमादपाठ इति यूप: 1 न हि स एवाप्रपादपाठो यो विधानार्थों मुख्यार्थश्च । अनुवदन्नप्यय लक्षणयाऽपि त्रुवन् वाक्ये समवायं गच्छ- ति। न च प्रमादपाठो भवति । तत्र, अस्मानीत्येप शब्दो विदधत्स्व. मर्थ पुख्यया त्या त्रुवन् वाक्ये न समवेति । अनुवस्तु लक्षणया समवेष्यति । ततः संवत्सरे यजियेयुरिति जीवः प्रतान् वक्ष्यति । सत्रास्थिशब्दो वलिप्यते लक्षणपा । ततः संवत्सरेऽस्थिमवो पानये- युरिति । के वेऽस्तिमन्तः । ये तेन सह यष्टुं मकान्ताः । तस्माद्यस्प सान्यस्यीनि, रस्थिभिा स शक्यवे लक्षयितुम् । तस्माज्जीयता यन्न इति ॥४७॥ यावदुक्तमुपयोगः स्यात् ॥ ४८॥ अप यदुक्तमाना याजपानं दर्शयति, स्तोत्रेऽस्थिकुम्भमुपदधा- सीति । नवधाजमानम् । न ह्यस्थीनि यजन्त इत्युक्तम् । अतो वचन. मामापादेवस्फर्म याजमानसरूपं भवति । यावति वचनं तावत्येव सद्भावितुमईति, न तत्सर्व पानमानं शक्रोति लक्षयितुम् । तस्माजी- बतामेव यज्ञ इति ॥४८॥ (अस्थिय मताधिकारित्वपक्षे नषसंस्कारशीना लोपाधिकरणम् ॥ १८॥) [१०] यदि तु वचनाचेपां जपसंस्कारमर्थलुप्त सेष्टि तदर्थत्वात् ॥ ४९ ॥ सि. इह अपसंस्फारमिष्ट्रिय चिन्स्यते । तत्र सूत्रेतरार्धन नपसंस्कार कविपनुमिच्छेत् । अतो प्रय!ऽनुवादा १७ ॥ [५८ ॥ • यायेत्-पा.१ पर्प इतिचचोऽस्यानि थाना इलास्थिपनात्युपनहन- विसंबन्धेन मावतामेव सक्षणयाभिधानापामेव संवासरान्ते दिपायमानी मांगीऽन्मत्व. स्यायोनिमविकार व ततोऽतिदेशालिकमा प्यन्तार्थोऽनुवाद इयर्थः ।

·4.१०००१९] मीमांसादर्शने । १८४९ 'चिन्त्यते, शेषेणापीष्टिः।जाः, यत्र जपतीति चोदनाः । संस्कारा, फेशश्मश्रु वपतीत्येवमादयः । किमरथनां जपसंस्कारं कर्तव्यं, नैति संशयः । ननु नैवास्थना यज्ञो, जीवतामसावित्युक्तम् । अत्रीच्यते । कृत्वा चिन्वैपा । अस्थनामिति कृत्वा चिन्त्यते । अनेन प्रकारेण पूर्वा- धिकरणस्य प्रयोजनं विचार्यते । यद्यस्थनां यनः स्यात्, किं जपसं. स्कारं क्रियते, नेति । किं सावत्सासम् । विधेः प्रकरणान्तरेऽविदेशा- सर्वकर्म स्यादित्पनेन न्यायेन कर्तव्यमिति । · एवं प्राप्ते, ब्रूमः । यदि तु वचनानेपामस्थनां यतः स्यात् । नेपा अपसंस्कार लप्साय निवर्सत । न ते शक्यं अपितुं, नापि केशश्मश्रु धातुम् । अशक्यं च चोदको न प्रापयति । अथ सूत्रोत्तरार्थ, सेटिं तद- यत्वादिसि । दीक्षणीयेष्टिः फर्तव्या, नेति विचारः । किं प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाय कर्तव्या। एवं माते, वूमः । सहेष्टया जपसंस्कारं न कर्तव्यम् । इर्लिये- तेति । कुतः । तदर्या हि सा । यजमानो दीक्षा ग्रहीष्यतीति । दीक्षा च व्रतानि । नियमाश्च मानसं कर्म । न चैषा मनोऽस्ति । दीक्षाग्रह- णार्या चेष्टिः संयोगाज्ज्ञायते, आमावैष्णवमेकादशकपालं निपेदीक्षि- यमाण इति ! तस्मादिष्टिरपि निवतेत्ति । क्रत्वयं तु फ्रियेत गुणभू. वत्वात् ॥४९॥ (अस्थियज्ञस्य मृताधिकारिकवपक्षे रवानामनुछानाधि- करणम् ॥ १९ ॥) [१९] क्रत्वथं तु किपेत गुणभूत- स्वात् ॥५०॥ सि० अस्थियज्ञ एवेदं संदिह्यते । यजमानेन संमिनीटुम्री भवति । तथा, शुक्रं यजमानोऽधारमत इति । अस्थना यागे सति फिमेजावी. पर्फ ककनैति । किं पातम् । अनेवनानामस्थनां सर्वफिया स्वादन्यं नास्छि । तस्मादोदुम्बरीसंमाने शुक्रान्दारम्भणे च नास्पानि फतृणि भवेयुरिति । १२॥ (म... पा• म..."

·दृष्टीकासहिवशावरमाप्यसमैवे- २०१०पा०२००१३)
एवं प्राप्त, चूमः । क्रत्वयं तु फ्रियेत गुणभ्तत्वात् । यस्कत्यर्थमेव-
जातीयकं तकियेत । गुपरभूतत्वात् । गुणभूनस्तान यजमानः । यज-
पानपरिमाणसमित्योदुम्बर्या प्रयोजनम् । यजमानावारब्धेन प
शुक्रेण । अचेतनेनेव च परिमीयते । शुरुवान्धारभ्यते । तस्मादेवना-
तीयक कर्तव्यमिति ॥ ५० ॥
(अस्थियज्ञस्य मृताधिकारिफरवपक्षे गुणकामानामाननु छानाधिकरणम् ॥२.11)
[२०] काम्पानि तु न वियन्ते कामाज्ञानायथेतर-
स्यानुच्पमानानि ॥ ५१ ॥ सि.
अस्ति ज्योवियोमा व श्रूयते। यदि कामयेव वर्षेपर्जन्य इति, नीचः
सदो मिनुयादित्येवमादि । तदिह चोदकेन प्राप्त काम्यं कर्तव्यं, नेति
संदिह्यते । चौदफानुग्रहाय, कर्तव्यमिति । नन्वस्थीनि न किचित्कामा
यन्ते । यजमानकामनिमित्तकावंजातीयकाः पदार्थाः । अत्रोच्यते ।
मात्र यजमानेन कामयमानेन प्रयोजनम् । एषोऽत्रार्थो नीचः सदसि
भीयमाने वृष्टिर्भवति । वधदि दृष्टया प्रयोजनं, नीचेः सदो मातव्यं,
वृष्टिः प्रयोजनयती भविष्यतीति ।
एवं मासे, मः । काम्पान्जावीपकानि न कर्तव्यानि । कुवः ।
यदि यजमानो दृष्टि कामयेत नीचः सदाप्ति मीयमाने वृष्टिर्भवति ।
पजमानफलदं झुपमहविशेषासाङ्ग कर्म, नान्पा कामयितृणां दातु-
मईवीति । न च दृष्टियनमानस्य फलमिति विज्ञापते । ययेवरस्य
जीवतो यजमानस्य विद्यमानोऽपि कामोऽनुच्यमानो न भवति ।
फिमङ्ग पुनरमा, येषां काम एव नास्ति । तस्मात्काम्पानि न क.
पानीति ।। ५१॥
(अस्थियज्ञस्य मृताधिकारिकस्वपक्षे सूकवाका-तर्गतायुरादिकल्पकाशा
भागाननु छानाधिकरणम् ॥ २१॥)
[२१] इहार्थाश्वाचावात्सूक्तयाकवत् ॥ ५२ ॥ सिं०
ऋत्व! तु फ्रियेत गुणभूतत्वात् ॥ १० ॥
ननु काम्यानामतिदेश एवं नास्ति । सत्यम् ।' अस्थीनि पोरन् । इति
.ध्यते । तन्न कः पुनर्याग इति स्तोत्र इति लिङ्गात्सोमयागः, नैष्टिक: 1 स.प.
सोमयाग उपदेशेनेतस्य, चिन्ता घटते । अथवा कृत्वा चिन्ता ॥ ११ ॥

·. [म.१.पा.२२०२१] मीमांसादर्शने । सन्ति, अस्थियज्ञ दर्शपूर्णमासपकृतिकानि चोदकमाप्तानि प्रायणी- यादीनि, तेषु चोदकपातः सूक्तवाकः । तत्रेमानि, अपं यजमान थायुराशास्ते सुप्रजास्त्वमाशास्ते-विश्वं प्रियमाशास्ते यदनेन इविपाss. शास्ते तदश्याचध्यातदस्मे देवा रासन्तामिति । किमिमानि फत. व्यानि, न कर्तव्यानीत्येपोऽर्थः संदिद्यते । किं तावत्माप्तम् । ईहार्या ये फामा: मूक्तवाफे श्रूयन्ते, तेऽपि न स्युः । किं कारणम् । अभावा- कामयितुः । न शस्थीनि कामयन्त इत्येतदुक्तम् । तस्मान्न कर्तव्यानि । सूक्तवाके, इति सूत्रयितव्ये, सूक्तवाकवादिति मूत्रितम् । कयमेवं वयेत इति । उच्यते । ईहाः सक्तवाकाहः । अहे यतिष्टया । यथा, छन्दोम्पतिक्रमाद्यढे पक्षपवमानपरिधिकपालस्य मन्त्राणां यथोत्पत्ति- घचनमूहवत्स्यादिति । तस्मान बोपालम्भः ॥ १२ ॥ स्युर्वाऽर्थवादत्वात् ॥ ५३॥ न चैवदास्त, पदुक्तं भवताऽम्मामीहार्थाः कामा न कर्तव्या इति । युवाऽर्थवादत्वात् । स्युर्वा एते कामाः । कस्मात् । अर्थवादत्वात् । अर्धवादा पते, आयुराशास्ते सुपजास्त्वमाशास्त इति । नैते विषयः, अर्थवादा एते। अर्थवादत्वाच तेषां क्रियां चोदकः प्रापयति । एवं चोद. कानुग्रहो भवति । तस्मात्पश्याम हाः फामा फतव्या इति ॥ ५३॥ नेच्छाभिधानात्तदशावादितरस्मिन् ॥ ५४ ॥ न चैतदस्ति, यदुक्तं भवता, ईहार्याः कामा:फर्तव्या इति । कस्मात् । इच्छाभिधानात् । इच्छामियाना एते कामा: । आयुराशास्ते सुमना- स्वपाशास्ते दिप घामाऽऽशास्ते, इति । इच्छायामुत्पन्नायां प्रयुज्यन्ते। य एतान् कामानिच्छेत्स चेह यजमानो नास्ति । अचेतनावपेता- भ्यस्थीनि । अस्मामिच्छा न विद्यते । तदभायात्-आमापिच्छाया अमा- चात् , इतरस्मिन्-जीवति, एते कापा भविष्पन्नि, नास्थिपु। तस्मा. स्पश्यापोऽम्मामीहार्याः कामा न फर्तव्या इति । नन्तेऽर्थवादा इत्यु. कम् । अत्रोच्यते । नेतेऽर्थरादाः । विषय एने । एवं पेत्परिहसमेत. . - [५२ ॥१३॥ (म...पा.५ म. सू. ८०)।

·११८५२ टुप्टीकासहितशावरमाणसपेते-पिं० १० १० १०२ वचि । स्पायदुक्तं भवता, मामीदा फामाः फर्मच्या इति । नैतदेवम् । न फतव्याः | नेच्छामिधानात्तदभावादिनरस्मिन् ॥ ५३॥ (अस्पियने मताधिकारपक्षे होतकामनयाऽनुष्ठीयमानानां गुणकामानाम- ननुष्ठानाधिकरणम् ॥ २२ ॥) [२२] स्युर्वा होतृकामाः ॥ ५५ ॥ पू. ददिशाईपभृत्तीनि सन्नाण्युदाहरणम् । अनि प्रकृत्य श्रूयते । सं: संवत्सरेऽस्थीनि बाजयेयुरिति । चोदकपातानि दीक्षामभृतीनि फर्माणि श्रूयन्ते । सन्ति च प्रकृतो होतकामाः । ये कापयेवापशुमान् स्यादिति, पराची तस्यैडामुपतयेत, अपशुमानेव भवति । यं कामयेत प्रमायुक: स्यादिति, तस्योरा वषट् कुर्यात् । यं कामयत पापीयान् स्यादिति, नीचेस्तरां तस्य याज्यया वषट् कुर्यात् । यं कामयेत वपी- यान स्पादिति, उच्चस्तरां तस्य याज्यपा चपट् कुर्गादिति । एवं तत्र संशयः क्रियते । फिमस्या होतकामाः कर्तव्याः, अयवा न कर्तव्या इति । ननु जीवता यज्ञ इन्युक्तम् । अवोच्यते । अग्नी यज्ञ इत्येवं कृषी चिन्ता प्रवर्तते । तत्र सूत्रेणवोपक्रम कियते । स्युहातृकामाः । एतेनी कर्तव्याः स्युः । कस्मात् । चोदकः मापयति । एवं चौद- कानुग्रही भविष्यति । तस्मात्पश्यामो होतृकापा. कर्तव्या इति ॥ ५५ ॥ न तदाशीष्ट्वात् ॥ ५६ ॥ सि. न चवदस्ति, यदुक्कं भवता होतकामाः कन्या इति। न कर्तव्याः । फरमाद । तदाशीष्ट्वाद । तदाशीरपा भवति । यजपानाशीरपा । यो कांचन यने ऋस्विज आशिषमाशासते सा सर्वा यजमानस्य, यजमानविषयतामाशिपो दर्शयति । स चेह यजमानो नास्ति । अचे. तनान्यस्थीने । अस्थ्ना कामयितुं सापय नास्ति । अर्था समर्थयाधिः क्रियत इत्युक्तम् । कर्वा श्रुति संयोगाद्विधिः कास्न गम्यत इति । मित्पश्यामोरना होतृकामा न कर्तव्या इति । क्षीणा कृत्वा चिन्ता प्रयोजन नोच्यते । ( न वदाशीष्ट्वात ) ॥ ५६ ॥ १४ ॥१५॥५१॥ न यामयेदिति-पा...(अ.पा. १ अ. १०५)।

·०१.पा.२४०२३] मीमांसादर्शने। ( यजमानमरणोत्तरमपि सर्वस्वारस्य समापनाधिकरणम् ॥ ३३ ॥) [ २३ ] सर्वरवारस्य दिष्टगतौ समापनं न विद्यते कर्मणो जीवसंयोगात् ॥ ५७ ॥ पू० अस्ति सर्वस्वारः ऋतु, शुंन.कर्णोऽग्निष्टोमः [ मरणकामो धेनेन यजेत, य: कामयेतानामयः स्वर्ग लोकमियामिति । तत्र संशय दिष्टगते यजमाने तदन्तं कोत्स्रष्टव्यमुत परिसमापयितव्यमिति । कि तावत्माप्तम् । सर्वस्वारे दिष्टगतौ यजमानस्य सत्यां तदन्तं कमोस्रष्ट व्यम् । कर्मणो जीवसंयोगाव । जीवना हि शकणं, नाजीवता । वस्मा- दिदमर्यादापद्यते, सर्वस्वारेण दिष्टगत्यन्तं यजेतेति ॥ ५७ ॥ स्यादोभयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ५८ ॥ सि० स्थादा तस्य परिसमाप्तिः । उभयं हि प्रत्यक्षशिष्टम् । ऋतु, परि- समाप्तिश्च । मरणकामो झेलेन यजेतेति-आरभ्य परिसमापयितन्य. मित्याख्यातार्थः । तेन समातिराख्यातेनैवोक्ता भवति । मपि चेदमा- म्नायते, आर्भवे प्रस्तूयमान औदुम्बरी सदशेन वाससा परिवेष्टय ब्राह्मणाः परिसमापयत मे यज्ञमिति संप्रेष्यानिं विशतीति । यदि मैप- मात्र स्याद , अदृष्टार्थ भवेत् । तस्मात्सपेपणद्वारलक्षणया परिसमाति- रेव विधीयते । यथा, यदि सोममपहरेयुः, विधावतेच्छतेति ब्या- दिति । अय यदुक्तं, जीवन् कर्ता भवति, न मृत इति । नेत्युच्यते । जीवता वचनं प्रोक्तम् । आरब्धं परिसमापयतेति । अतस्तस्कृवैवासी परिसमाप्तिः । अनाऽऽह । यदाऽसौ प्रयुक्तवास्तदा तावत्परिसमाप्ति. स्तेन न कृता । यदा परिसमाप्तिस्तदाऽसौ नास्ति । कः परिसमासे फर्तेति । अनौच्यने । मुक्त संशयनैतत्तुल्यम् । यद्भवान् मुक्तसंशयं जीवन्त फर्तारं मन्यते तेनेतत्तुल्यम् । योऽपि, परिसमापयतेति मेध्य परिसमाति- काले जीवति, तस्यापि जीवन परिसमापनकालेऽनुपकारक, पूर्वपैषा- १७॥ कर्णस्तोम -पा• । शुनः करणस्तोनः-इति सोमनापाय पाटो दृश्यते ।

·टुप्टीकासहितशवरभाष्यसमवे- [१०१०पा-२२०२५)
देवास्प कर्तवमुपपश्चत्त इति । स च पूर्वमेयो जीवतोऽजीचतच तुल्यः।
समाजभिवायमपि कनेति । अयोध्येत । जीवतः सत्वाकर्तृत्वमुप.
पचन इति । एतदपि तुल्यमेव | जीवतोऽपि, पुरुषः कर्ता, न शरीरम् ।
सप पवितेऽपि शरीरे पुरुषोऽस्ति । तस्मात्स एव परिसमाप्ती कति !
अयोग्यत । यजमानासंमवादशक्यं हि दिएगवावुचरं तन्यं कर्तुम् । अत-
रतचोदको न प्रापयतीति । नतदेवम् । याजमानवर्ने मापयिष्यति सः ।
तस्माददोषः । अथवा, प्रत्यक्षपेव परिसपासर्वचनं, ब्राह्मणाः संस्थाए.
यत मे यज्ञमिति । सामादेव याजमान भविष्यति ।। ५८ ॥
( मृताधिकारपक्षेऽस्थियज्ञ इव, सर्वस्वारेऽपि बाध्याबाध्य.
विवेकाधिकरणम् ॥ २४ ॥)
[२४] गते कर्मास्थियज्ञवत् ॥ ५९ ॥ सि.
अस्ति सर्वस्वारः ऋतु, शुनाकोऽग्निष्टोमः । मरण कामो बेतेन
यजेव, यः कामयेतानामयः स्वर्ग लोकमियामिति । तत्र दिष्टगतो यजमा-
नस्य सत्यां किं कर्तव्यमिति प्रश्न. । भवति चादर्शयित्वाऽपि द्वौ पक्षी,
पश्नेनोपक्रमः । पक्षद्वयेऽपि प्रतिभाति, भवान संशयः । सर्वापसिद्धा-
पपि भवति । यया, को मामायं पर्वत । का नामेयं नदी । फिमिदं
फलमिति । सदभिधीयते । गते फर्मास्थियनकक्ष | दिए गति गते
यजमाने, अस्थियजयकर्म भविष्यति । यथा, अस्थियज्ञ क्रत्वर्थ क्रियते,
नान्पदस्थिभिः । एवं दिष्टामपि गात गते त्वर्थ शवैन कारपितव्यम् ।
नान्यत् । यथा, शुकं यजमानोऽन्चारमते, यजमानेन संमितादम्बरी
भवतीति ॥ ५९॥
(सर्वस्वारे जीवद्दशाया क्रियमाणमायणीपाशे सूतवाकान्तर्गतायुराशा.
सनादेरनुष्ठानाधिकरणम् || २५)
[२५] जीवत्यवचनमायुराशिपस्तदर्थत्वात् ॥ ६० ॥ पू०
सर्वस्वार एव नीवति यजमाने भवत्येवं संशयः । आशास्ते यज.
मान इनि किमायुराशीर्वक्तव्या, उत नेति । किं प्राप्तम् । जीवत्यवत्र.
नमायुराशिषः। कुतः । तदर्यत्वात् । यत्राऽऽयुराशारते यजमानस्तत्र
-
4
॥
१८॥१९॥

·। [M०१०पा०म०१७) भीमांसादर्शने । १८५५ मस्तरं प्रयच्छत एव, एवंकामो यजमान इत्यावेदयितव्यं भवति, तद्यजमानः कथं प्राप्नुयादिति । स चायमत्र यजमानो विपरीतकाम:- मरणकामः । तस्मादायुराशीस्तत्र न वक्तव्या ॥६० ॥ वचनं वा भागित्वात्माग्यथोक्तात् ॥ ६१ ॥ सि. उच्यते । वक्तव्याऽऽयुराशीः । भागी ह्यायुराशीर्वादः । आर्भवे मस्तूयमाने यजमानस्य दिष्टा गतिः मायिव्या भवति । मागार्भवका- लादायुराशास्ते यजमानः, आर्भवकालं यावज्जीन्यासमिति ! चोदक. वमनुग्रहीप्यते । तस्पादनाप्यायुराशीर्वक्तव्येति ॥ ६१ ।। (सत्रे, मदृष्टार्थयोतुयाज्यावरणहिरण्यदानयोरनुष्ठानाधिकरणम् ॥२१॥) [२६] किया स्याद्धर्ममात्राणाम् ॥ ६२ ॥ सि० अस्ति द्वादशाहः। द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरिति । अस्ति तत्र घोदकमाप्तं धर्ममा किंचित् । यथा, ऋतु याज्यावरणम्, आत्रेयहिरण्य. दानं च । तत्र संशयः । कि धर्ममात्र कार्य, ति । किं प्राप्तम् । स्वयं कर्तृफत्वात्सत्रस्य, वरणं दानं च निवर्तत इत्युक्तम् । न चान्यद्वचन- मस्ति कर्तव्यमिति । यावानेव श्रुनस्योत्सगें दोपसावानश्रुतकरसना- याम् । तस्मान्न कर्तव्यमिति । एवं मासे, ब्रूमः । क्रिया स्याद्धर्मपात्राणाम् । यद्धि वरणं दानं था, न भवत्यानत्यर्य, वरस्वयं कर्तृकेऽपि न विरोधमुपैति । तस्माचो. दकानुग्रहाय क्रिया स्यादिति ॥ ६ ॥ (पवमानेटिवग्निहोत्रणीलोपेऽपि निर्वापानुष्ठानाधि. करणम् ॥ २७ ॥) [२७] गुणलोपे च मुख्पस्य ॥ ६३ ॥ सि. सन्ति, अम्याघाने पवमानेष्टयः । अग्नये फ्षमानाय पुरोडाशम. साफपालं निर्वपेव, अमये पावकाय, अग्नये शुचये, इति । तत्र चोद- फेन माप्तम्, अमिहोत्रहवण्या इवीपि निपेदिति । तम तावदनि- होत्रस्य कालः । तस्मादग्निहोत्रहवणी नास्ति पवमानष्टिपु । तदभावे १०॥ ३ ॥१२॥] नन समास्या त्रिकालविषया । सत्यम् । तत्र वर्तमानस्तावकालो न संपवति ।

·दुष्टीकासहितनावरमाध्यसमैवे- [अ० १०१।०२०२८) कि निर्वापोऽपि न कर्तव्य उत कर्तव्य इति । किं माप्तम् । यया- शुतोऽसौ न शक्यते कर्तुम् । न चायथाश्रुतेन तेन किंचिदस्ति प्रयो- जनम् । तस्मादिगुणत्वान्न कर्त०५ इति । एवं मासे, झूमः । गुणलोपे च मुख्यस्य क्रिया स्पादिति । गुणोऽ. मिहोत्रहवणी । प्रधानं निर्वापा । यदि निर्वापो न संभवेद, ततस्त- संभवादग्निहोत्रहवपपि न संभवतीति निवर्तेत । न तु गुणलोपे मुरुपं न संभवतीति । तस्मानिर्वापः कर्तव्यः । अग्निहोत्रहवणीसाध. नता च तस्य न संभवतीति निवर्तते ॥१३॥ ( सनदशशरापे चरी मुष्टियोपेन चतु:संख्यानमहाधि- करणम् ॥२८॥ [२८] मुष्टिलोपाच संख्यालोपस्तद्गुणत्या- स्यात् ॥ ६४ ॥ पू० अस्ति वाजपेयः । शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेवेति । तत्र धूयते । नेवार समदशशरापः क्षीरे चनतीति । अस्ति तु मकवी संख्या मष्टयय, चतुरो मष्टीनिर्वतीति । उभय चौदकेन प्राप्तम् । वत्र संशयः । कसंख्यानुग्रहो मुष्टिलोपा, उत मुष्टयनुग्रहः संरूपालोपः, अयari संख्याया मुष्टीना च लोपः, अथवाऽन्यतरलोप इति । कि प्रप्तिम् । अन्यतरलोप इति । यदि वा मुष्टिपु, यदि वा संख्याया। फुतः । नियमकारिणः शब्दस्याभावादनियम इति । एवं प्रासे, मः । मुष्टिलोप: स्यात्, संख्यानुग्रहयेति । कुतः । भूतो न विद्यते । भविष्यकालावं तु गृहीमो निर्वापस्य सगुणत्वाय । उच्यते । भविष्यकालतायात मनकालना न्याया। कथम् । अनित्यः संबन्धः । भविष्यति फाले कदाचिस्यापावात् । पुरोडाशकपाले तु भूतस्य कालस्यामाव एव । अमिहो- नहीण्यपि न भूतकाला पवमानेटिषु । प्रकृनावनिहोनवणी वचनाद्भवति । साध भूतकालबद्धा, इह चोदकेन तथाभूता पामोति । न च प्रामवमानहविष्याग्निहोत्र संभाति । तस्मामा पग्निहोत्रायगी । यच पूर्णाहुत्पन्तेऽग्निहोत्रं सोऽपूर्व एव होमः साधनता सस्य नपा।

·[म०१०पा०२०२८ मौमासादने । १८५७ मुख्परवात्संख्यायाः । पूर्व हि संख्या निपतति । सा पूर्वमेवावगम्यते, न तदचगमकाले संरूपाविज्ञानस्य परिपन्थि किंचिद्विज्ञानमस्ति । तस्मिनिष्पतिव संख्या विज्ञान प्राप्ते मुष्टिविज्ञानमापतति । तत्संख्या- विज्ञानपरिपन्थिा,नाऽऽचरितुमर्हति । तस्माज्जघन्यत्वान्मुष्टीना लोपः। मुख्यत्वात्संख्यानुग्रहः । तदुक्तं, मुख्यं वा पूर्व चोदनाल्लोकवदिति । एवं प्रासे, चूमः । मुष्टिलोपेन संख्या लोपमईतीति । कुतः । तद्गु- णत्वाद । मुष्टिगुणो हि संख्या श्रूयते । चतुरो मुष्टीनिति । चतुसं. ख्याविशिष्टा मुष्टयः कथं भवेयुरिति संख्पोचार्यते, न स्वार्थे । तस्मा- संख्या पूर्वनिर्दिष्टाऽनिर्दिष्टच । सा हि परविशेषणार्थमेवाचार्यते । तेन नव तस्या अनुग्रहः कार्य: । मुष्ठिलोपे सति तदधिकरणा संख्याऽधि. फरणाभावानिवर्तते । अन्याधिकरणायां क्रियमाणायां न प्रकृतिवत्कृता स्वाद । संख्यालोपे पुनर्मुष्टयो निर्वापाधिकरणाः श्रूयमाणा अधिक- रणानिवृत्त्या न निवस्यन्ति । तस्मान्मुष्टिगुणत्वात्संख्या निवतेत, न सृष्टपः। तदुक्तम् , अङ्गगुणविरोधे च ताददिति ॥ ६४ ॥ न निर्वापशेपत्वात् ॥ ६५ ॥ सि. नैतदेयम् । न संख्या मुष्टिषु श्रूयते । यदि मुष्टिपु श्रूयेत, तद्गुण- स्वाभिवर्तेत । क वहि श्रूयते । निर्वा। फयम् । नेवमभिसंबन्धः क्रियते, चतुरो मुष्टीनिति । कथं तर्हि । चतुरो निर्वपतीति । मुष्टिगुणः संख्यागुणश्च निर्वापो निर्दिश्यते । क्रियासंबन्धे हि द्वितीयाविभक्ति- भवति । कयम् । फारकविभक्तिहि सा । फारक क्रियाया एव भवति, न व्यस्य । अश्वत:संख्या धृत्याऽवगता निर्वापस्य, वाक्पेन मुटी- नाम् । वाक्याच श्रुतिर्वलीयसी [ वस्पान्मुरुषानुग्रहान्मुष्टिलोप एवेति ॥६५॥ संख्या त चोदनां प्रति सामान्यातद्विकारः संयोगाच परं मुष्टेः ॥ ६६ ॥ पू० मुख्याखात्-पा० । १ (०१ पा. भ. सू. २५)।३(भ• १२ पा: म. ९. १७)।"

·- १८५८ दुष्टीकासहित शायरभाष्पसमैवे- [अ० १०५।०२१०२५) तुशब्द एनं पसं व्यावतपति, न संख्यानुग्रहो पुष्टिलोप इति । कि बर्हि । संख्यया संख्या निवर्तते, शरावेव मुष्टया । कयम् । सामा- =पाद I निर्याप साधनं द्रव्यं प्रकृती मुष्टयः । नासा परिच्छेदिका चतु: संरूपा । इह सप्तदशसंख्याका घराबद्रध्यकश्वर्भवतीति श्रूयते । तत्र • मापनार्य मुष्ट्रिय मापनार्य रानियस्य॑ते । तत्परिच्छेदनार्या चतु:- संख्या परिच्छेदार्थ या सप्तदशसंख्यया निवर्यते । तद्यथा, इदं दधि घृत शाकमिमे शालयः, देवदत्तो भोजयितव्यः, देवदत्तवयनदचस्तेले- नेति, भोजने यघृतेन शक्यते कर्तुं तलेन क्रियते । तस्माद्यद्यपि न भूयते लेन स्नेहयितव्यापति, तथापि समान कार्यत्वात्तैलं घृतस्य । त्रिनिवर्वक भवति । एवं संख्या परिच्छेदं कुर्वती परिच्छेदिकाया एवं संख्यामा निर्तिका भवितुमईति । परं च शरावद्रव्यं मुटिनिवर्गक, संयोगात् । तस्मात्माकृती संख्या प्राकृतं च द्रव्यं निवर्तते ॥ ६६ ।। न चोदनाभिधधात्मकतौ संस्कारयोगात् ॥ ६७ ॥सि. नेतदेवम् । चोदनति यागं घूमः । यासंबद्धा हि सप्तदशसंख्या, 'शराबद्रव्यं च । प्रकृती निर्धापसंस्कारसंघद्धा चतुःसंख्या मुष्टिद्रव्यं च । न चान्यत्र क्रियमाणं समानकार्यमप्यन्यत्र निवर्तकं भवति । यस्य हि प्रत्यक्षश्रुतेन चौदफमाप्तस्प कार्यममिनियो, तपेन निवर्यताम् । न च यागे क्रियमाणे निर्वापकार्य निवर्यते । तस्मानिषिमाप्त किंचिदप्यनेन न निवर्दन इति । विरोधात्तु चतुर्षिऍष्टिभिनिरुप्यमाणं द्रव्य-न सम्पदशशरावं भवति । तस्माद्विरोधादन्यवरनिवपते, द्रव्य संख्या वा । तत्र चतु:संरूपानुग्रहान्मुष्टिलोपोन्पाययतर इति ॥ ६७॥ (यापापिन्यादी प्रत्यक्षधेन्वादिशब्दोपदिगोद्रव्येण प्राकृताजव्यस्य बाधाधिकरणम् ॥ २९ ॥ [२९] औत्पत्तिके तु द्रव्यतो विकारः स्याद- कार्यत्वात् ॥६८॥ सि० ·f०१०पा०२०२९] मीमांसादर्शने । कचिच्छूयते, यावापृथिव्यां घेनुमालभत, मारुतं वत्सम् , ऐन्द्रम- पभामिति । तदत्र संशयः । किमना धेनुवत्सर्षभा उत गाव इति । कि प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाय, अजा इति । गुणनिमित्तास्ते शब्दाः । स गुणधोदकेन पाप्ने प्राकृवे द्रव्य आवेशयितव्य।। ननु गाव गुण- माहुरेते शब्दाः । सत्यं गव्याहुः । न तु गौरत्र प्रत्यक्षेण वचनेन चोद- फेन वा । स एप गुणवचनो यद्यपि श्रुत्या गोधिष्ठान गुणं वदति, घाक्येनाऽऽलम्भद्रव्यमास्कन्दति, तथाऽपि गोगव्यस्याभावादालमतिका क्यमेव गृह्यते, न श्रुतिः । अपि च घानवयोवचना एते शब्दाः । गुणाश्चापूर्तत्वान क्रियया संवध्यन्ते । द्रव्येणेषां संवन्धो भवति । चोदकपाप्तं च द्रव्यम् । सेना सामानाधिकरण्यम् । यथा, अवीव घेन ददाति 1 तस्य पुरुषी धेनुर्द- क्षिणा । तथा, अजपभस्याजिनमवस्तृणातीति । धानवपोवचनः शब्दस्तदकवाक्यगतेनैव द्रव्येण संवध्यते । एवमिहापि चोदकमारतेन द्रव्येण संमन्त्स्यत इति । तस्मादजा घेनुवत्सऋषमा इति । एवं प्राप्ते, चूमः । औत्पत्तिक एतस्मिन्नुत्पत्त्यैव जातिविशिष्टे गुण- शन्दे द्रव्यतो विकार: स्यात् । द्रव्यमपि विकुर्यात्, न गुणमात्रम् । यदेवज्जातिविशिष्टं धानं वयश्च, न तदजपशुपु शक्यं कर्तुम् । गोपशुष्वेव सद्भवति । नन्वन यदपि स्पाच्छक्यमावेशपितुं, तदावेशयिष्यते । यन शक्यं, तत्पमादिष्यते । यथा, अना धेनुवत्सर्पभा इति । उच्यते । विस्पष्टस्तत्राजशब्देन धेन्वादीनामेकवाक्यभावः । इह चोदनाजद्र रूपम् । चौदकश्च विरोघे सति नाजद्रव्य मापयति । न च धेन्वादीनां धेन्वादयः शन्दा उपयोरसाधारणचना एव । शोणादय इवानपेक्ष्य च पदान्त रमेते पदावस्थायामेवाताधारणमर्थ प्रतिपादयन्ति । केचित्पदान्तरमपेक्ष्य साधारण प्रतिपादयन्ति । यथा शुक्लः पट इति । कथं तर्हि पूर्व: पक्ष. | श्रुस्या धेनुरिति शल्यो धान एवं वर्तते । गोद्रव्यं त्वस्य न शब्देन, नापि चोदकेन । मनावर स्वप पोदकेन प्राप्नोति । तत्र चानुमानिकः शब्दो विद्यते । एवं पूर्व: पक्षः । सिमान्तस्तु-असाधारणगुणयमनोऽरमविष्ठानमन्तरेणेव गुणः संपादितो मति प्राहम्मे-पा।

·oܪܽܪܽܕܳ . टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [म.१०प०२० २०३१ द्रव्येण संवन्धः । कारकविभक्तिरेपा, आलम्भन संघः करोति । गवि सा च श्रुति. : द्रव्य संबन्धो वाक्येन स्यात् । तच दुर्बलं ध्रुते । तस्मिंश्च जातिविशिष्ट गुण पालम्पसंयुक्त सति न शक्यमनाद्रपेण भवितुम् । न च चोदकापेक्षया प्रत्यक्षा जातिस्रष्टुं शक्यते । तस्मा- दावो धेन्वादयो भविष्यन्तीति ॥ ६८ ॥ (वायव्यपशाधुदिष्टश्च गुणेन प्राकृताजद्रव्यम्यावाधाधिकरणम् ॥ ३० ॥) ३०] नैमित्तिके तु कार्यत्वात्मकतेः स्यात्तदापत्तेः ॥ ६९ ॥ सि० दमामनन्नि, वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम इति । अत्र संशयः। किमिहापि नाजः पशुः कर्तव्य उनाजः पशुरिति । उच्यते । औत्पत्ति- फोऽयं पेत्तगुणसंव-पेचनशब्दः । अतो यः कचिच्छेनगुणसंवद्धा, स आलस्य । न हि वेतशब्दः प्रत्यक्षः सन् कुतश्चिच्छेतद्रव्याचोदकेनाss. नुमानिफेन निवर्तमितन्यः । तपादनो गौरन्यो वा श्वेन आलमध्य 4 एवं मात, चूमः । नैमित्तिक एनस्मिन्नगुणनिमित्तके द्रव्ये श्वेत- शन्दे सति गुणपान विक्रियते । न यत्र जातिविशिष्टं द्रवपं प्रतीयते । पदेवालम्भसाधनभूत तदेव परिच्छत्तव्यमित्येतद्वाक्यादवगम्यते । यञ्च स्प चोदकपात द्रव्यं साधनमविरुध्यमानं श्रु-या पामोति, सदयं श्वेतभन्दः परिरछेरपनि । नवजादन्यान्पपि ट्रम्पाणि परिच्छशमयं शक्रोति । न ब्रूमो न शक्नोतीति । न तेन परिच्छिन्नेन प्रयोजनमस्ति । तस्पात्मत्यक्षोऽपि श्वेनशब्दश्छागमेव परिच्छिन्द्यान्नान्यं पशुमिति ॥१९॥ ( सायकै खलेवाल्या प्राकृतसादिरस्वनियमस्य, चित्रप्टो तण्डुलेषु प्राकृतम्रोहियवान्यतरनियमस्य चामावाधिकरणम् ॥ ३१ ॥) [३१] विभतिषेधे तद्वचनात्मारूतगुणलोपः स्याचेन च कर्मसंयोगात् ॥ ७० ॥ मि. साद्यस्के भूपते, खलेवाली यूगे भवाति तत्र संदेह. । कि . तस्माचोदनाघः । उत्तरमधिकरणमव प्रत्युदाहरणम् । यत्र साघारगगुगव वन स्तत्र चोदको न बाध्यते ॥ १८ ॥ [१९] ·मे १०पी०२०३१] मीमांसादर्शने । १८६६ खादिरचोदफैन प्राप्यते, स खलेवाली कतव्यः, अर्थन प्राप्यते, खादिर्यखादिरी वा खलेवाली स्यादिति । तया चित्राी थपत्ते । दघि मधु घृतं पयो धाना उदकं तण्डुलातत्संसृष्टं प्राजापत्य भवतीति । तत्रापि संदेहः । किं त्रीहनवोदकन पाप्यन्ते, दोस्तण्डुली। फतव्या उन न प्राप्यन्ते, हा अत्रैदा वा तण्डुला उपादांतता इति । किं तावत्माप्तम् । खादिरादिः खलेवाली कन्या, त्रैहास्तण्डुलाः कर्तव्याः । चोदन खादिरादयो बृयश्च प्राप्नुवन्ति । एवं चोदका. नुग्रहो भविष्यति । तेषां प्राप्तानां खलेवाली विधीयते । यो यूपः स खळेवाली कर्तव्य इति । शक्यते दि यूपः खलेचाली फत, न खले- वाली फेनचित्यकारण यूपो भवनि । खादिरादीनां हिकाठानां संस्कार- यूपा क्रियते छेदनादिभिः, न त्वन्पाम् । तत्र, यूपो भवतीति युपकार्य भवतीत्युक्तं स्यात् । तथा लक्षणाशब्दो भवेत् । जीहीणामपि तण्डुला. घोदफेन माया एव । तेषां तद्नानां पिष्टमा प्रत्याख्याय देवतास- बन्धः क्रियते । तस्मात्खादिरादयः खलेबालीत्वमापादयितयाः । घीयथ तण्डुल मावमापादयितव्या इति । - . - एवं प्राप्ते, ब्रूपः । विपतिषेध एनस्मिन् , प्राकृतस्य गुणस्य लोप. स्मात् । कथं विपतिषेधः । तद्वचनात् । खलेवाल्या यूपता विधीयते न यूपस्य खलेवालीता । तया, अव्यवहितेन भवतिना संबन्धात्म त्यम् वाक्यम् ! इतरया, उपवाहितेन परोक्ष स्यात् । खलेवाली शब्द यः खले पारणे प्रवर्तने तस्य वाचकः । तयाभूतश्च युपकार्ये विनियु ज्यते । या खलेवाली स यूप इति । शक्यते च यूपकार्ये विनियोक्तु । यत्तु यूपचन्दः कार्यशक्षणार्थ इति । व्यवधानालक्षणाऽपि ज्यायसी । नयूपस्य खन्लेबालीत्वम् । तपाऽव्यवहितेन भवतिना संबन्धात्मत्यक्ष वाक्यम् । हरपा पवहिन भवतिना परोक्षं स्या-त्ययु चमिदं पूर्वपक्षनिराव रणम् । कपम् । रन्दम्य धर्मोऽयं क्रमः । अयं प्रति शन्दो गुणस्तः । न माद्वाक्य एव प योऽस प्रहीतव्यः । कमस्तु शब्दधर्मवादुपेतः । तस्मात्पूर्वपक्षनिराकरण- मिरुप्यमित्याएका वर्णने । यूपानुवादेन सदेवाटीत्वे विधीयमानेऽहार्यता पनि । गरगरपा यूवा विपीगणनाया दृष्टमेव पचनपक्रमशं प्रयोजनम् ।

