·No text on this page.

·THE
HARSHACHARITA
OF
BÂNABHATTA
WITH
The Commentary (Sanketa)
OP
S'ANKARA.
THE KIPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTF
MADRAS:4
EDITED BY
KÂS'INẬTH PANDURA PARAB
LAXMAN SHÁSKT PANSIKAR.
Fifth Edition.
PUBLISHED
BY
PÂNDURANG JAWAJI,
PROPRIETOR OF THE NIRNAYA-SAGAR' PRESS,
BOMBAY.
1925.
Price 2 Rupees.

·(All rights reserved by the publisher. ] PUBLISHER :-Pandurang Jawaji, at the Nirnaya-sagar' Press, PRINTER :-Ramchandra Yesu Shedge, 26-28, Lane, Bombay.

·॥ श्रीः॥
महाकविश्रीबाणभट्टकृतं
हर्षचरितम् ।
महाकविचूडामणिशंकरकविरचितया संकेताख्यया
व्याख्यया समेतम् ।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब
इत्यनेन संशोधितम् ।
पणशीकरोपाहविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा
वासुदेवशर्मणा संस्कृतम्।
(पञ्चमं संस्करणम् ।)
मुम्बय्यां
पाण्डुरङ्ग जावजी
इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्ययत्रालयेऽङ्कयित्वा
प्रकाशितम् ।
शाके १८४, सन १९२५.
मूल्यं २ रूप्यकद्वयम्।

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
हर्षचरितम् ।
शंकरकृतया संकेताख्यया व्याख्यया समेतम् ।
प्रथम उच्चासः।
नमस्तुङ्गशिरथुम्बिचन्द्रचामरचारवे।
त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शंभवे ॥१॥
हरकण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षी नमाम्युमाम् ।
कालकूटविषस्पर्शजातमूर्छागमामिव ॥२॥
संकेतः।
श्योतन्मदाम्बुमरनिर्भरचण्डगण्डशुण्डानशौण्डपरिमण्डितभूरिभृशान् ।
विघ्नानिवानवरतं चलगण्डतालरुत्सारयजयति जातघृणो गणेशः ।।
शंकरनामा कश्चिच्छ्रीमत्पुण्याकरात्मजो व्यलिखत् ।
शिष्टोपरोधवशतः संकेतं हर्षचरितस्य ॥
'सर्वकर्माणि कुर्वीत प्रणिपत्येष्टदेवताम्' इति शिष्टाचारमनुपालयन् 'अपारे का-
व्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ॥ इति का-
व्यलक्षणामपूर्वा सृष्टिं स्थिरां प्रवर्तयनेष कविः शिवं बहुशक्तियुतमपि नियतशक्त्या-
त्मकमेव स्तौति नमस्तुङ्गेत्यादिना।न क्वचित्प्रणतो यो मूर्धा तत्त्पशी चन्द्र
एव सितवालतुल्यप्रभाप्रसरतया स्वेदादिविनाशाद्विषिष्टस्थानस्थितव चामरम् ।
लोक्यमेव नानाभशिशोभिलानगर तदारम्भे मूलस्तम्भमनगरारम्भे हि मूलस्तम्भो
भवति । तत्र च पट्टबन्धादिवदुस्प्रेक्षणानन्तरमुन्नते पृष्ठदेशे चन्द्रतुल्यं श्वेतं चामरं
क्रियत इति स्थितिः। केचित्पुनः-त्रैलोक्यनगरस्यारम्मे मूलं मूलकारणं परमाणव-
तेषामुपाश्रयेण मूलकारणखास्तम्भ इव । ते हि तशात्कार्यमारभन्ते । तस्य नि.
मित्तकारणखादित्याहुः। 'वयंभूः शंभुरादित्यः' इति नामसहने दृष्टवादरे, 'शंभू
ब्रह्मत्रिलोचनौ' इत्यभिधानकोशदर्शनाच ब्रह्मणोऽपि नमस्कारोऽयमिलाये
न्ति । व्याकुर्वते च हरिपक्षे त्रैलोक्याक्रमणकाले । यद्वा 'मस्थानियस
खं नाभिधरणौ मही' इत्यभिप्रायेण तुमुच्छ्रितं घुलक्षणं यच्छिरखबुन्धि चन
एव चामर तेन चारवे। ब्रह्मपक्षे-चन्द्रः खर्ग तन्मयं चामरमिव चामर केशकला-
पः। हिरण्यकेशो हि ब्रह्मा त्रैलोक्यादीनि सर्वत्र तुल्यमिति ॥1॥
हरेत्यादिना प्रियं प्रति गाडजेहादि सौकमार्य चोमयोच्यते । पटविपति
प्रशंसाः सामान्यपदप्रयोगो मेरुमीवरचूतक्षादिवत् ।आगमः प्रारम्भः ॥९॥

·हर्षचरिते नमः सर्वविदे तस्मै व्यासाय कविवेधसे । चक्रे पुण्यं सरखत्या यो वर्षमिव भारतम् ॥३॥ प्रायः कुकवयो लोके रागाधिष्ठितदृष्टयः । कोकिला इव जायन्ते वाचालाः कामकारिणः ॥४॥ सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे। संप्रत्युत्कृष्टकविलाभिमानेन तादृशमेव कविवर स्तौति-नमः सर्वेत्या- दिना। सवा वेदादिका विद्या गीतादिकलाश्च वेत्ति यस्तस्मै। तदुक्तम्- 'नासौ शब्दो न तद्वाच्यं न सा विद्या न सा कला । जायते यत्र काव्याजमहो भारो महाकवेः॥' इति कविरेव वेधाः। उकं च-'अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्र- जापतिः' । कवीनां वेधाः । कविशब्दोऽत्रोपचारात्कविबुद्धिषु वर्तते । तेन कविबुद्धीनां श्रेष्ठ इत्यर्थः । तथा चाह मुनिः-'इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कवि- बुद्धयः' इति । यद्वा व्युत्पत्त्युत्पादनद्वारेण कवय एवंभूताः सन्तः कियन्ते । मुख्य एव कविशब्दस्यार्थः । यदुक्तम्-'इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते' इति । पुण्यं पावनम् । यदुक्तम्-'भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः । श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापानि देहिनः ॥' इति । सरखती वाणी तस्या लताया इव पुष्पादि- हेतुवाद्वर्ष वृष्टिमिव । वर्ष वा स्थानविशेषः। यतोऽसौ तत्रास्ते । यदुक्तम्-'यदि- हास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्कचित् । भरतावधिकृत्य कृतो प्रन्यो भारत. स्तम् । यद्वा भारतं वर्षमिव । भरतः कश्चिद्राजा तस्य निवासं भारतं वर्ष भूभागे- कदेशस्तदिव । उक्तं च-'स्थादृष्ट्या लोकधात्र्यंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्' इति । यद्वा भारतवर्षान्तरस्था भावा मनुष्येषु सुलभास्तद्वन्महाभारतस्था सरखती। एतदपि सरखत्याख्यया नद्या पुण्यम् ॥ ३॥ एवं सर्वज्ञतागुणकयनेन कविप्रशंसां कृता काव्यप्रशंसामाह-प्राय इत्या. दिना । काव्यमेवं नाम खभावसुभगम् । येनेशा अपि कवयः प्रायः प्राचुर्येण कोकिला इव जायन्ते वल्गुवाचः संपद्यन्ते। किं पुनः संविशिष्टा न जायेरन् । के- चित्पुनर्भूयसा कुत्सिताः कवयो जायन्त इति कुकविनिन्दैवेयमिति व्याख्यातवन्तः। रागो द्वेषपूर्वकोऽनोमिनिवेशस्तेनाधिष्ठिता दृष्टिर्बुद्धियेषाम् । वाचाला असंबद्धप्र. लापिनः । कामेन स्वेच्छया, न खलंकारकृद्दर्शितनीया, कुर्वन्ति ये ते। कोकिल. पक्षे-कन्ति गृह्णन्ति चेतासीति कुकाः। ते च ते वयो मयूरप्रवराः पक्षिणः। रागो लौहित्यम् । दृष्टिश्चक्षुः । वाचा भारत्या आला आ समन्ताल्लान्यावर्जयन्ति यतस्वादृशाः सन्तः। कामं व्यसनं कुर्वन्ति तच्छीलाः। कामोद्दीपनविभावता यान्तीयर्थः यद्वा अवाचालाः । अपकारप्रक्षेषोऽत्र॥४॥ सन्तीत्यादि । असंख्या जगणनाहीः । माति खरूपवर्णनामात्ररूपा को. जियत्या भवन्ते। 'गतोऽखमको मातीदुर्यान्ति वासाय पक्षिणः इत्यादि ।

·प्रथम उच्चासः। उत्पादका न बहवः कवयः शरमा इव ॥५॥ अन्यवर्णपरावृत्त्या बन्धचिह्ननिगृहनैः । अनाख्यातः सतां मध्ये कविश्चौरो विभाव्यते ॥६॥ श्लेषप्रायमुदीच्येषु प्रतीच्येष्वर्थमात्रकम् । उत्प्रेक्षा दाक्षिणात्येषु गौडेष्वक्षरडम्बरः ॥७॥ नवोऽर्थो जातिरपाम्या श्लेषोऽक्लिष्टः स्फुटो रसः । विकटाक्षरबन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुष्करम् ॥ ८॥ किं कवेस्तस्य काव्येन सर्ववृत्तान्तगामिनी । श्वानोऽप्यसंख्या नास्ति संख्यं सङ्ग्रामो येषां ते । जातिशब्देनात्र श्वजातिसमवेता अमेध्यभक्षणादयो गृहीताः । यद्वा श्वलं नाम जातिस्तत्प्रतिपादनं प्रयोजनान्तरशू. न्यतामावेदयति । उत्पादका नवनिर्माणकारिणः, ऊर्ध्वपादाश्च । शरमा हि प्राणि- भेदाः । अष्टपादा एते । श्वजातीया इति केचित् ॥५॥ अन्येति । कविश्वौरः सहृदयानां मध्येऽनाख्यातः कथितोऽपि न ज्ञायते । न आ समन्तारख्यातः, अपितु किंचित्प्रथितो वा ।अन्ये पूर्वकविनिबद्धविलक्षणा ये वर्णा अक्षराणि तेषां रचनेन बन्धचिहं श्रीलक्ष्मीप्रभृतिरवनालिङ्गम् । अन्ये तु भा- पालंकारप्रभृतिबन्धचिह्नमाहुः । अथ च सतां साधूनां मध्ये चौरो लक्ष्यते। कीदृक् । न ना अना कापुरुषः, अख्यातोऽप्रसिद्धः । केन । अन्यः प्राक्कनच्छायाव्यतिरि- तनासकृतः पाण्डिमादिवर्णो मुखरागविशेषस्तत्परिवर्तनेन । यद्वा शूद्रत्वे सति द्विजादिवर्णाश्रयेण । खजात्युचितस्य खभावस्य त्यक्तुमशक्यखाद्भावप्रकटनमव- श्यमेव भवति । यतो बन्धः भलादिकृतो प्रन्थिस्तचिई,खग्दूषणादि ॥ ६ ॥ श्लेषेत्यादि । मात्रकपदेन श्लेषयमकाद्यलंकारशून्यत्वं दर्शयति । अक्षरेत्या- दिनार्थविशेषाभावं प्रसादादिगुणगुम्फनाभाव चाख्याति । एतदुक्तं भवति-कचि- स्कश्चिद्गुणोऽपि भवति । स च भवापि न सहृदयजनावर्जक इति । अमुनैवामि- प्रायेण नव इत्यादीनि प्रत्येक विशेषणपदानि वक्ष्यति ॥ ७॥ नव इत्यादि।नवाद्यैः कविभिरनिबद्धः,चमत्कारी च । जातिःखभावोक्तिः। अप्राम्येति, न तु 'गतोऽस्तमः' इत्यादिरूपा। सधर्मेषु तत्रप्रयोगः श्लेषः । अक्लिष्टः सुम्यगनेकार्थप्रतिपादनक्षमः । स्फुटो दुर्बोधभञ्जयादिभिरदूषितो रसःमारतीय विकट उदारतालक्षणबन्धयुकः । यत्र सति नृत्यन्तीव पदानि प्रतिमासन्ते में किमित्यादि । वृत्तानि वर्णमात्रागणसमाधसमविषमरूपाणि तदन्तगमनं सद्धि- रचनक्षमखम्। भारती वाणी।न व्यानोति । अष्टमपि दृष्टनिष जगत्रयं प्रतिभाना- शादयुत्पतेव तथात्वेन प्रकाशयति । यहा अगत्रयप्रथिता भवतीति स्कुट एवार्यः। भरतानधिकृत्य प्रथिता भारती कापि सर्वे ये वृत्तान्ताः सत्पुरुषचरितान्यु- RE ·हर्षचरिते कथेव भारती.यस्य न व्यानोति जगत्रयम् ॥ ९ ॥ उच्छ्वासान्तेऽप्यखिनास्ते येषां बके सरखती। कथमाख्यायिकाकारा न ते वन्द्याः कवीश्वराः ॥१०॥ कवीनामगलहो नूनं वासवदत्तया । शक्त्येव पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम् ॥ ११॥ पदबन्धोज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः । भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते ॥ १२ ॥ अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । पाख्यानानि च तान्गमषति बोधयति । तथा सर्वत्र ज्ञेया भवति । तथा च- 'नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् । गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥' इत्युक्तम् ॥ ९॥ अधुना खगुरुतः खप्रभृतिमिः कृतानाख्यायिकादीन्काव्यमेदान्स्तुवननौद्धत्यार्थ उर्वत्र नमस्कारमाह-उच्छासान्त इति। उच्छास इवोच्छ्वासो विश्रान्तिस्थानं उर्गादिवत्कथासंधिस्तस्यान्तेऽप्यखिन्ना उच्छासान्तरकरणक्षमाः । अविच्छिन्नप्र. तेभाना इति यावत् । गुरुलाद्बहुवचनम् । 'नाद्यन्तो ह्यम्बुधेर्वक्रम्' इति वकलक्ष. पम् । वके सरखती। वृत्तविशेषयोगिनीत्यर्थः। एतस्मिन्नाख्यायिकाकृद्धि विवस्तु- सूचनाय वाग्विरच्यते। तथा चाह भामहः-'वक्रं चापरवकं च काव्ये काव्या. प्रशंसिनि' इति । आख्यायिकाः कुर्वन्तीत्याख्यायिकाकाराः। यद्वा आख्यायिके. वाकारो येषाम् । अथ कविं पुराणम् इति न्यायेन कवयश्च त ईश्वरा हरिहरब्रह्माणः। उच्छृसन्ति भूतान्यस्मिन्नित्युच्छ्वासः कल्पस्तदन्ते संहारेऽपि तेऽखिनाः कल्पान्त- जननोद्योगिनस्तेषां मुखे वागीशी । उक्तं च-'सरखतीवाग्बलमुत्तमोऽनिलः' त्यादि । आख्यायिकाभिराख्यानैराकारो येषाम् । सर्वस्य हि शास्त्रागमसमधि. म्याः, न पुनः प्रत्यक्षलक्ष्याः । ते च वन्याः सर्वस्य ॥१०॥ कवीनामिति । वासवदत्ता कथा, वासवेन शकेण दत्ता च । कर्णः श्रवणं, राधेयश्च । कवीनां काव्यकर्तृणा, द्रोणारीनां च ॥११॥ पदेत्यादि । पदानां सुप्तिङन्तानां बन्धः, प्रकृष्टा रचना। रीतिरित्यर्थः । ख- ण्डलावष्टम्भश्च । हारी हयः हारयुक्तश्च । बहारीति वा । न कस्यचिदपि यो रति । कृता वर्णानामक्षराणां क्रमेण भामहादिप्रदर्शितनीयास्थितिरवस्थानं यत्र, तयुगवद्वर्णानां द्विजाना कमेण मन्वादिस्मृतिकारप्रकाषितमार्गेण वितिः किन यस्मिन्सतीति वामधरेति पूजावचनम् ॥ १२॥ निनाशिनमित्यादि । विनाशिनं प्रसिद्धम् , अनश्वर च । अमाम्यं वेद- कामपामभवंचवातिः समाफिरूपोऽलंकारः । कोशः समुपसः, ·प्रथम उच्चासः। ५ विशुद्धजातिभिः कोश रवैरिव सुभाषितैः ॥१३॥ कीर्तिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोजवला । सागरस्य परं पारं कपिसेनेव सेतुना ॥ १४ ॥ सूत्रधारकतारम्भैर्नाटकैबहुभूमिकैः। सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ १५॥ निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिषु । प्रीतिर्मधुरसान्द्रासु मरीष्विव जायते ॥१६॥ समुद्दीपितकंदर्पा कृतगौरीप्रसाधना। गजश्च । सुभाषितैः सूक्तिभिः, शोभनं च भाषितं प्रभावर्णनं येषां तैः ॥ १३ ॥ कीर्तिरित्यादि । प्रवरसेनः कश्चित्कविः प्रवे ते रसो येषां ते प्रवरसा वानरास्तेषामिनः खामी । प्रवरा च सेना यस्य स सुग्रीवश्च । कुमुदवत्कैरववत् । यद्वा कुर्भूमिस्तस्या मुत्प्रहर्षस्तयेति, कुमुदेन वानरसेनापतिना च । सेतुः प्राकृ. तकाव्यप्रन्थः, सेतुश्च ॥ १४॥ सूत्रेत्यादि । सूत्रधारः पूर्वरकस्य प्रवका चार्चिक्यः, स्थपतिश्च । भूमिकाः पात्राणि रामाद्यनुकार्यावस्थाभूमयः, उपभोगनिमित्तान्युत्पत्तिस्थानानि । पताका अर्थप्रकृतिः। उक्कं च-बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च।अर्थप्रकृतयो येताः पञ्च सर्वप्रयोगगाः ॥ इति । 'यद्वृत्तं तु परार्थ स्यात्प्रधानस्योपकारकम् । प्रधानवच्च कल्पेत सा पताकेति कीर्यते ॥' वैजयन्ती च पताका ॥ १५॥ . निर्गताखिति । निर्गता उच्चारितमात्राः । आस्तां तावदावगतिः, आपात एव गीतावनिवृत्किमपि श्रोत्रहारिण्यः । यदुकम्-'अपर्यालोचितेऽप्व] बन्धसौ. न्दर्यसंपदा । गीतवद्दयाहादं तद्विदां विदधाति यत् ॥ तत्काव्यम्' इत्यादि । तथा निर्गताः सर्वदेशप्रतीताः अन्यत्र निर्गता अभिनवोद्भिन्नाः। न वा कस्सेल. नेनैतदुक्तम् । आसतां तावत्काव्यतत्वविदः सहदया विवेकारः, येऽपि शाखाप- हितबुद्धयो दुर्दुरूढा मत्सरप्रायास्तेषामपि या हृदयमाहादयन्ति। तथा चोकम्- 'असुणिम परमन्याण वि हरे वाआमणं कदम्माण । माणाणजपल्यवषमल- द्धगन्धाण वि सुहाइ ॥ इति । मधुराव ताः सान्द्राः सरसाः । अन्यत्र माना मकरन्देन किंजल्केन रसेन सान्द्राः सुगन्धयः ॥ १६ ॥ समुदित्यादि । हत्कपा कस न विसयाय । मपि तु सर्वर तिवा- शाय भवतीत्यर्थः । अनुतकथावर्णनाद्वापर्याय । समुद्दीपितो रविं नीतियों यस्याम् । कामजनानां पानां वत्तान्तानां वर्मनाइनोषितः मरो गति । काव्यसेवया हि शाररसः समुपति । तथा बोकम्-'तुमालाधारशिया जनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः स्वाररसः समुपातिक गापितः प्रकाषितः ममातिं. नीतः पों परवाहवरत्तो बबालिदि ·हरलीलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा ॥१७॥ आत्यराजकृतोत्साहेहदयस्थैः स्मृतैरपि । जिह्वान्तः कृष्यमाणेव न कवित्वे प्रवर्तते ॥१८॥ तथापि नृपतेर्भत्त्यामीतो निर्वहणाकुलः । करोम्याख्यायिकाम्भोधौ जिलाप्लवनचापलम् ॥ १९॥ सुखप्रबोधललिता सुवर्णघटनोज्वलैः । शब्देराख्यायिका भाति शय्येव प्रतिपादकैः ॥२०॥ जयति ज्वलत्प्रतापज्वलनप्राकारकृतजगद्रक्षः। . कामांश इत्यागमः । कृतं गौर्या विद्यामेदस्याराधनं यस्याम् । सा हि नरवाहनद. तेनेशारूपाराधितेति तत्रोक्तम् । यद्वा गौरी प्राति पूरयति गौरीप्रः । साधनं परि- करबन्धो यथाप्रस्तावो यस्याम् । गौरीप्रेरितेन हि हरेण तथा तस्यां परिकरबन्धः कृतो यथा सातीव पिप्रिये । हरलीलापि समुत्सहर्षा दग्धकामा च । कृतं गौर्याः प्रसाधनं मण्डनं यस्याम् । क कामं प्रति तादृग्द्वेषः, क च कान्तां प्रति प्रसाधन- मिति कृला विसयमाश्चर्यम् ॥ १७ ॥ आव्येति । आब्यराजः कश्चित्कविः । उत्साहो नृते तालविशेषः । उदीर्य- माणगीत्याधारभूतपदोपचारात्काव्यमप्युत्साह इति केचित् । यत्र पूर्व श्लोकेनार्थ उपक्षिप्यते, पश्चात्स एव गयेन वितन्यते, मध्ये वृत्तनिबन्धक्ष भवति, स परिस- माप्तार्थ उत्साह उच्यत इत्यन्ये । अपिः समुचये । यद्वा आत्यराजहृदयस्था अप्यन्तजिहां नाकर्षयन्ति, तत्कथं त एव स्मृता इत्यपिशब्दार्थः ॥ १८ ॥ एवमनौद्धत्यमुक्त्वाह-तथेत्यादि । तथापीत्थं जाननपि जिहाप्लवनलक्षणं चापलं करोमि । यतो नृपतेर्भच्याहमभि इतः समन्तायुक्तः। निर्वहणे समाप्तावा- कुलः । जिह्वा चान्धावकालवातस्तत्र वहन्त्यां कश्चिद्यथाप्लवनरूपं चापलं करोति । अत्र पक्षे-अमीतोऽत्रखः । निर्वहणं पारप्राप्तिः । 'कुले च' इति भखम् ॥ १९॥ मुखेत्यादि। मुखेन जायासंमितत्वेन हृदयाहादनपूर्वम्, न तु वेदेतिहासादि- पद, यः प्रबोधः प्रकृष्टं बोधनं धर्मादिसाधनव्युत्पत्तिः । उकंच-'कटकोषषिव. स्काव्यमविद्याव्याधिमेषजम् । आहायमृतवत्काव्यमविवेकगदापहम् ॥ इति ।मुख घटना शोभनाक्षररचना। प्रतिपादकैर्विवक्षितामिधायकैः शय्यापले-मुलं यः अगोषः सापादुत्थानम् । सुवर्णघटना हेमयोजना । प्रतिपादकैः साया उमाम। तस पादानां प्रतिच्छन्दा प्रतिपादकाः पुरुषयमोत्थापिताः पादमहामित्र बोमनोवोन्याविरुतः ॥२०॥ । 'इदानी यमविश्येयमाख्यायिका क्रियते तसतपापिनुपरेमल्या इसमेन भूप- जिसम्देन सामान्येन निर्देश खा विशेषेणार-जयतीत्यादिराजन्या.

·प्रथम उच्छ्वासः। सकलप्रणयिमनोरथसिद्धिश्रीपर्वतो हर्षः ॥ २१॥ एवमनुश्रूयते-पुरा किल भगवान्स्वलोकमधितिष्ठन्परमेष्ठी विकासिनि पद्मविष्टरे समुपविष्टः सुनासीरप्रमुखैर्गीवाणैः परि- वृत्तो ब्रह्मोद्याः कथाः कुर्वन्नन्याश्च निरवद्या विद्यागोष्ठीर्भाव- यन्कदाचिदासांचके । तथासीनं च तं त्रिभुवनप्रतीक्ष्न्यं मनुदक्षचा- क्षुषप्रभृतयः प्रजापतयः सर्वे च सप्तर्षिपुरःसरा महर्षयः सिषे. विरे। केचिदृचः स्तुतिचतुराः समुदचारयन् । केचिदपचिति- भाजि यजूंष्यपठन् । केचित्प्रशंसासामानि जगुः। अपरे विवृत- . प्रसरन्प्रताप एव ज्वलनस्तं प्राति पूरयति य आकारतेन कृता जगति रक्षा येन सः । सकलानां प्रणयिनां ये मनोरथास्तत्सिद्धौ त्रियां पर्वतो गिरिः। श्रियस्तत्र कूटीभूता इव स्थिता इति यावत् । यद्वा यथा पर्वतस्थः कश्चिदुरमिभवः, तद्वद्ध- र्षस्था श्रीरिति । अथ च श्रीपर्वताख्यो गिरिरीहगेव । तथा च ज्वल-प्रकृष्टतापो यो ज्वलनो जठराग्निः स एव निषेधकलाप्राकारः सालस्तेन कृता मुक्तर्विघ्नहेतुतया जगतो भूलोकस्य रक्षा येन सः। अन्यत्रोत्सादनं तद्यावत् । अन्ये तु-त्रिपुरदाहे यो विघ्नमकरोदणेशस्तदा हरेण ज्वलकृष्टतापो ज्वलनप्राकारो निर्मितः । तेन च तत्र रक्षा विधीयत इत्याहुः । ज्वलत्प्रतापो ज्वलनप्राकारश्च द्वौ मुद्रारूपो मत्रवि- शेषौ स्तः, ताभ्यां कृतजगद्रक्ष इति केचित् । प्रणयिनः सिद्धिकामाः।हर्षः कथा- नायकः । इतरत्र हर्षकारितया हर्षः । सर्वत्र च परमार्थतो हर्ष एव जयति । तस्यैवामिलषणीयखात्स एव काव्येन क्रियत इति ध्वनति ॥ २१ ॥ एवमिति । अनुश्रूयते पारम्पर्येणाकर्ण्यते । किलेत्यत एवागमसूचनाय ।भग- वानिति केवल निर्देश उल्लुण्ठनपरिहारार्थम् । ब्रह्मलोकमित्युक्त सत्युत्कर्षदायिन्या- त्मीयताप्रतिपत्तिर्न स्यादिति वाहणं सामिप्रायम् । अधितिष्ठन्बहुमानेन तद्योग- क्षेमादिकमुद्वहन् । परमे पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी । विकासिनीति नित्ययोग इनिः। विष्टरमासनम् । सुनासीर-इन्द्रः । गिरः स्तुतिरूपा वणन्ति भजन्तीति गीर्वाणां देवाः । गीरेव बाणः शरो येषामिति परिवृतधतुर्दिकं वृतः परिवलिका तस्स चतुर्मुखलात् । ब्रह्म वदन्तीति ब्रह्मोद्याः । 'बदः खपि क्यप्य' । ब्रह्मा बना ब्रह्मणि परमात्मनि वा वेदितव्याब्रमोथाः । उकंच-'ब्रमोया सा मारमा मुच्यते ब्रह्म शाश्वतम्' इति । सामान्यविशेषभावेन 'उष्ट्रासिकामासते' इतिवत् । ब्रह्मवदनरूपा पा कयास्तासां वक्ष्यमाणगोठ्यामिप्रायेण प्राधान्यात्खयंकरणम् । निरवया दोषरहिताः। तथा च वात्स्यायनः-या गोष्टी लोकविद्विधा याच खैर- विसर्पिणी।परहिंसात्मिका या चन तामवतरेणुधः॥ लोकपित्तानुवर्तिन्या कीडा- मात्रैककार्यया । गोच्या सह परन्मिांशोकसिविं विपच्छति ॥ समावविषा- विधीमदिक्यसामरूपैरालापरेकवासनकन्धो मोडी । प्रतीमा पूजा सम्र- ·हर्षचरिते ऋतुक्रियातनान्मवान्व्याचचक्षिरे । विद्याविसंवादकृताच तत्र ते. षामन्योन्यस्य विद्याविवादाः प्रादुरभवन् । अथातिरोषणः प्रकृत्या महातपा मुनिरत्रेस्तनयस्तारापतेर्धाता नाम्ना दुर्वासा द्वितीयेन मन्दपालनाम्ना मुनिना सह कलहायमानः साम गायन्क्रोधान्धो विस्वरमकरोत् । सर्वेषु च शापभयप्रतिपन्नमौ. नेषु मुनिज्वन्यालापलीलयावधीरयति कमलसंभवे भगवती कुमारी किंचिदुन्मुक्तबालभावे भूषितनवयौवने नवे वयसि वर्तमाना, गृही- तचामरप्रचलद्भुजलता पितामहमुपवीजयन्ती, निर्भर्त्सनताडनजा- तरागाभ्यामिव स्वभावारुणाभ्यां पादपल्लवाभ्यां समुद्भासमाना, शिष्यद्वयेनेव पदक्रममुखरेण नूपुरयुगलेन वाचालितचरणा, मदन- नगरतोरणस्तम्भविभ्रमं बिभ्राणा जङ्घाद्वितयम् , सलीलमुत्ककल- हंसकुलकलालापप्रलापिनि मेखलादाग्नि विन्यस्तवामहस्तकिसलया, विद्वन्मानसनिवासलग्नेन गुणकलापेनेवांसावलम्बिना ब्रह्मसूत्रेण प. वित्रीकृतकाया, भावन्मध्यनायकमनेकमुक्तानुयातमपवर्गमार्गमिव गुदात्तादित्रैखर्यादिप्राधान्यादुदचारयजगुः । अपचितिः पूजा । सामानि जगुरिति साम्नां गानमेवोचितम् । विद्याविसंवादकृता इति, न तु मात्सर्यादिना । प्रादुरभव. नित्यनौचित्यशमा तत्कर्तृवपरिहारः । प्रकृत्येति । अन्यथा ब्रह्मसंनिधानेन कथमीदृगाक्षेपः । कथमीशोऽवकाश इत्याह-महातपाइति। मुनिरित्यनेनास्य ज्ञानप्राधान्यात्तुल्यतोद्भासनमंतीवाप- कारः। अत्रेखनय इति न केवलं महातपस्त्वेन यावदत्रितनयत्वेन ब्रह्मलोकप्राप्ति- रस्य । ततस्तारापतेरित्यादिना तथाभूतपरमप्रजापतिसंबन्धयोग्यत्वमस्याख्यायते। द्वितीयेनेति तत्समवमुच्यते । कथं सामगानेऽप्यनवहित इत्याह-क्रोधान्ध इति । सर्वेग्वित्यादौ देवी सरखती श्रुखा जहासेति क्रियाप्रतिपत्तिरस्य माभूदि- त्युत्तमप्रकृतिखादन्येत्याधुक्तम् । अन्येन सहालापलीलाकथाक्रीडयाकुमारीति। कुमारीत्वेनास्या हास्यादिकं नानुचितमिति दर्शयति।भूषितेत्यनेन दर्शनीयखमाह। पितामहमिति । सर्वप्राधान्यमनेनोकम् । निर्भत्सनताडनं तेन तदर्थवा यत्तानं रोषादूमिहननं तशाच जातरागाभ्यामिव पादपल्लवाभ्यामित्यनेनारुणत्वं सौक- मार्य चाह । अतएव गाढताडनेन रकलमुत्प्रेक्षितम् । ताडितो वायं ताडितखत्तु. ल्यो रागोजातोययोरिति व्याख्येयम् ।पदकम पावन्यासपरिपाटीअन्यत्र व पदानि चक्रमच तत्सदकमम् चरणौ पादौ चरणाव विशिष्टशाखापाठकता वाचालिता: सोमिता ययेति । उस्का । नमुकाःमेखणदानि रशनागुणे।मानसं पित, सरोबि. शेषश्च । गुणा अपि भाखन्दीप्रोमण्यनायक पदकं पत्रपदमपच भाखतो मध्य ·हारमुखहन्ती, पदनाविष्टसर्वविद्यालककरसेनेव पाटन स्मरणा सनच्छदेन विराजमाना, संक्रान्तकमलासनकृष्णाजिमप्रतिमा पुरगीताकर्णनावतीर्णशशिहरिणामिव कंपोलस्थली दधाना, वि. सायज्ञमुन्नमितैकधूलता, श्रोत्रमेकं विखरश्रवणकलुषितं प्रक्षाल- यन्तीवापाङ्गनिर्गतेन लोचनावजलप्रवाहेणेतरश्रवणेन च विकसि तसितसिन्धुवारमधरीजुषा इसतेव प्रकटितविद्यामदा, श्रुतिप्रणयि. मिः प्रणवैरिव कर्णावतंसकुसुममधुकरकुलैरुपास्यमाना, सूक्ष्मविमः लेन प्रज्ञाप्रवानेनेवांशुकेनाच्छादिवशरीरा, वायमिव निर्मलं विक्षु दशनज्योत्मालोकं विकिरन्ती देवी सरखती श्रुत्वा जहास । दृष्ट्वा च वां तथाहसन्ती स मुनिः 'आः पापकारिणि, दुर्ग- हीतविद्यालवावलेपदुर्विदग्धे, मामुपहससि' इत्युक्त्वा शिराकम्प- शीर्यमाणबन्धविशरारोगन्मिपत्पिनलिनो जटाकलापस रोचिषा सिञ्चन्निव रोषदहनद्रवेण दश दिशः, कृतकालसंनिधानामिवान्ध- कारितललाटपट्टाष्टापदामन्तकान्तःपुरमण्डनपत्रभङ्गमकरिकां भ्र- तेन नयति सः [यदुक्तम्-'परिव्राज्योगयुतश्च शूरवाभिमुखे हतः। द्वाविमो पुरुषों लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ॥ इति । मुक्ता मौक्तिकानि, मोक्षगामिनछ । हार मुजा- कलापंच, अपवर्गमपि । हार हरसंबन्धिनं तत्प्रसादप्राप्यत्वात् । 'अलककरसेनेव पाटलेन' इति वा पाठः। स्फुरतेति रोषात् । मगवतीकपोले शशिहरिणस्यैवावतारः संभाष्यत इति शशिपदम् । अत्र हि कपोले ब्रह्मकृष्णाजिनसंकान्तिः तत्र कामदर्स- भावना सामान्यहरिणस्यावतरणे । कलुषितं प्रक्षालयन्तीवेति । सलिसस क्षालनमेव युक्तमिति समुचितेयमुक्तिः । श्रुतिप्रणयिमिरिति । धूयते इति श्रुतिध्वनिस्तया प्रणयः प्रसंशातिशयो येषां तैः। यद्वा श्रुती श्रोत्रे तत्कर्तृकः प्रणयः प्रार्थना मधुरष्यनित्वायेषां तैः । कर्णसंबन्धैरिति व्याख्याने तु कर्णावतंसेसादिना पोमरुक्त्यमपरिहार्यम् । श्रुतिवेदोऽपि। सूक्ष्मार्षदर्शिवात्सूक्ष्मस्तीमा, विषम खत्वप्राही। अन्यत्र सूक्ष्मं तनु, विमलं शकम् । प्रतानःप्रसारः। रष्ट्वेत्यादौ स मुनिखा तथा हसन्ती दृष्ट्वा शापजलं जाहेत सवन्ना पार्दताउनभूक्षेपादिपूर्वम् । स मुनिरिति प्राग्वर्णितलकपाल मामिति मोऽहं त्रैलोक्याल्मायरोपणतनेति। समीप एक सातवास्तवामएलोमियम सपरिशिविर वेला अपनाnikatमिलान कॉम -- ·अष्टिमावनन, अतिलोहितेन चक्षुषामदेवतायै खरुधिरोपहारमिव प्रयच्छन्, निर्दयदृष्टदशनच्छदायपलायमानामिव वाचं गन्ध- न्दन्तांशुच्छलेन, अंसावत्रंसिनः शापशासनपट्टस्येव प्रभन्मन्थि- मन्यया कृष्णाजिनस्य, स्वेदकणप्रतिविम्बितैः शापशङ्काशरणागते- रिव सुरासुरमुनिमिः प्रतिपन्नसर्वावयवः, कोपकम्पतरलिताङ्गुलिना करेण प्रसादनलग्रामक्षरमालामिवाक्षमालामाक्षिप्य कामण्डलवेन वारिणा समुपस्पृश्य शापजलं जमाह । अत्रान्तरे स्वयंभुवोऽभ्याशे समुपविष्टा देवी मूर्तिमत्ती पीयूषफे- नपटलपाण्डरं कल्पद्रुमदुकूलवल्कलं वसाना, बिसतन्तुमयेनांशुके- नोन्नतस्तनमध्यबद्धगात्रिकाप्रन्थिः, तपोबलनिर्जितत्रिभुवनजयंपता- काभिरिव तिसृमिर्भस्मपुण्ड्कराजिभिर्विराजितललाटाजिरा, स्कन्धा- वलम्बिना सुघाफेनघवलेन तपःप्रभावकुण्डलीकृतेन गङ्गास्रोत- सेव योगपट्टकेन विरचितवैकक्ष्यका, सव्येन ब्रह्मोत्पत्तिपुण्डरीकमु- कुलमिव स्फटिककमण्डलु करेण कलयन्ती, दक्षिणमक्षमालाकृतप- रिक्षेपं कम्बुनिर्मितोर्मिकादन्तुरितं तर्जनतरङ्गिततर्जनीकमुरिक्षपन्ती अत एवानेन भ्रूसमुन्नमनमव्यक्तीकृतरेखवत्तया विस्पष्टव्यलीकमेतत्। ललाटमुप. गीयते । ध्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपार्द्धकुटि परिचक्षते' । सुशब्दः सुतरां नैरपेक्ष्यसूचनाय वा चोभयसंबन्धः । अंसावत्रंसिन इति । संरम्भाच्छासनबट्टः शुक्लत्वालिपि. कायाच सितासितवर्णसंवलितमध्यः पर्यन्तशुक्लश्च भवति । अत एव ते बिन्दु. चित्रत्वादुपान्तशुक्लत्वाच्च कृष्णाजिनमुत्प्रेक्षते। यथा शासनपट्टे सति क्वचिद्रामादा. वधिकारो भवति, तद्वच जनसमूहः प्रार्थनां करोति । सहस्तपादादिके सर्वस्मिन्नने गलति । कोपेसादौ कम्पग्रहणम् । रोषः शरीरं बाधत इति यावत् । संनिवेश- सापादुकम्-अक्षरमालामिवेति । सरखतीसंबन्धतया चोकम्-प्रसा- दनलग्नामिति । विक्षिप्यन्ते । यश्च विरुद्धपक्षः प्रसादयति स विक्षिप्यते विर- सिक्यते । कामण्डलवेन मुनिकरकभवेन । समुस्पृश्याचम्य । पत्रान्तर इत्यादौ मूतचतुर्मिवेदैः सह सावित्रीसमुत्तस्थाविति संवन्धः जि. मासे समीपे । गात्रिकापन्थिन्थिविशेषः खखिकाकारः बीणामुत्तरीयसत. गोवि भवति । तिलकं पुण्ड्रक स्कन्धासौ वायुस्थानानि वसन्याः। फेवात पापक्षसि विक्षिप्तं वैकश्यकमुदाहृतम् । सम्येन पामेन । पुण्डरीकसु. Hiकयन्ती :क्षिपती, बारयन्तीपाापरिक्षेपः परिवलनमा पन्तुरहसदन्तरो व्यासस्वम्। तर्जन निमसनम ·प्रथम उचासः। - करम्, 'आः पाप, क्रोधोपहत, दुरात्मन, मह, अमाल - बन्धो, मुनिखेटापसद, निराकृत, कथमात्मस्खलितविलक्षः सु. रासुरमुनिमनुजवृन्दवन्दनीयां त्रिभुवनमावरं भगवती. . सरखती शामुमभिलपसि' इत्यभिदधाना, रोषविमुक्तवेत्रासनैरोंकारमुखरित- मुखैरुत्क्षेपदोलायमानजटाभारभरितदिग्भिः. परिकरबन्धप्रमिक ष्णाजिनाटोपच्छायाश्यामायमानदिवसैरमर्षनिःश्वासदोलाप्रेझोलिव- अमलोकैः सोमरसमिव स्वेदविसरव्याजेन स्रवद्भिरग्निहोत्रपकि- भस्मस्मेरललाटैः कुशतन्तुचारुचामरचीरचीवरिभिरापाढिभिः प्र. हरणीकृवमण्डलुमण्डलैमूर्तश्चतुर्वेिदैः सह बृसीमपहाय सावित्री समुत्तस्थौ । ततो 'मर्षय भगवान्, अभूमिरेषा शापस्य' इत्यनुनाथ्यमानो- ऽपि विबुधैः, 'उपाध्याय, स्खलितमेकं क्षमख' इति बद्धाजलि- पुटैः प्रसाधमानोऽपि वशिष्यैः, 'पुत्र, मा कृथास्तपसः प्रत्यूहम् इति निवार्यमाणोऽप्यत्रिणा, रोषावेशविवशो दुर्वासाः 'दुर्विनीते, व्यपनयामि ते विद्याजनितामुन्नतिमिमाम् । अधस्ताद्गच्छ मर्य- लोकम्' इत्युक्त्वा तच्छापोदकं विससर्ज । प्रतिशापदानोद्यतां सावित्रीम् 'सखि, संहर रोषम् । असंस्कृतमतयोऽपि जात्यैव द्वि- जन्मानो माननीयाः' इत्यभिदधाना सरस्वत्येव न्यवारयत् । तरबिता तर्जिता चलिता। तर्जनी प्रदेशिन्यङ्गुष्ठनिकटाकुलिः । क्रोधोपहवेत्यात्म- बिनाशायैव ते कोष इत्युकं भवति । ब्रह्मवन्धो निकृष्टवामण । अपसदो नीचः । लिराकृतोऽखाध्यायः। विलक्षो लजितः।सुरासुरमनुजाच परस्परविरुवाधानाः। मत्र पुनरीदृशामपि न विप्रतिपत्तिरिति भावः । अमिलषसीति । इच्छामात्र- कमपीदं महत्साहसमित्यर्थः। ॐकार एवं मुखरितं मुखं येषां तैः। परिकरबन्यः पर्यश्वन्धः। स चोस्थितस्यापि संरम्भभाजो भवति । आटोपो वक्षःप्रदेशमा यमानो रात्रिरिवाचरदिवसा हेतुमिरित्यर्थः । अमर्षनिःश्वासोझाव तुबलितो ब्रह्मलोको यैः। कुशतन्तूनां चामरमिव चामर गुका कुशतनका मरं वर्मपिलम्, चीरचीवरं वृक्षवग्वलं ते विद्यते येषां तैः । भाषाहती इण्डस्तु पालाशो व्रतचारिणाम'। तमा इत्यादौ शापोदकं जमाहेति विसर्जेति संवन्यःमर्षयाक्षसलमा सामानः प्रार्यमानः । प्रत्यूह विनम् । अतिमिति देखा मतपति.समुषितेमक्किा असंतमतमा संकासहिना । .

·XR -अय वां सवाश्मां सरस्वती या पितामहो भगवान्कमजोर चिलनसणालसूत्रामिव धवलयज्ञोपवीतिनी तनुमुदहन, उद्गच्छर च्छाकुलीयमरकतमयूखलताकलापेन त्रिभुवनोपप्लवप्रशमकशापीड- रिणेव दक्षिणेन करेण निवार्य शाफ्कलकवमतिविमलदी वि- तयुगारम्भसूत्रपातमिवः विक्षु पातयन् , दशनकिरणैः दशनकिरणैः सर- सतीप्रस्थानमालपटहेनेन.पूरयन्नाशाः, खरेण सुधीरसुखाच-'प्र. सन्, न खलु साधुसेवितोऽयं पन्थाः येनासि प्रवृत्तः । निह- न्त्येष परस्तात् । उहामप्रसृतेन्द्रियाश्वसमुत्थापितं हि रजः कलुष- अति दृष्टिमनक्षजिताम् । कियहरं वा चक्षुरीक्षते । विशुद्धया हि धिया पश्यन्ति कृतबुद्धयः सर्वानर्थानसतः सतो वा । निसर्गवि- रोधिनी चेयं पयःपावकयोरिव धर्मक्रोधयोरेकत्र वृत्तिः । आलो- कमपहाय कथं तमसि निमजसि । क्षमा हि मूलं सर्वतपमाम् । परदोषदर्शनदक्षा दृष्टिरिव कुपिता बुद्धिर्न त आत्मरागदोष पश्यति । कः महातपोभारवैवधिकता । क पुरोभागित्वम् । अतिरो. पणचक्षुष्मानन्ध एव जनः । नहि कोपकलुषिता विमृशति मतिः कर्तव्यमकर्तव्यं वा । कुपितस्य प्रथममन्धकारीभवति विद्या, ततो भुकुटिः । आदाविन्द्रियाणि रागः समास्कन्दति, परमं चक्षुः । अयेत्यादौ भगवान्पितामहः सुधीरमुवाचेति संबन्धः । तथेति । तेन प्र. पारेण निरपराधां सरखतीमित्यर्थः धवलयज्ञोपवीतिनीमिति । प्रशंसायां निखयोगेवामत्वर्थीयः। बिसकिसलयच्छेदपायेयवन्तः' इतिषत् । अन्यथा कर्मः भारये सवे मत्वीय एकबुब्यनुमिती बहुमोहौ प्रतिपत्तिर्भवतीति । इतरत्र तु बुद्धिसमिति मधुस्वारप्रक्रमस्येत्युक्तम् । उदच्छाच्छाहुलीयमरकतस्य मयूखलता सामो.यस वेन करेण । भापीडा समूहः । पात्रं विन्यासम् । पातवनकार्वन् । काहि पालवंगाधाममात्रत्तिः किया। यथा-'संवस्ते क्षालिते.वो' इति । पर व्यवहारः,मार्गबानिहन्ति पातयति । प्रस्तानि गन्तुं प्रस्तानि प्रस्ताव मारमे खगः, धूलियाकलपति कार्याकार्यदर्शनासमर्षा करोति पनि हुति के बामसापीछियाणि, राबायः वेन वरयो सत्यते। तमः संसार समतयः। मसदनियमानम् । निवर्गःखभावः। आगोको विकासबानमा माहामि को सयमण्डलवानियापिका कला, भानुवैषम्मलिताः योगविहि मानगुणचनम् बौहित्यमा परिकार प्रेरणासपीसियसम्माविरोमागी निमो ·प्रय भारस्मे तपो गलति, पश्चात्स्वेदसलिलम् । पूर्वमंशा पुरवि, अनन्तरमधरः । कथं लोकविनाशाय 'ते. विषपादपखेव अटविलक पनि जातानि । अनुचिता खल्वस्य मुनिवेषस्य हारयष्टिरिव तमुक्ता वित्तवृत्तिः । शैलूष इव वृथा वहसि कृत्रिममुपशम. शून्येन चेतसा तापसाकल्पम् । अल्पमपि न ते पश्यामि कुशल- जातम् । अनेनातिलपिन्नाचाप्युपर्येव प्लबसे शानोदन्वतः । न ख- स्वनेडमूकाः एडा जडा वा सर्व एते महर्षयः । रोषदोषनिष खादये निग्राह्ये किमर्थमसि निगृहीतवाननागसं सरखतीम् । पतानि तान्यात्मप्रमादस्खलितवैलक्ष्याणि, यैर्याप्यता वासविदग्धो जमः' इत्युक्त्वा पुनराह-'वत्से सरखति, विषादं मा गाः। एषा वामनुयास्यति सावित्री। विनोदयिष्यति चास्मद्विरहदुःखि- साम् । आत्मजमुखकमलावलोकनायधिश्च ते शापोऽयं भविष्यति' इति । एतावदभिधाय विसर्जितसुरासुरमुनिमनुजमण्डला ससंघ मोपगतनारदस्कन्धविन्यस्तहस्तः समुषिताहिककरणायोदतिष्ठत् । सरखत्यपि शप्ता किंचिधोमुखी घवलकृष्णशारा कृष्णाजिनले- खामिव दृष्टिमुरसि पातयन्ती सुरमिनिःश्वासपरिमललमैतः शा- पाक्षरैरिव षट्चरणचनैराकृष्यमाणा शापशोकशिथिलिवहखायो- मुखीभूतेनोपदिश्यमानमर्त्यलोकावतरणमार्गेष नखमयूखजालकेन रागोऽभूतगुणाभिनन्दनम्, रकता च । जटाः शिखाः, मूलानि पल्कलानि मुलि. पाणि, लषष । वृत्तमुक्का शीलेन त्यका, परिवर्तुळमौक्तिका च । 'बायोपजीवी हि अनः लषः कथितो कुरैः' । माकल्पो वेषः । जातं प्रकारःअतिषिमा पादेयता तुच्छतमम् । उपर्यवेस्सन्तःप्रवेशाभावात् । लघुष जलोपरि लवते।' पिताअनेडमूका: श्रोतुंरतुंच खलु नये शकाः। एडास्तु श्रुतिहीनाजड़ा उषः प्रोकाः ॥ रोष एव दोषस्तस्स निषया नियमावस्विवियत्रता एवं है। यद्वा रोषदोषस्य निषया आपणत्वं तस्सामन्त्रणम् हे 'व्याश्येयम् । निगृहीतवान्प्राप्तवान् । 'भानः पापापरायों चितम् । याप्यो गर्थः । पुनराहेति । अविनायुक्तिको पुतिन माध्यतापरिहाराय । बसे इति प्रसादाविष्करणार्यम् । पति। सिम्पानीदविष्यति सुयियति । सरखखादी परवपिता संपन्या शारशलाम मामलो पाने मालम् । अपानुनीभूतमति । प्रोऽपि ·वापरल्याहाराहूभवनकलहंसकुलैलोकनिवासिंहृदयैरिवानुग- माना समं सावित्र्या गृहमगात् । अत्रान्तरे सरस्वत्यक्तरणवार्तामिव कथयितुं मध्यमं लोकमव- ततारांशुमाली । क्रमेण च मन्दायमाने मुकुलितबिसिनीविसर- व्यसनविषण्णसरसि वासरे, मधुमदमुदितकामिनीकोपकुटिलक- टाक्षक्षिप्यमाण इव क्षेपीयः क्षितिधरशिखरमवतरति तरुणवर- कपिलपनलोहिते लोकैकचक्षुषि भगवति, प्रभुतमुखमाहेयीयू- थक्षरत्क्षीरधाराधवलितेष्वासन्नचन्द्रोदयोदामक्षीरोदलहरीक्षालिते. विव दिव्याश्रमोपशल्येष्वपराप्रचारचलिते, चामरिणि चामीकर- तटताडनरणितरदने रदति सुरस्रवन्तीरोधांसि खैरमैरावते, प्रसू- तानेकविद्याधरामिंसारिकासहस्रचरणालक्तकरसानुलिप्त इव प्रक. टयति च तारापये पाटलताम्, तारापथप्रस्थितसिद्धदत्तदिनकरा. खमयार्ध्यावर्जिते रखितककुभि, कुसुम्भमासि स्रवति पिनाकिम- पतिमुदितसंध्यास्वेदसलिल इव रक्तचन्दनद्रवे, वन्दारमुनिवृन्दा- रकवृन्दबध्यमानसंध्याखालिवने, ब्रह्मोत्पत्तिकमलसेवागतसकलक- मलाकर इव राजति ब्रह्मलोके, समुचारिततृतीयसवनब्रह्मणि ब्रह्मणि, ज्वलितवैतानज्वलनज्वालाजटालाजिरेष्वारब्धधर्मसाधनशि- बिरनीराजनेष्विव सप्तर्षिमन्दिरेष्वघमर्षणमुषितकिल्विषविषगदो. म लज्जादिनावश्यमधोमुखीभवति । जालकं समूहः । व्याहार उतिः । मध्यमं लोकं भूमिम् । अंशुमाली रविः। क्रमेणेत्यादावस्मिन्सति सावित्री सरखती. मवारीदिति संबन्धः । विसरशब्द औणादिकः षण्डपर्यायः। मुदिताः संजातमन्म- पाः । कामिन्यः शृङ्गारिण्यः । संमोगान्तरायकारी कषमयमद्यापि नाखमेतीमतः कोपः क्षिप्यमाणश्चातिखरितंपतति।क्षेपीयस्तूर्णतरम् । लपनं वदनम्। लोकेल्यादि. नासंभोगविनकारिखमेव प्रकाल्यते । माहेयी गौः । उहामः प्रवृविंगतः। उपसल्यं समीपम् । चामीकर सुवर्णम्। रदना दन्ताः।रदति विलिखति । मुरलवन्ती गहा। रोषखटम् । खैर खेच्छम् । 'या इतिका गमनकालमपाहरन्ती सोढुं सरजर- मरातिपिपासितेव । नियोति वलमजनापरपानलोमात्सा कम्यते कविवर मिसा- रिकेति । तारापयो नमः । आवर्जिते प्रकीर्णे । ककुमो दिशः । सम्भव कम् । रजचन्दनद्रवे सवति प्रतीति योजना । बन्दारु बन्दनीम् । दा- कान्दः प्रशंसायाम् । सर्न प्रातमच्या सार्यच सोमवारीपदेशसाममि. सन्यासमवेबठानो यामक । जटागनि व्यासानिमाजियमामालिन मारव्ये बसायने शिविर पुम्योपकरसन्यापार नीराबवान शान्तिपुर पिकरणविषये भाषा प्रादुरमपमिति सम सर्वपापान ·साधलधुवु यतिई संध्योपासनासीनतपखिनिक नलिनयोनियानहंसहासदन्तुरितोमिणि · मन्दाकिनी श्रीसपत्रे पत्ररथकुलकलंत्रान्तःपुरसौधे, निजमधुमधुरामोविति. मधुपमुदि मुमुदिषमाणे कुमुदवने, 'दिवसावसानताम्यतामस्सी धुरमधुसपीतिप्रीते सुषुप्सति मृदुमृणालकाण्डकण्डूयनकुण्डलिनक- धरै धुतपक्षराजिवीजितराजीवसरसि राजहंसयूथे, वटलता मधूलिधूसरितसरिति सिद्धपुरपुरंधिधम्मिलमल्लिकागन्धपाहिणि सा- यंतने तनीयसि निशानिःश्वासनिभे नभखति, संकोचोदपदुक- केसरकोटिसंकटकुशेशयकोशकोटरकुटीशायिनि षट्चरणचक्रे, नृत्तो- भृतधूर्जटिजटाटवीकुटजकुडालनिकरनिभे नभस्थलं सबकयति तारागणे, संध्यानुबन्धवाने परिणमत्तालफलत्वक्त्विषि कालमेघमे- दुरे, मेदिनीं मीलयति नववयसि वमसि तरुणतरतिमिरपटछपा- टनपटीयसि समुन्मिपति यामिनीकामिनीकर्णपूरचम्पककलिकाक- दम्बके प्रदीपप्रकरे, प्रतनुतुहिनकिरणकिरणलावण्यालोकपाडन्या- श्याननीलनीरमुक्तकालिन्दीकूलबालपुलिनायमाने शातक्रतवे, क- मर्षणम्' गदो रोगः । उल्ला, खस्थताकरम् । यतयश्चतुर्थाश्रमिणः । संयो जलयकं तटं पुलिनम् । नलिनयोनिब्रह्मा । हंसानां हासः शौक्लय हंसा एका शुक्लतया हासः । दन्तुरा एव दन्तुरिताः। ये च सहासास्ते लक्ष्यमाणदन्तदया दन्तुरा इव दृश्यन्ते। आतपत्रं छत्रम् । पत्ररथाः पक्षिणः । कलत्रं दाराः । मधु मकरन्दः, मधु च । मधुपाभ्रमराः, मद्यपाथ । मुमुदिषमाणे विचकिसिषति । न्यत्र मोदितुमिच्छति । प्रारिप्स्यमानगीतादिगोष्ठीबन्ध इति यावत् । मया को शन्ति' इतिवत् । ताम्यदिति। ताम्यन्ति, न तु तान्तानि, प्रदोषस्य न सावता- वृत्तत्वात् । मधु, मथमपि। सपीतिस्तु सहपानम् । अनेन तु प्रेमातिशय वाक्यते। सुषुप्सति निद्रासति । मृद्धिति । कण्डूयनं विक्रियाविशेषम् । कुण्डलिवा.. क्रीकृता । राजीवं पंचम् । राजहंसा इत्यत्रैकशेषः । तटशब्दः प्रत्यासत्युपका- पाथः । पुरध्रिरुत्तममहिलां । धम्मिलाः संयताः कचाः । मनिका भूपड़ीएषा व सायमेवोन्मिपति । सायंतने दिनान्तभवे । कोशः कुचलमा कोटरमभ्यन्तरम्। कुटी गेहम् । शयनमत्र विश्रमणम्, न तु खापः।पौनरपतेः विवक्षितम् । तत्रैवाकृत्रिमकुसुमसंबन्धात् । कुटजं गिरिमशिला कसलं निकरः समूह अनुबन्धः संस्कारः।परिणमजारठीभवन वापरता दुरं धनम्। मीलयति स्वगयति । नववयति प्रसवमा स्वास्मीवन्मुकम् । नीर सम्मालिन्दी-यमुना नीलिमालिया माटालो बारिणा सलिनम् । कालं योगदासी ·तिमिलामाबुरे समुषि मेचविकिपिलवसति शवयस्करनिकरचमहापिले पिलीयमाने मानिनीमनसीक पाई रोशावरी चिकुरपये चापपक्षविषि समस्युदिते, भगवत्युदयगिरि- सिखएकटकाइरहरिहरनखामियदेतिनिहतानिजहरिगगलितविर- निधयनिषितमिव लोहितं बपुरुदयरागधरमघरमिव विमाय- रोषव्या धारयति श्वेतभानौ, अचलद्युतचन्द्रकान्तजलधाराधीत श्व स्वस्ते ध्वान्ते, गोलोकगलितदुग्धविसरवाहिनि दन्तमयमकर- मुखमहाप्रणालः इवापूरयितुं प्रवृत्ते पयोधिमिन्दुमण्डले, स्पष्टे प्रदों- पसर्वये. सावित्री शून्यहृदयामिव किमपि ध्यायन्तीं सालां सरस्वतीमवादी--'सखि, त्रिमुवनोपदेशदानदक्षायास्तव पुरो जिहा जिह्वेति मे जल्पन्ती जानास्येव यादृश्यो विसंस्थुला गुण- वस्यपि जने दुर्जनवनिर्दाक्षिण्याः क्षणभनिन्यो दुरतिक्रमणीया न रमणीया देवस्ल वामा वृत्तयः । निष्कारणा च निकारकणि- कापि 'कलुषयति मनखिनोऽपि मानसमसदृशजलादापतन्ती । अनवरतनयनजलसिच्यमानश्च तरुरिव विपल्लवोऽपि सहस्रषा प्ररोहति । अतिसुकुमारं च जनं संतापपरमाणवो मालतीकुसुम- मिव म्लानिमामयन्ति । महतां चोपरि निपतन्मणुरपि सृणिरिव करिणां वेश: कदर्थनायालम् । सहजनेहपाशप्रन्थिबन्धनाश्च बा- समुचिखकाकाशे। भूभागमवलम्बमान इत्यर्थः । मेचकितं निर्विभागतां नीतम् । शंखधरकरें खीकारेण करम्बितेऽत एवं क्षयं गच्छन्ति । अन्यत्र चन्द्ररस्मीनां कारणेन सेवनेन. किंकर्तव्यतामूढ एवमधिगलल्याता भजमाने । केशपाशपये विसमाने । चापः किकीदिविः पक्षी । हरिः सिंहः । नखरा नसाहेति- रायुधम् । विभावरी रानिः । श्वेतभानुचन्द्रः । अचलोऽर्यादुदयाचलः, गोलोको रश्मिसमूहोगा। मकरमुखमिव मुखमप्रमखेति समासः। विसंस्थुला निर्मर्यादा। सुनवाणिदाक्षिण्याः क्रूराः । क्षनमशिन्य इसाश्वासनगर्भयमुषिः । अामाब विय ईश्य एव । निकारः परिभवः । कणिका वार, शरिकामा फववादि एषयात, काव्य मयति वामानसंचेतःपरवामनवरतमधुणा सिच्चमानः । बापरत पटवारणीप्रमालादिना मयनं प्रापर्ण बस्य तारो बोलोक्यमाया। विपश्य भाषायाः, विगतपय । प्ररोही खिरीभवति । सपने प्ररोहावित बस्सप्रशावरतिप्ररोहतीति व्याख्या संघामदः, सम्माका सुमनामविस्मारम् । महान्त तमाशापीमांसा ·थप्रसूता दुखाजा जन्ममयः । पारयति गावपात वर्ष संतुतजनविरहा, सा नाईसेवं भवितुम। मसूमिः सल्यसि दुसवेडाहुरप्रसबानाम् । अपि च पुसको कति बलबति शुभेऽशुभे वा फलकति तिष्ठत्यधिष्ठातरि प्रष्ट पाता कोऽवसरो विदुषि, शुचाम् । इदं च ते त्रिभुवनमजलैककमलम- मङ्गलभूताः कथमिव मुखमपवित्रयन्त्यश्रुविन्दवः। तदलम् । अधुना कथय कतमं भुवो भागमलंकर्तुमिच्छसि । कस्मिन्नवतितीर्षति वे पुण्यमाजि प्रदेशे हृदयम् । कानि वा तीर्थान्यनुग्रहीतुममिलषसि । केषु वा धन्येषु तपोवनधामसु तपस्सन्ती स्थातुमिच्छसि । सन्जो- ऽयमुपचरणचतुरः सहपांसुक्रीडापरिचयपेशल: प्रेयान्सखीजनः क्षितितलावतरणाय । अनन्यशरणा चाचैवप्रभृति प्रतिपयख मनसा वाचा क्रियया च सर्व विद्याविधातारं दातारं च श्वःश्रेयसस चर- गरजःपवित्रितत्रिदशासुरं सुधासूतिकलिकाकल्पिसकर्णावसं देव- देवं त्रिभुवनगुरुं त्र्यम्बकम् । अल्सीयसैव कालेन स ते शापनो- कविरतिं वितरिष्यति' इति । एवमुक्ता मुक्तमुक्ताफलधवललोचनजललवा सरखती प्रत्यवा- दीत्-'प्रियसखि, त्वया सह विचरन्या न में कांचिदपि पी. हामुत्पादयिष्यति ब्रह्मलोकविरहः शापशोको वा। केवलं कमला- सनसेवासुखमा यति मे हृदयम् । अपि च स्वमेव बेसि मे भुवि धर्मधामानि समाधिसाधनानि योगयोग्यानि च स्थानानि खातु इत्येवममिधाय विरराम । रणरणकोपनीतप्रजागरा पानिमीलित- लोचनैव तां निशामनयत् । पत्रम्, हृदयं चित्तम, मध्यं च । संस्तुतः परिचितः । सेति । सर्वनामपदं बार नासीलादि पूर्वोकार्थगीकारेण । अभूमिरखानम्। अक्षेत्रं च । श्वेडो विपर। शुमेऽशुमे वेस्पादि। सप्रतिपक्षा लोकोकिरियम् । 'भव्युत्पत्रमति इन न सता नैवाखताप्याला', 'गतासूनगतासूच नानुयोचन्ति पण्डिता' इमानित भषिछातार सामिनि । प्रोऽप्रगामिनि । अपवित्रतां नयन्ति, नतु अवस्ति । पामा स्थानेषु । तपखन्ती तपधरती । सबः प्रपत्र यविति सखारूपः । निसामान्बविलम्भभाजनवाममियावधि सती लयबस कल्याणस दातारम् । मुपासूविधनार कालिका तरिका। दिनमायोकामतस्वनामन्यापेलापेलामालीपत्र बारी बेहवति । धर्मधामानि मालामालीन समा - ·टे - अपरेधुरादिते भगवतिः त्रिभुवनशेखरे खणखणायमानस्खल- खलीनक्षवनिजतुरगमुखक्षिप्तेन क्षतजेनेक पाटलितवपुष्युदयाचल- चूडामणौ. जरत्कृकवाकुचूडारुणारुणपुरःसरे विरोचने नातिदूरवर्ती विविच्य पितामहविमानहंसकुलपालः पर्यटन्नपरवकमुबैरगायत्- 'तरलयसि दृशं किमुत्सुकामकलुषमानसवासलालिते । 'अवतर कलहंसि वापिकां पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम् ॥२१॥ तच्छ्रुत्वा सरस्वती पुनरचिन्तयत्-'अहमिवानेन पर्यनुयुक्ता । भवतु । मानयामि मुनेर्वचनम्' इत्युक्त्वोत्थाय कृतमहीतलाव- तरणसंकल्पा परित्यज्य वियोगविक्लवं खपरिजनं ज्ञातिवर्गमविग- भय्यावगणा त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य चतुर्मुखं कथमप्यनुनयनिवर्तिता- नुयायिव्रतिव्राता ब्रह्मलोकतः सावित्रीद्वितीया निर्जगाम । ततः क्रमेण ध्रुवप्रवृत्तां धर्मधेनुमिवाधोधावमानधवलपयोधराम् , योगे हि तदुक्तम्-'भादी समाधिमासीत पश्चाद्योगमुपाचरेत्' इति । रणरणको दुःखमरतिकृतम् । अपरेधुरपरस्मिन्नहनि । एते. च कालाः संख्यादयो व्यवहारा इहत्या ब्रह्मलोक उपचरिताः। शेखर इव । शेखरो मुण्डमालकः । खलीनं कविका । क्षतज रकम् । कृकवाकुः कुक्कुटः। चूडा मांसमयी शेखरिका । विविष्य विचार्य । विमानपालः खप्रस्तावे हंसी यदाह वेन सरखती पर्यनुयोजितेवाभूत् । अपरखकाख्यं वृत्तमाख्यायिकासु प्रयोज्यम् । तथा चाह भामहः-'वकं चाप- रसकंच काव्ये काव्यार्थशंसिनि' इति । तरलयसीत्यादि । अकलुषं मानस यस स.निर्मलचेता ब्रह्मा, मानसाख्यं च सरः। लालिता शीलिता। वापिका पुष्करिणी, उप्यन्तेऽस्यां तानि कर्माणीति वापिका मर्त्यभूमिरपि । पाजमा- लयो यस स ब्रह्मा, सरश्च । पर्यनुयुक्ता उपपल्या बोधिता । अवगणा केवला सावित्रीव्यतिरेकेण नान्यपरिवारा । कथमपीति । न भृत्यादिवत् । प्रतिवा- ततपखिसमूहः। सत इत्यादावीदृशं मन्दाकिनामनुसरन्ती सरखती मर्त्यलोकमवततारेति संव. का ध्रुवं नित्यं वियत् । तस्मात्प्रवृत्ताम्। ध्रुवस्तारकविशेषो ध्रुवानित्यस्मानाबा विष्णो धुवावूरू पश्चाद्भागौ सक्थिनी ध्रुवेवा तयोः प्रकर्षेण वृत्ता परिवर्तुलाधार अध इति पदेन धावनक्रियासहत्वावलस्य ग्रहण सूच्यते । अत एव धवलाः शुलाः पोषस मेषा यस्यास्वाम् । इतरत्राधोपापमानाः पयःपूर्णत्वालम्बमानाः क्षीरसते. बंधः खना यस्याः। षोधावमानं वेगेन प्रसरवषर्क पयोधारयति या ताम, भोपालमानो के प्रयोघो वत्सत राति ददात या ताम्, पालो एक- पोखरियामादिका व्यापार ·प्रथम उकासः। उडुरवनिमन्धकर्मथनमौलिमालतीमालिकाम्। मालीवमानपा- खिल्यरोधसमरुन्धतीधौततारवत्वचम्, त्वङ्गतुतखातरवरखवर तारतारकाम, तापसवितीर्णतरलतिलोदकपुलकितपुलिनाम् मार पनपूतपितामहपातितपितृपिण्डपाण्डुरितपाराम्। पर्यन्तसुमसामकि- कुशशयनसूचितसूर्यग्रहसूतकोपवासाम्, आचमनशुचिशचीपतिमु- ध्यमानार्चनकुसुमनिकरशाराम्, शिवपुरापतितनिर्माल्यमन्दारदाम- कामनादरदारितमन्दरदरीदृषदम्, अनेकनाकनायकनिकायकामिनी- कुचकलशविलुलितविग्रहाम् , पाहप्रावप्रामस्खलनमुखरितस्रोतसम्, सुषुम्णा तशशिसुधाशीकरस्तबकतारकिततीराम्, धिषणामिकार्य- धूमधूसरितसैकतां, सिद्धविरचितवालुकालिङ्गलाबनवासविद्रुतवि- द्याधराम्, निर्मोकमुक्तिमिव गगनोरगस्य, लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपविटस्य, विक्रयवीथीमिव पुण्यपण्यस्य, दत्तार्गलामिव नर- कनगरद्वारस्य, अंशुकोष्णीषपट्टिकामिव सुमेरुनृपस्य, दुगुलकदलि- कामिव कैलासकुखरस्य, पद्धतिमिवापवर्गस्य, नेमिमिव कृतयुगा, सप्तसागरराजमहिषी मन्दाकिनीमनुसरन्ती मर्यलोकमवतवार । अपश्यच्चाम्बरतलस्थितैव हारमिव वरुणस्य, अमृतनिर्झरमिव चन्द्रा- चलस्य, शशिमणिनिष्यन्दमिव विन्ध्यस्य, कर्पूदुमद्रवप्रवाहमिव दण्डकारण्यस्य, लावण्यरसप्रस्रवणमिव दिशाम्, स्फाटिकशिलाप- दृशयनमिवाम्बरश्रियाः, स्वच्छशिशिरसुरसवारिपूर्ण भगवतः पिता- तामहस्याफ्त्यं हिरण्यवाहनामानं महानदम्, यं जनाः शोण इति कथ- कमथनः शिवः। आलीयमानाः लिष्यन्तः।वालखिल्या मुनिमेदाः। रोषस्खटम् । त्वचरत् । आप्लवनं नानम् । पितरो देवविशेषाः, आज्यपाः सोमपाः, वहिक दश्च । आचमनेत्यादिना पितामहवन सानादिनिष्ठात्वमस्योच्यते । अत एव सी. पदेन संभोगासफत्वमिव पोषितम् । नियः समूहः । सुषुम्मायोऽमृतमयो र विरश्मिः । घिषणो बृहस्पतिः । सिखाहतत्व लिने भगवत्संनिवानमाबेखवे। निर्मोकः सर्पकक्षुकः । विलसतया शुक्लत्वेन, हरिकावलीत्वेन च निमोकि वैत्युत्प्रेक्षा। गगनलिवोरगः कृष्णतया । ललाटिका ललाटालंगरःविर्ग उष्णीषं शिसेवेनं विच प्रसिद्धम्।दुगुलशन्दो दुकूलसमानार्थः पावन पखो मोक्षः। तमुगल रचितयुगकाध्या रसस्वास गया नेमिका तका तात्कृताख्यास्य युगव । सप्तसागरराजः क्षीरसाचनालय देविदा शधिमाणिनीकान्तमपितामहस्येति।तत्वातामा विपन्देसनतिकविकायदेव पशदलमनीपो ·होपारित विरामणीयकातल्या तत्व तीरे बासमरचयत् । ज्वार प सावित्रीम्- 'सखि, मधुरमयूरविरुतयः कुसुमपाशुपट- लसिकतिलतरुतलाः परिमलमत्तमंधुपवेणीवीणारणितरमणीया रम. यम्ति मा मन्दीकृतमन्दाकिनीयुतेरस महानदस्योपकण्ठभूमयः । पक्षपाति पदयमत्रैव स्थातुं में इति। अभिनन्दितवचना च त्ये- विकात पत्रिमे तीरे समषातरत् । एकस्मिंश्च शुचौ शिलातल- सनाये खटलतामण्डपे गृहबुद्धि बबन्ध । विश्रान्ता च नातिषिय- दुत्थाय सावित्र्या सार्धमुचितार्चनकुसुमा सनौ । पुलिनपृष्ठप्रति- शिवसकतशिवलिङ्गा च भक्त्या परमया पञ्चब्रह्मपुरःसरां सम्ययु- द्राबन्धविहितपरिकरां ध्रुवागीतिगर्भामवनिपवनवनगंगनदहनतप. नतुहिनकिरणयजमानमयीमूर्तीरष्टावपि ध्यायन्ती सुचिरमष्टपुष्पि- कामदात् । अयत्नोपनतेन फलमूलेनामृतरसमप्यतिशिशयिषमाणेन च खादिना शिशिरेण शोणवारिणा शरीरस्थितिमकरोत् । अति- बाहितदिवसा च तस्मिल्लतामण्डपशिलातले कल्पितपल्लवशयना सुष्याप । अन्येचुरख्यनेनैव क्रमेण नक्तंदिनमत्यवाहयत् । एवमतिक्रामत्सु दिवसेषु गच्छति च काले याममात्रोद्गते च रवावुत्तरस्या ककुमि प्रतिशब्दपूरितवनगह्वरं गम्मीरवारतरं तुर- अहेषितहादमशृणोत् । उपजातकुतूहला च निर्गत्य लतामण्डपा- द्विलोकयन्ती विकचकेतकीगर्भपत्रपाण्डुरं रजःसंघातं नातिदवी- मांश्यमाह।वेणी पहिःलिजयवेऽनेनेति लिङ्गमाकारः। पञ्च ब्रह्माणि सद्योजा. तः, वामदेवः,अघोरः, तत्पुरुषः, ईशानश्चेति। मुद्राबन्धो विशिष्टकरालिसनि. वेद्याधुवाख्या विविध गीतिः। वनं तोयम् । यजमान उमा भष्टौ पुष्पाण्येवाटपु- पिकावत्र प्रमृति गन्धप्रधानं पार्षिवम्, मनानादिकंरसप्रधानमाप्यम्, प्रदीपा- भरणप्रमादिरूपप्रधान तैजसम्, अनुलेपनप्रतिस्पर्शप्रधामं वायवीयम्, मुधिरातो. बगीतादिकं सन्दप्रधानमाकाशीयम्, अमुच्यानं मानसम, बखि सर्वत्रैवेश्वर इति निधयों बौद्धम्, महमेवेवर इसाहंकारकम् । यहा भासनवर्गप्रतिष्पा प्रत्ये. कमपुरिपका । भतिशेतमाममक्सुिनितांतिवियिषमागेन । खादिना मष्ट- खेन । शरीरस्थितिमिति । जातियोजनम् । मभ्येचुरग्यासमहानि । लालीन पाविनशम्देन तरकलिमपतलीय कमेपश्यते । मग्मीरबि खालका रोशनमाणापितमधशाप, तपो हायो पनि कलाकरा मात्वा । तरलतब मा- ·विव्यक्ति तस्मिन्मइति शफोदासो रजसि पसीन एचक्र प्लवमानं पुरः प्रधावमानेन, प्रजम्बकुटिलकचपवाटिनम- माटजूटकेन, धवलदन्तपत्रिकाधुतिहसितकपोलमितिना, मंदकृष्णागुरुपड़कल्कच्छुरणकष সেক্স, कधुकेन, जरी इतशिरोषेष्टनेन, वामप्रकोष्ठनिविष्टस्पष्टहाटककंदकेन, द्विगुणप पट्टिकागादप्रन्थिप्रयिवासिधेनुना, अनवरतव्यायामकृशकर्कशक्ष- रेण, वातहरिणयूवेनेव मुहुर्मुहुः खमुद्दीयमानेन, लक्तिसमवि- षमावटविदपेन, कोणधारिणा, कृपाणपाणिना, सेवागृहीतविदि. धवनकुसुमफलमूळपणेन, 'चल चल, याहि याहि, अपसर्पाप- सर्प, पुरः प्रयच्छ पन्थानम्' इत्यनवरतकृतकलकलेन युवप्रायेण, सहस्रमात्रेण पदातिबलेन सनाथमश्ववृन्दं संदर्श । मध्ये च तस्य सार्धचन्द्रेण मुक्ताफलजालमालिना विविधरन- खण्डखचितेन शबक्षीरफेनपाण्डुरेण क्षीरोदेनेव खयं लक्ष्मी दातु- मागतेन गगनगतेनातपत्रेण कृतच्छायम्, अच्छाच्छेनाभरणयुतीनां निवहेन दिशामिव दर्शनानुरागलग्नेन चक्रवालेनानुगम्यमानम्, आनितम्बविलम्बिन्या मालतीशेखरस्रजा सकलभुवनविजययार्जि तया रूपपताकयेव विराजमानम् , उत्सर्पिमिः शिखण्डखण्डिा कापद्मरागमणेररुणैरंशुजालैरदृश्यमानवनदेवतावितै लपल्लवैरिव प्रसृज्यमानमार्गरेणुपरुषवपुषम् , बकुलकुयलमण्डलीमुण्डमालाम- ण्डनमनोहरेण कुटिलकुन्तलस्तबकमालिना मौलिना मीलितात टितललाटजूटता दाक्षिणात्येषु वेषः । दन्तपत्रिका कर्णाभरणमेदः । पिनरों पक्षः। कृष्णागुरुणः पदो निर्घष्टकृष्णापुरः, तस्स शुलसं सतः करकचूर्णः, तच्छु: रणात्कृष्णेन गुणेन शवलं कषायं साधिवासितं कक्षुकं वारवाणं यस्य । है. तरीयेत्यादिना संनद्धता वर्मादिप्रसहं चाह । पामेत्यनेनाथमिखमावर शुजारिता चौका । प्रकोपमन्तर विवादरनिमणिबन्धयोः'। हाटक युदेव द्विगुणात एवं गाढप्रन्थिसहत्वम् । प्रविताविनसिनी । असिड बाहिरिणो यो पाताभिमुख धावति । अवट उन्मार्गः कोणी मध्य इत्यादौ तस्य च मध्ये चांदशवर्षदेशीयं युवानमवालीदिति क्षीरोदसाप्यचन्द्रादि सर्व गोज्यम् छाया कान्तिपि । बा नितम्मपन्दी मुख्याधः । पवामितमः बीकबार राई भरणा ·तिमिव दिवसम्, पशुपतिजटामुदसूगाइद्वितीयशकलपदि- तस्पेन सहजलक्ष्मीसमालिजितस्य ललादपट्ठस्य मनःशिलापपि- ङ्गलेन लावण्येन लिम्पन्तमिवान्तरिक्षम्, अभिनवयौवनारम्भाव- टम्भप्रगल्भदृष्टिपातणीकृतत्रिभुवनस्य चक्षुषः प्रथिन्ना विकचकु- मुदकुवलयकमलसरःसहस्रसंछादितदशदिशं शरदमिव प्रवर्तय- न्तम्, आयतनयननदीसीमान्तसेतुबन्धेन ललाटतटशशिमणिशि- लातलगलितेन कान्तिसलिलस्रोतसेव द्राधीयसा घोणावंशेन शो- भमानमा अतिसुरभिसहकारकर्पूरककोललवङ्गपारिजातकपरिम- लमचा मत्तमधुकरकुलकोलाहलमुखरेण मुखेन सनन्दनवनं वस- न्तमिव वसन्तम्, आसन्नसुहृत्परिहासभावनोत्तानितमुखमुग्ध- इसितैर्दशनज्योत्स्नानापितदिमखैः पुनःपुनर्नभसि संचारिणं च- न्द्रालोकमिव कल्पयन्तम्, कदम्बमुकुलस्थूलमुक्ताफलयुगलमध्या- ध्यासितमरकतस्य त्रिकण्टककर्णाभरणस्य प्रेशतः प्रभया समुत्स- पन्या . कृतसकुसुमहरितकुन्दपल्लवकर्णावतंसंमिवोपलक्ष्यमाणम्, आमोदितमृगमदपङ्कलिखितपत्रभङ्गमावरम्, भुजयुगलमुद्दामम- कराक्रान्तशिखरमिव मकरकेतुकेतुदण्डद्वयं दधानम्, धवलब्रह्मसूत्र- सीमन्तितं सागरमथनसामर्षगङ्गास्रोतःसंदानितमिव मन्दरं देह- मुहन्तम्, कर्पूरमोदमुष्टिच्छुरणपांशुलेनेव कान्तोषकुचचक्रवा- कयुगलविपुलपुलिनेनोरःस्थलेन स्थूलभुजायामपुखितम्, पुरो कि- स्तारयन्तमिव दिक्चक्रम्, पुरस्तादीषदधोनाभिनिहितैककोणकम- नीयेन पृष्ठतः कक्ष्याधिकक्षिप्तपल्लवेनोभयतः संवलनप्रकटितोरुत्रि- भागेन हारीतहरिता निबिडनिपीडितेनाधरवाससा विभज्य- मानवनुतरमध्यभागम्, अनवरतश्रमोपचितमांसकठिनविकटमक- निपीयमानातपतुल्यवस्तुनिर्देशः । कुन्तलः केशहस्तः स एव खबकः । पुष्पस्तबका पुष्पसंघातः। संहजाकृत्रिमा, सहोल्पना च लक्ष्मीः शोभना, श्रीश्च । लावण्यमन्त्र कान्तिः । अवष्टम्भों गर्वः द्राधीयसा दीर्घतरेण । सहकारः सुगन्धद्रव्यमेवः सह- सनव क्रियते । पारिजातकोऽनेकद्रव्यसंस्कृतः मुखवासविशेषः, देवाक्षत्री वसन्तवाधव मुखेन प्रारम्मेनोपलक्षितो भवति । रमत्रितयेन कृतं त्रिकोणक- टकाव्य कामरणम् । मुगमदः कस्तूरिका । सदानितं पर । वैष्टितमित्यर्थः चरित्र कान्तामाखानविन चक्रवाकयुगई वसवे पलिनसरथम कोणः त्यायाः परिवलनाविकविरियता मिस ·मुखसंलपजानुभ्यां विशालवक्षस्थलोपलनिको मानशिलात, भाभ्यां चारचन्दनस्वासकस्थूलकान्तिभ्यामूडवण्डाम्याइस- समिवैरावतकरायामम्, अतिभरितोरुमारवहनखेदेनेव, तु, दरजाकाण्डं कल्पपादपपल्लवद्वयस्येव पाटलसोमयपार्थावक- म्बिनः पादद्वयस्य दोलायमानैर्नखमयूखैरश्वमण्डनचामरमालानिय रचयन्तम्, अमिमुखमुबैरुञ्चद्भिरतिचिरमुपरिविश्राम्यद्भिरिव बलितविकटम् , पतद्भिः खुरैः खण्डितभुवि प्रतिक्षणदशनविमुक- खणखणायितखरखलीने दीर्घघ्राणलीनलालिकललाटलुलितचार- चामीकरचक्रके शिखानशातकौम्भजयनशोमिनि मनोरंहसि गोलाङ्गलकपोलकालकायलोन्नि नीलसिन्धुवारवणे, वाजिनि महति समारूढम् , उभयतः पर्याणपट्टश्लिष्टहस्ताभ्यामासनपरिचारकाभ्यां दोधूयमानधवलचामरिकायुगलम् , अग्रतः पठतो बन्दिनः सुभाषितमुत्कण्टकितकपोलफलकेन लनकर्णोत्पलकेसरपक्ष्मशक- लेनेव मुखशशिना भावयन्तम् , अनङ्गयुगावतारमिव दर्शयन्तम् , चन्द्रमयीमिव सृष्टिमुत्पादयन्तम्, विलासप्रायमिव जीवलोक जनयन्तम् , अनुरागमयमिव मार्गान्तरमालयन्तम्, शृङ्गारमय- मिव दिवसमापादयन्तम् , रागराज्यमिव प्रवर्तयन्तम् , आकर्ष- णाखनमिव चक्षुषोः, वशीकरणमअमिव मनसः, स्वस्थावेशचूर्णमि. वेन्द्रियाणाम् , असंतोषमिव कौतुकस्य, सिद्धयोगमिव सौभाग्यस्य, मकरमुखं जानुनोस्परिभागः । उत्तम्भनं धारणम् । स्थासकश्चन्द्रकः । मायामो दैर्घ्यम् । न केवलमायाम शुक्लत्वमप्युपहसन्तम् । धर्मयोरेकनिर्देशोऽन्यसंवित्सा. हचार्यात् । 'अतिभरितोलभारवहनेन' इति पाठः । अरू एवं भारः । प्रशस्ता जहा जहाकाण्डम् । कल्पपादपसंबन्धितया न केवलं लौहित्यं सौकुमार्याधुच्यते । यावस्सकलसंपत्फलप्रदत्वादिप्रकर्षान्तरम् । अतिचिरमित्यादिनानाकुलत्वमुच्यते। यदुकम्-'आवृता कृश्चिता स्थूलदलपास्यप्रसंस्थिताः। विवाश्थाकुलपदन्यासन गमनेन च ॥ इति । विकटं चित्रम् । खुरैरिति। तथापारवैचित्र्यात्ममियो, देख । एवंविधसंनिवेशसंभवात् । खलीनं कविका । लालिका विकाशे हयमण्डनमाला । गोलालः कृष्णमुखो वानरः। नीत्यादौ कुमुद इत्यादिवन पौनरुत्यम् । महतीति । उकंच-सर्वलक्षणहानोरी प्रशासतिभासमेत्यनेन विश्वसनीयत्वसंगम्। अनायगतिमि बहुपकसित युगं बालविशेषखस नूतनमदनसा स्यात् । यहाँ वारमियरतसंख्यापर्वकलाद बनमयीमिवेतिकान्तिमार ·हवत 0 पुनमन्मदिवसभिव मम्मपाल, रसायनमिव यौवनस्य, एकराज्यालय रामायकल, कीर्विसम्ममिव रूपल, भूलकोषमिव लावण्यस्यै, पुण्यकर्मपरिणाममिव संसारस्थ, प्रथमाङ्करमिर्ष कान्तिलतायाः, सर्गाभ्यासफलमिव प्रजापतेः, प्रतापमिव विभ्रमस्य, यशःप्रवाह- मिव वेदाध्यस्थ, अष्टादशवर्षदेशीय युवानमद्राक्षीत् । पार्थे च तख द्वितीयमपरसंश्लिष्टतुरङ्गम्, प्रांशुमुखप्ततप- नीयस्तम्माकारम्, : परिणतवयसमपि व्यायामकठिनकायम् , नीवनसत्मभुकचम्, शुक्तिखलतिम् , ईषत्तुन्दिलम् , रोमशोरः खला, अनुल्बणोदारवेशतया जरामपि विनयमिव शिक्षयन्तम् , गुणामपि गरिमाणमिवानयन्तम् , महानुभावतामपि शिष्यतामिवा- नयन्तम्, आचारस्याचार्यकमिव कुर्वाणम्, धवलवारबाणधारि- णम् , धौतदुकूलपट्टिकापरिवेष्टितमौलिं पुरुषम् । अथ स युवा पुरोयायिनां यथादर्शनं प्रतीत्य विस्मितम- नसां कथयतां पदातीनां सकाशादुपलभ्य दिव्याकृति तत्कन्या- युगलमुषजातकुतूहलः प्रतूर्णतुरगो दिदृक्षुस्तं लतामण्डपोद्देशमाज- गाम । दूरादेव च तुरगादवतवार । निवारितपरिजनश्च तेन द्वि- तीयेन साधुना सह चरणाभ्यामेव सविनयमुपससर्प । कृतोपसं- तख संतोष एक नास्ति । केयाचिदेव द्रव्याणां संबन्धी यो न कदाचित्कायें व्यमि- चरति स सिद्धयोपः । सौभाग्यं तावत्सर्व किंचन वशीकुरुते, एवं चास्य तदेव विद्धयोग इव तदाश्रयणतनिःशेषलोकवशीकरणक्षमत्वम् । जन्मदिवसमिति तदो- वरपतिताना कामोत्पत्तेः । रसायनमिवेति । यथा रसायनक्शात्कश्चित्परि- पूर्वक स्थिरच भवति, तद्वदेतदाश्रयेण यौवनम् । ईषदसमाप्तोऽष्टादशवर्षोऽध्याद- यदेशीयस्तम् । न परेण संश्लिष्टस्तुरको यस्य तम् । दधीचस्य तु पर्याणश्लिष्टा- युमा परिणतवयस्वेन सत्यवादिना सावित्रीसरखयौ प्रति च नितम्भकारित्व मुख्यते । अन्यथापक्रम एवं संभाषणमात्रं न प्रवर्तते । शुफिचति शलाकारखल्वाटम् । तुन्दिलं लम्बोदरम् । अत एवास विक- रिति नाम मल्खोऽनुतः । उदास भेटः । जरामिति । जरा किल सर्व विनय विक्षति । महानुभावता महाशयतो । मनुभावयति कार्य वा बोपरी माशयतामिति । परशासनक्साम महाशमावतया वैत एवावसीयत भवति । भावार नामकारप्रदक्षिता विविध नीति विशयमापदिवसाला ·पापो को सावित्री: समं सरखला किसलयामानातिना सक- सुमफलायोवसानेन बनवासोवितेनातिथ्येन समाजमा। भासीनयोश्च तयोरासीचा नातिचिरमित्र स्थित्वा तं किती रेड- पसमुश्श्यिावादीत्-'आर्य, सहजलजाधनस्य प्रमवाजता पमामिभाषणमशालीनता, विशेषतो बनमृगीमुग्धस्स झलकमाही- मनस्य । केवलमियमालोकनकृतार्थाय चक्षुषे स्पृहयन्ती प्रेयस इन्तश्रवणकुतूहलिनी श्रोत्रवृत्तिः । प्रथमदर्शने चोपायनमिकोक- नयति सज्जनः प्रणयम् । अप्रगल्भमपि जनं प्रभवता प्रश्रयेणा-. पितं मनो मध्विव वाचालयति । अयनेनैव चातिनने साधी धनुषीव गुणः परां कोटिमारोपयति विनम्मः । जनयन्ति च वि. स्मयमतिधीरधियामदृष्टपूर्वा दृश्यमाना जगति स्रष्टुः सृष्यति- शयाः । यतस्त्रिभुवनाभिभावि रूपमिदमस्य महानुभावस्य । सौज- न्यपरतत्रा चेयं देवानांप्रियस्यातिभद्रता कारयति कथां न तु यु. अतिजने सहोत्या तरलता । तत्कथयागमनेनापुण्यभारतमो वि- जृम्भितविरहव्यथः शून्यतां नीतो देशः । क वा गन्तव्यम् । कस्य वायमपहृतहरहुंकाराहंकारोऽपर इवानन्यजो युवा । किं. नामः समृद्धतपसः पितुरयममृतवर्षी कौस्तुभमणिरिव हरेईदय- माहादयति । का चास्य त्रिभुवननमस्या प्रभावसंध्येव महतले. जसो जननी । कानि वास्स पुण्यभालि भजन्त्यभिल्यामक्षयणि । साधुना विनीतेन। उपसंग्रहणं धीराः कथयन्यभिवादनम् । नातिथ्यमेवोपनमाहा: पूजयत्। प्रवयाः स्यात्परिणतः। अशालीनता धृष्टता । वनशब्देन मृगीसामान्येऽपि जनसंपर्काचभावमाह । उपायनं ढौकनिका । उपनयति ढोकयति । प्रगस्ममि- खादि । मनः कर्तृ अप्रगल्भमपि जनं वाचालयति । कीदृशम् । प्रभवता खामिन प्रश्रयेण प्रत्यर्पितं दत्तमेवंविधमस्मदीयं युष्मासु मन इति बहि-प्रकाषितं सप परतश्च केनापि प्रभावशीलेन दौकितं मध्यप्रगल्भमपि जन कुल्योषित्या पात्रा- लयति किंचव जल्पयति । अत्रापि प्रश्रयेणेति सामिप्रायम् । तथा सन्यवनितागतचितं वित्तनाथमभिशहितबला । पीवभारिसमापि विहिं मनसो मदहेतोः ॥ इत्युक्तम् । नने प्रो, कुन्जे गरे कोटिप्रकर्षः, पशिखा च । देवानीप्रियखेति एवाचन त्रायुनेस्यादिना प्रोजशामरामारपीचर. सोलाइकोनिच्छतिस्पति शससं ।

