·Printed by
RAMZAN ALI SHAR
at the National Pregg, Allahabad

·विषयाः
पृष्ठः
१
...
...
२४
३७
विषयः
मुद्राराक्षसकथासंग्रहः
वेणीसंहारकथासंग्रहः
मृच्छकटिककथासंग्रहः
मालविकाग्निमित्रकथासंग्रहः
विक्रमोर्वशीयकथासंग्रहः
शाकुन्तलकथासंग्रहः
मालतीमाधषकथासंग्रहः
महावीरचरितकथासंग्रहः
उत्तररामचरितकथासंग्रहः
४८
...
...
..
७८
१२

·No text on this page.

·उपोद्घातः वहोः कालात् पूर्व जगतीम् इमाम् अलंकृतवताम् अस्मत् पूर्व महत्तराणां प्रतिभाप्रवाहपरीषाहभूतेषु भारतीविलासेषु दृश्य- कान्यानां माधुर्यम् अन्यादृशम् । तदानीन्वनाः प्राज्ञाः परमरसिकाः कालिदासप्रभृतिभिः अभिरूपवरिष्ठैः प्रकाशितानि दृश्यकाव्यानि विदग्धतमैः नटैः अधिरङ्गम् अभिनीतानि निरीक्ष्य परमम् अाह्रा- दम् अनुभवन्तः श्रासन् । इदानीं तु रसमरभरितेपु तेषु प्रत्यक्षर समुल्लसन्ती रसभाषादिसंपत्तिम् यथावत् अभिनेतुम् अलम् भूष्णुनां नटानाम् अभावम् अनुभवद्भिः अस्माभिः प्रायेणैतानि श्रभ्यकाव्यगोष्ठीमेव अवतारितानि इति नितरां विषीदामः । प्रथापि तेपु प्रत्यक्षरं प्रतिकलं नवनवमुद्भासमानैः रसमाषादिकैः श्राकृष्टाः घयम् “मधुराणामाकृतीनां यथा तथावापि अनुभवः पाहादायैव भवति" इति अालोच्य तत्कथाः संग्रहीतुं प्रावर्ति- महि। तदर्थ पदरचनायां प्रवृत्तायां रत्नकाञ्चनसमागमन्यायेन पदानां परस्परम् अन्यादृशं शोभातिशयं पुप्यन्तीपु तदीयासु वाक्य- शैलीपु जाग्रतीपु करटरटितकठोराणि अस्मदीयानि वाक्यानि कथं कण्ठात् उपरि निःसर्तुम् प्रभवन्ति । तत् प्रायशः तदीयान्येष धाक्यानि एतत् ग्रन्थप्रथनसमये मम अविज्ञातमेव मदीयं जिह्वाग्रम् ·( २ ) प्रवतीर्णानि । इति इदं चौर्य मम सहजम् अभूत् । तन्नाहं काव्यार्थ- चारः इति कृत्वो दण्ड्यः पण्डितै । ग्रन्याय पुरातननाटकीय रसभावसंपत्तिसमुद्रं प्रविधिसूणां विद्यार्थिनां यथा सुबहु उपक. रिप्यति तथा भगवती भारती देवी अनुगृह्णातु । Krishnapuram Kodambakam Post Madras, 16th April, 1934 इति विदुषां विधेयः V. Anantacharya ·श्रीः मुद्राराक्षसकथासंग्रहः पुरा खल्लु मगधेषु पुष्पपुरे सर्वार्थसिद्धिः नाम राजा बभूष । तस्य च पक्रनासप्रभृतयः नीतिनिपुणाः तीक्ष्णधिषणाः बहवः मन्त्रिणः वभूवुः । येपु एको राक्षसो नाम भूसुरः निरतिशयराज- भक्तिः द्वितीयमिव राज्ञो हृदयम् आसीत् । सः अयं पार्थिवःसुनन्दा नाम क्षत्रियां मुरां नाम शूद्रां च द्वे भार्ये पर्यणैषीत् । तयोः द्वितीया एव नयनासेचनकेन लावण्येन, हृदयावर्जकेन सौशील्येन, प्रतिकल. मङ्कुरितेन अनुरागेण च पत्यु इतरापेक्षया निरतिशयप्रेमपात्रम् आसीत् । कदाचित् सर्वार्थसिद्धिः तपोधनात् प्रागत महामहिमानं महर्षिम् एकम् आतिथ्येन निमन्त्रयांचक्रे । सबहुमानं सभक्त्यतिशयं सविनयातिरेकं च समम् उभाभ्यां महिषीभ्यां स्वयमेव पाद्यम् आनाय्य महर्षेः चरणौ प्रक्षालयामास। अथ ते वध्वा भर्तृकर- संप्रोक्षितान् अतिपषित्रान् तत्पादोदकबिन्दून् विनयापनतेन शिरसा प्रतिजगृहतुः । सुनन्दायाः शिरसि नघ विन्दवः निपेतुः । मुरायास्तु एक एव । तत्समनन्तरमेव ते उभे महिण्यौ गर्मम् अधत्ताम् । पूर्णे च प्रसघसमये, प्रशस्ते दिने, पुण्ये मुहूर्ते मुरा सर्प- लक्षणसंपन्नं सुनमसूत । यं 'मौर्यः' इति पुराविदः वदन्ति । सुनन्दा तु तस्मिन्नेव समये मांसपेशीमसूत । तां च निरति- , ·. ( २ ) शयराजमतिः राक्षसः घृतपूर्णे कुम्भे निक्षिप्य ररक्ष । गते व काले कतिपये तस्मात् मांसपिण्डात् नघ गर्भाः विनिस्सनुः । ये नव नन्दाः इति व्यपदिश्यन्ते । कुमाराः ते विभवानुरूपम् अभि- पर्धिताः यथाकालं प्रवर्तितैः वालक्रियाकलापैः अधिकाधिक सुषमाम् अभिपुष्णन्तः क्रमेण शैशवम् अतिचक्रमुः। अथ च, वृद्धसर्वार्थसिद्धौ, पिरतिम् उपेयुषि नव नन्दा राजानः वभूवुः । मौर्यश्च तैः सेनापतिपदे नियुक्तः अभूत् । अथ बहुतिथे काले व्यतोते मौर्यस्य शत पुत्रा जज्ञिरे। येषु प्रचरमस्य चन्द्र- गुप्ताख्यस्य प्रख्यातिः इदानीम् अपि भरतखण्डम् इदम् अलंकरोति । यत् नघ नन्दाः अनपत्याः वभूवुः मैर्यश्च प्रबलेन अपत्यशतेन बलाढ्यः अभूत् ; तस्मात् कारणात् नन्दानां मौर्ये शङ्का समुत्पन्ना । प्रतश्च मौर्यः पुत्रशतेन समम् अन्धतमसावृते भूम्यन्तहे पातितो बभूव । प्रतिदिनम् एकहस्तप्रवेशपर्याप्तेन द्वारेण प्रतिपुरुषम् एकैकम् इति संख्याय अन्नकवलानि क्षिप्तानि । कतिपये तोयविन्दरश्च विकीर्णाः । हन्त ! हन्त ! एकस्यापि अपर्याप्तेन अभ्यवहारेण एक- शतेन पुरुषैः जीवितव्यम् अभूत् । एवम् अप्रतीकाराम् अति- दुस्सहाम् प्रापदम् प्रतिचिरम् अनुभवन्तः ते सर्वात्ययम् अचिर- भाविनम् श्राशडक्य समयम् एवम् अकार्पः। 'सबैपाम् अस्माकं भागम् एकः चन्द्रगुप्तः लभताम् । सः वैरनिर्यातनं करोतु' इति । सधैरपि तथैव अङ्गीकृते कतिपयेन कालेन चन्द्रगुप्त एक एप शेपः अभूत्। अवान्तरे सिंहलेश्वरेण प्रहितः दूतः पञ्जरस्थं सिंहमादाय नन्दान् एवं व्यजिज्ञपत् । महाराज ! लड्वेश्वरः पञ्जरम् ·( ३ ) इदम् अनुद्घाट्य सिंहम् इमं विद्राव्यमाणम् इच्छति ; कुशलाः कौशलम् अत्र प्रकटयन्तु' इति । तद्याथातथ्यम् अजानन्तः मन्दाः नन्दाः चन्द्रगुप्त एष कदाचित् अत्र प्रभविष्यति इति मत्वा तं भूमिगृहात् उदतीतरन् । स ागत्य सकृघलोकनमात्रेणेष तं मधूच्छिष्टमयं परिज्ञाय प्रतप्तरकया प्रयाशलाकया पश्यत्सु सर्येषु सध एव तं सिंहं विद्राषयामास । एतादृशम् अस्य कौशलम् प्रालोक्य प्रगुणितमत्सराः ते नन्दाः तद्वधोपायमेव निगूढम् अन्धिप्यन्तः आसन् । पौरजानपदास्तु अस्य राजलक्षणलक्षितां प्रशान्तगम्भोराम् प्राकृतिमालोक्य पूर्णचन्द्रमस इघ अस्मै स्पृहयां- चक्रुः । शौर्यधैर्योदार्यादीन भीमकान्तान् भूपतिगुणानालोक्य निर- तिशयं स्नेहम् अस्मिन् प्रावबन्धुः । एतादृशप्रकृत्यनुरागेण भाविन्या देवसंपदाचझटिति अपकर्तुम् अनीशा नन्दाःअवसरम् अन्विष्यन्तः आसन् । तैः अन्नसत्राधिकारे नियुक्तः चन्द्रगुप्तोऽपि महति कृच्छे वर्तमानः वैरप्रतियातनावसर प्रतीक्षमाणः कालम् अत्यवाहयत् । अथ कदाचित् मध्याह्नसमये राजवीथ्यां दत्तवृष्टिः चन्द्रगुप्तः चाणक्यापरनामधेयं विष्णुगुप्त नाम भूसुरमद्राक्षीत् । स च भूसुरः चुभुक्षया जवेन गच्छन् मार्गमध्यरूढेन दर्माकुरेण स्खलितपदःसक्रोधं परिक्रम्य तं दर्भाङ्कुरं समूलम् उत्पाट्य तत्रैघ ज्वलनं प्रज्वाल्य यथा अणुरपि नावशिष्ट तथा तं दाहयामास । एवं तीव्रक्रोधः अयं भूसुरः नियत नीतिशास्त्रविशारदः भविष्यति इति निश्चित्य चन्द्रगुप्तः तमु- पसृत्य सनामोच्चारणं प्रणनाम । परस्परकुशलानुयोगानन्तरं चन्द्रगुप्तः आत्मीयां दशां विस्तरशःनिवेद्य भषानेष अस्याः प्रापदः माम् उत्तारयितुं शरणम् इति तस्य पादयोः पपात । चाणक्यस्तु, ·( ४ ) भद्र, मा भैपी. यावच्छक्ति प्रयतिष्ये, दैव चेन्न प्रतिकूलं मगध- राज्यमिद भवद्धस्ते पतिष्यति इति त सान्त्वयित्वा सत्वरमन्नसत्र प्रविवेश। तत्र च भुक्तिशाला प्रविश्य निश्शङ्कं प्रसपंन् प्रथमम् श्रासनम् अध्यासामास । तं दृष्ट्वा नन्दाः 'अहो धिक्, धिक, महा- श्रोत्रियैः ज्ञानतावृद्धः भूसुरैःअलङ्करणीयम् इदम् अग्र्यम् प्रासन कोयमनात्मशः घटुरध्यास्ते ? ' इति, साटोपं निर्भर्त्सयन्तः मामैषम् इति निषेधताम् अखिलानाम् अमात्यानाम्, इमम् अधिवाहुमूलम् प्राकृष्य अपसारयामासुः । सध एष अतिक्रुद्धः चाणक्यः तत्रैव शिखाम् आत्मीयाम् उन्मुच्य प्रतिज्ञाम् एवम् अकरोत् । 'दर्पाविष्टान् दुर्बुद्धीन इमान् समूलघातम् अहत्वा शिखाम् इमां न भन्त्स्यामि' इत्युक्त्वा प्रक्षभितहृदयः नगरात् निर्गत्य पाटलिपुत्रे कृतास्थानः स्वसहाध्यायिन औशनस्यां दण्डनीत्यां ज्योतिश्शास्त्रे च परं प्रावीण्यम् उपगतम् इन्दुशर्माण नाम ब्राह्मणं साहाय्याय प्रति- जग्राह । सः प्रय इन्दुशर्मा चाणक्यस्य चारवृत्तिम् अनुतिष्ठन् क्षपणकलिङ्गधारी जीवसिद्धिः नाम भूत्वा कुसुमपुरम् उपगम्य नन्दामात्यैः सह कपटसख्यं जग्राह । विशेपतश्च तस्मिन् राक्षसः समुत्पन्नविनम्भः बभूष। अथ चाणक्यः पर्वतक नाम म्लेच्छराजम् उपगम्य तम् एघं वोधयामास-'अवसरः इदानीं तव नन्दान् अभिषेण- यितुम् । नन्दोन्मूलने सर्वात्मना अह साहाय्यम् प्राचरिष्यामि । तटीयम् अर्धराज्यं भवते दास्यामि ' इति । पर्वतकः तथेति अर्धराज्यप्रत्याशया प्रतिश्रुन्य महता म्लेच्छवलेन कुसुमपुरं न्यनणत् । श्रथ नन्दानां म्लेच्छोनां च सुमहति युद्धे प्रस्थाय ·। ( ५ ) प्रवर्तमाने पराजिताः नन्दाः चाणक्यरोषानले शलभताम् अया- । सिषुः। राक्षसस्तु कुसुमपुरं चन्द्रगुप्तपर्वतकयाः हस्तगतम् अवलोक्य नन्दवंशवृद्धं सर्वार्थसिद्धिं सुरङ्गाद्वारेण वहिः निर्गमयामास । सोऽपि अपक्रम्य तपोधनम् अधिश्रितः तपस्वी चाणक्य- प्रहितेन वलेन धातितो बभूव । राक्षसश्च स्वामिनाशात् नितरां निर्विरणः चन्द्रगुप्तेन सह कपटसख्यं नाटयन् तद्वधे बहून् उपायान् वितन्वन् फुसुमपुरे एव कञ्चित् कालम् अयापयत् । प्रथमम् श्राभिचारिकप्रयोगैः काञ्चन विपकन्यकां निर्माय चन्द्रगुप्तवधाय प्राहिणेत् । पूर्वमेव राक्षसे जातशङ्कः चाणक्यः तत् जैत परिक्षाय तां विषकन्यका पर्वतेश्वरे प्रयोजितवान् । स च तपस्वी तस्याः बलिरभूत् । ततः प्रभृति चाणक्यः चन्द्रगुप्तशरीरे सहस्रगुणम- प्रमत्तः राक्षसं गत्यन्तरहीनं विधाय चन्द्रगुप्तसाचिन्वं ग्राहयितुम् उपायम् अविष्यन् प्रास्त । अथ च अर्धराज्याभिलापिणं पर्वतक- पुत्रं मलयकेतुं भागुरायणनान्ना प्रणिधिना रहसि 'पिता ते चाण- क्येन विषकन्याप्रयोगम् उत्पाद्य घातितः, तत् इतः परम् अत्र तव अवस्थातुम् असांप्रतम् ' इति त्रासयित्वा अपवाहयाञ्चके । लोके च'राक्षसः चाणक्यापचिकीर्पया पर्वतकं विषकन्यया घातित- पान् ' इति जनापवादं संचारयामास । पर्वतमभ्रातरं वैरोचक 'तव भ्राने दित्सितम् अर्धराज्यं भवते दास्यामि' इति विश्वास्य प्रतिजग्राह । प्रथ च सांवत्सरिकादेशेन चन्द्रगुप्तस्त्र अर्धरात्रसमये नन्दभवनप्रवेशो भविष्यति इति पौरान् विदितार्थानकरोत् । तस्मिन्नेव समये अर्धराज्यप्रतिश्रवेण परां कोटिम् अानन्दल्य अधिढं कृतामिषेकं सर्वराजालंकारालंकृतं मणिमयकिरीट- ·धारिणं वैरोचकं नन्दभषनप्रवेशाय चन्द्रगुप्तोपवाह्यां चन्द्रलेखां नाम गजवशामारोपयामास । परिचिततमैरपि अनभिज्ञायमाना- कृतिम् एनं पौराः चन्द्रगुप्तः एव अयम् इति मेनिरे। अत्रान्तरे राक्षस- प्रयुक्तेन दारुधर्मनाना सूत्रधारेण चन्द्रगुप्तवधाय यन्त्रतोरणं सज्जी- कृतम् आसीत् । स चन्द्रगुप्तोऽयम् इति मत्वा तत् तस्य उपरि पातयामास । अत्रैवान्तरे चन्द्रगुप्तनिषादी वर्धरको राक्षसप्रयुक्तः चन्द्रगुप्तवधाय कनकदण्डिकान्तर्निहिताम् असिपुत्रिकाम् अाक्रष्टु- कामः कनकटङ्खलावलम्बिनी कनकदण्डिकां करेण अघललम्बे । तया कनकदण्डिकया अभिहतजधना गजवधूः अविजयतया गत्यन्तरम् प्रासढवतो।प्रथमगत्यनुरोधेन प्रमुकंप्रभ्रष्टलक्ष्यं पतधन्त्र- तोरणं वर्वरकस्य उपरि निपपात । तेन हते वर्षरके दारुवर्मा यन्त्रतोरणनिपातनापराधेन आत्मवधं निश्चित्य सरभसम् उत्तुङ्गं तोरणस्थलम् आरुह्य यन्त्रघट्टनवीज लोहकोजकम् उत्पाट्य चन्द्र- गुप्तबुद्धया वैरोचक हस्तिनीगतमेव अवधीत् । अथ च वैरोचकपुर- स्सरेण पदातिलोकेन एच लोटवातंहतो बभूव । अनन्तरम् अभय- दत्तो नाम राक्षसप्रयुक्त भिषक् चन्द्रगुप्तपधाय योगचूर्ण मिश्रितम् ग्रौपधम् उपजहार । तत्प्रत्यक्षीकृत्य चाणक्यः कनकमाजने घर्णान्तरोपजम्मेन सविपमिदमौपर्धामति निश्चित्य तमभयदत्तं तदेव औषधं पाययित्वा अवधीत् । अथ राक्षसः प्रमोदकं नाम शयनाधिकृतं महान्तम् अर्थराशि पारितोपिकतया वितीर्य चन्द्र- गुप्तम् अभिद्रोन्धुम् नियुयोज । तम् अतिशङ्कितः चाणक्यः कुतः अयं भूयान् धनागमः १ इति पृष्टा पूर्वापरविरुद्धप्रलापेन अपनपन्तं पिचित्रवधेन व्यापादयामास ।