·. दृष्टीकासहिवशावरभाष्यसमैसे- [१०१०१०१.११) मत्पक्ष लक्षणापा, परोक्ष व्यवधाने वाक्य । तस्माघमासीयस्य उसस्प खलेवाली कृता, वजनातीयस्य युपकायें विनियोक्तव्या। नैना चोदको विशेऽवस्थापयितुं शक्नोति । प्रत्यक्षा थुतिस्तथा चोदकेन 'घापिता स्याद । तस्मान खादिरादिनियम इति ॥ ७० ॥ (खलेवाश्या तक्षणादीनामननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३१ ॥) [३१] परेप प्रतिपेधः स्यात् ।। ७१ ॥ सि. खलेचास्यामेच संशयः । किं तक्षणं जोषणकपणमित्येवमादय: पदार्थाः कर्तव्याः, नैति । किं प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाय कर्तव्या इति । एवं प्राप्ते, चूपः। परेषां प्रतिपेध: स्पादिति । तथाभूतस्प हि यूपकायें विनियोगः । खलेवालीभूतस्य हि यूपका विनियोगे कृते कृता शास्त्रार्थी पवति । कृते शास्त्राचे नापरस्मै गुणाय पतित पम् । अपि च तक्षणादीनि युपकारणानि । न चात्र यूपेन प्रयोजनम् । अयूपो हि पूपका चिनियोजयित्वप।। तस्माचक्षणादयो न कपा इति ॥ ७१ ॥ प्रतिपेधाच ॥ ७२ ॥ इवच न कर्तव्याः । विमतिपधः कृतो भवेत, क्रियमाणेषु तस्याः खलेवाल्याः । यत्काष्ठं खले वारगमहत, सा खलेवाली । वारश्ये- पोपादातव्या तक्षणे क्रियमाणे सा विनश्येत्, द्रन्यान्तरं जायत । पम खले वारणे प्रवृत्तम् । जोषणं तु भ्रष्टाक्सरपेव । जोषित सद- न्यानेध । वृक्षाणां हि जोपणं, न तु विकार । उच्छूपणं चोटि- साया अशक्यमेव । तस्मात्तक्षणादयो न कर्तव्पा इति ॥ ७२ ।। (खवास्यां पर्यहणादिसंस्काराणामनुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३२ ॥) [३२] अर्थाभाचे संस्कारत्वं स्यात् ॥ ७३ ॥ सि. खलेवाल्पामेव संदेहः । कि त्रावरुणदण्टेन भूमेः समनिया, तस्माप्रपाश्रुतमेव वाक्पम् । न त विहितासनातनः । कथं तहि प्रप्तमः । उप- चयत्वेन । अयं वापरो गुणः । भन्यहितेन भवतिना संबध्यत इति ॥ ७० ॥ [७१॥ २॥ . प्रत्यक्ष हि तिः । तथापा ।

·[म०१०पी०एम०१६] मीमांसादने । ૨૮દંરે अद्भिरवसेचन वलचदवधानमञ्जनमित्येवमादयः पदार्याः कर्तव्पा:, उत नेति । कि मासम् । न कन्या इति । परेषां प्रतिषेधः स्पादित्यु- क्तम् । यादृशः खले पारणे वर्तते, तादृश एव यूपकार्ये विनियोक. म्योऽयपः । यूपाश्चि चोदकपाता संस्कारास्तस्मिनिवारभिने। एवं मासे, ब्रमः । अर्थाभाचे कार्याभावे, यदि खलेवारयास्वैः स.. स्कारैः कार्य न भवति, ततो यूपत्वमेव तेषां निमित्तं स्यात्, खले- चाल्यो न भवेयुः । इइ पुनर्भुपेः समक्रियया, अद्भिरवपेचनेन, चलादयधानेन च कामरिस दार्थम् । शिथिला हि सा खले पारणेन भवति । न च खवालीत्वमुपघ्नन्ति । तस्मात्कर्तव्याः । अञ्जनमप्य- नुपचानक चोदकमाप्तं क्रियमाणपधिकाय गुणाय स्यातू , न दोपाय । तस्मात्तदपि कर्तव्यमिति ॥ ७३ ॥ (महापितृयज्ञे धानास्ववघातानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३३ ॥) [३३] अर्थेन च विपर्यासे तादातत्त्वमेव स्थात् ॥७४॥ सि. अस्ति महापितृयज्ञः, सोमाय पितृमत्ते पटकपालं, पितृभ्यो बर्हि. पद्भयो धानाः, पितृभ्योऽमिष्वात्तेभ्योऽभिवान्य ये दुग्धे मन्धमिति ।. घाना इत्यत्र संदेहः । कि धानासु हन्तिः कर्तव्य उत नेति । कि माप्तम् । न कर्तव्य इति । कुतः । विघाताच । क्रियमाणे हन्ती धानात्वं विहन्येत, सक्तवो हि भवेयुः । तस्मान कर्तव्या इति । एवं प्राप्त, यूपः । उक्तभषिघात कमधिकाय गुणाय फतव्यम्। अञ्जनवदिति । आह । अञ्जनपविघातक, हन्तिस्तु धानात्वं विह. न्तीति । अनोच्यते । यथा नविघातक भवति, तथा करिष्यते । विप- १] धाना इत्येतदनुवाहरणम् । द्वेषाऽप्यनुपपद्यमानत्वात् । कथमनुपपत्तिः । चोदके. नापि विपर्यास एवं प्राप्यते । पूर्वमवघात., ततः श्रपणम् । अथ अपणादुत्तरकाल. मवघातः प्राप्यते, तयाऽपि तथैवानुष्ठेयः । तत्र अर्थन विपर्यासे' इत्ययुक्तम् । भयोभयत्रावघातः प्राप्नोति, तथाऽऽप्यत्वेन विद्यते । विपर्यासो न युक्तः । भयेव- मुच्यते, निमनायां यागचौदनाया चोदक इति घामासु निष्पन्नासु ततधोदकोऽव. पातं आपणं च प्रापयति । एवमनुष्ठाने पावे ' अन विपर्यासे' इत्युक्त, । तदप्यः ·१८६४ दुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेवे- [अ० १ ०१:०२० ६५) यसिंपते तथा, न बिहनिम्पते । विपर्यासे क्रममा न कसं माति, पदार्थस्तु न निवत । तदुक्त, गुणलोपे च गुरुयत्रिपा,भवतीति! तस्मात्पूर्व इन्ति कृत्वा पाका कार्यः । तत्र दि इन्तिः पाकार्यों भवि- मति, न धानात्वं विहनिष्यत इति ।। ७४ ।। इति श्रीशचरस्वामिचिरचिते मीमांसाभाष्पे दशमापायस्प द्वितीयः पादः ॥ नुपपनम् । यदि निप्पनरू द्रव्यं गृह्यते सवारीवत् , तदा व धानादीनामक्रिया- पच्छेदनादीनामिव तद्विपर्यासराव नास्ति । अप नेव निष्पन्नानां ग्रहणं, तत्रापि यथाप्रायमेवानुष्ठानं, न विपर्याय: । कि तीदाहरणम् । तत्रव मन्यः । तस्य धरणादुतरं पेषणं प्रामोति । तत्र धर्म भवन्ति न मवन्तीति पिले पेषणान्तर, व्युत्क्रमादित्यतोऽधर्ममेव पेषणम् । ति. द्वान्ते च तदेव पेपणं प्राकृतकार्यत्वात् । क्रममात्रमन्यत् । भर्यकृते विपर्यये धर्मा भवन्त्येव कृष्णलेपु पाकर्मा भवन्तीति । यद्योऽयं पाकस्ततः पाकधर्मा न मव. न्ति । अथ प्राकृतस्य प्रतिपलवस्तनो धर्माः सन्ति । प्रतिप्रसवोऽयम् । कथम् । घोदकेन प्राय: पाकधर्मा अर्थलोपानिवृत्ताः श्रपणविध नात्प्रतिप्रसूयन्ते । ननु प्रतिप्रम थपणमात्रमेव विधातव्यम् । घृते विवीयमाने वाक्यं भियते । यद्यविधानं तया सति विशिष्विधानान्न दोषः । अतत्वात् । उच्यते । अस्मि- वाक्ये वृतन विधीयते । कुतः प्राप्तिधुतस्य । उत्पत्ति वाक्ये वृतमेवाऽधारस्पेन श्रूयते.। ' प्रामापत्यं घृते चरुम् ' इति समीविभक्तिसंयोगात् , चरुशब्दसाम- भ्याच । ययाऽऽदित्यपयोधिकरणे तयेहायुत्पतिवाक्ये । तस्मागुणवाक्ये धुत- मनवादः॥७९॥ इति श्रीमदृकुमारिलविरचित्तायां मामांसामाप्यव्याख्या टुप्टीकायो दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . .१ सदुसमिति-.१. पा. २ ० २६ ०६३) इसन्चति शेषः । मन्य इति- पुरधाममा सुकवी मन्याः धानापियानि सतवः । भनितका धाना (म.पा..!

·(म.१०।०३०१] मीमांसादर्शने । १८६५ , अ५ दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ (पश्वादिविकृतावपदिष्टेरेकादशपयानादिभिरः प्राकृताङ्गान्तराबाधा- धिकरणम् ॥१॥ [१] विकती शब्दवत्त्वात्प्रधानस्य गुणानामधिको. पतिः संनिधानात् ॥ १ ॥ पू. अस्ति सोमे पशुरनीपोमीयः, यो दीक्षितो यदग्नीषोमीय पशुमाल: भत इति । तत्रेदं समाम्नायते । एकादश प्रयाजान यजति, एकाद- शानुपाजान् यजतीति । तया चातुर्मास्यानि, चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यजे. तेति । तत्राप्याम्नायते, नव मयाजान् यजति, नवानुयाजानिति । तथा, वायव्य येवमालमेत भूविकाम इति । तत्राप्याम्नायते, हिरण्य- गर्भः समवर्वताम इत्याघारमापारयति । तथाऽवभृथे श्रूयते, अप्सु तृणं मास्पाऽऽघारमाघारयतीति । तदेवेषु संशयः । किमावतेतिकत. व्यता न प्राप्यते, अमाप्ताया कर्मान्तराण्येतानि चोयन्ते, अथवा प्रा- प्यते, मातायां गुणविषय इति । कि प्राप्तम् । न प्राप्यत इति । विकतो वस्या तस्यां शब्दवत्प्रधान, नाङ्गानि । तस्मादग्नीषोमीयादिषु गुणकर्म- मानधिकानामुत्पधिः । यजति, आधारमापारपतीवि च कर्मान्तराण्ये- तानि विधीयन्ते । तथा हि श्रुतिरनुगृहीता भवति । तरेव च तानि साङ्गानि जायन्ते । तस्मात्माकृतीतिकर्तव्यता न माप्यते । संनि. अवमृधस्ताक्दनुाहरणम् । पूर्व वात् । शियाना च विध्यन्तेन धर्माः पाप्नुवन्ति । कथं संशयः । उच्यते । यताकृतन विकृती श्रूयते तदेव विकृतिनिराकासवापी करोति । यथा गृहमेवीप आज्यभागश्रवणम् । श्रूयते चात्र प्राकृतमझं, ' नव प्रया: १ अपूर्वस्वादिति-योतिष्टोमे वारगेनेकपालेनावभृथं यन्ति ' इत्यनेनावमृयज्ञष्टि वि. पाय पश्चाच्छ्यते असमन्तावाज्यभागी यजति ' इति । तथा चानन क्लुप्तोपकारकयोः प्राकृ. तयोरेवाडामभागयोंविधानेन ताभ्यामेव नैराकाश्यादतिदेशासानेन प्रकृतिराहित्यरूपापूर्वस्व- स्यावभृथे सिद्धान्तेऽमाध्यमाणत्वानोदाहरणं प्रकृताधिकरणस्येसायाआज्यभागनवगमिति- चातुर्मास्यान्तर्गने स.कमेधाधे तृतीये पर्वणि 'आग्नावैश्णवमेकादशपाल निषेद्दीक्षिष्यमाणः ', इत्यनेन दीक्षायटिं विशय पश्चाच्च्यते " आज्यभागी यजति ' इति । वाभ्यामेव गृहनेधीयस्य भैरफायमित्यर्थः। ३३४ ·.. दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमवे- [१०tet) हिता हि सा प्रकृती, न प्रसि संनिहितामचिक्रमिष्यवावि ॥१॥ प्रकृतिवत्वस्य चानुपरोधः ॥ २ ॥ एवं च नोपरोघो भविष्यति । क उपरोधः । प्रकृतिवदिति कल्पना । स चोद कशब्दो न दुरे सतीमिमामनेकवारपध्यवाहिनां प्रकृविपपेक्षि- प्यते । तस्मात्कर्मान्तराणि चोद्यन्ते । पयाजयागान् करोति, नव फरो. ति, आपार करोति, हिरण्यगर्भः समवर्तनाग्र इति करोतीति ॥ २ ॥ चोदनाप्रभुत्वाच्च ॥ ३॥ इदं परिचोदनोचरं सूत्रम् । नन्वेषां कर्म चोदयितुं सामर्थ्य नास्ति । कयमिति । तस्माद्वाक्यादिदमवगम्यते यागं करोतीति । कर्य वाई । याग एकादशसंख्यां करोतीति । यागे गुणसां भावयतीति गुणश. ब्दश्रवणात् । यागसचायां भाव्यमानाया गुणशब्दश्रवणमनर्थकं स्यात् । तस्माद्गुणविधिसरूपा एते शब्दा इति । अनोच्यते । अस्त्येतेषां चोदनाप्रभुत्वे सामर्थ्यम् । प्रभवन्स्पेते कर्म चोदयितुम् । कुतः । आख्यात शब्दा होते । आख्यात शब्दाश्च फर्मण- योदफाः समधिगताः, भावार्याः कर्मशब्दा इति । त एते सगुणं कर्म चोदायिष्यन्ति । यागः कर्तव्यः, एफाशसंख्या चेति । एवं सर्वत्र । स्मारकर्मणश्वोदका एवं शब्दाः । इतिकर्तव्यता न मामोतीति ॥ ३ ॥ प्रधानं त्वमसंयुक्तं तथाभूतपूर्व स्यात्तस्प विध्युपलक्षणात्सर्वो हि पूर्ववान् विधि- रविशेपात्प्रवर्तितः ॥ ४ ॥ सि. म त्वेतदस्ति, इतिकर्तव्यता न पाप्यो, कर्मान्तराणीति । प्रधान भाकृतमङ्ग संयुक्तं, तथाभूतपपूर्वमपि वैकृतं स्पात् । उक्तमेतत् , विपन sat वा प्रकृतिवचोदनाया प्रवर्तते तथा हि लिङ्गदर्शनमिति । तस्य- मातस्य कर्मणो विधिकृतप कर्मसु फेचिदुपलक्ष्यते । तस्मात्सर्यो . - जा' इति । तस्मातेवास्य निराकासत्वं गृहमेधीयवत् । अधिकानामुत्पत्तिरिति- प्राकृताना निवृत्तिरित्यभिशायः पक्षपोरगुल्य. ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ १ प्रकृतिवत्तस्य चानुपरोधा-इति मुदितपुस्तकेषु पारः । २ (म.पा. 14.1 सू."(भ• " पा• ४ भ• १ सू. १.)।

·T [१०१०पा०१०१] मीमांसादर्शने । वैकुनो विधि, पूर्व वान्-प्रकृतिपूर्वकः । भविशेषात्मवर्तितधोदकादवग- म्यते । तस्मादिहापि प्राकृतीतिकर्तव्यता भाप्यते । यदुच्यते, प्रयाजा- दिमिर्मिराकाङ्क्षत्वात्माकृतीतिकर्तव्यता न प्राप्यत इति । स्यादेतदेवं, यदि यागो विधीयते । यागे हि विधीयमाने, एकादश, नव, हिरण्य- गर्मः समवर्तमाने, इत्येतानि पदान्यनर्थकानि भवेयुः । न च शक्पवे दिसुमेकादशादीन्यनूद्यन्त इति । अपूर्वाणि हि तान्यवश्यं विर्षांत- पानि । तानि च वाक्येन यागे | अथ यागो विधीयते, यागे च संख्या, तथा वाक्यं भिधेत । तस्मादितिकर्तव्यतायां प्राप्तायां गुणविषय एत न चाङ्गविधिरनङ्गे स्यात् ॥ ५ ॥ इतव गुणविधय इति । न ह्यनने कर्मण्यङ्गस्य विशेषविपि। स्यात् । भवति च विशेषविधिः, आश्वचाला प्रस्तर इति । न ह्यसति प्रस्तरे प्रस्तरविशेषः शिष्येत । यथा, यस्य नास्ति पुत्रो न सस्य पुत्रस्य क्रीडन कानि क्रियन्ते । एवमिहापि प्रस्तरस्पाऽऽश्ववालंता न विधीयेत । तस्माद्गुणविषय इंसि ॥ ५॥ कर्मणथैकशब्यात्संनिधाने विधेराख्यासंयोगो गुणेन तद्विकारः स्याच्छब्दस्य विधिगामित्वाद्गु- णस्य चोपदेश्यत्वात् ॥ ६॥ अयं स्वपरो विशेषः, प्रधानकर्मणो गुणकर्मणश्चैकशब्द्यात् । प्रयोग- वचनैन टेकेन शब्देनाङ्गपघानान्युच्यन्ते । तस्मात्प्रधानवचनेन संनि- हितान्यङ्गानि । तेषु संनिहितेपु गुणविधेर्नाम गृहीत्वाऽभिसंवन्यो भवति । य: प्रयाजसंज्ञको यागः, तत्र गुण इति । एवं सर्वत्र यागे गुणेन तद्विकारः स्यात् । संख्यया मन्त्रेण च संख्यान्तरं मन्त्रान्तरं च विक्रियेत । मयाजादिविधिगामी हि शब्दः । गुणवोपदेष्टव्यः । नान- थकं पुनर्वचनम् । तस्मादितिकर्तव्यता प्राप्यते 1 माप्तायां गुणविषय इति ॥ ६ ॥ .

·दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [म.१०पा०३१०१) अकार्यत्वाच्च नाम्नः ॥ ७ ॥ न च शक्यवे पदितं, नामनामिसंबन्धोऽयं विधीयत इति । अन्या हि वचनव्यक्तिः शब्दार्यसंपन्धे विधीयमाने भवति । एकादश्च पागान् करोति । ते च पयाजानुयाजसंझया भवन्तीति | वाक्यं यस्यों पचनव्यक्ती भिधेत । अय पुनरेषां प्रसिद्धनापकानामधारणं, गुणवि- धानार्थम् । तस्मादपीतिकर्तव्यता माप्यते, गुणविधयत इति ॥ ७ ॥ तुल्या च प्रभुता गुणे ॥ ८॥ इदं पदेभ्या के पश्चिदुत्तरं सूत्रम् । कानि तानि पदानि । पदुक्तं भयाजानुयाजा असंनिहिताः, न शक्यते तेषां गुणो विधातुपिति । तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते । तुल्पा ह्येषा प्रभुना गुणान् प्रति चौदफस्प माकतान् गुणानिह प्रापयिष्यति । ते च माता गुणविधानपरे वाक्य इह संकीर्यन्ते । या, उत्पाय मापयिष्यति । ते गुणवचन संभरस्य- न्त इति । तत्रोत्पन्नान प्राप्तिलघीयसी। माकतान् प्राप्य कृतार्थः शब्दो नापूर्वानुत्पादयितुं शक्रोति । इदमधुनातनं वचनमुत्पादकामात चेत् । नैतदेवम् । गुणसंपन्धार्थमेव तत् । गुणवचनस्य श्रवणात् । तस्मादपि भासपु गुणविषय इति । अथ यदुक्तम्, आख्यात शब्दा एते कर्मणो विधायकाः, भावार्थी। फर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत, इति । तुल्यैषां प्रभुताऽऽख्यासशन्दा. नाम् | ये हि शक्नुवन्ति गुणवचनसाहिता गुणं फर्म च विधातुं शक्नु. चन्तितरां ते. फेवलं गुणं विधातुम् । यो दि पाषाणान् भक्षयति, पित्करास्तस्य मुद्श फुल्य इति । तस्मादपि गुणविषय इति ॥ ८॥ सर्वमेव प्रधानमिति चेत् ॥ ९ ॥ इति चैत्पश्यसि, आख्यातशब्दोऽयं गुणं विधास्यतीति । एवं सति सर्व प्रधानम् । आख्यातशब्दयात्वादिति ॥ ९ ॥ तथाभूतेन संयोगायथार्थविधयः स्युः ॥ १० ॥ (म. १ पा. १.१.१) । ३ पश्यवि-गा। योगात्-या।

·. (म०१०पा०३०२) मीमांसादर्शने । न घाख्यात शब्दाभिधानेन पधानभूमो गुणभूची वाऽर्थों भवति । या स्वभावतो गुणभूतोऽी, नासावाख्यातशब्दाभिधानेन प्रधानभूतो भवति । तथाभुनेन संयोगे सति, आख्याशब्दभूतेन यथार्थविधयो भवेयुः । यत्मघानं तत्पधानमेव । यद्गुणभूनं तद्गुणभूतमेवोत ॥१०॥ विधित्वं चाविशिष्टमेवं प्रारूतानां वैकतैः कर्मणा योगात्तस्मात्सर्व प्रधानार्थम् ॥ ११ ॥ इतश्च पश्यामो गुणविषय इति । कुतः । चिधित्वं चाविशिष्टम् । प्राकृत्तानां वैकृतैरर्थवादकर्मणा योगो न विशिष्यते । अग्निं स्विष्टकृत यजति, यज्ञस्य प्रतिष्ठित्य, इति प्रकृती य एव, स एव विकृतावर्थवादी भवति । अग्निं स्विष्टकृतं यजति, यज्ञमेव मतिष्ठापयतीति । तया, चक्षुषी चा एते यज्ञस्य यदाज्यभागी, इति प्रकृती। आज्यभागी यजति, चक्षुपी एव नान्तरेति विकृती । तस्मात्सर्वमेवंजातीयकं प्रधानीय विकृती गुणभूतमिति ॥ ११ ॥ समत्वाच्च तदुत्पतेः संस्कारैरधिकारः स्यात् ॥ १२ ॥ इतश्च पक्षपामो न सर्व प्रधान, प्रधानार्थमपि किंचिदस्तीति । समा झुत्पत्तिक्रमता प्रयाजानुयाजानाम् । येनैव क्रमेण प्रकृती मयाजानु- याजानां संस्काराणामधिकारस्तेनैव क्रमेण विकृती दृश्यते । कथम् । प्रजापतिर्यनमसृजत, स आज्यं पुरस्तादसृजत, पशु मध्यतः, पृषदा- ज्यं पश्चादिति । तस्मादाज्येन पुरस्तात्मयाजा वर्तन्ते, पशुना मध्यता, पृषदाज्यैन पश्चादनुयाजा वर्तन्त इति प्रयाजानुयाजानां स्वक्रमाणां दर्शनं प्रधानार्थत्वे सत्युपपद्यते, न प्रधानत्वे । तस्मान्न सर्व प्रधान प्रधानामपि किंचिदस्तीति ॥ १२ ॥ ( वायव्यपशौ हिरण्यगर्भमन्त्रस्यौत्तराधारे निवेशाधिकरणम् ॥ २॥) [२] हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात्॥१३॥ पू० अस्ति वायव्यः पशुः, वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम इति । तत्र श्रूयते । हिरण्यगर्भः समवर्ततान इत्यघारमाघारयतीति । सत्रायमर्थः १०॥ ११ ॥ १२ ॥ ४ योगे सति-पा।

·. १८. टुप्टीकासहितशावरमाध्यसपैते ०१.पा.१०२] समधिगती प्राप्त एवाऽऽधारे गुणविधियामिति । इदं तु चिन्त्यते । iफ पूर्वरिमन्नाधारे गुणविपिस्तोत्तरस्मिन्निति । किं माप्तम् । हिरण्य- गः पर्वस्य मन्त्रलिङ्गात् । पूर्वस्याऽऽघारस्य गुणविपिायम् । कुतः । मन्त्रालगाव । एवं मन्त्रायों भवति । हिरण्यगर्भः समवर्तता इत्पाघा- माघारतीत्यत्र मन्त्र, इंदमस्ति वचनं, मूतस्य जातः पतिरेक भासीदिति । एक इति च प्रजापतेरभिधानमिति । स हि प्रजोत्पचि. समवात्मा, प्रजोत्पत्तेरेफसंरूपायुक्त इति गम्यते । स एप मन्त्रः मजापतिमभिवदितुं शक्कोति। माजापत्यश्व पूर्व आघास । तत्रार्य समय: कार्य निर्वतयितुं, नोत्तरस्मिन् । अतः पूर्वस्य गुणविपिरिति ॥१५॥ प्रसत्यनुपरोधाच ॥ १४॥ प्रकृतिवदिति चोदकस्यानुपरोधी भविष्यात । उत्तरस्पाऽऽधारस्य मन्त्रानपनयाद । इतरया, अपनीयत, ऊधोऽध्वर इति मन्त्रः । तस्मा. दपि पूर्वस्य गुणविधिरिति ।। १ ।। उत्तरस्य वा मन्त्रार्थित्वात् ॥ १५॥ सि. पाशब्दः परं पावर्तपति । न पूर्वस्य गुणविधिरिति । कि ताई। सचरस्य गुणो विधीयते । तस्य मन्त्रेणार्थो, न पूर्वस्य । कयम् । एव- माम्नायवे । हिरण्यगर्भः समवर्ततान इत्यापास्माघारयतीति । कोऽर्थः । आधार एतामृचमुचारयतीति । सोचारिता विशिष्ट श्रीतं विज्ञानमा- भूतं करोति । कस्मै देवाय हविषा विधेम, इति । एकस्मै देवापेत्ययः । एफारकोपेनेतरछब्दविज्ञानादेवदर्थमत्ययो भवति, एकस्मै देवाय हाच. १३॥ १४ ॥ वाक्यं च लिङ्गवचनप्रमाणेन न्यायेन तुल्यमेव । ततः किम् । प्रकृतो पदार्थस्य स्मरणे सर्वत्रोपायचतुष्टय प्रसकम् । ब्राह्मणपदमन्त्रसूत्रोपद्रष्टा । तत उत्तरस्मि- नाधार मन्त्राम्नानसामोदितरेपा निवृत्तिः । पूर्वमित्वाधार मन्त्रो नास्ति । मत. स्त एनाम्युपायाः प्राप्नुवन्ति । विकृतावपि तथैव प्राधिपूर्वो मन्त्रक इत्येवं विशेष. -मा विधायिभ्यते । इतरया पूर्वस्मिन्नाधारे मन्नसामान्य मन्त्रविशेषश्च विधातव्यः । तन वाक्यं मिद्येत । तस्मादुत्तरस्य गुणविधिरिति । - , १५.सं. (अ. ८ म. ७६.३)।

·1 Met000२] मीमांसादर्शने । . ११ दतिव्यमिति । न च पूर्वस्मिन्नाधारे श्रोत विज्ञानमङ्गभूतमस्ति । सब कल्पयितव्यं स्यात् । श्रोतं विज्ञानमङ्गभूतं भवतीति । सच्च, हिरण्य- गर्भः समवर्तताग्ने इत्येतेन कर्तव्यमिति । कल्पनायां न प्रमाणमस्ति । इदं हि वाक्य मन्त्रकार्यविशेषस्य विधायक, न मन्त्रकाईसामान्यस्य नियामकम् । सामान्य मन्त्र कार्य पाक्षिकम् । तस्मिन् पाक्षिके पन्धकार्य विशेषविध नामिति चेत् । आनर्यक्पम्, अस्मत्पक्षपरिग्रहश्च, उपदेशस्य चार्यवत्वम् । जोहवाधारविषयत्वात् । तस्मादुत्तरस्य गुणविधिरिति । यदुक्तं, मजापतिवचनोऽयं मन्त्र इन्द्रममिवदितुमशक्को भविष्यतीति। नेवदेवम् । यथा हि प्रजापतिरेक इति संस्तुनः, प्रजापतिशब्दत्वात् ।' एकोऽतो माक् प्रजोत्पचेरित प्रजापतिरेक आसीदित्युच्यते । एक. मिन्द्रोऽपि, ऐश्वर्यवचनत्वादिन्द्रशब्दस्य, समुत्पादयितुमयमलपिति संस्तूयते । के इस्तवकः पृगारको यजाते यदुग्रमिन्मघवा विश्वहावेव । पादाविव महरमन्यमय कणोति पूमिपरं शचीभिः, इति । तथा, के उनु वे महिमनः समस्यास्मत्पूर्व ऋपयोऽन्समापुः । यन्मातरं च पितर च साकमजनयथास्वन्का स्वायाः, इति । फ इस्तवत्कः पृणाको यजात इति, ऐन्द्रे सक्ने बचनादेन्द्री ऋक् । क एनं शक्नोति स्तोतं, को वाऽस्मै ददाति, को वा यजतीति सर्वत्रा. नवलसिः । अयमेव सर्वमिदं करोति । यथा, गच्छन् कश्चित्पूर्व पादमपरं करोति, अपरं च पूर्वम् । एवमयमिदं सर्व करोतीति । अयं भत्र मन्यः । इदं हि वाक्यं मन्त्र कार्य विशेषविधायकं मन्त्रस्य स्मरणम् । सप्र विशिष्टस्मरणोत्पत्यमेवेदं, न मन्त्रकार्यस्य सामान्यस्य नियामक, नोपाया- न्तराणां निवर्तकम् । अयोच्येत, विशिष्टमेवेदं स्मरणं विधीयते, न सामान्यम् । सामान्यं च मन्त्रका पाक्षिकम् । तत्र नियमो युको न विधिः । अस्मिन्पा. क्षिके मन्त्रका विशेपविधानमिति चेत् । यदा मन्त्रमानिस्तदा विशेष इत्यान. क्य, कदाचिद्भावो मन्त्रस्य कदापिन्न । अस्मत्पक्षपरिग्रहश्यति-मयाऽपि सामान्ये प्राधे विशेषो विधीयते । तत्र नियमेन मन्त्रस्य प्रयोगो भविष्यति । इतरथा पातिक स्यात् । उपदेशस्पार्थवत्त्वमिति । यदि नित्तमा नातं न स्यात्ततोऽन्य. १. सं. ( भz० ४ भ• . ३० ३२ ) । १ ऋ० सं० (अष्ट० भ० १५ १५)।

·.. १८७२ इप्टीकासादिवशापरमाष्यसमे- #०१४११०३०२) पैसा फरोवीति, भास्करणादेको । तथा, क उ नु ते महिमनः समस्येति, फेऽस्य सकलस्य महिम्नोऽस्मत्पूर्वेऽप्यूपयोऽन्तं प्राप्त अक्नुवन्ति, यन्मातापितरावपि स्वस्माच्छरीराज्जनयसीति, माता- पितृभ्यामपि पू:, किमुतान्यस्माउननादिति सिद्ध फत्वमस्पेति । सोऽपि पारसवात्परेक एव । अत इन्द्राभिधायिन्येपा ऋक् । तस्माद विरोधः ॥ १५॥ विध्यतिदेशाचच्छ्रुतौ विकारः स्याद्गुणा- नामुपदेश्यत्वात् ॥ १६ ॥ मुणविपिरयमुपदिश्यत आपारश्रुती । स सन्मन्त्रस्य विकारः स्यात् । उपदेश्यो हि मन्त्रावशेषोऽत्रोचरस्मिन्नापारे। अन्यच्छ्रोत मन्त्र. विशेषविज्ञानम्, ऊोऽध्वरो दिविस्पृशमहतो यज्ञो यज्ञपतेरिन्द्रावान् बृहद्भावी हि मधोतस्य स्वाहा, इति । तदङ्ग भूतमुपकारकस्य विना- नाप सापनमितीन्द्राय इविदतव्यम् । इह तु, हिरण्यगर्भ इति विज्ञानं मौत, श्रीवस्य मामृतस्य विज्ञानस्य कार्य विधातुमईति, सामर्थात् । इदं दधि धृतं शाकमिमे शालयः, देवदचो भोजयितव्यः । देवदचव. पज्ञदत्तस्वैलेनेति भोजने तेलमुपकारकं श्रूयमाणं, यस्य प्राकृतस्य कार्यममिनिर्वयितुं शक्रोति, वस्प का विनिपुज्यवे घृतस्य । सामान्य यस्य स्नेहन सामय पृतनेवि । इहापि मन्त्र उच्चार्यमाणा प्राकते श्रीवविज्ञाने विशेषमुत्पादयति । चोचरस्मिन्नइ भूतं वदषि- वानस्प साधक, न पूर्वस्मिन् । तस्मादुत्तरस्य गुणविधिरिति ॥ १६ ॥ पूर्वस्मिंश्चामन्त्रत्वदर्शनात् ॥ १७ ॥ पूर्वस्मियाऽऽयारेऽमन्बत्वमेव दर्शयति, न स्वाति करोति, मन्त्रं च माऽऽहति । तस्मादप्युत्तरस्य गुणविधिरिति ।। १७ ॥ पामुपपत्या पासिकोऽपि करप्येत । अस्ति चोत्तरस्मिनित्यममाम्नानम् । तस्मादुसरे मन्त्रः । उत्तासूत्र कार्यापति प्रतिपादयति । विधिस्त तत्रेति सामान्य प्राप्ठे (विन). मन्त्रस्य प्रयोगो विशेषो विधीयते । तत्र नियमेन मन्त्रपयोगः ॥ १५ ॥ [१९ ।।

·[१०१०१०३ अ०३] मोपासादने । १८७३ (सौपिकचातुर्मास्येषु प्राकृतासादननियोजनानुवादेन विहिताम्यामुक- परिधिम्या प्राकृतयोदियूपयो घाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] संस्कारे तु क्रियान्तरं तस्य विधायकत्वात् ॥३८॥ पू० सन्ति चातुर्मास्या: सोमाः । वत्र श्रूयते, उत्करे वाजिनमासाद- यन्ति, परिषी पशुं नियुञ्जन्तीति । तत्रैपोऽयः सीयिका । किमेत- दासादनान्तरं, नियोजनान्तरं च, उत प्राकृत योरासादननियोजनयी- गुणविधिः, इतरश्चेतरश्चेति । वत्रतंचावन्नः परीक्ष्यम् । कि धर्ममात्रमा- सादनं नियोजनं च, उत कार्यमिति । यदि धर्मपात्रं, ततःक्रियान्तरम् । अथ दृष्ट कार्य, ततो गुगविधिरिति। तत उभयं संदिग्धमित्युभयं सहत्य परीक्ष्यते । किधर्ममात्रमितरतरच क्रियान्तरमुत दृष्टकार्य गुणवि- पिरिति । कि माप्तम् । तङ्गत्यातीक्ष्णाग्रत्वाचोत्करस्य दृष्टकार्यमासादनं न शक्यं कर्तुः । तथा, उपशयत्वात्परिघे कार्यक नियोजनमशक्य कम् । तस्माद्धर्भपात्रम् । यया सौत्रामणीपकरणे, ब्राह्मणस्य मर्म- न्यासादयतीति धर्ममात्रमासादनम् । एवमिहापि धर्ममात्रं चेतिक्रयान्त- रम् । तथा च सति, आसादनं नियोजनं च विधायिष्यते । तत्र श्रुत्या विहितं भविष्यति । इतरथा वाक्यं विधायकं स्यात् । अपि च, अस्मत्पक्ष आसादननियोजने गुणविधिलक्षणायें न भविष्यतः। भवं. स्पक्षे तु गुणपिषि लक्षयेयाताम् । तस्मास्क्रिपान्तरमितरदिवरच । वस्य विधायकत्वात् । सपदगतस्य भावात्ययस्य पदोत्तरस्य । न यथाss- घोरे गुणविधिस्तथाऽस्मिन् संस्कार आसादननियोजनाख्ये ॥ १८ ॥ प्रत्यनुपरोधाच ॥ १९॥ एवं च माझवस्य धर्मस्य प्रापकचोदको नोपरोस्पवे। घेद्या हवा- ननु वानिने विशिष्टानुवादो वाक्यमेदो वा । उच्यते । 'वाजिनं निपिच्या- भिगार्थ इति प्रकृत्यान्तत. श्रूयते वामिनःकरणाऽऽमादयति' इति तत्रोकर एव विधीयते । वानिन तु प्रकरणालभ्यते । यन्मियुनन्वितत्यधा। इति पशु. सामर्थ्या- लुम्यते ॥ १८॥ १. उरकरे याजिनमातादयति • 'परिधी पशु नियुञ्जीत' इत्येवं खण्डदेदादिश्ता पाठ ।तत एतत्-पा. ३१५