·। २६ हर्षचरिते आर्यपरिज्ञानेऽप्ययमेव क्रमः कौतुकानुरोधिनो हृदयस्य' इत्यु. तवत्वां तस्यां प्रकटितप्रश्रयोऽसौ प्रतिव्याजहार-'आयुष्मति, सतां हि प्रियंवदता कुलविद्या । न केवलमाननं हृदयमपि च ते चन्द्रमयमिव सुधाशीकरशीतलैरानन्दयति वचोमिः । सौजन्य- जन्मभूमयो भूयसा शुभेन सज्जननिर्माणशिल्पकला भवादृश्यो जायन्ते । दूरे तावदन्योन्यस्यालापनममिजातैः सह दृशोऽपि मिश्रीभूता महती भूमिमारोपयन्ति । श्रूयताम्-अयं खलु भूषणं भार्गववंशस्य भगवतो भूर्भुवःस्वस्त्रितयतिलकस्य, अदभ्रप्र- भावस्तम्भितजम्भारिभुजस्तम्भस्य, सुरासुरमुकुटमणिशिलाशयन- दुर्ललितपादपङ्केहस्य निजतेजःप्रसरप्लुष्टपुलोम्नश्यवनस्य बहि- वृत्तिजीवितं दधीचो नाम तनयः जनन्यस्य जितजगतोऽने- कपार्थिवसहस्रानुयातस्य शर्यातस्य सुता राजपुत्री त्रिभुवनकन्या- रत्नं सुकन्या नाम । तां खलु देवीमन्तर्वनी विदित्वा वैजनने मासि प्रसवाय पिता पत्युः पार्थात्स्वगृहमानाययत् । असूत च सा तत्र देवी दीर्घायुषमेनम् । अनेहसावर्धत तत्रैवायमानन्दितज्ञा- तिवर्गों बालस्तारकराज इव राजीवलोचनो राजगृहे। भर्तृभवन- मागच्छन्त्यामपि दुहितरि नासेचनकदर्शनमिममुञ्चन्मातामहो मनोविनोदनं नप्तारम् । अशिक्षतायं तत्रैव सर्वा विद्याः सकलाश्च कलाः । कालेन चोपारूढयौवनमिममालोक्याहमिवासावप्यनुभवतु मुखकमलावलोकनानन्दमस्येति मातामहः कथंकथमप्येनं पितुर- क्रम इति । यथास्योत्पत्त्यादिकं तद्वद्भवतोऽपीत्यर्थः । कला उपायः । भूरिति रेफान्तो भूवाची । भुव इति रेफान्तः पातालवाची ! भूश्च भुवश्च खश्च भूर्भुवःस्वः । एषां त्रयमिति समासः । अदनोऽनल्पः । जम्भारिरिन्द्रः । स झश्विभ्यां यज्ञभागभुजौ कुर्वावामिति चिरं प्रार्थितः । तथेति प्रतिपद्य ताभ्यां भागं दददिन्द्रेणोद्यतवज्रेण रोषितः । ततस्तेनास्य सवज्रः स्तम्भितो भुज इति । दुर्ललितोऽलभ्यविषयः । मुष्टपुलोन इति । अनवरतं रुदत्यां दुहितरि कोपा- मात्रा गृहाणेमामिति पुलोनो राक्षसस्योक्तम् । ततस्त्रां प्रतिगृह्य तत्रैव स्थाप. यिला कापि गते रक्षसि सा भृगुणा विवाहिता । ततः सगर्भा सती पुलोनागल्या. पहियमाणतया च्यवनं गर्ममत्याक्षीत् । तेन चान्वर्थनाम्ना तद्रक्षो इष्टदैवादह्यत । अन्तर्वनी गर्मिणीम् । वैजनने मासि प्रसवमासे । दीर्घायुषमिति साभिप्रायम् । रूपकुलाधुत्कर्षे वर्णिते सत्येतदेव वरगुणवर्णनमववियते। अनेहसा परिपूर्णेन बाकेन । 'न जायते यत्र तृप्तिस्वदासेचनक बिदुः' । नप्तारं पौत्रम् ।

·. प्रथम उच्चासः। २७ न्तिकमधुना व्यसर्जयते । मामपि तस्य देवस्य सुगृहीतनानः शर्या- तस्याज्ञाकारिणं विकुक्षिनामानं भृत्यपरमाणुमवधारयतु भवती । मितुः पादमूलमायान्तं मया सामिसारमकरोत्स्वामी । तद्धि नः कुलक्रमागतं राजकुलम् । उत्तमानां च चिरंतनता जनयत्यनुजी- विन्यपि जने कियन्मात्रमपि मन्दाक्षम् । अक्षीणः खलु दाक्षि- ण्यकोशो महताम् । इतश्च गन्यूतिमात्रमिव पारेशोणं तस्य भग- बतच्यवनस्य स्वनाम्ना निर्मितव्यपदेशं च्यावनं नाम चैत्रर- थकल्प काननं निवासः । तदवाधिश्चेयं नौ यात्रा । यदि च गृ- हीतक्षणं दाक्षिण्यमनवहेलं वा हृदयमस्माकमुपरि भूमिर्वा प्रसा- दानामयं जनः श्रवणार्हो वा, ततो न विमाननीयोऽयं यः प्रथमः प्रणयः कुतूहलस्य । वयमपि शुश्रूषवो वृत्तान्तमायुष्मयोः। नेय- माकृतिर्दिव्यतां व्यभिचरति । गोत्रनामनी तु श्रोतुममिलष हृदयम् । तत्कथय कतमो वंशः स्पृहणीयतां जन्मना नीतः । का चेयमत्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोधिनां पदा- र्थानाम् । तथा हि। संनिहितबालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च, पुण्ड- रीकमुखी हरिणलोचना च, बालातपप्रभाधरा कुमुदहासिनी च, कलहंसखना समुन्नतपयोधरा च, कमलकोमलकरा हिमगिरिशि- करभोरुविलम्बितगमना च, अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारका च, इति । सा त्ववादीत्-'आर्य, श्रोष्यसि कालेन । भूयसो दिवसानत्र स्थातुमभिलषति नौ हृदयम्। अल्पीयांश्चायमध्वा। परिचय एव प्रकटीकरिष्यति । आर्येण न विस्मरणीयोऽयमनुषङ्ग- नौ लापृथुनितम्बा च, । साभिसारं ससहायम् । मन्दाक्षमुपरोधम् । गब्यूतिः क्रोशद्वयम् । यात्रा प्रस्था- नम् । गोत्रं वंशः । समवाय एकत्रस्थितिः । बालेषु केशेष्वन्धकार तम इति यस्या बालं प्रत्यग्रम् । भाखती मूर्तिमती । भाखत आदित्यस्य च मूर्तिः । न कदाचित्संनिहितबालान्धकारा भवतीति विरोधः । पुण्डरीकं पद्मम्, सिंहद यास्य मुखं तत्र कथं हरिणस्य विलोचने स्त इति विरोधः । पयोधौ खनौ, मेघाश्च पयोधराः । कलहंसानां खनो यस्यां सा । सरित्कथं प्राई विरोधः । करो हस्तः, रश्मिश्च । शिला वातवज्रीभूतं हिमम् । यत्र दिया गिरिशिलामिः पृथुर्मध्यभागस्तत्र कथं पद्मकोमलकान्तिः । हिमस” प्रना. शात् । 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः करभवोष्ट्रः । विलम्बित सवि- • लासम् , लम्बितच करभो यस्याः । करभोर कथं विगतकरभगमनेति विरोधः । कुमारभावो बाल्यम्, कुमारे च भावो भक्तिः । बिग्धो रम्यः, प्रतीतब तारख- तकनीनिका, दैत्यमेदश्च तारकास्कन्देन गोहतः। परिचयः संतकः ·वर्षचरिते २८ दृष्टो जनः' इत्यभिधाय तूष्णीमभूत् । दधीचस्तु नवाम्भोभरगमीरा- म्भोधरध्वाननिभया भारत्या नर्तयन्वनलताभवनभाजो भुजगभुजा सुधीरमुखाच-'आर्य, करिष्यसि प्रसादमार्याराध्यमाना । पश्या- मस्तावत्चातम् । उत्तिष्ठ । व्रजामः' इति । तथेति च तेनाभ्यनुज्ञातः शनकैरुत्थाय कृतनमस्कृतिरुच्चचाल । तुरगारूढं च तं प्रयान्तं सरखती सुचिरमुत्तम्भितपक्ष्मणा निश्चलतारकेण लिखितेनेव च. क्षुषा व्यलोकयत् । उत्तीर्य शोणमचिरेणैव कालेन दधीचः पि. तुराश्रमपदं जगाम । गते च तस्मिन्सा तामेव दिशमालोक- यन्ती सुचिरमतिष्ठत् । कृच्छादिव च संजहार दृशम् । अथ मुहूर्तमिव स्थित्वा स्मृत्वा च तां तस्य रूपसंपदं पुनः पु- नय॑स्मयतास्या हृदयम् । भूयोऽपि चक्षुराचकाल तदर्शनम् । अवशेव केनाप्यनीयत तामेव दिशं दृष्टिः । अप्रहितमपि मनस्ते- नैव सार्धमगात् । अजायत च नवपल्लव इव बालवनलतायाः कुतोऽप्यस्या अनुरागश्चेतसि । सालस्येव शून्येव सनिद्रेव दि- षसमनयत् । अस्तमुपयाति च प्रत्यक्पर्यस्तमण्डले लाङ्गलिका- स्तबकताम्रविषि कमलिनीकामुके कठोरसारसशिरःशोणशो- चिषि सावित्रे त्रयीमये तेजसि, तरुणतरतमालश्यामले च मलि- नयति व्योम व्योमव्यापिनि तिमिरसंचये संचरत्सिद्धसुन्दरी- प्रसङ्गः। विकुक्षिप्रार्थितयापि साविश्या कौतुकनिवृत्तिाभूदित्यात्मखरूपं नोकम् । अत एवोत्तरत्र तदनुबन्ध एवोक्तः-भूयसो दिवसानित्यादिना । स्वरूपो- तोच ज्ञातसरखतीकत्वेनापत्यजननकार्यभङ्गो भवेत् । भारती वाक् ।भुजगभुजो म- यूरान्,भुजग इव भुजावस्येति च उच्चचाल गन्तुं प्रवृत्तः। उत्तम्भितान्युत्क्षिप्तानि । कुतोऽस्मि कस्मादपि न शायत इत्यर्थः । मनुष्यतस्तथाविधस्तादृश्याः कथम. नुराग इति । कथमेतदस्या उपपद्यत इति न वाच्यम् । यदाह मुनिः-शापभ्रं. शानु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया । कार्यों मानुषसंयोगः भृक्षाररससंश्रयः॥' इति । अन्यत्र कुतः क्षितर्नवपलवोऽनुरागहतो लतार्थो जायत इत्येवममिलापक प्रथमं दशान्तरमालभ्येत्यादिना द्वितीयचिन्तनरूपमाह । अनयत्कष्टेनासवाह: यत् । अस्खमियादी पल्लवशयने तस्थाविति संबन्धः।प्रतीच्या पश्चिमायाम् । ला- जलिका फलिनी । मयूरशिखौषधिरित्यपरे, रफिकेसन्ये । कमलिनीकामुक इति संरखतीदयितामिप्रायेणोकर कठोरो जरठः। सारसो क्मणः । श्रोणो लोहितः। बोपिदाप्तिः । 'प्रायजसामनामानि यो बेदायी स्मृता ।छेदे च पडावे सेवा।

·प्रथम उच्चासः। ३९ नपुररवानुसारिणि च मन्दं मन्दं मन्दाकिनीहंस इवं समुत्सर्पति शशिनि गगनतलम्, कृतसंध्याप्रणामा निशामुख एव निपत्ये वि- मुक्ताङ्गी पल्लवशयने तस्थौ । सावित्र्यपि कृत्वा यथाक्रियमाणं सा- यतनं क्रियाकलापमुचिते शयनकाले किसलयशयनमभजत । जा. तनिद्रा च सुष्वाप। इतरा तु मुहुर्मुहुरङ्गवलनविलुलितकिसलयशयनतला निमी- लितलोचनापि नाभजत निद्राम् । अचिन्तयञ्च–'मर्त्यलोकः खलु सर्वलोकानामुपरि, यस्मिन्नेवंविधानि संभवन्ति त्रिभुवनभूषणानि सकलगुणग्रामगुरूणि रत्नानि । तथा हि । तस्य मुखलावण्य- प्रवाहस्य निष्यन्दबिन्दुरिन्दुः । तस्य च चक्षुषो विक्षेपा विकच. कुमुदकुवलयकमलाकराः । तस्य चाधरमणेर्दीधितयो विकसितबन्धू- कवनराजयः । तस्य चाङ्गस्य परभागोपकरणमनङ्गः । पुण्यभाखि- तानि चदंषि चेतांसि यौवनानि वा खैणानि, येषामसौ विषयो दर्शनस्य । क्षणं नु दर्शयता च तमन्यजन्मजनितेनेव मे फलित- मधर्मेण । का प्रतिपत्तिरिदानीम्' इति चिन्तयन्त्येव कथंकथमप्यु- पजातनिद्रा चिराक्षणमशेत । सुप्ता च तं दीर्घलोचनं ददर्श । त्रथ्येव विद्या तपतीति । कृत-'इत्यादिना 'तस्थौ'इत्यन्तेन क्रियान्तरत्यागेन वैमन- स्समावेद्यते। वेपते श्वसते चैव मनोरथविचिन्तनैः। प्रद्वेषेणान्यकार्याणामनुस्मृतिर- पीष्यते॥' निशमुख एवेति । न पुनरुचिते शयनकाले विमुक्काहीत्यनेन निः- सहाङ्गत्वमस्या दर्यते । तस्थाविति । न पुनर्निद्रामलभत । यथाक्रियमाणमित्य- नेन च सरखतीतोऽस्या व्यतिरेकं दर्शयन्सरखत्या एवानझावस्थामाह । विलुलितं विपर्यासितम् । मर्त्यलोक इत्यादिना गुणकीर्तनम् । चतुर्थमवस्था- विशेषमाह। तदुक्तम्-'अङ्गप्रत्यालीलामिर्वाक्चेष्टासहितेक्षणैः । नास्त्यन्यः सदृशस्तेन तदेतदुणकीर्तनम् ॥' इति । गुणा वैदग्ध्यादयः सूत्राणि च । तदशेन गुरूणि बहुमानभाजि । इतरत्र तु तिष्ठतु तावदेकः । गुणपामस्यापि गुणिरूपिते: नापि दुर्वहानीति यावत् । तस्येति । पूर्वानुभूतस्य बिन्दुरिद्धि न केवल लाकर प्रवाहाभिप्रायेण यावत्संनिवेशसादृश्यात् । विक्षेपाः परतःप्रेरणानि । कम् । शुक्लकृष्णरक्तरुचिलाचक्षुषो दीधितय इति मणिशब्दामिप्रायेण । विकास शब्देन लौहित्यातिशयमाह । अङ्गानि विद्यन्ते यस्य तदहं शरीरम् । परभागो वर्णस वर्णान्तरेण शोभातिशयः। णानि श्रीसंबन्धीनि । का प्रतिपत्तिः किमयम्।म: दन-त्यांदिनोद्वेगरूपं पञ्चममवस्थामेदमाह । यदु कम्-'आसने एयनै वापि ने यति न तुष्यति । नियमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता दिनानि वैन महामिनयेन च । कुर्यातदेवमसन्तमयोगाभिनयेन च ॥ जावं ·१ छातकञ्चकान्तरदृश्यमानैराश्यानचन्दनधवलैरवयवैः स्वच्छसलि- माभ्यन्तरविभाव्यमानणालकाण्डेव सरसी, कुसुम्भरागपाटबं पुलकबन्धचित्रं चण्डातकमन्तःस्फुटं स्फटिकभूमिरिव रत्ननिधा- नमादधाना, हारेणामलकीफलनिस्तुलमुक्ताफलेन स्फुरितस्थूलप- हमणशारा, शारदीव श्वेतविरलजलधरपटलावृता द्यौः, कुचपू- कलशयोरुपरि रत्नपालम्बमालिकामरुणहरितकिरणकिसलयिनी कस्यापि पुण्यवतो हृदयप्रवेशवनमालिकामिव बद्धां धारयन्ती, प्रकोष्ठनिविष्टस्यैकस्य हाटककटकस्य मरकतमकरवेदिकासनाथस्य हरितीकृतदिगन्ताभिर्मयूखसंततिभिः स्थलकमलिनीभिरिव लक्ष्मी- शङ्कयानुगम्यमाना, बहलताम्बूलकृष्णिकान्धकारितेनाधरसंपुटेन मु- खशशिपीतं ससंध्यारागं तिमिरमिव वमन्ती, विकचनयनकुवलय- कुतूहलालीनयालिकुलसंहत्या नीलांशुकजालिकयेव निरुद्धार्धवदना, नीलीरागनिहितनीलिम्ना शितिगलशितिना वामश्रवणायिणा दन्तपत्रेण कालमेघपल्लवेनेव विद्युदिव द्योतमाना बकुलफला- नुकारिणीमिस्तिसृभिर्मुक्ताभिः कल्पितेन बालिकायुगलेनाधो- मुखेनालोकजलवर्षिणा सिञ्चन्तीवातिकोमले भुजलते, दक्षिण- कर्णावसंसितया केतकीगर्भपलाशलेखया रजनिकरजिहालतयेव लावण्यलोमेन लिह्यमानकपोलतला, तमालश्यामलेन मृगमदामोद- निष्यन्दिना तिलकबिन्दुना मुद्रितमिव मनोभवसर्वस्वं वदन- मुहन्ती, ललाटलासकस्य सीमन्तचुम्बिनश्चटुलातिलकमणेरु- दञ्चता चटुलेनांशुजालेव रक्तांशुकेनेव कृतशिरोवगुण्ठना, पृष्ठप्रे- सदनादरसंयमनशिथिलजूटिकाबन्धा नीलचामरावचूलिनीव चू- प्रपदीनः पादं यावत् । छातस्तनुः । कुसुम्भं पद्मकम् । नानावर्णबिन्दुन्यासः पु. लकबन्धः, मणिविशेषाश्च पुलकाः । चण्डातकम|रुकम् । कुचावेव कस्यापि पुण्यवत इवेति वक्ष्यमाणाभिप्रायेण पूर्णकलशौ । कस्यापीसलौकिकस्य । वनमाला पत्रपुष्पयोजिता सक् । सापि पूर्णकलशयोपरि बध्यते । प्रकोष्ठः प्रकृचनकः । वेदिका खप्रतिष्ठापीठिका । बहलं पोनःपुन्येन कृतम् । कृष्णिका कृष्णलेखा। मुखमेव तमःपारप्रतिपिपादयिषया शशी। ताम्बूलकारणत्वेन लौहित्यमेव संभव- तीति ससंध्यारागमित्युक्तम् । नील्योषधिमेदः । नितिनीलः । पछवः पिण्डः। बालिका कर्णोपवेधेऽलंकारः। अधोमुखेन घटादिना जळवार्षिणा लता सियते। । विलकबिन्दुः परिवर्तलतिलक । लासको नर्व:) 'सुवर्ग- ·प्रथम उच्छ्वासः। . ममणिमकरिकासनाथा, मकरकेतुकेतुपताका, कुलदेवतेव चन्द्रम- से:, पुनःसंजीवनौषधिरिव पुष्पधनुषः, वेलेव रागसागरस्य, ज्यो. लेव यौवनचन्द्रोदयस्य, महानदीव रतिरसामृतस्य, कुसुमोगति- खि सुरततरोः, बालविद्येव वैदग्ध्यस्य, कौमुदीव कान्तेः, धृति- रिष धैर्यस्य, गुरुशालेव गौरवस्य, बीजभूमिरिव विनयस्य, गो- टीव गुणानाम्, मनस्वितेव महानुभावतायाः, तृप्तिरिव तार- ण्यस्य, कुवलयदलदामदीर्घलोचनया पाटलाधरया कुन्दकुअल- स्फुटदशनया शिरीषमालासुकुमारभुजयुगलया कमलकोमलक- रया बकुलसुरभिनिःश्वसितया चम्पकावदातया कुसुममय्येव ताम्बूलकरङ्कवाहिन्या महाप्रमाणाश्वतरारूढयानुगम्यमाना, क- तिपयपरिचारकपरिकरा मालती समदृश्यत । दूरादेव च दधी- चप्रेम्णा सरस्वत्या लुण्ठितेव मनोरथैः, आकृष्टेव कुतूहलेन, प्र. त्युद्गतेवोत्कलिकाभिः, आलिङ्गितेवोत्कण्ठया, अन्तःप्रवेशितेव शृङ्खलाबद्धो नानारनौषमण्डितः । ललाटलम्ब्यलंकारश्चटुलातिलको मतः ॥' अ. वचूलं चिह्नम् । मकरिका मकराकारं रूपम् । वेला यथा सागरं क्षोभयति तद्वदेव रागम् । क्षोमेन यथा सागरो दुरुत्तर एवमेतयापि रागः । यथा ज्योत्स्नया विना चन्द्रोदयो भवन्नपि न कापि विलसन्विभाव्यते तथैतया विना यौवनं सविलासम. न्यत्र न दृश्यते। रतिप्रधानो रसःशक्षार एव । माधुर्यातिशययोगिलात्प्रकृष्टत्वाच । कादनममृतम् । यदुक्तम्-शृङ्गार एव परमः परःप्रहादनो रसः' इति। संप्रयोगो रतं रहःशयनं मोहैनमिति पर्यायाः । बालविद्या न कंचन मुञ्चति, तदेष वैद- ग्भ्यम् । कौमुदीति । तथाविधकान्त्यतिशयसंभवात् । ध्रियते येन धृतिः । अस्यां सत्यां धैर्यमपि । यद्वा धृतिः प्रवेशरक्षणम् । यथा प्रविशन्कविद्वाजनिकटं ध्रियते केनचित्तथा धैर्य तावत्प्रसरति । यावदेषा न दृष्य एतस्यां दृष्टायां सर्वे धैर्यशू- न्या इति । समानविद्या वित्तशीलबुद्धिवयसामनुरूपैरालापरेकत्रासनबन्धो गोष्ठीम- नखिता' इत्यनेनैतस्या महानुभावताया व्यभिचारिखमुच्यते। यस्माद्यत्र मनखिता तत्र महाशयत्वमेवावश्यं संभावयतीति स्थितमेव । तृप्तिरिवेति । यो संजाततृप्तिर्नान्यत्किंचित्पुनरपेक्षते तद्वदासादितमालतीकं तारुण्यम् । एतका यणेन परिपूर्णवैषयिकोपभोगप्राप्तिस्वारुण्यस्वेत्यर्थः । कुसुममय्येवेतिरिक गादिमिर्नयनादीनां विधानम् । तरुणोऽश्वोऽश्वतरः । वत्सोक्षावर्षमेभ्यब तनुत्वम् इति तनुत्वे सरप् । अत्र च व्याख्यातम्-'तनुस्वं द्वितीयवयःप्राप्तिः' इति । अ. श्वतरो वा गर्दभेनाश्वायां जातः । मालतीति । एवं दधीचपरिवारभूतया मा- लत्या गुणवर्णनद्वारेण सरखया एव निःसामान्यगुणातिशयो ध्वन्यते। लुण्ठिते. बेति। वक्ष्यमाणं प्रार्थनादि । तया मनोरथैरुत्प्रेक्ष्य खीकृतमिलातस्वैण्डिके ·इयेन, सपितेवानन्दाश्रुभिः, विलुप्सेव मितेन, वीजितेवोच्च- सितैः, आच्छादितेव चक्षुषा, अभ्यर्षितेव वदमपुण्डरीकेण, सं- खीकृतेवाशया सविधमुपययौ । अवतीर्य च तुरगाहूरादेवावन- तेन मूर्धा प्रणाममकरोत् । आलिजिता च ताभ्यां सविनयमुपा- विशत् । सप्रश्रयं ताभ्यां संभाषिता च पुण्यभाजमात्मानमम- न्यत । अकथयञ्च दधीचसंदिष्ठं शिरसि विनिहितेनालिना न- मस्कारम् । अगृहाचाकारतः प्रभृत्यग्राम्यतया तैस्तैरपि पेशलैरा. लापैः सावित्रीसरस्वत्योर्मनसी क्रमेण चातीते मध्यंदिनसमये शोणमवतीर्णायां सावित्र्यां ना- तुमुत्सारितपरिजना साकूता मालती कुसुमप्रस्तरशायिनी समुप- सत्य सरस्वतीमाबभाषे-'देवि, विज्ञप्यं नः किंचिदस्ति रहसि । अतो मुहूर्तमवधानदानेन प्रसादं क्रियमाणमिच्छामि' इति । सर- स्वती तु दधीचसंदेशाशङ्किनी किं वक्ष्यतीति स्तनविनिहितवाम- करनखकिरणदन्तुरितमुद्भिद्यमानकुतूहलाङ्करनिकरमिव हृदयमुत्त- रीयदुकूलवल्कलैकदेशेन संछादयन्ती, गलतावतंसपल्लवेन श्रोतुं श्रवणेनेव धावमानेनानवरतश्वाससंदोहदोलायितां जीविताशामिव समासन्नलतामवलम्बमाना, समुत्फुल्लस्य मुखशशिनो लावण्यप्र- वाहेण शृङ्गाररसेनेव प्लावयन्ती जीवलोकम् , शयनकुसुमपरिमल- लमैर्मधुकरकदम्बकैर्मदनानलदाहश्यामलैर्मनोरथैरिव निर्गय मूर्ते- गक्षिप्यमाणा, कुसुमशयनीयात्मरशरसंज्वरिणी, मन्दं मन्दमुद- गात् । 'उपांशु कथय' इति कपोलतलप्रतिबिम्बितां लजयेव कर्णमू- लं मालती प्रवेशयन्ती मधुरया गिरा सुधीरमुवाच 'सखि मालति किमर्थमेवमभिदधासि । काहमवधानदानस्य शरीरस्य प्राणानां वा। सर्वस्याप्रार्थितोऽपि प्रभवत्येवातिवेलं चक्षुष्यो जनः । सा न युजम् । लुण्ठनं च पाणेयामिवितरणमेक्मन्यत् । उत्कलिका रहरुहिका । स. विध समीपम् । अपि च यः स्निग्धों दूरात्सविषमायाति, तस लुण्ठनादिसर्वम- बनावसानं क्रियत इति ध्वनिः । पेशलै थैः । आकृतमभिप्रायः। रहस्येकान्ते । सरखवीलादी सरखती कुसुमशयनीयादुद- गादुदतिष्ठदिति संवन्धः । अवतसपल्लवेन गणवेतीत्यंभूतलक्षणे तृतीया । संदोहा समूहः। संज्वरा संतापः। उपांश्वनुकम् । यतिवेलमतिमात्रम् । तिपेशल' इति पाठ पेशक सुन्दरः । पशुध्योऽनुकूलः । लमिक व्यकम्। चक्षुष्य इतिमावासी ·प्रथम नमः। ३५ जामिया न भवसि मे खसा साडी प्रणयिनी भागसमा : निबुज्यतां यावतः कार्यस्य धर्म क्षोदीयसो गरीयसो वार रकमियम् । अनवस्करमान में स्वयि हृदयम् । प्रीया प्रतिसरा विधेयामि ते । व्यावृणु वरवर्णिनि, विवक्षितम्' इति । सा त्ववादीत्-'देवि, जानास्येव माधुर्य विषयाणाम् , लोट पक्षां चेन्द्रियग्रामस्थ, उन्मादियां च नवयौवनस्य, पारिवा च मनसः । प्रख्यातैव मन्मथस्य दुर्निवारता । अतो न मामुपात लम्भेनोपस्थातुमर्हसि । न च बालिशता चपलता चारणता वा वाचालवाया: कारणम् । न किंचिन कारययसाधारणा खामिभक्तिः । सा त्वं देवि, यदैव दृष्टासि देवेन तत एवा. रभ्यास कामी गुरु:, चन्द्रमा जीवितेशः, मलयमादुच्छास- हेतु, आधयोऽन्तरणस्थानेषु, संतापः परमसुहृत् , प्रजागर भाप्तः, मनोरणाः सर्वगताः, निश्वासा विग्रहामेसराः, मृत्युः पार्श्ववर्ती, रणरणकः संचारकः, संकल्पा बुद्ध्यपदेशवृद्धाः । किं वा विज्ञान च इति वनति। खमा भगिनी प्रणयिनी विश्वस्ता। अतिशयेन क्षुद्रमल्योबीयः। 'श्रेयं गुह्यमवस्करम् । आननं वचसि स्थितम् । प्रतिसरानुकूला । विधेया वश्या। व्यावृणु प्रकटय । बरवणिनि वरारोहे । लोलुपतां सामिलापलम् । 'चला. थको निगयेते पारिष्ठवपरिप्लव' । बालिशोऽः । चारणता धूर्तता । असा- धारणानन्यसाची । देवी देवेनेति च परस्परसमगुणयोगिखममिव्यनकि । गुर्गरीयान, उपदेष्टा वा । तद्वशवर्तित्वात् । यश्च देवस्तस्य गुरुराचार्यः कवि. दश्यं भवति । जीवितस्पेश्वरः खामी जीवितेशः । शिविरतया मदनदा- हाधमनहेदलात् । अमृतमयत्वेन च जीवितसंधारणसालात् । भवन बी. मितेशो मृत्युः । चन्द्रादयो बापातत एष ताम शमयन्ति, अनवरत सेव्यमाना पुनः कामोद्दीपकरकेन मृत्यु दिन्ति । राजपक्षे जीविवेशः कश्चित्पुरोहिकमायः। उच्छ्वसनमुच्छ्वासस्वत्र हेतुः । अथ च श्वासोरकान्तौ कारणम् , इतरत्र सरिकी विश्वसनीयाः । आधयवित्तपीगः । अत एवान्तरङ्गमन्तःशरीरं यानि भारत तेषु, इतरत्रान्तरशान्त शिकस्तस्थानेषु विश्वसनीयजनाषिबारे। पर - टम् । अमुहरोऽमित्रो बा, अन्यत्र पाममुहन्मित्र व आातः प्रासो बाबा कश्चित् । सर्वगताबारा मपि संस्थायाः। विग्रहो विरोधा, देहब । इत्युरि- दि। बबनतीकारेण निषित बियते। रामोऽपि पार्थे मत्सुस्वित्येव । स्पाको सासरविकतम् । अत एष संचारक एका बरे संभवविकास संसरणी चरितं गज या शापयते सः । द्वितिया हि जागा- समान संचालाय ·: हर्षचरित.. ~ पयामि । अनुरूपो देव्या इत्यात्मसंभावना, शीलवानिति प्रक्रमवि- रुद्धम् , धीर इत्यवस्थाविपरीतम्, सुभग इति त्वदायत्तम् , स्थिरप्रीति- रिति निपुणोपक्षेपः, जानाति सेवितुमित्यस्वामिभावोचितम् , इ. च्छति दासभावमामरणात्कर्तुमिति धूर्तालापः, भवनस्वामिनी भ- वसीत्युपप्रलोभनम् , पुण्यभागिनी भजति भर्तारं तादृशमिति स्वा- मिपक्षपातः, त्वं तस्य मृत्युरित्यप्रियम् , अगुणज्ञासीत्यधिक्षेपः, स्व- प्रेऽस्य बहुशः कृतप्रसादासीत्यसाक्षिकम् , प्राणरक्षार्थमर्थयत इति कातरता, तत्रागम्यतामित्याज्ञा, वारितोऽपि बलादागच्छतीति प. रिभवः । तदेवमगोचरे गिरामसीति श्रुत्वा देवी प्रमाणम्' इत्य- भिधाय तूष्णीमभूत् । अथ सरस्वती प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा प्रत्यवादीत्-'अयि, न शक्नोमि बहु भाषितुम् । एषास्मि ते स्मितवादिनि वचसि स्थिता । गृह्यन्ताममी प्राणाः' इति । मालती तु 'यदाज्ञापयस्य- तिप्रसादः' इति व्याहृत्य प्रहर्षपरवशा प्रणम्य प्रजविना तुरगेण ततार शोणम् । अगाच्च दधीचमानेतुं च्यवनाश्रमपदम् । इतरा तु सखीनेहेन सावित्रीमपि विदितवृत्तान्तामकरोत् । उत्कण्ठाभार- भृता च ताम्यता चेतसा कल्पायितं कथंकथमपि दिवसशे- षमनैषीत् , अस्तमुपगतवति भगवति गभस्तिमति, स्तिमिततर- मवतरति तमसि, प्रहसितामिव सितां दिशं पौरंदरी दरीमिव केसरिणि मुञ्चति चन्द्रमसि, सरखती शुचिनि चीनांशुकसुकु- मारे तरङ्गिणी दुगूलकोमले शयन इव शोणसैकते समुपविष्ट. खप्रकृतप्रार्थनापादपतनलग्नां दधीचचरणनखचन्द्रिकामिव लला- टिकां दधाना, गण्डस्थलादर्शप्रतिबिम्बितेन 'चारहासिनि, अयम- सावाहतो हृदयदयितो जनः' इति श्रवणसमीपवर्तिना निवेद्यमान- वृद्धा महान्तः, स्थविराश्च । अनुरूप इत्यादिनेदमिदं तनास्तीति वक्रोक्त्या साति. शयं मालती वैदग्ध्येनाह । प्रक्रम प्रारम्भः । निपुणोपक्षेपो बुद्धिमत्ाक्रमः । धूर्तालापः प्रतारणावचनम् । पारित इति । भवत्येवेत्सर्थात् । प्रजविनेति साभिप्रायम् । अखमित्यादौ सरखती प्रतिपालयामासेति संबन्धः। गमस्तिमारविः । पौरंदयन्द्री । दरी खदा । चीनेत्यादि सैकतविशेषणम् । उपमानस त दुगूलकोमल इत्युक्तम् । तरङ्गिणी प्रतिदिनं क्षीयमाणेन बारिणा कृतलेखे भजियुके च चन्द्रिका कान्तिरत्र । ललाटालंकारो नातिका ।

·प्रथम उच्छ्वासः। मदनसंदेशेवेन्दुना, विकीर्यमाणनखकिरणचक्रवालेन बालव्यजनी- कतचन्द्रकलाकलापेनेव करेण वीजयन्ती स्वेदिनं कपोलपट्टम् , 'भत्र राधीचाहते न केनचित्प्रवेष्टव्यम्' इति तिरश्चीनं चित्तभुवा पातितां विलासवेत्रलतामिव बालमृणालिकामधिस्तनं स्तनयन्ती कथमपि हृदयेन वहन्ती प्रतिपालयामास । आसीश्चास्या मनसि–'अहमपि माम सरस्वती यत्रामुना मनोजन्मना जघन्येव परवशीकृता । वत्र का गणनेतरासु तपस्विनीष्वतितरलासु तरुणीषु' इति । आजगाम च मधुमास इव सुरभिगन्धवहः, हंस इव कृतमृ- णालधृतिः, शिखण्डीव घनप्रीत्युन्मुखः, मलयानिल इवाहित- सरसचन्दनधवलतमुलतोत्कम्पः, कृष्यमाण इव कृतकरकचन- हेण ग्रहपतिना, प्रेर्यमाण इव कंदर्पोद्दीपनदक्षेण दक्षिणानिलेन, उद्यमान इवोत्कलिकाबहलेन रतिरसेन, परिमलसंपातिना मधुप- पटलेन पटेनेव नीलेनाच्छादिताङ्गयष्टिः, अन्तःस्फुरता मत्तमदनक- रिकर्णशङ्खायमानेन प्रतिमेन्दुना प्रथमसमागमविलासविलक्षस्मि- तेनेव धवलीक्रियमाणैककपोलोदरो मालतीद्वितीयो दधीचः । आ- गत्य च हृदयगतदयितानूपुररवमिश्रयेव हंसगद्गदया गिरा कृतसं- भाषणो यथा मन्मथः समाज्ञापयति, यथा यौवनमुपदिशति, य- थानुरागः शिक्षयति, यथा विदग्धताध्यापयति, तथा तामभिरामा चक्रवालं समूहः बालव्यजनं चामरम् । स्तनमध्ये प्रवेशाभावात्तिरश्चीनमि- त्युक्तम् । यश्च वैत्री प्रवेशनिषेधननिमित्तं वेत्रलतां पातयति स तिरधीनं ख. नयोरधिस्तनम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। कुचपृष्ठ इत्यर्थः। खनयन्ती कलयन्ती। खनिः शब्दार्थश्चौरादिकः । 'स्तनन्ति' इति वा पाठः । तपखिनीषु वराकीषु ॥ आजगामेत्यादावाजगामेति संबन्धः। सुरभिगन्धवहो वातः सुरमिगन्धं च यो वहति । धृतिर्धारणम् , प्राणयात्रा च । धनः । सरसं सान्द्रं यश्चन्दनं तेन धवलया तनुलतयाहितत्रप उत्कम्पः कामधर्मों यस्य । अन्यत्र चन्द नांश्च धांश्च लान्ति श्रयन्ति यास्तन्व्यो लतास्तासामाहित उत्कम्पः क. म्पनं येनेति । कृष्यमाण इत्युद्दीपनकारणलात् । करा रश्मयः, हस्तक चरः । इस्तस्य कर्षणं समुचितम् । प्रहपतिश्चन्द्रः । प्रेर्यमाण इति । अनिलोमिनिक तत्कर्म । उह्यमान इति । जलस्योचितमेतत् । उत्कलिका कहरूहिका, अं. यश्च । रसोऽमिलाषः, जलं च । परिमल आमोदः । पटलं समूहः । प्रतिमा प्राति- च्छन्दकम् । यथा मन्मथ इति । मन्मथस्य प्रभवनश्चीलरवेनासादानमुचितम् । एवं सर्वत्रोपदिशतीत्थमित्थं वर्तखेत्युपदेशः । देवताविषयं संभोगशारवर्ण- नमनुचितमिति न तत्र विस्तरः प्रवर्तते । कुमारित्वे च गान्धर्वविवाहो विखरेल .

·रॉमामरमयत् । उपजातविनम्मा चात्मानमकथयस सरस्वती तया तु सार्धमेकं दिवसमिवानयत्संवत्सरमधिकम् । अथ देवयोगात्सरस्वती बभार गर्भम् । असूत चानेहसा स- वलक्षणाभिरामं तनयम् । तस्मै च जातमात्रायैव 'सम्यक्सर. हस्याः सर्वे वेदाः सर्वाणि च शाखाणि सकलाश्च कलाः म- त्प्रसादास्वयमाविर्भविष्यन्ति' इति वरमदात् । सद्भर्तृश्लाघया दर्श- यितुमिव हृदयेनादाय दधीचं पितामहादेशात्समं सावित्र्या ब्र. झलोकमारुरोह । गतायां च तस्यां दधीचोऽपि हृदये हादिन्येवा- मिहतो भार्गववंशसंभूतस्य भ्रातुर्बाह्मणस्य जायामक्षमालाभि- धानां मुनिकन्यकामात्मसूनोः संवर्धनाय नियुज्य विरहातुरस्तपसे- वनमगात् । यस्मिन्नेवावसरे सरस्वत्यसूत तनयं तस्मिन्नेवाक्षमा- लापि सुतं प्रसूतवती । तौ तु सा निर्विशेषं सामान्यस्तन्या शनैः शनैः शिशू समवर्षयत् । एकस्तयोः सारखताख्य एवाभवत्, द्वि- तीयोऽपि वत्सनामाभवत् । आसीच तयोः सोदर्ययोरिव स्पृहः- जीया प्रीतिः। - अथ सारस्वतो मातुर्महिना यौवनारम्भ एवाविर्भूताशेषविद्या- संभारतस्मिन्सवयसि भ्रातरि प्रेयसि प्राणसमे सुहृदि वत्से वायं समस्तमेव संचारयामास । चकार च कृतदारपरिग्रहस्याल तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रीत्या प्रीतिकूटनामानं निवासम् । आत्मनाप्या- पाढी, कृष्णाजिनी, वल्कली, अक्षवलयी, मेखली, जटी च भूत्वा तपस्ततो जनयितुरेव जगामान्तिकम् । अथ तस्मात्प्रवर्धमानादिपुरुषजनितात्मचरणोन्नतिनिर्गतप्रघोषा, परमेश्वरशिरोधृतः, सकलकलागमगम्मीरः, महामुनिमान्यों म तथा वर्णितः शापनिर्वाहणमात्रपरखादिति । तस्यान्यपानिजमखागो दो- पावहः किमर्थ कृत इत्याविकाः अधिकल्पा उत्पथेरनिति । अनेहसा कालेन । रहस्यं ज्ञानभागः । हादिनी वजम् । वाक्प्रतुतायत्र द्वामयम् । भाषाढसको दण्डः सापालाशोतचारिणाम्। वृक्षवनिर्मित व वल्कलं समुदाहृतम् ॥' मेखला मुजणादिरचितं कठिसूत्रम् । जटा स्वसंहतशा। । अथैत्यादी बरसारप्राक्तत विपुली पंश इति संबन्धः । प्रवर्षमाना सतावादिना ·प्रथम नावः। विपक्षक्षोमक्षमा, क्षितितललन्यायतिः, अस्खलितप्रवृत्ती भागी- यीप्रवाह इव पावनः प्रावर्तत विपुलो वशः । बरसादना- पन्ते वात्स्यायना नाम गृहमुनयः, आश्रितोता अप्पनाल- न्वितालीकबककाका, कृतकुकुटबता अप्यबैडालवृत्तयः, वि. बर्जितजनपतयः, परिहतकपटकीरकुचीकूर्चाकूताः, अगृहीतग- राः, न्यकृतनिकृतयः, प्रसन्नप्रकृतयः, विगतविकृतयः, परपं. रिवादपराचीनचेतसः, वर्णत्रयव्यावृत्तिविशुद्धान्धसः, धीरविषणा- बंधूताध्येषणाः, असङ्कसुकखभावाः, प्रणतप्रणयिनः, शमितसम- स्तशाखान्तरसंशीतयः, उद्घाटितसमप्रग्रन्थार्थग्रन्थयः, कवयः, वाग्मिनः, विमत्सराः, सरसभाषितव्यसनिनः, विदग्धपरिहास- वेदिनः, परिचयपेशलाः, नृत्यगीतवादित्रेष्वबाह्याः, ऐतिलस्वा- वितृष्णाः, सानुक्रोशाः, सत्यशुचयः, साधुसंमताः, सर्वसत्वसौ. - वृद्धिं गच्छन्तो य आदिपुरुषाः पूर्वबान्धवाः शुक्राचास्सैः कृताः खेषां चरमानां कठादिशाखाच्यायिनामुन्नतिरुत्कर्षों यस सः । अन्यत्र प्रवर्धमानस्तु वामनरूपी य आदिपुरुषो हरिस्तेन अनिता खपदोनतिर्माहात्म्यं यस्य स इति । किल त्रैलोक्या- क्रान्तिकाले ब्रह्मलोकप्राप्ताद्विष्णुपदाह्मणा कमण्डलुजलक्षालिताना समभवेदिति वाता। प्रदोषो यशः, शब्दश्च । परमेश्वरो राजा, हरयासकलाना कलानां वृत्ताया- नामागमस्तेन सह कलकलेन च सकलकलं यदागमनं तु न च । महामुनिजहरपि। विपक्षाः शत्रवः,शैलाश्च वीनां पक्षिणां वा पक्षच्छेदेषु सहिष्णुः।यतिः प्रतापः, विस्तारश्च । स्खलितं खाचारच्युतिः। प्रवृत्तः प्रकृष्टवत्तः। अस्खलितं असंख्दं खा गतश्च । श्रौतं वेदभवम् , चिरवृत्तंच । मिमो भयावाशोकाद्वा ध्वनिः कांकरदाहता'। अत्र च छम लक्ष्यते । बकस्य काकः बकच्छम यैश्च चिरवत्तमाश्रितं ते छद्मचा- रिखादाश्रितबककाकवो भवन्त्येव । अमी तु न तथेति विरोधः। कुकुटकतं नियम- विशेषः। यत्र कुकुटाण्डप्रमाणप्रासभोजनम्।न बैडाली हिंसावृत्तियेंध तु कुकुटानां व्रतं भक्षणं येन कृतं स कथं बिडालवृत्तिन सात् । व्यवहारः, पाको वा । कपटो व्याजत्तिः । कूर्चाः स्फुटः।। वहारः, समूह इत्यन्ये । एतेष्वाकृतं परिहतं यः । गहरे पापम् । निशानम् । प्रकृतिः खभाषः । पराचीनं परामुखम् । अन्धोऽभम् । धीरा सिर । विषणा बुद्धिः । अध्येषणा यामा । असहसुकः स्थिरः, मदुर्वा । शाखा कठाया। शीतिः संशयः । प्रन्थियोषः प्रदेशः । परिहास विदन्ति, न तु सयं उर्वन्ति । परिचयः संतकः । सुकुमाराः भवन्तका इसमामा नसुतदेवलिया। रविमागमः। मनुकोशो दया मताचा सौहार्द पिता- ।

·" १० हर्षचरिते हावाहृदयाः, तथा सर्वगुणोपेता राजसेनोनमिभूताः, क्षमा भाज आश्रितनन्दनाः, अनिस्त्रिंशा विद्याधराः, अजडा: कलावन्तः, अदोषास्तारकाः, अपरोपवापिनो भावन्तः, अनु- मानो हुतभुजः, अकुसृतयो भोगिनः, अस्तम्भाः पुण्यालया:, अलुप्तक्रतुक्रिया दक्षाः, अव्यालाः, कामजितः, असाधारणा द्विजातयः। तेषु चैवमुत्पद्यमानेषु, संसरति संसारे, यात्सु युगेषु, अवतीर्णे कलौ, वहत्सु वत्सरेषु, ब्रजसु वासरेषु, अतिक्रामति च काले प्रसवपरम्पराभिरनवरतमापतति विकाशिनि वात्स्यायनकुले, क्रमेण कुबेरनामा वैनतेय इव गुरुपक्षपाती द्विजो जन्म लेभे । तस्याभवन्नच्युत ईशानो हरः पाशुपतश्चेति चत्वारो युगा- रम्भा इव ब्राह्मतेजोजन्यमानप्रजाविस्तारा नारायणबाहुदण्डा इव सच्चक्रनन्दकास्तनयाः । तत्र पाशुपत स्यैक एवाभवद्भूभार इवा- र्याद्याः । राज्ञां सेनया चानभिभूता ये च सर्वैर्गुणैः सत्त्वरजस्तमोमियुक्तास्ते कथं राजसेन गुणेनानभिभूता भवन्तीति विरोधः । एवमुत्तरत्र विरोध उद्भावनीयः । क्षमा क्षान्तिः, भूश्च । आश्रितानां नन्दना नन्दयितारः, देवोधानं नन्दनं च।न निस्त्रिंशा अक्रूराः । विद्यां धारयन्तीति विद्याधराः पण्डिताः, निस्त्रिंशाश्च खड्डा एव।ये च विद्याधरा देवभूतास्ते सखड्गा एव । न बनिस्त्रिंशा इति मालाखगगुलि- काजनादिना भेदेन मिन्नानामपि विद्याधराणां खङ्गहस्तत्वं न व्यभिपरति। अजडा अमन्दधियः अशीताश्च । कलावन्तो गीताभिज्ञाः, कलावांश्चन्द्रः स चाजडोऽधीत इति विरोधः । दोषा द्वेषायाः, रात्रिश्च । तारयन्तीति तारका आचार्याः, नक्ष- त्राणि च । उपतापः पीडा, उष्णत्वं च । भाखन्तस्तेजस्विनः, आदित्याश्च । ते परास्तापयन्ति ।ऊष्मा मयः,दाहिका शक्तिश्च। हुताशशब्देन हुतमिष्टमुच्यते। हुतं भुजते हुतभुजः, आहितामयो वहयश्च । कुमृतिः शाव्यम् , को भूमौ सतिः स. रणम् । भोगिनः सुखिनः, सर्पाश्च । स्तम्भः स्तब्धता, सात्विको भावभेदश्च, अप्र- णतिर्वा, गृहधारणकाष्ठं च । पुण्यालयाः सुकृतिनः, मठादिस्थानानि च । दक्षाश्च- तुराः; प्रजापतिमेदश्च दक्षः। स च लुप्तकतुक्रियो हररोषजेन वीरभद्रेण । व्यालाः शठाः, सपश्चि । कामजितः संतुष्टाः, हरश्च कामजित् । असाधारणाः सर्वो. कृष्यः । द्विजातयो विप्राः । येषां च द्वे जाती तेषां कथं नासादृश्यम् । • काल इति । पूर्वोके। अन्यथैतत्पुनरुकं स्यात् । पक्षपातो भक्तिर्यस्यास्ति सः पक्षेष यो याति सः। द्विजो विप्रः, विधुः, पक्षी व । युगारम्भा अपि चलारः। प्रावेदादि, मष्टा वनमा। सबक्रस्य साधुन्दस्य नन्दकाखोषयितारः ।

·प्रथम उच्चसः। बलकुलस्थितिश्चतुरुदधिगम्मीरोऽर्थपतिरिति नामा समग्रामज- म्मचक्रचूडामणिमहात्मा सूनुः । सोऽजनयगुं इंसं शुचि कविं महिदत्तं धर्म जातवेदसं चित्रभानु त्र्यक्षमहिदत्तं वि श्वरूपं चेत्येकादश रुद्रानिव सोमामृतरसशीकरच्छुरितमुखा- पवित्रान्पुत्रान् । अलभत च चित्रभानुस्तेषां मध्ये राजा देव्यभिधानायां ब्राह्मण्यां बाणमात्मजम् । स बाल एव विधर्व लवतो वशादुपसंपन्नया व्ययुज्यत जनन्या । जातस्नेहस्तु नितरां पितैवास्य मातृतामकरोत् । अवर्धत च तेनाधिकतरमे. धीयमानधृतिर्धाग्नि निजे। कृतोपनयनादिक्रियाकलापस्य समावृत्तस्य चतुर्दशवर्षदेशीयस्य पितापि श्रुतिस्मृतिविहितं कृत्वा द्विजजनोचितं निखिलं पुण्य- जातं कालेनादशमीस्थ एवास्तमगात् । संस्थिते च पितरि महता शोकेनामीलमनुप्राप्तो दिवानिशं दयमानहृदयः कथंकथमपि कति: पयान्दिवसानात्मगृह एवानैषीत् । गते च विरलतां शोके शनैः शनैरविनयनिदानतया स्वातंत्र्यस्य, कुतूहलबहलतया च बालक भावस्य, धैर्यप्रतिपक्षतया च यौवनारम्भस्य, शैशवोचितान्य- नेकानि चापलान्याचरनित्वरो बभूव । अभवंश्वास्य वयसा समानाः सुहृदः सहायाश्च । तथा च । भ्रातरौ पारशवो चन्द्र- सेनमातृषेणी, भाषाकविरीशानः परं मित्रम् , प्रणयिनौ रुद्रनारा- यणौ विद्वांसौ वारबाणवासबाणौ, वर्णकविर्वेणीभारतः प्राकृतक- कुलपुत्रो वायुविकारः, बन्दिनावनङ्गबाणसूचीबाणौ, कात्यायनिका सुदर्शनं च । नन्दकः खड्गश्च । बाहवोऽपि चलारः। अचलकुलस्थितिरभिनवर्षमा दिः । अचलानां गिरीणां कुलैन्दैः स्थितिर्यस्य । चतुरुदधिवत्तश्च गम्बीरः। अम- जन्मानो द्विजाः। सोमस्तृणमेदः, इन्दुश्च । उपसंपन्ना मृता । निजे धानिया उपनयनं मेखलादानम् । समावृत्तो निष्पादितत्तः। बातक इत्यपिदव दाजपाठक इत्यन्ये । ईषदसमाप्तचतुर्दशवर्षश्चतुर्दशवर्षदेशीयः । 'भुतितु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः' । दशामुपेतो दशमीस्थ उदाहतः, न दसमीस्वः। अपूर्णायुरित्यर्थः । संस्थितो मृतः । आमीलं कथम् । इसरो गमनशीठः। अभयंच' इत्यादिनात्मनस्त्रयाभूतकलावित्संपर्कमैश्वर्याविशयं दर्शयति । पारसको द्विजः छायां जातः । 'परतीपरत्वम्' इति विद्यापम् परमादेशमा मासगे- यरलवाचस्तेष कविः। गाथादिष गीतिदासःमपत्रागीतवियापास- ·" अनारकिका, जालिको मयूरका, साम्बूलदायकाय, मि. परपुत्रो मन्दारका, पुखकवाचका, सुदृष्टिः, कलावलामीकरः हैरिक सिनापेमा, लेखको गोविन्दका, चित्रकवीवर्मा, पुन समावचा, मार्दगिको जीमूतः, गायनौ सोमिलमा वित्यौ, सैरन्धी रहिका, बोशिको मधुकरपारावती, गान्धवोंमा ध्यायो दुर्दुरकः, संवाहिका केरलिका, लासकयुवा ताण्डविका, मालिक आखण्डला, कितवो मीमकः, शैलालियुषा शिखण्डका, नकी हरिणिका, पारशरी सुमतिः, क्षणको वीरदेवा, कथको जयसेनः, शैवो वक्रघोणः, मनसाधकः करालः, असुरविवरव्य- पनी गोहिवामा, धातुवादविविहंगमः, वाईरिको पामोदर, ऐ- मुजालिकाकोराक्षा, मस्करी ताम्रचूरः । स एवैवान्यैश्चानुग- म्यमानो बालतया निन्नतामुपगतो देशान्तरालोकनकौतुकाक्षिप्त- हएयः सत्वपि पितृपितामहोपात्रेषु ब्रामणजनोचितेषु विभवेषु सति चाविच्छिमें विद्याप्रसङ्गे गृहानिरगात् । अगाव निरवग्रहो प्रहवानिव नवयौवनेन खैरिणा मनसा महतामुपहास्यताम् । अथ शनैः शनैरत्युदारव्यवहतिमनोहन्ति हन्ति राजकुगनि वीक्षमाणः, निरवचविद्याविद्योतितानि च गुरुकुलानि सेवमाना, महाोलापगम्भीरएणवगोष्ठीश्वोपतिष्ठमानः, स्वभावगम्भीरधीर्घ- दुपदेशीयां वीरां संस्थितभर्तृकाम् । वदन्ति कासायनिका धृतकापायवाससम्॥ ब्रालिको गारुडिकः । भिषग्वैद्यः। 'वर्णकारः कलादः स्यातदध्यक्षस्तु हैरिक। पुखकलेप्यकारः । 'प्रसाधनोपचारमा सैरन्ध्री खवशा स्मृता' । संवाहिका या पादादिमर्दनं विषते । लासको नयति यः। युवेत्यादिना वयसः समानलम- थते । अबैदीव्यतीत्याक्षिको द्यूतकारः । कितको धूर्तः । शैलाली खयं यो. सति नटः । पारधरी भिक्षुः । असुरविवरव्यसनी पाताळामिळाषी । भानुवादः विस्वादशः । मस्करी परिवाद । निम्नतामखातव्यम् । कौतुकेति । न पुन- स्याभिलिप्सया । एतदेव सत्खपीलादिना प्रकाशयति । निरवमहः खतनः। प्रहबाभूतगृहीतः । बैरिणा खतपोण । बल्खुबारेत्यादिप्रकतोपयोगी गमाकविना तवाविषयवेविनावश्यमेव भवि. प्रयाबीचमाल इसनेवासा किमपि प्रकर्षातिध्ययोगिलमाहामा मौषमाणो न मुकम्मलेगमावः । गाहमान इसनेन तेजस्विनमाहाना प्रति विश्वकोषिताम् । सबभाइराजा महादेयं नाकाम ·प्रथम उपास। नानि विदग्धमण्डलानि च गाहमानः, पुनरपि वामेव वैपश्चिती- मात्मवंशोचितां प्रकृतिमभजत् । महतश्च कामयामेव भूयो वात्स्यायनवंशाश्रयामात्मनो जन्मभुवं ब्रामणाधिवासमगमत् । वत्र च चिरदर्शनादभिनवीभूतस्नेहसद्भावैः ससंस्तवप्रकटितातेवैरा- तरुत्सवदिवस इवानन्दिताभिगमनो बालमित्रमण्डलस्य मध्यगतो मोक्षसुखमिवान्वभवत् । इति श्रीवाणभकृतौ हर्षचरिते वात्स्यायनवंशवर्णनं नाम प्रथम सट्टासः। । 'कपिज्ञात्योर्डक्' । आप्तैरिति । बन्धुमियोगिभित्र । योगिपक्षे बाल इव वालो मित्रो रविनिस्तेजस्वात् । उकंच-'तपस्यन्तं रविं दृष्ट्वा निस्तेजा जायते रविः। मोक्षमार्गप्रयने तु तेजो नैवास्य विद्यते ॥ इति । मित्रं सखा, सूर्यच मित्रः। मण्डलं समूहः । बिम्बम् । मोक्षसुखमपि सूर्यबिम्बगतैरनुभ्यत इति । आख्या- यिकासु कविभिर्निजवंशवर्णनं कानने तथा वंशः ख्यापितः स्यादिति । आत्मनब विटवर्णनम् । सकलकलाकौशलं ममास्तीति । हर्षस्य चरिते च वर्णयितव्ये नाम प्रस्तुतं चैतदिति शिवम् ॥ इति श्रीशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेते प्रथम उच्चासः ·22 हर्षचरिते - द्वितीय उच्छ्वासः। अतिगम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य निरवतारस्य । दधति समीहितसिद्धिं गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः ॥ १ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो निधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोषः परोपकारः सतां व्यसनम् ॥ २॥ अथ तत्रानवरताध्ययनध्वनिमुखराणि, भस्मपुंडकपाण्डुरल- लाटैः कपिलशिखालालजटिलैः कृशानुभिरिव ऋतुलोभागतैर्बटुभि- रध्यास्यमानानि, सेकसुकुमारसोमकेदारिकाहरितायमानप्रघनानि, कृष्णाजिनविकीर्णशुष्यत्पुरोडाशीयश्यामाकतण्डुलानि, बालिका- विकीर्यमाणनीवारबलीनि, शुचिशिष्यशतानीयमानहरितकुशपू- लीपलाशसमिन्धि, इन्धनगोमयपिण्डकूटसंकटानि, आमिक्षीय- क्षीरक्षारिणीनामग्निहोत्रधेनूनां खुरवलयैर्विलिखिताजिरवितर्दिका- नि, कामण्डलव्यमृत्पिण्डमर्दनव्यप्रयतिजनानि, वैतानवेदीशक- व्यानामौदुम्बरीणां शाखानां राशिभिः पवित्रितपर्यन्तानि, वैश्वदे- अतीत्यादि। अस्य क्रोधादिभावगण इजितादिना परेण न चेयवे स गम्भीरः। उकं च-'यस्य प्रसादादाकाराकोधहर्षभयादयः।भावस्था नोपलभ्यन्ते तद्वाम्भी- यमुदाहृतम् ॥ इति । अगाधश्च। अवतरणमवतारः, प्रवेशनम् । अवतरन्ति येने. सवतारः, सोपानादिश्च । समीहितसिद्धिं राजगृह आत्मनः प्रवेशलक्षणम् , जल. ग्रहणलक्षणं च । गुणा औदार्यादयः, आकर्षणरजवश्च । पार्थिवा राजानः, पृथ्वी- वीकाराश्च । घटयन्ति वाञ्छितेन प्रयोजयन्तीति घटकाः, कुम्भाच । अनेन तादृशे राशि वाणस्य कृष्ण एव समीहितसिद्धीराध्यास्यत इति सूचितम् ॥१॥ रागिणि रके, विषयाभिषङ्गिणी च । लक्ष्मी शोभाम् , समृद्धिं च । अत्र नलिनादिकमप्रस्तुतम् , बाणाद्यास्वप्रस्तुताः । अनेन कृष्ण ईदृशे बाणे राजप्र- भवां श्रियं निधास्यतीत्युक्तम् ॥२॥ अथेत्यादि। वाणो बान्धवानां भवनानि भ्रमन्सुखमतिष्ठदिति संबन्धः। शिखा चूडा, ज्वाला च । सोमो यज्ञियं द्रव्यम् । केदारिकं खल्पं क्षेत्रम् । प्रघटनेषु तथो. चितखात् । अहरिता हरिताः संपद्यमाना हरितायमानाः। लोहितादित्वात्क्यप् । प्रधनान्यानानि । 'उशन्ति प्रघनामिख्यामेकदेशे तु वेश्मनः' । पुरोडाशीयेत्यादि सहितेऽर्थ ईयः। बालिकाः कुमार्यः । नीवारा अकृष्टपच्या व्रीहयः । कूटो राधिः। आमिक्षीयमिति तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा।'आमिक्षा सा भूतोष्णे या क्षीरे स्याधियोगतः' इति । तस्यै हितमामिक्षीयम् । आमिक्षाप्रकृतित्वमस्य च योग्यत्वात् । अमिहोत्रा तसा अनानातलात, यद्वा यदनस जुहुयादिति । तस्या ।