·( ७ ) अथ शयनागारे शयितं चन्द्रगुप्तं निशि निगूढं निहन्तुं वीभत्स- कादयो राक्षसप्रणिधयः प्रथममेव प्रयुक्ताः शयनगृहस्य अधः सुरङ्गाम् एत्य न्यवसन् । तच्छ्यनगृहं चन्द्रगुप्तप्रवेशात्प्राक् चाणक्यः स्वयं प्रविश्य निपुणमवलोकयामास । तत्र कस्माच्चित् भित्ति- च्छिद्रात् गृहीतमकावयवां पिपीलिकापति निष्क्रामन्ती- मघलोक्य पुरुषगर्भम् एतद्गृहम् इति निश्चित्य तस्मिन् दाह्यमाने धूमावरुद्धदृष्टयो चोभत्सकादयः ज्वलनसात् अभूवन् । श्रथ एतेषु सर्वेषु उपायेपु चाणक्यबुद्धिकौशलेन विफली- भूतेषु निष्प्रत्याशी राक्षसः सुहत्तमस्य मणिकारष्ठिनः चन्दन- दासस्य गृहे पुत्रकलत्रादिकं न्यासीकृत्य नगरादपक्रम्य मलयकेतुम् आश्रित्य पितृवधामर्षितं तं चन्द्रगुप्तम् अभियोक्तुं प्रोत्साहयामास । चाणक्यस्तु कुसुमपुरवृत्तान्तं परिज्ञातुं निपुणकं नाम प्रणिधि प्रेषितवान् । सः मिक्षुको भूत्वा यमपट प्रसार्य गायन् मणिकार- श्रेष्ठिनः चन्दनदासस्य गेहं प्रविवेश । तत्र च गीतानि गातु प्रवृत्ते यस्मिन् गृहाभ्यन्तरात् राक्षसस्य कुमारः पञ्चवर्पदेशीयः कौमार- सुलमेन कौतूहलेन उत्फुल्लनयनः निश्चक्राम । तदानीं हा! निर्गतो हा! निर्गत इति स्त्रीजनः कोलाहलम् अकरोत् । राक्षसस्य भार्या सरभसम् प्रागत्य तं कुमारम् अाकृष्य संभ्रमप्रचलितात् करात् अंगुलीयकं विगलितमविज्ञाय अभ्यन्तरं प्रविष्टा । निपुणकः तत् अंगुलीयकं राक्षसनामाङ्कितम् अवलोक्य चाणक्याय प्रददौ । मुद्राम् इमाम् अधिगत्य चाणक्यो राक्षसवशीकरणाय वहूनि कपटतन्त्राणि प्रयोक्तुं प्रचक्रमे । तथाहि-अस्ति राक्षसस्य प्रियमित्रं शकरदासो नाम ·प्रधानतमा ( ८ ) कायस्थः । चाणक्यप्रणिधिः सिद्धार्थकः तेन सह कपटसर माहितः आसीत् । सन्ति च म्लेच्छराजलोकस्य मध्ये प राजानः, कुलूताधिपः चित्रधर्मा, मलयाधि सिंहनादः, काश्मीराधिपः पुष्कराढ्यः, सिन्धुदेशाधिपःसिन्धुषेण पारसीकाधिपः मेघनादश्चेति । ते च परया सुहृत्तया राक्षस अनुवर्तन्त इति कृत्वा, तान् घातयितुं राक्षसमलयकेत्वोः उपजा जनयितुच भाविकार्यजात निपुणम् अभ्यूह्य लेखम् एकं लिलेख यमवसरे प्रकाश्यमानं मलयकेतुः राक्षसेन चन्द्रगुप्ताय निगूद संधिकरणार्थम् अनुप्रेषितम् इति निस्सन्देहम् अनुसन्धाय विशुद्ध भावम् अपि तं निष्कासयिष्यति । ततश्च सिद्धार्थकम् पाहूय एवम् श्रादिदेश–'भद्र प्रयत्न- लिखितान्यपिश्रोत्रियाक्षराणि नियतम् अस्फुटानि भवन्ति । तत् इम लेख केनापि कस्यापि स्वय घाच्यम् इति प्रदत्तवाहनामानं शकटदासेन लेखयित्त्वा उपनय । न च श्राख्येयम् अस्मै चाणक्यो लेखयति इति । सिद्धार्थकः तथा कृत्वा उपजहार । तं च लेखं चाणक्यो राक्षसनामाङ्कितया मुद्रया मुद्रापितवान् । अथ तं लेखं तां च मुद्रां सिद्धार्थकाय दवा, रहसि कर्तव्यानि बोधयित्वा त विससर्ज । ततश्च शकटदासः चन्द्रगुप्तम् अभिद्रोग्धु नित्यं प्रयतते इति दोपं प्रख्याप्य तस्य शूलारोपणम् प्राज्ञापयामास । सिद्धार्थको घध्यस्यानं गत्या पूर्वमेष कृतसंकेतान् घातकान् अतिसंशया पलाय- यित्वा शकटदासमादाय राक्षसम् उपजगाम । स च सुहृत्प्राणरक्षण- परितुष्टः मनयकेतुना सबहुमानं समर्पितानि भूपणानि स्वगात्रात् अघतार्य सिद्धार्थकाय विततार । तानि गृहीत्वा सिद्धार्थका ·( ६ ) तिम् एवं विज्ञापयामास-'चाणक्यस्य विप्रियं कृत्वा न शक्यं ३ मया पुनः पाटलिपुत्रं प्रवेष्टुम् । तत् इतः परम् इच्छामि अमात्यम् । एष शुश्रूषितुम् ' इति । तथेति राक्षसेन अङ्गीकृते पुनरपि निवेदया- । मास-'अमात्य, अत्र प्रथमप्रविष्टस्य मे नास्ति कोपि परिचित.। । तदेतत् प्रमोत्यस्य प्रसादम् अनया मुद्रया मुद्रयित्वा अमात्यस्यैव भाण्डागारे स्थापयितुम् इच्छामि ; यदा प्रयोजनं तदा ग्रहोण्यामि' इति । राक्षसः को दोषः, एवं क्रियताम् इत्यङ्गीकृत्य स्वनामाड्डितां मुद्रां विलोक्य, 'कुतः तदागमः' इति पप्रच्छ । सिद्धार्थकः, 'कुसुमपुरे चन्दनदासस्य गेहद्वारे पतिता मया प्रासादिता' इति विज्ञापया- मास । राक्षसः तत् तथ्यम् इति विश्वस्य तोम् आदाय शकटदासम् एवम् श्रादिदेश । 'इतः पर अनयैव मुद्रया स्वाधिकारे व्यषहर्तव्यं भवता' इति । एवं चलति कार्ये चन्द्रगुप्त. पर्वतेश्वरेण धृतपूर्वाणि त्रीणि प्राभरणानि विश्वावसुप्रभृतिभ्यः चाणक्यप्रणिधिभ्यः त्रिभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रतिपादयामास । ते च तानि विक्रेतुं राक्षसकटकम् अगमन् । राक्षसश्च तानि महार्हाणि प्राभरणानि मूल्यं प्रदाय जग्राहा अत्रान्तरे चाणक्यो राक्षसस्य कपटसुहृद क्षपणकं, राक्षस- प्रयुक्तः अयं विषकन्यया पर्वतकेश्वरं घातितवान्' इति दोष प्रख्याप्य नगरात् निर्धासयामास । सः राक्षसम् उपजगाम । अथ राक्षसकलत्रसंरतिणं चन्दनदासं राजाहितकारी इतिवन्धनागारे क्षेपयामास । तदानीम् एव भागुरायणः अन्ये अपि भद्रमटप्रभृतयः चाणक्यप्रणिधयः चन्द्रगुप्तापरागव्याजेन अपक्रान्ताः मलयकेतुम् प्रशिभियन् । भागुरायणःस्वप्राणरक्षक इति कृतज्ञतया मलयकेतुना ·( १० ) अमात्यपदे प्रतिष्ठापितो वभूव । ततश्च चाणक्यः चन्द्रगुप्तेन सह कृतककलहं कृत्वा ततः अपक्रान्त इव अभूत् । राक्षसस्तु स्वप्रणि- धिना विराधगुप्तेन सर्वम् एव चन्द्रगुप्तवलम् आकुलीभूतम्, चाणक्य च ततः अपरागात् श्रपक्रान्तं परिक्षाय भृशं तुतोप। अत्रान्तरे बधामात्यपदः भागुरायणः राक्षसस्य चाणक्य एव द्वेष , न चन्द्र- गुप्तस्य उपरि इति तैः तैः उद्बोधनैः मलयकेतोः मनसि महान्तं विकल्पम् उत्पादयामास । श्रथ कतिपयकालानन्तरंराक्षसेन प्रोत्सा- हितो मन्तयकेतुः कौलूतप्रभृतिभिः सुहृद्भिः परिवृतः ससैन्यः चन्द्र- गुप्ताभिषेणनोय प्रस्थाय पुष्पपुरस्य नातिदूरे सेनानिवेशम् अकरोत् । अरातिवलस्य संनिहिततया जातशको मलयकेतुःमुद्राम् एकांभागु- रायणहस्ते समर्प्य कटके अस्मिन् सुद्रालान्छितस्यैव प्रवेशी निर्गमा घा देयः इत्याज्ञापयामास । एचं प्रचलति व्यवहारे, जीघसिद्धिः अवसरः इदानीं चाणक्यनिदेशानुष्ठानस्य इति निश्चित्य विविक्त निष्परिजन मलयकेतुम् उपतिष्ठन्तं भागुरायणम् उपगम्य वहिः निर्गन्तुं मुद्रां ययाचे । तेन च किमुद्दिश्य गम्यते इति पृष्टे एवं प्राह- 'रहस्यम् एतत् । तथापि कथयामि श्रूयताम् । अहं तावत् मन्दभाग्यः पाटलिपुत्रम् अधिवसन् राक्षसेन मित्रत्वम् उपगतः। तस्मिन्नवसरे राक्षसः गूढं विपकन्यकाप्रयोगम् उत्पाद्य पर्वतेश्वरं वातितवान् । ततः अहं राक्षसमित्रम् इति कृत्वा चाणक्येन नगगत् निर्धासितः । इदानीमपि राक्षसेन किमपि तादृशं कर्म प्रारभ्यते, येन ग्रहं जीव- लोकात् अपि निष्कामिप्ये । तम्मादतिनृशंसकारिणम् इमम् पिसृज्य यत्रकुत्रापि गमिप्यामि' इति । श्रुत्वैतत्, कथं राक्षसः एव ·। ( ११ ) अस्मपितृघाती इति भृशंदूयमाने मलयकेतौ भागुरायणो मुद्रांदत्वा तपणकं विससर्ज । ततश्च सिद्धार्थकः पूर्व चाणक्येन दत्तं राक्षसमु- दालान्छितं लेख स्वेन एष राक्षसभाण्डागारे निक्षिप्तपूर्वी तन्मुद्रा- तान्छिताम् प्राभरणपेटिकां च समादाय सत्वरं कटकात् निर्गच्छन् रतिभिः गृहीतः मलयकेतुनिकटम् श्रानिन्ये । 'कथम् अगृहोतमुद्रः कटकात् निर्गच्छसि ?' इति पृष्टे एवं व्यजिज्ञपत् अहं खल्लु राक्षसेन लेखम् इमं दत्वा चन्द्रगुप्तसकाशं प्रेषितः, कार्यगौरवेण त्वरायितः अस्मि । तत् क्षम्यताम् इति उक्त्वा लेखमर्पयामास । भागुरायणः कीदृशः अयं लेखः? इति तमुद्घाट्य मलयकेतवे प्रादर्शयत् । स चैनमवाचयत् । "स्वस्ति यथास्थानं कुतोपि कोपि कमपि पुरुपविशेषम् अवगमयति । अस्मत्प्रतिपक्षं निराकृत्य कापि दर्शिता सत्यता सत्य- पादिना । सांप्रतम् एतेषाम् अपि प्रथमम् उपन्यस्तसंधीनां अस्म- त्सुहृदां पूर्वप्रतिज्ञातसन्धिपरिपणनप्रोत्साहनेन सत्यसन्धः प्रीतिम् उत्पादयितुमर्हति । एतेपि एवम् अनुगृहीता सन्तः स्वाश्रयविनाशेन उपकारिणम् आश्रयिष्यन्ति । एतेषां मध्ये केचिरे कोशदण्डाभ्यां अर्थिनः । केचित् विषयेणेति । अलंकारत्रयञ्च सत्यघता यदनुप्रेपितं रदुपगतम् । मया अपिकिञ्चित् अनुप्रेषितं तदुपगमनीयम् । घाचिक च प्राप्ततमात् अस्मात् श्रोतव्यम् " इति । घाचिकं किमिति पृष्टे सिद्धार्थकः कौलूतादयः पञ्च राजानः चन्द्रगुप्तेन सह निगूढं सन्धिं घिधित्सन्ति इत्यादिकम् । अस्य एव लेखस्य विषरणं विधायाभरण- पेटिकां च प्रदर्शयामास । तामपि राक्षसमुद्राङ्किताम् पालोक्य समुद्घाट्य पश्यति मलयकेतौ स्वेन राक्षसाय सवहुमानं सादरच मा०क०-२ ·( १२ ) यत् अनुप्रेषितम् श्राभरणत्रयं तत् तस्याम् आसीत् । ततश्च राक्ष- सेन चन्द्रगुप्तस्य उपायनीकृतम् इति लेखतो निश्चित्य मलयकेतु बलपच्चुकोप । सघ एव राक्षस द्रष्टुं याचकाङ्क्ष । राक्षसस्तु कुमारेण समर्पितपूर्वस्य अामरणस्य सर्वार्थसिद्धये वितीर्णत्वात् प्रधिकीतेषु एक परिधाय भाजगाम । तदाभरणं स्वपित्रा धृतपूर्घम् अमिज्ञाय सत्यं चन्द्रगुप्तेन अस्मैप्रेषितम् इति निश्चित्य विवृद्धमन्युः मलयकेतुः किम् एतत्सर्प इति तं पप्रच्छ। राक्षसस्तु लेखस्य शकटदासेन स्वहस्तलिखितत्वात् स्वमुद्रालान्छिनत्वाच्च नाहं व्यलेखयम् इति धतुं न अपारयत् । ग्राभरणादिविपयेषु विर- चितस्य चाणक्यनीतिप्रयोगस्य सुश्लिमृत्वात् यत्किमपि वक्तुम् अवकाशमलभमानः भृशं पर्याकुलीभूय मलयकेतुना निराकृतः गत्यन्तराभावात् पाटलिपुत्रं निघवृते । अध च क्रुद्धः कुमारः कौलूतादीन् कपटसुहृदः विज्ञाय तान् अजीबनत् । अनन्तरम् असमीक्ष्यकारी एप दुराचारः इति मलयकेतुम् उन्मित्वा सर्व सैनिकाः सभयं पलायांचक्रुः । अवसरप्रतीक्षा भद्र- भटप्रभृतय मलयकेतुं सयम्य चाणक्यनिकटम् मानिन्युः । सिद्धार्थ- केन वृत्तान्तम् इमम् प्रबोधितःचाणक्यः तान् एघम् प्राज्ञापयामास । 'चन्दनदासः स्वगृहे निक्षिप्तं राक्षसकलन नार्पयति । तत् त्व सः सिद्धार्थकश्च चायडालवेपधारिणौ त शूलम्भारोपितम्' इति। ततश्च रातसं तन्त्रेण स्वसमीपम् धानेतुम् पुरुपम् एक प्राहिणोत् । स च पुरुपा राक्षसागमनमार्गे कस्यचित् द्रुमत्य शाखायां कयठम् उद्वनन् श्रासीत् । राक्षसेन व्यसनकारणं पृष्टः स एवम् उघाच । 'अस्ति गणिकारश्रेष्ठी चन्दनटासा नाम । तस्य प्रियवयस्यः विष्णुदासो नाम ·( १३ ) ममापि प्रियषयस्यः। स च चन्दनदासस्य राक्षसकलत्रप्रच्छादनाप- राधेन शुलारोपणं श्रुत्वा, तश्रोतव्यश्रवणात् पूर्वमेव ज्वलनं प्रवेष्टुं सनह्यति । अहमपि विष्णुदासस्य प्रश्नातव्यं यावत् न शृणोमि, तावत् प्रात्मानं व्यापादयिष्यामि' इति। तच्छ्रुत्वा राक्षसःप्रत्युषाच- 'भद्र ! गच्छ ! गच्छ! शीघ्र विष्णुदासं ज्वलनप्रवेशनात् निवारय, अहमपि इदानी चन्दनदासं मरणात् माचयाभि ।' इत्युवा सरमसं घध्यस्थानं गत्वा शूलायतनान् एवम् आह । 'भो भो न खल्लु व्यारादितव्यः चन्दनदासः। यत्कृते अय व्यापाद्यते सः रातसः अयं विधेयः अस्ति इति चाणक्याय निवेद्यताम् ' इति । अनन्तरं सेः चोधितः चाणक्यः राक्षसं स्वसमीपमानाय्य मैत्री चक्र । ततश्च तं चन्द्रगुप्तसाचिव्ये प्रतिष्ठाप्य स्वस्था बभूव । चन्द्रगुप्तश्च राक्षसा- नुरोधेन मलयकेतवे पिन्यमेव विषयं प्रत्यर्प्य, चन्दनदासस्यापि मोक्षम् अाज्ञाप्य, राक्षसविन्यस्तसमस्तराज्यमारः सुखैकताना वभूव । एवं चाणक्यो राक्षसस्य चन्द्रगुप्तेन सह मैत्री संपाध कृतकृत्यः परां कोटिमानन्दस्याध्यगच्छत् । मुद्राराक्षसकथासंग्रहः संपूर्णः ।