·१८७४ दृष्टीफासहितचापरमाप्पसमै- [अ० १०५०३१०३]
भ्यासादयति, युपे पशुं नियुञ्जन्तीति । तस्मादपि नियान्तरमि॥ि१९॥
विधेस्तु नत्र भावात्संहेदे यस्य शब्दस्तदर्थः
स्पात् ॥ २० ॥ सि०
तुशन्दा पक्षं व्यावर्तयति । नाऽऽसादनान्तरं नियोजनान्तरं चेति ।
कि वहिं । माकृतयोरासादननियोजनयोर्गुणविधिः । तत्रैतद्वर्यते । -
कार्यके आसादननिपोजने इति । कुतः । कार्यस्य दृष्टत्वात् । आसा-
दनं समीपानयनम् । तस्य होमनिवृतिएं प्रयोजनम् । नियोजनस्यापि
पवनपगमः । एवं चेत्, तस्माद्गुणविधिरिवरवेवरश्च । कुवः । विधेस्तत्र
भावात् । आसादननियोजनविघेस्तन हत्वात् । चोदकेन वत्र मानत्वात् ।
संदेहे -वत्र गुणविधिः कर्मान्तरमिति । न फर्मान्तरविधान युक्तम् ।
अज्ञावस्य हि ज्ञापन विधिः । ज्ञाते च चोदकैनाऽऽसादननियोजने !
वस्मायस्य गुणस्य चोदफा शब्दस्वदर्थतयोचारणं स्यात् । तस्माद्गुण-
विधिरिति । अय यदुक्तं, श्रुतिरेवं विधायिका, त्वत्पक्षे तु वाक्य-
मिति । उच्यते । यद्यपि वाक्यं, तयाऽप्यस्पीयस्पदृष्टानुमानकल्पना
भविष्यतीति । यावती फेवलस्य गुणस्य विधीयमानस्य, न गुणस्य
फर्मसहिवस्यति ॥२०॥
संस्कारसामर्थ्याद्गुणसंयोगाच्च ॥ २३ ॥
अथ यदुक्तं, तीक्ष्णाग्रत्वादुत्करस्य, उपश्यत्वाच परिः, दृष्ट-
कार्य आसादननियोजने न शक्यते कर्तुमिति । अत्रोच्यते । पया
शक्ये उत्करे च परिधी चाऽऽसादननियोजने फत, तया करिष्यते ।
पृथ्वग्रमुस्करं करिष्यामः । महान्तं च परिधिम् । अतः पृथ्वप्रतया
स्पषिम्ना च गुणेन संयोगादासादननियोजन संस्कारसामध्ये भवि-
ध्यति । तस्मान फर्मान्तरमिति ॥ २१॥
विप्रतिषेधाक्रिया प्रकरणे स्यात् ॥ २२ ॥
अथ यदुकं, यथा सौत्रामणीप्रकरणे धर्ममाप्रमाप्तादनम् , एवमि-
-
[1९1१.१॥२१॥

·[अ०१०पा०३१००] मीमांसादर्शने ।
१८७५
होपीवि । तापरिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते । सौत्रामणीप्रकरणे विपतिषेधान
शक्यं दृष्टकार्यक्रमासादनं कर्तुम् । तस्माक्रियामात्रमदृष्टकार्यकं सौत्रा.
मणीप्रकरणे स्यात् । नरिवह दृष्टकार्यकमशक्यम् । तस्माद्गु-
णावीपी ॥ २२ ॥
( अशिचयनप्रकरणे श्रुतानां दीक्षाहुतिमन्त्राणा: सौमिकदीक्षाहुतिमन्त्रः
समुच्चयाधिकरणम् ॥ ४॥)
[४] पड्निदक्षियनीति तासां मन्त्रविकारः श्रुति-
संयोगात् ॥ २३ ॥ पू०
अस्त्यमिः, य एवं विद्वानग्निं चिनुत इति । तत्र दीक्षाहुतयः
माकृत्यो चैकत्यय । आकृतिमनिं प्रयुजं स्वाहा, मनो मेघामानिं प्रयुज
स्वाहा, चित्तं विज्ञातमग्निं प्रयुजं स्वाहा, वाचो विधृतिमनिं प्रयुज
स्वाहा, मजापतये मनवे स्वाहा, अमये पैश्वानराय स्वाहा, इति
प्राकृत्यः । तथा चैकृत्यः, आकृत्यै प्रयुजेऽनये स्वाहा, मेघायै मनसेऽ-
नये स्वाहा, दीक्षाये तपसेऽग्नये स्वाहा, सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहा,
आपो देवीवृहतीविश्वशंभुवो द्यावापृथिवी उर्चन्तरिक्षं बृहस्पति! इविषा
विधातु स्वाहा, विश्वे देवस्य नेतुर्मों वृणीत सख्यं विश्वे राय इपु-
ध्यसि घुम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहा, इति । एताः मकृत्य समामनन्ति,
पट्भिर्दीक्षयतीति । तत्र संशयः । किं वैकृतीनां प्रयोगः, माकृतीनों
निवृत्तिः । अथवा समुच्चयः माकृतीनां वैकृतीनां चेति । कि
माप्तम् । पक्षियतीति तासां प्राकृतीनामाहुनीनां मन्त्रवि.
फारस स्यात् । वैकृतमन्त्रैः प्राकृता निवर्तेरन् । श्रुतिसंयोगात् । मत्य.
क्षश्रुतिसंयोगो वैकृतीनाम् । पड् वैकृता मन्त्राः पशब्देन वैकता
गृह्यन्ते । तस्मात्माकृतानां घाधो न समुच्चय इति ॥ २३ ॥
अश्यासात्तु प्रधानस्य ।। २४ ॥ सि०
तुशन्दा पक्षं व्यावर्तपति, प्राकृतानां वाध इति । न वाघः ।
समुच्चयः । कुतः। संभवात् । यत्र हि माकृतवैकृतयोर्युगपन्न संभवः,
तत्र वैकृतेन प्राकृतं वाध्यते । समुच्चये ह्यावृत्तिः स्यात्मघानस्यति । यत्र.
..
२२ ॥ २३ ॥

·१८५६ दृष्टीकासहिवशावरभाष्यसमेते- [अ०१०पा०३०] पुनरावृत्तिा भूता फर्तव्यैव, तत्र नेप दोपो भवति, आवृत्तिः प्राप्नो- सोधि । इह चाऽऽचिः श्रूयते मधानस्य होपस्य, दादश जुहोचीति । अतः संभवारसमुचय इति ॥ २४ ॥ आवृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥ २५ ॥ नैवदास्ति, समुच्चय इति । प्रत्यक्षतर्वेकवैश्वोदकमामा माकृता बा- ध्येरन् । अथ यदुक्तं, संभवे सति न बापितव्या इति । अत्रोच्यते । नास्ति संभवा । कथम् । वैकृताः पह मन्त्रा अमौ प्राकृसेपु होपेषु प्रत्यक्षेण श्रवणेन विधीयन्ते । ते चेदोमा कतैमन्त्रभवितव्यम् । तस्मादात्या मन्त्रकर्म स्यात् । अतः प्राकृता पाध्येरनैवेति ॥ २५ ।।. अपि वा प्रतिमन्त्रत्वात्माकतानामहानिः स्थाद- न्यायश्च कृतेऽापासः॥ २६ ॥ अपि वेसि पक्षन्यावृत्तिः । प्रतिमन्त्रमाहुतयो भवन्ति । अभ्यासाच द्वादशता । माता अपि मन्त्राथोदकेन प्राप्ताः। वकृता अपि श्रवणेन । सर्वाग्राही च प्रपोगवचन उभयान् संगृह्णाति । समुच्चयासंपवे च पापविकल्पो, न संमवति समुच्चये । बाघे हि चोदकमासिरपयेत । न च होमनिवृत्ती निकृष्टा कृताः श्यन्ते । तेन होमश्वेदापतितस्ततो पेमाश्य साधफा इत्यध्यवसेपम् । दीक्षणे हि ते वैकृताः यूपन्त, पभिदक्षियतीति । होमप्रयोगवचनस्तु प्रदानार्गान् स्वाहाकारान्तान् सामध्यन संनिहितान गृह्णाति । उभये च माकृता कताय संनिहिताः। तस्मान पिनिगमनायां हेतुरस्ति, इमान् गृहाति, इमान्नेति । म च मधानावचिरिद दोपो भवती युक्तमेव । तस्मात्माकताना मन्त्राणाम- हानम् । अपि चान्यायः कृतेऽपासः । सकविता मन्त्राः पश्यन्ते । दीसिवा संपादयितव्य इति । सकृत्सेपादित दीक्षिते कृतेऽर्थे पुनर- भ्यासो न न्याय्यः । तस्मादपि माकृनानामहानमिति ॥ २६ ॥ २१ ॥ २९ ॥ २९॥ भवितम्यम् । अभ्याचे सति पुनस्त एव होमा भवन्ति । वे पेदोमा पैतरेव भवितश्यम् इति कपिदाधिक पाठः१२ इत्यवसेयम्-पा..

·.
मि०१०पा०३०५]]
मीमांसादर्शने ।
१८७७
पौर्वापयं चायासे नोपपद्यते नैमित्तिकत्वात् ॥ २७ ॥
अपि च पूर्वापरशब्दो भवतः । षट् पूर्वानुहोति पदुसरानुहो।
तीति । न च वैकृताना केवलानामभ्यस्यमानाना पूर्वापरतोपनपते ।
नैमितिकवाद । पूर्वनिपित्तो गुत्तरशब्दा, उत्तरनिमित्तश्च पूर्व शब्दः ।
तस्मादपि प्राकृतानामहानमिति ।। २७ ॥
तत्पृथक्त्वं च दर्शयति ॥ २८ ॥
इतश्च पश्यामो न निवृत्तिः, समुच्चय इति। कुतः। तासामाहुतीनां पृथ-
परवं दर्शयति । उभयीर्जुहोति, आग्निकीयाऽऽध्वरिकीचेति । यधुभयेषा
मन्त्राणां समुच्चयस्ततस्तेपामाग्निकत्वादावरिकत्वाच भवत्येपनिर्देशः।
इतरथा सर्वा एवाऽऽग्निक्यो भवेयुः । तत्र पृथक्वं नोपपद्यत । भवति
च पृथक्त्वम् । तस्मादनिवृत्तिः, समुच्चय इति ॥ २८ ॥
न चाविशेपायपदेशः स्यात् ॥ २९॥
इत्तश्चानिवृत्तिः, समुच्चय इति । कुतः । व्यपदेशात् । व्यपदेशो
भवति । अध्वरस्य पूर्वमथानः, उपानि होतकर्म याग्निकर्म, इति ।
पूर्वमध्वरस्य, अथामेरिति व्यपदेशः समुच्चयेऽन फल्पते, नासचि विशेष।
तस्मात्समुच्चय इति ॥ २९ ।।
( नैमित्तिके पुनराधाने श्रुतदक्षिणया सामान्यविहितकादिदक्षिणाया
बाधाधिकरणम् ॥ ५॥)
[५] अन्याँधेयस्य नैमित्तिके गुणयिकारे दक्षिणा-
दानमधिकं स्याद्वाक्यसंयोगात् ॥ ३० ॥ पू०
' अस्ति पुनराधान, निमित्ते श्रूयते । भाग्ययश:श्रीकामानां पुनरा-
दधीत । योऽग्नानाधाय भाग्यज्यानि पुत्रज्यानि वा जीयेत स पुनरा-
दीतति । तत्र श्रूयते, पुनरुत्स्यून चासो दक्षिणा, पुनरुत्सृष्टोऽनड्वा.
निति । तया, आधाने दक्षिणा-एका देया पद् देया द्वादश देयाचतु-
विंशतिदेयाः शतं देयं सहस्रं देयमपरिमितं देयमिति । तत्र संशयः ।
किं पुनराधानेऽम्याधानदक्षिणानामनिवृत्तिः, समुच्चयः । अथारपा-
धेयदक्षिणानां निवृत्तिरिति । किं प्राप्तम् । अन्यायस्य नैमि-
२७ ॥ २८ ॥ २९ ॥

·" १८७४ टुष्टीकासहितशपरमाप्यसमेते- [म. १० पा०३०५) सिके पुनराधेय दक्षिणादानपरिकं स्यात् । मादीनामनिरचिः, समुच्चय इति । कुत्त: 1 एकस्मिन् वाक्य उभय्यो दृश्यन्ते । उमधी- ददाति, अग्न्यायिकोश्च पुनरपिकथिवि । तस्मादनिचि', समुच्चय इति ॥ ३०॥ शिष्टत्वाचेतरासां यथास्थानम् ॥ ३१ ॥ इदं पदोचरं मूत्रम् । फर्य चौदकमाप्तस्प प्रत्यक्षश्रुतस्य समुच्चयो भविष्यति । अत्रोच्यते । शित्वादितरासा, प्राकृतीनां वचनामाण्या- घयास्थानं समुच्चयो भविष्यतीति । प्रत्यक्ष हीदं शासनम् , आग्न्या- धेयिकीर्दत्वा पुनराधेयिकीर्ददातीति । तस्मान चापा माकृतीनो समुच्चय इति ॥ ३१॥ विकारस्वपकरणे हि काम्यानि ॥ ३२ ॥ सि. तुशब्दः परं व्यावर्तयति, न समुच्चयः, विकार इति । कुतः । काम्यं तत्पुनराधेयं श्रूयते । तदसति माकृते प्रफरणे, आम्नानमवफ ल्पते, न सति । यत्तत्रोच्यते वैकृतं, तत्माकृतं वापत इत्यर्थः । काम्यो पापित्तिको वाऽर्थों नित्यमर्थ विकत्य निविशते । यथा, अध्यापये मुद्रौदन भोजनं निवातशय्या चेति, नि यं शय्यासनं भोजनं च विक- रोति । प्रत्यक्ष हि वैकुतम् । आनुमानिकं च प्राकृतम् । तस्मादेक- तेन पाध्यते । अथ यदुक्तं, वचनप्रामाण्यात्माकृत्यो भविष्यन्तीति । अनोच्यते । ता भयीदेदातीति नात्र विषिविभक्तिरस्ति । पर्वमानाए- देशोऽयम् । प्रमाणान्तरमादायायमर्थः मापित्तः । उभधीदक्षिणा ददाति, आन्यायिकी पौनराधेयिकीच । अग्न्याधेयेऽग्न्यायिकीः, पुनरा- ३०॥३१॥] प्रकरणे हि पुनरुत्सृष्टोऽनड्वान् । इत्येतस्माद्वाक्यानसमुच्चयो न गम्यते । समु- यशब्दामावात् । ननु ता उभयौददाति ' इति समुच्चयः श्रूयते । उच्यते । 'अपवादोऽयम् । 'अप्रकरणे हि काम्यानि' इत्यस्य सूत्रावयवस्यायं मन्यः । तदसति प्राकृते प्रकरणे पुनरुत्सृष्टान्नानं यदि मवेत्ततो न नाघेताऽऽघानदक्षिणाम् । प्रकरणान्तरामावाद्दक्षिणान्तरारावाक्षिणान्तरत्वात् । सति त्वाधानप्रकरणाम्नाने - - 3. पुनराधेयकोष-वि खण्डदेवादिधतः पाठः।

·[अ०१ १०१०पा०म०७] मीमांसादर्शने । धेपे पौनराधेयकी: । तदेवभूतानुवादमात्रम् । तस्मात्माकृतीनां निव चिरिति ॥ ३२ ॥ शङ्कते च निवृत्तेरुभयत्वं हि श्रूयते ॥ ३३ ॥ इत्तश्च माकृतीनां निवृत्तिः । कुतः । निवृत्त्याशङ्कादर्शनात्, शन्ते हि निश्चेरिति गम्यते । कथम् । उभयत्वं हि श्रूयते । यद्वकृतीर्ददाति दक्षिणा उभयपोऽपि तेन दक्षिणा पत्ता भवन्ति । ननुभथ्योऽपि प्रदीयन्ते, यत उभय्योऽपि प्रघा भवन्तीत्याह । अग्न्यायिकी हारन्या- धेये, पुनराधेसिक्यः पुनराधेये । तस्मात्माकृतीनां निचिरिति ।।३३।। (आमयणे, उपदिष्टवासोवत्सदक्षिणया प्राकृतान्याहार्यद- क्षिणाया बाधाधिकरणम् ॥ ६॥) [६] वासोवत्सं च सामान्यात् ॥ ३४ ॥ सि. आग्रयणं भवति, हुताधाय यजमानस्थापराभवाय नवानमिन्द्रामा, पुराणानामानेयः, सौम्यः श्यामाका, वैश्वदेवः पयसि चरा, यावापृ. यिव्य एककपाल इति 1 त्र श्रूयते, वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा, इति । अस्ति तु प्रकृती, अन्वाहायों दक्षिणेति । स इह चोद- केन प्राप्यते । तदत्र संशयः । कि वासोवत्समन्याहार्यस्य निवर्तकमुता. निवर्तकमितिाकि प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाद्विरोधाभावाचानिवर्तकमिति । एवं प्राप्त, चूमः । वासोवत्सं च सामान्यात् । उक्तमधस्तादाधा- नदक्षिणानां पुनराधेये निचिरिति । चशब्देनान्वादेशः क्रियते । अन्वाहार्यस्य नितिः । कुतः । कार्यसामान्यात् । दक्षिणाकार्येवा- हार्यः प्रकृती । इह वासोवत्सं सस्मिन् कार्ये । दक्षिणाशब्दश्रवणात् ।त. स्मान समुच्चयःनिवृत्तिरिति । प्राप्तिर्वोत्तरविवक्षया क्रियत इति॥३४॥ ( आम्रपणे वासोवत्तयोः प्राकृतान्वाहार्यधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥७॥) [७] अर्थापचेस्तद्धर्मा स्यानिमित्ताख्याभिसंयो- गात् ॥ ३५ ॥ सि. यन्नमित्तिकं पुनरुत्तष्टादि विधीयते तत्प्राकृतं बाधमानमेव निविशते काम्याचाss- स्मानम् ।। ३२ ॥ [ ३३ ॥ ३४ ॥ . .. .. न तुभम्योऽषि-पा० । ३ द्यावापृथिवीयः-पा० । ३ निमित्ताख्यामिसंयोगादिति- दक्षिणाकार्यपरिक्रयनिमित्तकदक्षिणाशब्दसंयोगादित्यर्थः ।

·१८८० टुष्टीकासदितशावरभाष्यसमते- [१०१०१३०६)
वव वासासे बसे च संशया अन्याहार्यधर्माः कर्तव्या उत नेति ।
कि प्राप्तम् । न वावन्याय उच्यते कर्तव्या इति । सेनाफर्तव्या इति
मन्यामह इति।
एवं मासे, चूमः । अर्थापत्तेस्तद्धर्मा वस्सः स्यात् । उद्धर्मकं च वासः।
सापनविशेषनिबन्धना हि से धर्माः, नान्याहार्यनिवन्धनाः । तस्माद.
यस्मिन्नपि तत्कापिने भवितुमइन्तीति । कयं पुनर्वाप्तीपरर्स तत्का-
पिनामिति । निमित्ततयाऽख्याय परिक्रयण दक्षिणेति, तयाऽभि-
संयोगो भवति । वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा, इति ।
तस्मादासोवत्सावन्वाहार्यधर्मको स्थानामिति ॥३५॥
(मामयणे, भन्नाहायस्थानापनेऽपि वत्से पाकाननुपानाधिकरणम् ॥ ८॥
[८] दाने पाकोऽर्थलक्षणः ॥ ३६ ॥ सि.
सत्रैव, वरसः प्रथममो दक्षिणा, इति । ततत्समधिगतं, अन्वाहार्य-
धर्मा- कर्तव्या इति । तदत्र संशयः॥कि वरसे पाका कर्तव्य उत नेदि।
कि प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाच्छक्पत्वाच्च कर्तव्य इति ।
एवं प्राप्ते, घूमः । यत्सत्य दाने पाको न कर्तव्यः । अपको हि
बरसो वत्स एव । वत्सश्च श्रूयते, न मांसम् । परिक्रयाय च श्रूयवे,
न.पुरुषसंस्काराय ! तस्माचोदकः पाकं न मापयति । तद्यदि पाक:
क्रियेत, अश्रुतः प्राणिवध आचारविरुदोऽनुष्ठीयेत ! वस्मात्पाको न
कार्य: ।। ३६ ॥
(आप्रयणे, अन्याहार्यस्थानापन्ने वाससि पाकाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ९॥).
[९] पाकस्य चानकारितत्वात् ॥ ३७॥ सि.
एव भूपते, धामो दक्षिणा, इति । तत्रापपर्यः समधिगतः ।. अ-
न्वाहार्यधर्माः कर्तच्या इति । अय' पाक: कर्तव्यो नेवि संशयः ।
अर्थापने कर्तव्यः।
इति प्रासे, बूमः । न कर्तव्यः । अन्नमस्तित्वादिति । अनका.
रितो हि पाकः । न च वासोऽभम् । न तन पाका शक्यते कर्तुम्
वस्माचत्र पाको न कर्तव्य इति ॥२७॥
।
3911३९ ॥ ३७॥

·(म.पा.३०110 मौमासादर्शने । (आग्रयणे वासोवत्सयोरभिवारणाननुछानाधिकरणम् ॥ १० ॥) [१०] तथाऽभिधारणस्य ॥ ३८ ॥ सि. आग्रयणे श्रूयते, वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा, इति । सत्रायमर्थः समधिगतः। अन्वाहार्यधर्मा पासास वत्से च कर्तव्या इति । अयायमर्थः सांशयिकः । फिमभिधारणं कर्तव्यं, नेति । किंवाव- स्माप्तम् । अर्यापत्तेः कर्तव्यमिति। एवं प्राप्ते, बमः । तथाऽभिधारणस्य । किम् । अक्रियेति । अभि. पारणं वन्वाहायें स्वादिम्ने क्रियते । स्वादिमा ह्योदनस्य परिक्रय उपकरोति । न च वाससि वत्से च स्वादिम्ना प्रयोजनम् । तस्मात्तत्रा. भिधारणं न स्यादिति ॥ ३८ ॥ (ज्योतियोमे दक्षिणान्तर्गतगोवेव द्वादशशतसंख्यानिवेशाधिकरणम् ॥११॥ [११] द्रव्यविधिसंनिधौ संख्या तेषां गुण- वात्स्यात् ॥ ३९ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्ठोमा, ज्योतिधोमन स्वर्गकामो यजेतेति । तत्रैवमा- नायते, गौवावश्चाश्वतरच गर्दभधाजाचावयश्च ब्रीयश्व यवाश्च वि. लाश्च माषाय तस्य द्वादशशतं दक्षिणा, इति । तत्र संशयः । किमे- कैकस्य गवादे व्यस्य दादशवमुकस्य द्रव्यस्य । यदेकस्य, सदा किमनियमो यस्य कस्पचिव, उत मापाणाम् । अथवा, सर्पसंपादनीया संख्या, उकजातीयस्य । यदेकनावीयस्य, तदा किमनियमो यस्त फस्यचिव, जय पशूनाम् । यदा पशूना, तदा किमनियमो येषां केषांचित , उन गवामित्येवे पक्षा भविष्यन्ति । १८॥] दसिगाप्रस नेदयविकरणमायातम् । प्रकृती निभातायावती दक्षिगाविचार सुखं पतिप्यते । ननु । तस्य नवतिय सोत्रीया' इत्यस्य वाक्यस्यावादवेन शेषता गवादपः । कपम् । ' तस्य नतिशतं स्तोत्रीयाः' इत्यमिवायाऽऽह- अशीतिश पायल्यो पिरानः प्रतितिष्ठान' इति । विराट्तलतितासा स्तोत्रीयाणाम् । तत्राऽऽह-'अ५ पादशो गवात्मना विराट् ' इति । पादशः स्तोत्री - निवायामिति-दक्षिणायामिति शेषः ।

·दृष्टीकासहितकाचरभाव्यसबैa- [अ० १.१.३४०११ . ...." १८८२ कि सावत्माप्तम् । व्याणा विधीयमानानां संनिधौ । केषां द्रव्या- पाम् । गवादीनाम् । कविधीयमानामाम। दक्षिणासंवन्धे । संख्या समान्नाता सस्य द्वादशशत दक्षिणा, इति । तेषां गादीनामेकफस्प संख्या स्यात् । कुना । गुणना सख्या विधीयते, गवादीनि प्रधानतः । फयम् । नेवमिसबन्धः क्रियते, द्वन्दशशतं स्यादिति । फर्य ताई। द्वादशशवं तस्येति । एव तस्य ग्रहणपर्थवद्भवति । इतरया तदनर्यक पाऽनुवादो का स्यात् । एकवचनमपि प्रकृतापेक्षं लक्षणयाऽन्येत ! प्रधानसनिधो च गुणः शिष्यमाणः प्रतिमधान भिधेतेति । अस्ति तया संख्यया प्रयोजनम् । गवादीन द्रव्याणि तसंख्यानि फुर्त- पानि । तत्र न गम्पवे विशेषः । 'फिमेत सहयं कर्तव्य, कि नेति । यदेव द्रव्य नवसंख्यं स्यात् । वत्प्रति युतिर्वाध्यत । वरमादकको तया संघद्धम्यामिति ॥ ३९ ॥ समत्वाच गुणानामेकस्य श्रतिसयोगात् ॥ ४० ॥ शब्दः परं ब्यावर्तयति । सस्प सस्प द्वादशशतमिति, नैतदेवम् । 'पास्ता गवादिभिः स्तुत तस्मादपादस्वानुदाहरणम् । आयोऽपाशं वाक्य व्यम् करवा-पिता था।" अषयोदाहरणमेवेद, तस्य द्वादश शतम् ' इति । यदि । तस्य ' इति ऋतुविशे- धर्ण स्यादप्रवृत्तिविशेषकरमनर्षकमेव स्यात् । गवादयस्तु यद्यप्यर्थवादवेनोपयुक्ता- विपरिवर्तमानास्त एव तस्यशब्देन संवध्यन्ते । तेनैकैकस्य गवादिद्रव्यस्य संख्यया संबन्धः । कुनः। तच्छन्न गवादयः परामृश्यन्ते । प्राप्त्या, तेषामेव गुणभूता संख्या विधीयते । ननु गवादिभिः संबन्धे तपाम् । इति महुवचनं मा- मोति । उच्यते । पदयोऽत्र संख्या प्रति प्रधानमताः । उद्दिश्यमानस्य च संख्या न विषयते ग्रहस्येव । अपना तन्नबन्धोऽयं तम्येति । तस्य द्वादशशतम् । इत्येवमपि संख्या गुण- भता द्रपाणि पति, संस्पशब्दसामयात् ॥ ३९॥' + . स्तथाऽपि . . -- । १ अनुदाहरणामिति गौशावयाश्यतरथ-' इत्यादिना भाग्योदाहतमयशेपरलेन दक्षिणा विपापपत्तासंभवादनदाहरणमिलर्थः । २ फरणम-पा. । ३ महस्यैवेति-(भ.पा." म.) मनसम्पायनात शेपा ।

·[म. १०पा०१२०११] मीमांसादर्शने । एकस्य कस्यचिद्वादशशत स्यात् । कुतः समत्वाद्गुणानाम् । गा- दपोऽपि हि दक्षिणासंघद्धा संख्याऽपि । न गर्वादीनों संख्या विधीयते । दक्षिणा तु संख्पाविशिष्टा चौद्यने, न गवादयः । कुतः । संख्यामा दाक्षिण्ये नानभिसंबन्धे सत्पनियतसंख्यानां गवादीना, दक्षि- णासंबन्धेनाऽऽनर्यक्यमेव , संख्यायाः स्यात् । संख्येय सामानाधिकरता ण्याच तच्छब्दस्य बहुवचनं मर्मज्येत । गवादिपु, तस्यद्वादशशतमिति. चेकवचनं.न स्यात्, । तस्मायस्य कस्यचित्परिक्रयसाधनस्य द्रव्यस्य तस्यां संख्यायां कृतायामेसत्संख्यः परिक्रमा कृतो. भवति ।.तस्मादे. फस्प संख्या, नैकैकस्य । एवमेकवचनश्रवण युक्तरूपं भविष्यति । . ननु लक्षणत्वात्तस्य शब्दस्याविवक्षित वचनम् । उच्यते । अविव. तितेऽपि, बचने या. संख्याऽन्यते, तेन वचनेत भवितव्यम् । यथा लक्षणत्वेनाप्युच्यमाने ब्राह्मणजातीयो न हुन्तव्य इति, न द्विवचनान्तेन निर्देशो भवति, ब्राह्मणो न हन्तव्याविति । आह । जात्याख्यायामे- कस्मिन् बहुवचनं. भवति । बहुषु वैकवचनं. भवति, न स्वेकस्मिन् बहुपु च,द्विवचनं भवति । तेनात्र बहुवचनान्तेन निर्देशा, एकवचना-. न्तेन वा बहुपु निर्देशो भवति । अत्रोच्यते । जात्याख्यायामेवदेवं : भवति । न च तच्छन्देन जातिरभिधीयते । सनिहितव्यक्तिवचन एप सम-वाद्गुणानां-रूया द्रव्याणि प्रति । कुतः । वाक्य मेदप्रसङ्गात् । सकृदुचरितम्तस्यति शब्दो यदि दक्षिणायां विधीयते, तं प्रति संख्या, विधीयते, ततो , वाक्यभेदः । अथापि वाक्यमेइमङ्गीकृत्य तच्छब्दस्य, संख्या विधीयते, तथाऽपि दक्षिणाया; संख्याऽनवगृता, ता प्रति विधीयमानत्वात कम यज्ञानमतम् ' इति चेत् । तन्त्रसंबन्धेऽपि । गवादयः संख्यानुरक्ता न संख्याया, दक्षिणा विधीयते । अथापि दक्षिणयाऽनुरक्ता गवादयः संख्यया संघभ्यन्ते, तर वाक्यमेदादयो.. ये दोपास्त इह पि । तस्माद्गादयः संख्या तच्छन्दश्चेति त्रयमपि दक्षिणां प्रति विधीयते । तच्छब्दसामथ्यञ्चकनातीयम्य द्रयस्य परिच्छदिका संख्या । यस्य कस्यचिदप्यन्द्यमानेऽपि तच्छन्दे तेपामिति वचन प्रमाति । तच्छब्दस्य 'द्रन्यप- .. प्रसज्येत यावादिषु । तस्य--पा०1३ भन मन्यस्मृटित इति भावि । ३ (म.पा. १.५ सू.)

·- १६२५ टुटीकासंहितशापरभाषसमेते-.१.०११०१९ भवति । तस्मादकस्य कस्यचित्संख्यति ॥४॥ यस्य पा संनिधाने स्यादाक्यतो स्वभि- संबन्धः ॥४१॥ इदं पदोचरं सूत्रम् । यदेकस्य संख्यासंबंधा, वदानियमा, या कश्चित्, पिशेपावणादिति । एवं पाले छमा पस्य वा संनिषाने स्यात् । यस्प शब्दस्प सनिपाने संख्याशब्द उपरितः, सोऽय! सं- ख्यापिशिधः मत्तीयेस । अनन्तरमुपरितन हिसहकवाययसा भवति । कुता । अनन्तरसंपदं हि विशेषणं विज्ञानं विशेष्टुं शक्नोति । न हि ज्यपादितम् । व्यवहिताय गवादयो मापैः वाक्यं च प्रकरणारळीयः। यस्मान्मापाः संख्यया संपध्यामिति ॥ ११ ॥ असंयुक्ता तु तुल्यवदितराभिषिधीयन्ते तस्मा. सर्वाधिकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ तुशम्दा पतं ध्यावर्तयति । मापा संख्यायुक्ता इति, नैतदेवम् । सर्पयापिनी संख्या स्यात् । सर्वर्गवादिमिः संपायेव । असंयुक्ता केपषिः संख्या तस्यवदित राभिग्यचतिमिर्मापा। धूयन्ते । कथम् । विलाय मापायति, पशन्देन दिले; सहिता मापा इति गम्यते । गदादिभिः सहिताना भल्यासंघन्धः । पशब्दश्रुविरन्तिरसंवन्धपेषा. माह। चशब्दश्रवणस्पैतत्सापर्यम् । यस्माचशम्दः पर अचार्यते, तस्या- र्यान्तरसंपन्धं श्रुत्यैवाऽऽह, न वाक्येन । यदि हि वाक्येन स्यात् । पुरस्तादयधार्यमाण एसपथै कृर्षात् । संख्या तु वाक्येन संबध्यते । रत्याजात्यारयमिति, तदपि न लभ्यते ॥१०॥ पस्य वा संनिधाने--( यस्य कस्यचिदिति)। तस्कृतः । मापा दाक्ष. णाया भनन्तरं पिपरिवर्तन्ते त एवं प्रायाः । मवादयस्सु र विपरिवर्तन्ते । व्यव- हितापात् ॥ ११ ॥ असंयुक्ता-सर्वसंपादिनी संख्या । कुतः । पसन्दधषणात् । पशन्दो माषाणा परः श्रूयमाणो द्रव्यान्तरसहितान्मापान समयति । यथा प्रकृतिमत्ययार्य: योनिमार्थयोरपि सतोः पूर्वप्रत्ययोश्चारणं प्रकृतेर्यस्मान्न किंचिरप्रत्यायित मवेत् , विशिष्टकमके.तु प्रत्यायेत । एवमिह चान्दोऽपि परस्ताच्छ्यमाणः श्रुत्यैप स्वार्थ- - ·- (म०१०पा०३०११] मीमांसादर्शने। यदि च पूर्व न चार्थोऽवकल्पेत, चशब्दश्रवणमनर्थक स्यात् । न बसा. घुत्तरकाले संयध्यते संख्यासंबन्धेऽभिनिर्वृत्ते । तस्य द्वादशशतं चेति: अन्य एवावगम्येत, द्वादशशतमन्यच किंचिदिति । न च तदन्पत्किचि.। दुच्चार्यते । तस्मात्पूर्व चयोगः, पश्चात्संख्यासंबन्धः । समर्थतराणि समानविभक्तीनि, दुर्घलो विविभक्तिः । अपि च, समानविभक्तीनि समर्थतराणि । वेषां शाशुतरा वृतिः। विलम्बिता विविभक्तीनाम् । स्वार्थे समानविभक्तीनि समर्थवराणि प्रथमान्तानि भवन्ति । परपदार्य षष्ठवन्तो विशिनष्टि । तस्मात्साच्चि- लानि घेतरेतरयुक्तानि वा संख्येयानि संरूपयां संवध्यन्ते । समाहारी वेषां संख्यया 'युक्तः । तस्मात्सर्वैः संख्या संपादयितव्या । किमेवं भविष्यति । संख्यासंवन्धे न कश्चिदर्जितो भविष्यति । विनिगमनाया हेत्वभावे यमेव संख्यासंबन्धो वर्जयेत्, तत्रैव प्रत्ययो वाध्येत । तस्मा- द्ववादिराशिः संख्ययतया संबध्येतेति ॥ ४२ ॥ असंयोगाद्विधिश्रुतावेकजाताधिकारः स्याच्छुत्या- कोपात्क्रतोः ॥ ४३॥ नैतदस्ति, सर्वसंपादनीया संख्यति । असंयोगाद्विधिश्रुती, सर्चसं- पादने संबन्धो नास्ति । न श्रूयते गवादिराशेः संख्या भवतीति । न गवादिराशि: शब्देन निर्दिश्यते, यः सर्वनाम्ना प्रतिनिर्दिश्येत । गवा- दयस्तु शन्देनोक्ताः । तेन ते सर्वनाम्ना प्रतिनिर्देशमईन्ति । न चात्र मर्यान्तरसंबन्धित्वेन प्रतिपादयति । वाक्यसंवन्धे हि पुरस्वादुच्चार्यमाण एवमर कुर्यात् । अपि च प्रथमाविमक्तिप्रयुक्कानि गवादीनि स्वार्थ एवोच्चार्यमाणानि सामाना. धिकरण्यं प्रतिपद्यन्ते । विपक्कानि तु तस्यशब्दनिर्दिष्टानि व्यधिकरणलक्षणया संध्येरन् । तस्माच्चशब्दश्रुतेः सामानाधिकरण्याच्च मिथः संयुक्तानां संख्यायोग इति सर्वसंपादिनी ॥ १२॥ एकेन द्रव्येण संख्या संवध्यते । कुतः । संख्या दक्षिणां प्रति विधीयते, गवा- दयस्तच्छन्दश्च । ततः किम् । तस्यशब्देन प्रकृतसंबन्धः । अत एकनातीयमेक. संख्याविशिष्टं द्रव्य दक्षिणां प्रति विधीयते । तेन द्वादशशतविशिष्टमेकनातिविशि.

·दुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेव- [अ० १०पा०३० ११] पवातीना-माधान्यमित्युक्तम् । दाक्षिण्यन हि संख्या संध्यत इति। सहपाविशेषण सर्वनामशब्दः संरूषा विशेष्टुमुपादीयते। तकरयन. विवतितमेव । तत्रैपी नानाजानीयानां निर्दिष्टानामन्यतममे प्रतिनिर्दे बोन संख्याविशेषणमुपादीयते । तस्मामानाजानीयानो निर्दियानाक, स्पाद । स. एफजातीय एव भवति । तस्मात् , एकमाताधिकार। इरह सत्रितम् । किमेव भविष्यति । एवमेकथुदिर्न कोपिता भविष्यति । इतासा वापपेन दुव्यस्य भवन्ती प्रचिविशेषमकुर्वती, अतिविशेष, फरा प्रकरणवशेन फ्तोः कल्पिता भविष्पति, तस्प तोदिशेशत दक्षिणा, इति । सम्पादेफजातीयस्य द्वादशशत दक्षिणेति ॥ ४३ ॥ शब्दार्थश्चापि लोकवत् ॥ ४४ ॥ अपि च लोफवदेतद्व्यम् । लौ ' निविशेषिचे संख्या- शब्द उच्चरिते, एफजातीये प्रत्ययो भवति । कुतः । अन्यथा व्यव- हारानुपपत्तेः । असत्कस्मिन् जातिविशेषे, सर्वत्रान्यैः सह परार्धप्स. ख्या निविष्टा । परार्धस्य चावान्तरसंख्याभिः संव्यवहार क्रियते । येषामेफेन फेनचिरसंघयस्तेषा नमेकं संवन्धिनमपेक्ष्प संख्या निवि- शते । स तक संघन्धी वक्तव्यः । प्रकृतो वा प्रहीतम्या । अर्थादा य आपद्येत, स उपादेया। इह च प्रकृता नानाजातीयाः। तेपामन्यतमः संरूपया संबद्धः स्यादिति । यथा, शतमाभ्यां दीयतामिति, एकजाती, यानां यत, न मिन्नजातीयानाम् । यथा द्रव्यं गुण कर्मावयव इत्येव- मादीनाम् ॥ ४४॥ सा पशूनामुत्पत्तितो विभागात् ॥ ४५ ॥ एकजातीयस्य संख्येत्येतत्समधिगतम् । सा पशूनामुक्त मापाणा- एमकमरूया विशिष्ट च नियमेन ग्रहीतव्यम् । न च गवादना वालव-तरभूत विद्यते, यसर्वनाम्ना प्रतिनिश्यिते । तम्मायकृताना मवादीनां परामर्श । विद्यत एव ममुदाय । मवावसो वस्तु ! तयाऽपि ययातीनां समुदायशब्द नोच्यते । गवादि पतिरेके नास्ति शब्द , य सर्वनाम्ना प्रतिनिश्पिते ॥ ४६॥ . - नातिविशेष-पा ·म०१०पा०३१०११] मीमांसादर्शने । १८८७ मिति, अनियमे प्राप्त उच्यते । सा पशूनामिति । कुतः । उत्पचितो "विभागात् । औत्पत्ति विभागेन पशवः संव्यवहारपु' संख्यायन्ते । पञ्चभिरश्व। क्रीता, पश्चभिगोभिः क्रीत इति । न व्रीह्यादीनामौत्य- तिन विभागेन संव्यवहारेपु संख्या संकीर्यते । निगदीभित्रीया मीनाभिमाया वो भवति । न हि भवति पञ्चभिर्मापैः "कौत इति । पञ्चभिर्मापाणामाढ केंद्रोण कुडवैवी खारी भिति भवति। तंत्र, आढकादिमिरनुच्चार्यमाणैः साकाझमेव वाक्यमपरिपूर्णमममाणमर्यस्प फस्पचित् । अय माषाणामप्योत्पत्तिकेन विभागेन कस्मादिह परिक्रयो न क्रियत इति । अत्रोच्यते । मूल्यस्य सतः परिक्रये विशेष उच्यते, द्वाद- शशतं दक्षिणेति । न च द्वादशश ब्रीह्यादिवीजाना भृतित्वेन ऋत्वि- जामवकल्पत । त्रिभिः प्रकारैतिर्भवति, व्यापरित फैलतो वचनव इति । व्यापारतस्तावन्न माप:जाना द्वादशशतं भृतिः । कर्म कुर्वाणा हि कर्मकराः पादिकमप्य भन्ते । फलानुरूप्यं, नैव ज्ञायते । पचनं तु भृवी सत्या परिमाणविशेषपरं भवति । यत्र हि पादिकमप्यहर्न लंभ्यते, न सा दक्षिणा भवति । न हि सा तस्मिन् फर्मणि दक्ष करोति । स्नेहाद्वाऽन्येन वा प्रकारेण कृत्स्नमहः कर्म कुर्यात् , न व्रीहीणां द्वादशभतेन प्रोत्साहितः। आह । या कश्चित्कस्था चिदवस्थायां वीहीणां द्वादशशतेन मोन्सा- प्रते, तस्य किं सा दक्षिणा भवेत् । नेति धूमः'। देशकरणी हि दक्षिणा । दक्षश्व बलम् । या नाऽऽशितभवं करोति, नासी चलकरणी। तस्माद्या नाऽऽशिवभवा, नासी दक्षिणा । आशितंभवाया आधिक्य “पचनस्य विषयः । आह । व्रीहिवीजानामपि द्वादशशतं यां च यावती वलमान करोति । अत्रोच्यते । आपेक्षिकमिदं पलं नाम । स एव हि पुरुषः फैचि. स्माति चलीयान् , कचित्सत्यवलः । तत्र यावदाशितंभवं नास्ति, वाव. दपलता । बलवत्तरो याशितेनं भवतीत्याशित भेवावं 'वळफरणम् । 1. . भधिक-पा।

·१८ दुष्टीकासाईवशावरभाम्पसमैव- [अ०१०पा.१०॥ उस्मादाशिम यवन्यं, सा मृत्तिः, सा दक्षिणा । ततोऽधिक दास गाले सिद्ध वचनमामापाद्भवति । विकृती ऋतपेये वचनमामाण्या. दल्पवळकरणमपि दक्षिणायाः स्पाने विधीयते सोमचमसः | १ आश्रयारिसम्पति । परावस्तु सर्वे मुख्यघटकरणे समर्याः । तेषु सत्सु न ब्रीद्यादिवीजानि संख्यया संभन्स्यन्त इति ॥४५॥ अनियमोऽविशेपात् ॥ ४६॥ पदा पशूना द्वादश्वशतं वदानियमा, गवादीनामम्पसमस्य कस्प- विवादशशतम् । एवमनियमे लाया भविष्यति । प्रयोगमाशुभावश्च । प्राधिकारशास्र महाविषयं भविष्यतीति ॥ ४६ ।। भागिवादा गवां स्थात् ॥ ४७॥ सिक चाशब्दोऽनिप पावपति का द्वादशश्च स्पात् । फुता । भागित्वात् । मागवत्पो हि गावो महाभागा । महत्त्युपकारे वन्त इत्पः । एवमृत्तिनामुपकारभ्यस्त्वं भविष्यति । ऋत्विजा चोपकास फव्या । महत्चमे हि व उपकारे वतन् । उपर्वत चोपकर पमिति सदाचारः । ५६ सदाचारोऽनुगृहीतो भविष्यति, पदि महाभागाना भूपसी संरूपा दीयो । गावश्च महामागा। वरमाचासो दादशशतम् । अश्या उपकारकतरा भवेपु, यषा दानपविग्रहविप्रया न मतिषि- ध्येरन् । न केसरिणो ददाति, नोमयतोदतः भतिगृहातीति श्रुति । समर्पोच, नावं विकाणीव इति । तस्मादादशशत गव! स्यात् ।।४।। प्रत्ययात् ॥४८॥ अवध गया संख्या । फुता । सत्ययात् । संख्यासंपादनार्थमुपादी- यमानेषु पकनेषु प्रथेनोपापन स्मर्यमाणेप पू गावा मीयन्ते । अव. स्सा संख्यया संबध्यते । न च तत्र विरोधा कषिदक्षि गोपु संघ- दास न पुनरवादया संवध्यन्ते । एकमाती यो दिसंबदन्यः । स च संपद विमान संख्या ॥२८॥ . मी-पा.

·. [१०१०१०३०१२] मीमांसादर्शने । ટેટ लिङ्गदर्शनाच्च ।। ४९ ॥ लिङ्ग खल्वेतमय दर्शयति । किंलिङ्गं भवति । एवमाह । सहस्र दक्षिणा, सहस्रं सोत्रीयाः, यावदस्य सहस्रस्योचराधरा गोवि प्रतिष्ठिता तावदस्माल्लोकादसौ लोक इति, गाः प्राप्ता दर्शयति । तथा, तां वा एतां शबली समामनन्ति । इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतिरदिति सरस्वति महि विश्रुति, एता ते अघ्न्ये नामानि देवेभ्यो मा सुकृतं कृतादिति गवामेतानि नामानि । सहस्रमी च दक्षिणामेव. माह । एतानि ते नामानीति, यदि सा गौ, एवमेतदवकराते । तस्मा. दपि गवा संख्येति ।। ४९ ।। (ज्योतिष्टोमे द्वादशोतरश गोदक्षिगास विभज्य दानाधिकरणम् ॥ १२॥) [१२] तत्र दानं विभागेन प्रदानानां पृथक्त्वात् ।। ५० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे गवादयो दक्षिणा । तपोऽय: समधिगतः । गवा संख्येति । अथेदानीमिदं संदिह्यते । कि यस्य यावान् भाग आभ- जति, स्वयमेव यजमानेन विभज्य तस्य तावान् कल्पचितव्यः, उत परिपदेव विभज्यत इति । कि प्राप्तम् । अनियमः, विभज्याविभज्य वा दावव्यम् । एतावद्धि श्रूयते दातव्यमिति । न विभज्याविभज्य वेति । स्मादनियम इति। एवं प्राप्ते, भा। विभज्य दातव्यमिति । दातव्यस्पैव तद्रूपं, यत्स्व. स्वपरित्यागेन परस्वत्वापादनम् । तच पनमानेन सायं कर्तव्यम् । तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्पादिति । यो यस्याश आमजति, तस्मा अनिर्दिष्ट न शक्यते न संवन्धयितुम् । तेन यस्तं निर्दिशति स दानमभिनित यति । यजमानेन च दान नितिविधव्यम् । तस्मा- तत्र दानं विभागेन । इदमप्युत्तरविक्षार्थम् । स्थित एतस्मिन्निमागेऽनियमा- यो विचारा भविष्यन्ति । 'ऋत्विाम्यो दक्षिणा ददाति' इति सर्वविशेषणविशिष्टो ददातिविधीयो । प्राविम्य इति चतु-नः शब्दः। चतुत्र संपदाने । संनदान च कारकम् । कारकं च क्रिया प्रति गुणभूतम् । तत्राविभज्य दानं प्राप्नोति । विमाग. स्याचोदितत्वात् । उच्यते । ददातिरयम् । ददातिश्च स्वस्वसनिवृत्तिपरस्यत्वापानरूपम् । तच्चे

·१९९० टुप्टीकासहितचापरभाष्यसमेते-- म०१०पा.३७०६३].
घजमानो विभज्य निर्दिशेत् । पदानानां पृथक्त्वात् । असति विभाग
न शक्प: स्पेन भागेन संबन्धः कर्तुम् । तस्माद्विभज्य दक्षिणा दाव.
व्येति ॥ ५० ॥
परिक्रयाच्च लोकवत् ॥ ५ ॥
अस्ति च परिक्रयाय दानं, न धर्ममात्रम् । परिक्रयाय व भी
भृत्येन सह पणितव्यम् । यदि च परिपदं प्रत्युच्येत, परिषच्च विभ-
जैत न सामिना सहापणिप्यत । तत्र परिक्रय एव नाभविष्यद ।
यथा, लोफे काठबाहरभृतिभ्यो यदीयते, तत्र फाष्ठयाहा स्वामिना
सह पणन्ते । वेभ्या स्वामी विभज्य निर्दिशति, इदं तुभ्यमिद भए-
मिति । तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् । तस्माद्विमन्य दक्षिणा दातव्येति । ५१॥
विभागं चापि दर्शयति ।। ५२ ।।
अपि च दर्शयति विभागं, यद्विभागाभिधायिन मन्त्रमामनन्ति ।
तुथो वो विश्ववेदा विभजत, इति । कृष्णाजिनेन विश्राप दक्षिणा
ददातीति । था, अयोधेऽग्रे ददाति, अग्निमुखानेव पितॄन् मीणाति ।
ब्रह्मणे ददाति, सतेभ्यो ददाति महत्थे । हो। ददाति । नेट्रे ददाति।
इविर्धान आसीनेभ्य अध्वर्युभ्यो ददाति । उदातृभ्यो ददाति । अन्ता-
सदस्यासीनभ्यो यथाभदं मासर्प यो ददाति एवं विभागदर्श-
नमुपपद्यते । सस्मादिभज्य दातव्यमिति ।। ५२ ॥
(ज्योतिटीम द्वादशशतदक्षिणाया अदिसमास्यानुरोधेन विभागा-
पिकरणम् ॥ १३॥)
[१३] समं स्पादश्रुतित्वात् ॥ ५३ ॥ पु.
ज्योतिष्टोप समाम्नायसे, गोवाश्वश्वाश्वतरपति । तत्रायमर्थः सम-
धिगत विभप दासच्यामिति । इदमिदानी शिपिकम् । कि समो
विभाग उन फर्मक पम्यम् , उत शब्दकतामिति । किं प्राप्तम् । समो
भागा स्यात्, अथतित्वाद्विशेषस्य । यत्र विशेषो न श्रूयते, व समो
विभागो भवितुमर्हति । कयमिव । एक.स्मै सर्व दातव्यं माप्नोति, यद्य.
परस्मे दातव्यं न भवति । तत्र पावत्येकस्मै दीयमाने नान्या संवि.
.
के प्रति कर्तव्यम् । यदि समुदायमगीकृत्य परित्यजेत्या सति त्याग एव तो
मधेर ददातिः । तस्मात्प्रविभय दानम् ॥१॥[51॥ १२॥

·[.१०प०११०१३ मीमांसादर्शने। १८९१ भज्यते, तावत्तस्मा एकस्मै न दातव्यम् । अविशिष्टं दातव्यम् । एवमे. कैफरी । तस्मादिशेपाश्रवणात्सम देयमिति ॥ ५३ ।। अपि वा कर्मवैपम्यात् ॥ ५४॥ अपि वैति पक्षम्यातिः । न समं स्यात् । कर्मकृतं वैषम्य भवेत् । यो पहु फर्म फरोति, तस्मै बही भूतिर्दीयते । तस्मारकर्मानुरूपेण वैषम्यामिति ॥ ५४॥ अतुल्याः स्युः परिक्रये विपमाख्या विधिश्रुतौ परिक्रयान्न कर्मण्युपपद्यते दर्शनाद्विशेपस्य तथाऽत्युदये ॥ ५५ ॥ सि० न चैतदस्ति, कर्मकृतं वैषम्यमिति । किं तर्हि । उपकारकृतम् । स उपकारः श्रुत्या विज्ञायते । तस्माच्छुतिकृतं वैषम्यम् । तेन, अतुल्या! परिक्रये भवेयुः । विपमा वेषामाख्या । फेचिदपिना, फेचित्ततीयिनः, फेचित्पादिनः । येषामधे तेऽपिनः । कथं च तेषामधं भवति । यदि तेभ्योऽधैं दीयते । एवं, तृतीयिना, पादिन इति च दीक्षाविधिथुतो समाख्यायन्ते । सा परिक्रयात्फर्मकृते वैपम्पे नोपपद्यते । क पुनरयं विशेषो रश्यते । अभ्युदये। अभ्युदय इति, अभ्युदयफलम् । - दिफलं द्वादशाई धूमः। अध्वर्युग्रहपत्ति दीसयित्वा ब्रह्माणं दीक्षपति, तत उदावारं, ततो होतारम् । ततस्तं प्रतिपस्याता दीक्षयित्वाऽपिनो दीक्षयवि । ब्राह्मणा- पछसिनं ब्रह्मणा, मस्तीसारमुद्गातः, क्षेत्रावरुणं होता। ततस्तं नेष्टा दीक्ष. यित्वा तृतीयिनी दीक्षपति । अमीषं ब्रह्मणः, प्रतिहारमुद्रातः, अच्छापा होतः । ततस्तमुनेता दीक्षयिस्वा पादिनी दीक्षयति । पोतारं ब्रह्मणः, सुब्रह्मण्यमुद्गातुः, ग्रावस्तुनं होतुः । ततस्तमन्यो दीक्ष.. यति, ब्रह्मचारी वाऽऽचार्यभेपित इति । अधिना, तृतीयिना, पादिन इति द्वादशाहेऽनुवादः । यदि प्रकृती पयासपाख्यममीपामिमे भागास्तवो . समं स्पादश्रुतत्वादिनि-प्रसमानुप्रसनेन विमानोपोलकं च ॥५॥१२॥ १वस्तमन्यो मापने दलित-वि रामदेवादिभूतः पाठः।

·१८९२ दृष्टीकासहितशापरभाष्यसमवे- भ०१०पा० ११०११) दादशाहे दर्शनमुपपद्यते । वस्मादादिभिः समाख्यानारसमाख्याधु- तिक वैपभ्यं भवितुमईतीति ।। ५५ ।। (भूसंज्ञकैकाहे, ओपदशिकवेनुदक्षिणयाऽऽतिदेशिककृत्स्नक्रतुदक्षिणाया चायाधिकरणम् ॥ १४॥). [१४] नस्य धेनुरिति गवां प्रकृती विवक्तचो. दितत्वात्सामान्यानदिकारः स्पायथेष्टिणु- णशब्देन ॥ ५६ ॥ पू० इदमामनन्ति, अर्थप भईश्वदेवानदेव सर्वस्तस्य विश्ववत्यस्तो- श्रीया धेनुर्दक्षिणा, इति । अत्र संदेहः । किं धेनुर्गवां निचर्तिकर, उत कृत्स्नाया दक्षिणाया इति । तत्रेदं तावत्परीक्ष्यम् । कि प्रकृती विभक्तं दाक्षिण्यमुत समस्तमिति । तत इदं तच्च संहत्याधिकरणं क्रियते । कि प्रकृती विभक्तं दाक्षिण्यं, धेनुर्गवां निवर्तिका, उताविभक्तं, कृत्स्नाया दीक्षणाया निवतिकति। किं प्राप्तम् । तस्य धेनुरिति यूयमाणे मा। घेनुर्गा निर्विकोत। तत एतचापहिचार्यते । प्रकृती विभक्तं दाक्षिण्यमिति । फिमिदं विभक्तमिति । गवादीनापेकै द्रव्यं दक्षिणेति । कथम् । गौवाचवा. श्वतस्य दक्षिणा, इति प्रकृती गवादिभिर्दक्षिणाशब्दा प्रत्येक परिस. माप्यते । निर्दिया हि गवादयो न तेषां समुदायः । शब्दः समुच्च- यार्थों भवति, न तु समुच्चयस्य निर्देशकः । परपदविशेषणार्थ तु 'समुच्चयमुपादचे। यदि हि निर्दिव, क्रियागुणः समुच्चयः संवध्येत। समुच्चयः शोभना समुच्चपो द्रव्य इति यथा भवति, एवं, च शोभना, च द्रष्टव्य इति वा भविष्यति । - तस्य धेनुरिति-विकृतिसिद्धयर्थं प्रकृति तावनिरूपयामः। यदि गवादयः प्रघानभूतास्तत एकद्रव्यनिवर्तिका धेनुः । अथ दक्षिणा, फरस्नस्य दाक्षिण्यस्य निक तिका धेनुः । गपादयोऽत्र प्रधानभूतारतेऽत्र निर्दिश्यन्ते । दक्षिणा तान्प्रति विधी. यते । न प शब्दः समुदायायों मवति । न तु समुच्चयनिर्देशक इति-कोऽमिनाया। भय दक्षिणेति-प्रधानभूता, तन इलयाहारए ।

·1 १८९३ T१.१०१०१०१०] मीमांसादर्शने । सया, ययह समुच्चेययोः पष्ठी भवति, घवखदिरयोः समुच्चय इति । एवं धकः खदिरश्चेत्यत्राप्यभविष्यत् । न तु भवति । तस्मान चशब्दः समुच्चयं निर्दिशति । श्रुत्पा निर्दिष्टेन चैकवाक्यता न्याय्या, न गवादिलक्षितेन समुदायेन । तस्मात , गौर्दक्षिणा, अश्वो दक्षिणा, इत्येवं संवन्धः । लक्षयित्वा हि गवादीस्तेपो दक्षिणात्वं विधीयते । सच गुणभूनं मविप्रधानं भिवेत । चशब्दवेवं समर्थितो भविष्यति, गौदक्षिणा, अश्वश्च दक्षिणा, इति । न गौरवादिसहितो गवादीनां वा समाहार इति। यदा विभक्तं दाक्षिण्यं, तदा प्राप्ता गौर्दाक्षिण्ये । पुनर्विशेषार्थमु. चार्यते, धेनुर्दक्षिणा, इति । याऽसौ गोर्दक्षिणा सा घेनुरिति । अन्यासा दक्षिणानामविकारेण यथामकृतिभावेन चोदकानुग्रहो भविष्यति शब्द- नैव गव्येप गुण उच्यते, धेनुन्वं नाम । गोरेव हि धेनुर्नान्या । यये. हिर्गुणशब्देन । सौर्य निर्वपेदिति सूर्यसंवन्धं कुर्याद्व्यस्योति विद्य- क्षिते निर्वपणाश्रय एच प्रयोगः शब्देन निर्दिश्यत इति, सनिर्वपणका- . - शब्दास्तावद्विप्रकाराः । केचिद्वाच्यं स्वप्रधानमाहुः, नोपसर्जनत्वेन । यथा, वृक्षाविति वृक्षशब्दः स्वार्थपघान उच्चार्यते । केचिद्वाच्यमर्थमन्यत्रोपसर्जनीभूतं बुव- ते, न स्वप्रधानमतम् । यथाऽत्रैव वृक्षाविति द्विवचनं प्रातिपदिकोपसर्जनात्मानं प्रवीति । न द्विवचनार्थमेव नहाति । एवं चशब्दः समुच्चयं त्रुवन्नुपसनत्वेन ब्रवी- ति, न स्वं प्राधान्येन । तस्माद्यस्योपसर्जनं चशब्द. सोऽत्र क्रियागुणाम्या संध्या ते । प्रधान कार्यसप्रत्ययात्सिद्धमिति । ते च गवादयः । न च पशब्दः समुच्चयस्य पर्यायवचन। । समुच्चयशब्दः प्राधान्येन निर्दिशति, नान्यत्र गुणमावेन | गवादय: स्वास्य वक्तारो न द्योतकाः । कथम् | शब्दस्तावदृष्टया शक्त्याऽर्थमभिधत्ते, स एव । नायः । एवं चशब्दः । कथम् । एकशक्तिकल्पनात् । अन्यया शब्दान्त- रस्य तदमिधायिता, पशब्दस्य च द्योतकस्वमिति शक्तिद्वयं स्यात् । अपि च- वृक्षशब्द उच्चरिते वृक्षार्थ एव मनप्ति विपरिवर्तते, नान्यसहितः । (प्रकाशशब्दोच्चारणात)। उच्चरिते तु पशब्द इतरेतरयोगः प्रतीयते । स तस्यार्थः। . १ भारमानमिति-द्वित्वमित्यर्थः । १ स एवं' इत्यारभ्य कियांधिग्रन्याटिन इति भाति । २ स तस्येति-यय यस्मात्प्रतीयते तत्तत्य वाच्यमिति नियमादिति शेपः।

·१८५४ दुष्टीकासहितशायरमाप्यसमैठे- म०१०१०१.१४) प्रयोगादनेन मिर्षपणशब्देनैष्टिको विध्यन्तो नियम्यते । एवसिंहापि गोर्गुणयचनेन पेनुशन्देन गोदक्षिणाविकारः क्रियते, नान्या दक्षिणा घिमियत इति ॥ ५६ ॥ सर्वस्य वा कतुसंयोगादेकत्वं दक्षिणार्थस्य गुणानां कार्यकत्वादर्थे विकृती श्रुतिभूतं स्याचस्मा- समघायाद्धि कर्मभिः ॥ ५७ ॥ सि. घाशन्दा पर्स व्यावर्तयति । सर्वस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निर्विका धेनुरिवि प्रतिज्ञायते । तत्रैतर्ण्यने समस्त दाक्षिण्यमिति । किमिदं समस्त दाक्षिण्यमिति , न मतिद्रव्य दक्षिणाशब्दः संबध्यते, गौदक्षिणा, अश्वो दक्षिणा, अश्वतरो दक्षिणा, इति । कथं तहि । गवादयो दक्षि- णेति । न हि गवादीनदिश्य दक्षिणासंबन्धी विधीयते, ये गवादयस्ते दक्षियोति । तथा हि दक्षिणाशब्दो मवादीनां दक्षिणासंबन्धविधानार्थ योगपधेनान्तीतसंवन्धमभिवदन् बहुवचनान्त: स्यात्, गवादयो दक्षिणा इति । यथा, अग्नीषोमो देवते माणापानापभिसमभवतामिति ।- गुणवचनान शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । कयं तर्हि । दक्षिणामुद्दिश्य गपादयो विधीयन्ते । का दक्षिणा । गवादय इति । दक्षिणा नाम दक्षतेरुत्साहकर्मणः । दक्षिणा-उत्साहिका, इति । एफः स गुणः । स च प्राधान्येन विवक्षितः । तद्विशेषणत्वेन गवादयः। गुणवचनानां च शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति, न ट्रन्यवचनानामधितगुणवशेन । यथा, विश्वे देवा देवतेति । का पुनर्देक्षिणा । गोश्वाश्ववाश्वतरवेति । दक्षिणाशब्दो दाने संबध्यते, गवादीनामुद्दिश्यमानाना विशेषणमविवक्षितम् । तस्मादेकैकस्य दक्षिणासंबन्धः । उद्दिश्यमानप्राधान्यात् । प्राधान्यं च द्रव्यत्वात् ॥ १६ ॥ इतरेतरयुक्ता दक्षिणा प्रतिविधीयते ! कुतः । संख्यासामर्यात् । यदि पवादानु- विश्य दक्षिणा विधीयते, न संख्या दक्षिणा प्रति विधीयते । वाक्यमेदप्रसङ्गात् । यदि च गयादयः प्रधानमूनास्तथा सति तेषामिति प्राप्नोति । गवादीनां प्राधान्येऽह- एकश्पना प्रामोति । अन्य शेषमावाद्गवादीनाम् । दक्षिणाप्राधान्ये तु नाही. नान्यदक्षिणा-पा.।

·०१०पा०३२०१५] मीमांसादने ।
१८९५
प्रारियाभ्यो दक्षिणां ददानीति, न गवादयः। एको दि दक्षिणानामर्थः,
ऋत्विजामानमनम् । सकृच्चाऽऽनतास्वे भवन्ति, भूप आनमनेनार्यो
नास्ति, गवादीनामपि गुणानामेकं कार्य दक्षिणात्यम् ।
यदा समरतं दाक्षिण्यं तदा विकृती भुवि तस्मिन् माकवेऽये धेनुः
श्रुतिभूता । सा च प्राकृतं कार्यमभिनितयति । ऋतुसंयोगेन हि श्रूयते
तस्प क्रतोनुर्दक्षिणा, इति । तस्मिन्निवते सर्व चोदकपातपानुपानिकं
निवर्तये । तपा समवापाद्धि कर्मभित्विजा संचपन्ते श्रुतिभूतया ।
अपि च चशब्दश्रुत्या ससहायं गोद्रव्यमिति प्रतीयते । दक्षिणासंव.
न्धोऽस्प वाक्पेन । श्रुतिश्च वाक्याबलीयसी । वस्मात्पूर्व चयोगा,
पवाक्षिणासंबन्धः । इतरेतरयुक्ता दक्षिणात्वेन संघध्यन्ते गवाद-
योऽर्था: । तस्मात्कृत्स्तस्य ऋतुदाक्षिण्यस्प निर्तिका धेनुरिवि ॥५७ ।।
चोदनानामनाश्रयाल्लिङ्गेन नियमः स्यात् ॥५॥
यदुक्तं, ययेष्टि गशब्देनेति । अत्रोच्यते । आग्नेयोपांशुयानामीपो.
भीयान माकताना, सौर्यमणपानापत्यनतीनां चोदनानां न क.
चिदेकं काय, यकृती चोदनाऽऽश्रोत् । वत्र वक्ष्यते, एकस्य कणी
वैकृतं कर्म विध्या गृहातीति । तत्र फस्य ग्रहीष्यतीति संदेहे युको
लिङ्गेन नियमः । इह स्वपदिष्टो हेतु: । गवादीनामेकं कार्य दक्षिणा-
त्वम् । परिभश्च धेनुः श्रुविभूवा चोदकमाता निवर्तयितुमईतीवि ॥५८॥
(ज्योतिष्टोमे नैमित्तिकादिगोदक्षिगया नित्यप्रयोगोयगोगतवादशशत.
संख्यामावनाधाधिकरणम् ॥ १५ ॥)
[१५] एकां पञ्चेति धेनुवत् ॥ ५९ ॥ पू.
पस्य सोममपहर परेका गां दक्षिणां दयाल, अभिदग्धे पञ्च मा
इति । अत्र संदेहः । एका पश्च च गावः श्रूयमानाः किं करस्नस्य
.
ऋविम्यो दक्षिणा ददाति ' इति । अपि च गुणवचनोऽयं दक्षिणाशब्दो थवा
१ उपासना मनस्तदा द्रव्याप्त पछि सहय, तदेव लया। ह च महानि
द्रयाणि । तस्मादपचनेन भवितव्यम् । अनुपागम्य सत्यां गतावन्यायस्यात् ।
पावसामान्येन विपने गुगलदा, दपस्य यलिस्यं तन लभते । मकिन
पं च गुणस्यापि ३पनेन । तस्मादेकवचनान्तं युक्तम् ॥ ५७ ॥ १८ ॥

·१८९६ टुष्टीकासहिवशावरमाप्यसमेवे- [म.१.पा.३१०१६)
ऋतुदाक्षिम्पप निर्तिका; उत गवामिति । किं मातम् । एको पश्चति
धेनुवद । यथा घेनुः कृत्स्नस्य निवर्तिका एवफा पश्च च भवेयुः ।
दक्षिणासंवन्धो हि तासां प्रत्यक्षा श्रूयते । तेन ताः मातीनां कार्य-
मभिनिर्वतयन्ति । माकृत्यश्वाऽऽनुमानिक्यो निवर्तन्त इति ॥ ५९॥
(सायके सौमक्रया पिहितेन त्रैवार्षिकग पुगवेन, प्राकृतसर्वक्रय-
द्रव्याधाधिकरणम् ॥१९॥)
इदं तावदपर्यवसितं विछतु । अयाधिकरणान्त मस्तूयवे--
[१६] त्रिवत्सश्च ॥ ६० ॥ सि.
अस्ति सायस्के, साण्डत्रिवत्सः सोमक्रयणः स्पर्धमानानामिति ।
सन्ति ऋयार्थानि द्रव्याणि चोदकमातानि । अनया मीणाति, हिर-
ण्येन कीणाति, ऋषण क्रीणाति, अश्वशफेन फ्रीणाति, वाससा
क्रीणाति, इत्येवमादीनि । तत्र संशयः । त्रिवत्स ऋषभस्प निव-
का, अथवा सपा पार्याना द्रव्याणामिति । कि माम् । अपभस्प
निवर्तक इति । कुता । पुंगवत्वात् । पुंगवलेन सामान्यन, पंगषोऽसौ
विधीयते । कृतः पुंगवत्वम् । साण्डनवणात् । तस्मादृषभस्प निव-
तक इति ।
एवं भाते, जून । विपरसय । किम् । करस्नस्प यार्थस्प निवर्तक
इति । मतपक्षः स क्रीणातिना संवध्यते, तेन चोदकपास निवर्तयति।
सस्मारकरस्नस्य क्रयार्थप निवर्तक इति ॥ ६ ॥
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ६१ ॥
एवं च कृत्वा विदर्शयति । लिङ्गं भवति । एवमाह । अए.
(रिमन् साधरके, स्त्री गौः सोमपणी पाहचा पा स्पर्धा, इति ।
पदि सर्पस्प क्रयार्यस्थ निर्षिका स्त्री गो, ततः सवैकाकिनी फेन
सह पर्षियत इति । वरथा सर्वस्पानिय विकायां संघस्य स्पर्धा
भवेत् । तत्रास्पा वर्षमानायां सर्षायो, व्याहत्ता शेषां सर्धा, इवि
नोपपयते । तस्मात्सर्पप नियति कति । त्रिवत्सोऽपि सत्समानश्रुतिः ।
सोऽपि च सय निवर्तफ इति ।
१९॥१०॥

·[२०१०पा०३२०१७]
मीमांसादर्शने ।
१८९७
एवं वा ॥ यदि त्रिवत्सा सपा निवर्तकस्तदा तमपवाधमाना
साद्यस्त्रान्तरे स्त्रीगवी श्रूयमाणा केवला स्यात् । तत्र, व्यावृता धेर्पा
स्पर्धा, इति दर्शनमुपपद्यते । इतरथा हि केवलस्प ऋपमस्यापवाधि.
तारं त्रिवत्सं निवर्तयन्ती संघमध्यपतिता स्पर्धेतापि । तत्र, व्याहत्ता
दोषां स्पर्धा, इति वचनं नांवकल्पते । अतः कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य
निवर्तकन्निवत्स इति ।
तवमन्तरागर्मिणीन्यायो भवतीत्पन्यथा सूत्रं वर्ण्यते । इतथ,
एका पञ्च च कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तिकाः, त्रिवत्सश्च । तथा
च लिङ्गदर्शनम् । एवमेतत्समानश्रुतित्रिवत्सोऽपि सर्वस्प निवर्तका
मामोति । तदेतदर्शनमुपपत्स्यते । व्यावृत्ता ोपा वर्षा, इति ।। ६१ ॥
एके तु श्रुतिभूतत्वात्संरूपया गवां लिङ्गवि-
शेपेण ॥ ६२ ॥ सि.
स्थितादुचरम् । यदुक्तम्, एका पञ्च च कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्वस्थ
निवतिकति । एतन्न । एके वर्या निवर्तन्ते, एके गावो निवर्तन्ते,
अश्वादयो न निवर्तन्ते । एफा देया, पश्च देया इति य एप
'नियम, स गोविषयः । कुतः । गोविशिष्टया संख्पया संबन्धात् ।
यदेवत्, एफा ददापि, पञ्च ददातीति । नेवभिसंवन्धः क्रियते,
एका दक्षिणा ददातीति । कथं तहि । एका गामिति । गोसंबन्धो हि
मुख्यत्वादलीयान् ।
अपि च गौशब्देन सह संख्यायाः प्रत्यक्षः संवन्धः। गोशन्दपव.
धानात्परोसो दक्षिणाशब्देन । गोशन्दश्वे मुरूपार्यो भवति । इतस्या
लक्षणा स्यात् । एका गावादि चेति । तेन ग लिङ्गविशेषण
संरूपा गोधु निविशते । एवं च सपामनिसाववादीनां ययामकति-
भावे चौदफानुग्रहो भविष्यति । तस्मादेका पञ्च च गवां निव.
तिका इति ॥ ६२ ॥
(अश्वमेधे पिहिताम्या प्रकाशाम्या पानाध्वर्युमागमात्रस्य नाधा-)
धिकरणम् ।। १७ ॥
[१७] प्राकाशी तथेति चेत् ॥ ६३ ॥ पू०
१॥ १२ ॥

·१८९८ दृष्टीकासहितवापरभाष्यसमवे- [अ० १०५।०३००१७) अश्वमेधे श्रूयते, हिरण्मयो प्राकाशावध्वर्यवे ददातीति । तपोऽपी सायिकः । फि माकाशी कृत्स्नस्य ऋतदाक्षिण्यस्म निवर्तफापुताध्व- युभागस्व निवर्तकाविति । कृतः संशयः। इह प्राकाशावित्येप यदि ददा- तिना संबध्यते, ततः कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्प निवर्तकः । अथाव-. युणा, सदावर्युभागस्प | फि प्राप्तम् । कृत्स्नस्येति । ततपते, पाकाचाविति शब्दो ददातिना संबध्यत इनि । कुतः। एवं ददातिसंघ- न्यविधाने श्रुतिरनुगृहीता । अध्वर्युणा संवन्धे वाक्यम् । अपि च माकाशाविति द्वितीया कारकविभक्तिः सामथ्यदिवाऽऽख्या- तेन संबध्यते, न नाम्ना । सस्माद्ददातिना संवन्यः । अध्वर्युसंवाधे चाध्वर्युशब्दात्पध्यभविष्य । तस्मादपि ददातिना संवन्धः । ददाति लक्षविरवा माफाशी विधीयते । तत्र न शक्यो ददातिरध्वर्युणा विशे- घुम् । वाक्यं हि तदा भिद्येत । अपि च विशेषणे सत्यपि यदि ददाति- रविशिष्ट पदान्तरेण संवध्पते, अविशिष्ट एवं कार्य प्रामोवि प्रप. ददातिमन्ध प्राकाशो विधीयते । हिरण्मयो' इति न विधीयते ।. कुतः । • प्राका' इति हिरण्मयादेबोच्यते, नान्यद्रव्यमयो, धेनुशब्दवत् । यदि माका- साध्वर्युसंबन्धो मवे तथा सत्यन्तं वाक्यमेव स्यात् । न पात्वयों विधीयते । न धा- म्वर्षेऽस्परिकचिदिति । कारकविभफिश्च श्रुत्येय प्राकाशयदिदातिना संबन्धं ब्रवीति । भध्वर्युसंबन्धे षठयभविष्यत् । अत्र अन्धः । अपि च विशेषणे सत्यपि यदि ददातिरविशिष्ट पदान्त- रेण, संघध्यते, अविशिष्ट एव कार्य मामोतीति । कोऽभिपायः । अस्मिन्वाक्ये ददातिमन्य प्राकाशो विधीयते । (एतस्या ) ददातेविशेषणमविवतितम् । पाक्यो- दप्रसन्नात् । प्रयुज्यमानमपि विशेषणमश विशेष्यं न विशिनाट । कथम् । प्रधान. भूतोऽत्र ददातिः । प्रधानभूतस्य च लिङ्ग संख्यमविवक्षितम् । कथम् । प्रत्ययः क्रिया विधत्ते। क्रिया विधीयमाना कारकैपिना न भवति । कारकाणि च स्वविशेषणे- बिना न भवन्ति । तस्मारिक्रयाकारकाणि कारकविशेषणानि प्रत्ययेन परामृश्यन्ते । तत्र यः क्रियां प्रत्युद्दिश्यते स प्रधानभूतः क्रिया प्रति, न तु स क्रियाह्नम् । क्रियेष तदर्षो । तस्य प्रधानभूतस्य यछिनसंख्यं तद्नङ्गस्यास्क्रियाया। प्रत्ययेन, न पराम. श्यते । तस्माद्यक्रियाय प्रातिपदिकमुपादीयते, तस्य पलिकसंख्यं तद्विवक्षितम् । . - - १ भवेत् --पा. १२ कार्य-पा।

·. [M०१०पा०अ०१७] मीयांसादर्शने । मानमपि हि विशेषणमंशक्तं न विशेष्यं विशिष्टि । तस्मात् , योऽध्वरं युनक्ति, सोऽध्वर्युरिहाभिपेतः । अतः कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निव. सफी पाकाशाविति ॥ ३ ॥ अपि त्ववयवार्थत्वाद्विशतप्रकृतित्वाद्- गुणेदन्ताविकारः स्यात् ॥ ६४ ॥ सि. आप स्विति पक्षव्यावृत्तिः । दक्षिणावयवकार्यायौँ प्रांकाशी, न कृत्स्नदक्षिणाकार्यो । विभक्ता हि तेषां भागा अध्वर्यादीनाम् । अयमध्वर्योर्भागः, इमेऽन्ये पामिति । तस्माद , गुणेदन्ताविकारः स्यादं । फिमिदं गुणेदन्ताविकार इति । गुणस्येदन्ता गुणेदन्ता। इंदभाव इदन्ता । गुणेदन्ताया विकारो गुणेदन्ताविकारः । अध्वपार्मागस्य निवर्तको प्राकाशै । फयमिव । एकमिदं हि वाक्यम् । हिरण्मयो माफांशी, इति । नेयं प्रथमा । नापि दक्षिणाशब्देन संवन्धः । येन द. क्षिणाकाय वयाताम् । का वोपा । द्वितीया। ददातिनैव संवध्यते । वदेकं वाक्यं, हिरण्मयो पाकाशवध्वर्यवे दातीति । अध्वर्युसंमदान- फेन ददातिनसयोः संवन्धः । तस्मात्तत्राध्वर्युददातिमार्ग निवर्तयतः । यदा सर्वविशेषणविशिष्टो ददातिरपूर्वो विधीयते । दृष्टार्थत्वादध्वयोर- पानानत्पन् प्रत्याख्यास्यति । किपाङ्गत्वात् । प्रधानस्य तु विशेषणमध्वर्युन विवक्षितम् । तस्मात्कृत्स्नविकारी प्राकाशौ । अध्वर्युशव्दम्त्ववयुत्यानुवाद इति ॥ १३ ॥ न कृत्स्नस्य दाक्षिण्यस्य निवर्तको प्राफाशौ । कुतः । यदि दाक्षिण्यमन्य प्रा. काशी विधीयेयाता, प्राकाशी दक्षिणा, तो चावयव इति । यथा औदुम्मरः सोम- पमसो दक्षिणा, स ब्रह्मणे देयः' इति । एक चेदं वाक्यं, 'प्राकाशापर्यवे ददाति' इति । प्रकाशाविति न चेयं प्रथमा । यथा • सोमचमतः' इति । कि तहि । द्वितीया । सा ( अध्वर्यवे ) ददातिना संबध्यते । एकवाक्यत्वात् । अवयंपाकाश. योर्ददातिना संचयो विधीयते, न ददातिमध्ययुपिशिष्टमुद्दिश्य । नापि ददातिमु- दिश्य, मध्वर्युशब्दस्यावयुत्यानुवाददोपान , व्यवहितमबन्धाध। कि स्वध्वर्यमेवोदि. श्येति । तत्र पर्य-तोऽन्वर्यः संपदानभूतः प्राकाशप्रातिपदिकं प द्वितीयान्तमालय पति गुगमायेन, तयोः प्रातिपदिकयो: मंन्चायती सम्यत इति ।

·१८९८ दृष्टीकासदिवशायरमाम्पसमवे- [अ०१०पा० ३१०१७) अश्वमेधे यते, हिरण्मयों प्राकाशाववर्षचे ददातीति । वपोऽय: सांशयिका कि माकाशी कारनस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तफावृताध्व- मुंभागस्प निधर्वकाविति । कुतः संशयः। इह माकाशावित्येप पदि ददा- तिना संघध्यते, ततः कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्प निवर्तकः । अथाव.. युणा, तदाऽध्वर्युभागस्य । फि प्राप्तम् । करस्नस्येति । ततपते, प्राकाशाविति शब्दो ददातिना संबध्यत इति । कुतः । एवं ददातिसंव- न्धविधाने श्रुतिरनुगृहीता ! अध्वर्युणा संवन्धे वाक्यम् । अपि च माकाशाविति द्वितीया कारकविभक्तिः सामथ्यदिवाऽऽरूषा- तेन संवध्यते, न नाम्ना । तस्माद्ददातिना संवन्धः। अध्वर्युसंधाधे पायुशब्दात्पदयभविष्यत् । तस्मादपि ददातिना संबन्धः । ददाति लक्षयित्वा माकाशी विधीयते । तत्र न शक्यो ददाविरध्वर्युणा विशे. पुम् । वाक्यं हि तदा भिधेत । अपि च विशेषणे सत्यापि यदि ददावि रविशिष्ट पदान्तरेण संबध्यते, अविशिष्ट एव कार्ये मामोति,। प्रयुज्य. . ददातिमन्द्य प्राकाशो विधीयते ' हिरण्मयो' इति न विधीयते । कुतः । मानाशी ' इति हिरण्मयावेवोत्येते, नान्यद्रव्यमयो, धेनुशब्दवत् । यदि प्राका- शाध्वर्युसंबन्धो भवेतथा सत्यन्तं वाक्यमेव स्यात् । न धात्वयों विधीयते । न धा- स्वर्षेऽपरिकचिदिति । कारकविमतिश्च श्रुत्येव माकाशयोददातिना संबन्धं वीति । मध्वर्युसंबन्धे षष्ठयपविष्यत् । अत्र ग्रन्थः । अपि च विशेषणे सत्यपि यदि ददातिरविशिष्ट पदान्त- रेण संघध्यते, अविशिष्ट एव कायें प्रामोतीति । कोऽभिपायः | अस्मिवाक्ये ददातिमन्य भाकाशी विधीयते । (एतस्या ) ददातेविशेषणमविवक्षितम् । वाक्यमे- प्रसङ्गात् । प्रयुज्यमानमपि विशेषणमश विशेष्यं न विशिष्टि । कथम् । प्रधान. मतोऽत्र ददातिः । प्रधानभूतस्य च लिनसंख्यमविवक्षितम् । कयम् । प्रत्ययः क्रिया विधत्ते । क्रिया विधीयमाना कारकैपिना न भवति । कारकाणि च स्वविशेषग- विना न भवन्ति । तस्मास्क्रियाकारकाणि कारकविशेषणानि प्रत्ययेन परामृश्यन्ते । तत्र यः क्रियां प्रत्युद्दिश्यते स प्रधानभूतः क्रिया प्रति, न तु स क्रियानम् । क्रियेव तदर्या । तस्य प्रधानभूतस्य यलिङ्गसंख्यं तदनवास्क्रियाया। प्रत्ययेन . न परामृ. श्यते । तस्मायक्रियार्थ प्रातिपदिकमुपादीयते, तस्य पछिसंख्यं तद्विवक्षितम् । . १ भवेत्.पा. कार्य-पा। .