·द्वितीय उपासः। बपिण्डपडिपाण्दुरितप्रदेशामि, हविघूमधूसरिता नविटपिकिसल- यानि, वत्सीयबालकलालितललतरलतर्णकानि, श्रीकृष्णा रच्छागशावकप्रकटितपशुबन्धप्रबन्धानि, शुकसारिकारन्धाध्ययन- दीयमानोपाध्यायविश्रान्तिसुखानि, साक्षात्रयीतपोवनानीव चिर- रष्टानां बान्धवानां प्रीयमाणो भ्रमन्भवनानि, सुखमतिष्ठत् । चास्य कदाचित्कुसुमसमययुगमुपसंहरनजृम्भत प्रीष्माभिधानः संफुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः । प्रत्यग्रनि- र्जितस्यास्तमुपगतवतो वसन्तसामन्तस्य बालापत्येष्विव पयःपा. यिषु नवोद्यानेषु दर्शितनेहो मृदुरभूत् । अभिनवोदितश्च सर्वस्यां पृथिव्यां सकलकुसुमबन्धनमोक्षमकरोत्प्रतपन्नुष्णसमयः । खयमृ. तुराजस्याभिषेकार्दाश्चामरकलापा इवागृह्यन्त कामिनीनां चिकुर- तत्रस्थस्य अफि हवनं भवत्येव । वलयैः समूहैः । वितर्दिका वेदिका । कमण्डलुर्मुनिकरकस्तमै हिताः कामण्डलव्याः। 'उगवादिभ्यो यत्' । यतीनां निष्किंचनवादादरत्वाच खयंकरणम् । वितानो यज्ञः । तत्र भवा वैतानी यज्ञाग्निकार्यभूः । शङ्खः कीलकः। तस्मै हितः शव्यः । औदुम्बरीणामिति। तासां यज्ञियत्वात् । वत्सेभ्यो हिता वत्सीयाः वत्सपरिचर्याचतुराः। तर्णकाः सद्योजाता वत्साः । कृष्णशारेति छाग. विशेषणम् । तदुक्तम्-'लोहितसारङ्गः कृष्णसारको वा' इति सारङ्गशब्दः शबले वर्तते । कृष्णशारा मृगा इति केचित् । तत्तु न । तेषां तदानुपयुक्त्वात् । पशु- बन्धा यज्ञाः। कुसुमसमयो वसन्तः स एव युगं कल्पस्तलक्षणं वा युगं मासद्वयम् । समुत्फु. मल्लिकामिर्धवला अहा विक्रयस्थानानि तेषां विकासो यत्र अन्यत्र तद्वदा हास उद्धृतं हसितं यस्य । शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्गयरूपो ध्वनिश्च । प्रकृतवर्णने अन्यदप्यत्र प्रतीयते । न वाच्यतया । तथा च-महाकालः साहासः कल्पमु. पसंहरभते मुखं च विदारयति । महान्कालो प्रीष्माख्यः, भैरवध। पयो जलम् , क्षीर चाबालापत्यपक्षे-नवमुयानमुद्रमनं येषां तेषु। इदंप्रथमतयागमनप्रवृत्तेधि- त्यर्थः । दर्शितस्नेह इत्यनेमास्य विजिगीषुव्यवहार आरोपितः । निर्जिवन पुनः तिष्ठापनमेव युक्तम् । स्नेहः आईता, प्रीतिश्च । मृदुरकठोरः, सदयश्च मिति वोदित इति । साधारणं विशेषणम् । वासन्तिकपुष्पामिप्रायेण समानाने वृन्तकारी च प्रतपन्प्रकर्षेण तपन् , अन्यत्र शत्रुहृदयेषु प्रतापं वनयन्। अधिक बोदितच राजा बन्धनमोक्षं करोति। उकं हि-'युवराजाभिषेकेवा परवायसे- पणे।पुत्रजन्मनि वा मोक्षाबन्धनस्य विधीयते ॥' इति । भादरप्रतिपादना यांबावः । अभिषेक: मानम् । अन्यत्र मलजलपातनं तसंपर्कपणापाईलम् ।

·, हर्षचरिते , चयाः कुसुमायुधेन । हिमदग्धसकलकमलिनीकोपेनेव हिमाल यामिमुखी यात्रामदादंशुमाली । अथ ललाटतपे तपति तपने लिखितललाटिकापुण्डकैरलकची- रचीवरसंवीतैः वेदोदबिन्दुमुक्ताक्षवलयवाहिभिर्दिनकराराधन- नियमा इवागृह्यन्त ललनाललाटेन्दुभिः । चन्दनधूसराभिरसूर्य- पश्याभिः कुमुदिनीभिरिव दिवसमसुप्यत सुन्दरीभिः । निद्राल- सा रत्नालोकमपि नासहन्त दृशः, किमुत जरठमातपम् । अशि- शिरसमयेन चक्रवाकमिथुनाभिनन्दिताः सरित इव तनिमानमा- नीयन्त सोडुपाः शर्वर्यः । अभिनवपटुपाटलामोदसुरभिपरिमलं न केवलं जलम् , जनस्य पवनमपि पातुमभूदभिलाषो दिवसकरसं- तापात् । क्रमेण च खरखगमयूखे, खण्डितशैशवे, शुष्यत्सरसि, सीदत्स्रोतसि, मन्दनिर्झरे, झिल्लीकाझांकारिणि, कातरकपोतकूजि- चिकुराः केशाः । ते हि तदा स्नानाईतया संयमनात्सुन्दरतया विशेषत: ऋक्षार मुद्दीपयन्ति । तथा च महाकवेः कालिदासस्य–मानामुक्तेष्वनुधूपवासं विन्य. स्तसायंतनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेमे रतिमानानाम् ॥ यथा वा। राजशेखरस्य-'तदात्वे नातानां दरदलितमल्लीमुकुरिणाम्' इत्यादि। हिमाभिप्राये च हिमालयग्रहणम् । अंशून्मलति धारयतीत्यनेन हिमंप्रति भवन. शीतलखमस्योच्यते । ललाटं तपतीति ललाटंतपः इति खश् । खरतर इत्यर्थः । ललाटेऽलंकारो ल. लाटिका । 'कर्णललाटात्कनलंकारे'। ललाटिकैव पुण्डूकं तिलकमिति सर्वत्र रूप- कम् । संवीतैः प्रावृतः । चन्दनेन च तद्वद्धूसराः । असूर्यपश्यामिरिति। आ- तपासहिष्णुतया । अन्यत्र स्वभावात् । दिवसं सुप्यत इति द्रव्यकर्मणि लादिवि- धानास्कर्मणि द्वितीयैव । भावे लः । यदातु कर्माप्याख्याततया विवक्ष्यते, तदा दिवसः सुप्यत इति भाव्यमिति निर्णीतम् । खापो निद्रा, मुकुलता च । जरठं कठोरम् । यतो प्रीष्मेण तनूकृता अत आह-चक्रवाकेत्यादि । रात्रौ किल चक्रवाकानां वियोगो भवतीत्यल्पतया तैस्ता अभिनन्द्यन्ते । सरितश्च वृत्तिकारि- कास्तेषामिति तदभिनन्दनम् । उडुपः शशी, प्लवव । क्रमेण चेयादावेवं विधे निदाधकाले कठोरीभवति सत्युन्मत्ता मातरिश्वानः प्रावर्तन्तेति संबन्धः खगो रविः । शुष्यदिति सामिप्रायम् । स्रोतसच प्रस. रणधर्मत्वादाह-सीददिति । समन्तादावेगगामिनः । झिल्लिका चीरीनामका प्राणी यो वर्षासु तरुषु सीत्कारमुचैः करोति । कातरेति । कपोता हि मेदोम- ।

·द्वितीय उपासः। १७ तानुबन्धवधिरितविश्वे, विश्वसत्पतत्रिणि, करीपंकषमाति, विर. छवीरुधि, रुधिरकुतूहलिकेसरिकिशोरकलिममानकठोरघातकी- सबके, ताम्यत्स्तम्बेरमयूथवमथुतिम्यन्महामहीधरनितम्बे, दूयमा. नद्विरददीनदानाश्यानश्यामिकालीनमूकमधुलिहि, लोहितायमान- मन्दारसिन्दूरितसीनि, सलिलस्यन्दसंदोहसंदेहमुघन्महामहिषः विषाणकोटिविलिख्यमानस्फुटत्स्फाटिकदृषदि, धर्ममर्मरितगर्मुति, तप्तपांशुकुकूलकातरविकिरे, विवरशरणश्वाविधि, तटार्जुनकुररकू- टज्वरनिवर्तमानोत्तानशफरशारपङ्कशेषपल्वलाम्भसि, दावजनित- जगन्नीराजने, रजनीराजयक्ष्मणि, कठोरीभवति निदाघकाले, प्रतिदिशमाटीकमाना इवोपरेषु प्रपावाटकुटीपटलप्रकटलुण्ठकाः, यत्नाग्नितान्तं धर्मासहाः । अत एव पतत्रित्वेऽपि पृथगुपादानम् । पतत्रिवामि- प्रायेण श्वासमित्येतावदेव समुचितम् । एषां तथाभूतरुजाभावात् । करीषो गोमयम् । वीरुत्सपर्णशाखाजटिलं कुप्यकादि । किशोरकेति । बालत्वेन तृष्णाद्यसहिष्णु- ता, मुग्धतातिशयश्च द्योत्स्यते । धातकी लतामेदः । स्तबकः पुष्पगुच्छः । स्तम्बे- रमोहस्ती। वमथुः करिकरशीकरः। तिम्यन्त आर्दीभवन्तः। नितम्बाः सानवः । द्विरदाः करिणः । दीनं क्षीणम् । आश्याना अप्रसरणधर्मकखादीषच्छुकश्यामिका मदलेखासंबन्धिनी । लीना अतितर्षाच्छुिष्टाः । मूका गुजितहीनाः । अलोहिता लोहिता भवन्तो लोहितायमानाः। मन्दाराः पारिभद्रद्रुमाः। सिन्दूरिता आहितसि- न्दूरा इव। लोहितवात् । प्रामस्य प्रामान्तरेण मर्यादा सीमा।स्यन्दः सुतिः। विलि- ख्यमाना विपाध्यमानाः।मर्मरिताःशुष्कत्वेन शब्दायमानाः। गर्मुतो लताः। कुकूलं तुषामिः । विकिराः कुकुटायाः । श्वाविधः शललाः सेहिकाख्या हिंसाः प्राणिनः। तटशब्देन नैकव्यमाह । अर्जुनाः ककुभवक्षाः । कुरराः क्रोधपक्षिणः । कूटः शब्द एव संतापकारिवाज्वरस्तेन स्फुरन्तः शफरा मत्स्यास्पैः । शारे सितोदरसाद । पवले नडले । कुररास्तटस्था यदा कूजन्ति तदा मत्स्याः पीडिताः सन्त उत्सव न्तीति वस्तुधर्मोऽयम् । नीराजनमिति । नीराजनं शान्तिकर्म । राजयक्ष्मा क्षयव्याधिः । शनैः शनैरपचयकारिखात् । मातरिश्वानः कीदृशाः प्राबसन्तेल्या- ह-प्रतिदिशमित्यादि। आटीकमाना उच्चभ्रमन्तः। साभिप्रायमेतत् ।। वशादेतेषां तथाविधसंनिवेशात् । प्रीष्मे ह्येवंविधा मारुताःप्रावर्तन्तेति का! उन्मत्तपमे-आटीकमाना इत्यादि सर्व वक्ष्यमाणयोग्यतया योजनीयम् । उद्धत. मणाचा पुन्मादस्यानुभावाः । तदुतम्-'अनिमित्तहसितरुदितोत्कृधवप्रलापन: मनोत्थितप्रभावितवृत्तगीतपठितसितपाखवधूनननिर्मात्यचीरपटवकारावाभर, णस्पर्सनोपभोगैरन्यैश्याव्यवस्थितचेधानुकरणादिमिरखमावरमिनयेत्' इति । पर ।

·PC प्राककमिकल्गुच्छच्छटाच्छोटनापलरकाण्डकाला व कर्ष, न्स: शरिलाः कर्करस्थलीः; स्थूलत्वपूर्णमुचः, मुचुकुन्दकन्द- लदलनदन्तुराः, समन्ततः पतन्मुखरचीरीगणमुखशीकरशीयमा. नवनवः, वरुणतरतरणितापतरले तरन्त इव तरङ्गिाणि मृगह- णिकावरङ्गिणीनामलीकवारिणि, शुष्यच्छमीमर्मरमारवमार्गलकन. लाघवजवजवाला, रैणवावर्तमण्डलीरेचकरासरसरभसारब्धन नारम्भारमटीनटाः, दावदग्धस्थलीमषीमिलनमलिनाः, शिक्षितक्ष- पणकवृत्तय इव वनमयूरपिच्छचयानुश्चिन्वन्तः, सप्रयाणगुखा इस सिकताबहुलो रूक्षो देशः ।प्रपा सत्रम्। वाटः कुनालम् । पटलं छदिः। कपिकच्छूः कण्ड्दायको द्रव्यमेदः । अत एवाह-कर्षन्त इति । शर्कराः पाषाणकणिका विद्यन्ते यासु ताः शर्करिलाः । पिच्छादिवादिलच् । कर्करस्थली ऊपरभूः, पा. षाणभूः । अत एवाह-स्थूलेत्यादिना। मुचुकुन्दं पुष्पमेदः । कन्दलं नवना- कम् । दन्तुरा इति । कपिकच्छृस्पर्शचालनेन च ये कण्डूलास्तादृशाचूर्णमुचः प्रकटदन्ताः परुषं कषन्ति । शीक्यमानाः सिच्यमानाः | तरुणतरः प्रौढः । तर- पिरादित्यः । तरन्त इवेति । वालुकावशात्तथा लक्ष्यमाणलात् । मृगतृष्णका मरीविका । तृषितमृगाणां रविरश्मिखचितासु सिकतासु नीलखदर्शनाजलबुद्धिः। वारिणीति । सतरले बारिणि ये सभीकास्ते सतापं देशं तरन्ति । उन्मत्तपक्षेऽपि विचित्तत्वेनैवंकारित्वम् । शम्योऽमिगर्भा वल्लीमेदाः । लाघवं नैपुणम् । सव्यायामाच विषमं मार्ग लाघवेन तरन्ति। जवाला वेगवन्तः। रैणवावर्ताः पांसुसंबन्धिन आव- तनरूपाः संनिवेशास्तेषां मण्डली समूहः । रेचयति पृथक्करोतीति रेचकम् । रोपवावर्तमण्डल्या रेचकं तथा रासे रसिते यो रसस्तेन योरभसतवशेनारब्धं यत्र- नमिव नर्तनं तदारम्मे विषय आरभटीनटा इव आरभटीनटाः । इयरतेति अराः। भराश्च ते भटा भरभटाः । तेषामियमारभटी नटजातिविशेषो वीररसप्र- धानः । उकंच-पुष्यावपातमुतगर्जितानि च्छेयानि मायाकृतमिन्द्रजालम्।चि. त्राणि यूथानि च यत्र नित्यं ता तादृशीमारभटीं वदन्ति ॥' इति नृतपक्षे-आवर्ता आवृत्तयः। यदाह मुनिः-'यदा वृत्तवशादङ्गं भूयोभूयो निवर्तते । तत्राथमभिने साच्छेषं नृत्ते नियोजयेत् ॥ इति । मण्डलीमृतं हलीमकम् । यहाह-मण्डलेन तु यकृतं हलीमकमिति स्मृतम्। एकस्तत्र नेता स्याद्रोपत्रीणां या हरिः॥ इति । रेचकामयः-कटीरेचकः, हस्तरेवकः, प्रीवारेचकवेति । रासलक्षणम्-'अधे योगद्वात्रिंशयन सन्ति नायकाः। पिण्डीरम्नानुसारेण तवृतं रासकं स्मृतम्।' पति । यसैव तु हलीमकाया विशेषाः । क्षपणकवृक्षव खेति । रुपणकाचा मपीमलिना बाहिमिनमानि शासचोदना वहन्ति । उम्पत्तपक्षेनिर्विरकतया मयूरपिछवय इत्यु पार गुमन्तीति मेदाः । उन्मत्ता साक- ।

·द्वितीय उच्चासः। उत्सर्पत्सर्पकञ्चुकचूडाला . शिवानजरत्कर जमखरीबीजजालकै, सप्ररोहा इवातपातुरकन- 'महिषनासानिकुखस्थूलनिःश्वासैः, सापत्या इवोडीयमानजवनवास- हरिणपरिपाटीपेटकैः, सभृकुटय इव दह्यमानेखलधानबुसकूटक टिलधूमकोटिभिः, सावीचिवीचय इव महोममुक्तिमिः, लोमा श्व शीर्यमाणशाल्मलिफलतूलतन्तुभिः, दद्रुणा इव शुष्कपत्रप्रक- राकृष्टिभिः, सिराला इव तृणवेणीविकिरणैः, उच्छ्रश्रव इव धूम- माननवयवशूकशकलशङ्कुभिः, दंष्ट्राला इव चलितशललसूची- शतैः, जिह्वाला इव वैश्वानरशिखाभिः, ब्रह्मस्तम्भरसाभ्यवहरणाय कवलग्रहमिवोष्णैः कमलमधुभिरभ्य- स्यन्तः सकलसलिलोच्छोषधर्मघोषणापटहैरिव शुष्कवेणुवनास्को- टनपटुरवैत्रिभुवनविभीषिकामुद्भावयन्तः, च्युतचलचाषपक्षश्रेणी- शारितसृतयः, विषिमन्मयूखलतालातप्लोषकल्माषवपुष इव स्फुटि- सरे सर्व एव करतलादि वादयन्ति । शिजानाः शब्दायमानाः। करजो वृक्षमेदः। प्ररोहोऽङ्करः । उन्मत्ता अपि खेदानिःश्वसन्ति । सापत्या इवेति । उन्मत्ता अपि श्वभ्रादिपतनभयादपत्यानि न त्यजन्ति । पेटकैयूंथैः । समू- कुटय इवेति । दह्यमानामिप्रायेणोक्तम् । उन्मत्ता अपि क्रोधप्राया एव- क्रोधस्य भ्रुकुख्यादयोऽनुभावाः । खलधानं क्षोदादिदेशः।क्षुद्यमानं धान्यमित्यन्ये। सस्यस्य ज्वालाभावाभूमवर्णनं समुचितम् । कुटिलपदेन च भ्रुकुटीसादृश्यमाह । अवीचिर्नरक मेदस्तस्य वीचय इव वीचयो ज्वालाः। महोमेति । उन्मत्ता अपि खेदादिवशादूष्मायन्ते। लोमशा इवेति । उन्मत्ता अपि क्षुरकर्मविना लोमशाः । तूलं कार्पासः । दद्रूः कुष्ठविकारः। सास्यास्तीति दद्वणः । 'दट्ठा हखत्वं च'इति नः । उन्मत्ता अप्युद्वर्तनं विना दद्युक्ता भवन्ति । सिरालाः प्रकटनायवः । उन्मत्ता अपि कृशलात्सिराला भवन्ति । वेणी पशिः। सिरासादृश्यप्रतिपादनाय वेणीपदम्। श्मश्रुः कूर्चः । शूकाः किंशारवः । उन्मत्ता अपि केशवपनाभावादीर्घश्मश्रवः दंष्ट्रय बहिनिर्गता दन्ताःशललः श्वावित् । सूची दीर्घकण्टकरूपाणि रोमाणि । अन्ये तु- दंष्ट्रालाः शललाः, श्वाविधः पक्षाश्च शलला उच्यन्ते । तथा च-वाविधः शललै- रिव' इति महाभारते दृश्यत इत्याहुः। उन्मत्ता अप्येवमादिषिकारेण सर्व यन्ते। एवं जिहाला अपि। एवमेव नानादिना विनोन्मुक्तचूडलादुत्सदिलाशिक काममस्तम्भो ब्रह्माण्डारसाभ्यपहरणं शोषणम् । सानां च मधुरानी योजना 'असंचार्यों मुखे पूर्णे गण्डूषः कवलोऽन्यथा अभ्यस्वन्तीति । एवमिदं शोषविल्लाम इति । धर्मों प्रीष्मः । घोषणा आपणा । विभीषिकामिति । ये सगर्वा जमात सनशीलाले त्रिभुक्नेऽपि भयमुत्पादयन्तिाचापः किकीदिविः पक्षिमेदः उम्पत. पो-विसरमधीलनाडुतेखादि योज्यम्। सतिमार्गः। लिलिमानविदा मामला ·५० हर्षचरिते तगुलाफलस्फुलिङ्गाकाराङ्किताङ्गाः, गिरिगुहागम्भीरमांकारमीष- णभ्रान्तयः, भुवनभस्मीकरणाभिचारचरुपचनचतुरा रुधिराहु- तिभिरिव पारिभद्रद्रुमस्तबकवृष्टिभिस्तर्पयन्तस्तारवान्वनविभा- वसून् , अशिशिरसिकतातारकितरंहसः, तप्तशैलविलीयमानशिला- जतुरसलवलिप्तदिशः, दावदहनपच्यमानचटकाण्डखण्डखचिततरु- कोटरकीटपटलपुटपाकगन्धकटवः, प्रावर्तन्तोन्मत्ता मातरिश्वानः । सर्वतश्च भूरिभखासहस्रसंधुक्षणक्षुभिता इव जरठाजगरग- म्भीरगलगुहावाहिवायवः, कचित्स्वच्छन्दतृणचारिणो हरिणाः, कचित्तरुतलविवरविवर्तिनो बभ्रवः, कचिजटावलम्बिनः कपिलाः, कचिच्छकुनकुलकुलायपातिनः श्येनाः, कचिद्विलीनलाक्षारसलो- ल्मुकम् । कल्माषं रक्तकृष्णम् । गुला रक्तिकोत्पलानि लोहितकृष्णानि भवन्ति । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः । अङ्गाराकितानीवागाराहितानि दग्धान्यज्ञानि । ये च साङ्गारास्ते च मलिनशरीरा भवन्ति । उन्मत्ता अप्यग्निशस्त्रवत्रादिषु बलादति- पतन्ति । झांकारभीषणा भ्रमन्ति च । अभिचार उच्चाटनम् । अमिचारिणश्चो. चाटनमारणाद्यर्थ चरुपचनं कुर्वन्ति । रकेन चानीन्प्रीणयन्ति । पारिभद्रा नि- म्बाः । मदना इत्यन्ये । उन्मता अपि निर्विवेकतया रक्तादि यत्किचिदशुचि- प्रायमनिषु विक्षिपन्ति, तत एव विश्वस्य दोषाय पर्यवस्यन्ति । तारकिनमिव रहो वेगो येषां ते। शिलाजतुरश्मसारः । दावदहनेन पच्यमानानि यानि चटका- ण्डानि तेषां विदारणवशात्स्फुटिता ये खण्डाः कपालानि तैः । दोलावदुपरिपति- तैः खचितानि कचायमानानि यानि तरुकोटरेषु कीटपटलानि क्रिमिसमूहास्वे- पामतिपेशलत्वेन यत एव तप्तैः खण्डैरुपर्याच्छादकतया स्थितैः पुटपाकैः प्रसूत- धूमोऽभ्यन्तरपातस्तद्वन्धेन कटव उद्वेजकाः। अत्राप्निपाकेन खण्डवं खण्डेभ्यो रसनिःसरणात्खचितत्वं कीटानाम् । उन्मत्ता इति । ये चोन्मत्तास्ते सिकता- व्याप्ताः कर्दमविलिप्तदिशो गन्धकटवः शाटीकराद्याः पूर्वोकाः क्रियाः प्रायेण कु. वंत इति । सर्वत्रात्र महावाक्ये ध्वनिच्छायान्वेष्या । मातरिश्वानो वायवः । सर्वतश्चेत्यादी दावामयः प्रत्यदृश्यन्वेति संबन्धः । भन्ना दृतिः । संधुक्षण- मुद्दीपनम् । जरठाजगरा वृद्धसर्पाः ।गला एव गुहा गलगुहाः । खच्छन्दमपविमम् , यथारुचि । चरणं भक्षणम्, गमनम्, । हरिणाः शुक्लाः, मृगाच । पनवः कपिलाः, नकुलाश्च । इतरत्र जटामूलानि च । कपिलाः पिङ्गलाः । कपिलाध्यमुनिव्रतग्रहणा- न्मनुष्याएवामेदोपचारेण कपिलाः। एते च जटावस्कलधारिणः । कुलाया नीडाः। श्येनाः शुक्लाः, पाजिकाश्च । अधरा धर्तमशक्याः, अधोमवा वा । लाक्षाया बि- जीनतया पीतत्वात् । मोठावापराः । भा समन्तात्मादिता माहता, सी. . .

·द्वितीय उच्छासः । ५१ हितच्छवयोऽधराः, कंचिदासादितशकुनिपक्षकृतपटुगतयो वि- शिखाः, कचिदग्धनिःशेषजन्महेतवो निर्वाणाः, कचित्कुसुमवा- सिताम्बरसुरभयो रागिणः, कचित्सधूमोद्गारा मन्दरुचयः, कचि- रसकलजगढ़ासघस्मराः समस्मकाः, क्वचिद्वेणुशिखरलममूर्तयो- ऽत्यन्तवृद्धाः, कचिदचलोपयुक्तशिलाजतवः क्षयिणः, कचित्सर्व- रसभुजः पीवानः, कचिद्दग्धगुग्गुलवो रौद्राः, कचिज्वलितने- बदहनदग्धसकुसुमशरमदनाः कृतस्थाणुस्थितयः, चटुलशिखानत- नारम्भारभटीनटाः शुष्ककासारसृतिभिः, स्फुटन्नीरसनीवारबी- जलाजवर्षिभिर्जालाखालिभिरचर्यन्त इव धर्मघृणिम् , अघृणा इव हठहूयमानकठोरस्थलकमठवसाविलगन्धगृघ्नवः, स्वमपि धूमम- म्भोदसमुद्भूतिभियेव भक्षयन्तः, सतिलाहुतय इव स्फुटद्बहलबाल- कीटपटलाः कक्ष्येषु, श्वित्रिण इव प्लोषविचटद्वल्कलधवलशम्बूक- कृताश्च । स्निग्धतया नीरसतया च । शकुनीनां पक्षेषु कृतपटुगतयः। निःसारतया कालस्थापितत्वात् । विगता शिखा ज्वाला येषां ते, विविधशिखाः शराश्च । निःशेषाः समस्ताः, प्राक्तनजन्मान्तरसंचिता अपि। जन्महेतवस्तृणाद्याः, कर्माणि च । निर्वाणाः शान्ताः, मोक्षगामिनश्च । कुसुमं धूमः, पुष्पं च । अम्बरं नमः, वर्ष च।रागिणो लोहिताः, शङ्गारिणश्च । अजीर्णकृतोऽपिधूमोद्वारः। रुचिर्दीप्तिः, मोज. नामिलाषश्च । जगदेव प्रासः कवलं तद्भक्षणशीलाः । भस्मभूरिकश्चात्यशनव्या- धिः वृद्धा वृद्धिं गताः, स्थ विराश्च। ते वेणुशिखरमवलम्बन्ते यष्टिं गृहन्ति।अचलाः पर्वताः।अन्यत्रक्षयस्य दीर्घकालपर्यवसायित्वादचलमविच्छिन्नं भक्षितधिलायाः। उक्तं च-'शिलाधातुप्रयोगाद्वा प्रसादाद्वाथ शांकरात् । अजामूत्रप्रयोगाद्वा क्षयः क्षीयेत नान्यथा॥' इति । क्षयोविनाशः, व्याधिमेदश्च यक्ष्माख्यःारसः सलिलादिः। अत एव पीवानः। अन्यथा कथं सलिलादिभक्षणशक्तिखममीषां प्रसज्येत । येच मधुरादिसर्वरसानुपभुञ्जते ते स्थूला भवन्ति । रौद्रा भीषणाः, रुद्रमकाथानेत्रा- णां मूलानां दहनेन दग्धाः सकुसुमाः काण्डानि मदना वृक्षमेदाश्च यः । स्थाणु- शिछनशाखो वृक्षः, शिवश्च । स्थितिः स्थानम् , व्यवहारश्च । स्थाणुनापि नयनामिना सकसुमशरः कामो दग्धः । चटुलत्वेन नर्तनाम्भः, रवश्व । शुष्कलाचारलादेरार• मटीग्रहणम् । कासाराणि नडलास्तेषु याः सूतयः। कचित् 'स्मृतयः' इति इतरत्र तु-शुष्ककं शुष्कगीतं झण्ठमादि । आसार्यन्त इत्यासाराः । मामाहता यद्यपि गीयन्त एव, तथापि 'वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र योज्यवे' इति । ताण्डवं धारभटीप्रधानम् । अर्चयन्त स्वेति। तेषां तदभिमुखत्वाताधर्मधुमिः सूर्यः। अघृणा भजुगुप्साः। कमठः कूर्मः। विसं स्यादामगन्धि यत् । यो सम्पटा। समतिः संभारः। धूमास्किल मेघोत्पत्तिमेघाः शमयन्ति । कीयःमयः । ।

·शुक्तयः शुष्केषु सरासु, खेदिन इव विलीयमानमधुपटलगोलग- लितमधूच्छिष्टवृष्टयः काननेषु, खलतय इवं परिशीयमाणशिखा- संहतयो महोषरेषु गृहीतशिलाकवला इव ज्वलितसूर्यमणि- शकलेषु शिलोचयेषु, प्रत्यदृश्यन्त दारुणा दावामयः । तथाभूते च तस्मिन्नत्युप्रे प्रीष्मसमये कदाचिदस्य स्वगृहावस्थि- तस्य भुक्तवतोऽपराहसमये भ्राता पारशवश्चन्द्रसेननामा प्रविश्या- कथयत्- 'एष खलु देवस्य चतुःसमुद्राधिपतेः सकलराजचक्र- चूडामणिश्रेणीशाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणेः सर्वचक्रव- तिनां धौरेयस्य महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीहर्षदेवस्य भ्राता कृष्ण- नाना भवतामन्तिकं प्रज्ञाततमो दीर्घाध्वगः प्रहितो द्वारमध्यास्ते' इति । सोऽब्रवीत्-'आयुष्मन् , अविलम्बितं प्रवेशयैनम्' इति । अथ तेनानीयमानम् , अतिदूरगमनगुरुजडजङ्गम् , कार्दमिकचे- लचीरिकानियमितोञ्चण्डचण्डातकम् , पृष्ठप्रेतत्पटच्चरकर्पटघटितग. लितप्रन्थिम् , अतिनिबिडसूत्रबन्धनिनितान्तरालकृतव्यवच्छेदया लेखमालिकया परिकलितमूर्धानम् , प्रविशन्तं लेखहारकमद्राक्षीत् । अपाक्षीच दूरादेव-'भद्र, भद्रमशेषभुवननिष्कारणबन्धोस्तत्र- भवतः कृष्णस्य' इति । सः 'भद्रम्' इत्युक्त्वा प्रणम्य नातिदूरे समु- पाविशत् । विश्रान्तश्चाब्रवीत्-'एष खलु स्वामिनो माननीयस्य लेखः प्रहितः' इति विमुच्य चार्पयत् । अथ बाणः सादरं गृही- दाहः । वल्कलशब्दस्वगुपलक्षणार्थः । शम्बूकाः शुफिमन्तः प्राणिमेदाः । मधुपटलगोलो माक्षिककरण्डः । मधूच्छिष्टं सिक्थकम् । खलतयः खल्वाटाः । शिखा ज्वाला, चूडा च । ऊपर सिकताबहलो रूक्षो देशः । विलोचयो गिरिः । 'दावो वहिगतो वहिर्दावश्च वनमुच्यते । तथाभूतदेश इत्यादिनारमानं प्रति तेषामादरातिशयं दर्शयति-आकुर्वत इति । न खप्रखावे । एतेन खस्य किमपि माहात्म्यमाह । खयमवसरमन्तरेण वा तस्य तदा प्रवेशाभावात् । एतदेव देवस्येस्यादिविशेषणसंदर्भमुखेन द्वारमण्यात इसनेन पोषयिष्यते । पारशवः शूद्रापुत्रः । शाणो मणिकपणम् । कोणोऽत्रिः । चक्रवर्तिनः सार्वभौमाः। धौरेयो मुख्यः । प्रभाततमोऽतिप्रतीतः। एतेन पवाणं प्रति बहुमान एव गम्यते। असा मनाशकाः । कर्दमेन र कार्दमिकम् । तं बलम् । चौरिका खण्डि- की उचण्डमुषम् । गाडमियन्ये । चण्डातकमपोरकं वासः। पटवर जीर्णवनम् । नित्रितं नर्मितम् । लेखमालिकेति । अभ्यैरपि तबस्ते लेखा प्रहित इति परा- संबन्धः । परिकारत-इति पाठे बैंटित इस तत्रभवतः पूज्यसानाति ·द्वितीय उच्चासः। त्वा स्वयमेवावाचयत्-मेखलकासंदिष्टमवधार्य फळप्रतिबन्धी धीमद्भिरपहरणीया कालातिपात इत्येतावदत्रार्थजातम् । इतरद्वा- संवादनमात्रकम् । अवधूवलेखार्थश्च समुत्सारिवपरिजमः संदेशं पृष्टवान् । मेखलकस्त्ववादीत्-'एवमाह मेधाविनं स्वामी-जाना- त्येव मान्यः यथैकगोत्रता वा, समानजातिता वा, समं संवर्ध- नं वा, एकदेशनिवासो वा, दर्शनाभ्यासो वा, परस्परानुराग- श्रवणं वा, परोक्षोपकारकरणं पा, समानशीलता वा, स्नेहस हेतवः । त्वयि तु विना कारणेनादृष्टेऽपि प्रत्यासन्ने बन्धाविव बद्ध- पक्षपातं किमपि निह्यति मे हृदयं दूरस्थेऽपीन्दोरिव कुमुदा- करे । भवन्तमन्तरेणान्यथा चान्यथा चायं चक्रवर्ती दुर्जनहित आसीत् । न च तत्तथा । न सन्त्येव ते येषां सतामपि सा न विद्यन्ते मित्रोदासीनशत्रवः । शिशुचापलापराचीनचेतोवृत्तितयां च भवतः केनचिदसहिष्णुना यत्किंचिदसरशमुदीरितम् । इतरो लोकस्तथैव तद्हाति वक्ति च । सलिलानीव ग. तागतिकानि लोलानि खलु भवन्यविवेकिनां मनांसि । ब- हुमुखश्रवणनिश्चलीकृतनिश्चयः किं करोतु पृथिवीपतिः । तत्त्वान्वेषिभिश्चास्माभिर्दूरस्थितोऽपि प्रत्यक्षीकृतोऽसि । वि- ज्ञप्तश्चक्रवर्ती त्वदर्थम्-यथा प्रायेण प्रथमे वयसि सर्वस्यैव चा- पलैः शैशवमपराधीति । तथेति च प्रतिपन्नं स्वामिना । अतो भ. वता राजकुलमकृतकालक्षेपमागन्तव्यम् । अवकेशीवादृष्टपरमेश्वरो बन्धुमध्यमधिवसन्नासि मे बहुमतः । न च सेवावैषम्यविषादिना वा परमेश्वरोपसर्पणभीरुणा भवता भवितव्यम् । यतो यद्यपि- दूर इति । अपि तु पूर एवेति सर्वत्रैव खस्स प्रभावातिशयं प्रतिपादयति । फर्क प्रतिबध्नातिरुणद्धीति फलप्रतिबन्धी।कालातिपातः कालाययः। अवातमभिने बप्रकारः भवतोशातः। एकेत्यादि कारणमुत्तरोत्तरमप्रधानम् । अनायो बेति । एतेन किंचिदेव संभवतीति दर्शयति । अत एवाहनच साता। तथात्वे तु बाणस्य दुर्घत्तता प्रसज्येत । कृष्णस्यापि तादृशः पक्षपातः साधिकार णादि च दोषाचैव भवेत् । अत एव वक्ष्यति-तस्वान्वेषिमिरित्याशिमाहित इत्येतावति वकन्य भाषीवियानेन दुर्जनाः संपत्तिविरपकाया इति प्रतिपादिकम् । अतएव वक्ष्यति सतिष प्रतिपखालिनेति । सतां सालमपि। भक्ताम् । बामीयो मन्त्रायः । आपराजीनारामती बोरिती ·हर्षचरिते . खेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं देहीति मार्गणशतैश्च ददाति दुःखम् । मोहात्समाक्षिपति जीवनमप्यकाण्डे कष्टं मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः ॥ ३ ॥ तथाप्यन्ये ते भूपतयः, अन्य एवायम् । न्यकृतनगनलनिषधन- हुषाम्बरीषदशरथदिलीपनाभागभरतभगीरथययातिरमृतमयः स्वा- मी । नास्याहंकारकालकूटविषदिग्धदुष्टा दृष्टयः, न गर्वगुरुगर- गलग्रहगदगद्दा गिरः, नातिस्मयोष्मापस्मारविस्मृतस्थैर्याणि स्थानकानि, नोदामदर्पदाहज्वरवेगविक्लवा विकाराः, नाभिमान- महासंनिपातनिर्मिताङ्गभङ्गानि गतानि, न मदार्दितवक्रीकृतौष्ठनि- ष्ठयूतनिष्ठुराक्षराणि जल्पितानि । तथा च । अस्य विमलेषु साधुषु रत्न- बुद्धिः, न शिलाशकलेषु । मुक्ताधवलेषु गुणेषु प्रसाधनधीः, नाभ- रणभारेषु । दानवत्सु कर्मसु साधनश्रद्धा, न करिकीटेषु । सर्वाग्रे- सरे यशसि महाप्रीतिः, न जीवितजरत्तुणे । गृहीतकराखाशासु , निष्फलतः । स चादृष्टरविस्तकमध्यगोन कास्यचित्नियः। स्वेच्छोपजाता विषया मण्डलानि यस्मात्तागपि देहि प्रयच्छेति वक्तुं न पार्यते । इतरत्र स्वेच्छया ख- संकल्पेनोपजात उत्पन्न विषयो गोचरो यस्य । तथा चोच्यते-'काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे' इति । अथ च खेच्छाया उपजाता विषया यस्यायं देही च शरीरवानिति वक्तुं न याति । न शक्यत इति विरोधः। कामश्चानात्वादेही शरीरवानिति वक्तुं न युज्यत इत्यन्यार्थः। मार्गणा याचकाः, शराश्च मार्गणाः । जीव्यतेऽनेनेति जीवनम् , प्रामादि जीवितं च, ईश्वरो राजा हरश्च । दुर्विदग्धो दुरूढः, दुष्टवाद्विशेषेण दग्धश्च । अमृतेत्यादि साभिप्रायम् । यस्मादहंकारादि काल- कूटादिना रूपयति, अतश्चाहंकारादीनामत्यन्ताभावप्रकाशनेच्छयामृतमयसमस्य दर्शयति । अमृतमयस्य च कालकूटादिमिर्न योगः। गरं विषम। स्मयोगः। स्था. नकानि स्थितयः अर्दितं वातव्याधिभेदः । तस्मिन्सति मुखं वकं भवति । तथाचो- कम्-'वायुः प्राद्धस्तैस्तैश्च वातकर्ध्वमाश्रितः । वक्रीकरोति वकारमुकं हसि- समीक्षितम् ॥ इति । निष्ठयूतानि निर्गतानि । विमलेष्वपापेषु, अन्यत्र सुच्छायेषु । पचरागादिग्विति वक्रव्ये शिलेत्यादिपदमादरार्थम् । एवमुत्तरत्रापि वाच्यम् । मुक्तवतामिव धवलास्तेषु गुणेचौदायर्यादिषु, सूत्रेषु च । प्रसाधनं प्रकृष्ठ सा. धनम्, मर्जनम्, भूषणं च । दानं धनत्यागः, मदश्च । साधनं संपादनम्, सैन्यं तासाभ्यतेऽनेनेति रुखा । कुरो दण्डः, पाणिव । भाशा दिशः, चेतः, वाञ्छा ·द्वितीय उच्चासः । खम्, १ प्रसाधनतामियोगः, न निजकलत्रचर्मपुत्रिकासु । गुणवति धनुषि सहायबुद्धिः, न पिण्डोपजीविनि सेवकजने । अपि च । अस्य मित्रो. पकरणमात्मा, भृत्योपकरणं प्रभुत्वम् , पण्डितोपकरणं वैदग्भ्यम् , बान्धवोपकरणं लक्ष्मीः, कृपणोपकरणमैश्वर्यम् , द्विजोपकरणं सर्व- सुकृतसंस्मरणोपकरणं हृदयम्, धर्मोपकरणमायुः, साहसोप- करणं शरीरम् , असिलतोपकरणं पृथिवी, विनोदोपकरणं राजक- म्, प्रतापोपकरणं प्रतिपक्षः । नास्याल्पपुण्यैरवाप्येत सर्वातिशायि- सुखरसप्रसूतिः पादपल्लवच्छाया' इति । श्रुत्वा च तमेव चन्द्रसेनं समादिशत्-‘कृतकशिपुं विश्रान्तसुखिनमेनं कारय' इति । अथ गते च तस्मिन् , पर्यस्ते च वासरे, संघट्टमानरक्तपङ्कज- संपुटपीयमान इव क्षयिणि क्षामतां ब्रजति बालवायसास्यारुणेऽप- राहातपे, शिथिलितनिजवाजिजवे जपापीडपाटलेऽस्ताचलशिखर- स्खलिते खचतीव कमलिनीकण्टकक्षतपादपल्लवे पतङ्गे, पुरः च । प्रसादनं संपादनम्, दण्डश्च । गुणो ज्या, शौर्याद्याश्च गुणाः । उपक्रिय- न्तेऽनेनेत्युपकरणमुपयोगः । आत्मेति । नहि मित्राणि मित्रव्यतिरेकेण बान्धवादिव लक्ष्यादि किंचिदपेक्ष्यन्ते । प्रभुत्वमिति । तस्य प्रभुवं सेवका- दीनां दानसंपादनादि । यथाह-'यथाकालं प्रवर्तन्ते पण्डिताः' इत्यादिवैदग्भ्य- मात्रापेक्षया पण्डितानां क्षेपणादिवदर्थादनपेक्षितया हि तेषामौचित्यं न प्रतीयते। अनेन पण्डितसामान्यात्तदभिप्रायेण स्वस्य समुचितमेव हेवाकमव्यभिनक्ति । वैदग्ध्यापेक्षित्वं दर्शयतीति यावत् । बान्धवाः कुल्याः । लक्ष्मीश्छत्रचामरादिप्र- तिपत्तिरूपा छत्रादिवत्तुल्या एव लभन्तेऽन्येषामनहत्वात् । कृपणेत्यादि । कृपणानां पोषणमेव समुचितम् । तत्र चैश्वर्य मेव हेतुः । ऐश्वर्यमर्थवत्ता । न तु द्विजातिवदेते सर्वखमर्हन्ति । सर्वशब्देन दारा अप्युच्यन्ते । एवमादि तु द्विजा एव लभन्ते । तद्यतिरेकेणान्येषामनहलात् । एवं हृदयादि तत्तदमित्रा- येण विचारणीयम् । सुखमेवाखाद्यतया रस एव । रसः सुखरसूः। छाया कान्तिः । यद्वा छायावत्त्वमेषां सर्वस्य कस्यचिदाश्रयणीयलादुपचर्यते । अस्ऐसा- यभिप्रायेण पादयोः कल्पवृक्षतुल्यखममिव्यज्यते । पुण्यवशात्तावाले पक्षे छायातपप्रतिपक्षजातिः । भोजनाच्छादने सद्भिरमे कविपुरुच्यते। वायसः काकः । जपा रविप्रियं पुष्पम् । आपीडः स्तबकः । कोऽत्रास्तेगा- दिखरूपकथनं क्षतपादपल्लवखादुरप्रेक्षणम् । खञ्जतीवेति । यश्च खक्षति र शिखरप्राये विषमे पथि । ये पुनरस्ताचले शिखरस्खलनकारणकं खजनमियुरप्रे- क्षयन्ते तान्प्रति कमलिनीत्यादि निरर्थकम् । खजतीव स्खलतीव । पुरः पूर्वसां ·हर्षचरितें " परापतति प्रेहदन्धकारलेशलम्बालके शशिविरहशोकश्याम इवं श्यामामुखे, कृतसंध्योपासनः शयनीयमगात् । भचिन्तयधका- की-'किं करोमि । अन्यथा संभाविऽतोमि राक्षा। निनिमित्त- बन्धुना च संदिष्टमेवं कृष्णेन । कष्टा च सेवा । विषमं च मृत्यत्व- म् । अतिगम्भीरं महद्राजकुलम् । न च तत्र मे पूर्वजप्रवर्तिता प्रीतिः, न कुलक्रमागता गतिः, नोपकारस्मरणानुरोधः, न बाल- सेवास्नेहः, न गोत्रगौरवम् , न पूर्वदर्शनदाक्षिण्यम् , न प्रज्ञासंवि- भागोपप्रलोभनम् , न विद्यातिशयकुतूहलम् , नाकारसौन्दर्यादरः, न सेवाकाकुकौशलम् , न विद्वद्गोष्ठीबन्धवैदग्ध्यम् , न वित्तव्यय- वशीकरणम् , न राजवल्लभपरिचयः । अवश्यं गन्तव्यम् । सर्वथा भगवान्पुरारातिर्भुवनगुरुर्गतस्य मे सर्व सांप्रतमाचरिष्यति' इत्य- वघार्य गमनाय मतिमकरोत् । अथान्यस्मिन्नहन्युत्थाय, प्रातरेव स्नात्वा, धृतधवलदुकूलवा- साः, गृहीताक्षमालः, प्रास्थानिकानि सूक्तानि मषपदानि च बहु- शः समावर्त्य, देवदेवस्य विरूपाक्षस्य क्षीरस्नपनपुरःसरां सुरभिकु- सुमधूपगन्धध्वजबलिविलेपनप्रदीपकबहुलां विधाय पूजाम्, परम- या भक्त्या प्रथमहुततरलतिलत्वग्विचटनचटुलमुखरशिखाशेखरं प्राज्याज्याहुतिप्रवर्धितदक्षिणार्चिषं भगवन्तमाशुशुक्षणिं हुत्वा, दत्वा घुम्नं यथाविद्यमानं द्विजेभ्यः, प्रदक्षिणीकृत्य प्राङ्मुखी नैचिकीम् , शुक्लाङ्गरागः, शुक्लमाल्यः, शुक्लवासाः, रोचनाचित्रदूर्वाप्रपल्लवन- थितगिरिकर्णिकाकुसुमकृतकर्णपूरः, शिखासक्तसिद्धार्थकः, पितुः कनीयस्या स्वस्रा मात्रेव स्नेहाहृदयया श्वेतवाससा साक्षादिव दिशि । श्यामा रात्रिः, योषिश्च । मुखमारम्भः, वदनं च । मिनिमितेलायमि- प्रायेण वक्ष्यति अवश्यं गन्तव्यं चेत्यादि । 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोक- मीत्यादिभिर्वनेः' । इह च लक्षणया वक्रोक्तिः । सांप्रतं युक्तम् । अथेसादावन्यस्मिनहनि प्रीतिकूटानिरगादिति संबन्धः । प्रस्थानं प्रयोजन येषां तानि प्रास्थानिकानि सूक्तानि, वेदोका मन्त्रविशेषाः । विरूपाक्षस्यक्षः। प्रा- ज्यं भूरि । आज्यं घृतम् । द्युम्नं धनम् । यथाविद्यमानमित्यनेन निर्लोभतोता । नैविकी परालीम, होमधेनुं वा, शुक्ला वा, । गिरिकणिकावखुरी मस्यौपतिः सिद्धार्थकावि सर्वपाः । खसा भगिन्यो । महाश्वेता देवताविशेषः । विस्यदेवते ..

·द्वितीय उच्छवासः।।5076 ५७ भगवत्या महाश्वेतया मालत्याख्यया कृतसकलगमनमङ्गलः, दत्ता- शीर्वादः, बान्धववृद्धाभिरभिनन्दिता, परिजनजरन्तीमिर्वन्दितच. रणैरभ्यनुज्ञातः, गुरुभिरभिवादितैराघ्रातः शिरसि, कुलवृद्धवर्षि- तगमनोत्साहः, शकुनैौहूर्तिकमतेन कृतनक्षत्रदोहदः, शोभने मुहूर्ते हरितगोमयोपलिप्ताजिरस्थण्डिलस्थापितमसितेतरकुसुममा- लापरिक्षिप्तकण्ठं पिष्टपञ्चाङ्गुलपाण्डुरं मुखनिहितनवचूतपल्लवं पूर्ण- कलशमुदीक्षमाणः प्रणम्य कुलदेवताभ्यः कुसुमफलपाणिभिर- प्रतिरथं जपद्भिर्निजद्विजैरनुगम्यमानः, प्रथमचलितदक्षिणचरणः, प्रीतिकूटान्निरगात् । प्रथमेऽहनि धर्मकालकष्टं निरुदकं निष्पत्रपादपविषमं प. थिकजननमस्क्रियमाणप्रवेशपादपोत्कीर्णकात्यायनीप्रतियातनं शु- कमपि पल्लवितमिव तृषितश्वापदकुललम्बितलोलजिहालतास- हः पुलकितमिवाच्छभल्लगोलाकॅललिह्यमानमधुगोलचलितसरघा- संघातै रोमाञ्चितमिव दग्धस्थलीरूढस्थूलामीरुकन्दलशतैः शनै- श्चण्डिकाकाननमतिक्रम्य मल्लकूटनामानं प्राममगात् । तत्र च हृदयनिर्विशेषेण भ्रात्रा सुहृदा च जगत्पतिनाना संपादितसपर्य: सुखमवसत् । अथापरेशुरुत्तीर्य भगवतीं भागीरथीं यष्टिप्रहक- नाम्नि वनरसमके निशामनयत् । अन्यस्मिन्दिवसे स्कन्धावार- मुपमणितारमन्वजिरवति कृतसंनिवेशमाससाद । अतिष्ठश्च नाति- दूरे राजभवनस्य । त्यन्ये । दतेत्यादि । बान्धववृद्धामिप्रायेण समुचित एवम् । अभिनन्दित इति । प्रतिपद द्वयमूस्यम् । जरत्यो वृद्धाः । आघ्रातः शिरसि चुम्बितः। मौहर्तिका गणकाः । नक्षत्रदोहदं प्रति नक्षत्रप्राशनम्, नक्षत्रविषयोऽभिलाषो वा । अजिरमजनम् । स्थण्डिलं भूः । परिक्षिप्तो वेष्टितः। पिष्टपश्चामाजको- काभिः पञ्चभिरडलीभिर्मगल्याय दीयते । अप्रतिरथं प्रास्थानिकं । निजेत्यादिना खस्य दातृलमुकम् । उत्कीर्णा निखाता। कात्यायनी दुर्गा। प्रतियातना प्रतिमा । काननखात्पा. वितमिवेत्युत्प्रेक्षा । जिहैव लता । दीर्घलात् । गोलालः कृष्णमुखो वानरः । मधुगोलं माक्षिककरण्डः । सरघा मधुमक्षिकाः । अमीरुः शतावरी । कन्दम्मानि नवनालानि । प्रात्रेति चन्द्रसेनेन । हृदयेसायभिप्रायेण सुखमित्युक्तम् । मनि तारे पत्तनमेदम् । मन्वजिरवति नदीमेदनिकटे । संनिवेशो एहादिरवना। DHE KUPPUSWAMI SASTRO ·हर्षचरिते निर्वर्तितलानाशनव्यतिकरो विश्रान्तश्च मेखलफेन सह याम- मात्रावशेषे दिवसे मुक्तवति भूभुजि प्रख्यातानां क्षितिभुजां बहू- शिविरसंनिवेशान्वीक्षमाणः शनैः शनैः पट्टबन्धार्थमुपस्थापितैश्च डिण्डिमाधिरोहणायाहृतेश्चाभिनवबद्धैश्च विक्षेपोपार्जितैश्च कौश- लिकागतैश्च नागवीथीपालप्रेषितैश्च प्रथमदर्शनकुतूहलोपनीतैश्च - तसंप्रेषणप्रेषितैश्च पल्लीपरिवृढढौकितैश्च खेच्छायुद्धक्रीडाकौतुका- कारितैश्च दीयमानैश्वाच्छिद्यमानैश्च मुच्यमानैश्च यामस्थापितैश्च सर्वद्वीपजिगीषया गिरिभिरिव सागरसेतुबन्धनार्थमेकीकृतैर्ध्वजप- टपटुपटहशङ्खचामराङ्गरागरमणीयैः पुष्याभिषेकदिवसैरिव कल्पि- तैारणेन्द्रैः श्यामायमानम् , अनवरतचलितखुरपुटप्रहतमृदङ्गैर्नर्त- यद्भिरिव राजलक्ष्मीमुपहसद्भिरिव सृक्कपुटप्रसृतफेनाट्टहासेन जव- जडजङ्घा हरिणजातिमाकारयद्भिरिव संघट्टहेतोईर्षहेषितेनोचैःश्र- वसमुत्पतद्भिरिव दिवसकररथतुरगरुषा पक्षायमाणमण्डनचामर- मालैर्गगनतलं तुरङ्गस्तरङ्गायमानम् , अन्यत्र प्रेषितैश्च प्रेष्यमा- गैश्च प्रेषितप्रतीपनिवृत्तैश्च बहुयोजनगमनगणनसंख्याक्षरावलीभिरिव वराटिकावलीभिर्घटितमुखमण्डनकैस्तारकितैरिव संध्यातपच्छेदैर- रुणचामरिकारचितकर्णपूरैः सरक्तोत्पलैरिव रक्तशालिशालेयैरनव- रतझणझणायमानचारुचामीकरघुरुधुरुकमालिकैर्जरत्करजवनैरिव रणितशुष्कवीजकोशीशतैः श्रवणोपान्तप्रेतत्पञ्चरागवोर्णाचित्र- सूत्रजूटजटाजालैः कपिकपोलकपिलैः क्रमेलककुलैः कपिलायमानम् निर्वर्तितेसादी राजद्वारमीदृशमामदिति संबन्धः । निर्वर्तितेत्यादि राज. दर्शनेऽकातरखमात्मनः प्रतिपादयति । वारणेन्द्रः श्यामायमानमिति राजद्वारवि. शेषणम् । डिण्डिमः पटहः। विक्षेपः करः । नागवीथीहस्तिभूः। पल्ली शबरवसतिः। परिवृढः खामी । आकारितैराहानैः। आच्छिद्यमानैरपहियमाणैः । यत्र दिने पुष्य नक्षत्रे राजा नाति तद्दिनं पुष्यामिषेकाख्यम् । श्यामायमानं कालखमाप. धमानम् । अथ च दिवसः श्यामायति रात्रिवदावरतीति वक्रोकिः। अमि- षेकदिनानि च ग्वजादिरम्याणि । अनवरतेयादी तुरीवरहायमानमिति संबन्धः। मृदोऽयं मृदाश्च सुरजः । सकिन्योष्ठपर्यन्तौ । अन्यत्रेत्यादौ कमेलककुलैः कपिलायमानमित्यन्वयः । वराटिकाः श्वेतिकाः। शालीनां भवनं क्षेत्र शाळे. यम् । 'नीहिवाल्यो । बीजकोशी विम्बिका । क्रमेलका उडाः । अन्यत्रे. स्यादिनातपत्रखण्डः श्वेतायमानमित्यन्वयः । सथ इस्लायमिप्रायेण पर- .

·द्वितीय उच्छ्वासः। ५९ अन्यत्र शरजलधरैरिव सद्यः तपयःपटलधवलतनुमिः कल्पपादपै- रिव मुक्ताफलजालकजायमानालोकलुप्तच्छायामण्डलैनारायणना- भिपुण्डरीकैरिवाश्लिष्टगरुडपः क्षीरोदोद्देशैरिष द्योतमानविकटवि- हुमदण्डैः शेषफणाफलकैरिवोपरिस्फुरत्स्फीतमाणिक्यखण्डैः श्वेत- गङ्गापुलिनैरिव राजहंसोपसेवितैरभिभवद्भिरिव निदाघसमयमुप- हसद्भिरिव विवखतः प्रतापमापिबद्भिरिवातपं चन्द्रलोकमयमिव जीवलोकं जनयद्भिः कुमुदमयमिव कालं कुर्वद्भिर्योत्स्नामयमिव वासरं विरचयद्भिः फेनमयीमिव दिवं दर्शयद्भिरकालकौमुदीसह- नाणीव सृजद्भिपहसद्भिरिव शातक्रतवीं श्रियं श्वेतायमानैरातप- प्रखण्डैः श्वेतायमानम् , क्षणदृष्टनष्टाष्टदिङ्मुखं च मुष्णद्भिरिव भु- वनमाक्षेपोत्क्षेपदोलायितं दिनं गतागतानीव कारयद्भिरुत्सारयद्भि- रिव कुनृपतिकलङ्ककाली कालेयी स्थिति विकचविशदकाशव- नपाण्डुरदिशं शरत्समयमिवोपपादयद्भिर्बिसतन्तुमयमिवान्तरिक्ष- माविर्भावयद्भिः शशिकरशुचीनां चलतां चामराणां सहोलाय- मानम्, अपि च हंसयूथायमानं करिकर्णशङ्खः, कल्पलतावनाय- प्रहणम् । सुतं निर्गतम् । पयः क्षीरम् , जलं च । पटलवत्तेन च धवला तनुराकारो येषाम् । अन्यत्र धवलाश्च ते तनवः, क्षीणाश्च ते । पुण्डरीकाहणे. नाकरसदृशवमप्युच्यते । गरुडपक्षा रत्नमेदाः, गरुडस्य चारुहाः । क्षीरोदेति । शुक्लतया। राजहंसाः प्रख्यनृपाः, रक्तचञ्चुचरणा राजहंसाः। निदाघस्य तिरस्करणादमिभवद्भिरिवेत्युक्तम्-उपहसद्भिरिवेति । प्रतापस्यो. पहास एव समुचितो वैयर्थ्यात् । अथ च प्रतापपदेन भङ्ग्या विवखत आरोपि- तविजिगीषुव्यवहारत्वाच्छत्रुमनःसंतापकारि यश उक्तम् । आतपं प्रकाशम् । आपिबद्भिरिति । तस्य सर्वत एवातिदर्शनात् । जीवलोकमिति । यश्च जी. बानां लोकस्तत्र कथं चन्द्रलोक इति विरोधः । कुमुदमयमिवेति । कुमुदमय. स्वाच्छुक्लं भवति । न तु कालम् । कुमुदमयं च समयं कार्तिकादि। ज्योतदि। वासरे ज्योत्मा न संभवतीति विरोधः । एवं च दिवः फेनमयीलम् । अ. फेनानामभावः । कौमुदी कुमुदिनी, कार्तिकी च ज्योत्मा । पूर्वसामान्यमीक्षा इति । विशेषेण श्वेता इवाचरन्तः श्वेतायमानाः। तैस्तत्र तेषां खत एव श्वेत. त्वाच्छेतपदेन कथमुपमानतेत्युच्यते । श्वेतगुणा इवाचरन्तः श्वेतायमानाः। देव यथा श्वेतगुणयोगादन्यत्किंचिच्छेतते तदेतद्योगात् राजद्वारमिति । श्वेताः क. टिका इत्यन्ये । केचित्तु 'श्वेतमानैः' इति पठन्ति ।क्षणेसादौ चामराणां सहलेदों लायमानमित्यन्वयाकलेरियं कालेयी। सर्वत्रामिकलिभ्वारकापमयगाइले बाब ।

·हर्षचरिते - मानं कदलिकाभिः, माणिक्यवृक्षकवनायमानं मायूरातपत्रः, म. न्दाकिनीप्रवाहायमानमंशुकैः, क्षीरोदायमानं क्षौमः, कदलीवना- यमानं मरकतमयूखैः, जन्यमानान्यदिवसमिव पचरागबालातपैः, उत्पद्यमानापराम्बरमिवेन्द्रनीलप्रभापटलैः, आरभ्यमाणापूर्वनिश- मिव महानीलमयूखान्धकारैः, स्यन्दमानानेककालिन्दीसहस्रमिव गरुडमणिप्रभाप्रतानैः, अङ्गारकितमिव पुष्परागरश्मिभिः, कैश्चि- प्रवेशमलभमानैरषोमुखैश्चरणनखपतितवदनप्रतिबिम्बनिभेन लज. या स्वाङ्गानीव विशद्भिः कैश्चिदङ्गुलीलिखितायाः क्षितेविकीर्यमाण- करनखकिरणकदम्बकव्याजेन सेवाचामराणीवार्पयद्भिः कैश्चिदुर:- स्थलदोलायमानेन्द्रनीलतरलप्रभापट्टैः स्वामिप्रकोपप्रशमनाय क. ण्ठबद्धकृपाणपट्टैरिव कैश्चिदुच्छाससौरभभ्राम्यद्धमरपटलान्धका- रितमुखैरपहृतलक्ष्मीशोकधृतलम्बइमश्रुभिरिवान्यैः शेखरोडीयमा- नमधुपमण्डलैः प्रणामविडम्बनाभयपलायमानमौलिभिरिव निर्जि- तैरपि संमानितरिवानन्यशरणैरन्तरान्तरा निष्पततां प्रविशतां चा. न्तरप्रतीहाराणामनुमार्गप्रधावितानेकार्थिजनसहस्राणामनुयायिनः पुरुषानश्रान्तः पुनःपुनः पृच्छद्भिः 'भद्र, अद्य भविष्यति भुक्त्वा स्थाने दास्यति दर्शनं परमेश्वरः, निष्पतिष्यति वा बाह्यां कक्ष्याम् इति दर्शनाशया दिवसं नयद्भिर्भुजनिर्जितैः शत्रुमहासामन्तैः स- मन्तादासेव्यमानम् , अन्यैश्च प्रतापानुरागागतैर्नानादेशजैर्महीपा- लैः प्रतिपालयद्भिर्नरपतिदर्शनकालमध्यास्यमानम् , एकान्तोपविष्टै- श्व जैनैराहतैः पाशुपतैः पाराशरिभिर्वर्णिभिश्च सर्वदेशजन्मभिश्च जनपदैः सर्वाम्भोधिवेलावनवलयवासिभिश्च म्लेच्छ जातिभिः सर्व देशान्तरागतैश्च दूतमण्डलैरुपास्यमानम् , सर्वप्रजानिर्माणभूमिमिव तपास्तैः । महानीला गरुडमणयः । पुष्परागाश्च मणिमेदाः । कैश्चिदित्यादौ शत्रु- महासामन्तैः समन्तादासेव्यमानमित्यन्वयः । सेवेत्यादि । लयेदानी चामर• प्रहणेन सेवनीय इति तेषां हि मितिः कलत्रमतस्त्रबारेण सेवनेच्छा । 'हारस्य यो मध्यमणिखरलः स प्रकीर्तितः' । चपलो वा शेखरं मुण्डमालिकम् । मौलयः केशाः। निर्जितैः पुरस्कृतन्यवृतैः, राजसेवाप्राप्तैः, समानितैः पूजितैरिव । अनुयायिन इति। तेषां खयं सुलभल्लात् जैनः शाक्यैः । आईतैर्नमक्षपणकैः । पाशुपतेः शेवमेदैः। पराधरेण प्रोकमधीयते पाराशरिणो यतयस्तैः । वर्णिमि. प्रचारिभिः । सर्वप्रजेति। अत्र हि स्थिता यदि प्रजापतयो न मजेया, ·द्वितीय उच्छासः। ६१ प्रजापतीनां लोकत्रयसारोचयरचितं चतुर्थमिव लोकम् , महामा- रतशतैरप्यकथनीयसमृद्धिसंभारम् , कृतयुगसहरिव कल्पितसं- निवेशम् , स्वर्गार्बुदैरिव विहितरामणीयकम् , राजलक्ष्मीकोटिमि- रिव कृतपरिग्रहं राजद्वारमगमत् । अभवचास्य जातविस्मयस्य मनसि-कथमिवेदमियत्प्रमाणं प्राणिजातं जनयतां प्रजासृजां नासीन्महाभूतानां वा परिक्षयः, परमाणूनां वा परिच्छेदः, कालस्य वान्तः, आयुषो वा व्युपरमः, आकृतीनां वा परिसमाप्तिः' इति । मेखलकस्तु दूरादेव द्वारपाल- लोकेन प्रत्यभिज्ञायमानः तिष्ठतु तावत्क्षणमात्रमत्रैव पुण्यभागी इति तमभिधायाप्रतिहतः पुरः प्राविशत् । अथ स मुहूर्तादिव प्रांशुना, कर्णिकारगौरेण, वीधकचकच्छन्न- वपुषा, समुन्मिषन्माणिक्यपदकबन्धबन्धुरशस्तबन्धकृशावलग्नेन, हिमशैलशिलाविशालवक्षसा, हरवृषककुदकूटविकटांसतटेन, उरसा चपलहृषीकहरिणकुलसंयमनपाशमिव हारं बिभ्रता, 'कथयतं यदि सोमवंशसंभवः सूर्यवंशसंभवो वा भूपतिरभूदेवंविधः' इति प्रष्टुमानीताभ्यां सोमसूर्याभ्यामिव श्रवणगताभ्यां मणिकु- ण्डलाभ्यां समुद्भासमानेन, बृहद्वदनलावण्यविसरवेणिकाक्षिप्यमा- गैरधिकारगौरवाहीयमानमार्गेणेव दिनकृतः किरणैः प्रसादल- ब्धया विकचपुण्डरीकमुण्डमालिकयेव दीर्घया दृष्ट्या दूरादेवा- नन्दयता, नैष्ठुर्याधिष्ठानेऽपि प्रतिष्ठितेन पदे प्रश्रयमिवावननेण, तत्कथं सर्वे भावाः कारणभूता इव तत्र लक्षेरन् । अर्बुद दश कोटयः । कोटि- संक्षशतम् । इह तु बहुसंख्योपलक्षणार्थावर्बुदकोटिशब्दौ । परिसमाप्तिरनारम्भः । तिष्ठत्विति । विद्यायुके कदाचिदनादरकरेत्येतद. थमाइ-पुण्यभागीति। अथेसादावीदृशपुरुषेणानुगम्यमानो निर्गत्यावोचदिति संबन्धः । अन्तराने बस्वन्तरादिवर्णनाभावादथेत्यादिना समनन्तरमेव निर्गमनेन पुनरादर एव प्रवी. यते । अत आह-मुहूर्तादिवेति । पुरुषानुगतत्वेन चादर एव पोम्यते । वीधं निर्मलम् । बन्धुरै शोभनम् । शस्त्र सुवर्णपटिकाकटिसूत्रम् । तस बन्धन निवेशनेन कृशमवलमं मध्यं यस्य तेन । हिमशैले। हिमग्रहणं राहो पपललाद । हरग्रहणं जराशीक्लषप्रतिपादनाय पूर्ववत् ।हीकाणीन्द्रियाणि । आनीताम्बा मिति । भानयने तस प्रभविष्णुता धन्यते । यब भष्टुमानीयते समय ·६२ हर्षचरिते , , मौलिना पाण्डुरमुष्णीषमुहता, वामेन स्थूलमुक्ताफलच्छुरणद न्तुरत्सरं करकिसलयेन कलयता कृपाणम् , इतरेणापनीततरलत ताडितीमिष लता शातकौम्भी वेत्रयष्टिमुन्मृष्टां धारयता पुरुषे णानुगम्यमानो निर्गत्यावोचत्-'एष खलु महाप्रतीहाराणामनन्त- रचक्षुष्यो देवस्य पारियात्रनामा दौवारिकः । समनुगृह्णात्वेनमनुरू- पया प्रतिपत्त्या कल्याणाभिनिवेशी' इति । दौवारिकः समुपसृत्य कृतप्रणामो मधुरया गिरा सविनयमभाषत-आगच्छत । प्रवि- शत दर्शनाय । कृतप्रसादो देवः' इति । बाणस्तु 'धन्योऽस्मि, यदेवमनुप्राचं मां देवो मन्यते' इत्युक्त्वा तेनोपदिश्यमानमार्गः प्राविशदभ्यन्तरम् । अथ वनायुजैः, आरटुजैः, काम्बोजैः, भारद्वाजैः, सिन्धुदेश- जैः, पारसीकैश्च, शोणैश्च, श्यामैश्च, श्वेतैश्च, पिखरैश्च, हरिद्धि- श्व, तित्तिरिकल्माषैश्व, पञ्चभदैश्च, मल्लिकारेश्व, कृत्तिकापित- रैश्च, आयतनिर्मासमुखैः, , अनुत्कटकर्णकोशैः, सुवृत्तश्लक्ष्णसुघटि- तघण्टिकाबन्धैः, यूपानुपूर्वीवकायतोदप्रप्रीवैः, उपचयश्वसत्स्कन्ध- गच्छति । वेणिका प्रवाहाः । वामेनेति । तदा तस्य व्यापारानुपपत्तेः । अप. नीतेत्यादिनास्य नियमविधायित्वं पोष्यते । उन्मृष्टामुत्तसिताम् । अनेन भाख- रतैव पोष्यते । अनन्तरः प्रधानम् । चक्षुष्यः प्रियः। आगच्छत्यादौ बहुख- निर्देशेनादर एवास्यापाद्यते । अथेयादावेवं विधस्तुरखैरारचितां मन्दुरां विलोकयन्दूरादिभधिष्ण्यागारमप. अदिति संबन्धः । वनायुजादीनि देशविशेषेणाश्वानां नामानि । शोणैरियादि- वर्णविशेषवर्णनम् । 'शोणः पद्माणः स्मृतः' । पिजरैरीषत्कपिलैः । हरिच्छुक- निभो वर्णः । तित्तिरिः पक्षिमेदस्तचित्रैः। "सिताश्च यस्य वाजिनः शफाः समस्तकं मुखं स पञ्चभद्रनामको नृपस्य राज्यसौख्यदः । शुक्लपर्यन्ते असिततारके नयने येषां ते मल्लिकाक्षाः । उकं च-'पृथुनिग्धा समा चैव मलिकाकुसुमप्रभा । राजी यस्य तु पर्यन्ते परिक्षेप्ये तु लोवने ॥ सह यो मल्लिकाक्षस्तु दृष्टिपर्यन्त. तारकः ॥ इति तारका कदम्बककल्पानेकबिन्दुकरमाषितलचः।तिकापिजराः। बतः । आयतेत्यादि । तदुक्तम्-'मुखं तन्वायतनतं चतुरहं समाहितम् । अनु चैवोपविष्टं व परिपूर्ण च शस्यते ॥ इति । कृष्णेनाप्युक्तम्-'उन्ना भतुझ. मत्वं निम्नं संवाहिराण अवअणम्' इति । मनुस्कटो खः । कोशो मध्यम् । बिरसो प्रीकायाश्च मन्मध्यं च घण्टिकावन्यः । यो निगाल इत्युच्यते तस्स तादि शसते । यदाह-पोषाधिरोऽन्तरबिटो वीर्षवतः समाहित । ।

·द्वितीय उच्छासः। ६३ संधिभिः, निर्भुमोरःस्थलैः, अस्थूलप्रगुणप्रसृतैर्लोहपीठकठिनखुर- मण्डलैः, अतिजवत्रुटनभयादनिर्मिताबाणीवोदराणि वृत्तानि धारयद्भिः, उद्यद्रोणीविभन्यमानपृथुजघनैः, जगतीदोलायमानवा- लपल्लवैः, कथमप्युभयतो निखातदृढभूरिपाशसंयमननियन्त्रितैः, आयतैरपि पश्चात्पाशबन्धप्रसारितकाङ्गिभिरायततरैरिवोपलक्ष्यमा. गैः, बहुगुणसूत्रप्रथितप्रीवागण्डकैरामीललोचनैः, दूर्वारसश्यामल- फेनलवशबलान्दशनगृहीतमुक्तान्फरफरितत्वचः कण्डूजुषः प्रतीका- प्रचालयद्भिः, सालसवलितवालधिभिः, एकशफविश्रान्तिस्रस्त- शिथिलितजघनाधैः, निद्रया प्रध्यायद्भिश्च, स्खलितहुंकारमन्दम- न्दशब्दायमानैश्च, ताडितखुरधरणीरणितमुखरशिखरखुरलिखित. क्ष्मातलैर्घासमभिलषद्भिश्च, प्रकीर्यमाणयवसग्रासरसमत्सरोद्भूतक्षो- भैश्च, प्रकुपितचण्डचण्डालहुंकारकातरतरतरलतारकैश्च, कुडमप्र- मृष्टिपिजराङ्गतया सततसंनिहितनीराजनानलरक्ष्यमाणैरिवोपरि- । नोद्वतॊ नाधितो नातिदुर्नाहोऽतिविधानतः ॥ सुदिग्धोऽनुपदिग्धश्च निगालो गदतः शुभः ॥' इति । यूपो यज्ञचिहं । तस्येवानुपूर्वी यस्याः । तया वका आयता उदरा उद्धरा प्रीवा येषाम् । तदुक्तम्-'प्रीवा भूलम्बिनी वृत्ता दीर्घा च सुसमाहिता । गले बद्धा विदौता तथा शिरसि चोचता ॥ निगाले स्याच निर्मासा वृद्धौ साकुञ्चिता भृशम् । लिष्टमांसाग्रबद्धा च तुरगस्य प्रशस्यते ॥' इति। उपचयेत्यादि । तदुक्तम्-'स्कन्धः सुपरिपूर्णः स्याद्यकमांसः पृथुत्रिकः । बहुमांसाङ्गसंश्लिष्टः स्थिरमांसश्च पूरितः ॥ इति । निर्भुमं स्थूलवाहिनिःसु. तम् । उक्तं च स्थूलास्थि महदच्छिद्रं पृथुलं यच निर्वलि । उर ईडक्शंसन्ति स्थलकोडं महत्तरम् ॥' इति । निर्भुममुत्पन्नद्रोणिकमिति केचित् । अस्थूलप्रगुण. प्रस्थितैर्निमांसऋजुजङ्खः । उक्तं च-'जो वृत्ते दीर्घे निर्मासे पूजिते निगूढसिरे इति । मण्डलशब्देन वृत्तलमुच्यते। तदुक्तम्-'खुरास्तुर) वृत्ताश्च हसाब सुदृढा घनाः' इति । तथा शिलातलनिभैः खुरैरिति । उदराणीति । तदुक्तम्- वृत्तमगुरु मृगस्योपचितं तथा। अच्छिद्रहववृत्ताल्पसमकुक्षि च पूजितम् ॥ इति । द्रोणी शोभाविशेषः । यदाह-पृष्ठोर कटिपार्श्वस्थमांसोत्कर्षणनिर्मिता । द्रोणि- केति प्रशंसन्ति शोभा वाजिनि पञ्चमी ॥' इति । बाला एव पल्लवाः । उभयत इति । अत्युहामवेगवत्त्वादुभयत्र पाशबन्धः । गण्डको भूषणमेदः । फरफरिता: पुनः पुनरीषत्कम्पिताः । वालधिः पुच्छः । शफः समुद्रयुक्तः पादः । वरपरणी खुराधःकाष्ठपटाच्छादिता भूः । चण्डालोऽवपालः । प्रसृष्टिः प्रमार्जनम् । बिता- नक रकम् । देवतात्र गोविन्दः । भारपिता भूषिताम् । इखवामशब्दो मान्न ..