·वेणीसंहारकथासंग्रहः पुरा खल्लु ज्येष्ठः पाण्डवो युधिष्ठिरः राजसूयं यज्ञम् प्राजहे। तत्र च अनुएमां समृद्धिम् अभिषीक्ष्य असूयाकषायितहृदयः दुर्योधनः शकुनि ना सह संमन्न्य धूतं कर्तुमजातशत्रुम् अाजुहाव । ततश्च अक्षशौण्डेन शकुनिना सह कपटधूते प्रवृत्ते प्रतिदेवनं पराजये पर्तमानः युधिष्ठिरः गधाश्व दासीदासम् अशेषाणि धनानि अनुजान् प्रात्मानम् अन्ततः महानुभाषां पाञ्चालीम् अपि पणम् अकरोत् । अथ निर्मर्यादस्य दुर्योधनस्य धशे वर्तमानः दुश्शासनः पति- यतोत्तमां पाञ्चाली केशेषु प्राकृप्य सभामध्यम् आनिनाय । निरस्य लज्जाम् , उल्लङ्घय मर्यादां, विधृय विनय, दूरीकृत्य साधुवृद्धवच- नानि, पतिव्रताललामभूतायाः पाञ्चाल्याः चेलापकर्पणाय प्रायतिष्ट दुर्मतिः दुश्शासनः । तदानीम् उदासीनेपु सत्यपाशसंयमितेषु पागडघेपु, धिक्शन्दगर्भम् अघनमितमुनेपु वृद्धगणेपु, विधिवल विचिन्त्य पाचंयमेपु अन्यसभ्येपु, कृष्णसर्पधेष्टितगात्रेघ दुश्शासन- करस्पर्शेन प्रवेपमाना सा तपस्विनी पाण्डवसीमन्तिनी गत्यन्तरा- भावात् उच्चैः एघम् आचक्रन्द । हा कृष्ण द्वारकाधासिन् शासि यादवनन्दन । इमामघस्था संप्राप्ताम् अनाथां किमुपेक्षसे १ ॥ इति अथ भगवतः कमलाकान्तस्य निरुपाधिकया करुणया याटितटम् अस्याः पयःपाराधारतरङ्गपरंपराभिः उघ निरर्गलम् ·( १५ ) उद्गलन्तीभिः दुकूलपरंपराभिः प्राच्छादिनम् अभून् । चिर- कालचेलापकर्षणप्रयासपरिधान्तबाहुः दुरात्मा दुश्शासन तत्पातिव्रत्यदहनदग्धगात्र इव प्रसारितपाणिः पपात पृथिव्याम्। तस्याद्भुतस्य दर्शनेन सदसि कोलाहले धर्तमाने दुस्सहक्रोध- प्रस्फुरदोष्ठपुटः भीमसेनः करेण करं समुत्पिण्य सरभसम् समुत्थाय सिंहनादम् एकं विससर्ज । तेन सिंहनादेन प्रशान्ते कोलाहले गभोरेण स्वरेण एवम् प्रवादीत्-' यद्यस्य दुर्बुद्धः दुश्शासनस्य वक्षः विदार्य रुधिरं न पित्रेयं तर्हि न अहं सतां गतिम् अवाप्नुयाम्' इति । अथ अतिमात्रम् अहंभाषामातहृदयः दुर्योधनः द्रौपदोम् उद्वीक्ष्य सन्दहासेन बदनं व्यादाय घसनम् अपाह्य सव्यम् ऊरुम् 'इत प्रास्यताम् ' इति सातिसंज्ञम् प्रास्फाल्य प्रदर्शयामास । तत् दृष्ट्वा रोषविस्कारितेक्षणः भोमसेनः 'अये दुरात्मन् दुर्योधन, यदि गदया अहम् एनम् ऊ न भिन्द्याम् , तदा अहम् प्रात्मनः सर्व सुकनफलं न अधिगच्छेयम् ' इति व्याजहार । एवम् असह्य न परिमवेण दह्यमानमानसा द्रुपददुहिता अपि, यावत् अयं दुरात्मा दुर्योधनः एरासुः भूमौ न शेते तावत् अहं विमुक्काम् इमा वेणी न संहरिष्यामि' इति प्रतिजज्ञे । अयधृतराष्ट्रो दुर्योधनस्येदम् प्रत्युत्कटं दुश्चरितम् अभिवोक्ष्य नितराम् अनुतप्तहृदयः पाञ्चाली पाण्डवांश्च बहुभिः सान्त्ववादैः समाश्वास्य पुनरपि राज्यं प्रत्यय इन्द्रप्रस्थं प्रति प्रस्थापयामास । अथ कर्णशकुनिप्रभृतिभिः दुरात्ममिः प्रबोधितेन दुर्योधनेन समाहूतः युधिष्ठिरः विदुरप्रभृतिभिःप्राप्तः बहुशःनिवार्यमाणोऽपि ·( १६ ) मषितव्यताकृष्टमानस सभामागत्य पुनरपि शकुनिना समम् अक्षः देवनं प्रतिपेदे । प्रथमे देवने द्वादश संवत्सरान् अरण्यवासा, द्वितीये च सवत्सरमेकम् अज्ञातवासश्च पणोऽभूत् । उभयोरपि देवनयो. पराजितः अयं युधिष्ठिरः सहोदरै पल्या च समं प्रस्थाय परयये बहून् क्लेशान् अनुभवन् विराटनगरे कथं कथमपि प्रज्ञातवासमपि अतिघाहयाञ्चके। एवं त्रयोदशसु सवत्सरेषु प्रतीतेषु युधिष्ठिरः स्मरणमात्रकृत. संनिधानेन भगवता वासुदेवेन सह संमन्य दुर्योधनदुश्शासनादि- दुर्नयस्मरणदुस्सहरोषेण भीमेन बहुधा प्रतिषिद्धपपि सन्धि- कर्तव्यतया अनुमेने । अथ भगवान् देवकीसूनुः भरतकुलहित- काम्यया स्वयमेव प्रतिपन्नदौत्यः प्रस्थाय दुर्योधनस्य सदनं प्राससाद । तत्र विशेषतः समलकृते सभामण्डपे पूर्वमेव संमिलितैः भीष्मप्रभृतिभि. महनीयैः अभिनन्दितागमनः भगवान् सुरगुरुरिव सुधर्मायां सुस्पष्टम् एवं व्याजहार । विदितं खलु भवतां यधुधिष्ठिरः कपटधुतनिर्जितः सानुजः सभायों धनधासे बहून् फ्लेशानवाप्य कथ फथमप्यज्ञातवासकृच्छू- मपि अतिचक्राम' इति । सः अयम् इदानीं धर्म्य न्याय्यं च एन्यानम् प्रास्थितः सुयोधनेन समं सम्धि कर्तुम् इच्छति । तस्य पदं मन्मुखान्तरितं घचनम् । इन्द्रप्रस्थं वृकप्रस्थं जयन्तं पारणावतम् । प्रयच्छ चतुरो ग्रामान्कञ्चिदेकञ्च पञ्चमम् ॥ इति श्रुत्वैतत् नितराम धमर्पितः दुरात्मा दुर्योधनः पाण्डवपक्षपाती इति मगधन्तं संयन्तुमारेमे । तदा भगवान् विश्वरूपं प्रदर्श्य तेज:- ·( १७ ) सपातमूर्छितं तमवधूय पाराशर्यनारदजामदग्न्यप्रभृतिभि मुनि- वृन्दारकैः स्तूयमानः पागडधान्तिकमाजगाम । तञ्च प्रियं मन्यमानः भीमसेनः पाञ्चाली बहुविधैः सामघादैः समाश्वास्य सर्वानपि राजन्यान् समराय संनाहयामास । ततः परमतिभयंकरे सकलराजकुलक्षयाघहे महति युद्ध प्रवर्तमाने दशभि दिपसै पाण्डपबलस्य महत् कवनं कुर्घन्तं भीमं निरूपाधिकया कृपया स्वयमेव प्रतिपसारथ्येन भगवता पासुदेवेन संरक्ष्यमाणःविस्मयनीयपराक्रमःसव्यसाची, शिखण्डिनं पुरस्कृत्य युध्यमानः स्यन्दनात् पातयामास । अथ संशप्तकैः सह समरप्रवर्तनेन अन्यत्रापनीते अर्जुने, 'अयमेव समयो युधिष्ठिरादीन् विजेतुम् ' इति निश्चित्य महोत्साहाः धार्तराष्ट्राः चक्रव्यूह परिकल्प- यामासु । तद् व्यूहस्य अभिमन्युमन्तरेण कस्याप्यनभिज्ञाततया अनिर्मात- निर्गममपि तं पुरस्कृत्य प्रविषिक्षत्सु युधिष्ठिरादिपु, सत्वरमन्तः प्रधिष्टपति च सुभद्रातनये जयद्रथः समागत्य अन्यान् अरोत्सीत् । अथ यावत्प्राणं प्रतिकुन्तिमपि एकाकिनमभिमन्युं सर्वेऽपि धीराः परिवार्य शरवः अपकिरन्तः रथात् अधःपातयामासुः। तत् श्रुत्वा पुत्रशोकदह्यमानमानसः अर्जुनः तनयसरणकारणं जयद्रथं 'श्वो दिनान्तात् प्रागेव हनिष्यामि, नोचेत् अग्निं प्रवेक्ष्यामि' इति प्रतिजथे। दुःस्वप्नदर्शनयमानमानसां भानुमती समाश्वासयन् दुर्योधनः दुश्शलामुखात् तदेतत् प्रतिज्ञातमाकर्य परेधुः समरे समारब्धे, तं जयद्रथं समराङ्गणात् सुदरे पृष्ठतः स्थापयामास ।