·युनक्ति, १०१०पा०१०१७] मीमांसादर्शने । मानमपि हि विशेषणशक्तं न विशेष्य विशिष्टि । तस्मात् , योऽध्वरं सोऽध्वर्युरिहाभितः 11 अनः कृत्स्नस्प क्रतुदाक्षिण्यस्य निव- तफौ माकाशाविति ॥ ६३॥ अपि त्ववयवार्थत्वाद्विशक्तप्रकृतित्वाद् गुणेदन्ताविकारः स्यात् ॥ ६४॥ सि. आप स्विति पक्षव्यावृत्तिः। दक्षिणावयपकार्यायों माफाशी, न कृत्स्नदक्षिणाकार्यायौँ। विभक्ता हि तेषां भागा अवर्वादीनाम् । अयमध्वयोंर्भागः, इमेऽन्येपामिति । तस्माद , गुणेदन्ताविकारः स्याद । फिमिदं गुणेदन्ताविकार इति । गुणस्थेदन्ता गुणेदन्ता । इंदंभाव इदन्ता । गुणेदन्ताया विकारो गुणेदन्ताविकारः । अध्न पोंभागस्य निवर्तको प्राकाशी । फयमिव । एकमिदं हि वाक्यम् । हिरण्मयो माफाशी, इति । नेयं प्रथमा । नापि दक्षिणाशब्देन संवन्धः । येन द. क्षिणाकायें वर्तेयाताम् । का तोपा । द्वितीया । ददातिनैव संवध्यते । वदेकं वाक्यं, हिरण्मयौ माकाशावध्वर्यवे ददातीति । अध्वर्युसंप्रदान- फेन ददासिनतयोः संवन्धः । तस्मात्तत्राध्वर्युददातिभागं निवर्तयतः । यदा सर्चविशेषणविशिष्टो ददातिरपूर्वो विधीयते । दृष्टार्थत्वादघोर- पानानत्यर्थान् मन्याख्यास्यति । क्रियाङ्गत्वात् । प्रधानस्य तु विशेषणमध्वर्युन विवक्षितम् । तस्मात्कृत्स्नविकारी प्राकाशी । भध्वर्युशव्दम्त्ववयुत्यानुवाद इति ॥ ६ ॥ न सस्य दाक्षिण्यस्य निवर्तको प्राकाशौ । कुतः । यदि दाक्षिण्यमन्ध प्रा. काशी विधीयेयाता, प्राकाशौ दक्षिणा, तो घायर्यव इति । यथा औदुम्बरः सोम- चमतो दक्षिणा, स ब्रह्मणे देयः' इति । एक चेदं वाक्यं, 'प्राकाशायध्वर्यवे ददाति' इति । प्राकाशाविति न घेयं प्रथमा । यथा सोमचमतः' इति । कि तहि । द्वितीया। सा ( अध्ययधे ) ददातिना संबध्यते । एकवाक्यत्वात् । अध्वर्युमाकाश- योर्ददातिना संधी विधीयते, न ददातिमध्ययुविशिष्टमुद्दिश्य । नापि दातिमु- दिइय, अपर्युशब्दस्यावयुत्यानुवाददोषात्, व्यवहितमबन्याच | कि वध्ययुमेवोदि. श्यति । तत्र पर्यन्तोऽपर्युः संपदानमूतः प्राकाशप्रातिपदिकं च द्वितीयान्तमालय पति गुगभावेन, तयोः प्रातिपदिकयोः संबन्धाचवर्षी लम्यत इति । - ·इप्टीकासहितशारंभाप्पसमवे- [१०१०११०१.८) अथ यदुक्तं, माफाशयोददातिसंपन्यो विर्घायत इति । तया हि श्रुतिरनुगृहीता भविष्यतीति । नासो पापपानपेक्षिणी थुतिः । असर्वि ददातिनाऽऽनन्तये नावकल्पसे । यदप्युच्यते, फारकाविभक्तिराख्या- सेन संघषयोग्यवि। योग्यत्वं दर्शनेन वाध्यते । दृश्यते स्वानन्तये माफाशयोरध्वर्युशब्देन । यदप्युक्त, सत्संवन्धे पायभविष्यदिति । सत्यं पामोति षष्ठी, न तु तदभाव संवन्धो नास्त्यध्वर्युणा । गम्यवे हि स वाक्येन । आह । चतुर्थीश्रुतिस्त्र या, सा वाक्यमपवाधिष्यात हात । नाविधीयमाना बाधितुमुत्सहने । कथं तविधित्सिते संपदाने सूयत इति । सामर्थ्यमासस्यानुवादेनेति । तस्माददोपः। उक्तं वा सर्व- विशेषणविशिष्टं दानं विधीयत इति । एवमन्येपामनिवृत्ती ययापकास- भावे. चौदकानुनहो भविष्यति । तस्मादध्वर्युमागस्य निवर्तको प्राका- शाविति॥६४॥ ( उपहम्ये कताबोपदेशिकाश्चदक्षिणवा प्राकृतकृत्स्नक्रतुदक्षिणाया बाधाधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] धेनुवच्चाश्वदक्षिणा स ब्रह्मण इति पुरुषा- पनयो यथा हिरण्यस्प ॥६५॥ सि. ननु ददातिमय प्राकोशी विधीयते इत्युक्तम् । उच्यते । अध्वर्युपदसामो- सदानन्तर्येण योऽर्थः स ग्रहीतव्यो न पकाशददात्योः संबन्धी प्रहीतव्यः । ननु श्रुत्यैव क्रियया कारकाणि संबध्यन्ते । तेन ददातिना प्राकाशयोः संवन्धो भविष्य ति 1 उच्यते । अविधीयमानत्वाददातेर्वाक्यसंबन्ध एव बलवान् भवति । विधीय- मानायो कारकाण्युतशचीनि भवन्ति । तानि क्रियया संबध्यन्ते, कारकत्वात् । अविधीयमानायां व क्रियायां कारकाण्यनुतशक्तीनि भवन्ति । तथा चाऽऽनन्त- चंग यः संबन्धो वाक्यलक्षणः स ग्रहीतव्यः, न व्यवहितेन ददातिना । अध्वर्युप. पदेन व्यवधानास्पाकाशयो। नासो वाक्पानपेक्षणी श्रुतिरित्पादिप्रन्योऽनेन न्यायेन नेयः । प्रसिद्धिदर्शनेन पाध्यत इत्ययमप्यविधीयमानत्वेन नेयः । तस्मादश्वर्युगा संनयातद्भागश्यप निवृत्तिः । एका माम् । इत्येकशब्दस्य गोशब्देन संबन्धो न ददातिना । अन्य- मामस्वादेव कियाया इत्येवमेव नेगः ॥ १४॥ सर्ववितपणावशिष्ठदान-पा. २ प्रायो विधीयते-पा।

·N १०१०१० ३०१८]] मीमांसादर्शने। अस्त्युपहच्या, उपहन्योऽनिरुक्ता तेनाभिशस्यमानं याजयेत् । आपि. शोमो यज्ञः पञ्चदशस्तोमो रथंतरसामा, अन्धः श्वेतो दक्षिणा । उपहन्योऽ- निरुक्तः। तेनाभिशस्यमानं याजयेत् । उक्थ्यो यज्ञः सप्तदशस्सोमो बृहत्पृष्ठा, अश्वः यशवो रुक्मललाटो दक्षिणा तत्र श्रूयते, स निरुक्ता, स ब्रह्मणे देय इति । तत्र संदेहः । किमश्वो ब्रह्मभागस्य निवर्तक उत कृत्स्नस्प ऋतुदाक्षिण्यस्यति । किं प्राप्तम् । ब्रह्मभागस्य निवर्तक इति । कुतः । कर्तृसंवन्धान, अवयवार्थत्वाद्विभक्तमकृवित्वाच्च गुणदंन्ना- विकार: स्यात् । सग्यत् । यथा, सजमुद्गाने ददाति, इत्युदातृभागस्य निवर्विका सक, न कृतस्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य । एवमिहापावि । एवं माने, मः। धेनुवदश्वदक्षिणा स्यात् । कृत्स्नस्य निवतिकेति । कुतः । दक्षिणाशब्दसंबन्धात् । अश्वः श्यावो रुक्मललाटो दक्षिणा, इति प्रत्यक्षश्रुतेनाश्वेनाऽऽनमनं कर्नव्यम् । एवं चेत्, आनुमानिक निवर्तितुमर्हति । ननु कर्तसंघन्धोऽस्य श्रूयते, स यानिरतः स ब्रह्मणे देय इति । उच्यते । एफेन वाक्येन देशकमाप्तानां निवतिः । द्विती- येन वाक्येन निवृत्तौ सत्या पुरुषापनयः क्रियते । यथा हिरण्यस्य, सर्व ब्रह्मणे परिहरतीति । तस्मात्करस्नस्य निवर्तकोऽश्व इति ॥६५॥ एके तु कर्तृसंयोगासम्वत्तस्य लिङ्गविशेषेण ॥ ६६ ॥ अथ यदुक्तम् , एके अर्था निवर्तन्त, कर्तृसंयोगाल्लिङ्गविशेषेण सग्य- दिति । तत्परिबर्तव्यम् ।। ६६ ॥ . . द्वितीयमधिकरणं कृत्स्नस्य । तृतीयमपि कृतस्यैव, लिङ्गाशङ्कानिवृत्त्यर्पमारम्यते । चतुर्थमपि तत्कृत्स्ने विकारः, तदन्ताविकारोऽध्वर्युभागे नियमाः ॥ १५ ॥ [tta १ विनिवृत्त--पा.। २ द्वितीयमिति-'धेनुवचाश्वदक्षिणा' (अ... पा•४ अ.१० • ६५) इत्यधिकरणं कृत्सस्य विकारार्थमारभ्यत इत्यर्थः । ३ तृतीयमिति--तथा च सोमच. मंः' (म.१० पा• ४ ० १९ स०६८) इत्यधिकरणमपि कृत्तविकारार्थमेवाधिकारवायाऽऽ. रभ्यत इत्यर्थः । ४ चतुर्थमपति--ययुके त्वध्वयोः 'इलधिकरणमपि (अ.१.पा.भ. २१ स... ) नविकारार्थ एव दक्षिणापुनःश्ररणे सति कृत्स्नायुभागविकारापवादवयाऽध्वयुमा गमा नियमार्थमारम्भमिरपर्यः ।

·टुप्टीकासहितशावरमाध्यसमेते- [अ० १-पा०३०१५] अपि वा सदधिकाराद्धिरण्यवद्विकारः स्यात् ॥ ६७ ॥ अपि वेति पक्षच्यातिः । तदधिकारात् , दक्षिणाधिकाराव । दक्षिणाशब्देन दक्षिणामधिकृत्यायसंयन्य: रुचः। तस्मात्कृत्स्नदक्षि- णाविकारोऽश्वः । अनो हिरण्यवदेव भवतिन सम्बत् ।। ६७ ॥ (ऋतपेये विहितप्तोमषमतदक्षिणया प्राकृतकृतस्नऋतुदक्षिणापा बाघाधिकरणम् ॥ १९॥) [१९] नथा च सोमचमसः ॥ ६८ ॥ पू. ऋय श्रयते, भोदुम्बरः सौपचमसो दक्षिणा । स मियाय सगो- पाप ब्रह्मणे देय इति । तत्र संदेहः । किं ब्रह्मभागस्य निवर्तक सीपचमसा, उत करस्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य । किं प्राप्तम् । तथा सोप. घमसः स्यात् । यथा, वग् उद्गात्रे तद्भागस्य निवर्तिका, उद्गातृसंपो- गात् । एवं ब्रह्मसंयोगाह्मभागस्प निवर्तकः सोमचमसः॥ ६॥ सर्वविकारो वा कत्वर्थे प्रतिपेधात्पशूनाम् ॥ ६९ ॥ सि. वाशब्दः पक्षं व्यावर्त यति, न ब्रह्मभागस्य निवर्तकः । कि तहि । करस्नस्य ऋतदाक्षिण्यस्य । फयमवगम्यते । पशुमतिपेयानुवादात् । पचपाम्नायत्ते, पर सोमोऽनृतं पायो यत्पशून् दद्यात्सोऽनृतं कुर्यात् , औदुम्बरः सोमचमतो दक्षिणा, इति । पशुदानमपोच सोपचमसो विधी- यते । या पशून दद्यातस्यैष दोषो भवेत् । एतस्मान पशवो दातव्या इति वक्तव्ये सपेवार्यमुक्तं मन्यमानः, सोमचमसो दक्षिणा, इत्याह । सोमचमसदानेन पशवो न दीयन्त इति गम्यते । तदेवं कस्नस्य निव- तफोऽवकल्पते । ब्रमदानस्थ निवर्तके सत्यन्येभ्यः पशवो दीपेरन् । उस्मारकास्तस्य निवर्तक इति ।। ६९।। ब्रह्मदानऽविशिष्ट्रमिति चेत् ॥ ७० ॥ इति चस्पपसि। पशुदानविपतिधारकृत्वस्थ ऋतुदासिपयस्य मिच. फ इति । ब्रह्मदानेऽप्येतदवकल्पते । ब्रह्मणे सोपचमसो देयः । या पशून् दयाहाणे, इति गम्यते । तस्मान नियोगतः कृत्स्तस्यैव ऋतु- ॥९७९८॥१९॥ १दद्यात्व मणे-पा..

·. । [म०१०पा०३२०१९] मीमांसादर्शने । दाक्षिण्यस्य निवर्तके पशुपतिषेधानुवादोऽवकल्पते । ब्रह्मणे दानेऽपि वदुपपद्यत इति ॥ ७० ॥ उत्सर्गस्य ऋत्वर्थत्वात्मतिपिद्धस्य कर्म स्यान्न च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् ॥ ७ ॥ न चैवदस्सि, ब्रह्मभागस्य निवर्तकः सोमचमस इति । कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः स्यात् । अस्य सोमचमसस्य य उत्सर्गः, ऋत्व: स्यात् । दक्षिणाशब्देन हि संबध्यते, सोमचमसो दक्षिणा, इति। न च प्रकृतावेकैको गवादिदक्षिणा ! उक्तमेवेदं, गवादीनां समुदा. ये दक्षिणाशब्द इति । तदेवं सोमचमसदानेन प्रतिपिद्धेपु पशुपु यदि ब्रह्मदानेऽप्येतदविशिष्टमिति कृत्वाऽन्येभ्यः पशवो दीपेरन्, पतिपिद्धं क्रियेत । यो हि ब्रह्मभागो न सा दक्षिणा । दक्षिणावयवो हि सः। दक्षिणावयवे दक्षिणाशब्दो निविशमानो गौणा स्यात् । न च विद्य. माने मुख्य गीण उपादीयते । सोमचमसस्य दिप्रयोजनं दक्षिणानि- वृत्तिः । सर्वपामृत्विजामानमनं प्रयोजनं दक्षिणानां, न ब्रह्मदानम् । तस्मात्कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः सोमचमस इति ॥ ७१ ।। (पूर्वाधिकरणपूर्वोत्तरपक्षयो. प्रयोजनमतिपादनम् ॥) यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ॥ ७२ ॥ सर्व वा पुरुषापनयाचासा ऋतुप्रधानत्वात् ॥ ७३ ॥ प्रयोजनमूत्रद्वयमिदम् । यदि तु ब्रह्मभागस्य निवर्तकः सोमचमसा, सो असमासोलासा दक्षिण एरेन विकाया दीयरल, यमा पूर्व पक्षः । यया तहिं सिद्धान्तः, तथा सर्व निवर्तते । तस्मिन् निव- तिते, ततः पुरुषापनयः क्रियते, स ब्रह्मणे देय इति । तासां दक्षिणा- नो ऋतुमधानत्वं भवति । सर्वस्विगानमनेन हि क्रतुः सिध्यति, न' ब्रह्मानत्या फेवल या। सोमचसेन च सा समितिः कृतेति नान्यतिक चन दीयेत । एक्त्ययोजनं भवत्येव पक्षोक्त पयोपणियमिति ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ . ८ ७०।७१॥ ७२॥ ७३ ।।। दक्षिणानिति-पा.।

·टुष्टीकासहितशावरमाध्यसमेत- [म० १.पा.३म.१९] अपि वा तदधिकाराद्धिरण्यवादिकारः स्यात् ॥ ६७ ॥ अपि चेति पतध्यातिः । तदधिकारात्, दक्षिणाधिकाराव । दक्षिणाशब्देन दक्षिणामधिकृत्याश्वसंवन्या कृतः। तस्मात्कृत्स्नदात- णाधिकारोऽश्वः । अतो हिरण्यवदेव भवतिन सम्वत् ॥६७॥ (ऋतपेये विहितप्तोमचमसदक्षिणया प्राकृतरस्मकतुदक्षिणाया पाघाधिकरणम् ।। १९) [१९] तथा च सोमचमतः ॥ ६८ ॥ पू० ऋतपेये भूयते, औदुम्बरः सोरचमसो दक्षिणा । स मियाय सगो- प्राय प्रमणे देष इति । तत्र संदेहः । किं प्रभागस्य निधर्तका सोमचपसा, उत्त कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य । किं मातम् । तथा सोम. चमसः स्यात् । यथा, सर उद्दात्रे तद्भागस्य निर्विका, उदातृसंयो- गात् । एवं ब्रह्मसंयोगाह्मभागस्प निवर्तकः सोपचमसः ॥ ६॥ सर्वविकारो वा ऋत्वर्थे प्रतिपेधात्पशूनाम् ॥ ६९ ॥ सि. बाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति, न ब्रह्मभागस्थ निवर्तकः । कि तहि । करस्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य । कथमवगम्यते । पशुपतिषेधानुवादात् । पषमाम्नापते, ऋतं वै सोपोऽनृतं पशवो यत्पशून् दद्यात्सोऽनवं कुर्यात् । औदुम्बरः सोपचपसोदक्षिणा, इति । पशुदानमपोध सोमचमसो विधी- यते । यः पशून् दद्यातस्यैष दोषो भवेत् । एतस्मान पशवो दातव्या इति वक्तपे तमेवार्य मुक्तं मन्यमानः, सोमवयसो दक्षिणा, इत्याह । सोपचमसदानेन पशवो न दीयन्त इति गम्यते । तदेव कृत्स्नस्य निव- तकोऽयकल्पते । ब्रह्मदानस्य निर्वक सत्यन्येभ्यः पशवो दीपेरन् । वस्मारकास्नस्य निवर्तक इति ।। ६९ ।। असदाने विशिष्मिति चेत् ॥ ७ इति पस्पश्पति । पशुदानविप्रतिपाकृितस्य ऋतुदाक्षिण्यस्प निच.. सफ इति । ब्रामदानेऽप्येतदवकल्पते । ब्रह्मणे सोपचमसो देयः । यः पशून् दयाहाणे, इति गम्यते । तस्माम नियोगतः कृस्तस्यैव ऋतु. १६चात्य महणे-पा।

·मीमांसादर्शने । . -- म०१०पा०३१०१९] दाक्षिण्यस्य निवर्तके पशुपत्तिधानुवादोऽवकल्पते । ब्रह्मणे दानेऽपि वदुपपद्यत इति ॥ ७० ॥ उत्सर्गस्य ऋत्वर्थत्वात्पतिपिद्धस्य कर्म स्थान च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् ॥ ७ ॥ न चैतदरित, ब्रह्मभागस्य निवर्तकः सोमचमस इति । कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः स्यात् । अस्य सोमचमसस्य य उत्सर्गः, स ऋत्व: स्पात् । दक्षिणाशब्देन हि संचध्यत्ते, सोपचमसो दक्षिणा, इति। म च प्रकृतावकैको गवादिदक्षिणा । उक्तमेवेदं, गवादीनां समुदा- ये दक्षिणाशब्द इति । तदेवं सोमचमसदानेन प्रतिपिद्धेपु पशुषु यदि ब्रह्मदानेऽप्येतदविशिष्टमिति कृत्वाऽन्येभ्यः पशवो दीयरन्, पतिपिद्धं. क्रियेत । यो हि ब्रह्मभागो न सा दक्षिणा । दलिणावयवो हिंसा। दक्षिणावावे.दक्षिणान्दो निविशमानो: गौणः स्यात् । न च विद्य- माने मुख्य गौण उपादीयते । सोमचमसस्य हि प्रयोजनं दक्षिणानि- दृत्तिः । सपामृत्विजामानमनं प्रयोजनं दक्षिणानां, न ब्रह्मदानम् । तस्मात्कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः सोमचमस इति ॥ ७१ ॥ ( पूर्वाधिकरणपूर्वोत्तरपक्षयोः प्रयोननपतिपादनम् ।।) यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ॥ ७२ ॥ सर्व वा पुरुपापनयात्तासां ऋतुप्रधानत्वात् ।। ७३ ॥ प्रयोजनसूत्रद्वयमिदम् । यदि तु ब्रह्मभागस्य निवर्तकः सोमचमता, सतो ब्रह्मभागोना सा दक्षिणा । एतेन विकारेणान्या दीयेरन्, यया पूर्वः पक्षः । यया तर्हि सिद्धान्तः, तथा सर्प निवर्तते । तस्मिन् निव. तित, ततः पुरुषापनयः क्रियते स ब्रह्मणे देय इति । तासां दक्षिणा- ना तुमधानत्वं भवति । सर्वस्विंगानमनेन हि तुः सिध्यति, न' ब्रह्मानत्या केवलया। सोमरसेन च सा सर्वानतिः कृतेति नान्यतिक चन दीयेत । एतत्प्रयोजनं भवत्येव पक्षोक्तं ययोपवर्णिवमिति ॥ ७२ ।। ७३ ॥ ७० ॥७९॥ ७२॥ ७३ ।। १६क्षिणानितिः-पा.।

·१९०४ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेत- [अ० १०१०म०२] ( अथवा-तपेये सोमचमसेन करनऋतुदक्षिणाशः पुरुषान्तरस्य च निवृत्यधिकरणम् ॥ २०11) एवं वा- [२०] यदि तु ब्रह्मणस्तदून तद्विकारः स्यात् ॥ ७२ ॥ पू० ऋनपेये श्रूयते, औदुम्बरा सोमचमसो दक्षिणा। स प्रियाय सगोत्रा- य ब्रह्मणे देय इति । वपोऽय: सांचयिका। ब्रह्मभागेनोन दातव्य- सत सोमचमस एच केवलो दातव्य इति । ननु सोपचपसो दक्षिणेत्येप संबन्ध इत्युक्तम् । तत्रोच्यते । सोमचमसो ब्रह्मण इत्येष संवन्ध इनि करवा चिन्ता । यधेव, ब्रह्मणः सोमचमस इति संबन्धो विवक्षिता, सोमचमसेन ब्रह्मभागो निवर्णितः । भवशिष्टं दातव्यं तदूनो विकास स्यादिति।। ७२ ॥ सर्व वा पुरुषापनयाचासां ऋतुप्रधानत्वात् ।। ७३ सि. सपा सोमचमसेन निवरत । कुतः। सोमंचससो दक्षिणा, इस्येप संवन्धः प्रत्यक्षः । वन निवर्तित सर्वस्मिन् दाक्षिण्ये पुरुषाप- नय एवं क्रियते । वासा ऋतप्रधानत्वात् । दक्षिणाना सोमचमसो यः ऋतुदक्षिणा, स स क्रतुदाक्षिधं निवर्तयनीति | ७३ ।। (वानपेये श्रुतेन यजुर्थंकरपेनाध्वयोदयादिमा गान्तरस्यानिवृत्य- विकरणम् ।। २811) [२३] यजुर्युक्त वध्वर्योदक्षिणा विकारः स्यात् ॥ ७४ ॥ पू० अस्ति बाजपेयः । स समाम्नायते, यजय रथमवर्य ददा- वीति । तत्रायमर्थः सांशयिकाक यजुर्यकोऽपर्योर्भागस्प निवर्तकः, कि भागे निपम इति । किं माप्तम् । यजुर्युक्ते दक्षिणा स्वधयोविकारः स्यात् । तुशन्दः संशयव्याहत्यर्थः । न खलु संशयोऽस्ति । पर्युक्त स्यमवर्थ वे ददाति, नान्यदिति गम्यते । स रयोऽवयुमार्ग निवर्ती झवायोऽवरिटानां चोदकामानां निर्षि न शक्रोति कर्तुम् । नवम- भिसंपन्या क्रियते, यजुर्युक रयं वाजपेये ददातीति । येन ऋतुसंपोगो ·मीमांसादर्शने । ०१०प०अ०११] गम्यते । कुतः । प्रकृतो हि वाजपेयः । अध्वर्युः पुनर्वाक्येन श्रूयते । वाक्यं पुनः प्रकरणादलीयः । तस्मादध्वर्युभागस्य निवर्तको रय इति ॥ ७४ ॥ अपि वा श्रुतिस्तत्वात्सर्वासां तस्य भागो नियम्यते ॥ ७५ ॥ सि० अपि वेति पक्षन्यायत्तिः । श्रुविभूता हि सर्वे रथाः सामान्येन वचनेन, सप्त सप्तदशकानि ददातीति । सप्तदश रथाः, सप्तदश निष्का सप्तदश दास्यः, सप्तदश युग्मानि, सप्तदश गवा शतानि, यसो वय. स्पश्च सप्तदश, इति । तेनाविशेषेण सप्तदश रथाः सर्वेषां प्राप्ता विभ- क्तव्याः । तत्र न ज्ञायते कस्य को रथा। तत्राचोर्यजुर्युक्तः पक्षे माता स नियम्यते । यजुर्युक्तमध्यर्यवे ददाति, नान्यं, न चान्यस्मै । एवम्, ऋभिर्युक्तं होने, नान्यं, न चान्यस्मै । सापभिर्युक्तमुद्दात्रे नान्यं, न चान्यस्मै । तत्र पक्षे विधानार्य यजुक्तिग्रहणं, नावों- र्भागं निवर्तयितुमुत्सहते । तस्यानिवृत्ती चोदकानुग्रहो भविष्यति । तस्मादध्वयोंर्भागे रथो नियम्पते, न तद्भाग निचर्नपत्तीति ॥ ७५ ॥ इति श्रीशवरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये दशपाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ ७४ ।। ७१ ॥] इति श्रीमकुमारितविरपिताया ममाताभा ययाख्या या टुप्टीकाया दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। सप्तदश वसो वयस्यथ-इति खण्डदेवधूतः पाठः।

·१९०६ टुप्टीकासहितशावरमाष्यसमैवे-- (म०१०पा०४०१ अथ दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। ( नक्षत्रैष्यादावुपदिएरुपहोमादिभिरातिदेशिकाना नारिष्टहोमादीनां चाचा- भावाधिरणम् ।। १ ।। [१] प्रतिलिङ्गासंयोगात्कर्म संस्कार विकताव- धिकं स्यात॥ १ ॥ सि. अस्पमिः, य एवं विद्वानमि चिनुत इति । तत्र नक्षत्रेष्टिः, अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमाकपालं निपेत् । सोडन जुहोति । अग्नये स्त्रा- हा, कृत्तिकाभ्यः स्वाहा, अम्बाय स्वाहा, नितल्यै स्वाहा, अभ्र- यात्य स्वाहा, मेघयन्त्यै स्वाहा, वर्षपन्त्य स्वाहा, चुपुणिकायै स्वाहा इति । सन्ति प्रकृती नारिष्टदोमा, नारिष्ठान् होमाजोतीति । पत्र संशयः । कि नारिठहोमाना निति, अथवाऽनितिः, समुच्चय इति । त्या श्येने खूपते, लोहितोष्णीपा लोहिव. घसना निवीता ऋत्विजः मवरतीति । अस्ति प्रकृती, निवीन मनुष्याणा, माचीनावीत पितृणाम् , उपवीतं देवानाम् , उपव्ययते देव- लक्ष्ममेव वत्कुरुत इति । तदिह चौदकेन माप्तम् । तर संशयः । किमुप- पीतस्य नितिः, उतानिचिः, समुच्य इति । तथा पृष्ठ्ये पडदे श्रूयते, मध्वाशयेत्, धुन पेति । अस्तितु प्रकृती, पयो न ब्राह्मणस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्यति । तदिह बोदकेन प्राप्त । दत्र संशयः। तस्य निशचित, उतानिचिः, समुद्यप इति । कि प्राप्तम् । तस्य निचिरिति । प्रत्यक्षथुवा उपदोमादयचोदकमा- - - निपीता ऋत्विज इत्येतदनुदाहरणम् । कपम् । ज्योतियोम उपवीताभावात् । न प्रत्यलेण, न चोद न ज्योतिष्टोम उपवीतम् । तत्प्रतिश्च श्येनो न दर्शपूर्ण- मासकृतिकः । आनर्यक्यातदोपु' इति न्यायोऽत्र नास्ति । प्रवाने संभान- वारिकयते । संभवति चात्र प्रधान एवं निवानम् । तस्माद्भिनविषयत्वानि- धोतोपपीतयोऽयवस्था । यमदाहरणमुपहोमाय । ( नदाहरणम् ) । ननुपहोमामा सोऽनु जुहोति--पा. २ (म० ३ पा० १. ९) । ३ मिप्रविषयमा दिति-भोपदेशिकस्य निपातस्य श्येनरूपप्रधान विषयत्वा, टिकोपयातस्य नातिदेशिरस्य दोक्षणीयादिरूपाविषयलादेकविषयत्वाभावादुपचावनिवतियोशिधामावेन व्यवस्थेवयानमः ।

·[अ०१०पा०४०१] मीमांसादने । सानांनुमानिकानां निवर्तका इति । अपि च प्रकृतिलिङ्गसंयोगो भवति, जुहोति, निधीताः प्रचरन्नि, आशयेदिति । यथा शरमयं चर्हिर्भवतीति, शराः कुशाभिवयन्ति । एवं मासे, धूमः । अनिवृत्तिः, समुच्चय इति । कुतः । प्रतिलि. गासंयोगात् । प्राकृतेन लिङ्गेन कार्येण संयोग पपामुपहोमादीनां नास्ति । स हि प्रत्यक्षदर्शनेन वा भवति । यथा, नैवारश्चरुरिति । अभाचे विधानेन वा भवति । यथा, जुहूषा वा एनाई वाग्भवति, यहि पृष्ठया पडदा संतिष्ठते । न बहु वदेन्नान्यं पृच्छेन्नान्यस्मै प्रतियात् , मध्वाशयेत्, संचाइति । चिकारेण वा । यथा, नैनवरुनखाव- प्रत्यक्षविधानाचोदक एवं नास्ति नक्षत्रेष्टौ । यथा गृहमेघीयस्याऽऽज्यभागयो। प्रत्यक्षान्नानात् । यथा सोमस्य प्रत्यक्षविधानात् । उच्यते । सर्वास्वेष विकृतिपूपमानेन धर्मप्राधिः । न च सोमस्य केनचिरतार- श्यमस्ति । दार्शपूर्णमासकैलिहितधर्मकस्तो व्यक्तचोदनौ । सोमस्त्वयकचोदनः । तस्मात्सोमे य एव धर्मा विधीयन्ते त एव भवन्ति, नान्ये । नक्षत्रेश्यामपि प्रथम सायदुपकारापेक्षा भवति, ततः सादृश्येन धर्मप्राप्ठिः । न चापूर्वमगमुपकारवयम् । सादृश्यं चास्याऽऽग्नेयेन | तस्य च प्रकारा अनन्तरिता आग्नेये विधीयन्ते । ते नोप- कारमन्तरेण संभवन्तीति तत्सद्भावः । तस्माद्यत्प्रकारान्तरमुपकारो विद्यते तद्गृह्णाति विकृतिः । इमे चोपहोमा नोपकारपूर्वका दृष्टाः । तस्मात्प्राकृतमङ्गजात प्रवर्तते । गृहमेधीये तु टोपकारावाज्यमागो पुनः । श्रुतौ, शक्यतो गुणायकैकस्याम् । तस्यां गिरापदस्य प्रतिषिध्यमानस्य यत्कार्य लक्ष्यते तत्रेरापदं विधीयते । तस्मात्का. र्यलक्षणाय गिरापदमुच्चार्यते, न प्रतिषेधार्थम् । वाक्यमेदादिदोपप्रसङ्गात् । न चापि कार्यापत्ति । यथा, पृठयः पडहः सतिष्ठत इति । अमाव:-संस्था, अमावेन प्रतिषेधो लक्ष्यते । प्रतिषेधेन लक्षणया कार्य गम्यम् । देवद्महतं यत्र, यत्रापि संदंशामावः, तत्रापि क्रमादेवाङ्गत्वमिति । तस्मात्समुच्चयः । लक्षणया . १ आदर्शपुस्तकेवार समीचीनः पाठो नोपलब्ध इति यथाभुत एवं प्रकाशितः । २ सत्यत इति-पडहामावे मध्वशनविधिना पडहप्रतिपेधमनुमाय प्रतिषेधेन च पडहकार्यमनमीयत इति तासार्थः । ३ अन समीचीनः पाठो नोपलब्धः।

·, टुप्टीकासहितशावरमाध्यसमे- [अ०१०पा०४01] पूतानामिति । स्वशब्देन वा भवति । यथा, परिधौ पशु नियुञ्जीवेति । भविषधेन वा भवति । यया, न गिरा गिरति ब्रूयात् । यदिरा पिरति पादारमानं सदुलासा गिरद, ऐरं कृत्वोद्नेयामिति । अन्येन वा, येना- धगम्यते प्राकृतं कार्यमभिनिवर्तयन्तीति । दिह न किंचिदम्पस्ति । न चैतावता निवृत्तिः, इदं प्रत्यक्षश्रुतमिदं चोदन प्राप्तमिति । प्रकृति लिङ्गसंयोगे निवृचिर्भवति, नान्यया । मन्विदानीमेवोक्तं, भवतीह प्रकृतिलिङ्गसंयोग:-जुहोति, निवीता मचरन्ति, आशयोदते । उच्यते । माकृतानां जुहोत्यादीनां जुहोत्या. चन्तराणीमानि विधीयन्ते । तत्र तावज्जुहोतिरदृष्टार्थः । फयमसो गम्येत प्राकृतस्पायें वर्तत इति ! तथा, उपीतमदृष्टाये, फयं तस्य- फायें निपीत वर्तत इति गम्यते । तया, व्रतं वृत्त्यर्थम् । मध्यशनं जुहोतिशब्दसामान्यारस्थानसामान्यापूर्ववाघ । उच्यते । नाव माघः । युतः । कार्यापत्यमावात् । प्रत्यक्षेण सावकार्यापानिर्यथा : धारवर्भवति । इति महिला कार्य नीवारा वर्तन्ते । ननु शध्देनेयं कार्यापत्ति । न हि । नीवारप्राति- पदिकं नीवाराम्बवीति । तद्वितो विकारम् । चरुशब्दश्चरुम् । वृहस्पतिशब्दस्तस्य विकारस्य देवतासंबन्धम् । न हि शब्देन कार्यापत्तिर्गम्यते । प्रत्यक्षेण विवगम्यते । मोहयः पुरोडाशं निवर्तयन्ति । पुरोडाशो यागम् । एवं नीवाराचरु, चरुयोगमि- त्युमयेषामपि हविनिर्वर्तकस्य प्रत्यक्षम् । न चैवमुपहोमानाम् । अदृष्टार्थत्वात् । न पानुमानेन कार्यापत्ति । यथा, ' नखावपूतानां चरु. ' इति । तत्र तुपकणवि. पमोकं दृष्ट्वा फल, नूनमवघातकार्ये वर्तते नसावपनमिति । न च प्रतिषेधेन कार्या. पत्तिरनुमीयते । यथा, ' न गिरा गिरोति यात्' इति । ननु परस्परनिराकाशमेवेदं वाक्यद्वयम्, विधायकद्वयाभावात् , यात्-उद्दे- यमिति चेत् । उच्यते । एव सति पाक्यमा प्राप्नोति । विधायकशक्तिकल्पना चैकेकस्य स्यात् । तस्मादिरापदस्य मतिपिध्यमानस्य यकाय लक्ष्यते तरापर्द विधीयते । तस्माकार्यलक्षणार्य गिरासदमुच्चार्यते, न प्रतिषेधार्थम् । वाक्यमेदादि- दोषात् । न चापि लसितलक्षणया कार्यापत्तिः । यथा 'परिधी १ नियुक्षीत ।। तस्मात्पञ्चप्रकाराऽपि कार्योपत्तिनास्त्युपहोमाना, येन बाधेरन् ! माकृतं येन वा केनचिदम्पेन, येनावगम्यते । कार्यापत्तिरिति निरूपयन्तीति कोऽयं अन्धः । न - विधायक सद्भावात-पा० २ नियुजन्ति-~-पा।

·- [म.१०पा.अ.] मीमांसादर्शने । घृताशनं च तस्मिन्नये वर्तत इत्यतेन ज्ञायत एव । तस्मानास्ति प्रकृति- लिङ्गसंयोगः। अयोच्यते, नवोपहोमा जुहोत्यन्तरं, प्राकृत होमे मन्त्रो विधीयत इति । तच्च न. । विधायकस्याभावात् । सोऽत्र जुहोतीति परिसमाप्ते वाक्ये केवलस्य मन्त्रस्याऽऽम्नानम् | नास्ति वचनम्, एवं जुहोतीति । भिन्नान्येतानि वाक्यानि | सोऽत्रं जुहोतीति विधिवाक्यम् । अग्नये स्वाहा, कृत्तिकाभ्यः स्वाहा, इत्येवमादीनि मन्त्रवाक्यानि । तस्मान्न मन्त्रविधानार्थ जुहोतेः पुन श्रवणम् । होमविधानार्थे श्रुतिर्विधायिका भवति, मन्त्रविधाने वाक्यम् । तस्मादपि न मन्त्रविधानम् । अतः समुच्चयः । उभयमपि प्रमाणेन प्राप्तम् । प्रत्यक्षश्रवणं प्रमाणं, चौद- कोऽपि प्रमाणम् । नानाकार्यत्वान्नैतयोर्विरोधः । तस्माद्यथा, प्रया- जादीन्न वाधन्ते, एवं नारिष्ठहोमानपि न वाधेरन । अत एवंजातीयकं कर्मसंस्कार विकृतावधिकं स्यादिति ॥१॥ चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृति. संनिधानात् ॥ २॥ अय यदुक्तं, शरमयं वहिर्भवतीति । यथा शराः कुशान् निवर्वय- न्ति, एयमिहापीति । अत्रोच्यते । युक्तं शरमये। भवति हि तत्र प्रकृतिलिङ्गेन संयोगः । वर्हिःशब्देनैवविशिष्टं वा वर्हिर्भवति, शरा वा वहिप कार्य वर्तन्त इति । इह तु प्रकृतिलिङ्गासंयोगः । तस्माद्विषम वहिपेति ॥ २॥ ( अथवा-सोमारौद्रयाग उपदिष्टैः शरैरातिदेशिकानां कुशान बाधनिरूपणम् ॥ १ ॥) एवं वा- [१] प्रतिलिङ्गासंयोगात्कर्मसंस्कारं विकताव- धिकं स्यात् ॥ १॥पू० होमानुवादेन मन्त्रविधानम् । शुद्ध एव होमो विधीयते, तेन वाक्येन : सोऽत्र जुहोति ' इति । द्वितीयेन मन्त्रः, ' अग्नये कृत्तिकाम्यः' इत्येवमादिना । तयो- होममन्त्रयोः संबन्धः प्रकरणेन वाक्येन । तस्मान्नारिष्ठोपहोमयोः समुच्चयः ॥ १॥ [ २ ॥] १ वर्तेत-पा. । २ सोऽनु जुहोति-पा० । . .