·१५४ तेन चाधिकतरमवदीर्वमाणहृदयः क्रमेण राजद्वार प्रतिषिद्धसफल- लोकप्रवेशं ययौ । तुरगाइवतीर्णश्वाभ्यन्तरानिष्कामन्तमप्रसनमु- खराग मुक्तमिवेन्द्रियैः सुषेणनामानं वैद्यकुमारमद्राक्षीत् । कतन- मस्कारं चापाक्षीत्-'सुषेण, अस्ति तातस्य विशेषो न वा' इति । सोऽब्रवीत्-'नास्तीदानीं यदि भवेत्कुमारं दृष्ट्वा' इति । मन्दं मन्दं द्वारपालैः प्रणम्यमानश्च दीयमानसर्वखम्, पूज्यमान- कुलदेवतम् , प्रारब्धामृतचरुपचनक्रियम् , क्रियमाणषडाहुर्तिहोमम् , हूयमानपृषदाज्यलवलिप्तप्रचलदूर्वापल्लवम् , पठ्यमानमहामयूरीप्रव- य॑मानगृहशान्तिनिवर्यमानभूतरक्षाबलिविधानम् , प्रयतविप्रप्रस्तु- तसंहिताजपं जप्यमानरुद्रैकादशीशब्दायमानशिवगृहम् , अतिशु- चिशैवसंपाधमानविरूपाक्षक्षीरकलशसहस्रनपनम् , अजिरोपविष्टै- श्वानासादितस्वामिदर्शनदूयमानमानसैरभ्यन्तरनिष्पतितनिकटवर्ति- परिजननिवेद्यमानवार्तीिभूतस्त्रानभोजनशयनैरुज्झितात्मसंस्कार- मलिनवेशैलिखितैरिव निश्चलैनरपतिभिर्नीयमाननक्तंदिवं दुःखदि- नवदनेन च प्रघणेषु बद्धमण्डलेनोपांशुध्याहृतैः केनचिञ्चिकित्सक. दोषानुद्भावयता, केनचिदसाध्यव्याधिलक्षणपदानि पठता, केन- चिदुःस्वप्नानावेदयता, केनचित्पिशाचवाती विवृण्वता, केनचित्का- तान्तिकादेशान्प्रकाशयता, केनचिदुपलिङ्गानि गायता, अन्ये. नानित्यतां भावयता, संसारं चापवदता, कलिकालविलसितानि च निन्दता, दैवं चोपालभमानेनापरेण धर्माय कुप्यता, राजकुल- देवतानाधिक्षिपता, अपरेण क्लिष्टकुलपुत्रकभाग्यानि गर्हयता, बाघपरिजनेन कथ्यमानकष्टपार्थिवावस्थं राजकुलं विवेश। अविरलबाष्पपयःपरिप्लुतलोचनेन पितृपरिजनेन वीक्ष्यमाणो विविधौषधिद्रव्यद्रवगन्धगर्भमुत्कथतां काथानां सर्पिषां वैलानां च पच्यमानानां गन्धमाजिघ्रनवाप तृतीयं कक्ष्यान्तरम् । चरः शान्यर्थ चरः। 'प्रजापतये खाहा' इति षष्णां देवतानां नाम गृहीला षण्णामेवाहुतीनां प्रक्षेपः षडाहुतिहोम उच्यते । दधिधृते एकीकृस पृषदाज्यम् । 'पृषदाज्यं सदध्याये' इति कोशः । महामायूरी बौद्ध विद्या । शैवमन्त्र इति केचित् । संहिता वेदपाठः संहितारूपः । सबैकादशी शिवमन्त्रः। वार्तात मागतं बातीभूतम् । प्रघणो बहिरैिकदेशः । कार्तान्तिको देवाः । उदलिशान्युत्पाताः । अपवदता निन्दता।। ।

·पश्चम उचासः। १५५ तत्र पातिनिःशब्दे गृहावग्रहणीप्राहिबहुवेत्रिणि, विगुणतिर स्करिणीतिरोहितसुवीयीपथे, पिहितपक्षद्वारके, परिहतकवाटरदिने, घटितगवाक्षरक्षितमरुति, दूयमानपरिचारके, चरणताड़नखनत्सो- पानप्रकुपितप्रतीहारे, निभृतसंज्ञाशानिर्दिश्यमानसकलकर्मणि, नाति- निकटोपविष्टकङ्कटिनि, कोणस्थिताहानचकिताचमनवाहिनि, प- न्द्रशालिकालीनमूकमोललोके, महाधिविधुरबान्धवाङ्गनावर्गगृही- तप्रच्छन्नप्रग्रीवके, संजवनपुखितोद्विनपरिजने, प्रविष्टकतिपयप्रण- यिनि, गम्भीरज्वरारम्भमीतभिषजि, दुर्मनायमानमत्रिणि, मन्दा- यमानपुरोषसि, सीदत्सुहृदि, निद्राणविपश्चिति, संतप्ताप्तसामन्ते विचित्तचामरग्राहिणि, दुःखक्षामशिरोरक्षिणि, क्षीयमाणप्रसादवि- चमनोरथसंपदि, स्वामिभक्तिपरित्यक्ताहारहीयमानबलविकलवल्ल- भभूभृति, क्षितितलपतितसकलरजनीजागरूकराजपुत्रकुमारके कु- लक्रमागतकुलपुत्रनिवहो मानशुचिशोकसंकुचितकञ्चुकिनि, नि- रानन्दवन्दिनि, निःश्वसन्निराशासनसेवके, निःसृतताम्बूलधूसरा- धरवारयोषिति, विलक्षवैद्योपदिश्यमानपथ्याहरणावहितपौरोगवे, अनुजीविपीयमानोशषकधारावारिविनोद्यमानास्यशोषहजि, मिलापभोज्यमानबहुभुजि, भेषजसामग्रीसंपादनव्यप्रसमग्रव्यव- हारिणि, मुहुर्मुहुराहूयमानतोयकर्मान्तिकानुमितघोरातुरतृषि, तु- पारपरिकरितकरकशिशिरीक्रियमाणोदश्विति, श्वेताकर्पटार्पितक- पूरपरागशीतलीकृतशलाके, नाश्यानपङ्कलिप्यमाननवभाण्डगवग- ण्डूषमहणवस्तुनि, विम्यत्कोमलकमलिनीपलाशप्रावृतमूदुमृणाल. के, सनालनीलोत्पलपूलीसनाथसलिलंपानभाजनमुवि, धारानिपात- राजा- -- द्रवो रसः। तत्रेत्यादौ तत्र चैवं विधे धवलगृहे स्थितमीदशं पितरमद्राक्षीदिति संवन्धः । गृहावाहणी देहलीद्वारारम्भदेशः । वेत्रिणो द्वाःस्थाः । तिरस्करिणीय सुधीची धवलगृहस्याभ्यन्तरीकृता । 'प्रच्छनमन्तरे गत्पक्ष समय घटितो रक्षितः । निभृतं गुप्तम् । आचमनवाही पानीयहारकः । बमबालिका धवलगृहस्योपरि प्रासादिका । आधिर्ना मानसी पीग' । 'संजवनं चतुःशाला'। विपचिस्पण्डितः । भाप्ता भाश्वताः । प्रसादेन वित्ताः प्रख्याताः प्रसादविताः। आगरका जागरणशीलाः । विलक्षो लज्जितः। पौरोगयो महानसाध्यक्षः। उप. पकमपगनपानभाजनम् । मेषजमौषधम् । तोयकर्मास्तिका तोयनवाला। करको अलभाम् । शलाका पाषाणकणिकाः । मुखपूरणं गणमा निर्माणमा ·हर्षचरिते. निर्वाप्यमाणकथिताम्भसि, पटुपाटलशर्करामोदमुचि, मधकाभि: वसिकतिलकर्करी विश्रान्तान्तरचक्षुषि, सरलशेवलवलयितगलगोल. यन्वके, गल्वर्कशालाजिरोल्लासितलाजसक्नुनिपीतमसारपारीपरिगृ. हीतकर्कशर्करे, शिशिरोषधरसचूर्णावकीर्णस्फटिकशुक्तिशङ्खसंचये संचितप्रचुरप्राचीनामलकमातुलुङ्गद्राक्षादाडिमादिफले, प्रतिग्राहि- तविप्रविप्रकीर्यमाणशान्त्युदकविगुषि, प्रेष्यापेष्यमाणललाटलेपोप- दिग्धहषदि धवलगृहे स्थितम् , परलोकविजयाय नीराज्यमानमिव ज्वरज्वलनेनानवरतपरिवर्तनस्तरङ्गिणि शयनीये शेषमिव विषो- मणा क्षीरोदन्वति विचेष्टमानम् , मुक्ताफलवालुकाधूलिधवलितं जलधिमिव क्षयकाले शुष्यन्तम् , कालेन कैलासमिव दशानने- नोद्रियमाणम् , अविरतचन्दनचर्चापराणां परिचारकाणामत्युष्णा- वयवस्पर्शभस्मीभूतोदरैरिव धवलैः करैः स्पृश्यमानं लोकान्तरप्र- स्थितम् , स्थास्नुना स्वयशसैव चन्दनानुलेपनच्छलेनापृच्छय- मानम् , अविच्छिन्नदीयमानकमलकुमुदेन्दीवरदलम् , कालकटा- क्षपतनशबलमिव शरीरमुद्वहन्तम् , निबिडदुकूलपट्टनिपीडितकेशा- न्तकथ्यमानकष्टवेदनानुबन्धं मूर्धानं धारयन्तम् , दुर्धरवेदनोन्नम- भीलशिराजालककरालेन च कालानुलिलिख्यमानलेखाख्यातमरणा- वधिदिवससंख्यानेनेव ललाटफलकेन भयमुपजनयन्तम् , आसन्न- यमदर्शनोद्वेगादिव च किंचिदन्तःप्रविष्टतारकम् , शुष्यद्दशनपछि. प्रसृतधूसरदीधितितरङ्गिणी मृगतृष्णिकामिवोष्णां निश्वासपरम्प- रामुद्दहन्तम् , अत्युष्णनिश्वासदग्धयेव श्यामायमानया रसनया निवेद्यमानदारुणसंनिपातारम्भम् , उरःस्थलस्थापितमणिमौक्तिक- हारचन्दनचन्द्रकान्तम् , कृतान्तदूतदर्शनयोग्यमिवात्मानं कुर्वाण- म्, अङ्गभङ्गवलनोत्क्षिप्तभुजयुगलम् , पर्यस्तहस्तनखमयूखैर्धारागृ. हमिव तापशान्तये रचयन्तम् , नेदिष्ठसलिलमणिकुहिमादर्शोदरेषु निपतद्भिः प्रतिबिम्बैरपि संतापातिशयमिव कथयन्तम् , स्पृशन्तीं प्रणयिनीमिव विश्वासभूमि मूच्छी बहु मन्यमानम् , अन्तकाहाना- शीतलीक्रियमाणम्। पाटलां शर्कराविशेषः । मकवाधारभेदः। कर्करी बारिधानी। गोलपत्रकं बहुच्छिदं अलमाण्डम् । उलासिता विस्तारिताः । प्रतिप्राहिताः प्रतिप्रहं प्राहिताः । प्रेष्या दासी। कालेन यमेन, रुग्णेन च । दशाननो व्याधिः, राक्षसच । भापुच्छपमान ज्योक्रियमाणम् । रसना जिला । नेदिष्ठमन्तिकतमम् ।

·पञ्चम उच्वासः । रैरिव संभयभिषग्दृष्टैररिष्टैराविष्टम् , महाप्रस्थानकाले खसंता- पसंतानमाप्तहृदयेषु संचारयन्तम् , अरतिपरिगृहीतमीर्ययेव छोक्या मुच्यमानम् , उद्योगमिवोपद्रवाणाम् , सर्वानमोक्षमिव क्षामताया, हस्तीकृतं विहस्ततया, विषयीकृतं वैषम्येण, क्षेत्रीकृतं क्षयेण, गो- चरीकृतं ग्लान्या, दष्टं दुःखासिकया, आत्मीकृतमस्वास्थ्येन, विधेयीकृतं व्याधिना, क्रोडीकृतं कालेन, लक्ष्यीकृतं दक्षिणाशया, पीतमिव पीडाभिः, जग्धमिव जागरेण, निगीर्णमिव वैवर्थेन, प्रासीकृतं गात्रभङ्गेन, हियमाणमिव विपद्भिः, वण्ठ्यमानमिव वेद- नाभिः, लुण्ठ्यमानमिव दुःखैः, आदित्सितं देवेन, निरूपितं निय- त्या, प्रातमनित्यत्वेन, अमिभूयमानमभावेन, परिकलितं परासुतया, दत्तावकाशं क्लेशस्य, निवासं वैमनस्यस्य, समीपे कालस्य, अन्ति- केऽन्त्योच्छ्वासस्य, मुखे महाप्रयासस्य, द्वारि दीर्घनिद्रायाः, जिलाने जीवितेशस्य वर्तमानम् , विरलं वाचि, चलितं चेतसि, विह्वलं वपुषि, क्षीणमायुषि, प्रचुर प्रलापे, संततं श्वसिते, जितं जृम्भि- काभिः, पराधीनमाधिभिः, अनुबद्धमनुबन्धिकाभिः, पार्थोपतिष्ठ- यानवरतरोदनोच्छूननयनया गृहीतचामरिकयापि निश्वसितैरेव वीजयन्त्या विविधौषधिधूलिधूसरितशरीरया मुहुर्मुहुः 'आर्यपुत्र, खपिषि' इति व्याहरन्त्या देव्या यशोवत्या शिरसि वक्षसि च स्पृश्यमानं पितरमद्राक्षीत् । दृष्वा च प्रथमदुःखसंपातमध्यमानमतिराशङ्कित इव भागधे. येभ्यः समभवत् । अन्तकपुरवर्तिनमेव च पितरममन्यत । निरा- कृत इव चान्तःकरणेन क्षणमासीत् । अवधूतश्च धैर्येण, क्षेत्रीकृतः क्षोभेण, रिक्तीकृतो रत्या, विषयीकृतो विषादेन, पावकमयमिव हृदयमुद्वहन् , विषमविदूषितानीव मुह्यन्तीन्द्रियाणि विभ्राणः, त- मसा रसातलमपि विशेषयन् , शून्यत्वेनाकाशमप्यविशयानोमानी दत कर्तव्यम् । पस्पर्श च हृदयेन भियमुत्तमाङ्गेन च गोम् । अवनिपतिस्तु दूरादेव दृष्ट्वातिदयितं तनयं तदवस्थोऽपि निर्भरः अरिष्टैर्दुलक्षणैः । अरतिरेकानवस्थितिः । छाया कान्तिः । विहखो क्षमः । लक्ष्यीकृतम् । माघ्रातमित्यर्थः । षण्व्यमानं भागीक्रियमाणम् । जीवितेसो यमः । अनुबन्धिका गात्रसन्धिपीडा। भागधेयेभ्यो देवेभ्यः। अन्तःकरणेन मनसा ।

·हापरिते मेहांवर्जितः प्रभावमायो मनसा प्रसार्य भुजी ऐहिइत्योहार यशरीराधैन शेषनातुदगात् । ससंभ्रममुपसृतं चैन विनयाचमन. मुखमय बलाबुरसि निवेश्य, विशनिव प्रेम्मा निशाकरमण्डल- मध्यम् , मजबिवामृतमये महासरसि, अन्नादिव महति हरिचन्दन- रसमलवणे, अभिषिच्यमान इव तुषाराद्रिद्रवेण, पीडयन कानि, कपोलेन कपोलमपघट्टयन् , निमीलयन्यक्ष्माप्रप्रथिवाजनानवि- साविणी विलोचने विस्मृतज्वरसंज्वरः सुचिरमालिलिग कथं कथमपि चिराद्विमुक्तमुपसृत्य कृतनमस्कारं प्रणतजननीकमुपागत- मासीनं च शयनान्तिके पिबन्निव विगतनिमेषनिश्चलेन चक्षुषा व्यलोकयत् । पस्पर्श च पुनः पुनर्वेपथुमता पाणितलेन क्षयक्षाम- कण्ठश्च कृच्छादिवावादीत्-'वत्स, कृशोऽसि' इति । भण्डि- स्त्वकथयत्-'देव, तृतीयमहः कृताहारस्यास्वाद्य इति । तच्छ्रुत्वा वाष्पवेगगृह्यमाणाक्षरं कथं कथमप्यायतं निःश्वस्यो- वाच-'वत्स जानामि त्वां पितृप्रियमतिमृदुहृदयम् । ईदृशेषु विधुरयति धीमतोऽपि धियम् । अतिदुर्धरो बान्धवमेहः सर्वप्रमा- थी। अतो नार्हस्यात्मानं शुचे दातुम् । उद्दामदाहज्वरदग्धोऽपि दो खल्वहमधिकतरमनेनायुष्मदाधिना । निशितमिव शस्त्रं तक्ष्यो- ति मां त्वदीयस्तनिमा । सुखं च राज्यं च वंशश्च प्राणाश्च त्वयि मे स्थिताः । यथा मम तथा सर्वासां प्रजानाम् । त्वद्विधानां पीडाः पीडयन्ति सकलमेव भुवनतलम् । न झल्पपुण्यभाजां वंशमलंकु- वन्ति भवादृशाः फलमस्थानेकजन्मान्तरोपार्जितस्याकलुषस्य कर्म- गः । करतलगतमिव कथयन्ति चतुर्णामप्यर्णवानामाधिपत्यं ते ल- क्षणानि । त्वजन्मनैव कृतार्थोऽस्मि । निरमिलापोऽस्मि जीवि- तव्ये । मिषगनुरोधः पाययति मामौषधम् । अपि च सर्वप्रजापु- प्यैः सकलमुवनतलपरिपालनार्थमुत्पत्स्यमानानां भवादृशां जन्म- ग्रहणोपायः पितरौ । प्रजामिस्तु बन्धुमन्तो राजानः, न शातिभिः। तदुनिष्ठ । कुरु पुनरेव सर्वाः क्रियाः । कताहारे च त्वय्यहमपि स्वयमुपयोक्ष्ये पथ्यम्' इत्येवमभिहितस्य चास घक्ष्यमिव हृदयमतिबरां शोकानलः संदुधुझे । क्षणमात्रं च स्थित्वा पित्रा प्रसवणे निम्ने । यो रसः। संज्वरः संतापः। सूची शलाका।

·पसमा जोषिः। उनकारार्यमाविश्यमानो धवलगृहारक्तवार । सि- काण्डे खवयं समुपस्थितो महाप्रलयो यत्र इस पर सामान्योऽपि तावच्छोका, सोचवास मरणम् , अनुपविष्टौषधी महाव्याधिः, अमलीकरणोऽमिप्रवेशा, अनुपरतलैव नरकमासा, निर्णोतिरङ्गारवर्षमशकलीकरणं क्रकचदारणमवणो वजसूचीपा- तः । किमुत विशेषाश्रितः । किमत्र करवाणि' इति । राजपुरुषेणाधिष्ठितश्च गत्वा स्वधाम धूममयानिव कृताश्रुपा- तान् , अग्निमयानिव जनितहृदयदाहान् विषमयानिव दत्तमू- ▪️वेगान् , महापातकमयानिवोत्पादितघृणान , क्षारमयानिवानी. तवेदनान , कतिचित्कवलानगृहात् । आचमंश्च पामरग्राहिण- मादिदेश-विज्ञायागच्छ कथमास्ते तातः' इति । गत्वा च प्र. तिनिवृत्य च 'देव, तथैव' इति विज्ञापितस्तेनागृहीतताम्बूल ए- वोत्ताम्यता मनसास्तामिलाषिणि सवितरि सर्वानाहूयोपहरे वैद्याः किमस्मिन्नेवंविधे विधेयमधुनेति विषण्णहृदयः पप्रच्छ । ते तु व्यज्ञापयन्-'देव, धैर्यमलम्बस्व । कतिपयैरेव वासरैः पुनः स्वां प्रकृतिमापनं स्वस्थं श्रोष्यसि पितरम्' इति । तेषां तु भिषजां मध्ये पौनर्वसवो युवाष्टादशवर्षदेशीयस्तस्मि- नेव राजकुले कुलक्रमागतो गतः पारमष्टाङ्गस्यायुर्वेदस्य भूभुजा सुतनिर्विशेषं लालितः प्रकृत्यैवातिपटीयस्या प्रज्ञया यथावद्विज्ञाता व्याधिस्वरूपाणां रसायनो नाम वैद्यकुमारकः सास्रस्तूष्णीमयो- मुखोऽभूत् । पृष्टश्च राजसूनुना—'सखे रसायन, कथय तथ्यं यद्यसाध्विक पश्यसि' इति । सोऽब्रवीत्-'देव, श्वः प्रभाते यथावस्थितमावेदयितास्मि' इति । अत्रैव चान्तरे भवनकलिनीपालः कोकमाश्वासयनपरख मुबैरपठत्- 'विहग कुरु दृढं मनः स्वयं यज शुचमारत विकायमेन। सह कमलसरोजिनीश्रिया श्रयति सुमेरुशिरो विरोचनः । धूममयानिवेति । धूमः किलाधु मोचयति । घृणा जुगुप्सा । उपारे रहसि । खो प्रकृतिममन्दसम्, अव्यकरूपत्वं च, पृथिव्यादिषु पा लीनम् । स्वस्थ व्याधिविनिर्मुक, स्वर्गस्थं च । यतः-'जातस्य हि ध्रुवो मरावं जन्म मृतस्य च । तमादपरिहार्येऽथे नवं शोचितुमईसि ॥ सुखम् । ।

·हचिरिते ।। वाकये वानिमित्तमा पितरि सुतरां जीविवाशां शिथिलीवकार । गतेषु च भिक्षुषु.क्षवधृतिः क्षपामुखे क्षितिपालसमीपमेव पुनरा. रोह । तत्र च-दाहो महान् । आहर हारान्हरिणि, मणिद- पंणान्में देहे देहि वैदेहि, हिमलवैलिम्प ललाटं लीलावति, घनसा- रक्षोधूलीमिधेहि धवलाक्षि, निक्षिप चक्षुषि चन्द्रकान्तं कान्ति- मति, कपोले कलय कुवलयं कलावति, चन्दनचर्चा रचय चारु- मते, पाटय पटमारुतं पाटलिके, मन्दय दाहमिन्दुमति, अर. विन्दैर्जनय जलाईया मुदं मदिरावति, समुपनय मृणालानि मा- लति, तरलय तालवृन्तमावन्तिके, मूर्धानं धावमानं बधान बन्धु- मति, कन्धरां धारय धारणिके, उरसि सशीकरं करं कुरु कुरणव- ति, संवाहय बाहू बलाहिके, पीडय पादौ पद्मावति, गृहाण गा- ढमङ्गमनङ्गसेने, का वेला विलासवति नैति निद्रा, कथाः कथय कुमुद्वति' इत्येवंप्रायान्पितुरालापाननवरतमाकर्णयन्दूयमानहृदयो दुःखदीपी जामदेव निशामनैषीत् । उपसि चावतीर्य राजद्वारदेशोपसर्पिणा परिवर्धकेनोपस्थापि. तेऽपि तुरने चरणाभ्यामेवाजगाम खमन्दिरम् । तत्र च त्वरमाणो भ्रातुरागमनार्थमुपयुपरि क्षिप्रपातिनो दीर्घाध्वगान्प्रजविनश्चोष्ट्रपा. लान्प्राहिणोत् । प्रक्षालितवदनश्च परिजनोपनीतमपि प्रतिकर्म ना- ग्रहीत् । अग्रतः स्थितानां राजपुत्रयूनां विमनसां 'रसायनो र. सायनः' इति जल्पितमव्यक्तमश्रौषीत् । पर्यपृच्छव तान्-'भ- द्राः, किं रसायन' इति । पृष्टाश्च ते सर्वे सममेव तूष्णीवभूवुः। भूयोभूयश्चानुबध्यमाना दुःखेन कथंकथमप्याचचक्षिरे-'देव, पावकं प्रविष्टः' इति । तब श्रुत्वा प्लुष्ट इवान्तस्तापेन सयो विव- पुनर्वसोरपत्यं पौनर्वसवः । पुनर्वसुना मुनिना प्रोकमायुर्वेदमधीते पौनवसब इति । अध्यामिति । उकंच-'कायबालमहोशिस्यदंष्ट्रजराषान् । अध्यवहामि तस्याहुचिकित्सा वेषु संश्रिता ।' इति । आयुर्वेदस्य वैद्यशास्त्रस्य । कोकचकवाका विरोचनो रविः । तत्र चेसादौ तत्र व क्षितिपालसमीप इत्यादीन्मृत्यकलापानावर्णयविशामनेषीदिति संबन्धः । धनसारः कर्पूरः । पाटय पर्ट करु । परां प्रीवाम् । संवाहय मर्दय । कुमुदतीत्यादयः शब्दखा- परिवकोपा । प्रतिकर्म प्रसाधनम् । कार्वस्वर हेम । तदपि सक- ·15076 पञ्चम उच्छासः। र्णतामगात् । उत्पाट्यमानमिव च न शशाक शोकान धारयितुं हृदयम् । आसीचास्य चेतसि कामं स्मयं न भवति न तु श्रावय- त्यप्रियं वचनमरतिकरमितर इवाभिजातो जनः । कच्छे व ययों- नेनानुष्ठितमुज्ज्वलीकृतमधिकतरं ज्वलनप्रवेशेन कल्याणप्रकृति का तखरमिव कौलपुत्रमस्येति । पुनश्चाचिन्तयत्-'समुचितमेवावया नेहस्येदम्। किमस्य तातो न तातः, किंवाम्बा न जननी, वयं न भ्रा. तरः । अन्यस्मिन्नपि तावत्स्वामिनि दुर्लमीभवति भवन्यसवो ध्रि. यमाणा हीहेतवो लोके किमुतामृतमयेऽनुजीविनां निर्व्याजबान्ध- वेऽवन्ध्यप्रसादे सुगृहीतनाम्नि ताते । संप्रति सांप्रतमाचरितमनेना- स्मानं दहता । किं वास्याकल्पमवस्थितस्य स्थेयसो यशोमयस्य द. झते । पतितः स केवलं दहने । दग्धास्तु वयम् । धन्यः खल्वसाव- प्रणीः पुण्यभाजाम् । अपुण्यभाक्त्विदमेव राजकुलं कुलपुत्रेण यत्चा- दृशा वियुक्तम् । अपि च ममापि कः खल्वेतेषां प्राणानां कार्या- तिभारः कृतशेषो वा, का वा व्यापृतवा, येन नाद्यापि निष्ठुराः प्रा. णाः प्रतिष्ठन्ते । को वान्तरायो हृदयस्य येन सहस्रधा न दलती- ति । दुःखार्तश्च न जगाम राजसन । समुत्ससर्ज च सर्वकार्या- णि । शयनीये निपत्य उत्तरीयवाससा सोत्तमानमात्मानमवगु- ख्यातिष्ठत् । इत्यंभूते च देवे हर्षे राजनि च तदवस्थे सर्वस्य लोकस्स क- पोलेषु कीलिता इव कराः, लोचनेषु लेप्यमय्य इवाचनुतयः, नासामेषु प्रथिता इव दृष्टयः, कर्णेषत्कीर्णा इव रूदितवनयः, जिह्वासु सहजानीव हा कष्टानि, लगनेषु पल्लवितानीव श्वसितानि, अधरेषु लिखितानीव परिदेवितपदानि, हृदयेषु निधानीकृतानीव दुःखान्यभवन् । उष्णाश्रुदाहमीतेव नाभजत नेत्रोदरालिया। निःश्वासतातविधुता इव व्यलीयन्त हासाः। निरक्शेवदार संतापेन न प्रावर्तत वाणी । कथास्खपि नाश्रूयन्त परिहावाः । कागममिति नाज्ञायन्त गीतगोष्टयः । जन्मान्तरातीतानीव नास्स- यन्त लास्यानि । स्वप्रेऽपि नागृह्यन्त प्रसाधनानि । वातापि नाल. नप्रवेशेनाधिकतरमुज्जलम् । सांप्रतं युकम् । भतिशयेन स्थिर सेमवस व्याप्तता व्यप्रता । प्रथा अप्रगामिनः । प्रतिधन्ते प्रतिज्ञा कुवते ।

·हर्षचरिते भवतोपभोगानाम् । नामाथि नाकीर्त्यवाहारस्य । खपुष्पप्रतिमान्या. सनापानमण्डलानि । लोकान्तरमिवानीयन्त बन्दिवाचः । युगा- न्तर इवावर्तन्त निर्वृतयः । पुनरिवादात शोकामिना मकरकेतुः । दिवापि नामुच्यन्त शयनानि । शनैः शनैश्च महापुरुषविनिपात- पिशुनाः समं समन्तात्समुदभवन्मुवने भूयांसो भूपतेरभावाय भ. यमुत्सादयन्तो भूतानां महोत्पाताः । तथा हि दोलायमानसकलकुलाचलचक्रवाला पत्या सार्थ गन्तु- कामेव प्रथममचलद्धरित्री । धन्वन्तरेरिवान्तरे तस्मिन्स्मरन्तः प. रस्परास्फालनवाचालवीचयो विजुघूर्णिरेऽर्णवाः । भूभृदभावमी- तानां वितशिखीकलापविकटकुटिलाः केशपाशा इवो/बभूवुधू- मकेतवः ककुभाम् । धूमकेतुकरालितदिङ्मुखं दिक्पालारब्धायुष्का- महोमधूमधूम्रमिवाभवद्भुवनम् । भ्रष्टभासि तप्तकालायसकुम्भव- णि भानुमण्डले भयंकरकबन्धकायव्याजेन कोऽपि पार्थिवप्राणि- तार्थी पुरुषोपहारमिवोपजहार । ज्वलितपरिवेशमण्डलाभोगभास्त्र- रो जिघृक्षाजृम्भमाणवर्भानुभयादुपरचिताग्निप्राकार इव प्रत्यदृश्य- व श्वेतभानुः । अवनिपतिप्रतापप्रसाधिताः प्रथमतरकृतपापकप्रवेशा इवादान्तानुरक्ता दिशः । स्रुतशोणितशीकरासारारुणिततनुर- नुमरणाय प्रावृतपाटलांशुकपटेवादृश्यत वसुधावधूः । नराधिप- बिनाशसंभ्रममीतैर्लोकपालैरिव कालायसकवाटपुटैरकालकालमेघ- पटलेररुध्यन्त दिग्द्वाराणि । प्रेतपतिप्रयाणप्रहताः पटवः पटहा इवारटन्तो हृदयस्फोटनाः पस्फायिरे निघातानां घोरा घननिर्घोषाः । निकटीमवद्यममहिषखुरपुटोद्भूता इव घुमणिधाम धूसरीचक्रुः क्र- मेलककचकपिलाः पांशुवृष्टयः । विसरविराविणीनामुन्मुखीनां शिखिनो ज्वालाः प्रतीच्छन्त्य इव पतन्तीरुल्का नमसो ववाशिरे शिवानां राजयः । राजधामनि धूमायमानकबरीविभागविभावित. विकायः प्रकीर्णकेशपाशप्रकाशितशोका इव प्राकाशन्त प्रतिमाः कुलदेवतानाम् । उपसिंहासनमाकुलं कालरात्रिविधूयमानवृजिनवे- विखी मयूरोऽपि । धूमकेतव उत्पातशंसिनः, अभयव । करालितानि भी. पणीकृतानि, याप्तानि च । बबु कपिशम् । श्वेतभानुचन्द्रः । प्रसाधिता आव. र्जिताः, भूषिताय । कयाः केशाः । विवानां मृगांदीनाम् । कपरोशन्देमात्र कचा लक्ष्यन्ते । माकोसी परेशानन्दः वायसाना काकानाम् । ।

·पञ्चम उच्चासः। . जीवन्धविभ्रम विभ्राणं बनाम भ्रामरं पठलम् । अटवाकायापुर, स्योपरि क्षणमपि न शशाम व्याक्रोशी कायसानाम् । श्वेतालपत्र- मण्डलमभ्याजीवितमिव राज्यस्य सरसपिशितपिण्डलोहित पर बचुरुचरचखाम खण्डं माणिक्यस्य कूजखरदृश्रो महोत्पात. यमानश्च कथमपि निनाय निशाम् । अन्यस्मिन्नहनि समीपमस्य राजकुलाद्रुतगतिषशविशीर्यमाणा- लंकारझाकारिणी विजयघोषणेव विषादस्याकुलचरणचलतुलाको- टिक्कणितवाचालितामिरुद्रीवामिः, किं किमिति पृच्छमानेव दू- रादेव भवनहंसीमिः, स्खलितविशालश्रोणिशिवानरशनानुरावि- णीमिश्च बाष्पान्धा समुपदिश्यमानमार्गेव गृहसारसीमिः, अदृष्ट. कवाटपट्टसंघट्टस्फुटितललाटपट्टरुधिरपटलेन पटान्तेनेव रक्तशुक- स्य मुखमाच्छाद्य प्ररुदती, संतापबलविलीनकनकवलयरसधारामि. व वेबलतामुत्सृजन्ती, मुखमरुत्तरङ्गितामुत्तरीयांशुकपटी स्फुरन्ती, फणिनीव निर्मोकमरीमाकर्षन्ती, नम्रांसस्रंसिनानिलविलोलेन नीलतमेन तमालचीरचीवरेणेव शोकोचितेन धम्मिल्लरचनारहितेन शिरोरुहसंचयेन चञ्चता प्रावृतकुचा, कुचताडनपीडया समुच्छूना ताम्रश्यामतलं मुहुर्मुहुरत्युष्णाश्रुप्रमार्जनप्रदग्धमिव करकिसलयं धुनाना, चक्षुर्निर्झरे शीर्यति नपयन्तीव शोकामिप्रवेशाय स्वकपो. लतलप्रतिबिम्बितमासन्नलोकं लोललोचनप्रवृत्तैस्तरलैस्तारकांशुभिः श्यामायमानमात्मदुःखेन दिवसमपि दहन्तीव 'क कुमारः क कु- मारः' इति पुरुषं पृच्छन्ती, वेलेति, नाम्ना यशोवत्याः प्रतीहार्या- जगाम । विषण्णलोकलोचनप्रत्युद्गता चोपसृत्य कुट्टिमन्यस्तहस्तयु- गला गलन्तीभिः सिञ्चन्तीव शुष्यन्तं दशनदीधितिधाराभिराघूस- रमधरमधोमुखी विज्ञापितवती-'देव, परित्रायस्व पवित्रायस्व । जीवत्येव भर्तरि किमप्यध्यवसितं देव्या' इति । ततस्तदुपरमाकर्ण्य च्युत इव सत्त्वेन, द्रुत इव दुःखेन, आचा. न्त इव चिन्तया, तुलित इव तापेन, अङ्गीकृत इवातनाप्रतिप- तिरासीत् । आसीञ्चास्य चेतसि–प्रतिपन्नसंज्ञस्य बहुशोऽपि ह. अन्यस्मिन्नित्यादौ समीपस्था यशोवत्याः प्रतीहार्याजगामेति संवन्धः । तुलाकोटिनूपुरम् । चीरचीवर वृक्षखक, चीरवासः । अप्रतिपत्तिः किंकर्तव्यतामूर्खः । हृदयेऽतिकठिने । मनुकोशो दया । तो ·हापरिते हवे दुःखाभिषको निपतनश्मनीव लोहमहारः कठिने हुतभुजमु. त्यापयति न तु भस्मसात्करोति मे निरनुक्रोशस्य कायम्' इति । उत्थाय च स्वरमाणोऽन्तःपुरमगात् । तत्र च मर्तुमुथतानां राज- महिषीणामशृणोइरादेव 'तात चूत, चिन्सयात्मानं प्रवसति ते जननी । वत्स जातीगुच्छ, गच्छाम्यापृच्छस्व माम् । मया वि. नापानाथा भवसि भगिनि भवनदाडिमलते । रक्ताशोक, मर्षणी- याः पादप्रहाराः कर्णपूरपल्लवभङ्गापराधाश्च । पुत्रक अन्तःपुरवाल- बकुलक वारुणीगण्डूषग्रहणदुर्ललित, दृष्टोऽसि । वत्से प्रियकुल- तिके, गाढमालिङ्ग मां दुर्लभा भवामि ते । भद्र भवनद्वारसह- कारक, दातव्यो निवापतोयाजलिरपत्यमसि । भ्रातः परशुक, यथा न विस्मरसि माम् , किं व्याहरसि दूरीभूतास्मि ते । शा- रिके, स्वप्ने नः समागमः पुनर्भूयात् । मातः, मार्गलग्नं कस्य स- मर्पयामि गृहमयूरकम् । अम्ब, सुतवल्लालनीयमिदं हंसमिथुनं म- न्दपुण्यया मया न संभावितोऽस्य चक्रवाकयुगलस्य विवाहोत्स- वः । मातृवत्सले, निवर्तस्व । गृहहरिणिके, समुपनय सौविदल्ल- वल्लभवल्लकी परिष्वजे तावदेनाम् । चन्द्रसेने, सुदृष्टः क्रियतामयं जनः । बिन्दुमति, इयं तेऽन्त्या वन्दना । चेटि मुञ्च चरणौ । आर्ये कात्यायनिके किं रोदिषि नीतास्मि देवेन । तात कञ्चुकि- न , किं मामलक्षणां प्रदक्षिणीकरोषि । धात्रेयि, धारयात्मानं किं पादयोः पतसि । भगिनि, गृहाण मामपश्चिमां कण्ठे कष्टं न दृष्टा प्रियसखी मलयवती । कुरङ्गवति, अयमामत्रणाखलिः । सानुम- ति, अयमन्यः प्रणामः । कुवलयवति, एष तेऽवसानपरिष्वङ्गः । सख्यः, क्षन्तव्याः प्रणयकलहाः, इत्येवंप्रायानालापान् । दयमानश्रवणश्च तैः प्रविशन्नेव निर्यान्ती दत्तसर्वखापतेयां गृ- हीतमरणप्रसाधनाम् , जानकीमिव जातवेदसं पत्युः पुरः प्रवेक्ष्य- न्तीम् , प्रत्यग्रस्नानादेहतया श्रियमिव भगवतीं सद्यः समुद्रादु- त्थिताम् , कुसुम्भबभ्रुणी वासेसी दिनमिव तेजसी सांध्ये दधाना- म्, ताम्बूलदिग्धरागान्धकाराधरप्रभापटलपाटलं पट्टांशुकमिव वि. धवामरणचिहमङ्गलममुद्वहन्तीम् , रक्तकण्ठसूत्रेण कुचान्तरावल- लादी राजमहिषीत्येवंप्रायानालापानणोदिति संबन्धः । भापुच्छरख ज्योस्कुरु । कारणी सुरानिकपोऽमृतमविश्य दीयते बलादिकम् । - - ·पञ्चम उच्चासः। बिना स्फुटितहइयविगलितापिरवाराशनं कुर्वतीम् , तिकुर्टि- कुण्डलकोटिकण्टकाटतन्तुना हारेण वलितेन सितांशुकपाशेनेव काठमुत्पीडयन्तीम् , सरसामाङ्गरागतया कवलितामिव विक मता चितार्षिष्मता चितानलार्चनाकुसुमैरिव धवलक्रश्रुषि- मुटुमिरंशुकोत्सङ्गमापूरयन्तीम् , गृहदेवतामत्रणवलिमिव बल्यै- पिंगलद्भिः पदे पदे विकिरन्तीमाप्रपदीनाम् , कण्ठे गुणकुसुममालां यमदोलामिवारूढाम् , अन्तर्गुसन्मधुकरमुखरणामन्यमाणलोचनो- पलामिव कर्णोत्पलेन प्रदक्षिणीक्रियमाणमिव मणिनूपुरबन्धुमित्र- खुमण्डलं भ्रमद्धिर्भवनहंसैः संनिहितमाणसमं मरणाय वित्तमिव चित्रफलकमविचलं धारयन्तीम् , अर्चाबद्धोद्भूयमानघवलपुष्पदाम- काम् , पतिव्रतापताकामिव पतिप्रासयष्टिमिष्टामुपगृहमानाम् , ब. बोरिव निजचारित्रधवलस्य नृपातपत्रस्य पुरो नेत्रोदकमुत्सृजन्ती- म्, पत्युः पादपतनसमुद्वमदभ्यधिकबाष्पाम्भाप्रवाहप्रतिरुद्धसः कथमपि प्रतिपन्नादेशान्सचिवान्संदिशन्तीम् , अनुनयनिवर्वितवि- धुवृद्धबन्धुवर्गवर्धमानध्वनिभिर्गृहाक्रन्दैराकृष्यमाणश्रवणाम् , भ- भाषितनिभैः पखरसिंहहितढियमाणहृदयाम् , घाच्या भर्तृम- क्त्या च निजया प्रसाधिताम् , जरत्या मूर्छया च संस्तुतया धार्य- माणाम् , सख्या पीडया च व्यसनसंगतया समालिजिताम्, परि- जनेन संतापेन च गृहीतसर्वावयवेन परीताम् , कुलपुत्रैरुच्छ्रुसितैश्च महत्तरैरधिष्ठिताम् , कञ्चुकिमिर्दुःश्चातिवृद्धेरनुगवाम्, भूपळ- वल्लभान्कोलेयकानपि सासमालोकयन्तीम्, सपत्नीनामपि पाद- योः पतन्तीम् , चित्रपुत्रिका अप्यामश्रयमाणाम् , गृहपतत्रिणाम- प्यखलिं पुरस्तादुपरचयन्तीम् , पशूनप्यापृच्छयमानाम् , भवनपा- दपानपि परिष्वजमानां मातरं ददर्श । दूरादेव च बाष्पायमाणदृष्टिरभ्यधात्-'अम्ब, खरा मन्दपुण्यं यजसि । प्रसीद । निवर्तव' इत्यभिधान एवं नेहमिव भूपुरमणिमरीचिमिश्चुम्ब्यमानचूडधरणयोर्यपतत् । देवी तु योवती तथा तिष्ठति पादनिहितशिरसि विमनसि क- आपृच्छापमाना ज्योत्कारयन्ती। पापायमान बाल्पमुद्रमन्ती। बैवी बाष्पोत्पतन धारयिती न शातिर बाबायोस्पतनमनपाइन्।

·हर्षचरिते नीयसि प्रेयसि वनये गुरुणा गिरिणेवोद्वेगवेगेनावष्टभ्यमाना, मू.. छन्धितमसं रसातलमिव प्रविशन्ती, बाप्पप्रवाहेणेव चिरनिरोध- संपिण्डितेन नेहसंभारेण निर्भराविर्भूतेनाभिभूयमानां, कृतप्रय- मापि निवारयितुं न शशाक बाष्पोत्पतनम् । उत्कटकुचोत्कम्पप्र- कटितासहशोकाकूता च गद्गदिकागृह्यमाणगलविकला निःसामा- न्यमन्युतरली क्रियमाणाधरोदेशा पुनरुक्तस्फुरणनिविडितनासापुटा निमील्य नयने नयनाम्भासेकप्लवेन प्लावयन्ती विमलौ कपोलो संछाध करनखमयूखमालाखचिततनुना तन्वन्तरनिर्गच्छदच्छास्त्र. स्रोतसेवांशुकपटान्तेन किंचिदुत्तानितं वदनेन्दुं दूयमानमानसा स्मरन्ती प्रसृतस्तनी प्रसवदिवसादारभ्य सकलमकशायिनः शैश- वमस्य शातिगृहगतहृदया 'अम्ब, तात, न पश्यतं पापां पर- लोकपस्थितां मामेवमतिदुःखिताम्' इति मुहुर्मुहुराक्रन्दती पितरौ, 'हा वत्स, विश्रान्तभागधेयया न दृष्टोऽसि' इति प्रेष्ठं ज्येष्ठं तन- यमसंनिहितं क्रोशन्ती, 'अनाथा जाता' इति श्वशुरकुलवर्तिनीं दुहि- तरमनुशोचन्ती, 'निष्करुण, किमपराद्धं तवामुना जनेन' इति देवमुपालभमाना, 'नास्ति मत्समा सीमन्तिनी दुःखभागिनी' इति निन्दन्ती बहुविधमात्मानम् , 'मुषितास्मि नृशंस, त्वया' इत्यकाण्डे कृतान्तं गईमाणा मुक्तकण्ठमतिचिरं प्राकृतप्रमदेव प्रारोदीत् । प्रशान्ते च मन्युवेगे सस्नेहमुत्थापयामास सुतम् । हस्तेन चास्य प्ररुदितस्य पक्ष्मपालीपुखादझुकणनिवहां द्रुतामिवाधि- कतरं क्षरन्तीं दृष्टिमुन्ममार्ज । स्वयमपि कठोररागपरिपीयमानेन धवलिना मुच्यमानोदरे कथदस्रस्रवत्पर्यन्ते शुक्लशीकरतारवारकि- तपक्ष्मणी सूक्ष्मतराश्रुबिन्दुपरिपाटीपतनानुबन्धविधुरे लोचने पुनः पुनरापूर्यमाणे प्रमृज्य बाष्पार्द्रगण्डगृहीतां च श्रवणशिखरमारोप्य शोकळम्बामलकलतामधास्तविलोलबालिकाव्याकुलियां च समु- सार्य विरची चिक्करसटामथुप्रवाहपूरितमाई च किंचिच्च्युतमुलिच- प्य हस्तेन खनोत्तरीयं वरजितमिव मनांशुकपटान्ततनुताम्रलेखा- लाल्छितलावण्यकुखिकावर्जितराजतराजहंसाससमुद्रीर्णेन पयसा प्रक्षाल्य मुखकमळं कलमूकलोकविधृते वासःशकले शुचिनि समु- न्मृज्य पाणी मुतबदनविनिहिनिमुतनयनयुगा विरं स्थित्वा पुनः ·पञ्चम उच्चासः । पुनरायतं निश्वस्यावादीत्-'वत्स, नासि न प्रियो निर्गुणो वा परित्यागाहों वा । स्तन्येनैव सह त्वया पीतं मे हदयम् । अस्मि- म समये अभूतप्रभुप्रसादान्तरिता त्वां न पश्यति दृष्टिः । अमि च पुत्रक, पुरुषान्तरविलोकनव्यसनिनी राज्योपकरणमकरुणा वा मास्मि लक्ष्मीः क्षमा वा । कुलकलत्रमस्मि चारित्रधना धर्मधवले कुले जाता । कि विस्मृतोऽसि मां समरशतशौण्डस्य पुरुषप्रका- ण्डस्य केसरिण इव केसरिणी गृहिणीम् । वीरजा वीरजाया वीर- जननी च माहशी पराक्रमक्रीता कथमन्यथा कुर्यात् । एवं विधेन पित्रा ते भरतभगीरथनाभागनिभेन नरेन्द्रघृन्दारकेण गृहीतः पा- णिः । आसेवितः सेवासंभ्रान्तानन्तसामन्तसीमन्तिनीसमावर्जित- जाम्बूनदघटाभिषेकः शिरसा । लब्धो मनोरथदुर्लभो महादेवी- पट्टबन्धसत्कारलामो ललाटेन । आपीतौ युष्मद्विधैः पुरमित्रकल- त्रबन्दीवृन्दविधूयमानचामरमरुञ्चलचीनांशुकधरौ पयोधरौ । सप- बीनां शिरःसु निहितं नमन्निखिलकटककुटुम्बिनीकिरीटमाणिक्य- मालार्चितं चरणयुगलकम् । एवं कृतार्थसर्वावयवा किमपरम क्षीणपुण्या । मर्तुम विधवैव वाञ्छामि । न च शक्नोमि दग्धस्य भर्तुरार्यपुत्रविरहिता रतिरिव निरर्थकान्प्रलापान्कर्तुम् । पितुश्च ते पादधूलिरिव प्रथमं गगनगमनमावेदयन्ती बहुमता भविष्यामि शूरानुरागिणीनां सुराङ्गनानाम् । प्रत्यप्रदृष्टदारुणदुःखदग्धायाश्च मे किं धक्ष्यति धूमध्वजः । मरणाच मे जीवितमेवास्मिन्समये साहसम् । अतिशीतलः पतिशोकानलादक्षयनेहेन्धनादस्मादनलः । कैलासकल्पे प्रवसति जीवेश्वरे जरत्तॄणकणिकालघीयसि जीविते लोभ इति क घटते । अपि च जीवन्तीमपि मां नरपतिमरणावधी- रणमहापातकिनी न प्रक्ष्यन्ति पुत्र, पुत्रराज्यसुखानि । स- ग्धानां च भूतिरमङ्गला चाप्रशस्ता च निरुपयोगी च. वत्स, विश्वस्तानां यशसा स्थातुमिच्छामि लोके न वपुषा । हमेव त्वां तावत्तात, प्रसादयामि न पुनर्मनोरयाप्रतिकूल्येन कद- थनीयास्मि ।' इत्युक्त्वा पादयोरपतत् । जाम्बूनदं सुवर्णम् । पादधूलिरिवेति । सापि प्रथमगतागमनमांवेदयति । धक्ष्यति मसीकरिष्यति । धूमधजोऽमिः । भूतिः समृद्धि मम च । विश्वस्तानां विष ·सहु ससंश्रमम्पनीय चरणयुगलमवनमित्तगुरुभयकरविष्ट तवनमकविगतशिरसमुदनमयन्मातरम् । दुर्मिवारतां । शुषः समवधार्य कुलयोपिदुचितां च तामेव श्रेयसी मन्यमानः क्रियां कृतनिश्चयां च तां सात्वा तूष्णीमधोमुखोऽभवत् । अमिनन्वति हि स्नेहकातरापि कुलीनता देशकालानुरूपम् । देख्यपि यशोवती परिष्वज्य समाघ्राय च शिरसि निर्गत्य चरणा- म्यामेव चान्तःपुरात्पौराक्रन्दनिर्मरामिरुध्यमानेव दिग्भिः स. रस्वतीतीरं ययौ । तत्र व स्त्रीखभावकातरैदृष्टिपातैः प्रविकसित- रकपङ्कजपुलैरिवायित्वा भगवन्तं भानुमन्तमिव मूर्तिरैन्दवी चित्रमा प्राविशत् । इतरोऽपि मातृमरणविहलो बन्धुवर्गपरिवृतः पितुः पार्श्व प्रायात् । अपश्यत्र स्वल्पावशेषप्राणवृत्ति परिवर्त्यमा- नवारकं वारकराजमिवास्तममिषन्तं जनयितारम् । असमाशो- कोद्रेकाभितश्च त्याजितः आहे धैर्यम् । आश्लिण्यास सकल?- मदमहीपालमौलिमालालितो पादपद्मावन्तस्तापान्मुखचन्द्रमिव द्रवीभवन्तं दशनज्योत्स्नाजालमिव जलतामापद्यमानं लोचनलाव- प्यमिव विलीयमानं सुखसुधारसमिव स्वन्दमानम् अच्छाच्छम- भुस्रोतसां संवानं महामेषमविलोचन इव · वर्षभितरवद्विमुक्तारा- पश्चिरं सरोद। राजा तु तमुफ्रुभ्यमानदृष्टिरविरतरुदितशब्दाश्रितश्रवण:प्रत्य- मिझाय शानैः शनैरवादीत्-'पुत्र, नाहस्येवं भवितुम् । भवद्विधा न हमहासत्त्वाः। महासत्त्वता हि प्रथममवलम्बनं लोकस्य पश्चा- द्वाजबीजिवा । सत्यवतां चापणीः सर्वातिशयाश्रितः क भवान् , क वैचव्यम् । 'कुलप्रदीपोऽसि' इति दिवसकरसदृशतेजसस्ते धू. करणमिव । 'पुरुषसिंहोऽसि' इति शौर्यपटुप्रज्ञोपहिवपराक्रमस निन्देव । क्षितिरियं तवं इति लक्षणाख्यावचक्रवर्तिपदस्य पुन- कमिव । 'गृहवां श्रीः' इति खयमेव दिया गृहीतस्य विपरी- वमिव । 'अध्यास्सवामयं लोकः' इत्युभयलोकविजिगीषोरपुष्कर- मिव । 'स्वीक्रियता कोषः इति शशिकरनिकरनिर्मलयशासंचय अमावासस्यामिन्नु नुमन्तं प्रविधतीति प्रतिवमा चित्रभानुममिम् । तारक- रा.चनमा मसोसादौ चिरं रुरोवेति संबन्धः । उदेक भाविक्यम् । उपरुभ्यमाना उपरोपवती धिटुंदियस्य सः । भक्कापसाल! राब ·पश्चासः। 1 . काभिनिवेशिनो निरुपयोगमिव । आत्मौनिया रामकम् इति गुरुगणात्मीकृतजातो गवार्थमिव । 'सावां राज्यमा इति गमत्रपमारोपित्तस्यानुचितनियोग इव । 'प्रजाः परिरमाया' इति दीर्घदोर्दण्डार्गलितदिबुखस्यानुवाद इव । 'परिजनः परिण- स्थताम् इति लोकपाललेफ्मस्यानुषङ्गिकमिव । 'शखाम्यासा कार्य:' इति धनुर्गुणकिणकलहकालीकृतप्रकोष्ठस्य किमादिश्यते । निा- मतां चापलम्' इति नूतनतरवयसि निगृहीतेन्द्रियल निस्वका व में वाणी । निरवशेषतां शत्रको नेयाः' इति सहजस्य तेजस एवेयं चिन्ता।' इत्येवं वदन्नेवापुनरुन्मीलनाय निमिमील राज- सिंहो लोचने। अस्मिमेवान्तरे पूषाप्यायुषेव तेजसा व्ययुज्यत । ततश्च लज्ज. मान इब नरपतिजीवितापहरणजनितादात्मापराधादधोमुखः सम- भवत् । भूपालाभावशोकशिखिनेवान्तस्ताप्यमानस्तानतां प्रपेदे। मन्दं मन्दमप्रियप्रश्नार्थमिव लौकिकी स्थितिमनुवर्तमानोऽवातर- दिवः । दित्सुरिव जनेशाय जलाजलिमपरजलनिधिसमीपमुपससर्प। सद्योदत्तजलाञ्जलिर्दुःखदहनदग्धमिव करसहस्रमालोहितमधच । एवं च महानराधिपनिधननिधीयमानविपुलवैराग्य इव शान्त- वपुषि, विशति गिरिगुहागहरं गभस्तिमालिनि, समुपोझमानमहा- जनाश्रुदुर्दिनार्दीकृत इव निर्वात्यातपे, रोदनताम्रसकललोकलोच. नरुचेव लोहितायति जगति, उष्णायमानानेकनरनिश्वाससंतापप्लुष्ट इव च नीलायमाने दिवसे, नृपानुगमनप्रचलितयेव लक्ष्म्या मु. च्यमानासु कमलिनीषु, प्रतिशुचेव परिवृतच्छायायां श्यामायमा- नायां भुवि कुलपुत्रेष्विव परित्यक्तकलत्रेषु, कृतकरुणप्रलापेषु के नान्तानाश्रयत्सु दुःखितेषु चक्रवाकेषु, छत्रभङ्गमीतेष्विव निगूढ- वीजिता राजान्वयिता । कुलप्रदीपोऽसीत्यादौ पूर्ववदाक्षेपाभ्यूहः। आइरिक प्रस्तावागतम् । अपुनरुन्मीलनाय पुनरप्रबोधनाय । निमिमील प्रत्यपधत - 'यमः। एवं चेत्यादावस्सिन्सति नरेन्द्रो हुताशनसक्रियया यशाशेषतामनीयतेति सेवन्धः । गभस्तीनश्मीन्मलते धारयतीति गभस्तिमाली सूर्यतस्मिन् । समुपो- स्यमानं वर्धमानम् । निर्वाय शाम्यति सति यश्चादीकृतः सोऽवश्व नियति शीतलीभवति । छायातपप्रतिपक्षजाति, कान्तिय । वामा राषिः, माविकाय। वन तोयम्, विपिन नभनो राजदण्डा, पत्राणां बनासरसामेल ।

·हर्षचरिते, कोशेषु कुशेशयेषु, स्फुटितदिग्वधूहदयरुधिरप्लव इव गलिते रका- सपे, क्रमेण च लोकान्तरमुपगतवत्यनुरागशेषे जाते तेजसामधीशे, गगनतलवितन्यमानबहलरागपाटलायां प्रेतपताकायामिव प्रवृत्ता. यां संध्यायां, शवशिविकालंकारकृष्णचामरमालाखिव स्फुरन्तीषु दर्शनप्रतिकूलासु तिमिरलेखासु, असितागुरुकालकाष्ठायां केनापि चिसायामिव रचितायां रजन्यां, दन्तामलपलप्रसाधितकर्णिकासु, केसरमालाकल्पितमुण्डमालिकासु, अनुमर्तुमिवोधतासु प्रहसितमु. खीषु कुमुदलक्ष्मीषु, अवतरत्रिदशविमानकिङ्किणीकणित इव श्रू- यमाणे, शाखिशिखरकुलायलीयमानशकुनिकुलकूजिते, नाकपथप्र- स्थितपार्थिवप्रत्युद्गतपुरुहूतातपत्र इव पूर्वस्यां दिशि दृश्यमाने च. न्द्रमसि, नरेन्द्रः स्वयं समर्पितस्कन्धैर्गृहीत्वा शवशिविका शि- बिसमः सामन्तैः पौरैश्च पुरोहितपुरःसरैः सरितं सरस्वती नीत्वा नरपतिसमुचितायां चितायां हुताशसक्रियया यशःशेषतामनीयत् । देवोऽपि हर्षः पुखीभूतेन सकलेनेव जीवलोकेन लोकेन राज- कुलसंबद्धनाशेषेण शोकमूकेन परिवृतोऽन्तर्वर्तिनापि शोकानलत- प्लेन लेहद्रवेण बहिरिव सिच्यमानो निर्व्यवधानायां धरण्यामुप- विष्ट एव तां निशीथिनी भीमरथीभीमामखिला सराजको जजा- गार । अजनि चास्य चेतसि ताते दूरीभूते संप्रत्येतावान्खलु जी. वलोकः, लोकस्य भग्नाः पन्थानः, मनोरथानां खिलीभूतानि भूति स्थानानि, स्थगितान्यानन्दस्य द्वाराणि, सुप्ता सत्यवादिता, लुप्ता लोकयावा, विलीना बाहुशालिता, प्रलीना प्रियालापिता, प्रोषिताः पुरुषकारविहारविकाराः, समाप्ता समरशौण्डता, ध्वस्ता परगुणप्री- तिः, विश्रान्ता विश्वासभूमयः अपदान्यपदानानि, निरुपयोगानि शास्त्राणि, निरवलम्बना विक्रमैकरसता, कथावशेषा विशेषज्ञता, ददातु जनो जलालिमौर्जित्याय, प्रतिपद्यतां प्रबन्यां प्रजापाल- कोशो गजः, कर्णिका च । अनुरागो भकि, लौहित्यं च । तेजसामधीशो राजा- ‘पि । शवशिविका मृतयानम् । वामरमोला अपि दर्शनप्रतिकूलाः । काष्ठा दिशः दारा कादम्तवत्तस चामलं पत्रम् । कर्णिका कर्णाभरणं च । केसरधन्दा किंजकबकुल्यो । चिपि म राजर्षिरभूत् । निशीथिनी रात्रिम् । भीमरथी नरकनी, कालरात्रि । अन्ये तु सप्तस- सख्या वसंमेष मासैदिनैव तापद्भिर्गतरेका गनिमीमरपी भवति तामति- । ।

·पञ्चम उच्छासः। १७१ ता, बनातु वैधव्यवेणी वरमनुष्यता, समाश्रयतु राजश्रीरामप- दम्, परिधतां धवले वाससी वसुमती, वहतु वस्कले विलासिता, तपस्यतु तपोवनेषु तेजस्विता, प्रावृणोतु चीवरे वीरता, क गम्यक पुनस्तस्य कृते कृतज्ञतया, क पुनः प्राप्स्यति तारशान्महापुरु- पनिर्माणपरमाणू-परमेष्ठी, शून्याः संवृत्त्वा दश दिशो गुणानाम् , जगजातमन्धकार धर्मस्य, निष्फलमधुना जन्म शत्रोपजीविनाम् । तातेन विना कुतस्त्या दिवसमसमसमररससमारब्धकलहकथाकण्द- कितसुभटकपोलभित्तयो वीरगोष्ठयः । अपि नाम स्वप्ने अपि दृश्येत दीर्घरक्तनयनं पुनस्तन्मुखसरोजम् , जन्मान्तरेऽपि पुनः परिष्व- ज्येत तल्लोहस्तम्भाभ्यधिकगरिमगर्भ भुजयुगलम् । लोकान्तरेऽपि पुत्रेत्यालपतः श्रूयेत सा सुधारसमुगिन्ती मध्यमानक्षीरसागरो- द्गारगम्मीरा भारतीति । एतानि चान्यानि च चिन्तयत एवाय कथमपि सा क्षयमियाय यामिनी। ततः शुचेव मुक्तकण्ठमारटत्सु कृकवाककुलेषु गृहगिरिवरु- शिखरेभ्यः पातयत्स्वात्मानं मन्दिरमयूरेषु परित्यक्तनिवासेषु च व- नाय प्रस्थितेषु पत्ररथेषु सद्यस्तनूभूते ताम्यति तमसि मन्दीभूता- मस्नेहेष्वभावममिलषत्सु प्रदीपेषु, स्फुरदरुणवल्कलप्रावृतवपुषि प्र- ज्यामिव प्रतिपन्ने नभसि, प्रभातसमयेन समुत्तीर्यमाणासु पार्थि- वास्थिशकलकलाविव कलविङ्ककंधराधूसरासु तारकासु, भूभृद्धा- तुगर्भकुम्भधारिषु विविधसरःसरित्तीर्थामिमुखेषु प्रस्थितेषु वनक- रिकुलेषु, शाक्शुचिसिक्थपटलपाण्डुरे, पिण्ड इवापरपयोनिधिपुलि- नपरिसरे, पात्यमाने, शशिनि, क्रमेण नृपचितानलधूमविसरधूसरी- कृततेजसीव, नरपतिशोकपावकदाहकिणकलङ्ककालीकृतचेतसीव, प्रोषितसमस्तान्तःपुरपुरंध्रिमुखचन्द्रवृन्दोद्वेगविद्राणवपुषीव, प्रथ- मास्तमितरोहिणीरणरणकविमनसीव चास्तमुपगते राजनित जतीव देवे दिवमारूढे सवितरि, परिवृत्ते राज्य इव कान्तो वर्षशतजीवी नरो भवतीति प्राहुः । जीवलोकः संसारः । खिलीभूतादि शून्यानि । लोकयात्रा व्यवहारा । प्रावणोतु परिदधातु । कलहो रणः। .. ततः शुचेत्यादौ चचाल मानाय देवो हर्ष इति संबन्धः। शुषेवेति । रहे गिर्यादौ योज्यम् । मेहः प्रेम, तैलं च । अरुणो रविसारथिः, बोहितं वारुणम् । कलबिडो प्रामवठकः । भूसद्रिरि, रामा च । घातबो गम्यस्पीति, गरिवला.