·( १८ ) अथ लोहितायति सूर्ये जयद्रथस्य अनक्षिगोचरतया अग्निप्रवेः एव शरणम् इति नितरां निर्षिगणे धनञ्जये अपारकरुणानिधि भगवान् चक्रपाणिः प्रात्मीयया अत्यद्भुतया मायया सूर माच्छाद्य, प्राकालिकमन्धकारमसृजत् । तदानीमर्जुनानल. प्रवेशदर्शनसुखमनुभवितुं पुरतः समागत्य कौरवचमूमध्यात् मुखमुन्नमयति जयद्रथे, भगवता वासुदेवेन दत्तसज्ञः धनञ्जयः सत्वरम् अतिनिशितैःशरवर्षे. अग्रत स्थितान् श्ररातिधर्गानपसार्य, अत्यद्भुनेन हस्तलाघवेन चिन्न तच्छिरः, समन्तपञ्चकसमीपे पश्चिमा सन्ध्यामुपासीनस्य वृद्धक्षत्रस्य तजनकरुप उत्सङ्गे पातयामास । सोऽपि ससंभ्रमं तच्छिरो भुवि निपातयन् ' यः अस्य जयद्रथस्य शिरः भूमौ पातयिष्यति, तस्य शिरः शतधा फलिप्यति' इति स्वस्यैव शापं स्वयम् अनुयभूध । तदनन्तरं जयद्रथवधेन नितराम् अमर्पितैः धार्तराष्ट्र रात्रियुद्ध समारब्धे, महेन्द्रदत्ताम्, अर्जुनवधार्थ चिरेण संरक्षितां शक्ति को घटोत्कचवधेन चरितार्थाम् अकरोत् । द्रुपदविराट- भूरिश्रयस्सेामदत्तवाहीकप्रमुखेपु वीरेपु निहतेपु, पयसा प्रशीति- पञ्चकमपि पोडशवर्षवत् सेनामुख्ने सञ्चरन्त द्रोणं द्रष्टुमपि अशक्तपु पाण्डघसैन्येषु पलायमानेपु, भीमसेनः स्वसैन्य एक कञ्चिदश्वत्यामनामानं कुञ्जरं निहत्य द्राणान्तिके 'अश्वत्थामा हतः' इति पुनः पुनः उच्चैः थापयामास । पुत्रपराक्रमाभिक्षो द्रोण. तद्वाक्ये विश्वासमनधिगच्छन् अनुतपूर्वानृतम् अजातशत्रुमागत्य, 'अपि सत्यम् अश्वत्थामा हत ' इति पप्रच्छ । अनिच्छन्नपि वन्धुपाक्यनिर्वद्धो जयलुब्धो ·( १६ ) युधिष्ठिरः मन्दमन्दम् 'अश्वत्थामा हतः' इत्युक्त्वा किञ्चिद्विलम्न्य कुञ्जरः' इत्यप्यमाणोत् । ततश्च अनाकर्णितवाक्यशेषः पुत्रशोक- विदीर्णहृदयः शिथिलितप्राणो द्रोणः सशरं शरासनं विसृज्य रथोपस्थ एष योगमास्थाय प्राणान् तत्याज । अथ धृष्टः धृष्टद्युम्नः सरमसं समीपमुपसर्पन असकृत् अर्जुनेन सधिक्कारं निधार्यमाणोऽपि तूष्णीभूतस्य वस्य पलितः घपलमुत्तमाङ्गमसिलत्या कण्ठात् अपातयत् । अश्वत्थामा तदेतद्वैशसं तत्सारथिमुखादाकर्य, सुचिरं शोकसागरे निमन्नः कृपदुर्योधनाम्यां समाश्वासितः कथञ्चित् प्रकृतिमापन्नः युद्धाय मनो दधे । पितुः अनन्तरं सैनापत्यममोप्सतः द्रोणपुत्रस्य अस्य शोकरोपसंघधितान् वीरवादान् असहमानः दुर्योधनेन प्रतिज्ञात- सैनापत्यः द्राणमत्सरी कर्णः 'वक्तुं सुकरमिद, दुम्करम् अध्यवसि- तुम् 'इत्यादिभिः वाक्यैः त परिजहास । परस्परषधव्यवसायपर्यन्ते पाक्कलप्रवर्तमाने रुपदुधिनाभ्यां कथंचित् सान्त्वितः क्रोधस्यपरां काष्ठाममिरुढः अश्वत्थामा, यावदयं ताताधिक्षेपकारी कणे न निधनमुपैति, तावत् अहं शस्त्रं न गृहोयाम् ' इति प्रतिजज्ञे । अथ कृतकठोरप्रतिज्ञेन भोमेन प्रार्थितं दुश्शासनं संरक्षितुं सरमसमुपगतौ कर्णदुर्योधनौ भ्रातुः प्रतिज्ञामङ्गमीरः अर्जुनः सरभसमभिद्रुत्य शरवर्षे. प्रवाकिरत् । ततश्च घटोत्कचवधा- मर्पितया हिडिम्बया प्रेषितैः राक्षसैः अनुप्रविष्टः भीमसेनः दुश्शासनं भूमौ निपात्य नृसिंह व हिरण्यकशिपोःतस्यवक्षोविदार्य रुधिरम् श्रापपौ । अर्जुनशरप्रहारमूच्छितं दुर्योधनमालोक्य सारथि.. स्पन्दनमपवाह्य निकटोधाने कस्यचित् न्यग्रोधतरोः ·( २२ ) संज्ञामासाद्य दुर्योधनो दुश्शासनारि गाढमभिहत्य, घोर सुलभा गतिमनोनयत् । अथ भ्रातृवधशोकज बाष्पं प्रमृज्य धनञ्जयो भ्रातृहस्तात् गदामाकृप्य, अकृतहस्त इति हत्या घासुदेवेन निवार्यमाणः अपि, दुर्योधनेन समं योद्धुम्, प्रारब्धवान् दुर्योधनपक्षपाती वलदेवश्च देवकीसूनुमुपायतः स्वरथमारोप्य द्वारकां नीतवान् । अहं तु मुनिजनसुलमेन कौतूहलेन एतत द्वन्द्वयुद्धमपर्याप्तमेव आलोय, अतिकठोरेण आतपेन बलवत् तृपितः इहागतः अस्मि' इत्युक्त्वा चार्वाको यथागनम- गमत् । प्रतिदारुणमेतमुदन्तमाकर्य, सध एव मूच्छितो द्रौपदी. युधिष्ठिरोकथचित् संज्ञां जन्धा सुचिरम् अतिकरुणं पिलप्य यावत प्रादीपितां चितां प्रवेष्टुम् उद्युक्ती, तावत् भीमसेनः दुर्योधन निहत्य, परिपूरितप्रतिज्ञाभारः क्षतजाभिषेकपाटलितशरीरः दुर्लत- च्यक्तिः 'क्क सा तिष्ठति पाञ्चाली' इति उच्चै उद्युष्यन् युधिष्टिरा- भिमुखमाययौ । निहतार्जुनो दुर्योधन एव पुनः अपि परिभव कर्तु प्रागच्छतोति मत्वा भयात् आशिरम्पादमाकम्पमाना घटुल पदमपसर्पन्ती पाञ्चालीं 'तिष्ठ, तिष्ठ, भोरु, काधुनागम्यते,' इत्युक्त्वा केशेषु ग्रहीतुमियेप भीमसेनः । तदनु ‘दुरात्मन्, भीमार्जुनशत्रो, दुर्योधनहतक, एहि एफेनक मुष्टिपातेन त्वां पातयामि' इत्याधधिक्षिपन्त वेगात् आत्मान- मालिशितपन्तरुदिताशुपरिक्लिन्ननयनमजातशत्रुमालोक्य भीमसेन, देव, नाहं दुर्योधनहनकः, अपि तु परिपूरितप्रतिज्ञामहोत्सवो भीमसेन.' इति ससान्त्वमकथयत् । , .