·१९१७ दृष्टीकासहितशावरमाध्यसमेते- [१० १०.४.1] इदमाम्नायवे, सोपारौद्रं चई निर्वपत्कृष्णानो नीहीणामभिच. रन् इति । तत्रेदं श्रूयते, शरमयं चहिमवतीति । तत्र संशयः। किं फौशं निवर्तते, नेति । किं मातम् । उभयस्य प्रमाणावगत्वा- समुचया ॥१॥ एवं मासे, यूमा चोदनालिजायोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृति- संनिधानात् ॥ २॥ सि. चोदनालिङ्गसंपोगे तद्विकास प्रतीपेतेति । अस्ति हि तत्र प्रकृति-. लिङ्गेन बर्हि शब्दैन संयोगः । तस्मात्माकृतस्य निवृचिरिति ॥ २ ॥ ( अथवा-~पाजपेये माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणसाघनतया विहित. स्थघोषादिना प्राकृतदर्भमन्त्रयो धनिरूपगम् ॥ १ ॥) एवं वा- [9] प्रकृतिलिङ्गासंयोगात्कर्मसंस्कारं विकता. वधिकं स्यात् ॥ १॥ पू० अस्ति वाजपेयः, शरदि बाजपपेन स्वाराध्यकामो यजेतेति । तत्र भूयते, रयघोषेण माहेन्द्र स्तोत्रमुपाकरोति । दुंदुभिघोपेण माहे- न्द्रस्प स्तोत्रमुपाकरोतीति । अस्ति च प्रकृती, उपाध्यमिति दर्भा- भ्या स्तोत्रमुपाफरोतीति । तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्र संशयः । फि रयघोषण हुँदुभिधोपेण यो नादः स मन्त्रस्य निवर्तका, यवग्य तदर्भयोः, उतोभयमुपयस्य निवर्तकपिति । किं प्राप्तम् । शब्दत्वेन सामान्येन नादो माघस्य निवर्तका, द्रव्यस्वेन द्रव्य दर्भयो। । मनु तत्पुरुषनिर्देशोऽयम् । तेन परार्थेन रथस्य घोपविशेषणत्यनोचारणं, न स्वकार्येण निर्देश । स्थपोषण ' इति रपो दर्मयोनिवर्तकः, घोषो मन्त्रस्य । कुनः । एवं स्वार्थ- एथशब्दो भविष्यति । इतरथा परविशेषणमिति लक्षणा ब्रवीति । (श्रुतं स्वार्थ इतरया रयशब्दो रथमेव वौति । घोषशब्दो घोषमेव । तत्पुरुषे तु स्थः परार्य. एवमिति-'रयोदेण' इति पदे, रपथ घोपचति इंदूखमासपक्ष इत्यर्थः । २ इतरयति- रषस्य घोप इति षष्ठीतत्पुषपक्ष इलया। , 1 . " .

·भ०१०पा०म०] मीमांसादर्शने। १९९१ अत्रोच्यते । इंद्वनिर्देशोऽपीदृशो भवति । तत्रायमप्यय:, न स्या परार्थ उच्चरिष्यते । श्रुतिर्हि तथा हीयेत, लक्षणा च स्यात् । चोदना- लिङ्गसंयोगश्च बाध्येत । तस्माद्घोपो मन्त्रस्य निवर्तको द्रव्यं दर्भ- योरिति ॥१॥ एवं पाते, म:- चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृति- संनिधानात् ॥ २ ॥ सि. चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत, उभयस्य चोदनालिङ्ग- संयोगो नैकैकस्य । स्थघोषेणेति श्रूयते, न रथेन घोपेण चेति । रथ- विशिष्टो घोषो लक्षणं स्तोत्रोपाकरणस्य । प्रकृती दर्णी लक्षणं, मन्त्र थ। नन्विदानीमेवोक्तं द्वंद्वनिर्देशो भविष्यतीति । नेतदेवम् । द्वि- वचनं हि तथा स्यात् । एकवचनेन च निर्देशः । तेनैको लक्षणं, स च घोषः । तेन हि समभिव्याहारस्तृतीयायाः । ननु समुदायेन समभि- ध्याहारो भविष्यति । न हि । समुदायस्पाशब्दार्थत्वात् । अय समुदा- यो निर्दिश्येत, ततोऽभ्युपगतमुभयस्प निवर्तकमिति । ननु मन्त्रो वाचक एच, उपाध्यमिति । नेत्युच्यते । उपावर्तन- मात्रस्पाभिधायको मन्त्रा। न चोपावर्तनमा स्ोत्रोपाकरणम् । अथा. प्यभिधानं स्यात, तथापि तस्य निवर्तक । लक्षणेनोपाकर्तव्यमिति मत्यक्षा श्रुतिः । अभिधानेनोपाकर्तव्यमिति चोदकः । श्रुतिश्च चोदका- दलीयसी । तस्मादुभयस्य निवर्तको रथयोपो दुंदुभिघोपश्यति । किं भविष्पति प्रयोजनम् । यदि रथो न घोपविशेषणम्, अरपाधि- मच्चायते )। तस्माद्वद्वोऽयम् । ननु द्वंद्वे सति द्विवचनं प्राप्नोति । उच्यते । ' सों द्वो विभापयेकवद्भवति' इत्येकवचनं भवत्येव ॥१॥ एवं तर्हि तत्पुरुषायं पायान् प्राप्नोति । कथम् । भर घवखदिरयोर्थः समा- हारः स प्रधानभूतस्तं प्रति धवखदिरावत्यन्तगुणभूनावुच्चायते । स प समुदाया केनपिच्छन्देन नोच्यते । तत्र वावपि रयघोषो परायों भरेताम् । तस्मात्तत्पुरुष एव भवत्येव-दत्यनन्तर, एवं वहि-इलस्य प्राकियाधिमन्यो लप्त इति मानि!

·१९१२. टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- [भ०१०पा०४०२] शिष्टोऽपि पोषः स्तोत्रपाकरणं लक्षयेदिति ॥ २॥ (वृहस्पतिसवादिविकृतापोपदेशिहरातिदेशिकानामेन्द्रवायवादि- ग्रहणाना समुच्चयाधिकरणम् ॥ २ ॥) [२] सर्वत्र तु ग्रहान्नानमधिकं स्यात्मकतियत् ॥ ३ ॥ सि. बृहस्पपिसवे भूयते, वाहस्सत्यं ग्रई गृद्धाति । पिपुवति, अफै ग्रई गृहातीति । महावते, शुक्र ग्रहं गृहावीति । अश्वमेधे, सौवर्णराज. ताभ्या महिमानी ग्रहो गृलावीत । सन्ति तु प्रतापन्द्रवायवादयो ग्रहाः । त इह चोदयन भाताः । तत्र संशयः । कृतस्ते निवर्त्यन्त उतानिचिी, समुच्चय इति । कि प्राप्त । पत्यक्षश्रुता पैकृतायोदकमा. धान् माकृतान वितयितुमर्हन्ति । अस्ति हितेषां प्रतिलिङ्गोन अनदेन संयोग इति । एवं मासे, पूनः । तत्र तत्र सर्वत्र प्रदानानमधिः भक्तुिमईचि । भाकृतस्पानिचिरिति। कुतः। उभपेषां नमाणावगतत्वात् । चोदकोऽपि ममाण, प्रत्यक्षश्रवणमपि । ग्रहभन्दा प्रकृतिलिङ्गमिति चेत् । नेवम् । शेषात् । प्रयोजन, याद रयो घोपविशेषणमे निगो भाति । ननु पूपिलेऽपि नियम एव । उच्यते । साधारणगुणवचनोऽ शब्द एवोपपद्यते । अरुणगुणस्त साधारणोऽपि भवति । तत्र वाक्येन द्रश्यनियमो भवति ॥ २ ॥ प्रकृति तापनिरूपयामः । ' ऐन्द्रवायां गृहाति' मंत्रावरुण गृगाति । इत्ये. पमादीनि वाक्यानि प्रस्तो भूपन्ते, नन्द्रवान पमेन, मंत्रावरणेन यतेति । पवं श्रूषेत, वथा सतराद्विार: स्यात् । . - १घोपस्तनोपाकरणम्-पा. १२ गुफाई-पा- । ३२पादिति परिशेपादित्यर्थः । । नियमो भती-पपव थोपो नान्यस्यति नियमो भवलिः । ५ नमुद इति पूपिर न रपयोषयोः परस्परसाहिलावगतकायनाम्यायन परस्परनियमापं घोपो स्थस्यैवेति , नियमो न सिम्योदत शहते-ननु पूर्वजनीति । ६ मा उच्यते- उच्चत इति समाधान. प्रन्यस्यायमाशयः । भमहायनास्थले परिवारिकभ वस्याऽगोपाला गनमन भूयमान- खाद्भवति पाश्येन परस नियमः । 'रथपोष' इति पतु दवन परस्सरसापत्यगवान्यय. कारतरतरयोगस्य धवदिरयोरिख प्रतीयमानी निरूप्यनिरूरभाषस्थानान घोपो रपस्यैवेति नियन्तं पश्यत इति । दिवपा। पस्तुतो - ययादिवदिवसः रवि पाठा साधीयान् । सपका-दाधिकरणपूर्वपशेण वा सन्तः समर्थनीयः ।

·[अ०१०पा०म०२) मीमांसादर्शने । १९१३ यदि ग्रहशब्दमुच्चार्य गुणो विधीयते, तत! प्राकृता एवं ग्रहा गुणविक- ता भवेयः । अथ ग्रहसंवन्धेनाग्रहो विधीयते, ततो ग्रहकार्य तत्त इति प्राकृतं निवर्तयेत् । यथा, खवाली यूप इति । अन्यः पुनरेप ग्रहशब्दो ग्रहणवचनः । अर्के नाम ग्रहं गृह्णाति, महिमानी नाम ग्रहो गृह्णातीति । अत्रापर्वा ग्रहणक्रिया विधीयते । तस्मान्न ग्रहशब्दयोदना- लिङ्गम् । एकार्याना हि विकल्पो वा वाघो वा भवति । न चैपा पैक. तेरेकार्थता। ननु यागनित्त्यर्याः स । तेनैपामकार्यतति । उच्यते । यागंप्रति संहत्यकारिण एते, न निरपेक्ष एकैक एपो साधकः । न होपां पृथ. कत्वेन यागसंवन्धः, अर्केण यजेत, शुक्रेण यजेनेति । कयं तर्हि । प्रयोगवचन एपा ग्राहकः । स च संनिहितानाम् । न च संनिधाने विशेपोऽस्ति । तस्मात्सर्वेपा प्राकृताना कृतानां च संग्राहकः प्रकृति- वत् । यया प्रकृतावन्द्रवायवग्रहणं चोदित, मैत्रावरुणग्रहणं पुनश्चोधते । विभागचादृष्टार्थ: संस्कारो देवतोदेशश्च । अष्टत्वात्कार्यस्य, न ज्ञायते पूर्व उत्तरस्य कायें भवतीति । प्रयोगवचनग्रहणाच समुच्चयः, न केवल भेत्रावरुणादिभिः सह, अपकरणाधीताभ्यामश्वदाभ्यामपि । एवं विक- वावपि समुच्चयो भवितुमईति । . किं तर्हि । इन्द्रवाय देवताऽम्येति तद्रितो देवता द्रव्योपसर्मनीभूता वीति । तय द्रव्यं द्वितीयया गृणाति प्रति गुणभूतम् । गृह्णातिश्च द्रव्यस्य पृथकाकल्पनम् । तचाहार्यम् । योऽत्र देवतानिर्देशोऽधायः । अन्यत्र देवताया अचोदितत्वात् । त. स्माद्वितीयादिष्वपि ग्रहणेष्वयमेव न्यायः । न पेन्द्रनायवोऽयं भेत्रावरुणस्य कार्य पति इति ममाणमस्ति । तस्माद्भिन्नान्येतानि महणानि । यागोऽत्र देवतामपेक्षते । देवताश्च यागमन्तरेण न संमवन्तीति यागमपेक्षन्ते । तयोः संनिधानेन प्रमाणेन संबन्धो भाति । तच सनिवानं सपा ग्रहणानामवि. शिष्टम् । ईदृश तावती प्रकृतिः। यागः प्रधानमतः । फले चोदितत्वात् । (प्रधान- भूत) देवतावाक्यानि तदर्थानि । तस्मात्नधानभ्न एव यागोऽर्षादम्पस्यते । विकृती 'ऐन्द्रवायव गृह्णाति ' इति चोदेने प्राप्तानि । संनिहितानीनराणि । आम्नाना १ उपसमनभूता-पा० । १ स च दृष्यर्थः-तच दृष्टार्थ-इति च, पा• । ३ स्य पासोऽपति पूर्व शेरः। तत.-पा०।५ चोदकप्राप्तानि-पा। त ·दृष्टीकासहितशापरभाम्पसमैने- [अ० १०१.०४२० आह । ननु ग्रई संकीर्य गुणो विधीयते-मधमे, सौवर्णराजता. भ्यामिति । अोच्यते । न तो प्राकृवौ ग्रहो । संशा चोपचिसंपांगा- दिति ग्रहकर्मणी मिधेवे । आह । इह वाई, चाईस्सत्यं गृहातीति देवताविधानाय स्याद । उच्यते । ग्रहे विधीयमाने श्रुतिरनुगृहीता। देववायां पापम् । श्रुतिय पाक्पादलीपसी । बाह। आनेयवद । यया, अमिष्टुति-आग्नेया अहा भवन्तीति देवताविधान भवति, एचमेकवचनान्तेनापि । तस्पाविवक्षितत्वाव । यया, ग्रह समावि सर्वग्रहाणा संमागोऽभिधीयते । एचपिदापि सर्वग्रहाणां देवता विधीयते । अत्रोच्यते । उक्तमेवच्छूतेषलीयस्त्वा- दिति । आप्रेया अहा भवन्तीति तु वाक्यमविरुद्ध श्रुत्या । न हि नास्ति, आग्नेयं ग्रहं गृह्णातीति । आग्नेयसचा तत्र वाक्येन श्रुत्यकि- ३ सामोत् । सनिहितान्येव न सर्वाणि, युगपद्ग्रगातिपयोगषवनः । संनि- খানাখৰিথাৰু। मनु धृहस्पविदेवया चोदकराठेषु महेषु विधीयते । उच्यते । न संभवति देवता- विधानम् । कथम् । यद्देवताविधानं तस्योपसर्जनार्थो विधीयते । यथा दण्डीति पुरु- पौपाननीभूतो दण्ड एव विधीयते, रुपाप मानत्वात् । एवमिहामि । कथं द्रव्य- देवतासबन्धे चोदषमाधमन्य बृहस्पतिवता विधीयते । उच्यते । उपसर्गनायों न चोदकपासे अहे शक्पते विधानम् । अप्तामात् । कसमसामयम् । यदाऽस्य देवतासंपन्धः, तदाऽत्यशब्दो देवताविशेषणत्वेनोचा. पं । तदा परामुच्चारणं, न स्वार्थम् । यदा बृहस्पतिरस्येति, तदा स्वार्थमुधारणं, न परापम् । सकृदुचारणेनं स्वार्थवत्सरार्थवञ्चोचारणं विरुध्यते । यदा तु न देवता. विशेषणत्यत्रोच्चायते, तदाऽस्यशब्दः प्रधानमूतः, देवताप्रातिपदिक तदर्यम् । तस्माद्वाभ्या विशेषणाच्या विशिष्टस्तद्धितार्थो विपीयते, लोपसर्जनम् । सामात् माहसायं गृह्णाति इति श्रुत्येव विधानमित्यननवाभिमायणोच्यते । म तत् 'नीहीन्प्रोक्षति' इत्यनेन प्रत्यम् । तत्र वाक्यान्तरेण प्रीहयो यागमा- धनत्येमागताः । तेषां स्वरूपमपि विद्यते । लक्षणयाऽपूर्वसाधनत्यमपि । तत्र द्विती- . (भ.पा. १ . सू. ११) १ तानि-पासंनिधानादिविपात-पा। विधायक्ष इति पाठ आवश्यक इति भाति । ५ मोदरप्राप्ती महेयु वाक्यतो-पाग ·.. . [१०१०पा०४१०२] पीमांसादर्शने । रुद्धेन चौघमाना युक्त वेति । तस्मात्माकनेभ्यो व्यतिरिक्तो बाईस्पत्यः समुच्चीयते । यथा प्रकृती, अंशुं गृह्णाति, अदाभ्यं गृह्णातीत्यमाकरणिको पाकरणिको समुच्चीयेने, एवमिहापि कृताः समुचीयेरनिति ॥ ३ ।। अधिकथैकवाक्यत्वात् ॥ ४ ॥ इतश्च पश्यामः समुच्चय इति । कुतः । निःसंदिग्धैश्वाधिक सुरा- हरेकवाक्यत्वं भवति । कथम् । सप्तदशैते ग्रहा गृह्यन्ते, द्वये पाजा- पत्याः सोमग्रहाः सुराग्रहाच । अत्र व्यक्तमधिकाः मुराग्रहाः । तेषु, - गृह्यन्त इति ग्रहणं चोयते, नानूयते । सकृदुचरितो गृह्यन्त इति शब्दा सोपग्रहरपि संबध्यते । तस्माचोदनान्तरं ग्रहाणाम् । अनेनासंदिग्धेना- न्पदप्येवमेवावगम्यते ॥ ४॥ या प्रोक्षणस्य गुणमा ब्रवीति बीहिलक्षितापूर्व प्रति । न विहन्द्रवायवद्रव्यं प्रमा- णान्तरेण यागसाधनं निति, येन गृह्णातिक्रियाऽपूर्वाशेन संवध्येत, प्रोक्षणाक्रियेष । तस्मादेन्द्रवाययं गृह्णातिक्रियां पति प्रधानमतम् । द्वितीयाविभक्तिसामर्यात् । न च प्रयानादिवाक्यतुल्यम् । तत्र द्रव्यदेवतेन क्रिया नियते । सा तदुपकारिका। इह तु विपरीतम् । न चाऽऽग्नेयतुल्यम् । तत्र 'आग्नेयोऽष्टाकपालो मवति' इति साकाइसमेतद्वाक्यम् । तच्च यागमन्तरेण निराकाक्षं न भवति । परिपूर्ण वाक्यान्तरेण संबध्यते । प्राक् च यागात्परिपूर्णमेव न मवति । न च यागमन्तरेणान्येन प्रकारेण पूर्यते । तत्र ' आग्नेयोऽष्टाकपालो भवति ' इति यागाउँल्यम् । 'दर्शपूर्ण- माताभ्याम् ' इत्यनेन प्रकृता एव फले विधीपन्त आग्नेयादयः । न चेह तथा। ऐन्द्रवायवादीनां यागविधानामावात् । अन्यथानुपपत्या यागकल्पना । परिपूर्ण वा- क्यम् - ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ' इत्यनेन । न त्वानेपादिवाक्यं परिपूर्णम् । तत्र सा- कासवाद्यागक्सना । इह तु परिपूर्णेऽन्यथानुपपत्तिवेलायां ' सोमेन यजेत ' इति विद्यते यागः । स च यागो देवतामात्मीसद्धचर्यमपेक्षते । ऐद्रवायवादीन्यपि यागा- नपेक्षन्ते । तयोर्द्वयोः साकाड्झयोरेकाहुविकलयोः संवन्धो भवति । तस्मान प्रकर- गेन्द्रवायवादीनां संबन्धः । न चैतैर्देवतावाक्यः पूर्वमसंवध्यमानः फलेन संब- ध्यते । अपि च 'ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ' इत्येतदपरिपूर्ण वाक्यं सोमयानिना सह - शीघं संबध्यते प्रकरणेन ॥ ३ ॥ [ ४ ॥ - -- १ यागसाधने मिति ता न गृहाति । क्रियापूर्वाशेन संबध्येत । प्रोक्षणं क्रियेत । तस्मात्- पा. १ ३ यागकल्पना-इति पाठ आवश्यक इंवि भादि । ३ परिपूर्णस्यार्यानुपाति-पा० ।

·१९१६ दुष्टीकासहितशापरमा यसमेते- [म०१०मा०१४..] लिङ्गदर्शनाच ॥ ५॥ लिमप्येतमयं दर्शयति । किम् । विरण्यो वा एए पन्नातु पहा. जयः । अतीव अमिष्टोमं कामत्युक्थ्यमतिपोरगिन नातिरानमा- मोतीति । विरण्य शब्दो विस्तीर्ण भवति । यथा, घिरण्यान्यरण्यानि, विस्तीर्णानीति गम्यते । यदि समुच्चया, एवं विस्तीर्णता । पाधायां भोपपद्यते । तस्मादपि समुच्चय इति ॥५॥ (बामपेये--उपदिष्टः प्रामापत्यः पशुभिरातिदेशिकानां फनुपशूना समुच्चयाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] प्राजापत्येपु चाऽऽम्नानात् ॥ ६॥ सि. अस्ति वाजपेया, वाजपेयेन स्वाराज्यकामो बजेतेति । तत्र माजा. पत्या परावा, सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभत इति । सन्ति तु प्रकृती ऋतुपशवः । व इह चौदफेन प्रात: 1 संशयः । कि ते माना- ऋतुपशवो बाध्यन्ते, उत समुच्चीयन्त इति । फि प्रामम् । प्रत्यक्षाः प्राजापत्यायोदकपातान् मतपशून वाधेरनिति । एवं मा धूमः । प्राजापत्येषु च समुच्चयः स्यात् । चशब्दोऽन्वाच- पार्य:! आम्नायन्ते हि कतुपशवः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति, नाग्निष्टोपो नोक्थ्यो न पोडशी नातिरात्र इति । अथ फस्माद्वाजपेयेन सर्च याम- सवोऽवरुध्यन्ते, पशुभिरिति ब्रूयात् । यदाग्नेयं पशुमालभतेऽमिष्टोम तेनावरुन्धे, ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम्, ऐन्द्रेण पौडशिन, सारतत्याऽतिरात्रं, मारुत्या वृहत्स्तोत्रम् । एतावन्तो वे यज्ञक्रतवस्तान् पशुभिरेवावरुन्धे, इति समुच्चयं दर्शयति । ननु दर्शनपिदमुपदिश्यते, कोऽत्र न्याय इति । -उच्यते । प्रकृतिलिङ्गासयोगः । ननु पशुशब्दः प्रकृतिलिङ्गम् । नेस्या- ह । नात्र पशुमन्य देवता विधीयते, संख्याश्रवणात् । संख्यादेववा- अषणाकर्मान्तरं चैदमुक्तम्, पृथक्लनिवेशासंख्यया फर्म भेदः स्पा- दिति । अवो ग्रहाणामिव समुच्चयो भवितुमईवीवि ॥ ६ ॥ परयः - (अ.२ पा. १. सू.)

·[०१०पा.११.५] मीमांसादर्शने । (सामहणेष्टावुपदिष्टरामनहोमरातिदेशिकानां समुच्चया- धिकरणम् ॥ ४ ॥) [४] आमने लिङ्गदर्शनात् ॥ ७ ॥ सि. अस्ति सांग्रहणीष्टिा, वैश्वदेवी सांग्रहणी निर्वपद्ग्रामफाम इति । सत्र श्रूयते । आमनपस्यामनस्य देवा इति तिस्र आहुनी होतीति । सन्ति तु प्रकृती त्रयोऽनुयाजाः । तेऽत्र चोदफेन माप्ताः । तत्र संशयः । किमामनहोंपैरनुयाजा निवर्तन्त उन ते समुच्चीयन्त इति । किं प्राप्तम् । प्रत्यक्षश्रुतैरामनहाँमैरानुमानिका अनुयाजा निवत्रन् । अपि च त्रिवं प्रकृतिलिङ्गसंयोगो भवति । एवं मासे, ब्रूमः । आमने समुच्चयः स्यात् । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । लिङ्ग हीममर्थ दर्शयति । फि लिङ्गम् । वहिरात्मा वै मयाजानुयाना आत्मा देवता, यत्मयाजानुयाजानां पुरस्ताद्वोपरिणाद्वा जुहुयादहिरात्मानं सजातानामादधीत, अथ यन्मध्य तो जुहोति मध्यत एव सजातानामा- त्मानं धत्ते, इत्यनुयाजानामनिवृत्तिं दर्शयति । आह । । ननु त्रित्वं प्रकृतिलिङ्गसंयोगः । नेत्याह । न हि संख्यामात्रमन्य शक्यते गुणो विधातुम् । न हि कस्यचित्काचित्संख्या न भवति । तस्मान्न संख्या प्रकृतिलिङ्गसंयोगः । लिङ्गदर्शनं त्विदमपदिष्टं, मासि- रत्र धक्तव्यति । उच्यते । आहुतार्जुहोतीति श्रुत्याऽऽहुतिसत्ता, वाक्येन मन्त्रविधानम् । विसंख्या चानुवादत्वेनावकल्पते । संख्यामन्त्रवन्ति तु यागान्तराणि विधीपन्ते । तेषां चोभयममाणावगतत्वात्समुच्चयो न्याय्य इति ॥ ७॥ ( गवामयनान्तर्गते महानत उपगानान्तरकाभिः पत्नीभिराति- देशिकोपगानकर्तृणामृस्विजामयाधाधिकरणम् ॥ ५॥) [५] उपगेपु शरवस्यात्मकतिलिङ्गसंयोगात् ॥ ८॥ पू० महावते श्रूयते, पल्ल्य उपगायन्ति, पिच्छोलाभिरुपगायन्ति, काण्ड- वीणादिमिरूपगायन्ति, आपाटलिकाभिरुपगायन्तीति । अस्ति तु प्रकृती ऋत्विज उपगायन्तीति । नदिह चोदकेन प्राप्यते । तत्रायमर्थ .

·१९९८ दुष्टीकासहितशावरमाप्पसमेते- म०१०१०१०१]
सांगायको भवति । किं पत्नाभि, उपगायतीति ऋविज उपगायन्तो
निवर्णन्त उत न निवर्पन्त इति । तत्तावचिन्त्यते । किं गानोप-
गानमेसद्धत वादियोपगानपिति । तत्रापि देतं, कि गानस्यौपगानं
गानोपगानमुल गानमेनोपगानं गानोपगानमिति । किं तावत्याप्तम् ।
पोकतं निवर्त्य झते । तत इदं वर्धते । गानस्योपगानमिति । पल्यो
गायत मानमुपचिन्वन्तीति, गान प्राप्तपेव प्राकृतम् । उपचय उपस-
गयों विधीयते । तस्मादगानस्योपगानमिति ।
अषवा, गानमेवोपमानं, गानशब्दो हि शारी- गीतो प्रसिद्धः ।
उस्माद्गानमेतदुपगानम् । गानस्प घोपगानमिति । यदैतयोरन्पतरच.
दा अस्विकार्थे पल्यो वर्तन्ते । अत: प्रकृतिलिङ्गसंयोगात्प्रत्याभूतन
चोदकमा निवर्यते, शरवत् । 'यथा, शरमयं वर्हिर्भवतीति शराः
प्रत्यक्षभुनायोदकपाशान् दर्भान् निधर्तयन्ति, एवमिहापीति ॥८॥
आनर्थक्यावधिकं स्यात् ॥ ९ ॥
तुशब्दः पक्षं ज्यावर्त यति, न निवृत्तिरिति । समुचयः स्यात् । तत
एतचित्पते । वादित्रस्यैतदुपगानम् । अस्ति झत्र घादित्रम् । दिक्षु दुंदु-
भयो नदन्तीत्येवमादि । तस्योपगानं धादिप्रयोगानम् । कयम् ।
पत्ययेन हि श्रुत्या धात्वर्थस्य सचोच्यते । विभकृष्टोपसधिस्य सचा,
अर्थविश्कर्षाददुला भवति । तस्मादुपसर्गार्थसत्ताविधानं यात्वर्थ-
संचाविधानेन पाध्यते।
अथवा, वादिमिदमुपमानम् । एवं शाह । पल्य उपगायन्ति,
फाण्डवीणादिभिरुपगायन्तीति । काण्डवीणादिभिर्वादित्रमुपगानं भवति ।
भवति च तम्त्रीगाने गानशब्दः । तस्मादादित्रमुपगानम् । तत्र ययेवं
वादिनस्पोपगानं, यदि चा धादित्रमुपमानम् , उभषया माकतादर्यान्तरे
भवति । तस्मात्समुचया । कुतः । आनर्थक्यात् । एवं चौदकानक्यं
न भविष्यति । चोदकोऽनुग्रहीष्यतीत्यर्थः । तस्मात्समुच्चय इति ॥ ९ ॥
( भजनाम्यसनाख्ये सत्रे समाम्नान गौगुलयाम्यञ्जनादिना प्राकृन-
नवनीताम्यञ्जनस्य समुच्चयाधिकरणम् ॥ ६॥)
६] संस्कारे चान्य संयोगात् ॥ १०॥ सि.
.
॥९॥

·. [१०१०पा० ४५०७] मीमांसादर्शने । अस्ति, अञ्जना पञ्जनो नामकोनपश्चाशदात्रः । तत्रेदं समाना- यते । गौग्गुलवेन. पात:सवने समजते, अभि चाऽञ्जते । पैलुदारवेण माध्यंदिने सबने, सौगन्धिकेन तृतीयसपन इति । अस्ति तु प्रकृती नवनीतेनाभ्यश्चनम् । तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्र संशयः । किं वदै कृसेन वाध्यत उत नेति । किं माप्तम् । प्रत्यक्षथुत्वाकते', अञ्जवे, अभि वाऽञ्जते, इति च प्रकृतिलिङ्गसंयोगाद्राध्यत इति । आह । ननु सुत्याकालमञ्जनमभ्यञ्जनं च सत्रे, दीक्षाकाले नवनीतेनाभ्यञ्जनं म. कृती, अन्यकालत्वात्ययोजनान्तरे वतत इति वाधो न स्यात् । उ. च्यते । प्रयाजवदन्यकालमपि तत्कार्यमेव द्रष्टव्यम् । कालमात्रमन्पत् । पदार्यस्तु स एव । यथा, तिष्ठन्तं पशु प्रयजन्तीति तिष्ठति पशौ मयाजा वर्तमानाः प्राकृतकार्यका एव भवन्ति, एवमिहापि द्रष्टव्यम् । एवं प्राप्ते, बूमः । संस्कारे-अञ्जनेऽभ्यञ्जने च प्राकृतेन सह सयु. चयः स्यात् । कुतः । अन्यसंगोगाद । अन्य कालमिदं कार्यान्तरे वर्तते । एवं चोदकोऽनुग्रहीष्यते । तस्मात्समुच्चय इति ॥ १० ॥ प्रयाजवदिति चेत् ॥ ११ ॥ इति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् ।। ११ ॥ नार्थान्यत्वात् ॥ १२॥ न च मयाजवद्भवितुमर्ह वीति । कुतः। अर्थान्यत्वात् । स्नेहनार्थ- मादी नवनीतं सुखपचाराय । प्रवृत्ते कार्ये सुरयाकालं गौग्गुलवेना. भ्यञ्जनं विरूतीकरणार्य, प्रत्यक्ष कार्यान्वरं वर्तत इति न माक निव. तयितुमईति ॥ १२ ॥ ( महामते-तार्यादिभिः प्राकृताइतवाससः समुच्चयाधिकरणम् ॥ on) [७] आच्छादने कार्थ्यात्मालतस्य विकारः स्यात् ॥ १३ ॥ पू० महावते श्रूयते, वार्य यजमानः परिपत्ते, दर्भमयं पत्नी, इति । अस्तुि तु महतो, अहतं वासः परिपत्त इति । तदिह चोदकेन मास । १० ॥ ११ ॥ १२ ॥ । वाचे-पा।

·१९२० टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेत- ०१०पा०४०८) वत्र संशयः। किमहतस्य वाससो निचिः, नेति । किं प्राप्तम् । आच्छादने तु माकृवस्य विकारः स्यात् । कुतः । ऐकादि । एको झया माकृतस्य पैकृतस्य च । कौपानमाच्छादायत, प्रकृती विकृती च पच्छादनं क्रियते । तस्मात्मत्यक्षश्रुतेन चोदकपातं निवतेत ॥ १३ ॥ आपकं वाऽन्यार्थत्वात् ॥ १४ ॥ सि० वाशदा पलं व्यावयति । अधिकमिदं माकृताद्वाससो भवितु- मईतीति । कुतः । तद्धि निव भवति, यदनिववं न शक्नोति निवे- प्टुम् । यत्त्वनिवापि शक्नोति भवितु, न सनिवर्तयति । तद्धि निब- तयदमतिपंधर्फ सच्चोदकं प्रासं वाधेच । ननु कौपीनपच्छादने, परि. धत्त इति भवति, नान्यकाफे । उच्यते। नैनदेवम् । उमरियासतोऽपि काय परियत इति भवति । तद्यथा, फम्बलं परिपत्ते, रवं परिषत्त इति । सतो धपे-चरिधच इत्यवयवमसिया भवति । तस्मादहतस्य । घाससो न निऋषिा, समुच्चय इवि ॥ १४ ॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥ १५ ॥ समुवयं च वासाशब्देन बहुवचनान्वेन दर्शयति, यासाति वारा- ही चोपानही विमुञ्चतीति । कृष्णविषाणया चासांसि विसंसपति, मोse: परिधो, इति । तस्मादपि पश्यामोऽनिति, समुचय इति ॥ १५॥ (महामने स्तोत्रान्तरसाधनाभूतः कादिसामभिः माकृतहान समुचपाधिकरणम् ॥ ८॥ [८] सामस्वर्थान्तरश्रुतेरविकारः भतीपेन ॥३६॥ सि० महामते थूप, श्लोमन पुरस्तात्सदसः स्तुवते, अनुश्लोफेन पथा- सदसा काश्चन चात्वालमवेक्ष्यमाण इति । सन्ति तु माकतानि सामानीह चोदपेन मासानि । तत्र संशयः । किं मारताना साम्न नितिकतानिषिः, समय इति । कि मासम् । सपत इति प्रक- विलिङ्ग संयोगे मासो चोदफनामानि सामानि नियति इति । सनिलियन, यपविपि एसोद प्राप्त पेन-पा।

·. [R०१०प०४०८) मीमांसादर्शन। १९२१ यथा कौत्सं भवति, काण्वं भवति, वसिष्ठस्य जनित्रे भवतः, शुद्धाशु- दीये भवतः, भर्गयशसी भवतः, क्रौश्वानि भवन्तीति श्रुतेषु चोदकमा. सानि निवर्त्यन्ते, एवमिदापि द्रयरूपम् । एवं प्राप्से घूमः । साममु श्लोकेन पुरस्तात्स्तुवत इत्येवमादिश्र्यमाणेषु भाकृतानामविकारः प्रतीयेत । कुतः । अर्थान्तस्श्रुतेः । अर्थान्तरेण हि संवन्धः श्रूयते, पुरस्तात्सदसः स्तुवत इत्येवमादि । यच्च पदं फेन- चित्पदेन संवध्यसे विशेषणत्वेन, न तत्पदान्तरेण सह संबन्धमईति सकृदुच्चरितम् । यथा, भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्येति, भाविशे. पणत्वेनोच्चार्यमाणो राज्ञ इति शब्दो न पुनः पुरुषशब्देन संबध्यत इति । एवं, पुरस्तात्सदसः स्तुवत इत्यनेन संबध्यमानो न पुना श्लोफेन स्तुवत इति संवन्धमहति । यदि स्तुती देशसत्ता विधीयते, श्लोकेन चेत्यन्येत तत उपपये. कं वाक्यमिति । यदा तु पुनर्देशसत्ता विहिता तदा परिपूर्ण वाक्यम् । श्लोफेन चेत्येतदपि विधातव्यं, तदा पुनर्विधिप्रत्ययो हृदयमानेतव्यः । हृदयमानेतुमुच्चारयित्तव्यः। न चोच्चारितः। तस्मादनुचारितो वा फल्पयितव्यः । उच्चारणं वा फल्पयितव्यम् । कल्पनायां च शब्दो पाध्येत । तस्माभवम् । कयं तर्हि । देशसामविशिष्टा स्तुतिः श्रुत्या विधीयते । न चैन केनचित्संबन्धे विहित, परिपूर्ण वाक्ये पुनरपरं वाक्पं कल्पयितव्यं भवति । उभयविशेषणविशिष्टा हि स्तुतिः श्रत्या पदा विहिता तदा परिपूर्ण वाक्यम् । न तदा पुनरपरेण केनचिर्स वन्धः फल्पयितव्यो भवति, यदर्थ किंचिद्विरुच्चार्यत । तस्मात्स्तुत्य- न्सरमिद विधीयते, न प्राकृतं निवपते, समुच्चय इति ॥ १६ ॥ अर्थे त्वश्रूयमाणे शेपत्वात्माहतस्य विकारः स्यात् ॥ १७॥ अथ यदुपवर्णित, यथा कोत्सं भवति, काण्वं भवति, वशिष्ठस्य जनित्रे भवत इत्येवमादिभिरिव पाकताना निवृचिरिति । तत्परिहर्तव्यम् । अयोध्यते । युक्तपत्र यत्माकृत निवर्त्यते । अत्र अन्वरं न श्रूयते, . - इत्येवमादिषु-पा।

·१९२६ टुम्टीकासादिवशावरमा यसमवे- ०९०११०म०९) प्राकृतस्पैध शेपाशुपते । तस्माचा कनेन प्रत्यक्षथुतेन मावस्प निचिरिति । इह स्वर्यान्तरभवणाद्वाक्यभेदप्रसङ्गादनिवृत्चिरित्यु- कम् ।। १७ ॥ (अथवा-विकृतिविशेपे केवळं धूपपाणः कौत्सादितामपिः पाकृतताना वाघाधिकरणम् ॥ ८॥) एवं वा- [८] अर्थ त्यभूपमाणे शेपत्वात्मालतस्य विकारः स्यात् ॥ १७॥ सि कचिच्यते, कौत्स मवति, फावं भवति, वशिष्ठस्य ननित्रे भवता, शुद्धाशुद्धीये भवता, भर्मपसी भवता, कौश्वानि भवन्तीति । सन्ति तु प्रकृती सामानि । तत्र चोदकेन प्राप्तानानि निवस्र्यन्ते, नेत्येषोऽर्थः संदिश्यते। किं प्राप्तम् । अनिचिः । समुच्चय इति । कुतः । साममा विधीयते । न, स्तुवत इति प्रकृविलिङ्गसंयोगोऽस्ति । तस्मा- दधिकमिति। एवं मासे, म । अर्ये स्वयमाणे शेपरवालाकृतस्य विकार! स्यात् । तुशब्दः पर्स च्यावर्तयति, यथ्यमाणेऽध्य प्राकृतस्य विकारः स्यात् । शेषभूत हि मकृती साम । इदमपि साम श्रूयते । तस्सापत्वेन सामान्येन सान्नः कायें भवितुमर्हति । तद्यथा, दधि घृतं शाकं शालयः, देवदचो भोजयितव्या, देवदत्तवद्यज्ञदचस्तैलेनेवि, यद्यपि तैलेन लेह- पिसव्य इति न श्रूयते, तथापि स्नेहन एव वेलं भवति । तत्समर्प. स्वाव । एवं यद्यपि साम्ना ऋक् संस्फर्तव्यति न थूपते,. एवमपि वत्समर्थत्वात्साम संस्कार एव भवितुमर्हति ॥ १७ ॥ (विकृतिविशेषे भूयमाणैः कौत्सादिसामपिरतत्समसंख्याकृतमाम- वाघाधिकरणम् ॥९॥) [९] सर्वेपामविशेषात् ॥ १८ ॥ पू० कचिच्छपते-कोरस भवति, कार्य भवति, वशिष्ठस्य जानरे भवतः, शुद्धाशुद्धीये भवतः, भर्मयशसी भवतः, कोचानि भवन्तीति । .