·1 प्रबुद्धराजहंसमण्डलममोन्यमानः सजाकर व पचाल को हो । तता पुरस्कविराममूकमन्दमन्दिरहतेषु, शोकाकुलपतिपयका- क्रमासावशेषेषु शुद्धान्दोबु, पतिज्यूथप इव धनाजयूचे, कक्ष्या- न्तरवर्तिनि पितृपरिजन, विषादिन्युपस्रुिदक्षिणादिनि व सम्मनि- मणे, विष्पन्दमन्दे राजकुखरे, मन्दुरापालकामन्दकथिते पाजि- रभाजि, राजबाजिनि विश्रान्तजयशब्दकलकले व शून्ये च महा- खानमण्डपे दह्यमानदृष्टिमिर्जगाम राजकुलात् । अगाच 'सरख- तीतीरम् । तस्यां स्नात्वा पित्रे ददावुदकम् । अपनातश्चानिष्पीडित- मौलिरेव परिधायोद्गमनीयदुकूलवाससी निश्वासपो निरातपत्रो निरुत्सारणः समुपनीतेऽपि सप्तौ चरणाभ्यामेव नासापासतेन रक्ततामरसताम्रण चक्षुषा हृदयावशेषस्यापि पितुर्दाहशङ्कया शो- काग्निमिव उद्गिरन्न ताम्बूलस्यापि सुचिरप्रक्षालितस्य कल्पतरुकि- सलयस्येव स्वभावपाटलस्याधरस्याधरपल्लवस्य प्रभया मांसरुधिरक- वलानिव हृदयाभिघातादुद्वमन्नुष्णनिश्वासमोक्षैर्भवनमाजगाम । राजवल्लभास्तु भृत्याः सुहृदः सचिवाश्च तस्मिन्नेवाहनि निर्गस्य प्रियं पुत्रदारमुत्सृज्योद्वाष्पैर्वन्धुभिर्वार्यमाणा अपि बहुनृपगुणगण- हताहृदयाः केचिदात्मानं भृगुषु बबन्धुः, केचित्तत्रैव तीर्थेषु तस्थुः, केचिदनशनैरास्तीर्णतृणकुशा व्यथमानमानसाः शुचमसमामशम- यन् , केचिच्छलभा इव वैश्वानरं शोकावेगविवशा विविशुः, के- विदारुणदुःखदहनदह्यमानहृदया गृहीतवाचस्तुषारशिखरिणं शरणं ययुः, केचिद्विन्ध्योपत्यकासु वनकरिकुलकरशीकरासारसिध्यमा- नतनयः पल्लवशयनशयिनः संतापमशमयन् , केचित्संनिहितानपि विषयानुत्सृज्य सेवाविमुखाः परिच्छिौः पिण्डकैरटवीभुवः शून्या जगृहः, केचित्पवनाशना धर्मधना धमद्धमनयो मुनयो बभूवुः, के- थ। कुम्मी कपाटो, घटच कुम्भः । यावे धूसरे शक्संबन्धिनि च । सिक्थं मकम्, मधूच्छिष्टं च । 'राजहंसास्तु ते चधुचरणोंहितेः सिताः' । राजहंसा इव राजानः, हंसाय । ततधेसादावस्सिन्सति दयमानदृष्टिनिपाम राजकुला. दिति संबन्धः । निषारी हतिपकः । अपनातेत्यादी भवनमाजगामेति संवन्धः । अपमाले मृतातः । मौलयः केश: 1 'तत्यामनीयं यौतयोर्वसयो- युनम् । सती हो। मुश्बु प्रपाते। मशीन संचा। पिन्क मानली नामः ·पञ्चम वासः। ग्रिहीतकापाया अपिलं मसमविजमिरे पिरिघु, केपिसानोठित गमणिषु शिरसरणीचक्थूर्जटयो जटा जपटिरे। अपरे पवित्र- समलम्बचीवराम्बरसेवीवा: खाम्यनुरामसुज्वलं कुः । अन्ये क्पोक्नहरिणजिड्डाचलोनियमानमूर्तयो जरां ययुः । अपरे पुनः पा- मिपल्लवप्रसृष्टैराताबरौनयनपुटैः कमण्डलुमित्र पारि बहन्तो गृहीतव्रता मुण्डा विवेकः। देवमपि हर्ष तदवस्थं पितृशोकविहुलीकृतम्, श्रियं शाप इति, मही महापातकमिति, राज्यं रोग इति, भोगान्भुजङ्गा इति, नि- लयं निरय इति, बन्धुं बन्धनमिति, जीवितमयश इति, देहं द्रोह इति, कल्यतां कलङ्क इति, आयुरपुण्यफलमिति, आहारं विष- मिति, विषममृतमिति, चन्दनं दहन इति, कामं क्रकच इति, ह. दयस्फोटनमभ्युदय इति च मन्यमानम् , सर्वासु क्रियासु विमु- खम् , पितृपितामहपरिग्रहागताश्चिरंतनाः कुलपुत्राः, वंशक्रमाहि- तगौरवाश्च प्राह्मगिरो गुरवः, श्रुतिस्मृतीतिहासविशारदाश्च जर- द्विजातयः, श्रुताभिजनशीलशालिनो मूर्धामिषिकाचामात्या रा. जानो, यथावदधिगतात्मतत्वाश्च संस्तुवा मस्करिणः, समदुःखसु- खाश्च मुनया, संसारासारत्वकथनकुशला ब्रह्मवादिनः, शोकापन- यननिपुणाश्च पौराणिकाः पर्यवारयन् । अखतन्वीकृतश्च तैर्मनसापि नालभत शोकमनुप्रचरितुम् । अ. नुनीयमानश्च कथं कथमप्याहारादिकासु क्रियाखाभिमुख्यमभजत । भ्रातृगतहृदयश्चाचिन्तयत्-अपि नाम सातस्य मरणं महाप्रलयस- दृशमिदमुपश्रुत्य आर्यो बाष्पजलनातो न गृहीयाद्वल्कले । नाश्रयेद्वा राजर्षिराश्रमपदम् । न विशेद्वा पुरुषसिंहो गिरिगुहाम् । अनस- लिलनिर्भरभरितनयननलिनयुगलो वा पश्येदनाथां पृथिवीम् । प्र- थमव्यसनविषमविह्वलः स्मरेदात्मानं वा पुरुषोत्तमः । अंकित अनेन कार्य लक्ष्यते । अधिजगिरे अध्येष्यत । आचोटित उत्खातः। धूटि. शिवः । वारि अश्रु, उदकं च । देवमित्यादौ देवमपि हर्षमेवंविधा जनाः पर्यवारयनिति संवन्धः। कल्यता- मरोगिताम् । प्रायगिर आदेयवाचः। अध्यात्ममात्मज्ञानम् । तत्त्वमितिकर्तव्य ता। मस्करिणः परिव्राजकाः। सनामयः सगोत्राः । शौचानुप्रवणं शरीरबापादि । वाष्पजळबातो नही. THEIROIRWAMIcaorm ·हर्षचरिते.. त्यतया जनितवैराग्यो वा न निराकुर्यादुपसर्पन्ती राज्यलक्ष्मीम् । दारुणदुःखदहनप्रज्वलितदेहो वा प्रतिपद्येताभिषेकम् । इहागतो वा राजभिरभिधीयमानो न पराचीनतामाचरेत् । अतिपितृपक्ष- पाती खल्वार्यः। सर्वदा तातश्लाघया माममियते-'तात हर्ष, क- स्वचिदभूविष्यति वा पुनः काश्चनतालतरुपांशु कायप्रमाणमि- दम् । ईदृक्च दिवसकरप्रीत्या दिवसमुन्मुखविकसितं मुखमहाक- मलम् । एतौ च वजस्तम्भमाखरौ भुजकाण्डौ । एते च हसित- मदालसहलधरविभ्रमा विलासाः कोऽन्यो मानी विक्रान्तो वदान्यो वा' इति । एतानि चान्यानि च चिन्तयन्दर्शनोत्सुकहृदयो भ्रा. तुरागमनमुदीक्षमाणः कथं कथमप्यतिष्ठदिति । इति श्रीबाणभट्टकृतौ हर्षचरिते महाराजमरणवर्णनं नाम पञ्चम उच्वासः। याद्वल्कले इति प्रतीपमानता बोद्धव्या । अत्र च सर्वत्र नेत्याशहायाम् । पुरुषो. तमो हर्षः, हरिरपि। पराचीनता परामुखत्वम्, अनानुकूल्यं वा । मुखकमलस्य -दिवसकरप्रीतिः प्रतापित्वम् । वदान्यो दाता ॥ इति श्रीशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेते पश्चम उच्यासः ॥ V ·षष्ठं उच्छासः। १७५ षष्ठ. उच्छ्वासः। उषियोचित्य भुवि प्रहितनिगूढात्मदूतनीतानाम् । विजिगीषुरिव कृतान्तः शूराणां संग्रहं कुरुते ॥ १ ॥ विनब्धघातदोषः स्खवधाय खलस्य वीरकोपकरः। नवतरुमणध्वनिरिव हरिनिद्रावस्करः करिणः ॥२॥ अथ प्रथमप्रेतपिण्डभुजि भुक्ते द्विजन्मनि, गतेषूद्वेजनीयेष्वशौ- चदिवसेंषु, चक्षुर्दाहदायिनि दीयमाने द्विजेभ्यः शयनासनचामरा- तपत्रामत्रपत्रशस्त्रादिके नृपनिकटोपकरणकलापे, नीतेषु तीर्थस्था- नानि सह जनहृदयैः कीकसेषु, कल्पितशोकशल्ये सुधानिचयचिते चिताचैत्यचिह्न, वनाय विसर्जिते महाजिजिति राजगजेन्द्रे, क्रमेण च मन्देष्वाक्रन्देषु, विरलीभवत्सु च विलापेषु, विश्राम्यत्यश्रुणि, शिथिलीभवत्सु श्वसितेषु, अविस्पष्टेषु हाकष्टाक्षरेषु, उत्सार्यमाणासु च व्यसनशय्यासु, उपदेशश्रवणक्षमेषु श्रोत्रेषु, अनुरोधावधानयो- ग्येषु हृदयेषु, गणनीयेषु नृपगुणेषु, प्रदेशवृत्तितामाश्रयति शोके, क- तेषु कविरुदितकेषु, जाते च स्वप्नावशेषदर्शने हृदयावशेषस्थाने, चि. तावशेषाकृतौ काव्यावशेषनाम्नि नरनाथे देवो हर्षः कदाचिदुत्सृष्ट- व्यापारः पुजीभूतवृद्धबन्धुवर्गाप्रेसरेणावनतमूकमुखेन महाजनेन उञ्चित्येति । कृतान्तोऽन्तकः शूराणां संग्रहं कुरुते । किं कृत्वा । उचित्यो. चित्य यथाप्रधान प्रहितनिगूढाः खभावप्रच्छन्ना यमदूता यमकिंकरास्तैनीतानां विजिगीषुर्ययान्विष्यान्विध्यात्मदूताना शूराणां संग्रहं कुरुते । अनेनोच्छ्वासार्थः संगृहीतः । तथाहि कृतोऽन्तो विनाशो येन स शशाइनामा गौडाधिपतिः । शूराणां राज्यवर्धनानुचराणां प्रधानराजपुत्राणां तत्सहितानां संग्रहमकरोत् । कथम् । उचित्योचित्यान्विष्यान्विष्य । कीदृशानाम् । प्रहितनिगूढात्मदूतानाम् । तथाहि तेन शशाइन विश्वासार्थ दूतमुखेन कन्याप्रदानमुक्ला प्रलोमितो राज्य- वर्धनः खगेहे सानुचरो भुजान एव छपना व्यापादितः ॥१॥ अत एव चाह-विनब्धेत्यादि । खलोत्र गौडापसदः, शशाइन हर्षः॥३॥ अथ प्रथमेसादावसिमसिन्सति देवो हर्षों मौलेन महाजनेनात्मानं वेश्यमानमद्राक्षीदिति संवन्धः । भोजनं भुकं तदस्यास्तीति । 'मर्शमादिभ्यो- उन्' । भमत्राणि पात्राणि: पत्राणि । बाहनानि । कीकसेवस्थिषु । चितायां वैसचिहत्तदाकार विहम्, श्मशानदेवरहं वा। कविरुदितकेषु दुःखोद्दीपनका लेषु । लोकोत्तरो जनसमूहः । मन्युः शोकः । .. - ·- " मौलेनाकाल आत्मानं वेश्यमानमइन्क्षीत् । दृष्ट्वा चाकरोन्मनसि- 'किमन्यदार्यमागतमावेदयत्यवं शोकपराभूतो लोकाकार इविवेप- मानहृदयश्च पप्रच्छ प्रविशन्तमधिकतरप्रचारमन्यतमं पुरुषम् बङ्ग, कथय। किमार्यः प्राप्तः' इति । स मन्दमनवीत्-'देव, बबादिशसि द्वारिइति श्रुत्वा न सोदर्यमेहनिहितनिरतिशयमन्सुमृदूकतमनाः कामपि न ववाम बाष्पवारिप्रवाहोत्सीडेन सह जीवितम् । अनन्तरं च द्वारपालमुक्तेन प्रथमप्रविष्टेन परिजनेनेवाकन्देन कथ्यमानम्, दूरगुतागमनमुषितबाहुल्येन विच्छिन्नच्छत्रधारेण लम्बिताम्बरवाहिना भ्रष्टभृङ्गारग्राहिणा च्युताचमनधारिणा ता- म्यत्ताम्बूलिकेन खचत्खड्गप्राहिणा कतिपयप्रकाशदासेरकप्रायेण बहुवासरान्तरितस्नानभोजनशयनश्यामक्षामवपुषा परिजनेन परि- वृतम् , अविरलमार्गधूलिधूसरितशरीरतया शरणीकृतमिवाशरणया क्रमगतया वसुंधरया हूणनिर्जयसमरशरवणबद्धपट्टकैर्दीर्घधवलैः समासन्नराज्यलक्ष्मीकटाक्षपातैरिव शबलीकृतकायम् , अर्वा प्राणपरित्राणार्थमिव च शोकहुतभुजि हुतमांसैरतिकौरवयवैरावे- धमानदुःखभारम्, अपगतचूडामणिनि मलिनाकुलकुन्सले शेख- स्शून्ये शिरसि शुचमारूढां मूर्तिमतीमिव दधानम् , आतपगलि- तखेदराजिना रुदतेव पितृपादपतनोत्कण्ठितेन ललाटपट्टेन लक्ष्य- माणम् , प्रथीयसा बाष्पपयःप्रवाहेनामिमतपतिमरणमूञ्छिता- सिव महीमनवरतं सिञ्चन्तम् , अनन्तसंतताचप्रवाहनिपतननि- वेव दुःखक्षामौ कपोलावुहन्तम् , अत्युष्णमुखमारुत- मार्गगतेन द्रवतेव गलितताम्बूलरागेणाधरबिम्बेनोपलक्षिवम् , पवि- त्रिकामासावशेषेन्द्रनीलिकांशुश्यामायमानमचिरनुतपिदमरणजन्य- महाशोकाग्निदग्धमिव श्रवणप्रदेशमुद्वहन्तम्, अफुटाभिव्य- तव्यञ्जनेनाप्यधोमुखस्तिमितनयननीलतारकमयूखमालाखवितेन शोकप्ररूढश्मश्रुश्यामलेनेव मुखशशिना लक्ष्यमाणम्, केसरिण- मिव महाभूद्विनिपातविह्वलनिरवलम्बनम् , दिवसमिव तेजःप- विपवनपरिम्लानश्रियं श्यामीभूतम्, नन्दनमिव भप्रकल्पपादपं भान्सरमित्यादी प्रविशन्त ज्येष्ठ प्रातरमद्रासीविति संवन्धः। परिवनेनापि प्रथमविन द्वाखाप्रमुखन चमाचमन पसार । प्रकाशा मरोखामि- बीयमानाः। दासेरका दासीसुता शेयर निम्वेवापातालभूत- ·षष्ठ उच्यासः। विच्छायम् , दिग्भावमिव प्रोषितविकुलरशून्यम् , गिरिमिव गुरु- वजपातदारितं कम्पमानम् , क्रीतमिव क्रशिना, किंकरीकृतमिव कारण्येन, दासीकृतमिव दौर्मनस्येन, शिष्यीकृतमिव शोचितव्येन, आत्मीकतमिवाधिना, मूकीकृतमिव मौनेन, पिष्टमिव पीडया, सिममिव संतापेन, उचितमिव चिन्तया, लुममिव विलापेन, धृतमिव वैराग्येण, प्रख्यातमिव प्रतिसंख्यानेन, अवज्ञातमिव प्रज्ञया, दूरीकृतमिव दुरमिभवत्वेन, अबोध्येन वृद्धबुद्धीनाम् , असाध्येन साधुमापितानाम् , अगम्येन गुरुगिराम् , अशक्येन शास्त्रशती- नाम्, अपथेन प्रशाप्रयत्नानाम्, अगोचरेण सुहृदनुरोधानाम् , अ. विषयेण विषयोपभोगानाम् , अभूमिभूतेन कालक्रमोपचयानां, शो- केन कवलीकृतं ज्येष्ठं भ्रातरमपश्यत् । आवेगोद्गतकृत्नस्नेहोक- लिकाकलापोक्षिप्यमाणकाय इव च परवशः समुदगमत् । अथ दूरादेव दृष्ट्वा देवो राज्यवर्धनश्चिरकालकलितं बाष्पवर्ग मुमुक्षुः सुदूरप्रसारितेन संकल्पयन्निव सर्वदुःखानि दीर्येण दोर्द- ण्डद्वयेन गृहीत्वा कण्ठे मुक्तकण्ठं पुनः पतितक्षौमे क्षामे वक्षसि पुनः कण्ठे पुनः स्कन्धभागे पुनः कपोलोदरे निधाय तथा तथा सरोद यथा संबन्धनामीवोदपाट्यन्त हृदयानि । स्मृतनृपतिना राजवल्लभेनापि प्रतिशब्दनिभेन निर्भरमिवारुद्यत । सुचिराच कथं कथमपि निर्वृष्टनयनजलः पर्जन्य इव शरदि स्वयमेवोपशशाम । उपविष्टश्च परिजनोपनीतेन तोयेन तत्करनखमुखपुषवया महा- जलप्लवजायमानफेनलेखमिव पुनः पुनः प्रमृष्टमपि पक्ष्माप्रसंगल- द्विन्दुवृन्दमन्दोन्मेषमुषितदर्शनं कथं कथमपि चक्षुरक्षालयत् । ता- म्बूलिकोपस्थापितेन च वाससा चन्द्रातपशकलेनेवोष्णोष्णबाष्प- दग्धं वदनमुन्ममा । तूष्णीमेव च चिरं स्थित्वोत्थाय नानभू. मिमगात् । तस्यां च स्थित्वा विभूषं वित्रस्तव्यस्तकुन्तलं क्षणे तृतीया। अभिव्यजनं श्मश्रु, भूभद्राजा, गिरिश्च । तेजापति पतिः, श्यामः कृष्णः, श्यामा व रात्रिः । कल्पपादपो राजापि । छाया कान्तिः, भार पाभावच । प्रत्याख्यातं सकम् । प्रतिसंख्यानेन विवेकशलया बुध्या । कलितं धतम् । बन्धनं खामम् । पर्जन्य इन्द्रः । पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ' इसजे। महि मेवानपति । वित्रता ऊवं क्षिताः। निर्गता इत्यन्ये । यता विकिता। कुन्तलाः केसर-पितरः कुम्तने वाला या केशविरोहा। १६ ·हर्षचरिते दरानिष्पीड्य सावशेषमन्युस्फुरितेन जिजीविषतेव. जलधौतसुम- गमात्मानमपि चुचुम्विषतेवाधारेण क्षालितस्य चक्षुषः श्वेतिन्ना च शारदशशिकरविकसितविशदकुमुदवनदलावलिबलिविक्षेपैरिव दि. ग्देवतार्चनकर्म कुर्वाणश्चतुःशालवितर्दिकायां नीचापाश्रयविनि. हितैकोपबायां पर्यतिकायां निपत्य जोषमास्थत् । देवोऽपि हर्षस्तथैव स्नात्वा धरणितलनिहितकुथाप्रसारितमूर्ति- रदूर एवास्य तूष्णीमेव समवातिष्ठत । दृष्ट्वा दृष्ट्वा दूयमानमानस- मप्रजन्मानं समस्फुटदिवास्य सहस्रधा हृदयम् । औरसदर्शनं हि यौवनं शोकस्य । लोकस्य तु नरपतिमरणदिवसादपि दारुणः स बभूव दिवसः। सर्वस्मिन्नेव नगरे न केनचिदपाचि न केनचिद- नायि नाभोजि । सर्वत्र सर्वेणारोदि । केवलमनेन क्रमेणातिचक्राम दिवसः । स च प्रत्यप्रत्वष्ट्रटङ्कतष्टतनुरिव वहदहलरुधिररसमांस- च्छविरपरपारावारपयसि ममज मजिष्ठारुणोऽरुणसारथिः । मु- कुलायमानकमलिनीकोषविकलं चकाण चञ्चरीककुलं कमलसरसि । सविधविरहव्याधिविधुरवधूबाध्यमानं बबन्ध बन्धाविव विबुद्धष- न्धूकमासि भावति सास्रां दृशं चक्रवाकचक्रवालम् । संचरन्त्याः समधुकररवं कैरवाकरं कलहंसरमणीरमणीयं माणिक्यकाञ्चीकिङ्कि- णीजालमिवाचकाण श्रियः । प्रकटकलङ्कमुदयमानं विशङ्कटविषाणो- कीर्णपङ्कसंकरशंकरशकुरशक्करककुद्कूटसंकाशमकाशताकाशे . श. शाकमण्डलम् । अस्यां च वेलायामनतिक्रमणवचनैरुपसृत्य प्रधानसामन्तैर्विज्ञा. प्यमानः कथं कथमप्यमुक्त । प्रभातायां च शर्वी सर्वेषु प्रविष्टेषु राजसु समीपस्थितं हर्षदेवमुवाच-'तात, भूमिरसि गुरुनियो- इति । 'चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' इत्युक्तम् । अत्र तूपचारान्मौलि. शब्देन शिर उच्यते । वितर्दिका वेदिका । उपबर्हणमुपधानम् । जोषं तूष्णीम् । यो वर्णकंबलः । औरसो भ्राता । बष्टा विश्वकर्मा तस्स टाछेदनशनम् तेन तनयता तनुर्यस्य सः । पुरा खभर्तृ तेजोविसरोद्विमया सूर्यभार्ययावमानितः सूर्यस्वधरमवोचन्मम तेजस्तनु कुरु । तेनाप्यारोप्य चक्रनमं टोनासौ खष्ट इति वाता । अपरः पश्चिमः । पारावारः समुद्रः । चकाण जुगुणाचश्वरीका अमराः । 'कादम्या कलहंसः स्यात् । मावकाण चुकूज करवाकर संघरन्याः श्रियः की- हिणीजाकामिक मुकूजेत्युत्प्रेक्षा । विधवटो विधातः । करों दान्तः ।

·षष्ठ उच्छ्वासः। १७९ गानाम् । शैशव एवाप्राहि गुणवत्पताकेव भवता वातस्य चित्त- वृत्तिः । यतो भवन्तमेवंविधं विधेयं विधिविधानोपनतनैपुण्यमिदं किमपि विमणिषति मे हृदयम् । नावलम्बनीया बालभावसुलमा प्रेमविलोमा वामता। वैधेय इव मा कृथाः प्रत्यूहमीहितेऽस्मिन् । न खलु न जानासि लोकवृत्तम् । लोकत्रयत्रातरि मांधातरि मृते किं कृतं पुरुकुत्सेन भ्रूलतादिष्टाष्टावशद्वीपे दिलीपे वा रघुणा म- हासुरसमरमध्याध्यासितत्रिदशरथे दशरथे वा रामेण गोष्पदीक- तचतुरुदन्वदते दुष्यन्ते वा भरतेन । तिष्ठन्तु तावदेते तातेनैव शतसमधिकाध्वरघूमविसरधूसरितवासववयसि सुगृहीतनाग्नि तत्र- भवति परासुतां गते पितरि किं नाकारि राज्यम् । यं च किल शोकः समभिभवति तं कापुरुषमाचक्षते शास्त्रविदः । त्रियो हि विषयः शुचाम् । तथापि किं करोमि । स्वभावस्य सेयं कापुरुषता वा बैणं वा यदेवमास्पदं पितृशोकहुतभुजो जातोस्मि । मम हि भूमृति पर्यस्ते निरवशेषतः प्रस्रवणानीव सुतान्यश्रूण्यस्तमिते महति तेजस्य- न्धकारीभूतदशाशस्य प्रनष्टः प्रज्ञानलोकः, प्रज्वलितं हृदयम् , आत्म- दाहमीत इव स्वप्नेऽपि नोपसर्पति विवेकः, बलीयसा संतापेन जा. तुषमिव विलीनमखिलं धैर्यम् , पदे पदे दिग्धरोपाहतेव हरिणी मुमति मतिः, पुरुषद्वेषिणीव दूरत एव भ्रमन्ती परिहरति स्मृति:, अम्बेव तातेनैव सह गता धृतिः, वार्धषिकप्रयुक्तानीव विचानि प्रतिदि. वसं वर्धन्ते दुःखानि, शोकानलधूमसंभारसंभूताम्भोधरभरितमिव वर्षति नयनवारिधाराविसरं शरीरम् । सर्वः पञ्चजनः पञ्चत्वमु. पगतः प्रयाति । वितथमेतद्वदति बालो लोकः । ततो हुताशनतामेव केवलमापन्नो येनैवं दहति माम् । इदमसांपरायिकमिव हृदय- भातुं प्रवृत्ता प्रभाता तस्याम् । नियोग आदेशः। विधेयमायत्तम् । पति कथयितुमिच्छति । विलोमानुकूलता । वामता प्रतिकूलता । वैधेयो धूमेन मलिनीक्रियते । त्रैणे स्त्रीत्वे । परासुता मरणम् । मम षो व्याख्येयः । प्रषणानि निर्भराः । जतुनो विकारो जातुषम् । 'प्रजनों पुर' । पदे शब्दे, कमे च । दिग्धो विषलिप्तः शरः । उक्तं च-बाणे विषाके दिग्धलिप्तकौ' इति । मेरुमहीधरवद्रोपशब्दः प्रशंसार्थः । वृद्धा जीवति वार्ड विकः वणिपद्धेवधुषीभावः । पञ्चजनः पञ्चमहाभूतानि, मनुष्यव । उकंच- 'स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पुरुषा नराः' इति । पनत्वं मरणम् । चितय.

·हर्षचरिते. मवष्टभ्य व्युत्थितः शोको दुर्निवारः वाटव इव पारिराशिम् । पविरिव पर्वतम् , क्ष्य इव क्षपाकरम् , राहुरिव रविम् , दहति दारयति तनूकरोति कवलयति । न शक्नोति मे हृदयं वादशस्य सुमेरुकल्पस्य महापुरुषस्य विनिपातमश्चमिरेव केवलैरतिवाहयितुम् । राज्ये विष इव चकोरस्य मे विरक्तं चक्षुः । बहुमृसपटावगुण्ठनां रखितरनां जनंगमानामिव वंशवाझामनायो भियं त्यक्तुममिलपति मे मनः । क्षणमपि दग्धगृहे शकुनिरिव न पारयामि स्थातुम् । सोऽहमिच्छामि मनसि वाससीव सुलमं स्नेहमलमिदममलैः शिखरि- शिखरप्रस्रवणस्वच्छस्रोतोऽम्बुभिः क्षालयितुमाश्रमपदे । यतस्त्वम- स्तरितयौवनसुखामनमिमतामपि जगमिव पूरुराज्ञया गुरोर्गृहाण में राज्यचिन्ताम् । त्यत्तसकलबालक्रीडेन हरिणेव दीयतामुरो लक्ष्म्यै । परित्यक्तं मया शस्त्रम् ।' इत्येवमभिधाय खड्गपाहियो हस्तादादाय निजं निस्त्रिंशमुत्ससर्ज धरण्याम् । अथ तच्छ्रुत्वा निशितशिखेन शूलेनेवाहतः प्रविदीर्णहृदयो देवो हर्षः समचिन्तयत्-किं नु खलु मामन्तरेणार्यः केनचि- दसहिष्णुना किंचिद्वाहितः कुपितः स्यात् । उतानया दिशा परी. क्षितुकामो माम्। उत शोकजन्मा चेतसः समाक्षेपोऽयमस्य । आहो. खिदार्य एवायं न भवति किं वार्येणान्यदेवामिहितमन्यदेवाश्रावि मिति । पञ्चसु पृथिव्यादिषु लयात्पुरुषवाद्रूप्यं प्रतिपद्यत इत्सलीकम् । यतस्तत स्याद्यमिमात्रप्रतिबद्धकायदर्शनादित्यर्थः । आपत्कष्टम् । क्लेश इत्यर्थः। संपरायः सामः । तस्मै यन्न भवति तदसांपरायिकम् । सभयं यः किल भीतःस कथं व्यु- त्थितं निवारयेत् । वाडव इत्यादयो दहतीत्यादिमिर्यथाक्रम योज्याः। पविर्वजः। कल्पतेऽसादमीयर्थ इति कल्पः। चकोरः कचः। तस्य विषे दृष्टे अक्षिणी विर- ज्यते । मृतस्य पटः । अवगुण्ठनं मस्तकाच्छादनम् । रसः समाजः । जनंगमध- डालः । उकंच-चण्गलप्लवमातहदिवाकीर्तिजनंगमाः। निषादश्वपचावन्ते- बाविषण्डालपुकसाः ॥ इति । वंशोऽभिजननं प्रबन्धो वेणुष । बाया बहिः भूताः, वहनीया च । पकनिहचटिका। गृहशारिकेत्यन्ये । मेहः प्रेम, तैलादिव। यतस्वसिति।पुरा ययातिःशुक्रदुहितर देवयानीमवमन्य देवयान्या साखीभूता पार्मिहामसन्मिभ्याकामयानेन शुक्रेण जरां यास्यसीति शतः प्राप्तजरादुःखो विषयलम्पोज्यपुनरगृहीतां वयं पूरी खपुत्रे ताभ्युपगमे संक्रमांबभूवेति पर्वा । मायान्तरितयौवभाजमिमता च । गुरोर्ययावेरपि मामन्तरेण मां विमा, मय्यम निहित इलाः।

·षष्ठ उच्चासः। १८१ गया शोकशून्येन श्रवणेन्द्रियेण । आर्यख वान्यदेव विवक्षितम- न्यदेवापतितं मुखेन । अथवा सकलवंशविनाशाय निपातनोपायो- ऽ विधेः मम वा निखिलपुण्यपरिक्षयोपक्षेपः । कर्मणामननुकूल- समप्रग्रहचक्रवालविलसितं वा । अथवा तातविनाशनिःशङ्ककलि- कालक्रीडितं येनायं यः कश्चिदिव यत्किंचनकारिणं मामपुष्पभूति- वंशसंभूतमिव, अताततनयमिव, अनात्मानुजमिव, अभक्तमिव, र- वोषमिव, श्रोत्रियमिव सुरापाने, सत्यमिव स्वामिद्रोहे, सजन- मिव नीचोपसर्पणे, सुकलत्रमिव व्यभिचारे, अतिदुष्करे कर्मणि समादिष्टवान् । तदेतत्वावदनुरूपं यच्छौर्योन्मादमदिरोन्मत्तसमस्त- सामन्तमण्डलसमुद्रमथनमन्दरे तादृशि पितरि मृते तपोवनं वा गम्यते वल्कलानि वा गृह्यन्ते तपांसि वा सेव्यन्ते । या तु मवि राज्याझा सा दग्धेऽपि दाहकारिणी मय्यवग्रहग्लपिते धन्वनी- वाङ्गारवृष्टिः । तदसदृशमिदमार्यस्य । यद्यपि च विमुरनमिमाना, द्विजातिरनेषणः, मुनिररोषणः, कपिरचपलः, कविरमत्सरः, वणिगतस्करः, प्रियजानिरकुहनः, साधुरदरिद्रः, द्रविणवानखला, कीनाशोऽनक्षिगतिः, मृगयुरहिंस्रः, पाराशरी ब्राह्मण्या, सेवकः सुखी, कितवः कृतज्ञा, परिवाडभिक्षुः, नृशंसः प्रियवाक, अमात्या सत्यवादी, राजसूनुरदुर्विनीतश्च जगति दुर्लभः, तथापि ममार्य एवाचार्यः। को हि नाम तद्विधे निपतिते राजगन्धकुखरे जनयितरि ईदृशे च विफलीकृतविशालशिलास्तम्भोरुभुजे भूभुजि भ्रातरि त्य- कराज्ये ज्यायसि नववयसि तपोवनं गच्छति सकललोकलोचन- जलपातापवित्रं मृद्रोलकं वसुधाभिधानं धनमदखेलनिखिलखलमु- खविकारलक्षणाख्यायमाननीचाचरणां श्रीसंज्ञिकां सुभटकुटुम्ब- कर्मकुम्भदासी चण्डालोऽपि कामयेत । कथमिव संभावितमत्य- न्तमनुचितमिदमार्येण । किमुपलक्षितमनवदातमिदं मकिसी वास्स चेतसम्युतः सौमित्रिविस्मृता का वृकोदरप्रभृतया। श्रोत्रियो वेदपारगः।धन्वनि मरौ । धनन्यपि दग्धे राज्यानापि दाहकारिणी। बमेषणो निरमिलाषः। प्रिया जाया यस्य। 'जायाया निद' कहना हो,पाया। कनाशः क्षुः । उप-'कृतान्त पुंसि कीनाशः कार्पियोगिता मक्षिगतः प्रियः। मुगयुापा । पाराशरी मिक्षुः । कितो यूवार । गोको दासः राजसूनविनीतश्चेत्येतस्प्रस्तावेन तदुतम् । वा अविला जनक- ·हर्षचरिते क्षितभक्तजना खार्थेकनिष्पादननिष्ठुरा नासीदियमार्यस्येहशी प्रम- विष्णुता । अपि चार्ये तपोवनं गते जिजीविषुः को हि नाम महीं मनसापि ध्यायेत् । कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचण्डचपेटापाटि- तमत्तमातङ्गोत्तमाङ्गमदच्छटाच्छुरितचारुकेसरभारमावरमुखे के- सरिणि वनविहाराय विनिर्गते निवासं गिरिगुहां कः पाति पृष्ठतः । प्रतापसहाया हि सत्त्ववन्तः । कञ्चपलां लक्ष्मी प्रत्यनुरोधोऽयमा. यस्य यदियमपि न चीरान्तरितकुचा कुशकुसुमसमित्पलाशमूलिका वहन्ती तत्रैव तपोवने वनमृगीव नीयते जराजालिनी । किंवा ममानेन वृथा बहुधा विकल्पितेन तूष्णीमेवार्यमनुगमिष्यामि । गुरुवचनातिक्रमकृतं च किल्बिषमेतत्तपोवने तप एवापास्यति । इत्य- वधार्य मनसा प्रथमतरं गतस्तपोवनमधोमुखस्तूष्णीमवातिष्ठत । अत्रान्तरे पूर्वादिष्टेनैव रुदता वनकर्मान्तिकेन समुपस्थापितेषु वल्कलेषु निर्दयकरतलताडनभियेव कापि गते हृदये रटति राज- स्त्रैणे तारमब्रह्मण्यमूर्ध्वदोष्णि विरुदति, विप्रजने पादप्रणतिपरे, फूकुर्वति पौरवृन्दे, विद्वाति विद्रुतचेतसि चिरंतने परिजने, परिजनावलम्बिरो वेपमानवपुषि, पर्याकुलवाससि, शोकगद्गदवच- सि, गलितनयनपयसि, निवारणोद्यतमनसि, वर्षीयसि विशति बन्धुवर्गे, निराशेषु नखलिखितमणिकुट्टिमेष्ववाङ्मुखेषु, निश्वसत्सु सामन्तेषु, सबालवृद्धासु तपोवनाय प्रस्थितासु सर्वासु प्रजासु सहसैव प्रविश्य शोकविक्लवः प्रक्षरितनयनसलिलो राज्यश्रियः परिचारकः संवादको नाम प्रज्ञाततमो विमुक्ताकन्दः सदस्यात्मान- मपातयत् । अथ संभ्रान्तो भ्राता सह स्वयं देवो राज्यवर्धनस्तं पर्यपृच्छ- त्-'भद्र, भण भण किमस्मद्व्यसनमव्यवसायवर्धनबद्धधृतिः, अ. वनिपतिमरणमुदिवमतिः, अधृतिकरमपरमधिकतरमितः समुप. दात निर्मलम् । सौमित्रिलक्ष्मणः । वृकोदरो भीमसेनः प्रचयः समूहः । चपेटा करतलाघातः । वनमृग्यपि कुशादि वहति । जालिनी मायिनी। अत्रेसादौ संवादको नाम सदस्यात्मानमपातयदिति संबन्धः। कर्मान्तिकोऽवि. त: करतंकवाउनेति। हृदये वा । बेणे त्रीसमूहे । 'अत्रमण्यमवण्यो' फूत्करणमुहामरोदयध्वनिः । विद्वातिः कुत्सितः । गते प्राप्ने । यस बखतरे। कारायान्यने । किंवदन्ती बोकमाता। .

·षष्ठ उच्छ्वासः । १८३ नयति विधिः' इति । स कथं कथमप्यकथयत-'देव, पिशाचा. नामिव नीचात्मनां चरितानि छिद्रप्रहारीणि प्रायशो भवन्ति । यतो यस्मिन्नहन्यवनिपतिरुपरत इत्यभूद्वार्ता तस्मिन्नेव देवो अहवर्मा दुरात्मना मालवराजेन जीवलोकमात्मनः सुकृतेन सह त्याजितः । भर्तृदारिकापि राज्यश्रीः कालायसनिगडयुगलचुम्बितच. रणा चौराङ्गनेव संयता कान्यकुब्जे कारायां निक्षिप्ता । किंवदन्ती च यथां किलानायकं साधनं मत्वा जिघृक्षुः सुदुर्मतिरेतामपि भुवमाजिगमिषति ।' इति विज्ञापिते प्रभुः प्रभवतीति । ततश्च तादृशमनुप्रेक्षणीयमसंभावितमाकस्मिकमपरं व्यतिकर माकाश्रुतपूर्वत्वात्परिभवस्य, परपरिभवासहिष्णुतया च खमा- वस्य, दर्पबहुलतया च नवयौवनस्य, वीरक्षेत्रसंभवत्वाच जन्मन:, कृपाभूमिभूतायाश्च खसुः, स्नेहात्स तादृशोऽपि बद्धमूलोऽन्यत्य- न्तगुरुरेकपद एवास्य ननाश शोकावेगः । विवेश च सहसा केसरीव गिरिगुहागृहं गम्भीर हृदयं भयंकरः कोपावेगः । केशि- निषूदनशङ्काकुलकालियकुलभङ्गुरभ्रूभङ्गतरङ्गिणी श्यामायमाना यम- खसेव प्रथीयसि ललाटपट्टे भीषणा भ्रुकुटिरुदमिद्यत । दर्पात्परा- मृशनखकिरणसलिलनिझरैः समरभारसंभावनाभिषेकमिव चकार दिकागकुम्भकूटविकटस्य बाहुशिखरकोषस्य वामः पाणिपल्लवः । संगलस्वेदसलिलपूरितोदरो निर्मूलं मालवोन्मूलनाय गृहीतकेश इव दुर्मदश्रीकचाहोत्कण्ठयेव च कम्पमानः पुनरपि समुत्ससर्प भीषणं कपाणं पाणिरपरः । शस्त्रग्रहणमुदितराजलक्ष्मीक्रियमाण- दिष्टवृद्धिविधुतसिन्दूरधूलिरिव कपिलः कपोलयोरदृश्यत रोप- रागः । समासन्नसकलमहीपालचूडामणिचक्राक्रमणजावाहंकार इव च समारुरोह वाममूरुदण्डमुत्तानितश्चरणो दक्षिणः । कषणनिष्ठ्यूतधूमलेखो निर्वीरोर्वीकरणाय विमुक्तशिख 'इव ति मणिकुट्टिममितरः पादपद्मः । दर्पस्फुटितसरसत्रणोच्छवलिता केधिनिषूदनः कृष्णः । यमखसा यमुना । सापि कालियकुला सतरणा, श्या- मायमाना च । परामृशनियर्थाद्वाहुशिखरमेव । कोशो दिव्यम् । 'कोषो. ऽन्नी कुमले खापिधानेऽर्थोषदिव्ययोः' इति कोशकारः । पाणिः पतिका पूरितोदरो भाति । कयाः केशाः । यब कामी कामिनीकाहणं प्रमुलासते स कम्पते खेदवांच भवति । दिष्टमानन्द । विमुक्तातिबीयः किल योग ·हर्षचरिते छटावसेको शोकविषप्रसुप्तं प्रबोधयन्निव पराक्रममनुजमवा- दीत-वायुष्मन् , इदं राजकुलम् , अमी बान्धवाः, परिजनोऽयम् , इयं भूमिः, भूपतिभुजपरिघपालिताश्चैताः प्रजाः, गतोऽहमयैव मालवराजकुलप्रलयाय । इदमेव तावद्वल्कलमहणमिदमेव तपः शो- कापगमोपायचायमेव यदयन्ताविनीतारिनिग्रहः । सोऽयं कुक्कैः कचमहः केसरिणः, भेकैः करपात: कालसर्पस्य, वत्सकैबन्दि- महो व्याघ्रस्य, अळगर्दैगलग्रहो गरुडस्य, दारुभिदाहादेशी दह- नस्य, तिमिरैतिरस्कारो रवेः, यो मालवैः परिभवः पुष्पभूति- वंशस्य । अन्तरितस्तापो मे महीयसा मन्युना । तिष्ठन्तु सर्व एव राजानः करिणश्च त्वयैव सार्धम् । अयमेको भण्डिरयुतमात्रेण तुरनमाणामनुयातु माम् ।' इत्यभिधाय चानन्तरमेव प्रयाणपट- हमादिदेश। संच तथा समादिशन्तमाकर्ण्य जामिजामातृवृत्तान्तविज्ञानप्र. कोपाधानदूयमाने मनसि निवर्तनादेशेन दूरप्ररूडप्रणयपीड इव प्रोवाच देवो हर्ष:-'कमिव दोषं पश्यत्यार्यों ममानुगमनेन । यदि बाल इति नितरां तर्हि न त्याज्योऽस्मि । रक्षणीय इति भवद्भुजप- अरं रक्षास्थानम् , अशक्त इति क परीक्षितोऽस्मि, संवर्धनीय इति वियोगस्तनूकरोति, अक्लेशसह इति स्त्रीपक्षे निक्षिप्तोऽस्मि, मुखमनुभवत्विति स्वयैव सह तत्प्रयाति महानध्वनः छेश इति विरहोऽविषयतरा, कलत्रं रक्षत्विति श्रीस्ते नित्रिंशेऽधिवसति, पृष्ठवस्तिष्ठत्विति तिष्ठत्येव प्रतापः, राजकमनधिष्ठितमिति वत्सु- बदमार्यगुणैः, न वाझः सहायो महत इति व्यतिरिक्तमिव मां गणयति प्रलघुपरिकरः, प्रयामीति पादरजसि कोऽतिमारः द्वयो. ममनमसांप्रतमिति मामनुगृहाण गमनाचया, कातरो भ्रात्नेह इति सदृशो दोषः । का चेयमात्मभरिता भुजस्य ते यदेकाकी धीरोदफैनपटलपाण्डरममृतमिव यशः पिपासति । अवचितपूर्वो. देशपमनमा परिमवातीकार न कुर्वते । मेको मनका करपातबादामम् । बनबस भाविनीमयावति । कि य एष एवाहमिति । कोसी बहालीलाबामामाता बायात्रापरता।

·षष्ठ उच्छासः। ऽस्मि प्रसादेषु । तत्प्रसीदत्वार्यो नयतु मामपि इत्यमिधार वि. सितकविनिहितमौलिः पादयोरपतत् । तमुत्थाप्य पुनरप्रजो जगाद-'तात, किमेवमतिमहारम्भपरि- ग्रहणेन गरिमाणमारोप्यते बलादतिलघीयानप्यहितः । हरिणार्थ- मविहेपणः सिंहसंभारः । तृणानामुपरि कति कवचयन्याशुशुभ- णयः । अपि च तवाष्टादशद्वीपाष्टमङ्गलकमालिनी मेदिन्यस्येव विक्रमस्य विषयः । नहि कुलशैलनिवहवाहिनो वायवः संनय- न्यतितरले तूलराशौ । न सुमेरुवप्रप्रणयप्रगल्भा वा दिक्करिणा परिणमन्त्यणीयसि वल्मीके । ग्रहीष्यसि सकलपृथ्वीपतिप्रलयो- सातमहाधूमकेतुं मांधातेव चारुचामीकरपत्रलवालंकाराङ्ककार्य कार्मु ककुभां विजये । मम तु दुर्निवारायामस्यां विपक्षक्षपण- क्षुधि क्षुभितायां क्षम्यतामयमेकाकिनः कोपकवल एकः । तिष्ठतु भवान् ।' इत्यभिधाय च तस्मिन्नेव वासरे निर्जगामाभ्यमित्रम् । अथ तथागते भ्रातरि, उपरते च पितरि, प्रोषितजीविते च जामातरि, मृतायां च मातरि, संयतायां च स्वसरि, स्वयूथभ्रष्ट इव वन्यः करी देवो हर्षः कथं कथमप्येकाकी कालं तमनैषीत् । अतिक्रान्तेषु बहुषु वासरेषु कदाचित्तयैव भ्रातृगमनदुःखासि- कया दत्तप्रजागरनिभागशेषायां त्रियामायां यामिकेन गीयमा. नामिमामायो शुश्राव- 'द्वीपोपगीतगुणमपि समुपार्जितरत्नराशिसारमपि । पोतं पवन इव विधिः पुरुषमकाण्डे निपातयति ॥ ३ ॥ तां च श्रुत्वा सुतरामनित्यताभावनया दूयमानहृदयः प्रक्षीणभू- यिष्ठायां क्षपायां क्षणमिव निद्रामलभत । स्वमे चाभ्रंलिहं लो. हतम्भ भज्यमानमपश्यत् । उत्कम्पमानहृदयश्च पुनः ध्यत । अचिन्तयच-किं नु खलु मामेवममी अतिपणोऽसन्सलजाकारी । कषचयन्ति संनयन्ति। आरक्षणयोऽनयः अष्टमजलकं करणमित्यन्ये । ठूलं कापासः। परिणमन्ति तटापातकीन कर्षन्ति। अणीयस्यतिखल्पे। वल्मीके पिपीलिकोत्खाते मूत्स्थले। अभ्यमित्रं पदुसंमुखमा यामिकेन जायरानुयुक्केन । रबराधिर्मणिसमूह, मन्धियतम सास में रमानि । पोतं यानपात्रम् । निपातयति व्यापारयति । महानतमनमि नमःस्पृशम् । अक्षुनः प्रधानभूतः । राहोरविकसकायका योगदान ·RER हर्षचरिते दुःखमाः । स्फुरति च दिवानिशमकल्याणाख्यानविचक्षणमद- क्षिणमाक्षि । सुदारुणाश्चाक्षुद्रक्षितिपक्षयमाचक्षाणाः क्षणमपि न शाम्यन्ति पुनरुत्पाताः । प्रत्यहं राहुरविकलकायबन्ध इव क- बन्धवति अनबिम्बे घटमानो विभाव्यते । तपःकरणकालकवलि- तानिव धूसरितसमग्रमहानुद्रिन्ति धूमोद्गारान्सप्तर्षयः । दिने दिने दारुणा दिशां दाहा दृश्यन्ते । दिग्दाहभस्मकणनिकर इव निपतति नभस्तलात्तारागणः । तारापातशुचेव निष्प्रभः शशी । निशि निशि इतस्ततः प्रज्वलिताभिरुल्काभिरुनं प्रहयुद्धमिव वि- यति विलोकयन्ति विलोलतारकाः ककुभः । राज्यसंचारसूचकः संचारयतीव मां क्वापि वहदहलरजःपटलकलिलशर्कराशकलसू- त्कारी मारुतः । न कुशलमिव पश्यामि लमस्य । अस्मिन्नस्मद्वंशे करिण इव करीरं कोमलमपि कलयतः कृतान्तस्य कः परिपन्थी । सर्वथा स्वस्ति भवत्वार्याय ।' इति चिन्तयित्वा च अन्तभिन्नधा- तृस्नेहकावरं द्रवदिव हृदयं कथं कथमपि संस्तभ्योत्थाय यथाकि- यमाणं क्रियाकलापमकरोत् । आस्थानगतश्च सहसैव प्रविशन्तम् , अनुप्रविशता विषण्णव- दनेन लोकेनानुगम्यमानम् , असह्यदुःखोष्णनिश्वासधूमरक्ततन्तु- नेव मलिनेन पटेन प्रावृतवपुषम् , जीवितधारणलजयेवावनतमु. खम् , नासावंशस्याने प्रथितदृष्टिम् , दुःखदूरप्ररूढरोम्णा मूकेनापि मुखेन स्वामिव्यसनमविच्छिन्नैरश्रुविन्दुभिर्विज्ञापयन्तं कुन्तलं नाम बृहदश्ववारम्, राज्यवर्धनस्य प्रसादभूमिमभिजाततमं ददर्श । दृष्ट्वा च जाताशङ्कश्चक्षुषि सलिलेन, मुखशशिनि श्वसितेन, हृदये हुताशेन, उत्सङ्गे भुवा, दारुणाप्रियश्रवणसमये सममिव सर्वेष्वङ्गे- वगृह्यत लोकपालैः । तस्मात हेलानिर्जितमालवानीकमपि गौ- डाधिपेन मिथ्योपचारोपचितविश्वास मुक्तशस्त्रमेकाकिनं विन- वं खमवन एव भ्रातरं व्यापादितमौषीत् । पदर्शनं बोत्पातसूचकम् । विलोलतारका इति । त्रीणां च युवदर्शनवशा. दक्ष्णोच लोलत्वं भवति । कलिणनि व्याप्तानि । वंशो वेणुरपि । करीरो वंशा. रः । मफिन्दः कृतान्तखेलतः परं योज्यः। परिपन्धी रोषकः । परिपूर्वप- योवः परिपन्यचंदोऽस्त्रीति शापितम् ।

·षष्ठ उच्छासः। भुत्वा च महातेजस्वी प्रचण्डकोपपावकपसरपरिचीयमानशो- कावेगः सहसैव प्रजज्वाल । ततश्चामर्षविधुतशिरःशीर्यमाणशि- खामणिशकलाङ्गारकितमिव रोषाग्निमुद्वमन्ननवरतस्फुरितेन पिक- निव सर्वतेजखिनामायूंषि रोपनि मेन दशनच्छदेन लोहिताय- मानलोचनालोकविक्षेपैर्दिग्दाहानिव दर्शयन्रोषानलेनाप्यसबसह- जशौर्योष्मदहनदह्यमानेनेव वितन्यमानखेदसलिलशीकरासारदु- दिनः, ' स्वावयवैरप्यदृष्टपूर्वप्रकोपमीतैरिव कम्पमानैरुपेतः' हर इव कृतभैरवाकारः, हरिरिव प्रकटितनरसिंहरूपः, सूर्यकान्तशैल इवापरतेजःप्रसरदर्शनप्रज्वलितः, क्षयदिवस इवोदितद्वादशदि- नकरदुनिरीक्ष्यमूर्तिः, महोत्पातमारुत इव सकलभूभृत्कम्पकारी, विन्ध्य इव विवर्धमानविग्रहोत्सेधः, महाशीविष इव दुर्नरेन्द्रा. मिभवरोषितः, पारीक्षित इव सर्वभोगिदहनोद्यतः, वृकोदर इव रिपुरुधिरतृषितः, सुरगज इव प्रतिपक्षवारणप्रधावितः, पूर्वागम इव पौरुषस्य, उन्माद इव मदस्य, आवेग इवावलेपस्य, तारुण्या- वतार इव तेजसः, सर्वोद्योग इव दर्पस्य, युगागम इव यौवनो- ष्मणः, राज्याभिषेक इव रणरसस्य, नीराजनदिवस इवासहिष्णु- तायाः परां मीषणतामयासीत् । अवादीच गौडाधिपमपहाय कस्तादृशं महापुरुषं तत्क्षण एव निर्व्याजभुजवीर्यनिर्जितसमस्तराजकं मुक्तशस्त्रं कलशयोनिमिव कृष्णवर्त्मप्रसूतिरीदृशेन सर्वलोकविगहितेन मृत्युना शमयेदार्यम् । अनार्य च तं मुक्त्वा भागीरथीफेनपटलपाण्डुराः केषां मनासु अप्रियेति । अप्रियग्रहणकाले च दुःखं सर्वाङ्गेषु गृह्यते । अत इत्यादौ परां भीषणतामयासीदिति संबन्धः । निर्भुमेन वक्रोकतेन । दह्यमानेनेति । दाहमीतेन च सलिलकणा वितन्यन्ते । भैरवो भीषणो प्रशखो नरो नरसिंहः । इत्यं च-'स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुंजराः । सि शार्दूलनागायाः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः॥' इति । नृसिंहरूपी च हरिरिति । ऽक्षमता, मातपश्च दिनकरवतैश्च दुर्निरीक्षणः । भूभृतो राजानोऽपि, वर्धमानेन देवेन उत्सेध औनत्यं यस्य । नरेन्द्रो मनमः, राजापि । परीक्षिति दग्धे जनमेजयः पितृपरिभवेन सर्पसत्रे भोगिनां क्षयार्थमयजदिति वार्ता भोगिनो राजानः । वृकोदरो भीमसेनः । वारणं निषेधः, हस्तीच वारकः। अवलेपस्य दर्पस्य । नीराजनं शान्तिकर्मविशेषः। कलशयोनि द्रोणाचार्यम् । कृष्णवमप्रसूतिः पापमार्गप्रवर्तकः । म - ·१८० हर्षचरिते. सरम्सु. राजहंसा इव परशुरामपराक्रमस्मृतिकृतो न कुर्युरार्यशौ- यगुणा: पबपाप्तम् । कथमिवात्युप्रस्यास्यार्यजीवितहरणे निदाघर- वेरिव कमलाकरसलिलशोषणेऽनपेक्षितप्रीतयः प्रसृताः फराः । कां मुगतिं गमिष्यति, कां वा योनि प्रवेक्ष्यति, कस्मिन्वा नरके निपतिज्यति । श्वपाकोऽपि क इदमाचरेत् । नामापि गृहत्तोऽस्म पापकारिणः पापमलेन लिप्यत इव में जिला । किं वाजीकृत्य कार्यमार्यस्तेन क्षुद्रेणानुप्रविश्य विगतणेन घुणेनेव सकलभुवना. प्रदनचतुरचन्दनस्तम्भः क्षयमुपनीतः । नूनं नानेन मूढेन मधु- रखाखादलुब्धेन मध्विवार्यजीवितमाकर्षता भावी दृष्टः शिलीमु. खसंपातोपद्रवः । निजगृहदूषणं जालमार्गप्रदीपकेन कज्जलमि. वातिमलिनं केवलमयशः संचितं गौडाधमेन । नत्वाश्वेवास्तमुप- गतवत्यपि त्रिभुवनचूडामणौ सवितरि वेधसादिष्टः सत्पथश- मोरन्धकारस्य निग्रहाय प्रहषण्डविहारैकहरिणाधिपः शशी । विनयविधायिनि भनेऽपि चाङ्कुशे विद्यत एव ब्यालवा- रणस्य विनयाय सकलमत्तमातङ्गकुम्भस्थलस्थिरशिरोभागभिदुरः खरतरः केसरिनखरः । तादृशाः कुवैकटिका इव तेजस्विर- नविनाशकाः कस्य न वध्याः । केदानी यास्यति दुर्बुद्धिः ।' इत्येतदमिद्धत एवास्य पितुरपि मित्रं सेनापतिः समप्रविग्रह- प्रामहरो हरितालशैलावदातदेहः परिणतप्रगुणसालप्रकाण्डप्रकाशः, प्रांशुरविशौर्योष्मणेव परिपाकमागतो गतभूयिष्ठे वयसि वर्तमानः, बहुशरशयनसुप्तोत्थितोऽपि हसनिव शान्तनवमतिदीर्घेणायुषा दुरभिमवशरीरतया जरयापि मीतमीतयेव प्रकटितप्रकम्पया परा. मिजातः । कृष्णवमा वहिः । भागीरथीत्यादि परशुराम इत्यादि व इंसानामपि विशेषणम् । रामेण हि हंसमार्गः कैलासे कृत इति हंसास्वत्कीति मारयन्ति । पक्षपात नेहम् , पर्गमनं च । अत्युप्रस्थातिकरस्य, अतिचण्डस्य च । अनार्यस कमलाकरेणोपमा । लक्ष्मीयात्रादिगुणयुकलात् । करा हखाः, स्मयश्च । क्षुद्रण करण, परिचितपरिपणेन च । अनुप्रविश्य विश्वास नीलान्तर्भूय च । धुणेन काठ• कमिणा । चिलीमुखाः शराः, अमराव । जालस्य कुसुतेमांगे दीपयति यस्तेन गवाक्षमार्गेण यः प्रदीपः स यथा कज्जलं संचिनुते नवाशु रसपस्तुतप्रशंसायो बब्बा । विशेषेण हरणं विहारो विच्छायीकरणं गमनं च । पण्डे हि सिंहो ममने करोति । न्यायारणस्य दृष्टदन्तिनः । स्थिरोह पिरोमागो'यस प्रालय समविवारण भवतीयवः । वटिको लायक ·षष्ठ उच्छ्वासः! १८९ • मृष्टा कथमपि सारमयेषु शिरोरुहेषु शशिकरनिकरसितसरलशि- रोरुहसटालां सैंहीमिव निष्कपटपराक्रमरसरचितां संक्रान्तो जीव- अव जातिम् , अपरस्वामिमुखदर्शनमहापातकपरिजिहीर्षयेव भ्रूयुग- लेन बलितशिथिलप्रलम्बचर्मणा स्थगितदृष्टिः, धवलस्थूलगुखापि- च्छाच्छादितकपोलभागभाखरेण वमन्निव विक्रमकालमकालेऽपि विकाशिकाशकाननविशदं शरदारम्भं मीमेन मुखेन, मृतमपि हृदय- स्थितं स्वामिनमिव सितचामरेण वीजयन्नामिलम्बेन कूर्चकलापेन परिणामेऽपि धौतासिधाराजलपानवृषितैरिव विवृतवदनवृहद्भिर्व- णविदरैर्विषमितविशालवक्षाः, निशितशस्नटङ्ककोटिकुट्टितबहुबृहद. र्णाक्षरपतिनिरन्तरतया च सकलसमरविजयपर्वगणनामिव कुर्वन्यू. पर्वत इव पादचारी, विविधवीररसवृत्तान्तरामणीयकेन महा. भारतमपि लङ्घयन्निव, प्रतिपक्षक्षपणातिनिर्बन्धेन परशुराममपि शिक्षयन्निव अब्भ्रमणेनानादरश्रीसमाकर्षणविभ्रमेण मन्दरमपि मन्दयन्निव, वाहिनीनायकमर्यादानुवर्तनाम्भोधिमप्यमिभवन्निव, स्थैर्यकार्कश्योन्नतिमिरचलानपि हेपयन्निव, सहजप्रचण्डतेजःप्रसर- परिस्फुरणेन सवितारमपि तृणीकुर्वनिव, ईश्वरभारोद्वहनष्टपृष्ठ- तया हरवृषभमपि हसन्निव, अरणिरमर्षानेः, ऐश्वर्य शौर्यस्य मदो मदस्य, विसर्पो दर्पस्य, हृदयं हठस्य, जीवितं जिगीषुतायाः, उच्छृसितमुत्साहस्य, अङ्कुशो दुर्मदानाम् , नागदमनो दुष्टभोगि- नाम् , विरामो वरमनुष्यतायाः, कुलगुरुवीरगोष्ठीनाम् , तुला शौ- र्यशालिनाम् , सीमान्तदृश्वा शस्त्रप्रामस्य, निर्वोढा प्रौढवादानाम् , इत्येवमादौ सेनापतिः सिंहनादनामा संनिधावेव समुपविष्टो विज्ञापितवाई संबन्धः । विप्रहाः संभ्रमास्तेषु प्रापहरोऽप्रेसरः । प्रगुणं सष्टम् । काण्डं: शान्तनवं भीष्मम् । वलयोऽस्य सन्ति वलिनम् । गुजोत्तरोष्ठोपरि रोमानित विक्रमकालमिति । शरदारम्भविशेषणम् । तत्र शत्रुषु जययात्रा विधेयेति । कूर्चकलापः श्मश्रुः । परिणामे वृद्धवे । तृषितोऽपि जलं पातुं विवृतवदनो मक ति । विदारैः स्फोटः । शस्त्राण्येव टमाः । छेदनभाण्डानि कुहितानि सिमानि। पूर्ववृत्तान्तः पूर्वप्रशस्तिः । अब्भ्रमणं समुद्रयात्रा, जळे परिवर्तनपि । ताभ्यो अनादरेण यलक्ष्मीसमाकर्षणं तदर्थ यो विविधो भ्रमस्वेन वाहिनी सेना, नीय स्थैर्य व्यवसायादचलनमपि । कार्कश्यं परविषयं निर्दयसमपि। सपतिरभिमानी . सविलोhini .

·हर्षचरिते संस्तम्भयिता भनानाम् ; पारगः प्रतिज्ञायाः, मर्मज्ञो महाविप्रहा- णाम्', आघोषणापटहः समरार्थिनाम् , संनिधावेव समुपविष्टः सिंहनादनामा वरेणैव दुन्दुमिघोषगम्मीरेण सुभटानां समररस- मानयन्विज्ञापितवान्-'देव, न कंचित्कृताश्रयया मलिनया म. लिनवराः कोकिलया काका इव कापुरुषा हलक्ष्म्या विप्रलभ्य- मानमात्मानं न चेतयन्ते । श्रियो हि दोषा अन्धतादयः कामला. विकाराः । छत्रच्छायान्तरितरवयो विस्मरन्त्यन्यं तेजस्विनं जह- घियः । किं वा करोतु वराकः येनातिमीरुतया नित्यपराङ्मुखेन नतु दृष्टान्येव सर्वातिशायिशौर्यातिशयश्वयथुकठिनकपोलमृदुलप- ल्लवितकोपानलानि कुपितानां तेजस्विनां मुखानि । नासौ तपस्वी जानात्येवं यथाविचारा इव विप्रकृताः सद्यः सकलकुलप्रलयमुपह- रन्ति मनस्विनः । जलेऽपि ज्वलन्ति ताडितास्तेजस्विनः । सक- लवीरगोष्ठीबाह्यस्य तस्यैवेदमुचितमनुत्तारनिरयनिपातनिपुणं कर्म । मनखिनां हि प्रधनप्रधानधने धनुषि ध्रियमाणे सति च कमलाक- लहंसीकेलिकुवलयकानने कृपाणे कृपणोपायाः पयोधिमथनप्रभृत- योऽपि श्रीसमुत्थानस्य किं पुनरीदृशाः । येषां च धात्रा धरित्री त्रातुं नियुक्ताः स्वयमसमर्था इव कुलिशकर्कशभुजपरिघप्रहरणहे- तोरुद्रिन्ति गिरयोऽपि लोहानि ते कथमिव बाहुशालिनो मन- सापि विमलयशोबान्धवा ध्यायेयुरकार्यम् । सर्वग्रहामिभवभाख- राणां हि सुभटकराणामग्रतो दिग्ग्रहणै पङ्गवः पतङ्गकराः । महा. उच्यते । नागदमनो गजमर्दनः, गरुडश्च । भोगिनो राजानः, सर्पश्च । यथा आघोषणापटहः समरार्थिनामुत्साहं जनयति तथासावपीत्यर्थः । देवेत्यादौ कापुरुषाः हतलक्ष्म्या विप्रलभ्यमानं वश्यमानमात्मानं न चेतयन्ते इति योजना । न विस्कृतात्रयया सर्वत्र चाचल्यारकस्मात्तामलक्ष्मीविप्रलमत इलाह-त्रियो हि दोषा अन्धतादयः कामलाविकारा इति । हि यस्ला- च्छ्यिो ये दोषा अन्धतादयो विकारास्ते हि कामलाः कमलसंपन्धिनः। कमलाना दोबायर्या रात्री अवता संकोचः। तनिवासब लक्ष्म्या अपि । स विकारखान्य विप्रमते । रागादयस्तैरन्धतेवान्यता सत्कार्यानालोचनम् । अब च पा रोग मेदः तेन शादी पीतनादिशानं तद्विकाराव राम्यन्यतादयो दोषा मवन्ति । सोतियाविना कार्याविशयेव वयथुवा तानि । ततो विशेषणसमासः। विप्राता महताः । विहिनैः कृता । म निजेऽपि ताडिता पाहवा चुताब देखि लायोऽपि गोंडी पासवान नानावि धर्म सावितलावाप्रपवरणः मि.

·षष्ठ उचासः। ११ .महिपतरङ्गभङ्गभङ्गुरमीषणान्तराला लोकप्रवाहमात्रेण दक्षि- णाशा परमार्थतो भटभ्रुकुटिरधिवासो यमस्य । चित्रं च बाम तसिंहनादानां सहसा साहसरसरोमाञ्चकण्टकनिकरेण सहन निर्वान्ति सटाः शूराणां रणेषु । द्वयमेव च चतुःसागरसंभूतस भूतिसंभारस्य भाजनं प्रतिपक्षदाहि दारुणं वडवामुखं वा महापुं- रुपादयं वा । तेजखिनः सकलाननवाप्य पयोराशिसहजस्य कुतो निवृत्तिरूष्मणः । वृथाविततविपुलफणाभारो भुजङ्गानां भर्ता बि- भर्ति यो भोगेन मृत्पिण्डमेव केवलम् । अप्रतिहतशासनाक्रान्स्यु- पभोगसुखरसं तु रसायां दिकुखरकरभारमाखरप्रकोष्ठा वीरबा- हव एव जानन्ति । रविरिवोन्मुखपद्माकरगृहीतपादपलवः सुखे- नाखण्डिततेजा दिवसान्नयति शूरः। कातरस्य तु शशिन इव हरिणहृदयस्य पाण्डुरपृष्ठस्य कुतो द्विरात्रमपि निश्चला लक्ष्मीः । अपरिमितयशःप्रकरवर्षी विकासी वीररसः । पुरःप्रवृत्तप्रतीपप्र- हताः पन्थानः पौरुषस्य । शब्दविद्रुतद्विषन्ति भवन्ति द्वाराणि दर्पस्य । शस्त्रालोकप्रकाशिताः शून्या दिशः शौर्यस्य । रिपुरुधिर- शीकरासारेण भूरिव श्रीरप्यनुरज्यते । बहुनरपतिमुकुटमणिशि- लाशाणकोणकषणेन चरणनखराजिरिव राजताप्युज्वलीभवति । अनवरतशस्त्राभ्यासेन करतलानीव रिपुमुखानि श्यामीभवन्ति । विविधव्रणबद्धपट्टकशतैः शरीरमिव यशोऽपि धवलीभवति । क- वचिषु रिपूरःकवाटेषु पात्यमानाः पावकशिखामिव श्रियमपि वमन्ति निष्ठुरा निस्त्रिंशाहाराः । यचाहितहतस्वजनो मनखि- जनो द्विषद्योषिदुरस्ताडनेन कथयति हृदयदुःखम् । पुरुषासिल- तानिपातवनोच्छ्रसिति निरुच्छसितशत्रुशरीराश्रुधारापावेन रो- रयो लोहान्युतिरन्ति गिरिभ्य एव बोहोत्पत्तेः । सर्वस वस्तुनो प्रहोपहरणम् । प्रहाचन्द्रायाः । पतः सूर्यः । महामहिषायोस्तरबद्रहुरा के णमन्तरालं यस्याः सा । अन्यत्र महामहिषातुल्या। भूतिर्ममापि । वग्यामेरपि । मुखेन शोभनाकाशेनापि । शूरो रविरपि । सापि पाण्डरपृष्ठस्य देशभाषया निर्लजस्थापि । द्विरात्रमपीस शशिनः साविशयं शोभायुक्तनात् । लक्ष्मीः श्रीः, कान्तिबा मनाता। भनुरज्यतेऽनुरका भवति, उपलिसा कमवति । उसलामा, निर्मल श्यामानि इण्यानि, विच्छायानि च । रेयानाशंसनीयः । मिविरालोमानि- ·हर्षचरिते विति विपक्षवनिवाचक्षुषा ददाति जलं स श्रेयानेतरः । न च ख.. प्रदृष्टनष्टेष्विव क्षणिकेषु शरीरेषु निबध्नन्ति बन्धुबुद्धि प्रबुद्धाः । स्थाविनि यशसि शरीरधी-राणाम् । अनवरतप्रज्वलिततेजःप्रस- रभाखरस्वभावं च मणिप्रदीपमिव कलुषः कज्जलमलो न स्पृश- सेव तेजखिनं शोकः । स त्वं सत्त्ववतामप्रणीः प्राग्रहरः प्राज्ञानां प्रथमः समर्थानां प्रष्ठोऽभिजातानामप्रेसरस्तेजखिनामादिरसहि- ष्णूनाम् । एताश्च सततसंनिहितधूमायमानकोपामयः सुलभासि- धारातोयतृप्तयो विकटबाहुवनच्छायोपगूढा धीरताया निवासशि- शिरभूमयः स्वायत्ताः सुभटानामुरःकवाटभित्तयः । यतः किं गौ- डाधिपेनैकेन । तथा कुरु यथा नान्योऽपि कश्चिदाचरत्येवं भूयः । सर्बोर्वीश्रद्धाकामुकानामलीकविजिगीषूणां संचारय चामराण्य- न्तःपुरपुरंधिनिश्वसितैः । उच्छिन्धि रुधिरगन्धान्धगृध्रमण्डल. च्छादनैश्छत्रच्छायाव्यसनानि । अपाकुरु कदुष्णशोणितोदकस्वेदैः कुलक्ष्मीकुलटाकटाक्षचक्षुरागरोगान् । उपशमय निशितशरशिरा- वेधैरकार्यशौर्यश्वयथून् । उन्मूलय लोहनिगडापीडमालामलमहौ. षधैः पादपीठदोहददुर्ललितपादपटुमान्द्यानि । अपय तीक्ष्णाझा. क्षरक्षारपातैर्जयशब्दश्रवणकर्णकण्डूः । अपनय चरणनखमरीचिच- न्दनचर्चाललाटलेपैरनमितस्तिमितमस्तकस्तम्भविकारान् । उद्धर कर• दानसंदेशसंदंशैविणदर्पोष्मायमाणदुःशीललीलाशल्यानि । भिन्धि मणिपादपीठदीधितिप्रदीपिकाभिः शुष्कसुभटाटोपभ्रुकुटिबन्धान्ध- कारान् । जय चरणलङ्घनलाघवगलितशिरोगौरवारोग्यर्मिध्याभि- मानमहासंनिपातान् । मृदय सततसेवावलिमुकुलितकरसंपुटो- मभिरिष्वसनगुणकिणकार्कश्यानि । येनैव ते गतः पिता पिता- महः प्रपितामहो वा तमेव मा हासीत्रिभुवनस्पृहणीयं पन्था. नम् । अपहाय कुपुरुषोचितां शुचं प्रतिपद्यस्ख कुलक्रमागतां केसरीव कुरङ्गी राजलक्ष्मीम् । देव, देवभूयं गते नरेन्द्रे दुष्टगो. डभुजङ्गजग्धजीविते च राज्यवर्धने वृत्तेऽस्मिन्महाप्रलये धरणी- तोपच्छायायुक्ता भवन्ति । खेदैव नयनेव्याध्युपशमो जायते एवं निशितशर. सिरापेपरिवादि योदयमा संदेशः शल्याधनम् । सततालिबधाकरयोगमसं. भवः । वसनं धनुः देवभूयं देवलम् । शेषोऽवशिष्टः, शेषभहारकर । मलाटत. पानिति प्रवडतोस कस्माषपादत्वं चित्रवरणसम् । राजन्य पत्रियसमूह) ·षष्ठ उपासः। . धारणायाधुना त्वं शेषः । समाश्वासय अशरणा: प्रजा: । क्ष्मा- पतीनां शिरःसु शरत्सवितेव ललाटंतपान्प्रयच्छ . पादन्यासान् । अहितानाममिनवसेवादीक्षादुःखसंतप्तश्वासधूममण्डलै खपचैः प्रक- लितचूडामणिचक्रवालबालातपैश्वायाहि कल्माषपादताम् । अपि च हते पितर्येकाकी तपस्वी मृगैः सह संवर्धितः सहजब्राह्मण्य- मार्दवसुकुमारमनाः कृतनिश्चयश्चण्डचापवनाटनिटांकारनादनिर्म- दीकृतदिग्गजं गुखज्याजालजनितजगज्वरं समप्रमुद्यतमेकविंश- तिकृत्वः कृत्तवंशमुखातवानराजन्यकं परशुरामः । किं पुन - सर्गिककायकार्कश्यकुलिशायमानमानसो मानिनां मूर्धन्यो देवः । तथैव कृतप्रतिज्ञो गृहाण गौडाधमजीवितध्वस्तये जीवितसंकल- नाकुलकालाकाण्डदण्डयात्राचिह्नथ्वजं धनुः । न ह्ययमरातिरक्त. चन्दनचर्चाशिशिरोपचारमन्तरेण शाम्यति परिभवानलपच्यमा- नदेहस्य देवस्य दुःखदाहज्वरः सुदारुणः । निकारसंतापशान्त्यु- पायपरिक्षये हि हिडिम्बाचुम्बनाखादितमिव रिपुरुधिरामृतमम- न्दरोपायमपायि पवनात्मजेन । जामदग्येन च शाम्यन्मन्यशि- खिशिखासंज्वरसुखायमानस्पर्शशीतलेषु क्षत्रियक्षतजंहदेष्वनायि ।' इत्युक्त्वा व्यरंसीत् । देवस्तु हर्षस्तं प्रत्यवादीत्—'करणीयमेवेदममिहितं मान्येन । इतरथा हि मे गृहीतभुवि भोगिनाथेऽपि दायाददृष्टिालो जस्य । उपरि गच्छतीच्छति निग्रहाय प्रहगणेऽपि भूलता चलि- तुम् । अनमत्सु शैलेष्वपि कचग्रहमभिलषति दातुं करः। तेजो- दुर्विदग्धानकरानपि चामराणि ग्राहयितुमीहते हृदयम् । राज- शब्दरुषा मृगराजानामपि शिरांसि वाञ्छति पादः पादपीठीक- तुम् । स्वच्छन्दलोकपालखेच्छागृहीतानामाक्षेपादेशाय दिशामपि स्फुरत्यधरः किं पुनरीदृशे दुर्जाते जाते जातामर्षनिर्भरे च मनसि नास्त्येवावकाशः शोकक्रियाकरणस्य । अपि च रामो भार्गवः । नैसर्गिकः खाभाविकः । मूर्धन्यो मुख्यः । परिभवो निधार हिडिम्बा राक्षसी । पवनात्मजेन भीमसेनेन । क्षतजहदेषु रक्कतडाकेषु । इतरथापीत्यन्यथा यबीदृशं दुर्जातं जातं नाभूतदादावेवमदुतं भुजल भोमिना- थेऽपि दायाददृष्टिः । किं पुनरीदशे दुर्भाते व्यसने नाते संपने शत्रुधिर्भवेदिति योजना । एवमुपरि गच्छतीत्यादी बोदव्यम् । भालेपोसहरणम्। मुबलापनो ·हरित मुसल्ये जीवति जामे जगद्विगहिते गौडाधिपाधमचण्डाले जिमि. शुष्काथरपुट: पोटेव प्रतिकारशून्यं शुचा सूस्कर्तुम् । अकृतरिपुष- लाबलाविलोललोचनोदकदुर्दिनस्य मे कुतः करयुगलस्य जलाय. लिदानम् । अदृष्टगौडाधमचिताधूममण्डलस्य वा चक्षुषः खल्पम- व्यश्रुसलिलम्। श्रूयतां मे प्रतिज्ञा । शपाम्यायस्यैव पादपांशु- सहून यदि परिगणितैरेव वासरैः सकलचापलदुर्ललितनरपति- चरणरणरणायमाननिगडां निर्गौडां न करोमि मेदिनी ततस्तनून- पाति पीतसर्पिषि पतङ्ग इव पातकी पातयाम्यात्मानम् । इत्यु- क्वा च महासंधिविप्रहाधिकृतमवन्तिमन्तिकस्थमादिदेश-लि- ख्यवाम् । आ रविरथचक्रचीत्कारचकितचारणमिथुनमुक्तसानोरुद- याचलात् , आ त्रिकूटकटककुट्टाकटङ्कलिखितकाकुत्स्थलवालुण्ठन- व्यतिकरात्सुवेलात् , आ वारुणीमदस्खलितवरुणवरनारीनपुररव- मुखरकुहरकुक्षेरस्तगिरेः, आ गुह्यकगेहिनीपरिमलसुगन्धिगन्धपा- पाणवासितगुहागृहाच्च गन्धमादनात् , सर्वेषां राज्ञां सज्जीक्रियन्तां कराः करदानाय शस्त्रग्रहणाय वा, गृह्यन्तां दिशश्चामराणि वा, नमन्तु शिरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरी क्रियन्तामाझा मौर्यो वा, शे- खरीभवन्तु पादरजांसि शिरस्त्राणि वा, घटन्तामचलयः करिष- टाबन्धा वा, मुच्यन्तां भूमय इषवो वा, समालम्ब्यन्तां वेत्रयष्टयः कुन्तयष्टयो बा, सुदृष्टः क्रियतामात्मा मञ्चरणनखेषु कृपाणदर्पणेषु वा । परागतोऽहम् । पङ्गोरिव मे कुतो निवृत्तिस्तावद्यावन्न कृतः सर्वद्वीपान्तरसंचारी सकलनरपतिमुकुटमणिशिलालोकमयः पाद- लेपः।' इति कृतनिश्चयश्च मुक्तास्थानो विसर्जितराजलोकः साना- रम्भाकाली सभामत्याक्षीत् । उत्थाय च स्वस्थवनिःशेषमाहिकम. कार्षीत् । अमलच दर्पप्रसर इव श्रुतप्रतिज्ञस्य शाम्यदुष्मा दिव- सखिभुवनस्य । ; ववव निजाधिकारापहारमीत इव भगवत्यपि कापि गते गठ- मुसल्या तसिन् बास्मे पापिठे । पोटा नपुंसकम् । निगडो बन्धनभ्या। तनमावि कारणा बन्धः । कात्यो रामः । वारुणी पुरा । क्षितिः । मुखका नक्षा पहोगतिविकास । जम्मा औषयम् । .. सतसादौ प्रदोषास्थाने नातितिर तसाविति | राबपि विकी ·. षष्ठ उपवास तेजस्यहिममासि, तामरसवनेष्वपि निगूढशिलीमुखालापेषु त्रासा- विष संकुचत्सु, विहगगणेष्वपि समुपसंहृतनिजपक्षविक्षेपनिबछेनु मिपेवाप्रकटीमवत्सु भुवनव्यापिनी संध्यां प्रतिज्ञामिव मानयति नतशिरसि घटिनाखालिवने जने सकले, स्वपदच्युतिचकितदि- पालदीयमानाभ्रंलिहलोहप्राकारवलयाविव बहलतिमिरमालाति- रोधीयमानासु दिक्षु प्रदोषास्थाने नातिचिरं तस्थौ । नमनृप- लोकलोलांशुकपवनकम्पितशिखैर्दीपिकाचक्रवालैरपि प्रणम्यमान इव प्राहिणोल्लोकं प्रतिषिद्धपरिजनप्रवेशश्च शयनगृहं प्राविशत् । उ. तानश्च मुमोचाङ्गानि शयनतले । दीपद्वितीयं च तममिसर इव लब्धावसरस्तरसा भ्रातृशोको जग्राह । जीवन्तमिव हृदये निमी- लितलोचनो ददर्शाग्रजम् । उपर्युपरि भ्रातृजीवितान्वेषिण इव प्रसन्नुः श्वासाः । धवलांशुकपटान्तेनेव चाश्रुजलप्लवेन मुखमा- च्छाध निःशब्दमतिचिरं रुरोद । चकार च चेतसि कथं नामा तेस्तादृश्या युक्तः परिणामोऽयमीदृशः । पृथुशिलासंघातकर्कश- कायबन्धात्तातादचलादिव लोहधातुः कठिनतर. आसीदार्यः । कथं चास्य मे हतहृदयस्यार्यविरहे सकृदपि युक्तमुच्छसितुम् । इयं सा प्रीतिभक्तिरनुवृत्तिर्वा । बालिशोऽपि कः संभावयेदार्यमरणे मज्जीवितम् । तत्तादृशमैक्यमेकपद एव कापि गतम् । अयनेनैष हतविधिना पृथकृतोऽस्मि । दग्धरोषान्तरितशुचा सुचिरं रुदितमपि न मुक्तकण्ठं गतघृणेन मया । सर्वथा लूतातन्तुच्छटाच्छिदुरास्तु- च्छाः प्रीतयः प्राणिनाम् । लोकयात्रामात्रनिबन्धना बान्धवता यतो. ऽहमपि नाम पर इवार्थे स्वर्गस्थे स्वस्थ इवासे । किंच देवहतकेन फलमासादितमीडशि परस्परप्रीतिबन्धनिर्वृतहृदये सुखभाजि मात- मिथुने विघटिते । तथा चन्द्रमया इव जगदाहादिनो लोकान्तरी- भूतस्य लग्नचितामय इवार्यस्य त एव दहन्ति गुणाः । इत्येती चान्यानि च हृदयेन पर्यदेवयत् । प्रभातायां च शर्वयों मा प्रतीहारमाविदेशाशेषगजसाधनाधिकृतं स्कन्दगुप्तं द्रष्टुमिच्छामीति । मुखाः सहाया अपि पक्षाः । अमिसराचौराः । बुता तन्तुछटा पाया सूत्रजालम् । लोकयात्रा लोकाचारः । किं फलमासाक्ति मिलियन पर्यवेक्यमधुशोच । ।