·( २३ ) अश परां कोटिमानन्दस्य अधिरूढे युधिष्ठिरे भीमसेनः दुधिनशोणितोक्षितेन पाणिना पतिव्रताललामभूतायाः पाञ्चाल्या दुश्शासनफराकृष्ट केशहस्तं संयमयामास । अथ एष महान्तं विप्रनम्मं कृतवन्तं चाकमन्विष्य निहत्य नकुलः सहदेवेन सममावासमाससाद। अथ भगवान् वासुदेषः स्वयमर्जुनेन साकमभिषेकसामग्री- संपादनाय भृत्यवर्गान् श्राज्ञाप्य अनुभूतवेणीसंहारया द्रौपधा महितमजातशत्रु द्रष्टुं सत्वरमाययौ । एवं भगवतः पुराणपुरुषस्य पुण्डरीकाक्षस्य निरुपाधिकया करुणया महत् कृच्छमुत्तीर्णः तन्कालोपस्थितैः पाराशर्यनारदतुखुरुप्रभृतिभिः महर्षिभिः धृष्ट- धनप्रभृतिभिः प्राप्तैश्च परिवृतः सानुजः सभार्यो युधिष्ठिरः राज्याभिषेकमहोत्सवमनुबभूव । इति ·- मृच्छकटिककथासंग्रहः प्रासीदुजयिन्यां चारुदत्तो नाम ब्राह्मणः । स युवा दीनानु- कम्पी परोपकारनिरतः स्वयम् ऋद्धिमानपि अर्थिभ्यः मित्रेभ्यश्च सर्वस्वमात्मीयं दत्वा दरिद्रः बभूव । तस्य कदाचित् काल- देवायतने देवतोपस्यानार्थमागतया पसन्तसेनया गणिकया सह परिचयः सञ्जातः। सा च सर्वसुन्दरीणामुपरि वर्तमान वेश्याजनसुलभं धनलोभं विहाय 'श्रात्मीयेनापि धनव्ययेन गुणवानेघ युवा सेवितव्यः' इति कृतनिश्चया सर्वगुणानामेक निवासभूते चारुदत्ते दृढानुरक्ता बभूव । कल्याणचरित्रः चारु दत्तोऽपि, यौवनसुलमेन कामेन प्राकृष्टहृदयः तस्यामनुरोगमा ववन्ध । तदा प्रभृति, तामेव स्मृत्वा, परिक्षीणविभवतय श्रप्रतीकारं कामं कृच्छण अन्तः नियमयन्, कतिपयं कालम यापयत्। 'प्रथ कदाचित् अस्तमिते सूर्ये, चारुदत्तः सायं सन्ध्यामु पास्य, मैत्रेयाख्येन पयस्येन सह, एकत्र वलपती पसन्तसेना गतामुत्कण्ठाम्, अपरत्र दु:सहदुःखप्रदं दारिधूच, अनुस्मृत्य अनुशोचन् प्रास्त । तदानी वलवति अन्धकारे झटिति वहिार कपाटम् उद्घाट्य, सहसा अन्त. प्रविष्टा साध्यसकम्पमानगात्री घसन्तसेना त्वरिततरमभिपत्य, 'प्रार्य ! परित्रायस्थ माम् ' इति तस्य पादयोः पपात । चारुदत्तेन च, 'न भेतव्यम् ' हि, कुत परित्रातव्या भवती?, इति पृष्टे सैवं वभाषे। 'प्रार्य ! काम देघायतनोत्सवात् प्रारभ्य, गुणनिष्क्रीता दासी, भवन्तमुद्दिश्य, .