·- [अ०१०प०अ०१०] मीमांसादर्शने । १९१३ सन्ति तु प्राकृतानि सामानि । तत्र चोदकेन प्राप्तानि । तानि प्राकता. नां निवर्वकानीत्येवरसमधिगतम् । अयपोऽर्थः संदिह्यते । किं सर्वाणि सर्वेषां निवर्तकानि, अथ फिमेकमेकस्प, द्वे द्वयोः, वनि वडूनामिति । फि तावत्माप्तम् । सर्वाणि सर्वपापिति । कुतः । विशेपाभावात् । न हि विशेषः कश्चिदस्ति, येनावगम्यत इदमस्य निवर्तक, नान्यस्यति । तस्मात्सर्च सर्वस्य निवर्तकमिति ॥ १८ ॥ एकस्य वा श्रुतिसामर्यात्मकतेश्चाविकारात् ॥ १९ ॥सि. न चैतदस्ति, सर्वाणि सर्वेषां निवर्तकानीति । एकमेकस्प, द्वे दयो, बहूनि बहूनामिति । कुतः । श्रुतिसापात् । कौत्सं भवति, फावं भवतीत्येकैफस्य नितिं कृत्वा श्रुतिः समर्था-अर्थवतीति । एवं, वशिष्ठस्प जनित्रे भवतः, शुद्धाशुद्धीये भवतः, भर्गयशसी भवत इति द्वयोनिवृत्तौ कृनायां श्रुतिसामर्थ्य मनुगृहीतं भवति । तया, फ्रौश्चानि भवन्तीति त्रिभित्रीणि निवर्त्य कृतसामर्थ्या श्रुतिर्भवति । यद्येकस्मिन् श्रुत एकमेव निवर्त्यते, ततो यावत्येवासावङ्गीकृता भाकृती सामसंख्या तावत्येव भवति । एवं सर्वत्र । किमेवं भविष्यति । प्रकृतेरविकार, पाहतानामवशिष्टानां साम्नां ग्रहणं भविष्यति । तत्र चोदकोऽनुग्रही. ध्यते । तस्मादेकमेकस्य निवर्तक, द्वियोः, यहूनि यहूनामिति ॥ १९ ॥ (विवृद्धस्तोमातुपूपदिष्टः सामभिः प्राकृतसाम्नामवाघस्य--अविवृ- दस्तोमकापूपदिष्टैः सामभि. प्राकृतसाम्नां नाघस्य च निरूपणाधिकरणम् ।।१०।।) [१०] स्तोमविवृद्धौ त्वधिकं स्यादविवृद्धौ द्रव्य- विकारः स्यादितरस्याश्रुतित्वाच्च ।। २० । सि० सन्ति विटदस्योमका अविवृद्ध स्तोमकाथ ऋतः । एकविंशेनाति- राण मजाफार्म पानयेत्, त्रिणवेनीजस्काम, प्रयस्त्रिंशेन प्रतिष्ठाका- १८॥ १९॥ पत्रानि विभिनिवर्स-पा.।

·१९२४ दृष्टीकासहितशाररमाप्यसमेते- ०१.पा.१.११॥ पामेति । तथा, द्वात्रिंशाः परमाना अभिपेचनीयस्य । तत्र, नव राजा सांपानि, एकादश राजसापानि, पलोयश्रवसे वशिष्ठस्य जनिजनित्रे प सार्क मेदनान्याः । शुद्धाशुदीये च संथवोपपदे चोमे । तथा, रयहविर्थाने पुन स्तोमस्य यमस्य । तया, अपचितिवत्यः पुनस्तोमस्य पक्षस्य । पुनःस्तोमस्य सवनं मध्यमं द्वादशं स्मृतम् । कार्यों नवदयस्तोमावभितः सवने उमे ॥ इति । सदन कचिस्माकती स्तोत्रसंख्या विवृद्धा, कचिद्धीना । बत्र संदेहा। किविकृती विवृद्धी हानौ च माकृताना साम्न निचिा, उत हानी निति, विदापनिवृत्तिरिति । किं मातम् । उभयत्र निवृत्तिः । प्रत्यक्षश्रुतेन हि चोदकमा निवर्त्यते । साम्नी चोत्पत्तिर्यवती भविष्यति, अपूर्वेषु क्रियमाणेष्यिति । एवं मासे, चूमेः । स्तोपविद्धौ-अनिचिराधिक्यं स्यात् । फुतः । आगमेन हि साम्नां संख्यापूरणं वक्ष्यते । आगेमेन वाऽभ्यासस्याच. वित्वादिति । एवं चोदकानुग्रहो भविष्यनि । अविवृद्धौ तु माकृत निवत्त । यावता निवत्तेन सा संख्या पूर्यते, तावत्माकृत धाधितव्यम् । अन्पत्माकृत्तमेव स्वात् । कुतः । इत्तरस्याश्रुतित्वात् । इतरन्न श्रूयते, आममाफर्तव्य इति संख्यामा श्रूयते । तस्माद्विवृदस्तोमकेवनिचिः। हीनस्तोमकेपु यावदर्थ निवर्तयितव्यम् । अथ यदुक्तं, साम्नानुत्पचिर- थैवती भविष्यतीति । उपसे । बाध्यतापाई चोदकेन । गुणपात्रपाप, विशिष्टगुणवोदफ इति ॥ २० ॥ (विवृद्धाविवृदस्तोमककसुषु माध्यदिनावपवमानस्तोत्रयोरेव सानामावापोद्वा- पाधिकरणम् ॥ ११॥) [1] परमाने स्यानां वस्मिन्नावापोटाप- दर्शनात् ॥ २१ ॥ सिक इह विवृद्धस्तोमका अधिवृदस्तोमफा ऋतब उदाहरणम् । त एवं १(अ.१. पा. ५ अ. भि. १६)। ३ भार्पचोदकेन-पा।

·- [अ० १०१/०४० १२] १९२५ मीमांसादर्शने। ये पूर्व स्पिनधिकरण उदाहृताः। तपोऽर्थः समधिगतः। विदस्तोम. केष्वनिवृत्तिरधिवृद्धस्तोमकेषु निवृत्तिरिति । अथेदानीमिदं संदिह्यते । कि यस्मिन् कस्मिंश्चिदावापो यतः कुतश्विद्वाप उत पवमानेष्वेवाऽऽवापो- द्वापाविति । किं प्राप्तम् । अविशेषादनियम इति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । पवमाने, आवापोद्वापो स्यातामिति । कुतः । अस्मिदेव हि तो दृश्येते, त्रीणि इ चै यज्ञस्योदराणि, गायत्री बृइत्यनु- 'टुप् । अत्र ह्येवाऽऽवपन्ति, अत एवोपन्तीनि ॥ २१ ॥ ननु दर्शनामिद, प्राप्तिरुच्यताम् । उच्यते-- वचनानि त्वपूर्वत्वात् ॥ २२॥ असति न्याय वचनान्येतानि करगन्ते । तस्मात्पवमान एवाऽऽ. वापोद्वापस्थानमिति ॥ २२ ॥ (त्यागादौ विधिगतस्यैव देवताशब्दस्योचारणनियमाधिकरणम् ॥१२॥) [१२] विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्तेन चोदना ॥ २३ ॥ सि० स्तो दर्शपूर्णमासी, दर्शपूर्णमासाभ्यो स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्रेदमाम्नायते । यदाग्नयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चायतो भवतीति । सन्ति चागेरभिधानानि, अनिः शुचिः पावकः, धूमकेतुः कृशानुश्वानरा शाण्डिल्प इत्पेचमादीनि । तत्र संदेहः । वाचिषु निगमेष किं येन फेनचिदमः शब्देनाभिधानं कर्तव्यमुन विधिशब्देनामिशब्दे- २१ ॥ २२ ॥ अस्यापिकरणस्य नाघसंबन्धो वक्तव्यः । पूर्वपक्षे न किंचिद्वाध्यते । सिद्धान्ते पर्यायशब्दो बाध्यते । इन्द्रादीनां यद्यों विद्यते लोकव्यवहारे, यथा गादीनां, ततः पर्यायशब्दानामबकाशी मवेत् । न त्वयों विद्यते । इन्द्रादीनामप्रत्यक्षत्वात् । उच्यते । इन्द्रशब्द उच्चरित किमपि प्रतीयो सामान्यन । तत्रोपपदायितहा- स्मरणाञ्चेन्द्रादीनामों विद्यते । यथा, प्राची दिगिति न प्रत्यक्षेण प्रतीयते, मानुपानेन । शब्दादेव प्रतीयते । इन्द्रशब्देन च यदुच्यते, शकशब्देन च वेदेवी- मन नि सोकरमरणम् । अनादि च स्मरणं न शक्यं पर्यनयोक्तम् । यथा प्रत्य- क रूपमन्यमानं न शक्यते पर्यनुयोक्तुं, किमर्थमवबुध्यत इति । एवमिहापीन्यू- ·१९९६ टुष्टीकासहितशाघरमाध्यसमेते-म०१०पा.११०१२] नेति । किं मातम् । येन केनचिदिति । कुना। आन्यर्थनिर्देशाद । अग्न्य- न पुगेडाचा संबद्धव्यः । अग्न्ययों देवता कर्तव्या । त्यागकाल पटव्या । सा येन शब्देन शरपत उद्देष्टुं, तेनोद्देशनीपा । सैपो शब्दानामन्यतमेन शक्यौदेष्टुम् । तस्मायेन केनचिनाचिपु निगमैपदेशः कर्वषय इति । - मयोरर्य एव देवता । तस्य च वाचकः शब्दः । स हविषा संबध्यमानोऽस्य देव- ताव प्रतिपादयति, नान्यथा । पूर्वपक्षस्तु-शब्दोऽथ प्रत्यत्यन्तगुणभूतः । अर्थ एव कार्ययोगी, पघानत्वात् । अग्निशब्दो न स्वयं कार्यण द्रव्येण सह संबध्यते । कि तार्ह । अर्थेन संध्यते । अर्थपरत्वाच निर्देशस्य पर्यायशब्दानामनिवतिः। न चाग्निशब्दपदार्भक एव द्रव्येण संबध्यते । लिंकवलासद्धिन एव वर्तते । वाक्येन पुरोडाशेन । न चेतिकरणेन निष्कृ- प्य निर्दिश्यते । येन लिनं बाध्यते । यदि निकृष्य पुरोडाशेन संबध्यते ) तथा सति तद्रितानुत्पत्तिः । अपि च वाक्याचे पदनिर्वचनम् । पायाश्च पदार्थपूर्वको भवति । यदि शब्द एव देवता मवेत्तथा सति देषतापदार्थशन्यं स्यात् । अर्षशन्धे च तस्मिन्, अस्यशब्देन योऽर्थ उच्यते, स एव केवलः स्यात् । तत्र साकाङ्क्ष. स्वादानिराकानीकृतत्वाध वाक्यमेव न स्यात् । भन्येवमपि पर्यायशब्दानामप्रसङ्ग एव । कपम् । आमिशब्दः स्वम पुरोहा भति देवतात्वेन प्रतिपादयति । तत्तु देवतात्वं, यदि वाचिका ऐतिमुद्दिश्य परिस्पा मति द्रव्यं, ततः संपादितं भवति, नान्येन प्रकारेण । अस्यां चावस्थायामग्निशब्द "एव मनसि विपरिषतते, नान्यः । तस्माद्विपरिवर्तमानः स एव ग्रहीत यो नान्ये । सच शान्दः । तस्मात्स एवोच्चारयितव्यो वाचकचतिवेलायाम् । अत्रोच्यते । अग्निशब्दः स्वमर्षे पुरोडाशस्य देवतास्वेन प्रतिपाद्य कृतार्थः । उच्चारणवेलायां शब्देन प्रयोजनम् । नान्यथा यागो मवतीति । एतस्यामवस्थायाम- मिशब्दो न विद्यते । येन केनषिच्छब्देनौच्चारणं कर्तव्यम् | अग्निशब्दस्य व्यव- हितत्वात् । तस्मादनिशब्दो न शक्यो नियन्तुमिति । विनितभागान्तर्गतः पाठः शानिमास्ति । १ नान्यापाः। शब्द-पा। म विद्यत इति-विधिवाक्यस्यामियादव यापटानामागेयापर्षकरवेन परिवारस्य न पुनरन- भारकाले व्यापारः समववाति विपरिवर्वमानवयामिराम्दो न विश्व इत्ययः ।

·[4०१०पा०४०१२] मीमांसादर्शने । १६३७ एवं प्राप्त, ब्रूमः । विधिशब्दनैव--अग्निशब्देनौदेव्या, नान्पेन शुच्यादिनति । कुतः । वैन चोदना । तेन-विधिशब्देनास्य हविषा संबन्धचोदना भवति । कयमिघ । आमेयः कर्तव्य इत्यनिरस्य देवता कर्तव्यत्पयों। का पुनरियं देवता नाम । एकं तावन्मतं, या एता इतिहासपुरा- णेष्वन्यायाः संकीर्त्यन्ते नाकसदः, ता देवता इति । उच्यते । वासु देवतासु, अहरादीनां शार्दूलादीना वा न संग्रहः । स्मर्यते च कालवा. चिनां देवतात्वं, कालेभ्यो भवति, मासो देवता, संवत्सरो देवता, इति । अपरं मतं, येषु देवताशब्दो मन्त्रबाह्मणे श्रूयते, अभिर्देववा, पातो देवता, सूर्यो देवता, चन्द्रमा देवता, इत्येवमादिषु, तेऽत्र देवताशब्दे- नोच्यन्त इति । तत्राप्यहरादीनामनुपसंग्रह एव । किंच सामान्यवच. नस्प शब्दस्य लौकिके व्यवहारेऽभावादर्थस्थामसिद्धिः स्पात् । तस्मा- सूक्तभाजो हविर्भानश्च देवता । का सूक्तभानः । इमं स्तोममईते जातवेदसे रथमिव संमहेमामनीपया। भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यमे सख्ये मारिषामावयंतव, इति । हविर्भाना, भाग्नेयमष्टाकपालं निवा अनीपोमीयमेकादशकपालमिति । माह । यदि हविर्भाजो देवता, कपालानामपि देवतात्वं मानोति । सान्यपि इपि जि। एवं वर्षि सा हविर्भाग् देवता, यां प्रति तादृश्य इविषः । सूक्तस्याप्येवमेव । अत्र हि देवताशन्दा स्मर्यते । अामदेवत्य सूक्तम्, अग्निदेवत्य इपिरिति । तया, अतिथिदेवत्यं, पितृदेवत्यमिति । पर्व मूनिाममूर्तानां चेतनानामचेतनाना शुस्या कंचिदर्थ मवि तादध्यन संकल्पनीयानां देवतात्वं भविष्यति । सामान्यवचनं चोपपत्स्यते । फिमतो यवम् । यस्पा वाचक शब्दमुश्यि स्मृत्वा वा इविस्त्यक्ष्या- मीति संकल्पः क्रियते, सा देवता भवति तत्र । नन्ध सति सुतरांपेन फेनचिदने शन्देन निर्देशः करणीयः । भोच्यते । मदेवदेव, यद्यग्निशम्दोऽर्थपस्यायनामुच्चार्येत । अर्को पि हविःसंपन्यार्थ प्रत्याय्येत । न त्वत्रानिशन्दोऽर्थपत्यायनार्यमुचा- । ११.सं.र. १ अ. १६..)।

·1 १९२८ टुष्टीकासदिवशावरमाध्यसमैते-[१०१० पा०५१०१२] यते । यत्र यथें फार्यमासाद्यते, तब शब्दोऽर्थमस्यायनायों भवति, पत्रार्थेन प्रयोजनम् । यत्र पुनः शब्द एव कार्य, तत्र कार्यसबन्धाः शाब्द एक प्रत्याययितव्यः । देवतायाश्च यन्नसाधनभाषो न रूपेण भवति । न ताई । संघन्धिना शब्देन । यथा, अध्वर्युईस्वाभ्यामुप- करोति, एवं देवता शब्देनोपकरोति । यथा, होतुः पापो द्विलेपेनोपस्तृ-. णातीति पाणिसंबन्धेऽपि होतेवोपकरोति, एवं संवन्धिना शब्देनोपकु. वती देवतोपकारिणी गम्यते । देवतायामप्युएफारिण्यां चोदिता शब्दव यज्ञ समवायः । सस्पान शब्दोऽर्थपत्पायनामुञ्चारितः । स वार्थः पुनः शब्द प्रत्याययेदिति लक्षितलक्षणा हि तथा स्पाद । कि तर्हि । शब्द एव हविषा संवध्यते । सत्संबन्धादयोऽपि देवता भविष्यति । यस्प हि शब्दो हविषा तादन संवध्यते, सा देवता । शन्दे कार्य। स्पासंभवादय कार्य विज्ञायते । इह तु शब्द एव कार्य संभवति । तस्मानार्थत्वायनार्यः शब्द इति । तदुक्तं वृत्तिकारेण । न वा शब्दपूर्वको अर्थसंमत्ययस्तस्मादयनिष्प. चिरिति । एवं चेदमिशब्देन इविपा संबन्धः। नास्तिःप्रसङ्गः शुच्या- दीनां शुमानामिति । तस्मान्मन्त्रत्वे विधिशब्द उपादातव्य इति । उच्यते । नन्वेवं शब्द एव देवता मानोति । अत्रोच्यते । नेतदस्माभि परिहर्स पम् । न हीदमुच्यमानमस्मत्पक्षं पाधते । सुतरां शुच्यादीनाम- प्रसङ्ग इति ॥ २३॥ सिद्धान्तस्तु--अग्निशब्द एपाटाकपाटन संबध्यमानोऽर्थासस्य वनात्वं प्रति- पादयति । यथा । वैष्णवीमनुयात् ' इति ऋगुच्यमाना ऋगर्ष प्रतिपादयति । न प विवक्षित ऋग: कार्पयोगेन । एषमिहाप्यापर्क न कार्ययोगेन विवक्षितः । अपि च योऽमष्टापालेन संबन्धयितुमिच्छति, तस्यापि वापिका श्रुतिरुच्चारवि. सव्या । तद्वारेण देवता क्रियया संबध्यते । तंत्र प्रथममर्यस्य देवतात्वम् । पश्चाच्च 'शदोनारण विधीयत इति श्रुत्पम्पिामर्षद्वयं बोच्यते । यस्य पुनरगितिरेवारा- कपालेन संमध्यते, तटुच्चारणमेव विधीयते, अग्नय इ.युधार्याटाकपालं त्यनेदिति, R-ययों देवतेत्य नुवाद एषः । यथा पतिकामभिषुणुपात्' इति यागोऽछि. 1 स्पते ॥ २३ ॥ एवं तर्हि-पा. १ वस्यायमयों --1३ एक--11 ·[म. १०० अ०१५] मीमांसादर्शने । शेषाणां चोदनैकत्वात्तस्मात्सर्वत्र श्रूयते ॥ २४ ॥ इतश्च विधिशब्देन वाचिषु वचनं कर्तव्यम् । कुतः। शेषाणां मन्त्रा. 'णामेकः शब्दः। य एवासौ विधिशब्दः, स एव सर्वत्र श्रूयते, अपादका. 'रे-उज्जित्या-स्वाहाकारे च । अयानग्निरने मिया घामान्ययाद्, सोमस्य 'पिया धामान्ययाळमे मिया घामानि, इत्ययाटकारे । अंग्रेज्जितिम- जे, सोमस्पोजितिमनूज्ने पमित्युज्जित्याम् । स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोपमित्येवमादि स्वाहाकारे । एवं च नित्यवच्छ्यमाणा अपालिका भविष्यन्ति, यथाऽस्माभिायोपदिष्टः । तस्मादिधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यादिति ॥ २४ ॥ (सोर्यादिविकृतावस्यावाहनादिमन्त्रेषु विधिगतशब्देनव देवतापका- शनाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [१३] तथोत्तरस्पां तनी तत्प्रकृतित्वात् ॥ २५ ॥ सि. अस्ति चका, सोपं च निपेट्रह्मवर्षसकाम इति । सन्ति सूर्य. स्याभिधानानि । सर्प आदित्यो भास्करः सविता दिवाकर इति । तत्र किवाचिपु निगमेषु येन केनचिच्छन्देनाभिधानं कर्तव्यमुव विधि- शन्देन सूर्प शब्देनेति । किमाप्तम् । अग्निशब्दसंयुक्तास्ते प्रकृती निगमा इस चोदन प्राप्ताः, न स्र्थशब्देनेति । सूर्यशब्दो हि चरी, नौन्जिस्या- दिए। यथार्य विपरिणपवितव्याः । सूर्यार्थच तेपु संकीर्तयितव्यः । स च येन केनचित्सूर्यवापिना शन्देन संकीर्पते । तस्मादनियमः । ये च प्रकलावभिशब्दसंयुक्ता निगमास्त पदोदाहरणं, नासंयुक्ता। एवं मासे, मुमः । यथोचरस्पां ती तत्वकृतित्वादिति । यया प्रकृती, यो परस्पां सौ पिकतो कर्तव्याः । वत्मकृवित्वाचेपी, चोद- [२९ ॥] ननु नोदमधिकरणनारम्यम् । य एव शब्दश्वोदितः स एवान्पत्राप्युचार्यः। उच्यते । यत्र शन्दो वियो तव पर्यायशब्दानामप्रमः। यत्र शब्दो नाऽऽनायते तत्रायः प्रत्यायपिन यः । स च येन फेनारिपत्य व्यत इति पूर्वः पक्षः । सिद्वान्नान-सूर्पशब्दो यागानुमितपयोगमावनया संबन्यते । अन्यः शब्दो . पानाम्यवामिन्दरप-1... चौदनेन - ।

·दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमै– [भ०१०पा०म०१४) कानुग्रहाय । मकती च विधिशब्दाभिमायोऽपिशब्दः प्रयुक्तो मान्पभिः धानपरा । इहापि तत्पकृतित्वाद्विधिशब्दाभिप्रायेणैव निगमाः प्रयोक्त- प्यान चाय चणा सूर्यशब्दस्य संवन्धा। किं वहि । प्रयोगेण सौर्य निवर्तयेदिति प्रयोगेण संबन्धो न सौर्यश्वसरिति । कारकाविभक्तिदि द्वितीया । साऽऽख्यातेन संघध्यते । तस्मात्तत्रापि सूर्यशब्देन संयुक्ता कर्तव्या इति ।। २५॥ र विकृती देषतानिछगुणवाचिपदस्थापि त्यागादी प्रयोगाधि- करणम् ॥ १४ ॥) १४ ] प्राकृतस्य गुणश्रुतौ सगुणेनाभिधानं स्यात् ॥ २६ ॥ सि० अस्त्याधान, य एवं विद्वानमिमाघच इति । तत्र परमानहवींषि श्रूयन्ते । अग्नये पवमानायाफपालं निपेत् , अमये पावकाय, अमये शुधप इति । तत्र संशयः क्रियते। किं सगुणमोरभिधानं कम्पमुत निर्गुणमिति । किं मातम् । मावस्य निर्गुणस्य सगुणेनाभिधानं फर्तव्यमिति ।। २६ ।। अविकारो वाऽर्थशब्दानपायात्स्याव्य- वत् ॥ २७ ॥ पू० अधिकारो वा स्पाव , निर्गुणामभिधानम् । कुसः | अर्थशब्दानपा. पात् । एवं शब्दोऽधानपेतो भवति । य पवासावनिा, स एव पर- माना, पाचफः, शुविध ! या देवता निर्देष्टव्या, सा निर्दिष्टेष भवति, असत्यपि गुणवचने । द्रव्यवद । यथा, सा का एपा सर्वदेवस्या पदना वशा, वापयामाळभेत भूलिफाम इति । अनावशायदेन घोदिते फर्माण आगाशब्देन पाषिपु निगमा भवन्ति । अर्थी शब्दोऽन- पपञ्चायत सा सति शब्द प्रयोगेऽवत एपोचायत । एवं प्रकृतावपि ॥ १५ ॥ [२९॥ पग--8.। मादेति पाठे तु काय यापी ' या पराया मेदस 'वि भाविकान्तम्पेनोहितमनायगारानेापः। " ·१०१०प०अ०१४) मीयांसादर्शने । पेत इति कृत्वा । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । सस्मानिर्गुणेनाभिधान कर्तस्पर मिति ॥२७॥ तथाऽऽरम्भासमवायादा चोदितेनाभिधानं स्यादर्थस्य श्रुतिसमधायित्वादवचने च गुणशाखमनर्थक स्यात् ॥ २८॥ सि० अथवा, चोदितेन सगुणेनाभिधीयेत । कुतः । आरम्भासमवायात् । न ह्यारम्भेण देवता कर्मणि समवैति । न स्पेन रूपेण देवतायाः कर्म. णि साधनभाव इत्युक्तम् । यदि हि रूपेण समवेयात्तया सत्यनि- शब्देन पवमानोऽपि प्रत्याय्यत इति गुणाभिधानं न क्रियेत । फयं वर्हि साधनभावः । श्रुतिसमवायित्वाद्देवतार्थस्य । देवताशब्दस्य च हविषश्च संबन्धः साक्षादुच्यते । यस्य शब्दस्य संबन्धः स शब्दो घदितव्यः । एवमसौ संवन्धः कृतो भवति । यदि च गुणाभिधानं न क्रियते, गुणशासनमनर्यकं स्यात् । एवमर्थ हि तत्र शब्द उच्चार्यते, फयमसौ कर्मणि संवध्येतति । तत्र यदि गुणो न संवध्नीयात्, गुण. पचनवैयर्थ्य स्यात् । तस्मात्सगुणेनाभिधानं कर्तव्यमिति ॥ २८ ॥ द्रव्येष्वारम्भगामित्वादर्थेऽविकारः सामर्थ्यात् ॥ २९ ॥ अथ यदुक्तं द्रव्यवदिति, सा वा एपा सर्वदेवत्या यदजा चशा, पायव्यामालभेत भूतिकाम इति । अजावशाशब्देन चोदित कर्मणि छागाशब्देन निगमा वाचिषु भवन्तीति ( यदुक्तं ), तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते । युक्तं द्रव्येधारम्भसमवायः । रूपेण समवायं गच्छति द्रव्यम् । तत्र छागाशब्देन याऽसावालब्धा यदि वशा यद्यवशा, तर साऽभिधीयत इति गम्यते । तस्मादय साधने सत्यविकारेऽप्यर्थे वच- नसापर्यमुपपद्यत इति विना गुणवचनेनाभिधानं स्याचोदकानुग्रहाय । इह श्रुतिसमयायित्वादवयं चोदफमाप्तस्प विकारः कर्तव्य इति ॥२९॥ . - २७॥२८॥ २९॥ तपा-वि चिमास्ति । ३ विकार इति स्र्वन पाठः ।

·-- - १९३२ दुष्टीकासहितशायरमाप्यसमैसे-[4०१०१०१०१) (. पवमानेष्टिप्याज्यमागयोर्निर्गुणस्यैव देवतापदायाभिधानाधिः- करणम् ॥ १५॥" १५] बुधन्वान् पवमानवदिशेपनिर्दे शात् ॥ ३० ॥ पू० अस्त्पाधान, य एवं विद्वानानमाषच इति । चत्र पवमानेष्टयः । अग्नये पवमानाय पुरोडाशमाकपालं निर्वपेत् , अग्नये पावफाय, अग्नये शुचय इति । तत्राऽऽज्यभागी प्रकुत्य श्रूयते, घुधन्वानामेयः कार्य, , पावफवान् सौम्य इति । त्रायमर्थः सशपिकः । किं सगुणा- ममेराभिधानं कर्तव्यपुत्त निर्गुणमिति । तत्रैवं तावस्परीक्ष्यते । कि देव- सानिर्देशोऽयं, मन्त्रनिर्देश इति । देवतानिर्देश सात सगुणमभिधानं, मन्त्र निर्देश निर्गुणामिति । किं तावत्प्राप्तम् । सगुणमभिधानमिति । संत्रतयेते, देवतानिर्देश इति । कुतः । रूपत एव मन्त्राणां पासवा- द्विधानमनर्थक, देवता पुनर्न पामोति । तस्या विधानमर्थवद्भवति । घुधन्वानानेयः कर्तव्य इति । देवतया बुधन्वद्गुणयुक्तया भवति घुधन्धानामेयः । तस्मात्सगुणपभिधानम् । यथा पाचमानेष्टिपु, अग्निः पवमान इति । एवमत्रापि, अनिर्बुधन्वानिति विशेपनिर्देशोऽर्थवान् भविष्यति । सस्मात्सगुणमभिधानमिति ॥ ३० ।। मन्त्रश्शेिपनिर्देशान्न देवताधिकारः स्यात् ॥ ३१ ॥ सि. न चैतदेवं, सगुणमभिधानमिति, निर्गुणं कर्तव्यम् । तत्रैतवर्ण- पन्ति, मन्त्रविशेषनिर्देशोऽयमिति । कुतः । मन्त्रविशेपसरूपोऽय शब्द।। आमेपो पो विशिष्टानिविशिष्ट स युधन्वान् फतव्या, नामिः । अयामिव॒धन्वान् क्रियते, तत्र बुधन्वानमिदेवता स्यात् । तत्राय इति सापेक्षे तदितनिर्देशो न स्यात् न दि सविशेषणानां वृत्तिपति । म खल्वपि तस्य विशेषणं प्रयुज्यते । तस्मान्नाविशेषणं बुधन्वया । करवाई बुधन्वतया विशेष्पवे । आमेषः । तस्य चुशे मन्त्रा, नासो । एवं भाष्येऽपि मन यत्र बुपन्दः प्रयुणवत्र वृधन्वान् इति खण्डदेवत. पाठ सारदेवादिमन्ये अपशब्दपाटो दरग्ने ।

·[म.१०पा०म०११] मीमांसादर्शने । बुधवान् भवति यागः । अग्निं स्तोपेन बोधय समिधानो अमत्यमिति । अथवा, मन्त्र एवामिसंबध्यते, बुधन्वानानेय इति । अथ यदुक्तं, रूपादेव मन्त्रः प्राप्नोति, न विधातव्य इति । उच्यते । या कविदग्न्यभिधानो मन्त्र: मामोति । तनिषेधार्थमिदमुच्यते । बुध- न्वान् कर्तव्यः, अग्मिं स्तोमेन बोधयेति । एवं चेत् , न देवताविशे. पणम् । तस्मानिर्गुणमभिधानं देवतायाः कर्तव्यम् । एवं चोदफानुग्रहो भविष्याति ॥ ३१ ॥ (आनुसन्ध्यवनस्पतियागोनिगमे विधिगृतोत्रावनस्पतिशब्दाम्यामेव द्रव्यदेवतयोरमिधानाधिकरणम् ॥ १६ ॥) [१६] विधिनिगमभेदात्मकृतौ तत्मचतित्वा- द्विकृतावपि भेदः स्यात् ॥ ३२ ॥ पू. अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र श्रूयते, गौरनुवन्ध्या, अनोऽनीपोपीय इति । सन्ति तु गौरभिधानानि-उसा, उस्त्रिया, अही, मही, अदितिः, इला, इति । तत्र संशयः । किं निगमेषु केनचिदेव शब्देन गोरभिधानं फर्तव्यम् , अथवा विधिशब्देन कर्तव्यमिति । तया, पृषदाज्येन वन- स्पति यजतीति । सन्ति वनस्पतेरभिधानानि, वृक्षः पादपो द्रुमो नग इति । तत्र संशयः। किं निगपु फेनचिदेव शब्देन वनस्पतेरमिधानं फर्तव्यम्, अथवा विधिशब्देनेति । किं प्राप्तम् । फेनचिदेवेति । फुतः । विधिनिगमभेदात्मकृती, विधिनिगमभेदः कृतः । यो दीक्षितो यदमी. पोमीयं पशुमालभत इति वियो । मन्त्रे, छागस्य चपाया मेदसोऽनुपू. हीति । इहापि चोदफेन, यत्माकृतं तत्माप्यते 1 विधिनिगमभेदश्च प्रक- सोपस्ति । तस्मात मक्ते । आक्ष महतो कृतः सन श्यते गवि कर्तुम् । विधिनिगमभेदस्तु शक्यते । तस्मादुसादीनामन्यतमेन - ननु । उस्राये वपाय मेदसः' इति मन्त्रासानादनियमो नैव मामोति, विधि शब्दो वा । उच्यते । सत्यम् । समीपे मन्त्रः श्रूयते, न स्पनेन कन्य- मिति विघीयते । चोदवस्तु विधिशब्दादन्येन प्रकाशनं पापयति । तस्म से नियमः । नन्वमुनध्यायां मवेदपि । वनस्पतो त विधिशद एवं प्राप्नोति, उक्तन न्यायेन । उच्यते । विष्टकादिकारी वनस्पतिः । विकृति च विधिशदादन्येक धन्यान्-पा• । २ अनियमः-पा। उनैति-पूर्वाधिकरणोईन न्यायनेस्यपः।

·4- १९३४ दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते-[म.१०.११.११) पाचिषु वचनं फर्वव्यम् । तया, अनि विष्टकृत यजतीति विषो । निगमेऽपि- पिमोहि देवाँ उशतो यविष्ठ विद्वा ऋतूं तपते यजेह । ये देच्या ऋत्विजस्तेभिरने त्वं होतृणामस्पायनिष्ठ, इति । विधिनिगम मेदा प्रकृती कृतः। विष्टकदिकारश्व वनस्पतिरिति संकर्षे वक्ष्यते । तस्मात्तत्रापि विपिनिगमभेद: फर्तव्यः । अतो येन केनचि- दूनस्पत्यभिधानेन निर्देशा फतव्यः । तत्प्रकृतित्वादिति ॥ ३२ ॥ यथोक्तं वा विप्रतिपचेर्न चोदना ॥ ३३ ॥ सि. ययोक्तन वा शब्देन वचनं कर्तव्यं, गौरसाशब्देन । स हि तत्राss. म्नासः । साथै वपाय मेदसोऽनुगृहीति । आइ । मन्त्राम्नानमेतत्, न बचनमस्ति । अनेन कर्तव्यमिति । वचनं पुनवोदको विधिभिन्न वक्तव्यमिति । नैतदेवम् । न विपतिपत्ति चोदकः पापपति । न हि यस्मकवावस्ति तद्विकृती कर्तव्यमिति फेनचित्माप्यते । किं तु यत्म- कृती चिकीर्षित शब्देनाभिहितं, नार्यात्मात तच्चोदका मापयति। न च प्रकृती विधिनिगमभेदो विषप्तितः । छागस्य वपायै मेदसोऽनुहीत्येव- द्वक्तव्यमिति विधीयते । तत्राविधिनिगमभेदो जातः । अगदवि. घानं श्रुत्या गम्यते । विषिनिगमभेदो लक्षणपा । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिाप्पा, न लक्षणा । तस्मान येन केनचिदभिधानम् । आम्ना. नसामासाशन्देन। तथा, पृपदाज्ये देववायो यो विधिशब्द उक्ता, तेन वचनं फतव्यम् । विधिनिगपविपतिपत्तिन चोचते । तस्माद्वनस्पति- शब्देन निदेशा कर्तव्य इति ॥ ३३ ॥ - , प्रकाशनम् , विकृतो चोदकेन तथैव प्राप्नोति । न चेह गुणलोपः। निर्गुणत्वा- दाम्नानस्य । अन्यत्वं कर्तव्यं विधिशदात् । अतः पर्यायशब्दपमहः ॥ १२ ॥ सिद्धान्तस्तु समान इति कृत्वा बनस्पतिरुदाहृतः ।। १३॥ (ब.४ पा• ४ सू. २१) इत्या संकाकाण्डे पक्ष्यत इस प्रकाशन मिति- पतमिति पर ·[भ०१०पा०४०१७] मौमासादर्शन। १९३५ (अवमृये स्विष्टकृयागीयनिगमादिषु स्विष्टकृद्गुणकयोरनीवरुणयोर- भिधानाधिकरणम् ॥ १७ ॥) [१७] स्विष्टकद्देवतान्यत्वे तच्छब्द. त्वानिवर्तेत ॥ ३४ ॥ पू० अस्त्यवभृथः, वारुणेनैककपालेनावभृयं यन्तीति । तत्रेदमाम्नायते, अमीवरुणौ स्विष्टकती यजतीति । तत्रायमर्थः सांशयिका । कि निग. मेऽस्विष्टकृच्छब्दकं वचनं कर्तव्यमुत सस्विष्टकच्छब्दकामिति । तत्रैवं तावत्परीक्ष्यते । किं साविज्ञायिकः स्विष्टकच्छन्द उत्त स्विष्ट करोती- त्येतेन गुणेन प्रवृत्त इति गौणो न रूढ इति । यदि रूढः, अस्विष्टक- च्छन्दकं वचनं कच्यम् । अथ व्युत्पाद्यते, ततः सस्विष्टकृच्छब्दकम् । किं प्राप्तम् । साविज्ञायिका, न व्युत्पाद्यत इति । कुतः । न तावत्स्वि कृतवान् । अथ च तस्मिन्नेव काले स्विष्टकदित्युच्यते, स्विष्टक यज- तीति । न छत्र स्वरसंस्कारी समाँ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितो भवतः । अग्निरेव स्विष्टकच्छब्देनोच्यते, न योऽय: स्विष्टं कृतवान् । यदा सावि- प्रायिका, तदाऽस्विष्टकृच्छन्दकं वचनं कर्तव्यम् । कुतः । अमेहि देव- वाया असो वाचकः, नानीवरुणयोः। विकवावदेवतापा अभावादनी- परुणाभ्यां निवत्येत । वस्मादस्विष्टकृच्छन्दकं वचनं कर्तव्यमिति॥३४॥ संयोगो वाऽर्थापत्तेरभिधानस्य कर्मजत्वात् ॥ ३५॥ सि. न चैवदस्ति, अस्विष्टकच्छन्दकं वचनं कर्तव्यमिति । किं तहि । सस्विष्टकृच्छब्दक वचनं कम्पमिति । तत एतद। गौणमिद- मभिधानमिति । स्विष्टकरणारिस्वष्टकदिति गम्पो । गम्यमाने में न्याय्यमविवक्षितं फरसयितुम् । क्रियानिमिचत्यमवयवशन्देभ्यो गम्पते । समुदायस्य चामावभयोगालोकेऽन्यभिधानत्वं नाध्यवसीपये। तस्मान साविनायिका एवं चेत्सस्विष्टकच्छन्द वचनं कर्वपम् । अर्यापचे। अमेरऽमीवरुणो भूपेते । अमीवरुणो स्विष्टकती पजतीति । क्रिपास. योगित्वाच शनोति स्विष्टकच्छन्दोऽनीवरुणो धक्तम् । वस्मारसस्विष्ट. [ ३१ ॥

·दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमे- [अ० १० १०४w.te) कृच्छन्दकं वचनं कर्तव्यमिति । अथ यदुत, स्विष्टं कृतवति चैप शन्दः । न चामिः स्विष्टं कृतवानिति । अत्र या मत्पले भूतक्षाळता हीयेत । त्वत्पक्षे सा च सोपपदश्च धात्वर्यः । अपि च ततः पूर्वान् यागानपेष स्विष्टं कृतवानग्निः ॥ ३५॥ ( अनीषोमीपशौ पशुपरोडाशाहस्विकृयागीयापागकाले निगमेषु च निर्गुणस्यैवानेरभिधानाधिकरणम् ॥ १८ ॥) [१८] सगुणस्य गुणलोपे निगमेषु यावदुक्तं स्यात् ॥ ३६ ॥ पू० अस्ति सोमे पशुरग्रीषोमीयः । तत्र श्रूयते । अग्नीपोमीयस्य वपया मचर्यानीपोमीय पशुपुरोडाशमनुर्विपतीति । तत्र स्विकृति गुणलोपा यूपते, अभि पजीव । नत्र संशयः । कि याग एवं विष्टकतो गुणलोपा, अवशिष्टेप निगषु यथामकृविभाव उत सत्रिय गुणलोप इति । कि प्राप्तम् । विष्टकृतोऽने सगुणस्य गुणलोपे धूपमाणे धूमः । पोवोच्यते, गुणलोपस्तव स्यात् । पागे चोच्यो, अनि पनतीति । पामे गुणकोप उच्यमाने पदि सपेनिगमे गुणलोपोऽध्यवसायेत, अ- धुर्व कल्प्येत । यावाश्च श्रवस्योत्सर्गे दोषः, नावानश्रुतपत्पनायाम् । तस्माचाग एव लोप: साव, न सपु निगमेष्विति ॥ २६ ॥ सर्पस्य पैककम्मति ॥ ३७ ॥ सि. सर्वस्य वा निगमस्यस्यापि स्विष्टकतोऽमिशन्दस्य गुणो लुप्पेत । कुता । ऐफसम्पद । नेप स्पिष्टयाग एव गुणो लुम्पेत । किताई। यागायोगे । कथम् । ममि यजतीति प्रयोगश्चन एष शब्दः । सई. रिमन स्विकृयागमयोग लुम्पेत् । अत्येऽपि हि स्विटकभिगदा स्वि. कृयाग एव । स्मात्सर्वत्र लोप इति ।। ३७ ।। 1 ३५ ।। ३६॥ ३७ ॥ सस्य गुणलोपे नि मेथु गुणस्याने यावदुर स्यात्' इति लिखितपुस्तके पाहा । निगमस्यापि-प.