·. अथ युंगपत्प्रधावितबहुपुरुषपरम्पराहूयमानः, स्वमन्दिरापप्र- तिपालितकरेणुश्चरणाभ्यामेव संभ्रान्तः, ससंभ्रमैर्दण्डिभिरुत्सार्य- माणजनपदा, पदे पदे प्रणमतः प्रतिदिशमिभमिषग्वरान्वरवार- गानां विभावरीवार्ताः पृच्छन्नुच्छ्रितशिखिपिच्छलाञ्छितवंशलता- वनगहनगृहीतदिगायामैर्विन्ध्यवनैरिव वारणबन्धविमदोद्योगाग- तैः, पुरःप्रधावद्भिरनायतमण्डलैराधोरणगणैश्च मरकतहरितघास- मुष्टीश्च दर्शयद्भिर्नवप्रहगजपतींश्च प्रार्थयमानैश्च लब्धाभिमतमत्त. मातङ्गमुदितमानसैश्च सुदूरमुपसृत्य नमस्यद्भिरात्मीयमातङ्गमदा- गमांश्च निवेदयद्भिः, डिण्डिमाधिरोहणाय च विज्ञापयद्भिः, प्र- मादपतितापराधापहृतद्विरददुःखधृतदीर्घश्मश्रुभिरप्रतो गच्छद्भिः, अभिनवोपमृतेश्च कर्पटिभिर्वारणाप्तिसुखप्रत्याशया धावमानैः, ग- णिकाधिकारिगणैश्विरलब्धान्तरैरुच्छ्रितकरैः; कर्मण्यकरेणुकासंक- थानाकुलैरुल्लसितपल्लवचिहाभिररण्यपालपतिभिश्च, निष्पादितनव- प्रहनागनिवहनिवेदनोद्यताभिरुत्तम्भिततुङ्गतोत्रवनाभिर्महामात्रपेट- कैश्च प्रकटितकरिकर्मचर्मपुटैः, अभिनवगजसाधनसंचरणवार्ता- निवेदनविसर्जितैश्च नागवनवीथीपालदूतवृन्दैः, प्रतिक्षणप्रत्यवेक्षि- तकरिकवलकूटैः, कटभङ्गसंग्रहं प्रामनगरनिगमेषु निवेदयमानैः, कटककदम्बकैः क्रियमाणकोलाहला, स्वामिप्रसादसंभृतेन महा. धिकाराविष्कारेण स्वाभाविकेन चावष्टम्भाभोगेनोदासीनोऽप्या- दिशनिव, असंख्यकरिकर्णशङ्खसंपत्संपादनाय समुद्रानाज्ञापय- निव, शृङ्गारगैरिकपकाङ्गरागसंग्रहाय गिरीन्मुष्णन्निव, दिग्गजा- धिकारं ककुभामैरावृतमिवापहरन्हरेहेरपदभरनमितकैलासगिरिगु- रुभिः पादन्यासैर्गुरुभारग्रहणगर्वमुाः संहरनिव, गतिवश- विलोलस्य चाजानुवलम्बस्य बाहुदण्डद्वयस्य विक्षेपैरालानशिलास्त- म्भमालामिवोभयतो निखननीषदुत्तुङ्गलम्बेनाधरबिम्बेनामृतरस- खादुना नवपल्लवकोमलेन कवलेनेव श्रीकरेणुकां विलोभयनिज. अयेयादो स्कन्दगुप्त एतैरेतैः क्रियमाणकोलाहलो राजकुलं विवेशेति संब. न्धः । भिषग्वरान्वैद्योत्तमान । बन्धो रोधनम् । मनायत्ता हस्तिपार्श्वरक्षिणः । भाषोरणा गजारोहाः। डिण्डिमः पटहः । गणिका गणानां प्रतिलोभना हति. भी। कर्मण्यकररेणुका करिग्रहकुशला करिणी । सुदन्त्यनेनेति तोत्रं प्रेषणकम् । महामात्राः प्रधानहत्यारोहाः । तेषां पेठकै समूहः । करिणा कर्मायें युद्धशि- - ·षष्ठ उच्चासः। १९७ . •नृपवंशदीर्घ नासावंशं दधानः, अविस्निग्धमधुरधवलविशालवया पीतक्षीरोदेनेव पिवनीक्षणयुग्मायामेन विशामायाम मेहवटादार विकरविपुलालिका, सतवमविच्छिन्नच्छत्रच्छायाप्ररूढिवशाविष निताम्तायतनीलकोमलच्छविसुभगेन खभावभगुरेण कुन्तलबाल- वल्लरीवेलितविलासिना लुनन्निव, लुप्तालोकानकरान्बर्बरकेणारि- पक्षपरिक्षयपरित्यक्तकार्मुककर्मापि सकलदिगन्तश्रूयमाणगुरुगुणध्व- निः, आत्मस्थसमस्तमत्तमातङ्गसाधनोऽप्यस्पृष्टो मदेन भूतिमान- पि मेहमयः पार्थिवोऽपि गुणमयः करिणामिव दानवतामुपरि स्थितः, स्वामितामिव स्पृहणीयां भृत्यतामप्यपरिभूतामुन्नेकम- र्तृभक्तिनिश्चलां कुलाङ्गनामिवानन्यगम्यां प्रभुप्रसादभूमिमारूढः, निष्कारणबान्धवो विदग्धानाम् , अभृतभृत्यो भजताम् , अक्रीत- दासो विदुषाम् , स्कन्दगुप्तो विवेश राजकुलम् । दूरादेव चोभय. करकमलावलम्बितं स्पृशन्मौलिना महीतलं नमस्कारमकरोत् । उपविष्टं नातिनिकटे तं तदा जगाद देवो हर्ष:-'श्रुतो वि. स्तर एवास्यायव्यतिकरस्यास्मच्चिकीर्षितस्य च । अतः शीघ्रं प्रवे- श्यन्तां प्रचारनिर्गतानि गजसाधनानि । न क्षाम्यत्यतिखल्पम- प्यार्यपरिभवपीडापावकः प्रयाणविलम्बम् ।' इत्येवममिहितश्च प्र- णम्य व्यज्ञापयत्-'कृतमवधारयतु खामी समादिष्टं किंतु स्वल्पं विज्ञप्यमस्ति भर्तृभक्तेः । तदाकर्णयतु देवः । देवेन हि पुष्पभूति- वंशसंभूतस्याजात्यस्य सहजस्य तेजसो दिक्करिकरप्रलम्बस्य बाहु- युगलस्यासाधारणस्य च सोदरस्नेहस्य सर्व सदृशमुपक्रान्तम् । काकोदराभिधानाः कृपणाः कृमयोऽपि न मृज्यन्ति विकारं कि- क्षायै । चर्मपुटः कर्मकृतो हत्याकारः । कटभङ्गः प्रत्यग्रम् । गोधूमादियवस- घास इत्यर्थः । निगमा वणिक्पथाः । कटका हस्तिपटनियुक्तः, अप्रेसरा वेत्रिण इसन्ये । गुणाः शौर्यायाः, मौर्वी च गुणः । मदो गर्वः । भूतिः संपत्, च पार्थिवो राजा, पृथिव्यारब्धश्च । गुणास्वन्तवोऽपि नहि घटः पटो तीति विरोधः । दानं मदः, वितरणं च । प्रचारो भक्षणम् । गजसाधनानि करिसैन्यानि अभिषडा अमिमवाः। प्रति ग्राममिति । उपक्रान्तं निदर्शयितुमाह-यथेति । अत्र कथा-नागसेनवामा पद्मावत्या राजा मत्रिणमर्धराज्यहरमपात शारिकासमक्षं मचमकरोतः चापि मन्त्री शारिकामुखादिसाय विसम्भपूर्वकं तं दण्डनावधीविति । भावरको व:श्रुतवर्मा पूर्ववच्छुकभावितमन्नो राज्याच्याव । अनेन च गृहमन्त्रेण मला ·हर्षचरिते सुत भवाशास्तेजसा राशयः । केवलं देवराज्यवर्धनोदन्तेन कि.. यदपि रष्टमेव देवेन दुर्जनदौरात्म्यम् । ईदृशाः खलु लोकसभा- बाः प्रतिग्राम प्रतिनगरं प्रतिदेशं प्रतिद्वीपं प्रतिदिशं च भिन्ना वेशश्चाकाराचाहाराश्च व्यवहाराश्च जनपदानाम् । तदियमात्म- देशाचारोचिता स्वभावसरलहृदयजा त्यज्यतां सर्वविश्वासिता । प्रमाददोषामिषङ्गेषु श्रुतबहुवात एव प्रतिदिनं देवः । यथा नाग- कुलजन्मनः सारिकाश्रावितमत्रस्यासीनाशो नागसेनस्य ' पद्मा- वत्याम् । शुकश्रुतरहस्यस्य च श्रीरशीर्यत श्रुतवर्मणः श्रावस्त्याम् । खप्रायमानस्य च मत्रभेदोऽभून्मृत्यवे मृत्तिकावत्यां सुवर्णचूडस्य । चूडामणिलालेखप्रतिबिम्बवाचिताक्षरा च चारुचामीकरचामर- प्राहिणी यमतां ययौ यवनेश्वरस्य । लोभबहुलं च बहुलनिशि- निधानमुत्खनन्तमुत्खातखड्गप्रमाथिनी ममन्थ माथुरं बृहद्रथं वि. दूरथवरूथिनी । नागवनविहारशीलं च मायामातङ्गाङ्गानिर्गता महासेनसैनिका वत्सपतिं न्ययंसिषुः । अतिदयितलास्यस्य च शैलूषमध्यमध्यास्य मूर्धानमसिलतया मृणालमिवालुनादग्निमित्रा- मजस्य सुमित्रस्य मित्रदेवः । प्रियतत्रीवाद्यस्यालाबूवीणाभ्य- न्तरशुषिरनिहितनिशिततरवारयो गान्धर्वच्छात्रच्छद्मानः चि. च्छिदुरश्मकेश्वरस्य शरभस्य शिरो रिपुपुरुषाः । प्रज्ञादुर्बलं च द्राव्यमित्युक्तम् । मृतिकावत्यां सुवर्णचूडो नाम राजा कंचिद्विसम्भपूर्वकं जि. घृक्षन्मत्रितांस्तदेव तस्मै विललास । ततस्तत्पूर्व तत्प्रयुकेन विश्वासिना शिरो- रक्षकेण खखामिप्रयुक्तेन व्यापादित इति । अनेन च कुलखभावाद्यपरीक्ष्य न कार्यों मृत्य इत्युक्तम् । यवनेश्वरः केनचिच्छत्रुणासाद्य व्यापादितुमिष्टः । खसुहृ- दा शत्रुटीहं (१) लेखेन बोधितः लेखपृष्ठे च तेन लिखितम् खयं वाचयितव्यो लेख इति । ततो यवनेश्वरस्य खयं वाचयतचूडामणिप्रतिबिम्बितान्यक्षराणि बावयिला तत्त्रहिता चामरग्राहिणी प्रभवे निवेद्य तदाज्ञया तं जघानेति । अनेन सूक्ष्मोपि रहस्यमेदहेतू रक्षणीय इत्युक्तम् । विदूरथप्रयुकेन नरेन्द्रवृन्दप्रतारितो वृहद्रथो नाम राजा लोभवशात्खन्यवादे कृष्णनिशि प्रवृत्तस्तत्सेनया प्रहत इति । अतः प्रवर्तितव्यमित्युकम् । महासेनो नामोजयिनीपतिः खदुहितरं वासवदत्ता- भानुदयनाय दिरसुः कपटवं नागं वीभ्यां प्रसज्य छाप्रहितैः शरैर्नाम गुणान्प्रख्या- प्योदयन लोमितवान् । सोऽप्यविद्यायैव गजग्रहप्राहिकया कतिपयाप्तपरिवारो घोषक्ती वीणामादाय तत्र गतः कपटकुजरान्तर्गतैर्महासेनसैनिकैः संवत इति । मतो नास्पपरिवारैः संवीक्ष्य व विसाधर्माम्यमित्युतम् । मुमित्रो समा मित्र- बसनी श्रीमनपरिवार व नटजने विसम्धी मित्रदेवेन नटलमानिस हतः।

·षष्ठं उच्छासः। १९९ बलदर्शनव्यपदेशदर्शिताशेषसैन्यः सेनानीरनार्यों मौर्य वृहद्रय पिपेष पुष्पमित्रः स्वामिनम् । आश्चर्यकुतूहली च चण्डीपतिर्दण्डो- पनतववननिर्मितेन नमस्तलयायिना यत्रयानेनानीयत कापि । काकवर्णः शैशुनारिश्च नगरोपकण्ठे कण्ठे निचकृते निखिशेन । अतिनीसङ्गरतमनङ्गपरवशं शुङ्गममात्यो वसुदेवो देवभूतिदासी- दुहित्रा देवीव्यसनया वीतजीवितमकारयत् । असुरविवरव्यस- निनं, चापजहुरपरिमितरमणीमणिनूपुरझणझणाहादरम्यया मागधं गोधनगिरिसुरुङ्गया स्वविषयं मेकलाधिपमत्रिणः । महाकालमहे च महामांसविक्रयवादवातूलं वेतालस्तालजसो जघान जघन्यज प्रद्योतस्य पौणकि कुमार कुमारसेनम् । रसायनरसामिनिवेशि- नश्च वैद्यव्यखनाः सुबहुपुरुषान्तरप्रकाशितौषधगुणा गणपतेविदे. हराजसुतस्य राजयक्ष्माणमजनयन् । स्त्रीविश्वासिनश्च महादेवी- गृहगृढभित्तिभाग्भ्राता भद्रसेनस्याभवन्मृत्यवे कालिङ्गस्य वीर- सेनः । मातृशयनीयतूलिकातलनिषण्णश्च तनयोऽन्यं तनयमभिषे. तुकामस्य दध्रस्य करूषाधिपतेरभवन्मृत्यवे । उत्सारकरुचिं च रहसि ससचिवमेव दूरीचकार चकोरनाथं शूद्रकदूतश्चन्द्रकेतुं जीवितात् । मृगयासक्तस्य च मनतो गण्डकानुहण्डनडुलनलव- ननिलीनाश्च चम्पाधिपचमूचरभटाश्चामुण्डीपतेराचेमुः प्राणा- न्पुष्करस्य । बन्दिरागपरं च परप्रयुक्ता जयशब्दमुखरमुखा मजा मौखरि मूर्ख क्षत्रवर्माणमुदखनन् । अरिपुरे च परकलत्रकामुकं स च योगचूर्णावचूर्णितस्तिरोहितो बभूवेति । अतो व्यसनिमिः प्रकृतलोकवि- श्वासिभिश्च न भाव्यमित्युक्तम् । शरभोऽतिशयितान्वाचवतः प्रवेशमदादिति । गूढायुधै रिपुपुरुषैर्हत इति । अतो मनागपि व्यसनं वर्जनीयमित्युक्तम् । अका- यमत्र परदारागमनादि । तरवारिरेकधारः खः । प्रज्ञेयादि मृष्टा कथा। अनेन च मृत्यबलदर्शनमसनदैर्न कार्यमित्युक्तम् । मार्यमिति गोत्रनाम । का यवनान्विजित्य तैश्च खपुरुषानुपायनीकृत्य यन्त्रयानसद्वतैः परदारागच्छन वनरास्मदेशं प्रापय्य निहत इति । अतः शत्रुप्राभूतेषु भृत्येषु न विश्वसनीय त्युक्तम् । देवीव्यजनया महिषीव्याजया। मेकलाधिपमन्त्रिनिर्वातिकच्छामिरह- विवरं साधितम् । तपसासामिरित्युक्त्वा मागधो गुहाद्वारप्रतिद्वारैोऽभूत् । गोधनगिरिः सूर्याख्यः पर्वतः खरंगाविवरम् । मेकलो विन्यादिः । मह - त्सवः। यातूलं व्यसनोन्मत्तप्रायम् । जघन्यजं कनीयासम् । पुनको गोत्र विशेष तत्र भयः पौषकि । वैवक व्यजयन्ति प्रकाशयन्तीति वन्यजना रोष ।

·२०० हर्षचरिते कामिनीवेशगुप्तश्च चन्द्रगुप्तः शकपतिमशातयदिति । प्रमत्तानां प्रमदाकृताः प्रमादाः श्रुतिविषयमागता एव देवस्य । यथा मधु- मोदितं मधुरकसंलिप्ताजैः सुप्रभा पुत्रराज्या महसेनं काशि- राजानं जघान । व्याजजनितकंदर्पदर्पा च दर्पणेन क्षुरधारापर्यन्ते- मायोध्याधिपतिं परंतपं रत्नवती जारूथम्, विषचूर्णचुम्बितमकर. न्देन च कर्णेन्दीवरेण देवकी देव नुरक्ता देवसेनं सौह्रयम् , यो- गपरागविरसवर्षिणा च मणिनूपुरेण वल्लमा सपनीरुषां वैरन्यं रन्तिदेवम् , वेणीनिगूढेन च शस्त्रेण बिन्दुमती वृष्णि विदूरथम् , रसदिग्धमध्येन च मेखलामणिना हंसवती सौवीरं वीरसेनम् , अदृश्यागदलिप्तवदना च विषवारुणीगण्डूषपायनेन पौरवी पौर- वेश्वरं सोमकम् ।' इत्युक्त्वा विरराम खाम्यादेशसंपादनाय च निर्जगाम । देवोऽपि हर्षः सकलराज्यस्थितीश्चकार । ततश्च तथा कृतप्र. विशे प्रयाणं विजयाय दिशां समादिशति देवे हर्षे गतायुषां प्रतिसामन्तानामुदवसितेषु बहुरूपाण्युपलिङ्गानि वितेनिरे । तथा प्रविप्रकृष्टाः कालदूतदृष्टय इतस्ततश्चेरुश्चटुलाः कृष्णशारश्रे- णयः । प्रचलितलक्ष्मीनूपुरप्रणादप्रतिमा मधुसरघासंघातझंकारा जहादिरेऽजिरे । विवृतविकृतवदनविवरविसृतवह्रिविसरा वासरे- ऽपि विरसं विरेसुश्विरमशिवार्थमशिवाः शिवाः । शवपिशितप्ररू- उप्रणयेव कपिपोतकपोलकपिलपक्षतयः काननकपोताः पेतुः । आमत्रयमाणा इव दधुरकालकुसुमानि सममुपवनतरवः । तर- माणं क्षयरोगम् । दनाख्यस्य करूषाधिपतेः । पितुस्तनयो मृत्यवेऽभवदिति प्राक्तनक्रियया संगतिः । गण्डकाः खाद्याः प्राणिनः । चामुण्डीति नगरीनाम ।। चेमुरभक्षयन् । शकानामाचार्यः शकाधिपतिः । चन्द्रगुप्तप्रातृजायां ध्रुवदेवी प्रार्थयमानचन्द्रगुप्तेन ध्रुवदेवीवेषधारिणा बीवेषजनपरिश्तेन रहसि व्यापादित इति । मधुरकं विषम् । परंतपं प्रतापपन्तम् । जालथ्यमिति अधानेति प्राक- न्येव क्रियोतस्त्र च । चूर्णो विषक्षोद: । मकरन्दः पुष्परसः । देवरः कनीया- नाता भर्तुः । योगपरागोऽमिवारचूर्णम् । वैरन्ती नाम नगरी। रसदिग्ध वि- घोपलिप्तम् । अगदो विषहरद्रव्यसमूहः । वारुणी सुरा । उदयसिवेषु रहेछु । उपलिझान्यनिमित्तानि । सरघा मधुमक्षिकाः । कानन- कपोता गृध्राः । व्यघटन्त भासन् । खम्बकरि बदतम्बम्, पकंपा।हरयो हवासकाणीवान का धागा 1.आठ बनाम । कोटकी नमा ·२०५ अकरतलप्रहारप्रहतपयोधरा रुदुर प्रसभं सभाशालमक्षिकाः। बख्शुरासमाचप्रहमयोद्धान्तोत्तमालमिवाल्मानं कान्वादोंबरेषु योधाः। चूडामणिषु चक्रशकमळलक्ष्माणः प्रादुरभवन्पादन्यासा राजमहिषीणाम् । चेटीचामराण्यकरमावधावन्त पाणिपल्लवात् । प्रणयकलहेऽपि दत्तपृष्ठाश्विरमभवन्मटाः पराङ्मुखा मानिनीनाम् , करिकपोलेषु व्यघटन्त मधुलिहां मधुमदिरापानगोठ्यः । समा- प्रासयममहिषगन्धा इव ताम्यन्तः स्तम्बकरिमपि हरयो हरित नवयवसं न चेहः । चलवलयावलीवाचालबालिकातालिकातोय लालिता अपि न ननृतुर्मन्दा मन्दिरमयूयः । निशि निशि रजनिकरहरिणनिहितनयन इवोन्मुखस्तारमुपतोरणमकारणमका- णीकोलेयकगणः । गणयन्तीव गतायुषस्तर्जनतरलया तजेन्या दिवसमाट वाटकेषु कोटवी । कुट्टिमेषु कुटिलहरिणखुरवेणीतर- लिण्यः शष्पराजयोऽजायन्त । जनितवेणीबन्धानि निरखनरोच- नारोचींषि चषकमधुनि मुखकमलप्रतिबिम्बान्यदृश्यन्त भटी- नाम् । समासन्नात्मापहारचकिता इव चकम्पिरे भूमयः । वध्या- लंकाररक्तचन्दनरसच्छटा इवालक्ष्यन्त शूराणां पतिताः शरीरेषु विकसितबन्धूककुसुमशोणितशोचिषः शोणितवृष्टयः । पर्यग्नीकु- वाणा इव विनश्वरी श्रियमविरलस्फुरत्स्फुलिङ्गाकारोद्गारदग्धतारा- गणा गणशः पतन्तः प्रज्वलन्तो न व्यरंसिषुरुल्कादण्डाः । प्रथ- ममेव प्रतीहारीवापहरन्ती प्रतिभवनं चामरातपत्रव्यजनानि प. रुषा बनाम बायेति। इति श्रीवाणभट्टकतो हर्षचरिते राजप्रतिसावर्णनं नाम षष्ठ सच्यासः। सी. । शष्पं बालतृणम् । बन्धूकं बन्धुजीवः । अपरिगताभिं परिगताक्षिणाः। अग्नौ समन्तारिक्षपन्तः । व्यरसिधुनिववृतिरे ॥ " ·१५ सप्तम उच्चासः। अङ्गनवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिक्षस्य वीरस्य ॥ १॥ धृतधनुषि बाहुशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम् । रिपुसंझकेषु गणना कैव वराकेषु काकेषु ॥२॥ अथ व्यतीतेषु च केषुचिहिवसेषु मौहूर्तिकमण्डलेन शतशः सुगणिते सुप्रशस्तेऽहनि दत्ते चतसृणामपि दिशां विजययोग्ये दण्डयात्रालग्ने सलिलमोक्षविशारदः शारदैरिवाम्भोधरैः काल- धौः शातकौम्भैश्च कुम्भैः सात्वा विरचय्य परमया भल्या भग- वतो नीललोहितस्यार्चामुदर्चिषं हुत्वा प्रदक्षिणावर्तशिखाकलाप- माशुशुक्षणिं दत्त्वा द्विजेभ्यो रनवन्ति राजतानि जातरूपमयानि चं सहस्रशस्तिलपात्राणि कनकपत्रलतालंकृतशफनशिखरा गा- अार्बुदशः समुपविश्य विततन्याघ्रचर्मणि भद्रासने विलिप्य प्रथ- मविलिप्तायुधो निजयशोधवलेनाचरणतश्चन्दनेन शरीरं परिधाय राजहंसमिथुनलक्ष्मणी सदृशे दुकूले परमेश्वरचिट्ठभूतां शशिक- लामिव कल्पयित्वा सितकुसुममुण्डमालिकां शिरसि नीत्वा कर्णाभरणमरकतमयूखमिव कर्णगोचरतां गोरोचनाच्छुरितमभिनवं दूर्वापल्लवं विन्यस्य सह शासनवलयेन गमनमङ्गलप्रतिसरं प्रकोष्ठे परिपूजितप्रहृष्टपुरोहितकरप्रकीर्यमाणशान्तिसलिलसीकरनिकराभ्यु- क्षितशिराः संप्रेष्य महार्हाणि वाहनानि बहलरनालोकलिप्तक- कुम्भि च भूषणानि भूभुजां संविभज्य क्लिष्टकार्पटिककुलपुत्रलो. भाजनेत्यादिनोद्योगिता सूचयति । शूरा हि खशौर्यमात्रेणावर्जितत्रिभुवनाधि-. पत्या नतु तेषां सामन्यन्तरप्रयोजनम् । तथा चाह-कृतप्रयनस्य वीरस्य सर्वा भूरणनवेदीत्यनायासेनाक्रमणादनेनेदमति प्रतिक्षिप्तम् । कदाचित्कश्चियादमि- मानान्मोहाद्वेत्थं हर्षेण प्रतिज्ञातमन्यथा । गिरिगुहादौ पलायित हर्षः कथं परि- भवेत् । कयं च बहुपालितामुमिको जयेदिति । तन्न । यतोऽमनवेरीत्यादि । नन्वेवमपि तत्तुल्यो वीरो न भवेदित्याह-धृतेलादि । अयेत्यादी भवनाभिनगामेति संबन्धः। मौहर्तिका गणकाः। दण्डश्चतुरजयकम् । तस्य यात्रा गमनम्।तत्र लमो मेषादिस्तस्मिन् । विशारदः प्रवीणैः, शकेध । काल- धौतः, कालवशेन घौतैश्च । शातकौम्मैः सौवर्णैः । नीललोहितोऽसितरक्तः। आधु- शक्षणिममिम । रजतं रौप्यम् । माता सुवर्णम् । पत्रलता पत्रमशः । शफाः ·सप्तम उंचावः। २०३ कमोचितैः प्रसाददानैश्च विमुच्य बन्धनानि नियुज्य तत्कालस्म- रणस्फुरणेन कवितात्मानमिव चाष्टादशद्वीपजेतव्याधिकारे दक्षिणं भुजस्तम्भमहमहमिकया सेवकैरिव सुनिमित्तैरपि समप्रैरप्रको भवद्भिः प्रमुदितप्रजाजन्यमानजयशब्दकोलाहलो हिरण्यगर्भ इव ब्रह्माण्डात्कृतयुगकरणाय भवनाग्निर्जगाम । नातिदूरे च नगरादुपसरस्वति निर्मिते महति तृणमये, समु. चम्भिततुङ्गतोरणे, वेदीविनिहितपल्लवललामहेमकलशे, बद्धवनमा- छादाग्नि, धवलध्वजमालिनि, भ्रमच्छुछवाससि पठहिजन्मनि मन्दिरे प्रस्थानमकरोत् । तत्रस्थस्य चास्य प्रामाक्षपटलिकः सक- लकरणिपरिकरः 'करोतु देवो दिवसग्रहणमद्यैवावन्ध्यशासनः शा- सनानाम्' इत्यभिधाय वृषाकामभिनवघटितां हाटकमयीं मुद्रामु- पनिन्ये । जग्राह च तां राजा । समुपस्थापिते च प्रथमत एव मृत्पिण्डे परिभ्रश्य करकमलादधोमुखी महीतले पपात मुद्रा । मन्दाश्यानपङ्कपटले मृदुमृदि सरस्वतीतीरे स्फुटं व्यराजन्त राजयो वर्णानाम् । अमङ्गलाशद्विनि च विषीदति परिजने नरपतिरकरो. न्मनस्येतत्-'तत्त्वदर्शिन्यो हि भवन्त्यविदग्धानां धियः। तथाहि । एकादशासनमुद्राङ्का भूर्भवतो भविष्यतीति निवेदितमपि निमित्ते- नान्यथा गृह्णन्ति प्राम्या।' इत्यभिनन्ध मनसा महानिमित्तं तत्सी- रसहस्रसंमितसीनां प्रामाणां शतमदाहिजेभ्यः । निनाय च तत्र तं दिवसम् । प्रतिपन्नायां शर्वी संमानितसर्वराजलोकः सुष्वाप । अथ गलति तृतीये यामे सुप्तसमस्तसत्त्वनिःशब्दे दिकुखरज- म्भमाणगम्भीरध्वनिरताड्यत प्रयाणपटहः । अप्रतः स्थित्वा च मुहूर्तमिव पुनः प्रयाणक्रोशसंख्यापकाः स्पष्टमष्टावदीयन्त प्रहाराः पटहे पटीयांसः। खुराः । अर्बुदं दशकोटयः । नृपासनं भद्रासनम् । सिंहासनं तु तदेममिति । पर- मेश्वरो राजा, हरश्च । शासनवलयेन मुद्राकटकेन । प्रतिसरं करणम् ललाम चिहम् । 'ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु । वनमाला पत्रप्रतियोजिता सक् । अक्षाणां भूतानां पटले समूहे नियुजोऽक्षा प्रामाणामक्षपटलिकः । करणिलेख्यम्। कायस्थ इत्यन्ये। मुद्रा बालिका मन्दामा नमीषच्छुष्कम् । एकशासनमुवाहे यस्याः सा। सीर हलम् । समितं परिच्छिमम् भष्टकोशा अद्य गन्तव्यमिति प्रायेण कोशसंख्यापकाः।

·, ततो रटत्पट, नन्दनान्दीके, गुजकुले, कूजकाहले, शब्दा- यमानशझे, क्रमोपचीयमानकटककलकले, परिजनोत्थापनन्याय- सव्यवहारिणि, छुतद्रुघणघातघट्यमानकोणिकाकीलकोलाहलकलि- सककुभि, बलाधिकृतबध्यमानपाटीपतिपेटके, जनज्वलितोल्लास. हस्रालोकलुप्यमानत्रियामातमसि, यामचेटीचरणचलनोत्थाप्यमा- नकामिमिथुने, कटुककटुकनिर्देशनश्यमिद्रोन्मिपनिषादिनि, प्रबु- बहास्तिकशून्यीक्रियमाणशय्यागृहे, सुप्तोत्थिताश्वीयविधूयमानसटे, रटत्कटकमुखरखनित्रखन्यमानक्षौणीपाशे, समुत्कील्यमानकील- शिखानहिीरे, उपनीयमाननिगडतालकलरवोत्तालतुरङ्गतरङ्ग्य- माणखुरपुटे, लेशिकमुच्यमानमदस्यन्दिदन्तिसंदानशृङ्खलाखनख- ननिनादनिर्भरभरितदशदिशि, घासपूलकप्रहारप्रसृष्टपांसुलकरिपृ- ठप्रसार्यमाणप्रस्फोटितचर्मणि, गृहचिन्तकचेटकसंवेक्ष्यमानपटकु- टीकाण्डपटमण्डपपरिवस्त्रावितानके, कीलकलापापूर्यमाणचिपिटच- मपुटे, संभाण्डायमानभाण्डागारिणि, भाण्डागारवहनवाह्यमानब- हुनालीवाहिके, निषादिनिश्चलानेकानेकपारोप्यमाणकोशकलसपी- डापीडसंकटायमानसामन्तौकसि, दूरगतदक्षदासेरकक्षिप्रप्रक्षिप्य- माणोपकरणसंभारभ्रियमाणदुष्टदन्तिनि, तिर्यगानमजाघनिकरक- च्छाकृष्टलम्बमानपरतत्रतुन्दिलचुन्दीजनजनितजनहासे, पीड्य- मानशारशारिवरत्नागुणमाहितगात्रविहारहदहुदुन्मदकरिणि, क- रिघटाघटमानघण्टटांकारक्रियमाणकर्णज्वरे, पृष्ठप्रतिष्ठाप्यमान- तत इत्यादावेवंविधे प्रयाणसमये राजमिरापुपूरे राजद्वारमिति संबन्धः। नान्दी मजलपटहः । गुजासंज्ञः शमेदो यत्पृष्ठे जतु परिकलितं भवति । सन्त्रा' इति यस प्रसिद्धिः। शसच मुण्डम इति प्रसिद्धः। षणोऽयस्ताडनमाण्डम् । कोणिकाः पट- हकुव्यादिकेषु याः कालिकाः। पाटी बहुपरिवारपुरुषगृहीतो निवासभूमोगः, कुल- पुत्रकसमूह इत्यन्ये। पेटकं तत्समूहः 'पाठीपति' इति पाठे पाठीपतयः प्रतिनि- यतखस्थामपरिरक्षिणः । उल्का दीपिका । यामचेटी प्रहरजागरणनियुका । त- रक्षणं चरणचरणं पादेषु स्पर्शः । कन्दुकानां हस्तिपकयोकाणाम् । यः कन्दुको रुक्षः। निवेश माझा । निषादिनां हस्तारोहाणाम् । हास्तिकं हस्तिसमूहः। अश्वी- यमवन्दम् । क्षोणीपात्रो भूम्या निबन्धनम्। समुस्कील्यमानान्युत्खन्यमानानि । हिजीर ही बना । निगडाय तालकं तालपत्रं निगडतालकम् । लौह एषाव- बन्धनविशेष लन्ये । तरयमाणाः कुटिली क्रियमाणाः । शिका पासिका। संदानश्या बन्धमादका प्रस्फोटित बिपूरितम् । प्रमहं शोषितम्। पकुव्या- ·२०॥ कण्ठालककर्थितकूजकरभे, अमिजावराजपुत्रप्रेष्यमाणमयुक्ता- छलकीनकलपुत्रकलत्रवाहने, गमनवेलाविपलब्धवारणाघोरणा- विष्यमाणनवसेवके, प्रसादवित्तपत्तिनीयमाननरपतिवल्लभवावा. जिनि, चारुचारभटसैन्यन्यस्यमाननासीरमण्डलाडम्बरस्थूलस्था- सके, स्थानपालपर्याणलम्बमानलवणकलायीकिङ्किणीनालीसनाथ- संकलिततलसारके, कुण्डलीकृतावरक्षिणी जालजटिलवल्लभपालाश्व- पटानिवेश्यमानशाखामृगे, परिवर्धकाकृष्यमाणाधजग्धप्राभातिक- योग्याशनप्रारोहके, व्याक्रोशीजम्भमाणघासिकघोषे, गमनसंभ्रम- भ्रमदुत्तुण्डतरुणतुरजमतन्यमानानेकमन्दुराविमर्दे, सज्जीकृतकरे- गुकारोहाह्वानसत्वरसुन्दरीदीयमानमुखालेपने, चलितमातङ्गतुरङ्ग- प्रधावितप्राकृतप्रातिवेश्यकलोकलुण्ठ्यमाननिर्घाससस्यसंचये, संच. रचेलचक्राकान्तचक्रीवति, चक्रचीत्कारिंगत्रीगणगृह्यमाणाहतवम- नि, अकाण्डदीयमानभाण्डभरितानडुहि, निकटघासलाभलुभ्यल्ल- म्बमानप्रथमप्रसार्यमाणसारसौरभेये, प्रमुखप्रवर्यमानमहासामन्त- महानसे, पुरःप्रधावद्धजवाहिनि, प्रियशतोपलभ्यमानासंकटकुटीर- कान्तरालनिःसरणे, करिचरणदलितमठिकोत्थितलोकलोष्टहन्यमा- दयः स्कन्धावारसणिकामेदाः । तथा च पटैः कुटी सूक्ष्मगृहम् । काण्डपटकं काण्डैः पटैश्च गृहम् । परिवाना तिरस्करिणी। वितानको रक्तकः। चिपिटो हखः। चर्मपुटधर्मप्रसेवकः । संभाण्डायमानो भाण्डानि समाचिन्वन् । 'काण्डात्समाच- यने' इति णिच् । संवायमानाः प्राप्यमाणाः । नाली वाहिकः । करिणां वा. सग्रहणवियुक्तको हस्तिपको मेठाख्यः । चुन्दी कुटनी। शारिमंजरी। हस्तिपर्याण- मित्यर्थः । तत्स्थैः पीव्यमानदाममिोहितेन गात्रविहारेण देहकम्पेन बृहन्तः श- ब्दायमानाः करिणो यत्र तस्मिन् । प्रसादेन वित्ताः पत्तयः । वारोऽवसरः । 'निवहावसरौ वारः' इत्यमरसिंहः । तत्र वाजिनो ये सेवकाना प्रत्यवसर विस- ज्यन्ते । 'वर' इति पाठः । चारुचारभटसैन्येन त्रस्यमाना आत्मान एव किय- माणाः नासीरेण कूपरेण । मण्डलाडम्बरार्थाः स्थूलाः स्थासकाचन्द्रका मन्त्र । अन्ये नासीरमप्रेसरमाहुः स्थानपालानां पर्याणेषु लम्बमाना लवणका रिणी। नालीसनाथा संकलिता तलसारिका यत्र । स्थानपाला अशा श्वभाण्डागारिका इत्यन्ये । लवणकालायी मृगाकृविरधानां पारमयी गई। किरिण्यः सूक्ष्मघण्टाः । नाली प्रधानार्थ वैणवी नोडिलध्यते । धारिकोऽयम सपरिकोर्णादिसूत्रमयी । उर-पत्रिकेत्यन्ये । कुमालीकृतैरवराणीजाजेटिना बाभूपाला यासु ताखवघटास निवेश्यमानाः शाबासमा मासु मारकण्यसका बनरः । धामपामेऽवपालः । मन्ये । मो बनान्मामलोप- ·२०६ , नमेण्ठक्रियमाणासन्नसाक्षिणि, संघट्टविघट्टमानव्याघ्रपल्लीपलायमा- नक्षुद्रकुटुम्बके, कलकलोपद्रवद्रवद्रविणबलीवर्दविद्राणवणिजि, पु- रासरदीपिकालोकविरलायमानलोकोत्पीडपस्थितान्तःपुरकरिणीकद- म्बके, हयारोहाहूयमानलम्बितशुनि, सरभसचरणनिपतननिश्च- लगमनसुखायमानखक्खटस्तूयमानतुङ्गतुङ्गणगुणे, सस्तवेसरविसं- वादिसीदद्दाक्षिणात्यसादिनि, रजोजग्धजगति, प्रयाणसमये, प्रति- दिशमागच्छद्भिर्गजवधूसमारूढैराधोरणैरूध्रियमाणहेमपत्रभङ्गशा- रशाः, अन्तरासनासीनान्तरङ्गगृहीतासिमिः, ताम्बूलिकवि- धूयमानचामरपल्लवैः, पश्चिमासनिकापितभनाभरणमिन्दिपालपू. लिकैः, पत्रलताकुटिलकलधौतनलकपल्लवितपर्याणैः, पर्याणपक्ष- कपरिक्षेपपट्टिकाबन्धनिश्चलपट्टोपधानस्थिरावधानः, प्रचलपादफ- लिकास्फालनस्फायमानपदबन्धमणिशिलाशब्दैः, उचित्रनेत्रसुकुमा- रस्वस्थगगनस्थगितजङ्घाकाण्डैश्च कार्दमिकपटकल्माषितपिशङ्गपि- औः, अलिनीलममृणसतुलासमुत्पादितसितसमायोगपरभागैश्चा- वदातदेहविराजमानराजावर्तमेचकैः, कञ्चुकैचोपचितचीनचोलकै- श्व तारमुक्तास्तबकितस्तवरकवारबाणैश्च नानाकषायकर्बुरकूर्पास- करणम् । यवसतण्डुलादि वहति स वल्लभपालोऽश्वपाल इत्याहुः । शाखामृगो वानरः । रक्षार्थमश्वानां परिवर्धकोऽश्वपालः । प्रौढिको योग्याशनार्थ प्रसेवको यो बुकण इति प्रसिद्धः । व्योकोशी परस्पराह्वानम् । उत्तुण्डा उत्प्रोथाः । मुखालेपनं सिन्दूरादिना करेणुकार्थमेव । प्रातिवेशिकलोकाः प्रसासन्ननिवासा जनाः । नि. _सो भुक्तशेषो घासः । चेलं वत्रम्, वालको वा चेलः । चक्रीवानगर्दभः, उष्ट्रो वा । गत्री शकटिका । गृह्यमाणमधिष्ठीयमानम् । प्रहतं क्षुण्णम् । सर्वसेवितमि- त्यर्थः । लम्बमानो गर्दभदासः, वणिजां कर्मकरो वा । सारसौरमेयी बलवानन- ड्वान् । प्रमुखेऽने । महानसं सूपकारशाला । कुटीर मठिका, खल्पगृहम् । मेठो जागरिकः । व्याघ्रपल्ली तृणकुटीभेदः । क्षुद्रमल्पम् । कुटुम्बकं परिवारः । वि- द्राणाः सशोकाः । लम्बिताः पश्चात्खचिताः । खक्खटा वृद्धाः । तुझा उच्चाः, तद्देशजो वा अश्वस्तं गतः । विसंवादो परिशीलनम् । दक्षिणापथे वेसरा न स- न्तीत्यदृष्टदेशाः । सादिनोऽश्वारोहाः। वस्त्राभरणं तूणमेदः । मिन्दिपालः शरमेदः। तोमर इत्यन्ये।पक्षकः प्रान्तः, पार्श्व वो। परिक्षेपो वेष्टनम् । पादफलिका उभय- पार्श्वयोः पर्याणे या क्रियते । आगुल्फ पादत्राणमित्यन्ये । आस्फालनं चालनम्। स्फायमानो वर्षमानः । पादवन्धः पादकटकः । नेत्रं पटविशेषः । खस्थान सस्थानेति यस्याः प्रसिद्धिः । कार्दमिकं कर्दमेन रकम् । कस्माषिताः शवलिताः । पियशा लोहिता पिता जदिका अन्ये महालेखा। सतुला भजविका इस्सन्थे।

·सप्तम उच्चासः। कैश्च शुकपिच्छच्छायाच्छादनकैश्च व्यायामोनमार्थप्रदेशप्रविष्ट- पारुशबैश्च गतिवशवेंल्लितहारलतागललोलकुण्डलोन्मोचनप्रधावि- तपरिजनैः, चामीकरपत्राङ्कुरकर्णपूरकविधट्टमानवाचालवालपाश- श्योष्णीषपट्टावष्टब्धकर्णोत्पलनालैश्च कुडुमरागकोमलोचरीयान्तरि- सोत्तमाङ्गैश्च चूडामणिखण्डखचितक्षौमचोलैश्च मायूरपत्रायमाणशे- खरषट्पदपटलैश्च मार्गागतशारिकशारिवाहवेगदण्डैः, 'पुनश्चश्वचा- मरकिर्मीरकादरगचर्ममण्डलमण्डनोडीयमानचटुलडामरचारमटभरि- तभुवनान्तरः, आस्कन्दरकाम्बोजवाजिशतशिखानजातरूपायानर- वमुखरितदिङ्मुखैश्च निर्दयप्रहतलम्बापटहशतपटुरवबधिरीकृतश्रव- णविवरैः, उद्घोष्यमाणनाममिः, उन्मुखपादातप्रतिपाल्यमानाज्ञा. पातै राजमिरापुपूरे राजद्वारम् । उदिते च भगवति दिनकृति राज्ञः समायोगग्रहणसमयशंसी सखान संज्ञाशङ्खो मुहुर्मुहुः । अथ नचिरादिव प्रथमप्रयाण एव दिग्विजयाय दिग्गजसमागममिव गमनविलोलकर्णतालदोलाविला- सैः कुर्वाणया करेणुकयोह्यमानः, वैदूर्यदण्डविकटेनोपरि प्रत्युप्त- पश्नरागखण्डखचिततया सूर्योदयदर्शनकोपादिव. लोहितायतय अर्धजङ्घालेल्याहुः । समायोगो व्यापृतकेषु प्रसिद्धः । परभागो वर्णस्य वर्णान्तरेण शोभातिशयः। राजावर्तः कृष्णपाषाणः । मेचको बर्हिकण्ठवर्णः । 'कधुको वा. रवाणोऽस्त्री' । अपचितं परिहितम् , पूजितं वा । 'चाय पूजानिशामनयोः' इ. त्यस्यापचितश्चेति निपातनाद्रूपम् । ताराः शुद्धाः । स्तबकिताः संजातपुष्पनिकुरु- म्बाकाराः । स्तवरको वस्त्रमेदः । वारबाणः कक्षुकः । कर्बुरः कपोतकण्ठवर्णः। कूर्पासकाश्चोलकाः । पिच्छानि पक्षाः । आच्छादनमुत्तरीयम् । उल्लुप्तस्तनकृतः शस्तं पट्टिकाडोरः । कटिसूत्रमित्यर्थः । वेल्लिताश्चालिताः । कर्णाभरणमेदो वाल. पाशः । कोमलं संछायम् । अन्तरितमाच्छादितम् । खोल: पिरस्त्रम् । मायूरप- त्रायमानम् । वेगदण्डस्तरुणो हस्ती । किौराणि शबलानि । कार्दरतकानि कार्दरणदेशोद्भवानि । बहुसुवर्णसूत्ररचितानि चर्माणि । स्फोटकाः बिग्धवर्ण- मांसस्फाराणि कार्दरजचर्माणि । डामरा उद्भटाः । चारभटाः शूराः। न्तवलन्तः । काम्बोजा बाहीकदेशजाः । आलानमश्वभूषणम् । पटहमेदाः । तमिला इति प्रसिद्धाः। संज्ञा संकेतः । अथेत्यादौ दिग्विजयाय निर्जगाम नरपतिरिति संवन्धः।म- लातपत्रेण कसुकेन । ननूप्रेक्षते द्वितीय इव भोगिनामीश इति योजना । महा मालातपत्रेणेति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । अम्बरं वसम्, नभय । विलभमानो- ऽथिसाकुर्वन् । मुद्रया हि असिन्पूरया विलभ्यते । परिक्षिपन्वेध्यन् । मानो .

·२०४ त्रियमाणेन मालातपत्रेण कदछीगर्माभ्यधिकमदिना नवनेत्रनि- मितेन द्वितीय इव भोगिनामधिपतिरङ्गालमेन कचुकेनामृतमथन- दिवस इव क्षीरोदफेनपटलधवलाम्बरवाही, बाल एव पारिजात- पादप इवाखण्डलभूमिमारूढः, विधूयमानचामरमरुद्विधूतकर्णपूर- कुसुममचरीरजसा सकलभुवनवशीकरणचूर्णेनेव दिशश्छुरयन्नमि- मुखचूडामणीघटमानपाटलप्रतिबिम्बमुदयमानं सवितारमपि पिब- निव तेजसा बहलताम्बूलसिन्दूरच्छुरितया विलभमान इव द्वीपा- न्तराण्योष्ठमुद्रयानुरागस्य स्फुरन्महाहारमरीचिचक्रवालानि चाम- राणीव दिशोऽपि ग्राहयन् , राजकेक्षणोरिक्षप्तत्रिभागया त्रीनपि लो- कान्करदानायाज्ञापयन्निव सविभ्रमं धूलतया द्राधीयसा बाहुप्रा- कारेण परिक्षिपन्निव रिरक्षया सप्तापि सागरमहाखातानखिलमिव क्षीरोदमाधुर्यमादायोद्गतया लक्ष्म्या समुपगूढः, गाढममृतमय इव पीयमानः, कुतूहलोचानकटकलोकलोचनसहः स्नेहार्देषु राज्ञां हृदयेषु गुणगौरवेण मनग्निव, लिम्पन्निव, सौभाग्यद्रवेण, द्रष्टणा- ममरपतिरिवाग्रजवधकलङ्कप्रक्षालनाकुलः, पृथुरिव पृथिवीपरिशो- धनावधानसंकलितसकलमहीभृत्समुत्सारणः, पुरःसरैरालोककारकैः सहस्रसंख्यैर इव किरणैरधिकारचातुर्यचञ्चलचरणैर्व्यवस्था- स्थापननिष्ठुरैः भयपलायमानलोकोत्पीडान्तरिता दशापि दिशो प्रायद्भिरिव, चलितकदलिकासंपातपीतप्रचारं पवनमपि विनये स्थापयद्भिरिव, द्रुतचरणोद्भूतधूलिपटलावधूतान्दिनकरकिरणान. प्युत्सारयद्भिरिव, कनकवेत्रलतालोकविक्षिप्यमाणं दिनमपि दूरी- कुर्वद्भिरिव, दण्डिमिरितस्ततः समुत्सार्यमाणजनसमूहो निर्जगाम - नरपतिः। . अवनमति च विनयमितवपुषि, भयचकितमनसि, चलनशि. थिलमणिकनकमुकुटकिरणनिकररुचिरशिरसि, विललितकुसुमशे- ज्येष्ठः, राज्यवर्धनः, द्विजश्च । पुरा ब्रह्मणः किल मुतोऽसुरपक्षपाती त्रिविरास्त- ब्राता च त्रस्तौ तपस्यन्तौ शक्रेण हताविति । महीमवो राजानः, पर्वताय । पृथुना हाइयो भूसिमास्त्रीय स्थिताश्चापकोट्या समुत्यार्यन्त प्रक्षिप्ताः । लोक इ. त्येवं ये बदन्ति ते भालोककारकाः । तैरन्यत्रालोकः प्रकाशः पुरस्मरैः सहन- संध्यैमिति च साधारणम् । दिशो प्रायदिः पर्यन्तेषु च विसर्जयदिः । उदा कसारिणः । चापराशय इवेसायुप्रेमात्रयं समीचीनमागीयन्तः ·सप्तम उवास २०६ बरजसि राजचक्र, प्रभामुचा चूडामणीनामावस्तिर्वच उदञ्चश्च चिन्तो मरीचयश्चापराशय इव सुशकुनसंपादनाय बेलुः । धायमानरेणुमेदुरं मन्दिरशिखण्डिन इव खमुडीयमानाः कोमल- कल्पपादपपल्लवचन्दनमालाकलापा इवाबध्यन्त दिग्द्वारेषु दिपा- है। प्रणम्यमानश्च नेत्रविभागैश्च कटाक्षैश्च समप्रेक्षितैर्भुवंश्चितैश्चा- स्मितैश्च परिहासैश्च छेकालापैश्च कुशलप्रश्नैश्च प्रतिप्रणामैश्चोन्मत्त- 5वीक्षितैश्चाज्ञादानैश्चाक्रीडन्निव मानमयान्प्राणान्प्रणयदानैः प्र- पीराणां वीरो यथानुरूपं विबभाज राजकम् । अथ प्रस्थिते राजनि कलकलवस्तदिङ्गागशूत्काररव इवेतस्तत- स्तस्तार तारतरस्तूर्याणां प्रतिध्वनिराशातटेषु । दिग्गजेभ्यः प्रकु- पितानां त्रिप्रसुतानां करिणां मदप्रस्रवणवीथीमिरलिकुलकालीभिः कालिन्दीवेणिकासहस्राणीव सस्यन्दिरे । सिन्दूररेणुराशिमिररु- गायमानबिम्बे रवावस्तमयसमयं शशङ्किरे शकुनयः । करिणां षट्- पदकोलाहलमांसलैः कर्णतालनिखनैस्तिरोदधिरे दुन्दुभिध्वनयः । दोधूयमानश्च सचराचरमाचचाम चामरसंघातो विश्वम् । अश्वीय- वासनिक्षिप्तैः शिश्विन्दे सिन्धुवारदामशुचिमिनिरन्तरमन्तरिक्षं फे- नपिण्डैः । पिण्डीभूततगरस्तबकपाण्डुराणि पपुरिव परस्परसंघट्ट- नष्टाष्टदिशं दिवसमुश्चचामीकरदण्डान्यातपत्रवनानि । रजोरज- नीतिमीलितो मुकुटमणिशिलावलीबालातपेन विचकास वासरः। राजतैर्हिरण्मयैश्च मण्डनकमाण्डमण्डलैहीदमानहरितीकताः परि- हादा हरितो बधिरतां दधुः । अरिप्रतापानलनिर्मूलनायेव मदो- मशीकरैः शिशेकिरे करिणः ककुभां चक्रम् । चक्षुषामुन्मेषं मु. मुषुस्तडिपश्चलानि चूडामणीनाम/षि । स्वयमपि विसिस्मिये बला- नां भूपालः सर्वतो विक्षिप्तचक्षुश्चाद्राक्षीदावासस्थानसकाशात्प्रतिष्ठ- बसताः । कठाक्षरपानदृष्टैः भ्रूवश्चितैयूंचलितैः । 'ध्रुवाश्चितैः पति रेत्यर्थः । छेकालापर्वक्रोक्तिभिः । छेकान्तरान्तरा था। तस्तारेति। विस्तृतोऽभवत् । त्रिप्रभुतानां त्रिषु गण्डादिषु महसुबाम्। नयोऽत्र चक्रवाहाः।मण्डनकमायानम् । 'स्वाहाण्डमश्वाभरणे अपोक्षणहाँल म्भभुवोऽगस्त्यस । प्लावितभुवनं स्कन्धावारम् , नर्मदाप्रवाह चा पूर्व बाबा पान्तःपुरे सह रेवातीरे विहरता तत्स्रोतो भुजसहस्रगोभयतो मुला कमलों परवेपेषमाविप्रवर्तमानानेकसभापमिति स्कन्धावारविशेषणमातातेतिमा.

·" २१ हर्षचरिते मानं स्कन्धावारम् , अधोक्षजकुक्षेरिव युगादौ निष्पतन्तं जीवलोकम्, अम्भोनिधिमिव कुम्भभुवोवदनात्प्लावितभुवनमुद्भवन्तम्, अर्जु- नबाहुदण्डसहस्रसंपिण्डितोन्मुक्तमिव सहस्रधा प्रवर्तमान प्रवाह नर्मदायाः। 'प्रसर तात । भाव, किं विलम्बसे । त्वङ्गति तुरजमः । भद्र, भग्नचरण इव संचरसि यावदमी पुरःसराः सरभसमुपरि पत- न्ति।वाहयसि किमुष्टम् । न पश्यसि निर्दय, निःशूकशिशुं शयानम् । वत्स रामिल, रजसि यथा न नश्यसि न पश्यसि । गलति शफुप्रसे- वकः । किमेवमित्वर, त्वरसे । सौरभेय, सरणिमपहाय हयमध्यं धा- वसि । धीवरि, विशसि । गन्तुकामा मातङ्गि, मातङ्गमार्गम् । अङ्ग, गलति तिरश्चीना चणकगोणी।गणयसिन मामारटन्तम् । अवटमत- टेनावतरसि। सुखमास्व खैरिणि । सौवीरक, कुम्भो भन्नः। मन्थरक, खादिष्यसि गतः सन्निक्षुम् । उक्षाणं प्रसादय । कियचिरं चिनोषि चेट, बदराणि । दूरं गन्तव्यम् । किमद्यैव विद्रासि द्रोणक, द्राधीयसी दण्डयात्रा विनैकेन निष्ठुरकेण निष्क्रेयमस्माकम् । अग्रतः पन्थाः स्थपुटक । स्थावरक, यथा न भनक्षि फाणितस्थाली गरीयानगण्डक- तण्डुलभारको न निर्वदति दम्यः । दासक, माषीणाममुतो द्राग्दात्रेण मुखघासपूलकं लुनीहि । को जानाति यवसगतं गतानाम् । धव, वारय बलीवर्दान् । वाहीकरक्षितं क्षेत्रमिदम् । लम्बिता शकटी। शाकरं धुरंधरं धुरि धवलं नियुक्ष्व । यक्षपालित, प्रमदाः पिनक्षि । अक्षिणी किं ते स्फुटिते। हत हस्तिपक रे, दीव्यसि करिकरदण्डे। समद, संमर्दकर्दमे स्खलसि । भ्रातर्भाव विधुरबन्धो, उद्धर पकाद- नाहम् । इत एहि माणवक, घनेभघटासंघट्टसंकटे नास्ति निस्त- रणम् । इत्येवमादिप्रवर्तमानानेकसंलापं कचित्खेच्छामृदितोहाम- वेति च।मान्यामश्रणम् । लसति गलति । प्रसेवको भनाभरणमित्यन्ये । इत्वरो गमनशीलः । सौरमेयोऽदान्तः। अमेति,इष्टामन्त्रणम् । अवटं श्वभ्रम् । अतटेनामा- गेण । खैरिणि खतने। खावीरेरिणोः' इति वृद्धिः। सौवीरिकं काणिकम् । विदा- सि सि । 'निष्ठा' श्लेषः । स्थपुटो निनोमतः, विभ्रम इत्यन्ये। फाणितमिक्षुवि- कारः, गुण इति प्रसिद्धः । दम्यो दान्तः। माषाणां भवनं क्षेत्रम् । 'धान्यानां भवने क्षेत्र खन् । किंचिन्मात्रं बुभुक्षानिवृत्तये। पासो मुखघासः। यवसं घासः। उकंच 'शमंबातृणं चासो यवसम्' इति । धवः पुरुषः। वाहीकः काष्ठकः, परिपालक इसन्ये, गोरक्षक इति चान्ये । छम्बिता मार्गमाकान्तुं न शक्नोति । शाकर धरम् । तरुणं वाकलं महोशं नोदयसि । करदण्डेऽन्यहखसंबन्धिनि सति । करी प. । .

·१ I सप्तम उपासः। सत्यघासविषससुखसंपन्नाथपुष्टैः केलीकलैः किलकिलायमानैर्मेण्ठ- बण्ठवठरलम्बनलेशिकलुण्ठकचेटचाटचण्डालमण्डलैराण्डीरः स्तू. पमानम्, कचिदसहायैः श्लेशार्जितकुमामकुटुम्बिसंपादिवसीदत्तो- रमेयशम्बलसंवाहनायासावेगागतसंयोगैः स्वयंगृहीतगृहोपस्करणः 'इयमेका कथंचिद्दण्डयात्रा यातु । यातु पातालतलं तृष्णाभूतेरभव- निः। भवतु शिवम् । सेवा करोतु ।स्वस्ति सर्वदुःखकूटाय कटकाय' इति दुर्विधकुलपुत्रकैर्निन्धमानम्, कचिदतितीक्ष्णसलिलस्रोतःपा- तिनौगरिव प्रथितैरिव पतिभूतैर्जनैरतिद्वतम् , द्रवद्भिः कृष्णकठि- नस्कन्धगुरुलगुडैर्गृहीतसौवर्णपादपीठीकरङ्ककलशपतद्वाहावाहैः प्र. त्यासन्नपार्थिवोपकरणग्रहणगर्वदुर्वारैः सर्वमेव बहिः कारयद्भि- भूपतिभृतकबारिकैर्महानसोपकरणवाहिमिश्च बद्धवराहवत्रवाण- सैर्लम्बमानहरिणचटुकचटकजूटजटिलैः शिशुशशकशाकपत्रवेत्रा- प्रसंग्रहसंपाहिभिः शुक्लकर्पटप्रावृतमुखैकदेशदत्तामुद्रागुप्तगोरस- डैस्तलकतापकतापिकाहस्तकताम्रचरुकटाहसंकटपिटकमारिकैः मदोऽर्थात्संपन्नः। खेच्छयानायासेन । मृदितानि क्षुण्णानि । उद्दामानि प्रभूतानि । सस्यानि । तथा घासो यवसम् । तथा विषसो भृत्याधुपयुक्तशेषमन्त्रम् , परस्पर- लुण्ठनं वा तैः सुखेन संपन्नं यदन्नं तेन सुपुष्टैः। केलिकलाः प्रहसनाः, बहुभाषिणो बामेण्ठा हस्तिजागरिकाः । वण्ठाः अकृतविवाहाः। तरुणा ये दण्डमादाय हस्तिनां दर्पमाकर्षयन्ति, पत्तय इत्यन्ये । वठरा मूर्खाः। लम्बना गर्दभदासाः। लेशिका जनपरिचारकाः । लण्ठकाचौराः। चेटा दासाः। शाटा धुर्ताः। चण्डाला भवपालाः ! आण्डीराः प्रगल्भाः । यद्वा राण्डीराः रण्डापुत्राः। संपादितो दत्तः। सौदनसमर्थो यः सौरमेयस्तेन शम्बलसंषाहनाय य आयासो योगस्तेन । गतसंयो. गैरुत्पन्नचित्तक्षोभैरिति समासः।अभवनिरिति । आक्रोशे 'नव्यनिः'।दुर्विधा दरि- द्राः । वृद्धाः स्थविराः । कुलपुत्राः कुलक्रमागताः सेवकातैनिन्ध न्धावारविशेषणम् । कचिच्च भूभृङ्गारिकैर्महानसोपकरणवाहिनिश्च पुरोवर्तिजनमिति स्कन्धावारविशेषणम् । अतितीक्ष्णं वेगवत् ।पनि तैःकरकस्ताम्बूलाधारः। पत हो निष्ठीवनपात्रम्। भवपाहः मानोगी। बहिःकार यदिनिरस्पतिः। महानसा सूपकारशाला । वराहपभ्रं सूकरचम । सूकरपाठेविप्रसि- बम् । बाधाणसा मशियाश्यागविशेषाः।हरिणानां चटकाः पूर्वभागाः।जूटः संका वेत्राप्राणि वंशाहराः। तलकोऽमिशकटिकातापकोऽपादिकरणस्थानम् । तापिन कापालिका पत्र तैलादिना भत्या पध्यन्ते।हस्तका लम्। पिठका भाण्डानि।

·समुत्सार्यमाणपुरोवर्विजनम्, कचित देशोऽस्माकम् । फलकाले ऽन्य एवं विदाः समुपासन्ते' इति मुखरै पदे पदे पततां दुर्ग- लाकीवर्दाना नियुक्त खेटने खेलपेटका खेद्यमानासंनिभातकुलपु- त्रलोकम् , कवितरपतिदर्शनकुतुहलादुभयतः प्रजवितप्रधावितप्रा मेयकजनपदम् , मार्गप्रामनिर्गतैरामहारिकजाल्पैः पुरस्सरजरम्मह- चरोचम्भिताम्माकुम्भैरुपायनीकृतदधिगुडखण्डकुसुमकरण्डैर्घटितपे- टको सरमसं समुत्सर्पद्भिः प्रकुपितप्रचण्डदण्डिवित्रासनविद्रुवै- रंगतैरपि स्खलद्भिरपि पतद्भिरपि नरेन्द्रनिहितदृष्टिमिरसतोऽपि पूर्वभोगपतिदोषानुद्भावयद्भिरतिक्रान्तायुक्तकशतानि च शंसद्भि- चिरंतनवाटापराधांश्चाभिधानरुद्भूयमानधूलिपटलम् , कचिदेका- न्तप्रवृत्ताश्ववारचक्रचर्यमाणागामिगौडविमृग्यमाणसस्यसंरक्षणम् , अपरैरादिष्टपरिपालकपुरुषपरितुष्टैः 'धर्मः प्रत्यक्षो देवः' इति स्तुतीरातन्वद्भिरपरै यमाननिष्पत्रसस्वप्रकटितविषादैः क्षेत्रशुषा सकुटुम्बैरेव निर्गतैः प्ररूढप्राणच्छेदैः परितापत्याजितभयैः क राजा । कुतो राजा । कीडशो वा राजा' इति प्रारब्धनरनाथनि- न्दम् , शशकैश्च पदे पदे प्रजविप्रचण्डदण्डपाणिपेटकानुबद्धैर्गिरिगु- डकैरिव हन्यमानैरितस्ततः संचरद्भिरपरैर्युगपत्परापतितमहा- जनप्रस्तैस्तिलशो विलुप्यमानैरनेकजन्तुजङ्घान्तरालनिःसरणकुझ- लिभिः कुटिलिकाव्यंसितसादिबहुश्वभिः पतल्लोष्टलगुडकोणकुठा- रकीलकुहालखनित्रदात्रयष्टिभिरपि निःसरद्भिरायुषो बलात्कृतकल- कलम् , अन्यत्र संघशो घासिकैर्बुसधूलीधूसरितघासजालजालकी- सजघनैश्च पुराणपर्याणैकदेशदोलायमानदात्रैश्च शीर्णोर्णाशकलशि- विटा भूर्ताः। प्रमुपस्थास्यन्ति ढौकयिष्यन्ति । पंततां स्खलताम् । स्खलने में रणे । नियुक्त स्थापितः । असंविभका अकृतविभागाः। प्रामे भवा प्रामेगकाः। 'प्रामायन्समो । मानहारिकजाल्ममग्यमाणसस्यसंरक्षणमिति संगतिः। बाल्मा मूर्खः । उत्तम्भिता वीकृताः । अम्मा कुम्भा अलपूर्णकलशासण्ड वि. कारः । बमुपसडिौंकमानैः । विकासन भयोत्पादनम्।मायुतका मातका । चाटा पूर्ताः । सरैयप्रसारिवाल्मेपलक्षितममरैः । प्रारम्बनस्नापनिन्दमिति योजना निष्पमानि पक्कानि । प्रकटौः सदाः । स तालकमा नियन्त्रयों। मनुबया बानुसता गिरिएको। इटिकिया क्रममनेन । मंसिताप लिता सावित्रालयपनामा पहनावानो सोचाइनमानम् मन्यात सिंक उपमानपूलवामिति कन्या संयोगाने विजया ·सप्तमसमासः। पिलमलिक्ससहयोध " सादीकृतमाटितपटवावयोगमारि- मित याक्मानेकडूयमामधूलिपठलम्, कधिदेकान्त कार्यमाणागामिगौउनिमहम् , कचिस्पदिलप्रदेशपूरणादेशानुसार कपिलवर्तिवेषिकेत्रविकासापाया- खिशिखरगतविनीशद्विवावित्राह्मणम् , कचिक्कुलुण्ठकपाशविवा- मागमामीणप्रामाष्टकौलेयकम् , कषिपन्योन्यविमक्स्प|बुराज- पुत्रवाशमानवाजिसंघट्टमण्डितम्, अनेकवृत्तान्ततया कौतुकान मम् , प्रलयमताधिमिव अगदासमहणाय प्रवृत्तम् , पातालमिव महामोगिनां गुप्तये समुत्पादितम् , कैलासमिव परमेघखसतये सृष्टम् , दृश्यमानसफलपाणिपर्यायं चतुर्युगसर्गकोशमित्र प्रभापती- नीलेशबालमपि तपकरणमिव क्रमकारिणं कल्याणानाम् , च वीक्षमाणः कटकं जगाम । आसन्नतिमा च तत्रभवताम् "मांधात्रा प्रवर्तिताः पन्थानी दि- ग्विजयाय 'अप्रतिहत्तरधरंहसा रघुणा लघुनैव कालनाकार कमी प्रसादनम् । शरासनंद्वितीयः करदीचकार चक्र क्रमागतमुजपला- मिजनधनमदालिप्सानी भूभुजां पाण्डुः । पाण्डवः सव्यसाची चीमविषयमतिक्रम्य राजसूयसंपदे 'कुष्यद्गन्धर्वधनुष्कोटिठोकारकू- जितकुलं हेमकूट पर्वत परम्नेष्टः। संकल्पान्तरितो 'विजयस्तरति- नाम् । सहिमहिमवव्यवंहितोऽप्युवाह बहुवलव्यतिबरकातरः कौरवेश्वरस्य किङ्कर वाहतो 'छमः । मातिजिगीषवः खलु पूर्व येनाल्प एव भूभांगे भूयांसो भगदत्तदन्तवनकाथवर्णकीरवशिशु- पालसाल्वजरासंधसिन्धुराजप्रभृतयोऽभवन्भूपतयः । संतुष्टी राजा सिका। मासजालं माससंचात एकवेश-विमा बिछ । मालाले हानि मलकुथा मलपट्टी। छविरित्यर्थः । अंसो परिकास इत्यन्ये । पदहर कलण्ठकाः गुना बन्धनलगुडाः। उद्धरा उद्दामप्रसराः। जगतो प्रह। सघ। भोलिनो भोगावा परमेबरोडरोमि परितः समबागमन पर्याय सादौ पानिपतावनियोगासनालापास्यकलाकारमा बन्धः। तत्रभवता पूज्येन । सव्यसाची अर्जुनः। परमीट जिनामा मानाम् कौरवबोसोवाSPEASARAg.