·( २५ ) प्रस्थिता श्रह मध्येमार्गम् , मम दौर्भाग्येन दुर्वृत्तस्य राजस्यालस्य सस्थानकस्य दृष्टौ पतितासिम । धूर्तः असो अनिच्छन्तीमपि मां बलात् अनुबनिन्, पलपति अन्धकारे वृक्षषयडमनुप्रविष्टामपि भूषशिजितेन उपलक्ष्य अनुगच्छन्, द्वारि तिष्ठति' इति । श्रुत्वैवत् चारुदत्तः मैत्रेयमेवमादिदेश । गच्छ, मद्वचनात् ब्रूहि राजस्यालं संस्थानकम्, 'मम इयं गुणानुरक्ता वसन्तसेना, विरम प्रस्याः अनुबन्धात्' इति । मैत्रेयेण वहिः गत्वा एवमुक्त संस्थानकः एवमब्रवीत् । 'उच्यता मद्वचनात् चारुदत्तः, "मयाभिसार्यमाणा वसन्तसेना तव रोहं प्रविष्टा, तां शीघ्रमेव प्रस्थाप्य निर्यातय; नोचेत् मरणान्तिकं देर भविष्यति ।" इति। बारुदत्तः तत्संदेश मूल्यमित्यनाकर्णितकेनायज्ञाय घसन्त- सेनया सह संलपन्नास्त । सा तु कञ्चित् कालं स्थित्वा एवमब्रवीत् । आर्य प्रतिक्रामति कालो गृहगमनाय । सर्वदा पापा मां भूपण- कृते अनुसरन्ति । तत् इच्छामि इदमलङ्करणजातमार्यस्य गृहे निक्षेप्तुम्' इति । दाक्षिण्यपरवशः चारुदत्तोऽपि वसन्तसेनायाः प्रथमं प्रणय विहन्तुमनिच्छन् , तत्संरक्षणाय मैत्रेयं नियुज्य, स्वयमेव अनुनय, तां स्वावासं प्रापयामास । परेधुः प्रभाते पातायनसमोपे सुखोपविष्टा घसन्तसेना परिजन विसृज्य एकाकिनी प्रास्त । तदा शर्विलको नाम ब्राह्मणः समागत्य मदनिकां नाम चेटी विषिके दृष्ट्वा सुचिरं सानुरागमवलोकया- मास । पूर्वमेव तस्मिन् अनुकया तया स्वागतेन अभिनन्दितः। शविलकः पत्रखण्डपिनद्धमाभरणजातं तस्याः हस्ते दवा, ·( २६ ) साशङ्कः पार्थेषु दत्तदष्टिः एषमावभाषे। 'मदनिके ! त्वयि चिरानुरक्तोऽहं त्वामनल्पेन धनेन निष्क्रीय दास्यात् मोचयितुं चौर्येण मया इदमासादितम् । तथाहि । पूर्वद्युः निशीथे निश्शन्दे नगरे गाढान्धकारावृते दिगन्तराले कर्णीसुतविद्यायामनितर- साधारण नैपुण्यमावहन् अहं चारुदत्तस्य गृहे यथाविधि भित्तौ सन्धिं कृत्वा अन्तः प्रविश्य, मैत्रेयहस्तस्थं जर्जरस्नानशाटोनिबद्धं दीपप्रभया उद्दीपितमाभरणजातमपश्यम् । आग्नेयेन कीटेन दीपं निर्धाप्य निश्शब्दपदमन्तिक गत्वा मैत्रेयहस्तात् इदमादाय निरगाम् । तद् गच्छ वसन्तसेनायै समर्प्य श्रात्मानं मोचय ' इति । तत् श्रुत्वा मदनिका 'अहो अन्याय्यमाचरित, घसन्तसेनया इदं चारुदत्तस्य गृहे न्यासीकृतम्' इति प्रत्युवाच । अथ अजानता मया कृतमित्यनुतप्तहृदय. किंकर्तव्यतामूढः शविलकः चिरं चिन्तयामास । ततः चारुदत्तेन प्रेपित इव भूत्वा घसन्तसेनाया. समीपमागम्य एघमुवाच । 'घसन्तसेने! मम घयस्यः चारुदत्तो गृहस्य जर्जरत्वात् दूरक्षमिदमाभरणजातमिति कृत्या भवत्यै प्रतिनिर्यातयति, तत् प्रतिगृह्यताम्' इत्युक्त्वा प्रददौ । घातायनसमीपोपविष्टा सर्प मदनिकाशर्विलकयोः संवाद श्रुतपती घसन्तसेना 'आर्य ! ममापि प्रतिदानमियं मदनिका प्रतिगृह्यताम्' इति सव्याज प्रतिग्राहयामास । चारुदत्तस्तु घसन्तसेनया न्यासीकृतम् प्राभरणजात चौरे- गोपहतं घिसाय नितरां शोचन घिदितवृत्तान्तया धूतानाम्न्या सहधर्मचारिण्या घितीर्णामनी रत्नापली तत्प्रतिमूल्यतया ·. ! ( २७ ) वसन्तसेनायै मैत्रेयहस्तेन प्रेपितवान् । तदादाय वसन्तसेना आर्य चारुदत्तं प्रेक्षितुं प्रदोषे अहमागमिष्यामि' इति प्रतिसन्दिदेश। अथ अस्तमिते सूर्ये दुर्दिनद्विगुणितेनान्धकारेण आवृते दिगन्त- राले मन्मथावेशस्य परां काष्ठामधिरूढा वसन्तसेना तत्का- लोचितमभिसारिकावेषं धृत्वा चेट्या सह प्रस्थाय चारुदत्तस्य सदनमाजगाम । पूर्वमेघ सेोत्कण्ठः चारुदत्तः तां दृष्ट्वा परमानन्द- भरितः स्वागतेन अभिनन्ध अपरिमेयप्रेमरसनिर्भरहृदयां तां कृत्स्ना रात्रिमरीरमत् । अथ प्रभाते रतिवेदप्रसुप्तां तामालक्ष्य चारुदत्तो वर्धमानकं चेटमाहूय · भद्र ! घर्धमानक ! प्रबुद्धां वसन्तसेनां प्रवहणमारोप्य पुष्पकरगडकोधानमुपनय । अहमपि तत्रैव गमिष्यामि' इत्यादिश्य प्रययौ। तत्र च मैत्रेयेण सह सुचिरं संलपन् धसन्तसेनागमनं प्रतीक्षमाण तस्थौ। अथ कतिपयमुहूर्तापगमे वर्धमानकेन प्रतोद्यमानं प्रवहणं दूरादेव दृष्ट्या अये ! वसन्तसेना अागता' इति चारुदत्तः सरमसमुत्याय प्रत्युज्जगाम । अन्तिकं गत्वा तस्मिन् प्रघहणे कुत्रचित् कोणे निलीनं निगडितैकचरणं खड्गहस्तं पुरुपमेकमपश्यत् दृष्ट्वा च [ विस्मयखेदाभ्यामाविष्टहृदयः चारुदत्तः 'अये, कथं वसन्तसेना न पानीता? कः असौ पुरुषः ? ' इति वर्धमानकं पप्रच्छ । स तु ' एषमनधीत् । 'आर्य! यथानिदेशमार्यायां प्रबुद्धायां प्रवहण- या मानीय, "प्रायें, सज्जं प्रघहणमधिरुह्यतां" इति व्यज्ञापयम् । यामा तु, 'भद्र ! घर्धमानक प्रतीक्षस्व क्षणं, यावदात्मानं प्रसाध. ना०क०-३ ·( ३८ ) सेनः प्रतिकूलकारिणः अग्निमित्रस्य अपकर्तु समयं प्रतीक्षमाणः आसीत् । माधवसेनः पाणिग्रहणमङ्गलं निर्घर्तयितुं वैवाहिकेन नेपथ्येन अलंकृतां मालविकाम् श्रादाय अपात्येन सुमतिना पण्डित- कौशिक्या सैनिकैश्च समं विदिशां प्रति प्रतस्थे । यज्ञसेनस्य अन्त- पालो मध्येमार्गम् अवस्कन्ध माधवसेन जग्राह। सैन्यसंकुल्लात् सीतां मालविकाम् अमात्यसुमतिः पण्डितकौशिक्या सह गूढम् अपवाह्य विदिशागामिनं सार्थवाहकुलम् अनुप्रषियः । अथ अटव्यन्तरे गच्छन्तं सार्थवाहकुलम् पाटविकाः प्रति- रोधकाः प्रतिरुरुधुः । उभयेषाम् अतिभयानके युद्ध प्रवृत्ते वलिभिः श्रायुधपाणिभिः तस्करैः पराङ्मुखीकृताः सार्थवाहाः पला- याञ्चक्रिरे । भर्तृप्रिय. तुमति. पराभिभवकातरां मालधिकां रिरक्षिषुः सुचिरं युध्धा सफजीकृतभपिण्डः प्राणैः भर्तुरानृण्यं प्रतिपेदे । भ्रातृमर जनित दुःखातिभार सेोदुम् अपारयन्ती पण्डितकोशिकी किंकर्तव्यतामूढहृदया मुहूर्त मोहम् उपजगाम । अथ प्रतिपन्नसंज्ञा चतुः उन्मील्य' धिक्कटम् माजविका कथम् प्रास्ते ? ' इति यावत् दिक्षु चतुः विक्षिपति तावत् सा दुर्लभदर्शना सवृत्ता। तेन द्विगुगीकृतशोका, 'यही कष्टादुपरि कष्टम् अापतितम् ।'' विपत् घिरदम् अनुबध्नाति' इति लौकिकी गाथा न मिथ्या' इति विचार्य सुचिरम् अन्विप्यापि मालधिकाम् अपश्यन्तीभ्रातुःशरीरम् अग्निमात्कृत्य पुनर्नवीकृतवैधव्यदु खा विदिशानगरम् अघाय यतिवेपधारिणी कापायग्रहणम् अकरोत् । .

·( ३६ ) निहतसहायाम् एकाकिनी प्रघाते कदलीमिव प्रवेपमानां माल- विकाम् अमिवीक्ष्य दयाहृदयाः ते तस्कराः नातिदूरे नर्मदातीरे अग्निमित्रेण राज्ञा अन्तपालदुर्गे स्थापितस्य देव्याः धारिण्याः घर्णाघरभ्रातुः वीरसेनस्य हस्तं प्रापयामासुः । सापि इमां 'शिल्पा- धिकारे योग्येयं दारिका,' इति संदिश्य भगिन्यै धारिण्यै उपायनं प्रेषितवान् । सापि प्राकृतिविशेषप्रत्ययात् 'उत्कृष्टाभिजना भवितुम् अर्हति' इति संभाव्य तस्याम् अत्यन्तस्निग्धष्टिरासीत् । अथ व परमनिपुणाम् अतिमेधाविनी ताम् नाट्यशास्त्रम् अध्यापयितुम् श्राचार्यगणदासम् श्रादिष्टपती । मिन्नरुचीनां जनानां युगपत् समाराधनचणे नानारसभरिते स्वकुलविद्याभूते नाट्य- शास्त्रे निरतिशयं प्रावीण्यम् श्रावहन् गणदास गुणाधिकम् उप- देशमात्रम् श्रासाद्य नितरां तुतोप। अत्रान्तरे प्रात्मना सह संवन्धेच्छयाप्रस्थितंमाधवसेनं दायाद- घशगतम् अग्निमित्रः श्रुत्वा यक्षसेनस्य एवं सदिष्टवान्-'भवतः पितृव्यपुत्रः फुमारः माधवसेनः प्रतिश्रुतसवन्धः मम उपान्तिकम् उपसर्पन अन्तरा त्वदीयेन अन्तपालेन अवस्कन्ध गृहीतः । स त्वया मदपेक्षया सकलत्रसोदर्यः मोक्तव्यः । इति तस्य यज्ञसेनःप्रतिलेखम् एवम् प्रेषितवान् । यथा-तुल्याभिजनेषु भूमिधरेषु इयं राज्ञां वृत्तिः। अत्र मध्यस्थः पूज्यो भषितुम् अर्हति । सेोदर्या पुनरस्य ग्रहणविप्लवे विनष्टा । तदन्वेषणाय प्रयतिष्ये । अथ प्रपश्यमेघ मया । माधवसेनः मोचयितव्यः मुच्यतां भवत्ता संयतः मुद्गलसचिवः मम स्यालः' इत्येवं कार्यविनिमयेन व्यवाहरन्तम् अचिराधिष्ठितराज्यं ·( ४० ) वैदर्भम् उन्मूलयितुमग्निमित्रः वीरसेनप्रमुख दण्डचक्रम् आज्ञा पितवान् । अथ कदाचित् शिल्पाचार्यः शिल्पकौशलम् श्रात्मन' प्रदर्श- यितुकामः चित्रशालायाम् अखिल परिजनपरिवृतायाः धारिणी- देव्याः प्रतिकृति लिलेख । तत्र प्रत्यग्रवर्णरागाम् प्राचार्यस्य चित्र- लेखाम् अवलोकयन्त्याः देव्या. धारिण्याः समीपम् अकस्मात् अग्निमित्रः प्राजगाम । उपचारानन्तरम् एकासनोपविष्टः स राजा चित्रगतायाः परिजनमध्यगता मालविकां दृष्ट्वा 'किनामधेयेयम् अपूर्ण दारिका तप अासन्ना प्रालिखिता' इति देवोम् अपृच्छत् । अवधीरितवचनेन शङ्कितेन राज्ञा पुन पुनः अनुषद्धापि सा यावत् न कथयति, तापत् तस्याः कनीयसी स्वसा कुमारी चसुलक्ष्मीः पाख्यातवती'श्रावृत्त, पपा मालविका' इति । राजा तु प्रथमदर्शन एघ तदीयेन रूपातिशयेन धाकृष्टहदयः तस्यां दूढानुरकः बभूव । यदृच्छादृष्टप्रतिकृति ताम् प्रत्यक्षतः द्रष्टुम् आचकांक्ष । देवी धारिणी तु चित्रदर्शनात् प्रभृति मालविकां सधिशेपं राज्ञो दर्शनपथात् रक्षन्त्यासीत् । राजा वृत्तान्तमिमं नर्मसचिवाय गौतमाय निवेद्य 'मालपिकां प्रत्यक्षदर्शनां कर्तुम् उपायः चिन्त्यताम् ' इति आदिटेश । सोऽपि निपुणतरम् उपायम् उपक्रान्तवान् । यथा-अस्ति हैरदत्तो नास गणदासात् श्रपरः नाट्याचार्यः । स इगवती नाम राज्ञ यवीयसी भार्याम् नाट्यविद्याम् अध्यापयन् प्रास्त । नमसचिवः गौतमः हरदत्तगणदासौ उपसृत्य उपजापेन परस्परं स्पर्धाम् उत्पादितवान् । गणदासं गत्वा 'हग्दत्त. भवन्तं ·( ४१ ) गणदासः न मे पादरजसापि तुल्यः, इति अधिक्षिप्तवान्, । इति प्रोवाच । हरदत्तं गत्वा 'गणदासः त्वाम् उद्दिश्य तस्य तव च समुद्रपल्पलयारिष अन्तरम् इति परीवादं कृतवान् ' इति बभाषे । अनेन उपजापेन संजातसंरम्मौ हरदत्तगणदासौ 'राज्ञः समक्षमेव आवयोः प्रधरांत्तरव्यक्ति भविष्यति' इति निश्चित्य राजानम् उपगम्य, देव ! आवयोः परस्परविज्ञानसङ्घ भवानेव नौ विशेषज्ञः पाश्निकः । तदायां शास्त्रे प्रयोगे च विमृशतु ' इत्यूचतुः। एवं गौतमेन प्ररोपितस्य सुनोतिपादपस्य कुसुमम् उद्भिनं दृष्ट्वा नितरां हएः राजा प्रात्मनः पक्षपातसंभावनया पण्डित- कौशिकी प्राश्निकपदे प्रतिष्ठाप्य देव्या धारिण्या सहितः 'प्रस्तू- यतां विवाद. ' इत्याज्ञापयामास । परिवाजिका तु 'प्रयोगप्रधाने नाट्यशास्त्रे धाग्व्यवहारः मास्तु उपदेशदर्शनेनैव निर्णयः कार्यः इत्युक्त्वा सर्वाङ्गसौष्ठवाभिव्यक्तये विगतनेपथ्याभ्यां शिष्याभ्यां छलिताख्या चतुप्पदा शर्मिष्ठायाः कृतिः अभिनीयताम् ' इत्यादि- देश । अथ सङ्गीतरचनायां विरचितायां मृदङ्गस्य मध्यमस्वरां मायूरी मार्जनाम् उपश्रुत्य समुत्सुकाः सर्वे सामाजिकाः ससंभ्रम प्रेक्षागृहं प्रविविशुः। हरदत्तगणदासयोः समानेपि ज्ञानवृद्धभावे गणदासस्य वयो- धिकत्वेन पुरस्काराईत्वात् तस्यैव उपदेश प्रथमं द्रष्टव्यः प्रासीत् । प्रत. प्राचार्येण नियुक्ता मालविका सभोम् आगत्य चतुष्पदां गीति यथारसम् अभिनिनाय । प्राश्निकपदम् अधितिष्ठन्ती परिवाजिका तस्याः अभिनयं दृष्ट्वा यथादर्शनं सर्वम् अनवधम् इति नितरां प्रशशंस।