·१. " [भ०१०पा०४म०२० मीमांसादर्शने । ( दर्शपूर्णमासयोरग्निस्विष्टकद्देवत्यस्य तृतीयानुयानस्य शेषसंस्कारा- वापिकस्विर कृदेवतासंस्कारकतया संनिपत्योपकारकत्वाधि- करणम् ॥ १९ ॥) [१९] स्विष्टछदावापिकोऽनुयाजे स्यात्प्रयोजन- वदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥ ३८ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र स्विष्टकदनुपाजेप, अभिस्विष्टकृतं यजवीति । तत्र संदेहः । किं स्विष्टयागोऽनुयाजेधारादुपकारक उत संस्कारक इति । कि प्राधम् । आरादुपकारक इति । कुतः। एतद्धि फर्मणां मसिद्धं कार्य, यदारादुपक्रिया । तथा हि भूतस्प भन्यार्थता भवि. व्यवि । श्रुत्या च विधानम् । इतरया भन्यस्य भवार्थता स्यात् । वाक्येन च विधानम् । तस्मादारादुपक्रियेति । एवं मासे, चूमः । विष्टकदावापिकः स्यात्, न वाधः। किमि दमावापिक इति । आवभागस्विष्टकवावन्तराऽऽवापस्थानम् । तत्र भव आवापिका । पहिरावापादनुयाजस्तान्त्रिकः ।या तु विष्टकोवा सत्र, सेवासी प्रधानदेवताऽऽवापिकी । तस्मादावापिक इत्युच्यते । यदा पैवं, तदा संस्कारकर्भ स्पात् । तथा योजनवद्भवति, प्रयोजनवतो मेरुप 'फरोपीति । अपि च द्विविधान्यङ्गानि । आरादुपकारकाण, सामवा- यिकानि च । आरादुपकारकेभ्यः सामवायिकानि गरीयोसि । वह साक्षाद्वाक्पम् । आरसदकारकेषु मन परोक्षेणेकवाक्यता स्यात् । तस्मात्संकारकर्मेति ॥ ३८ ।। ( याज्यापुरीनुवाक्यानुवचनयोः संस्कारकर्मवाधिकरणम् ॥ २०॥) [२०] अन्याहति च शस्त्रवत्कर्म स्याचोदना- न्तरात् ॥ ३९ ॥ पू० दपूर्णमासपोः श्रूयते, याज्पामन्याह पुरोनुवाश्यामन्याइ, इपि । वन संशय: । याज्पापुरोनुबाक्पानुवचनं पानफर्म, संस्कार- फर्मेदि । मातम् । अन्वाहेति मधानकर्म स्यात् । कुवा। चोदनान्त- राद । यदि सरकारफर्म को रूपादेव पोर्ष पन मानोति । पुनरम्बा.

·. दृष्टीकासदितशावरमा यसपैते-साम. १०पा. ४५०६१) त वचनपनर्थकम् । मपानकर्मत्वे तु, यक्तव्यम् । न चन्येया सस्य फतष्पता गम्यत इति । अतः श्रुत्या फतव्यताचगमाश्यानकर्मति । शखवत् । यया स्तोत्रशन स्तौविशंसनीति कर्तव्यतावगमात्मधानफ- भणी एवमिहापि प्रष्टरुपम् ॥ ३९ ॥ संस्कारो वा चोदितस्य शब्दवचनार्थत्वात् ॥ ४० ॥ सि. संस्कारफर्म वा स्यात् । कुतः । चौदितस्यास्य या शब्दा, स चनायों भवति । स वस्य दृष्टोऽस्मिन् सस्पष्टकरसनाया ईत्तु- 'नास्ति । तस्मात्संस्कारफमेति ॥ ४०॥ अवास्यत्वान्नेति चेदिति यदुक्त, वत्परिहव्यम्- स्यादगुणार्थत्वात् ॥ ४ ॥ स्यादुपयेत, अन्वादेवि पचनम् । कुनः । गुणात्या विछन् पाज्यामन्वाद, आसीना पुरोनुवाश्याम घादेवि स्थानासनगुणार्य पुनर्वचनमुपपद्यते । तस्मात्संस्कारकर्मणी यान्यापुरोनुवाक्पे इति ॥४॥ (मनीतामन्त्रस्य वायव्यादिपशापनहाधिकरणम् ॥ २१॥) [२१] मनोतायां तु पंचनादविकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ सिं० अस्ति वायव्य, पशु, वाय श्वेतपालमेत भूविकास इति । अस्ति तु प्रकृतावनीपोपीये पशी मनोवामन्त्रः । यो प्रथमो मनो- वास्पापियो अभवोदस्सहोता, इति । स १६ चोदन माप्यते । वत्र संदिहः । कि पादेवतमूहिवध्यो भनोकामन्त्रः, अथवाऽविकारेण प्रयो. कंव्य इति । श्यते । ननु पकसावन्यायनिंगदोऽयम् । अनीपोमो दि प्रकृती देषवा । अयमप्यायः । असममाभिधानादाधिकारेण प्रयो- १५॥१०॥४१॥ पिपयन्यदेवत्या पशुः । इत्येतद्वयन चिन्त्यते। कि प्रतापपधत उत विताविति । पूर्वपक्षः प्रहनाविति । भनिलिमा मनौता प्रकृती मानीपोमामिल धातु: शझोतात्याशङ्का भवति । तस्याश्योक प्रा विकृतावनामानाचस्यामपि न भवति । श्रुतिलिशापभावात् । ननु रिटेन प्राप्नोति' । उच्यते । सामान्यसंपन्धे 1 १ १३.से. ( म2. ४ भ.४ ३. ३५)12 सा बोस्कएँ-पा।

·[.१००००११] मीर्मासादर्शने । १९३९ व्यः । अत्रीच्यते । सत्यमनीपोमो देवता प्रकृती । वो तु-अप्रिय सोमश्च । तत्राग्निरदेवता, न त्वसमवेतः । अग्निपत्ययेन याऽत्र देवता सा प्रतीयो । अयमिह वायुर्देवताकार्ये शृयत्ते । स देशवाकार्य भूय- माणोऽग्निकार्यमपि करोति देवतापत्ययम् । तस्मात्तदर्यापत्तेस्तदर्मा स्यात् । तस्माद्यथादेवतं मनोतामन्त्रः प्रयोक्तव्य इति । एवं माने, धूमः | मनीतायां तु वचनादविकारः स्मादिवि वपः, नमिदं भवति । यद्यप्यन्यदेवरसः पशुः, आग्नेय्येव मनोता कार्या इति । किमिव चुचनं न कुर्यात् । नास्ति बुचनस्यातिभार तस्मादः, विकारेण मनोतामन्त्रः प्रयोक्तव्य इति ॥ ४२ ।। सति लिङ्गमवकाशं लभते । न च सामान्यसंनन्धोऽस्ति । तस्मात्प्रकृतो निवेशो मनीतायाः । न पादृष्टार्था मनोता प्रकृतौ । अग्नि ताछुल्यैवाभिधत्ते । तसंवद्रं सोम छक्षणया शझोति वक्तुम, उभयोोगसाधूनत्वात् । इतरेतरयुक्तौ हि नौ. देवतास्वं पतिपद्येते । यथा पुष्करें स्वनन्तं दृष्ट्वा महेश्वरोऽपि स्वनन्निवु लक्ष्यते, एककार्यला- त् । एवमिहापि । इदं वचनमर्थवादत्वेन स्तुवन्मन्त्रं प्रकृतावेव निवेशयति । अप- वा-उत्कर्षाशङ्कायामिदं वचनमनुत्कर्ष करोति । लक्षणया च सोमं प्रत्याययुतीय- कमेव पुष्करवबहेश्वरम् । सिद्धान्तस्तु-पुवकारकरणमनर्थकं प्रकृती भवति । अवधारणामावात् । विकतो पावधारणं विद्यते । तत्र चोदकेन यद्देवत्यः पशुस्तदेवत्यैव.-मनोता प्राप्नोत्यू- हेन । एवं प्राप्लेऽवधारण क्रियते । आग्नेय्येवेति । न चार्थवादत्वेनोपपद्यते । अन्य- त्रैव मनोता श्रूयते । मनोतामन्वाहेति । अन्यत्र ' यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुः' इति । अपि चापादेवेऽप्येवकारस्य पर्युदसितम्यामावो मवत्येव यथा विषो । दशम- संन्धो बाधसामान्येन, उहबाघ इति ।। ४२ ॥ १ स्यादिति-(अ.१.पा. ३ भ. ७ सू. ३५) अनत्यन्यायेनेति रोपः । समत इति-सर्वेषामेव मन्त्राणां • सवा ऋच. सर्वाणि सामानि सर्वाणि यजूंपि पाचस्तेमे पारितवं शंसति' इति माह्मणवाक्येन वाचस्तोमे विनियोगान्मन्त्रगतस्वारलिक्या आकाक्षाया निवृत्त पुनराकाह- झोत्यापकसामान्यसबन्धवोधक प्रमाणाभावे न लिदमानं मन्नविनियोजक संभवति । अतः सामा- म्यसबन्धबोधकप्रमाणसत्त्व एव लिट्र मन्त्रविनियोजक, नान्ययेत्याशय । ३ प्रदेश्वर इत्येव लिखित पुस्तकेष्वपि दृश्यते, परंतु 'गजेश्वर ' इति पाठ आवश्यक व भाति । ४ अर्पवादत्वेनैरा- 1 ·- दुष्टीकासहितशाघरमाप्पसपेते- [१०१०१००१०११] (वेश्यातोमे पृष्ठस्तोत्रसाधनतया विहितस्य वरयंतरस्य स्वयोनी गानाधिकरणम् ॥ २२॥) [२२] पृष्ठार्थेऽन्यद्रथत्तराचयोनिपूर्वत्वात्स्याचा प्रविशक्तत्वात् ॥४३॥ पू० अस्ति वेश्यस्तोमा, वेश्यो यस्तोमेन यजेवेति । तत्र श्यते, कण्वरयंतरं पृष्ठं भवतीति । उमयविकारः कण्वरयंतरमित्युक्तम् , भमाको तद्विकाराद्विरोधायचतिष्ठेरनिति । तत्र संशयः । फि रयंव. रयोनी वृदयोनी वाऽनियमेन कण्वरयंतरं भेषमुन रयंवरयोनी, अथवा स्वयोनाविति । कि मामम् । चोदनानियमः । लाघवं हि तथा भवति । ततः पयोगपाशुमारः। एवं, मारे घूमः | पृष्ठायें पदेतदन्यद्रधंतरात्कवरयंतरं श्रूयते, तद्र- कारपोनौ स्यात् । ज्योतिष्टोमपूर्वको हि वैश्यस्तोमः । ज्योतिष्टोमे वरयंतरयोनौ पृष्ठं कृतम् । ननु वृहयोनावपि तत्र कृतम् । नैवम् । ऋचा 'मविपकत्वात् । ऋचा प्रविभाग इह गम्यते । यथा स्यंवरयोनि- र्भवतीति । कुतः । कण्वरयंतरे रथंतरशब्दः श्रूयते । तेन गम्यते रय. सरविशेषः कण्वरयंवरामिति । अर्थान्तरे कण्वरयंवरशब्दी भवेद्यदि, रयंतरधर्मा न भवेयुः । तेषु सन्सु यूपबदुपपद्यते । यथा, औदुम्बरो यूपो भवतीति । न झुटुम्बरो यूपट्रव्यं प्रकृती संकीर्तितम् । धर्मनिपि. चस्त्वयं शब्द उपपद्यते । पचमिहापि धर्मनिमित्त. कवरयंतरे रयंत- रशब्दो मपति, नान्ययेति ॥ ४३ ॥ स्वयोनी वा सर्वास्यत्वात् ॥४४॥ सि० न चैवदस्ति, स्पंतरयोनो गीधेनेति । किं तर्हि । स्वयोनी । कुता। सारूपत्वात् । सर्वविशेषणचिशिप हिरवरशन्दो चाचा प्रस्वाचोद्गीपाविहारोपद्रवनिधनघता सर्वस्य सोभस्वरकालाभ्या. सस्य कवरयंतरमित्याख्या भवति । तस्मायोनिरपि विशेषणम् [१] (म. १ पा. ३.१६ सू.१८)।

·- [भ९१०पा० १४०२४ मीमांसादर्शने । अपि चार्थान्तरे कण्वरयंतरे रयंतरशब्दः फल्ल्यः स्यात् । तस्मात्स्च. योनी गेयमिति ॥ ४४ ॥ यूपवदिति चेत् ॥ ४५॥ इति चेरपश्यसि स्वयोनी गेयमिति, रथंतरशन्दस्तेनोपपद्यते । स हि रथंतरधर्मेपु सत्सु यूपवदुपपद्यत इति ॥ ४५ ॥ . न कर्मसंयोगात् ॥ ४६॥ नैतदेवम् । कर्मसंयोगारकाष्ठस्य यूपता . न हि लोके यूप इति संज्ञातः कश्चिदृशोऽस्ति । यत्र ते संस्काराः स यूपः । तस्माद, औदु- बरो यूपो भवतीति संस्कारनिमित्तः । इह पुनरेवंविशेषणविशिष्ट कण्वरयंतरशब्दो लोक एवास्ति । नासौ कण्वानां रयतरं कण्वरयंतर- मित्येवं कृत्वोच्यते । रयंतरत्वे कण्वसंबन्धे वाऽस्य विधीयमाने चावयभेदः प्रसज्येत । तस्मात्साविज्ञायिफा कण्वरयंवरशन्दः । अत एव स्वयोनौ गीयते ॥ ४६ ॥ (वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्रसाधनतया विहितस्य कण्वरयंतरस्य स्वयोन्युत्तर. योर्गानाधिकरणम् ॥ २३ ॥) [२३] कार्यत्वादुत्तरयोर्यथाप्रति ॥ ४५ ॥ पू० माष्यकारेण यदिदं व्याख्यानं कृतं, प्रस्तावोद्गीयादौ कण्वस्थतरशम्द इति । तदयुक्तम् । गीतिषु सामाख्या ' इति कण्वरधंतरशब्देन सामोच्याते, न । प्रकृती चर्गक्षराणि संस्कुर्वती रयंतरगीतिः पृष्ठस्य साधनमावेनावगता एवं मृहद्दीतिरपि । इह तु वृहद्रथेतरानुवादेनान्यद्गीत्यन्तरं विधीयते पृष्ठसाधनत्वेन । तस्माद्गीतिगतिरेव कार्य वर्तते, न ऋकार्ये । ऋक्च चौदकेन प्राकृती प्राप्नोति । सा न बाध्याऽङ्गभूता । वाक्यस्य तावदपदार्थः । न चापदार्थसामर्थ्याचोदकपाताया प्राची बाधः । यथा धेनुशब्देन च्छागबाधः । धेनुशब्दो गोद्रव्यमन्तरेण नैव दृष्टः प्रयुज्यमानः । कण्वरयंतरगीतिस्तु ऋगन्तरेऽपि दृष्टैव प्रयुज्यमाना । न च गौणी सा गीतिरन्येन क्रियमाणा । तस्माचोदकेन ऋप्राप्नोतीति ॥४४॥ [ ११ ॥४१॥ (अ• २ पा. १० ११ सू०३६) । २ प्राप्नोतीति-अतः कण्वरयंतरसाम्नः स्वयो. मावेव गानमिति सिद्धान्तो भाध्यकृयाख्यानरीत्या दुःसाध इत्याशयः। कर्य सहि सिद्धान्तः सम. पनीय इति चेत् । अयमाशयः । सत्य, सामशब्दो गोतिमानवाची । तथाऽपि वैश्यस्तोमक्रमे कण्व. स्तरयोनेस्तदुत्तरयोश्चोत्तराप्रन्ये पाठातासामपि वैश्यस्तीमाङ्गत्वावगतेरोपदेशिकभिरातिदेशिका मामवा वाघोपाते. स्सयोनावे, गानमिति । . .

·१९१ दृष्टीकासतिशपरमाध्यसते- म० १ ० १.१.२४] कवायतर एव भवति संशयः । उत्तरपागायतीति, कि रथंतरमो. न्युचरपो:, योन्युपरयोर्वा गपमुप्त स्वयोन्युत्तरयोरिति । किमासम् । पायोन्युचरयो रयंवरयोन्युत्तरयोति । अतः । चोदफानुग्रहात । न पत्रप दीपो भवति, स्वनिविशिष्ट कवरयंवरपिदि। उत्तरकोहि यत्कार्य, तत्र स्त्रयोनिरवश्यं हातव्या पवति । वामात्मकरणमपेक्षितप- मिति ॥४७॥ - - समानदेवते वा तृचस्या विभागातू ।। ४८॥ सिक न तदस्ति, बृहप्रोन्युत्तरयोः, संतश्योन्युयोर्वा शेयमितिः । किसहिं । स्व योग्युचरयो।। कुतः । तृपशब्दाद । समानन्द्रास समानदेवताके चाविशेपितस्तृवान्दो भवतीत्यूक्तम् । अतः थरया चौद्रको पाध्यत इति स्वपोपचरपोर्गेयमिति ॥ १८ ॥ (अमिष्टुद्यागे सोप्रशसमन्त्राणां प्राकृतानामेवा वितरण प्रयोगाधिकरणम् ॥ २१ ॥) [२४] ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः कर्मवा- दपिकारः स्यात् ॥ ४५ ॥ सि. अस्ति, अमिधुदेकाः । तत्र ध्यते, आग्नेया ग्रहा भनन्तीति । वत्र संदेश।। किं प्राकृतयोः स्तोत्रशस्वयोर्षयादेवत्पूहः, उताविकार इति । जाबाद यावर्तयितमिमभिधीयते । ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुवायो। फर्मत्वादविवार स्यात् । मधानकर्मत्वादिति । कस्य पुनरेषा - बुद्धिा कुपाव । यं निवर्तयेत् । यो मन्दधीर्मन्यतेऽभिधानं सरस्पतीति । मन्दपियामपि चोपदेशः क्रियपाणा फलवान् भवति । अपि च फंधि- दपुरुष सबै मन्दधियः। - अप तु न परितोष एवं, ततोऽन्यया वर्ण्यते । यत्नत्तमधिकरण द्वितीयेऽध्याये । वस्थेदं प्रयोजनमूत्रं, ग्रहाणा देवनान्यत्वे तशस्त्रयो कर्मत्वादविकारः स्यादिति । यदि संस्कारकर्मणी स्तोत्रमने, भिवति प्रयोजनम् । अनिष्टुदैकाद्दे यथादेवतमहः । अथ प्रधानमणी, ततो ग्रहोणो देवतात्यत्वे स्तुन शस्त्रयोः कर्मत्वादविकारः स्यादिति ॥ ४९ ॥ - . . 1 1" (भ. २ या : म. ५) ।

·(Rst.४०२५] मीमांसादर्शने
( चातुर्मास्येषु-भनुयानीयदेवताप्रकाशनार्थ प्राकृतावाहन-
मन्त्रस्याविकीरणव प्रयोगाधिकरणम् ॥ १५ ॥)
[२५] उायपानात्पृपदाज्ये दधनः स्यादुपलक्षणं
निगमेपु पातव्यस्योपलक्षणात् ॥ ५० ॥ पू.
सन्ति चातुर्मास्यानि, चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यति । तत्रानु-
पाजान् प्रकृत्य समामनन्ति, पृषदाउपेनानुयाजान् यजतीति । अस्वि
तु मकतावावाहनं, देवानाज्यपानावह, इति । तदिह चोदकेन मासम् ।
तत्र संशयः। फिमविकारेणाऽऽवाहनं कर्तव्यमुतोहनति । यदोहेन,
तदा फिम्, आज्यपान दधिपानिति कर्तव्यमुत दघिपानिति, अथवा
पृषदाज्यपानिति । कि माप्तम् । दध्नोऽप्युपलक्षण स्यादाज्यस्थापि।
कस्मात् । उभयपानात् । उभयं हि तदेवतामुदिश्य त्यज्यते । पच
त्यज्यते, तत्पीयत इति मन्त्रेणोक्तम् । यच्च पातय तदुपरक्षित प्रकृता-
बायपानिति । इद, आज्यस्याथै दधिसर्पिपी श्रूयते । अथ पृषदा
पहाति, 'द्वयं 'वाइर्द सपिवयं दधि च, द्वंदं मिथुनं प्रजनन, मिथुन
मैतमजनन फियत इति । तुस्पं दध्याज्यनोचायत । तस्मीदुषय-
मयुपलक्षायितव्य, दधिचीज्य चेति ॥ ५०
न वा परार्थत्वायज्ञपतिवत् ॥ ५ ॥
न वैवदेव, दध्युपलक्षयितव्यमिति । कुतः। परार्थत्वात् । परार्थ
हि पाचव्य द्रव्य, पातणामुपलक्षणम् । तत्राऽऽज्येन चेदुपलक्ष्यते,
छत्तोऽय इति न पुन नोपलक्षवितव्यम् । यज्ञपतिवद । यथा, य इम
पजमवान्ये च यज्ञपति वर्धानिति, यज्ञपविर्मनुष्याणा होतणा प्रशंसायों
मास्वार्थ कास्यंत इत्यषिकारेण प्रयुज्यते । न सर्वान् यजमानान्
मस्यादर । एपमिहापि पातव्यं पातुक्षणार्थ प्रयुज्यते न स्वार्थम् ।
सनापि येन फेनचिल्लक्षिताः पावार इति कृत्वा न द्वितीयः प्रयो-
कन्य इति ॥ ५॥
१
•॥१॥

·. -१९४५ दुष्टीकासहितशावरमा यसमेवे-[०१०पा०४१०२५ स्पाहाऽवाहनस्य तादर्थ्यात् ॥ ५२ ॥ स्पारन उपलक्षणम् । म यद्पवियत्स्यात् । यज्ञपतिशुदो दिन चाचार्यः । इडास्तुत्यपेन स उच्यते । आवाहन पुनः स्मरणा- धम् । चत्र पावाऽपि स्मर्तव्या, पेपपपि । वस्पाचोदकानुग्रहाय पेपान्त- समुपलायितव्यमिति ॥ ५२ ।। न पा संस्कारशब्दत्वात् ।। ५३ ॥ नपा दध्युपलक्षायतथ्यम् । संस्कारशब्दोऽत्र विद्या आज्यस्य, 'पृषदाज्यनानुयाजान् यजतीति । पृपदाज्येन-चित्रेणेत्यर्थः । संस्कारण •हि मिश्रणे संरक चित्रमाज्यं भवति । तो च चित्रतामस्य प्रत्यक्षको दध्युत्पादयति । तस्मात्परार्थ चित्रतासंजननार्य न पातरूपम् । अवो नोपलायितव्यमिति ॥ ५३ ।। स्थाद्वा द्रव्यानिधानात् ॥ ५४ ।। यादा दयुपलक्षणम् । द्रव्य हि दपि तुल्यमाज्येन प्रधानभूतमुप. दिश्यत इत्युक्तमस्माभिः । अथ पृषदाभ्यं गृहाति, दूपं वा इदं पि- दपि च, इंदन मिथुन मननन, मिथुनमेपेतमजनन क्रिपत इति । पदाग्यं गाने, सपिथेच दपि चेति । सपिपा दना च यांगा फत य इत्यर्थः । पदाज्यामिति न द्रव्पान्तरमुध्यते । वरमाध्युपलक्ष- पितम्यामिति ॥ ५४॥ दध्नस्तु गुणभूतवादाज्यपा निगमाः स्युर्गुणत्वं श्रुतराज्पप्रधानत्वात् ।। ५५॥ सि. न तदस्ति, तुल्यं दध्यापन, प्रधानभूतामिपि। ग्रहणे हि तुल्प- माज्येन, न पागे । यागो घाऽपेन चित्रेण श्रूयते । तस्माच्छुते राज्य- प्रधानत्वाधान मति गुणवं दधि स्थात् । न हि ग्रहणे श्रूयमाणं यागे भुतं भवतीति। दधि ग्रहणे भूपमाणन यागार्य भवति । तत्र प्रत्या- ज्यं करणं, दधि वाक्पेनेति । किमर्थ सहित दधिग्रहणम् । गृहमा- णेन प्रत्यक्षवचित्रमाय भवतीपि । तस्मादाज्यपा निगमाः स्थान दध्न उपलक्षणं कर्तव्यमिति ॥ ५५ ॥ ५२॥ १३ ॥१४॥ १५ ॥ स्वार्थ उमा- ·१.९५ मीमांसाद ने। १९४५ दधि वा स्यात्प्रधानमाज्ये प्रथमान्त्य- संयोगात् ॥ ५६ ॥ न घेतदस्ति, आज्यपा निगमा भवेयुरिति, न दध्न उपलसणं फतच्यामिति । दधिपानित्यत्येव कर्तव्यं, दध्येवात्र भधानम् । कुतः । आज्ये प्रथमान्त्यसंयोगात् । प्रयमसंयोग उपस्तरणम् । अन्त्यसंयो- गोऽभिधारणम् । यदि वसन्ते यजेत, द्विरुपस्तृणीयात्। सकृदभिधा- रयेव । ओषधयो वै मियङ्गच ओपधिष्वेव पशून प्रतिष्ठापयतीति । यदि मापि यजेत, सकृदुपस्तृणीयात् , द्विराघारयेत् । दृष्टयैव पशूनभि- जियतीति, उपस्तरणमन्यत्तत्र निधापयितुं क्रियते। परार्थेनैप तत्र शब्दायों न ग्रहणमात्रम् । ग्रहणेनान्यस्याधिकरणसंस्कारे, उपस्तृणा- तीति शब्दो वर्तते । तथा, अभिघारयतीति, न ग्रहणमात्रमभिधारणम् । अन्यस्याऽऽभिमुख्यनाभिघारयतीति गम्यते । सोऽन्य आज्यसंयुक्तः फर्य स्यादिति । तदुपस्तरणाभिधारणशब्दाभ्यां दधिमधानभूत गम्यते । आज्यमपि तस्य गुणभूतम् । तस्माद्दध्न एवोपलक्षणं फर्तव्यं, नाऽऽज्यस्यति ॥ ५६॥ अपि वाऽऽज्यप्रधानत्वाद्गुणार्थे व्यपदेशे भक्त्या संस्कारशब्द: स्यात् ॥ ५७ ॥ अपि चा-नेतदेवं, दधिमधानं तदुपलक्षयितव्यमिति । आज्यमेष प्रधान, सद्धि प्रयोजनवद । यागसंबन्धात्, पृपदाज्येनानुयाजान यजा सीति । यतेनोपस्तीपते, तत्र द्वयं निप्पद्यते । तचैवावचं भवति, दधि चौपस्तीर्णम् । तत्र शब्दादाधेयस्याऽऽधारसंस्कारोऽगम्पते दपिसं- स्कारः, न तु संस्कृतस्य प्रयोजनं दध्नः । प्रत्यक्षा तु चित्रता निर्व- य॑माना लक्ष्यते । तया च प्रयोजनम् । पद्धि तदाज्यं धूपते । न च यागे दघि फरणं भवितुमर्हति याक्यप्राप्तम् , आज्य श्रुविमाप्त प्रत्य- पिनि । तस्मादुपस्तरणमाज्यग्रहणार्थमेव । ततो दधिग्रहणं भविष्यती- ति । अर्यादाधेयाधारसंबन्धे, उपस्वरणमिय तद्भवतीति माक्त उपस्तृ. पातिः प्रयुक्तः । तयाऽभिधारयतिः । तस्मात्सद्भिरित्येतस्प गुण- 1 ·टुष्टीकासहितशायरमाप्यसमेते- [म.१०.११) स्यायें व्यपदेशे भक्त्यैप संरफारशब्द उपस्तृणाप्ति, अभिधारयसि, ओपपिप्वेव पशून् मतिष्ठापयति, पृथ्व पनभिनिषतानि च । तस्माव, आज्यपा निगमा एव भवेयुरिति ।। ५७ ॥ अपि पाऽऽख्याविकारत्वाचेन स्पाटुपलक्षणम् ॥ ५८ ॥ अपि वैति पक्षध्यापिन, आज्यपा निगमा भवेयुः, पृपदाज्य. पानिति वक्तव्यम् । कुतः । आख्याधिकार एव भवति । दघिसपिपी- रत्र संसर्गः क्रियते । तत्र यो गुण उपजायते तद्गुणयुक्तस्य संसृष्ट- स्याऽऽख्याविशेषो भवति पृषदाज्यमिति । यथा, रागा खाडवा सुरा, इति । तत्र गुपचरितमेकं शब्दमुपलक्षयामः | उपचारावाभियानामिधे. यसंबन्यो गम्यते । तेन च यागनितिः श्रूयते, पदाज्ये नानुयाजान् यजतीति । तस्मादेवमुपलक्षयितव्यं, पृपदाज्यपानिति ॥ ५८ ।। न वा स्याद्गुणशास्त्रत्वात् ॥ ५५ ॥ नेतदेवं स्यात् । संसूटस्य रामवत्पृषदाज्यमन्दो वाचकः, उपचा- रादिति । सत्यमुपचरितीऽयं तत्र । स तूपचारो लोकादेवावगतः। स गुण आज्ये भवतीति गम्यते । कुरा: । आज्यशब्दः सपिपो वाचकः । पच्छब्दचित्रस्प । तद्यथा, पृपद्रज्जु पन्मणिः पृषन्मृग इति । तयोरुचरितयोश्चित्राज्याभिधानं गम्यते । तस्मात्तत्रैव स उपचार उपपन्नः । अयाऽऽज्यस्यैवोपलक्षणं, चित्रमचित्रं वाऽऽज्यमाज्य शब्दे- नाभिधीयत एवेति ॥ ५९॥ इति श्रीश्वरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये दशमस्या- ध्यायस्य चतु: पादः ।। ५५ ॥ १८ ॥ १९ ॥ इति घामकुमारिलविरचितायां मीमांसामाप्यव्याख्यायो टुप्टीकायां दशमाघ्यायस्य चतुर्थः पादः ।।

·सव्याख्यशावरभाध्यसमेते मीमांसादर्शने शुद्धिपत्रिका। पुटे पडतो अशुद्धम् १५८७ १५८८ " " १५८९ १९९० १५९१ । २९ २५९२ शुद्धम् | पुटे पक्ती अशुद्धम् যু १५८६ १९१८ १९ याजोये वाजपेये १५८७१११९ १७ कचिद् कश्चिद ११८६ १५८८१६२९६ स्वाह स्वाहा विष्य विध्य रूपस्वत् रूपस्वात् न्यतासं व्यता से १६३१ २५ विशिटो विशिष्टो १५८७ १५८९ विशिष्टेन विशिष्टेन १५८८ १९९० १६३७ १७ वर्ष कत्वर्थः १५८८ १५९१ । १६३७ २५ भय्य माध्य तत्रमा तत्र भा १६३९ ५ स्कार स्कर १५९२ यानना २५ १९८९ यजिना एकै एके १६४१ नौपायते नोपपद्यते मद्रित मुदिते १६४३ ४ दूहो तानि तानि २९ नाटख नोलूख माप्प वास्था माप्य वास्या, १६४६२६ पूना ধূলা धनः धर्मः। १६५० १० सराप्ति सराति मह. महः। ६५१ ११ देवान देवान् रात्रता रात्रस्वा ६५३ १ विशेष. विशेषः ११५५ १६ मिद्यते मित भोजनम् राबाद मामेनम् रात्र कुनः कुतः १६५६ મંતિ भवति कथम् स्याऽऽमि स्याऽऽभि पर्यतः पापक पाचक ६१७ २२ माताशे सीताशे १५९३ २९ ४ दृत्त १६४९ २१ १९९९ २८ ८ १९०७ २५ १९१० १९११ १९ १९१२ १२ २८ १९१३ १२ पूना १ कथ चर्यत । ९१७ २४ ·[३] . A निग्मा ६८९- १ . " ५ अगु ३ अम्म कमा मा दाहे दुई दाह एवं " " बाप " पुट पडतो अशुद्धम् अदम पट. पत्ता १९९२ १७ निर्दशा निंदा २५ निरि प्रवर मसर प्रवृ कृ पालाप्से पल पभा २८ नाप्कृतस्य नाप्रकृतम्य सवात सघात यदि यार २१ ५ १६९१ २१ राघ संघ २३ सा- २ १९७१ २० माम्गति मातम १९७५ ३० व्याघ धाध.१९६ १९ १९७८ ८ रणान्त जात्त १६९८ २८ निर्व . - सा १९९५ " गिरा: निवपत १७०१ 4 . " ਰਥਾ २२ " १६७९ २८ "चारते चौह चरित १७०२ २८ "चाद्य १७११ टान दा हेत हित दो साने न्मान यिय यितव्य गि- मा मा हिता हिता १७०१ अह आहे शास्त्रात शास्त्रानु घगत घात कम वाक्यता वाक्यता यथा यया, तम्मा प सम्मति परा पराष निदशा निदेशा १५ ॥] शप शेष क्छ साय " 5 ,११८१२४ दि स्मया १६८२ २९ येत्य पायो १ क्रतुन | १७२१ २१ शाद १७२२ २३ प्रया १७२६ १८ त्यत्य १७१३ ६ घायी १९ मोम १०३४ २० २१ २७ दहा १७३८ १८ " २६ मात १९८९ ८ . " " 4 गुपह द ·[३] १ घट पटतो' अदम् शुद्ध परक्ता मद्धम् बलवान बन्नान १८१० १६ आराद्ध १७१९ থান स्पशन १८१२ २० वादः १७९२ १५ ਬਵੰਜ ਹਰ मागवाया पशिटगा २७ प्रधान १७०५ २८ सम् । तम ।',१८१३ ९ प्रात मगा म. स० आरा वाद: १७॥] प्रधान २६ प्रात- भागा " शामा शो मत ११४५७ ११ ਸਾ नाह दाह डान । यांगः १७.८ २२ हान १८१. प- १८२० १७ या १८२५ १२ पड प्रमो यांग नायः माय देव नागः सायं देव ण: १ . पृथ मान "१७७० १७७१ २० १७७३ २० २७७९ ३ १७७९ २ ६ २३ मवान हात गाम १ वहित कास्प नं न न २७ मक मनाक १८२९ २० म्यामि गाम ग्गाप १८३० मिदान्त, सिद्धान्त ३ मग १८१२२५ पापना वामन १८३७ २१ टरमा दम्या १८३९ सिद्धान्त- सिवान: १८१० १२ १८ मंटर पहाणा. १८१२ २३ २० ܟܨ ܕܨܟܨ܃ माता तम्या नियन सपनन कारं, म भवेत्तया तरपा निर्ण सान पुतः १७९२ १७ १८०० २५. पाया शापो शोधा दान सान ९ पुग १८१६ १७ पपासोः पोरहनो :