·युधिष्ठिरो यो असहत समीप एष धनंजयजयजनितजगत्कम्प किंपुरुषाणां राज्यम् । अलसश्चण्डकोशो यो न प्राविक्षमा जिल्ला खीराज्यम् । इसीय एवान्तरं तुषारगिरिगन्धमादनयोः । उत्सा. हिनः किष्कुतुरुष्कविषयाः । प्रादेशः पारसीकदेशः । शशपदं श- कस्थानम् । अदृश्यमानप्रतिप्रहारे पारियाने यात्रैव शिथिला । शौर्यशुल्कः सुलभो दक्षिणापथः । दक्षिणार्णवकल्लोलानिलचलितष- न्दनलतासौरभसुन्दरीकृतदरीमन्दिराइर्दुरादगुर्नेदीयसि मलयो मल- यलम एव च महेन्द्रः । इत्येवंप्रायानुयोगद्योतकानामालापा-पा- र्थिवकुमाराणां बाहुशालिनां शृण्वन्नेवाससादावासम् । मन्दिर- द्वारि चोभयतः सबहुमानं भ्रूलताभ्यां विसर्जितराजलोकः प्रविश्य चावततार बाह्यास्थानमण्डपस्थापितमासनमाचक्राम । प्रास्तसमायो. गश्च क्षणमासिष्ट । अथ तत्र प्रतीहारः पृथ्वीपृष्ठप्रतिष्ठापितपाणिपल्लवो विज्ञापित- जान्-'देव, प्राग्ज्योतिषेश्वरेण कुमारेण प्रहितो हंसवेगनामा वोऽन्तरणस्तोरणमध्यास्ते' इति राजा तु 'तमाशु प्रवेशय' इति सादरमादिदेश । अथ दक्षतया क्षितिपालादराच्च प्रतीहारः स्वयमेव निरगात् । अनन्तरं च हंसवेगः सविनयमाकृत्यैव नयनानन्दसंपा- दनसुभगाभोगभद्रया समुल्लङ्घयमानगुणगरिमा प्रभूतप्राभृतस्तां पुरुषाणां समूहेन महतानुगम्यमानः प्रविवेश राजमन्दिरम् । भारादेव पञ्चाङ्गालिङ्गिताङ्गनः प्रणाममकरोत् । 'एरोहि' इति सबहुमानमाहूतश्च प्रधावितोऽपसृतः पादपीठलुठितललाटलेखो न्यस्तहस्तः पृष्ठे पार्थिवेनोपसृत्य भूयो नमश्चक्रे । स्निग्धनरेन्द्रदृष्ट्या निर्दिष्टमविप्रकृष्टं स प्रदेशमध्यास्त । ततो राजा तिरश्चीं तनुमीप- 'दिव धानश्चामरग्राहिणीमन्तरालवर्तिनीं समुत्सार्य संमुखीनस्त्रं सप्रश्रयं पप्रच्छ-'हंसवेग, श्रीमान्कश्चित्कुशली कुमार' नाथो अयद्रथः । हसीयो हखतरम् । साध्या प्रदेशिन्या प्रादेशः । 'प्रादेशता- लगोकर्णास्वर्जन्यादियुते तते । अङ्गुष्ठ सकनिष्ठे स्याद्वितस्विर्वादशालः ॥' इसम- रसिंहः । शौर्यकृतः शुल्का पनो यत्र न शौर्यशुल्कः । भतिशयेनान्तिकं नेदीयः। सास्तिकवादयोर्नेद्रसाधौ' इति । 'प्राग्ज्योतिष कामरूपायो देश समुहापमानो नीयमानः। संमुखीनोऽमिमुता ·सप्तम उच्चासः। इति । स तमन्ववादीत्-'अद्य कुशली येनैवं हत्नपितया सौ- हाद्रिवाईया सगौरवं गिरा पृच्छति देवः' इति । स्थित्वा च मुहूर्तमिव पुनः स चतुरमुवाच-'चतुरम्भोधि भोगभूतिमाजनभूतस्य देवस्य सद्भावगर्भमपहाय हृदयमेकमन्यद- नुरूपं प्राभृतमेव दुर्लभं लोकं तथाप्यस्मत्स्वामिना संदेशमशून्यता नववा पूर्वजोपार्जितं वारुणावपत्रमाभोगाख्यमनुरूपस्थानन्यासेन कचार्थीकृतमेतत् । अस्य च कुतूहलकृन्ति बहूनि आश्चर्याणि हरपन्ते । प्रतिदिवसं प्रविशति शैत्यहेतोश्छायायाः किरणसहस्रा- देकः सोमस्य रश्मिरस्मिन् । अस्मिन्प्रविष्टे प्रध्यानानन्तरं स्वा- दवो दन्तवीणोपदेशाचार्याभ्योतन्ति चन्द्रभासामम्भसा मणिशला- काभ्यो यावदिच्छमच्छा धाराः । प्रचेता इव यश्चतुर्णामर्णवानामधि- पतिर्भूतो भावी वा तमनुगृहाति च्छायया नेतरम् । इदं च न सप्ता- चिर्दहति, न पृषदश्वो हरति, नोदकमाईयति, न रजांसि मलिनय- न्ति, न जरा जर्जरयति । एतत्तावदनुगृहातु दृशा देवः संदेशमपि विस्रब्धं श्रोष्यति । इत्येवमभिधाय विवृत्यात्मीयं. पुरुषमभ्य- धात्-'उत्तिष्ठ । दर्शय देवस्य' इति । स वचनानन्तरमुत्थाय पुमानूर्वीचकार तद्धौतदुकूलकल्पिताच नियोलकादकोषीत् । आकृष्यमाण एव च यस्मिन्नतिसितमहसि सर- मसमहासीव हरेण रसातलादुदलासीव शेषफणिफणाफलकमण्ड- लेन, अस्थायीव चक्रीभूयान्तरिक्ष क्षीरोदेन, अघटीव गगनाङ्गने गोष्ठीबन्धः शारदेन बलाहकव्यूहेन, विश्रान्तमिव विततपक्षतिना वियति पितामहविमानहंसयूथेन, अत्रिनेत्रनिर्गतस्य धवलंधामम- ण्डलमनोहरो दृष्ट इव जनेन जन्मदिवसः कुमुबन्धोः, प्रत्यक्षी- कृत इवोद्गमनक्षणो नारायणनामिपुण्डरीकस्य, आहितेव कौमुदी- प्रदोषदर्शनानन्दवृप्तिरक्ष्णाम्, उदमासीदिव मन्दाकिनी भोगः पालनम् । शीतोद्भवो दन्तानामन्योन्याघातो दन्तवीणा । सह पृशदश्वो वायुः । विक्स खिला। निचोलंकादाच्छादनप्रसेवकात् । अकोषीनिष्कासितवान् । उदलास्युलसि- तम् । अस्थायि स्थितम् । अपटि घटितम् । विधान्तं व्यश्रमत । उद्मनक्षण उत्पतिसमयः । उदमाहीबुन्ममम् । परिवर्तितः खरूपः कृतः।

·माडलं नसायबरे, परिवर्तिक एक रिक्सा पौर्णमासीनिशमा मन्दमन्दमिन्दूदयसदेवयमालमानविविध Naag पालकोतिभिससमकामानिनीयकवाकामिथुनः भाजधस्पताश- सासको पिताकारममूलमायुः पराजुखा भूक भवनाकिमणि मण्डलैक, प्रबुद्धमावलायन्द्रानन्दोशमोहलबलमुगट्टहासवित्र कुरा लण्डैः। चित्रीपमाणवेताश्च सयजाको गला दण्डानुसारार्षिोहिल्या दम सादरमैक्षिष्ट अत्तिलकमिव त्रिभुकनस, सायमिव शेवटी पला, अजमवणारमिव शरदिन्दो:, हृदयमिव धर्मस्य, निवेशानिय शशिलोकस्य, दन्तमण्डलधवलं मुखमिव चक्रवर्तित्वस्य, मौक्तिक- जालपरिकरसितं सीमन्तचक्रमिव दिवः, बहज्योत्सा होकर मैन्दवमिक परिवेशक्लयं शौलपहसितमश्रीकं श्रवणमण्डलमिव निश्चलखां गतमैरावतस्य, शेवगङ्गावर्तपाण्डुरं पदमिव विभुक- नबन्दनीयं त्रिविक्रमस, प्रचेतसश्रूडामणिमरीचिशिक्षाभिरिख लिष्टाभिर्मानसविसवन्तुमयींभिश्चामरिकावलीभिर्विरचितपरिवेशम, उपरि चक्रवर्तिलक्ष्मीनूपुरखनश्रवणदोहदनिश्चलेनेव लक्ष्मणा. वि. खपत्रेण हसन सनाथीकृतशिखरम्, सर्वावमा च प्रभावस्तम्भि- तेन मन्दाकिनीमणालेन मुकुलितफणेन. वासुकिदेव नीलेकर खत योतमानम, धवलिना क्षालयदिव नक्षत्रपथम, प्रभापका- हाथिका प्रावण्वदिव दिवसम्, समुच्छ्रायेणाधकुर्वदिव दि. बम्, उपरिस्थितमिव सर्वमङ्गलानाम्, श्वेतमण्डपमिव श्रियः सबकमिव ब्रह्मखम्बस, अमिमण्डलमिव ज्योल्मायाः, विशद प्रसामिव कीर्तेः, फेनराशिमिव खड्नधाराजलानाम्, यशःपटलमिव शौर्यशालिवाया, त्रैलोक्याहुत महच्छवम् । थे बगिया प्रथमे शेषमणि प्रामवं प्रामपंच अमेण कार्माः । व्यया परायरमांशुशोपीकृतहिमागान, निवेशं स्थानम् । दन्तमण्डलकं दशनकृतं चक्रवार, पमूहला मुख्या- रम्भापालाई परिवार परिवेशको किटकम् । सापक. मावासायद। म कामा मृतका ·सहवासः। मवृक्षाभूतियापार्थिवपरामवानामावलि कंपामणीनां समुवान, बीरोदवलवादेशिकार अनेकरागरुचिरवेत्रकरण्डकुण्डलीकृवामि धारबन्द्रमाणवितथि पक्षमाणि क्षौमाणि कुशलशिल्पिलमेकोलिनिवाणिग- स्पर्कप्रमुखानां पानभामनानां निचयान, मिचोमारक्षिाचा रुचिरकाञ्चनपसभङ्गभङ्गुराणामतिबन्धुरपरिवेशानां कार्दपर्मन संभारानं, भूर्जत्वकोमलाः स्पर्शकतीः जातीपट्टिकाः चित्रपटावां व प्रदीपसां समूहकोपधानादीन्विकारान् , प्रियाप्रसवपिङ्गत्वनि चासनानि वेत्रमयान्यगुरुवल्कलकल्पितसंचयानि च सुभाषित- भाखि पुस्तकानि, परिणतपाटलपटोलविषि च तवणहारीवहारिन्ति क्षीरक्षारीणि च पूगानां पल्लवलम्बीनि सरसामि फलानि, सहकार- कतारसानां च कृष्णागरतैलस च कुपितकपिकमोलकलिकापोति- कापलाशकोशीकवचिताङ्गीः स्ववीयसीवैगवीन डीय पासप्रसेन कार्पितांश्च मिन्नाजनकृष्ण कृष्णागुरुणः, गुरुपरिवारमुफस गोशीर्षचन्दनस, तुषारशिलाकछशिशिरखकासितस्य । रस, कस्तूरिकाकोलकानां च पालटजटिलानां च कोपर- कानाम् , लवङ्गपुष्पमखरीणां जातीफलस्तक्कामांप प्रशील, अतिमधुरमधुरसामोदनि:रिणीश्चोलककलशीः सितासिक्स र चामरजातस्य निचयान् , अवलम्बमानतूलिकालाबुकांश्च लिखिका नालेख्यफलकसंपुटान , कुतूहलकन्ति कनकशृङ्खलानियमिनप्रीवा किनराणां च बनमानुषाणां च जीवजीवकामं च जळमाहम च मिशुनानि, परिमलामोदिवककुभश्च कस्तूरिकारबार, गेहपरि- सरणपरिचिताश्च चमरी:, चामीकररसचित्रवेत्रपश्चान्यतांग से । सत्संचतिमान् । मल्क पाई चन्द्रकान्त इत्यन्ये । शौचो धावनम् । संसारमा भईरहाई स्फेटकानाम् । जातीपट्टिकाः श्रेष्ठानि जघनग्रन्थनानि । संसा: पत्रमा R, भोगाधिरः। -R अमेरिका कोधिवेदाधीकानससमेत अतिमधुर मधुलावासाम्मेदामिदन्ति निजामाला + बोदानी बीमारिया- ·, संबहुसुभाषितजल्पाकजिहांश्च शुकशारिकाप्रभृतीन्पक्षिणः, प्रवाल- पचरगांव चकोरान् , जलहस्तिनामुदप्रकुम्भमुक्ताफलदामदन्त- राणि च दन्तकाण्डकुण्डलानिः। राजा तु छत्रदर्शनालाइष्टहृदयः प्रथमप्रयाणे शोभननिमित्त- मिति मनसा जमाह । हंसवेगं च प्रीयमाणो बभाषे-'भद्र, स. कलरनधानः परमेश्वरशिरोधारणाहस्यास्य महातपत्रस्य महार्णवा- दिव कुमुदबान्धवस्य कुमाराल्लाभो न विस्मयाय । बालविद्याः खलु महतामुपकृतयः' इति । अपनीते च तस्मात्प्रदेशात्प्राभृतसंभारे क्षणमिव स्थित्वा 'हंसवेगं, विश्रम्यताम्' इति प्रतीहारभवनं विस. जयांबभूव । स्वयमप्युत्थाय स्नात्वा मङ्गलाकाडी प्रामुखः प्रावि- शदाभोगस्य छायाम् । अथ विशत एवास्य छायाजन्मना जडिन्ना चूडामणितामनीय- तेव शशिबिम्बमम्बुबिन्दुमुचश्चचुम्बुरिव चन्द्रकान्तमणयो लला- टवटं कर्पूररेणव इव व्यलीयन्त लोचनयुगले गलतुहिनकणनिक- कतनीहारा हारा इवाबध्यन्तः हरिचन्दनरसासारेणेवापाति संव- तमुरसि कुमुदमयमिव हृदयमभवदतिशिशिरमन्तर्हितहिमशिलेव विलीयमानान्यलिम्पदङ्गानि । जातविस्मयश्वाकरोन्मनसि एकम- जय संगतमपहाय कास्त्यन्या प्रतिकौशलिकेति । आहारकाले च हंसवेगाय धवलकर्पटप्रावृतधौवनालिकेरपरिगृहीतं विलितशेष चन्दनमङ्गस्पृष्टे च वाससी शरत्तारकाकारतारमुक्तास्तबकितपदं परिवेशं नाम कटिसूत्रमतिमहाईपनरागालोकलोहितीकृतदिवसं च वरणकं नाम कर्णाभरणं प्रभूतं च भोज्यजातं प्राहिणोत् । एवंप्रा- येण च क्रमेण जगाम दिवसः। ततः कटकस्थबलबहलधूलिधूसरितवपुरंशुमाली मलीमसम- ऋमिव क्षालयितुमपरजलनिधिमवावरत् । आभोगातपत्रप्रदानवा- माहुः । जलका सुगन्धिफलविशेषरसः । आसवमेद इत्यन्ये । तूलिका जिंका। बया चित्रं क्रियते । असाव्यस्तुम्न्यः । प्रवालो बिडमः । -अप बिहुमः पुंसि प्रवाल नपुंसकम्' इति । 'नीहारो मिहिका चाव। कटकं हत्त्यवानां सर्वेषो सनिवेशदेवः । तस्मकं सैन्यम् । तमई पिण्य.

·सतम उपवासः। तमिव निवेदयितुंवरुणाय वारुणी दिशमयासीत् । मुलायमा- नसकलकमलवना प्रमुख एवं बद्धसेवाचालिपुदेव सापो भूर- भूपतेः । नृपानुरागमय इव निखिलजीवलोकलोकाजलिस- बन्धुर्जगजाह संध्यारागः । गौडापराधशदिनीव श्यामता प्रपेदे दिक्प्राची । प्रचिततिमिरनिवहा निर्वाणान्यनृपप्रतापानलकलाव कालिमानमतानीन्मेदिनी । मेदिनीशप्रदोषास्थानपुष्पनिकरमिष विकचंतगररुचिरमवचकरुरुडुनिकरमविरलं ककुभः । स्कन्धावा- रगन्धगजमदामोदधावितस्येव मार्गो विजयति विरराज रजःपा- ण्डुरैरावतस्य । कुपितनृपव्याघ्राघातामुपसृष्टामिव पौरुष्टुतीं वि. हाय विहायस्तलमारुरोह रोहिणीरमणः । प्रयाणवार्ता इव मा. निनीनां हृदयभेदिन्यो ययुरिन्दुदीधितयो दश दिशः । नवनृप- दण्डयात्राबासातुरा इव तरलितसत्त्ववृत्तयश्चक्षुभुः पतयो वाहि- नीनाम् । चिन्तेव भूभृतां हृदयानि विवेश गुहाविवराणि विमु- तसर्वाशातिमिरसंततिः । प्रतिसामन्तचक्षुषामिव ननाश निद्रा कुमुदवनानाम्। अस्यां च वेलायां विततवितानतलवर्ती नरेन्द्रो 'यात तावत् इति विसानुजीविनो हंसवेगमादिष्टवान्–'कथय संदेशम्' इति । प्रणम्य स कथयितुं प्रास्तावीत्-'देव, पुरा वराहसंपर्कसं- भूतगर्भया भगवत्या भुवा नरको नाम सूनुरसावि रसातले । वीरस्य यस्याभवन्बाल्य एव पादप्रणामप्रणयिनश्चूडामणयो लोक पालानाम् । यस्य च त्रिभुवनभुजो भुजशौण्डस भवनकमलिनीच- क्रवाकीकोपकुटिलकटाक्षेक्षितोऽपि भयचकितारुणपरिवर्तितरयो ना- ज्ञया विना रविरस्तमबाजीत् । यश्च वरुणस्य बहिर्वृत्ति हदक- भवनम् । नृपव्याघ्रो राजशार्दूलः, हर्षः। उपसृष्टां सोपद्रवाम् । औषष्टुती ऐन्दीम्। रोहिणीरमणचन्द्रः, वृषभव । रोहिणी गौः। उक चौरमा माता च गृहिणी। अर्जुन्यध्या रोहिणी स्यादुत्तमा वृषभश्च कुपितव्याघ्राघातामत एव सोपद्रवां दिशं विहाय मानः प्रियाविषये, अन्यत्र धीरविषये। सत्त्वानि प्राणिनः, धैर्य च सत्वम् । बाहि- नीनों सेनानाम्, नदीनां च । आशा दिशः, आस्था चा निद्रा संकोचा, खापर। प्रतिमहो द्विजदीयमानोऽय: सैन्यपथाद्धागवा। .

·२५ नियमातपत्रमहापात् । महात्मनस्तस्याको भगासपुष्पदलया- ग्राभृतिषु व्यतीतेषु. पाषु. मेलपमेड. मध्य महीमासेषु प्रपोटो महराजभूतिवर्मणा पत्रमन्द्रमुखपर्मणा नो देवल कलाक- खिरखिते स्थितिकर्मणा सुमिरवर्मा नाम महाराजाधिराजो जो तेजसा राशिसंगाह इति ये जमा जगु । योऽयमजेनेवागायत संदेवाहंकारेण । मच काल एव प्रीत्या द्विमासीनप्रीला चारातीन्स- मप्रान्प्रतिप्रानपाइयत् । यत्र चातिदुर्लभं लवणालयसंभूवायाः पर माधुर्यमभूजम्याः । तथा च यो वाहिनीनाथानां शताबहार नरवानि, पृथिव्याः स्थैर्य जग्राह न करम्, अवनिभृतां गौरवमादच न नैष्ठुर्यम् । तस्य च सुगृहीतनानो देवस्य देव्यां श्यामादेव्यां भास्करद्युतिर्भास्करवर्मापरनामा तनयः शंतनो गीरथ्या मीण इंव कुमारः समभवत् । अयमख च शैशवादारभ्य संकल्पः स्थेयान्स्थाणुपादारविन्दद्वयारते नाहमन्यं नमस्कुर्यामिति । ईट आयं मनोरथस्त्रिभुवनदुर्लभस्रयाणामन्यतमेन संपद्यते सकलभुव- नविजयेन वा मृत्युना वा यदि वा प्रचण्डप्रतापज्वलनदिग्दारेन जगत्येकवीरेण देवोपमेन मित्रेण । मैत्री च प्रायः कार्यव्यपेक्षिणी झोणीभृताम् । कार्य च कीदृशं नाम तद्भवेधदुपन्यस्यमानमुपन- येमित्रतां देवम् । देवस्य हि यशांसि संचिचीषतो बहिरङ्गभूतानि धनानि । बाहादेव च कैवले निषण्णस्य शेषावयवानामपि साहा. यफसंपादनमनोरको निरवकाशः किमुत बाह्यजनस्य । चतुःसा- गैरसामग्रहणवलरख पृथिव्येकदेशदानोपन्यासेनापि का तुष्टिः । अमिरूपकन्याविश्राणनविलोभनमपि ममीमुखारविन्ददर्शनदुर्ल- लित टेरविविकरम् । एषमघटमानसकलोपायसंपादितपदा- लिप्रार्थनामात्रमेव विलमनुरुध्यमानः शृणोतु देवः । प्रा- ज्योतिषेध हि देवनकमिक इवामाद्विप, रसख इस मोक मिया, पांचव व पुराण, मान व हुर्योधनेव, मon मिक व मावण, सर्व संगतविकत । पति पदेवलागि यतिहदयमवगच्छति पर्योपान्तरित पालमहविन्ति सार इति ततः किमासते समाजाप्यतामनुमा वियोयना- विकटकेयूरकोठिममिविशतुनकमिसम्यकनानिमियाश- ·सप्तम उपाय। स गानि गाठोपाखानि देवल कामयाधिपतिः । अमिनार नासविमान्यसौभाग्यसुधानि पिणि मुख्यातिनि NिE भी लालयतु, प्रायोतिषेधाश्री । नामिनन्दति चेल. माजपचार कि कथानीयं मया स्वामिना" इति । विस्तापसि सस्मिन्भूमालः पूर्वोपलब्धेरेक मुरुभिर्गुणैरारोषि- तबहुमानाः कुमारे. मुखममायोगातपऋन्यतिकोण, तु पहंचेकिन मायोपिके प्रेलिया जमानः स सावई जगाय-हंसवेग,. - मिक ताशि महामनि महाभिनने पुण्यरातो गुणिनां प्रामारे पास शिपति रशियान्यथा सोडफि प्रवर्तेतः मबार । सकाळजयदुचामननोऽमि सिशिरायन्ते. त्रिभुवननयनावदकरे कमलाकरे करास्निग्मतेजसः । सुबहुगुणगणकीवाश्च के बयं सख्यस्य । सब्जनमाधुर्याणामभूतदास्यो दश दिशः । एकान्तावा- तोत्तानखभावसंभृतसादृश्यस्य कुमुदस्य कृते केनाभिंहितः शिशिर- रश्मिः । श्रेयांश्च संकल्पः कुमारस्य । स्वयं बाहुशाली मयि च समालम्बितशरासने सुहृदि हराहते कमन्यं नमस्यति । संवर्धिता. मे प्रीतिरमुना संकल्पैन । अवलेपिनि पशावपि केसरिणि बह- मानो हृदयस्य किं पुनः सुहृदि । तत्तथा यतेयाः यथा न दिर मियमस्माल्शयति कुमारकर्शनोत्कण्य' इति । हंसवेगस्तु विज्ञापांबभूव-'देव, किमपरमिदानी क्लेशवस- भिजावणनिहितं देवेनः । सेवामीरको हि समर स्यापि विशोषे. पायमहंकारयानो वैष्णवो वंश । आलं तावदस्मत्स्वामिवंश। पश्यतु देक पुरुषस हि से प्रति दुर्जनन्येवानिवृषा दुर्गमा बाभिमुखीक्रियमाणस, कुटुम्बिन्येवासंतुष्टया सृष्णया या प्रेमान- गस्य, दुरपत्यैरिव यौवनजनितैनानामिलाषिभिरसत्संकल्पाली- क्रियमाणासा, बारम्परीमिल. परमार्गणयोग्याविनी वा का पन्या साहे बुधिलि माणस्याभियोग पुरातनरतिस्पर्सरिक गलि सुषर्यमानस्य, सकलशरीरसंतापकर करीचालमिय हसिला युविकार्य चर्ममझे इसी प्रकारमा दौमावि प्रविसंहारक वेष्टनेनमा सय समितिमा ·२२१ हर्षचरिते- कवचित्तस्य संप्रवेष्टुं राजकुलमुपहतसकलेन्द्रियशक्केरिव मिध्येक जयगतविषयमाममहणाभिलाषस्य, प्रथममेव तोरणतले वन्दन- मालाकिसलयस्येव शुष्यतो द्वाररक्षिभिनिरुद्धस्य, पीडितस्य प्रविशतो द्वारे हरिणस्येवापरैर्हन्यमानस्य, करिकर्मचर्मपुटस्येव मुहु- मुहुः प्रतिहारमण्डलकरप्रहारैर्निरस्यमानस्य, निधिपादपप्ररोहस्येव द्रविणाभिलाषादधोमुखीभवतः, दूरममार्गणस्याप्यतिविप्रकृष्टविवृ- चविसर्जितस्योद्वेगं व्रजतः, अकण्टकस्यापि चरणतललमस्याकृष्य- क्षेपीया क्षिप्यमाणस्य, अमकरकेतोरण्यकालोपसर्पणप्रकुपितेश्वर- दृष्टिदग्धस्य, प्रलयमुपगच्छतः करिव कोपनिर्भसितस्याप्य- भिन्नमुखरागस्य, ब्रह्मघ्न इव प्रतिदिवसवन्दनोद्धृष्टशिरःकपालस्य, स्पर्शरहितस्याशुभकर्माणि निर्वहतः, त्रिशङ्कोरिवोभयलोकभ्रष्टस्य नक्कैदिनमर्वाक्शिरसस्तिष्ठता, वाजिन इव कवलवशेन सुखवा- समात्मानं विधानस्य, अनशनशायिन इव हृदयस्थापितजीव- नाशस्य, शरीरं क्षपयतः शुभ इव निजदारपरामुखस्य, जघन्य. कर्मलममात्मानं ताडयतः, प्रेतस्येवानुचितभूमिदीयमानामपिण्डस्य, बलिभुज इव जिहालौल्योपयुक्तपुरुषवर्चसो वृथा विहितायुषो जीवतः, श्मशानपादपानिव पिशाचस्य दग्धभूत्या परुषीकृतान्राज- पृष्ठजन्मा। वृक्षाङ्करः स च सर्वो निधिप्रभावादधोमुखीभावः। प्रणामः । अमार्ग- मस्यायारकस्य च अतिविप्रकृष्टैः प्राकृतैः । पूर्व विवृतः खतच लब्धदर्शन एव. विसर्जितस्यात एवोद्वेगं मन्यु प्रजतः। मार्गणः शरश्चातिविप्रकृष्टं कर्णान्ते विवृतः। सर्बित उद्तवेगं याति । अमकरकेतोरराङ्गारिणोऽपि । अकाले प्रस्ताव उपसर्पणं यस सहा तथा। अप्रकुपितपेश्वरस्य हर्षस्य दृष्ट्या दग्धः । ततो विशेषणसमासः। प्रलयः प्रकृये लयो मित्यादिश्लिष्टतम् , नाशश्च । सदृशः । कपेलोहितमुक्तवाद । प्रतिदिवसेत्यादि । ब्रह्मभो हतब्राह्मणः कपालमहरहर्वन्दते । त्रिशनाम चण्डालभावमास्थितोऽपि याजयिला विश्वामित्रेण खर्गमारोपितः पितेनेन्द्रेण हुंकारतर्जितः । स च निपित्सुरेव विश्वामित्रप्रभावानुवमनवाप्य तत्रैक पूर्व कब- मानोऽवापि स्थितः । कवलले प्रायः मुखेन वायम् । वयोरैक्यात् । सुखेभ्यो, बहितम्, कुच्छ्रेण व्याप्यं च हृदये स्थापिता जीवने वृत्युपाय भाशा येन, जीवस नाशय । जघन्यं निकष्टम् , अपने भवे अधन्यं च सुतम् । अनुचितायाम- यवसायां भूमौ । चिताया: पबावनुचितम् । बलिभुजः काकस्य । लौवं बाप. बर, अमिठाया। उपयुक यकीनतम् , भुकं च । वर्चस्तेजः, विद्या भाषा ·सप्तम उच्चासः। २२५ वल्लभानुपसर्पतः, विपरीतजिह्वाजनितमाधुरोष्ठमात्रप्रकटितराने राजशुकालापैः शिशोरिव मुग्धविलोभ्यमानस्य, वेताललेव मो. न्द्रप्रभावाविष्टस्य न किंचिन्नाचरतः, चित्रधनुष इवालीकगुणा- ध्यारोपणैकक्रियानित्यनम्रस्य निर्वाणतेजसः, संमार्जनीसमुपार्जित- रंजसोऽवकरकूटस्येव निर्माल्यवाहिनः, कफविकारिण इव दिने दिने कटुकैरुद्वेज्यमानस्य, सौगतस्येवार्थशून्यविज्ञप्तिजनितवैराग्यस्ख काषायाम्यमिलषतः, निशास्वपि मातृबलिपिण्डस्येव दिक्षु विक्षि- प्यमाणस्य, अशौचगतस्येव कुशयनजनितसमधिकतरदुःखवृत्तेः, तु- लायत्रस्येव पश्चात्कृतगौरवस्य तोयार्थमपि नमतः, अतिकपणस्य शिरसा केवलेनासंतुष्टस्य वचसापि पादौ स्पृशतः, निर्दयवेत्रिवेत्र- ताडनत्रतयेव त्रपया त्यक्तस्य, दैन्यसंकोचितहृदयहृतावकाशयेवा- होपुरुषिकया परिवर्जितस्य, कुत्सितकर्माङ्गीकरणकुपितयेवोन्मत्या वियुक्तस्य, धनश्रद्धया क्लेशानुपार्जयतः, स्ववृद्धिबुद्ध्यावमानं वर्ष- यतो मूढस्य, सत्यपि विविधकुसुमाधिवाससुरमिणि वने तृष्णाज- लिमुपरचयतः, कुलपुत्रस्यापि कृतागस इव भीतमीतस्य समीप- मुपसर्पतः, दर्शनीयस्याप्यालेख्यकुसुमस्येव निष्फलजन्मनः, विदु- षोऽपि वैधेयस्येवापशब्दमुखस्य, शक्तिमतोऽपि वित्रिण इव संको- विहितं कृतमायुर्यस्य, विभ्यः पक्षिभ्यो हितमायुर्यस्य, वृथा निष्फलं जीवतः पिशा- चस्स मूर्खस्य । भूतिः संपत्, भस्म । च राजानः शुका इव राजशुकाब। राज- कभेदाः । नरेन्द्रो राजा, मन्त्रविध । गुण उत्कर्षः, ज्या च गुणः । निर्वाणं :- शान्तम् , निर्गतबाणतेजश्च । अवकरकूटो मार्जनीक्षिप्तो रजस्तृणादिसंघातः । उर्फ च-संमार्जनी शोधनी स्यात्संकरोऽवकरखया। क्षिप्ते' इति । अमाल्यवाहित्येन निःश्रीकलमुच्यते । कटुकैः प्रतीहारैः, तीक्ष्णैश्च । अर्थशून्यया निष्फलया। विक्ष- स्या प्रार्थनया कृतोद्वेगस्य । बौद्धानामपि बाह्यवस्तुशन्यानि विज्ञानानि । अशीचं मृतकादि । कुशमनं कुत्सितशय्या, भूमिश्च कुः । पश्चात्कृतं का पहला कृतम् । गौरवं महत्त्वम्, गुरुत्वं च । तोरशब्दो जलोपलक्षणार्थः। पादस्पर्शनं पयोऽपि । प्रपया लजया। 'आहोपुरुषिका दर्पा समापन स्मनि' । खमात्मा, धनं च । उकंच-खो रातावात्मनि खंत्रिमात्माये तो ऽस्त्रियां भने' इति । अधिवासः सौगन्ध्यम, भावनाच । वनं काननम्, जलंया तृष्णा धनस्पृहा मृगतृण्मा च । विदुषो जानानप,पण्डितस्स पावैधेयस मून अपगतशब्दं मुखं यस्य, त्यहीनय । शन्दोभन्दा चित्रं कश्योक्मेिका ·करियुगा, समसाकशुलिपिबमानस्य, मावसबीक रणेनु निकाय नियमाणात्य, परिमोस्तुणीहतस्य, दुम्मानिसमा नि विद्यतः, भास्याप्यमत्तस्य, निलमणः संतामयतोवर विमानवाप्यगतिकस्य, युसगौरमस्याप्यवासायला, निस- कस्यापि. महामासानिकामं कुर्वता, निर्मदाखलाते , अयोगिनो ज्यावीकृतमममः, शव्योत्थायं प्रणमतो दम्भमुष्पला, मोवविध प्रील नकदिनं मृत्यतो मनसिजनं हासमता, सालास्म संसं बहता, शाशोऽपिछी कन्धरामनगमक्ता, 'जममरियर- मामलापथोपनजन्मनो मांसमिण्यस्य मर्मरोगस्य मातुः, भामुख्यान भर्ममामाचरणामृतकस्य किं प्रायश्चित्तम्, वा प्रतिपत्तिकिया, क गवत्य शान्तिः, कीशं जीवितम् , कामुषामिमानः, किंलामालो विलासा, कोहली भोगवा, प्रबलमा सर्वसामयी दाहणो दासशब्दः । धिक्तगुरसितमुपयातु मं निममममय- निभूतेरस्तु तस्याः नमो भगवाज्योभ्यः मुखेभ्यस्तस्यावसाति- शिर्षस्य तितु दूर एव था श्रीः शिस मरिच्छदः करोतु कार्यमुत्तमा गां गमिष्यति सुखमियरत छीबो पूतिमां- समयः शामिरगण्यमानो नरकर, पादरबोधूसरोजमाको जनमः पादपीठः पुंस्कोकिलः काकुक्कणितेषु, शिखी सुखकरकेकासु, स्थू. मासुस्वमीकाः । अनि तेरप्रतीतेः अनिवृतेर्गमनलागाभावाच । मकस्य हित- -विषः । अमकसाघमागस्य । विरोधः स्पष्टः पित्र । समा-गडपि । मानस्य विगतमानस्य, व्योमयानस्य च । 'मतिल्पायोऽपि । मेरखमादरोऽपि महामान्सकायोऽपि । मदो 'गर्वः क्षीप्ता व जमीलनी विपरीतदेववतः चबिखेसन्ये, आपास्वसंस्थेत्यन्ये, 'विरातिनिरोधामायवतश्च । दग्गमुण्डस्या- तहतचिरसः, अतिमेदश्च इग्धमुण्डः । विदूषको मावास, अर्मपुरच बंशी मेनुका दामो दुःसहः, काहस का पिपरिवतियोगमा । मुसंधियथारा- विकासकोऽपि अदिन्मसमये गायतदाजिपिकोणी माता असमय लावारिति सन्यासीपराकोपि।वि. पदामिनः ।लरको बास्ने, चरने वापरतं मोहन RA, भारमय पति दुराणाम् साम्पमालीन गणना। अलिकोपसे गरम पक्ष मानो यसमालोमा बिबीव्यापियो । कांकणितम्, गायनम् मिति - ।

·सप्तम उच्सः। २१५ लकूर्मः क्रोडकषणेषु, श्वा नीचचाटुकरणेषु, वेणुमूछेगा या काय: करणबन्धलेशेषु, पलालं सत्त्वशालिषु, कलास शिरो. विडम्बनासु, जाहका आत्मसंकोचनेषु, प्रतिपादका पादसंवाह नासु, कटुक करतलताडनेषु, वीणादण्डः कोणामिघावेषु, र राक सेवकोऽपि, मर्त्यमध्ये राजिलोऽपि वा, भोगी 'पुलाकोऽपि वा, कलमः वर क्षणमपि कृता मानवता मानवता न मतो नमः तत्रैलोक्याधिराज्योपभोगोऽपि मनस्विनः । तदेवममिनन्दिताम्म. दीयप्रणयो देवोऽपि दिवसैः कतिपयैरेव परागतः प्राग्ज्योतिषे. श्वर इति करोतु चेतसि' इत्युक्त्वा तूष्णीमभूदचिराच नमस्कृत्य निर्जगाम । राजापि रजनीं तां कुमारदर्शनौत्सुक्यस्वीकृतहृदयः समन- षीत् । आत्मार्पणं हि महताममूलमत्रमयं वशीकरणम् । प्रभाते च प्रभूतं प्रतिप्राभृतं प्रधानप्रतिदूताधिष्ठितं दत्त्वा हंसवेगं प्राहि- णोत् । आत्मनापि ततः प्रभृति प्रयाणकैरनवरतैरभ्यमित्रं प्राव- तेत । कदाचित्तु राज्यवर्धनभुजबलोपार्जितमशेषं मालवराजसाध- नमादायागतं समीप एवावासितं लेखहारकादण्डिमशृणोत् । श्रुत्वा चाभिनवीभूतभ्रातृशोकहुताशनः कातरहृदयो बभूव मू- च्छन्धिकारमिव विवेशातिष्ठच्च समुत्सृष्टसकलव्यापारः प्रतीहार- निवारणनिभृतनिःशब्दपरिजने निजमन्दिरे सराजकपरिवारस्तर दागमनमुदीक्षमाणो मुहूर्तम् । अथ भण्डिरेकेनैव वाजिना कतिपयकुलपुत्रपरिवृतो मलिन- वासा रिपुशरशल्यपूरितेन, निखातबहुलोहकीलकपरिकररक्षित रखाच्छोकाद्वा । कृकलासोऽप्यनवरतं शिर उन्नमयनास्ते। ज़ाहकमा पनि मेदः, कूर्म इत्यन्ये । मूर्च्छना मोहः, खराणां विभिष्टा स्थितिय करणी मन्त्री वा । कामशास्त्रोदितकरणानि । कोणो लगुडश्च । यथा। शालिशलम: प्रयोजनं तदसौराजिलो डिण्डिमाख्यो निर्विषः सर्पः । पुलाकः फलदायः शालिः श्यामाकप्रायः । मानवताऽहंकारिणा, मानवस्य कर्म मानवता पौरुषम् । न मतः नेष्टः, नमतः प्रणामं कुर्वतः । मूलान्योषधयः । साधनं हत्यादि । निभूतः सनमः ।

·स्फुटनेनेव हरयेन, हृदयलः खामिसतारिख इममिा, शु. समुपदर्शयन्दूरीकृतव्यायामणियिलमुंजवन्डदोलायमानमालवा यैकशेषालंकृतिरनादरोपयुक्तताम्बूलविरकरागेण शोकानपखमा- नस्य हरयस्याहारेणेव, दीनिश्वासवेगनिर्गतेनाघरेण शुध्यता खामिविरहविधृतजीवितापराधवैलक्ष्यादिव, बाष्पवारिपटलेन - देनेव प्रावृतवदना, विशमिव दुर्बलीभूतैः स्वागमपत्रपयारे वम- निव र व्यर्थीभूतभुजोष्माणमायतैनिःश्वसितैः, पातकीव, अपरा- धीव, द्रोहीव, मुपित इव, छलित इव, यूथपतिपतनविषण्ण इव वेगदण्डवारणः, सूर्यास्तमयनिःश्रीक इव कमलाकरा, दुर्योधननि- धनदुर्मना इव द्रौणिः, अपहृतरत्न इव सागरो राजद्वारमाजगाम । अवतीर्य च तुरङ्गमादवनतमुखो विवेश राजमन्दिरम् । दूरादेव च विमुक्ताक्रन्दः पपात पादयोः॥ अवनिपतिरपि दृष्ट्वा तमुत्थाय विरलैः पदैः प्रत्युगम्योत्थाप्य च गाढमुपगूह्य कण्ठे करुणमतिचिरं रुरोद । शिथिलीभूतमन्यु. वेगश्च पुरेव पुनरागत्य निजासने निषसाद । प्रथमप्रक्षालितमुखे च भण्डौ मुखमक्षालयत् । समतिकान्ते च किययपि काले भ्रा- तृमरणवृत्तान्तमप्राक्षीत् । अथाकथयञ्च यथावृचमखिलं भण्डिः । अथ नरपतिस्तमुवाच-'राज्यश्रीव्यतिकरः कः' इति । स पुन- रवादीत्-'देव, देवभूयं मते देवे राज्यवर्धने गुप्तनाना च गृहीते कुशस्थले देवी राज्यश्रीः परिभ्रश्य बन्धनाद्विन्ध्याटवी सपरिवारा प्रविष्टेति लोकतो वार्तामणवम् । अन्वेष्टारस्तु तां प्रति प्रभूताः प्रहिता जना नाथापि निवर्तन्ते' इति । तचाकी भूपतिरणवीत-'किमन्यैरनुपविमिः यत्र सा तत्र परित्यक्तान्य. कृत्यः खयमहं यासामि । भवानपि कटकमादाय प्रवर्तता गौडामिमुखम् ।' इत्युक्त्वा चोत्थाय मानभुवमगात् । कारिवशोक- श्मश्रुवपनकर्मणा च प्रतीझरमवननातेन, शारीरकवसनकुसुमा. रागालंकारप्रेषणप्रकटितप्रसादेन भण्डिना सायममुक्त, निनाय तेनेव सह वासरम् । भवेत्यादिराजद्वार मण्डिराजगामेति संबन्धः । श्मश्रुरिति । शोकवशेनं ततो विक्षिप्तलाहा।

·२२७ सप्तम समासः। बयांपरेषुकपरमेव भविपन्मुपसत्य व्यापार पश्यतु देव का भीराज्यवर्धनमुनवमार्जित साधनं सपरिवई मायब जय', इति । बरपतिना स एवं क्रियताम्' इसभ्यनुज्ञातो वर्षमा बभूव । तद्यथा-अनवरतगलिवमदमविरामोदमुखरमधुकरजूट- जटिलकरटपट्टपहिलगण्डान्, गण्डशैलानिव जगमान, गम्मीरग- र्जितरवावलधयनिव महीमवतीर्णानुत्फुल्लसप्तच्छदवनामोदमुचः, शरदिवसानिव पुषभूतान, अनेकसहनसंख्याकरिणः चार- धामीकरचित्रचामरमण्डलमनोहरांश्च हरिणरंहसो हरीन, बाला. वपविसरवर्षिणां च किरणैरनेकेन्द्रायुधीकृतदशदिशामलंकाराणां विशेषान, विस्मयकतः स्मरोन्मादितमालवीकृषपरिमलदुर्ललि- तांश्च निजज्योत्सापूरप्लावितदिगन्तानपि . वाराहारान्, उडुप- तिपादसंचयशुचीनि निजयशांसीव बालव्यजनानि, जातरूपमय- नालंच निवासपुण्डरीकमिव श्रियः श्वेतातपत्रम्, अप्सरस इव बहुसमररससाहसानुरागावतीर्णा वारविलासिनी, सिंहासनशय- नासंदीप्रमृतीनि राज्योपकरणानि, कालायसनिगडनिश्चलीकृत परणयुगलं च सकलं मालवराजलोकमशेषांश्च ससस्यालल्या. वान् , सालंकारापीपीअन् कोषकलशान् । अथालोच्य तत्स- मवनिपाल स्वीकर्तुं यथाधिकारमादिक्षदध्यक्षान् । अन्यमिंधा- हनि हयैः स्वसारमन्वेष्टुमुचचाल विभ्याटवीमवाप च परिमिते. रेव प्रयाणकैस्ताम् । अथ प्रविशन्दूरादेव दलमानषष्टिकबुसविसरविसारिविभाव- सूनां वन्यधान्यबीजधानीनां घूमेन धूसरिमाणमादधानः, शुष्क- शाखासंचयरचितगोवाटवेष्टितविकटवटै?, व्यापादितवत्सल्पको. परचितम्याघ्रयः, यचितवनपालहठहियमाणपरप्रामी कुठारः, गहनतरुपण्डनिर्मितचामुण्डामण्डपैर्वनप्रदेशः नमटवीप्रायप्रान्तवया कुटुम्बमरणाकुलैः कुरालपायचकित बरवरूपविरुषभागभाषितेन मन्यमानभूरिशालिसालाना बकमस्याबकाक्षेत्र कापिले, कालायसैरिव जन्मपत्तिकाकळिका, मिरमानुसबाली, कविरहितकोषिकामाविरसविरल वार, ·, हर्षचरिते. कृष्यमाणैातिप्रभूतप्रवृत्तगतागताप्रहतभुवपक्षेत्रमुपरचितैह- बैर्म क्षेत्र सूच्यमानश्वापदोपद्रवं, दिशि विशिव प्रतिमार्गg- मकतानां , पथिकपादप्रस्फोटनधूलिधूसरैर्नवपल्लवैान्छितच्छायांना- म्, अटवीसुलभसालकुसुमस्तबकाश्चितनवखातकूषिकोपकण्ठप्रतिष्ठि- तनागस्फुटानामच्छिद्रकटकल्पितकुटीरकाणाम् ; कुटिलकीटवेणीवे. क्षमानशक्तुशारशरावश्रेणीश्रितानाम् , अध्वगजनजग्धजम्यूफलास्थि- शवलसमीपभुवाम् , उलितधूलीकदम्बस्तवकप्रकरपुलकिनीनाम् , कण्टकितकर्करीचक्राकान्तकाष्ठमश्चिकामुषिततृषाम् , तिम्यत्तलशी- तलसिकतिलकलशीशमितश्रमाणाम् , आश्यानशैवलश्यामलितालि- जरजायमानजलजाडनाम्, उदकुम्माकृष्टपाटलशकराशकला रीकृतदिशाम् , घटमुखघटितकटहारपाटलपुष्पपुटानाम् , शीकरपुलं- कितपल्लवपूलीपाल्यमानशोज्यसरसशिशुसहकारफळजूटीजटिलस्था- णूनाम्, विश्राम्यत्कार्पटिकपेटकपरिपाटीपीयमानपयसामटवीप्रवे. शप्रपाणां . शैत्येन. त्याजयन्तमिव प्रैष्ममूष्माणं कचिदन्यत्र प्रा. हयन्तमिवाङ्गारीयदारसंग्रहदाहिमिः व्योकारैः, सर्वतश्च प्राति- वेश्यविषयवासिना . समासन्नप्रामगृहस्थापितस्थविरपरिपाल्यमान. पाथेयस्थगितेन कृतदारुणदारव्यायामयोग्याङ्गाभ्यङ्गेन स्कन्धा- ध्यासितकठोरकुठारकण्ठलम्बमानप्रातराशपुटेन पाटचरप्रत्यवाय: प्रतिपनपटच्चरेण कालवेत्रकत्रिगुणवततिवलयपाशप्रथितप्रीवामथि- तैः पत्रवीटावृतमुखैः, पीतकूटैरूढवारिणा पुरःसरवलदुलीवर्द- युगसरेण नैकटिककुटुम्बिकलोकेन काष्ठसंग्रहार्थमटवी. प्रविशता श्वापदव्यधनव्यवधानबहलीसमारोपितकुटीकृतकूटपाशैश्च गृहीत- मुग़तन्तुतबीजालवलयवागुरैः, बहिण्धैर्विचररिसावसक्तवीतं- सव्यालम्बमानबालपाशिकैश्च संगृहीतग्राहकक्रकरकपिखलाविपक्ष रकै शाकुनिका, संघरदिश्युतलासकलेशलिप्तलतावधूलद्वालम्प- टानां चपेटकर, पाशकशिशूनामद्भिः तृणस्तम्बान्तरिततित्तिरि- तरलायमानकोलेयककुलचाटुकारैश्च विहगमगयां . मृगयुयुवमिः क्रीडदिः, परिणतचक्रवाककण्ठकषायरुषां शीघव्यानां वल्कलानां, कीपान, नातिनिरोधानां न पातत्विषां धावकीसुमानां मो. णीरगणियाः पिचव्यानां बातसीगणपट्टमूखकाना: पुष्कलासंभा- ·, सप्तम उदासः। रान्, मारांश्च मधुनो माक्षिकस्य मयूरामजस्याटिमच्छिष्टप- क्रमालानां लम्बमानलामज्जकजूटजटानामपत्वचा खदिरकाष्ठानां कुष्ठस्य कठोरकेशरिसटामारबभ्रुणश्च रोधस्स भूयसो भारकान्, लोकेनादाय बजता प्रविचितविविधवनफलपूरितपिटकमस्तकामि- श्वाभ्यर्णमामगत्वरीमिस्त्वरमाणाभिर्विक्रयचिन्ताव्यग्रामि मेयिका- मिाप्तदिगन्तरमितस्ततश्च युक्तशूरशकुरशाकराणां पुराणपासू- किरकरीषकूटवाहिनीनां धूर्गतधूलिधूसरसैरिभसरोषखरसार्यमा- णानां संक्रीडबटुलचक्रचीत्कारिणीनां शकटश्रेणीनां संपातः, संपाच- मानदुर्बलोविरुक्षक्षेत्रसंस्कारमारक्षक्षिप्तदान्तवाहकदण्डोडीयमान- हरिणहेलालतिततुङ्गवणववृत्तिभिश्च निखातगौरकरशङ्कशङ्कित- शशकशकलिततुङ्गशङ्गैः, प्रयत्नप्रभृतविशङ्कटविटपैर्वाटेरेक्षवैर्बहुभिः श्यामायमानोपकण्ठमतिविप्रकृष्टान्तरैमरकतस्निग्धलुहावाटवेष्टितैः, कार्मुककर्मण्यवंशविटसंकटैः, कण्टकितकर खराजिदुष्प्रवेश्यः, उरुबूकवचावङ्गकसुरससूरणशिग्रुप्रन्थिपर्णगवेधुकागर्मुगुल्मगहनगृह- वाटिकैः, निखातोच्चकाष्ठारोपितकाष्ठालुकलताप्रतानविहितच्छायैः, परिमण्डलबदरीमण्डपकतलनिखातखादिरकीलबद्धवत्सरूपैः, मधुनः क्षौद्रस्य । मयूराङ्गजस्य बर्हिपिच्छस्य । मधूच्छिष्टं सिक्थकम् । लामज- कमिति। लामजकं लघुलयम्' इत्यमरः। उशीरभेद इत्यन्ये । बभ्रुणः कपिलस्य । रोधस्येति । रोध्रो लोध्रः । शावरकः विलकः शिल्लकवरः । तिरीटः कानहीं- रश्च शिल्लो शावरपादपः' । शकरावरुणाः । शाकरा बलीवः । करीषं शुष्कगो- मयम् । उकंच-'गोविजोमयमस्त्रियाम् । तत्तु शुष्कं करीषोऽवी' इति । सैरिको हालिकः । संकीडस्कूजत् । वृतिर्वाटोपान्ते लताकृतः प्राकारमयः । करक- काल: । तदुपलक्षिताः शवः शुशोऽप्रभागः । तिरित्यन्ये । प्रभृताः पोषिताः । विशटो विस्तीर्णाः । विटपाः शाखाः । अतिविप्रकृष्टेत्यादि । अटवीकुटु- म्बिना गृहैरुपेतमिति वनप्रामविशेषणम् । मुहा सुधाक्षः । उक्त च सुधावृक्षः शुंभो निलिशपत्रकः । समन्तदुग्धी गण्डोरी सेहुण्डो इति । कर्मणि साधुः कर्मण्यः । करजो नकमालः । उकं-करमाल स्यात्प्रतीतश्विरबिल्वकः' इति । उरुबूक एरण्डः । उक्त ब-उरुबूकतवैरणे रुचको वातनाशनः । पञ्चाटुलो वर्धमानचित्रो गन्धर्वपात्तथा ॥ वचा उप्रगन्या। उच-बचोप्रगन्धा गोलोमी जाटिलो प्रासलोमशा' इति । बाको हरित- कविशेषः । सुरसा भूतनी। उक्तंव-'सुरसो तुलसी सादलसों बहुमबरी। अपेतो राक्षसो गौरी भूतनी देवदुन्दुमिः। इति । सूरणः कन्दविशेषः। विभुः सौ- ·वापिकविकीर्णबदरपाटलपटडेट, बेशुपोटवलनशरमय- विविहितभित्तिमिः, किंशुकरोचनारचितमण्डलमणापबल्वजवाना- रराशिमिः, शाल्मलिफलतूलसंचयबहुलै, संनिहितनलशालिशालू- कखण्डकुंमुबीजवेणुतण्डुलैः, संगृहीतमालबीजेः, भस्ममलनम्ला- नकाश्मर्यफूटव्याधृतकटैराश्यानराजादनमदनफलस्फीतैर्मधूकासंघम- यप्रायैः, कुसुम्भकुम्भगण्डकुसूलैरविरहितराजमाषत्रपुषकर्कटिकाकू- पाण्डालाघुबीजेः, पोष्यमाणवनबिडालमालुधाननकुलशालिजात- सावकादिभिरटवीकुटुम्बिनां गृहेरुपेतं वनप्रामकं ददर्श तत्रैव पावसदिति। इति श्रीबाणभट्टकृतौ हर्षचरिते छत्रलब्धिर्नाम सप्तम उवासः। भावनः । उकंच-'सौभावनः कृष्णगन्धामुखमजोऽय विषुकः' इति । प्रन्थिपर्ण मुखाकारः सुगन्धिः कन्दविशेषः । उक्तंच-'प्रन्थिपौँशुकं बर्हिपुष्पं स्थाणेय- कुन्दुरे' इति पवेधुका तृणधान्यमेदः । गर्मुल्लतागुल्मः। 'अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ इति काष्ठालुकलता अलाबुवल्ली । खल्पावत्सा वत्सरूपा । संनिवेशो रचना अगस्त्रि. मुनिता पक्षिपिका पक्षाणां वेत्रवलानि भाण्डमेदाः। पोटः धकलः। किशुकानि पलाशवृक्षपुष्पाणि । बल्लास्तृपमेदाः । बन्धकाठा इति प्रतिवाः । पाल्मली रकपुष्पा । उकंच-शामली रकपुष्पा च कुकुटी स्थिरजीविता । पिच्छिला बलिनी मोचा कण्टकाच्या सुपरिणी ॥' इति । तूलं इकोसः । नलशालि कालिमेदः । शालूकं पद्ममूलम् । उक्तंच-पामूलं तु शालकं सकिलं तत्किरात- कम् । शालीनं पद्मकन्दं च बालालू निगद्यते ॥ इति । कामयः कश्मीरीहीरः । 'काश्मीरी मधुमलपि । श्रीपर्णी सर्वतोभद्रा गाम्भीरी कृष्णमृतिका ।' इति । टाः कुनालानि । राजादवः कपीष्टः । उकंच-कीरोदवस्तु राजन्यः क्षीरमृताः कपीनृपः । राजादनो दृढस्कन्वः पीटः प्रियदर्शनः ॥ इति । मदनो रोषः। कंच-'मदनः शल्यको रोधो गालः पिण्डीतकः फलम् । भसरः करहाटव अमनोऽतिपुष्पकः ॥ इति । मधूको गुडपुषः । उप-'गुरुपुमो रोधपुमो बालो मायः' इति । राजमापो निष्पावः । त्रपुर बकाप्रति- भाया प्रसिद्धानमालपामा माडकावास्याः प्राणिमेदाः, नामदया। इति श्रीशंकर कविरचिते हर्षचरितसंकेते सप्तम उच्चासः । 1 ·समासः। अष्टम रियासत सहसा संपादेयता मनोरवपार्थिवानि वस्तुनिः । देवेनापि कियते भव्यानां पूर्वसेवेव ॥ १॥ बिजनसंपर्को नष्टेष्टमातिदर्शनाभ्युदयः । कस्य न सुखाय भवने भवति महारबलामश्च ॥२॥ अथापरेयुरुत्याय पार्थिवस्तस्माद्रामकान्निर्गत्य विवेश विन्या टवीम् । भाट च तस्यामिततश्च सुबहून्दिवसान् । एकदा तु भूपतेर्भमत एवाटविकसामन्तशरभकेतोः सूनुर्व्याघ्रकेतुर्नाम कु. वोऽपि कजलश्यामलश्यामलवावलयेनाधिललाटमुरैः कृतमौलिव- न्धम् , अन्धकारिणीमकारणभुवा भृकुटिभङ्गेन त्रिशाखेन त्रि. यामामिव साहससहचारिणी ललाटस्थली सदा समुद्वहन्तम् , अ- वतंसितैकशुकपक्षकप्रभाहरितायमानेन पिनद्धकाचरकाचमणिकर्णि- केन अवणेन शोभमानम्, किंचिचुल्लस्य प्रविरलपक्ष्मणश्चक्षुषः सहजेन रागरोचिषा रसायनरसोपयुकं तारक्षवं क्षतजमिव क्षर- न्तम् , अवनाटनासिकम् , चिपिटाधरम् , चिकिनचिबुकम् , अही- नहनूत्कटकपोलकूटास्थिपर्यन्तमीषदवायग्रीवाबन्धम् , स्कनस्कन्धा. धभागम् , अनवरतकोदण्डकुण्डलीकरणकर्कशव्यायामविस्तारितेना- सलेनोरसा हसन्तमिव तटशिलाप्रथिमानम् , विन्ध्यगिरेरजगरगरी- सहसेत्यादियुगलकेन श्रीहर्षाभ्युदयषिवाकारमित्रराव्यश्रीप्रात्येकावलीलाभा- न्सूचयति । भव्यानां पूर्वसेवा देवेन शुभसंपादनेन । शुभाभ्यासभावितचिन्ता भूयोऽपि क्रियत इति प्रतिपाद्यते । एकदा वित्यादी व्याघ्रकेतुर्नाम कुतोऽपि शक्रखुवानमादाय भूपतेरात्समी- पमाजगामेति संबन्धः । भटयां भव भटविकः श्यामा गन्धप्रियः। मौलयः केशाः । अन्धकारिणी कृष्णाम् । त्रिशाखेन त्रिलेखेन । पिनदो बा कारस कपिलस काचमणेः कर्णिका यत्र तत्तेन । बुलविलः । उपयः किसे चुलचिलपिकाः लिनेऽणि चाप्यमी' इति । तरवस्तु समादना' । तस्येदं तारक्षवम् । तब कषिप्रसायनेनोपयुज्यते । अनायें स्थूलः, यावश्च । चिकिन स्थूलेपद्रखम् । विद्युम्मपराधः- साथियुकं गण्डो कपोली तत्परा ह' इति । अपामावनता श्रीपास। काः शुल्क, सनमानोपा, उमलो वा । कन्धो पुजाविरोमोशन मळवता साक्षसा | भवगरः मेवः प्राविमा सम्पर। .

·। बसा पशुमदुगलेन बधग्रन्तम् , तुहिनशैलशालमाणां द्राघिमाणम् , वराहबालवलितवन्धनामि गदमनटिकावाटिकामिर्जटिकीकृतपृष्ठे प्रकोष्ठे प्रतिष्ठां गतं गोदन्तमणिचित्रं पापुषं वलयं विभ्राणम् , अ. तुन्दिलमपि तुण्डिमम्, अहीरमणीचर्मनिर्मितपट्टिकयोश्चित्रचित्रक- त्वचारकितपरिवारया संकुब्जाजिनजालकितया शृङ्गमयमसृणमु- ष्टिभागभाखरया पारदरसलेशलिप्तसमस्तमस्तकया पाण्या करा- लितविशंकटकटिप्रदेशम् , प्रथमयौवनोल्लिख्यमानमध्यभागभ्रष्टमां- सभरिताविव स्थवीयसावूरुदण्डौ दधतम् , अच्छभल्लचर्ममयेन भ- लीप्रीयंप्रभूतशरभृता शबलशार्दूलचर्मपटपीडितेनालिकुलकालकम्ब- ललोना पृष्ठभागभाजा भनाभरणेन पल्लवितमिव कार्यमुपदर्श- यन्तम्, उचरत्रिभागोत्तसितचापपिच्छचारुशिखरे खदिरजटा- निर्माणे खरपाणे प्रचुरमयूरपित्तपत्रलताचित्रितत्वचि त्वचिसार- गुरुणि वामस्कन्धाध्यासितधनुषि दोषि लम्बमानेनावाक्शिरसां शितशरकृत्कनलकविवरप्रवेशिवेतरजवाजनितस्वस्तिकंबन्धेन ब- न्धूकलोहिताधिमाजिरखितघ्राणवर्त्मना वपुर्विततिव्यक्तविभाव्य. मानकोमलकोडरोमशुक्लिना शशेन शिताटनीशिखाप्रप्रथितप्रीवेण चापावृत्तवधूचानताम्रतालुना तित्तिरिणा वर्णकमुष्टिमिव मृग- याया दर्शयन्तम् , विषमविषदूषितवदनेन च विवर्णेन कृष्णाहि. नेव मूलगृहीतेन व्यप्रदक्षिणकरामम् , जङ्गममिव गिरितटतमाल पादपम् , यत्रोल्लिखितमश्मसारस्तम्भमिव भ्रमन्तम् , अजनशिला- च्छेदमिव चलन्तम् , अयासारमिव गिरेविन्ध्यस्य गलन्तम् , कलं करिकुलानाम् , कालपाशं कुरणयूथानाम्, धूमकेतुं मृगरा- जचक्राणाम् , महानवमीमहं महिषमण्डलानाम् , हृदयमिव हिं- साया, फलमिव पापस्य, कारणमिव कलिकालस्य, कामुकमिव कालरात्रे, शबरयुवानमावायाजगाम । दूरे च स्थापयित्वा वि- झापयांबभूव-देव, सर्वस्वास्य विन्ध्यस्य स्वामी सर्वपल्लीपतीनां नागहमनो विषहर ओषधिमेदः । टिका लघुमूलम् । वाटिकाः पूल्यः । गोदन्तः अमेवा नपुगो विकारसापुत्रम्। 'पुजतुनोःपुका मन्दिलकशोदरम् । तुण्डिा 'सन्दिवलिवटेमहि व्यायामवशारक्षाममध्य उतनामिः ·अष्टम उसः। प्रापहर: शबरसेनापतिर्भूकम्पो नाम । तस्यायं मितिबामा ख. स्त्रीयः सकलस्यास्य विन्थ्यकान्तारारण्यस्य पर्णानामप्यनिकि मुत प्रदेशानाम् । एनं पृच्छतु देवः योग्योऽयमा कर्तुम् । इति कथिते च निर्घातस्तु क्षितितलनिहितमौलि. प्रणाममकरोतुक मिन्ये च तित्तिरिणा सह शशोपायनम् । अवनिपतिस्तु संमान- यन्स्वयमेव तमप्राक्षीत्-'अङ्ग, अभिज्ञा यूयमस्य सर्वस्वोदेशस्त्र । विहारशीलाच दिवसेष्वेतेषु भवन्तः। सेनापतेर्वान्यस्य का पदः नुजीविनः कस्यचिदुदाररूपा नार्यागता भवेद्दर्शनगोचरम्' इति । निर्घातस्तु भूपालालापनप्रसादेनात्मानं बहुमन्यमानः प्रणनाम दर्शितादरं च व्यज्ञापयत्-देव, प्रायेणात्र हरिण्योऽपि नापरि- गताः संचरन्ति सेनापतेः कुत , एव नार्यः। नाप्येवरूपा काचिद- बला । तथापि देवादेशादिदानीमन्वेषणं प्रति प्रतिदिनमनन्यकृत्यैः क्रियते यनः । इतश्चार्धगज्यूतिमात्र एव मुनिमहिते महति मही, धरमालामूलरुहि महीरहां षण्डे पिण्डपाती प्रभूतान्तेवासिपरि, वृतः पाराशरी दिवाकरमित्रनामा गिरिनदीमाश्रित्य प्रतिवसति स यदि विन्देद्वार्ताम्' इति । तच्छ्रुत्वा नरपतिरचिन्तयत्-' यते हि तत्रभवतः सुगृहीतनाम्नः खर्गतस्य प्रहवर्मणो बालमित्रं मैत्रायणीयत्रयीं विहाय ब्राह्मणायनो विद्वानुत्पन्नसमाधिः सौगते मते युवैव काषायाणि गृहीतवान्' इति । प्रायशश्च. जनस्य जन- यति सुहृदपि दृष्टो भृशमाश्वासम् । अभिगमनीयाश्च गुणाः स. र्वस्य । कस्य न प्रतीक्ष्यो मुनिभावः । भगवती वैधेयेऽपि धर्म- गृहिणी गरिमाणमापादयति प्रव्रज्या किं पुनः सकलजनमनोमुषि विदुषि जने । यतो नः कुतुहलि हृदयमभूत्सततमस्य दर्शनं प्रति, प्रासङ्गिकमेवेदमापतितमतिकल्याणं पश्यामः प्रयनप्रार्थितदर्शनं जनमिति । प्रकाशं चाब्रवीत्-'अङ्ग, समुपदिश सं पिण्डपाती' इति । एवमुक्त्वा च वर्तत गन्तुम् । स्तुण्डिभः।महीरमणी नामा द्विवकः। चित्रकच्छा यया गन्धतोऽपपरसपत्रासका पाराशरी भिक्षुः । विन्देशमेत । मैत्रायणीयः शाखाया अध्येता।' सामनामाप प्रयी वेदामयः स्मृताः। ब्राह्मणायनो द्विजवरण समापिका- ·.: अब क्रमेण गच्छत एव सस्प बायशिका मलितकर्णि- पारा, अधुरवासाला सीमहका, फायरमरितनमेरका मीरगनसदनारिकेलविकराः, हरिकेसरसरलपरिकपः कोरक- निकुम्बारोमाशिवकरणकराजयः, रक्ताशोपावलावण्यालिप्यमा- नक्शविशा, अविकसितकेसररजोविसरवप्यमानचारपूसरिमाणः स्वरजासिकतिलतिलकवला, प्रविचलितहिावा, प्रचुरपूगफला, प्रसवपूगपिङ्गप्रियङ्गवः, परागपिचरितमखरीपुजायमानमधुपमधु- शिवाजनितजनमुबः, मदमलमेचकितमुचुकुन्दस्कन्धकाण्डकध्यमा- मनिःशककरिकरटकण्डूतयः, उडीयमाननिःशकपटुलकृष्णशारशा. बमकलशावळसुभगभूमयः, तमःकालतमतमालमालामीलितातपाः, सबकदन्तुरितदेवदारवः, तरलताम्बूलीस्तम्बजालकितजम्बूजम्बी- रवीषयः, कुसुमरजोधवलधूलीकदम्बचक्रचुम्बितव्योमानः, बहल- मधुमोक्षोक्षितक्षिवयः, परिमलघटितघ्राणवृतयःकतिपयदिवस. सूतकुकुटीकुटीकृतकुटजकोटराः, तटकासंचार्यमाणवाचाटबाट प्रता । अभिगमनाही अभिगमनीयाः। प्रतीक्ष्यः पूज्यः । वैधेये मूर्खे । उकं -बडे मूढयथाजातमूर्खवैधेयवालिशाः' इति । भय क्रमेण गच्छत एवास्सर्वविधास्तरवो दर्शनमवतेकरिति संबन्धः । अवकेशी निष्फलतः । उकंच-न्थ्योऽफलोऽवकेलीच कर्णिकारो हुमोत्पलः । परि. व्यावः' इति पर्यायः । स्यादवन्ध्यः फळेपहिः । नमेरुखरुमेदः । नलदः सलकी मांसा नारिकेलतु बाली' इत्यमरः । हरिकेसरः । उकंव-'वास्येयः केसरो नागकेसरः काश्चनाइयः। सरला देवदारवः। कोरकः कलिका कुरबका ये योषि- तामालिजनैः पुष्प्यन्ति । रकाशोका ये सालकककामिनीचरणहताः फुलन्ति । के सरा बकुला ये कान्तागण्डपसीधुसेकेन बिकसन्ति । विककाः क्षुरकाः। ये प्र. मादितकामिनीदर्शनमात्रेण सुमिताः संपद्यन्ते । हिरामम् । उप-स- हसवेषि अतुकं बाहीकं हि रामम्' इति । पूगः समक्ष प्रसवपूगाः पूम- फसमूहाः। प्रियश्यामालता। 'श्यामा तु वनिताया। उता गोवन्दिनी गुन्दा प्रियः फलिनी फली। विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भः प्रियकच सः॥ पुण्यमानः संहियमाणः । मुसुकन्दाः पुष्पतरुमेदाः । करटी गण्डौ। तमालस्वापिच्छः । उक च-पादपः पारिभद्रकः । भादार हुकिलिमं पीतदारपदाका पतिकाई व महसला पति । वाम्बी बागवानी।वम्खमेवा । बम्भीरात मालम्बीरे दन्तसम्मम्मीरममइति ।'समीरणो मम पुष्पा किम्बीर' इति । पूतीकरणामा wिe ·. अष्टम उच्वासः। फेरक्रियमाणघाटवा, सहचरीपारणपधुरचकोरपणा, निर्मय- भूरिसुतण्डमुज्यमानपाककपिलपालका सननिःशुकशुकशकुन्तशातितशलाटवा, शैलेयसुकुमारशिल सुखशयितशशशिशवा, शेफालिकाशिफाविवरविसम्धविवर्तमान गोरराशयः, निरातहरहवा, निराकुलनकुलकेलया, कल- कोकिलकुलकवलितकलिकोद्गमाः, सहकारारामरोमन्थायमान मूरुयूथाः, यथासुखनिषण्णनीलाण्डजमण्डलाः, निर्विकारवृकवि- लोक्यमानपोतपीतगवयवेनवः, श्रवणहारिसनीडगिरिनितम्बनि. भैरनिनादनिद्रानन्दमन्दायमानकरिकुलकर्णतालदुन्दुमयः, समास- मकिमरीगीतरवरसमानरुरवः, प्रमुदिवतरतरक्षवः, क्षतहरितहरि. द्राद्रवरख्यमाननववराहपोतपोत्रवलयः, गुजाकुलगुलजाहका: जातीफलकसुप्तशालिजातकवलयः, दशनकुपितकपिपोतपेटकपा- टितपाटलकीटपुटकाः, लकुचलम्पटगोलाललक्ष्यमानलवलयः, बद्धवालुकालवालवलयाः, कुटिलकुटावलिवलितवेगगिरिनदिका- स्रोतसः, निविडशाखाकाण्डलम्बमानकमण्डलवः, सूत्रशिक्यासक्त- रिक्तमिक्षाकपालपल्लवितलवामण्डपार, निकटकुटीकृतपाटलमुद्राचै- त्यकमूर्तयः, चीवराम्बररागकषायोदकदूषितोदेशाः, मेघमया इस कृतशिखण्डिकुलकोलाहलाः, वेदमया इवापरिमितशाखामेदगहनाः, माणिक्यमया इव महानीलतनवः, तिमिरमया इव सकलजन- भेदाः । कुटजो गिरिमालिका । उकं च-'कुटजो मिरिमालिका' इति । चटकाया अपत्यानि चाटकैराः। चारणं भोजनम् । चधुरा निपुणाः । भुरुण्डाः पक्षिमेदाः। पीलफलं खंसीकम् । कटफलः श्रीपर्णाख्यो वृक्षः। वकंच-'श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैठर्यकदफौ' इति । विशसनं मेदनम् । निःशूको निर्दयः । शमादन्या- कानि फल्यानि । उक्तंच-'आमे फले शलाटुः स्यात् इति । बिलाइ म शैवम्। शेफालिका लतामेदः । 'नियो गौधेरगोधारगौधेया गोषिकामा मृगमेदाः । सहकार आपः । उकंच-'आमतो रखालोऽसौ. रमः' इति । रोमन्थायमाना उद्वौर्य चर्चना । बमय सबविशेष मृगमेदाः । एका आरण्यश्वानः। पोता विशुः पोतः पाकोऽर्भको सिमा शावकः विपुः' इत्यमरः । गल्या गोसाः प्राणिमेदाः । 'समार। इजिपीता उप-बष पीतह कायकहनिवासी इति पर्जनीमपि ॥ पराः सूकरः। पोत्रं समा गुमा रसियामा - ·नयममुषः, पासुना वोचितमहावा, मरकतमणिश्यामलाः की डापर्वतका इस वसन्तल, अजनाचला इव पल्लविता, वनया इ. वाटवीजावा विन्यस्य, पातालान्धकारराशय इव मित्स्वा भुवमु- स्थिताः, प्रतिवेशिका इव वर्षावासराणाम् , अंशाववारा इव कृष्ण- रात्रीणाम् , इन्द्रनीलमयाः प्रासादा इव वनदेववानाम् , पुरस्ता. दर्शनपथमवतेवस्तरवः। ततो मरंपतेरभवन्मनस्यदूरवर्तिना खलु भवितव्यं भदन्तेनेति । अवतीर्य च गिरिसरिति समुपस्पृश्य युगपद्विश्रामसमयसमुन्मुक्त हेषाघोषबधिरीकृताटवीगहनामस्मिन्नेव प्रदेशे स्थापयित्वा वाजिसे. नामवलम्ब्य च तपस्विजनदर्शनोचितं विनयं हृदयेन दक्षिणेन च हस्तेन माधवगुप्तमंसे विरलैरेव राजभिरनुगम्यमानश्चरणाभ्यामेव प्रावर्वत गन्तुम् । अथ तेषां तरूणां मध्ये नानादेशीयैः स्थानस्थानेषु स्थाणूना- श्रितः शिलातलेषूपविष्टैर्लताभवनान्यध्यावसद्भिररण्यानीनिकुणेषु निलीनैविटपच्छामासु निषण्णैस्तरुमूलानि निषेवमाणैर्वीतरागैरा. हतैर्मस्करिभिः श्वेतपटैः पाण्डुरिभिक्षुभिर्भागवतैर्वणिमिः केशलु श्वनैः कापिलेजनलोकायतिकैः काणादेरौपनिषदैरैश्वरकारणि- कैः कारन्धमिमिधर्मशाखिभिः पौराणिकैः साप्ततन्तवैः शाब्दैः शालिजातकाच प्राणिमेदाः । पाटलाः कीटाः । पुटका आलयाः । 'लकुचो लि. इचो हुहुः' इत्यमरः । गोलालाः कृष्णमुखवानराः । लवलयो लतामेदः । क. मण्डलमै निजलभाण्डम् । शिक्यं मिक्षाभाजनम् । जालिका निकटकुटीषु कृताः । मुनाया कृतानामल्पवैत्यानां मूर्तयो येषु । शाखा लता, कगया । महानीला मसान्दकृष्णाः, महानीलाच प्राणिमेदाः । नयनमुषो रम्यत्वात, प्रकाशनाथ । प्रतिप्रसवकाः प्रतिच्छन्दकाः। भदन्त इति चौगतप्रतिमानां पूजावचनम् । उद्यानमित्यन्ये । अयेत्यादौ तरूणां मध्ये दिवाकरमद्राक्षीदिति संबन्धः। नानादेशीयैवीतरागैरिति चाहतैरित्यादीनां सर्वेषां विशेषणम् । स्थानावितरित्यादि तु केषाचित् । 'स्थाणु- रखीभुवः इसमरः। महारण्यमरण्यानी विस्तारो विटपोऽनियाम्' इत्यमरः। 'मूकं पुनोऽट्रिनामका महन्देवता येषां ते भाईतास्तैर्नमक्षपणकै । मस्करिभिः परिवानाक्षेत्रपटैः श्वेखोगोकम्पलियासोमि, नमरूपणकभेदैः। पापडरिमिक्षुः मिस्तकापायज मागवनविष्यामा वर्णिमिनकावारिभिः केशायनर्यवार्य- ·अष्टम उसः। • पावरात्रिकरन्यैश्च खाखान्सिद्धान्तावनियमिक्रमिक यद्विश्व' प्रत्युवरमिश्च संशयानैश्च निश्चिम्पविश्व व्युत्मादपकिन विवदमानैश्चाभ्यस्यद्विश्व व्यापक्षाणैश्च शिष्यता प्रतिषी ईरादेवावेथमानम्, अतिविनीतेः कपिभिरपि चैत्यकर्म कुर्वाण- निसरणपरैः परमोपासकैः शुकैरपि शाक्यशासनकुशल कोर्स समुपदिशद्भिः शिक्षापदोपदेशोपशमशालिनीभिः शारिकामिरपि धर्मदेशनां दर्शयन्तीमिरनवरतश्रवणगृहीतालिकैः कौशिकरपि बोधिसत्त्वजातकानि जपद्भिर्जातसौगतशीलशीतलखभावैः शा- Vलैरप्यमांसाशिमिरुपास्यमानम् , आसनोपान्तोपविष्टविस्रब्धाने- ककेसरिशावकतया मुनिपरमेश्वरम् , अकृत्रिम इव सिंहासने निषण्णम्, उपशममिव पिबद्भिर्वनहरिणैर्जिबालवाभिरुपलि- समानपाइपल्लवम् , वामकरतलनिविष्टेन नीवारमनता पारावत- पोतेन कर्णोत्पलेनेव प्रियां मैत्री प्रसादयन्तम् , इतरकरकिसलय. नखमयूखलेखाभिर्जनितजनव्यामोहम्, उद्रीवं मयूरं मरकतम- णिकरकमिव वारिधाराभिः पूरयन्तम् , इतस्ततः पिपीलकश्रेणीनां श्यामाकतण्डुलकणान्वयमेव किरन्तम् , अरुणेन चीवरपटलेन प्रदीयसा संवीतम् , बहलवालातपानुलिप्तमिव पौरंदर दिग्मा- गम् , उल्लिखितपद्मरागप्रभाप्रतिमया रक्तावदातया देहप्रभया पाटली- कृतानां काषायग्रहणमिव दिशामप्युपदिशन्तम् , अनौद्धमादधो- मुखेन मन्दमुकुलितकुमुदाकरेण निग्धधवलप्रसमेन चक्षुषा जन- क्षुण्णक्षुद्रजन्तुजीवनार्थमसूतमिव वर्षन्तम्, सर्वशावाक्षरपरमाणु- मिरिव निर्मितम् , परमसौगतमप्यवलोकितेश्वरम्, अस्खलितमपि नाममिः। लोकायतिकैयाकः । जैनबौद्धः । कापिले साक्ष्यैः। काणावशेष. तार्किकै । औपनिषदैर्वेदान्तवादिमिः । ऐश्वरकारणिकैनैयायिकैः । कारन्धमिमिः तिवादिमिः पाषण्डमेदैरिसन्ये । धर्मशाखिभिः सतिः। शामाकरणैः। पावरात्रिकैवैष्णवमेदैः । सिद्धान्तानागमान् । त्रिसरति प्रो. घाः । शाक्यो बुद्धः । कोशो बुद्धसिद्धान्तो वसुबन्धकृतः। देश का बोधिः समाविः सत्रधामसत्वं सुद्धमारकः । तीवानिः बातकार हनादिजन्मकथाः । मुनिपरमेश्वरम् भुनीश्वरं सुबम्बपरिणनितिनी। पिपीकर कीटमेदः। वीवर मनिवासः । संवीतमासावितम् । अलिखिताब जीता बासल्या मालोकितेश्वरनामा सुविधेषोऽपि । पीति सहितलेल्या मो भवति सजीपाल १.११ ·:: हर्षचरिते. तपसि लमम्, आलोकमिव यथावस्थितसकलपदार्थप्रकाशकं दर्श.. नार्थिनाम्, सुगतस्याप्यभिगमनीयमिव, धर्मस्याप्याराधनीयमिव, प्रसादस्यापि प्रसादनीयमिष, मानस्यापि माननीयमिक, बन्धत्वस्यापि वन्दनीयमिव, जन्म यमस्य, नेमि नियमस्य, तत्त्वं तपसा, शरीरं शौचस्य, कोशं कुशलस्य, वेश्म विश्वासस्य, सद्वृत्तं सद्वृत्ततायाः, सर्वखं सर्वज्ञतायाः, दाक्ष्यं दाक्षिण्यस्य, पारं परानुकम्पायाः, निर्वृतिं सुखस्य, मध्यमे वयसि वर्तमानं दिवाकरमित्रमद्रासीत् । अतिप्रशान्तगम्भीराकारारोपितबहुमानश्च सादरं दूरादेव शिरसा मनसा वचसा च ववन्दे । दिवाकरमित्रस्तु मैत्रीमयः प्रकृत्या विशेषतस्तेनापरेणादृष्टपूर्वे- णामानुषलोकोचितेन सर्वामिभाविना महानुभावाभोगभाजा भ्रा. जिष्णुना भूपतेरप्राकृतेनाकारविशेषेण तेन चाभिजात्यप्रकाशकेन गरीयसा प्रश्रयेण चाहादितश्चक्षुषि च चेतसि च युगपदप्र- हीत् । वीरस्वभावोऽपि च संपादितससंभ्रमाभ्युत्थानः संकलय्य किंचिदुद्गमनकेन विलोलं विलम्बमानं वामांसाचीवरपटान्तमुरिक्ष- प्यानेकाभयदानंदीक्षादक्षिणो दक्षिणं महापुरुषलक्षणलेखाप्रशस्तं स्निग्धमधुरंया वाचा सगौरवमारोग्यदानेन राजानमन्वग्रहीत् । - भ्यनन्दश्च स्वागतगिरा गुरुमिवाभ्यागतं बहु मन्यमानः खेनासने- नासद्धमत्रेति निमन्त्रयांचकार । पार्थस्थितं च शिष्यमब्रवीत्- 'आयुष्मन् , उपानय कमण्डुलना पादोदकम्' इति । राजा त्वचि- न्तयत्-'अलोहः खलु संयमनपाशः सौजन्यमभिजातानाम् । स्थाने खलु वनभवान्गुणानुरागी ग्रहावर्मा बहुशो वर्णितवानस्य गुणान् इति । प्रकाशं चावभाषे–'भगवन्, दर्शनपुण्यानुगृहीतस्य ममः पुनरुत इवायमार्यप्रयुक्त प्रतिभात्यनुग्रहः । चक्षुष्प्रमाणप्रसाद- खीकृतस्य च परकरणमिवासनादिदानोपचारचेष्टितम् । अतिभू- मिरेव भवाहशां पुरः संभाषणामृताभिषेकप्रक्षालितसकलवपुषश्च दिवाकरमित्रतु वेन भूपतावाकार विशेषेण प्रश्रयेण च युगपञ्चक्षुपि चेतसि- चाहावितः मानन्दितः समन्वग्रहीदिति संबन्धः । महानुभावानामुत्तमानाम्। माभोग टमगत साकारविशेषणम् संकलय्य संयम्य ।। उद्रमनमुत्थाप- मम् मागमनमागतम् । नागतं खागतम् । प्रश्नार्थ गीखया मत्रोपविशेति । भूमिमतिकान्तातिभूमि सिमरियामा प्रवेसवृत्तिः। एकदेतोपा। । . .