·( ५६ ) दुरतएव स्थापयित्वा सूनहस्ते धनुराभरणादीनि उपनीय विनीतेन वेषेण तदाश्रमं प्रधिवेश । तत्र अनसूयाप्रियवदाभ्यां सखीभ्यां समम् श्राश्रमवृक्षान् सिञ्चन्तोम् शकुन्तलां ददर्श। दर्शनमात्रेण तस्याम् अनुरक्तमानसः अपिनामेयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा भवेदिति संशयानः तत्वतः एनाम् उपलब्धुम् अवसरं प्रतीक्षमाणस्तस्थौ। तदानीं सलिलसेचनसंभ्रान्तस्य मधुकरस्य अमिवर्तनेन परित्रस्तां सख्यौ परित्रायेथाम् ' इत्याक्रन्दन्तीम् शकुन्तला 'न भेतव्यम् न भेतव्यम् ' इति समाश्वासयन् सरमसम् उपससर्प । शकुन्तलापि राजान दृष्ट्वा तपोधनविरोधिनः मनोविकारस्यगमनीया संवृत्ता । राजापिसख्योःमुखात् अस्याः अप्सरस्संभवत्वम् भगवतः करावस्यापि अस्या अनुरूपवरप्रदाने एष संकल्पम् अवगत्य लब्धावकाशमनारथो बभूव । शकुन्तला सरसमधुरैःसंलाप सुचिर राजानम् उपास्य सखीभ्यां समम् श्राश्रमं प्रविवेश । तत्सौन्दर्या कृष्टमानसः दुष्यन्त तस्याः मनोनिवर्तयितुम् शक्नुषन् शिविरम प्रासाद्य तामेव अनुध्यायन् प्रास्त । तदानी मांढव्यो नाम घिदूषकः मृगयाशीलस्य राज्ञः तुरगानु धायनेन संचभितसन्धिबन्धः नितरां निर्षिण्णः राजानमुपसृत्य विधमितुम् एकाहं क्षणं ययाचे । तस्मिन्नेव समये सेनापति अरण्यं निगृहीतश्वापदप्रचार कृत्वा 'मृगयार्थ प्रस्थीयताम् ' इति राने विज्ञापयामास। शकुन्तलावृत्तान्तेन भन्नोत्साहः राजा मृगयाप्रसङ्गात् निवृत्त मानसः सेनापति परिजनञ्च घिसृज्य विधिके पादपच्छायाय नविरललतापितानसनाथे प्रासने मुखासीनः शकुन्तलागतं स ।

·वृत्तान्तं माण्डव्याय निवेदयामास । अथ भूयोपि शकुन्तला दिद्वक्षुम् केनापदेशेन पुनराश्रमपदं प्रविशामि' इति चिन्तयन्तं दुष्यन्तं प्राश्रमवासिभिः प्रेपितौ ऋपिकुमारको समुपसृत्य राजन् ! भगवतः करावस्य महः असांनिध्यात् रक्षांसि यज्ञविघ्नम् उत्पाद- यन्ति । तत् कतिपयरात्रम् श्रायुधसध्रीचा भवता सनाथीक्रियताम् पाश्रमः' इति प्रार्थितवन्तौ । तदानीमेव नगरात् अम्बया प्रेषितःकरभकोनाम दूतःसमागत्य " देव ! देवी समाज्ञापयति 'आगामिनि चतुर्थे दिवसे निवृत्त- पारणः उपवासः मम भविष्यति । तस्मिन् दिवसे दीर्घायुषा अवश्यं संनिहितेन भवितव्यम्' इति “निवेदयामास । राजा तु कृत्ययोरुभयोः भिन्नदेशत्वेन द्वैधीभूतमानसः तप- स्विकार्यस्य अपरिहरणीयताम् आलोच्य, मांढव्यम् अम्बायाः पुत्रकृत्यम् अनुष्ठातुं सदिश्य, तपोवनोपरोधिनः सर्वान् आनुयात्रि- कान् तेन सह प्रस्थाप्य, चपलायं वटुः कदाचित् अन्तःपुरे शकुन्तलावृत्तान्तं कथयेत्' इति कृत्वा, तं रहसि पाहूय, 'सखे ! शकुन्तलावृत्तान्तः न परमार्थः, किन्तु परिहासविजल्पितः' इति उवा संप्रेष्य स्वयम् पाश्रमं प्रविवेश । मृत्पिण्डवुद्धिः विदूपकोऽपि तत् तथैवेति मत्वा ययौ। अथ राज्ञः संनिधानेन निरुपप्लवं निर्वृत्तेपु सघनकर्मसु सदस्याः महर्षयः राजानम् श्राशीभिः अभिनन्ध विससृजः। अथ शकुन्तलागतया उत्कराठया क्लान्तम् प्रात्मानम् विनोदयितुम् शरणम् अन्यत् । अपश्यन् राजा 'लतापलयवत्सु मालिनीतीरेपु तया संनिहितया भवितव्यम्' इति विभाव्य प्रघातसुभगं तमेवोद्देशम् अपाप । - ·( ८२ ) भगिन्याः परमानुरूपभर्तृलाभेन परस्परम् अविप्रघासेन च परमानन्दमरिताः वभूवुः। सर्वमायस्तु कुशिककुशध्वजाभ्याम् अनाकर्णितकेन अनादृत- प्रार्थनाषचनः सद्यः सिद्धाश्रमात् प्रस्थाय लङ्कानगरम् प्रासाद्य माल्यवते कोसलसुताकुमारस्य कौमारकेलि कात्स्न्येन अकथयत् । तस्मिन्नेव समये भगवान् अगस्त्यः नूतनवधूपरिग्रहसश्रीकस्य जगद. भिरामस्य रामस्य मङ्गलोपहारिक माहेन्द्रं धनुर्षरम् अनुप्रेषितधान् । पभुधनेषु अप्रतय॑सामर्थ्यानि अस्राणि रामे ब्रह्मर्षिभ्यः परिणतानि समाकर्ण्य दशमुखामात्यः माल्यवान् पूर्वमेव पितामहेन वरप्रदान- समये कथितं मानुषेभ्यः भयमप्यनुस्मृत्य महती चिन्ताम् उघाह । अत्रान्तरे भार्गवः जामदग्न्यः भगवतः भवानीपतेः अधिगत- सकलास्त्रविद्यः क्रोधाग्निम् अात्मीयं संतर्पयितुम् त्रिःसप्तकृत्वः क्षोणीम् अक्षत्रां संतक्ष्य सप्तसमुद्रमुद्रितां तां कश्यपाय मुनये दक्षिणां दत्वा परित्यक्तविषमव्यवसायसाहसः समुद्रम् आस्कन्ध सुखम् उवास। महावीरकुमारस्य अपकर्तुम् अभिनिविष्टमानसः माल्यवान् महेन्द्रदीपम् प्रासाद्य माहेश्वरमीत्या लकेश्वरेण सह संजातसोहदं तं जामदग्न्यम् शाम्भवीयस्य शरासनस्य प्रमाथ निवेध समुत्चेजयामास । प्रथ माल्यवतः मुखात् धूर्जटिधनुद्वैधम् अाकर्य रोपपरवशः रेणुकेयः सद्य एघ सकलक्षत्रियकथाप्रमापणप्रवीणम्, सहस्रपरि- पत्सरपरिचर्याप्रसन्नेन भगघता पिनाकिना प्रसादोकृत परयं वैष्णपं शरासनं चादाय सरमसं मिथिलाम् उपगम्य 'भो भोः परि- ·( ८३ ) स्कन्दाः क रामः दाशरथिः' इति अधरितजलधरस्तनितेन पानि- षेण नागरान् विमोषयन् सुदूर विक्षिप्तविकटोरूदण्ड निर्भराघात- विह्वलितवसुन्धरः भीतभीतैः प्रतीहारैः अप्रतिहतगतिप्रसर कन्यान्तःपुरं प्रविवेश। तत्र पसिष्ठविश्वामित्रशतानन्दः दशरथजनकाभ्यां च बहुधा सान्व्यमानोपि प्रप्रतिपन्नप्रशमः परशुधरमुनिः अभिनवविधाह- मङ्गलरमणीयवेषेण महावीरकुमारेण पराजितः परित्यक्तशस्त्रग्रहण- साहसः प्रतिपन्नप्रशान्तपावनव्राह्मप्रकृति दण्डकारण्यतीर्थोपासकेषु तपेधनेपु कृतापराधान् यातुधानान् प्रध्वंसयितुम्उपयोगं गमिष्यति' इति वैष्णवं धनुः दाशरथये दत्वा तस्मात् अरण्यगमनानुज्ञामादाय यथागतम् अयासीत् । अथ गाधिनन्दनः निरन्तरायनिर्तितसमीहितार्थः सिद्धाश्रम प्रति प्रस्थितः भृगुपतिदमनकुशलं दशरथतनयम् अभिनन्ध भगवन्तम् अरुन्धतीसहचरम् आतिथ्येन निमन्व्य तम् श्रात्मना समम् अनैपीत् । तदानी लकानगरवास्तव्येन जनकदुहितुः अपहरणम् अधिकृत्य अनिवर्तनीयदुराग्रहगृहीतहृदयेन दशग्रीवेण निरपायम् उपायम् चिन्तयितुम् श्रादिष्टः मातामहः माल्यवान् रावणाघरजां कार्यज्ञां शूर्पणखाम् पाहय एषम् श्रादिदेश। पत्से ! शूर्पणख्ने ! राजकार्य बहु अनुसन्धातव्यम् । तत् प्रावेधते श्रूयताम् । सानुचरसुन्दोपसुन्द- सुतोपमर्दकः ताटकारिः अस्माभिः समम् प्रापद्धवैरः सर्वथा प्रतिसमाधेयः वर्तते । तमिमं प्रभुशतः परिच्याव्य बहुविधैः छद्म- प्रयोगैः परिलुप्तोत्साहशक्किं कृत्वा सुदूरम् प्राकृष्य रक्षसाम्प्रन्तिकम्

·( २ )
feftar-intended to be given.
सांवत्सरिक-astrologer
Page 6
17F7E211_a female elephant
fararet--the elephant driver
sfayl#l--knife
लोहकोलक-a lance
Page 7
fortfa145ftima row of ants
अभियोक्तुम् - to attack
प्रचक्रमे-began.
कपटतन्त्राणि-frsudulent contrivances
Page 8
प्रणिधि:--spy.
उपजाप-disunion
मुद्रा-seal
T0414-having announced in public.
Page 9
भाण्डागार-treasury
कटक-camp.
प्रपक्रान्ताः-absconded.
Page 10
अपराग-disaffechon
प्रमिपेणन-marching against enemy.
rufa-enemy
अपसरः-proper time

·Page II
filiiica-owing to importance of business.
C72T-having opened.
afie compromise.
araaral message.
Page 12
उपायनीकृत-presented
गत्यन्तराभावात्-having no other means
Page 13
शूलायतनान् -murderers
#st-friendship
FIFT: ---pleased.
fosibelonging to his father.
Page 14
श्राजहे-performed
कषायित-perturbed
Hailea -skilled in playing with dice.
afa gamevery play.
aragay-silent.
Page 15
forenfra-opened
अत्युत्कट-~-excessive
pitage:-with conciliatory words.
Page 16
qu:--value agreed by both parties in stipulation,

·(8)
afarga--2ccepted.
afarfurious.
Page 17
HOTEUTATE-made ready,
magas circular array of troops
gtata-arrested.
ote:>next day.
Page 18
affrontercanowing to invisibility.
Tilford-untimely.
farrafawill burst in pieces.
Page 19
पलितधवल-grayish white
वैशसं-slaughter
प्रार्थितं-attacked
Page 20
fagdelirious.
erfata-unexpected.
Fatma little
Page 21
निभृतम्-silent.
Hata on all sides.
gifegi-shown
Page 22
संक्षाम्-agesture

·(*)
afarai-thirsty.
at-tremulous
Page 23
216-collection of bair.
Page 24
ऋद्धिमान्--rich.
4-worship.
Page 25
ĐIta-tinklng.
firafan-send out.
afFTI-courtesy
प्रगाय-request
Page 26
Futeafent-science of theft.
sold or torn.
दूरत-difficult to save
Faila: - entrusted.
Page 27
दुर्दिन -cloudy day.
Si-extremity.
firatfiait- woman who meets her lover in
place of assignation.
gagu-a litter for woman.
Page 28
antara--I started.
निगड-iron chain

·1767-watchman,
Page 29
Fararsimhaving threatened
TTFOTA -- court of Justice.
Page 30
Dig Founexpected.
दशावैषम्य-adversity
Page 31
grafujudge or magistrate.
उच्छून
-Swollen
aitafel 1-neck
Page 32
विपरीतुम् -to explain
erfra-covered
Page 33
नियतिवैपम्य-adverse fate
STU-proclamation.
Page 34
goiferati-proud
TAT:-a Budhist ascetic.
Page 35
2979777residence of prostitutes.
Page 35
रन्ध्रान्वेपी--Eeeking weak point
असमीक्ष्यकारी-acting inconsiderately

·(9)
Page 37
यषीयसी-younger
ats-beauty.
Tafsmenemy by nature.
Page 38
Hisia acompany of traders.
afa TV:-- thieves.
Page 39
अन्तपाल-frontier gunrd
4-on the way.
Page 40
enfria girl.
magister's husband.
346779–bringing over to one party.
Page 41
प्राश्निकः-judge
gaifa:- plan.
Page 42
9:-to-morrow.
परेधुः -next day.
Feryarat-growing withered.
DEF kind of manuring of plupts before
budding
Page 43
afaag-promised,

·(5)
galaghat the time of danger.
gaga-pleasure garden.
of**kincident.
Page 44
fa-not empty having something present.
अघमुच्य-having removed
Page 45
ETE-eclipsed with planets indicative of evils.
affa-astrologer.
fateam place before the door
दर्वीकर:-serpent
Page 46
अलंकर्मीणां-skilful
अभिषेणयितुं-to march against
महासाराणि-valuable
Page 47
अभिजनघती-of high birth
पत्रोर्ण-1 silk
afcatfua present
विहतप्रतिवन्धं-without obstruction
Page 48
978—thigh.
afat:- ashamed
उपस्थाय-having worshipped
Page 49
STECTETU-news of victory.
STEGATAT: troubled
garment

·(E)
Page 50
प्राधर्तत-was commenced
fagu--confused in mind.
gafant-not taking into consideration.
Page 51
CTFHT: conventional agreement of the gods.
forefather-power of fate.
स्फुलिङ्ग 1 spark of the fire
Page 52
silfri-bird-catcher
औषशेयः-son of Urvasi
fare:-war.
Page 53
hiyoita:-killed in war
na-in throne
Page 54
प्रलोभयितुं-to attract
mitigt*t& river.
उन्मादयितृकं-intoxicating
safar-upper part of the mountain.
arforrit-a river
Page 55
सुदयन्-killing
fazzarge-destitute of beasts
paritimaccording to their desire.
Page 56
SIMO-to know.
Tby rolling.
Afgart-joints of the body.

·( १० )
.
उपहित
Page 57
अमांनिध्यात्-owing to absence
द्वैधीभूत-having doubt
Frogg-without disturbance
Page 58
विनम्मकथितानि-confidential talks
अपदेश-pretext.
दर्भादि-rend as दर्नाद
Page 59
यासज्यमान-attracted.
-placed
प्रघास-being away from home.
श्रापन्नसत्वा-pregnant.
Page 60
Fafecarafam offering blessings
उपायंस्त-married
प्रत्यायक-making clear
Page 61
प्रघात-an airy place
ऊढपूर्वा-formerly married
घोपर-fisherman
afaefa— picture
Page 62
छेदः-break
सार्यपाह
a merchant
वैल्लव्य-degection

·( ११ )
Page 63
शाकुन्तलेय-son of Shakuntala.
stas legitimate son.
097553-cruelty
Page 64
एपलम्म-acquisition
स्मृतिवैकल्य-forgetting
Page 65
धुयपुरुप~-mun of business.
सतीर्थ्य-a fellow student
वैजयन्तिका-fing
हिमाना-trying
घटयितुम्-to accomplish
Page 66
अान्वीक्षिकी-metaphysics.
प्रजिघाय-sent.
नजं-agarland
प्रदसीयं-of his
उपसहतपतो-attracted
करेणुका-a female elephant.
धायिका-daughter of nurse
Page 67
अनुवध्यमान-being requested
FOGEJ-compounded
FITA EITHery much cmnciated
प्रतिच्छन्दकं-picture
घिनोदन-means of diversion

·( १२ ) Page 68 कुण्जक--name of a creeper sfara-ancient stories पजर-a cage निगडित-fettered करपत्र-asaw. Page 69 भास्कन्दितुं-to -to kill. बहुलीभवन्तीम्-spreading परापतन्--coming Page 70 संपलित-smeared तत्वरे-became hasty अलिन्द- terrace before a house Page 71 प्राग्भार-multitude or heap 'द्विगुणित-doubled उपकरणम्-implement दुर्षार--restless पर्यटन्धवान् surrounded Page 72 अपोढ-removed कोण-a corner प्रेक्षणीय-beautiful 'निर्विशेषः equal 'पराय-highly esteemed Page 73 यपनिका-screen मुश्लिए-well fitted.

·( १३ )
समुन्मीलित-excited.
घामशील-not farourable.
Page 74
घिसम्भालाप-confidential talk
सार्वजनीन-public
पत्तद्वार-aside gate
अभियोग-attack.
Page 75
प्रत्यन्नरीभवितुं-to assist
तिलश:-into pieces
विप्रलभ-deceiving
Page 76
कापालिक-folloner of Jaina rehgron.
अभिज्ञाय-having recognised
संस्तुत-acquainted
संस्त्याय-dvelling-place.
aut-valley.
Page 77
अभियोग-practice
वैश्वानर-fire
भपात-precipice.
निर्वृति-happinese
Page 78
महीयसि-praiserrorthy
वैधात्र-son of Brahmm.
उपचार-religious nter

·( 88 )
fargia-invited.
-Haram-sacrifice
Page 79
Store Union or assault.
अy-true
Page 80
Àrafearful.
प्रमाथ-killing
gtart-commencement.
TT-Rakshasa
Page 81
galgi:-accepted
S5-uproer,
279-Sword
Page 82
मङ्गजोपहारिकम्-presented at the time of marriage
विपमव्यवसाय-cruel action
समुत्तेजयामास-induced
द्वैधम् - breaking
प्रमापणम्-destroying
Page 83
fratr without hindrances
उपमर्दक: a destroyer
aftsglay-mabing devoid of
Page 84
MAF-impending
प्रकृति-subjects
अरिमय-danger arising from allies

·( १५ )
एकायनीभूय-having joined together.
असानिध्य-absence
Page 85
पर्युत्सुकः-eagerly desirous.
तपनीयमयम्-mnde of gold.
वैमनस्य-sorror.
Page 86
हतक-wicked.
अध्यत्तयित्वा-having seen
वृपस्यन्ती-loving.
पञ्चयित्वा-having decerred
Page 87
समुत्प्रेतित-foreseen
कञ्चुकित-concealed
ATEITI-sent
Page 88
प्रतिश्रुत-promised.
विक्षिप्त-killed.
विषम-fearful
'पाथोनाथ-ocean
Page89
वाचाद-talkative.
विक्षिप्त-tbrorn
संपर्तसमय-the time of universal destruction.
YYAT desire to fight
बुका-the heart
नासीर-the front of the army

·( १६ ) जिघत्सा-desire to eat प्रधनं-battle Page 90 पीयूषाशनः-gods. कोलीन-an evil report पातिव्रत्या-rend as पातिव्रत्यया वैमानिक-gods सीमन्तित-divided लोपामुद्रा-name of the wife of the sage Agastya- प्रवृत्ति-news Page 91 वात्सल्य-kindness तीर्थसलिल-holy water. Page 92 दीर्ण-arrogant उपप्लुत- -disturbed. संभाव्य-giving respects स्वातन्न्य--Independence Page 93 दोहदः-longings प्रपदान-events उपधान- pillow Page 94 अपसर्प-a spy शुद्धान्त-zanana अन्तर्जजम्-in water दारक-child

·(fe)
Page 95
styt--the three Vedas.
Ha metre having eight letters in each line.
यदन्छया-by chance
Page 96
TATT:mcnrelessness
अभ्यागत-guests
16-false.
Page 97
e--exclamation of distress.
gerfault.
ratuithout.
auftrue meaning.
Page 98
Farra-rumbling of thundering clouds.
gegietouched.
fare accomplished.
per-converention.
Page 99
ster-cvil result.
Etar-resembling.
Page 100
प्रवाचि-it is said
Fimi-haring pride.
auct:--surrounded.
ofYTATTI-—attacked.
द्रवीभूत--melted
Tio Tome

·( 85 )
Page IOI
विरेमतुः-became silent
erfeni-resembling.
Salaara-supports.
Page 102
प्रतिपत्ति-respect
-a portion of the work
fagget-goddess of earth
Page 103
THEFTA-Dot knowing
Orarot-picture
safa-child.
Page 104
fat:-disappearance.
afts-good conduct
92764—having praised.
29979-1 place of sacrifices.
उपतस्थिरे--Worshipped
Page 105
कनिष्ठ-younger
Arata-maternal grandfather.
grea-destroyed.
High-connected with each other.

·No text on this page.