·अष्टम अनासः। . .मे प्रदेशवृत्तिः । पाचमध्यपार्यकम् । आसनां भवन्तो यथासु. खम् । आसीनोऽहम्' इत्यभिधाय क्षितावेवोपाविशत् । 'अलंकारो हि परमार्थतः प्रभवतां प्रश्रयातिशयः, रबादिकस्तु शिलाभारः' इत्याकलय्य पुनः पुनरभ्यर्थ्यमानोऽपि यदा न प्रत्यप- धत पार्थिवो वचनं तदा स्वमेवासनं पुनरपि भेजे भदन्तः। भूपति- मुखनलिननिहितनिभुतनयनयुगलनिगडनिश्चलीकृतहृदयश्च स्थित्वा कांचित्कालकलां कलिकालकल्मषकालुष्यमिव क्षालयन्नमलामि- दन्तमयूखमालाभिर्मूलफळाभ्यवहारसंभवमुद्वमन्निव च परिम- लसुभगं विकचकुसुमपटलपाण्डुरं लतावनमवादीत्-'अद्यप्रभृति न केवलमयमनिन्यो 'वन्योऽपि प्रकाशितसत्सारः संसारः। किं नाम नालोक्यते जीवद्भिरद्भुतं येन रूपमचिन्तितोपनतमिदं दृक्प- थमुपगतम् । एवंविधैरनुमीयन्ते जन्मान्तरावस्थितसुकृतानि हृद- योत्सवैः । इहापि जन्मनि दत्तमेवास्माकममुना तपालेशेन फल- मसुलभदर्शनं दर्शयता देवानांप्रियम् । आ तृप्तेः पीतममृतमीक्ष- णाभ्याम् । जातं निरुत्कण्ठं मानसं निवृत्तिसुखस्य । महद्भिः पु- प्यविना न विश्राम्यन्ति सजने वाहशि दृशः। सुदिवसः स त्वं यस्मिखातोऽसि । सा सुजाता जननी या सकलजीवलोकजीवि. तजनकमजनयदायुष्मन्तम् । पुण्यवन्ति पुण्यान्यपि वानि येषा- मसि परिणामः । सुकृततपसस्ते परमाणवो ये तव परिगृहीतस- वावयवाः । तत्सुभगं सौभाग्यमाश्रितोऽसि येन । भव्यः स पु. रुषभावो भवत्यवस्थितो यः। यत्सत्यं मुमुक्षोरपि मे पुण्यभाजमा- लोक्य पुनः श्रद्धा जाता मनुजजन्मनि । नेच्छद्भिरप्यस्माभिदृष्टः कुसुमायुधः । कृतार्थमद्य चक्षुर्वनदेवतानाम् । अद्य सफलं जन्म पा- दपानां येषामसि गतो गोचरम् । अमृतमयस्य भवतो वसां मा- धुर्य कार्यमेव । अस्य त्वीडशे शैशवे विनयस्योपाध्याय बायंगपि न संभावयामि भुवि । सर्वथा शून्य आसीदजावे मौलिक णमामः । धन्यः स भूभृद्यस्य वंशे मणिरिव मुकाम तो. ऽसि । एवंविधस्स च पुण्यवतः कथंचित्प्राप्तस्य केन प्रिय समाच- चरनयुगळमेव निगडो बन्धनश्याला । निकृतिविधिमा स्तमय सेति । यतोऽमृतममलमतो भवनमा मापुर का प्रयोग THE KUPTUSWAM SASTI Recea ·रस इति पारित तो नः । सकलयनचरसार्यसाधारणस्य क.. न्दमूलफलस्याः .. गिरिसरितम्भसो वा के वयम् । अपरोपकरणी- वस्तु कायकलिरयमस्माकम् । सर्वस्वमवशिष्टमिष्टातिथ्याय । खा- यत्ताश्च विद्यन्ते विद्याविन्दवः कतिचित् । उपयोगं तु न प्रीतिर्वि. चारयति । यदि च नोपरुणद्धि कश्चित्कार्यलवमरक्षणीयाक्षरं वा कथनीयं तत्कययतु भवाश्रोतुममिलपति हृदयं सर्वमिदं नः। केन कृत्यातिभारेण भव्यो भूषितवान्भूमिमेतामभ्रमणयोग्याम् । कियदवधिळ शून्याटवीपर्यटनलेशः कल्याणराशेः । कस्माच सं- तप्तरूपेव ते तनुरियमसंतापाऱ्या विभाव्यते' इति । राजा तु सादरतरमब्रवीत्-'आर्य, दर्शितसंभ्रमेणानेन मधुर- सविसरममृतमिव हृदयधृतिकरमनवरतं वर्षता वचसैव ते सर्व- मनुष्ठितम् । धन्योऽस्मि यदेवमभ्यर्हितमनुपचरणीयमपि मान्यो म- न्यते माम् । अस्य च महावनभ्रमणपरिलेशस्य कारणमवधारयतु मतिमान् । मम हि विनष्टनिखिलेष्टबन्धोर्जीवितानुबन्धस्य निव- न्धनमेकैव यवीयसी खसावशेषा । सापि भर्तुर्वियोगाद्वैरि- परिभवभयाद्धमन्तीं कथमपि विन्ध्यवनमिदम् , अशुभशब. रबलबहुलम्, अगणितगजकुलकलिलम् , अपरिमितमृगपतिशर- उरुमहिषमुषितपथिकगमनम् , अतिनिशितशरकुशप- अवटशतविषममाविशत् । अतस्तामन्वेटु वयमनिशं नि- शिनिशि च सततमिमामटवीमटामः। न चैनामासादयामः । कय- यतु च गुरुरपि यदि कदाचित्कुतश्चिद्वनचरतः श्रुतिपथमुपगता तद्वावा' इति । अथ तच्छुत्वा जातोद्वेग इव भदन्तः पुनरभ्यधात्-'धी- मन्, न खल कश्चिदेवरूपो वृत्तान्तोऽस्मानभ्युपगतवान् । अमा- जन हि वयमीदशांनां प्रियाख्यानोपायनानां भवताम् । इत्येवं काब भवितव्यमियोल्या. निरामयाः। शो बेपुरपि । मुकामयस्त्रक दोषः, मौषिकरूपच । परिणावं दोपविकमित्यर्थः । अनेकतुम्बाहेद्धवाद । काम एस.कलि । मरमणीयामरमिति । समानुपरि विश्वासोतीमा । • मनाया मीनी विधा । भाकोलावितविधियोनिय विमानमा प्रति मानिसमावीमालो ! भभयम्, रुषम्, ·माधम सनासः। भाषमाण एवं तनिषकरमादागत्यापरी समिनि वागि संभ्रान्तरूप इव पुरस्तादुपरचितालिर्जातकरणा प्रदकिपर्मि- भुरभाषत-भगवन्मदन्त, महत्करुणं वर्तते । बालेव बाळकडया सनाभिभूता भूतपूर्वापि कल्याणरूपा श्री शोकावेशविवश कैवा- नरं विशति । संभावयतु तामप्रोषितप्राणां भगवान् । अभ्युपा- ग्रतां समुचितैः समाश्वासनैः । अनुपरतपूर्व कृमिकीठमपि दु:- खितं दयाराशेरार्यस्य गोचरगतम्' इति । राजा तु जातानुजाशङ्कः सोदर्यास्नेहाचान्तर्द्वत इव दुःखेन दोदूयमानहृदयः कथमपि गद्ददिकागृहीतकण्ठो विकलवाग्बाष्पा- यमाणदृष्टिः पप्रच्छ-'पाराशरिन्, कियहूरे सा योषिदेवंजातीया जीवेद्वा कालमेतावन्तमिति । पृष्टा वा त्वया कासि, कस्यासि, कुतोऽसि, किमर्थ वनमिदमभ्युपगतासि, विशसि च किंनिमित्त- मनलमित्यादितः प्रभृति कास्न्येन कथ्यमानमिच्छामि श्रोतुं क- थमार्यस्य गता गोचरमाकारतो वा कीदृशी' इति । तथामिहितस्तु भूभुजा भिक्षुराचचक्षे–'महाभाग, श्रूयताम् । अहं हि प्रत्यूषस्येवाद्य वन्दित्वा भगवन्तमनेनैव नंदीरोधसा सैक- वसुकुमारेण यदृच्छया विहृतवानतिदूरम् । एकस्मिंश्च वनलतागहने गिरिनदीसमीपभाजि भ्रमरीणामिव हिमहतकमलाकरकातराणां रसितं सार्यमाणानामतितारतानवर्तिनीनां वीणातवीणामिव झां- कारमेकतानं नारीणां रुदितमधृतिकरमतिकरुणमाकर्णितवानस्मि । समुपजातकृपश्च गतोऽस्मि तं प्रदेशम् । दृष्टवानस्मि प रषत्ख- ण्डखण्डितालिगललोहितेन च पाणिप्रविष्टशरशलाकाशल्यशूल- संकोचितचक्षुषा चाध्वनीनश्रमश्वयथुनिश्चलचरणेन च स्थाणवत्रण- व्यथितगुल्फबद्धभूर्जत्वचा च वातखुडखेदखजजङ्काजा हरेण च पांसुपाण्डुरपिण्डिकेन च खजूरजूटजटाजर्जरिवनानुना । पाच्छया खेच्छया सार्यमाणानां श्रुतिरीत्यास्थाप्यमानानो खरा विविद्यम- वस्थानमेकलोपे विलोपेषा । ताना मूर्छना बा। वर्णाः सामिाह- गवखारखएक्लक्षिताः । तथ्यो वर्णतयः । एकताममेकसान भववरते या सवानियादापनि । चैवंविधानामबालानां चक्रवान पोल बोषित समाविति संवन्या अहिलं रणाम् । पाणिः पादापोदेका साहरणी गुरुसा मोरिने सामानको विप्रतिपातलक्षणों पातबा- ·परिते." रीविदारितोरणा विदारीदारिखतनुदुकूलपल्लवेन चोकटवंशविट- पकण्टककोटिपाटितक भुककर्पटैन । फललोमालम्बिताननबदरी- ताजालकैरुत्कण्टकैल्लिखितसुकुमारकरोदरेण च कुराको स्खातैः कन्दमूलफलैः कर्थितबाहुना च ताम्बूलविरहविरसमुखख- ण्डितकोमलामलकीफलेन च कुशकुसुमाहतिलोहितानां श्वयताम- क्ष्णो लेपीकृतमनःशिलेन च कण्टकिलतालूनालकलतेन च केनचि- किसलयोपपादितातपत्रकृत्येन केनचित्कदलीदलव्यजनवाहिना के- नचित्कमलिनीपलाशपुटगृहीताम्भसा केनचित्पाथेयीकृतमृणालपू. लिकेन केनचिच्चीनांशुकदशाशिक्यनिहितनालिकेरकोशकलशीक- लितरसालतैलेन, कतिपयावशेषशोकविकलमूककुब्जवामनबधिरब- राविरलेनाबलानां चक्रवालेन परिवृताम् , आपत्कालेऽपि कुलोद्ग- तेनेवामुच्यमानां प्रभालेपिना लावण्येन, प्रतिबिम्बितैरासमवन- लताकिसलयैः सरसैर्दुःखक्षतैरिवान्तःपटलीक्रियमाणकायाम् , क- ठोरदर्भाङ्करक्षतक्षारिणा क्षतजेनानुसरणालक्तकेनेव रक्तचरणाम् , उन्नालेनान्यतरनारीधृतेनारविन्दिनीदलेन कृतच्छायमपि विच्छायं मुखमुद्वहन्तीम्, आकाशमपि शून्यतयातिशयानाम् , मृण्मयी- मिव निश्चेतनतया मरुन्मयीमिव निवाससंपदा पावकमयी- मिव संतापसंतानेन सलिलमयीमिवानप्रस्रवणेन वियन्मयीमिव निरवलम्बनतया तडिन्मयीमिव पारिप्लवतया शब्दमयीमिव प- रिदेवितवाणीबाहुल्येन मुक्तमुक्तांशुकरत्नकुसुमकनकपत्राभरणां कल्पलतामिव महावने पतिताम्, परमेश्वरोचमाङ्गपातदुर्ल- लिवाङ्गां गङ्गामिव गां गवाम्, वनकुसुमधूलिधूसरितपा- कलापः । शतावरी शतमूली । विदारी क्षीरशुक्ली । सरला देवदारवः । शोकेन विकला विक्षिप्ताः । कामकाः पणकाः । एवमादयोऽन्तःपुररक्षिणः । बर्बरा एत देशमाः । सरसः प्रत्यप्रै मान्नैश्च । क्षतानि व्रणाः । अरविन्दिनी पमिनी । छाया मातपप्रतिपक्षजातिः, छाया च कान्तिः । उकंच-छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः' इति न्यवेन्द्रियरहितलमपि । संतापसंतानो. बविचोदः, मौण्यप्रवन्धक । मुकास्यमंधुकं माळवदेशजमुत्तरीयम् । मुक्ता मौलिक संवोका। महावनं विस्तीर्णारण्यम्, विपुलजळ । परमेश्वरामापातो राशिरश्छेदो हरमूर्षि पातच । इमानि ललितानीमितानि यातायात असा तिहेवा:मतामितिमाहमामला- .

·अष्टम सास। दपल्लवाम् , प्रमातचन्द्रमूर्तिमिव लोकान्तरममिलनचीमान जलमोक्षकदर्थितदर्शितधवलायतनेत्रशोमां मन्दाकिनीसणालिनी मिव . परिम्लायमानाम् , दुसहरविकिरणसंस्पर्शखेनिमीलिखा कुमुदिनीमिव दुखेन दिवसं नयन्तीम्, दग्धदशाविसंवादियां प्रत्यूषप्रदीपशिखामिव क्षामक्षामां पाण्डुवपुषम् , 'पार्श्ववर्तिवार- णाभियोगरक्ष्यमाणां वनकरिणीमिव महाहदे निममाम् , प्रविष्टां वनगहनं ध्यानं च, स्थितां तरुतले मरणे च, पतितां धाञ्यु- त्सङ्गे महानर्थे च, दूरीकृतां भर्चा सुखेन च, विरेचितां भ्रमणे- नायुषा च, आकुलां केशकलापेन मरणोपायेन च, विवर्णितामा ध्वधूलिमिरनवेदनाभिश्च, दग्धां चण्डातपेन वैधव्येन च, धृत- मुखी पाणिना मौनेन च, गृहीतां प्रियसखीजनेन मन्युना च, तथा च भ्रष्टैबन्धुभिर्विलासैश्च, मुक्तेन श्रवणयुगलेनात्मना च, परित्यक्तैर्भूषणैः सर्वारम्भश्च, भग्नैर्वलयैर्मनोरथैश्च, चरणलमामिः परिचारिकाभिर्दीडरसूचीभिश्च, हृदयविनिहितेन चक्षुषा प्रियेण च, दीधैः शोकश्वसितैः केशैश्व, क्षीणेन वपुषा पुण्येन च, पादयोः पतन्तीमिव॒द्धामिरश्रुधाराभिश्च, स्वल्पावशेषेण परिजनेन जीवितेन च, अलसामुन्मेषे, दक्षामश्रुमोक्षे, संततां चिन्तासु, विच्छिन्नामाशासु, कृशां काये, स्थूलां श्वसिते, पूरितां दुःखेन, रिक्तां सत्त्वेन, अध्यासितामायासेन, शून्यां हृदयेन, निश्चला निश्चयेन, चलितां धैर्यात् , अपि च वसतिं व्यसनानाम् , आधा- नमाधीनाम् , अवस्थानमनवस्थानाम् , आधारमधृतीनाम् , आवा- समवसादानाम्, आस्पदमापदाम् , अभियोगमभाग्यानाम् , उद्वे गमुद्वेगानाम् , कारणं करणायाः, पारं परायत्तताया योषितम् । चिन्तितवानस्मि च चित्रमीहशीमप्याकृतिमुपतापाः सूशन्तीति । सा तु समीपगते मयि तदवस्थापि सबहुमानमानतमीकि दूमिमवतीर्णा च । वनकुसुमानि जलजातखात्कुमुदानि च, पादयोऽपि । लोकान्तरं परलोकम् , मेरुद्वितीयपाच च । जलमसुनेत्रम्, पक्षिम ई. ग्यवशा दुरवस्थाः, पुष्टवीपघामानश्च । प्रत्यूषः कल्यम् । वारणा निवेषा, हली च वारणः । महाहदे निममामनुसरणाचं पुण्यजलाशयमाताम्, विस्तीर्णसरसका समाचा स्मितां कृतनिवां च । विगतोषको ससाखाको षष्यम्। वो भवः । बन्धुमिरित्लादाविलंभूतलक्षणे तृतीयाः । मुफेम निरकारेण : माया ·गतवती । अहं तु प्रबलकरणार्यमाणस्वामालपितुकामः पुना कृतवात्मनसि कथमिव महानुभावामेनामामधये । 'परसे' इत्य- लिप्रणया, 'मात' इति चाटु, 'भगिनि' इत्यात्मसंभावना, 'देवि' इति परिजनालापः, 'राजपुत्रि' इत्यस्फुटम् , 'उपासिके इति म- नोरथः, 'स्वामिनि' इति भृत्यभावाभ्युपगमः, 'भद्रे' इतीतरत्री- समुचितम् , 'आयुष्मति' इत्यवस्थायामप्रियम् , 'कल्याणिनि' इति दशायां विरुद्धम् , 'चन्द्रमुखि इत्यमुनिमतम् , 'बा' इत्यगौर. वोपेवम् , 'आर्य इति जरारोपणम् । 'पुण्यवति' इति फलविपरी- तम्, "भवति' इति सर्वसाधारणम् , । अपि च 'कासि इत्यनभि- जातम् , 'किमर्थ रोदिषि' इति दुःखकारणस्मरणकारि, 'मा रोदी' इति शोकहेतुमनपनीय न शोभते, 'समाश्वसिहि' इति किमानित्य, 'स्वागतम्' इति यातयामम् , 'सुखमास्यते' इति मि- ध्या । इत्येवं चिन्तयत्येव मयि तस्मात्रैणादुत्थायान्यतरा योषि- वार्यरूपेव शोकविलवा समुपसृत्य कतिपयपलितशारं शिरो नीत्वा महीतलमतुलहृदयसंतापसूचकैरश्रुबिन्दुभिश्चरणयुगलं दहन्ती म- मातिकपणैरक्षरै हदयमभिहितवती-भगवन् , सर्वसत्त्वानुक- म्पिनी प्रायः प्रव्रज्या । प्रतिपन्नदुःखक्षपणदीक्षादक्षाश्च भवन्ति सौगताः । करुणाकुलगृहं च भगवतः शाक्यमुनेः शासनम् । सकलजनोपकारसना सज्जनता जैनी । परलोकसाधनं च धर्मों मुनीनाम् । प्राणरक्षणाच न परं पुण्यजातं जगति गीयते जनेन । अनुकम्पाभूमयः प्रकृत्यैव युवतयः किं पुनर्विपदभिभूताः । साधु- जनश्च सिद्धक्षेत्रमार्ववचसाम् । यत इयं नः स्वामिनी मरणेन पितुरमावेन भर्तुः प्रवासेन च भ्रातुः भ्रंशेन च शेषस्य बान्धव- वर्गस्यातिमृदुहृदयतयानपत्यतया च निरवलम्बना, परिभवेन च नीचारातिकतेन, प्रकृतिमनस्विनी अमुना च महाटवीपर्यटनले- शेन कर्थितसौकुमार्या, दग्धदेवदतैरेवंविधैर्बहुमिहपर्युपरि व्य- पेसादौ निरोधो बोडव्यः । मनपस्वाना कुलपक्रियाणाम् । अभियोगमुखो- गम् सवमिवेयाहि समानःप्राइसाथ महानुभावां मनखिनीम् । अतिप्रणयो महसी श्रीतिः । जनमिषातमपितम् । यातयाम. जीर्णायन । शाख शासम्सना बाबसमूह । सिबो विशावताना मासादो ·अछासः। नैर्विछवीकृतहृदया, दारुणं दुखमपारबती सोहूँ रिसारण. समनतिकाम्सपूर्व. स्वप्नेऽप्यवगणय्य गुरुजनमनुनकतारमा तप्रणया नर्मखपि समवधीयं प्रियसखीविज्ञापयन्तममरणम. अव्याकुलनयनमपरिभूतपूर्व मनसापि परिभूय भृत्यवर्गममि प्र- विशति । परित्रायताम् । आर्योऽपि तावदसमशोकापनयनीपा- योपदेशनिपुणां व्यापारयतु वाणीमस्याम्' इति चातिरूपणं व्या. हरन्तीमहमुत्थाप्योद्विग्नतरः शनैरमिहितवान्-'आर्ये, यथा क. श्रयसि तथा । अस्मद्रािमगोचरोऽयमस्याः पुण्याशयायाः शोकः । शक्यते चेन्मुहूर्तमात्रमपि त्रातुमुपरिष्टान व्यर्थेयमभ्यर्थना भवि- ध्यति । मम हि गुरुरपर इव भगवान्सुगतः समीपगत एव । कथिते मयास्मिन्नुदन्ते नियतमागमिष्यति परमदयालुः । दुःखा. न्धकारपटलमिदुरैश्च सौगतैः सुभाषितैः स्वकैश्च दर्शितनिदर्शने- र्नानागमगुरुमिगिरी कौशलैः कुशलशीलामेनां प्रबोधपदवीमारोप- यिष्यति' इति । तच श्रुत्वा 'वरतामार्यः' इत्यमिदधाना सा पु- नरपि पादयोः पतितवती । सोऽहमुपगत्य त्वरमाणो व्यतिकर- मिमंमधृतिकरमशरणकृपणबहुयुवतिमरणमतिकरुणमत्रभवते गुरवे निवेदितवान् इति। अथ भूभृद्भक्षवं समवधार्य तद्भाषितमश्रुमिश्रितमश्रुतेऽपि स्व. सुर्नाग्नि निम्नीकृतमना मन्युना सर्वाकारसंवादिन्या दशयैव दूरी कृतसंदेहो दग्ध इव सोदर्यावस्थाश्रवणेन श्रवणयोः श्रमणाचा यमुवाच-'बार्य, नियतं सैवेयमनार्यस्यास्स जनस्यातिकठिनहुद- यस्यातिनृशंसस्य मन्दभाग्यस्य भगिनी भागधेयैरेतामवस्यं नीता निष्कारणवैरिभिर्वराकी विदीर्यमाणं मे हृदयमेवं निवेदयति' । युक्त्वा तमपि श्रमणमभ्यधात्--'आर्य, उत्तिष्ठ । यतः सुप्रभूतप्राणपरित्राणपुण्योपार्जनाय यामा, अदि का बन्तीं संभावमामः' इति भाषमाण एवोचस्यौ । अथ समप्रशिष्यवर्गानुगतनाचार्येण तुरगेभ्यधावतीर्य समोर बत इयं ना सामिपनि प्रविशति तोऽपि वायरलो पानीति संपर निदर्शनात निकाय ry ·सामन्तलोकेन पश्चादाकृष्यमाणाश्वीयेनानुगम्यमानः पुरस्ताच तेन शाक्यपुत्रीयेण प्रदिश्यमानवा पयामेव तं प्रदेशमविरलैः पदैः पिवभिप प्रावर्तत । क्रमेण च समुपगतः शुश्राव लतावनान्तरि. तस्य मुमूर्षोर्महतः बैणस्य तत्कालोचिताननेकप्रकारानालापान्- 'भगवन्धर्म, धाव शीघ्रम् । कासि कुलदेवते । देवि धरणि, धी- रयसि न दुःखितां दुहितरम् । क नु खलु प्रोषिता पुष्पभूतिकु- टुम्बिनी लक्ष्मीः । अनाथां नाथ मुखरवंश्य, विविधाधिविधुरां वधू विधवां विबोधयसि किमिति नेमाम् । भगवन् , भक्तजने सं- ज्वरिणि सुगत सुप्तोऽसि । राजधर्म पुष्पभूतिमवनपक्षपातिन् , उदासीनीभूतोऽसि कथम् । त्वय्यपि विपद्वान्धव विन्ध्य, वन्ध्योऽय- मचालिबन्धः । मातर्महाटवि, रटन्तीं न शृणोषीमामापत्पतिताम् । पतङ्ग, प्रसीद पाहि पतिव्रतामशरणाम् । प्रयत्नरक्षित कृतघ्न चा- रित्रचण्डाल, न रक्षसि राजपुत्रीम् । किमवधृतं लक्षणैः । हा देवि दुहितस्नेहमयि यशोवति, मुषितासि दग्धदैवदस्युना । देव, दुहितरि दह्यमानायां नापतसि प्रतापशील, शिथिलीभूतमपत्यप्रेम । महाराज राज्यवर्धन, न धावसि मन्दीभूता भगिनीप्रीतिः । अहो निष्ठुरः प्रेतभावः । व्यपेहि पाप पावक बीघातनिघृण, ज्वलन उनसे । भ्रातर्वात, दासी तवास्मि । संवादय द्रुतं देवीदाई देवाय दुःखितजनातिहराय हर्षाय । नितान्तनिःशूक शोकश्वपाक, सका- मोऽसि । दुःखदायिन्वियोगराक्षस, तुष्टोऽसि । विजने वने कमा. क्रन्दामि, कस्मै कथयामि, कमुपयामि शरणम् , कां दिशं प्रतिपद्ये, करोमि किमभागधेया । गान्धारि, गृहीतोऽयं लतापाशः । पिशाचि मोचनिके, मुश्च शाखाग्रहणकलहम् । कलहंसि, हंसि किमतःपर. मुत्तमाङ्गम् । मालिके, मुक्तगलं किमद्यापि रुद्यते । सुन्दरि, दूरी- भवति सखीसार्थः । स्वास्यसि कथमिवाशिवे शवशिविरे शब- रिके । सुतनु, तनूनपाति पतिभ्यसि त्वमपि । मृणालकोमले मा- भवति, म्लानासि । मातर्मातङ्गिके, अङ्गीकृतस्त्वयापि मृत्युः । वत्से भवीयमश्वसमूहः । शाक्यपुत्रीयेण दिवाकरमित्राषिष्येण । अविरलैदाः । पदेवरमकमैः । मुमोमरणोन्मुखस्य बैणस्य बीसमूहस्सालापानावेत्यन्वयः। संवरिणि संतापवति । राजधर्मो दुः। गान्धारि मोबनिक कहलिसा- श्रीनि सहगतसबीना संबोधनानि । समातियो । समसामिपति ।

·अष्टम उपवासः। वत्सिके, वत्स्यसि कथनमभिप्रेते प्रेतनगरे । नागरिक, गरिमाणमा- गतास्यनया स्वामिभक्या । विराजिके, विराजितासि राजपुत्री- विपदि जीवितव्ययव्यवसायेन । भृगुपतनाभ्युद्यमभागामिझे . नारधारिणि, धन्यासि । केतकि, कुतः पुनरीदृशी स्वप्नेऽपि सुखा- मिनी । मेनके, जन्मनि जन्मनि देवीदास्यमेव ददातु देवो देहं दहन्दहनः । विजये, वीजय कृशानुम् । सानुमति, नमतीन्दीव. रिका दिवं गन्तुकामा । कामदासि, देहि दहनप्रदक्षिणावकाशम् । विचरिके, विरचय वह्निम् । विकिर किरातिके, कुसुमप्रकरम् । कुररिके, कुरु कुरुबककोरकाचितां चिताम् । चामरं चामरणा- हिणि, गृहाण । पुनरपि कण्ठे मर्षयितव्यानि नर्मदे, नर्मनिर्मि- तानि निर्मर्यादहसितानि । भद्रे सुभद्रे, भद्रमस्तु ते परलोकग- मनम् । अग्रामीणगुणानुरागिणि प्रामेयिके, गच्छ सुगतिम् । वस- न्तिके, अन्तरं प्रयच्छ । आपृच्छते छत्रधारी देवि, देहि दृष्टिम् । इष्टा तव जहाति जीवितं विजयसेना । सेयं मुक्तिका मुक्त- कण्ठमारटति निकटे नाटकसूत्रधारी । पादयोः पतति ते ताम्बू. लवाहिनी बहुमता राजपुत्रि, पत्रलता । कलिङ्गसेने, अयं पश्चिमः परिष्वङ्गः । पीडय निर्भरमुरसा माम् । असवः प्रवसन्ति वस- न्तसेने । मञ्जुलिके, मार्जयसि कतिकृत्वः सुदुःसहदुःखसहस्रा- सदिग्धं चक्षुरिदं रोदिषि कियदाश्लिष्य च माम् । निर्माणमी- दृशं प्रायशो यशोधने । धीरयस्यद्यापि कि मां माधविके । केय- मवस्था संस्थापनानाम् । गतः कालः कालिन्दि, सखीजनानुन- याजलीनाम् । उन्मत्तिके मत्तपालिके, कृताः पृष्ठतः प्रणयिनीप्र- णिपातानुरोधाः । शिथिलय चकोरवति, चरणग्रहणं प्रहिणि । कमलिनि, किमनेन पुनः पुनवोपालम्भेन । न प्राप्तं चिरं स- खीजनसंगमसुखम् । आर्ये महत्तरिके तरङ्गसेने, नमस्कारः । सौदामिनि, दृष्टासि । समुपनय हव्यवाहनार्चनकुसुमाल दिके । देहि चितारोहणाय रोहिणि, हस्तावलम्बनम् । अन्न धात्रि, धीरा भव । भवन्त्येवंविधा एव कर्मणां विपाकाः पापका- गुः प्रपातः । उकं च-'प्रपातस्वतटो भूगः' इत्यमरः । निर्माणं विधानम् । अर्थासंसारस्य । संस्थापनाना शांखनानाम् । प्रहोऽमिनिवेश लाल murनिrime ·के N रिणीनाम् । आर्यवरणामामयमालिका परा परलोकप्रयाणपणा. मोऽयं मातःमरणसमये कमालवलिके, हलहलको बलीयामाम- न्दमयों हृदयस्य मे । हज्यन्त्युवरोमाचमुचि किमङ्गीकृत्याङ्गानि । वामनिके, वामेन में स्फुरितमक्ष्णा । वृथा विरमसि वयसा वायस, वृक्ष भीरिणि क्षणे क्षणे क्षीणपुण्यायाः पुरः । हरिणि, हेषित- मिव हयानामुत्तरतः । कस्येदमातपत्रमुधमत्र पादपान्तरेण प्रभा- पति, विभाव्यते । कुरङ्गिके, केन सुगृहीतनानो नाम गृहीतममृ. तमयमार्यस्य । देवि, दिष्ट्या वर्धसे देवस्य हर्षस्यागमनमहोत्सवे. न । इत्येतच श्रुत्वा सत्वरमुपससर्प । ददर्श च मुबन्तीमग्निप्रवे- शायोद्यतां राजा राज्यश्रियम् । आललम्बे च मूर्छामीलितलोच- नाया ललटं हस्तेन तस्याः ससंभ्रमम् । अथ तेन भ्रातुः प्रेयसः प्रकोष्ठबद्धानामोषधीनां रसविरसमिव प्रत्युज्जीवनक्षमं क्षरता वमतेव पारिहार्यमणीनामचिन्यं प्रभावम- मृतमिव नखचन्द्ररश्मिभिरुदिरता बनतेव चन्द्रोदयच्युतशिशिर- शीकरं चन्द्रकान्तचूडामणिं मूर्धनि मृणालमयाङ्गुलिनेवातिशीतलेन निर्वापयता समानं हृदयं प्रत्यानयतेव कुतोऽपि जीवितमाहाद- केन हस्तसंस्पर्शेन सहसैव समुन्मिमील राज्यश्रीः । वथा चासंभा- वितागमनस्याचिन्तितदर्शनस्य सहसा प्राप्तस्य भ्रातुः खप्नदृष्टद- निस्सेव कण्ठे समाश्लिष्य तत्कालाविर्भावनिर्भरेणाभिभूतसर्वा- मना दुःखसंभारेण निर्दयं नदीमुखप्रणालाभ्यामिव मुक्ताभ्यां स्थूलप्रवाहमुत्सृजन्ती बाष्पवारि विलोचनाभ्याम् 'हा तात, हा अम्ब, हा सख्यः' इति व्याहरन्ती, मुहुर्मुहुरुवैखरां च समुद्भूत- भगिनीनेहसद्भावमारभावितमन्युना मुक्तकण्ठमविचिरं विक्रुश्य 'वत्से, स्थिरा भव त्वम्' इति भ्रात्रा करस्थगितमुखी समाधा- समानापि, 'कल्याणिनि, कुरु वचनमाजस्य गुरोः' इत्याचार्यग यांच्यम्पनापि, 'देवि, न पश्यसि देवस्यावताम् । अल्मतिरुबिते न' इति राजलोकेनाभ्यर्यमानापि, 'खामिनि, भावरमवेक्षख' इति परिजनेन विज्ञाप्यमामापि, 'पुहिवर, विनम्य पुनरारटिवव्यम्' इति निवार्यमाणापि बान्धवष्यमिः प्रियसखि, : कियद्रोदिपि। अवेसादी भावईखसंसान सोसाय मामिला .

·अष्टम उपासः। तूष्णीमाव । दूयते देवा' इति सलीमिरतुनीयवाना कि. रसंभावितानेकासहदुःखनिवहनिर्वहणवालोलीपीब्यमावा- भागा, प्रभूतमन्युभारभरिवान्तःकरणा करणकाहन खरेण कतिचित्कालमविचिरं हरोद । विगते च मन्युकेंगे बहे समीपा: पाक्षिप्य भ्रात्रा नीता निकटवर्तिनि तरतले निषसाद । शनैराचार्यस्तु तथा हर्ष इति विज्ञाय विवर्षितादर सुतरां मुहूर्तमिवातिवाय निमृतिसंज्ञाज्ञापितेन शिष्येणोपनीतं नलिनी- दलैः स्वयमादाय नम्रो मुखप्रक्षालनायोदकमुपनिन्ये । नरेन्द्रो- ऽपि सादरं गृहीत्वा प्रथममनवरतरोदनातानं चिरप्रवृचाश्रुजल- जालं रक्तपङ्कजमिव वसुश्चक्षुरक्षालयत्पश्चादात्मनः । प्रक्षालित- मुखशशिनि च महीपाले सर्वतो निःशब्दः संबभूव सकलो लि- खित इव लोकः । ततो नरेन्द्रो मन्दमन्दमब्रवीत्खसारम्-'वत्से, वन्दस्वानभवन्तं भदन्तम् । एष ते भर्तुर्हृदयं द्वितीयमस्माकं च गुरु' इति । राजवचनात्तु राजदुहितरि पतिपरिचयश्रवणोद्धातेन पुन- रानीतनेलाम्भसि नमन्यामाचार्यः प्रयत्नरक्षितागतबाप्पाम्भःसं- भारभन्यमानधैर्यालोचनः किंचित्परावृत्तनयनो दी निशश्वास । स्थित्वा च क्षणमेकं प्रदर्शितप्रश्रयो मृदुवादी मधुरया वाचा व्या- जहार-कल्याणराशे, अलं रुदित्वातिचिरम् । राजलोको नाद्यापि रोदनानिवर्तते । क्रियतामवश्यकरणीयः स्नानविधिः । स्नात्वा च गम्यतां तामेव भूयो भुवम् । अथ भूपतिरनुवर्तमानो लौकिकमाचारमाचार्यवचनं चोत्थाय नात्वा गिरिसरिति सह खस्रा तामेव भूमिमयासीत् । तस्यां च उपरिजनां प्रथममाहितावधानः पार्श्ववतीं परवती शुचा पतिपि- उप्रदर्शितप्रयत्नप्रतिपन्नाभ्यवहारकरणां भगिनीमभोजयत्। खियमाहारस्थितिमकरोत् । भुक्तवांश्च बन्धनात्प्रकृति तः स्वसुः कान्यकुब्जागौडसंभ्रमं गुप्ततो गुप्तिनाना ष्कासनं निर्मतायाश्च राज्यवर्धनमरणश्रवणं भुत्वा रिहार्य कटकम् । तथा चेत्यादौ साकरोदिति संबन्धः । दुःखनिवहस निर्व. प्रकटनं यस्माद्वाष्पोत्पीडादिति समासः। काहन. महता। महास: प्रतापतो राबलीकविर दिखा नाथापि रोदनाभिवर्तते मानविषिः क्रियतामितिः ।..

·। राकरणमनाहारपराहतायाश्च बिन्ध्याटवीपर्यटनखेदं जावनिवे. दायाः पावकप्रवेशोपक्रमणं यावत्सर्वमशृणोदयविकर परिजनतः । वतः सुखासीनमेकत्र तरवले विविक्तभुवि भगिनीद्वितीयं दूर- खितानुजीविजनं राजानमाचार्य: समुपसृत्य शनैरासांचके । स्थि- त्वा च कंचित्कालांशं लेशतो वक्तुमुपचक्रमे-'श्रीमन् , आक- यताम् । आख्येयमस्ति नः किंचित्- अयं हि यौवनोन्मादात्परिभूय भूयसीर्भार्या यौवनावतारतर- लतरास्ताराराजो रजनीकर्णपूरः पुरुहूतपुरोधसो धिषणस्य पुरंधी धर्मपत्नी पत्नीयन्नतितरलस्तारां नामापजहार । नाकतश्च पलायां- चके । चकितचकोरलोचनया तया सहातिकामया सर्वाकारामि. रामया रममाणो रमणीयेषु देशेषु चचार । चिराच कथंचित्सर्व- गीर्वाणवाणीगौरवाद्विरा पत्युः पुनरपि प्रत्यर्पयामास ताम् । हृदये त्वनिन्धनमदह्यत विरहाद्वरारोहायास्तस्याः सततम् । एकदा तु शैलादुदयादुदयमानो विमले वारिणि वरुणालयस्य संक्रान्तमात्मनः प्रतिबिम्ब विलोकितवान् । दृष्ट्वा च तदा सस्मार सस्मरः स्मेरगण्डस्थलस्य ताराया मुखस्य । मुमोच च मन्मयो- न्मादमध्यमानमानसः स्वास्थोऽप्यस्वस्थः स्थवीयसः पीतसकलकु- मुदवनप्रभाप्रवाहधवलताराभ्यामिव लोचनाभ्यां वाष्पवारिबिन्दून् । अथ पततस्तानुदन्वति समस्तानेवाचेमुर्मुक्ताशुतयः। तासां च कुक्षिकोषेषु मुक्ताफलीभूतानवाप तान्कथमपि रसातलनिवासी वासुकिर्नाम विषमुचामीशः । स च तैर्मुक्ताफलैः पातालतलेऽपि तारागणमिव दर्शयद्भिरेकावलीमकल्पयत् । चकार च मन्दा नाम तस्याः । सा च भगवतः सोमस्य सर्वासामोषधीनामधिपतेः प्रभावादयन्तविषन्त्री हिमामृतसंभवत्वाच स्पर्शन सर्वसत्त्वसंतापहा. रिणी बभूव । यतः स तां सर्वदा विषोष्मशान्तये वासुकि पर्यधच । समतिकामति च कियत्यपि काळे कदाचित्तामेकावली तस्मा. मागराजानागार्जुनो नाम नागैरेवानीतः पातालतलं भिक्षुरमि- परवती परायत्ताम् । गुप्तितो बन्धनात् । विषमस हस्पतेः। पलीयमात्मनः पनीमिच्छन् । भारोहो नितम्बः । उन्मादः खेदः । खासबर्गस्थः । मखमः पीडितः । भपिविरोषा सूचकः ।

·अष्टले उसः। २५१ क्षत छेमे च । निर्गय रसातळानिसमुद्राधिपतये सातवाहननाने नरेन्द्राय सुहदे स ददौ ताम् । सा पासाकं कालेन शिष्यपरस्प- रया कथमपि हस्तमुपगता । यद्यपि च परिभव इव. भवति बारां त्रिम उपचारस्तथाप्योषधिबुद्ध्या बुद्धिमता सर्वसत्वराशि- रक्षाप्रवृत्तेन रक्षणीयशरीरेणायुष्मता विपरमापेक्षया गृह्यताम् । इत्यभिधाय मिझोरभ्याशवर्तिनश्चीवरपटान्तसंयतां मुमोच वामे- कावली मन्दाकिनीम् । उन्मुच्यमानाया एव यस्याः प्रमालेपिनि लब्धावकाशे विषद- महसि महीयसि विसर्पति रश्मिमण्डले युगपद्धवलायमानेषु दि. बुखेषु मुकुलितलतावधूत्कण्ठितैरामूलाद्विकाशितमिव तरुमिः, अ- मिनवसृणाललुब्धैर्धावितमिव धुतपक्षपुटपटलधवलितगगर्न वनस- रसीहंसयूथैः, स्फुटितमिव भरवशविशीर्यमाणधूलिधवलैगभेद- सूचितसूचीसंचयशुचिभिः केतकीवाटैः, उद्गलितदलदन्तुराभिः प्रबुद्धमिव कुमुदिनीभिः, विधुतसितसटाभारभरितदिक्चश्चिलित- मिव केसरिकुलैः, प्रहसितमिव दशनांशुमालालोकलिप्यमानवनं बनदेवताभिः, विकसितमिव शिथिलितकुसुमकीशकेसराट्टहास- निराशं काशकाननैः, भ्रान्तमिव संभ्रमभ्रमितबालपल्लवपरिवेश- श्वेतायमानश्चमरीकदम्बकै, प्रसृत्तमिव स्कायमानफेनिलतरलतर- वरनोदारिणा गिरिनदीपूरेण,. अपतारागणलांभमुदितेनोदितमिव विकाधमरीचिचक्राकान्तककुभा, पूर्णचन्द्रेण प्रक्षालित इंव दावा- नलधूलिधूसरितदिगन्तो दिवसः, पुनरिव धौतान्यचजललिष्टानि नारीणां मुखानि । राजा तु मांसलैस्तस्याः संमुखैमयूखैराकुलीक्रियमाणं मुहुमुहु- इन्मीलयभिमीलयंश्च चक्षुः कथमपि प्रयत्नेन ददर्श सर्वापारणी पडीकवामिव दियागकरशीकरसंहतिम्, धनमुच्च शारी देखीकता ज्योत्साम्, प्रकटपदकचिहां संचारणवीपनि केन्दोनिचलीभूतां सप्तर्षिमालामिव हस्तमुक्काम् , अमिभूक्सक्स दानेन तो निमः । अभ्याशो निकटः महस्सर परखी तक्यों रक्षमेदाः । शास्तृपमेदा। परिवेशा पीक- नम् । स्कायमाना वर्षमानाः । मामा भाला, विराजमान मिररमामि। .

·। । भुकमभूषणमूतिप्रभावामैशानी लिने प्रशिकला, धवलचामुणगृही- तां कान्तिमिक निर्गतां क्षीरय, अनेकमहामहीमुत्परम्परागवां गजामिक दुर्गतिहराम, अनवरतस्कुरिततरांशुकां पुरस्सरपता- कामिव महेश्वरमावागम, घनसारशुलं दन्तपक्किमिवाभिमु- खस्पेघरस्य, परमनोरथपूरणसमर्था खयंवरमजमिव भुवनभि- यः, निजकरपल्लवावरणदुर्लक्ष्यां चक्षुरागविहसतिकामिव पसु. धायाः मत्रकोषसाधनप्रवृत्तस्याक्षमालामिव राजधर्मस्थ, समु. द्रालंकारभूतां संख्यालेख्यपट्टिकामिव कुबेरकोशस्य । पश्यंश्चैतां विस्मयमाजगाम मनसा सुचिरम् । आचार्यस्तु तामुढत्य बबन्ध बन्धुरे स्कन्धभागे भूपतेः । अथ नरपतिरपि प्रीतिमुपदर्शयन्प्रत्य. वादीत्-'आर्य, रत्नानामीहशानामनर्हाः प्रायेण पुरुषाः ।बपासि. द्धिरियमार्यस्य देवताप्रसादो वा। के च वयमिदानीमात्मनोऽपि किमुत ग्रहणस्य प्रत्याख्यानस्य वा। दर्शनात्प्रभृति प्रभूतगुरुगुण- गणहतेन हृदयेन परवन्तो वयम् । संकल्पितमिदमामरणादायॊप- योगाय शरीरम् । अत्र कामचारो वः कर्तव्यानाम्' इति । समतिकान्ते च कियत्यपि काले गते चैकावलीवर्णनालापेलो. कस्थानन्तरं लब्धषिश्रम्मा राज्यश्रीस्ताम्बूलवाहिनीं पत्रलवामा- हूयोपांशु किमपि कर्णमूळे शनैराविदेश । दर्शितविनया च पत्र. लता पार्थिव व्यज्ञापया-'देव, देवी विज्ञापयति न मराग्या. यस्य पुरः कदाचिदुर्वचनमपि । कुतो विज्ञापनम् । इयं हि शु- पदकं मध्यमणिः । पदमेव च पदकम् । हस्तमुक्तकम् । परिवर्तुम्खास्ते यः स्थितिं न बधाति । हस्तो हतसंबा, वा नक्षत्रं च हस्खः । सकलभुवनभूषणं कौतुमादिः, हरष । भूतिः समृद्धिः, भस च । गुणो धर्मः, तन्तुन्छ । महीमृतो राजानः, पनवाच । दुर्मतिबिम्, नरकारिमविधा तरको हरमध्यगतो मणिः, चबाय। अंशुकारत्मया, उत्तरीयं बांधकम् । धनसारखच्छुकां करवानामः निरन्तर चामभिमुखमा प्रतिमुखमागच्छतः, इन्तपशिव मुखसामितो भवति । परः श्रेष्ठः, जामाता । निजाः कराः गहना रमयः खकम हखो निजकर । चरागः प्रीतिस्त्रया विइसतिका नमहासः । मन्त्रः कर्तव्यावधारण. म् । कोशो-गमः। साधनं हस्ताश्चाति । प्रायतिस मन्त्रासमूहागपन. प्रदुखाबाट बहसमायोपवे। नरें। बाल्या. नस प्रतिषसापरवन्तोऽग्यावताः। WER ORIJलीनतम् ।

·R पाण्याची हत्यादेशा-शिविमति निम्। अपामा पतिपय पालय मागिनी - मंन्यनाममान प्राणिवमानमत्वमेव केवन । बारित तोअप प्रविहतो मरणतः । अतः कापाषाणाम्यनुज्ञवी- मतामयमपुण्यभाजनं जनाः' इति । जनाधिपस्तु सदाफमे पूष्णी. मेवावतिष्ठत । अचाचार्यः सुधीरमभ्यधात्-'आयुष्मति, शोको हि. नाम पर्यायः पिशाचस्य रूपान्तरमाक्षेपस्य तारुण्यं वमसो विशेषणम् । पलान्तक प्रेवनगरनायकः । अयमनि विधर्मा दहनः । - यमक्षयो राजयक्ष्मा । अयमलक्ष्मीनिवासो जनार्दनः । अयमपु- ण्यप्रवृत्तः क्षपणकः । अयमप्रतिबोधो निद्राप्रकारः । अयमनल- सधर्मा संनिपातः । अयमशिवसहचरो विनायकः । अयमबुषसे- वितो अहवर्गः । अयमयोगसमुत्थो ज्योति प्रकारः । अयं से- हाद्वायुप्रकोपः, मानसादग्निसंभवः, आर्द्रभावाद्रजालोमा, रसा- दभिशोषः, रागात्कालपरिणामः । तदस्साजननाविणो हृदयम- हाबणस्य बहुलदोषान्धकारलब्धप्रवेशप्रसरस प्राणतस्करस शू. न्यताहेतोर्महाभूतप्रामघातकस्य सकलविग्रहक्षपणदक्षल दोषच- माक्षेपस्यापरमारस।अनन्तान्कायति रावयतीत्यनन्तकः । अनिवृतिरखास्य- म्, निर्वाणाभावश्च । भक्षयविरस्थायी, क्षयरहितव । अवानर्दयति पीडयतीति जनार्दनः, कृष्णव पुण्यप्रवृत्तः पापप्रवृत्तः।क्षपणको यःक्षपति,नमाटवकच । प्रतिबोधो विवेकः, खापाडत्यानं च । निद्रा प्रकिरति हिनति निद्राप्रकारः । कर्म- भ्यण् । निद्राविशेषष मोहरूपः । अनलेनामिना अधर्मा सदृशः। मसलक्षणो धर्म भागस्य यस्य सोऽलसपर्मा नामसपर्मानलसधर्मा। सम्यतिमातयतिपातयति । त्रिदोषजो व्याधिध स संनिपातः । शिवः श्रेया, हरब विषः । विशेष अति मारवतीति विनायकः, बिनायको विनोवा, गणपतिष विनायकः।बुवा पण्डिताः, अहमेदव एषः । अहो व्यसनम् , सूर्यादिध । अयोगोऽजनुकूल देवा, पितत्ति- निरोधाभावय । ज्योतिःप्रकारोऽमिमेदः, परमानं च । मेहः घृतादिः । वायुप्रकोप उन्मादोऽत्र । मानसं चेतः, देवसरक। खम, परवलं च रजोगुणविशेषो धूलिया रसः प्रीतिः रसायन । बाःहित्वं । कालोऽन्तक, कृष्णव । तदस्खेखायौ तमासमोर पार विदुषामपि हरयानि सोडु नालम् । कि पुनरखाली सम्मति संपा। बजर्व पदाम मामा, रकमा पर सविसरवासीयम्। .

·ऋतिमी करिष्यसिमलापोवपालन पीरोगसास- छलोकायमखोजीलितापहारपक्षतामणरघरनवपाल एस. रखनपषिधावियुद्धपोतमानानि गहनमन्वमन्धिगूढगर्भग्रहणगस्मी- राणि भूरिकाव्यकथाकठोराणि बहुशासोबहनहन्ति विदुषामपि । दयानि नालं. सोदुमापातं किमुत . नवनवमालिकाकुसुमकोमलानां सरसविसतन्तुदुर्बलकमबलानां हृदयम् । . एवं सति सत्यव्रते, वद् किमत्र क्रियते, कतम उपालभ्यते, कस्य पुर उबैराकन्यते, हृदयदाहिं दुःखं वा ख्याप्यते । सर्वम- क्षिणी निमील्य सोढव्यमूढेन मर्त्यधर्मणा । पुण्यवति, पुरातन्यः स्थितय एताः केन शक्यन्तेऽन्यथाकर्तुम् । संसरन्यो नक्तंदिवं द्वाघीयस्यो जन्मजरामरणघटनघटीयबाजिरजवः पञ्चजनानाम् । पंचमहाभूतपञ्चकुलाधिष्ठितान्तःकरणव्यवहारदर्शननिपुणाः सर्व- कंषा विषमा धर्मराजस्थितयः । क्षणमपि क्षममाणा गलन्त्यायु- कलाकलनकुशला निलये निलये कालनालिकाः । जगति सर्व. जन्तुजीवितोपहारपातिनी संचरति झटिति चण्डिका यमाहा । रटन्त्यनवरतमखिलप्राणिप्रयाणप्रकटनपटवः प्रेतपतिपटहाः । प्र- तिदिशं पर्यटन्ति पेटकैः प्रतिपुरं प्रतप्तलोहलोहिताक्षाः कालकूट- बहलदोषा बहवोऽपगुणाः, कृष्णपक्षरात्रयश्च । अन्धकारो मोहः, तमश्च । शून्यता किंकर्तव्यतामूढता । महाभूतप्रामो जन्तुसमूहः तद्धातकस्यायं च महान्तो भूताः प्राणिनो यस्मिन् । प्रामे जनपदसमूहे तस्य यो घातकः स शून्यताया जनरहि. तस्य हेतुर्भवति । विग्रहः शरीरम् , विरोधश्च । दोषचके मुख्यतया वर्तते यः स दोषचक्रवर्ती च सार्वभौमः। उपद्रवो बाधा, व्याधेरुपर्यन्यो व्याधिश्च । उकंच- 'व्याधेपरि यो व्याधिर्भवत्युत्तरकालजः । उपक्रमविरोधिवात्स ग्रुपद्रव उच्यते॥' इति । दीर्घरोगः क्षयादिः । असनहोऽतर्थासक्तिः, धूमकेतुध । अशोभनो मूखः । न विधमाना क्षणमपि रुविभोजनाभिलाषः, क्षणचिस्तरियाकुरन्त्याः प्रकाशमा. नाया अनवखाया विद्याया विद्युता किंचिन्मात्रज्ञानेन विद्युदपि सदेव स्फुरति । तथा प्रहणानां दुरवग्रहाणां प्रन्यानां ये विषमतमाः प्रदेशातेषां गुप्तो यो गर्भः तबहन गम्भीराणि । '. पुण्यवति पुरातन्य इत्यादी ध्वनिच्छायाजम्ममरामरणवंटनान्येक पटीयतरा- ज्या रंबापाजनां माबुवा मनुष्या मानुषामा मनुजा मानवानराः पुमांस-प्रवणनाः पुरुषाः पूरुमा नरातिलोऽयक्षा मन्तारण मना कला सागा कमान संस्थानम् । नाविक होरा महिना भाषणा, देवता ·मासः अविनाम कालमाशपाण कालपुरुषमान - मन्तिः भीषणकिकरकरपट्टितयमण्टापुटपटुदाफारमकया- सवसंघसंहरणाय घोरापावधोषणाः। दिशि विशिवहन्ति । हुर्चिताधूमधूसरितप्रेतपतिपताकापटुपतितगृध्रदृष्टयः शोककृतक छाहलाकुलकुटुम्बिनी विकीर्णकेशकलापशवलशवशिबिकासहनस- कुलाः किलकिलायमानश्मशानशिविरशिवाशावकाः परलोकावस. थपथिकसार्थप्रस्थानविशिखावीथयः । सकललोककवलावलेहल- म्पटा बहला पहलिहा लेढि लोहिताचिता चिताङ्गारकाली. काल- रात्रिजिह्वा जीवितानि जीविनाम् । तृप्तिमशिक्षिता च भगवतः सर्वभूतभुजो बुभुक्षा मृत्योः । अतिद्वतवाहिनी चानित्यवानदी । क्षणिकाश्च महाभूतप्रामगोष्ठयः । रात्रिषु भकुराणि पात्रयनपत्र रदारूणि देहिनाम् । अशुभशुभभावेशविवशा विशरारवः शरीरनि- मणिपरमाणवः । छिदुरा जीवबन्धनपाशतत्रीतन्तवः । सर्वमात्म नोऽनीश्वरं विश्वं नश्वरम् । एवमवधृत्य नात्यर्थमेवाईसि मेधाविनि मृदुनि मनसि तमसः प्रसरं दातुम् । एको हि प्रतिसंख्यानक्षण आधारीभवति धृतेः । अपि च दूरगतेऽपि हि शोके नन्विदानी- मपेक्षणीय एवायं ज्येष्ठः पितृकल्पो भ्राता भवत्या गुरुः । इत- रथा को न बहु मन्येत कल्याणरूपमीदृशं संकल्पमत्रभवत्याः काषायग्रहणकृतम् । अखिलमनोज्वरप्रशमनकारणं हि भगवती प्रव्रज्या । ज्यायः खल्विदं पदमात्मवताम् । महाभागस्तु भिनत्ति मनोरथमधुना । यदयमादिशति तदेवानुष्ठेयम् । यदि भ्राति यदि ज्येष्ठ इति यदि वत्सल इति यदि गुणवानिति यदि राजेति सर्वथा स्थातव्यमस्य नियोगे।' इत्युक्त्वा व्यरंसीत् । मेदव । पेटकैः समूहैः । घोषणा राजाश्या पश्वादिसंबद्धः पटहादिशब्दो दिपिदि- श्येवंविषा रीतिर्विधेयेति । विशिखा वीथयः। रथ्या मार्गा वहन्तीति संगतिः । कुटुम्बिन्योऽमहेलाः । शिविका वाहनम् । श्मशानमेव सिविरे सा गौष । उच-बहुलाः कृत्तिका गावः' इति च । वर्ष षिणी, वहलिहा व गौर्वस्तस्य भवति । देहिनां शरीरवता जीवा बन्धमपातचीतन्तवः।मात्मनोऽनीश्वरं न खायत्तम् । परतत्रमिला तिसमान विवेकवा मतिः। रगते परपराधिका ज्येष्ठो प्रावेसापके तरं सामिप्राय ज्यामेवम् । ।

·संचालित अमरपालसि: सिनिमगाव सरपतिबामपहाय ऽन्य प्रलमभिवण्यात । अभयार्षितदेवनिर्मित हि विमानपद- बलबनसम्भा भवन्तो लोकल बहाईसूर्तयो मोहाल्नर. सिना धर्मप्रदीप: । किंतु प्रणयप्रदाबदुलिया दुर्लभमपि म. नोरथमतिप्रीतिरमिलपति । धीरस्मपि पार्शमारोपपति हरवल. धिमलहितमतिवद्धभत्वम् । युक्तायुक्तविचारशून्यत्यय शालीनमामि शिक्षयन्ति स्वार्थहष्णाः प्रागल्भ्यम् । अभ्यर्थया रक्षन्ति ज. लनिधय इव् मर्यादामार्याः । वयमेव च शरीरमिदमनभ्यर्थितेन प्रथममेवातिथ्याय माननीयेन भवता माम् । अतः किंचिदर्थये भदन्तमियं नः वसा वाला च बहुदुःखखेदिता च सर्वकार्यावधी- रणोपरोधेनापि यावल्लालनीया नित्यम् । अस्माभिश्च भ्रावधापका- रिरिपुकुलप्रलयकरणोद्यतस्य बाहोर्विधेयैर्भूत्वा सकललोकप्रत्यक्षं प्रतिज्ञा कृता । पूर्वावमाननाभिभवमसहमानैरर्पित आत्मा कोपस्य । अतो नियुडा कियन्तमपि कालमात्मानमार्योऽपि कार्ये मदीये। दीयतामतियये शरीरमिदम् । अथ प्रभृति यावदयं जनो उपयति प्रतिज्ञाभारमाश्वासयति च तातविनाशदुःखविलवाः प्रजाः, तावदि- मामंत्रभवतः कथामिश्च धाभिः, कुशलप्रतिबोधविधायिभिरुप- देशैश्चारजोभिः, शीलोपशमदायिनीभिश्च देशनाभिः, लेशाहाणहे- तुभूतैश्च तथागतैर्दर्शनैः, अस्मस्पार्थोपयायिनीमेव प्रतिषोध्यमाना- मिच्छामि । इयं तु प्रहीष्यति मयैव समं समाप्तकत्येन कापा. याणि । अर्थिजने च किमिव नातिसृजन्ति महान्तः । सुरनाथ- मात्मास्थिभिरपि यावत्कृतार्थमकरोद्धोदधिर्दधीचः । मुनिनाथो- ऽप्यनपेक्षितात्मस्थितिनुकम्पेति कृत्वा कपावानात्मानं वठरसत्त्वे. भ्यः कतिकृत्वो न दत्तवान् । अतः परं भवन्त एव बहुवरं जान- न्ति । इत्युक्त्वा तूष्णींबभूव भूपतिः । अनभ्यर्षितेखादी ध्वनिच्छायावयन्तच्या।धीरस गम्भीरस्य । छरितमाका- न्तम् । शालीनमधूटलम्, । भदन्तेति बोरकर्मविशेषपूववमम् । अमीरणमुपे- क्षणम् । विधेवैरायत्तेः। नियुतां खीकरोतु । देखनामिः शिक्षामिः । श्लेशा मविद्या- यस्तेषां प्रहाणम् । तथापरात्मास्थिनिरपि । पापानिस्यत्र यावच्छब्दोऽव- धणे,। मुमिनाया बुगत समरसत्या जामिना सिंहायाग एवं किक भूयते-- पुरा काम सिंही प्रसवकांचे साक्षातुरा खनाबकारभक्षयितं प्राता सीपवर समालोक्यातिकारण्यास्लमांखप्रदानेन तमामिवारित्रि.

·अष्टासः। ॐ भूरास्तु बभाषे भदन्त:वा म विचारवन्तिमम् । तसा प्रथममेव प्रतिमाहिता गुणा: कायबलिमिमाम् । बसुना जनेनोपयोगस्तु निरुपयोगस्यास्य रघुनि गुरुणि वा कत्ये गुणेशा पत्तः' इति । अथ तथा तस्मिन्नमिनन्दितप्रणये प्रीयमाणः पार्षि- पस्तत्र तामुषिला विभावरीमुषसि वसनालंकारादिप्रदानपरितोषिवं विसज्य निर्घातमाचार्येण सह स्वसारमादाय प्रयाणकैः कतिपयैरेख कटकमनुजाह्रवि निविष्टं प्रत्याजगाम । तत्र च राज्यश्रीप्राप्तिव्यतिकरकथां कथयत एव प्रणयिभ्यो रविरपि ततार गगनतलम् । बहलमधुपकपिङ्गलः पङ्कजाकर इव संचुकोच चक्रवाकवल्लभो वासरः । प्रकीर्णानि नवरुधिररसारण. वर्णानि लोकालोकजूंषि यजूंपीव कुषितयाज्ञवल्क्यवक्रवान्तानि निजवपुषि पूषा पापमुषि पुनरपि संजहार आलकानि रोचिषाम् । क्रमेण च समुपोझमानमांसलरागरोचिष्णुरुष्णा चूडामणिरिव वृकोदरकरपुटोत्पाटितः, प्रत्यप्रशोणितशोणाङ्गरा- गरौद्रो द्रौणायनस्य रुद्रमिक्षादानशौण्डपुरमथनमुक्तमुण्डशिराना- डिरुधिरपूरणकपिलः, कपालकपर इव व पैतामहा, पितृवधरुषि- तरामरागरचितः, पृथुविकटकार्तवीर्यासकूटकुट्टाककुठारतुण्डतटदु- ष्टक्षत्रियकण्ठकुहररुधिरकुल्याप्रणालसहस्रपूरितो हद इव दूररोधी रौघिरो भयनिगूढकरचरणमुण्डमण्डलाकृतिर्गुरुगरुडनखपञ्चराक्षे- पक्षपणक्षिप्तक्षतजोक्षितो व्यसुर्विभावसुः, कमठ इव च लोठ्य. माना, नभस्याणगर्भमांसपिण्डाण्ड इव च खण्डमानमानीतः, भव्या भाग्यवन्तः । काय एव बलिहेतुत्वाइलिरिव कायलिस्ताम् । पप्रषण्डोऽपि वाकप्रिये मुकुलितो भवति । धिररसवतेन वारुणवर्ण- नीति। यजूंषीति वेदोपलक्षणार्थः । याज्ञवल्क्यः शाकल्यस्य मुनेर्वेदानधीसाझामकु. वन्गुरुणोपालन्धः 'वेदान्परित्यज' इति । ततस्तेन चखारोऽपि वेदा रकोपलिता उद्वान्ताः।तेच शाकल्यमुनिना स्वे वपुषि संक्रान्ता इति श्रुतिः। कमेणेसादावुष्णा- शुर्मुहूर्तमेवंविधो दृश्यत इति संबन्धः। समुपोज़मानो वर्षमान इत्या बध्यते यत्रस उष्णीषबन्धो मस्तकः । वृकोदरो भीमसेनः । द्रौनपिनमा अत्र कथा-अश्वत्थामा सौप्तिके हतपुत्रया द्रौपया भीमसेनोऽभिधाय यसपाल शिरश्छित्वा नानीयते तदाहं जीवितं सजानीति । ततोऽहमेवं करोमीति प्रतिक्षा- यान्तं मीमंशा व्यासाश्रमस्थोरणवान्तो घृताभ्योऽश्वत्थामा शखामावाविषीकाः संमन्य नाममा भीमपाय ददौ । एकाकिनब भातुर्गमनालीवेनार्जुनेन एण- ·૨૮ हर्षचरिते नियतकालातिपातदूयमानदाक्षायणीक्षिप्ता, धातुतंट इव : सुमेरोरसुरवधामिचारचरुपचनपिशुन:, शोणितकायकषायितकु- झिरतिविसंकटा, कटाह इव च बाईस्पत्या, सद्योगलितगजदान- वदेहलोहितोपलेपमीषणः, मुखमण्डलाभोग इव महाभैरवस्य मुहू- महश्यत । जलनिधिजलप्रतिविम्बितरविविन्धराजिमाखराधाव: लम्धिनी गृहीतामांसभारेव चावभासे वासरावसानवेला वेताल. निभा। ज्वलत्संध्यारागरज्यमानजलप्रवाहः पुनरिव पुराणपुरुषपी. वरोरुसंपुटपिष्टमधुकैटभरुधिरपटलपाटलवपुरभवधिपतिरणसाम् । अवसिते संध्यासमये समनन्तरमपरिमितयशःपानषिताय मुकाशैलशिलाचषक इव निजकुलकीा, कृतयुगकरणोद्यताया- दिराजराजतशासनमुद्रानिवेश इव राजश्रिया, सकलद्वीपजिगी- पाचलिताय श्वेतद्वीपदूत इव चायया, श्वेतभानुरुपानीयत निशया नरेन्द्रायेति ॥ इति श्रीवाणभट्टकृतौ हर्षचरितेऽष्टम इच्छासः । सहितेन तमेवानुसरता ब्रह्मशिरोऽनं मुमुचे। तदवसरागतैश्च नारदाथैर्मध्यस्थैर्भूत्वो. कंद्रोणेरबमभिमत्रय प्रियाया गर्भ पतत्विति । अर्जुनेनाप्यात्मीयेऽ सहते भीमो. अश्वत्थाम्नःसहजं मूर्धमणिमुच्चीय नातिचिरेणाजगामेति । मुकं अकम् । मुण्डं शि. रा। सिरा रुधिरवाहिन्यो नाच्यः । कुटाकश्छेदनशीलः । कुठारतुण्डं कुठार. धारा । माक्षेपक्षपणमुक्षिप्य परित्यागः। क्षिप्तं निःसृतम्।लोव्यमानः परिश्रमन् । नियतकालातिपातः प्रलयागमः । दाक्षायणी काली । पिशुनः सूचकः । वेता. लोऽपि गृहीतार्द्रमांसभरो भवति । पटलं समूहः।अवसिते निवृत्ते सध्यासमये निश- या। नरेन्द्राय श्वेतभानुरुपानीयतोपायनीकृत इति संबन्धः । श्रादिराजस मनोः, वैन्यस्य वा । मुद्रानिवेशो राज्याधिकारमहामुद्रा । चलिताय निर्गताय । आगल्या- मामिशुभदैवेनेति भद्रम् ॥ दुर्बोधे हर्षचरिते संप्रदायानुरोधतः । गूढार्थोन्मुद्रणां चक्रे शंकरो विदुषां कृते ॥ इति महाकविधूडामणिशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेतेऽटम उच्वासः । समाप्तोऽयं प्रन्यः।

·निर्णयसागरेऽदितानि विक्रेयपुस्तकानि । सरस्वतीकण्ठाभरणम् । धारेश्वरश्रीभोजदेवविरचितम्। रामसिंहविरचितया तृतीयपरिच्छेदान्तया व्याख्यया जगद्धरविरचितया चतुर्थपरिच्छेदटीकया च सनाथम् । (मूल्यं ६ रु., मार्गव्ययः १ रु.) त्रिलोकीवास्तव्याखिल सुरासुरनरवराराध्याया जगन्मातुः श्रीमद्भारत्याः कण्ठा- भरणेतिनामसदृक्षगुणगणविलसितः सुप्रसिद्धोऽयं महानिवन्धः सर्वविपश्चिन्मण्डल- स्पृहणीयोऽखिलसाहित्यशास्त्रप्रन्येषु मूर्धन्यत्वेन वरीवर्ति । अस्य प्रणेत्रा चास्मिन्नि- बन्धे पञ्च परिच्छेदाः (प्रकरणानि) सन्ति यथाखं संनिबद्धाः। तत्र प्रथमे काव्य- गुणविवेचनम् १, द्वितीये शब्दालंकारलक्षणविवरणम् २, तृतीयेऽर्थालंकारलक्षण- विवरणम् ३, चतुर्थे तूभयालंकारविवेचनम् ४,पञ्चमे रसविवेचनविस्तरः ५, इति तत्तन्नाम्नि प्रकरणे तेषां तेषां विषयाणामुत्कृष्टरीया सविस्तर समुपोषणेन विव- रणमकारीति प्रन्थप्रत्यक्षीकरणाव्यव हितोत्तरकालमेव स्फुटीभविष्यति । मीमांसाशास्त्रसारः। ( निवीतान्तमीमांसासिद्धान्ततत्त्वार्थप्रकाशः) मूल्यं १ सयका, मार्गव्ययः ४ आणकाः । अधीतेष्वपि बहुप्रथेष्ववसरे कस्यापि निर्णयो यथावन्मीमmanan दुःशक्यः। प्रायः पूर्वमीमांसोत्तरमीमांसयोझोनमतीव दुरवगममेवास्ता त्सवोऽपि विषये प्रवेशाभावादस्यन्तमुदासते तेन संप्रति मीमांसा शेषमिव बभूव । अतोऽत्र सहजप्रवेशेन तत्प्रावण्याचमयं प्रन्यो वेदान्तविशार. दविरुदेन अनन्तकृष्णशाबिनाना मुलभया रीत्या विरचितोस्ति । ना ·रामार्चनचन्द्रिका. परमहंसमुकुन्दवनशिष्यानन्दवनप्रणीता. हा ग्रंथ वैदिक व तांत्रिक दोन्ही विधीनी मिश्र असा सर्वमान्य प्रमाणनिबंध असून याच्या- पांचही पटलांमध्ये श्रीरामपूजनाच्या अंगोपांगांचे सप्रमाण विवेचन उत्कृष्ट रीतीने केले आहे. ज्या दिशेने पाहिजे असेल त्या इष्टदेवतेचा पूजासमारंभ करता येण्यासारखा आहे. मोठमोठ्या निर्णयसिन्धु मिसिन्धु वगैरे ग्रंथातून ठिकठिकाणी प्रमाणाकरितां याचें नांवमात्र सर्वश्रुत होते पण ग्रंथ उपलब्ध नव्हता, तो सर्वाला सुलभ व्हावा म्हणून आमी मोठ्या प्रयत्नाने संपादून छापून प्रसिद्ध केला आहे. किं.१२., ट.ख.४ आणे. जैमिनिपद्यामृत. मूलकन्दलीवृत्तिसहित. हा ज्योतिषाचा अपूर्व ग्रंथ विद्वत्संग्रहणीय आहे. याची प्रवाह नांवाची आठ करणे आहेत. जसीं पूर्वमीमांसाप्रतिपादक सूत्रे आहेत, तघींच यांत सुद्धा रूळ जैमिनिसूत्रे असून सूत्रांतून संक्षेपानें वर्णिलेलें ज्योतिर्विषय मूलकंदली, उदाहरणे, व वृद्धकारिका इत्यादिकांचा जोड देऊन सर्व विषय आदर्शाप्रमाणे सर्वाला स्पष्ट कळावे म्हणून शक्य तेवढा प्रयत्न केला आहे. यांत फार प्राचीन- कालीन जातकासंबंधी बराच विचार असल्याने सर्वाला याचा मोठा उपयोग होईल अशी उमेद आहे. 'किं. १रु.,ट.ख.४ आणे. आर्यासप्ततिः, (ज्योतिषग्रंथ.) महोत्पलाचार्यकृता, मुकुन्दरामकृत-आशुबोधिनीटीकासहिता. या ग्रंथाच्या फक्त ७० आर्या असून त्यांमध्ये विस्कंधात्मक ज्योतिषापैकी प्रश्नविषयाचे विवेचन उत्कृष्ट रीतीने केलेले आहे. मध्येमध्ये इतर ग्रंथांची भरपूर प्रमाणे दिली आहेत त्यामुळे ज्योतिषी विद्वानाला प्रश्नांचे कामी याचा विशेष उपयोग होईल. किं.४ आणे,ट.ख.१ आणा. पांडुरंग जावजी, निर्णयसागर प्रेसचे मालक.

·No text on this page.